Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Con xin cung kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc Ứng Cúng, Chánh Biến Tri.

มชฺฌิมนิกาเย

Kinh Trung Bộ

อุปริปณฺณาส-ฏีกา

Phụ Chú Giải Kinh Thượng Ngũ Thập

๑. เทวทหวคฺโค

1. Phẩm Devadaha

๑. เทวทหสุตฺตวณฺณนา

1. Chú Giải Kinh Devadaha

๑. ทิพฺพนฺติ [Pg.211] กามคุเณหิ กีฬนฺติ, ลฬนฺติ, เตสุ วา วิหรนฺติ, วิชยสมตฺถตาโยเคน ปจฺจตฺถิเก วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ; อิสฺสริยฏฺฐานาทิสกฺการทานคฺคหณํ ตํตํอตฺถานุสาสนญฺจ กโรนฺตา โวหรนฺติ, ปุญฺญานุภาวปฺปตฺตาย ชุติยา โชเตนฺติ วาติ เทวา วุจฺจนฺติ ราชาโน. ตถา หิ เต จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ ชนํ รญฺชยนฺตา สยํ ยถาวุตฺเตหิ วิเสเสหิ ราชนฺติ ทิพฺพนฺติ โสภนฺตีติ จ, ‘‘ราชาโน’’ติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถาติ ตสฺมึ นิคมเทเส. สาติ โปกฺขรณี. ตนฺติ ตํ, ‘‘เทวทห’’นฺติ ลทฺธนามํ โปกฺขรณึ อุปาทาย, ตสฺส อทูรภวตฺตาติ เกจิ. สพฺพํ สุขาทิเภทํ เวทยิตํ. ปุพฺเพติ ปุริมชาติยํ. กตกมฺมปจฺจยาติ กตสฺส กมฺมสฺส ปจฺจยภาวโต ชาตํ กมฺมํ ปฏิจฺจ. เตน สพฺพาปิ เวทนา กมฺมผลภูตา เอว อนุภวิตพฺพาติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘อิมินา’’ติอาทิ. อนิยเมตฺวา วุตฺตนฺติ, ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน’’ติ เอวํ อิเม นามาติ อวิเสเสตฺวา วุตฺตมตฺถํ. นิยเมตฺวาติ, ‘‘เอวํวาทิโน, ภิกฺขเว, นิคณฺฐา’’ติ เอวํ วิเสเสตฺวา ทสฺเสติ.

1. Các vị vua được gọi là chư thiên (devā) vì họ vui chơi (dibbanti), giải trí (kīḷanti), đùa giỡn (laḷanti) với các dục trưởng dưỡng (kāmaguṇehi), hoặc trú ở trong ấy; vì họ mong muốn chinh phục kẻ thù bằng việc vận dụng khả năng chiến thắng; vì họ hành xử bằng việc ban tặng và tiếp nhận sự tôn trọng như địa vị quyền thế, và bằng việc giáo huấn về các vấn đề khác nhau; hoặc vì họ tỏa sáng (jotenti) với ánh quang huy đạt được nhờ oai lực của phước báu. Thật vậy, trong khi làm cho dân chúng hoan hỷ với bốn nhiếp sự (saṅgahavatthūhi), tự thân họ với những đặc tính đã được nói đến như trên mà trị vì (rājanti), vui chơi (dibbanti), và tỏa sáng (sobhanti), nên được gọi là ‘các vị vua’ (rājāno). (Cụm từ) ‘tại đấy’ (tattha) có nghĩa là tại thị trấn ấy. (Từ) ‘ấy’ (sā) là cái hồ. (Từ) ‘ấy’ (taṃ) là: một số vị nói rằng do ở gần cái hồ đã được đặt tên là ‘Devadaha’. (Cụm từ) ‘tất cả cảm thọ’ (sabbaṃ vedayitaṃ) là cảm thọ được phân loại thành lạc v.v... (Từ) ‘trước đây’ (pubbe) có nghĩa là trong kiếp trước. (Cụm từ) ‘do duyên của nghiệp đã được tạo’ (katakammapaccayā) có nghĩa là do trạng thái làm duyên của nghiệp đã được tạo, đã sanh khởi tùy thuộc vào nghiệp. Qua đó, câu ấy cho thấy rằng tất cả cảm thọ chỉ phải được kinh nghiệm như là quả của nghiệp. Do đó, ngài đã nói ‘bởi điều này’ (iminā) v.v... (Cụm từ) ‘được nói không xác định’ (aniyametvā vuttaṃ) có nghĩa là ý nghĩa được nói không chỉ rõ, ví như trong câu: ‘Này các Tỳ khưu, có một số Sa-môn, Bà-la-môn có quan điểm như vầy,’ như thế là không chỉ rõ tên của những người này. (Cụm từ) ‘xác định’ (niyametvā) có nghĩa là chỉ rõ bằng cách xác định, ví như trong câu: ‘Này các Tỳ khưu, các Nigaṇṭha có quan điểm như vầy.’

กลิสาสนนฺติ ปราชยํ. กลีติ หิ อนตฺโถ วุจฺจติ, กลีติ สสติ วิปฺผรตีติ กลิสาสนํ, ปราชโย. กลีติ วา โกธมานาทิกิเลสชาติ, ตาย ปน อยุตฺตวาทิตา กลิสาสนํ. ตํ อาโรเปตุกาโม วิภาเวตุกาโม[Pg.212]. เย กมฺมํ กตํ อกตํ วาติ น ชานนฺติ, เต กถํ ตํ เอทิสนฺติ ชานิสฺสนฺติ. เย จ กมฺมํ ปเภทโต น ชานนฺติ, เต กถํ ตสฺส วิปากํ ชานิสฺสนฺติ; วิปากปริโยสิตภาวํ ชานิสฺสนฺติ, เย จ ปาปสฺส กมฺมสฺส ปฏิปกฺขเมว น ชานนฺติ; เต กถํ ตสฺส ปหานํ กุสลกมฺมสฺส จ สมฺปาทนวิธึ ชานิสฺสนฺตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อุตฺตริ ปุจฺฉายปิ เอเสว นโย’’ติ อาห.

(Cụm từ) ‘sự thất bại’ (kalisāsanaṃ) có nghĩa là sự bại trận (parājayaṃ). Thật vậy, ‘kali’ được gọi là điều bất hạnh; ‘kalisāsanaṃ’ là điều loan truyền hay lan rộng sự bất hạnh, tức là sự bại trận. Hoặc, ‘kali’ là loại phiền não như sân, mạn v.v...; do đó, quan điểm không hợp lý là ‘kalisāsanaṃ’. (Ngài) muốn quy cho (họ) điều ấy, muốn làm rõ điều ấy. Những ai không biết nghiệp đã được tạo hay chưa được tạo, làm sao họ có thể biết được điều như vậy? Và những ai không biết nghiệp theo các chi tiết, làm sao họ có thể biết được quả của nó; (làm sao) họ có thể biết được sự chấm dứt của quả? Và những ai không biết đến chính pháp đối trị của ác nghiệp, làm sao họ có thể biết được sự đoạn trừ nó và phương pháp để thành tựu thiện nghiệp? Khi trình bày ý nghĩa này, ngài đã nói: ‘đối với câu hỏi tiếp theo cũng có cùng phương pháp này.’

๒. กิญฺจาปิ จูฬทุกฺขกฺขนฺเธปิ, (ม. นิ. ๑.๑๘๐) ‘‘เอวํ สนฺเต’’ติ อิมินา เตสํ นิคณฺฐานํ อชานนภาโว เอว อุชุกํ ปกาสิโต เหฏฺฐา เทสนาย ตถา ปวตฺตตฺตา. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๘๐) วุตฺตํ – ‘‘เอวํ สนฺเตติ ตุมฺหากํ เอวํ อชานนภาเว สตี’’ติ, ตถาปิ ตตฺถ อุปริเทสนาย สมฺพทฺโธ เอวมตฺโถ วุจฺจมาโน ยุชฺชติ, น อญฺญถาติ ทสฺเสตุํ อิธ, ‘‘มหานิคณฺฐสฺส วจเน สจฺเจ สนฺเตติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. เอตฺตกสฺส ฐานสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส ปญฺจปริมาณสฺส การณสฺส.

2. Mặc dù trong kinh Tiểu Khổ Uẩn (Cūḷadukkhakkhandha, Trung Bộ 1.180), qua cụm từ ‘khi như vậy’ (evaṃ sante), chính trạng thái không biết của các Nigaṇṭha ấy đã được trình bày một cách trực tiếp, vì bài pháp ở phần dưới đã được tiến hành theo cách ấy. Thật vậy, trong Chú giải (Trung Bộ Chú giải 1.180) có nói: ‘“Khi như vậy” có nghĩa là: khi có trạng thái không biết như vậy về phía các ông.’ Tuy nhiên, để cho thấy rằng ở đó (trong kinh ấy), ý nghĩa như vậy được nói ra là hợp lý khi được liên kết với bài pháp ở phần trên, chứ không phải cách khác, nên ở đây (trong chú giải kinh này) đã nói rằng: ‘có nghĩa là: khi lời nói của vị đại Nigaṇṭha là sự thật.’ (Cụm từ) ‘của chừng ấy cơ sở’ (ettakassa ṭhānassa) có nghĩa là của nguyên nhân có năm phần như đã nói.

๓. อเนกวารํ วิสรญฺชนํ อิธ คาฬฺหาปเลปนํ, น สาฏกสฺส วิย ลิตฺตตาติ อาห – ‘‘พหลูป…เป… ลิตฺเตน วิยา’’ติ. วุตฺตเมว, น ปุน วตฺตพฺพํ, ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

3. (Cụm từ) ‘sự nhuộm đi nhuộm lại nhiều lần’ (anekavāraṃ visarañjanaṃ) ở đây có nghĩa là sự trát phết dày đặc, không phải như sự nhuộm của tấm vải, do đó ngài đã nói: ‘giống như được trát phết...v.v... một cách dày đặc.’ (Điều này) đã được nói đến rồi, không cần phải nói lại; chủ ý là nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở đó.

อิเมสํ นิคณฺฐานํ ตาทิสสฺส เตสํ อภาวโต, ‘‘ชานนกาโล สิยา’’ติ ปริกปฺปวเสน วทติ. เตน เอวํ ชานิตุํ เตหิ สกฺกา สิยา, เตสญฺจ ทสฺสนํ สจฺจํ สิยา. ยสฺมา เตสํ ทสฺสนํ อสจฺจํ, ตสฺมา เต น ชานึสูติ ทสฺเสติ. จตูสุ กาเลสูติ วณมุขสฺส ปริกนฺตนกาโล, สลฺลสฺส เอสนกาโล, อพฺพุหนกาโล, วณมุเข อคทงฺคารโอทหนกาโลติ อิเมสุ จตูสุ กาเลสุ. สุทฺธนฺเตติ สุทฺธโกฏฺฐาเส, ทุกฺขสฺส อนวเสสโต นิชฺชีรณฏฺเฐน นิทฺทุกฺขภาเวติ อตฺโถ. เอกาย อุปมายาติ, ‘‘สลฺเลน วิทฺธสฺส หิ วิทฺธกาเล เวทนาย ปากฏกาโล วิยา’’ติ อิมาย เอกาย อุปมาย. ตโย อตฺถาติ ปุพฺเพ อหุวมฺหา วา โน วา, ปาปกมฺมํ อกริมฺหา วา โน วา, เอวรูปํ วา ปาปกมฺมํ อกริมฺหาติ อิเม ตโย อตฺถา. จตูหิ อุปมาหีติ วณมุขปริกนฺตนาทีหิ จตูหิ อุปมาหิ. เอโก อตฺโถติ, ‘‘เอตฺตกํ ทุกฺขํ นิชฺชิณฺณ’’นฺติอาทินา [Pg.213] วุตฺโต เอโก อตฺโถ. โส หิ ทุกฺขนิชฺชีรณภาวสามญฺญา เอโก อตฺโถติ วุตฺโต.

Bởi vì các Nigaṇṭha này không có được điều như vậy, ngài nói theo cách phỏng đoán rằng: ‘có thể có thời điểm biết được.’ Qua đó, ngài cho thấy rằng: ‘họ có thể biết được như vậy, và quan điểm của họ có thể là sự thật. Vì quan điểm của họ không phải là sự thật, do đó họ đã không biết.’ (Cụm từ) ‘trong bốn thời điểm’ (catūsu kālesu) có nghĩa là trong bốn thời điểm này: thời điểm rạch xung quanh miệng vết thương, thời điểm dò tìm mũi tên, thời điểm nhổ nó ra, và thời điểm đắp thuốc và than lửa vào miệng vết thương. (Cụm từ) ‘trong phần thuần túy’ (suddhante) có nghĩa là trong phần trong sạch; ý nghĩa là ‘làm cho không còn đau khổ’ (niddukkhabhāve) theo nghĩa làm tiêu mòn khổ không còn dư sót. (Cụm từ) ‘bởi một ví dụ’ (ekāya upamāya) có nghĩa là bởi một ví dụ này: ‘giống như thời điểm cảm thọ biểu hiện rõ rệt đối với người bị mũi tên đâm vào lúc bị đâm.’ (Cụm từ) ‘ba vấn đề’ (tayo atthā) có nghĩa là ba vấn đề này: ‘chúng ta có tồn tại trong quá khứ hay không,’ ‘chúng ta có làm ác nghiệp hay không,’ và ‘chúng ta có làm ác nghiệp như thế này hay không.’ (Cụm từ) ‘bởi bốn ví dụ’ (catūhi upamāhi) có nghĩa là bởi bốn ví dụ về việc rạch xung quanh miệng vết thương v.v... (Cụm từ) ‘một vấn đề’ (eko attho) có nghĩa là một vấn đề được nói đến qua câu ‘chừng ấy khổ đã được tiêu mòn’ v.v... Nó được gọi là một vấn đề vì tính chất chung của trạng thái tiêu mòn khổ.

๔. อิเม ปน นิคณฺฐา. อาสงฺกาย วิทฺโธสฺมีติ สญฺญํ อุปฺปาเทตฺวา. ปจฺจาหริตุนฺติ ปจฺจาวตฺติตุํ, ปริหริตุนฺติ อตฺโถ.

4. Còn các Nigaṇṭha này. (Họ) đã khởi lên tưởng rằng ‘ta bị đâm’ do sự nghi ngờ. (Từ) ‘để rút lui’ (paccāharitun) có nghĩa là để quay lại, ý nghĩa là để tránh né.

๕. อตีตวาทํ สทฺทหนฺตานนฺติ, ‘‘อตฺถิ โข, โภ, นิคณฺฐา ปุพฺเพ ปาปกมฺมํ กต’’นฺติ เอวํ อตีตํสํ อารพฺภ ปวตฺตํ มหานิคณฺฐสฺส วาทํ สทฺทหนฺตานํ. ภูตตฺตาติ ยถาภูตตฺตา กึ อวิปรีตเมว อตฺถํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตาติ ปุจฺฉติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สห ธมฺเมนาติ สหธมฺโม, โส เอว สหธมฺมิโก ยถา ‘‘เวนยิโก’’ติ (อ. นิ. ๘.๑๑; ปารา. ๘). ‘‘ธมฺโม’’ติ เอตฺถ การณํ อธิปฺเปตนฺติ อาห – ‘‘สเหตุกํ สการณ’’นฺติ. ปฏิหรติ ปฏิวตฺเตตีติ ปฏิหาโร, วาโท เอว ปฏิหาโร วาทปฏิหาโร; ตํ, อุตฺตรนฺติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘ปจฺจาคมนกวาท’’นฺติ, โจทนํ ปริวตฺเตตฺวา ปฏิปากติกกรณนฺติ อตฺโถ. เตสนฺติ อิทํ อาวุตฺติวเสน คเหตพฺพํ, ‘‘เตสํ สทฺธาเฉทกวาทํ นาม เตสํ ทสฺเสตี’’ติ.

5. (Cụm từ) ‘của những người tin vào thuyết quá khứ’ (atītavādaṃ saddahantānaṃ) có nghĩa là của những người tin vào học thuyết của vị đại Nigaṇṭha, học thuyết được tiến hành liên quan đến quá khứ như sau: ‘Thật vậy, thưa các ngài, các Nigaṇṭha đã tạo ác nghiệp trong quá khứ.’ (Cụm từ) ‘vì là sự thật’ (bhūtattā) có nghĩa là vì đúng như thật; ngài hỏi: ‘Có phải nó được tiến hành bằng cách lấy một ý nghĩa không bị xuyên tạc làm đối tượng không?’ Trong các cụm từ còn lại, phương pháp cũng tương tự. (Cụm từ) ‘cùng với pháp’ (saha dhammena) là ‘sahadhammo’; chính nó là ‘sahadhammiko’, giống như trong từ ‘venayiko’ (người thuộc về luật). Ở đây, qua từ ‘pháp’ (dhammo), ‘lý do’ được chủ ý đến, do đó ngài đã nói: ‘có lý do, có nguyên nhân.’ (Từ) ‘paṭihāro’ là điều mang lại, đẩy lui; một học thuyết tự nó là một ‘paṭihāro’, do đó có từ ‘vādapaṭihāro’ (sự phản luận); điều đó có nghĩa là câu trả lời. Do đó, ngài đã nói: ‘học thuyết phản bác’ (paccāgamanakavāda); ý nghĩa là làm cho sự việc trở lại bình thường bằng cách đẩy lui lời buộc tội. (Từ) ‘của họ’ (tesaṃ) nên được hiểu theo cách lặp lại: ‘ngài chỉ cho họ một học thuyết phá vỡ đức tin của họ.’

๖. อวิชฺชา อญฺญาณา สมฺโมหาติ ปริยายวจนเมตํ. อวิชฺชาติ วา อวิชฺชาย กรณภูตาย. อญฺญาเณนาติ อชานเนน. สมฺโมเหนาติ สมฺมุยฺหเนน มหามุฬฺหตาย. สามํเยว โอปกฺกมิกา เอตรหิ อตฺตโน อุปกฺกมเหตุ ทุกฺขเวทนํ เวทิยมานํ – ‘‘ยํกิญฺจายํ…เป… ปุพฺเพกตเหตู’’ติ วิปรีตโต สทฺทหถ. ปุพฺเพกตเหตุวาทสญฺญิตํ วิปลฺลาสคฺคาหํ คณฺหถ.

6. “Vô minh, bất tri, si mê” - đây là những từ đồng nghĩa. “Do vô minh” hoặc do vô minh là công cụ. “Do bất tri” (nghĩa là) do không biết. “Do si mê” (nghĩa là) do sự mê muội, do sự ngu si lớn. Chính các ngươi, do nỗ lực của bản thân hiện tại, đang cảm thọ khổ thọ vốn có nguyên nhân từ sự nỗ lực của mình, (vậy mà) lại tin tưởng một cách sai lệch rằng: “Bất cứ điều gì người này... (v.v)... là do nhân đã làm trong quá khứ”. Các ngươi chấp thủ sự nắm giữ sai lầm được gọi là thuyết cho rằng do nhân đã làm trong quá khứ.

๗. ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต, ตตฺถ เวทิตพฺพํ ผลํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ. เตนาห – ‘‘อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากทายก’’นฺติ. ปโยเคนาติ กายิเกน ปโยเคน วา วาจสิเกน วา ปโยเคน. ปธาเนนาติ ปทหเนน เจตสิเกน อุสฺสาหเนน. อาสนฺเน ภวนฺตเร วิปาเจตุํ น สกฺกา, ปเคว ทูเรติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ทุติเย วา ตติเย วา อตฺตภาเว’’ติ วุตฺตํ. นิพฺพตฺตกภาวโต สุขเวทนาย หิตนฺติ สุขเวทนียํ. สา ปน วิปากเวทนาภาวโต เอกนฺตโต อิฏฺฐารมฺมณา เอว โหตีติ อาห ‘‘อิฏฺฐารมฺมณวิปากทายก’’นฺติ. วิปรีตนฺติ [Pg.214] อนิฏฺฐารมฺมณวิปากทายกํ. นิปฺผนฺเนติ สทฺธึ อญฺเญน กมฺเมน นิพฺพตฺเต. สมฺปรายเวทนียสฺสาติ อุปปชฺชเวทนียสฺส อปราปริยเวทนียสฺส. เอวํ สนฺเตปีติ กามํ ปริปกฺกเวทนียนฺติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียเมว วุจฺจติ, ตถาปิ อตฺเถตฺถ อติสโย ทิฏฺฐธมฺมวิเสสภาวโต ปริปกฺกเวทนียสฺสาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อยเมตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยสฺมึ ทิวเส กตํ, ตโต สตฺตทิวสพฺภนฺตเร.

7. “Hiện pháp” được gọi là điều hiển nhiên, quả cần được cảm thọ ở đó là “hiện pháp báo”. Do đó, ngài nói: “cho quả dị thục ngay trong chính thân này”. “Do sự cố gắng” (nghĩa là) do sự cố gắng thuộc thân hoặc do sự cố gắng thuộc lời nói. “Do sự tinh tấn” (nghĩa là) do sự nỗ lực, sự cố gắng thuộc tâm. Để chỉ ra rằng không thể trổ quả trong kiếp sống kế cận, huống nữa là (kiếp sống) xa xôi, nên đã nói: “trong thân thứ hai hoặc thứ ba”. Do có tính chất làm phát sanh, nên được gọi là “lạc thọ” vì nó mang lại lợi ích cho lạc thọ. Hơn nữa, vì là thọ dị thục, nó chắc chắn chỉ có đối tượng khả ái, nên ngài nói “cho quả dị thục có đối tượng khả ái”. Ngược lại là “cho quả dị thục có đối tượng không khả ái”. “Đã thành tựu” (nghĩa là) đã được tạo ra cùng với nghiệp khác. “Của hậu sanh báo” (nghĩa là) của nghiệp cho quả trong kiếp sau, của nghiệp cho quả trong các kiếp sau nữa. Mặc dù như vậy, “nghiệp chín muồi” thực sự được gọi là nghiệp hiện pháp báo, tuy nhiên để chỉ ra rằng ở đây có sự đặc biệt do tính chất đặc thù của hiện pháp của nghiệp chín muồi, nên đã nói: “đây là điều ở đây...” v.v... Trong ngày nào đã được tạo, (quả sẽ trổ) trong vòng bảy ngày kể từ đó.

ตตฺราติ ตสฺมึ ปริปกฺกเวทนียกมฺมสฺส สตฺตทิวสพฺภนฺตเร วิปากทาเน. เอกวารํ กสิตฺวา นิสีทิ ฉาตชฺฌตฺโต หุตฺวา. อาคจฺฉนฺตี อาห – ‘‘อุสฺสูเร ภตฺตํ อาหรียิตฺถา’’ติ โทมนสฺสํ อนุปฺปาเทตฺวา ยถา กตปุญฺญํ อนุโมทติ. วิชฺโชตมานํ ทิสฺวา, ‘‘กึ นุ โข อิทมฺปิ ตปฺปกาโร, มม จิตฺตวิกปฺปมตฺตํ, อุทาหุ สุวณฺณเมวา’’ติ วีมํสนฺโต ยฏฺฐิยา ปหริตฺวา.

“Ở đó” (nghĩa là) trong việc cho quả trong vòng bảy ngày của nghiệp chín muồi ấy. Cày một luống xong, ông ngồi xuống, bị đói lả. (Người vợ) đang đến nói: “Cơm đã được mang đến lúc mặt trời đã lên cao”, không làm phát sanh ưu phiền, bà tùy hỷ phước đã làm. Thấy (đất) đang tỏa sáng, ông suy xét: “Cái này là loại gì đây, chỉ là sự tưởng tượng của tâm ta, hay thực sự là vàng?”, rồi dùng gậy đánh vào.

วาฬยกฺขสญฺจรณตฺตา ราชคหูปจารสฺส นคเร สหสฺสภณฺฑิกํ จาเรสุํ. อุปฺปนฺนราโค จูฬาย ฑํสิ. รญฺโญ อาจิกฺขิตฺวาติ ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาจิกฺขิตฺวา. มลฺลิกาย วตฺถุ ธมฺมปทวตฺถุมฺหิ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.มลฺลิกาเทวีวตฺถุ) อาคเตน นเยน กเถตพฺพํ.

Do có dạ xoa hung dữ đi lại ở vùng ngoại ô thành Vương Xá, họ đã cho diễu hành gói một ngàn (tiền) trong thành phố. (Con chó) khởi lên lòng tham, đã cắn vào búi tóc. “Sau khi tâu lên vua” (nghĩa là) sau khi tâu lên vua sự việc đó. Câu chuyện về Mallikā nên được kể theo phương pháp đã được trình bày trong câu chuyện của Kinh Pháp Cú (Chú giải Pháp Cú, phẩm 2, câu chuyện về hoàng hậu Mallikā).

มรณสนฺติเกปิ กตํ, ปเคว ตโต ปุเรตรํ อตีตตฺตภาเวสุ จ กตํ. อิธ นิพฺพตฺติตวิปาโกติ วุตฺโต อวสฺสํภาวิภาวโต. สมฺปรายเวทนียเมว ภวนฺตเร วิปากทายกภาวโต. อิธ นิพฺพตฺติตคุโณตฺเวว วุตฺโต, น อิธ นิพฺพตฺติตวิปาโกติ วิมุตฺติภาวโต. ปริปกฺกเวทนียนฺติ เวทิตพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตปริปกฺกเวทนียลกฺขณานติวตฺตนโต. สพฺพลหุํ ผลทายิกาติ เอเตน ผลุปฺปาทนสมตฺถตาโยเคน กมฺมสฺส ปริปกฺกเวทนียตาติ ทสฺเสติ.

(Nghiệp) được tạo ra lúc gần chết, huống nữa là (nghiệp) được tạo ra trước đó nữa và trong các kiếp quá khứ. Được gọi là “có quả dị thục phát sanh ở đây” do tính chất chắc chắn sẽ xảy ra. Chính là nghiệp hậu sanh báo do có tính chất cho quả trong kiếp sau. Chỉ được gọi là “có đức tính phát sanh ở đây”, chứ không phải “có quả dị thục phát sanh ở đây” do tính chất giải thoát. Nên được hiểu là “nghiệp chín muồi” do không vượt qua đặc tính của nghiệp chín muồi đã được nói ở dưới. “Cho quả nhanh nhất” - bằng điều này, ngài chỉ ra rằng nghiệp có tính chất chín muồi là do sự kết hợp với khả năng tạo ra quả.

จตุปฺปญฺจกฺขนฺธผลตาย สญฺญาภวูปคํ กมฺมํ พหุเวทนียนฺติ วุตฺตํ. เอกขนฺธผลตฺตา อสญฺญาภวูปคํ กมฺมํ อปฺปเวทนียํ. เกจิ ปน, ‘‘อรูปาวจรกมฺมํ พหุกาลํ เวทิตพฺพผลตฺตา พหุเวทนียํ, อิตรํ อปฺปเวทนียํ. รูปารูปาวจรกมฺมํ วา พหุเวทนียํ, ปริตฺตกมฺมํ อปฺปเวทนีย’’นฺติ วทนฺติ. สวิปากํ กมฺมนฺติ ปจฺจยนฺตรสมวาเย วิปากุปฺปาทนสมตฺถํ, น อารทฺธวิปากเมว. อวิปากํ กมฺมนฺติ ปจฺจยเวกลฺเลน วิปจฺจิตุํ อสมตฺถํ อโหสิกมฺมาทิเภทํ.

Do có quả là bốn hoặc năm uẩn, nghiệp dẫn đến cõi Tưởng được gọi là “nghiệp có nhiều thọ”. Do có quả là một uẩn, nghiệp dẫn đến cõi Vô Tưởng là “nghiệp có ít thọ”. Tuy nhiên, một số vị nói: “Nghiệp Vô Sắc Giới là nghiệp có nhiều thọ do có quả cần được cảm thọ trong thời gian dài, nghiệp còn lại là nghiệp có ít thọ. Hoặc nghiệp Sắc Giới và Vô Sắc Giới là nghiệp có nhiều thọ, nghiệp nhỏ là nghiệp có ít thọ”. “Nghiệp có quả dị thục” (nghĩa là) nghiệp có khả năng tạo ra quả dị thục khi có sự hội đủ của các duyên khác, chứ không chỉ là nghiệp đã bắt đầu cho quả. “Nghiệp không có quả dị thục” (nghĩa là) nghiệp không có khả năng trổ quả do thiếu duyên, có các loại như vô hiệu nghiệp v.v...

๘. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีนนฺติ [Pg.215] ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีนํ ทสนฺนํ กมฺมานํ อุปกฺกเมน กมฺมานํ อญฺญาถาภาวสฺส อนาปาทนียตฺตา ยถาสภาเวเนว กมฺมานิ ติฏฺฐนฺติ. ตตฺถ นิคณฺฐานํ อุปกฺกโม นิปฺปโยชโนติ อาห ‘‘อผโล’’ติ. นิคณฺฐานํ ปทหนสฺส มิจฺฉาวายามสฺส นิปฺผลภาวปฺปเวทโน ปธานจฺเฉทกวาโท. ปเรหิ วุตฺตการเณหีติ เยหิ การเณหิ นิคณฺฐานํ วาเทสุ โทสํ ทสฺเสนฺติ. เตหิ ปเรหิ วุตฺตการเณหิ. น หิ ลกฺขณยุตฺเตน เหตุนา วินา ปรวาเทสุ โทสํ ทสฺเสตุํ สกฺกา. เตนาห ‘‘สการณา หุตฺวา’’ติ. นิคณฺฐานํ วาทา จ อนุวาทา จาติ นิคณฺเฐหิ วุจฺจมานา สกสกสมยปฺปเวทิกา วาทาเจว สาวเกหิ วุจฺจมานา เตสํ อนุวาทา จ. วิญฺญูหิ ครหิตพฺพํ การณํ อาคจฺฉนฺตีติ, ‘‘อยเมตฺถ โทโส’’ติ ตตฺถ ตตฺถ วิญฺญูหิ ปณฺฑิเตหิ ครหารหํ การณํ อุปคจฺฉนฺติ, ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. ตสฺสตฺโถติอาทีสุ อยํ สงฺเขปตฺโถ, ‘‘วุตฺตนเยน ปเรหิ วุตฺเตน การเณน สการณา หุตฺวา โทสทสฺสนวเสน นิคณฺฐานํ วาทา อนุปฺปตฺตา, ตโต เอว ตํ วาทํ อปฺปสาทนียภาวทสฺสเนน โสเสนฺตา เหตุสมฺปตฺติโวหารสุกฺขเนน มิลาเปนฺตา ทุกฺกฏกมฺมการิโนติอาทโย ทส คารยฺหาปเทสา อุปคจฺฉนฺตี’’ติ.

8. “Của các nghiệp hiện pháp báo v.v...” (nghĩa là) vì mười loại nghiệp như hiện pháp báo v.v... không thể bị làm cho trở thành khác đi bằng sự nỗ lực, nên các nghiệp vẫn tồn tại đúng theo tự tánh của chúng. Ở đây, sự nỗ lực của các Nigantha là vô ích, nên ngài nói “vô quả”. Thuyết đoạn diệt tinh tấn là sự tuyên bố về tính vô quả của sự tinh tấn, của sự tinh cần sai lầm của các Nigantha. “Bởi những lý do được người khác nói” (nghĩa là) bởi những lý do mà họ chỉ ra lỗi trong các học thuyết của Nigantha. Bởi những lý do được người khác nói đó. Thật vậy, không thể chỉ ra lỗi trong các học thuyết của người khác mà không có nguyên nhân hợp lý. Do đó, ngài nói “có nguyên nhân”. “Các học thuyết và các luận thuyết phụ của Nigantha” (nghĩa là) các học thuyết trình bày giáo lý riêng của họ được các Nigantha nói ra, và các luận thuyết phụ của họ được các đệ tử nói ra. “Đi đến lý do đáng bị người trí khiển trách” (nghĩa là) chúng đi đến, đạt đến lý do đáng bị khiển trách bởi những người có trí, những bậc hiền trí ở chỗ này chỗ kia rằng “đây là lỗi ở đây”. Trong các câu “ý nghĩa của điều đó...” v.v..., đây là ý nghĩa tóm tắt: “Theo phương pháp đã nói, bởi lý do được người khác nói, các học thuyết của Nigantha đã trở thành có nguyên nhân theo cách thấy lỗi, từ đó, khi làm khô héo học thuyết ấy bằng cách chỉ ra tính không đáng tin, khi làm cho tàn lụi bằng cách làm khô kiệt sự trình bày về sự đầy đủ nhân, mười điều đáng khiển trách như 'những người làm ác nghiệp' v.v... sẽ đi đến”.

๙. สงฺคติภาวเหตูติ ตตฺถ ตตฺถ ยทิจฺฉาย สมุฏฺฐิตสงฺคตินิมิตฺตํ. สา ปน สงฺคติ นิยติลกฺขณาติ อาห ‘‘นิยติภาวการณา’’ติ. อจฺเฉชฺชสุตฺตาวุตอเภชฺชมณิ วิย หิ ปฏินิยตตา นิยติปวตฺตีติ. ฉฬภิชาติเหตูติ กณฺหาภิชาติ นีลาภิชาติ โลหิตาภิชาติ หลิทฺทาภิชาติ สุกฺกาภิชาติ ปรมสุกฺกาภิชาตีติ อิมาสุ อภิชาตีสุ ชาตินิมิตฺตํ. ปาปสงฺคติกาติ นิหีนสงฺคติกา.

9. Là nhân của trạng thái tương giao (saṅgatibhāvahetūti) có nghĩa là dấu hiệu của sự tương giao được phát sinh một cách ngẫu nhiên ở nơi này nơi kia. Và sự tương giao ấy có đặc tính là định mệnh, nên nói là: ‘Là nguyên nhân của trạng thái định mệnh (niyatibhāvakāraṇā).’ Thật vậy, sự diễn tiến của định mệnh là sự đã được quy định trước, giống như viên ngọc không thể bị phá vỡ đã được nói đến trong kinh Acchejjasutta. Là nhân của sáu loại dòng dõi (chaḷabhijātihetūti) có nghĩa là dấu hiệu của sự sinh ra trong các dòng dõi này: dòng dõi đen, dòng dõi xanh, dòng dõi đỏ, dòng dõi vàng, dòng dõi trắng, và dòng dõi trắng tuyệt đối. Có sự tương giao xấu ác (pāpasaṅgatikā) có nghĩa là có sự tương giao thấp hèn.

๑๐. อนทฺธภูตนฺติ เอตฺถ อธิ-สทฺเทน สมานตฺโถ อทฺธ-สทฺโทติ อาห – ‘‘อนทฺธภูตนฺติ อนธิภูต’’นฺติ. ยถา อาปายิโก อตฺตภาโว มหตา ทุกฺเขน อภิภุยฺยติ, น ตถา อยนฺติ อาห – ‘‘ทุกฺเขน อนธิภูโต นาม มนุสฺสตฺตภาโว วุจฺจตี’’ติ. ‘‘อเจลโก โหตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๓๙๔) วุตฺตาย นานปฺปการาย ทุกฺกรการิกาย กิลมเถน. ยทิ เอวํ [Pg.216] กถํ ธุตงฺคธราติ อาห ‘‘เย ปนา’’ติอาทิ. นิยฺยานิกสาสนสฺมิญฺหิ วีริยนฺติ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา ปวตฺติยมานํ วีริยํ สรีรํ เขทนฺตมฺปิ สมฺมาวายาโม นาม โหติ ญายารทฺธภาวโต.

10. Ở đây, trong câu ‘không phải là tạm bợ’ (anaddhabhūtaṃ), từ ‘addha’ có cùng nghĩa với từ ‘adhi,’ nên nói rằng: ‘“Không phải là tạm bợ” (anaddhabhūtaṃ) có nghĩa là không bị chinh phục (anadhibhūtaṃ).’ Giống như thân mạng ở cõi khổ bị chinh phục bởi sự đau khổ to lớn, thân mạng này thì không như vậy, nên nói rằng: ‘“Không bị đau khổ chinh phục” được gọi là thân mạng làm người.’ Bằng sự mệt nhọc của các loại khổ hạnh khác nhau đã được nói đến (trong kinh) bắt đầu bằng câu ‘vị ấy là người lõa thể’ (acelako hoti) (Trường Bộ kinh 1.394). Nếu vậy, làm sao (gọi là) người thực hành đầu-đà? (Ngài) nói: ‘Còn những vị nào...’ và các câu tiếp theo. Thật vậy, trong giáo pháp đưa đến sự giải thoát, sự tinh tấn được thực hành bằng cách nương tựa vào sự thoát khỏi luân hồi, dù làm cho thân thể mệt mỏi, vẫn được gọi là chánh tinh tấn do đã được khởi sự một cách đúng đắn.

เถโรติ เอตฺถ อาคตมหารกฺขิตตฺเถโร. ติสฺโส สมฺปตฺติโย มนุสฺสเทวนิพฺพานสมฺปตฺติโย, สีลสมาธิปญฺญาสมฺปตฺติโย วา. ขุรคฺเคเยวาติ ขุเร สีสคฺเค เอว, ขุเร สีสคฺคโต อปนีเต เอวาติ อธิปฺปาโย. อยนฺติ, ‘‘อิสฺสรกุเล นิพฺพตฺโต’’ติอาทินา วุตฺโต. น สพฺเพ เอว สกฺการปุพฺพกํ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณนฺตีติ อาห ‘‘โย ทาสิกุจฺฉิย’’นฺติอาทิ. รชตมุทฺทิกนฺติ รชตมยํ องฺคุลิมุทฺทิกํ. โครกปิยงฺคุมตฺเตนปีติ กปิตฺถฉลฺลิกงฺคุปุปฺผคนฺธมตฺเตนปิ.

Ở đây, ‘vị trưởng lão’ (thero) là trưởng lão Mahārakkhita đã đến. ‘Ba thành tựu’ (tisso sampattiyo) là thành tựu cõi người, cõi trời, và Niết-bàn; hoặc là thành tựu về giới, định, và tuệ. ‘Ngay trên lưỡi dao cạo’ (khuraggeyeva) có nghĩa là ngay trên đỉnh đầu có lưỡi dao cạo, ý muốn nói là ngay khi lưỡi dao cạo được lấy ra khỏi đỉnh đầu. ‘Vị này’ (ayaṃ) là người đã được nói đến bắt đầu bằng câu ‘được sinh ra trong gia đình quyền thế.’ Không phải tất cả mọi người xuất gia với sự cung kính trước đó đều đắc quả A-la-hán, nên nói: ‘Người nào từ trong bụng của nữ tỳ...’ và các câu tiếp theo. ‘Chiếc nhẫn bạc’ (rajatamuddikaṃ) là chiếc nhẫn đeo ngón tay bằng bạc. ‘Chỉ bằng (hương thơm) của cây priyaṅgu’ (gorakapiyaṅgumattenapi) có nghĩa là chỉ bằng hương thơm của hoa kaṅgu và vỏ cây kapittha.

ธมฺเมน ญาเยน อาคตสุขํ ธมฺมสุขนฺติ อาห – ‘‘สงฺฆโต วา…เป… ปจฺจยสุข’’นฺติ. อมุจฺฉิโตติ อนชฺฌาปนฺโน. อิทานิ ตํ อนชฺฌาปนฺนตํ ตสฺส จ ผลํ ทสฺเสตุํ ‘‘ธมฺมิกํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิมสฺสาติ สมุทยสฺส. โส หิ ปญฺจกฺขนฺธสฺส ทุกฺขสฺส การณภูตตฺตา อาสนฺโน ปจฺจกฺโข กตฺวา วุตฺโต. เตนาห ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนาน’’นฺติอาทิ. สงฺขารนฺติ ยถารทฺธาย สาติสยํ กรณโต สงฺขารนฺติ ลทฺธนามํ พลววีริยํ อุสฺโสฬฺหึ. ปทหโตติ ปยุญฺชนฺตสฺส ปวตฺเตนฺตสฺส. มคฺเคน วิราโค โหตีติ อริยมคฺเคน ทุกฺขนิทานสฺส วิรชฺชนา โหติ. เตนาห ‘‘อิทํ วุตฺตํ โหตี’’ติ. อิมินา สุขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา กถิตา อกสิเรเนว สีฆตรํ มคฺคปชานตาย โพธิตตฺตา. มชฺฌตฺตตากาโรติ วีริยูเปกฺขมาห. สงฺขารํ ตตฺถ ปทหตีติ ปธานสงฺขารํ ตตฺถ ทุกฺขนิทานสฺส วิรชฺชนนิมิตฺตํ วิรชฺชนตฺถํ ปทหติ. กถํ? มคฺคปฺปธาเนน จตุกิจฺจปฺปธาเน อริยมคฺเค วายาเมน ปทหติ วายมติ. อชฺฌุเปกฺขโตติ วีริยสฺส อนจฺจารทฺธนาติสิถิลตาย วีริยสมตาโยชเน พฺยาปารากรเณน อชฺฌุเปกฺขโต. เตนาห ‘‘อุเปกฺขํ ภาเวนฺตสฺสา’’ติ. อุเปกฺขาภาวนา จ นาเมตฺถ ตถาปวตฺตา อริยมคฺคภาวนา เอวาติ อาห – ‘‘มคฺคภาวนาย ภาเวตี’’ติ.

‘Sự an lạc do chánh pháp’ (dhammasukhaṃ) là sự an lạc đến từ phương pháp đúng đắn, nên nói: ‘Sự an lạc về vật dụng... từ Tăng đoàn...’ ‘Không tham đắm’ (amucchito) có nghĩa là không bị chìm đắm. Bây giờ, để chỉ ra trạng thái không chìm đắm ấy và quả của nó, câu bắt đầu bằng ‘thật vậy, hợp pháp’ (dhammikaṃ hi) đã được nói. ‘Của cái này’ (imassa) là của tập đế. Thật vậy, vì nó là nguyên nhân của khổ (là) năm uẩn, nên nó được nói là gần gũi, được nhận thức trực tiếp. Do đó, nói: ‘của các (pháp) hiện tại...’ ‘Hành’ (saṅkhāraṃ) là sự nỗ lực, sự tinh tấn mạnh mẽ, được gọi là ‘hành’ vì nó thực hiện một cách vượt trội theo như đã được khởi sự. ‘Của người nỗ lực’ (padahato) là của người đang áp dụng, đang thực hành. ‘Sự ly tham xảy ra nhờ đạo’ (maggena virāgo hoti) có nghĩa là sự từ bỏ nguyên nhân của khổ xảy ra nhờ thánh đạo. Do đó, nói: ‘Điều này được nói là...’ Bằng điều này, con đường thực hành dễ dàng, chứng đắc nhanh chóng (sukhāpaṭipadā khippābhiññā) được nói đến, vì được giác ngộ do sự biết đạo một cách nhanh chóng hơn mà không khó khăn. ‘Trạng thái trung lập’ (majjhattatākāro) là nói đến sự quân bình trong tinh tấn (vīriyūpekkha). ‘Nỗ lực hành ở đó’ (saṅkhāraṃ tattha padahati) có nghĩa là nỗ lực tinh tấn ở đó vì mục đích từ bỏ, là dấu hiệu của sự từ bỏ nguyên nhân của khổ. Bằng cách nào? Nỗ lực, cố gắng bằng sự tinh tấn trong thánh đạo, nơi có bốn phận sự là chính, với đạo là chính. ‘Của người xả’ (ajjhupekkhato) là của người xả bằng cách không bận tâm trong việc áp dụng sự quân bình của tinh tấn, bằng cách không quá căng cũng không quá chùng. Do đó, nói: ‘của người tu tập xả.’ Và ở đây, sự tu tập xả chính là sự tu tập thánh đạo được thực hành như vậy, nên nói: ‘tu tập bằng sự tu tập đạo.’

เอตฺถ จ เอวํ ปาฬิยา ปทโยชนา เวทิตพฺพา, – ‘‘โส เอวํ ปชานาติ. กถํ? สงฺขารํ เม ปทหโต สงฺขารปทหนา อิมสฺส ทุกฺขนิทานสฺส วิราโค โหติ[Pg.217], อชฺฌุเปกฺขโต เม อุเปกฺขนา อิมสฺส ทุกฺขนิทานสฺส วิราโค โหตี’’ติ. ปฏิปชฺชมานสฺส จายํ ปุพฺพภาควีมํสสฺสาติ คเหตพฺพํ. ตตฺถ สงฺขารปฺปธานาติ สมฺมสนปเทน สุเขเนว ขิปฺปตรํ ภาวนาอุสฺสุกฺกาปนวีริยํ ทสฺสิตนฺติ สุขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ทสฺสิตา. อชฺฌุเปกฺขโตติ เอตฺถ กสฺสจิ นาติทฬฺหํ กตฺวา ปวตฺติตวีริเยนปิ ทุกฺขนิทานสฺส วิราโค โหติ วิปสฺสนมนุยุญฺชตีติ ทสฺสิตํ. อุภยตฺถาปิ จตุตฺถีเยว ปฏิปทา วิภาวิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อิทานิ, ‘‘ยสฺส หิ ขฺวาสฺส…เป… อุเปกฺขํ ตตฺถ ภาเวตี’’ติ วาเรหิ ตาสํเยว ปฏิปทานํ วเสน เตสํ ปุคฺคลานํ ปฏิปตฺติ ทสฺสิตา. วฏฺฏทุกฺขนิทานสฺส ปริชิณฺณํ อิเมหิ วาเรหิ ทุกฺขกฺขโย วิภาวิโต.

Và ở đây, sự kết hợp các từ của Pāli nên được hiểu như sau: ‘Vị ấy biết như vầy. Như thế nào? Đối với ta, người đang nỗ lực hành, sự ly tham đối với nguyên nhân của khổ này xảy ra do sự nỗ lực hành; đối với ta, người đang xả, sự ly tham đối với nguyên nhân của khổ này xảy ra do sự xả.’ Và điều này nên được hiểu là sự thẩm sát trong giai đoạn đầu của người đang thực hành. Ở đó, bằng từ ‘nỗ lực hành là chính’ (saṅkhārappadhāna), sự tinh tấn làm phát sinh lòng hăng hái tu tập một cách nhanh chóng hơn và dễ dàng được chỉ ra, do đó con đường thực hành dễ dàng, chứng đắc nhanh chóng được chỉ ra. Ở đây, trong câu ‘của người xả’ (ajjhupekkhato), điều được chỉ ra là đối với một người nào đó, sự ly tham đối với nguyên nhân của khổ cũng xảy ra ngay cả với sự tinh tấn được thực hành không quá mạnh mẽ, khi vị ấy chuyên tâm vào thiền minh sát. Nên thấy rằng trong cả hai trường hợp, chỉ có con đường thứ tư được làm rõ. Bây giờ, bằng các đoạn bắt đầu bằng ‘thật vậy, đối với người nào...’, sự thực hành của những cá nhân ấy được chỉ ra theo những con đường thực hành đó. Sự đoạn tận khổ, tức là sự tiêu diệt nguyên nhân của khổ trong vòng luân hồi, được làm rõ bằng những đoạn này.

๑๑. พทฺธจิตฺโตติ สมฺพทฺธจิตฺโต. พหลจฺฉนฺโทติ พหลตณฺหาฉนฺโท. อติจริตฺวาติ อติกฺกมิตฺวา. นฏสตฺถวิธินา นจฺจนกา นฏา, นจฺจกา อิตเร. โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, ‘‘อีทิสํ นาม อิตฺถึ ปริจฺจชิ’’นฺติ. ฉิชฺชาติ ทฺวิธา โหตุ. ภิชฺชาติ ภิชฺชตุ. ‘‘ฉิชฺช วา ภิชฺชวา’’ติ ปททฺวเยนปิ วินาสเมว วทติ. ญตฺวาติ ปุพฺพภาคญาเณน ชานิตฺวา. ตทุภยนฺติ สงฺขารปทหนอุเปกฺขาภาวนํ.

11. ‘Tâm bị trói buộc’ (baddhacitto) có nghĩa là tâm bị ràng buộc. ‘Có dục vọng mãnh liệt’ (bahalacchando) có nghĩa là có dục vọng và ái dục mãnh liệt. ‘Sau khi vượt qua’ (aticaritvā) có nghĩa là sau khi đi qua. ‘Bởi người diễn viên’ (naṭasannibhena): những người múa là diễn viên (naṭā), những người khác là vũ công (naccakā). Hỷ khởi lên (với ý nghĩ): ‘Ta đã từ bỏ một người phụ nữ như thế này.’ ‘Hãy bị cắt đứt’ (chijjā) có nghĩa là hãy bị chia làm hai. ‘Hãy bị phá vỡ’ (bhijjā) có nghĩa là hãy bị vỡ tan. Bằng cả hai từ ‘hãy bị cắt đứt hoặc hãy bị phá vỡ’ (chijja vā bhijjā), (ngài) chỉ nói đến sự hủy diệt. ‘Sau khi biết’ (ñatvā) có nghĩa là sau khi biết bằng trí tuệ giai đoạn đầu. ‘Cả hai điều đó’ (tadubhayaṃ) là sự nỗ lực hành và sự tu tập xả.

๑๒. เปเสนฺตสฺสาติ วายมนฺตสฺส. ตํ สนฺธายาติ ทุกฺขาย ปฏิปทาย นิยฺยานตํ สนฺธาย.

12. ‘Của người đang gửi đi’ (pesentassa) có nghĩa là của người đang cố gắng. ‘Nhắm đến điều đó’ (taṃ sandhāya) có nghĩa là nhắm đến sự giải thoát bằng con đường thực hành khó khăn.

อุสุกาโร วิย โยคี เตชนสฺส วิย จิตฺตสฺส อุชุกรณโต. โคมุตฺตวงฺกํ, จนฺทเลขากุฏิลํ, นงฺคลโกฏิชิมฺหํ จิตฺตํ. อลาตา วิย วีริยํ อาตาปน-ปริตาปนโต. กญฺจิกเตลํ วิย สทฺธา สิเนหนโต. นมนทณฺฑโก วิย โลกุตฺตรมคฺโค นิพฺพานารมฺมเณ จิตฺตสฺส นามนโต. โลกุตฺตรมคฺเคน จิตฺตสฺส อุชุกรณํ ภาวนาภิสมยโต ทฏฺฐพฺพํ. อนฺตทฺวยวชฺชิตา มชฺฌิมา ปฏิปตฺตีติ กตฺวา กิเลสคณวิชฺฌนํ ปหานาภิสมโย. อิตรา ปน ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ อิมาสุ ทฺวีสุ ยถาวุตฺตาสุ ขิปฺปาภิญฺญาสุ กถิตาสุ, อิตราปิ กถิตาว โหนฺติ ลกฺขณหารนเยน ปฏิปทาสามญฺญโต. สหาคมนียาปิ วา ปฏิปทา กถิตาว, ‘‘น เหว อนทฺธภูตํ อตฺถาน’’นฺติอาทินา ปุพฺพภาคปฏิปทาย กถิตตฺตา. ‘‘อาคมนียปฏิปทา ปน น กถิตา’’ติ [Pg.218] อิทํ สวิเสสํ อชฺฌุเปกฺขสฺส อกถิตตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นิกฺขมนเทสนนฺติ นิกฺขมนุปายํ เทสนํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Vị hành giả giống như người thợ làm tên vì làm cho thẳng cái tâm giống như cây tên. Tâm vốn cong queo như đường nước tiểu bò, cong như vành trăng khuyết, xiên xẹo như đầu lưỡi cày. Sự tinh tấn giống như thanh củi đang cháy vì nung nấu và làm cho nóng bỏng. Niềm tin giống như dầu bôi trơn vì có sự dính chặt. Thánh đạo siêu thế giống như cây gậy uốn cong vì uốn nắn tâm trong đối tượng Níp-bàn. Việc làm cho tâm được thẳng bằng thánh đạo siêu thế nên được hiểu là sự chứng ngộ do tu tiến. Sự xuyên thủng nhóm phiền não là sự chứng ngộ do đoạn trừ, bằng cách thực hành con đường trung đạo tránh xa hai cực đoan. Còn con đường kia là chậm chứng đắc. Khi hai con đường nhanh chứng đắc này của hai vị tỳ khưu đã được nói đến như đã trình bày, thì con đường kia cũng được xem như đã được nói đến theo phương pháp đặc điểm (lakkhaṇahāra) do sự tương đồng của các con đường. Hoặc con đường đi cùng cũng đã được nói đến, vì con đường giai đoạn đầu đã được nói đến qua câu "không phải là nơi không có thật" v.v... Còn câu "con đường cần đến chưa được nói đến" nên được hiểu là được nói với ý nghĩa rằng sự xả ly đặc biệt chưa được nói đến. Nikkhamanadesanā là lời thuyết giảng về phương pháp thoát ly. Phần còn lại dễ hiểu.

เทวทหสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn áo trong Chú giải kinh Devadaha đã chấm dứt.

๒. ปญฺจตฺตยสุตฺตวณฺณนา

2. Chú giải kinh Pañcattaya

๒๑. เอเกติ เอตฺถ เอก-สทฺโท อญฺญตฺโถ, น คณนาทิอตฺโถติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกจฺเจ’’ติ อาห. ยํ ปน ปาฬิยํ ‘‘สนฺตี’’ติ วุตฺตํ. เตน เตสํ ทิฏฺฐิคติกานํ วิชฺชมานตาย อวิจฺฉินฺนตา; ตโต จ เนสํ มิจฺฉาคหณโต สิถิลกรณวิเวจเนหิ อตฺตโน เทสนาย กิจฺจการิตา อวิตถตา จ ทีปิตา โหติ. ปรมตฺถสมณพฺราหฺมเณสุ อปรนฺตกปฺปิกตาย เลโสปิ นตฺถีติ อาห ‘‘ปริพฺพชุปคตภาเวนา’’ติอาทิ. สสฺสตาทิวเสน อปรนฺตํ กปฺเปนฺตีติ อปรนฺตกปฺปิโน, เต เอว อปรนฺตกปฺปิกา. ยสฺมา เตหิ อปรนฺตํ ปุริมตรสิทฺเธหิ ตณฺหาทิฏฺฐิกปฺเปหิ กปฺเปตฺวา อาเสวนพลวตาย จ วิกปฺเปตฺวา อปรภาคสิทฺเธหิ อภินิเวสภูเตหิ ตณฺหาทิฏฺฐิคฺคาเหหิ คณฺหนฺติ อภินิวิสนฺติ ปรามสนฺติ; ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อปรนฺตํ กปฺเปตฺวา วิกปฺเปตฺวา คณฺหนฺตี’’ติ. ตณฺหุปาทานวเสน กปฺปนคหณานิ เวทิตพฺพานิ. ตณฺหาปจฺจยา หิ อุปาทานํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ มหานิทฺเทเส อุทฺทานโต สงฺเขปโต. ตณฺหาทิฏฺฐิวเสนาติ ตณฺหาย ทิฏฺฐิยา จ วเสน. ทิฏฺฏิยา วา อุปนิสฺสยภูตาย สหชาตาย อภินนฺทนกาย จ ตณฺหาย สสฺสตาทิอากาเรน อภินิวิสนฺตสฺส มิจฺฉาคาหสฺส จ วเสน. อนาคตธมฺมวิสยาย อธิปฺเปตตฺตา อนาคตกาลวาจโก อิธ อปร-สทฺโท. รูปาทิขนฺธวินิมุตฺตสฺส กปฺปนวตฺถุโน อภาวา อนฺต-สทฺโท ภาควาจโกติ อาห – ‘‘อนาคตํ ขนฺธโกฏฺฐาส’’นฺติ. กปฺเปตฺวาติ จ ตสฺมึ อปรนฺเต ตณฺหาย นาภินิเวสานํ สมตฺตนํ ปรินิฏฺฐาปนมาห. ฐิตาติ ตสฺสา ลทฺธิยา อวิชหนํ.

21. Trong câu "Eke", từ "eka" có nghĩa là "một số", không có nghĩa là số đếm v.v... Để chỉ rõ điều này, ngài nói "ekacce" (một số). Còn điều được nói trong Pāli là "santi" (có). Qua đó, sự không gián đoạn do sự hiện hữu của những người có tà kiến ấy; và từ đó, sự hữu hiệu và chân thật trong lời dạy của chính ngài qua việc làm cho lỏng lẻo và phân tích sự chấp thủ sai lầm của họ được làm sáng tỏ. Trong các vị sa-môn, bà-la-môn chân chính, không có một chút nào của sự suy tưởng về tương lai, ngài nói "do bản chất đã đạt đến sự xuất gia" v.v... Những người suy tưởng về tương lai theo cách thường hằng v.v... là "aparantakappino", họ chính là "aparantakappikā". Bởi vì họ suy tưởng về tương lai bằng những ý niệm về ái và tà kiến đã có từ trước, và phân biệt bằng sức mạnh của sự thực hành, rồi chấp thủ, bám víu, và nắm giữ bằng những sự chấp thủ về ái và tà kiến đã thành tựu ở giai đoạn sau và đã trở thành sự cố chấp; do đó, được nói rằng: "suy tưởng, phân biệt, và chấp thủ về tương lai". Sự suy tưởng và chấp thủ nên được hiểu là do ái và thủ. Vì ái là duyên cho thủ. Điều này cũng đã được nói tóm tắt trong phần đề cương của Đại Xiển Minh. "Taṇhādiṭṭhivasena" là do ái và tà kiến. Hoặc do tà kiến làm nền tảng, do ái đồng sanh và hoan hỷ, và do sự chấp thủ sai lầm của người bám víu theo cách thường hằng v.v... Ở đây, từ "apara" (sau, tương lai) chỉ thời vị lai vì nó được hiểu là đối tượng của các pháp vị lai. Vì không có đối tượng để suy tưởng nào thoát khỏi các uẩn như sắc v.v..., nên từ "anta" (cuối, phần) chỉ một phần, ngài nói: "phần uẩn trong tương lai". Và "kappetvā" (sau khi suy tưởng) nói lên sự hoàn tất, sự kết thúc của những sự không bám víu do ái trong tương lai đó. "Ṭhitā" (đứng vững) là sự không từ bỏ tà kiến đó.

อนุคตาติ อารมฺมณกรณวเสน อนุ อนุ คตา อปรนฺเต ปวตฺตา. อารพฺภาติ อาลมฺพิตฺวา. วิสโย หิ ตสฺสา ทิฏฺฐิยา อปรนฺโต. วิสยภาวโต [Pg.219] เอว หิ โส ตสฺสา อาคมนฏฺฐานํ อารมฺมณปจฺจโย จาติ วุตฺตํ ‘‘อาคมฺม ปฏิจฺจา’’ติ. อธิวจนปทานีติ ปญฺญตฺติปทานิ, ทาสาทีสุ สิริวฑฺฒกาทิสทฺโท วิย วจนมตฺตเมว อธิการํ กตฺวา ปวตฺติยา อธิวจนํ ปญฺญตฺติ. อถ วา อธิ-สทฺโท อุปริภาเว, วุจฺจตีติ วจนํ, อุปริ วจนํ อธิวจนํ, อุปาทานภูตรูปาทีนํ อุปริ ปญฺญาปิยมานา อุปาทาปญฺญตฺตีติ อตฺโถ, ตสฺมา ปญฺญตฺติทีปกปทานีติ อตฺโถ. ปญฺญตฺติมตฺตญฺเหตํ วุจฺจติ, ยทิทํ, ‘‘อตฺตา โลโก’’ติ จ, น รูปเวทนาทโย วิย ปรมตฺโถ. อธิกวุตฺติตาย วา อธิมุตฺติโยติ ทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ. อธิกญฺหิ สภาวธมฺเมสุ สสฺสตาทึ ปกติอาทึ ทฺรพฺยาทึ ชีวาทึ กายาทิญฺจ อภูตมตฺถํ อชฺฌาโรเปตฺวา ทิฏฺฐิโย ปวตฺตนฺตีติ. อภิวทนฺตีติ, ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ อภินิวิสิตฺวา วทนฺติ, ‘‘อยํ ธมฺโม, นายํ ธมฺโม’’ติอาทินา วิวทนฺติ. อภิวทนกิริยาย อชฺชาปิ อวิจฺเฉทภาวทสฺสนตฺถํ วตฺตมานกาลวจนํ.

"Anugatā" (đi theo) là đi theo từng chút một, diễn ra trong tương lai, theo cách lấy làm đối tượng. "Ārabbha" (liên quan đến) là sau khi lấy làm đối tượng. Vì đối tượng của tà kiến ấy là tương lai. Chính vì là đối tượng nên nó là nơi đến, là duyên đối tượng của tà kiến ấy, do đó được nói là "āgamma paṭicca" (nương vào, duyên vào). "Adhivacanapadāni" là những từ ngữ chế định. "Adhivacana" là chế định, do sự diễn tiến chỉ lấy lời nói làm thẩm quyền, giống như từ "Sirivaḍḍhaka" v.v... đối với người nô lệ v.v... Hoặc, từ "adhi" có nghĩa là "bên trên", "vacanaṃ" là "lời nói", "adhivacanaṃ" là "lời nói bên trên", có nghĩa là chế định do thủ (upādāpaññatti), được chế định bên trên các pháp như sắc v.v... là nền tảng của sự chấp thủ; do đó, có nghĩa là những từ ngữ chỉ sự chế định. Điều này được gọi là chỉ là chế định, đó là "ngã và thế giới", chứ không phải là pháp chân đế như sắc, thọ v.v... Hoặc, các tà kiến được gọi là "adhimutti" (thắng giải) vì chúng có khuynh hướng thái quá. Vì các tà kiến diễn ra bằng cách áp đặt những ý nghĩa không có thật như thường hằng v.v..., bản chất v.v..., thực thể v.v..., sinh mạng v.v..., và thân thể v.v... lên các pháp tự tánh. "Abhivadanti" (tuyên bố) là họ nói sau khi đã cố chấp rằng "chỉ điều này là thật, điều khác là vô ích", họ tranh luận bằng cách nói "đây là pháp, đây không phải là pháp" v.v... Việc dùng thì hiện tại là để chỉ ra rằng hành động tuyên bố vẫn chưa bị gián đoạn cho đến ngày nay.

สญฺญา เอตสฺส อตฺถีติ สญฺญีติ อาห ‘‘สญฺญาสมงฺคี’’ติ. นตฺถิ เอตสฺส โรโค ภงฺโคติ อโรโคติ อโรคสทฺทสฺส นิจฺจปริยายตา เวทิตพฺพา. โรครหิตตาสีเสน วา นิพฺพิการตาย นิจฺจตํ ปฏิชานาติ ทิฏฺฐิคติโกติ อาห ‘‘อโรโคติ นิจฺโจ’’ติ. อิมินาติ, ‘‘สญฺญี อตฺตา อโรโค ปรํ มรณา’’ติ อิมินา วจเนน. โสฬส สญฺญีวาทาติ – รูปีจตุกฺกํ, อรูปีจตุกฺกํ, อนฺตวาจตุกฺกํ, เอกนฺตสุขีจตุกฺกนฺติ – อิเมสํ จตุนฺนํ จตุกฺกานํ วเสน โสฬส สญฺญีวาทา กถิตา. อิเมสุเยว ปุริมานํ ทฺวินฺนํ จตุกฺกานํ วเสน อฏฺฐ สญฺญีวาทา อฏฺฐ จ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา เวทิตพฺพา. สตฺต อุจฺเฉทวาทาติ มนุสฺสตฺตภาเว กามาวจรเทวตฺตภาเว รูปาวจรเทวตฺตภาเว จตุพฺพิธารุปฺปตฺตภาเว จวิตฺวา สตฺตสฺส อุจฺเฉทปญฺญาปนวเสน สตฺต อุจฺเฉทวาทา กถิตา. อสโต วินาสาสมฺภวโต อตฺถิภาวนิพนฺธโน อุจฺเฉทวาโทติ วุตฺตํ ‘‘สโตติ วิชฺชมานสฺสา’’ติ. ยาวายํ อตฺตา น อุจฺฉิชฺชติ, ตาว วิชฺชติ เอวาติ คหณโต นิรุทยวินาโส อิธ อุจฺเฉโทติ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อุปจฺเฉท’’นฺติ. วิเสเสน นาโส วินาโส, อภาโว, โส ปน มํสจกฺขุ-ปญฺญาจกฺขุ-ทสฺสนปถาติกฺกโมวาติ อาห ‘‘อทสฺสน’’นฺติ. อทสฺสเน [Pg.220] หิ นาส-สทฺโท โลเก นิรุฬฺโห. ภววิคมนฺติ สภาวาปคมนํ โย หิ นิรุทยวินาสวเสน อุจฺฉิชฺชติ, น โส อตฺตโน สภาเวเนว ติฏฺฐติ.

“Có tưởng ở nơi tự ngã này, nên là hữu tưởng.” Ngài nói: “Là người có tưởng.” “Không có bệnh tật, sự tan vỡ ở nơi tự ngã này, nên là vô bệnh.” Nên biết rằng từ “vô bệnh” là từ đồng nghĩa với “thường hằng.” Hoặc với ý nghĩa không có bệnh tật, người có tà kiến thừa nhận tính thường hằng do sự không biến đổi. Ngài nói: “Vô bệnh tức là thường hằng.” “Iminā” có nghĩa là: Bằng lời nói này: “Tự ngã là hữu tưởng, vô bệnh, sau khi chết.” Mười sáu luận thuyết hữu tưởng là: Bốn loại về sắc, bốn loại về vô sắc, bốn loại về hữu biên, bốn loại về nhất hướng lạc. Do bốn nhóm bốn này, mười sáu luận thuyết hữu tưởng đã được nói đến. Trong số này, nên biết có tám luận thuyết hữu tưởng và tám luận thuyết phi tưởng phi phi tưởng dựa trên hai nhóm bốn đầu tiên. Bảy luận thuyết đoạn kiến được nói đến dựa trên việc chủ trương sự đoạn diệt của chúng sanh sau khi chết từ trạng thái làm người, trạng thái làm chư thiên cõi Dục, trạng thái làm chư thiên cõi Sắc, và bốn loại trạng thái sanh cõi Vô Sắc. Vì sự hủy diệt của cái không có là không thể xảy ra, nên luận thuyết đoạn kiến dựa trên sự hiện hữu. Do đó, đã được nói: “Của cái đang hiện hữu.” Vì chấp thủ rằng “chừng nào tự ngã này chưa bị đoạn diệt, chừng đó nó vẫn hiện hữu,” nên sự hủy diệt không tái sanh ở đây được hiểu là đoạn diệt. Do đó, Ngài nói: “Sự cắt đứt.” Sự hủy diệt một cách đặc biệt là sự hoại diệt, sự không hiện hữu. Và điều đó là sự vượt ra ngoài tầm thấy của mắt thịt và mắt tuệ. Do đó, Ngài nói: “Sự không thấy.” Thật vậy, từ “hủy diệt” (nāsa) đã trở nên thông dụng trong thế gian với ý nghĩa “không thấy.” “Bhavavigamaṃ” là sự ra đi của tự tánh. Thật vậy, cái gì bị đoạn diệt theo cách hủy diệt không tái sanh, cái đó không tồn tại với tự tánh của chính nó.

ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ ปญฺจกามคุณสุขมนุโภควเสน จตุพฺพิธรูปชฺฌานสุขปริโภควเสน จ ทิฏฺฐธมฺเม นิพฺพานปฺปตฺติปญฺญาปนวาทา. ทิฏฺฐธมฺโมติ ทสฺสนภูเตน ญาเณน อุปลทฺธธมฺโม. ตตฺถ โย อนินฺทฺริยวิสโย, โสปิ สุปากฏภาเวน อินฺทฺริยวิสโย วิย โหตีติ อาห – ‘‘ทิฏฺฐธมฺโมติ ปจฺจกฺขธมฺโม วุจฺจตี’’ติ. เตเนว จ, ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ปฏิลทฺธอตฺตภาวสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ. สญฺญีติ อาทิวเสน ตีหากาเรหิ สนฺตนฺติ สญฺญี อสญฺญี เนวสญฺญีนาสญฺญีติ อิเมหิ อากาเรหิ วิชฺชมานํ, สทา อุปลพฺภมานํ สสฺสตนฺติ อตฺโถ. สญฺญี อตฺตาติอาทีนิ ตีณิ ทสฺสนานิ. สนฺตอตฺถวเสน เอกนฺติ สสฺสตสฺส อตฺตโน วเสน เอกํ ทสฺสนํ. อิตรานิ ทฺเวติ อุจฺเฉทวาท-ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทสญฺญิตานิ ทฺเว ทสฺสนานิ. ตีณิ หุตฺวา ปญฺจ โหนฺตีติ อิทํ, ‘‘สนฺตอตฺถวเสน เอก’’นฺติ สงฺคหวเสน วุตฺตสฺส สญฺญีติ อาทิวิภาควเสน วุตฺตตฺตา สุวิญฺเญยฺยนฺติ อฏฺฐกถายํ น อุทฺธฏํ.

Năm luận thuyết Niết-bàn hiện tại là các luận thuyết chủ trương sự chứng đắc Niết-bàn trong hiện tại, bằng cách hưởng thụ lạc thú của năm dục trưởng dưỡng và bằng cách hưởng thụ lạc thú của bốn loại thiền sắc giới. “Pháp hiện tại” là pháp được liễu tri bởi trí tuệ đã trở thành sự thấy. Trong đó, cái gì không phải là đối tượng của các căn, cái đó cũng giống như đối tượng của các căn do tính chất rất rõ ràng. Ngài nói: “Pháp hiện tại được gọi là pháp trực tiếp.” Và cũng vì lý do đó, đã được nói: “Đó là tên gọi cho tự thể đã đạt được ở nơi này nơi kia.” “Santanti” (hiện hữu) theo ba cách, bắt đầu bằng “hữu tưởng,” có nghĩa là thường hằng, hiện hữu, luôn được tìm thấy theo các cách này: hữu tưởng, vô tưởng, phi tưởng phi phi tưởng. Có ba quan điểm: “tự ngã là hữu tưởng,” v.v. Theo ý nghĩa hiện hữu, có một quan điểm, tức là một quan điểm về tự ngã thường hằng. Hai quan điểm còn lại là hai quan điểm được gọi là luận thuyết đoạn kiến và luận thuyết Niết-bàn hiện tại. Việc “ba trở thành năm” này không được trích dẫn trong Chú giải vì nó dễ hiểu, do đã được nói theo cách phân chia bắt đầu bằng “hữu tưởng” của điều đã được nói một cách tóm tắt là “một theo ý nghĩa hiện hữu.”

๒๒. รูปีํ วาติ เอตฺถ (ที. นิ. ฏี. ๑.๗๖-๗๗) ยทิ รูปํ อสฺส อตฺถีติ รูปีติ อยมตฺโถ อธิปฺเปโต. เอวํ สติ รูปวินิมุตฺเตน อตฺตนา ภวิตพฺพํ สญฺญาย วิย รูปสฺสปิ อตฺตนิยตฺตา. น หิ สญฺญี อตฺตาติ เอตฺถ สญฺญา อตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ สุมงฺคลวิลาสินิยํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๖-๗๗) ‘‘ตตฺถ ปวตฺตสญฺญญฺจสฺส สญฺญาติ คเหตฺวาติ วุตฺต’’นฺติ. เอวํ สนฺเต, ‘‘กสิณรูปํ อตฺตาติ คณฺหาตี’’ติ อิทํ กถนฺติ? น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ – ‘‘รูปํ อสฺส อตฺถีติ รูปี’’ติ, อถ โข ‘‘รุปฺปนสีโล รูปี’’ติ. รุปฺปนญฺเจตฺถ รูปสริกฺขตาย กสิณรูปสฺส วฑฺฒิตาวฑฺฒิตกาลวเสน วิเสสาปตฺติ, สา จ นตฺถีติ น สกฺกา วตฺตุํ ปริตฺตวิปุลตาทิวิเสสสพฺภาวโต. ยทิ เอวํ อิมสฺส วาทสฺส สสฺสตทิฏฺฐิสงฺคโห น ยุชฺชตีติ? โน น ยุชฺชติ กายเภทโต อุทฺธํ อตฺตโน นิพฺพิการตาย เตน อธิปฺเปตตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อโรโค ปรํ มรณา’’ติ. อถ วา ‘‘รูปํ อสฺส อตฺถีติ รูปี’’ติ วุจฺจมาเนปิ น โทโส. กปฺปนาสิทฺเธนปิ หิ เภเทน สามินิทฺเทสทสฺสนโต ยถา ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺติ[Pg.221]. รุปฺปนํ วา รุปฺปนสภาโว รูปํ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ รูปี, อตฺตา ‘‘รูปิโน ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๑ ทุกมาติกา) วิย. เอวญฺจ กตฺวา รูปสภาวตฺตา อตฺตโน ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติ วจนํ ญายาคตเมวาติ ‘‘กสิณรูปํ อตฺตาติ คณฺหาตี’’ติ วุตฺตํ. อรูปินฺติ เอตฺตาปิ วุตฺตนยานุสาเรน ยถารหํ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. สนฺตสุขุมํ มุญฺจิตฺวา ตพฺพิปรีตสฺส คหเณ การณํ นตฺถีติ ลาภี, ‘‘กสิณรูปํ อตฺตา’’ติ คณฺหาตีติ ลาภิตกฺกิโน ฐเปตฺวา, เสสตกฺกี ลาภิคฺคหเณเนว คหิตา. อนุสฺสุติตกฺกิโกปิ สุทฺธตกฺกิโกปิ วา นิรงฺกุสตฺตา ตกฺกนสฺส กสิณรูปมฺปิ อตฺตาติ กทาจิปิ คณฺเหยฺยาติ วุตฺตํ – ‘‘อุโภปิ รูปานิ คณฺหาติเยวา’’ติ. สุทฺธตกฺกิกสฺส อุภยคฺคหณํ น กตํ, ตสฺมา สาสงฺกวจนํ.

22. Ở đây, trong câu “hoặc có sắc,” nếu ý nghĩa được hiểu là “có sắc (rūpī) vì có sắc (rūpaṃ) thuộc về nó.” Nếu vậy, tự ngã phải tách rời khỏi sắc, giống như trường hợp của tưởng, vì sắc cũng phụ thuộc vào tự ngã. Thật vậy, trong câu “tự ngã là hữu tưởng,” tưởng không phải là tự ngã. Thật vậy, trong Sumaṅgalavilāsinī đã nói: “Đã được nói rằng, ‘sau khi nắm bắt tưởng đã khởi lên ở nơi đó là tưởng của nó.’” Nếu vậy, câu “người ấy nắm bắt sắc của đề mục biến xứ là tự ngã” thì sao? Tuy nhiên, điều này không nên được hiểu là “có sắc (rūpī) vì có sắc (rūpaṃ) thuộc về nó,” mà là “có sắc (rūpī) vì có tính chất biến hoại.” Và ở đây, sự biến hoại là sự đạt đến trạng thái đặc biệt của sắc biến xứ, tương tự như sắc, tùy theo thời gian tăng trưởng hay không tăng trưởng. Và không thể nói rằng điều đó không có, vì có sự tồn tại của các đặc điểm như nhỏ, lớn, v.v. Nếu vậy, việc luận thuyết này được bao gồm trong thường kiến là không hợp lý? Không phải là không hợp lý, vì người đó chủ trương rằng tự ngã không biến đổi sau khi thân hoại. Thật vậy, đã được nói: “vô bệnh sau khi chết.” Hoặc, ngay cả khi nói “có sắc (rūpī) vì có sắc (rūpaṃ) thuộc về nó” cũng không có lỗi. Vì có thể thấy sự chỉ định sở hữu chủ ngay cả với sự phân biệt được tạo ra bởi sự tưởng tượng, như trong “thân của con búp bê bằng đá.” Hoặc, sự biến hoại hay bản chất biến hoại là sắc; cái đó thuộc về tự ngã này, nên tự ngã là có sắc (rūpī), giống như trong “các pháp hữu sắc,” v.v. Và làm như vậy, vì tự ngã có bản chất là sắc, nên lời nói “sắc là tự ngã” là hợp lý. Do đó, đã được nói: “người ấy nắm bắt sắc của đề mục biến xứ là tự ngã.” Ở đây, trong trường hợp “vô sắc,” ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói, tùy theo trường hợp. Không có lý do gì để từ bỏ cái tĩnh lặng và vi tế mà nắm bắt cái ngược lại. Do đó, người chứng đắc thiền nắm bắt “sắc của đề mục biến xứ là tự ngã.” Ngoại trừ những nhà tư biện dựa trên sở đắc, các nhà tư biện còn lại được bao gồm bởi chính sự nắm bắt của người chứng đắc. Hoặc nhà tư biện theo truyền thống hoặc nhà tư biện thuần túy, do sự suy luận không bị kiểm soát, cũng có thể đôi khi nắm bắt sắc của đề mục biến xứ là tự ngã. Do đó, đã được nói: “cả hai đều nắm bắt các sắc.” Việc nắm bắt cả hai không được thực hiện bởi nhà tư biện thuần túy, do đó, đây là một lời nói có sự nghi ngờ.

กสิณุคฺฆาฏิมากาส-ปฐมารุปฺปวิญฺญาณ-นตฺถิภาวอากิญฺจญฺญายตนานิ อรูปสมาปตฺตินิมิตฺตํ. ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธนฺติ อิทํ สญฺญาย อตฺตนิยตํ หทเย กตฺวา วุตฺตํ. ‘‘รูปึ วา’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยน ปน อตฺเถ วุจฺจมาเน สญฺญากฺขนฺธํ พหิทฺธา อกตฺวา ‘‘อรูปธมฺเม’’อิจฺเจว วตฺตพฺพํ สิยา. มิสฺสกคฺคาหวเสนาติ รูปารูปสมาปตฺตีนํ นิมิตฺตานิ เอกชฺฌํ กตฺวา, ‘‘เอโก อตฺตา’’ติ, ตตฺถ ปวตฺตสญฺญญฺจสฺส, ‘‘สญฺญา’’ติ คหณวเสน. อยญฺหิ ทิฏฺฐิคติโก รูปารูปสมาปตฺติลาภิตาย ตํนิมิตฺตํ รูปภาเวน อรูปภาเวน จ คเหตฺวา อุปติฏฺฐติ, ตสฺมา, ‘‘รูปี อรูปี จา’’ติ อภินิเวสํ ชเนติ อชฺฌตฺตวาทิโน วิย ตกฺกมตฺเตเนว วา รูปารูปธมฺเม มิสฺสกวเสน คเหตฺวา, ‘‘รูปี จ อรูปีจ อตฺตา โหตี’’ติ. ตกฺกคาเหเนวาติ สงฺขาราวเสสสุขุมภาวปฺปตฺตธมฺมา วิย จ อจฺจนฺตสุขุมภาวปตฺติยา สกิจฺจสาธนาสมตฺถตาย ถมฺภกุฏฺฏหตฺถปาทานํ สงฺฆาโต วิย เนว รูปี, รูปสภาวานติวตฺตนโต น อรูปีติ เอวํ ปวตฺตตกฺกคาเหน. ลาภิวเสนปิ วา อนฺตานนฺติกจตุตฺถวาเท วกฺขมานนเยน อญฺญมญฺญปฏิปกฺขวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน ตตฺถ เทสกาลเภทวเสน ตติยจตุตฺถวาทา อิจฺฉิตา; อิธ กาลวตฺถุ เภทวเสนาติ อยเมว วิเสโส. กาลเภทวเสน เจตฺถ ตติยวาทสฺส ปวตฺติ รูปารูปนิมิตฺตานํ สห อนุปฏฺฐานโต; จตุตฺถวาทสฺส ปน วตฺถุเภทวเสน [Pg.222] ปวตฺติ รูปารูปธมฺมานํ สมูหโต, ‘‘เอโก อตฺตา’’ติ ตกฺกวเสนาติ ตตฺถ วกฺขมานนยานุสาเรน เวทิตพฺพํ.

Không gian do biến xứ được tháo gỡ, thức của thiền Vô sắc thứ nhất, trạng thái không có gì, và Vô sở hữu xứ là các tướng của thiền chứng Vô sắc. Câu ‘Ngoại trừ tưởng uẩn’ này được nói ra sau khi đã ghi nhớ trong tâm về đặc tính riêng của tưởng. Tuy nhiên, khi ý nghĩa được trình bày theo phương pháp đã được nói đến ở đây trong câu ‘hoặc có sắc’, không nên đặt tưởng uẩn ra bên ngoài mà chỉ nên nói là ‘các pháp vô sắc’. Do chấp thủ một cách hỗn hợp có nghĩa là: sau khi gộp chung các tướng của thiền chứng Sắc giới và Vô sắc giới lại, và do cách chấp thủ rằng ‘có một tự ngã’ và tưởng sanh khởi ở đó là ‘tưởng’. Vị có tà kiến này, do đã đắc các thiền chứng Sắc giới và Vô sắc giới, nên đã chấp thủ tướng ấy bằng cách xem là có sắc và không có sắc, và nó hiện khởi như vậy. Do đó, vị ấy sanh khởi sự cố chấp rằng ‘có sắc và không có sắc’, hoặc giống như người theo thuyết nội tại, chỉ bằng sự suy luận, đã chấp thủ các pháp sắc và vô sắc một cách hỗn hợp rằng ‘tự ngã vừa có sắc vừa không có sắc’. Do chỉ chấp thủ bằng sự suy luận có nghĩa là: giống như các hành còn lại đã đạt đến trạng thái vi tế, và do đã đạt đến trạng thái cực kỳ vi tế nên không có khả năng thực hiện phận sự của mình, giống như một tập hợp của cột, gốc cây, tay, và chân, (ngã ấy) không phải có sắc, và do không vượt qua bản chất của sắc nên cũng không phải không có sắc. Đây là cách chấp thủ bằng sự suy luận như vậy. Hoặc do năng lực chứng đắc, ý nghĩa nên được hiểu theo cách loại trừ lẫn nhau, theo phương pháp sẽ được giải thích trong luận điểm thứ tư của nhóm hữu biên và vô biên. Tuy nhiên, ở đó luận điểm thứ ba và thứ tư được chấp nhận dựa trên sự khác biệt về nơi chốn và thời gian; còn ở đây là dựa trên sự khác biệt về thời gian và đối tượng – đây chính là điểm khác biệt duy nhất. Ở đây, sự khởi lên của luận điểm thứ ba là do sự khác biệt về thời gian, vì các tướng của sắc và vô sắc không hiện khởi cùng lúc; còn sự khởi lên của luận điểm thứ tư là do sự khác biệt về đối tượng, vì từ một tập hợp các pháp sắc và vô sắc, người ấy suy luận rằng ‘có một tự ngã’. Điều này nên được hiểu theo phương pháp sẽ được giải thích ở đó.

ยทิปิ อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโน ทิฏฺฐิคติกสฺส วเสน สมาปตฺติเภเทน สญฺญานานตฺตสมฺภวโต ทุติยทิฏฺฐิปิ สมาปนฺนกวเสน ลพฺภติ; ตถาปิ สมาปตฺติยํ เอกรูเปเนว สญฺญาย อุปฏฺฐานโต, ‘‘ปฐมทิฏฺฐิ สมาปนฺนกวาเรน กถิตา’’ติ อาห. เตเนเวตฺถ สมาปนฺนกคฺคหณํ กตํ. เอกสมาปตฺติลาภิโน เอว วา วเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สมาปตฺติ เภเทน สญฺญาเภทสมฺภเวปิ พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณ สญฺญานานตฺเตน โอฬาริเกน นานตฺตสญฺญีติ, ‘‘ทุติยทิฏฺฐิ อสมาปนฺนกวาเรนา’’ติ อาห. อวฑฺฒิตกสิณวเสน ปริตฺตสญฺญิตํ, วฑฺฒิตกสิณวเสน อปฺปมาณสญฺญิตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตติยทิฏฺฐิ สุปฺปมตฺเตน วา สราวมตฺเตน วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘องฺคุฏฺฐปฺปมาโณ วา อตฺตา ยวปฺปมาโณ, อณุมตฺโต วา อตฺตา’’ติอาทิทสฺสนวเสน (อุทา. อฏฺฐ. ๕๔; ที. นิ. ฏี. ๑.๗๖-๗๗) ปริตฺโต สญฺญีติ ปริตฺตสญฺญี. กปิลกณาทาทโย (วิภ. อนุฏี. ๑๘๙) วิย อตฺตโน สพฺพคตภาวปฏิชานนวเสน อปฺปมาโณ สญฺญีติ อปฺปมาณสญฺญีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

Mặc dù đối với người có tà kiến đã đắc tám thiền chứng, do có khả năng có các tưởng khác nhau tùy theo sự khác biệt của thiền chứng, nên tà kiến thứ hai cũng có thể có được theo trường hợp của người đang nhập định; tuy nhiên, vì tưởng chỉ hiện khởi một cách đồng nhất trong một thiền chứng, nên đã nói rằng: ‘Tà kiến thứ nhất được thuyết giảng theo phiên của người đang nhập định’. Chính vì lý do đó mà ở đây đã đề cập đến trường hợp người đang nhập định. Hoặc ý nghĩa nên được hiểu theo trường hợp của người chỉ đắc một thiền chứng. Mặc dù có thể có sự khác biệt về tưởng do sự khác biệt của thiền chứng, nhưng do sự đa dạng của tưởng đối với các đối tượng khác nhau ở bên ngoài, là một sự đa dạng thô thiển, nên gọi là người có tưởng khác nhau, và đã nói rằng: ‘Tà kiến thứ hai là theo phiên của người không nhập định’. Để chỉ ra ‘tưởng có giới hạn’ do biến xứ chưa được phát triển, và ‘tưởng vô lượng’ do biến xứ đã được phát triển, nên đã nói rằng: ‘Tà kiến thứ ba là bằng cái nia hoặc bằng cái bát’, v.v. Do các quan điểm như ‘tự ngã bằng ngón tay cái, hoặc bằng hạt lúa mạch, hoặc tự ngã chỉ bằng một nguyên tử’, nên gọi là người có tưởng hữu hạn. Giống như các vị Kapila, Kaṇāda, v.v., do chủ trương rằng tự ngã có bản chất biến khắp, nên gọi là người có tưởng vô lượng. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy.

เอตนฺติ, ‘‘รูปึ วา’’ติอาทินา ยถาวุตฺตอตฺตวาทํ. เอเกสนฺติ เอกจฺจานํ. อุปาติวตฺตตนฺติ อติกฺกมนฺตานํ. นิทฺธารเณ เจตํ สามิวจนํ. วิญฺญาณกสิณเมเก อภิวทนฺตีติ โยชนา. เตนาห – ‘‘สญฺญํ…เป… อภิวทนฺตี’’ติ. ตตฺถ ‘‘สญฺญํ ฐเปตฺวา เสสานิ ตีณี’’ติ อิทํ สญฺญาย จตุกฺกมฺปิ ปริปุณฺณเมว คเหตฺวา, อปเร อฏฺฐกนฺติ วทนฺติ. ตทุภยนฺติ ตํ สญฺญาอฏฺฐกนฺติ วุตฺตํ อุภยํ. ปรโต อาวิ ภวิสฺสตีติ, ‘‘จตสฺโส รูปสญฺญี’’ติอาทินา อุปริ ปกาเสสฺสติ. วกฺขติ หิ – ‘‘โกฏฺฐาสโต อฏฺฐ, อตฺถโต ปน สตฺต สญฺญา โหนฺตี’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๒๒). เอตฺถาติ, ‘‘เอตํ วา ปนา’’ติ เอตสฺมึ วากฺเย. สมติกฺกมิตุํ สกฺโกนฺติ ตตฺถ อาทีนวทสฺสเนน ตทุทฺธํ อานิสํสทสฺสเนน จ พฺรูหิตสทฺธาทิ คุณตฺตา, วิปริยาเยน อสกฺกุณนํ เวทิตพฺพํ. เย สกฺโกนฺติ, เตว คหิตา เตสํเยว วเสน วกฺขมานสฺส วิเสสสฺส วตฺตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา. สกฺโกนฺตานญฺจ เนสํ อุปาติวตฺตนํ อตฺตโน ญาณพลานุรูปนฺติ อิมมตฺถํ อุปมาย ทสฺเสตุํ, ‘‘เตสํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อปฺปมาณนฺติ อปฺปมาณารมฺมโณ[Pg.223], อปฺปมาณารมฺมณตา จสฺส อาคมนวเสน เวทิตพฺพา อนนฺตารมฺมณโต วา. น หิ อารมฺมเณ อนนฺตนฺติ ปรมานนฺตสฺส ปมาณํ วา คณฺหาติ. สุขทุกฺเขหิ อนิญฺชนโต รูปวิราคภาวนาวิเสสตาย จ อาเนญฺชํ ปตฺวา ติฏฺฐติ, อยํ โน อตฺตาติ อภิวทนฺตา ติฏฺฐนฺติ. วิญฺญาณกสิณเมเกติ วิญฺญาณญฺจายตนํ เอเก ทิฏฺฐิคติกา อตฺตาติ วทนฺติ. เตนาห – ‘‘วิญฺญาณญฺจายตนํ ตาว ทสฺเสตุ’’นฺติ. ตสฺส ปน อารมฺมณภูตํ กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตวิญฺญาณนฺติ อปเร. ตญฺหิ กสิณํ มนสิการวเสน, ‘‘วิญฺญาณกสิณ’’นฺติ, วิญฺญาณญฺจ ตํ อารมฺมณฏฺเฐน อายตนญฺจาติ, ‘‘วิญฺญาณญฺจายตน’’นฺติ จ วุจฺจติ. อากิญฺจญฺญายตนเมเกติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

Câu ‘Điều này’ là chỉ thuyết về tự ngã đã được nói đến qua các câu như ‘hoặc có sắc’. ‘Một số’ là của một số người. ‘Những người vượt qua’ là của những người đã vượt qua. Đây là sở hữu cách chỉ định. Cú pháp là: ‘Một số người tuyên bố biến xứ thức’. Do đó, Ngài nói: ‘tưởng… (vân vân)… họ tuyên bố’. Ở đó, câu ‘ngoại trừ tưởng, ba thứ còn lại’ này là đã kể luôn cả bốn loại tưởng một cách đầy đủ, trong khi những người khác nói là có tám. ‘Cả hai điều ấy’ là cả hai điều đã được nói là tám loại tưởng. ‘Sẽ trở nên rõ ràng về sau’ có nghĩa là sẽ được giải thích ở phần trên bằng các câu như ‘bốn tưởng về sắc’. Vì sẽ được nói rằng: ‘Về phương diện phần loại thì có tám, nhưng về ý nghĩa thì có bảy tưởng’. ‘Ở đây’ là trong câu ‘Nhưng điều này…’. Họ có thể vượt qua là do có các phẩm chất như đức tin, v.v., được tăng cường bởi việc thấy được sự nguy hiểm ở đó và thấy được lợi ích ở tầng cao hơn; còn việc không thể vượt qua nên được hiểu theo cách ngược lại. Chỉ những người có thể vượt qua mới được đề cập đến, vì có thể nói về sự khác biệt sẽ được giải thích dựa vào chính họ. Và để chỉ ra bằng ví dụ rằng sự vượt qua của những người có khả năng ấy là tương xứng với sức mạnh trí tuệ của chính họ, nên đã nói rằng: ‘Nhưng của họ…’. Ở đó, ‘vô lượng’ có nghĩa là có đối tượng vô lượng; và bản chất có đối tượng vô lượng của nó nên được hiểu theo truyền thống hoặc do có đối tượng vô biên. Vì người ấy không nắm bắt được sự đo lường của cái vô biên tột cùng trong đối tượng là vô biên. Do không bị lay động bởi lạc và khổ, và do sự tu tập đặc biệt về sự ly tham đối với sắc, người ấy đạt đến và an trú trong trạng thái bất động. Họ tuyên bố và an trú, nghĩ rằng ‘đây là tự ngã của chúng ta’. ‘Một số người (chấp) biến xứ thức’ có nghĩa là một số người có tà kiến nói rằng Thức Vô Biên Xứ là tự ngã. Do đó, Ngài nói: ‘để chỉ ra Thức Vô Biên Xứ’. Tuy nhiên, những người khác nói rằng đối tượng của nó là thức đã sanh khởi trong không gian do việc tháo gỡ biến xứ. Vì biến xứ ấy, do tác ý, được gọi là ‘biến xứ thức’; và thức ấy, vì là đối tượng và là xứ, nên được gọi là ‘Thức Vô Biên Xứ’. ‘Một số người (chấp) Vô Sở Hữu Xứ’: ở đây cũng theo phương pháp tương tự.

ตยิทนฺติ ย-กาโร ปทสนฺธิกโรติ อาห ‘‘ตํ อิท’’นฺติ. ทิฏฺฐิคตนฺติ ยถา วุตฺตํ ‘‘สญฺญี อตฺตา’’ติ เอวํ วุตฺตํ ทิฏฺฐึ. ทิฏฺฐิเยว หิ ทิฏฺฐิคตํ ‘‘มุตฺตคตํ (ม. นิ. ๒.๑๑๙; อ. นิ. ๙.๑๑), สงฺขารคต’’นฺติอาทีสุ (มหานิ. ๔๑) วิย. คนฺตพฺพาภาวโต วา ทิฏฺฐิยา คตมตฺตํ ทิฏฺฐิคตํ, ทิฏฺฐิยา คหณมตฺตนฺติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิปกาโร วา ทิฏฺฐิคตํ. โลกิยา หิ วิธยุตฺตคตปการสทฺเท สมานตฺเถ อิจฺฉนฺติ. ทิฏฺฐิปจฺจโย ทิฏฺฐิการณํ, อวิชฺชาทิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ อวิชฺชาปิ หิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปนิสฺสยาทิภาวโต. ยถาห – ‘‘อสฺสุตวา, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๐๐๗). ผสฺโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ยถาห ‘‘ตทปิ ผสฺสปจฺจยา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๑๘-๑๒๔). สญฺญาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ยถาห ‘‘สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขา’’ติ (สุ. นิ. ๘๘๐; มหานิ. ๑๐๙). วิตกฺโกปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ยถาห – ‘‘ตกฺกญฺจ ทิฏฺฐีสุ ปกปฺปยิตฺวา, สจฺจํ มุสาติ ทฺวยธมฺมมาหู’’ติ (สุ. นิ. ๘๙๒; มหานิ. ๑๒๑). อโยนิโสมนสิกาโรปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ยถาห – ‘‘ตสฺเสวํ มนสิกโรโต ฉนฺนํ ทิฏฺฐีนํ อญฺญตรา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, อตฺถิ เม อตฺตาติ ตสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๙). ทิฏฺฐารมฺมณนฺติ ทิฏฺฐิอารมฺมณภูตํ อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ. เตนาห – ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทิ (ปฏิ. ม. ๑.๑๓๐). รูปเวทนาทิวินิมุตฺตสฺส ทิฏฺฐิยา อารมฺมณสฺส อภาวโต อนาทิยิตฺวา อิทเมว [Pg.224] ทสฺเสติ – ‘‘อิมินา ปจฺจเยน อิทํ นาม ทสฺสนํ คหิต’’นฺติ. อิมินา ปจฺจเยนาติ วา เอตฺถ ปจฺจยคฺคหเณน อารมฺมณมฺปิ คหิตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Trong câu ‘tayidaṃ,’ chữ ‘ya’ là để nối âm, nên đã nói là ‘taṃ idaṃ’ (cái đó là cái này). ‘Diṭṭhigataṃ’ (kiến chấp) là tà kiến đã được nói đến như là ‘thân có tưởng.’ Thật vậy, chính tà kiến là kiến chấp, tương tự như trong các trường hợp ‘muttagataṃ’ (sự giải thoát), ‘saṅkhāragataṃ’ (sự hành). Hoặc vì không có nơi để đi đến, nên sự đi đến của tà kiến chỉ là kiến chấp, nghĩa là chỉ là sự nắm giữ của tà kiến. Hoặc kiến chấp là một loại tà kiến. Vì người đời thường cho rằng các từ ‘vidha,’ ‘yutta,’ ‘gata,’ và ‘pakāra’ có cùng ý nghĩa. ‘Diṭṭhipaccayo’ (duyên của tà kiến) là nguyên nhân của tà kiến, nghĩa là nền tảng của tà kiến như vô minh v.v... Trong đó, vô minh cũng là nền tảng của tà kiến vì là duyên y chỉ v.v... Như có lời dạy: ‘Này các Tỳ khưu, kẻ phàm phu ít nghe, không thấy các bậc Thánh, không thuần thục trong pháp của bậc Thánh’ v.v... Xúc cũng là nền tảng của tà kiến. Như có lời dạy: ‘Điều ấy cũng do duyên xúc.’ Tưởng cũng là nền tảng của tà kiến. Như có lời dạy: ‘Vì các hý luận có tưởng làm nhân.’ Tầm cũng là nền tảng của tà kiến. Như có lời dạy: ‘Và sau khi suy lường trong các tà kiến, họ nói hai pháp là chân và ngụy.’ Phi như lý tác ý cũng là nền tảng của tà kiến. Như có lời dạy: ‘Khi vị ấy tác ý như vậy, một trong sáu tà kiến khởi lên, tà kiến ‘có tự ngã của tôi’ khởi lên nơi vị ấy một cách chân thật, vững chắc.’ ‘Diṭṭhārammaṇaṃ’ (đối tượng của tà kiến) là năm thủ uẩn làm đối tượng cho tà kiến. Do đó, đã nói: ‘Vị ấy xem sắc là tự ngã’ v.v... Vì không có đối tượng cho tà kiến ngoài sắc, thọ v.v..., nên không đề cập đến (đối tượng khác) mà chỉ trình bày điều này: ‘Do duyên này, cái thấy tên là này được nắm giữ.’ Hoặc nên hiểu rằng, ở đây, qua việc dùng từ ‘duyên,’ đối tượng cũng đã được bao gồm.

ตเทวาติ ทิฏฺฐิคตญฺเจว ทิฏฺฐิปจฺจยญฺจ. รูปสญฺญานนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เอวํ-สทฺโท ปการตฺโถ, ‘‘ยทิ รูปสญฺญาน’’นฺติอาทินา ปกาเรน วุตฺตสญฺญานนฺติ อตฺโถ. นิรุปกฺกิเลสา นีวรณาทิ อุปกฺกิเลสวิมุตฺติโต. อุตฺตมา ปณีตภาวปฺปตฺติโต, ตโต เอว เสฏฺฐา, เสฏฺฐตฺตา เอว อุตฺตริตราภาวโต อนุตฺตริยา. อกฺขายตีติ อุปฏฺฐาติ. อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาย วิสุํ วุจฺจมานตฺตา จตุตฺถารุปฺปสญฺญาย จ อิมสฺมึ สญฺญีวาเท อโนตรณโต, ‘‘ยทิ อารุปฺปสญฺญานนฺติ อิมินา อากาสานญฺจายตน-วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อิตเรหิ ปน ทฺวีหีติ, ‘‘ยทิ เอกตฺตสญฺญานํ, ยทิ นานตฺตสญฺญาน’’นฺติ อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ. สมาปนฺนกวาโร จ ตถา อิธ กถิโตติ อธิปฺปาโย. โกฏฺฐาสโต อฏฺฐ สญฺญา จตุกฺกทฺวยสงฺคหโต. เอกตฺตสญฺญีปทํ ฐเปตฺวา อตฺถโต ปน สตฺต สญฺญา โหนฺติ อคฺคหิตคฺคหเณนาติ อธิปฺปาโย. เตนาห – ‘‘สมาปนฺนก…เป… สงฺคหิโตเยวา’’ติ.

‘Tadeva’ (chính điều ấy) là chính kiến chấp và duyên của tà kiến. Trong câu ‘rūpasaññānaṃ’ (tưởng về sắc), từ ‘iti’ có nghĩa là v.v... Từ ‘evaṃ’ có nghĩa là loại, nghĩa là các tưởng được nói đến theo loại bắt đầu bằng ‘nếu tưởng về sắc.’ ‘Nirupakkilesā’ (không phiền não) là do đã giải thoát khỏi các phiền não như triền cái v.v... ‘Uttamā’ (tối thượng) là do đã đạt đến trạng thái vi diệu, do đó là ‘seṭṭhā’ (ưu việt), và vì ưu việt nên không có gì hơn nữa, nên là ‘anuttariyā’ (vô thượng). ‘Akkhāyati’ (được gọi là) có nghĩa là ‘upaṭṭhāti’ (hiện khởi). Vì tưởng Vô Sở Hữu Xứ được nói riêng và vì tưởng của cõi Vô Sắc thứ tư không nằm trong luận về hữu tưởng này, nên câu ‘nếu là tưởng vô sắc’ chỉ nói đến tưởng Không Vô Biên Xứ và Thức Vô Biên Xứ. Còn bởi hai câu kia, tức là hai câu ‘nếu là tưởng về sự đồng nhất’ và ‘nếu là tưởng về sự đa dạng.’ Ý muốn nói rằng phần về người đã chứng đắc cũng được nói đến ở đây như vậy. Về phương diện phân loại, có tám loại tưởng do sự bao gồm của hai nhóm bốn. Nhưng về phương diện ý nghĩa, có bảy loại tưởng, không kể đến câu về người có tưởng đồng nhất, vì đó là trường hợp nắm bắt cái chưa được nắm bắt. Do đó, đã nói: ‘Phần về người đã chứng đắc… đã được bao gồm.’

สญฺญาคตนฺติ สญฺญาวเสน คตํ, สญฺญาสงฺคหํ คตํ วา. ตสฺส ปน อทิฏฺฐิคตสฺสปิ อุปลพฺภมานตฺตา, ‘‘สทฺธึ ทิฏฺฐิคเตนา’’ติ วุตฺตํ. ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตนฺติ สห การณภูเตหิ ปจฺจเยหิ เตเนว สห การณภาเวน สมาคนฺตฺวา นิพฺพตฺติตํ; ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ อตฺโถ. สงฺขตตฺตา โอฬาริกํ อุปฺปาทวยญฺญถตฺตสพฺภาวโต. ยสฺส หิ อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ, ตํ ขเณ ขเณ ภิชฺชนสภาวโต ปสฺสนฺตสฺส ปากฏภูตวิการํ โอฬาริกํ สิยา. น เจตฺถ มคฺคผลธมฺมา นิทสฺเสตพฺพา เตสํ ตถา อนนุปสฺสิตพฺพโต; เตสมฺปิ สงฺขตภาเวน อิตเรหิ สมานโยคกฺขมตาย ทุนฺนิวารยภาวโต. ตถา หิ ‘‘อเสสวิราคนิโรธา’’ติ (อุทา. ๓) วจนโต มคฺคสฺสปิ นิสฺสรณภาเวน ‘‘อตฺถิ โข ปน สงฺขารานํ นิโรโธ’’ติ นิพฺพานเมเวตฺถ ปฏิโยคภาเวน อุทฺธฏํ ‘‘นิรุชฺฌนฺติ เอตฺถา’’ติ กตฺวา. นิโรธสงฺขาตํ นิพฺพานํ นาม อตฺถีติ เอตฺถ, – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ [Pg.225] อภูตํ อสงฺขต’’นฺติ สุตฺตปทํ (อุทา. ๗๓) อาเนตฺวา วตฺตพฺพํ. นิพฺพานทสฺสีติ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน นิพฺพานทสฺสี, ตโต เอว อิตราภิสมยตฺถสิทฺธิยา ตํ สงฺขตํ อติกฺกนฺโต.

‘Saññāgataṃ’ (thuộc về tưởng) là đi theo cách của tưởng, hoặc đi vào sự thu nhiếp của tưởng. Vì điều ấy được tìm thấy ngay cả khi không phải là kiến chấp, nên đã nói là ‘saddhiṃ diṭṭhigatena’ (cùng với kiến chấp). ‘Paccayehi samāgantvā kataṃ’ (được tạo ra do các duyên hợp lại) là được tạo ra do cùng hợp lại với các duyên là nhân, với chính bản chất là nhân; nghĩa là pháp do duyên sanh. Vì là pháp hữu vi nên thô thiển, do sự hiện hữu của sanh, diệt, và dị. Thật vậy, đối với pháp nào mà sự sanh được nhận biết, sự diệt được nhận biết, sự khác đi khi đang tồn tại được nhận biết, thì đối với người thấy bản chất tan rã trong từng khoảnh khắc, sự biến đổi hiện rõ của pháp ấy là thô thiển. Ở đây, không nên chỉ ra các pháp đạo và quả, vì chúng không được quán xét như vậy; và cũng vì chúng là pháp hữu vi, có cùng đặc tính với các pháp khác, nên khó mà loại trừ. Thật vậy, theo câu ‘do sự ly tham và đoạn diệt hoàn toàn,’ ngay cả đạo cũng có tính chất xuất ly, nên câu ‘nhưng có sự đoạn diệt các hành’ đã nêu lên chính Niết Bàn là đối tượng tương phản, vì (các hành) ‘diệt ở nơi ấy.’ Về điểm ‘có cái gọi là Niết Bàn, được gọi là sự đoạn diệt,’ nên dẫn câu kinh ‘Này các Tỳ khưu, có cái không sanh, không hữu, không bị tạo tác’ để nói. ‘Nibbānadassī’ (người thấy Niết Bàn) là người thấy Niết Bàn bằng sự liễu tri về việc chứng ngộ; do đó, nhờ sự thành tựu mục đích của các sự liễu tri khác, vị ấy đã vượt qua pháp hữu vi.

๒๓. อฏฺฐสุ อสญฺญีวาเทสูติ อิทํ พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๗๘-๘๐) อาคตนเยน วุตฺตเมว หิ สนฺธาย เหฏฺฐา, ‘‘สญฺญีติ อิมินา อฏฺฐ อสญฺญีวาทา กถิตา’’ติ วุตฺตํ. อิธ ปน จตฺตาโร วาทา เอว อุทฺธฏา. เตนาห ‘‘อสญฺญี’’ติอาทิ. เอส นโย ปรโต ‘‘อฏฺฐสุ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาเทสู’’ติ เอตฺถาปิ. สญฺญาย สติ ตาย เวทนาคาหสพฺภาวโต ‘‘อาพาธนฏฺเฐน สญฺญา โรโค’’ติ วุตฺตํ. ทุกฺขตาสูลโยคโต กิเลสาสุจิปคฺฆรณโต อุปฺปาทชราภงฺเคหิ อุทฺธุมาตปกฺกปภิชฺชนโต จ สญฺญา คณฺโฑ; สฺวายมตฺโถ โทสทุฏฺฐตาย เอว โหตีติ อาห – ‘‘สโทสฏฺเฐน คณฺโฑ’’ติ. ปีฬาชนนโต อนฺโตตุทนโต ทุรุทฺธรณโต จ สญฺญา สลฺลํ; สฺวายมตฺโถ อตฺตภาวํ อนุปวิสิตฺวา อวฏฺฐาเนนาติ อาห ‘‘อนุปวิฏฺฐฏฺเฐน สลฺล’’นฺติ. ปฏิสนฺธิคฺคหเณ วิญฺญาณํ กุโตจิ อาคตํ วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิสนฺธิวเสน อาคติ’’นฺติ. คตินฺติ ปวตฺตึ. สา ปน ตาสุ ตาสุ คตีสุ วุตฺติ โหตีติ วุตฺตํ – ‘‘จุติวเสน คติ’’นฺติ; วฑฺฒนวเสน ฆนปพนฺธวเสนาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อปราปร’’นฺติ. อปราปรญฺหิ ปพนฺธวเสน ปวตฺตมานํ วิญฺญาณํ นนฺทูปเสจนํ; อิตรํ ขนฺธตฺตยํ วา นิสฺสาย อภิวุทฺธึ ปติฏฺฐํ มหนฺตญฺจ ปาปุณาตีติ. ปวฑฺฒวเสน วา คตึ, นิกฺเขปวเสน จุตึ, ตโต อปราปรญฺจ รูปปวตฺตนวเสน อุปปตฺตึ, อินฺทฺริยปริปากวเสน วุฑฺฒึ ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส กตูปจิตภาเวน วิรุฬฺหึ; ตสฺส กมฺมสฺส ผลนิพฺพตฺติยา เวปุลฺลนฺติ โยเชตพฺพํ.

23. Về câu ‘trong tám vô tưởng luận’: Điều này, bên dưới đã được nói đến là nhắm đến điều đã được thuyết theo phương pháp đã được trình bày trong kinh Phạm Võng (Trường Bộ I, 78-80) rằng: ‘Do từ ‘hữu tưởng’ này, tám vô tưởng luận đã được nói đến.’ Tuy nhiên, ở đây chỉ có bốn luận được trích dẫn. Do đó, ngài đã nói: ‘vô tưởng’ v.v… Phương pháp này cũng tương tự ở đoạn sau: ‘trong tám phi tưởng phi phi tưởng luận.’ Khi có tưởng, do sự hiện hữu của việc nắm bắt thọ thông qua tưởng ấy nên đã được nói rằng: ‘Tưởng là bệnh theo ý nghĩa gây đau khổ.’ Tưởng là ung nhọt do sự liên kết với mũi nhọn của sự khổ, do sự tuôn chảy của các phiền não bất tịnh, và do sự sưng phồng, mưng mủ, vỡ lở bởi sanh, già, và hoại diệt. Ý nghĩa này chính là do sự hư hỏng bởi lỗi lầm, nên ngài nói: ‘là ung nhọt theo ý nghĩa có lỗi.’ Tưởng là mũi tên do sự tạo ra đau đớn, do sự đâm thọc bên trong, và do sự khó nhổ ra. Ý nghĩa này là do nó đã đi vào và tồn tại trong tự thân, nên ngài nói: ‘là mũi tên theo ý nghĩa đã đâm vào.’ Khi thọ nhận sự tái sanh, thức giống như đã đến từ một nơi nào đó, nên được nói là: ‘sự đến theo ý nghĩa tái sanh.’ ‘Sự đi’ có nghĩa là sự tiếp diễn. Nhưng điều ấy là sự hiện hữu trong các cảnh giới đó, nên được nói là: ‘sự đi theo ý nghĩa của sự chết;’ có nghĩa là theo ý nghĩa của sự tăng trưởng, theo ý nghĩa của sự liên tục dày đặc. Do đó, ngài nói: ‘liên tục.’ Thật vậy, thức tiếp diễn liên tục là sự tưới tẩm của hỷ lạc; hoặc nương vào ba uẩn còn lại mà đạt đến sự tăng trưởng, sự vững chắc, và sự to lớn. Hoặc nên được hiểu như sau: ‘sự đi’ theo ý nghĩa tăng trưởng, ‘sự chết’ theo ý nghĩa đặt xuống, và sau đó ‘sự sanh’ liên tục theo ý nghĩa sự tiếp diễn của sắc, ‘sự trưởng thành’ theo ý nghĩa sự chín muồi của các căn, ‘sự nảy mầm’ theo ý nghĩa nghiệp đã được tạo và tích lũy của chúng sanh này hay chúng sanh kia, và ‘sự phát triển viên mãn’ theo ý nghĩa sự hình thành quả của nghiệp ấy.

กามญฺจาติอาทินา ‘‘อญฺญตฺร รูปา’’ติอาทิกา โจทนา ลกฺขณวเสน วุตฺตาติ ทสฺเสตฺวา อยญฺจ นโย โจทนาย อวิสิฏฺฐวิสยตาย สิยา; วิสิฏฺฐวิสยา ปนายํ โจทนาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อยํ ปน ปญฺโห’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺตเก ขนฺเธติ ยถาวุตฺเต รูปเวทนาทิเก จตฺตาโร ขนฺเธ. อญฺญตฺร รูปาติ อิมินา ยตฺถ กตฺถจิ รูเปน วินา วิญฺญาณสฺส ปวตฺติ นตฺถีติ ทีปิตํ โหติ. ภววิเสสโจทนาย สภาวโต [Pg.226] เอว วิญฺญาเณน วินา รูปสฺสปิ ปวตฺติ นตฺถีติ ทีปิตํ โหตีติ อาห – ‘‘อรูปภเวปิ รูปํ, อสญฺญาภเว จ วิญฺญาณํ อตฺถี’’ติ. นิโรธสมาปนฺนสฺสาติ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺสปิ วิญฺญาณํ อตฺถิ. พฺยญฺชนจฺฉายาย เจ อตฺถํ ปฏิพาหสีติ ยทิ สทฺทตฺถเมว คเหตฺวา อธิปฺปายํ น คณฺหสิ เนยฺยตฺถํ สุตฺตนฺติ. เอตฺถ จ อสญฺญภเว นิพฺพตฺตสตฺตวเสน ปฐมวาโท; สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ เอตฺถ วุตฺตนเยน สญฺญํเยว อตฺตาติ คเหตฺวา ตสฺส กิญฺจนภาเวน ฐิตาย อญฺญาย สญฺญาย อภาวโต อสญฺญีติ ปวตฺโต ทุติยวาโท; ตถา สญฺญาย สห รูปธมฺเม สพฺเพ เอว วา รูปารูปธมฺเม อตฺตาติ คเหตฺวา ปวตฺโต ตติยวาโท; ตกฺกคฺคาหวเสเนว ปวตฺโต จตุตฺถวาโท. เตสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เนวสญฺญีนาสญฺญีวาเทปิ อสญฺญภเว นิพฺพตฺตสฺส สตฺตสฺส จุติปฏิสนฺธีสุ; สพฺพตฺถ วา ปฏุสญฺญากิจฺจํ กาตุํ อสมตฺถาย สุขุมาย สญฺญาย อตฺถิภาวปฏิชานนวเสน ปฐมวาโท; อสญฺญีวาเท วุตฺตนเยน สุขุมาย สญฺญาย วเสน สญฺชานนสภาวตาปฏิชานนวเสน จ ทุติยวาทาทโย ปวตฺตาติ. เอวเมตฺถ เอเตสํ วาทานํ สพฺภาโว เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

Bằng câu ‘Dầu rằng’ v.v…, sau khi chỉ ra rằng sự chất vấn bắt đầu bằng ‘ngoại trừ sắc’ v.v… được nói theo ý nghĩa đặc tính, và phương pháp này có thể dành cho sự chất vấn có đối tượng không đặc thù; để chỉ ra rằng sự chất vấn này có đối tượng đặc thù, câu bắt đầu bằng ‘còn câu hỏi này’ đã được nói đến. ‘Trong bấy nhiêu uẩn’ có nghĩa là trong bốn uẩn đã được nói đến là sắc, thọ v.v… Bằng câu ‘ngoại trừ sắc’ này, điều được chỉ ra là: ở bất cứ nơi đâu, sự tiếp diễn của thức không thể có nếu không có sắc. Ngài nói: ‘trong vô sắc hữu cũng có sắc, và trong vô tưởng hữu cũng có thức’ là do sự chất vấn về sự hiện hữu đặc thù đã chỉ ra rằng về mặt tự tánh, sự tiếp diễn của sắc cũng không thể có nếu không có thức. ‘Của người đã nhập diệt thọ tưởng định’ có nghĩa là ngay cả người đã nhập sự diệt tận của tưởng và thọ cũng có thức. ‘Nếu ngươi ngăn cản ý nghĩa bằng cái bóng của văn tự’ có nghĩa là nếu chỉ nắm bắt nghĩa đen mà không hiểu được chủ ý, thì bài kinh là bất liễu nghĩa. Ở đây, luận thuyết thứ nhất là theo ý nghĩa chúng sanh được sanh trong cõi vô tưởng. Luận thuyết thứ hai được tiến hành do nắm giữ chính tưởng là tự ngã theo phương pháp đã được nói ở đây là ‘vị ấy xem tưởng là tự ngã,’ và do không có tưởng nào khác tồn tại như là một cái gì đó. Luận thuyết thứ ba được tiến hành do nắm giữ các sắc pháp cùng với tưởng, hoặc tất cả các pháp sắc và vô sắc là tự ngã. Luận thuyết thứ tư được tiến hành chỉ do sự nắm giữ lý luận. Về những điều này, những gì cần phải nói nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày bên dưới. Ngay cả trong các luận thuyết về phi tưởng phi phi tưởng, luận thuyết thứ nhất là theo ý nghĩa thừa nhận sự hiện hữu của một tưởng vi tế, không có khả năng thực hiện chức năng của tưởng rõ ràng, trong lúc chết và tái sanh của một chúng sanh được sanh trong cõi vô tưởng, hoặc ở khắp mọi nơi. Các luận thuyết thứ hai v.v… được tiến hành theo phương pháp đã được nói trong vô tưởng luận, theo ý nghĩa của tưởng vi tế và theo ý nghĩa thừa nhận bản chất của sự nhận biết. Như vậy, ở đây, sự hiện hữu của các luận thuyết này nên được hiểu. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói.

๒๔. ยตฺถ น สญฺญา, ตตฺถ ญาณสฺส สมฺภโว เอว นตฺถีติ อาห – ‘‘อสญฺญา สมฺโมโห’’ติ, อสญฺญภาโว นาม สมฺโมหปฺปวตฺตีติ อตฺโถ. ยถา นิยฺยนฺตีติ นิยฺยานิยาติ พหุลํ วจนโต กตฺตุสาธโน นิยฺยานิยสทฺโท, เอวํ อิธ วิญฺญาตพฺพสทฺโทติ อาห – ‘‘วิชานาตีติ วิญฺญาตพฺพ’’นฺติ, วิชานนํ วิญฺญาณนฺติ อตฺโถ. เตน ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺพมตฺเตนาติ ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาณปฺปมาเณนาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เตนาห – ‘‘ปญฺจทฺวาริกสญฺญาปวตฺติมตฺเตนา’’ติ, นิพฺพิกปฺปภาวโต ปญฺจทฺวาริกสญฺญาปวตฺติสเมน ภาวนาภินีหาเรนาติ อตฺโถ. โอฬาริกสงฺขารปฺปวตฺติมตฺเตนาติ โอฬาริกานํ สงฺขารานํ ปวตฺติยา. โอฬาริกสงฺขาราติ เจตฺถ อากิญฺจญฺญายตนปริโยสานา สมาปตฺติธมฺมา อธิปฺเปตา. อุปสมฺปทนฺติ เย สญฺญาย, อสญฺญิภาเว จ โทสํ ทิสฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ วณฺเณนฺตาปิ รูปชฺฌานปฏิลาภมตฺเตน ตสฺส สมฺปาทนํ ปฏิลาภํ อธิคมํ ปญฺญเปนฺติ, เตสํ ตสฺส พฺยสนํ อกฺขายติ อนุปายภาวโต. เตนาห ‘‘วินาโส’’ติอาทิ. วุฏฺฐานนฺติ สทิสสมาปชฺชนปุพฺพกํ ปริวุฏฺฐานํ. สมาปตฺติ เอว เตสํ นตฺถิ อนธิคตตฺตา. โอฬาริกสงฺขารปฺปวตฺติยา อนฺตมโส อากิญฺจญฺญายตนสงฺขารปฺปวตฺติยาปิ ปตฺตพฺพนฺติ น อกฺขายติ [Pg.227] เตปิ สมติกฺกมิตฺวา ปตฺตพฺพโต. สงฺขารานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. อวเสสาติ อิโต ปรํ สุขุมภาโว นาม นตฺถีติ สุขุมภาวาปตฺติยา อวเสสา. เตนาห – ‘‘ภาวนาวเสน สพฺพสุขุมภาวํ ปตฺตา สงฺขารา’’ติ. เอตนฺติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ, ปตฺตพฺพํ นาม โหติ ตาทิสสงฺขารปฺปตฺติยํ ตพฺโพหารโต. สงฺขตํ สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กตตฺตา.

24. Nơi nào không có tưởng, nơi ấy không thể có sự sanh khởi của trí, ngài nói – ‘vô tưởng là si mê,’ có nghĩa là trạng thái vô tưởng chính là sự diễn tiến của si mê. Giống như từ ‘niyyanti’ (dẫn ra) có từ ‘niyyāniya’ (có thể dẫn ra), là một từ được hình thành theo thể tác nhân (kattusādhana) do được sử dụng nhiều, tương tự ở đây có từ ‘viññātabba’ (có thể được biết), ngài nói – ‘vijānātīti viññātabba’ (biết nên được gọi là có thể được biết), có nghĩa là sự biết chính là thức. Do đó, câu ‘chỉ bằng cái được thấy, được nghe, được cảm nhận, được nhận biết’ cần được hiểu là ‘chỉ bằng mức độ của thức về cái được thấy, được nghe, được cảm nhận, được nhận biết.’ Vì vậy, ngài nói – ‘chỉ bằng sự diễn tiến của tưởng ở năm cửa,’ có nghĩa là ‘bằng sự hướng tâm tu tập tương đương với sự diễn tiến của tưởng ở năm cửa, do bản chất không có khái niệm.’ ‘Chỉ bằng sự diễn tiến của các hành thô thiển’ có nghĩa là ‘bằng sự diễn tiến của các hành thô thiển.’ Ở đây, ‘các hành thô thiển’ được hiểu là các pháp chứng đắc có Vô Sở Hữu Xứ là điểm cuối cùng. ‘Upasampadanti’ (họ thành tựu): những người thấy lỗi trong tưởng và trong trạng thái vô tưởng, dù tán thán Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, nhưng lại tuyên bố sự hoàn thành, sự đắc được, sự chứng ngộ xứ ấy chỉ bằng việc đắc được thiền sắc giới, thì tai họa của việc ấy được giải thích cho họ, vì đó không phải là phương pháp. Do đó, ngài nói ‘sự hủy hoại’ v.v. ‘Vuṭṭhāna’ (sự xuất khởi) là sự xuất khởi sau khi đã nhập vào một định tương tự trước đó. Đối với họ, không hề có sự chứng đắc, vì chưa chứng ngộ. Không thể nói rằng (xứ ấy) có thể đạt được bằng sự diễn tiến của các hành thô thiển, hay thậm chí bằng sự diễn tiến của các hành thuộc Vô Sở Hữu Xứ, vì nó phải được đạt đến bằng cách vượt qua cả những thứ đó. Từ ‘saṅkhārānaṃ’ (của các hành) là sở hữu cách trong ý nghĩa chỉ định. ‘Avasesā’ (phần còn lại) là phần còn lại trong việc đạt đến trạng thái vi tế, vì ngoài cái này ra không có trạng thái nào gọi là vi tế hơn. Do đó, ngài nói – ‘các hành đã đạt đến trạng thái vi tế nhất nhờ vào sự tu tập.’ ‘Etaṃ’ (cái này) là Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, được gọi là ‘cần phải đạt đến’ do cách dùng từ trong việc đạt đến các hành như vậy. ‘Saṅkhataṃ’ (pháp hữu vi) là vì được tạo ra bởi các duyên gặp gỡ và hợp lại.

๒๕. ‘‘เย เต สมณพฺราหฺมณา สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕) วกฺขมานตฺตา สพุทฺธิยํ วิปริวตฺตมาเน เอกชฺฌํ คเหตฺวา, ‘‘ตตฺรา’’ติ ภควตา วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘ตตฺราติ สตฺตสุ อุจฺเฉทวาเทสุ ภุมฺม’’นฺติ. อุทฺธํ สรนฺติ อุทฺธํ คตํ สรนฺตาติ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุทฺธํ วุจฺจตี’’ติอาทิ. สรนฺตาติ ยตฺถ ปตฺเถนฺติ น ลภนฺติ, ตํ ชานนฺตา. อาสตฺตินฺติ อาสีสนํ. เปจฺจาติ ปรโลเก. วาณิชูปมา วิยาติ ภวปริยาปนฺนผลวิเสสาเปกฺขาย ปฏิปชฺชนโต. สกฺกายสฺส ภยาติ สนฺโต กาโยติ สกฺกาโย, ปรมตฺถโต วิชฺชมาโน ธมฺมสมูโหติ กตฺวา อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ, ตโต ภายเนน. มา ขียิ มา ปริกฺขยํ อคมาสิ. มา โอสีทิ มา เหฏฺฐา ภสฺสิ. อพฺภนฺติ อากาสํ มา อุนฺทฺริยิ มา ภิชฺชิตฺวา ปติ. คทฺทุเลน พทฺโธ คทฺทุลพทฺโธ. ทฬฺหถมฺโภ วิย ขีโล วิย จ สกฺกาโย ทุมฺโมจนียโต. สา วิย ทิฏฺฐิคติโก ตสฺส อนุปริวตฺตนโต. ทณฺฑโก วิย ทิฏฺฐิ เฉทนกรณาย อสมตฺถภาวกรณโต. รชฺชุ วิย ตณฺหา พนฺธนโต จ, อารมฺมณกรณวเสน สมนฺนาคมนวเสน จ สมฺพทฺธภาวโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘ทิฏฺฐิทณฺฑเก ปเวสิตาย ตณฺหารชฺชุยา’’ติ.

25. Bởi vì sẽ được nói rằng: ‘Những Sa-môn, Bà-la-môn nào tuyên bố sự đoạn diệt, sự hủy hoại, sự không tồn tại của một chúng sanh hiện hữu’ (ma. ni. 3.25), nên ngài đã gộp chung những điều xoay chuyển trong tâm trí của mình và nói rằng Đức Phật đã nói ‘tatrā’ (trong đó), có nghĩa là – ‘tatrā là chỉ định cách liên quan đến bảy đoạn diệt luận.’ ‘Uddhaṃ saranti’ (họ nhớ lên trên) có nghĩa là họ nhớ lại những gì đã đi lên trên, để chỉ điều đó, ngài nói ‘uddhaṃ vuccati’ (được gọi là lên trên) v.v. ‘Saranti’ (họ nhớ) là họ biết điều mà họ mong muốn nhưng không đạt được. ‘Āsatti’ là sự mong mỏi. ‘Pecca’ là trong đời sau. ‘Giống như ví dụ về người thương buôn’ là vì thực hành với sự mong đợi một quả đặc biệt thuộc về sự tồn tại. ‘Sợ hãi thân kiến’ (sakkāyassa bhaya): ‘santo kāyo’ (thân hiện hữu) là ‘sakkāya’ (thân kiến), tức là năm uẩn thủ, vì nó là một tập hợp các pháp thực sự tồn tại theo nghĩa chân đế; do sợ hãi điều đó. ‘Mā khīyi’ là mong rằng nó không bị hủy diệt, không đi đến chỗ tận diệt. ‘Mā osīdi’ là mong rằng nó không chìm xuống, không rơi xuống dưới. ‘Abbhaṃ’ là bầu trời; mong rằng nó không bị rách, không bị vỡ và rơi xuống. ‘Gaddulena baddho’ là ‘gaddulabaddho’ (bị buộc bằng dây da). Thân kiến giống như một cây cột vững chắc và như một cái cọc, vì khó thoát khỏi. Người có tà kiến giống như sợi dây đó, vì xoay quanh nó. Tà kiến giống như cây gậy, vì làm cho không có khả năng cắt đứt (phiền não). Ái dục giống như sợi dây, vì sự trói buộc, và vì sự liên kết theo cách làm đối tượng và theo cách đi kèm. Do đó, đã được nói rằng – ‘bởi sợi dây ái dục được xỏ vào cây gậy tà kiến.’

๒๖. ภควา อตฺตโน เทสนาวิลาเสน เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน (จตุจตฺตารีส อปรนฺตกปฺปิกวาทา ตตฺถ ตตฺถ อนฺโตคธาติ) อุทฺเทสวเสน ปญฺเจว สงฺคเหตฺวา ยถุทฺเทสํ นิคเมนฺโต, ‘‘อิมาเนว ปญฺจายตนานี’’ติ [Pg.228] อาห. ตตฺถ ทุกฺขสฺส นิมิตฺตภาวโต ทิฏฺฐิคตานํ การณฏฺเฐน อายตนตฺโถติ วุตฺตํ – ‘‘อิมาเนว ปญฺจ การณานี’’ติ. สญฺญีอาทิวเสน ตีณิ อุจฺเฉทวาโทติ จตฺตาริ ภาชิตานิ. อิตรํ ปน ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ กุหึ ปวิฏฺฐํ? สรูปโต อภาชิตตฺตา ยถาภาชิเตสุ วาเทสุ กตฺถ อนฺโตคธนฺติ ปุจฺฉติ. อุทฺเทเส ปน สรูปโต คหิตเมว, ‘‘ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ วา ปเนเก อภิวทนฺตี’’ติ. อิตโร เอกตฺตสญฺญีวาเท นานตฺตสญฺญีวาเท อนฺโตคธนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกตฺต…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ อาห ยถาสุขญฺเจตํ วุตฺตํ. ปฐโม หิ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาโท นานตฺตสญฺญีวาเท อนฺโตคโธ, อิตเร จตฺตาโร เอกตฺตสญฺญีวาเท.

26. Đức Thế Tôn, với phong cách thuyết giảng của mình và tùy theo căn cơ của chúng sanh cần được giáo hóa (bốn mươi bốn luận thuyết về tương lai được bao gồm ở đây và ở đó), đã tóm tắt chỉ năm loại theo cách đề mục, và kết luận theo đề mục đã nêu, ngài nói: ‘chính là năm căn cứ này.’ Ở đây, vì là dấu hiệu của khổ và là nguyên nhân của các tà kiến, nên ý nghĩa của ‘āyatana’ (căn cứ) được nói là ‘nguyên nhân’ – ‘chính là năm nguyên nhân này.’ Ba đoạn diệt luận, dựa trên ‘có tưởng’ v.v., được chia thành bốn. Nhưng còn luận thuyết kia, tức Hiện pháp Niết-bàn, được bao gồm ở đâu? Vị ấy hỏi rằng nó được bao gồm ở đâu trong các luận thuyết đã được phân chia, vì nó không được phân chia theo bản chất riêng. Tuy nhiên, trong phần đề mục, nó đã được nêu lên theo bản chất riêng: ‘hoặc có những người chủ trương Hiện pháp Niết-bàn.’ Vị kia, để chỉ ra rằng nó được bao gồm trong nhất tưởng luận và dị tưởng luận, đã nói ‘nhất tưởng… nên được biết,’ và điều này được nói một cách tùy ý. Thật vậy, Hiện pháp Niết-bàn luận thứ nhất được bao gồm trong dị tưởng luận; bốn luận thuyết còn lại được bao gồm trong nhất tưởng luận.

๒๗. อตีตโกฏฺฐาสสงฺขาตนฺติ อตีตํ ขนฺธโกฏฺฐาสสงฺขาตํ ปุพฺพนฺตํ. ปุพฺเพ นิวุตฺถธมฺมวิสยา กปฺปนา อิธาธิปฺเปตา, ตสฺมา อตีตกาลวาจโก อิธ ปุพฺพสทฺโท, รูปาทิขนฺธวินิมุตฺตญฺจ กปฺปนาวตฺถุ นตฺถิ, อนฺตสทฺโท จ โกฏฺฐาสวาจโก. เตน วุตฺตํ ‘‘อตีตโกฏฺฐาสสงฺขาตํ ปุพฺพนฺตํ กปฺเปตฺวา’’ติ. ‘‘กปฺเปตฺวา’’ติ จ ตสฺมึ ปุพฺพนฺเต ตณฺหายนาภินิวิสานํ สมตฺถนํ ปรินิฏฺฐาปนํ วทติ. เสสมฺปีติ ‘‘ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐี’’ติ เอวมาทิกํ. ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการนฺติ ‘‘อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน’’ติอาทีสุ วุตฺตปฺปการํ. เอเกกสฺมิญฺจ อตฺตาติ อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ กตฺวา, โลโกติ โลกิยนฺติ เอตฺถ ปุญฺญปาปานิ ตพฺพิปากา จาติ กตฺวา, ตํ ตํ คหณวิเสสํ อุปาทาย ปญฺญาปนํ โหตีติ อาห – ‘‘รูปาทีสุ อญฺญตรํ อตฺตาติ จ โลโกติ จ คเหตฺวา’’ติ. สพฺพทาภาเวน สสฺสโต. อมโร นิจฺโจ ธุโวติ ตสฺเสว เววจนานิ. มรณาภาเวน อมโร, อุปฺปาทาภาเวน สพฺพกาลํ วตฺตนโต นิจฺโจ, ถิรฏฺเฐน วิการาภาเวน ธุโว, ยถาหาติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ นิทฺเทสปฏิสมฺภิทาปาฬีหิ วิภาเวติ. อยญฺจ อตฺโถ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๓๐-๑๓๑) อิมิสฺสา ปญฺจวิธาย สกฺกายทิฏฺฐิยา วเสน วุตฺโต. ‘‘รูปวนฺต’’นฺติอาทิกาย (ปฏิ. ม. ๑.๑๓๐-๑๓๑) ปน ปญฺจทสวิธาย สกฺกายทิฏฺฐิยา วเสน จตฺตาโร จตฺตาโร ขนฺเธ, ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ตทญฺญํ – ‘‘โลโก’’ติ ปญฺญเปนฺตีติ อยมฺปิ อตฺโถ ลพฺภติ, ตถา เอกํ ขนฺธํ, ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ตทญฺเญ ‘‘โลโก’’ติ ปญฺญเปนฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอเสว นโยติ อิมินา ยถา ‘‘รูปาทีสุ อญฺญตรํ อตฺตาติ [Pg.229] จ โลโกติ จ คเหตฺวา สสฺสโต…เป… ธุโว’’ติ อตฺโถ วุตฺโต; เอวํ อสสฺสโต อนิจฺโจ อธุโว อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ น โหติ ปรํ มรณา; นิจฺโจ จ อนิจฺโจ จ เนวนิจฺโจ นานิจฺโจติ เอวมาทิมตฺถํ อติทิสติ.

27. Atītakoṭṭhāsasaṅkhātanti có nghĩa là quá khứ được gọi là phần uẩn. Ở đây, ý muốn nói đến sự tưởng định về các pháp đã từng hiện hữu trong quá khứ. Do đó, ở đây từ pubba (trước) chỉ cho thời quá khứ. Và không có đối tượng tưởng định nào ngoài các uẩn như sắc v.v..., và từ anta (cuối, phần) chỉ cho phần. Do đó, có lời nói: “tưởng định về quá khứ được gọi là phần quá khứ”. Và “tưởng định” (kappetvā) nói lên sự xác lập, sự hoàn tất của việc ái luyến và cố chấp vào quá khứ ấy. Phần còn lại là những điều như “kiến chấp theo quá khứ”. Cách thức đã được nói trước đây là cách thức đã được nói trong các câu như “những người có kiến chấp theo vị lai”. Và trong mỗi trường hợp, vì cho rằng “ngã mạn được đặt vào đây nên là tự ngã”, và vì cho rằng “phước, tội và quả của chúng được ràng buộc ở đây nên là thế gian”, nên tùy theo cách chấp thủ đặc biệt đó mà có sự chế định, ngài đã nói: “chấp thủ một trong các uẩn như sắc v.v... là tự ngã và là thế gian”. Do sự hiện hữu trong mọi lúc nên là thường hằng. Bất tử, thường còn, bền vững là những từ đồng nghĩa của nó. Do không có sự chết nên là bất tử, do không có sự sanh và tồn tại trong mọi thời nên là thường còn, do ý nghĩa vững chắc, không có sự biến đổi nên là bền vững. Bằng câu “như đã nói” v.v..., ngài làm sáng tỏ ý nghĩa đã được nói bằng các đoạn Pāli trong Niddesa và Paṭisambhidāmagga. Và ý nghĩa này được nói theo năm loại thân kiến này: “người ấy quán xét sắc là tự ngã, thọ… tưởng… các hành… thức là tự ngã”. Còn theo mười lăm loại thân kiến bắt đầu bằng “người có sắc” v.v..., thì ý nghĩa này cũng được tìm thấy: “chấp thủ bốn uẩn là ‘tự ngã’ và chế định cái khác là ‘thế gian’”; cũng vậy, cần hiểu ý nghĩa ở đây là: “chấp thủ một uẩn là ‘tự ngã’ và chế định những uẩn khác là ‘thế gian’”. Bằng câu “cũng theo phương pháp ấy”, ngài mở rộng ý nghĩa đã được nói như “chấp thủ một trong các uẩn như sắc v.v... là tự ngã và là thế gian, (cho rằng) là thường hằng… bền vững”; cũng vậy, ngài mở rộng các ý nghĩa như: vô thường, không thường còn, không bền vững, bị đoạn diệt, bị hủy hoại, không tồn tại sau khi chết; vừa thường hằng vừa vô thường, không phải thường hằng cũng không phải vô thường.

จตฺตาโร สสฺสตวาทาติ ลาภีวเสน ตโย, ตกฺกีวเสน เอโกติ เอวํ จตฺตาโร. ปุพฺเพนิวาสญาณลาภี ติตฺถิโย มนฺทปญฺโญ อเนกชาติสตสหสฺสมตฺตํ อนุสฺสรติ, มชฺฌิมปญฺโญ ทส สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺปานิ, ติกฺขปญฺโญ จตฺตารีส สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺปานิ, น ตโต ปรํ. โส เอวํ อนุสฺสรนฺโต อตฺตา จ โลโก จาติ อภิวทติ. ตกฺกี ปน ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ สยํปฏิภานํ สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติ อภิวทติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ลาภีวเสน ตโย, ตกฺกีวเสน เอโกติ เอวํ จตฺตาโร สสฺสตวาทา’’ติ. เอเตเนว จ อธิจฺจสมุปฺปตฺติกวาโท วิย สสฺสตวาโท กสฺมา ทุวิเธน น วิภตฺโตติ เจ? ปฏิกฺขิตฺตตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Bốn loại thường kiến luận là: ba loại theo người chứng đắc, một loại theo nhà lý luận, như vậy là bốn. Vị ngoại đạo chứng đắc Túc mạng minh, nếu có trí tuệ thấp kém, chỉ nhớ lại được khoảng vài trăm ngàn kiếp; người có trí tuệ trung bình (nhớ lại được) mười kiếp thành hoại; người có trí tuệ sắc bén (nhớ lại được) bốn mươi kiếp thành hoại, không hơn thế. Vị ấy, khi nhớ lại như vậy, tuyên bố rằng tự ngã và thế gian là thường hằng. Còn nhà lý luận, dựa vào sự suy luận, sự thẩm sát, và sự biện tài của mình, tuyên bố rằng tự ngã và thế gian là thường hằng. Do đó, có lời nói: “ba loại theo người chứng đắc, một loại theo nhà lý luận, như vậy là bốn loại thường kiến luận”. Nếu hỏi: “Cũng vì lý do này, tại sao thường kiến luận không được phân chia thành hai loại như vô nhân sanh luận?”, cần hiểu rằng: vì đã bị bác bỏ.

เอตฺถ จ, ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ วาเท อยมยุตฺตตาวิภาวนา – ยทิ หิ ปเรน ปริกปฺปิโต อตฺตา, โลโก วา สสฺสโต สิยา, ตสฺส นิพฺพิการตาย ปุริมรูปาวิชหนโต กสฺสจิ วิเสสาธานสฺส กาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อหิตโต นิวตฺตนตฺถํ หิเต จ ปฏิปตฺติอตฺถํ อุปเทโส เอว นิปฺปโยชโน สิยา สสฺสตวาทิโน. กถํ วา โส อุปเทโส ปวตฺตียติ วิการาภาวโต; เอวญฺจ อตฺตโน อชฏากาสสฺส วิย ทานาทิกิริยา หึสาทิกิริยา จ น สมฺภวติ; ตถา สุขสฺส ทุกฺขสฺส จ อนุภวนนิพนฺโธ เอว สสฺสตวาทิโน น ยุชฺชติ กมฺมพทฺธาภาวโต, ชาติอาทีนํ อสมฺภวโต กุโต วิโมกฺโข. อถ ปน ธมฺมมตฺตํ ตสฺส อุปฺปชฺชติ เจว วินสฺสติ จ, ยสฺส วเสนายํ กิริยาทิโวหาโรติ วเทยฺย. เอวมฺปิ ปุริมรูปาวิชหเนน อวฏฺฐิตสฺส อตฺตโน ธมฺมมตฺตนฺติ น สกฺกา สมฺภาเวตุํ; เต วา ปนสฺส ธมฺมา อวตฺถาภูตา ตโต อญฺเญ วา สิยุํ อนญฺเญ วา, ยทิ อญฺเญ, น ตาหิ ตสฺส อุปฺปนฺนาหิปิ โกจิ วิเสโส อตฺถิ. โย หิ กโรติ ปฏิสํเวเทติ จวติ อุปปชฺชติ จาติ อิจฺฉิตํ. ตสฺมา ตทวตฺโถ เอว ยถาวุตฺตโทโส, กิญฺจ ธมฺมกปฺปนาปิ นิรตฺถกา สิยา. อถ อนญฺเญ, อุปฺปาทวินาสวนฺตีหิ อวตฺถาหิ [Pg.230] อนญฺญสฺส อตฺตโน ตาสํ วิย อุปฺปาทวินาสสมฺภวาปตฺติโต กุโต นิจฺจตาวกาโส. ตาสมฺปิ วา อตฺตโน วิย นิจฺจตาติ พนฺธนวิโมกฺขานํ อสมฺภโว เอวาติ น ยุชฺชติ เอว สสฺสตวาโท; น เจตฺถ โกจิ วาที ธมฺมานํ สสฺสตภาเว ปริสุทฺธํ ยุตฺตึ วตฺตุํ สมตฺโถ อตฺถิ; ยุตฺติรหิตญฺจ วจนํ น ปณฺฑิตานํ จิตฺตมาราเธตีติ วิญฺญูหิ ฉฑฺฑิโต เอวายํ สสฺสตวาโทติ.

Và ở đây, sự trình bày về tính phi lý trong luận thuyết “tự ngã và thế gian là thường hằng” là như sau: Nếu tự ngã hay thế gian do người khác tưởng định ra là thường hằng, thì do tính bất biến của nó, do nó không từ bỏ hình thái trước đây, do không thể tạo ra bất kỳ sự khác biệt nào, lời giáo huấn nhằm mục đích từ bỏ điều bất lợi và thực hành điều lợi ích sẽ trở nên vô dụng đối với người theo thường kiến luận. Hoặc làm sao lời giáo huấn ấy có thể diễn ra được, vì không có sự biến đổi? Và như vậy, đối với tự ngã (được cho là thường hằng) cũng giống như hư không không bị vướng mắc, các hành động như bố thí hay hãm hại đều không thể xảy ra. Tương tự, đối với người theo thường kiến luận, sự ràng buộc của việc cảm thọ khổ và lạc cũng không hợp lý, vì không có sự ràng buộc bởi nghiệp. Do không có sự sanh v.v..., làm sao có sự giải thoát? Lại nữa, nếu họ nói rằng chỉ có các pháp của tự ngã ấy sanh lên rồi diệt đi, và do đó mà có sự quy ước về hành động v.v... Ngay cả như vậy, cũng không thể cho rằng chỉ có các pháp của tự ngã, vốn tồn tại mà không từ bỏ hình thái trước đây, (lại sanh diệt). Hơn nữa, những pháp ấy của tự ngã, vốn là các trạng thái, chúng là khác hay không khác với tự ngã? Nếu chúng là khác, thì dù chúng có sanh lên, cũng không có sự khác biệt nào đối với tự ngã ấy. Điều được mong muốn là (tự ngã) chính là cái làm, cái cảm thọ, cái chết, cái tái sanh. Do đó, lỗi lầm đã nói vẫn y nguyên như cũ. Hơn nữa, sự tưởng định về các pháp cũng sẽ trở nên vô ích. Còn nếu chúng không khác, thì tự ngã, vốn không khác với các trạng thái có sanh và diệt, cũng sẽ rơi vào khả năng sanh và diệt giống như chúng, vậy thì đâu có chỗ cho tính thường hằng? Hoặc nếu (cho rằng) chúng cũng thường hằng như tự ngã, thì sự ràng buộc và giải thoát sẽ không thể có. Như vậy, thường kiến luận hoàn toàn không hợp lý. Và ở đây, không có một nhà luận thuyết nào có khả năng đưa ra một lý lẽ trong sạch về tính thường hằng của các pháp. Và lời nói thiếu lý lẽ không làm hài lòng tâm của các bậc hiền trí, do đó thường kiến luận này đã bị các bậc trí giả từ bỏ.

สตฺต อุจฺเฉทวาทาติ เอตฺถ เต สรูปมตฺตโต เหฏฺฐา ทสฺสิตา เอว, ตตฺถ ทฺเว ชนา อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหนฺติ ลาภี จ อลาภี จ. ตตฺถ ลาภี นาม ทิพฺพจกฺขุญาณลาภี ทิพฺเพน จกฺขุนา อรหโต จุตึ ทิสฺวา อุปปตฺตึ อปสฺสนฺโต. โย วา ปุถุชฺชนานมฺปิ จุติมตฺตเมว ทฏฺฐุํ สกฺโกติ, ปุพฺพโยคาภาเวน ปริกมฺมากรเณน วา อุปปาตํ ทฏฺฐุํ น สกฺโกติ. โส ‘‘ตตฺถ ตตฺเถว อตฺตา อุจฺฉิชฺชตี’’ติ อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหาติ. อลาภี – ‘‘โก ปรโลกํ ชานาติ, เอตฺตโก ชีววิสโย, ยาว อินฺทฺริยโคจโร’’ติ อตฺตโน ธีตุยา หตฺถคฺคณฺหนกราชา วิย กามสุขคิทฺธตาย วา, ‘‘ยถา รุกฺขปณฺณานิ รุกฺขโต ปติตานิ น ปฏิสนฺธิยนฺติ, เอวํ สพฺเพปิ สตฺตา อปฺปฏิสนฺธิกมรณเมว คจฺฉนฺติ, ชลพุพฺพุฬกูปมา สตฺตา’’ติ ตกฺกมตฺตวเสน วา อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหาติ. ตตฺถ ยํ เหฏฺฐา วุตฺตํ – ‘‘มนุสฺสตฺตภาเว กามาวจรเทวตฺตภาเว รูปาวจรเทวตฺตภาเว จตุพฺพิธอรูปตฺตภาเว จวิตฺวา สตฺตสฺส อุจฺเฉทปญฺญาปนวเสน สตฺต อุจฺเฉทวาทา กถิตา’’ติ. ตตฺถ ยุตฺตํ ตาว ปุริเมสุ ตีสุ วาเทสุ ‘‘กายสฺส เภทา’’ติ วุตฺตํ; ปญฺจโวการภวปริยาปนฺนํ อตฺตภาวํ อารพฺภ ปวตฺตตฺตา เตสํ วาทานํ, น ยุตฺตํ จตุโวการภวปริยาปนฺนํ อตฺตภาวํ นิสฺสาย ปวตฺเตสุ จตุตฺถาทีสุ จตูสุ วาเทสุ, ‘‘กายสฺส เภทา’’ติ วุตฺตํ. น หิ อรูปีนํ กาโย อตฺถีติ? สจฺจเมตํ, รูปภเว ปวตฺตโวหาเรเนว ทิฏฺฐิคติโก อรูปภเวปิ กายโวหารมาโรเปตฺวา อาห ‘‘กายสฺส เภทา’’ติ. ยถา ทิฏฺฐิคติเกหิ ทิฏฺฐิโย ปญฺญตฺตา, ตเถว ภควา ทสฺเสสีติ. อรูปกายภาวโต วา ผสฺสาทิธมฺมสมูหภูเต อรูปตฺตภาเว กายนิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ.

Về bảy đoạn kiến luận, chúng đã được chỉ ra về mặt bản chất ở phần dưới. Trong đó, có hai hạng người chấp thủ đoạn kiến: người có sở đắc và người không có sở đắc. Trong đó, người có sở đắc là người có được thiên nhãn trí, do thiên nhãn thấy được sự mệnh chung của bậc A-la-hán nhưng không thấy được sự tái sanh. Hoặc người chỉ có thể thấy được sự mệnh chung của phàm nhân, nhưng do không có sự thực hành trong quá khứ hoặc do không thực hiện sự chuẩn bị nên không thể thấy được sự hóa sanh. Người ấy chấp thủ đoạn kiến rằng: ‘Bản ngã bị đoạn diệt ngay tại nơi đó.’ Người không có sở đắc – hoặc do tham đắm dục lạc như vị vua nắm tay con gái mình mà nói: ‘Ai biết được thế giới bên kia, phạm vi của sự sống chỉ có chừng này, chừng nào còn là đối tượng của các giác quan,’ hoặc do chỉ dựa vào lý luận mà chấp thủ đoạn kiến rằng: ‘Giống như lá cây rơi từ trên cây xuống không nối kết lại, cũng vậy, tất cả chúng sanh đều đi đến cái chết không có sự tái tục, chúng sanh giống như bọt nước.’ Trong đó, điều đã được nói ở phần dưới – ‘Bảy đoạn kiến luận được nói đến là do tuyên bố sự đoạn diệt của chúng sanh sau khi mệnh chung từ trạng thái làm người, trạng thái làm chư thiên cõi Dục, trạng thái làm chư thiên cõi Sắc, và bốn loại trạng thái Vô sắc.’ Trong đó, việc nói ‘sau khi thân hoại’ trong ba luận thuyết đầu tiên là hợp lý; vì các luận thuyết ấy khởi lên liên quan đến thân mạng thuộc về hữu năm uẩn. Nhưng việc nói ‘sau khi thân hoại’ trong bốn luận thuyết từ thứ tư trở đi, vốn khởi lên dựa vào thân mạng thuộc về hữu bốn uẩn, là không hợp lý. Vì chúng sanh Vô sắc không có thân phải không? Điều này đúng, nhưng người có tà kiến đã áp đặt cách dùng từ ‘thân’ trong cõi Vô sắc theo cách dùng thông thường trong cõi Sắc mà nói ‘sau khi thân hoại.’ Như các tà kiến được những người có tà kiến tuyên bố, Đức Thế Tôn đã chỉ ra đúng như vậy. Hoặc nên hiểu sự chỉ định ‘thân’ trong trạng thái Vô sắc, vốn là tập hợp các pháp như xúc, là do không có thân sắc.

เอตฺถาห – ‘‘กามาวจรเทวตฺตภาวาทินิรวเสสวิภวปติฏฺฐาปกานํ ทุติยวาทาทีนํ ยุตฺโต อปรนฺตกปฺปิกภาโว อนาคตทฺธวิสยตฺตา เตสํ [Pg.231] วาทานํ; น ปน ทิฏฺฐิคติก-ปจฺจกฺขภูต-มนุสฺสตฺตภาว-สมุจฺเฉทปติฏฺฐาปกสฺส ปฐมวาทสฺส ปจฺจุปฺปนฺนวิสยตฺตา’’ติ. ยทิ เอวํ ยถา หิ ทุติยาทิวาทานํ, ปุริมปุริมวาทสงฺคหิตสฺเสว อตฺตโน อุตฺตรุตฺตรภโวปปตฺติยา สมุจฺเฉทนโต ยุชฺชติ อปรนฺตกปฺปิกตา, ตถา จ ‘‘โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ อนาคตสฺเสว มนุสฺสตฺตภาวสมุจฺเฉทสฺส อธิปฺเปตตฺตา ปฐมวาทสฺสปิ อปรนฺตกปฺปิกตา ยุชฺชติ. เอวํ สพฺพสฺสปิ ปุพฺพนฺตโต อาคตสฺส อุจฺเฉทปญฺญาปนวเสน อิธ ปุพฺพนฺตกปฺปิเกสุ เทสนา คตา. เอเต อุจฺเฉทวาทา เหฏฺฐา อปรนฺตกปฺปิเกสุ เทสนา คตา. เอเต อุจฺเฉทวาทา เหฏฺฐา อปรนฺตกปฺปิเกสุ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชติ, น ตโต อุทฺธํ ปวตฺติ อตฺถีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตา. ชลพุพฺพุฬกูปมา หิ สตฺตาติ ตสฺส ลทฺธิ.

Ở đây có người nói – ‘Đối với các luận thuyết từ thứ hai trở đi, vốn thiết lập sự đoạn diệt hoàn toàn của các trạng thái như chư thiên cõi Dục, việc chúng thuộc về tư duy về tương lai là hợp lý, vì đối tượng của các luận thuyết ấy là thời vị lai; nhưng không hợp lý đối với luận thuyết thứ nhất, vốn thiết lập sự đoạn diệt của trạng thái làm người, là điều hiện thực đối với người có tà kiến, vì đối tượng của nó là thời hiện tại.’ Nếu vậy, cũng như đối với các luận thuyết từ thứ hai trở đi, việc chúng thuộc về tư duy về tương lai là hợp lý do sự đoạn diệt của chính bản ngã được bao hàm trong các luận thuyết trước đó khi tái sanh vào các kiếp sống cao hơn; và cũng vậy, đã được nói rằng: ‘Này hiền giả, bản ngã này chưa được đoạn diệt hoàn toàn đến chừng đó’ v.v... Như vậy, vì sự đoạn diệt của trạng thái làm người trong tương lai được chủ trương, nên việc luận thuyết thứ nhất cũng thuộc về tư duy về tương lai là hợp lý. Như vậy, ở đây trong nhóm tư duy về quá khứ, bài thuyết giảng đã được trình bày theo cách tuyên bố sự đoạn diệt của tất cả những gì đã đến từ quá khứ. Những đoạn kiến luận này đã được giảng trong nhóm tư duy về tương lai ở phần dưới. Những đoạn kiến luận này đã được nói ở phần dưới trong nhóm tư duy về tương lai để chỉ ra rằng ‘nó bị đoạn diệt ngay tại nơi đó, không có sự tiếp diễn nào sau đó.’ Vì chủ trương của người ấy là ‘chúng sanh giống như bọt nước.’

อิธาติ ปุพฺพนฺตกปฺปิเกสุ. อิเธว มนุสฺสตฺตภาวาทิเก อุจฺฉิชฺชติ วินฏฺฐวินาสวเสน. เอวํ อนาคเต อนุปฺปตฺติทสฺสนปรานํ อุจฺเฉทวาทานํ อปรนฺตกปฺปิเกสุ คหณํ; ปุพฺพนฺตโต ปน อาคตสฺส อตฺตโน อิเธว อุจฺเฉททสฺสนปรานํ ปุพฺพนฺตกปฺปิเกสุ คหณํ. อิโต ปรํ น คจฺฉตีติ ปน อิทํ อตฺถโต อาปนฺนสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนํ. สตฺเตสุ สงฺขาเรสุ จ เอกจฺจสสฺสตนฺติ ปวตฺโต เอกจฺจสสฺสตวาโท. โส ปน พฺรหฺมกายิก-ขิฑฺฑาปโทสิก-มโนปโทสิกตฺตภาวโต จวิตฺวา อิธาคตานํ ตกฺกิโน จ อุปฺปชฺชนวเสน จตุพฺพิโธติ อาห ‘‘จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสตวาทา’’ติ. ‘‘สงฺขาเรกจฺจสสฺสติกา’’ติ อิทํ เตหิ สสฺสตภาเวน คยฺหมานานํ ธมฺมานํ ยถาสภาวทสฺสนวเสน วุตฺตํ, น ปเนกจฺจสสฺสติกมตทสฺสนวเสน. ตสฺส หิ สสฺสตาภิมตํ อสงฺขตเมวาติ ลทฺธิ. ตถา หิ วุตฺตํ (ที. นิ. ๑.๔๙) พฺรหฺมชาเล – ‘‘จิตฺตนฺติ วา มโนติ วา วิญฺญาณนฺติ วา อยํ อตฺตา นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม สสฺสติสมํ ตเถว ฐสฺสตี’’ติ. น หิ ยสฺส ภาวสฺส ปจฺจเยหิ อภิสงฺขตภาวํ ปฏิชานาติ; ตสฺเสว นิจฺจธุวาทิภาโว อนุมฺมตฺตเกน น สกฺกา ปฏิญฺญาตุํ. เอเตน, ‘‘อุปฺปาทวยธุวตายุตฺตภาวา สิยา นิจฺจา, สิยา อนิจฺจา, สิยา น วตฺตพฺพา’’ติอาทินา ปวตฺตสฺส สตฺตภงฺควาทสฺส อยุตฺตตา วิภาวิตา โหติ.

‘Ở đây’ nghĩa là trong nhóm tư duy về quá khứ. Nó bị đoạn diệt ngay tại đây, trong trạng thái làm người v.v..., theo cách hủy diệt những gì đã bị hủy diệt. Như vậy, việc xếp các đoạn kiến luận của những người chuyên thấy sự không phát sanh trong tương lai vào nhóm tư duy về tương lai; còn việc xếp những người chuyên thấy sự đoạn diệt ngay tại đây của bản ngã đã đến từ quá khứ vào nhóm tư duy về quá khứ. Còn câu ‘không đi xa hơn nữa’ là sự chỉ ra ý nghĩa đã được bao hàm về mặt nội dung. Thuyết một phần thường hằng là thuyết khởi lên rằng ‘một phần chúng sanh và các pháp hữu vi là thường hằng.’ Thuyết ấy có bốn loại do phát sanh nơi những người đã mệnh chung từ trạng thái chư thiên Phạm chúng, chư thiên Hý Phá Đọa, chư thiên Ý Phá Đọa rồi đến đây, và nơi nhà lý luận, nên nói ‘bốn thuyết một phần thường hằng.’ Câu ‘một phần các pháp hữu vi là thường hằng’ được nói theo cách thấy đúng bản chất của các pháp được họ chấp thủ là thường hằng, chứ không phải theo cách thấy của quan điểm một phần thường hằng. Vì chủ trương của người ấy là ‘cái được cho là thường hằng chính là vô vi.’ Thật vậy, đã được nói trong kinh Phạm Võng: ‘Cái gọi là tâm, hay ý, hay thức, bản ngã này là thường còn, bền vững, vĩnh cửu, không có tính chất biến đổi, sẽ tồn tại mãi mãi như vậy.’ Vì một người không điên không thể thừa nhận tính chất thường còn, bền vững v.v... của một thực thể mà người ấy công nhận là được các duyên tạo tác. Do đó, sự vô lý của thuyết bảy phần (sattabhaṅgavāda) khởi lên với các câu như ‘do có tính chất sanh, diệt, và tồn tại, nên có thể là thường, có thể là vô thường, có thể là không thể nói được’ đã được làm sáng tỏ.

ตตฺถายํ [Pg.232] (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๘) อยุตฺตตาวิภาวนา – ยทิ, ‘‘เยน สภาเวน โย ธมฺโม อตฺถีติ วุจฺจติ, เตเนว สภาเวน โส ธมฺโม นตฺถี’’ติอาทินา วุจฺเจยฺย, สิยา อเนกนฺตวาโท; อถ อญฺเญน, สิยา น อเนกนฺตวาโท; น เจตฺถ เทสนฺตราทิสมฺพทฺธภาโว ยุตฺโต วตฺตุํ ตสฺส สพฺพโลกสิทฺธตฺตา วิวาทาภาวโต. เย ปน วทนฺติ – ‘‘ยถา สุวณฺณฆเฏ มกุเฏ กเต ฆฏภาโว นสฺสติ, มกุฏภาโว อุปฺปชฺชติ, สุวณฺณภาโว ติฏฺฐติเยว, เอวํ สพฺพภาวานํ โกจิ ธมฺโม นสฺสติ, โกจิ อุปฺปชฺชติ, สภาโว ปน ติฏฺฐตี’’ติ. เต วตฺตพฺพา – กึ ตํ สุวณฺณํ, ยํ ฆเฏ มกุเฏ จ อวฏฺฐิตํ? ยทิ รูปาทิ, โส สทฺโท วิย อนิจฺโจ, อถ รูปาทิสมูโห, สมูโห นาม สมฺมุติมตฺตํ. ตสฺส โวหารมตฺตสฺส อตฺถิตา นตฺถิตา นิจฺจตา วา น วตฺตพฺพา. ตสฺส ปรมตฺถสภาเวน อนุปลพฺภนโตติ อเนกนฺตวาโท น สิยา. ธมฺมา จ ธมฺมิโต อญฺเญ วา สิยุํ อนญฺเญ วา. ยทิ อญฺเญ, น เตสํ อนิจฺจตาย ธมฺมี อนิจฺโจ อญฺญตฺตา. น หิ รูปา จกฺขุวิญฺญาณํ อญฺญตฺตา, น จ รูเป จกฺขุวิญฺญาณสทฺโท โหติ; กิญฺจ ธมฺมกปฺปนาปิ นิรตฺถิกา สิยา ธมฺมิโน นิจฺจานิจฺจตาย อสิชฺฌนโต อถ อนญฺเญ; อุปฺปาทวินาสวนฺเตหิ อนญฺญสฺส ธมฺมิโน เตสํ วิย อุปฺปาทวินาสสพฺภาวโต กุโต นิจฺจตาวกาโส, เตสมฺปิ วา ธมฺมิโน วิย นิจฺจตาปตฺติ สิยา. อปิจ นิจฺจานิจฺจนวตฺตพฺพรูโป อตฺตา จ โลโก จ ปรมตฺถโต วิชฺชมานตาปฏิชานนโต ยถา นิจฺจาทีนํ อญฺญตรํ รูปํ, ยถา วา ทีปาทโย. น หิ ทีปาทีนํ อุทยพฺพยสภาวานํ นิจฺจานิจฺจนวตฺตพฺพสภาวตา สกฺกา วตฺตุํ ชีวสฺส นิจฺจาทีสุ อญฺญตรํ รูปํ วิยาติ เอวํ สตฺตภงฺคสฺส วิย เสสภงฺคานมฺปิ อสมฺภโวเยวาติ สตฺตภงฺควาทสฺส อยุตฺตตา เวทิตพฺพาติ.

Ở đây, đây là sự trình bày về tính bất hợp lý (dī. ni. ṭī. 1.38): Nếu được nói rằng: ‘Pháp nào được gọi là hiện hữu do tự tánh nào, thì pháp ấy được gọi là không hiện hữu cũng do chính tự tánh ấy,’ v.v... thì đó là Bất Định Luận; còn nếu do (tự tánh) khác thì không phải là Bất Định Luận. Và ở đây, không hợp lý để nói về trạng thái có liên quan đến nơi chốn khác, v.v... vì điều đó đã được toàn thế gian thừa nhận, do không có sự tranh cãi. Còn những người nói rằng: ‘Giống như khi một cái vương miện được làm từ một cái bình vàng, thì trạng thái bình bị hủy diệt, trạng thái vương miện sanh khởi, còn trạng thái vàng thì vẫn tồn tại; cũng vậy, đối với tất cả các trạng thái, có pháp bị hủy diệt, có pháp sanh khởi, nhưng tự tánh thì vẫn tồn tại.’ Họ đáng bị chất vấn: ‘Cái gì là vàng, cái mà tồn tại trong cái bình và trong cái vương miện? Nếu là sắc pháp, v.v... thì nó vô thường như âm thanh. Nếu là tập hợp của sắc pháp, v.v... thì tập hợp chỉ là một sự quy ước. Về sự hiện hữu, không hiện hữu, hay thường còn của cái chỉ là sự quy ước ấy thì không thể nói được. Vì nó không thể được tìm thấy theo tự tánh chân đế, cho nên không thể là Bất Định Luận. Và các pháp (thuộc tính) có thể khác hoặc không khác với pháp hữu thuộc (chủ thể). Nếu khác, thì do sự vô thường của chúng, pháp hữu thuộc không phải là vô thường, vì chúng khác nhau. Ví như sắc pháp khác với nhãn thức, và từ ‘nhãn thức’ không được dùng cho sắc pháp; hơn nữa, sự giả định về pháp (thuộc tính) cũng trở nên vô ích, vì tính thường còn hay vô thường của pháp hữu thuộc không được thành lập. Còn nếu không khác; thì đối với pháp hữu thuộc không khác với các pháp có sanh và diệt, làm sao có chỗ cho sự thường còn, vì nó cũng có sự sanh và diệt như chúng? Hoặc là chúng cũng sẽ trở thành thường còn như pháp hữu thuộc. Hơn nữa, tự ngã và thế gian có dạng thường, vô thường, và bất khả thuyết, do thừa nhận sự tồn tại của chúng theo nghĩa chân đế, giống như một dạng nào đó trong số các dạng thường, v.v..., hoặc giống như ngọn đèn, v.v... Thật vậy, không thể nói rằng các sự vật như ngọn đèn, v.v... có tự tánh sanh diệt, lại có tự tánh thường, vô thường, và bất khả thuyết, giống như một dạng nào đó trong số các dạng thường, v.v... của tự ngã. Như vậy, giống như bảy luận điểm, các luận điểm còn lại cũng không thể có được. Do đó, cần phải hiểu rõ tính bất hợp lý của Thất Đoan Luận.

เอตฺถ จ, ‘‘อิสฺสโร นิจฺโจ, อญฺเญ สตฺตา อนิจฺจา’’ติ เอวํ ปวตฺตวาทา สตฺเตกจฺจสสฺสตวาทา; เสยฺยถาปิ อิสฺสรวาทาทโย. ‘‘ปรมาณโว นิจฺจา ธุวา, ทฺวิอณุกาทโย อนิจฺจา’’ติ เอวํ ปวตฺตวาทา สงฺขาเรกจฺจสสฺสตวาทา; เสยฺยถาปิ กณาทวาทาทโย. นนุ จ ‘‘เอกจฺเจ ธมฺมา สสฺสตา, เอกจฺเจ [Pg.233] อสสฺสตา’’ติ; เอตสฺมึ วาเท จกฺขาทีนํ อสสฺสตตาสนฺนิฏฺฐานํ ยถาสภาวาวโพโธ เอว, ตยิทํ กถํ มิจฺฉาทสฺสนนฺติ, โก เอวมาห – ‘‘จกฺขาทีนํ อสสฺสตภาวสนฺนิฏฺฐานํ มิจฺฉาทสฺสน’’นฺติ? อสสฺสเตสุเยว ปน เกสญฺจิ ธมฺมานํ สสฺสตภาวาภินิเวโส อิธ มิจฺฉาทสฺสนํ; เตน ปน เอกวาเร ปวตฺตมาเนน จกฺขาทีนํ อสสฺสตภาวาวโพโธ วิทูสิโต สํสฏฺฐภาวโต; วิสสํสฏฺโฐ วิย สปฺปิมณฺโฑ สกิจฺจการณาสมตฺตตาย สมฺมาทสฺสนปกฺเข ฐเปตพฺพตํ นารหติ. อถ วา อสสฺสตภาเวน นิจฺฉิตาปิ จกฺขุอาทโย สมาโรปิตชีวสภาวา เอว ทิฏฺฐิคติ เกหิ คยฺหนฺตีติ ตทวโพธสฺส มิจฺฉาทสฺสนภาโว น สกฺกา นิวาเรตุํ. ตถา หิ วุตฺตํ พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๔๙) – ‘‘จกฺขุนฺติ วา…เป… กาโยติ วา อยํ เม อตฺตา’’ติอาทิ. เอวญฺจ กตฺวา อสงฺขตาย สงฺขตาย จ ธาตุยา วเสน ยถากฺกมํ เอกจฺเจ ธมฺมา สสฺสตา; เอกจฺเจ อสสฺสตาติ เอวํ ปวตฺโต วิภชฺชวาโทปิ เอกจฺจสสฺสตวาโท อาปชฺชตีติ เอวํปการา โจทนา อโนกาสา โหติ อวิปรีตธมฺมสภาวสมฺปฏิปตฺติภาวโต.

Và ở đây, các luận thuyết diễn tiến rằng: ‘Thượng đế là thường còn, các chúng sanh khác là vô thường,’ là Thường Kiến về một số chúng sanh; ví như các luận thuyết về Thượng đế, v.v... Các luận thuyết diễn tiến rằng: ‘Các nguyên tử là thường còn, bền vững, còn các nhị nguyên tử, v.v... là vô thường,’ là Thường Kiến về một số pháp hữu vi; ví như các luận thuyết của Kaṇāda, v.v... Nhưng chẳng phải trong luận thuyết: ‘Một số pháp là thường còn, một số pháp là vô thường,’ sự xác quyết về tính vô thường của con mắt, v.v... chính là sự liễu tri đúng theo tự tánh hay sao? Vậy tại sao điều này lại là tà kiến? Ai đã nói rằng: ‘Sự xác quyết về trạng thái vô thường của con mắt, v.v... là tà kiến?’ Nhưng ở đây, sự cố chấp vào trạng thái thường còn của một số pháp vốn là vô thường mới là tà kiến. Do sự cố chấp đó, diễn tiến cùng một lúc, sự liễu tri về trạng thái vô thường của con mắt, v.v... bị làm cho hư hỏng do trạng thái bị pha trộn; giống như một giọt bơ sữa bị pha trộn với chất độc, nó không đáng được xếp vào phe chánh kiến vì không có khả năng thực hiện chức năng của mình. Hoặc là, mặc dù con mắt, v.v... đã được xác định là vô thường, chúng vẫn bị một số người theo tà kiến chấp thủ như là có tự tánh của một linh hồn được gán ghép vào. Do đó, không thể ngăn chặn được trạng thái tà kiến của sự liễu tri ấy. Thật vậy, đã được nói trong kinh Phạm Võng (dī. ni. 1.49): ‘Con mắt... cho đến... thân, đây là tự ngã của tôi,’ v.v... Và do đó, lời chỉ trích rằng Phân Tích Luận, vốn diễn tiến theo cách ‘một số pháp là thường còn, một số pháp là vô thường’ tùy theo pháp giới vô vi và pháp giới hữu vi, cũng rơi vào Thường Kiến một phần, là một lời chỉ trích không có cơ sở, vì đó là sự thực hành phù hợp với tự tánh không sai lạc của các pháp.

น มรตีติ อมรา. กา สา? ‘‘เอวนฺติปิ เม โน’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๖๒) นเยน ปริยนฺตรหิตา ทิฏฺฐิคติกสฺส ทิฏฺฐิ จ วาจา จ, อมราย ทิฏฺฐิยา วาจาย วิวิโธ เขโปติ อมราวิกฺเขโป. โส เอตสฺส อตฺถีติ อมราวิกฺเขโป. อถ วา อมราติ เอกา มจฺฉชาติ, สา อุมฺมุชฺชนนิมฺมุชฺชนาทิวเสน อุทเก สนฺธาวมานา คาหํ น คจฺฉติ; เอวเมวํ อยมฺปิ วาโท อิโต จิโต จ สนฺธาวติ, คาหํ นาคจฺฉตีติ อมราวิกฺเขโป, โส เอว อมราวิกฺเขปิโก. สฺวายํ วาโท มุสาวาทอนุโยคฉนฺทราคโมหเหตุกตาย จตุธา ปวตฺโตติ อาห – ‘‘จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา วุตฺตา’’ติ. นนุ เจตฺถ (ที. นิ. ฏี. ๑.๖๕-๖๖) จตุพฺพิโธปิ อมราวิกฺเขปิโก กุสลาทิเก ธมฺเม ปรโลกตฺติกาทีนิ จ ยถาภูตํ อนวพุชฺฌมาโน, ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ปุจฺฉาย วิกฺเขปนมตฺตํ อาปชฺชตีติ ตสฺส กถํ ทิฏฺฐิคติกภาโว. น หิ อวตฺตุกามสฺส วิย ปุจฺฉิตมตฺถํ อชานนฺตสฺส วิกฺเขปกรณมตฺเตน ทิฏฺฐิคติกตา ยุตฺตาติ? น เหวํ ปุจฺฉาวิกฺเขปกรณมตฺเตน ตสฺส ทิฏฺฐิคติกตา อิจฺฉิตา, อถ โข มิจฺฉาภินิเวเสน. สสฺสตวเสน มิจฺฉาภินิวิฏฺโฐเยว หิ มนฺทพุทฺธิตาย กุสลาทิธมฺเม ปรโลกตฺติกาทีนิ [Pg.234] จ, ยาถาวโต อปฺปฏิปชฺชมาโน อตฺตนา อวิญฺญาตสฺส อตฺถสฺส ปรํ วิญฺญาเปตุํ อสมตฺถตาย มุสาวาทาทิภเยน จ วิกฺเขปํ อาปชฺชตีติ. ตถา หิสฺส วาทสฺส สสฺสตทิฏฺฐิสงฺคโห วุตฺโต. อถ วา ปุญฺญปาปานํ, ตพฺพิปากานญฺจ อนวโพเธน, อสทฺทหเนน จ, ‘‘ตพฺพิสยาย ปุจฺฉาย วิกฺเขปกรณํเยว ยุตฺตํ สุนฺทรญฺจา’’ติ, ขนฺตึ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อภินิวิสนฺตสฺส อุปฺปนฺนา วิสุํเยเวกา เอสา ทิฏฺฐิ สตฺตภงฺคทิฏฺฐิ วิยาติ ทฏฺฐพฺพา. ตถา เจว วุตฺตํ – ‘‘ปริยนฺตรหิตา ทิฏฺฐิคติกสฺส ทิฏฺฐิ เจว วาจา จา’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๑). กถํ ปนสฺสา สสฺสตทิฏฺฐิสงฺคโห? อุจฺเฉทวเสน อนภินิเวสโต. ‘‘นตฺถิ โกจิ ธมฺมานํ ยถาภูตเวที วิวาทพหุลตฺตา โลกสฺส; ‘เอวเมว’นฺติ ปน สทฺทนฺตเรน ธมฺเม นิชฺฌานนา อนาทิกาลิกา โลเก’’ติ คาหวเสน สสฺสตเลโสเปตฺถ ลพฺภติเยว.

Không chết nên là amarā. Đó là gì? Theo phương pháp bắt đầu bằng câu “Đối với tôi, như vầy cũng không phải” (dī. ni. 1.62), tri kiến và lời nói của người có tà kiến là không có giới hạn. Sự lảng tránh nhiều cách bằng tri kiến và lời nói bất tử là amarāvikkhepa (ngụy biện bất tử). Người có cái đó là amarāvikkhepa. Hoặc là, amarā là một loài cá, nó bơi lượn trong nước bằng cách trồi lên lặn xuống nên không bị bắt; cũng vậy, chủ thuyết này chạy tới chạy lui, không thể nắm bắt được, nên là amarāvikkhepa, người đó chính là amarāvikkhepika (người ngụy biện bất tử). Chủ thuyết này diễn ra theo bốn cách do nguyên nhân là sợ bị chất vấn về lời nói dối, do dục tham, và do si mê, nên đã nói rằng: “Bốn hạng ngụy biện bất tử đã được nói đến.” Phải chăng ở đây (dī. ni. ṭī. 1.65-66) cả bốn hạng ngụy biện bất tử, do không hiểu đúng như thật các pháp thiện v.v... và ba đời quá khứ, hiện tại, vị lai v.v..., khi được hỏi câu hỏi ở chỗ này chỗ kia, chỉ đi đến việc lảng tránh câu hỏi, vậy làm sao người ấy có tà kiến? Thật vậy, không thể nói rằng người ấy có tà kiến chỉ vì hành động lảng tránh, giống như người không muốn nói hoặc người không biết ý nghĩa được hỏi, điều đó không hợp lý. Không phải người ấy được cho là có tà kiến chỉ vì hành động lảng tránh câu hỏi, mà là do sự chấp thủ sai lầm. Thật vậy, chính người đã chấp thủ sai lầm theo thường kiến, do trí tuệ kém cỏi, không hiểu rõ các pháp thiện v.v... và ba đời quá khứ, hiện tại, vị lai v.v... như chúng thực sự là, và do không có khả năng làm cho người khác hiểu được ý nghĩa mà chính mình không biết, và do sợ nói dối v.v..., nên đã đi đến việc lảng tránh. Vì vậy, chủ thuyết của người ấy được nói là được nhiếp vào thường kiến. Hoặc là, do không hiểu biết và không tin vào phước và tội cùng quả báo của chúng, người ấy khởi lên sự kham nhẫn và ưa thích rằng: “Việc lảng tránh câu hỏi liên quan đến vấn đề này là hợp lý và tốt đẹp,” và khi đã chấp thủ như vậy, một tà kiến riêng biệt đã khởi lên, cần được hiểu là giống như tà kiến bảy phần (sattabhaṅgadiṭṭhi). Và cũng đã được nói như vậy: “Tri kiến và lời nói của người có tà kiến là không có giới hạn” (dī. ni. aṭṭha. 1.61). Nhưng làm thế nào nó được nhiếp vào thường kiến? Do không chấp thủ theo đoạn kiến. Do sự chấp thủ rằng: “Không có ai biết các pháp như thật vì thế gian có nhiều tranh luận; nhưng sự quán xét các pháp bằng một từ ngữ khác là ‘chỉ như vậy’ là có từ vô thỉ trong thế gian,” nên một dấu vết của thường kiến chắc chắn được tìm thấy ở đây.

อมติ คจฺฉติ เอตฺถ สภาโว โอสานนฺติ อนฺโต, มริยาโท, โส เอตสฺส อตฺถีติ อนฺตวา. เตนาห ‘‘สปริยนฺโต’’ติ. อวฑฺฒิตกสิณสฺส ปุคฺคลสฺส เอวํ โหตีติ โยชนา. ทุติยวาโท ‘‘อนนฺตวา โลโก’’ติ วาโท. ตติยวาโท ‘‘อนฺตวา จ อนนฺตวา จา’’ติ วาโท. จตุตฺถวาโท ‘‘เนวนฺตวา นานนฺตวา’’ติ วาโท. เอเต เอว จตฺตาโร วาทิโน สนฺธาย พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๕๓) – ‘‘อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ (ที. นิ. ฏี. ๑.๕๓) ยุตฺตํ ตาว ปุริมานํ ติณฺณํ วาทีนํ อนฺตตฺตญฺจ อนนฺตตฺตญฺจ อนฺตานนฺตตฺตญฺจ อารพฺภ ปวตฺตวาทตฺตา อนฺตานนฺติกตฺตํ. ปจฺฉิมสฺส ปน ตทุภยปฏิเสธวเสน ปวตฺตวาทตฺตา กถมนฺตานนฺติกตฺตนฺติ? ตทุภยปฏิเสธวเสน ปวตฺตวาทตฺตา เอว. ยสฺมา ปฏิเสธวาโทปิ อนฺตานนฺตวิสโย เอว ตํ อารพฺภ ปวตฺตตฺตา. อปเร อาหุ – ‘‘ยถา ตติยวาเท สมฺเภทวเสน เอตสฺเสว อนฺตวนฺตตา อนนฺตตา จ สมฺภวติ, เอวํ ตกฺกีวาเทปิ กาลเภทวเสน อุภยสมฺภวโต อญฺญมญฺญปฏิเสเธน อุภยญฺเญว วุจฺจติ. กถํ? อนฺตวนฺตตาปฏิเสเธน หิ อนนฺตตา วุจฺจติ, อนนฺตตาปฏิเสเธน จ อนฺตวนฺตตา, อนฺตานนฺตานญฺจ ตติยวาทภาโว กาลเภทสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อิทํ วุตฺตํ โหติ ยสฺมา อยํ โลกสญฺญิโต อตฺตา ฌายีหิ อธิคตวิเสเสหิ อนนฺโต กทาจิ สกฺขิ ทิฏฺโฐ อนุสุยฺยติ; ตสฺมา เนวนฺตวา. ยสฺมา ปน เตหิ [Pg.235] เอว กทาจิ อนฺตวา สกฺขิ ทิฏฺโฐ อนุสุยฺยติ, ตสฺมา น ปน อนนฺตวา’’ติ. ยถา จ อนุสฺสุติตกฺกีวเสน, เอวํ ชาติสฺสรตกฺกิอาทีนญฺจ วเสน ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํ. อยญฺหิ ตกฺกิโก อวฑฺฒิตภาวปุพฺพกตฺตา ปฏิภาคนิมิตฺตานํ วฑฺฒิตภาวสฺส วฑฺฒิตกาลวเสน อปจฺจกฺขการิตาย อนุสฺสวาทิมตฺเต ฐตฺวา – ‘‘เนวนฺตวา’’ติ ปฏิกฺขิปติ, อวฑฺฒิตกาลวเสน ปน ‘‘นานนฺโต’’ติ. น ปน อนฺตวนฺตตานนฺตตานํ อจฺจนฺตมภาเวน ยถา ตํ ‘‘เนวสญฺญีนาสญฺญี’’ติ, อวสฺสญฺจ เอตํ เอวํ วิญฺญาตพฺพํ, อญฺญถา วิกฺเขปปกฺขํเยว ภเชยฺย จตุตฺถวาโท. น หิ อนฺตวนฺตตานนฺตตาตทุภยวินิมุตฺโต อตฺตโน ปกาโร อตฺถิ, ตกฺกีวาที จ ยุตฺติมคฺคโก, กาลเภทวเสน จ ตทุภยมฺปิ เอกสฺมึ น น ยุชฺชตีติ. อนนฺตรจตุกฺกนฺติ เอกตฺตสญฺญีติ อาคตสญฺญีจตุกฺกํ.

Tự tánh đi đến, kết thúc ở đây, nên là anta (hữu biên), là giới hạn. Người có cái đó là antavā (hữu biên). Do đó, nói là “có giới hạn.” Cần hiểu rằng điều này xảy ra với người có đề mục kasiṇa chưa được phát triển. Chủ thuyết thứ hai là chủ thuyết “thế gian là vô biên.” Chủ thuyết thứ ba là chủ thuyết “thế gian vừa hữu biên vừa vô biên.” Chủ thuyết thứ tư là chủ thuyết “thế gian chẳng phải hữu biên chẳng phải vô biên.” Nhắm đến bốn hạng luận sư này, trong kinh Phạm Võng (dī. ni. 1.53) đã nói: “Các người chủ trương hữu biên và vô biên tuyên bố thế gian là hữu biên và vô biên dựa trên bốn cơ sở.” Trong đó (dī. ni. ṭī. 1.53), việc ba luận sư đầu tiên được gọi là người chủ trương hữu biên và vô biên là hợp lý, vì chủ thuyết của họ diễn ra liên quan đến tính hữu biên, tính vô biên, và tính vừa hữu biên vừa vô biên. Nhưng đối với người cuối cùng, vì chủ thuyết của họ diễn ra bằng cách phủ nhận cả hai, làm thế nào họ lại là người chủ trương hữu biên và vô biên? Chính vì chủ thuyết của họ diễn ra bằng cách phủ nhận cả hai. Bởi vì chủ thuyết phủ nhận cũng có đối tượng là hữu biên và vô biên, do nó diễn ra liên quan đến chúng. Những người khác nói: “Giống như trong chủ thuyết thứ ba, tính hữu biên và vô biên của cùng một thứ có thể xảy ra do sự kết hợp, cũng vậy trong chủ thuyết của nhà lý luận, do sự khác biệt về thời gian, cả hai đều có thể xảy ra, và cả hai được nói đến bằng cách phủ nhận lẫn nhau. Như thế nào? Thật vậy, bằng cách phủ nhận tính hữu biên, tính vô biên được nói đến; và bằng cách phủ nhận tính vô biên, tính hữu biên được nói đến. Việc trở thành chủ thuyết thứ ba của hữu biên và vô biên là do ý muốn nói đến sự khác biệt về thời gian. Điều này được nói ra có nghĩa là: vì cái ngã được gọi là thế gian này đôi khi được nghe nói là đã được các thiền giả chứng kiến trực tiếp là vô biên nhờ những thành tựu đặc biệt; do đó, nó chẳng phải hữu biên. Nhưng vì đôi khi nó được nghe nói là đã được chính họ chứng kiến trực tiếp là hữu biên, do đó, nó cũng chẳng phải vô biên.” Và như theo cách của nhà lý luận dựa trên truyền thống, cũng vậy, cần được áp dụng theo cách của các nhà lý luận dựa trên túc mạng minh v.v... tùy theo khả năng. Thật vậy, nhà lý luận này, vì trước đây chưa phát triển các tướng tương tự, và do không trực tiếp thấy được trạng thái phát triển trong thời gian phát triển, nên chỉ đứng trên cơ sở truyền thống v.v... mà bác bỏ rằng “chẳng phải hữu biên,” và dựa vào thời gian chưa phát triển mà (bác bỏ) rằng “chẳng phải vô biên.” Chứ không phải do sự hoàn toàn không có của tính hữu biên và vô biên, như trong trường hợp “phi tưởng phi phi tưởng.” Và điều này chắc chắn phải được hiểu như vậy, nếu không, chủ thuyết thứ tư sẽ rơi vào phe ngụy biện. Thật vậy, không có một loại nào của riêng nó mà thoát khỏi tính hữu biên, tính vô biên, và cả hai. Và nhà lý luận là người đi theo con đường lý luận, và do sự khác biệt về thời gian, cả hai điều đó trong một thứ không phải là không hợp lý. Bốn pháp kế tiếp là bốn pháp về tưởng có tính đồng nhất đã được đề cập.

เอกนฺตสุขีติ เอกนฺเตเนว สุขี. ตํ ปนสฺส สุขํ ทุกฺเขน อโวมิสฺสํ โหตีติ อาห ‘‘นิรนฺตรสุขี’’ติ. เอกนฺตสุขเมวาติ อิทํ สุขพหุลตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อตีตาสุ สตฺตสุ ชาตีสูติ อิทํ ตโต ปรํ ชาติสฺสรญาเณน อนุสฺสริตุํ น สกฺกาติ กตฺวา วุตฺตํ. ตาทิสเมวาติ สุขสมงฺคิเมว อตฺตภาวํ. ‘‘เอวํ สุขสมงฺคี’’ติ ตํ อนุสฺสรนฺตสฺส ชาติสฺสรสฺส อตีตชาติยมฺปิ อิธ วิย ทุกฺขผุฏฺฐสฺส ตํ อนุสฺสรนฺตสฺส.

Ekantasukhī có nghĩa là hoàn toàn an lạc. Sự an lạc ấy của vị ấy không bị trộn lẫn với khổ đau, vì thế đã nói là ‘nirantarasukhī’ (an lạc không gián đoạn). ‘Chỉ có an lạc tuyệt đối,’ điều này được nói đến với ý nghĩa là có nhiều sự an lạc. ‘Trong bảy kiếp quá khứ,’ điều này được nói ra vì không thể nhớ lại xa hơn nữa bằng túc mạng minh trí. ‘Giống như vậy’ có nghĩa là thân mạng chỉ toàn là an lạc. ‘Như vậy là người có được sự an lạc,’ (câu này được nói) về người có túc mạng minh trí nhớ lại điều ấy, (và cũng về) người đã bị khổ não tác động trong kiếp quá khứ giống như ở đây (hiện tại) khi nhớ lại điều ấy.

สพฺเพสมฺปีติ ลาภีนํ ตกฺกีนมฺปิ. ตถาติ อิมินา ‘‘สพฺเพสมฺปี’’ติ อิทํ ปทํ อากฑฺฒติ. กามาวจรํ นาม อทุกฺขมสุขํ อนุฬารํ อวิภูตนฺติ อาห ‘‘จตุตฺถชฺฌานวเสนา’’ติ. จตุตฺถชฺฌานํ การณภูตํ เอตสฺส อตฺถิ, เตน วา นิพฺพตฺตนฺติ จตุตฺถชฺฌานิกํ. มชฺฌตฺตสฺสาติ มชฺฌตฺตภูตสฺส มชฺฌตฺตเวทนาพหุลสฺส. มชฺฌตฺตภูตฏฺฐานเมว อตฺตโน มชฺฌตฺตตาปตฺตเมว ภูตปุพฺพํ อนุสฺสรนฺตสฺส. เอกจฺจสสฺสติกาติ เอกจฺจสสฺสตวาทิโน วุตฺตา. ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน หิ เอกจฺจสสฺสติกา. เอส นโย เสเสสุปิ. อธิจฺจสมุปฺปนฺนวาโท สสฺสตวาทสมุทฺทิฏฺโฐติ กตฺวา ‘‘ทฺเว อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา’’ติ จ วุตฺตํ.

‘Sabbesampi’ (của tất cả) có nghĩa là của những người đã chứng đắc và cả những người chỉ suy luận. Bằng từ ‘Tathā’ (như vậy), nó kéo theo từ ‘sabbesampi’ này. Thọ bất khổ bất lạc thuộc cõi Dục thì không cao thượng, không hiển lộ, vì thế đã nói là ‘do năng lực của thiền thứ tư.’ Thiền thứ tư là nguyên nhân của điều này, hoặc do nó mà sanh khởi, nên gọi là ‘catutthajjhānikaṃ’ (thuộc về thiền thứ tư). ‘Majjhattassa’ (của trạng thái trung lập) có nghĩa là của người đã trở nên trung lập, của người có nhiều xả thọ. (Của người) nhớ lại trạng thái đã từng xảy ra trong quá khứ chính là trạng thái đã trở nên trung lập, chính là sự đạt đến trạng thái trung lập của tự thân. ‘Ekaccasassatikā’ là nói về những người theo thuyết một phần thường còn. Vì rằng những người chủ trương một phần thường còn là dựa trên cá nhân. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho những trường hợp còn lại. Vì thuyết ngẫu nhiên sanh khởi được nêu ra cùng với thuyết thường còn, nên cũng đã nói là ‘hai (trường hợp) ngẫu nhiên sanh khởi.’

๒๘. ทิฏฺฐุทฺธารนฺติ ยถาวุตฺตานํ ทิฏฺฐีนํ อนิยฺยานิกภาวทสฺสนวเสน ปทุทฺธรณํ. ปจฺจตฺตํเยว ญาณนฺติ อปรปฺปจฺจยํ อตฺตนิเยว ญาณํ. ตํ ปน อตฺตปจฺจกฺขํ [Pg.236] โหตีติ อาห ‘‘ปจฺจกฺขญาณ’’นฺติ. สุวณฺณสฺส วิย โทสาปคเมน อุปกฺกิเลสวิคเมน ญาณสฺส วิสุทฺธนฺติ อาห ‘‘ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลส’’นฺติ. กิเลสนฺธการวิคมโต สปฺปภาสมุชฺชลเมว โหตีติ วุตฺตํ – ‘‘ปริโยทาตนฺติ ปภสฺสร’’นฺติ พาหิรสมยสฺมิมฺปิ โหนฺติ ฌานสฺส สมิชฺฌนโต. มยมิทํ ชานามาติ ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ จ มิจฺฉาคาหวเสน อญฺญาณภาคเมว ปริพฺรูเหตฺวา ตโต เอว ยถาคหิตํ คาหํ สนฺธาย – ‘‘มยมิทํ อตฺถํ ตตฺถ ชานามา’’ติ เอวํ ตตฺถ มิจฺฉาคาเห อวิชฺชมานํ ญาณโกฏฺฐาสํ โอตาเรนฺติเยว อนุปฺปเวเสนฺติเยว. น ตํ ญาณํ, มิจฺฉาทสฺสนํ นาเมตํ, กึ ปน ตํ มิจฺฉาทสฺสนํ นาม? สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติอาทินา มิจฺฉาภินิเวสภาวโต. เตนาห ‘‘ตทปิ…เป… อตฺโถ’’ติ. ยํ ตํ ทิฏฺฐิยา อุปนิสฺสยภูตํ ญาณํ, ตํ สนฺธายาห – ‘‘ชานนมตฺตลกฺขณตฺตา ญาณภาคมตฺตเมวา’’ติ. ญาณมฺปิ หิ ทิฏฺฐิยา อุปนิสฺสโย โหติเยว ลาภิโน อิตรสฺส จ ตถา ตถา มิจฺฉาภินิเวสโต. อนุปาติวตฺตนโต อนติกฺกมนโต. อสาธารณโต น อุปาติวตฺตนฺติ เอเตนาติ อนุปาติวตฺตนํ, ตโต. อุปาทานปจฺจยโตติ อุปาทานสฺส ปจฺจยภาวโต. เอเตน ผลูปจาเรเนว อุปาทานมาห. ยทิ พฺรหฺมชาเล อาคตา สพฺพาปิ ทิฏฺฐิโย อิธ กถิตา โหนฺติ, เอวํ สนฺเต อิทํ สุตฺตํ พฺรหฺมชาลสุตฺเตน เอกสทิสนฺติ อาห – ‘‘พฺรหฺมชาเล ปนา’’ติอาทิ. ‘‘อญฺญตฺร รูปํ อญฺญตฺร เวทนา สกฺกายํเยว อนุปริธาวนฺตี’’ติ วจนโต อิธ สกฺกายทิฏฺฐิ อาคตา. พฺรหฺมชาลํ กถิตเมว โหติ ตตฺถ อาคตานํ ทฺวาสฏฺฐิยาปิ ทิฏฺฐีนํ อิธาคตตฺตา. สสฺสตุจฺเฉทาภินิเวโส อตฺตาภินิเวสปุพฺพโก, ‘‘อตฺตา สสฺสโต อตฺตา อุจฺเฉโท’’ติ ปวตฺตนโต.

28. ‘Diṭṭhuddhāraṃ’ (sự nhổ lên các tà kiến) là sự nhổ lên tận gốc do thấy được trạng thái không đưa đến giải thoát của các tà kiến đã được nói. ‘Trí tuệ riêng cho tự thân’ là trí tuệ nơi tự thân, không do duyên nơi người khác. Trí tuệ ấy lại được tự mình chứng thực, vì thế đã nói là ‘trí tuệ chứng thực.’ Giống như vàng (trong sạch) do loại bỏ các tì vết, trí tuệ trong sạch do sự ra đi của các phiền não, vì thế đã nói ‘parisuddhaṃ’ (trong sạch) có nghĩa là ‘nirupakkilesaṃ’ (không cấu uế). Do sự ra đi của bóng tối phiền não, nó trở nên sáng chói rực rỡ, vì thế đã nói ‘pariyodātaṃ’ (trong trắng) có nghĩa là ‘pabhassaraṃ’ (quang minh). (Những điều này) cũng có trong ngoại đạo do sự thành tựu của thiền. ‘Chúng ta biết điều này’ có nghĩa là: do sự chấp thủ sai lầm rằng ‘ngã và thế giới là thường còn, chỉ điều này là thật, điều khác là hư vọng,’ họ chỉ làm tăng trưởng phần vô minh, rồi từ đó, nhắm đến sự chấp thủ đã được nắm giữ, họ đưa vào, họ thâm nhập vào phần trí tuệ không có thực trong tà kiến ấy, (nghĩ rằng) ‘chúng ta biết ý nghĩa này ở đó.’ Đó không phải là trí tuệ, đó gọi là tà kiến. Nhưng tà kiến đó là gì? Do trạng thái cố chấp sai lầm rằng ‘ngã và thế giới là thường còn’ v.v... Vì thế đã nói ‘điều đó cũng... là tà kiến...’ Nhắm đến trí tuệ là cận y duyên cho tà kiến, Ngài nói: ‘chỉ là phần trí tuệ do có đặc tính chỉ là sự biết.’ Vì rằng trí tuệ cũng là cận y duyên cho tà kiến của người chứng đắc và người khác, do sự cố chấp sai lầm theo cách này hay cách khác. ‘Anupātivattanato’ (do không vượt qua) có nghĩa là do không thể vượt qua. Do không phổ thông, người ta không vượt qua được bằng cái đó, nên gọi là ‘anupātivattanaṃ’ (sự không vượt qua), do đó. ‘Upādānapaccayato’ (do là duyên cho thủ) có nghĩa là do là trạng thái làm duyên cho thủ. Bằng cách này, Ngài nói ‘thủ’ chỉ theo cách nói ẩn dụ về kết quả. Nếu tất cả các tà kiến có trong kinh Phạm Võng đều được nói ở đây, như vậy thì kinh này sẽ giống hệt kinh Phạm Võng, (để giải đáp) Ngài nói: ‘Còn trong kinh Phạm Võng thì...’ v.v... Theo câu ‘chúng xoay quanh chính thân kiến, ngoài sắc, ngoài thọ,’ ở đây thân kiến đã được đề cập. Kinh Phạm Võng đã được thuyết giảng vì sáu mươi hai tà kiến có trong đó cũng có mặt ở đây. Sự cố chấp vào thường kiến và đoạn kiến có sự cố chấp vào tự ngã làm đi trước, vì nó diễn tiến rằng ‘ngã là thường còn, ngã là đoạn diệt.’

๓๐. ทฺวาสฏฺฐิ…เป… ทสฺเสตุนฺติ กถํ ปนายมตฺโถ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ’’ติอาทิปาฬิยา ทสฺสิโต โหตีติ? อปฺปหีนสกฺกายทิฏฺฐิกสฺส ปุพฺพนฺตาปรนฺตทิฏฺฐิอุปาทิยนโชตนโต. ปริจฺจาเคนาติ วิกฺขมฺภเนน. จตุตฺถชฺฌานนิโรธา ตติยชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ เอตฺถ น ปริหีนจตุตฺถชฺฌานสฺส ตติยชฺฌานํ ภวติ, ตติยชฺฌานา วุฏฺฐิตสฺส ปน จตุตฺถชฺฌานา วุฏฺฐิตสฺส จ ตติยํ ปฏิโลมนเยน สมฺภวติ. เตนาห ‘‘อยํ [Pg.237] ปเนตฺถา’’ติอาทิ. เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพนฺติ ‘‘ปวิเวกา ปีติ นิรุชฺฌตี’’ติ อิทํ, ‘‘นิรามิสสุขสฺสนิโรธา’’ติ เอตฺถ วิย วุฏฺฐานนิโรธวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพนฺติ อตฺโถ. หีนชฺฌานปริยาทานกโทมนสฺสนฺติ นีวรณสหคตโทมนสฺสมาห. ตญฺหิ ฌานปริยาทานกรํ. กมฺมนียภาโวติ สมาปตฺตึ ปตฺโต วิย สมาปตฺติสมาปชฺชนภาเว กมฺมกฺขมภาโว. โสมนสฺสวิธุรตฺตา โทมนสฺสํ วิยาติ โทมนสฺสนฺติ วุตฺตํ. ‘‘อุปฺปชฺชติ ปวิเวกา ปีตี’’ติ ปุน วุตฺตา ปีติ ฌานทฺวยปีติ. ยํ ฐานํ ฉายา ชหตีติ ยํ ปเทสํ อาตเปน อภิภุยฺยมานํ ฉายา ชหติ. ตตฺถ อาตเป ฉายาติ ปเทเสน อาตปสญฺญิตานํ ภูตสงฺขตานํ ปหานฏฺฐานมาห. เตนาห ‘‘ยสฺมึ ฐาเน’’ติอาทิ.

30. ‘Sáu mươi hai... được chỉ ra.’ Nhưng làm thế nào ý nghĩa này được chỉ ra bởi đoạn Pāli bắt đầu bằng ‘Này các Tỳ khưu, ở đây, có người...’? Do nó làm sáng tỏ sự chấp thủ các tà kiến về quá khứ và vị lai của người chưa từ bỏ thân kiến. ‘Bằng sự từ bỏ’ có nghĩa là bằng sự chế ngự. Ở đây, trong câu ‘do sự diệt của thiền thứ tư, vị ấy chứng và trú thiền thứ ba,’ không phải là thiền thứ ba có được cho người đã suy thoái khỏi thiền thứ tư, mà là thiền thứ ba có thể có được theo phương pháp nghịch đối với người đã xuất khỏi thiền thứ ba và người đã xuất khỏi thiền thứ tư. Vì thế đã nói ‘Nhưng ở đây, điều này...’ v.v... ‘Nên hiểu đoạn này như thế này’: câu ‘hỷ do ly sanh diệt’ này, giống như trong câu ‘do sự diệt của lạc phi vật chất,’ được nói theo nghĩa là sự diệt khi xuất thiền, đó là ý nghĩa cần phải hiểu. ‘Ưu làm cản trở thiền thấp hơn’ là nói đến ưu đi cùng với các triền cái. Vì chính nó làm cản trở thiền. ‘Trạng thái dễ sử dụng’ là trạng thái thích hợp để hành trì trong việc nhập định, giống như người đã đạt được định. Do thiếu vắng hỷ, nó giống như ưu, nên được gọi là ‘ưu.’ Hỷ được nói lại trong câu ‘hỷ do ly sanh sanh khởi’ là hỷ của hai tầng thiền. ‘Nơi nào bóng râm rời bỏ’ có nghĩa là nơi nào bị ánh nắng xâm chiếm, bóng râm rời bỏ. Ở đó, ‘bóng râm trong ánh nắng’ chỉ nơi từ bỏ các pháp hữu vi được gọi là ánh nắng, bằng (cách nói về) một khu vực. Vì thế đã nói ‘Tại nơi nào...’ v.v...

๓๑. นิรามิสํ สุขนฺติ ตติยชฺฌานสุขํ ทูรสมุสฺสาริตกามามิสตฺตา.

31. ‘Lạc phi vật chất’ là lạc của thiền thứ ba, vì các vật chất của dục đã được loại bỏ xa.

๓๒. อทุกฺขมสุขนฺติ จตุตฺถชฺฌานเวทนํ, น ยํ กิญฺจิ อุเปกฺขาเวทนํ.

32. ‘Bất khổ bất lạc’ là thọ của thiền thứ tư, chứ không phải bất kỳ thọ xả nào.

๓๓. นิคฺคหโณติ มมํการภาเวน กิญฺจิปิ อคณฺหนฺโต. นิพฺพานสฺส สปฺปายนฺติ นิพฺพานาธิคมสฺส, นิพฺพานสฺเสว วา อวิโลมวเสน เอกนฺติกุปายตาย สปฺปายํ. เตนาห ‘‘อุปการภูต’’นฺติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ เตภูมกธมฺเมสุ. เอตนฺติ เอตํ ยถาวุตฺตสมถภาวนาย กิเลสานํ วิกฺขมฺภนํ. สพฺพตฺถ นิกนฺติยา อสุกฺขาปิตตฺตา กถํ นิพฺพานสฺส อุปการปฏิปทา นาม ชาตํ? น ชายเต วาตฺยธิปฺปาโย. สพฺพตฺถาติ ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิอาทิเก สพฺพสฺมึ. อคฺคณฺหนวเสนาติ ตณฺหาคาเหน อคฺคหณวเสน. ยตฺถ หิ ตณฺหาคาโห วิโมจิโต, ตตฺถ ทิฏฺฐิมานคฺคาหา สุกฺขา วิย โหนฺติ ตเทกฏฺฐภาวโต. ตาทิสสฺส นิพฺพานคามินี ปฏิปทา เอว อาสนฺเน, น ทูเร. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุปการปฏิปทา นาม ชาต’’นฺติ. ตาทิสสฺส จ สนฺโตหมสฺมีติอาทิกา สมนุปสฺสนา อธิมานปกฺเข ติฏฺฐตีติ อาห – ‘‘อภิวทตีติ อภิมาเนน อุปวทตี’’ติ. อิทเมว อุปาทิยตีติ นิยมาภาวโต ‘‘อฏฺฐารสวิธมฺปี’’ติ วุตฺตํ. เสสปเทปิ เอเสว นโย. ทิฏฺฐุปาทาเน สติ เสสอุปาทานสมฺภโว อวุตฺตสิทฺโธติ ตเทว อุทฺธฏํ.

33. Niggahaṇo có nghĩa là không nắm giữ bất cứ điều gì với trạng thái ‘cái của tôi’. Thích hợp cho Niết-bàn có nghĩa là thích hợp cho việc chứng đắc Niết-bàn, hoặc thích hợp do là phương tiện duy nhất không trái ngược với chính Niết-bàn. Do đó, ngài nói ‘trở thành sự hỗ trợ’. Sabbattha có nghĩa là trong tất cả các pháp thuộc ba cõi. Etaṃ có nghĩa là sự trấn áp các phiền não này bằng việc tu tập chỉ như đã nói. Vì không bị sự ham muốn làm cho khô cạn ở bất cứ đâu, làm thế nào mà con đường thực hành hỗ trợ cho Niết-bàn lại có thể sanh khởi? Hoặc ý muốn nói là: Nó không sanh khởi. Sabbattha có nghĩa là trong tất cả những thứ như các tà kiến về quá khứ, v.v. Do không nắm giữ có nghĩa là do không nắm giữ bằng sự nắm giữ của tham ái. Vì ở đâu sự nắm giữ của tham ái được giải thoát, ở đó sự nắm giữ của tà kiến và ngã mạn trở nên như khô cạn, do chúng có cùng một bản chất. Đối với người như vậy, con đường thực hành dẫn đến Niết-bàn ở gần, không xa. Do đó, đã được nói rằng: ‘con đường thực hành hỗ trợ đã sanh khởi’. Và đối với người như vậy, sự quán xét ‘tôi là người thanh tịnh’ v.v... đứng về phía tăng thượng mạn, nên ngài nói: ‘abhivadati có nghĩa là nói lên với sự kiêu mạn’. Vì không có quy định rằng ‘chỉ chấp thủ điều này’, nên đã nói ‘cũng có mười tám loại’. Đối với các từ còn lại, phương pháp cũng tương tự. Khi có kiến thủ, sự hiện hữu của các thủ còn lại là điều tự nhiên không cần nói, do đó chỉ có kiến thủ được nêu lên.

เส อายตเน เวทิตพฺเพติ นิโรธสฺส การณํ นิพฺพานํ เวทิตพฺพํ. ทฺวินฺนํ อายตนานนฺติ จกฺขายตนาทีนํ ทฺวินฺนํ อายตนานํ. ปฏิกฺเขเปน นิพฺพานํ ทสฺสิตํ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน.

‘Xứ ấy nên được biết’ có nghĩa là Niết-bàn, nguyên nhân của sự diệt, nên được biết. ‘Của hai xứ’ có nghĩa là của hai xứ như nhãn xứ, v.v. Niết-bàn được chỉ ra bằng cách phủ định, tùy theo căn tánh của chúng sanh cần được tế độ.

น [Pg.238] คาธตีติ น ปติฏฺฐาติ. อโตติ อสฺมา นิพฺพานา. สราติ ตณฺหา. สงฺขารปฏิกฺเขเปนาติ สงฺขาเรกเทสภูตานํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ ปฏิกฺเขเปน.

‘Không đứng vững’ có nghĩa là không trụ lại. ‘Từ đó’ có nghĩa là từ Niết-bàn này. ‘Mũi tên’ là tham ái. ‘Bằng cách phủ định các hành’ có nghĩa là bằng cách phủ định bốn đại hiển, là một phần của các hành.

วิญฺญาณนฺติ วิสิฏฺเฐน ญาเณน ชานิตพฺพํ. ตโต เอว อนิทสฺสนํ อจกฺขุวิญฺเญยฺยํ อนินฺทฺริยโคจรํ. อนนฺตนฺติ อนฺตรหิตํ, นิจฺจนฺติ อตฺโถ. สพฺพโต ปภนฺติ กิเลสนฺธการาภาวโต จ สมนฺตโต ปภสฺสรํ. ‘‘สพฺพโต ปป’’นฺติ วา ปาโฐ, สพฺพโต ปตติตฺถนฺติ อตฺโถ. จตฺตารีสกมฺมฏฺฐานสงฺขาเตหิ ติตฺเถหิ โอตริตฺวา อนุปวิสิตพฺพํ อมตสรนฺติ วุตฺตํ โหติ. อนุปาทา กญฺจิ ธมฺมํ อคฺคเหตฺวา วิมุจฺจนฺติ เอตฺถาติ อนุปาทาวิโมกฺโข, นิพฺพานํ. อนุปาทา วิมุจฺจติ เอเตนาติ อนุปาทาวิโมกฺโข, อคฺคมคฺโค. อนุปาทาวิโมกฺขนฺติกตาย ปน อรหตฺตผลํ อนุปาทาวิโมกฺโขติ วุตฺตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Viññāṇaṃ có nghĩa là cái cần được biết bằng trí tuệ thù thắng. Do đó, nó là vô kiến, không thể nhận biết bằng nhãn thức, không phải là đối tượng của các căn. Anantaṃ có nghĩa là không có giới hạn, nghĩa là thường hằng. Sabbato pabhaṃ có nghĩa là rực rỡ khắp mọi phía do không có bóng tối của phiền não. Hoặc có bản đọc là ‘sabbato papaṃ’, có nghĩa là bến bờ ở khắp nơi. Được nói là hồ bất tử, nơi cần phải đi xuống và đi vào từ các bến được gọi là bốn mươi đề mục thiền. Anupādāvimokkho là Niết-bàn, nơi người ta được giải thoát mà không nắm giữ bất cứ pháp nào. Anupādāvimokkho là Thánh đạo cao tột, nhờ đó người ta được giải thoát mà không chấp thủ. Tuy nhiên, A-la-hán quả được gọi là anupādāvimokkho vì nó gần với vô thủ giải thoát. Phần còn lại thì dễ hiểu.

ปญฺจตฺตยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa sâu xa trong Chú giải kinh Pañcattaya đã hoàn tất.

๓. กินฺติสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Kinti

๓๔. ภโวติ ปริตฺโต. อภโวติ มหนฺโต. วุทฺธิอตฺโถ หิ อยํ อ-กาโร, ‘‘สํวราสํวโร, ผลาผล’’นฺติอาทีสุ วิย, ตสฺมา ภวาภวเหตูติ ขุทฺทกสฺส มหนฺตสฺส วา ภวสฺส เหตุ, ตํ ปจฺจาสีสมาโนติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว สุขํ เวทิสฺสามี’’ติอาทิ.

34. Bhava là nhỏ. Abhava là lớn. Vì chữ ‘a’ này có nghĩa là tăng trưởng, giống như trong các trường hợp ‘saṃvarāsaṃvaro’, ‘phalāphala’, v.v. Do đó, ‘bhavābhavahetu’ có nghĩa là nguyên nhân của sự tồn tại nhỏ hoặc lớn, nghĩa là mong đợi điều đó. Do đó, ngài nói: ‘tôi sẽ cảm thọ lạc trong kiếp sống này hay kiếp sống kia’, v.v.

๓๕. โลกุตฺตรโพธิปกฺขิยธมฺเม อุทฺทิสฺส ปุถุชฺชนานํ วิวาโท สมฺภวตีติ อาห – ‘‘โลกิยโลกุตฺตราว กถิตา’’ติ. โลกิยาปิ หิ โพธิปกฺขิยธมฺมา โลกุตฺตรธมฺมาธิคมสฺส อาสนฺนการณตฺตา วิเสสการณนฺติ ยาว อญฺเญหิ โลกิยธมฺเมหิ อภิวิสิฏฺโฐติ กตฺวา, ‘‘อิเมสุ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺเมสู’’ติ อวิเสเสน วุตฺตํ. อตฺถโต นานํ โหตีติ อตฺถโต เภโท โหติ โพธิปกฺขิยธมฺมานํ สมธิคตตฺตา. น หิ กายาทโย ภาเวตพฺพา, สติเยว ปน ภาเวตพฺพาติ. พฺยญฺชนโต นานํ เภทํ. อิมินาปิ การเณนาติ อิมายปิ ยุตฺติยา. อิทานิ ตํ ยุตฺตึ ทสฺเสนฺโต – ‘‘อตฺถญฺจ พฺยญฺชนญฺจา’’ติอาทิมาห[Pg.239]. ตตฺถ สมาเนตฺวาติ สุตฺตนฺตรโต สมาเนตฺวา, สุตฺตนฺตรปเทหิ จ สมาเนตฺวา. อญฺญถาติ อญฺญโต, ภูตโต อปคตํ กตฺวาติ อตฺโถ. มิจฺฉา โรปิตภาโวติ อยาถาวโต ฐปิตภาโว. อตฺถญฺจ พฺยญฺชนญฺจ วิญฺญาปนการณเมวาติ อวิปรีตตฺถสฺส สทฺทสฺส จ พุชฺฌนเหตุตาย.

35. Để chỉ ra rằng sự tranh luận của phàm phu có thể xảy ra liên quan đến các pháp trợ Bồ-đề siêu thế, ngài nói: ‘cả thế gian và siêu thế đã được nói đến’. Vì các pháp trợ Bồ-đề thế gian, do là nguyên nhân gần gũi cho việc chứng đắc các pháp siêu thế, nên chúng là nguyên nhân đặc biệt và vượt trội hơn các pháp thế gian khác, do đó đã được nói một cách không phân biệt rằng: ‘trong ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề này’. ‘Khác nhau về nghĩa’ có nghĩa là có sự khác biệt về nghĩa do sự thấu hiểu các pháp trợ Bồ-đề. Vì thân, v.v. không phải là đối tượng cần tu tập, mà chỉ có niệm mới là đối tượng cần tu tập. Sự khác biệt ‘khác nhau về văn tự’. ‘Cũng do nguyên nhân này’ có nghĩa là cũng do lý lẽ này. Bây giờ, để chỉ ra lý lẽ đó, ngài nói: ‘cả nghĩa và văn tự’, v.v. Trong đó, ‘sau khi đối chiếu’ có nghĩa là sau khi đối chiếu với các kinh khác, và sau khi đối chiếu với các từ ngữ trong các kinh khác. ‘Khác đi’ có nghĩa là khác với sự thật, nghĩa là làm cho nó sai lệch với thực tế. ‘Trạng thái đặt sai’ có nghĩa là trạng thái thiết lập không đúng như thật. ‘Cả nghĩa và văn tự là nguyên nhân để hiểu biết’ có nghĩa là do là nguyên nhân để hiểu được từ ngữ và ý nghĩa không sai lệch.

๓๗. อิธ ธมฺมวินยฏฺฐาเน สติเยว สติปฏฺฐานนฺติ คหิตา, อตฺถโต สเมติ นาม ยาถาวโต อตฺถสฺส คหิตตฺตา. อสภาวนิรุตฺติภาวโต พฺยญฺชนโต นานตฺตนฺติ ตํ ลิงฺคเภเทน วจนเภเทน จ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สติปฏฺฐาโนติ วา สติปฏฺฐานาติ วา มิจฺฉา โรเปถา’’ติ อาห. อปฺปมตฺตกนฺติ อณุมตฺตํ สลฺลหุกํ, น ครุตรํ อธนิตํ กตฺวา วตฺตพฺพมฺปิ ธนิตํ โฆสวนฺตํ กตฺวา โรปิเต วุตฺตโทสาภาวโตติ เตนาห – ‘‘นิพฺพุตึ ปตฺตุํ สกฺกา โหตี’’ติ.

37. Ở đây, trong giáo pháp và giới luật này, chỉ có niệm được xem là niệm xứ, điều này được gọi là hòa hợp về nghĩa vì ý nghĩa đã được nắm bắt đúng như thật. ‘Sự khác biệt về văn tự do cách diễn đạt không tự nhiên’, để chỉ ra điều đó qua sự khác biệt về giới tính và số, ngài nói: ‘các vị có thể đặt sai là satipaṭṭhāno hoặc satipaṭṭhānā’. ‘Chỉ một chút’ có nghĩa là một lượng nhỏ, nhẹ nhàng, không quá nặng nề. Do không có lỗi đã nói khi đặt một từ đáng lẽ phải được phát âm không có âm bật hơi thành một từ có âm bật hơi, có âm vang, nên ngài nói: ‘có thể đạt đến sự tịch tịnh’.

พฺยญฺชนสฺส มิจฺฉาโรปนํ น วิเสสนฺตรายกรํ โหตีติ ญาปนตฺถํ, จตุสุ มคฺเคสุ ปญฺหํ กเถตฺวาว ปรินิพฺพุโต. สุตฺตนฺตพฺยญฺชนํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘อปฺปมตฺตกํ โข ปนา’’ติ.

Để cho biết rằng việc đặt sai văn tự không gây trở ngại cho sự chứng đắc đặc biệt, ngài đã nhập diệt sau khi đã nói về vấn đề trong bốn đạo. Điều này được nói liên quan đến văn tự của kinh: ‘tuy nhiên, chỉ một chút’.

๓๘. อถ จตุตฺถวาเร วิวาโท กสฺมา ชาโต? ยาวตา เนสํ วจนํ อตฺถโต เจว สเมติ พฺยญฺชนโต จาติ อธิปฺปาโย. สญฺญาย วิวาโทติ กิญฺจาปิ สเมติ อตฺถโต เจว พฺยญฺชนโต จ, สญฺญา ปน เนสํ อวิสุทฺธา, ตาย สญฺญาย วเสน วิวาโท ชาโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อห’’นฺติอาทิมาห. อหํ สติปฏฺฐานนฺติ วทามิ, อยํ สติปฏฺฐาโนติ วทตีติ เอวํ เตสํ ญาณํ โหตีติ อิมมตฺถํ, ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา อติทิสติ.

38. Vậy, trong trường hợp thứ tư, tại sao tranh luận lại phát sinh? Ý muốn nói là, trong khi lời nói của họ hòa hợp cả về nghĩa lẫn văn tự. ‘Tranh luận do tưởng’, để chỉ ra rằng mặc dù hòa hợp cả về nghĩa lẫn văn tự, nhưng tưởng của họ không trong sạch, và tranh luận phát sinh do tưởng đó, ngài nói: ‘tôi’, v.v. Ngài chỉ ra ý nghĩa này bằng câu ‘đây là phương pháp tương tự’: tri kiến của họ là như thế này: ‘Tôi nói là satipaṭṭhānā, còn người này nói là satipaṭṭhāno’.

๓๙. น โจทนตฺถาย เวคายิตพฺพนฺติ สีฆํ สีฆํ น โจทนา กาตพฺพาติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอกจฺโจ โกธนภาเวน เอวํ ปฏิปฺผริ, ตสฺมา. อนาทานทิฏฺฐีติ อาทิยิตฺวา อนภินิวิสนโต อนาทานทิฏฺฐี อทฬฺหคฺคาหี. ปกฺขิปนฺโต วิยาติ คิลิตฺวา ปกฺขิปนฺโต วิย.

39. Na codanatthāya vegāyitabban có nghĩa là không nên thực hiện việc khiển trách một cách nhanh chóng, vội vã. Tasmā: Bởi vì có người do bản tánh nóng giận đã phản ứng như vậy, do vậy. Anādānadiṭṭhī: Do không cố chấp sau khi đã tiếp nhận, nên (gọi là) kiến giải không chấp thủ, là người không nắm giữ một cách kiên cố. Pakkhipanto viya: Giống như nuốt vào rồi bỏ vào.

อุปฆาโตติ จิตฺตปฺปฆาโต ผรสุปฆาโต วิย. วณฆฏฺฏิตสฺส วิยาติ วเณ ฆฏฺฏิตสฺส วิย ทุกฺขุปฺปตฺติ จิตฺตทุกฺขุปฺปตฺติ. ทฺเว วาเร วตฺวาปิ วิสชฺเชตีติ สุปฺปฏินิสฺสคฺคี เอวํ ปเคว โจทิตมตฺเต วิสฺสชฺเชติ เจติ อธิปฺปาโย[Pg.240]. กถนวเสน จ กายจิตฺตกิลมโถ. เอวรูโปติ สหสา อวิสฺสชฺเชนฺเตน โจทกสฺส วิเหสาวาโท หุตฺวาปิ อกฺโกธนาทิสภาโว.

Upaghāto là sự tổn hại tâm, giống như sự tổn hại của chiếc búa. Vaṇaghaṭṭitassa viya: Sự phát sanh khổ, sự phát sanh khổ tâm, giống như người bị cọ xát vào vết thương. Dve vāre vatvāpi visajjeti: Người dễ dàng từ bỏ là người từ bỏ ngay cả khi được nói đến hai lần, ý nói rằng huống nữa là người ấy từ bỏ ngay khi vừa được khiển trách. Và sự mệt nhọc của thân và tâm do bởi việc nói. Evarūpo: Là người có bản tánh không nóng giận v.v... dầu cho có lời phiền nhiễu đối với người khiển trách do không từ bỏ một cách đột ngột.

อุเปกฺขาติ สเกน กมฺเมน ปญฺญายิสฺสตีติ ตสฺมึ ปุคฺคเล อชฺฌุเปกฺขณา. อุเปกฺขํ อติมญฺญติ นาม ตสฺส อนาจารสฺส อนชฺฌุเปกฺขณโต.

Upekkhā: Sự làm ngơ đối với người ấy (với ý nghĩ) rằng: ‘Người ấy sẽ được biết đến qua nghiệp của chính mình.’ Upekkhaṃ atimaññati nāma: Gọi là xem thường sự xả do không làm ngơ đối với hành vi không đúng đắn của người ấy.

๔๐. วจนสญฺจาโรติ เปสุญฺญวเสน อญฺญถาวจนุปสํหาโร. ทิฏฺฐิปฬาโสติ ยุคคฺคาหวเสน ลทฺธิ. สา ปน จิตฺตสฺส อนาราธนิยภาโว สตฺถุจิตฺตสฺส อนาราธกภาโว. กลโหติ อธิกรณุปฺปาทวเสน ปวตฺโต วิคฺคโห ภณฺฑนสฺส ปุพฺพภาโค.

40. Vacanasañcāro: Sự trình bày lời nói khác đi do bởi nói đâm thọc. Diṭṭhipaḷāso: Chủ thuyết do bởi sự chấp thủ một chiều. Và điều ấy là tình trạng không thể làm cho hài lòng của tâm, là tình trạng không làm cho hài lòng tâm của bậc Đạo Sư. Kalaho: Sự tranh chấp diễn ra do bởi sự phát sanh tranh tụng, là giai đoạn đầu của sự mắng nhiếc.

เยน การเณนาติ เยน ธมฺเมน สตฺถุสาสเนน. ตเมว หิ สนฺธาย วทติ – ‘‘ธมฺโมติ สารณียธมฺโม อธิปฺเปโต’’ติ. เอตฺถาติ ‘‘ธมฺมสฺส จานุธมฺม’’นฺติ เอตฺถ. ธมฺโมติ สมฺพุทฺธสฺส ตสฺส ตถา ปวตฺตํ พฺยากรณํ ยถา วิวาทาปนฺนา สญฺญตฺตึ คจฺฉนฺติ. เตนาห – ‘‘เตสํ ภิกฺขูนํ สญฺญตฺติกรณ’’นฺติ. ตเทว พฺยากรณํ อนุธมฺโมติ ภิกฺขุนา วุจฺจมาโน อนุปวตฺโต ธมฺโม. เตนาห – ‘‘ตเทว พฺยากโรติ นามา’’ติ. โกจีติ โย โกจิ. สหธมฺมิโก สการโณ. อญฺญตฺโถ อยํ กึ สทฺโทติ อาห ‘‘อญฺโญ’’ติ. อสฺสาติ วุตฺตนเยน ปฏิปนฺนภิกฺขุโน, ตสฺส ปฏิปตฺติ น เกนจิ ครหณียา โหตีติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Yena kāraṇena: Bởi pháp nào, bởi giáo huấn của bậc Đạo Sư. Quả vậy, ngài nói nhắm đến điều ấy: ‘Pháp được ám chỉ là pháp đáng ghi nhớ.’ Ettha: Ở trong câu ‘pháp và tùy pháp.’ Dhammo: Lời giải thích của bậc Chánh Đẳng Giác đã được tiến hành như thế nào để những người đang tranh luận đi đến sự đồng thuận. Do đó, ngài nói: ‘Sự làm cho các vị tỳ khưu ấy đồng thuận.’ Anudhammo: Pháp tương ứng được vị tỳ khưu nói ra theo lời giải thích ấy. Do đó, ngài nói: ‘Gọi là giải thích chính điều ấy.’ Koci: Bất cứ ai. Sahadhammiko: Có lý do. ‘Từ kiṃ này có nghĩa khác,’ ngài nói là ‘khác.’ Assa: Của vị tỳ khưu đã thực hành theo phương cách đã được nói, có nghĩa là sự thực hành của vị ấy không bị bất cứ ai khiển trách. Tất cả phần còn lại đều dễ hiểu.

กินฺติสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn mật trong bài Chú giải Kinh Kinti đã chấm dứt.

๔. สามคามสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Sāmagāma

๔๑. ทฺเวธิกชาตาติ ชาตทฺเวธิกา สญฺชาตเภทา. ทฺเวชฺฌชาตาติ ทุวิธภาวํ ปตฺตา. ภณฺฑนฺติ ปริภาสนฺติ เอเตนาติ ภณฺฑนํ, วิรุทฺธจิตฺตตา. ตนฺติ ภณฺฑนํ. ธมฺมวินยนฺติ ปาวจนํ. วิตุชฺชนฺตา มุขสตฺตีหิ. สหิตํ เมติ มยฺหํ วจนํ สหิตํ สิลิฏฺฐํ ปุพฺพาปรสมฺพนฺธํ อตฺถยุตฺตํ. เตนาห [Pg.241] ‘‘อตฺถสํหิต’’นฺติ. อธิจิณฺณนฺติ อาจิณฺณํ. วิปราวตฺตนฺติ วิโรธทสฺสนวเสน ปราวตฺติตํ, ปราวตฺตํ ทูสิตนฺติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘จิรกาลวเสน…เป… นิวตฺต’’นฺติ. ปริเยสมาโน จร, ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา สิกฺขาหีติ อตฺโถ. สเจ สกฺโกสิ, อิทานิเมว มยา เวฐิตโทสํ นิพฺเพเฐหิ. มรณเมวาติ อญฺญมญฺญฆาตวเสน มรณเมว.

41. Dvedhikajātā: Đã trở nên chia rẽ, đã sanh ra sự bất hòa. Dvejjhajātā: Đã đạt đến tình trạng hai lòng. Bhaṇḍanaṃ là việc mà qua đó người ta mắng nhiếc, chửi rủa; là tình trạng tâm chống đối. Tan: Sự mắng nhiếc ấy. Dhammavinaya: Giáo pháp. Đâm chọc nhau bằng những ngọn giáo miệng. Sahitaṃ me: Lời nói của ta có sự liên kết, mạch lạc, có sự liên quan trước sau, hợp với ý nghĩa. Do đó, ngài nói là ‘liên quan đến ý nghĩa.’ Adhiciṇṇaṃ: Đã thực hành. Viparāvattaṃ: Đã bị đảo ngược do bởi việc thấy sự chống đối, có nghĩa là đã bị đảo ngược, đã bị làm cho hư hỏng. Do đó, ngài nói: ‘Do bởi thời gian lâu dài... đã từ bỏ.’ Hãy đi tìm kiếm, có nghĩa là hãy đi đến nơi này nơi kia và học hỏi. Nếu ngươi có thể, ngay bây giờ hãy gỡ bỏ lỗi lầm đã được ta bao bọc. Maraṇameva: Chính sự chết do bởi việc giết hại lẫn nhau.

นาฏปุตฺตสฺส อิเมติ นาฏปุตฺติยา. เต ปน ตสฺส สิสฺสาติ อาห ‘‘อนฺเตวาสิเกสู’’ติ. ปุริมปฏิปตฺติโต ปฏินิวตฺตนํ ปฏิวานํ, ตํ รูปํ สภาโว เอเตสนฺติ ปฏิวานรูปา. เตนาห ‘‘นิวตฺตนสภาวา’’ติ. กถนํ อตฺถสฺส อาจิกฺขนํ. ปเวทนํ ตสฺส เหตุทาหรณานิ อาหริตฺวา โพธนํ. น อุปสมาย สํวตฺตตีติ อนุปสมสํวตฺตนํ, ตเทว อนุปสมสํวตฺตนิกํ, ตสฺมึ. สมุสฺสิตํ หุตฺวา ปติฏฺฐาเหตุภาวโต ถูปํ ปติฏฺฐาติ อาห – ‘‘ภินฺนถูเปติ ภินฺนปติฏฺเฐ’’ติ. ถูโปติ วา ธมฺมสฺส นิยฺยานภาโว เวทิตพฺโพ, อญฺญธมฺเม อภิภุยฺย สมุสฺสิตฏฺเฐน. โส นิคณฺฐสฺส สมเย เกหิจิ อภินฺนสมฺมโตปิ ภินฺโน วินฏฺโฐเยว สพฺเพน สพฺพํ อภาวโตติ ภินฺนถูโป. โส เอว นิยฺยานภาโว วฏฺฏทุกฺขโต มุจฺจิตุกามานํ ปฏิสรณํ, ตํ เอตฺถ นตฺถีติ อปฺปฏิสรโณ, ตสฺมึ ภินฺนถูเป อปฺปฏิสรเณติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Nāṭaputtiyā: Những người này của Nāṭaputta. ‘Và họ là đệ tử của vị ấy,’ ngài nói là ‘trong các vị đệ tử.’ Paṭivāna là sự quay lui khỏi sự thực hành trước đây; paṭivānarūpā là những người có bản tánh, có bản chất ấy. Do đó, ngài nói là ‘có bản tánh quay lui.’ Kathanaṃ: Sự trình bày ý nghĩa. Pavedanaṃ: Sự làm cho hiểu rõ bằng cách đưa ra các nguyên nhân và ví dụ của điều ấy. Anupasamasaṃvattanaṃ là không đưa đến sự an tịnh; chính điều ấy là anupasamasaṃvattanikaṃ; tasmiṃ là trong đó. Vì là nền tảng được dựng lên cao, nên tháp là nơi nương tựa. Ngài nói: bhinnathūpe là nơi nương tựa đã bị phá vỡ. Hoặc thūpo nên được hiểu là tính chất xuất ly của giáo pháp, với ý nghĩa là cao vượt, đã chế ngự các pháp khác. Điều ấy, trong thời của Nigaṇṭha, dầu được một số người xem là không bị phá vỡ, nhưng đã bị phá vỡ, đã bị hủy hoại hoàn toàn do không hiện hữu, vì thế là bhinnathūpo. Chính tính chất xuất ly ấy là nơi nương tựa cho những ai muốn giải thoát khỏi khổ luân hồi; điều ấy không có ở đây, vì thế là appaṭisaraṇo. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy: tasmiṃ bhinnathūpe appaṭisaraṇe (trong tháp đã bị phá vỡ, không có nơi nương tựa).

อาจริยปฺปมาณนฺติ อาจริยมุฏฺฐิ หุตฺวา ปมาณภูตํ. นานานีหาเรนาติ นานากาเรน. ‘‘วิวาโท น อุปฺปชฺชี’’ติ วตฺวา ตสฺส อนุปฺปตฺติการณํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สตฺถา หิ…เป… อวิวาทการณํ กตฺวาว ปรินิพฺพายี’’ติ วตฺวา ตํ วิวริตุํ ‘‘ภควตา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปติฏฺฐา จ อวสฺสโย จ, ‘‘อยํ ธมฺโม อยํ วินโย อิทํ สตฺถุสาสน’’นฺติ วินิจฺฉยเน มหาปเทสา, ปญฺหพฺยากรณานิ จ, ยสฺมา เตสุ ปติฏฺฐาย เต อวสฺสาย ธมฺมวินยธรา จ นิจฺฉยํ คจฺฉนฺติ. ตถา หิ สุตฺตนฺตมหาปเทสโต วินเย เกนจิ ปุจฺฉิโต อตฺโถ จตุนฺนํ ปญฺหพฺยากรณานํ วเสน สุวินิจฺฉิตรูโป, ตสฺมา ธมฺมวินโย อิธ สตฺถุ กิจฺจํ กาตุํ สกฺโกตีติ อาห – ‘‘เตเนวา’’ติอาทิ, ตสฺมา อุฬาราย เทสนาย ภาชนนฺติ อธิปฺปาโย.

Ācariyappamāṇaṃ: Điều đã trở thành tiêu chuẩn, là nắm tay của vị thầy. Nānānīhārena: Bằng nhiều cách thức. Sau khi nói: ‘Sự tranh luận đã không phát sanh,’ để chỉ ra nguyên nhân của việc không phát sanh ấy, và sau khi nói: ‘Quả vậy, bậc Đạo Sư... đã nhập Niết-bàn sau khi đã tạo ra nguyên nhân không tranh luận,’ để giải thích điều đó, câu ‘Quả vậy, do đức Thế Tôn...’ đã được nói. (Là) nơi nương tựa và nơi trú ẩn, các đại phương pháp và các cách trả lời câu hỏi trong việc quyết định rằng: ‘Đây là Pháp, đây là Luật, đây là giáo huấn của bậc Đạo Sư.’ Bởi vì, sau khi đứng vững trong các điều ấy, nương tựa vào các điều ấy, các vị thông thuộc Pháp và Luật đi đến sự quyết định. Quả vậy, ý nghĩa được hỏi bởi một người nào đó trong Luật, từ đại phương pháp của Kinh tạng, có hình thức được quyết định rõ ràng bằng bốn cách trả lời câu hỏi. Do đó, ngài nói: ‘Chính vì thế...’ v.v... (với ý) rằng: ‘Pháp và Luật ở đây có thể làm phận sự của bậc Đạo Sư.’ Do đó, ý nói rằng (họ) là những vật chứa cho bài thuyết giảng cao thượng.

๔๒. ปฏิปวิฏฺฐํ กตฺวา อาหริตพฺพโต, สจฺจํ การิตพฺพโต ปาภตํ มูลนฺติ อาห – ‘‘กถาปาภต’’นฺติ, ธมฺมกถาย มูลการณนฺติ อตฺโถ. เยสํ [Pg.242] วเสน วิวาโท อุปฺปนฺโน, เตเยว อธมฺมวาทิโน, เตสํ ตาว โส อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตตุ, ตโต อญฺเญสํ เทวมนุสฺสานํ กถนฺติ, โจทนา ปรมฺปราย สํกิเลสวตฺถุภาวโตติ ปริหาโร. เตนาห – ‘‘โกสมฺพกกฺขนฺธเก วิยา’’ติอาทิ.

42. Do bởi cần được mang đến sau khi đã được làm cho vào lại, do bởi cần được làm cho thành sự thật, nên đã nói rằng: ‘Món quà là gốc rễ.’ ‘Món quà câu chuyện’ (kathāpābhataṃ), có nghĩa là nguyên nhân gốc rễ của bài pháp thoại. Tranh luận đã sanh khởi do nương vào những người nào, chính họ là những người nói phi pháp. Trước tiên, điều ấy hãy đưa đến sự không lợi ích, sự đau khổ cho họ. Sau đó, nói gì đến các hàng trời và người khác? Lời giải đáp là: Do bởi là vật nền của sự ô nhiễm qua sự cáo buộc nối tiếp. Do đó, đã nói rằng: ‘Tương tự như ở chương Kosambaka,’ và các từ tương tự.

๔๓. อภิญฺญา เทสิตาติ อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ชานิตฺวา โพธิตา. ปติสฺสยมานรูปาติ อปทิสฺส ปติสฺสยมานา ครุกวเสน นิสฺสยมานสภาวา. เตนาห – ‘‘อุปนิสฺสาย วิหรนฺตี’’ติ, ครุตรํ นิสฺสยํ กตฺวา วิหรนฺตีติ อตฺโถ. ปริวาเร ปญฺญตฺตานีติ, ‘‘อาชีวเหตุ อาชีวการณา’’ติ, เอวํ นิทฺธาเรตฺวา ปริวารปาฬิยํ (ปริ. ๓๓๖) อาสงฺกรวเสน ฐปิตานิ. ‘‘เอวญฺจ ปน, ภิกฺขเว, อิมํ สิกฺขาปทํ อุทฺทิเสยฺยา’’ติ (ปารา. ๓๙, ๔๒, ๔๓) วิภงฺคปาฐวเสเนว หิ ตานิ ภควตา ปญฺญตฺตานิ. ตานิ ฐเปตฺวา เสสานิ สพฺพสิกฺขาปทานิ อธิปาติโมกฺขํ นามาติ, อิทํ โคพลีพทฺทญาเยน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ เตสมฺปิ อธิปาติโมกฺขภาวโต.

43. ‘Đã được thuyết giảng với thắng trí’ (abhiññā desitā) là đã được làm cho giác ngộ sau khi đã biết với trí tuệ siêu việt. ‘Bản chất cung kính’ (patissayamānarūpā) là có bản chất nương tựa theo cách tôn trọng, thể hiện sự cung kính. Do đó, đã nói rằng: ‘Sống nương tựa’ (upanissāya viharanti), có nghĩa là sống sau khi đã thực hiện sự nương tựa một cách tôn trọng hơn. ‘Đã được chế định trong bộ Parivāra’ (parivāre paññattāni) là đã được sắp đặt trong bộ Parivāra Pāḷi theo cách hỗn hợp, sau khi đã xác định rằng: ‘Vì nguyên nhân sinh kế, vì lý do sinh kế.’ Quả vậy, các điều học ấy đã được đức Thế Tôn chế định theo chính cách thức của văn bản Phân Tích (Vibhaṅga) rằng: ‘Và này các tỳ khưu, các thầy nên đọc tụng điều học này như vầy.’ Ngoại trừ các điều học ấy, tất cả các điều học còn lại được gọi là Pātimokkha chính yếu. Cần phải được hiểu rằng điều này được nói theo phương pháp ‘con bò đực và con bò’ (gobalībaddañāya), do bởi chúng cũng có bản chất là Pātimokkha chính yếu.

ตตฺรายํ นโยติ ตสฺมึ สุปฺปชหนาย อปฺปมตฺตกภาเว อยํ วกฺขมาโน. ตานีติ ปณีตโภชนานิ. โย โกจีติ ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา. ทุกฺกฏวตฺถุกนฺติ ยํ กิญฺจิ ทุกฺกฏาปตฺติวตฺถุกํ. เตนาติ สุปฺปชหนภาเวน มูลาปตฺติวีติกฺกมสฺส อณุมตฺตตาย.

‘Ở đây, đây là phương pháp’ (tatrāyaṃ nayo) là điều sắp được nói đến trong trạng thái không đáng kể của việc dễ dàng từ bỏ ấy. ‘Các thứ ấy’ (tāni) là các món ăn thượng vị. ‘Bất cứ ai’ (yo koci) là tỳ khưu hay tỳ khưu ni. ‘Có vật của tội dukkaṭa’ (dukkaṭavatthukaṃ) là bất cứ vật nào của tội dukkaṭa. ‘Do bởi điều ấy’ (tena) là do bởi trạng thái dễ dàng từ bỏ, do bởi sự nhỏ nhặt của việc vi phạm tội gốc.

ปุพฺพภาคมคฺคนฺติ โลกิยมคฺคํ. ตตฺราติ ตสฺมึ ปุพฺพภาคมคฺคํ นิสฺสาย วิวาทุปฺปาเท. โอภาสญาณนฺติ โอภาสสฺส อุปฺปตฺติเหตุภูตํ ญาณํ. ตตฺถ ปน โส มคฺคสญฺญิภาเวน มคฺโค จ จตุพฺพิโธติ สุตตฺตา, ‘‘ปฏฺฐมมคฺโค นามา’’ติอาทิมาห. เอวนฺติ เอวํ อสนฺทิทฺธํ อปริสงฺกิตํ ปริจฺจตฺตํ กตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กเถตุํ น สกฺโกติ.

‘Đạo phần đầu’ (pubbabhāgamagga) là đạo hiệp thế. ‘Ở đó’ (tatra) là trong sự sanh khởi của tranh luận do nương vào đạo phần đầu ấy. ‘Trí về ánh sáng’ (obhāsañāṇa) là trí tuệ là nguyên nhân cho sự sanh khởi của ánh sáng. Hơn nữa, ở đó, vị ấy do có tưởng về đạo và do đã nghe rằng đạo có bốn loại, nên đã nói rằng: ‘Gọi là đạo đầu tiên,’ và các từ tương tự. ‘Như vậy’ (evaṃ) là không thể thuyết giảng đề mục thiền định sau khi đã từ bỏ một cách không nghi ngờ, không ngờ vực như vậy.

เจติยํ น ทิฏฺฐนฺติ ตสฺส กตํ ถูปํ วทติ. นินฺทิเย ปุถุชฺชนภาเว ฐิตํ ปาสํสํ อริยภาวํ อาโรเปตฺวา ตํ มิจฺฉาลทฺธึ อภินิวิสฺส ปคฺคยฺห โวหรณโต สคฺโคปิ มคฺโคปิ วาริโตเยวาติ. วุตฺตญฺเหตํ –

‘Đã không nhìn thấy bảo tháp’ (cetiyaṃ na diṭṭhaṃ) là nói đến tháp thờ đã được xây dựng cho vị ấy. Do bởi việc gán ghép trạng thái bậc Thánh đáng tán thán cho người đang đứng trong trạng thái phàm phu đáng chê trách, rồi chấp thủ, đề cao, và tuyên bố tà kiến ấy, nên cả cõi trời và đạo quả đều bị ngăn che. Và điều này đã được nói đến:

‘‘โย นินฺทิยํ ปสํสติ, ตํ วา นินฺทติ โย ปสํสิโย;

วิจินาติ มุเขน โส กลึ, กลินา เตน สุขํ น วินฺทตี’’ติ. (สุ. นิ. ๖๖๓;

สํ. นิ. ๑.๑๘๐-๑๘๑;

อ. นิ. ๔.๓;

เนตฺติ. ๙๒);

“Người nào tán dương điều đáng chê, hoặc chê bai người đáng được tán dương; người ấy tích lũy sự bất hạnh bằng miệng, do sự bất hạnh ấy, người ấy không tìm thấy an lạc.” (su. ni. 663; saṃ. ni. 1.180-181; a. ni. 4.3; netti. 92);

‘‘ขเณเนว [Pg.243] อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สมตฺถกมฺมฏฺฐานกถํ อาจิกฺขิสฺสามี’’ติ หิ อิมินา ตตฺถ โกหญฺญมฺปิ ทิสฺสติ; อิตเรสุ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อุปฺปาเฏตฺวาติ อุทฺธริตฺวา. ‘‘อถ เต ภิกฺขู’’ติอาทิ เสสํ นาม. ‘‘อมตํ เต ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ ปริภุญฺชนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๖๐๐) วจนํ ทุคฺคหิตํ คณฺหาเปตฺวา, ‘‘เอตฺตาวตา โว อมตํ ปริภุตฺตํ นาม ภวิสฺสตี’’ติ อาห.

Quả vậy, qua câu nói: ‘Tôi sẽ chỉ dạy đề mục thiền định có khả năng đạt đến A-la-hán quả trong chốc lát,’ sự lừa dối cũng được thấy ở đó; còn đối với những người khác thì không có gì để nói. ‘Sau khi đã nhổ lên’ (uppāṭetvā) là sau khi đã nhấc lên. Phần còn lại bắt đầu bằng ‘Bấy giờ, các tỳ khưu ấy’ chỉ là tên gọi. Sau khi đã khiến họ nắm giữ sai lầm lời dạy rằng: ‘Những ai hưởng dụng niệm thân, họ hưởng dụng sự bất tử,’ vị ấy đã nói rằng: ‘Chừng ấy thôi, sự bất tử sẽ được xem là đã được các ông hưởng dụng.’

๔๔. เอวนฺติ อาการลกฺขณเมตํ, น อาการนิยมนํ. เตน อิมินาว การเณน จ โย วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. ครุสฺมึ ครูติ ปวตฺตํ จิตฺตํ ครุวิสยตฺตา ตํสหจริตตฺตา ครุ, ตสฺส ภาโว คารวํ, ครุกรณํ, ตํ เอตฺถ นตฺถีติ อคารโว. เตนาห ‘‘คารววิรหิโต’’ติ. ครุสฺส คารววเสน ปติสฺสยนํ ปติสฺโสติ วุจฺจติ นีจวุตฺติตา, ตปฺปฏิปกฺขโต อปฺปติสฺโสติ อาห – ‘‘อปฺปติสฺสโย อนีจวุตฺตี’’ติ. เอตฺถ ยถายํ ปุคฺคโล สตฺถริ อคารโว นาม โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘เอตฺถ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตีสุกาเลสุ อุปฏฺฐานํ น ยาตีติอาทิ สมุทายกิตฺตนอนวเสสทสฺสนํ, อวยวโต ปน อคารวสิทฺธิ ยถา ตํ สามญฺญโต สิกฺขาปทสมาทานํ ตพฺพิเสโส เภโท. เอส นโย เสเสสุปิ.

44. ‘Như vầy’ (evaṃ) là đặc điểm của cách thức này, không phải là sự quy định về cách thức. Do đó, được nói rằng: ‘Bất cứ tranh luận nào sanh khởi cũng do chính nguyên nhân này.’ Tâm sanh khởi ‘tôn trọng đối với bậc đáng kính’ là sự tôn trọng do có đối tượng đáng kính, do tương ưng với điều ấy. Trạng thái của tâm ấy là sự kính trọng (gārava), là sự thực hành tôn kính. Điều ấy không có ở đây, nên là ‘không kính trọng’ (agāravo). Do đó, đã nói: ‘Không có sự kính trọng.’ Sự vâng lời (patissaya) đối với bậc đáng kính theo cách tôn trọng được gọi là patisso, là hạnh khiêm hạ. Do trái ngược với điều ấy, nên là appatisso, đã nói: ‘Không vâng lời, không có hạnh khiêm hạ.’ Ở đây, để chỉ ra cách mà người này được gọi là không kính trọng đối với bậc Đạo Sư, đã nói rằng: ‘Và ở đây,’ và các từ tương tự. Trong đó, ‘không đi hầu hạ vào ba thời điểm,’ và các từ tương tự, là sự trình bày đầy đủ về toàn bộ sự liệt kê. Tuy nhiên, sự thành tựu của việc không kính trọng là từ một phần, giống như việc thọ trì điều học nói chung có sự vi phạm là trường hợp đặc biệt của nó. Đây cũng là phương pháp trong các trường hợp còn lại.

สกฺกจฺจํ น คจฺฉตีติ อาทรวเสน น คจฺฉติ. สงฺเฆ กโตเยว โหติ สงฺฆปริยาปนฺนตฺตา ตสฺส, ยถา สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทินฺนํ เอเกน ภิกฺขุนา ปฏิคฺคหิตํ สงฺฆสฺส ทินฺนเมว โหติ. อปริปูรยมาโนว สิกฺขาย อคารโว. เตนาห ภควา – ‘‘สิกฺขาย น ปริปูรการี’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๓๕). อตฺตโน ปริสาย อุปฺปนฺนํ วิวาทมูลํ วิเสสโต อตฺตนา วูปสเมตพฺพโต อตฺตโน จ อนตฺถาวหโต ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺตฺเวว วุตฺตํ. เอส นโย พหิทฺธาติ เอตฺถาปิ.

‘Không đi một cách cẩn trọng’ (sakkaccaṃ na gacchati) là không đi với sự tôn trọng. Việc ấy được xem là đã được thực hiện trong Tăng chúng, do vị ấy được bao gồm trong Tăng chúng; giống như vật được dâng cúng đến Tăng chúng, khi được một vị tỳ khưu thọ nhận, thì được xem là đã được dâng cúng đến Tăng chúng. Người không thực hành đầy đủ điều học là không kính trọng đối với điều học. Do đó, đức Thế Tôn đã nói: ‘Không phải là người thực hành đầy đủ điều học.’ Gốc rễ của tranh luận đã sanh khởi trong hội chúng của mình được gọi là ‘nội tại,’ do bởi nó đặc biệt cần được chính mình dập tắt và do bởi nó mang lại sự bất lợi cho chính mình. Đây cũng là phương pháp ở đây trong trường hợp ‘bên ngoài.’

๔๖. ฉฐานานีติ ฉมูลานิ. ยถา สมนวเสน สมถานํ วิวาทาทีสุ อธิกตฺตุภาโว, เอวํ วิวาทาทีนํ เตหิ อธิกตฺตพฺพตาปีติ อาห – ‘‘วูปสมนตฺถาย…เป… อธิกรณานี’’ติ. เตน อธิกรณสทฺทสฺส กมฺมตฺถตํ อาห. สมถา วา สมนวเสน อธิกรียนฺติ เอตฺถาติ อธิกรณานิ, วิวาทาทโย.

46. ‘Sáu nơi’ (chaṭhānāni) là sáu gốc rễ. Giống như các pháp dàn xếp có vai trò là tác nhân đối với các tranh luận, v.v... qua việc dàn xếp, cũng vậy, đã nói rằng các tranh luận, v.v... có vai trò là đối tượng bị tác động bởi các pháp dàn xếp ấy: ‘Vì mục đích dập tắt... (v.v.)... các vụ tranh tụng.’ Do đó, đã nói lên ý nghĩa đối tượng của từ ‘vụ tranh tụng’ (adhikaraṇa). Hoặc, các pháp dàn xếp (samathā) hành động (adhikarīyanti) ở đây qua việc dàn xếp, do đó chúng là các vụ tranh tụng (adhikaraṇāni), tức là các tranh luận, v.v...

วิวาโท [Pg.244] อุปฺปนฺนมตฺโตว หุตฺวา ปรโต กกฺขฬตฺถาย สํวตฺตนโต ยํ วตฺถุํ นิสฺสาย ปฐมํ อุปฺปนฺโน วิวาทานุสาเรน มูลกํ วิย อนุพนฺธโรโค ตเมว ตทญฺญํ วา วตฺถุํ กตฺวา ปวฑฺฒนฺโต วิวาทาธิกรณํ ปตฺวา อุปริ วฑฺฒติ นาม, อนุวาทาปตฺติกิจฺจาธิกรณํ ปตฺวา วิวาทสฺส จ วฑฺฒนํ ปากฏเมว. เตน วุตฺตํ – ‘‘จตฺตาริ อธิกรณานิ ปตฺวา อุปริ วฑฺฒนฺโต โส วิวาโท’’ติ. อุปฺปนฺนานํ อุปฺปนฺนานนฺติ (ที. นิ. ฏี. ๓.๓๓๑) อุฏฺฐิตานํ อุฏฺฐิตานํ. สมถตฺถนฺติ สมนตฺถํ.

Tranh tụng (vivādo) vừa mới sanh khởi, về sau do chuyển thành sự cứng rắn, nên đã y vào sự việc nào để sanh khởi lúc ban đầu, theo sau sự tranh tụng giống như là căn bệnh đi kèm, lấy chính sự việc ấy hoặc sự việc khác làm cho tăng trưởng, khi đạt đến tranh tụng sự (vivādādhikaraṇa) thì được gọi là tăng trưởng thêm nữa, và khi đạt đến khiển trách sự (anuvādādhikaraṇa), phạm tội sự (āpattādhikaraṇa), phận sự sự (kiccādhikaraṇa) thì sự tăng trưởng của tranh tụng là điều hiển nhiên. Do đó, đã được nói rằng: ‘Sự tranh tụng ấy khi đạt đến bốn loại sự thì tăng trưởng thêm nữa.’ (Uppannānaṃ uppannānaṃ) (dī. ni. ṭī. 3.331) có nghĩa là: của những điều đã được dấy lên, của những điều đã được dấy lên (uṭṭhitānaṃ uṭṭhitānaṃ). (Samathatthaṃ) có nghĩa là: vì mục đích dàn xếp (samanatthaṃ).

อฏฺฐารสหิ วตฺถูหีติ ลกฺขณวจนเมตํ ยถา ‘‘ยทิ เม พฺยาธี ทาเหยฺยุํ. ทาตพฺพมิทโมสธ’’นฺติ (สํ. นิ. ฏี. ๒.๓.๓๙-๔๒; กงฺขา. อภิ. ฏี. อธิกรณสมถวณฺณนา), ตสฺมา เตสุ อญฺญตเรน วิวทนฺตา, ‘‘อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ วิวทนฺตี’’ติ วุจฺจนฺติ. อุปวทนาติ อกฺโกโส. โจทนาติ อนุโยโค.

Câu ‘bởi mười tám sự việc’ (aṭṭhārasahi vatthūhi) này là lời nói về đặc điểm (lakkhaṇavacanaṃ), giống như câu: ‘Nếu các chứng bệnh thiêu đốt tôi, thuốc này nên được cho uống’ (saṃ. ni. ṭī. 2.3.39-42; kaṅkhā. abhi. ṭī. adhikaraṇasamathavaṇṇanā). Do đó, những người tranh tụng về bất cứ sự việc nào trong các sự việc ấy thì được gọi là: ‘Họ tranh tụng về mười tám sự việc.’ (Upavadana) có nghĩa là sự mắng nhiếc (akkoso). (Codanā) có nghĩa là sự buộc tội (anuyogo).

อธิกรณสฺส สมฺมุขาว วินยนโต สมฺมุขาวินโย. สนฺนิปติตปริสาย ธมฺมวาทีนํ เยภุยฺยตาย เยภุยฺยสิกกมฺมสฺส กรณํ เยภุยฺยสิกา. การกสงฺฆสฺส สามคฺคิวเสน สมฺมุขีภาโว, น ยถา ตถา การกปุคฺคลานํ สมฺมุขตามตฺตํ. ภูตตาติ ตจฺฉตา. สจฺจปริยาโย หิ อิธ ธมฺม-สทฺโท ‘‘ธมฺมวาที’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๙) วิย. วิเนติ เอเตนาติ วินโย, ตสฺส ตสฺส อธิกรณสฺส วูปสมาย ภควตา วุตฺตวิธิ, ตสฺส วินยสฺส สมฺมุขตา วินยสมฺมุขตา. วิวาทวตฺถุสงฺขาเต อตฺเถ ปจฺจตฺถิกา อตฺถปจฺจตฺถิกา, เตสํ อตฺถปจฺจตฺถิกานํ. สงฺฆสมฺมุขตา ปริหายติ สมฺมตปุคฺคเลเหว วูปสมนโต.

Do việc giải quyết sự việc ngay trước mặt nên gọi là hiện diện luật (sammukhāvinayo). Yebhuyyasikā là việc thực hiện yết-ma y đa số quyết do có đa số các vị nói đúng Pháp trong hội chúng đã hội họp. Sự hiện diện là do sự hòa hợp của Tăng chúng hành sự, không phải chỉ là sự có mặt của các cá nhân hành sự một cách tùy tiện. (Bhūtatā) có nghĩa là sự thật (tacchatā). Thật vậy, ở đây từ ‘pháp’ (dhamma) là từ đồng nghĩa với sự thật, giống như trong các câu ‘vị nói đúng Pháp’ (dhammavādī) v.v... (dī. ni. 1.9). ‘Người ta giải quyết bằng phương pháp này’ nên gọi là luật (vinayo), là phương pháp được đức Thế Tôn nói ra để dập tắt sự việc này hay sự việc kia. Sự hiện diện của luật ấy là vinayasammukhatā. Các đối thủ trong vấn đề được gọi là sự việc tranh tụng là atthapaccatthikā; (tesaṃ atthapaccatthikānaṃ) có nghĩa là của các đối thủ ấy. Sự hiện diện của Tăng chúng bị loại bỏ do việc dàn xếp được thực hiện chỉ bởi các cá nhân được ủy quyền.

นนฺติ วิวาทาธิกรณํ. ‘‘น ฉนฺทาคตึ คจฺฉตี’’ติอาทินา (ปริ. ๓๘๓) วุตฺตํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ. คุฬฺหกาทีสุ อลชฺชุสฺสนฺนาย ปริสาย คุฬฺหโก สลากคฺคาโห กาตพฺโพ; ลชฺชุสฺสนฺนาย วิวฏโก, พาลุสฺสนฺนาย สกณฺณชปฺปโก. ยสฺสา กิริยาย ธมฺมวาทิโน พหุตรา, สา เยภุยฺยสิกาติ อาห – ‘‘ธมฺมวาทีนํ เยภุยฺยตายา’’ติอาทิ.

Không phải là tranh tụng sự (vivādādhikaraṇaṃ). (Vị ấy) được gọi là người hội đủ năm chi phần đã được nói đến trong câu bắt đầu bằng: ‘Không đi đến thiên vị do dục’ v.v... (pari. 383). Trong các cách (bỏ phiếu) kín v.v..., đối với hội chúng có nhiều người không biết hổ thẹn thì nên thực hiện việc bỏ phiếu kín (guḷhako salākaggāho); đối với hội chúng có nhiều người biết hổ thẹn thì (nên thực hiện) cách công khai (vivaṭako); đối với hội chúng có nhiều người ngu dốt thì (nên thực hiện) cách nói thầm vào tai (sakaṇṇajappako). Hành động nào mà trong đó các vị nói đúng Pháp đông hơn, hành động đó là y đa số quyết (yebhuyyasikā). (Ngài) đã nói: ‘Do đa số các vị nói đúng Pháp’ v.v...

เอวํ วินิจฺฉิตนฺติ อาปตฺตึ ทสฺเสตฺวา โรปนวเสน วินิจฺฉิตํ, ปฏิกมฺมํ ปน อาปตฺตาธิกรณสมเถ ปรโต อาคมิสฺสติ. น สมณสารุปฺปํ อสฺสามณกํ, สมเณหิ อกาตพฺพํ, ตสฺมึ. อชฺฌาจาเร วีติกฺกเมสติ. ปฏิจรโตติ [Pg.245] ปฏิจฺฉาเทนฺตสฺส. ปาปุสฺสนฺนตาย ปาปิโย, ปุคฺคโล, ตสฺส กาตพฺพกมฺมํ ตสฺสปาปิยสิกํ.

‘Đã được phân xử như vậy’ (evaṃ vinicchitaṃ) có nghĩa là đã được phân xử bằng cách chỉ ra và quy kết tội. Tuy nhiên, việc sửa trị sẽ được đề cập sau trong phần dàn xếp phạm tội sự. ‘Không thích hợp với sa-môn’ (assāmaṇakaṃ) là điều không nên làm bởi các vị sa-môn; (tasmiṃ) là trong điều đó. (Ajjhācāre) có nghĩa là trong sự vi phạm (vītikkame). (Paṭicarato) có nghĩa là của người đang che giấu (paṭicchādentassa). Do có nhiều điều ác nên gọi là người xấu xa hơn (pāpiyo), là cá nhân; hành động cần phải làm đối với người ấy là tassapāpiyasikā (yết-ma dành cho người xấu xa hơn).

สมฺมุขาวินเยเนว วูปสโม นตฺถิ ปฏิญฺญาย, ตถารูปาย ขนฺติยา วา วินา อวูปสมนโต. เอตฺถาติ อาปตฺติเทสนายํ. ปฏิญฺญาเต อาปนฺนภาวาทิเก กรณกิริยา, ‘‘อายตึ สํวเรยฺยาสี’’ติ, ปริวาสทานาทิวเสน จ ปวตฺตํ วจีกมฺมํ ปฏิญฺญาตกรณํ.

Sự dàn xếp không chỉ có bằng hiện diện luật (sammukhāvinaya), vì không có sự dàn xếp nếu không có sự thừa nhận hoặc sự chấp thuận tương tự. (Ettha) có nghĩa là trong việc sám tội này. Khi tình trạng phạm tội v.v... đã được thừa nhận, hành động thực hiện, lời nói diễn ra bằng cách nói: ‘Trong tương lai, thầy nên thu thúc,’ và bằng cách trao biệt trú v.v... được gọi là paṭiññātakaraṇa (hành động dựa trên sự thừa nhận).

ยถานุรูปนฺติ ‘‘ทฺวีหิ จตูหิ ติหิ เอเกนา’’ติ เอวํ วุตฺตนเยน ยถานุรูปํ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สุตฺเต, เอตสฺมึ วา สมถวิจาเร. วินิจฺฉยนโยติ วินิจฺฉเย นยมตฺตํ. เตนาห ‘‘วิตฺถาโร ปนา’’ติอาทิ.

‘Tùy theo sự tương xứng’ (yathānurūpaṃ) có nghĩa là tùy theo sự tương xứng theo phương pháp đã được nói như sau: ‘bởi hai, bởi bốn, bởi ba, bởi một.’ (Ettha) có nghĩa là trong bài kinh này, hoặc trong sự thẩm xét về việc dàn xếp này. (Vinicchayanayo) có nghĩa là chỉ là phương pháp trong sự phân xử. Do đó, (ngài) đã nói: ‘Tuy nhiên, phần chi tiết…’ v.v...

๔๗. สงฺเขปโตว วุตฺโต, น สมถกฺขนฺธเก วิย วิตฺถารโต. ตถาติ อิมินา ‘‘ธมฺมา’’ติ ปทํ อากฑฺฒติ, เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, เอวมาทินา อิมินา ปกาเรนาติ วาติ วุตฺตํ โหติ. โพธิปกฺขิยธมฺมานํ เอกนฺตานวชฺชภาวโต นตฺถิ อธมฺมภาโว, ภควโต เทสิตาการํ หาเปตฺวา วฑฺเฒตฺวา วา กถนํ ยถาธมฺมํ อกตนฺติ กตฺวา อธมฺมภาโวติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘ตโย สติปฏฺฐานา’’ติอาทิ.

47. Chỉ được nói một cách tóm tắt, không chi tiết như trong chương Dàn Xếp (samathakkhandhake). Bằng từ ‘như vậy’ (tathā), (ngài) đã dẫn đến từ ‘các pháp’ (dhammā). Ở đây, từ ‘iti’ có nghĩa là ‘vân vân’ (ādi), hoặc được nói là có nghĩa: ‘bằng cách này, v.v...’ Do các pháp trợ Bồ-đề (bodhipakkhiyadhammā) hoàn toàn không có lỗi lầm, nên không có tình trạng phi pháp. Để chỉ ra rằng việc nói bằng cách bỏ bớt hoặc thêm vào cách thức mà đức Thế Tôn đã thuyết giảng là ‘không làm đúng theo Pháp’ và do đó là tình trạng phi pháp, (ngài) đã nói: ‘Ba niệm xứ’ v.v...

นิยฺยานิกนฺติ สปาฏิหีรํ อปฺปฏิวานํ หุตฺวา ปวตฺตติ. ตเถวาติ อิมินา ‘‘เอวํ อมฺหาก’’นฺติอาทินา วุตฺตมตฺถํ อากฑฺฒติ. ภูเตน…เป… กาตพฺพกมฺมํ ธมฺโม นาม ยถาธมฺมํ กรณโต, วุตฺตวิปริยายโต อิโต ปรํ อธมฺโม. อยํ วินโย นาม ราคาทีนํ สํวรณโต ปหานโต ปฏิสงฺขานโต จ. อยํ อวินโย นาม ราคาทีนํ อวินยนโต. อยํ วินโย นาม ยถาวินยกรณโต, วุตฺตวิปริยาเยน อิตโร อวินโย. วตฺถุสมฺปตฺติอาทินา เอว สพฺเพสํ วินยกมฺมานํ อกุปฺปตาติ อาห – ‘‘วตฺถุสมฺปตฺติ…เป… อยํ วินโย นามา’’ติ, ตปฺปฏิปกฺขโต อวินโย เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘วตฺถุวิปตฺตี’’ติอาทิ.

‘Có khả năng hướng thượng’ (niyyānikaṃ) có nghĩa là diễn tiến một cách kỳ diệu, không thoái chuyển. Bằng từ ‘cũng vậy’ (tatheva), (ngài) đã dẫn đến ý nghĩa được nói trong câu bắt đầu bằng: ‘Như vậy đối với chúng tôi…’ v.v... Hành động cần phải làm... bằng sự thật... được gọi là Pháp do được thực hiện đúng theo Pháp. Trái với điều đã nói, từ đây trở đi là phi pháp. Điều này được gọi là luật (vinayo) do sự thu thúc, đoạn trừ, và thẩm xét về tham ái v.v... Điều này được gọi là phi luật (avinayo) do không điều phục tham ái v.v... Điều này được gọi là luật (vinayo) do được thực hiện đúng theo luật. Trái với điều đã nói, điều còn lại là phi luật. Do tất cả các yết-ma trong luật chỉ không bị lay chuyển bởi sự thành tựu về sự việc v.v..., (ngài) đã nói: ‘Sự thành tựu về sự việc... điều này được gọi là luật,’ phi luật nên được hiểu là điều đối nghịch với nó. Do đó, (ngài) đã nói: ‘Sự không thành tựu về sự việc’ v.v...

สมฺมาปฏิปตฺติยา นยนฏฺเฐน ยถาวุตฺโต ธมฺโม เอว เนตฺติ, ตโต เอว สตฺตสฺส วิย รชฺชุ อสิถิลปวตฺติเหตุตาย ธมฺมรชฺชูติ อตฺโถ วุตฺโต. สุตฺตนฺตปริยาเยน ตาว ทส กุสลกมฺมปถา ธมฺโมติ เอวํ วุตฺตา. สา เอว วา โหตุ ธมฺมเนตฺติ, โย อิธ อิมิสฺสา วณฺณนาย, ‘‘ฉตฺตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา’’ติอาทินา ธมฺเมน จ วินเยน จ วุตฺโต, โส เอว [Pg.246] วา ธมฺมเนตฺติ โหตูติ อาเนตฺวา โยชนา. ตาย ธมฺมเนตฺติยา สเมติ ตาย ยถาวุตฺตาย ธมฺมเนตฺติยา สํสนฺทติ, เอกลกฺขณเมว โหตีติ อตฺโถ. เอวํ วิวาทวตฺถุภูโต ธมฺโม เจ ‘‘ธมฺโม’’ติ, อธมฺโม เจ ‘‘อธมฺโม’’ติ, วินโย เจ ‘‘วินโย’’ติ, อวินโย เจ ‘‘อวินโย’’ติ นิจฺฉินนฺเตน เอกจฺจานํ วิวาทาธิกรณเมว ทสฺสิตํ ตสฺส วูปสมธมฺมานํ อปริโยสาปิตตฺตา.

Do có ý nghĩa dẫn dắt bởi sự thực hành đúng đắn, pháp đã được thuyết giảng chính là kim chỉ nam (netti). Do đó, giống như sợi dây đối với chúng sanh, vì là nguyên nhân cho sự tiến hành không lỏng lẻo, nên ý nghĩa được nói là dhammarajju (sợi dây pháp). Trước hết, theo phương pháp Kinh Tạng, mười thiện nghiệp đạo được gọi là pháp. Hoặc chính điều ấy là kim chỉ nam của pháp (dhammanetti), hoặc điều nào ở đây trong bài chú giải này, đã được nói đến bằng pháp và luật bắt đầu bằng “ba mươi sáu pháp trợ Bồ-đề,” chính điều ấy là kim chỉ nam của pháp, nên được dẫn đến và kết nối. “Phù hợp với kim chỉ nam của pháp ấy” có nghĩa là tương ứng với kim chỉ nam của pháp đã được nói đến như vậy, nghĩa là có cùng một đặc tính. Như vậy, đối với người quyết định rằng pháp là căn cứ của tranh tụng là “pháp,” phi pháp là “phi pháp,” luật là “luật,” phi luật là “phi luật,” thì đối với một số người, chỉ có tranh tụng sự (vivādādhikaraṇa) được chỉ ra, vì các pháp dàn xếp tranh tụng ấy chưa được hoàn tất.

๔๘. ตํ ปเนตนฺติ วิวาทาธิกรณํ ปจฺจามสติ. วาเร อตฺถสํวณฺณนาวเสน ปตฺเตปิ. ทฺวีหีติ ยสฺมึ อาวาเส วิวาทาธิกรณํ อุปฺปนฺนํ, ตตฺถ วาสีหิ ทฺวีหิปิ ภิกฺขูหิ อติเรกตรา.

48. “Taṃ panetaṃ” là (vị ấy) xem xét lại tranh tụng sự ấy. “Vāre” là ngay cả khi đã đến lượt giải thích ý nghĩa. “Dvīhi” là nhiều hơn hai vị tỳ khưu, tức là các vị tỳ khưu cư ngụ tại trú xứ nào nơi tranh tụng sự đã phát sinh.

๔๙. ขนฺธสามนฺตนฺติ อาปตฺติกฺขนฺธภาเวน สมีปํ. อาปตฺติสามนฺตํ นาม ปุพฺพภาคา อาปชฺชิตพฺพอาปตฺติ. เมถุนราควเสน กายสํสคฺเค ทุกฺกฏสฺส วตฺถูติ อาห – ‘‘ปฐมปาราชิกสฺส ปุพฺพภาเค ทุกฺกฏ’’นฺติ. เสสานํ ติณฺณํ ปาราชิกานํ ปุพฺพภาเค ถุลฺลจฺจยเมว.

49. “Khandhasāmantaṃ” là gần gũi do thuộc nhóm tội. Tội gần kề (āpattisāmantaṃ) là tên gọi của tội sẽ phạm trong giai đoạn đầu. Do có lòng ham muốn dâm dục, trong việc tiếp xúc thân thể, đó là cơ sở của tội dukkaṭa, nên ngài nói: “Tội dukkaṭa trong giai đoạn đầu của tội pārājika thứ nhất.” Trong giai đoạn đầu của ba tội pārājika còn lại, chỉ có tội thullaccaya.

๕๐. ปริกฺกมิตฺวา อุปกฺกมิตฺวา. อาปตฺตาธิกรณํ ทสฺสิตํ ตตฺเถว วิเสสโต ปฏิญฺญาย กาเรตพฺพตาย อิจฺฉิตพฺพตฺตา.

50. “Parikkamitvā” là đã cố gắng. Tội sự (āpattādhikaraṇa) được chỉ ra, vì chính ở đó, điều được mong muốn là phải được thực hiện một cách đặc biệt bằng sự thừa nhận.

๕๒. กมฺมสฺส วตฺถุ ทสฺสิตํ น สมโถติ อธิปฺปาโย. นนุ จายํ สมถาธิกาโรติ? สจฺจํ, สมถสฺส ปน การเณ ทสฺสิเต สมโถ ทสฺสิโตว โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวรูปสฺส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

52. Ý muốn nói là cơ sở của hành sự (kamma) được chỉ ra, chứ không phải pháp dàn xếp (samatha). (Hỏi:) Chẳng phải đây là chương về các pháp dàn xếp sao? (Đáp:) Đúng vậy, nhưng để chỉ ra rằng khi nguyên nhân của pháp dàn xếp được trình bày thì pháp dàn xếp cũng được xem như đã được trình bày, nên câu bắt đầu bằng “evarūpassa hi” đã được nói đến.

๕๓. อิทํ กมฺมนฺติ ‘‘อิทํ อมฺหากํ ภณฺฑนชาตาน’’นฺติอาทินา วุตฺตกมฺมํ. ติณวตฺถารกสทิสตฺตาติ ตํสทิสตาย ตพฺโพหาโรติ ทสฺเสติ ยถา – ‘‘เอส พฺรหฺมทตฺโต’’ติ. อาการมตฺตเมว ติณวตฺถารกกมฺมํ นาม, น ปน ตสฺส สพฺพโส กรณวิธานํ. เตนาห ‘‘ขนฺธเก’’ติอาทิ. คิหีนํ หีเนน ขุํสนวมฺภนํ ยถา ‘‘ติลสํคุฬิกา นตฺถี’’ติ. ธมฺมิกปฏิสฺสเวสุ วิสํวาทนวเสน อาปนฺนา อาปตฺติ. อสฺสาติ กิจฺจาธิกรณสฺส. สมฺมุขาวินเยเนว วูปสโม สงฺฆสมฺมุขตาทินาว วูปสมนโต.

53. “Hành sự này” là hành sự được nói đến bắt đầu bằng câu “việc này dành cho chúng ta, những người đã sinh khởi cãi cọ.” “Vì giống như cách lấy cỏ che lấp” là ngài chỉ ra rằng cách gọi đó là do sự tương đồng, giống như câu “đây là Brahmadatta.” Yết-ma lấy cỏ che lấp (tiṇavatthārakakamma) chỉ là về mặt hình thức, chứ không phải là toàn bộ phương thức thực hiện. Do đó, ngài nói “trong các thiên (khandhaka)” v.v... Việc mắng nhiếc, khinh miệt hàng tại gia bằng điều thấp kém, ví như nói “không có bánh mè.” Tội đã phạm do lừa dối trong các việc hứa khả đúng pháp. “Của nó” là của vụ việc cần làm (kiccādhikaraṇa). Sự dàn xếp chỉ bằng Sammukhāvinaya (dàn xếp tại phiên họp), vì được dàn xếp chỉ bằng sự hiện diện của Tăng chúng v.v...

๕๔. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยวจนโต โกสมฺพิยสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๙๒) โสตาปตฺติมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ กถิตา, อิธ ปน ‘‘ทิฏฺฐิสามญฺญคโต วิหรติ’’จฺเจว [Pg.247] วุตฺตตฺตา, ‘‘อิมสฺมึ สุตฺเต โสตาปตฺติผลสมฺมาทิฏฺฐิ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. ปาปกมฺมสฺส อปฺปตา มหนฺตตา สาวชฺชภาวสฺส มุทุติกฺขภาเวน เวทิตพฺพาติ อาห ‘‘อณุนฺติ อปฺปสาวชฺชํ. ถูลนฺติ มหาสาวชฺช’’นฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

54. Do có lời nói về việc chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn, nên trong kinh Kosambiya (Trung Bộ I, 492), chánh kiến của đạo Tu-đà-hoàn đã được thuyết giảng. Nhưng ở đây, vì chỉ nói rằng “vị ấy sống đạt đến sự đồng nhất về tri kiến,” nên được nói rằng: “Trong kinh này, chánh kiến của quả Tu-đà-hoàn được thuyết giảng, cần phải được hiểu như vậy.” Sự nhỏ hay lớn của ác nghiệp cần được biết qua tính chất nhẹ hay nặng của sự có tội, nên ngài nói: “‘Aṇu’ là ít tội lỗi. ‘Thūla’ là nhiều tội lỗi.” Phần còn lại thì dễ hiểu.

สามคามสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Sāmagāma đã hoàn tất.

๕. สุนกฺขตฺตสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Sunakkhatta

๕๕. เหฏฺฐิมมคฺเคหิ ญาตมริยาทาย ปชานนโต อญฺญา, มคฺคปญฺญา. ตสฺส ผลภาวโต อคฺคผลปญฺญา, ตํสหคตา สมฺมาสงฺกปฺปาทโย จ ‘‘อญฺญา’’ติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อญฺญาติ อรหตฺต’’นฺติ. จตูหิ ปเทหิ กถิตา, ‘‘ปริจิณฺณา เม ภควา’’ติอาทีสุ วิย น เอกปเทเนว. ‘‘โลกุตฺตโร ธมฺโม อธิคโต มยา’’ติ มญฺญนามตฺตํ อธิมาโนติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อปฺปตฺเต ปตฺตสญฺญิโน’’ติอาทิมาห.

55. Do biết rõ giới hạn đã được biết bởi các đạo thấp hơn, nên gọi là “chánh trí” (aññā), tức là tuệ của đạo. Vì là quả của đạo ấy, nên là tuệ của quả cao nhất, và chánh tư duy v.v... tương ưng với nó cũng được gọi là “chánh trí,” do đó ngài nói: “‘Aññā’ là A-la-hán quả.” Được nói bằng bốn पद (cụm từ), không phải chỉ bằng một पद như trong các câu “Thế Tôn đã được con hầu hạ” v.v... Để chỉ ra rằng tăng thượng mạn (adhimāna) chỉ là sự tưởng rằng “pháp siêu thế đã được ta chứng đắc,” ngài nói: “Tưởng đã chứng đắc trong khi chưa chứng đắc” v.v...

๕๖. อิทํ ฐานนฺติ อิทํ โอภาสาทิสมฺมุติเหตุภูตํ อุฬารตรํ อุทยพฺพยญาณํ. อุฬารตรภาเวน หิ ตํ มคฺคผลปญฺญาย ปจฺจโย หุตฺวา ยาถาวโต ทุพฺพิญฺเญยฺยตาย วิปสฺสกํ วิสํวาเทติ. เตนาห ‘‘อวิภูตํ อนฺธการ’’นฺติ. อิมํ ปญฺหนฺติ อิมํ สุตฺตํ คมฺภีรํ โลกุตฺตรปฏิสํยุตฺตํ อตฺตนา ญาตุํ อิจฺฉิตํ อตฺถํ. อุคฺคเหตฺวาติ เกวลํ ปิฏกสมฺปาทนวเสเนว อุคฺคณฺหิตฺวา. เตนาห ‘‘อชานิตฺวา’’ติ. วิเสวมานาติ กิเลสวิเส อวมาเนนฺตา, สาสนสฺส วา อนุปการวิรูปปจฺจเย เสวมานา. เอวมสฺสาติ เอวํ วุตฺตนเยน เตสํ กรณเหตุ อสฺส จิตฺตสฺส ธมฺมเทสนาวเสน ปวตฺตสฺส. อญฺญถาภาโว อเทเสตุกามตา โหติ. ตนฺติ ยถาวุตฺตมตฺถํ สนฺธาย. เอตนฺติ ‘‘ตสฺสปิ โหติ อญฺญถตฺต’’นฺติ เอวํ วุตฺตํ.

56. “Trường hợp này” là trí tuệ sanh diệt (udayabbayañāṇa) cao thượng hơn này, là nguyên nhân cho sự quy ước về hào quang v.v... Vì do tính chất cao thượng hơn, nó trở thành duyên cho tuệ của đạo và quả, và do khó nhận biết đúng như thật, nó đánh lừa hành giả tu thiền minh sát. Do đó, ngài nói: “Bóng tối không hiện rõ.” “Câu hỏi này” là ý nghĩa của kinh này, thâm sâu, liên quan đến siêu thế, mà vị ấy muốn tự mình biết. “Uggahetvā” là đã học thuộc chỉ bằng cách thông thạo Tam Tạng. Do đó, ngài nói: “Không biết.” “Visevamānā” là những người coi thường nọc độc phiền não, hoặc những người phục vụ các duyên không lợi ích, không thích hợp cho giáo pháp. “Evamassa” là theo cách đã nói như vậy, nguyên nhân của việc họ làm như thế là đối với tâm của vị ấy, vốn vận hành theo cách thuyết pháp. “Sự khác đi” là sự không muốn thuyết giảng. “Taṃ” là nhắm đến ý nghĩa đã được nói như trên. “Etaṃ” là câu đã được nói như vầy: “Đối với vị ấy cũng có sự khác đi.”

๕๘. กิเลเสหิ อามสียตีติ อามิสํ, โลเกปริยาปนฺนํ อามิสนฺติ อิธ ปญฺจ กามคุณา อธิปฺเปตาติ เตสุ วฏฺฏามิสภาเวปิ ลภิเต กามามิสภาโว สิทฺโธติ อาห – ‘‘วฏฺฏามิสกามามิสโลกามิสภูเตสู’’ติ. กามคุณา หิ วฏฺฏสฺส วฑฺฒนโต วฏฺฏามิสํ, กาเมตพฺพโต กามตณฺหาย อามสิตพฺพโต กามามิสํ, เยภูยฺยโต สตฺตโลกสฺส อามิสภาวโต [Pg.248] โลกามิสํ. กามคุณสภาคาติ กามคุณานุโลมา กามคุณปฏิสํยุตฺตา. อาเนญฺชสมาปตฺติปฏิสํยุตฺตายาติ กิเลสิญฺชนรหิตตาย อิธ อาเนญฺชาติ อธิปฺเปตาหิ เหฏฺฐิมาหิ อรูปสมาปตฺตีหิ ปฏิสํยุตฺตาย. เอวรูโปติ โลกามิสภูเตสุ ปจฺจเยสุ อธิมุตฺโต ตนฺนินฺโน ตคฺครุโก ตปฺปพฺภาโร. เอตฺตาวตาติ เอวํ สทฺธานํ มนุสฺสานํ ทสฺสเนน เตสํ ปวตฺติตาสเยน จ. สีสํ นิกฺขนฺตํ โหตีติ ลาภาสาย สีสํ พหิ นิกฺขนฺตํ วิย โหติ. อุทรํ ผลิตนฺติ อติพหุภณฺฑํ ปกฺขิปิยมานํ ปสิพฺพกํ วิย ลทฺธพฺพสฺส อติปหูตภาเวน อุทรํ ผีตํ โหติ.

58. Bị các phiền não chạm đến nên gọi là vật thực; vật thực thuộc về thế gian, ở đây được hiểu là năm dục trưởng dưỡng. Do đó, dầu cho trong các pháp ấy có được trạng thái là vật thực của luân hồi, trạng thái vật thực của dục cũng được thành tựu, nên ngài đã nói: ‘trong các pháp đã trở thành vật thực của luân hồi, vật thực của dục, vật thực của thế gian.’ Thật vậy, các dục trưởng dưỡng là vật thực của luân hồi vì làm tăng trưởng luân hồi; là vật thực của dục vì đáng được ham muốn, vì đáng được dục ái chạm đến; là vật thực của thế gian vì phần nhiều là vật thực của thế giới chúng sanh. ‘Tương tự với các dục trưởng dưỡng’ có nghĩa là thuận theo các dục trưởng dưỡng, tương ưng với các dục trưởng dưỡng. ‘Tương ưng với sự chứng đắc bất động’ có nghĩa là tương ưng với các thiền chứng vô sắc thấp hơn, ở đây được hiểu là ‘bất động’ vì không có sự dao động của phiền não. ‘Người như vậy’ là người hướng đến, xuôi về, nghiêng về, thiên về các duyên đã trở thành vật thực của thế gian. ‘Đến mức độ ấy’ có nghĩa là do thấy những người có đức tin như vậy và do ý hướng đã được biểu lộ của họ. ‘Đầu ló ra’ có nghĩa là đầu giống như đưa ra bên ngoài vì mong muốn lợi lộc. ‘Bụng vỡ ra’ có nghĩa là giống như cái túi được nhét quá nhiều đồ vật, bụng trở nên phình to do sự quá dồi dào của những thứ sẽ nhận được.

๕๙. ยถา ปุริมา ทฺเว อรูปสมาปตฺติโย อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลเสหิ อนิญฺชนโต ‘‘อนิญฺชา’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวํ อิตราปิ. ตํ ปวุตฺตนฺติ โลกามิสสํโยชนํ วิคตํ.

59. Giống như hai thiền chứng vô sắc đầu tiên được gọi là ‘bất động’ vì không bị dao động bởi các phiền não đối nghịch của chúng, các thiền chứng còn lại cũng vậy. ‘Điều ấy được nói đến’ có nghĩa là kiết sử vật thực của thế gian đã được đoạn trừ.

๖๐. นิฆํสนฺติ ‘‘เอตฺตโก อย’’นฺติ ปริจฺเฉทนฺติ อตฺโถ. สิเลเสนาติ จมฺมการสิเลสาทิสิเลเสน, วชิรเลปสิเลเส วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตํ ภินฺนนฺติ อาเนญฺชสํโยชนํ ภินฺนํ วิธมิตํ สมติกฺกนฺตํ ตาสุ สมาปตฺตีสุ อเปกฺขาภาวโต. อชฺฌาสเยน อสมฺพทฺธตฺตา วุตฺตํ – ‘‘ทฺเวธาภินฺนา เสลา วิย โหตี’’ติ. เตนาห – ‘‘ตํ สมาปชฺชิสฺสามีติ จิตฺตํ น อุปฺปชฺชตี’’ติ.

60. ‘Họ chà xát’ có nghĩa là họ giới hạn rằng: ‘Chỉ có chừng ấy thôi.’ ‘Bằng keo’ có nghĩa là bằng các loại keo như keo của thợ da, v.v...; không cần phải nói đến keo hồ kim cương. ‘Điều ấy bị phá vỡ’ có nghĩa là kiết sử bất động đã bị phá vỡ, bị tiêu diệt, bị vượt qua, do không còn mong mỏi đối với các thiền chứng ấy. Do không còn liên hệ về mặt ý hướng, nên được nói rằng: ‘giống như tảng đá bị vỡ làm hai.’ Do đó, ngài nói: ‘tâm niệm rằng: “Ta sẽ nhập vào thiền chứng ấy” không khởi lên.’

๖๑. วนฺตนฺติ ฉฑฺฑิตํ, วิสฺสฏฺฐนฺติ อตฺโถ.

61. ‘Đã nôn ra’ có nghĩa là đã vứt bỏ, đã từ bỏ.

๖๒. อุปริสมาปตฺติลาภิโนติ เอตฺถ อุปริสมาปตฺตีติ อรหตฺตผลสมาปตฺติ อธิปฺเปตา, อรหโต จ มคฺคาธิคเมเนว อนาคามิผลสมาปตฺติ, เสกฺขานํ วิสยา เหฏฺฐิมา ผลสมาปตฺติโย ปฏิปฺปสฺสทฺธา. โลกิยา ปน นิกนฺติปฺปหาเนน ปฏินิสฺสฏฺฐาติ อาห – ‘‘เหฏฺฐา…เป… น อุปฺปชฺชตี’’ติ.

62. Trong câu ‘người đã chứng đắc thiền chứng cao hơn,’ ở đây ‘thiền chứng cao hơn’ được hiểu là sự chứng đắc A-la-hán quả. Và đối với vị A-la-hán, ngay khi chứng đắc đạo quả, sự chứng đắc Bất Lai quả và các quả vị thấp hơn vốn là cảnh giới của các bậc hữu học, đều được lắng dịu. Còn các thiền chứng thế gian thì đã được từ bỏ do sự đoạn trừ ái luyến, nên ngài nói: ‘các pháp thấp hơn… cho đến… không khởi lên.’

๖๓. ‘‘ปญฺจ โข อิเม, สุนกฺขตฺต, กามคุณา’’ติอาทินา อารทฺธเทสนา, ‘‘สมฺมา นิพฺพานาธิมุตฺโต ปุริสปุคฺคโล’’ติ อรหตฺตกิตฺตเนน นิฏฺฐาปิตาติ ตโต ปรํ, ‘‘ฐานํ โข ปนา’’ติอาทิกา เทสนา, ‘‘ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธี’’ติ [Pg.249] วุตฺตา. เตนาห ‘‘เหฏฺฐา หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ยถา ขีณาสวสฺส สมาปตฺติลาภิโนติ โยชนา, เอวํ วา ขีณาสวสฺส สุกฺขวิปสฺสกสฺสาติ โยเชตพฺพา. ปฏิกฺขิตฺตํ อฏฺฐกถายํ. ตสฺส ปฏิกฺเขปสฺส การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมาปตฺติลาภิโน หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยถา สุกฺขวิปสฺสโก อธิมานิโก สมาปตฺติลาภิโน สมานโยคกฺขโม อปฺปตฺเต ปตฺตสญฺญิตาย เภทาภาวโต, เอวํ สุกฺขวิปสฺสโก ขีณาสโว สมานโยคกฺขโม ขีณาสวภาเวน วิเสสาภาวโต, ตสฺมา ‘‘สมาปตฺติลาภิมฺหิ กถิเต อิตโรปิ กถิโตว โหตี’’ติ วุตฺตํ. ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนนฺติ สมาปตฺติลาภิโน อธิมานิกสฺส ขีณาสวสฺส จ. เตเนวาห ‘‘ปุถุชฺชนสฺส ตาวา’’ติอาทิ.

63. Bài pháp được bắt đầu bằng câu: ‘Này Sunakkhatta, có năm dục trưởng dưỡng này…’ và được kết thúc bằng việc tuyên thuyết quả A-la-hán với câu: ‘bậc trượng phu được giải thoát đúng đắn vào Niết-bàn.’ Sau đó, bài pháp bắt đầu bằng câu: ‘Tuy nhiên, có trường hợp này…’ được gọi là ‘một sự liên kết riêng biệt.’ Do đó, ngài nói: ‘Bởi vì ở tầng thấp hơn…’ v.v... Ở đó, sự liên kết là ‘giống như đối với vị lậu tận đã chứng đắc thiền chứng,’ hoặc nên được liên kết là ‘đối với vị lậu tận thuần quán.’ Điều này đã bị bác bỏ trong Chú giải. Để chỉ ra lý do cho sự bác bỏ ấy, ngài đã nói: ‘Bởi vì đối với người đã chứng đắc thiền chứng…’ v.v... Giống như vị thuần quán tăng thượng mạn có sự thực hành và an ổn tương đương với người chứng đắc thiền chứng, vì không có sự khác biệt trong tưởng rằng đã chứng đắc điều chưa chứng đắc; cũng vậy, vị lậu tận thuần quán có sự thực hành và an ổn tương đương (với vị lậu tận chứng đắc thiền chứng), vì không có sự khác biệt về trạng thái lậu tận. Do đó, được nói rằng: ‘khi người chứng đắc thiền chứng được đề cập, người kia cũng đã được đề cập.’ ‘Của hai vị tỳ-khưu’ có nghĩa là của người chứng đắc thiền chứng tăng thượng mạn và của vị lậu tận. Chính vì thế, ngài nói: ‘Trước hết, đối với phàm nhân…’ v.v...

ยทคฺเคนาติ เยน ภาเคน. ยทิปิ ขีณาสวสฺส อสปฺปายารมฺมณํ กิเลสานํ อุปฺปตฺติยา ปจฺจโย น โหติ เตสํ สพฺพโส สมุจฺฉินฺนตฺตา. สนฺตวิหารปริปนฺโถ ปน สิยา วิสภาคโตติ วุตฺตํ – ‘‘ขีณาสวสฺสปิ อสปฺปายเมวา’’ติ. เตนาห – ‘‘วิสํ นาม…เป… วิสเมวา’’ติ. เอเตน ‘‘ยถา วิสชานนํ อปฺปมาณํ, วิการุปฺปาทนโต ปน ตํ ปริหริตพฺพํ, เอวํ ปริญฺญาตมฺปิ วตฺตุ อตฺถวิเสสาภาเวน เอกรูปเมวาติ ตํ ปริหริตพฺพเมวา’’ติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. น หิ อสํวุเตน ภวิตพฺพํ อสารุปฺปภาวโต. ยุตฺตปยุตฺเตเนวาติ สภาคารมฺมณสฺส อาโลกนาทีสุ ยุตฺเตเนว ภวิตุํ วฏฺฏติ.

‘Với phần nào’ có nghĩa là với bộ phận nào. Mặc dù đối với vị lậu tận, đối tượng không thích hợp không phải là duyên cho sự khởi lên của các phiền não, vì chúng đã được đoạn trừ hoàn toàn. Nhưng nó có thể là chướng ngại cho sự an trú trong tịch tịnh do tính chất không tương đồng, nên được nói rằng: ‘đối với vị lậu tận cũng là không thích hợp.’ Do đó, ngài nói: ‘chất độc tên là… cho đến… vẫn là chất độc.’ Qua đó, ngài chỉ ra rằng: ‘Giống như việc biết về chất độc thì không có giá trị gì, nhưng nó cần phải được tránh xa vì tạo ra tác hại; cũng vậy, dầu cho luân hồi đã được liễu tri, nhưng vì không có lợi ích đặc biệt nào, nó chỉ có một bản chất duy nhất (là khổ) nên cần phải được tránh xa.’ Do đó, ngài nói: ‘Bởi vì không nên…’ v.v... Bởi vì không nên không phòng hộ, do đó là điều không thích đáng. ‘Nên chuyên tâm và nỗ lực’ có nghĩa là nên chuyên tâm vào việc nhìn ngắm, v.v... đối với đối tượng tương hợp.

๖๔. ยตฺถ สยํ นิปตติ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส สนฺตานสฺส วิปฺปสนฺนวเสน รุปฺปนโต, วิสสงฺขาตสฺส ทุกฺขสฺส มูลภาวโต จ ‘‘อวิชฺชาสงฺขาโต วิสโทโส’’ติ วุตฺตํ. รุปฺปตีติ กตฺตพฺพาทิมุจฺฉาปาทเนน วิการํ อุปฺปาเทติ. อนุทฺธํเสยฺยาติ วิพาเธยฺย. ราโค หิ อุปฺปชฺชมาโนว กุสลจิตฺตปฺปวตฺติยา โอกาสํ อเทนฺโต ตํ วิพาธติ; ตถาภูโต สทฺธาสิเนหสฺส สมถวิปสฺสนาภิวุฑฺฒิยา วมเนน จ ตํ วิโสเสติ มิลาเปติ. เตนาห ‘‘โสเสยฺย มิลาเปยฺยา’’ติ. สคหณเสสนฺติ คเหตพฺพวิสํ สาวเสสํ กตฺวาติ อตฺโถ. น อลํ น สมตฺถนฺติ อนลํ. สูกปริยาโย ปาฬิยํ วุตฺโต สุก-สทฺโทติ อาห – ‘‘วีหิสุกาทิ จ สูก’’นฺติ.

64. Bởi vì nó làm tổn hại đến dòng tương tục của người mà nơi đó nó tự khởi lên, bằng cách làm cho ô nhiễm; và vì nó là cội rễ của khổ được gọi là chất độc, nên được nói là ‘chất độc tai hại được gọi là vô minh.’ ‘Làm tổn hại’ có nghĩa là tạo ra sự biến đổi sai lạc bằng cách gây ra sự mê mờ về những gì nên làm, v.v... ‘Có thể hủy hoại’ có nghĩa là có thể làm tổn hại. Thật vậy, tham ái, ngay khi khởi lên, không cho cơ hội cho tiến trình của tâm thiện vận hành, nên nó làm tổn hại tâm ấy; khi đã như vậy, bằng cách nôn ra lòng mến mộ của đức tin và sự phát triển của thiền chỉ và thiền quán, nó làm cho khô héo, làm cho tàn lụi. Do đó, ngài nói: ‘sẽ làm khô héo, sẽ làm tàn lụi.’ ‘Còn sót lại phần phải nhận’ có nghĩa là làm cho chất độc phải nhận vẫn còn sót lại. ‘Không đủ’ có nghĩa là không có khả năng. Từ ‘suka’ được nói trong Pāli là một từ đồng nghĩa với sūka, nên ngài nói: ‘và sūka là râu lúa, v.v...’

สอุปาทานสลฺลุทฺธาโร [Pg.250] วิย อปฺปหีโน อวิชฺชาวิสโทโส ทฏฺฐพฺโพ มหานตฺถุปฺปาทนโต. อสปฺปาย…เป… อสํวุตกาโล ทฏฺฐพฺโพ อตฺตภาวสฺส อปริหรณภาวโต. มรณํ วิย สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตนํ อธิสีลสงฺขาตสฺส อายุโน อเปตตฺตา. มรณมตฺตํ ทุกฺขํ วิย อาปตฺติยา อาปชฺชนํ ยถาวุตฺตสฺส อายุโน อุปปีฬนกภาวโต. อิมินาว นเยน โอปมฺมสํสนฺทนนฺติ เอตฺถ อนุปาทิเสสสลฺลุทฺธาโร วิย ปหีโน อวิชฺชาวิสโทโส; สปฺปาย…เป… สุสํวุตกาโล, ตทุภเยน วเณ ปุถุตฺตํ น คเต มรณาภาโว วิย สิกฺขาย อปจฺจกฺขานํ, มรณมตฺตทุกฺขาภาโว วิย อญฺญตราย สํกิลิฏฺฐาย อาปตฺติยา อนาปชฺชนนฺติ โยชนา เวทิตพฺพา.

Nọc độc vô minh chưa được đoạn trừ nên được xem như là việc nhổ mũi tên còn dính lại phần thân, vì nó tạo ra sự tai hại lớn lao. ... Thời điểm không thích hợp... không được thu thúc nên được xem là do không có sự bảo hộ cho tự thân. Việc từ bỏ học giới rồi quay về đời sống thấp kém giống như cái chết, vì đã rời khỏi tuổi thọ được gọi là tăng thượng giới. Việc phạm vào tội giống như sự đau khổ của cái chết đơn thuần, vì nó bức bách tuổi thọ đã được nói đến. Theo phương pháp này, trong việc kết nối các ví dụ, nọc độc vô minh đã được đoạn trừ giống như việc nhổ mũi tên không còn dính lại phần thân; ... thời điểm thích hợp... được thu thúc tốt đẹp, do cả hai điều ấy, việc không từ bỏ học giới giống như không có cái chết khi vết thương chưa bị mưng mủ, việc không phạm vào bất cứ tội ô nhiễm nào giống như không có sự đau khổ của cái chết đơn thuần. Cách giải thích nên được hiểu như vậy.

๖๕. สติยาติ เอตฺถ ยสฺมา ‘‘อริยายา’’ติ น วิเสสิตนฺติ อาห – ‘‘สติ ปญฺญาคติกา’’ติอาทิ. ปญฺญา เจตฺถ โลกิยา อธิปฺเปตา, น โลกุตฺตราติ อาห – ‘‘ปริสุทฺธาย วิปสฺสนาปญฺญายา’’ติ.

65. Ở đây, về câu ‘satiyā’ (bởi niệm), vì không được chỉ rõ là ‘ariyāyā’ (thuộc bậc Thánh) nên đã nói rằng – ‘niệm là phạm vi của tuệ’ v.v... Ở đây, tuệ được ám chỉ là tuệ thế gian, không phải siêu thế, nên đã nói rằng – ‘bởi tuệ quán thanh tịnh’.

ขีณาสวสฺส พลนฺติ อุฬารตเมสุ ทิพฺพสทิเสสุปิ อารมฺมเณสุ มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ อนุปนมนเหตุภูตํ สุสํวุตการิสงฺขาตํ ขีณาสวพลํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สํวุตการี’’ติ วุตฺตํ, อุกฺกํสคตสติเวปุลฺลตฺตา ยถา อสํวรสฺส อสํวโร โหติ, เอวํ สติสมฺปชญฺญพเลน จกฺขาทิทฺวารานิ สํวริตฺวา ทสฺสนาทิกิจฺจการี. เอวํ ชานิตฺวาติ ‘‘อุปธิ ทุกฺขสฺส มูล’’นฺติ เอวํ วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย ชานิตฺวา. อุปธียติ ทุกฺขํ เอเตหีติ อุปธี, กิเลสาติ อาห – ‘‘กิเลสุปธิปหานา นิรุปธี’’ติ. ตโต เอว อุปาทียติ ทุกฺขํ เอเตหีติ กิเลสา ‘‘อุปาทานา’’ติปิ วุจฺจนฺตีติ อาห – ‘‘นิรุปาทาโนติ อตฺโถ’’ติ. อุปธี สมฺมเทว ขียนฺติ เอตฺตาติ อุปธิสงฺขโย, นิพฺพานนฺติ อาห – ‘‘อุปธีนํ สงฺขยภูเต นิพฺพาเน’’ติ. อารมฺมณโตติ อารมฺมณํ กตฺวา ตทารมฺมณาย ผลวิมุตฺติยา วิมุตฺโต. กามุปธิสฺมึ กายํ อุปสํหริสฺสตีติ ‘‘กาเมเสวิสฺสามี’’ติ ตตฺถ กายํ อุปนาเมสฺสติ; กายูปสํหาโร ตาว ติฏฺฐตุ, ตถา จิตฺตํ วา อุปฺปาเทสฺสตีติ เอตํ การณํ นตฺถีติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Câu ‘sức mạnh của bậc lậu tận’ (khīṇāsavassa balaṃ) là để chỉ sức mạnh của bậc lậu tận, được gọi là hành động thu thúc tốt đẹp, là nguyên nhân khiến cho sáu căn với ý là thứ sáu không hướng đến các đối tượng, ngay cả những đối tượng cao quý nhất, tương tự như cõi trời. Đã nói là ‘người hành động có thu thúc’ (saṃvutakārī), vì niệm đã đạt đến sự viên mãn tột bậc, giống như sự không chế ngự là không chế ngự, cũng vậy, vị ấy nhờ sức mạnh của niệm và tỉnh giác mà chế ngự các căn môn như mắt v.v... rồi thực hiện các phận sự như thấy v.v... Câu ‘sau khi biết như vậy’ (evaṃ jānitvā) là sau khi biết bằng đạo tuệ cùng với tuệ quán rằng ‘sanh y là gốc rễ của khổ đau’. ‘Sanh y’ (upadhi) là cái mà khổ đau nương vào, tức là phiền não, nên đã nói – ‘vô sanh y (nirupadhī) do đoạn trừ sanh y phiền não’. Chính vì khổ đau được chấp thủ bởi chúng, nên phiền não cũng được gọi là ‘thủ’ (upādāna), do đó đã nói – ‘nghĩa là vô thủ (nirupādāno)’. ‘Sự đoạn tận sanh y’ (upadhisaṅkhayo) là nơi các sanh y được đoạn tận hoàn toàn, tức là Niết Bàn, nên đã nói – ‘trong Niết Bàn là nơi đoạn tận các sanh y’. ‘Lấy làm đối tượng’ (ārammaṇato) là lấy (Niết Bàn) làm đối tượng, vị ấy được giải thoát bằng quả giải thoát có đối tượng ấy. ‘Vị ấy sẽ đem thân đến sanh y dục’ có nghĩa là ‘tôi sẽ hưởng thụ các dục,’ vị ấy sẽ đem thân đến đó; việc đem thân đến hãy khoan nói, ngay cả việc khởi lên tâm như vậy cũng không có lý do. Phần còn lại thì dễ hiểu.

สุนกฺขตฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong bài sớ giải kinh Sunakkhatta đã hoàn tất.

๖. อาเนญฺชสปฺปายสุตฺตวณฺณนา

6. Sớ giải kinh Āneñjasappāya

๖๖. ขณปภงฺคุตาย [Pg.251] น นิจฺจา น ธุวาติ อนิจฺจา. ตโต เอว ปณฺฑิเตหิ น อิจฺจา น อุปคนฺตพฺพาติปิ อนิจฺจา. โส จายํ อนิจฺจตฺโถ อุทยวยปริจฺฉินฺนตาย เวทิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจา’’ติ อาห; อุปฺปชฺชิตฺวา วินสฺสนโตติ อตฺโถ. อยญฺจ อนิจฺจตา วกฺขมานา จ ตุจฺฉาทิตา ทฺวินฺนมฺปิ กามานํ สาธารโณติ อาห – ‘‘วตฺถุกามาปิ กิเลสกามาปี’’ติ. ริตฺตา วิวิตฺตา, เตสํ นิจฺจสาราทีนํ อตฺตนิ อภาวโต เตหิ วิสุํภูตา. ยถา ปน สพฺพโส สภาวรหิตมากาสํ ‘‘ตุจฺฉํ ริตฺต’’นฺติ วุจฺจติ, น เอวเมเต. เอเต ปน เกวลํ นิจฺจสาราทิวิรหโต เอว ตุจฺฉา ริตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘น หิ ตุจฺฉมุฏฺฐิ นาม นตฺถี’’ติ อิทํ โลกสมญฺญาวเสน วุตฺตํ, โลกสมญฺญา โลกิยกถา น ลงฺฆิตพฺพา.

66. Do tính chất tan hoại trong khoảnh khắc nên không thường còn, không bền vững, ấy là ‘vô thường’ (aniccā). Chính vì thế, chúng không đáng mong muốn, không nên được bậc trí tiếp cận, cũng là ‘vô thường’ (aniccā). Để chỉ ra rằng ý nghĩa vô thường này cần được hiểu qua sự xác định bởi sanh và diệt, ngài đã nói: ‘vô thường theo nghĩa là có rồi không có;’ nghĩa là, sau khi sanh lên rồi bị hủy diệt. Tính vô thường này và tính trống rỗng v.v... sẽ được nói đến sau, là chung cho cả hai loại dục, nên ngài đã nói: ‘cả dục đối tượng và dục phiền não’. ‘Trống rỗng’ (rittā), ‘không không’ (vivittā), vì trong chúng không có sự thường còn, cốt lõi v.v..., chúng tách biệt khỏi những thứ ấy. Tuy nhiên, chúng không giống như hư không, vốn hoàn toàn không có tự tánh, được gọi là ‘trống rỗng, không không’. Để chỉ ra rằng những thứ này trống rỗng, không không chỉ đơn thuần do không có sự thường còn, cốt lõi v.v..., ngài đã nói ‘nhưng không phải...’ v.v... Câu ‘quả thật không có cái gọi là nắm tay rỗng’ được nói theo quy ước thế gian; quy ước thế gian, lời nói thế gian không nên vượt qua.

มุสาติ อิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานตาย น ทิสฺสตีติ อาห ‘‘มุสาติ นาสนกา’’ติ. วิสํวาทนฏฺเฐน วา มุสา. เอเต หิ อสุภาทิสภาวาปิ พาลานํ สุภาทิภาเวน อุปฏฺฐหนฺตา สุภาทิคฺคหณสฺส ปจฺจกฺขภาเวน สตฺเต วิสํวาเทนฺติ. นสฺสนสภาวาติ ขณภงฺคตฺตา อิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานตาย ทิสฺสมานา วิยปิ หุตฺวา อปญฺญายนกปกติกา. เตนาห ‘‘เขตฺตํ วิยา’’ติอาทิ. ธมฺมสทฺโท เจตฺถ ‘‘ชาติธมฺมาน’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๙๘) วิย ปกติปริยาโย, ตถา สภาวสทฺโท จาติ ทฏฺฐพฺพํ. โมสธมฺมาติ โมสนปกติกา, กุสลภณฺฑหรณสภาวาติ อตฺโถ. มายากตนฺติ มายาย กตํ อุทกาทิมณิอาทิอากาเรน มายาทินา อุปฏฺฐาปิตํ; มายากตํ วิย มายากตํ อญฺญสภาวา หุตฺวา อตถา อุปฏฺฐหนโต. เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. จกฺขุปเถ เอว กตวิชฺชาย, น ตโต ปรนฺติ วุตฺตํ – ‘‘ทสฺสนูปจาเร ฐิตสฺเสว ตถา ปญฺญายตี’’ติ. ตยิทํ สมฺพรวิชฺชาวเสน วุตฺตํ.

Về từ ‘giả dối’ (musā), vì nó hiện khởi trong chốc lát rồi không được thấy nữa, nên đã nói ‘‘giả dối’ (musā) có nghĩa là hủy hoại’. Hoặc ‘giả dối’ theo nghĩa là lừa gạt. Vì những pháp này, dù có tự tánh là bất tịnh v.v..., nhưng lại hiện khởi đến kẻ phàm phu với vẻ là thanh tịnh v.v..., và do sự nhận thức trực tiếp về cái thanh tịnh v.v... ấy mà chúng lừa gạt các chúng sanh. ‘Có bản chất hủy hoại’ là do tính chất tan hoại trong khoảnh khắc, chúng hiện khởi trong chốc lát, và sau khi tồn tại, chúng có bản chất là không thể nhận biết được. Do đó, ngài đã nói ‘giống như thửa ruộng’ v.v... Ở đây, từ ‘pháp’ (dhamma), giống như trong câu ‘có sanh là pháp’ (jātidhammānaṃ), là từ đồng nghĩa với ‘bản chất’ (pakati), và từ ‘tự tánh’ (sabhāva) cũng cần được hiểu như vậy. ‘Pháp lừa dối’ (mosadhamma) là có bản chất lừa dối, nghĩa là có bản chất đánh cắp tài sản thiện lành. ‘Do ảo thuật tạo ra’ (māyākataṃ) là do ảo thuật tạo ra, được ảo thuật v.v... trình hiện dưới hình thức nước, ngọc báu v.v...; giống như vật do ảo thuật tạo ra, vì có tự tánh khác mà lại hiện khởi không như thật. Do đó, ngài đã nói ‘giống như’ v.v... Ảo thuật chỉ được thực hiện trong tầm nhìn của mắt, không vượt ra ngoài, nên đã nói – ‘chỉ hiện ra như vậy đối với người đứng trong phạm vi có thể thấy’. Điều này được nói liên quan đến ảo thuật của Sambara.

เอวํ ตาวกาลิกภาเวน กามานํ มายากตภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตโต อญฺเญนปิ ปกาเรน ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนิจฺจาทิสภาวานํ กามานํ นิจฺจาทิสภาวทสฺสนํ วิปลฺลาสสหคตตาย เวทิตพฺพํ. พาลานํ ลาปนโตติ อปริญฺญาตวตฺถุกานํ อนฺธพาลานํ ปุคฺคลานํ วิปลฺลาสเหตุโต. มนุสฺสโลเก ฐตฺวา [Pg.252] มนุสฺสานํ วา วเสน ภควตา ภาสิตตฺตา วุตฺตํ – ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกา กามาติ มานุสกา ปญฺจ กามคุณา’’ติ. ตโต เอว จ ‘‘สมฺปรายิกาติ เต ฐเปตฺวา อวเสสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมา ปจฺจกฺขสภาวา อารมฺมณภูตา เอตาสํ อตฺถีติ ทิฏฺฐธมฺมิกา. สมฺปรายิเก กาเม อารพฺภ อุปฺปนฺนสญฺญา สมฺปรายิกา. เต สเมจฺจ ธียติ เอตฺถ อาณาติ เธยฺยํ, อาณาปวตฺติฏฺฐานํ. มารสฺส เธยฺยนฺติ มารเธยฺยํ ตสฺส อิสฺสริยปวตฺตนตฺตา. เตนาห ‘‘เยหี’’ติอาทิ. คหิตนฺติ วิสยวิสยีภาเวน คหิตํ, อารมฺมณวเสน อารมฺมณกรณวเสน จ คหิตนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ อารมฺมณกรณวเสน คหณํ นาม ‘‘อิทํ มยฺห’’นฺติ อวิภาเคน ปริคฺคหกรณํ; อารมฺมณวเสน ปน คหณํ ภาคโส อารมฺมณานุภวนนฺติ วทนฺติ. อุภยสฺสปิ ปน ตณฺหาราควเสน คหณํ สนฺธาย, ‘‘อุภยเมตํ คหิต’’นฺติ วุตฺตํ. มาโรติ กิเลสมาโร. ยทคฺเคน กิเลสมาโร, ตทคฺเคน เทวปุตฺตมาโรปิ เต อตฺตโน วสํ วตฺเตติ. ตํ สนฺธายาติ ธมฺมมุเขน ปุคฺคลคฺคหณํ สนฺธาย.

Sau khi đã trình bày tính chất huyễn ảo của các dục theo phương diện là nhất thời như vậy, bây giờ để trình bày theo một phương cách khác nữa, câu bắt đầu bằng ‘yathā cā’ đã được nói đến. Việc thấy bản chất thường hằng v.v… trong các dục vốn có bản chất vô thường v.v… cần được hiểu là đi cùng với sự điên đảo. Do sự lảm nhảm của kẻ phàm phu, nghĩa là do nguyên nhân điên đảo của những hạng người ngu si mù quáng, những người chưa liễu tri đối tượng. Do được đức Thế Tôn thuyết giảng khi đang ở trong cõi người hoặc liên quan đến loài người, nên được nói rằng: ‘Các dục trong hiện tại là năm dục trưởng dưỡng của loài người.’ Và chính vì thế, câu bắt đầu bằng ‘(các dục) trong tương lai là những thứ còn lại sau khi đã loại trừ các dục ấy’ đã được nói đến. Ở đây, ‘diṭṭhadhammikā’ (thuộc hiện tại) là vì chúng có các đối tượng với bản chất có thể trực nhận. ‘Samparāyikā’ (thuộc tương lai) là các tưởng sanh khởi liên quan đến các dục trong tương lai. ‘Dheyyaṃ’ (lãnh vực) là nơi mà quyền lực (āṇā) được thiết lập (dhīyati) sau khi đã tiếp cận chúng (te samecca); đó là nơi quyền lực vận hành. ‘Māradheyyaṃ’ (lãnh vực của Māra) là lãnh vực của Māra, vì sự thống trị của nó diễn ra ở đó. Do đó, Ngài nói câu bắt đầu bằng ‘yehī’ (bởi những cái ấy). ‘Bị nắm giữ’ có nghĩa là bị nắm giữ theo mối quan hệ chủ thể và đối tượng, và theo phương diện đối tượng và phương diện tạo ra đối tượng. Ở đây, việc nắm giữ theo phương diện tạo ra đối tượng là hành động chiếm hữu không phân biệt rằng ‘cái này là của ta’; còn việc nắm giữ theo phương diện đối tượng thì họ nói là sự trải nghiệm đối tượng theo từng phần. Tuy nhiên, liên quan đến việc nắm giữ cả hai phương diện ấy bằng tham ái và tham dục, nên được nói rằng: ‘cả hai điều này đều bị nắm giữ.’ ‘Māra’ là phiền não ma. Trong chừng mực phiền não ma (có quyền lực), trong chừng mực đó thiên tử ma cũng khiến chúng phải theo quyền lực của mình. Điều này được nói đến là liên quan đến việc nắm giữ cá nhân thông qua cánh cửa của Pháp.

อปฺปหีนวิปลฺลาสา หิ ปุคฺคลา กามาธิมุตฺตา มารสฺส อิสฺสริยวตฺตนฏฺฐานตาย ‘‘มารเธยฺย’’นฺติ วุตฺตา, ตถา มารสฺส นิวาปโคจรปริยาเยหิปิ เต เอวํ วุตฺตาติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ยถา โจฬสฺสา’’ติอาทิมาห. นิวปตีติ นิวาโป, โส เอว พีชนฺติ นิวาปพีชํ. เตติ กามคุณา. ยตฺถาติ ยสฺมึ ปเทเส.

Thật vậy, những người chưa từ bỏ các điên đảo, những người đam mê các dục, được gọi là ‘lãnh vực của Māra’ vì là nơi quyền lực của Māra vận hành. Để chỉ ra rằng họ cũng được gọi như vậy theo ý nghĩa là mồi nhử và đồng cỏ của Māra, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘yathā coḷassa’. ‘Nivāpa’ là thứ được gieo rắc; chính nó là hạt giống, nên gọi là ‘nivāpabījaṃ’ (hạt mồi). ‘Te’ (những cái ấy) là các dục trưởng dưỡng. ‘Yattha’ (nơi nào) là ở vùng đất nào.

มนสิ ภวาติ มานสาติ อาห ‘‘จิตฺตสมฺภูตา’’ติ. เต ปน อวิชฺชาทโย ปาฬิยํ อาคตา. เอวญฺหิ โลหิตสนฺนิสฺสโย ปุพฺโพ วิย อนุโรธูปนิสฺสโย วิโรโธติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘มมายิเต วตฺถุสฺมิ’’นฺติอาทิมาห. เตธาติ เอตฺถ อิธาติ นิปาตมตฺตํ ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, ภุตฺตาวี อสฺส’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐) วิย. กามโลกนฺติ กามคุณสงฺขาตํ สงฺขารโลกํ, ยตฺถ วา โลเก กามคุณวนฺตํ โลกํ. จิตฺเตน อธิฏฺฐหิตฺวาติ ฌานารมฺมณํ ปฏิภาคนิมิตฺตํ ภาวนาจิตฺเตน อุปฺปาเทตฺวา. ปริตฺตํ นาม วิกฺขมฺภนอสมตฺถตฺตา กิเลเสหิ ปริโต ขณฺฑิตํ วิย โหติ. ตสฺส ปฏิกฺเขเปนาติ ปริตฺตภาวปฏิกฺเขเปน. ปมาณนฺติปิ กามาวจรเมว [Pg.253] ปาปกานํ ปมาณกรณธมฺมานํ วิกฺขมฺภนวเสน อปฺปชหนโต. ตปฺปฏิกฺเขปวเสน อปฺปมาณํ นาม มหคฺคตนฺติ อาห – ‘‘รูปาวจรํ อรูปาวจร’’นฺติ. สมุจฺเฉทวเสน กิเลสานํ อปฺปหาเนน มหคฺคตชฺฌานมฺปิ สุภาวิตํ นาม น โหติ, ปเคว ปริตฺตชฺฌานนฺติ อาห – ‘‘สุภาวิตนฺติ…เป… โลกุตฺตรสฺเสเวตํ นาม’’นฺติ. เอตสฺส วเสนาติ ‘‘สุภาวิต’’นฺติ ปทสฺส วเสน.

‘Mānasa’ là sanh khởi trong tâm, ngài nói là ‘cittasambhūtā’ (sanh từ tâm). Còn những (nhân) ấy là vô minh v.v… đã được đề cập trong Pāli. Thật vậy, để chỉ ra rằng cũng như mủ nương tựa vào máu, sự chống đối có sự tùy thuận làm duyên y chỉ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘mamāyite vatthusmi’ (trong đối tượng được xem là ‘của ta’). Trong từ ‘tedha’, ‘idha’ chỉ là một tiểu từ, giống như trong các câu như ‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assa’ (Này các Tỳ khưu, ở đây, ta là người đã ăn xong). ‘Kāmaloka’ (dục giới) là thế giới của các hành được gọi là dục trưởng dưỡng, hoặc là thế giới nơi có các dục trưởng dưỡng. ‘Cittena adhiṭṭhahitvā’ (sau khi đã quyết định bằng tâm) có nghĩa là sau khi đã làm sanh khởi quang tướng (paṭibhāganimitta), đối tượng của thiền, bằng tâm tu tập. ‘Parittaṃ’ (nhỏ hẹp) được gọi như vậy vì không có khả năng chế ngự, nên giống như bị các phiền não cắt xén tứ phía. ‘Tassa paṭikkhepena’ (do sự loại bỏ nó) có nghĩa là do sự loại bỏ trạng thái nhỏ hẹp. ‘Pamāṇaṃ’ (có đo lường) cũng chỉ là cõi dục, vì không từ bỏ các pháp ác tạo ra sự đo lường bằng cách chế ngự. Bằng cách loại bỏ điều đó, ‘appamāṇaṃ’ (vô lượng) được gọi là ‘mahaggataṃ’ (đáo đại), ngài nói: ‘sắc giới, vô sắc giới.’ Do không từ bỏ các phiền não bằng cách đoạn trừ, ngay cả thiền đáo đại cũng không được gọi là ‘subhāvitaṃ’ (được tu tập tốt), huống hồ là thiền nhỏ hẹp; ngài nói: ‘subhāvitaṃ… đây là tên gọi chỉ dành cho siêu thế.’ ‘Etassa vasena’ (do phương tiện này) có nghĩa là do phương tiện của từ ‘subhāvitaṃ’.

ตเมว ปฏิปทนฺติ ตเมว อภิชฺฌาทิปหานาวหํ ฌานปฏิปทํ. อรหตฺเต ตสฺส อุปายภูตาย วิปสฺสนาย วา จตุตฺถชฺฌาเน ตสฺส อุปายภูเต อุปจาเร วา สติ จิตฺตํ ปสนฺนเมว โหตีติ อาห – ‘‘อรหตฺตํ วา…เป… อุปจารํ วา’’ติ. อธิโมกฺขสมฺปสาโทติ ‘‘อชฺเชว อรหตฺตํ คณฺหิสฺสามี’’ติ วา วิปสฺสนาย วีถิปฏิปนฺนตฺตา; ‘‘อชฺเชว จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตสฺสามี’’ติ วา อุปจารสมาธินา จิตฺตสฺส สมาหิตตฺตา อธิมุจฺจนภูโต สมฺปสาโท. ปฏิลาภสมฺปสาโทติ อรหตฺตสฺส จตุตฺถชฺฌานสฺส วา อธิคมสงฺขาโต สมฺปสาโท. ปฏิลาโภปิ หิ กิเลสกาลุสิยาภิภวนโต จิตฺตสฺส สุปฺปสนฺนภาวาวหตฺตา ‘‘สมฺปสาโท’’ติ วุตฺโต. ปจฺจยาติ นามรูปปจฺจยา อวิชฺชาทโย. สพฺพถาติ สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทโต อาทีนวโต นิสฺสรณโตติ สพฺพปฺปกาเรน. อาสาติ อธิมุจฺจนวเสน อาสีสนา. เตนาห – ‘‘อาสา สนฺติฏฺฐติ, อธิโมกฺขํ ปฏิลภตี’’ติ.

‘Tameva paṭipadaṃ’ (chính con đường ấy) là chính con đường thiền định ấy, con đường mang lại sự từ bỏ tham ái v.v… Khi có A-la-hán quả, hoặc có tuệ quán là phương tiện để đạt đến nó, hoặc có thiền thứ tư, hoặc có cận định là phương tiện để đạt đến nó, thì tâm quả thật trong sáng; do đó ngài nói: ‘arahattaṃ vā…pe… upacāraṃ vā’ (hoặc A-la-hán quả… hoặc cận định). ‘Adhimokkhasampasādo’ (sự trong sáng do quyết định) là sự trong sáng ở trạng thái quyết định, hoặc vì đã đi vào lộ trình của tuệ quán với ý nghĩ ‘ngay hôm nay ta sẽ chứng đắc A-la-hán quả,’ hoặc vì tâm đã được định tĩnh bởi cận định với ý nghĩ ‘ngay hôm nay ta sẽ tạo ra thiền thứ tư.’ ‘Paṭilābhasampasādo’ (sự trong sáng do thành tựu) là sự trong sáng được gọi là sự chứng đắc A-la-hán quả hoặc thiền thứ tư. Thật vậy, ngay cả sự thành tựu cũng được gọi là ‘sampasādo’ (sự trong sáng) vì nó mang lại trạng thái tâm vô cùng trong sáng do đã chế ngự được sự vẩn đục của phiền não. ‘Paccayā’ (các duyên) là các duyên của danh và sắc, như vô minh v.v… ‘Sabbathā’ (bằng mọi cách) là bằng tất cả các cách: từ sự sanh khởi, từ sự diệt tận, từ vị ngọt, từ sự nguy hiểm, từ sự thoát ly. ‘Āsā’ (hy vọng) là sự mong mỏi theo phương diện quyết định. Do đó, ngài nói: ‘āsā santiṭṭhati, adhimokkhaṃ paṭilabhatī’ (hy vọng được thiết lập, người ấy đạt được sự quyết định).

ปาทกนฺติ ปทฏฺฐานํ. กิเลสา สนฺนิสีทนฺตีติ นีวรณสหคตา เอว กิเลสา วิกฺขมฺภนวเสน วูปสมนฺติ. สตีติ อุปจารชฺฌานาวหา สติ สนฺติฏฺฐติ. สงฺขารคตนฺติ ภาวนาย สมตาย ปวตฺตมานตฺตา, อิเม ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทโย เอกรสา หุตฺวา ปวตฺตนฺตีติ, ภาวนาจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนํ สงฺขารคตํ วิภูตํ ปากฏํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. จิตฺตุปฺปาโทติ ภาวนาจิตฺตุปฺปาโท. เลปปิณฺเฑติ สิเลสปิณฺเฑ ลคฺคมาโน วิย อปฺปิโต วิย โหติ. อุปจาเรน สมาธิยติ อุปจารชฺฌาเนน สมาธิยติ. อยนฺติ อยํ ทุวิโธปิ อธิมุจฺจนากาโร อธิโมกฺขสมฺปสาโท นาม. ตสฺมึ สมฺปสาเท สตีติ เอตสฺมึ วิปสฺสนาลกฺขเณ, อุปจารชฺฌาเน วา อธิโมกฺขสมฺปสาเท สติ. โย ปน อรหตฺตํ วา ปฏิลภติ จตุตฺถชฺฌานํ วา, ตสฺส จิตฺตํ วิปฺปสนฺนํ โหติเยว, อยํ นิปฺปริยายโต ปฏิลาภสมฺปสาโท, เอวํ สนฺเตปิ อิธามิปฺเปตเมว ทสฺเสตุํ[Pg.254], ‘‘อิธ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิปสฺสนา หีติอาทิ วุตฺตสฺส สมตฺถนํ. ตตฺถ ปญฺญายาติ อรหตฺตปญฺญาย. อธิมุจฺจนสฺสาติ สทฺทหนํ อุสฺสุกฺกาปชฺชนสฺส. อุปจารนฺติ อุปจารชฺฌานํ. อาเนญฺชสมาปตฺติยา อธิมุจฺจนสฺส การณนฺติ โยชนา.

“Pādakaṃ” có nghĩa là nền tảng. “Các phiền não lắng xuống” có nghĩa là các phiền não đi cùng với các triền cái được lắng dịu bằng cách trấn áp. “Niệm” có nghĩa là niệm đưa đến cận định thiền được an trú. “Hành” có nghĩa là do tiến hành một cách quân bình trong sự tu tập, các pháp này như là trạch pháp giác chi v.v... trở thành một vị mà tiến hành, (nên) hành thuộc về tâm sanh tu tập trở nên rõ ràng, hiển lộ mà hiện khởi. “Tâm sanh” là tâm sanh tu tập. “Trong khối bột nhão” là giống như dính vào, giống như được áp đặt vào trong khối keo dán. “Định tĩnh bằng cận hành” là định tĩnh bằng cận định thiền. “Này” có nghĩa là cả hai loại phương thức tin chắc này được gọi là sự trong sạch do thắng giải. “Khi có sự trong sạch ấy” có nghĩa là khi có sự trong sạch do thắng giải ở trong đặc tính của minh sát này, hoặc ở trong cận định thiền. Vị nào chứng đắc A-la-hán hoặc đệ tứ thiền, tâm của vị ấy chắc chắn trong sạch, đây là sự trong sạch do chứng đắc một cách không có phương tiện. Mặc dù là vậy, để chỉ ra điều được ngụ ý ở đây, câu “Còn ở đây” v.v... đã được nói. “Bởi vì minh sát” v.v... là sự hỗ trợ cho điều đã được nói. Ở đây, “bằng trí tuệ” là bằng trí tuệ A-la-hán. “Của sự tin chắc” là của sự tin tưởng, của sự nỗ lực. “Cận hành” là cận định thiền. Cần được liên kết là: là nguyên nhân của sự tin chắc đối với sự chứng nhập bất động.

เอตรหิ วาติ อิทานิเมว. อาเนญฺชํ วาติ จตุตฺถชฺฌานํ วา. สมาปชฺชตีติ อธิคจฺฉติ. อิทํ หีติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรติ. อรหตฺตสจฺฉิกิริยา นาม อคฺคมคฺคภาวนาย สติ อตฺถโต อาปนฺนา โหติ, อคฺคมคฺคปญฺญา เอว ตทตฺถํ อธิมุจฺจิตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อถ วา’’ติ วิกปฺปนฺตรมาห. ตตฺถ ยถา นาม ปาสาทสฺส อตฺถาย สมานีตทพฺพสมฺภาราวยเว อปฺปโหนฺเต กูฏาคารํ กาตุํ น ปโหนฺติเยว, เอวํสมฺปทมิทนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ตํ อนภิสมฺภุณนฺโต อาเนญฺชํ วา สมาปชฺชตี’’ติ อาห. จตุสจฺจํ วา สจฺฉิกโรติ เหฏฺฐิมมคฺคาธิคมนวเสน อาเนญฺชํ วา สมาปชฺชติ อุภยสฺสปิ เหตุปริคฺคหิตตฺตา.

“Hoặc bây giờ” có nghĩa là ngay bây giờ. “Hoặc bất động” có nghĩa là hoặc đệ tứ thiền. “Chứng nhập” có nghĩa là chứng đắc. Bằng câu “Bởi vì điều này” v.v..., ngài giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt. Sự chứng ngộ A-la-hán quả thật được thành tựu về mặt ý nghĩa khi có sự tu tập thượng đạo, để chỉ ra rằng chính trí tuệ thượng đạo cần được tin chắc cho mục đích ấy, ngài nói một phương án khác là “hoặc là”. Ở đây, để chỉ ra rằng “đây là sự thành tựu như vậy”, ngài nói: “Không thể thành tựu điều đó, vị ấy chứng nhập bất động”, giống như khi các bộ phận vật liệu được mang đến cho mục đích xây lâu đài không đủ, người ta không thể nào xây được lầu gác. Hoặc chứng ngộ Tứ đế bằng cách chứng đắc các đạo thấp hơn, hoặc chứng nhập bất động, vì cả hai đều được bao hàm bởi nhân.

ตตฺราติ ตสฺมึ ‘‘ปญฺญาย วา อธิมุจฺจติ, อาเนญฺชํ วา สมาปชฺชตี’’ติ ยถาวุตฺเต วิเสสาธิคเม อยํ อิทานิ วุจฺจมาโน โยชนานโย. เอวํ โหตีติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน จิตฺตาภินีหาโร โหติ. กิจฺจนฺติ ปพฺพชิตกิจฺจํ. ตโตติ อรหตฺตาธิคมนโต. โอสกฺกิตมานโสติ สํกุจิตจิตฺโต. อนฺตรา น ติฏฺฐตีติ อสมาหิตภูมิยํ น ติฏฺฐติ. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – ยถา ตสฺส ปุริสสฺส วนมหึสํ คเหตุํ อุสฺสาหวโต โอสกฺกนฺตสฺส สสโคธาทิคฺคหเณ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, เอวํ อิมสฺสปิ ภิกฺขุโน อรหตฺตํ คเหตุํ อุสฺสาหวโต ตโต โอสกฺกิตฺวา จตุตฺถชฺฌานสมาปชฺชเน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. เอเสว นโยติ ยถาวุตฺตํ อุปมํ อุปมาสํสนฺทนญฺจ มคฺคภาวนาโยชนายํ จตุสจฺจสจฺฉิกิริยาโยชนายญฺจ อติทิสติ.

“Ở đây” có nghĩa là trong sự chứng đắc đặc biệt đã được nói như là “hoặc tin chắc bằng trí tuệ, hoặc chứng nhập bất động”, đây là phương pháp liên kết đang được nói đến bây giờ. “Trở nên như vậy” có nghĩa là sự hướng tâm xảy ra theo cách đang được nói đến bây giờ. “Nhiệm vụ” là nhiệm vụ của người xuất gia. “Từ đó” là từ sự chứng đắc A-la-hán. “Với tâm thối lui” là với tâm co rút. “Không dừng lại ở giữa” có nghĩa là không dừng lại ở cảnh giới không định tĩnh. Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa đã nói bằng ví dụ, câu “giống như” v.v... đã được nói. Ở đây, ý nghĩa tóm tắt là như vầy: Giống như người kia đang nỗ lực bắt con trâu rừng, khi thối lui, không có gì phải nói về việc bắt thỏ, kỳ đà v.v...; cũng vậy, vị tỳ khưu này đang nỗ lực để đạt được A-la-hán, khi thối lui từ đó, không có gì phải nói về việc chứng nhập đệ tứ thiền. “Chính phương pháp này” có nghĩa là ngài áp dụng ví dụ đã nói và sự kết nối ví dụ cho việc liên kết tu tập đạo và việc liên kết chứng ngộ Tứ đế.

เหตุอตฺถโชตโน ยนฺติ นิปาโต, กรเณ วา เอตํ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘เยน การเณนา’’ติ. ตสฺส สํวตฺตนํ อรหติ, ตํ วา ปโยชนํ เอตสฺสาติ ตํสํวตฺตนิกํ. วิญฺญาณนฺติ วิปากวิญฺญาณํ. อาเนญฺชสภาวํ อุปคจฺฉตีติ อาเนญฺชูปคํ. ยถา กุสลํ อาเนญฺชสภาวํ, เอวํ ตํ วิปากวิญฺญาณมฺปิ อาเนญฺชสภาวํ อุปคตํ อสฺส ภเวยฺย. เตนาห – ‘‘กาทิสเมว ภเวยฺยาติ อตฺโถ’’ติ. เกจีติ อภยคิริวาสิโน. กุสลวิญฺญาณนฺติ [Pg.255] วิปากวิญฺญาณมฺปิ ตํ กุสลํ วิย วทนฺติ. ตนฺนามกเมวาติ กุสลํ วิย อาเนญฺชนามกเมว สิยา. เอตฺถ จ ปุริมวิกปฺเป ‘‘อาเนญฺชูปค’’นฺติ ตํสทิสตา วุตฺตา, ทุติยวิกปฺเป ตโต เอว ตํสมญฺญตา. โส ปนายมตฺโถติ อาเนญฺชสทิสตาย วิปากกาเลปิ ตํนามกเมว อสฺสาติ ยถาวุตฺโต อตฺโถ. อิมินา นเยนาติ อิมินา วุตฺตนเยน. เอตฺถ หิ อาเนญฺชาภิสงฺขารเหตุวิปากวิญฺญาณํ ‘‘อาเนญฺชูปคํ โหติ วิญฺญาณ’’นฺติ วุตฺตตฺตา ตํนามกเมว กตฺวา ทีปิตํ. อรหตฺตสฺสาปีติ อปิสทฺเทน อคฺคมคฺคภาวนายปิ เหฏฺฐิมมคฺคภาวนายปีติ อตฺโถ สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. สมาธิวเสน โอสกฺกนา กถิตาติ ‘‘วิปุเลน มหคฺคเตน เจตสา วิหเรยฺย’’นฺติ สมถนยํ ทสฺเสตฺวา เทสนา กถิตา.

Bất biến từ “yaṃ” làm sáng tỏ ý nghĩa nguyên nhân, hoặc đây là cách nói ở sở dụng cách, nên ngài nói “do nguyên nhân nào”. “Taṃsaṃvattanikaṃ” có nghĩa là xứng đáng với sự chuyển khởi của nó, hoặc nó có mục đích đó. “Thức” là dị thục thức. “Āneñjūpagaṃ” có nghĩa là đi đến bản chất bất động. Giống như thiện có bản chất bất động, dị thục thức ấy cũng có thể đã đi đến bản chất bất động như vậy. Do đó, ngài nói: “Ý nghĩa là nó có thể trở nên giống như thế nào”. “Một số vị” là các vị ở Abhayagiri. “Thiện thức” có nghĩa là họ nói dị thục thức cũng giống như thiện đó. “Chỉ có tên đó” có nghĩa là nó có thể chỉ có tên là bất động giống như thiện. Và ở đây, trong phương án trước, sự tương tự với nó đã được nói là “āneñjūpagaṃ”, trong phương án thứ hai, sự đồng danh với nó cũng từ đó mà ra. Nhưng ý nghĩa này là: do sự tương tự với bất động, vào lúc dị thục, nó cũng có tên đó, đây là ý nghĩa đã được nói. “Bằng phương pháp này” là bằng phương pháp đã được nói này. Vì ở đây, dị thục thức có nhân là bất động hành đã được nói là “thức trở nên đi đến bất động”, nên nó đã được giải thích bằng cách đặt cho nó tên đó. “Của A-la-hán cũng vậy” nên được hiểu rằng bằng từ “api”, ý nghĩa “của sự tu tập thượng đạo cũng vậy, của sự tu tập hạ đạo cũng vậy” được bao gồm. Sự thối lui do định đã được nói, có nghĩa là bài pháp đã được thuyết giảng bằng cách chỉ ra phương pháp chỉ tịnh là “nên trú với tâm quảng đại, đáo đại”.

๖๗. อยญฺหิ ภิกฺขูติ ยํ อุทฺทิสฺส อยํ ทุติยาเนญฺชสปฺปายเทสนาย ภิกฺขุ วุตฺโต. ปญฺญวนฺตตโรติ วตฺวา ตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสตี’’ติ วุตฺตํ. เหฏฺฐิมสฺส หิ ‘‘เย จ ทิฏฺฐธมฺมิกา กามา’’ติอาทินา รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพาเนว รูปมุเขน วิปสฺสนาภินิเวโส กโต, อิมสฺส ปน ‘‘ยํ กิญฺจิ รูป’’นฺติอาทินา สกลรูปธมฺมวเสน. ภควา หิ กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต กมฺมฏฺฐานิกสฺส ภิกฺขุโน การณพลานุรูปเมว ปฐมํ ภาวนาภินิเวสํ ทสฺเสติ; โส ปจฺฉา ญาเณ วิปุลํ คจฺฉนฺเต อนวเสสโต ธมฺมํ ปริคฺคณฺหาติ. รูปปฏิพาหเนนาติ รูปวิราคภาวนาย สพฺพโส สมติกฺกเมน. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ตติยาเนญฺชาทีสุ.

67. “Vị tỳ khưu này” là chỉ đến vị tỳ khưu được nói đến trong bài thuyết giảng về sự thích hợp với bất động thứ hai. Sau khi nói “có trí tuệ hơn”, để chỉ rõ điều ấy, đã được nói rằng: “vị ấy gộp chung cả hai đề mục nghiệp xứ lại và quán xét”. Thật vậy, đối với vị (tỳ khưu) thấp hơn, sự chuyên tâm vào minh sát được thực hiện qua sắc đối với chính các sắc, thanh, hương, vị, xúc bằng câu v.v... “và những dục nào thuộc hiện tại”. Còn đối với vị này, (sự chuyên tâm) là theo cách của tất cả các pháp sắc bằng câu v.v... “bất cứ sắc nào”. Thật vậy, khi Đức Thế Tôn thuyết giảng về đề mục nghiệp xứ, Ngài chỉ ra sự chuyên tâm tu tập ban đầu tương xứng với năng lực và duyên cớ của vị tỳ khưu hành giả; sau đó, khi trí tuệ phát triển rộng lớn, vị ấy nắm bắt pháp không còn sót lại. “Bằng sự loại trừ sắc” có nghĩa là bằng sự vượt qua hoàn toàn sự tu tập ly tham đối với sắc. “Ở tất cả” có nghĩa là ở trong tất cả các (pháp) như là bất động thứ ba v.v...

ปญฺญวนฺตตโรติ ปญฺญุตฺตโร. ติณฺณมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวาติ กามคุณา สพฺพรูปธมฺมา กามสญฺญาติ เอวํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ กมฺมฏฺฐานวเสน ติธา วุตฺเต สมฺมสนูปคธมฺเม เอกโต กตฺวา, ‘‘สพฺพเมตํ อนิจฺจ’’นฺติ เอกชฺฌํ คเหตฺวา, สมฺมสติ ยถา – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๒๙๘; สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๖; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๔, ๗, ๘; ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๐, ๑๑; ปฏิ. ม. ๒.๓๐). เตนาห – ‘‘อุภยเมตํ อนิจฺจ’’นฺติอาทิ. กามรูปสญฺญาวเสน ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกเภทโต อฏฺฐ เอเกกโกฏฺฐาสาติ เอวํ กตํ อุภยนฺติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิก…เป… วเสน สงฺขิปิตฺวา อุภยนฺติ วุตฺต’’นฺติ. ตณฺหาทิฏฺฐิวเสนาติ ตณฺหาภินนฺทนาวเสน ‘‘เอตํ มมา’’ติ, ทิฏฺฐาภินนฺทนาวเสน [Pg.256] ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ เอวํ อภินนฺทิตุํ. เอเสว นโยติ อิมินา ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ‘‘เอตํ มม, เอโส เม อตฺตา’’ติ อภินนฺทิตุํ อชฺโฌสาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา ฐาตุนฺติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. กามปฏิพาหเนนาติ อิทํ อาคมนปฏิปทาทสฺสนตฺถํ, วณฺณภณนตฺถญฺจ วุตฺตํ. รูปปฏิพาหนํ หิสฺส อาสนฺนํ, ตโตปิ อากาสานญฺจายตนสมติกฺกโม, ตํสมติกฺกเมน สเหว สพฺเพ ตา วิปสฺสนาวเสน โอสกฺกนา กถิตา ‘‘อุภยเมตํ อนิจฺจ’’นฺติอาทิวจนโต.

“Có trí tuệ hơn” có nghĩa là có trí tuệ ưu việt. “Gộp chung cả ba đề mục nghiệp xứ lại” có nghĩa là: các dục trưởng, tất cả các pháp sắc, và tưởng về dục – sau khi gộp chung các pháp cần được quán xét đã được nói theo ba cách tùy theo đề mục nghiệp xứ của ba hạng người, nắm bắt chung lại rằng “tất cả những thứ này là vô thường”, vị ấy quán xét như sau: “bất cứ pháp nào có sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có diệt tận”. Do đó, Ngài nói: “cả hai thứ này là vô thường” v.v... Tùy theo tưởng về dục và sắc, do sự phân biệt giữa hiện tại và vị lai, có tám phần riêng biệt; cái được làm như vậy được gọi là “cả hai”. (Chú giải) nói: “được gọi là ‘cả hai’ sau khi đã tóm tắt theo cách... hiện tại... v.v...”. “Theo cách của ái và kiến” có nghĩa là hoan hỷ theo cách hoan hỷ của ái rằng “đây là của tôi”, và theo cách hoan hỷ của kiến rằng “đây là tự ngã của tôi”. “Cũng theo phương pháp ấy”, bằng câu này, (chú giải) áp dụng ý nghĩa này: hoan hỷ theo cách của ái và kiến rằng “đây là của tôi, đây là tự ngã của tôi”, rồi tham đắm, nuốt chửng, và xác quyết mà an trú. “Bằng sự loại trừ dục”, điều này được nói nhằm mục đích chỉ ra con đường đã đến và nhằm mục đích tán dương. Thật vậy, sự loại trừ sắc là gần gũi với vị ấy. Từ đó, (có) sự vượt qua Không Vô Biên Xứ. Cùng với sự vượt qua ấy, tất cả những sự thoái lui theo cách minh sát đã được nói đến, do lời dạy v.v... “cả hai thứ này là vô thường”.

๖๘. อิธ อตฺตโน จาติ อากิญฺจญฺญายตนกมฺมฏฺฐานํ สนฺธายาห. นิรุชฺฌนฺติ ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคนิโรเธน, สมาปชฺชนกฺขเณ ปน อนุปฺปาทเนนปิ. เตนาห ‘‘อากิญฺจญฺญายตนํ ปตฺวา’’ติ. อตปฺปกฏฺเฐนาติ อุฬารตรภาเวน ฌานสมาปตฺติยา อติตฺติกรภาเวน. ตเมว ปฏิปทนฺติ อากิญฺจญฺญายตนภาวนมาห. สมาธิวเสน โอสกฺกนา กถิตา ตติยารุปฺปกมฺมฏฺฐานสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘ยตฺเถตา’’ติอาทินา.

68. “Ở đây, và của chính mình”, (Ngài) nói điều này nhắm đến đề mục nghiệp xứ Vô Sở Hữu Xứ. “Chúng diệt” do sự diệt của dục và tham liên quan đến chúng, và cũng do sự không sanh khởi trong khoảnh khắc nhập định. Do đó, Ngài nói “sau khi đạt đến Vô Sở Hữu Xứ”. “Bằng sự không thỏa mãn” có nghĩa là bằng trạng thái không thỏa mãn với sự chứng đắc thiền do tính chất cao thượng hơn. “Chính con đường thực hành ấy”, (Ngài) nói đến sự tu tập Vô Sở Hữu Xứ. Sự thoái lui theo cách của định đã được nói đến, vì đề mục nghiệp xứ vô sắc thứ ba đã được nói bằng câu v.v... “nơi mà những...”.

อิธ อตฺตโนติ ทฺวิโกฏิกสุญฺญตามนสิการสงฺขาตํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. เหฏฺฐา วุตฺตปฏิปทนฺติ อนนฺตรํ วุตฺตอากิญฺจญฺญายตนกมฺมฏฺฐานํ. สติ สมถภาวนายํ สุญฺญตามนสิการสฺส อิธ สาติสยตฺตา วุตฺตํ. ‘‘ทุติยากิญฺจญฺญายตเน วิปสฺสนาวเสน โอสกฺกนา กถิตา’’ติ.

“Ở đây, của chính mình” có nghĩa là đề mục nghiệp xứ minh sát được gọi là sự tác ý về tánh không ở hai phương diện. “Con đường thực hành đã được nói ở dưới” có nghĩa là đề mục nghiệp xứ Vô Sở Hữu Xứ đã được nói ngay trước đó. Mặc dù có sự tu tập chỉ, (điều này) được nói ở đây vì tính chất ưu việt của sự tác ý về tánh không. “Ở Vô Sở Hữu Xứ thứ hai, sự thoái lui theo cách minh sát đã được nói đến”.

๗๐. ตติยากิญฺจญฺญายตเน อตฺตโนติ จตุโกฏิกสุญฺญตามนสิการสงฺขาตํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สุญฺญตานุปสฺสนาธิกาเร. กฺวจีติ กตฺถจิ ฐาเน, กาเล, ธมฺเม วา. อถ วา กฺวจีติ อชฺฌตฺตํ, พหิทฺธา วา. อตฺตโน อตฺตานนฺติ สกตฺตานํ. ‘‘อยํ โข, โภ พฺรหฺมา…เป… วสี ปิตา ภูตภพฺยาน’’นฺติอาทินา (ที. นิ. ๑.๔๒) ปรปริกปฺปิตํ อตฺตานญฺจ กสฺสจิ กิญฺจนภูตํ น ปสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กสฺสจี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปรสฺสาติ ‘‘ปรา ปชา’’ติ ‘‘ปโร ปุริโส’’ติ จ เอวํ คหิตสฺส. น จ มม กฺวจนีติ เอตฺถ มม-สทฺโท อฏฺฐานปยุตฺโตติ อาห ‘‘มมสทฺทํ ตาว ฐเปตฺวา’’ติ. ปรสฺส จาติ อตฺตโต อญฺญสฺส, ‘‘ปโร ปุริโส นาม อตฺถิ มมตฺถาย สชิโต, ตสฺส วเสน มยฺหํ สพฺพํ [Pg.257] อิชฺฌตี’’ติ เอวํ เอกจฺจทิฏฺฐิคติกปริกปฺปิตวเสน ปรํ อตฺตานํ, ตญฺจ อตฺตโน กิญฺจนภูตํ น ปสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘น จ กฺวจนี’’ติอาทิมาห. เอตฺถ จ นาหํ กฺวจนีติ สกอตฺตโน อภาวํ ปสฺสติ. น กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมินฺติ สกอตฺตโน เอว กสฺสจิ อนตฺตนิยตํ ปสฺสติ. น จ, มมาติ เอตํ ทฺวยํ ยถาสงฺขฺยํ สมฺพนฺธิตพฺพํ, อตฺถีติ ปจฺเจกํ. ‘‘น จ กฺวจนิ ปรสฺส อตฺตา อตฺถี’’ติ ปรสฺส อตฺตโน อภาวํ ปสฺสติ, ‘‘ตสฺส ปรสฺส อตฺตโน มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนตา น จตฺถี’’ติ ปรสฺส อตฺตโน อนตฺตนิยตํ ปสฺสติ. เอวํ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา จ ขนฺธานํ อตฺตตฺตนิยสุญฺญตา สุทฺธสงฺขารปุญฺชตา จตุโกฏิกสุญฺญตาปริคฺคณฺหเนน ทิฏฺฐา โหติ. เหฏฺฐา วุตฺตปฏิปทนฺติ อิธาปิ อากิญฺจญฺญายตนกมฺมฏฺฐานเมว วทติ. วิปสฺสนาวเสเนว โอสกฺกนา กถิตา จตุโกฏิกสุญฺญตาทสฺสนวิเสสภาวโต, ตปฺปธานตฺตา จสฺส มนสิการสฺส.

70. “Ở Vô Sở Hữu Xứ thứ ba, của chính mình” có nghĩa là đề mục nghiệp xứ minh sát được gọi là sự tác ý về tánh không ở bốn phương diện. “Ở đây” có nghĩa là trong chương này về sự tùy quán tánh không. “Ở đâu đó” có nghĩa là ở một nơi nào đó, một thời điểm nào đó, hoặc một pháp nào đó. Hoặc là, “ở đâu đó” có nghĩa là ở bên trong, hoặc ở bên ngoài. “Tự ngã của chính mình” có nghĩa là tự ngã của bản thân. Để chỉ ra rằng vị ấy không thấy tự ngã được người khác tưởng tượng ra bằng câu v.v... “Này các Phạm thiên, vị này... là đấng tự tại, là cha của những gì đã sanh và sẽ sanh”, và cũng không thấy (tự ngã ấy) là sở hữu của bất cứ ai, (chú giải) nói “của bất cứ ai” v.v... Trong đó, “của người khác” có nghĩa là của cái được hiểu là “chúng sanh khác” hay “người khác”. Trong câu “và không phải của tôi ở đâu đó”, từ “của tôi” được sử dụng không đúng chỗ, do đó (chú giải) nói “trước hết hãy để từ ‘mama’ sang một bên”. “Và của người khác” có nghĩa là của người khác với tự ngã. Để chỉ ra rằng vị ấy không thấy tự ngã của người khác theo cách tưởng tượng của một số người theo tà kiến rằng: “có một người khác được tạo ra vì lợi ích của tôi, nhờ vào người đó mà mọi thứ của tôi được thành tựu”, và cũng không thấy (tự ngã ấy) là sở hữu của chính mình, (chú giải) nói “và không ở đâu đó” v.v... Và ở đây, “tôi không là ở đâu đó”, (vị ấy) thấy sự không tồn tại của tự ngã của bản thân. “Tôi không là sở hữu của bất cứ ai”, (vị ấy) thấy chính tự ngã của bản thân không thuộc về bất cứ ai. “Và không”, “của tôi” – hai điều này cần được liên kết theo thứ tự tương ứng; “có” (được hiểu) cho mỗi vế. “Và không có tự ngã của người khác ở đâu đó”, (vị ấy) thấy sự không tồn tại của tự ngã của người khác. “Và không có sự sở hữu nào của tôi trong bất cứ điều gì đối với tự ngã của người khác ấy”, (vị ấy) thấy tự ngã của người khác không thuộc về mình. Như vậy, tánh không về ngã và ngã sở của các uẩn ở bên trong và bên ngoài, và (chúng) chỉ là một khối các hành thuần túy, được thấy bằng sự nắm bắt tánh không ở bốn phương diện. “Con đường thực hành đã được nói ở dưới”, ở đây cũng nói đến chính đề mục nghiệp xứ Vô Sở Hữu Xứ. Sự thoái lui chỉ theo cách minh sát đã được nói đến, do tính chất đặc biệt của việc thấy tánh không ở bốn phương diện, và vì sự tác ý này là chủ yếu.

อิธ อตฺตโนติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกมฺมฏฺฐานมาห. สพฺพสญฺญาติ รูปสญฺญา ปฏิฆสญฺญา นานตฺตสญฺญา เหฏฺฐิมา ติสฺโส อรูปสญฺญาติ เอวํ สพฺพสญฺญา อนวเสสา นิรุชฺฌนฺตีติ วทนฺติ. ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตา’’ติ ปน วิเสสิตตฺตา อิมสฺมึ อาคตา จตุตฺถชฺฌานสญฺญาทโย อปิ สญฺญาติ อปเร. ตนฺติ สมฺมุติมตฺตํ กามสญฺญาปฏิพาหนวเสเนว เตสํ นานตฺตสญฺญาทินิโรธสฺส อตฺถสิทฺธตฺตา. สมาธิวเสน โอสกฺกนา กถิตา เนวสญฺญานาสญฺญายตนภาวนาย สมถกมฺมฏฺฐานภาวโต.

Ở đây, câu “tự ngã” có nghĩa là đề mục thiền phi tưởng phi phi tưởng xứ. Câu “tất cả tưởng” có nghĩa là: sắc tưởng, đối ngại tưởng, dị biệt tưởng, ba tưởng vô sắc ở bậc thấp hơn. Như vậy, họ nói rằng tất cả tưởng đều được đoạn diệt không còn dư sót. Tuy nhiên, do được nêu rõ là “đã được nói ở dưới,” những vị khác cho rằng các tưởng của thiền thứ tư v.v… được đề cập ở đây cũng là tưởng. Điều đó chỉ là quy ước, vì sự đoạn diệt các dị biệt tưởng v.v… của chúng đã được thành tựu chính nhờ vào việc chế ngự các dục tưởng. Sự lui bước được nói đến là do định, vì sự tu tập phi tưởng phi phi tưởng xứ có bản chất là một đề mục thiền chỉ.

๗๑. ปุพฺเพ ปญฺจวิธํ กมฺมวฏฺฏนฺติ ปุริมกมฺมภวสฺมึ โมโห อวิชฺชา อายูหนา สงฺขารา นิกนฺติตณฺหา อุปคมนํ อุปาทานํ เจตนา ภโวติ เอวมาคโต สปริกฺขาโร กมฺมปฺปพนฺโธ. น อายูหิตํ อสฺสาติ น เจติตํ ปกปฺปิตํ ภเวยฺย. เอตรหิ เอวํ ปญฺจวิธํ วิปากวฏฺฏนฺติ วิญฺญาณนามรูปสฬายตนผสฺสเวทนาสงฺขาโต ปจฺจุปฺปนฺโน วิปากปฺปพนฺโธ นปฺปวตฺเตยฺย การณสฺส อนิปฺผนฺนตฺตา. สเจ อายูหิตํ น ภวิสฺสตีติ ยทิ เจติตํ ปกปฺปิตํ น สิยา. ยํ อตฺถีติ ยํ ปรมตฺถโต วิชฺชมานกํ. เตนาห ‘‘ภูต’’นฺติ. ตญฺหิ ปจฺจยนิพฺพตฺตตาย ‘‘ภูต’’นฺติ วุจฺจติ. ตํ ปชหามีติ ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน ตโต เอว อายตึ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนวเสน ปชหามิ ปริจฺจชามิ.

71. Trước đây, luân hồi nghiệp năm loại là: trong nghiệp hữu quá khứ, si mê là vô minh, sự tích lũy là các hành, sự khao khát là ái, sự tiếp cận là thủ, tư tâm sở là hữu. Như vậy, chuỗi tiến trình của nghiệp cùng với các yếu tố phụ thuộc của nó đã diễn ra. Câu “nó đã không được tích lũy” có nghĩa là nó đã không được chủ ý, không được hoạch định. Hiện tại, luân hồi quả năm loại là: chuỗi tiến trình của quả ở hiện tại, được gọi là thức, danh-sắc, sáu xứ, xúc, và thọ, sẽ không tiếp diễn vì nguyên nhân đã không được tạo ra. Câu “nếu nó đã không được tích lũy” có nghĩa là nếu nó đã không được chủ ý, không được hoạch định. Câu “cái đang có” có nghĩa là cái đang hiện hữu theo nghĩa chân đế. Do đó, Ngài nói “cái đã thành.” Vì nó được gọi là “cái đã thành” do được sinh ra từ các duyên. Câu “tôi từ bỏ nó” có nghĩa là tôi từ bỏ, tôi xả ly nó bằng cách từ bỏ dục và tham liên quan đến nó, và bằng cách đưa nó đến trạng thái không phát sinh trong tương lai.

ปรินิพฺพายีติ [Pg.258] สห ปริกปฺปเนน อตีตตฺเถติ อาห ‘‘ปรินิพฺพาเยยฺยา’’ติ. ปรินิพฺพาเยยฺย นุ โขติ วา ปาโฐ, โส เอวตฺโถ. น กิญฺจิ กถิตนฺติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา สงฺขาราวเสสสุขุมภาเวน ญาณุตฺตรสฺเสว วิสยภาวโต สรูปโต น กิญฺจิ กถิตํ, นเยน ปนสฺส วิเสสํ ญาเปตุกามตฺตา. ภควโต กิร เอตทโหสิ – ‘‘อิมิสฺสํเยว ปริสติ นิสินฺโน อานนฺโท อนุสนฺธิกุสลตาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปาทกํ กตฺวา ฐิตสฺส ภิกฺขุโน ปฏิสนฺธึ อรหตฺตญฺจ สนฺธาย ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสติ, อิมินา ปุจฺฉานุสนฺธินา ตมตฺถํ เทเสสฺสามี’’ติ. โอสกฺกนาย จ อิธาธิปฺเปตตฺตา ภินฺนรสเทสนา โหตีติ ปุจฺฉานุสนฺธิ ปุจฺฉิตา. ตสฺมิญฺหิ อสติ อนุสนฺธิเภทภินฺเนสา เทสนา, น จ พุทฺธาจิณฺณา ภินฺนรสเทสนาติ. วิปสฺสนานิสฺสิตนฺติ ตนฺนิสฺสิตํ. ตสฺส ภิกฺขุโน. อุปาทิยติ เอเตนาติ จ อุปาทานํ. น ปรินิพฺพายติ ปหาตพฺพสฺส อปฺปชหนโต. เตนาห ภควา – ‘‘ธมฺมาปิ โข, ภิกฺขเว, ปหาตพฺพา, ปเคว อธมฺมา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๐). อุปาทานเสฏฺฐนฺติ อิทํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนภวสฺส สพฺพภวคฺคตาทสฺสนปรํ, น ปน อริยภวคฺคสฺส อุปาทานเสฏฺฐตาปฏิเสธปรํ.

Câu “đã nhập vô dư yết-bàn” (parinibbāyīti) là ở thì quá khứ cùng với sự hoạch định, nên Ngài nói “sẽ nhập vô dư yết-bàn” (parinibbāyeyyā). Hoặc có bản đọc là “Parinibbāyeyya nu kho,” cũng có cùng ý nghĩa. Câu “không có gì được nói đến” có nghĩa là không có gì được nói về bản chất của nó, vì sự chứng đắc phi tưởng phi phi tưởng xứ, do sự vi tế của các hành còn sót lại, chỉ là đối tượng của một trí tuệ siêu việt; nhưng (có điều được nói) theo phương pháp, do mong muốn làm cho biết sự khác biệt của nó. Dường như Đức Thế Tôn đã nghĩ rằng: “Trong chính hội chúng này, Tôn giả Ānanda, do khéo léo trong việc liên kết, sẽ hỏi một câu hỏi liên quan đến sự tái sanh và quả A-la-hán của một vị tỳ khưu đã an trú lấy phi tưởng phi phi tưởng xứ làm nền tảng. Thông qua sự liên kết của câu hỏi này, ta sẽ thuyết giảng ý nghĩa đó.” Và vì sự lui bước được chủ ý ở đây, bài pháp sẽ có một hương vị khác, nên sự liên kết của câu hỏi đã được hỏi. Vì nếu điều đó không có, bài pháp sẽ bị gián đoạn bởi một sự liên kết khác, và một bài pháp có hương vị khác không phải là thông lệ của các vị Phật. Câu “dựa vào minh sát” có nghĩa là dựa vào điều đó. Của vị tỳ khưu ấy. Và “thủ” là cái mà người ta bám víu vào. Vị ấy không nhập vô dư yết-bàn vì không từ bỏ cái cần phải từ bỏ. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Này các tỳ khưu, ngay cả các pháp cũng cần phải từ bỏ, huống chi là các phi pháp.” Câu “sự chấp thủ cao nhất” là nhằm mục đích chỉ ra rằng sự tồn tại trong phi tưởng phi phi tưởng xứ là đỉnh cao của mọi sự tồn tại, chứ không phải nhằm mục đích phủ nhận rằng đỉnh cao của sự tồn tại của bậc Thánh là sự chấp thủ cao nhất.

๗๓. นิสฺสายาติ ภวปริยาปนฺนํ นาม ธมฺมํ นิสฺสาย ตปฺปริยาปนฺนํ นาม นิสฺสาย โอฆนิตฺถรณา ภควตา อกฺขาตา; อโห อจฺฉริยเมตํ, อโห อพฺภุตเมตนฺติ.

73. Câu “nhờ nương tựa” có nghĩa là: nhờ nương tựa vào một pháp nào đó thuộc về cõi hữu, nhờ nương tựa vào một sự vật nào đó thuộc về cõi hữu ấy, việc vượt qua bộc lưu đã được Đức Thế Tôn tuyên thuyết; ồ, thật là kỳ diệu thay! Ồ, thật là phi thường thay!

นวสุปิ ฐาเนสุ สมถยานิกสฺเสว วเสน เทสนาย อาคตตฺตา, อิธ จ กสฺสจิปิ ปาทกชฺฌานสฺส อนามฏฺฐตฺตา วุตฺตํ – ‘‘อริยสาวโกติ สุกฺขวิปสฺสโก อริยสาวโก’’ติ. นวนฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสตีติ อิทํ ฌานธมฺเมปิ อนุสฺสวลทฺเธ คเหตฺวา สมฺมสนํ สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ; เตภูมกสงฺขารคตํ อิธ วุตฺตนฺติ อนวเสสโต ปริคฺคหณํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ยาวตา สกฺกาโย’’ติ.

Bởi vì trong cả chín trường hợp, bài pháp được thuyết giảng theo quan điểm của người thực hành thiền chỉ, và vì ở đây không có thiền nền tảng nào được đề cập, nên được nói rằng: “vị Thánh đệ tử” có nghĩa là vị Thánh đệ tử thực hành thuần quán. Câu “vị ấy quán chiếu cả chín đề mục thiền chung với nhau” được nói như vậy vì có thể thực hiện việc quán chiếu bằng cách nắm bắt cả các thiền chi có được qua sự nghe. Câu “các hành thuộc ba cõi được nói đến ở đây” là nói đến sự liễu tri hoàn toàn không còn dư sót, nên được nói là: “cho đến khi nào còn thân kiến.”

เอตํ อมตนฺติ อมตํ นิพฺพานํ อารพฺภ ปวตฺติยา เอตํ อรหตฺตํ อมตรสํ. เตนาห – ‘‘เอตํ อมตํ สนฺตํ, เอตํ ปณีต’’นฺติ. ‘‘อนุปาทาย กิญฺจิปิ อคฺคเหตฺวา จิตฺตํ วิมุจฺจี’’ติ วุตฺตตฺตาปิ อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโข นิพฺพานํ อญฺญตฺถ สุตฺเต วุจฺจติ.

Câu “đây là bất tử” có nghĩa là: vì nó diễn tiến lấy Niết-bàn, cái bất tử, làm đối tượng, nên quả A-la-hán này có hương vị của sự bất tử. Do đó, Ngài nói: “đây là bất tử, là tịch tịnh; đây là vi diệu.” Cũng vì có nói rằng: “Không chấp thủ, không nắm giữ bất cứ điều gì, tâm được giải thoát,” nên sự giải thoát của tâm không còn chấp thủ được gọi là Niết-bàn trong một kinh khác.

ติณฺณํ [Pg.259] ภิกฺขูนนฺติ อภินิเวสเภเทน ติวิธานํ. ปาทกํ กตฺวา ฐิตสฺส โอสกฺกนาย อภาเว การณํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สโมธาเนตฺวาติ สมฺมเทว โอทหิตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน อสงฺกรโต ววตฺถเปตฺวา. สุกถิตํ นาม โหติ กเถตพฺพสฺส อนวเสเสตฺวา กถิตตฺตา.

Câu “của ba vị tỳ khưu” có nghĩa là của ba loại được phân biệt bởi sự cố chấp. Nguyên nhân của việc không có sự lui bước đối với vị đã an trú lấy đó làm nền tảng cần được hiểu theo phương cách đã được nói ở dưới. Câu “sau khi đã kết hợp” có nghĩa là sau khi đã đặt vào đúng chỗ, đã thiết lập không có sự lẫn lộn ở mỗi vị trí tương ứng. Được gọi là “khéo thuyết” vì điều cần nói đã được nói ra mà không bỏ sót điều gì.

อาเนญฺชสปฺปายสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong bài sớ giải kinh Bất Động Thích Hợp đã được hoàn tất.

๗. คณกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา

7. Sớ giải kinh Gaṇakamoggallāna (Kinh Toán Sư Mục-kiền-liên)

๗๔. ยถา เหฏฺฐิมโสปานผลกํ โอโรหนฺตสฺส ปจฺฉิมํ นาม โหติ, เอวํ อาโรหนฺตสฺส ปฐมํ นาม โหตีติ วุตฺตํ – ‘‘ยาว ปจฺฉิมโสปานกเฬวราติ ยาว ปฐมโสปานผลกา’’ติ. วตฺถุํ โสเธตฺวาติ วตฺถุวิชฺชาจริเยน วุตฺตวิธินา ปาสาทวตฺถุโน โสธนวิธึ กตฺวา. เอตฺถาติ ปาสาทกรเณ. สตฺตธา ภินฺนสฺส วาลคฺคสฺส อํสุโกฏิเวธโก วาลเวธิ นาม. ฐานสมฺปาทนนฺติ เวสาขมณฺฑลาทีนํ สมฺปาทนํ. มุฏฺฐิกรณาทีหีติ อุสุมุฏฺฐิกรณชิยาคาหชิยาวิชฺฌาทีหิ. เอวํ คณาเปมาติ เอกํ นาม เอกเมว, ทฺเว ทุกา จตฺตาริ, ตีณิ ติกานิ นว, จตฺตาริ จตุกฺกานิ โสฬสาติอาทินา เอวํ คณนํ สิกฺขาเปม.

74. Giống như đối với người đi xuống, bậc thang thấp nhất được gọi là bậc cuối cùng, cũng vậy, đối với người đi lên, nó được gọi là bậc đầu tiên. Do đó, được nói rằng: “‘cho đến bậc thang cuối cùng’ có nghĩa là cho đến bậc thang đầu tiên.” Câu “sau khi đã làm trong sạch địa điểm” có nghĩa là sau khi đã thực hiện phương pháp làm trong sạch địa điểm xây cất cung điện theo phương pháp được dạy bởi một bậc thầy về khoa học địa điểm. Câu “ở đây” có nghĩa là trong việc xây dựng cung điện. Người bắn xuyên qua đầu một sợi lông được chẻ làm bảy được gọi là người bắn xuyên lông. Câu “thực hiện thế đứng” có nghĩa là thực hiện thế đứng Vesākha v.v… Câu “bằng cách nắm tay v.v…” có nghĩa là bằng cách nắm tay để giữ mũi tên, nắm dây cung, bắn dây cung v.v… Câu “chúng tôi dạy họ đếm như vậy” có nghĩa là chúng tôi dạy cách đếm như sau: một chỉ là một; hai lần hai là bốn; ba lần ba là chín; bốn lần bốn là mười sáu, v.v…

๗๕. เกราฏิกา โหนฺตีติ สมยสฺส อนุปกฺกิลิฏฺฐกรณมายาสาเฐยฺเยน สมนฺนาคตา โหนฺติ. ตํ ทมนํ ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมติ, อยมสฺส ชาติโทสาภาโว.

75. Họ là những kẻ xảo trá có nghĩa là: họ có tánh lừa dối và gian xảo trong việc làm cho thời điểm không bị vấy bẩn. Sự chế ngự ấy, vị ấy không vượt qua ngay cả vì mạng sống; đây là sự không có lỗi lầm bẩm sinh của vị ấy.

๗๖. สติสมฺปชญฺญาหิ สมงฺคิภาวตฺถายาติ สตตวิหาริภาวสาธเนหิ สติสมฺปชญฺเญหิ สมนฺนาคมตฺถาย. นนุ จ ขีณาสวา สติเวปุลฺลปฺปตฺตา ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺตา จ, กถํ ตสฺส สติสมฺปชญฺญํ ปโยคสาธนียํ ปวตฺตนฺติ อาห ‘‘ทฺเว หี’’ติอาทิ. สตตวิหารีติ สตตํ สมาปตฺติวิหาริพหุลา, ตสฺมา เต อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺติ. วุตฺตวิปริยาเยน โนสตตวิหาริโน ทฏฺฐพฺพา. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. อปฺเปตุํ น สกฺโกติ อนาจิณฺณภาวโต.

76. Vì mục đích thành tựu chánh niệm và tỉnh giác có nghĩa là: vì mục đích thành tựu chánh niệm và tỉnh giác, là những pháp thực hành cho trạng thái an trú thường xuyên. Chẳng phải các vị lậu tận đã đạt đến sự sung mãn về niệm và đã đạt đến sự sung mãn về tuệ hay sao? Làm thế nào mà chánh niệm và tỉnh giác của vị ấy lại được khởi lên do sự nỗ lực thực hành? (Để trả lời,) ngài đã nói: ‘Vì có hai...’ và các câu tương tự. ‘Vị thường xuyên an trú’ có nghĩa là vị ấy thường xuyên an trú trong các định chứng, do đó, các vị ấy nhập quả định vào khoảnh khắc mong muốn. Cần được hiểu những vị không thường xuyên an trú thì ngược lại với điều đã nói. Do đó, ngài đã nói: ‘Ở đây...’ và các câu tương tự. Vị ấy không thể an trí (tâm) do không thường thực hành.

ตํ วิตกฺเกนฺโตติ ‘‘สามเณรสฺส เสนาสนํ นตฺถิ, อรญฺญญฺจ สีหาทีหิ สปริสฺสยํ, กึ นุ โข ตสฺส ภวิสฺสตี’’ติ ตํ วิตกฺเกนฺโต. เอวรูโปติ [Pg.260] เอทิโส ยถาวุตฺตสามเณรสทิโส ขีณาสโว. อิเม ธมฺเมติ อิมสฺมึ สุตฺเต อาคเต สีลาทิธมฺเม. อาวชฺชิตฺวาวาติ อตฺตโน ปริสุทฺธสีลตาทิอาวชฺชนเหตุ เอว สมาปชฺชิตุํ สกฺขิสฺสติ.

‘Suy nghĩ về điều ấy’ có nghĩa là: suy nghĩ về điều ấy rằng: ‘Vị Sa-di không có chỗ ở, và khu rừng thì nguy hiểm với sư tử v.v..., điều gì sẽ xảy ra cho vị ấy đây?’. ‘Vị như vậy’ có nghĩa là vị lậu tận như thế, giống như vị Sa-di đã được nói đến. ‘Những pháp này’ có nghĩa là các pháp như giới v.v... đã được đề cập trong kinh này. ‘Sau khi hướng tâm’ có nghĩa là vị ấy sẽ có thể nhập định chỉ do nhân hướng tâm đến giới thanh tịnh v.v... của mình.

๗๘. ‘‘เยเม, โภ โคตมา’’ติ วจนสฺส สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตถาคเต กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวนฺติ ‘‘เยเม, โภ โคตมา’’ติอาทิอากาเรหิ วตฺตุมารทฺโธ.

78. Để chỉ ra sự liên quan của lời nói: ‘Thưa Tôn giả Gotama, những ai...’, (chú giải) đã nói: ‘Đối với Như Lai, nghe nói rằng...’ và các câu tương tự. ‘Như vậy’ có nghĩa là: đã bắt đầu nói theo các cách thức như: ‘Thưa Tôn giả Gotama, những ai...’.

อชฺชธมฺเมสูติ อปุราตนธมฺเมสุ. ตกฺกนมตฺตานิ หิ เตหิ กปฺเปตฺวา สยํปฏิภานํ วิรจิตานิ. ปุราตนตาย ปริปุณฺณตาย เอกนฺตนิยฺยานิกตาย จ ปรโม อุตฺตโม. เตนาห – ‘‘เตสุ…เป… อุตฺตโมติ อตฺโถ’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

‘Trong các pháp hiện tại’ có nghĩa là trong các pháp không phải là cổ xưa. Vì chúng chỉ là những sự suy luận, được họ sáng tác ra bằng trí ứng đối của riêng mình sau khi đã sắp đặt. (Pháp của Đức Phật) là tối thượng, cao tột do tính chất cổ xưa, do tính chất viên mãn, và do tính chất nhất hướng xuất ly. Do đó, ngài đã nói: ‘Trong số chúng... (cho đến)... là cao tột nhất, có nghĩa là vậy’. Phần còn lại thì dễ hiểu.

คณกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu của Chú giải kinh Gaṇakamoggallāna đã hoàn tất.

๘. โคปกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải kinh Gopakamoggallāna

๗๙. กมฺมํเยว กมฺมนฺโต, โส เอตฺถ อตฺถีติ กมฺมกรณฏฺฐานํ ‘‘กมฺมนฺโต’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘กมฺมนฺตฏฺฐาน’’นฺติ. เตหิ ธมฺเมหีติ พุทฺธคุเณหิ. เต ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปมุขาติ กตฺวา อาห ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณธมฺเมหี’’ติ. สพฺเพน สพฺพนฺติ สพฺพปฺปกาเรน อนวเสสํ, เอตฺตโก คุณานํ ปการเภโท, เตสุ กิญฺจิปิ ปการํ อนวเสเสตฺวา. สพฺพโกฏฺฐาเสหิ สพฺพนฺติ ยตฺตกา คุณภาคา, เตหิ สพฺเพหิ อนวเสสํ นิสฺเสสเมว กตฺวา. โยปิ อโหสีติ โยปิ โกสมฺพิวาสีนํ ภิกฺขูนํ วเสน โกสมฺพิยํ กลโห อโหสิ. โสปิ ตตฺเถว อุปฺปนฺนฏฺฐาเนเยว อุปฺปนฺนมตฺโต วูปสมิโต. ปรินิพฺพุตกาเล ปนสฺสาติ อสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปรินิพฺพุตกาเล ปน. ภิยฺโยโสมตฺตาย ภิกฺขู สมคฺคา ชาตา, กถญฺจ สํเวโค ชาโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐสฏฺฐี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สาติสยํ อภิณฺหญฺจ อุปสมปฺปตฺติยา อติวิย อุปสนฺตุปสนฺตา. อนุสํยายมาโนติ อนุ อนุ สมฺมเทว ชานนฺโต วิจาเรนฺโต โวสาสมาโน. ‘‘อนุสญฺญายมาโน’’ติ วา ปาโฐ. ตตฺถ ย-การสฺส ญ-การํ กตฺวา นิทฺเทโสติ อาห ‘‘อนุวิจรมาโน’’ติ.

79. Công việc chính là công trường. Vì nó có ở đây, nên nơi làm việc được gọi là ‘công trường’. Do đó, ngài nói là ‘nơi làm việc’. ‘Bởi những pháp ấy’ có nghĩa là bởi những đức hạnh của Đức Phật. Và vì chúng có Nhất thiết trí là hàng đầu, nên ngài nói là ‘bởi các pháp Nhất thiết trí’. ‘Hoàn toàn’ có nghĩa là không còn sót lại, bằng mọi cách; có bao nhiêu sự phân loại về đức hạnh, không để sót lại bất cứ loại nào trong số chúng. ‘Bằng tất cả các phần’ có nghĩa là có bao nhiêu phần đức hạnh, đã làm cho không còn sót lại, không còn dư sót bởi tất cả chúng. ‘Sự việc nào đã xảy ra’ có nghĩa là sự tranh cãi nào đã xảy ra ở Kosambī do các Tỳ-khưu ở Kosambī. Sự việc ấy cũng đã được dập tắt ngay khi vừa khởi sanh, ngay tại nơi đã khởi sanh. ‘Vào lúc Bát-niết-bàn của ngài’ có nghĩa là vào lúc Bát-niết-bàn của vị Chánh Đẳng Giác ấy. Các Tỳ-khưu đã trở nên hòa hợp ở mức độ lớn hơn. Và để chỉ ra sự chấn động đã khởi sanh như thế nào, (chú giải) đã nói: ‘Sáu mươi tám...’ và các câu tương tự. Do đạt đến sự an tịnh một cách vượt trội và thường xuyên, các vị ấy đã trở nên vô cùng tịch tịnh, an tịnh. ‘Vị đang tuần tự quán xét’ có nghĩa là vị đang biết rõ, đang xem xét, đang quyết đoán một cách tuần tự, tuần tự. Hoặc có dị bản là ‘anusaññāyamāno’. Ở đây, do đã biến đổi ya-kāra thành ña-kāra trong cách trình bày, nên ngài nói là ‘đang tuần tự xem xét’.

๘๐. เหฏฺฐิมปุจฺฉเมวาติ [Pg.261] โคปกโมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตปุจฺฉเมว. โส หิ ‘‘เตหิ ธมฺเมหี’’ติอาทินา, ‘‘อตฺถิ โกจิ ตุมฺหากํ สาสนสฺส สารภูโต ภิกฺขู’’ติ ปุจฺฉิ. อยญฺจ ตเมว ‘‘ปฏิสรโณ’’ติ ปริยาเยน ปุจฺฉิ. อปฺปฏิสรเณติ ยํ ตุมฺเห ภิกฺขุํ ปฏิโพเธยฺยาถ, ตาทิสสฺส อภาเวน อปฺปฏิสรเณ. ตถาคเตน ปเวทิโต ธมฺโม ปฏิสรณํ เอเตสนฺติ ธมฺมปฏิสรณา. เตนาห ‘‘ธมฺโม อวสฺสโย’’ติ.

80. ‘Chính là câu hỏi trước’ có nghĩa là chính là câu hỏi đã được Gopaka Moggallāna hỏi. Vì vị ấy đã hỏi bằng câu: ‘Bởi những pháp ấy...’ rằng: ‘Có vị Tỳ-khưu nào là cốt lõi trong giáo pháp của các ngài không?’. Còn vị này cũng hỏi về điều ấy bằng một cách nói khác là ‘nơi nương tựa’. ‘Không có nơi nương tựa’ có nghĩa là không có nơi nương tựa do sự vắng mặt của một vị Tỳ-khưu như vậy mà các ngài có thể giác ngộ. Pháp do Như Lai tuyên thuyết là nơi nương tựa của họ, do đó họ là những người có Pháp làm nơi nương tựa. Do đó, ngài đã nói: ‘Pháp là nơi y cứ’.

๘๑. อาคจฺฉตีติ วาจุคฺคตภาเวน อาคจฺฉติ. วตฺถุวีติกฺกมสงฺขาเต ครุครุตรลหุลหุตราทิเภเท อชฺฌาจาเร อาปตฺติสมญฺญาติ อาห – ‘‘อาปตฺติ…เป… อาณาติกฺกมนเมวา’’ติ. ยถาธมฺมนฺติ ธมฺมานุรูปํ. ยถาสิฏฺฐนฺติ ยถานุสิฏฺฐํ. ธมฺโม โนติ เอตฺถ โน-สทฺโท อวธารเณ ‘‘น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนา’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๖.๓; สุ. นิ. ๒๒๖) วิย. เตเนวาห ‘‘ธมฺโมว กาเรตี’’ติ.

81. ‘Đến’ có nghĩa là đến bằng cách học thuộc lòng. Tên gọi ‘điều tội’ là để chỉ sự vi phạm có các loại khác nhau như nặng, rất nặng, nhẹ, rất nhẹ, được gọi là sự vi phạm đối với điều học. Do đó, ngài nói: ‘Điều tội... (cho đến)... chính là sự vi phạm mệnh lệnh’. ‘Tùy theo Pháp’ có nghĩa là phù hợp với Pháp. ‘Tùy theo lời chỉ dạy’ có nghĩa là tùy theo lời giáo huấn. Trong câu ‘chính là Pháp’, từ `no` ở đây có nghĩa nhấn mạnh, giống như trong các câu: ‘Không có ai ngang bằng với Như Lai’. Do đó, ngài đã nói: ‘Chính Pháp làm cho (chúng tôi) hành động’.

๘๓. ‘‘ยถา ตํ ตุมฺหาทิเสหิ รกฺขเกหิ โคปเกหี’’ติ เอวํ ปสนฺนเวเสน อตฺตานํ อุกฺกํสาเปตุกาโม. อริยูปวาทปาปํ ขมาปเน สติ อนฺตรายาย น โหตีติ อาห – ‘‘อิจฺเจตํ กุสล’’นฺติ. โคนงฺคลมกฺกโฏติ โคนงฺคุฏฺฐมกฺกโฏ.

83. (Vị ấy) muốn tự đề cao mình bằng vẻ hoan hỷ như vầy: ‘Giống như điều ấy (được thực hiện) bởi những người bảo vệ, những người chăn bò như các ngài’. Khi có sự sám hối tội phỉ báng bậc Thánh, điều ấy không trở thành chướng ngại, do đó ngài nói: ‘Điều này là thiện’. Gonaṅgalamakkaṭo có nghĩa là con khỉ ở đuôi bò.

๘๔. อยํ อุกฺกํสาเปตุํ อิจฺฉิตํ ยถารทฺธมตฺถํ วิสํวาเทติ อวณฺณิตมฺปิ วณฺณิตํ กตฺวา กเถนฺโต; อิมสฺส วจนสฺส ปฏิกฺเขเปน อิมินา ทาตพฺพปิณฺฑปาตสฺส อนฺตราโย มา โหตูติ เอวํ ปิณฺฑปาตํ รกฺขิตุํ น โข ปน สกฺกาติ โยชนา. อิทนฺติ ‘‘น โข, พฺราหฺมณ, โส ภควา’’ติอาทิเทสนํ. อพฺภนฺตรํ กริตฺวาติ นิพฺพานนฺโตคธํ กตฺวา, อนฺตรํ วา ตสฺส นิชฺฌานสฺส การณํ กตฺวา. กามราควเสน หิ ตํ นิชฺฌานํ โหตีติ. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺตปเทเส. สพฺพสงฺคาหิกชฺฌานนฺติ โลกิยโลกุตฺตรสฺส อนฺตราโย มา โหตูติ เอวํ กตฺวาปิ รูปาวจรสฺส มคฺคฌานสฺส ผลฌานสฺสาติ สพฺพสฺสปิ สงฺคณฺหนวเสน เทสิตตฺตา สพฺพสงฺคาหกชฺฌานํ นาม กถิตํ.

84. Cách nối kết câu văn là: Vị này, trong khi nói, đã biến điều không đáng tán thán thành điều đáng tán thán, làm sai lệch đi ý nghĩa đã được bắt đầu mà ông ta muốn được ca ngợi; (nghĩ rằng) ‘mong rằng sẽ không có sự trở ngại cho vật thực khất thực sẽ được cúng dường bởi người này do sự bác bỏ lời nói của ông ta,’ nhưng thật ra không thể bảo vệ vật thực khất thực như vậy. ‘Điều này’ có nghĩa là bài thuyết giảng bắt đầu bằng: ‘Này Bà-la-môn, không phải Thế Tôn...’. ‘Đã làm cho ở bên trong’ có nghĩa là đã bao gồm Niết-bàn, hoặc đã làm cho (tham ái) thành nguyên nhân bên trong của sự suy xét ấy. Vì sự suy xét ấy xảy ra do tham ái. ‘Ở đây’ có nghĩa là trong đoạn kinh này. ‘Thiền bao gồm tất cả’ có nghĩa là: vì đã được thuyết giảng theo cách bao gồm tất cả, tức là thiền sắc giới, đạo thiền, và quả thiền, sau khi đã làm như vậy (nghĩ rằng) ‘mong rằng không có sự trở ngại cho (thiền) thế gian và siêu thế,’ nên được gọi là thiền bao gồm tất cả.

ยํ โน มยนฺติ เอตฺถ โนติ นิปาตมตฺตํ. ตํ โนติ เอตฺถ ปน โนติ อมฺหากนฺติ อตฺโถ. อุสูยติ ราชกิจฺจปสุตตาธีนตาย เอกตฺถาภินิเวสภาวโต[Pg.262]. มนฺทปญฺญตาย วสฺสการคตอิสฺสาภิภูตจิตฺตตาย ปริปุณฺณํ กตฺวา วุตฺตมฺปิ อตฺถํ อนุปธาเรนฺโต อาห – ‘‘เอกเทสเมว กเถสี’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Ở đây, trong câu ‘yaṃ no mayanti’, ‘no’ chỉ là một tiểu từ. Nhưng ở đây, trong câu ‘taṃ no’, ‘no’ có nghĩa là ‘của chúng tôi’. (Vị ấy) ganh tị là do bản chất chuyên chú vào một việc vì bận rộn với công việc của đức vua. Do trí tuệ kém cỏi, do tâm bị sự ganh ghét đối với Vassakāra xâm chiếm, vị ấy đã không xem xét ý nghĩa được nói đến một cách trọn vẹn và đã nói rằng: “Chỉ nói một phần mà thôi.” Phần còn lại nên được hiểu rõ.

โคปกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn dụ trong bài chú giải kinh Gopakamoggallāna đã hoàn tất.

๙. มหาปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải kinh Mahāpuṇṇama (Đại Trăng Rằm).

๘๕. ตสฺมึ อหูติ ตสฺมึ อหนีติ อาห ‘‘ตสฺมึ ทิวเส’’ติ. อนสเนนาติ สพฺพโส อาหารสฺส อภุญฺชเนน สาสนิกสีเลน พาหิรกอนสเนน อุเปตา หุตฺวาติ โยชนา. วา-สทฺเทน ขีรปานมธุสายนาทิวิธึ สงฺคณฺหาติ. อุเปจฺจ วสิตพฺพโต อุโปสโถ, ปาติโมกฺขุทฺเทโส. อุเปเตน สมนฺนาคเตน หุตฺวา วสิตพฺพโต สนฺตาเน วาเสตพฺพโต อุโปสโถ, สีลํ. อนสนาทิธมฺมาทึ วา อุเปจฺจ วสนํ อุปวาโส อุโปสโถ. ตถารูเป หตฺถิชาติวิเสเส อุโปสโถติ สมญฺญามตฺตนฺติ อาห – ‘‘อุโปสโถ นาม นาคราชาติอาทีสุ ปญฺญตฺตี’’ติ. วุตฺตนเยน อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ, ทิวโส. โส ปเนส อุโปสโถ. มาสปุณฺณตายาติ มาสสฺส ปูริตภาเวน. สมฺปุณฺณาติ สพฺพโส ปุณฺณา. ตาย หิ รตฺติยา วเสน มาโส อนวเสสโต ปุณฺโณ โหติ. มาสทฺธมาสาทิเภทํ กาลํ มาติ มินนฺโต วิย โหตีติ จ ‘‘มา’’อิติ จนฺโท วุจฺจติ. เอตฺถาติ เอติสฺสา รตฺติยา. ปุณฺโณ ปริปุณฺณกโล ชาโตติ ปุณฺณมา. ตญฺหิ จนฺทปาริปูริยา มาสปาริปูริยา เอวมาห. เอเตน ตสฺส อุโปสถภาวํ ทสฺเสติ.

85. ‘Tasmiṃ ahu’ có nghĩa là ‘vào ngày ấy’, nên nói là ‘vào ngày đó’. ‘Anasanena’ có nghĩa là hoàn toàn không ăn thức ăn; sự liên kết là ‘sau khi đã thọ trì giới luật trong giáo pháp, sự nhịn ăn bên ngoài’. Với từ ‘vā’, bao gồm các phương pháp như uống sữa, ăn mật ong, v.v. ‘Uposatha’ là việc tụng đọc Pātimokkha, vì phải đến gần và trú ngụ. ‘Uposatha’ là giới hạnh, vì phải trú ngụ sau khi đã thọ trì và thành tựu, hoặc vì phải làm cho nó trú ngụ trong dòng tâm thức. Hoặc ‘upavāsa’, ‘uposatha’ là sự đến gần và trú ngụ trong các pháp như nhịn ăn, v.v. Trong một loài voi đặc biệt như vậy, ‘uposatha’ chỉ là một danh xưng, nên nói rằng: “‘Uposatha’ là một quy ước trong các trường hợp như long vương, v.v.” Theo phương pháp đã nói, ‘upavasanti ettha’ (họ trú ngụ gần ở đây) là ‘uposatha’, tức là ngày. Và đây là ngày Bố-tát. ‘Māsapuṇṇatāya’ có nghĩa là do sự tròn đầy của tháng. ‘Sampuṇṇā’ có nghĩa là hoàn toàn tròn đầy. Vì nhờ đêm đó mà tháng trở nên tròn đầy không còn thiếu sót. Và vì mặt trăng giống như đang đo lường (māti) thời gian được phân chia thành tháng, nửa tháng, v.v., nên được gọi là ‘mā’. ‘Ettha’ có nghĩa là ‘trong đêm này’. ‘Puṇṇamā’ (trăng rằm) là vì đã trở nên tròn đầy, hoàn mãn các giai đoạn. Điều này được nói như vậy là do sự tròn đầy của mặt trăng và sự tròn đầy của tháng. Qua đó, nó cho thấy bản chất của ngày Bố-tát.

ทิสฺสติ ผลํ สนฺทิสฺสตีติ เทโส, เหตูติ อาห ‘‘เทสนฺติ การณ’’นฺติ. สพฺพํ กเถนฺติ สพฺพํ อตฺตนา ปริคฺคหิตปฺปการํ กเถนฺติ. กเถตุํ น สกฺโกนฺติ อวิสยตฺตา. ปาสาทปริเวเณติ ปาสาทสฺส ปุรโต วิวฏงฺคเณ. เหฏฺฐา วุตฺตนเยนาติ เสขสุตฺเต (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๒) วุตฺตนเยน วิตฺถาเรตพฺพํ.

‘Deso’ là nơi mà kết quả được thấy, được chỉ ra, tức là nguyên nhân, nên nói rằng “‘desaṃ’ có nghĩa là nguyên nhân”. ‘Họ nói tất cả’ có nghĩa là họ nói tất cả các phương cách mà họ đã nắm bắt. Họ không thể nói được vì đó không phải là lĩnh vực của họ. ‘Pāsādapariveṇe’ có nghĩa là ở sân trống phía trước lâu đài. ‘Theo phương pháp đã được nói ở dưới’ có nghĩa là nên được giải thích chi tiết theo phương pháp đã được nói trong kinh Sekha (Chú giải Trung Bộ 2.22).

๘๖. อิเม นุ โขติ เอตฺถ นูติ สํสยโชตโนติ อาห – ‘‘วิมติปุจฺฉา วิย กถิตา’’ติ. ชานนฺเตนาติอาทิ ปุจฺฉาวตฺตทสฺสนปรํ ทฏฺฐพฺพํ, น [Pg.263] ปุจฺฉกสฺส สตฺถุ อตฺตโน อชานนภาวทีปนปรํ. ชานาติ หิ ภควา. อชานนฺเตน วิย หุตฺวา ปุจฺฉิเต. ยถาภูตสภาวํ ชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ โกหญฺเญ ฐตฺวา. เตนาห – ‘‘เถโร เอวรูปํ วจนํ กึ กริสฺสตี’’ติ การณสฺส สุปฺปหีนตฺตาติ อธิปฺปาโย.

86. Ở đây, trong câu ‘ime nu kho’, ‘nu’ biểu thị sự nghi ngờ, nên nói rằng: “được nói như một câu hỏi về sự không chắc chắn”. Cụm từ bắt đầu bằng ‘jānantenā’ nên được xem là để chỉ cách thức hỏi, chứ không phải để chỉ ra sự không biết của người hỏi, tức là của bậc Đạo Sư. Vì quả thật, Đức Thế Tôn biết rõ. Ngài đã hỏi như thể người không biết. Ngài hỏi như thể người biết rõ bản chất như thật, trong khi giữ một thái độ giả vờ (không biết). Do đó, có nói rằng: “Vị trưởng lão sẽ làm gì với một lời nói như vậy?” Ý nghĩa là vì nguyên nhân (để nói sai) đã được đoạn trừ hoàn toàn.

ฉนฺทมูลกาติ ตณฺหาฉนฺทมูลกา. ตณฺหา หิ ทุกฺขสมุทโย. กุสลสญฺโญ วา ถิรวิสทนิปุณสญฺโญ วา, กุสลสงฺขาโร วา ติขิณถิรวิสทสงฺขาโร วา; สุวิสุทฺธวิปุโลทารวิญฺญาโณ วาติ อิมมตฺถํ ‘‘สญฺญาทีสุปิ เอเสว นโย’’ติ อิมินา อติทิสติ. กสฺมา ปเนตฺถ อนาคตกาลวเสเนว เทสนา อาคตาติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ.

‘Có dục làm gốc rễ’ có nghĩa là có ái dục làm gốc rễ. Vì ái là nguồn gốc của khổ. Hoặc là tưởng thiện, hoặc là tưởng vững chắc, trong sáng, và tinh tế; hoặc là hành thiện, hoặc là hành sắc bén, vững chắc, và trong sáng; hoặc là thức rất thanh tịnh, rộng lớn, và cao thượng. Vị ấy áp dụng ý nghĩa này cho tưởng, v.v., bằng câu “‘cũng trong tưởng, v.v., phương pháp này cũng vậy’”. Tại sao ở đây lời dạy lại được trình bày theo thì tương lai? Vị ấy nói ‘yasmā panā’ v.v. (là vì...) để trả lời.

ขนฺธานํ ขนฺธปณฺณตฺตีติ ขนฺธสทฺทาภิเธยฺยานํ รุปฺปนานุภวนสญฺชานนาภิสงฺขรวิชานนสภาวานํ อตฺถานํ ‘‘ขนฺโธ’’ติ อยํ สมญฺญา. กิตฺตเกนาติ กึปริมาเณน อตฺเถน, ราสตฺถภาคตฺถาทีสุ กีทิเสนาติ อธิปฺปาโย.

‘Sự quy ước về uẩn cho các uẩn’ có nghĩa là danh xưng ‘uẩn’ này dành cho các sự vật được biểu thị bằng từ ‘uẩn’, tức là những thứ có bản chất bị biến hoại, cảm thọ, tri nhận, tạo tác, và nhận biết. ‘Bởi bao nhiêu?’ có nghĩa là bởi ý nghĩa với số lượng nào, ý muốn hỏi là: thuộc loại nào trong số các ý nghĩa như là đống, là phần, v.v.?

เหตุเหตูติ เหตุปจฺจยภูโต เหตุ. โย หิ โลภาทีนํ สหชาตธมฺเมสุ มูลฏฺเฐนุปการกภาโว นิปฺปริยาเยน เหตุตฺโถ; โส ปถวีอาทีสุปิ ปจฺจยภาวมตฺเตน เหตุปริยายทสฺสนโต ทุติเยน เหตุ-สทฺเทน วิเสเสตฺวา วุตฺโต ‘‘เหตุเหตู’’ติ. อวิชฺชา ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ สาธารณปจฺจยตฺตา สาธารณเหตุ, ‘‘อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปาก’’นฺติ เอตฺถ วิชฺชมาเนสุปิ อญฺเญสุ ปจฺจเยสุ อิฏฺฐานิฏฺฐวิปากนิยามกตฺตา กมฺมํ ตสฺส ปธานการณนฺติ อาห – ‘‘กุสลากุสลํ อตฺตโน อตฺตโน วิปากทาเน อุตฺตมเหตู’’ติ. ‘‘มหาภูตา เหตู’’ติ อยเมวตฺโถ ‘‘มหาภูตา ปจฺจโย’’ติ อิมินาปิ วุตฺโตติ เหตุสทฺทปจฺจยสทฺทานํ สมานตฺถตฺตา ปจฺจโย เอว เหตุ ปจฺจยเหตุ, โย จ รูปกฺขนฺธสฺส เหตุ, โส เอว ตสฺส ปญฺญาปนาย ปจฺจโยติ วุตฺโตติ อาห – ‘‘อิธ ปจฺจยเหตุ อธิปฺเปโต’’ติ. ยทคฺเคน ปจฺจยธมฺโม อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุปฺปาทาย ฐิติยา จ ปจฺจโย, ตทคฺเคน ตสฺส ภาวโต สมญฺญาโต ปญฺญาปนายปิ โส ปจฺจโยติ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ. ปาฬิยํ อวิภาเคน วุตฺตมตฺถํ วิภาเคน ทสฺเสตุํ, ‘‘ตตฺถ ปถวีธาตู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปญฺญาปนายาติ สเหตุอเหตุกนฺติอาทิอากาเรหิ โพธนาย[Pg.264]. ตํ ปน สพฺโพธนํ ญาเณน ทสฺสนํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ทสฺสนตฺถายา’’ติ.

‘Hetuhetu’ (nhân của nhân) có nghĩa là nhân vốn là duyên nhân. Trạng thái trợ giúp theo nghĩa là gốc rễ đối với các pháp đồng sanh của tham, v.v., chính là ý nghĩa của ‘nhân’ theo nghĩa đen; vì điều này cũng được xem một cách ẩn dụ như là nhân trong địa đại, v.v., chỉ đơn thuần do là một điều kiện, nên nó được phân biệt bằng từ ‘nhân’ thứ hai và được gọi là ‘hetuhetu’. Vô minh là nhân chung vì nó là duyên chung cho các phước hành, v.v. Trong câu “‘kết quả của các nghiệp đã tạo trong quá khứ, tương lai, và hiện tại, theo trường hợp và theo nhân’”, mặc dù có các duyên khác tồn tại, nhưng vì nghiệp quyết định kết quả tốt và xấu, nên nó là nguyên nhân chính. Do đó, có nói rằng: “‘(Nghiệp) thiện và bất thiện là nhân tối thượng trong việc cho kết quả tương ứng của chúng’”. “‘Các đại chủng là nhân’” – chính ý nghĩa này cũng được nói bằng câu “‘các đại chủng là duyên’”. Do đó, vì các từ ‘nhân’ và ‘duyên’ có cùng ý nghĩa, nên duyên chính là nhân, là ‘duyên-nhân’. Và cái gì là nhân cho sắc uẩn, chính cái đó cũng là duyên cho sự quy ước về nó. Do đó, có nói rằng: “‘Ở đây, duyên-nhân được chủ định’”. Trong chừng mực một pháp làm duyên là duyên cho sự sanh khởi và tồn tại của pháp do nó tạo duyên, thì trong chừng mực đó, nó cũng đáng được gọi là duyên cho sự quy ước về pháp ấy qua bản thể và qua danh xưng. Để trình bày một cách phân chia ý nghĩa đã được nói không phân chia trong Pāli, câu ‘tattha pathavīdhātu’ v.v. đã được nói. Ở đó, ‘cho sự quy ước’ có nghĩa là để làm cho biết theo các cách như ‘có nhân’ và ‘vô nhân’. Nhưng vì tất cả sự làm cho biết đó là sự thấy bằng trí tuệ, nên được nói là ‘với mục đích thấy’.

ผสฺโสติ ผสฺสสมงฺคีภาโว. โส เจตฺถ สกิจฺจนิปฺผาทนสมตฺถสฺส ผสฺสสฺส นิพฺพตฺติ. นิพฺพตฺโต หิ ผสฺโส ตถารูปาย เวทนาย ปจฺจโย โหตีติ. เอตทตฺถเมเวตฺถ ภควตา ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เทสนา กตา, ตสฺมา ปจฺจุปฺปนฺนาตีตกาลวเสน ทฺวิกาลิโก ผสฺสสทฺโท เวทิตพฺโพ. ผสฺเส สติ เวเทติ ผสฺสปจฺจยา เวทนาอิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ยเถว หิ เวทนาย เอวํ สญฺญาย สงฺขารานมฺปิ ผสฺโส วิเสสปจฺจโย ตสฺมึ อสติ อภาวโต. เจตนาคฺคหเณน อายูหนานุรูปตาย ตปฺปธานตฺตา สงฺขารกฺขนฺธธมฺมา คหิตา. ตถา หิ สุตฺตนฺตภาชนีเย สงฺขารกฺขนฺธภาชนีเย (วิภ. ๒๑, ๒๒) จ ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสชา เจตนา’’ติอาทินา เจตนาว นิทฺทิฏฺฐา. วิญฺญาณกฺขนฺธสฺสาติ เอตฺถ เอกสฺมึ ภเว อาทิภูตวิญฺญาณสฺส นามรูปปจฺจยตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณน ตาวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ คพฺภเสยฺยกสฺส สภาวกสฺส รูปปวตฺตึ สนฺธาย ‘‘อุปริมปริจฺเฉเทนา’’ติ วุตฺตํ สมตึสโต อุปริ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตสฺส รูปานํ อสมฺภวโต. อิทานิ ปวตฺติวิญฺญาณสฺส นามรูปปจฺจยํ ทฺวารวเสน ทสฺเสตุํ, ‘‘จกฺขุทฺวาเร’’ติอาทิ วุตฺตํ. นนุ จ วิญฺญาณสฺสปิ ผสฺโส ปจฺจโย, กสฺมา ตโย เอว ขนฺธา ผสฺสปจฺจยา วุตฺตาติ? สจฺจเมตํ, ยถา ปน วิญฺญาณสหิโต ผสฺโส เวทนาทีนํ ปจฺจโย, น เอวํ วิญฺญาณสฺส. เตนาห ภควา – ‘‘ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๐๔; ม. นิ. ๓.๔๒๑, ๔๒๕, ๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๔, ๔๕; ๒.๔.๖๐) ผสฺโส วิย นามรูปํ วิญฺญาณสฺส วิเสสปจฺจโย ยถา นามรูปปจฺจยาปิ วิญฺญาณนฺติ. ตสฺมา อิมํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ นามรูปสฺเสว วิญฺญาณปจฺจยตา วุตฺตา, น ผสฺสสฺส.

Xúc là sự hội hợp của xúc. Ở đây, nó là sự phát sanh của xúc có khả năng hoàn thành phận sự của nó. Vì xúc đã phát sanh là duyên cho thọ tương ứng. Chính vì ý nghĩa này mà ở đây Đức Thế Tôn đã thuyết giảng dựa trên nền tảng cá nhân, do đó, từ 'xúc' nên được hiểu theo hai thời, tức là hiện tại và quá khứ. Khi có xúc thì có cảm thọ, chính là có nghĩa là 'thọ do duyên xúc'. Đối với hai nhóm từ còn lại cũng theo phương pháp này. Thật vậy, cũng như đối với thọ, xúc là duyên đặc biệt cho cả tưởng và các hành, vì khi không có nó thì chúng không có. Bằng việc đề cập đến tư, do sự nổi trội của nó trong việc tạo tác tương ứng, các pháp thuộc hành uẩn được kể đến. Thật vậy, trong phần phân tích Kinh và phần phân tích hành uẩn (Phân Tích 21, 22), chính tư đã được chỉ rõ qua câu 'tư sanh từ nhãn xúc' v.v... Về thức uẩn, ở đây để chỉ ra rằng danh-sắc là duyên cho thức khởi đầu trong một kiếp sống, câu 'trước hết, với thức tái sanh' v.v... đã được nói. Ở đó, liên quan đến sự diễn tiến của sắc của chúng sanh thai sanh có bản chất như vậy, câu 'với giới hạn trên' đã được nói, vì sau ba mươi [tuần], vào sát-na tái sanh, các sắc của nó không thể sanh khởi. Bây giờ, để chỉ ra danh-sắc là duyên cho thức trong dòng diễn tiến theo cách qua các môn, câu 'ở nhãn môn' v.v... đã được nói. Nhưng chẳng phải xúc cũng là duyên cho thức sao, tại sao chỉ có ba uẩn được nói là do duyên xúc? Điều này đúng, tuy nhiên, như xúc cùng sanh với thức là duyên cho thọ v.v..., nó không phải là duyên cho thức theo cách đó. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: 'Sự hội hợp của ba pháp là xúc' (Trung Bộ 1.204; 3.421, 425, 426; Tương Ưng 2.44, 45; 2.4.60). Giống như xúc, danh-sắc là duyên đặc biệt cho thức, như trong câu 'thức cũng do duyên danh-sắc'. Do đó, để chỉ ra sự khác biệt này, chỉ có tính duyên của danh-sắc đối với thức được nói đến, chứ không phải của xúc.

๘๗. ยาว สกฺกายทิฏฺฐิ สมุปฺปชฺชติ, ตาว วฏฺฏสฺส ปริยนฺโต นตฺเถวาติ อปฺปหีนสกฺกายทิฏฺฐิโก วฏฺเฏ ปริพฺภมตีติ อาห – ‘‘กถํ ปน, ภนฺเตติ วฏฺฏํ ปุจฺฉนฺโต’’ติ. ยถา จ สกฺกายทิฏฺฐิโชตนา วฏฺฏปุจฺฉา, เอวํ ตพฺเภทนโชตนา วิวฏฺฏปุจฺฉาติ อาห – ‘‘สกฺกายทิฏฺฐิ น โหตีติ วิวฏฺฏํ ปุจฺฉนฺโต’’ติ.

87. Chừng nào thân kiến còn khởi sanh, chừng đó vòng luân hồi không có hồi kết thúc, người chưa đoạn trừ thân kiến thì lang thang trong vòng luân hồi, ngài nói – 'bằng câu 'Bạch ngài, thế nào?' là đang hỏi về vòng luân hồi'. Và cũng như câu hỏi về vòng luân hồi là để làm sáng tỏ thân kiến, cũng vậy, câu hỏi về sự thoát khỏi luân hồi là để làm sáng tỏ sự phá vỡ thân kiến đó, ngài nói – 'bằng câu 'thân kiến không có' là đang hỏi về sự thoát khỏi luân hồi'.

๘๘. อยํ [Pg.265] รูเป อสฺสาโทติ ยาถาวโต ทสฺสนํ ปริญฺญาภิสมโย, ทุกฺขสจฺจปริยาปนฺนญฺจ รูปนฺติ อาห – ‘‘อิมินา ปริญฺญาปฏิเวโธ เจว ทุกฺขสจฺจญฺจ กถิต’’นฺติ. ‘‘ยํ รูปํ อนิจฺจ’’นฺติอาทิวจนโต อนิจฺจาทิภาโว ตตฺถ อาทีนโว, โส จสฺส ปจฺจยาธีนวุตฺติตาย ปจฺจโย สมุทยสจฺจนฺติ สมุทยปฺปหาเนน อาทีนวสมติกฺกโมติ อาทีนวคฺคหเณน สิทฺธมตฺถมาห – ‘‘ปหานปฏิเวโธ เจว สมุทยสจฺจญฺจา’’ติ. สพฺพสงฺขตนิสฺสรณํ นิพฺพานญฺจ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน ปฏิวิชฺฌิตพฺพนฺติ อาห – ‘‘อิมินา สจฺฉิกิริยาปฏิเวโธ เจว นิโรธสจฺจญฺจา’’ติ. อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสูติ ยถาวุตฺเตสุ ทุกฺขาทีสุ ตีสุ อภิสมยฏฺฐาเนสุ. เย สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย ธมฺมาติ เย อริยมคฺคสญฺญิตา สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย อฏฺฐ, สตฺต วา ธมฺมา. ภาวนาปฏิเวโธ มคฺคสจฺจนฺติ ภาวนาภิสมยวเสน ปวตฺตํ มคฺคสจฺจํ. เสสปเทสุปีติ, ‘‘อยํ เวทนาย อสฺสาโท’’ติอาทิปเทสุปิ.

88. Sự thấy như thật 'Đây là vị ngọt của sắc' là sự thắng tri bằng liễu tri, và ngài nói rằng sắc được bao gồm trong Khổ đế – 'bằng điều này, sự thông đạt bằng liễu tri và Khổ đế đã được nói đến'. Từ lời nói 'Sắc nào vô thường' v.v..., sự nguy hại ở đó chính là trạng thái vô thường v.v... Và nó, do là duyên vì có sự diễn tiến phụ thuộc vào duyên, nên là Tập đế. Sự vượt qua nguy hại là nhờ đoạn trừ Tập đế, bằng việc đề cập đến sự nguy hại, ngài nói lên ý nghĩa đã được thành tựu – 'sự thông đạt bằng đoạn trừ và Tập đế'. Và ngài nói rằng Niết-bàn, sự thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi, được thông đạt qua sự thắng tri bằng chứng ngộ – 'bằng điều này, sự thông đạt bằng chứng ngộ và Diệt đế'. 'Trong ba trường hợp này' nghĩa là trong ba trường hợp thắng tri về Khổ v.v... đã được nói. 'Những pháp như chánh kiến v.v...' nghĩa là những pháp được gọi là Thánh đạo, tức là tám hoặc bảy pháp như chánh kiến v.v... 'Sự thông đạt bằng tu tập là Đạo đế' nghĩa là Đạo đế diễn tiến qua sự thắng tri bằng tu tập. 'Trong các đoạn khác cũng vậy' nghĩa là trong các đoạn như 'Đây là vị ngọt của thọ' v.v... cũng vậy.

๘๙. อิมสฺมินฺติ อาสนฺนปจฺจกฺขตาย สกอตฺตภาโว คหิโต, ตเทว อชฺฌตฺตา ขนฺธาติ ตปฺปฏิโยคิตาย, ‘‘พหิทฺธาติ ปรสฺส สวิญฺญาณเก กาเย’’ติ วุตฺตํ. สพฺพนิมิตฺเตสูติ สพฺเพสุ รูปนิมิตฺตาทีสุปิ. ตานิ ปน อินฺทฺริยพทฺธานิปิ อนินฺทฺริยพทฺธานิปิ ตํสภาวานีติ อาห ‘‘อนินฺทฺริยพทฺธมฺปิ สงฺคณฺหาตี’’ติ. วิญฺญาณคฺคหเณเนเวตฺถ เวทนาทโยปิ คหิตา อวินาภาวโตติ, ‘‘สวิญฺญาณเก กาเย’’ติ วุตฺตํ. ‘‘กาโย’’ติ วา ขนฺธสมูโหติ อตฺโถ.

89. Trong câu 'trong cái này', tự thân được hiểu do sự gần gũi và trực tiếp; đó chính là các uẩn bên trong. Do sự đối lập với nó, câu ''bên ngoài' là trong thân có thức của người khác' đã được nói. 'Trong tất cả các tướng' nghĩa là trong tất cả các tướng như sắc tướng v.v... Và ngài nói rằng chúng có bản chất vừa liên hệ đến các căn vừa không liên hệ đến các căn: 'cũng bao gồm cả những gì không liên hệ đến các căn'. Ở đây, bằng việc đề cập đến thức, thọ v.v... cũng được hiểu do tính bất ly, nên câu 'trong thân có thức' đã được nói. Hoặc 'thân' có nghĩa là tập hợp các uẩn.

๙๐. อนตฺตนิ ฐตฺวาติ อตฺตรหิเต อนตฺตสภาเว ขนฺธโกฏฺฐาเส ฐตฺวา ตํ อาธารํ กตฺวา กตานิ กมฺมานิ. กตรสฺมึ อตฺตนิ ฐตฺวาติ กีทิเส อตฺตนิ นิสฺสยวิปากํ ทสฺสนฺติ วิปจฺจิสฺสนฺติ. เอเตน การกเวทกรหิตตฺตา อตฺตปกฺขกมฺมกานิ น ยุชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ, ขนฺธานํ ขณิกตฺตา จ กตนาสอกตพฺภาคมโทโส จ อาปชฺชตีติ.

90. 'Đứng trong vô ngã' nghĩa là đứng trong phần uẩn không có tự ngã, có bản chất vô ngã, các nghiệp được tạo ra lấy đó làm nền tảng. 'Đứng trong tự ngã nào' nghĩa là chúng sẽ cho quả, sẽ trổ quả nương vào tự ngã loại nào? Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng các nghiệp thuộc về phía tự ngã là không hợp lý vì không có người làm và người chịu, và do tính sát-na của các uẩn, lỗi lầm về việc làm bị mất và hưởng quả không làm cũng sẽ xảy ra.

ตตฺรายํ (อิติวุ. อฏฺฐ. ๗๔; สารตฺถ. ฏี. ๑.๕) โจทนาโสธนาวิธิ – ปาณาติปาตวเสน ตาว กมฺมปถสมฺพนฺธวิภาวนา, ขเณ ขเณ หิ นิรุชฺฌนสภาเวสุ สงฺขาเรสุ โก หนฺติ, โก วา หญฺญติ, ยทิ จิตฺตเจตสิกสนฺตาโน, โส อรูปตฺตา [Pg.266] น เฉทนเภทนาทิวเสน วิโกปนสมตฺโถ, นปิ วิโกปนีโย. อถ รูปสนฺตาโน, โส อเจตนตฺตา กฏฺฐกลิงฺครูปโมติ น ตตฺถ เฉทนาทินา ปาณาติปาตาปุญฺญํ ปสวติ ยถา มตสรีเร. ปโยโคปิ ปาณาติปาตสฺส ปหรณปฺปหาราทิโก อตีเตสุ วา สงฺขาเรสุ ภเวยฺย, อนาคเตสุ, ปจฺจุปฺปนฺเนสุ วา, ตตฺถ น ตาว อตีตานาคเตสุ สมฺภวติ เตสํ อภาวโต, ปจฺจุปฺปนฺเนสุ จ สงฺขารานํ ขณิกตฺตา สรเสเนว นิรุชฺฌนสภาวตาย วินาสาภิมุเขสุ นิปฺปโยชโน ปโยโค สิยา, วินาสสฺส จ การณรหิตตฺตา น ปหรณปฺปหาราทิปฺปโยคเหตุกํ มรณํ, นิรีหกตาย จ สงฺขารานํ กสฺส โส ปโยโค? ขณิกตฺตา วธาธิปฺปายสมกาลภิชฺชนกสฺส กิริยาปริโยสานกาลานวฏฺฐานโต กสฺส ปาณาติปาตกมฺมพทฺโธติ?

Ở đây, đây là phương pháp chất vấn và làm trong sạch (itivu. aṭṭha. 74; sārattha. ṭī. 1.5) – Trước tiên, sự trình bày về mối liên quan của nghiệp lộ theo phương diện sát sanh. Vì rằng trong các pháp hữu vi có trạng thái diệt đi trong từng khoảnh khắc, ai là người giết, hay ai là người bị giết? Nếu là dòng tương tục của tâm và tâm sở, do là vô sắc nên nó không có khả năng làm tổn hại bằng cách cắt, đâm, v.v., và cũng không thể bị tổn hại. Còn nếu là dòng tương tục của sắc, do là vô tri giác nên nó giống như khúc gỗ, khúc cây, nên ở đó việc sát sanh bất thiện không phát sanh do việc cắt, v.v., giống như ở thân xác đã chết. Sự cố gắng của việc sát sanh, như là đánh đập, v.v., có thể xảy ra đối với các pháp hữu vi trong quá khứ, hoặc trong tương lai, hoặc trong hiện tại. Trong đó, trước tiên nó không thể xảy ra đối với (các pháp hữu vi) quá khứ và tương lai, vì chúng không hiện hữu. Và đối với các pháp hữu vi hiện tại, do tính chất sát-na, do có trạng thái tự diệt theo bản chất của chúng, sự cố gắng đối với những (pháp) đang hướng đến sự hoại diệt sẽ là vô ích. Và do sự hoại diệt không có nguyên nhân, cái chết không phải do sự cố gắng đánh đập, v.v., làm nhân. Và do các pháp hữu vi không có ý muốn, sự cố gắng ấy là của ai? Do tính chất sát-na, do người có ý định giết, người bị tan rã đồng thời, không tồn tại đến thời điểm kết thúc hành động, nghiệp sát sanh ràng buộc ai?

วุจฺจเตยถาวุตฺตวธกเจตนาสหิโต สงฺขารปุญฺโช สตฺตสงฺขาโต หนฺติ. เตน ปวตฺติตวธปฺปโยคนิมิตฺตํ อปคตอุสฺมาวิญฺญาณชีวิตินฺทฺริโย มตโวหารปวตฺตินิพนฺธโน ยถาวุตฺตวปฺปโยคกรเณ อุปฺปชฺชนารโห รูปารูปธมฺมสมูโห หญฺญติ, เกวโล วา จิตฺตเจตสิกสนฺตาโน. วธปฺปโยคาวิสยภาเวปิ ตสฺส ปญฺจโวการภเว รูปสนฺตานาธีนวุตฺติตาย รูปสนฺตาเน ปเรน ปโยชิตชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกปโยควเสน ตนฺนิพฺพตฺติตวิพนฺธกวิสทิรูปุปฺปตฺติยา วิคเต วิจฺเฉโท โหตีติ น ปาณาติปาตสฺส อสมฺภโว; นาปิ อเหตุโก ปาณาติปาโต, น จ ปโยโค นิปฺปโยชโน ปจฺจุปฺปนฺเนสุ สงฺขาเรสุ กตปฺปโยควเสน ตทนนฺตรํ อุปฺปชฺชนารหสฺส สงฺขารกลาปสฺส ตถา อนุปฺปตฺติโต. ขณิกานํ สงฺขารานํ ขณิกมรณสฺส อิธ มรณภาเวน อนธิปฺเปตตฺตา สนฺตติมรณสฺส จ ยถาวุตฺตนเยน สเหตุกภาวโต น อเหตุกํ มรณํ; น จ กตฺตุรหิโต ปาณาติปาตปฺปโยโค นิรีหเกสุปิ สงฺขาเรสุ สนฺนิหิตตามตฺเตน อุปการเกสุ อตฺตโน อตฺตโน อนุรูปผลุปฺปาทเน นิยเตสุ การเณสุ กตฺตุโวหารสิทฺธิโต ยถา – ‘‘ปทีโป ปกาเสติ, นิสากโร จนฺทิมา’’ติ. น จ เกวลสฺส วจาธิปฺปายสหภุโน จิตฺตเจตสิกกลาปสฺส ปาณาติปาโต อิจฺฉิโต สนฺตานวเสน อวฏฺฐิตสฺเสว ปฏิชานนโต; สนฺตานวเสน ปวตฺตมานานญฺจ [Pg.267] ปทีปาทีนํ อตฺถกิริยสิทฺธิ ทิสฺสตีติ อตฺเถว ปาณาติปาเตน กมฺมุนา พทฺโธ; ตโต เอว ยสฺมึ สนฺตาเน ปาณาติปาตเจตนา ปวตฺตา; ตตฺเถว สนฺตาเน ปจฺจยนฺตรสมวาเยน ภวนฺตเร นิรยาทีสุ ตสฺสา ผลปฺปวตฺตีติ นตฺเถว กตวินาโส อกตพฺภาคโม จ. อิมินา นเยน อทินฺนาทานาทีนญฺจ วเสน ยถารหํ กมฺมปถสมฺพนฺธวิภาวนา เวทิตพฺพาติ.

Được nói rằng: Tập hợp các pháp hữu vi đi cùng với tư tâm sát sanh đã được nói đến, được gọi là chúng sanh, là người giết. Do sự cố gắng giết chóc được thực hiện bởi người ấy, tập hợp các pháp sắc và phi sắc, vốn là nguyên nhân cho sự vận hành của khái niệm "chết" (do) hơi ấm, thức, và mạng quyền đã ra đi, và có khả năng sanh khởi khi sự cố gắng đã nói được thực hiện, bị giết; hoặc chỉ là dòng tương tục của tâm và tâm sở. Mặc dù nó (dòng tâm) không phải là đối tượng của sự cố gắng giết chóc, nhưng trong cõi năm uẩn, do sự tồn tại của nó phụ thuộc vào dòng tương tục của sắc, nên khi sự cố gắng cắt đứt mạng quyền được người khác thực hiện trên dòng tương tục của sắc, sự gián đoạn (của dòng tâm) xảy ra do sự sanh khởi của sắc không tương ưng gây trở ngại được tạo ra bởi sự cố gắng ấy. Do đó, không phải là việc sát sanh không thể xảy ra. Việc sát sanh cũng không phải là vô nhân, và sự cố gắng cũng không phải là vô ích, vì do sự cố gắng được thực hiện trên các pháp hữu vi hiện tại, tập hợp các pháp hữu vi có khả năng sanh khởi ngay sau đó đã không sanh khởi như vậy. Vì cái chết trong từng sát-na của các pháp hữu vi sát-na không được xem là cái chết ở đây, và vì cái chết của dòng tương tục có nguyên nhân theo phương pháp đã nói, nên cái chết không phải là vô nhân. Và sự cố gắng sát sanh không phải là không có người làm, vì ngay cả đối với các pháp hữu vi không có ý muốn, vốn là các nguyên nhân hỗ trợ chỉ bằng sự hiện diện của chúng và được xác định trong việc tạo ra kết quả tương ứng của riêng chúng, khái niệm về người làm vẫn được thành lập, như là: "ngọn đèn chiếu sáng, mặt trăng, kẻ làm ra ban đêm". Và việc sát sanh không được mong muốn chỉ đối với tập hợp tâm và tâm sở đồng sanh với ý định giết, vì nó chỉ được thừa nhận đối với cái tồn tại dưới dạng một dòng tương tục. Và vì sự thành tựu của hành động hữu ích của ngọn đèn, v.v., đang diễn ra dưới dạng một dòng tương tục được thấy, nên thực sự có người bị ràng buộc bởi nghiệp sát sanh. Do đó, trong dòng tương tục nào mà tư tâm sát sanh đã diễn ra, chính trong dòng tương tục ấy, do sự kết hợp của các duyên khác, kết quả của nó sẽ diễn ra trong các kiếp sau ở địa ngục, v.v. Do đó, không có sự mất đi của việc đã làm và không có sự đến của (kết quả) chưa làm. Theo phương pháp này, sự trình bày về mối liên quan của nghiệp lộ theo phương diện trộm cắp, v.v., nên được hiểu một cách thích hợp.

สพฺโพ ทิฏฺฐิคฺคาโห ตณฺหาวสคตสฺเสว โหตีติ อาห ‘‘ตณฺหาธิปเตยฺเยนา’’ติ. เตสุ เตสุ ธมฺเมสูติ มยา เทสิยมานทสฺสนธมฺเมสุ. ปกติกมฺมฏฺฐานนฺติ ตสฺส เถรสฺส สนฺติเก คเหตฺวา ปริหริยมานกมฺมฏฺฐานํ. อญฺญํ นวกมฺมฏฺฐานนฺติ ภควโต เทสนานุสาเรน คหิตํ อญฺญํ นวํ กมฺมฏฺฐานํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

(Ngài) đã nói "do quyền lực của ái dục" vì tất cả sự chấp thủ tà kiến chỉ xảy ra đối với người bị ái dục chi phối. "Trong các pháp ấy" có nghĩa là trong các pháp kiến mà ta đang thuyết giảng. "Đề mục thiền định thông thường" là đề mục thiền định đã được thọ nhận từ vị trưởng lão ấy và đang được thực hành. "Đề mục thiền định mới khác" là một đề mục thiền định mới khác đã được thọ nhận theo lời dạy của Đức Thế Tôn. Phần còn lại thì dễ hiểu.

มหาปุณฺณมสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Sự giải thích các ý nghĩa ẩn sâu trong phần chú giải kinh Đại Rằm đã kết thúc.

๑๐. จูฬปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Tiểu Rằm

๙๑. ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ อาเมฑิตวจนํ พฺยาปนิจฺฉาวเสน วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘ยํ ยํ ทิส’’นฺติอาทิ. อนุวิโลเกตฺวาติ เอตฺถ อนุสทฺโทปิ พฺยาปนิจฺฉายเมวาติ อนุ อนุ วิโลเกตฺวาติ อตฺโถ. เตเนวาห – ‘‘ตโต ตโต วิโลเกตฺวา’’ติ. อสนฺโต นีโจ ปุริโสติ อสปฺปุริโสติ อาห – ‘‘ปาปปุริโส ลามกปุริโส’’ติ. โสติ อสปฺปุริโส. ตนฺติ อสปฺปุริสํ ชานิตุํ น สกฺโกติ อสปฺปุริสธมฺมานํ ยาถาวโต อชานนโต. ปาปธมฺมสมนฺนาคโตติ กายทุจฺจริตาทิอสนฺตุฏฺฐิตาทิลามกธมฺมสมนฺนาคโต. อสปฺปุริเส ภตฺติ เอตสฺสาติ อสปฺปุริสภตฺติ. เตนาห – ‘‘อสปฺปุริสเสวโน’’ติ. อสปฺปุริสธมฺโม อสปฺปุริโส อุตฺตรปทโลเปน, เตสํ จินฺตนสีโลติ อสปฺปุริสจินฺตี. เตนาห ‘‘อสปฺปุริสจินฺตาย จินฺตโก’’ติ, ทุจฺจินฺติตจินฺตีติ อตฺโถ. อสปฺปุริสมนฺตนนฺติ อสาธุชนวิจารํ อสปฺปุริสวีมํสํ. อสปฺปุริสวาจนฺติ จตุพฺพิธํ ทุพฺภาสิตํ. อสปฺปุริสกมฺมํ นาม ติวิธมฺปิ กายทุจฺจริตํ. อสปฺปุริสทิฏฺฐิ นาม วิเสสโต ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ, ตาย สมนฺนาคโต อสปฺปุริสทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต, อสปฺปุริสทานํ [Pg.268] นาม อสกฺกจฺจทานาทิ. สพฺโพปายมตฺโถ ปาฬิโต เอว วิญฺญายติ.

91. (Ngài) nói "hướng nào hướng nào" v.v., vì lời lặp lại "im lặng, im lặng" được nói với ý nghĩa bao quát. Ở đây, trong từ "sau khi nhìn quanh", tiếp đầu ngữ "anu" cũng có ý nghĩa bao quát, nên có nghĩa là "nhìn quanh, nhìn quanh". Do đó, (Ngài) nói "sau khi nhìn từ hướng này hướng nọ". (Ngài) nói "người xấu xa, người thấp hèn" vì "bất thiện nhân" có nghĩa là người không tốt, người thấp hèn. "Người ấy" là bất thiện nhân. "Người ấy" không thể biết được bất thiện nhân vì không biết đúng như thật các pháp của bất thiện nhân. "Người có các pháp ác" có nghĩa là người có các pháp thấp hèn như thân ác hạnh, v.v., và không biết đủ, v.v. "Người có lòng sùng mộ đối với bất thiện nhân" là người có lòng sùng mộ đối với bất thiện nhân. Do đó, (Ngài) nói "người giao du với bất thiện nhân". "Pháp của bất thiện nhân" trở thành "bất thiện nhân" do lược bỏ từ sau; người có thói quen suy nghĩ về chúng là "người có suy nghĩ của bất thiện nhân". Do đó, (Ngài) nói "người suy nghĩ với suy nghĩ của bất thiện nhân", có nghĩa là người suy nghĩ những điều xấu xa. "Sự bàn bạc của bất thiện nhân" là sự xem xét của người không tốt, sự điều tra của bất thiện nhân. "Lời nói của bất thiện nhân" là bốn loại ác khẩu. "Hành động của bất thiện nhân" là ba loại thân ác hạnh. "Tà kiến của bất thiện nhân" đặc biệt là tà kiến mười sự vật; người có tà kiến ấy là "người có tà kiến của bất thiện nhân". "Sự bố thí của bất thiện nhân" là sự bố thí không cung kính, v.v. Ý nghĩa của tất cả các phương tiện được hiểu từ chính văn Pāli.

‘‘ปาณํ หนิสฺสามี’’ติอาทิกา เจตนา กามํ ปรพฺยาพาธายปิ โหติเยว, ยถา ปน สา อตฺตโน พลวตรทุกฺขตฺถาย โหติ, ตถา น ปรสฺสาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ, ‘‘อตฺตโน ทุกฺขตฺถาย จินฺเตติ’’อิจฺเจว วุตฺโต. ยถา อสุโก อสุกนฺติอาทีหิ ปาปโก ปาปวิปาเกกเทสํ พลวํ ครุตรํ วา ปจฺจนุโภนฺโตปิ ยถา ปโร ปจฺจนุโภติ, น ตถา สยนฺติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ปรพฺยาพาธายา’’ติ. คเหตฺวาติ ปาปกิริยาย สหายภาเวน คเหตฺวา.

Tác ý như là: ‘Ta sẽ sát sanh’ v.v… quả thật cũng là để làm tổn hại cho người khác, tuy nhiên để chỉ dạy ý nghĩa này rằng: ‘Nó là vì sự đau khổ mạnh mẽ hơn cho chính mình, chứ không phải cho người khác như thế’, nên mới được nói là: ‘suy nghĩ vì sự đau khổ của chính mình’. Giống như người ác, qua (những hành động) như là ‘người này đối với người kia’ v.v…, dầu có phải trải nghiệm một phần quả báo xấu ác mạnh mẽ hay nặng nề, điều ấy cho thấy rằng tự người ấy không trải nghiệm giống như cách người khác trải nghiệm. Do đó, Ngài nói: ‘vì sự tổn hại cho người khác’. (Từ) Gahetvā (nắm giữ) có nghĩa là nắm giữ trong vai trò đồng lõa trong hành động xấu ác.

อสกฺกจฺจนฺติ อนาทรํ กตฺวา. เทยฺยธมฺมสฺส อสกฺกรณํ อปฺปสนฺนากาโร, ปุคฺคลสฺส อสกฺกรณํ อครุกรณนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘เทยฺยธมฺมํ น สกฺกโรติ นามา’’ติอาทิมาห. อจิตฺตีกตฺวาติ น จิตฺเต กตฺวา, น ปูเชตฺวาติ อตฺโถ. ปูเชนฺโต หิ ปูเชตพฺพวตฺถุํ จิตฺเต ฐเปติ, ตโต น พหิ กโรติ. จิตฺตํ วา อจฺฉริยํ กตฺวา ปฏิปตฺติ จิตฺตีกรณํ, สมฺภาวนกิริยา. ตปฺปฏิกฺเขปโต อจิตฺตีกรณํ, อสมฺภาวนกิริยา. อปวิทฺธนฺติ อุจฺฉิฏฺฐาทิฉฑฺฑนียธมฺมํ วิย อวขิตฺตกํ. เตนาห – ‘‘ฉฑฺเฑตุกาโม วิยา’’ติอาทิ. โรคํ ปกฺขิปนฺโต วิยาติ โรคิกสรีรํ โอทนาทีหิ ปมชฺชิตฺวา วมฺมิเก โรคํ ปกฺขิปนฺโต วิย. อทฺธา อิมสฺส ทานสฺส ผลํ มเมว อาคจฺฉตีติ เอวํ ยสฺส ตถา ทิฏฺฐิ อตฺถิ, โส อาคมนทิฏฺฐิโก, อยํ ปน น ตาทิโสติ อาห ‘‘อนาคมนทิฏฺฐิโก’’ติ. เตนาห – ‘‘โน ผลปาฏิกงฺขี หุตฺวา เทตี’’ติ.

‘Không cung kính’ (asakkaccam) có nghĩa là đã làm một cách thiếu tôn trọng. Không tôn trọng vật thí là thái độ không hoan hỷ, không tôn trọng người nhận là không tỏ lòng kính trọng; để chỉ dạy ý nghĩa này, Ngài đã nói: ‘gọi là không tôn trọng vật thí’ v.v… ‘Không để tâm’ (acittīkatvā) có nghĩa là không ghi nhớ trong tâm, nghĩa là không tôn kính. Bởi vì người tôn kính thì đặt đối tượng tôn kính vào trong tâm, không đặt nó ra bên ngoài. Hoặc, làm cho tâm trở nên đặc biệt, sự thực hành đó là sự để tâm (cittīkaraṇaṃ), một hành động kính trọng. Do sự từ bỏ điều đó, nó là sự không để tâm (acittīkaraṇaṃ), một hành động không kính trọng. ‘Vứt bỏ’ (apaviddham) có nghĩa là ném đi, giống như một vật cần được loại bỏ như thức ăn thừa. Do đó, Ngài nói: ‘như thể muốn vứt bỏ đi’ v.v… ‘Như thể đặt mầm bệnh đi’ có nghĩa là giống như lau chùi thân thể người bệnh bằng cơm v.v… rồi đặt mầm bệnh vào trong một gò mối. ‘Chắc chắn quả của sự bố thí này sẽ đến với ta’, người nào có quan điểm như vậy thì là người có quan điểm về sự trổ quả (āgamanadiṭṭhiko). Nhưng người này thì không như vậy, nên được gọi là người không có quan điểm về sự trổ quả (anāgamanadiṭṭhiko). Do đó, Ngài nói: ‘vị ấy cho mà không mong đợi quả báo’.

กามญฺจายํ ยถาวุตฺตปุคฺคโล อสทฺธมฺมาทีหิ ปาปธมฺเมหิ สมนฺนาคโต, เตหิ ปน สพฺเพหิปิ มิจฺฉาทสฺสนํ มหาสาวชฺชนฺติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา นิรเย อุปปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. วุตฺตปฏิปกฺขนเยนาติ กณฺหปกฺเข วุตฺตสฺส อตฺถสฺส วิปริยาเยน สุกฺกปกฺเข อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘สเทวกํ โลก’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๑) เทวสทฺโท ฉกามาวจรเทเวสุ, เอวมิธาติ อาห ‘‘ฉกามาวจรเทวา’’ติ. ตตฺถ พฺรหฺมานํ วิสุํ คหิตตฺตา กามาวจรเทวคฺคหณนฺติ เจ? อิธ ทานผลสฺส อธิปฺเปตตฺตา กามาวจรเทวคฺคหณํ[Pg.269], ตตฺถาปิ ฉกามาวจรคฺคหณํ ทฏฺฐพฺพํ เทวมหตฺตตาทิวจนโต. ติณฺณํ กุลานํ สมฺปตฺตีติ ขตฺติยมหตฺตาทีนํ ติณฺณํ กุลานํ สมฺปตฺติ, น เกวลํ กุลสมฺปทา เอว อธิปฺเปตา, อถ โข ตตฺถ อายุวณฺณยสโภคอิสฺสริยาทิสมฺปทาปิ อธิปฺเปตาติ ทฏฺฐพฺพํ อุฬารสฺส ทานมยปุญฺญสฺส วเสน เตสมฺปิ สมิชฺฌนโต. สุทฺธวฏฺฏวเสเนว กถิตํ สุกฺกปกฺเขปิ สพฺพโส วิวฏฺฏสฺส อนามฏฺฐตฺตา. สทฺธาทโย หิ โลกิยกุสลสมฺภารา เอเวตฺถ อธิปฺเปตาติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Mặc dù người đã được nói đến này có đầy đủ các pháp xấu ác như là bất tín v.v…, nhưng để chỉ dạy rằng trong tất cả các pháp ấy, tà kiến là có tội lỗi lớn nhất, nên đã được nói rằng: ‘do tà kiến ấy, vị ấy sanh vào địa ngục’. (Cụm từ) ‘Theo phương pháp đối lập với điều đã được nói’ có nghĩa là ý nghĩa trong bạch phần nên được hiểu theo cách ngược lại với ý nghĩa đã được nêu trong hắc phần. Trong câu ‘thế gian cùng với chư thiên’ v.v…, từ ‘chư thiên’ (deva) chỉ cho chư thiên ở sáu cõi dục; ở đây cũng vậy, nên nói là ‘chư thiên ở sáu cõi dục’. Nếu hỏi: ‘Có phải vì ở đó các vị Phạm thiên được kể riêng nên mới đề cập đến chư thiên cõi dục không?’. Ở đây, vì quả của sự bố thí được nhắm đến, nên chư thiên cõi dục được đề cập; ở đó cũng vậy, nên hiểu là sáu cõi chư thiên dục giới vì có lời nói về sự vĩ đại của chư thiên v.v… ‘Sự thành tựu của ba dòng dõi’ có nghĩa là sự thành tựu của ba dòng dõi Sát-đế-lỵ cao quý v.v… Nên hiểu rằng không chỉ sự thành tựu về dòng dõi được nhắm đến, mà còn sự thành tựu về tuổi thọ, sắc đẹp, danh tiếng, tài sản, quyền lực v.v… cũng được nhắm đến, bởi vì những điều đó cũng được thành tựu nhờ vào phước báu cao thượng của sự bố thí. Trong bạch phần cũng vậy, điều này được nói chỉ dựa trên vòng luân hồi thuần túy, bởi vì điều vượt ra khỏi vòng luân hồi hoàn toàn không được đề cập đến. Bởi vì tín v.v… ở đây chỉ được nhắm đến như là những sự tích lũy thiện pháp thế gian. Phần còn lại thì dễ hiểu.

จูฬปุณฺณมสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn tàng của Chú giải kinh Tiểu Mãn Nguyệt đã được hoàn tất.

นิฏฺฐิตา จ เทวทหวคฺควณฺณนา.

Và Chú giải phẩm Devadaha đã kết thúc.

๒. อนุปทวคฺโค

2. Phẩm Tuần Tự

๑. อนุปทสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Tuần Tự

๙๓. อิทฺธิมาติ [Pg.270] คุโณ ปากโฏ ปรโตโฆเสน วินา ปาสาทกมฺปนเทวจาริกาทีหิ สยเมว ปกาสภาวโต; ธุตวาทาทิคุณานมฺปิ ตถาภาเว เอเตเนว นเยน เตสํ คุณานํ ปากฏโยคโต จ ปเรสํ นิจฺฉิตภาวโต จ. ปญฺญวโต คุณาติ ปญฺญาปเภทปภาวิเต คุณวิเสเส สนฺธาย วทติ. เต หิ เยภุยฺเยน ปเรสํ อวิสยา. เตนาห – ‘‘น สกฺกา อกถิตา ชานิตุ’’นฺติ. วิสภาคา สภาคา นาม อโยนิโสมนสิการพหุเลสุ ปุถุชฺชเนสุ, เต ปน อปฺปหีนราคโทสตาย ปรสฺส วิชฺชมานมฺปิ คุณํ มกฺเขตฺวา อวิชฺชมานํ อวณฺณเมว โฆเสนฺตีติ อาห – ‘‘วิสภาค…เป… กเถนฺตี’’ติ.

93. Phẩm chất của người có thần thông (iddhimā) là điều hiển nhiên, bởi vì nó tự biểu lộ qua việc làm rung chuyển các cung điện, du hành đến cõi trời v.v… mà không cần lời loan báo từ người khác; các phẩm chất của người thực hành hạnh đầu-đà v.v… cũng như vậy, theo cùng phương pháp này, do sự biểu hiện của những phẩm chất ấy và do chúng được người khác xác quyết. (Cụm từ) ‘Phẩm chất của người có trí tuệ’ – Ngài nói điều này liên quan đến những phẩm chất đặc biệt được phát triển thông qua các loại trí tuệ. Bởi vì những phẩm chất này phần lớn vượt ngoài tầm (hiểu biết) của người khác. Do đó, Ngài nói: ‘không thể biết được nếu không được nói ra’. (Các từ) ‘Không tương đồng’ và ‘tương đồng’ chỉ cho những phàm nhân có nhiều tác ý không như lý. Nhưng những người này, vì tham và sân chưa được đoạn trừ, nên đã che lấp cả những phẩm chất đang hiện hữu của người khác và chỉ loan truyền những lời chê bai không có thật. Do đó, Ngài nói: ‘không tương đồng… v.v… họ nói’.

ยา อฏฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทโต อาทีนวโต ยถาภูตํ ปชานนา, อยํ ธาตุกุสลตา. อายตนกุสลตายปิ เอเสว นโย. อวิชฺชาทีสุ ทฺวาทสสุ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺเคสุ โกสลฺลํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตา. อิทํ อิมสฺส ผลสฺส ฐานํ การณํ, อิทํ อฏฺฐานํ อการณนฺติ เอวํ ฐานญฺจ ฐานโต, อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานนา, อยํ ฐานาฏฺฐานกุสลตา. โย ปน อิเมสุ ธาตุอาทีสุ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน นิสฺสงฺคคติยา ปณฺฑาติ ลทฺธนาเมน ญาเณน อิโต คโต ปวตฺโต, อยํ ปณฺฑิโต นามาติ อาห – ‘‘อิเมหิ จตูหิ การเณหิ ปณฺฑิโต’’ติ. มหนฺตานํ อตฺถานํ ปริคฺคณฺหนโต มหตี ปญฺญา เอตสฺสาติ มหาปญฺโญ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโยติ อาห – ‘‘มหาปญฺญาทีหิ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ’’ติ.

Sự hiểu biết như thật về sự sanh khởi, sự diệt tận, vị ngọt, sự nguy hại của mười tám giới, đây là sự thiện xảo về giới (dhātukusalatā). Đối với sự thiện xảo về xứ (āyatanakusalatā) cũng theo phương pháp tương tự. Sự khéo léo trong mười hai chi phần duyên khởi, bắt đầu với vô minh, là sự thiện xảo về duyên khởi (paṭiccasamuppādakusalatā). ‘Đây là nền tảng, là nguyên nhân cho quả này; đây không phải là nền tảng, không phải là nguyên nhân’ – sự hiểu biết như thật về xứ là xứ và phi xứ là phi xứ như vậy, đây là sự thiện xảo về xứ và phi xứ (ṭhānāṭṭhānakusalatā). Còn người nào, qua việc liễu tri, chứng ngộ v.v… đối với các giới này, đã đi đến, đã tiến hành từ đây với trí tuệ có được tên gọi là ‘bậc trí’ (paṇḍā) nhờ vào sự tiến hành không vướng mắc – người này được gọi là bậc trí (paṇḍito). Do đó, Ngài nói: ‘là bậc trí do bốn lý do này’. Vì nắm bắt được những ý nghĩa vĩ đại, vị ấy có trí tuệ vĩ đại (mahatī paññā), do đó là người có trí tuệ vĩ đại (mahāpañño). Đối với các thuật ngữ còn lại cũng theo phương pháp tương tự. Do đó, Ngài nói: ‘nghĩa là được phú cho trí tuệ vĩ đại v.v…’.

นานตฺตนฺติ ยาหิ มหาปญฺญาทีหิ สมนฺนาคตตฺตา เถโร ‘‘มหาปญฺโญ’’ติอาทินา กิตฺตียติ, ตาสํ มหาปญฺญาทีนํ อิทํ นานตฺตํ อยํ เวมตฺตตา. ยสฺส กสฺสจิ (ที. นิ. ฏี. ๓.๒๑๖; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๑๐; อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๕๘๔) วิเสสโต อรูปธมฺมสฺส มหตฺตํ นาม กิจฺจสิทฺธิยา เวทิตพฺพนฺติ ตทสฺส กิจฺจสิทฺธิยา ทสฺเสนฺโต, ‘‘มหนฺเต สีลกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ มหาปญฺญา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เหตุมหนฺตตาย ปจฺจยมหนฺตตาย นิสฺสยมหนฺตตาย ปเภทมหนฺตตาย กิจฺจมหนฺตตาย [Pg.271] ผลมหนฺตตาย อานิสํสมหนฺตตาย จ สีลกฺขนฺธสฺส มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. ตตฺถ เหตู อโลภาทโย, ปจฺจยา หิโรตฺตปฺปสทฺธาสติวีริยาทโย. นิสฺสยา สาวกโพธิปจฺเจกโพธิสมฺมาสมฺโพธินิยตตา ตํสมงฺคิโน จ ปุริสวิเสสา. ปเภโท จาริตฺตาทิวิภาโค. กิจฺจํ ตทงฺคาทิวเสน ปฏิปกฺขสฺส วิธมนํ. ผลํ สคฺคสมฺปทา นิพฺพานสมฺปทา จ. อานิสํโส ปิยมนาปตาทิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๙) อากงฺเขยฺยสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๑.๖๔ อาทโย) จ อาคตนเยน เวทิตพฺโพ. อิมินา นเยน สมาธิกฺขนฺธาทีนมฺปิ มหนฺตตา ยถารหํ นิทฺธาเรตฺวา เวทิตพฺพา, ฐานาฏฺฐานาทีนํ ปน มหนฺตภาโว มหาวิสยตาย เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ฐานาฏฺฐานานํ มหาวิสยตา พหุธาตุกสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๑๒๔ อาทโย) สยเมว อาคมิสฺสติ. วิหารสมาปตฺตีนํ สมาธิกฺขนฺเธ นิทฺธาริตนเยน เวทิตพฺพา, อริยสจฺจานํ สกลสาสนสงฺคหณโต สจฺจวิภงฺเค (วิภ. ๑๘๙ อาทโย) ตํสํวณฺณนาสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๑๘๙ อาทโย) อาคตนเยน. สติปฏฺฐานาทีนํ วิภงฺคาทีสุ (วิภ. ๓๕๕ อาทโย) ตํสํวณฺณนาทีสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๓๕๕ อาทโย) จ อาคตนเยน. สามญฺญผลานํ มหโต หิตสฺส มหโต สุขสฺส มหโต อตฺถสฺส มหโต โยคกฺเขมสฺส นิปฺผตฺติภาวโต สนฺตปณีตนิปุณอตกฺกาวจรปณฺฑิตเวทนียภาวโต จ. อภิญฺญานํ มหาสมฺภารโต มหาวิสยโต มหากิจฺจโต มหานุภาวโต มหานิปฺผตฺติโต จ. นิพฺพานสฺส มทนิมฺมทนาทิมหตฺถสิทฺธิโต มหนฺตตา เวทิตพฺพา.

Nānattanti (sự khác biệt): Do vị trưởng lão đã thành tựu các pháp như là đại trí tuệ v.v... nên được tán dương là ‘vị có đại trí tuệ’ v.v... Đây là sự khác biệt, đây là sự dị biệt của các pháp như là đại trí tuệ v.v... ấy. Sự vĩ đại của bất cứ pháp vô sắc đặc biệt nào nên được hiểu là do sự thành tựu phận sự. Để chỉ ra điều ấy qua sự thành tựu phận sự, ngài đã nói rằng: ‘Đại trí tuệ là do thâu nhiếp các giới uẩn vĩ đại’ v.v... Ở đây, trạng thái vĩ đại của giới uẩn nên được hiểu là do sự vĩ đại của nhân, sự vĩ đại của duyên, sự vĩ đại của sở y, sự vĩ đại của sự phân loại, sự vĩ đại của phận sự, sự vĩ đại của quả, và sự vĩ đại của quả báu. Ở đây, các nhân là vô tham v.v..., các duyên là tàm, úy, tín, niệm, tấn v.v... Các sở y là sự quyết định về Thanh văn giác, Độc giác giác, Chánh đẳng giác và các bậc đặc biệt đã thành tựu các pháp ấy. Sự phân loại là sự phân chia về tác trì v.v... Phận sự là sự chế ngự đối nghịch pháp theo cách chi phần v.v... Quả là sự thành tựu cảnh trời và sự thành tựu Níp-bàn. Quả báu là sự khả ái, khả ý v.v... Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong bộ Visuddhimagga và trong các kinh như Ākaṅkheyyasutta v.v... Theo phương pháp này, sự vĩ đại của các uẩn như định uẩn v.v... cũng nên được xác định và hiểu biết một cách thích hợp. Còn sự vĩ đại của các pháp như xứ và phi xứ v.v... nên được hiểu là do có đối tượng vĩ đại. Ở đây, sự có đối tượng vĩ đại của xứ và phi xứ sẽ được trình bày trong kinh Bahudhātuka. (Sự vĩ đại) của các trú và các chứng đắc nên được hiểu theo phương pháp đã được xác định trong định uẩn. (Sự vĩ đại) của các Thánh đế là do sự bao gồm toàn bộ giáo pháp, theo phương pháp đã được trình bày trong Saccavibhaṅga và trong các sớ giải của bộ ấy. (Sự vĩ đại) của các pháp như niệm xứ v.v... theo phương pháp đã được trình bày trong Vibhaṅga v.v... và trong các sớ giải của bộ ấy v.v... (Sự vĩ đại) của các quả Sa-môn là do sự thành tựu lợi ích vĩ đại, lạc vĩ đại, ý nghĩa vĩ đại, sự an ổn khỏi các ách vĩ đại, và do là pháp tịch tịnh, vi diệu, tế nhị, vượt ngoài tầm tư duy, chỉ bậc trí mới biết. (Sự vĩ đại) của các thắng trí là do có tư lương vĩ đại, đối tượng vĩ đại, phận sự vĩ đại, oai lực vĩ đại, và sự thành tựu vĩ đại. Sự vĩ đại của Níp-bàn nên được hiểu là do sự thành tựu các ý nghĩa vĩ đại như sự dẹp tan lòng kiêu mạn v.v...

ปุถุปญฺญาติ เอตฺถาปิ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – นานาขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ, ‘‘อยํ รูปกฺขนฺโธ นาม…เป… อยํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ นามา’’ติ, เอวํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ นานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. เตสุปิ ‘‘เอกวิเธน รูปกฺขนฺโธ, เอกาทสวิเธน รูปกฺขนฺโธ, เอกวิเธน เวทนากฺขนฺโธ, พหุวิเธน เวทนากฺขนฺโธ, เอกวิเธน สญฺญากฺขนฺโธ…เป… เอกวิเธน วิญฺญาณกฺขนฺโธ, พหุวิเธน วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ เอวํ เอเกกสฺส ขนฺธสฺส เอกวิธาทิวเสน อตีตาทิเภทวเสนปิ นานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. ตถา ‘‘อิทํ จกฺขายตนํ นาม…เป… อิทํ ธมฺมายตนํ นาม. ตตฺถ ทสายตนา กามาวจรา, ทฺเว จตุภูมกา’’ติ เอวํ อายตนนานตฺตํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ.

Puthupaññā (trí tuệ rộng lớn): Ở đây, ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp đã được nói. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt: Trí tuệ khởi lên trong các uẩn khác nhau. Trí tuệ khởi lên tùy thuộc vào sự phân biệt năm uẩn như vầy: ‘Đây gọi là sắc uẩn... đây gọi là thức uẩn.’ Ngay cả trong các uẩn ấy, trí tuệ khởi lên tùy thuộc vào sự phân biệt mỗi uẩn theo cách một loại v.v... và theo sự phân chia quá khứ v.v... như vầy: ‘Sắc uẩn có một loại, sắc uẩn có mười một loại, thọ uẩn có một loại, thọ uẩn có nhiều loại, tưởng uẩn có một loại... thức uẩn có một loại, thức uẩn có nhiều loại.’ Tương tự, trí tuệ khởi lên tùy thuộc vào sự khác biệt của các xứ như vầy: ‘Đây gọi là nhãn xứ... đây gọi là pháp xứ. Trong ấy, mười xứ thuộc cõi Dục, hai xứ thuộc bốn cõi.’

นานาธาตูสูติ [Pg.272] ‘‘อยํ จกฺขุธาตุ นาม…เป… อยํ มโนวิญฺญาณธาตุ นาม. ตตฺถ โสฬส ธาตุโย กามาวจรา, ทฺเว จตุภูมกา’’ติ เอวํ นานาธาตูสุ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. ตยิทํ อุปาทิณฺณกธาตุวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ปจฺเจกพุทฺธานญฺหิ ทฺวินฺนญฺจ อคฺคสาวกานํ อุปาทิณฺณกธาตูสุเยว นานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. ตญฺจ โข เอกเทสโตว, โน นิปฺปเทสโต, อนุปาทิณฺณกธาตูนํ ปน นานากรณํ น ชานนฺติเยว. สพฺพญฺญุพุทฺธานํเยว ปน, ‘‘อิมาย นาม ธาตุยา อุสฺสนฺนตฺตา อิมสฺส รุกฺขสฺส ขนฺโธ เสโต โหติ, อิมสฺส กณฺโห, อิมสฺส พหลตฺตโจ, อิมสฺส ตนุตฺตโจ, อิมสฺส ปตฺตํ วณฺณสณฺฐานาทิวเสน เอวรูปํ, อิมสฺส ปุปฺผํ นีลํ ปีตํ โลหิตํ โอทาตํ สุคนฺธํ ทุคฺคนฺธํ, ผลํ ขุทฺทกํ มหนฺตํ ทีฆํ วฏฺฏํ สุสณฺฐานํ มฏฺฐํ ผรุสํ สุคนฺธํ มธุรํ ติตฺตกํ อมฺพิลํ กฏุกํ กสาวํ, กณฺฏโก ติขิโณ อติขิโณ อุชุโก กุฏิโล โลหิโต โอทาโต โหตี’’ติ ธาตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ.

Nānādhātūsu (trong các giới khác nhau): Trí tuệ khởi lên tùy thuộc vào các giới khác nhau như vầy: ‘Đây gọi là nhãn giới... đây gọi là ý thức giới. Trong ấy, mười sáu giới thuộc cõi Dục, hai giới thuộc bốn cõi.’ Điều này nên được hiểu là đã được nói theo phương diện các giới được chấp thủ. Thật vậy, đối với các vị Phật Độc Giác và hai vị Thượng thủ Thinh văn, trí tuệ chỉ khởi lên tùy thuộc vào sự phân biệt trong các giới được chấp thủ mà thôi. Và điều đó cũng chỉ là một phần, không phải toàn phần. Các vị ấy hoàn toàn không biết sự phân biệt của các giới không được chấp thủ. Chỉ riêng đối với các vị Phật Toàn Giác, trí tuệ khởi lên tùy thuộc vào sự khác biệt của các giới như vầy: ‘Do giới này trội hơn nên thân của cây này có màu trắng, của cây này có màu đen, của cây này có vỏ dày, của cây này có vỏ mỏng, lá của cây này có hình dạng như thế này về màu sắc, hình dáng v.v..., hoa của cây này màu xanh, vàng, đỏ, trắng, có hương thơm, có mùi hôi, quả nhỏ, lớn, dài, tròn, hình dáng đẹp, nhẵn, thô, có hương thơm, ngọt, đắng, chua, cay, chát, gai nhọn, không nhọn, thẳng, cong, màu đỏ, màu trắng.’

อตฺเถสูติ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ. นานาปฏิจฺจสมุปฺปาเทสูติ อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภทโต สนฺตานเภทโต จ นานปฺปเภเทสุ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺเคสุ. อวิชฺชาทิองฺคานญฺหิ ปจฺเจกํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสญฺญิตาติ. เตนาห – สงฺขารปิฏเก ‘‘ทฺวาทส ปจฺจยา ทฺวาทส ปฏิจฺจสมุปฺปาทา’’ติ. นานาสุญฺญตมนุปลพฺเภสูติ นานาสภาเวสุ นิจฺจสาราทิวิรหโต สุญฺญสภาเวสุ, ตโต เอว อิตฺถิปุริสอตฺตอตฺตนิยาทิวเสน อนุปลพฺเภสุ สภาเวสุ. ม-กาโร เหตฺถ ปทสนฺธิกโร. นานาอตฺเถสูติ อตฺถปฏิสมฺภิทาวิสเยสุ ปจฺจยุปฺปนฺนาทินานาอตฺเถสุ. ธมฺเมสูติ ธมฺมปฏิสมฺภิทาวิสเยสุ ปจฺจยาทินานาธมฺเมสุ. นิรุตฺตีสูติ เตสํเยว อตฺถธมฺมานํ นิทฺธารณวจนสงฺขาตาสุ นานานิรุตฺตีสุ. ปฏิภาเนสูติ เอตฺถ อตฺถปฏิสมฺภิทาทีสุ วิสยภูเตสุ, ‘‘อิมานิ อิทมตฺถโชตกานี’’ติ (วิภ. ๗๒๕-๗๔๕) ตถา ตถา ปฏิภานโต ปฏิภานานีติ ลทฺธนาเมสุ ญาเณสุ. ปุถุ นานาสีลกฺขนฺเธสูติอาทีสุ สีลสฺส ปุถุตฺตํ นานตฺตญฺจ วุตฺตเมว. อิตเรสํ ปน วุตฺตนยานุสาเรน สุวิญฺเญยฺยตฺตา ปากฏเมว. ยํ ปน อภินฺนํ เอกเมว นิพฺพานํ, ตตฺถ อุปจารวเสน ปุถุตฺตํ คเหตพฺพนฺติ อาห – ‘‘ปุถุ นานาชนสาธารเณ ธมฺเม สมติกฺกมฺมา’’ติ. เตนสฺส มทนิมฺมทนาทิปริยาเยน ปุถุตฺตํ ปริทีปิตํ โหติ.

Atthesūti có nghĩa là trong các đối tượng như sắc... Nānāpaṭiccasamuppādesūti có nghĩa là trong các chi phần của lý duyên khởi có nhiều loại khác nhau do sự khác biệt về nội phần và ngoại phần, và do sự khác biệt về dòng tương tục. Thật vậy, mỗi chi phần như vô minh... được gọi là duyên khởi. Do đó, đã được nói trong tạng Saṅkhāra: ‘Mười hai duyên là mười hai duyên khởi.’ Nānāsuññatamanupalabbhesūti có nghĩa là trong các pháp có nhiều tự tánh khác nhau, là các pháp có tự tánh không do không có cốt lõi thường hằng..., và chính vì thế là các pháp không thể nắm bắt được theo cách là người nữ, người nam, tự ngã, sở hữu của tự ngã... Ở đây, mẫu tự ‘ma’ có tác dụng nối từ. Nānāatthesūti có nghĩa là trong nhiều nghĩa khác nhau như quả sanh từ duyên... là đối tượng của nghĩa vô ngại giải. Dhammesūti có nghĩa là trong nhiều pháp khác nhau như duyên... là đối tượng của pháp vô ngại giải. Niruttīsūti có nghĩa là trong nhiều ngữ vô ngại giải được gọi là lời nói xác định về chính các nghĩa và các pháp ấy. Paṭibhānesūti có nghĩa là trong các trí tuệ được đặt tên là biện tài vô ngại giải do sự ứng đối như thế này như thế kia, ‘những điều này làm sáng tỏ ý nghĩa này’ (Vibha. 725-745), khi các đối tượng như nghĩa vô ngại giải... đã trở thành cảnh. Trong các câu như ‘trong nhiều uẩn giới khác nhau...’, tính cách rộng lớn và tính cách đa dạng của giới đã được nói đến. Còn đối với các uẩn còn lại, điều này đã rõ ràng vì có thể được hiểu rõ theo phương pháp đã được nói. Tuy nhiên, đối với Niết-bàn là pháp duy nhất không khác biệt, tính cách rộng lớn được hiểu theo nghĩa ẩn dụ, nên đã nói: ‘vượt qua pháp rộng lớn, chung cho nhiều người khác nhau.’ Do đó, tính cách rộng lớn của Niết-bàn được làm sáng tỏ qua các từ đồng nghĩa như sự dẹp tan lòng kiêu mạn...

เอวํ [Pg.273] วิสยวเสน ปญฺญาย มหตฺตํ ปุถุตฺตญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สมฺปยุตฺตธมฺมวเสน หาสภาวํ, ปวตฺติอาการวเสน ชวนภาวํ, กิจฺจวเสน ติกฺขาทิภาวญฺจ ทสฺเสตุํ, ‘‘กตมา หาสปญฺญา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ หาสพหุโลติ ปีติพหุโล. เสสปทานิ ตสฺเสว เววจนานิ. สีลํ ปริปูเรตีติ หฏฺฐปหฏฺโฐ อุทคฺคุทคฺโค หุตฺวา ปีติสหคตาย ปญฺญาย. ปีติโสมนสฺสสหคตา หิ ปญฺญา อภิรติวเสน อารมฺมเณ ผุลฺลา วิกสิตา วิย ปวตฺตติ; น อุเปกฺขาสหคตาติ ปาติโมกฺขสีลํ ฐเปตฺวา หาสนียํ ปรํ ติวิธมฺปิ สีลํ ปริปูเรตีติ อตฺโถ. วิสุํ วุตฺตตฺตา ปุน สีลกฺขนฺธมาห. สมาธิกฺขนฺธนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

Sau khi đã trình bày tính cách vĩ đại và rộng lớn của trí tuệ theo phương diện đối tượng, bây giờ để trình bày tính cách hoan hỷ theo phương diện các pháp tương ưng, tính cách nhanh chóng theo phương diện cách thức diễn tiến, và tính cách sắc bén... theo phương diện phận sự, câu ‘Thế nào là hỷ tuệ?’... đã được nói. Trong đó, hāsabahulo có nghĩa là nhiều hỷ. Các từ còn lại là từ đồng nghĩa của nó. (Vị ấy) làm tròn đủ giới với trí tuệ đi kèm với hỷ, trở nên vui vẻ, hân hoan, phấn khởi. Thật vậy, trí tuệ đi kèm với hỷ và hỷ (somanassa) diễn tiến trong đối tượng như thể nở ra, bung ra do sự thích thú; không phải là đi kèm với xả. Có nghĩa là, ngoại trừ giới bổn Pātimokkha, vị ấy làm tròn đủ ba loại giới khác đáng hoan hỷ. Do đã được nói riêng, nên lại nói đến giới uẩn. Trong các câu như ‘định uẩn’..., phương pháp này cũng tương tự.

รูปํ อนิจฺจโต ขิปฺปํ ชวตีติ รูปกฺขนฺธํ อนิจฺจนฺติ สีฆํ เวเคน ปวตฺติยา ปฏิปกฺขทูรีภาเวน ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส สาติสยตฺตา อินฺเทน วิสฺสฏฺฐวชิรํ วิย ลกฺขณํ ปฏิวิชฺฌนฺตี อทนฺธายนฺตี รูปกฺขนฺเธ อนิจฺจลกฺขณํ เวคสา ปฏิวิชฺฌติ, ตสฺมา สา ชวนปญฺญา นามาติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เอวํ ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนาวเสน ชวนปญฺญํ ทสฺเสตฺวา พลววิปสฺสนาวเสน ทสฺเสตุํ, ‘‘รูป’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ขยฏฺเฐนาติ ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนโต ขยสภาวตฺตา. ภยฏฺเฐนาติ ภยานกภาวโต. อสารกฏฺเฐนาติ อตฺตสารวิรหโต นิจฺจสาราทิวิรหโต จ. ตุลยิตฺวาติ ตุลาภูตาย วิปสฺสนาปญฺญาย ตุเลตฺวา. ตีรยิตฺวาติ ตาย เอว ตีรณภูตาย ตีเรตฺวา. วิภาวยิตฺวาติ ยาถาวโต ปกาเสตฺวา ปญฺจกฺขนฺธํ วิภูตํ กตฺวา. รูปนิโรเธติ รูปกฺขนฺธสฺส นิโรธภูเต นิพฺพาเน นินฺนโปณปพฺภารวเสน. อิทานิ สิขาปฺปตฺตวิปสฺสนาวเสน ชวนปญฺญํ ทสฺเสตุํ, ปุน ‘‘รูป’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาวเสนาติ เกจิ.

‘Nhanh chóng thấu hiểu sắc là vô thường’ có nghĩa là: trí tuệ ấy thâm nhập tướng vô thường trong sắc uẩn một cách nhanh chóng, không chậm chạp, thâm nhập tướng trạng giống như tia sét do trời Đế-thích phóng ra, do sự vượt trội của hành động tạo tác trước đó, do sự diễn tiến nhanh chóng, do sự loại trừ các pháp đối nghịch. Vì vậy, nó được gọi là tốc tuệ. Trong các câu còn lại, phương pháp này cũng tương tự. Sau khi đã trình bày tốc tuệ theo phương diện thiền quán có tướng trạng làm đối tượng, để trình bày (tốc tuệ) theo phương diện thiền quán có năng lực, câu ‘sắc’... đã được nói. Trong đó, khayaṭṭhena (theo nghĩa hủy diệt) là do có tự tánh hủy diệt, vì ở đâu nó sanh khởi, ở đó nó bị hoại diệt. Bhayaṭṭhena (theo nghĩa đáng sợ) là do có trạng thái đáng sợ. Asārakaṭṭhena (theo nghĩa vô lõi) là do không có cốt lõi tự ngã và không có cốt lõi thường hằng... Tulayitvā (sau khi cân nhắc) là cân nhắc bằng trí tuệ thiền quán đã trở thành cái cân. Tīrayitvā (sau khi thẩm xét) là thẩm xét bằng chính trí tuệ ấy đã trở thành sự thẩm xét. Vibhāvayitvā (sau khi làm sáng tỏ) là sau khi làm cho năm uẩn trở nên rõ ràng bằng cách hiển thị đúng như thật. Rūpanirodhe (trong sự diệt của sắc) có nghĩa là trong Niết-bàn là sự diệt của sắc uẩn, theo nghĩa hướng về, xuôi về, nghiêng về. Bây giờ, để trình bày tốc tuệ theo phương diện thiền quán đạt đến đỉnh điểm, câu ‘sắc’... lại được nói. Một số vị cho rằng (điều này được nói) theo phương diện thiền quán đưa đến xuất khởi.

ญาณสฺส ติกฺขภาโว นาม สวิเสสํ ปฏิปกฺขสมุจฺฉินฺทเนน เวทิตพฺโพติ, ‘‘ขิปฺปํ กิเลเส ฉินฺทตีติ ติกฺขปญฺญา’’ติ วตฺวา เต ปน กิเลเส วิภาเคน ทสฺเสนฺโต, ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺก’’นฺติอาทิมาห. ติกฺขปญฺโญ หิ ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ, ปฏิปทา จสฺส น จลตีติ อาห – ‘‘เอกสฺมึ อาสเน จตฺตาโร อริยมคฺคา อธิคตา โหนฺตี’’ติอาทิ.

Tính cách sắc bén của trí tuệ cần được hiểu là sự đoạn trừ các pháp đối nghịch một cách đặc biệt, nên sau khi nói ‘trí tuệ sắc bén là trí tuệ đoạn trừ phiền não một cách nhanh chóng,’ để trình bày các phiền não ấy một cách phân tích, ngài đã nói câu ‘dục tầm đã sanh khởi’... Thật vậy, người có trí tuệ sắc bén thì có thắng trí nhanh chóng, và con đường thực hành của vị ấy không bị lay động, nên đã nói: ‘bốn Thánh đạo được chứng đắc trong một lần ngồi’...

‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา ขยธมฺมา วยธมฺมา นิโรธธมฺมา’’ติ ยาถาวโต ทสฺสเนน สจฺจสมฺปฏิเวโธ อิชฺฌติ, น อญฺญถาติ การณมุเขน นิพฺเพธิกปญฺญํ ทสฺเสตุํ, ‘‘สพฺพสงฺขาเรสุ [Pg.274] อุพฺเพคพหุโล โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุพฺเพคพหุโลติ วุตฺตนเยน สพฺพสงฺขาเรสุ อภิณฺหํ ปวตฺตสํเวโค. อุตฺตาสพหุโลติ ญาณุตฺราสวเสน สพฺพสงฺขาเรสุ พหุโส อุตฺรสฺตมานโส. เตน อาทีนวานุปสฺสนมาห. อุกฺกณฺฐนพหุโลติ ปน อิมินา นิพฺพิทานุปสฺสนํ อาห – อรติพหุโลติอาทินา ตสฺสา เอว อปราปรุปฺปตฺตึ. พหิมุโขติ สพฺพสงฺขารโต พหิภูตํ นิพฺพานํ อุทฺทิสฺส ปวตฺตญาณมุโข, ตถา วา ปวตฺติตวิโมกฺขมุโข. นิพฺพิชฺฌนํ นิพฺเพโธ, โส เอติสฺสา อตฺถิ, นิพฺพิชฺฌตีติ วา นิพฺเพธา, สาว ปญฺญา นิพฺเพธิกา. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว.

Sự thâm nhập chân lý thành tựu nhờ thấy đúng như thật rằng ‘tất cả các pháp hữu vi là vô thường, khổ, có tính biến hoại, là pháp hữu vi, là pháp do duyên sanh, có tính hủy diệt, có tính biến mất, có tính đoạn diệt,’ chứ không phải cách nào khác. Để trình bày trí tuệ xuyên suốt qua phương diện nguyên nhân, câu ‘có nhiều sự kinh sợ trong tất cả các pháp hữu vi’... đã được nói. Trong đó, ubbegabahulo (nhiều sự kinh sợ) là sự chấn động thường xuyên diễn ra trong tất cả các pháp hữu vi theo phương pháp đã nói. Uttāsabahuloti (nhiều sự kinh hãi) là người có tâm kinh hãi nhiều lần trong tất cả các pháp hữu vi do sự kinh hãi của trí tuệ. Qua đó, ngài nói về sự quán chiếu sự nguy hại. Còn với từ ukkaṇṭhanabahulo (nhiều sự chán ngán) này, ngài nói về sự quán chiếu sự nhàm chán. Bằng các từ như aratibahulo (nhiều sự không ưa thích)..., ngài nói về sự sanh khởi liên tiếp của chính sự nhàm chán ấy. Bahimukho (hướng ra ngoài) là người có cửa ngõ trí tuệ hướng đến Niết-bàn, là pháp ở bên ngoài tất cả các pháp hữu vi, hoặc là người có cửa ngõ giải thoát đã diễn tiến như vậy. Sự xuyên suốt là nibbedha. Trí tuệ này có điều đó, hoặc nó xuyên suốt, nên gọi là nibbedhā. Chính trí tuệ đó là nibbedhikā (trí tuệ xuyên suốt). Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, điều đó có thể được hiểu rõ do phương pháp đã được nói ở dưới.

ปชฺชติ เอเตน วิปสฺสนาทิโกติ ปทํ, สมาปตฺติ, ตสฺมา อนุปทนฺติ อนุสมาปตฺติโยติ อตฺโถ. ปทํ วา สมฺมสนุปคา ธมฺมา วิปสฺสนาย ปวตฺติฏฺฐานภาวโต. เตนาห ‘‘สมาปตฺติวเสน วา’’ติ. ฌานงฺควเสน วาติ ฌานงฺควเสนาติ จ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน กมตฺโถ อิธ ปทสทฺโท, ตสฺมา อนุปทํ อนุกฺกเมนาติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘อนุปฏิปาฏิยา’’ติ. ธมฺมวิปสฺสนนฺติ ตํตํสมาปตฺติจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนานํ ธมฺมานํ วิปสฺสนํ. วิปสฺสตีติ สมาปตฺติโย ฌานมุเขน เต เต ธมฺเม ยาถาวโต ปริคฺคเหตฺวา, ‘‘อิติปิ ทุกฺขา’’ติอาทินา สมฺมสติ. อทฺธมาเสน อรหตฺตํ ปตฺโต อุกฺกํสคตสฺส สาวกานํ สมฺมสนจารสฺส นิปฺปเทเสน ปวตฺติยมานตฺตา, สาวกปารมีญาณสฺส จ ตถา ปฏิปาเทตพฺพตฺตา. เอวํ สนฺเตปีติ ยทิปิ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร น จิรสฺเสว อรหตฺตํ ปตฺโต; ธมฺมเสนาปติ ปน ตโต จิเรน, เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา โมคฺคลฺลานตฺเถโรปิ มหาปญฺโญว, ตสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโรว มหาปญฺญตโรติ. อิทานิ ตมตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ, ‘‘มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมฺมสนํ จรติ เอตฺถาติ สมฺมสนจาโร, วิปสฺสนาภูมิ, ตํ สมฺมสนจารํ. เอกเทสเมวาติ สกอตฺตภาเว สงฺขาเร อนวเสสโต ปริคฺคเหตุญฺจ สมฺมสิตุญฺจ อสกฺโกนฺตํ อตฺตโน อภินีหารสมุทาคตญาณพลานุรูปํ เอกเทสเมว ปริคฺคเหตฺวา สมฺมสนฺโต. นนุ จ ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๖) วจนโต วฏฺฏทุกฺขโต มุจฺจิตุกาเมน สพฺพํ ปริญฺเญยฺยํ ปริชานิตพฺพเมว? สจฺจเมตํ, ตญฺจ โข สมฺมสนุปคธมฺมวเสน วุตฺตํ. ตสฺมา สสนฺตานคเต สพฺพธมฺเม[Pg.275], ปรสนฺตานคเต จ เตสํ สนฺตานวิภาคํ อกตฺวา พหิทฺธาภาวสามญฺญโต สมฺมสนํ, อยํ สาวกานํ สมฺมสนจาโร. เถโร ปน พหิทฺธาธมฺเมปิ สนฺตานวิภาเคน เกจิ เกจิ อุทฺธริตฺวา สมฺมสิ, ตญฺจ โข ญาเณน ผุฏฺฐมตฺตํ กตฺวา. เตน วุตฺตํ – ‘‘ยฏฺฐิโกฏิยา อุปฺปีเฬนฺโต วิย เอกเทสเมว สมฺมสนฺโต’’ติ. ตตฺถ ญาเณน นาม ยาวตา เนยฺยํ ปวตฺติตพฺพํ, ตถา อปวตฺตนโต ‘‘ยฏฺฐิโกฏิยา อุปฺปีเฬนฺโต วิยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนุปทธมฺมวิปสฺสนาย อภาวโต ‘‘เอกเทสเมว สมฺมสนฺโต’’ติ วุตฺตํ.

Do đi đến bằng cái ấy, gọi là vipassanā, v.v... nên là padaṃ (nền tảng), tức là sự chứng đắc; do đó, anupadaṃ có nghĩa là theo sau sự chứng đắc. Hoặc padaṃ là các pháp đi đến sự quán xét, do là nơi chốn sanh khởi của vipassanā. Do đó, ngài đã nói: “Hoặc theo phương diện chứng đắc.” Và theo phương diện chi thiền có nghĩa là theo phương diện chi thiền. Tuy nhiên, trong Chú giải, từ pada ở đây có nghĩa là thứ lớp; do đó, anupadaṃ là theo thứ tự, ở đây có nghĩa này, nên ngài đã nói: “Theo tuần tự.” Quán pháp là sự quán các pháp được bao gồm trong sự sanh khởi của tâm trong mỗi sự chứng đắc ấy. Quán xét là sau khi đã nắm bắt các pháp ấy như thật qua ngõ thiền, vị ấy quán xét bằng (cách): “Như vậy là khổ,” v.v... (Ngài Mục-kiền-liên) đã đắc A-la-hán trong nửa tháng là do sự thực hành quán xét của vị thinh văn đã đạt đến mức tối thượng được tiến hành một cách không sót lại, và do trí tuệ ba-la-mật của thinh văn cần được giải thích như vậy. Dù là như vậy, nghĩa là, mặc dù trưởng lão Đại Mục-kiền-liên không bao lâu đã đắc A-la-hán, còn vị Tướng quân Chánh pháp thì sau đó một thời gian lâu; dù là như vậy, vì trưởng lão Mục-kiền-liên cũng là bậc đại trí tuệ, nên trưởng lão Xá-lợi-phất là bậc có trí tuệ hơn. Bây giờ, để làm cho ý nghĩa ấy rõ ràng hơn, câu “Vì trưởng lão Đại Mục-kiền-liên...” đã được nói. Nơi mà sự quán xét được thực hành là phạm vi quán xét, là mảnh đất của vipassanā; (quán xét) phạm vi quán xét ấy. Chỉ một phần là trong khi không thể nắm bắt và quán xét các pháp hành trong tự thân một cách không sót lại, vị ấy quán xét bằng cách chỉ nắm bắt một phần tương ứng với sức mạnh của trí tuệ đã được tích lũy do sự phát nguyện của mình. Nhưng không phải đã được nói: “Này các Tỳ khưu, không thắng tri, không liễu tri, không ly tham, không từ bỏ tất cả, thì không thể chấm dứt khổ đau” (S. iv. 26) hay sao? Do đó, người muốn thoát khỏi khổ đau luân hồi phải liễu tri tất cả những gì cần được liễu tri? Điều đó đúng, nhưng điều ấy được nói theo phương diện các pháp đi đến sự quán xét. Do đó, quán xét tất cả các pháp trong dòng tương tục của mình, và trong dòng tương tục của người khác mà không phân biệt dòng tương tục của họ, mà chỉ quán xét chung chung là ngoại phần, đây là phạm vi quán xét của các vị thinh văn. Còn vị trưởng lão (Mục-kiền-liên) thì quán xét các pháp ngoại phần bằng cách phân biệt từng dòng tương tục và chọn lọc một số, và điều đó cũng chỉ là chạm đến bằng trí tuệ. Do đó, đã được nói: “Như thể dùng đầu gậy ấn xuống, chỉ quán xét một phần.” Ở đây, câu “Như thể dùng đầu gậy ấn xuống,” v.v... được nói vì trí tuệ không tiến hành đến mức độ mà đối tượng cần biết có thể được tiến hành. Câu “chỉ quán xét một phần” được nói do không có sự quán pháp theo tuần tự.

พุทฺธานํ สมฺมสนจาโร ทสสหสฺสิโลกธาตุยํ สตฺตสนฺตานคตา, อนินฺทฺริยพทฺธา จ สงฺขาราติ วทนฺติ, โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสูติ อปเร. ตถา หิ อทฺธตฺตยวเสน ปฏิจฺจสมุปฺปาทนยํ โอสริตฺวา ฉตฺตึสโกฏิสตสหสฺสมุเขน พุทฺธานํ มหาวชิรญาณํ ปวตฺตํ. ปจฺเจกพุทฺธานํ สสนฺตานคเตหิ สทฺธึ มชฺฌิมเทสวาสิสตฺตสนฺตานคตา อนินฺทฺริยพทฺธา จ สมฺมสนจาโรติ วทนฺติ, ชมฺพุทีปวาสิสตฺตสนฺตานคตาติ เกจิ. ธมฺมเสนาปติโนปิ ยถาวุตฺตสาวกานํ วิปสฺสนาภูมิเยว สมฺมสนจาโร. ตตฺถ ปน เถโร สาติสยํ นิรวเสสํ อนุปทธมฺมํ วิปสฺสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สาวกานํ สมฺมสนจารํ นิปฺปเทสํ สมฺมสี’’ติ.

Phạm vi quán xét của các vị Phật, họ nói là các pháp hành thuộc dòng tương tục của chúng sanh trong mười ngàn thế giới, và các pháp hành không liên quan đến các căn; những người khác nói là trong một trăm ngàn ức thế giới. Thật vậy, trí tuệ kim cương vĩ đại của các vị Phật đã tiến hành qua ba mươi sáu trăm ngàn ức phương pháp, bằng cách đi vào phương pháp duyên khởi theo phương diện ba thời. Phạm vi quán xét của các vị Phật Độc Giác, họ nói là cùng với các pháp trong dòng tương tục của chính mình, là các pháp hành thuộc dòng tương tục của chúng sanh ở Trung Ấn, và các pháp không liên quan đến các căn; một số nói là các pháp thuộc dòng tương tục của chúng sanh ở Diêm-phù-đề. Phạm vi quán xét của vị Tướng quân Chánh pháp cũng chính là mảnh đất vipassanā của các vị thinh văn đã được nói đến. Tuy nhiên, ở đó, vị trưởng lão đã quán xét các pháp theo tuần tự một cách siêu việt và không sót lại. Do đó, đã được nói: “Ngài đã quán xét phạm vi quán xét của các vị thinh văn một cách không sót lại.”

ตตฺถ ‘‘สาวกานํ วิปสฺสนาภูมี’’ติ เอตฺถ สุกฺขวิปสฺสกา โลกิยาภิญฺญปฺปตฺตา ปกติสาวกา อคฺคสาวกา ปจฺเจกพุทฺธา สมฺมาสมฺพุทฺธาติ ฉสุ ชเนสุ สุกฺขวิปสฺสกานํ ฌานาภิญฺญาหิ อนธิคตปญฺญาเนปุญฺญตฺตา อนฺธานํ วิย อิจฺฉิตปเทโสกฺกมนํ วิปสฺสนากาเล อิจฺฉิกิจฺฉิตธมฺมวิปสฺสนา นตฺถิ. เต ยถาปริคฺคหิตธมฺมมตฺเตเยว ฐตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺติ. โลกิยาภิญฺญปฺปตฺตา ปน ปกติสาวกา เยน มุเขน วิปสฺสนํ อารภนฺติ; ตโต อญฺเญน วิปสฺสนํ วิตฺถาริกํ กาตุํ สกฺโกนฺติ วิปุลญาณตฺตา. มหาสาวกา อภินีหารสมฺปนฺนตฺตา ตโต สาติสยํ วิปสฺสนํ วิตฺถาริกํ กาตุํ สกฺโกนฺติ. อคฺคสาวเกสุ ทุติโย อภินีหารสมฺปตฺติยา สมาธานสฺส สาติสยตฺตา วิปสฺสนํ ตโตปิ วิตฺถาริกํ กโรติ. ปฐโม ปน ตโต มหาปญฺญตาย สาวเกหิ อสาธารณํ วิตฺถาริกํ กโรติ. ปจฺเจกพุทฺโธ เตหิปิ มหาภินีหารตาย อตฺตโน อภินีหารานุรูปํ ตโตปิ วิตฺถาริกวิปสฺสนํ กโรนฺติ. พุทฺธานํ, สมฺมเทว, ปริปูริตปญฺญาปารมิปภาวิต-สพฺพญฺญุตญฺญาณาธิคมนสฺส อนุรูปายาติ. ยถา [Pg.276] นาม กตวาลเวธปริจเยน สรภงฺคสทิเสน ธนุคฺคเหน ขิตฺโต สโร อนฺตรา รุกฺขลตาทีสุ อสชฺชมาโน ลกฺขเณเยว ปตติ; น สชฺชติ น วิรชฺฌติ, เอวํ อนฺตรา อสชฺชมานา อวิรชฺฌมานา วิปสฺสนา สมฺมสนียธมฺเมสุ ยาถาวโต นานานเยหิ ปวตฺตติ. ยํ มหาญาณนฺติ วุจฺจติ, ตสฺส ปวตฺติอาการเภโท คณโต วุตฺโตเยว.

Ở đây, trong câu “mảnh đất vipassanā của các vị thinh văn,” trong sáu hạng người là: vị thuần quán, vị thinh văn thông thường đã đắc thế gian thông, các vị đại thinh văn, các vị tối thượng thinh văn, các vị Phật Độc Giác, và các vị Phật Chánh Đẳng Giác, thì đối với các vị thuần quán, do không có sự thuần thục về trí tuệ đã được chứng đắc qua các tầng thiền và các pháp thần thông, nên giống như người mù đi đến nơi mong muốn, trong lúc tu tập vipassanā, không có sự quán xét các pháp theo ý muốn. Các vị ấy phát triển vipassanā bằng cách chỉ đứng vững trên các pháp đã được nắm bắt. Còn các vị thinh văn thông thường đã đắc thế gian thông, các vị ấy bắt đầu vipassanā bằng phương pháp nào, thì có thể mở rộng vipassanā bằng phương pháp khác, do có trí tuệ rộng lớn. Các vị đại thinh văn, do đã thành tựu sự phát nguyện, nên có thể mở rộng vipassanā một cách siêu việt hơn. Trong các vị tối thượng thinh văn, vị thứ hai, do sự thành tựu phát nguyện và sự siêu việt của định, nên thực hành vipassanā rộng lớn hơn nữa. Còn vị thứ nhất, do có trí tuệ vĩ đại hơn, nên thực hành (vipassanā) rộng lớn một cách phi thường đối với các vị thinh văn. Vị Phật Độc Giác, do có sự phát nguyện vĩ đại hơn cả các vị ấy, nên thực hành vipassanā rộng lớn hơn nữa, tương ứng với sự phát nguyện của mình. Đối với các vị Phật, thì (vipassanā) tương ứng với sự chứng đắc Toàn giác trí đã được tu tập do sự viên mãn của ba-la-mật trí tuệ. Giống như mũi tên được bắn đi bởi một cung thủ như Sarabhaṅga, người đã thực hành bắn xuyên sợi tóc, không bị vướng vào cây cối, dây leo ở giữa đường mà rơi đúng vào mục tiêu; không bị vướng, không bị kẹt, cũng vậy, vipassanā không bị vướng, không bị kẹt ở giữa đường, mà tiến hành như thật qua nhiều phương pháp khác nhau đối với các pháp cần được quán xét. Sự khác biệt về cách thức tiến hành của cái được gọi là đại trí đã được nói đến theo cách liệt kê.

เอเตสุ จ สุกฺขวิปสฺสกานํ วิปสฺสนาจาโร ขชฺโชตปภาสทิโส, อภิญฺญปฺปตฺตปกติสาวกานํ ทีปปภาสทิโส, มหาสาวกานํ โอกฺกาปภาสทิโส, อคฺคสาวกานํ โอสธิตารกาปภาสทิโส, ปจฺเจกพุทฺธานํ จนฺทปภาสทิโส, สมฺมาสมฺพุทฺธานํ รสฺมิสหสฺสปฏิมณฺฑิตสรทสูริยมณฺฑลสทิโส อุปฏฺฐาสิ. ตถา สุกฺขวิปสฺสกานํ วิปสฺสนาจาโร อนฺธานํ ยฏฺฐิโกฏิยา คมนสทิโส, โลกิยาภิญฺญปฺปตฺตปกติสาวกานํ ทณฺฑกเสตุคมนสทิโส, มหาสาวกานํ ชงฺฆเสตุคมนสทิโส, อคฺคสาวกานํ สกฏเสตุคมนสทิโส, ปจฺเจกพุทฺธานํ มหาชงฺฆมคฺคคมนสทิโส, สมฺมาสมฺพุทฺธานํ มหาสกมคฺคคมนสทิโสติ เวทิตพฺโพ.

Và trong số những vị ấy, sự thực hành minh sát của các vị thuần quán đã hiện khởi giống như ánh sáng của con đom đóm, của các vị Thinh văn thường đã đắc các thắng trí giống như ánh sáng của ngọn đèn, của các vị Đại Thinh văn giống như ánh sáng của ngọn đuốc, của các vị Thượng thủ Thinh văn giống như ánh sáng của sao mai, của các vị Phật Độc Giác giống như ánh sáng của mặt trăng, của các vị Phật Chánh Đẳng Giác giống như vầng mặt trời mùa thu được trang hoàng với ngàn tia sáng. Tương tự như thế, nên được hiểu rằng sự thực hành minh sát của các vị thuần quán giống như sự đi lại của người mù bằng đầu cây gậy, của các vị Thinh văn thường đã đắc các thắng trí thế gian giống như sự đi qua cây cầu độc mộc, của các vị Đại Thinh văn giống như sự đi qua cây cầu ván, của các vị Thượng thủ Thinh văn giống như sự đi qua cây cầu cho xe, của các vị Phật Độc Giác giống như sự đi trên con đường lớn dành cho người đi bộ, của các vị Phật Chánh Đẳng Giác giống như sự đi trên con đường lớn dành cho xe cộ.

อรหตฺตญฺจ กิร ปตฺวาติ เอตฺถ กิร-สทฺโท อนุสฺสวลทฺโธยมตฺโถติ ทีเปตุํ วุตฺโต. ปตฺวา อญฺญาสิ อตฺตโน วิปสฺสนาจารสฺส มหาวิสยตฺตา ติกฺขวิสทสูรภาวสฺส จ สลฺลกฺขเณน. กถํ ปนายํ มหาเถโร ทนฺธํ อรหตฺตํ ปาปุณนฺโต สีฆํ อรหตฺตํ ปตฺตโต ปญฺญาย อตฺตานํ สาติสยํ กตฺวา อญฺญาสีติ อาห – ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. มหาชฏนฺติ มหาชาลสาขํ อติวิย สิพฺพิตชาลํ. ยฏฺฐึ ปน สารํ วา อุชุํ วา น ลภติ เวณุคฺคหเณ อนุจฺจินิตฺวา เวณุสฺส คหิตตฺตา. เอวํสมฺปทนฺติ ยถา เตสุ ปุริเสสุ เอโก เวฬุคฺคหเณ อนุจฺจินิตฺวา เวฬุยฏฺฐึ คณฺหาติ, เอโก อุจฺจินิตฺวา, เอวํ นิปฺผตฺติกํ. ปธานนฺติ ภาวนานุยุญฺชนํ.

Trong câu “Và nghe nói sau khi đã chứng đắc A-la-hán”, ở đây, từ “kira” (nghe nói) được nói đến để chỉ rõ rằng: “Ý nghĩa này đã được tiếp thu qua sự truyền tụng.” Sau khi chứng đắc, ngài đã biết bằng sự ghi nhận về tính chất có đối tượng rộng lớn, sắc bén, trong sáng, và dũng mãnh trong sự thực hành minh sát của mình. Vị Đại Trưởng lão này, trong khi chứng đắc A-la-hán một cách chậm chạp, đã biết được rằng mình vượt trội hơn về trí tuệ so với người đã chứng đắc A-la-hán một cách nhanh chóng như thế nào? (Vị ấy) đã nói: “Ví như” và các câu tiếp theo. “Mớ rối lớn” có nghĩa là nhánh cây có nhiều cành chằng chịt, một mạng lưới được kết lại quá mức. Tuy nhiên, người ấy không có được cây gậy có lõi cứng hoặc thẳng vì đã lấy cây tre mà không xem xét kỹ khi chọn tre. “Sự thành tựu như vậy” có nghĩa là: Giống như trong số những người ấy, một người lấy cây gậy tre mà không xem xét kỹ khi chọn tre, một người thì xem xét kỹ, sự việc đã xảy ra như vậy. “Sự tinh tấn” có nghĩa là sự chuyên tâm tu tập.

สตฺตสฏฺฐิ ญาณานีติ ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๗๓ มาติกา) อาคเตสุ เตสตฺตติยา ญาเณสุ ฐเปตฺวา ฉ อสาธารณญาณานิ สุตมยญาณาทีนิ ปฏิภานปฏิสมฺภิทาญาณปริโยสานานิ สตฺตสฏฺฐิ ญาณานิ. ตานิ หิ สาวเกหิ ปวิจิตพฺพานิ, น อิตรานิ. โสฬสวิธํ ปญฺญนฺติ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๓๗๙; สํ. นิ. ฏี. ๓.๕.๓๗๙) มหาปญฺญาทิกา, นวานุปุพฺพวิหารสมาปตฺติปญฺญาติ อิทํ โสฬสวิธํ ปญฺญํ.

“Sáu mươi bảy loại trí” có nghĩa là: trong bảy mươi ba loại trí được đề cập trong Phân Tích Đạo, ngoại trừ sáu loại trí bất cộng, bắt đầu từ văn tuệ trí cho đến biện tài vô ngại giải trí, là sáu mươi bảy loại trí. Vì rằng những trí ấy cần được các vị Thinh văn thẩm xét, chứ không phải những trí khác. “Mười sáu loại trí tuệ” là: đại tuệ và các loại khác, trí tuệ về chín bậc thiền tuần tự là mười sáu loại trí tuệ này.

ตตฺราติ [Pg.277] ตสฺส. อิทํ โหตีติ อิทํ ทานิ วุจฺจมานํ อนุปุพฺพสมฺมสนํ โหติ. วิปสฺสนาโกฏฺฐาสนฺติ วิตกฺกาทิสมฺมสิตพฺพธมฺมวิภาเคน วิภตฺตวิปสฺสนาภาคํ.

“Tatra” có nghĩa là “của vị ấy”. “Điều này xảy ra” có nghĩa là: sự thẩm sát tuần tự đang được nói đến này xảy ra. “Phần minh sát” có nghĩa là phần minh sát được phân chia theo sự phân loại các pháp cần được thẩm sát như tầm và các pháp khác.

๙๔. ปฐเม ฌาเนติ อุปสิเลเส ภุมฺมํ, ตสฺมา เย ปฐเม ฌาเน ธมฺมาติ เย ปฐมชฺฌานสํสฏฺฐา ธมฺมาติ อตฺโถ. อนฺโตสมาปตฺติยนฺติ จ สมาปตฺติสหคเต จิตฺตุปฺปาเท สมาปตฺติสมญฺญํ อาโรเปตฺวา วุตฺตํ. ววตฺถิตาติ กตววตฺถนา นิจฺฉิตา. ปริจฺฉินฺนาติ ญาเณน ปริจฺฉินฺนา สลกฺขณโต ปริจฺฉิชฺช ญาตา. โอโลเกนฺโตติ ญาณจกฺขุนา ปจฺจกฺขโต ปสฺสนฺโต. อภินิโรปนํ อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อาโรปนํ. อนุมชฺชนํ อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อนุวิจารณํ. ผรณํ ปณีตรูเปหิ กายสฺส พฺยาปนํ, วิปฺผาริกภาโว วา. สาตนฺติ สาตมธุรตา. อธิกฺเขโป วิกฺเขปสฺส ปฏิปกฺขภูตํ สมาธานํ. ผุสนํ อินฺทฺริยวิสยวิญฺญาณสฺส ตโต อุปฺปชฺชิตฺวา อารมฺมเณ ผุสนากาเรน วิย ปวตฺติ. เวทยิตํ อารมฺมณานุภวนํ. สญฺชานนํ นีลาทิวเสน อารมฺมณสฺส สลฺลกฺขณํ. เจตยิตํ เจตโส พฺยาปาโร. วิชานนํ อารมฺมณูปลทฺธิ. กตฺตุกมฺยตา จิตฺตสฺส อารมฺมเณน อตฺถิกตา. ตสฺมึ อารมฺมเณ อธิมุจฺจนํ, สนฺนิฏฺฐานํ วา อธิโมกฺโข. โกสชฺชปกฺเข ปติตุํ อทตฺวา จิตฺตสฺส ปคฺคณฺหนํ ปคฺคาโห, อธิคฺคโหติ อตฺโถ. อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ฐานํ, อนิสฺสชฺชนํ วา อุปฏฺฐานํ. สมปฺปวตฺเตสุ อสฺเสสุ สารถิ วิย สกิจฺจปสุเตสุ สมฺปยุตฺเตสุ อชฺฌุเปกฺขนํ มชฺฌตฺตตา. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อารมฺมเณ อนุนยนํ สํจรณํ อนุนโย. สภาวโตติ ยถาภูตสภาวโต. โสฬสนฺนํ เอว เจตฺถ ธมฺมานํ คหณํ เตสํเยว เถเรน ววตฺถาปิตภาวโต, เต เอวสฺส ตทา อุปฏฺฐหึสุ, น อิตเรติ วทนฺติ. วีริยสติคฺคหเณน เจตฺถ อินฺทฺริยภาวสามญฺญโต สทฺธาปญฺญา; สติคฺคหเณเนว เอกนฺตานวชฺชภาวสามญฺญโต ปสฺสทฺธิอาทโย ฉ ยุคฬา; อโลภาโทสา จ สงฺคหิตา ฌานจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนตฺตา เตสํ ธมฺมานํ. เถเรน จ ธมฺมา ววตฺถานสามญฺญโต อารทฺธา. เต น อุปฏฺฐหึสูติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ อปเร.

94. Trong câu “trong thiền thứ nhất”, đây là sở thuộc cách trong ý nghĩa gần gũi, do đó “những pháp trong thiền thứ nhất” có nghĩa là “những pháp tương ưng với thiền thứ nhất”. Và câu “trong sự nhập định” được nói bằng cách gán danh xưng “nhập định” cho sự sanh khởi của tâm đồng sanh với sự nhập định. “Đã được xác định” có nghĩa là đã được xác định, đã được quyết định. “Đã được phân định” có nghĩa là đã được phân định bằng trí tuệ, đã được biết sau khi phân định theo tự tướng. “Quan sát” có nghĩa là thấy một cách trực tiếp bằng tuệ nhãn. “Sự áp đặt” là sự áp đặt của tâm trên đối tượng. “Sự thẩm sát” là sự thẩm sát của tâm trên đối tượng. “Sự biến mãn” là sự lan tỏa của các sắc vi tế khắp thân, hoặc là trạng thái lan rộng. “Lạc” là sự ngọt ngào của lạc. “Sự đặt vào” là sự định tĩnh, đối nghịch với sự phóng dật. “Sự xúc chạm” là sự diễn tiến của thức giác quan và đối tượng, sau khi sanh khởi từ đó, giống như thể cách xúc chạm vào đối tượng. “Sự cảm thọ” là sự kinh nghiệm đối tượng. “Sự tưởng tri” là sự ghi nhận đối tượng theo cách xanh, v.v. “Sự tư duy” là hoạt động của tâm. “Sự nhận thức” là sự lĩnh hội đối tượng. “Dục” là sự mong muốn của tâm đối với đối tượng. “Thắng giải” là sự tin chắc, hoặc sự quyết định, vào đối tượng ấy. “Sự sách tấn” là sự nâng đỡ tâm, không để rơi vào phía biếng nhác, có nghĩa là sự nắm giữ. “Sự an trú” là sự đi đến và đứng lại trên đối tượng, hoặc là sự không buông bỏ. “Sự trung bình” là sự xả đối với các pháp tương ưng đang chuyên chú vào phận sự của chúng, giống như người đánh xe đối với những con ngựa đang chạy đều. “Sự thuận theo” là sự dẫn dắt các pháp tương ưng theo đối tượng, là sự luân chuyển. “Theo tự tánh” có nghĩa là theo tự tánh như thật. (Một số vị) nói rằng: “Ở đây, chỉ có sự nắm bắt mười sáu pháp, vì chính những pháp ấy đã được vị Trưởng lão xác định, và chỉ những pháp ấy đã hiện khởi với ngài vào lúc đó, chứ không phải các pháp khác.” Ở đây, do sự nắm bắt cần và niệm, tín và tuệ (cũng được bao gồm) do tính chất chung là quyền; chỉ do sự nắm bắt niệm, sáu cặp pháp như tịnh và các pháp khác (cũng được bao gồm) do tính chất chung là hoàn toàn không có tội lỗi; và vô tham, vô sân cũng được bao gồm vì những pháp ấy thuộc về sự sanh khởi của tâm thiền. Những vị khác lại nói rằng: “Và các pháp đã được vị Trưởng lão khởi sự do tính chất chung của sự xác định. Không thể nói rằng chúng đã không hiện khởi.”

วิทิตา อุปฺปชฺชนฺตีติ อุปฺปาเทปิ เนสํ เวทนานํ ปชานนํ โหติเยวาติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ตํ ชานาตีติ ตํญาโณ, ตสฺส [Pg.278] ภาโว ตํญาณตา, ญาณสฺส อตฺตสํเวทนนฺติ อตฺโถ. ตํสมานโยคกฺขมาหิ สมฺปยุตฺตธมฺมา. ญาณพหุตาติ ญาณสฺส พหุภาโว, เอกจิตฺตุปฺปาเท อเนกญาณตาติ อตฺโถ. อิทานิ ตเมวตฺถํ วิวริตุํ, ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. น สกฺกา ชานิตุํ อารมฺมณกรณสฺส อภาวโต. อสมฺโมหาวโพโธ จ อีทิสสฺส ญาณสฺส นตฺถิ. เอเกกเมว ญาณํ อุปฺปชฺชติ ตสฺมึ ขเณ เอกสฺเสว อาวชฺชนสฺส อุปฺปชฺชนโต, น จ อาวชฺชเนน วินา จิตฺตุปฺปตฺติ อตฺถิ. วุตฺตญฺเหตํ –

“Sanh khởi một cách được biết rõ” có nghĩa là: ngay cả trong sự sanh khởi của các cảm thọ ấy cũng có sự tuệ tri. Đối với hai câu còn lại cũng theo phương pháp này. “Biết điều đó” là trí biết điều đó, trạng thái của nó là tính chất biết điều đó, có nghĩa là sự tự nhận biết của trí tuệ. Các pháp tương ưng thích hợp với sự tương ưng đồng đều ấy. “Sự đa dạng của trí” có nghĩa là sự nhiều mặt của trí, là có nhiều trí trong một sự sanh khởi của tâm. Bây giờ, để giải thích chính ý nghĩa ấy, câu “Ví như” và các câu tiếp theo đã được nói đến. Không thể biết được vì không có sự bắt đối tượng. Và sự giác ngộ không si mê của loại trí như vậy cũng không có. Chỉ có một trí duy nhất sanh khởi vào khoảnh khắc ấy, vì chỉ có một sự hướng tâm duy nhất sanh khởi. Và không có sự sanh khởi của tâm nếu không có sự hướng tâm. Điều này đã được nói đến:

‘‘จุลฺลาสีติสหสฺสานิ, กปฺปา ติฏฺฐนฺติ เย มรู;

น ตฺเวว เตปิ ชีวนฺติ, ทฺวีหิ จิตฺเตหิ สํยุตา’’ติ. (มหานิ. ๑๐, ๓๙) จ,

‘Tám mươi bốn ngàn kiếp, là tuổi thọ của chư thiên; Dầu vậy, các vị ấy cũng không sống, khi tương ưng với hai tâm.’ (mahāni. 10, 39) và,

‘‘นตฺถิ จิตฺเต ยุคา คหี’’ติ จ –

‘Không có người nắm giữ ách ở trong tâm,’ và –

วตฺถารมฺมณานํ ปริคฺคหิตตายาติ ยสฺมิญฺจ อารมฺมเณ เย ฌานธมฺมา ปวตฺตนฺติ, เตสํ วตฺถารมฺมณานํ ปเคว ญาเณน ปริจฺฉิชฺช คหิตตฺตา. ยถา นาม มิคสูกราทีนํ อาสเยปริคฺคหิเต ตตฺร ฐิตา มิคา วา สูกรา วา ตโต อุฏฺฐานโตปิ อาคมนโตปิ เนสาทสฺส สุขคฺคหณา โหนฺติ, เอวํสมฺปทมิทํ. เตนาห ‘‘เถเรน หี’’ติอาทิ. เตนาติ วตฺถารมฺมณานํ ปริคฺคหิตภาเวน. อสฺสาติ เถรสฺส. เตสํ ธมฺมานนฺติ ฌานจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนานํ ธมฺมานํ. อุปฺปาทํ อาวชฺชนฺตสฺสาติอาทินา อุปฺปาทาทีสุ ยํ ยเทว อารพฺภ ญาณํ อุปฺปชฺชติ; ตสฺมึ ตสฺมึ ขเณ ตสฺส ตสฺเสว จสฺส ปากฏภาโว ทีปิโต. น หิ อาวชฺชเนน วินา ญาณํ อุปฺปชฺชติ. อหุตฺวา สมฺโภนฺตีติ ปุพฺเพ อวิชฺชมานา หุตฺวา สมฺภวนฺติ, อนุปฺปนฺนา อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. อุทยํ ปสฺสติ เตสํ ธมฺมานํ, ‘‘อหุตฺวา สมฺโภนฺตี’’ติ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิภาวทสฺสนโต. ปุพฺเพ อภาวโพธโก หิ อตฺตลาโภ ธมฺมานํ อุทโย. หุตฺวาติ อุปฺปชฺชิตฺวา. ปฏิเวนฺตีติ ปฏิ ขเณ ขเณ วินสฺสนฺติ. วยํ ปสฺสติ, ‘‘หุตฺวา ปฏิเวนฺตี’’ติ เตสํ ธมฺมานํ ภงฺคกฺขณสมงฺคิภาวทสฺสนโต. วิทฺธํสภาวโพธโก หิ ธมฺมานํ วิชฺชมานโต วโย.

Do đã nắm bắt vật và đối tượng có nghĩa là: Các pháp thiền nào sanh khởi trong đối tượng nào, các vật và đối tượng ấy đã được nắm bắt, được phân định bởi trí tuệ từ trước. Ví như khi nơi ở của các loài nai, heo rừng, v.v... đã được bao vây, các con nai hay heo rừng đang ở tại đấy, dù chúng đứng dậy hay đi đến từ nơi ấy, cũng đều dễ dàng bị người thợ săn bắt giữ; sự thành tựu này cũng giống như vậy. Do đó, đã nói rằng: ‘Bởi vị trưởng lão...’ v.v... Ở đây, ‘do đó’ là do trạng thái đã nắm bắt vật và đối tượng. ‘Của vị ấy’ là của vị trưởng lão. ‘Của các pháp ấy’ là của các pháp được bao gồm trong sự phát sanh của tâm thiền. Bằng câu ‘trong khi hướng đến sự sanh khởi...’ v.v..., điều này cho thấy rằng trí tuệ sanh khởi lấy bất cứ điều gì làm đối tượng trong các pháp sanh khởi, v.v...; trong mỗi khoảnh khắc ấy, sự biểu hiện của chính pháp ấy được chỉ rõ. Quả vậy, trí tuệ không sanh khởi nếu không có sự hướng tâm. ‘Sau khi không có, chúng hiện hữu’ có nghĩa là trước đây không tồn tại, chúng trở nên hiện hữu; nghĩa là các pháp chưa sanh nay được sanh khởi. Vị ấy thấy sự sanh của các pháp ấy, do thấy được sự tương ưng với sát-na sanh khởi (của các pháp ấy) qua câu ‘sau khi không có, chúng hiện hữu.’ Quả vậy, sự sanh của các pháp là sự có được tự thể, điều cho biết về sự không tồn tại trước đó. ‘Sau khi có’ có nghĩa là sau khi đã sanh lên. ‘Chúng hoại diệt’ có nghĩa là chúng hoại diệt trong từng khoảnh khắc. Vị ấy thấy sự diệt, do thấy được sự tương ưng với sát-na diệt (của các pháp ấy) qua câu ‘sau khi có, chúng hoại diệt.’ Quả vậy, sự diệt của các pháp là sự hủy hoại từ trạng thái đang tồn tại.

เตสุ ธมฺเมสุ นตฺถิ เอตสฺส อุปโย ราควเสน อุปคมนนฺติ อนุปโย, อนนุโรโธ. หุตฺวา วิหรตีติ โยชนา. ตถา นตฺถิ เอตสฺส อปาโย ปฏิฆวเสน อปคมนนฺติ อนปาโย, อวิโรโธ. ‘‘เอตํ มม, [Pg.279] เอโส เม อตฺถา’’ติ ตสฺส ตณฺหาทิฏฺฐิอภินิเวสาภาวโต ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสเยหิ อนิสฺสิโต. อปฺปฏิพทฺโธติ อนุปยานิสฺสิตภาวโต วิปสฺสนาย ปริพนฺธวเสน ฉนฺทราเคน น ปฏิพทฺโธ น วิพนฺธิโต. วิปฺปมุตฺโตติ ตโต เอว วิกฺขมฺภนวิมุตฺติวเสน กามราคโต วิมุตฺโต. วิสํยุตฺโต วิกฺขมฺภนวเสเนว ปฏิปกฺขธมฺเมหิ วิสํยุตฺโต.

Trong các pháp ấy, vị ấy không có sự đi đến theo cách của tham ái, nên gọi là không đi đến (anupayo), không thuận theo (ananurodho). Cần được liên kết là ‘sau khi trở thành, vị ấy an trú.’ Tương tự, vị ấy không có sự rời đi theo cách của sân hận, nên gọi là không rời đi (anapāyo), không chống đối (avirodho). Do không có sự chấp thủ theo tham ái và tà kiến rằng ‘cái này là của tôi, cái này là tự ngã của tôi,’ vị ấy không nương tựa vào các nơi nương tựa của tham ái và tà kiến. ‘Không bị trói buộc’ có nghĩa là do trạng thái không đi đến và không nương tựa, vị ấy không bị trói buộc, không bị ràng buộc bởi dục tham vốn là sự trở ngại đối với tuệ quán. ‘Được giải thoát’ có nghĩa là do chính lý do ấy, vị ấy được giải thoát khỏi dục ái bằng sự giải thoát do chế ngự. ‘Không tương ưng’ có nghĩa là do chính sự chế ngự, vị ấy không tương ưng với các pháp đối nghịch.

กิเลสมริยาทา เตน กตา ภเวยฺยาติ อนฺโตสมาปตฺติยํ ปวตฺเต โสฬส ธมฺเม อารพฺภ ปวตฺตมานํ วิปสฺสนาวีถึ ภินฺทิตฺวา สเจ ราคาทโย อุปฺปชฺเชยฺยุํ; ตสฺส วิปสฺสนาวีถิยา กิเลสมริยาทา เตน จิตฺเตน, จิตฺตสมงฺคินา วา กตา ภเวยฺย. เตสูติ เตสุ ธมฺเมสุ. อสฺสาติ เถรสฺส. เอโกปีติ ราคาทีสุ เอโกปีติ จ วทนฺติ. วุตฺตากาเรน เอกจฺจานํ อนาปาถคมเน สติ วิปสฺสนา น เตสุ ธมฺเมสุ นิรนฺตรปฺปวตฺตาติ อารมฺมณมริยาทา ภเวยฺย. วิกฺขมฺภิตปจฺจนีกตฺตาติ วิปสฺสนาย ปฏิปกฺขธมฺมานํ ปเคว วิกฺขมฺภิตตฺตา อิทานิปิ วิกฺขมฺเภตพฺพา กิเลสา นตฺถีติ วุตฺตํ.

‘Giới hạn của phiền não có thể được tạo ra bởi vị ấy’ có nghĩa là: Nếu tham ái, v.v... sanh khởi, phá vỡ lộ trình tuệ quán đang diễn tiến bằng cách lấy mười sáu pháp đang diễn ra trong định chứng làm đối tượng, thì giới hạn của phiền não đối với lộ trình tuệ quán ấy có thể được tạo ra bởi tâm ấy, hoặc bởi người tương ưng với tâm ấy. ‘Trong các pháp ấy’ là trong các pháp ấy. ‘Của vị ấy’ là của vị trưởng lão. Và họ nói rằng ‘dù chỉ một’ có nghĩa là dù chỉ một trong số các pháp như tham ái, v.v... Theo cách đã nói, khi một số pháp không đi vào phạm vi (của tuệ quán), tuệ quán không diễn tiến liên tục trong các pháp ấy, do đó có thể có giới hạn của đối tượng. ‘Do các pháp đối nghịch đã được chế ngự’ có nghĩa là: Do các pháp đối nghịch với tuệ quán đã được chế ngự từ trước, nên được nói rằng bây giờ không có phiền não nào cần phải được chế ngự.

อิโตติ ปฐมชฺฌานโต. อนนฺตโรติ อุปริโม ฌานาทิวิเสโส. ตสฺส ปชานนสฺสาติ, ‘‘อตฺถิ อุตฺตริ นิสฺสรณ’’นฺติ เอวํ ปวตฺตชานนสฺส. พหุลีกรเณนาติ ปุนปฺปุนํ อุปฺปาทเนน.

‘Từ đây’ là từ thiền thứ nhất. ‘Kế tiếp’ là sự đặc biệt của thiền, v.v... ở bậc cao hơn. ‘Của sự tuệ tri ấy’ là của sự biết đang diễn tiến rằng: ‘có sự xuất ly cao hơn.’ ‘Bằng sự thực hành nhiều’ là bằng sự làm cho sanh khởi nhiều lần.

สมฺปสาทนฏฺเฐนาติ กิเลสกาลุสิยาปคมเนน, ตสฺส วิจารกฺโขภวิคเมน วา เจตโส สมฺมเทว ปาสาทิกภาเวน.

‘Với ý nghĩa làm cho trong sạch’ là do sự loại bỏ cấu uế của phiền não, hoặc do sự chấm dứt sự giao động của tứ, bởi bản chất hoàn toàn thanh tịnh của tâm.

วีริยํ สติ อุเปกฺขาติ อาคตฏฺฐาเน ปาริสุทฺธิอุเปกฺขา, อทุกฺขมสุขาเวทนาติ เอตฺถ ฌานุเปกฺขาติ, ‘‘สุขฏฺฐาเน เวทนุเปกฺขาวา’’ติ วุตฺตํ. สุขฏฺฐาเนติ จ ปฐมชฺฌานาทีสุ สุขสฺส วุตฺตฏฺฐาเน. ปสฺสทฺธตฺตาติ สมธุรเจตยิตภาเวน อารมฺมเณ วิสฏวิตฺถตภาวโต โย โส เจตโส อาโภโค วุตฺโต. สามญฺญผลาทีสุ สติยา ปาริสุทฺธิ, สา ถน อตฺถโต สติวินิมุตฺตา นตฺถีติ อาห ‘‘ปริสุทฺธาสติเยวา’’ติ. ปาริสุทฺธิอุเปกฺขา, น ฌานุเปกฺขาทโย.

Trong đoạn kinh văn có ‘tinh tấn, niệm, xả,’ xả ở đây là thanh tịnh xả; trong câu ‘thọ không khổ không lạc,’ xả ở đây là thiền xả, nên được nói rằng: ‘hoặc là thọ xả ở nơi có lạc.’ Và ‘ở nơi có lạc’ là ở nơi lạc được nói đến trong sơ thiền, v.v... ‘Do sự an tịnh’ là sự hướng của tâm đã được nói đến, do trạng thái trải rộng và lan tỏa trên đối tượng với trạng thái tâm quân bình. Trong kinh Sa Môn Quả, v.v..., sự trong sạch của niệm được nói đến; sự trong sạch ấy về mặt ý nghĩa không tách rời khỏi niệm, nên đã nói rằng ‘chính là niệm trong sạch.’ (Ở đây là) thanh tịnh xả, không phải thiền xả, v.v...

๙๕. อีทิเสสุ ฐาเนสุ สติยา น กทาจิปิ ญาณวิรโห อตฺถีติ อาห – ‘‘ญาเณน สมฺปชาโน หุตฺวา’’ติ. ตถา หิ ตติยชฺฌาเน, ‘‘สติมา สุขวิหารี’’ติ เอตฺถ สมฺปชาโนติ อยมตฺโถ วุตฺโต เอว โหติ[Pg.280]. น สาวกานํ อนุปทธมฺมวิปสฺสนา โหติ สงฺขาราวเสสสุขุมปฺปวตฺติยา ทุวิญฺเญยฺยตฺตา วินิพฺภุชิตฺวา คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยภาวโต. เตนาห – ‘‘กลาปวิปสฺสนํ ทสฺเสนฺโต เอวมาหา’’ติ.

95. Ở những nơi như thế này, niệm không bao giờ thiếu trí tuệ, nên đã nói – ‘sau khi có tỉnh giác cùng với trí tuệ.’ Quả vậy, trong thiền thứ ba, ở câu ‘có niệm, trú trong lạc,’ ý nghĩa ‘tỉnh giác’ này đã được bao hàm. Các vị thinh văn không có tuệ quán trên từng pháp một, do sự diễn tiến vi tế của các hành còn lại rất khó nhận biết, và do không có khả năng nắm bắt bằng cách phân tích. Do đó, đã nói rằng – ‘trong khi chỉ bày về tuệ quán theo nhóm, ngài đã nói như vậy.’

๙๖. ปญฺญาย จสฺสทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ ทสฺสนสมกาลํ ขียมานา อาสวา, ‘‘ทิสฺวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติ วุตฺตา. สมานกาเลปิ หิ เอทิโส สทฺทปฺปโยโค ทิสฺสติ –

96. ‘Và đối với vị ấy, sau khi thấy bằng trí tuệ, các lậu hoặc được đoạn tận’ có nghĩa là: Các lậu hoặc đang được đoạn tận đồng thời với sự thấy, nên được nói là ‘sau khi thấy, chúng được đoạn tận.’ Quả vậy, ngay cả đối với (các sự kiện xảy ra) đồng thời, cách dùng từ ngữ như vậy vẫn được thấy –

‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕, ๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๓-๔๕; ๒.๔.๖๐; กถา. ๔๖๕, ๔๖๗).

‘Do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức sanh khởi.’ (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-45; 2.4.60; kathā. 465, 467).

‘‘นิหนฺตฺวา ติมิรํ สพฺพํ, อุคฺคเตโช สมุคฺคโต;

เวโรจโน รสฺมิมาลี, โลกจกฺขุปภงฺกโร’’ติ. (ปฏฺฐา. อนุฏี. ๑.๒๕-๓๔;

วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๕๘๐) จ –

‘Sau khi phá tan mọi bóng tối, với năng lượng rực rỡ, mặt trời đã mọc lên; đấng chiếu diệu, với vòng hào quang, là con mắt của thế gian, là đấng tạo ra ánh sáng.’ (paṭṭhā. anuṭī. 1.25-34; visuddhi. mahāṭī. 2.580) và –

เอวมาทีสุ. เหตุอตฺโถ วา อยํ ทิสฺวาสทฺโท อสมานกตฺตุโก ยถา – ‘‘ฆตํ ปิวิตฺวา พลํ โหติ, สีหํ ทิสฺวา ภยํ โหตี’’ติ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๘๐๒). ทสฺสนเหตุโก หิ อาสวานํ ปริกฺขโย ปริญฺญาสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมเย สติ ปหานาภิสมยสฺส ลพฺภนโต. ยุคนทฺธํ อาหริตฺวาติ ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถ ฌานธมฺเม สมฺมสนฺโต สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ. เอวํ ยาว เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถ สมฺมสนฺโต สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ กตฺวา ยถา เถโร อรหตฺตํ ปาปุณิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อรหตฺตํ ปตฺตวาโร อิธ คหิโต’’ติ. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. ทีฆนขสุตฺตเทสนาย (ม. นิ. ๒.๒๐๕-๒๐๖) หิ เถโร อรหตฺตํ ปตฺโต. ตทา จ อนาคามี หุตฺวา นิโรธํ สมาปชฺชตีติ วจนอวสโร นตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อรหตฺตํ ปตฺตวาโร อิธ คหิโต’’ติ. ยทิ เอวํ – ‘‘สพฺพโส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ อิทํ กสฺมา วุตฺตนฺติ? เถเร วิชฺชมาเน ปณฺฑิตคุเณ อนวเสสโต ทสฺเสตฺวา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปตุํ. นิโรธสมาปชฺชนํ ปน เถรสฺส อาจิณฺณสมาจิณฺณํ. เตนาห ‘‘นิโรธํ ปน…เป… วทนฺตี’’ติ. เตน ผลสมาปตฺติมฺปิ อนฺตรา สมาปชฺชติเยวาติ ทสฺเสติ.

Trong các trường hợp tương tự. Hoặc từ ‘disvā’ này có nghĩa là nguyên nhân, có chủ từ không đồng nhất, ví dụ như: “Uống bơ sữa thì có sức mạnh, thấy sư tử thì có sự sợ hãi” (visuddhi. mahāṭī. 2.802). Vì sự đoạn tận các lậu hoặc có sự thấy làm nhân, do sự chứng ngộ về đoạn trừ có thể đạt được khi có sự chứng ngộ về liễu tri, thực chứng, và tu tiến. ‘Yuganaddhaṃ āharitvā’ (thực hành song hành) có nghĩa là sau khi nhập và xuất sơ thiền, vị ấy quán xét các pháp thiền ở đó, tu tiến chỉ và quán song hành. Tương tự như vậy, cho đến khi nhập và xuất Phi tưởng phi phi tưởng xứ, vị ấy quán xét ở đó, thực hành chỉ và quán song hành, như cách trưởng lão đã chứng đắc A-la-hán. Nhắm đến điều đó, đã được nói rằng: “Trường hợp chứng đắc A-la-hán được đề cập ở đây.” ‘Idha’ (ở đây) có nghĩa là trong bài kinh này. Vì trưởng lão đã chứng đắc A-la-hán nhờ bài pháp Dīghanakha Sutta (ma. ni. 2.205-206). Và vào lúc đó, ngài là bậc Bất lai, không có cơ hội để nói rằng ngài nhập Diệt tận định, do đó đã được nói rằng: “Trường hợp chứng đắc A-la-hán được đề cập ở đây.” Nếu vậy, tại sao lại nói: “Vượt qua hoàn toàn Phi tưởng phi phi tưởng xứ, ngài chứng và trú vào Diệt thọ tưởng định”? (Là để) chỉ ra một cách không sót lại các phẩm chất bậc trí có nơi trưởng lão và kết thúc bài pháp với đỉnh cao là A-la-hán quả. Hơn nữa, việc nhập Diệt tận định là sự thực hành thường xuyên của trưởng lão. Do đó, ngài nói: “nirodhaṃ pana…pe… vadantī” (còn về Diệt tận định... họ nói). Qua đó, điều này cho thấy rằng ngài cũng nhập (Diệt tận định) ngay cả ở giữa (các lần nhập) Thánh quả định.

โวมิสฺสํ [Pg.281] วิวริตุํ ‘‘ตตฺถสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘นิโรธํ สมาปชฺชิสฺสามี’’ติ อาโภเคน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ อาหริตฺวา ฐิตสฺส นิโรธสมาปตฺติ สีสํ นาม โหติ, ตสฺส อาโภควเสน นิโรธสฺส วาโร อาคจฺฉติ. ผลสมาปตฺติ คูฬฺโห โหติ, ‘‘ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิสฺสามี’’ติ อาโภคสฺส อภาวโต. ผลสมาปตฺติ สีสํ โหตีติ เอตฺถาปิ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอเตน อาโภคปฏิพทฺธเมเตสํ อาคมนนฺติ ทีปิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ชมฺพุทีปวาสิโน เถรา ปนาติอาทิ อฏฺฐกถารุฬฺหเมว ตํ วจนํ. อนฺโตสมาปตฺติยนฺติ นิโรธํ สมาปนฺนกาเล. ติสมุฏฺฐานิกรูปธมฺเมติ อุตุกมฺมาหารวเสน ติสมุฏฺฐานิกรูปธมฺเม.

Để làm rõ sự pha trộn, câu “tatthassā” v.v... đã được nói đến. Trong đó, đối với vị đã thực hành chỉ và quán song hành rồi an trú với sự hướng tâm rằng: “Ta sẽ nhập Diệt tận định,” thì Diệt tận định được gọi là chính yếu, và lượt nhập Diệt tận định đến do sự hướng tâm ấy. Thánh quả định thì ẩn kín, vì không có sự hướng tâm rằng: “Ta sẽ nhập Thánh quả định.” Trong câu “Thánh quả định là chính yếu,” ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Qua đó, nên biết rằng điều này đã chỉ ra rằng sự khởi lên của các trạng thái này phụ thuộc vào sự hướng tâm. Còn câu “Các trưởng lão ở cõi Diêm-phù-đề” v.v... là lời nói đã được ghi trong Chú giải. ‘Antosamāpattiyanti’ (trong lúc nhập định) có nghĩa là vào lúc đã nhập Diệt tận định. ‘Tisamuṭṭhānikarūpadhammeti’ (các pháp sắc do ba nguồn sanh) có nghĩa là các pháp sắc do ba nguồn sanh là thời tiết, nghiệp, và vật thực.

๙๗. จิณฺณวสิตนฺติ ปฏิปกฺขทูริภาเวน สุภาวิตวสีภาวํ. นิปฺผตฺตึ ปตฺโตติ อุกฺกํสปรินิปฺผตฺตึ ปตฺโต. อุเร วายามชนิตาย โอรโส. ปภาวิตนฺติ อุปฺปาทิตํ. ธมฺเมนาติ อริยมคฺคธมฺเมน. ตสฺส หิ อธิคเมน อริยาย ชาติยา ชาโต นิพฺพตฺโตติ กตฺวา, ‘‘ธมฺมโช ธมฺมนิมฺมิโต’’ติ วุจฺจติ. ธมฺมทายสฺสาติ นววิธสฺส โลกุตฺตรธมฺมทายสฺส. อาทิยนโตติ คณฺหนโต, สสนฺตาเน อุปฺปาทนโตติ อตฺโถ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

97. ‘Ciṇṇavasitanti’ (sự thuần thục đã thực hành) có nghĩa là trạng thái thuần thục được tu tiến tốt đẹp do đã loại trừ các pháp đối nghịch. ‘Nipphattiṃ patto’ (đã đạt đến sự thành tựu) có nghĩa là đã đạt đến sự thành tựu viên mãn tối thượng. ‘Oraso’ (con ruột, sanh từ ngực) là do sự tinh tấn sanh ra. ‘Pabhāvitanti’ (được tạo ra) có nghĩa là được làm cho sanh khởi. ‘Dhammenāti’ (bởi Pháp) có nghĩa là bởi Pháp của Thánh đạo. Vì do chứng ngộ Pháp ấy mà được sanh ra bằng sự sanh của bậc Thánh, nên được gọi là “do Pháp sanh, do Pháp hóa sanh.” ‘Dhammadāyassāti’ (của thừa tự Pháp) có nghĩa là của thừa tự Pháp siêu thế gồm chín loại. ‘Ādiyanatoti’ (do tiếp nhận) có nghĩa là do nắm giữ, do làm cho sanh khởi trong dòng tâm của mình. Phần còn lại thì dễ hiểu.

อนุปทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn áo trong Sớ giải kinh Anupada đã hoàn tất.

๒. ฉพฺพิโสธนสุตฺตวณฺณนา

2. Sớ giải kinh Sáu Pháp Thanh Tịnh (Chabbisodhana)

๙๘. ขีณา ชาตีติ อตฺตโน ชาติกฺขยํ ปฏิชานนฺเตน อรหตฺตํ พฺยากตํ โหติ อรหโต ตทภาวโต. ตถา วุสิตํ พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยวาโส เม ปริโยสิโตติ ปฏิชานนฺเตนปิ. กตํ กรณียนฺติ จตูหิ มคฺเคหิ จตูสุ สจฺเจสุ ปริญฺญาทิวเสน โสฬสวิธสฺสปิ กิจฺจสฺส อตฺตนา นิฏฺฐาปิตภาวํ ปฏิชานนฺเตนปิ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ อายตึ ปุนพฺภวาภาวํ, อายตึ วา ปริญฺญาทิกรณียาภาวํ ปฏิชานนฺเตนปีติ อาห – ‘‘เอเกนปิ ปเทน อญฺญา พฺยากตาว โหตี’’ติ. ทฺวิกฺขตฺตุํ พทฺธํ ปน สุพทฺธํ วิยาติ วุตฺตํ. อิธ ปน อญฺญาพฺยากรณํ จตูหิ ปเทหิ อาคตํ, ตสฺมา วตฺตพฺพเมว เจตฺถ นตฺถีติ [Pg.282] อธิปฺปาโย. เจตนาย ทิฏฺฐวาทิตา นาม อริยโวหาโร. สภาโวติ ปกติอตฺโถ หิ อยํ ธมฺมสทฺโท, ‘‘ชาติธมฺมา ชราธมฺมา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๗๔-๒๗๕) วิย ตสฺมา, อนุธมฺโมติ อริยภาวํ อนุคตา ปกตีติ อตฺโถ. ปรมปฺปิจฺฉตาย อริยา อตฺตโน คุเณ อนาวิกโรนฺตาปิ สาสนสฺส นิยฺยานิกภาวปเวทนตฺถญฺเจว สพฺรหฺมจารีนํ สมฺมาปฏิปตฺติยํ อุสฺสาหชนนตฺถญฺจ ตาทิสานํ ปรินิพฺพานสมเยเยว อาวิกโรนฺตีติ อธิปฺปาเยนาห – ‘‘ปรินิพฺพุตสฺส…เป… กาตพฺโพ’’ติ.

98. ‘Khīṇā jāti’ (sanh đã tận): Khi tuyên bố sự đoạn tận sanh của mình, vị ấy đã tuyên bố quả A-la-hán, vì bậc A-la-hán không còn điều đó nữa. Tương tự, ‘vusitaṃ brahmacariyaṃ’ (phạm hạnh đã sống xong): Khi tuyên bố rằng việc sống phạm hạnh của đạo đã được hoàn tất. ‘Kataṃ karaṇīyaṃ’ (việc cần làm đã làm xong): Khi tuyên bố rằng mười sáu phận sự đối với bốn đế bằng bốn đạo, như liễu tri v.v..., đã được tự mình hoàn thành. ‘Nāparaṃ itthattāyāti’ (không còn trở lại trạng thái này nữa): Khi tuyên bố không còn tái sanh trong tương lai, hoặc không còn phận sự phải làm như liễu tri v.v... trong tương lai. Do đó, ngài nói: “Chỉ với một câu, chánh trí cũng đã được tuyên bố.” Lại nữa, có câu nói rằng: “Cái được buộc hai lần thì được buộc chặt.” Ở đây, sự tuyên bố chánh trí đến với bốn câu, do đó, ý muốn nói rằng không còn gì phải bàn cãi ở đây. ‘Cetanāya diṭṭhavāditā’ (nói điều đã thấy với chủ ý) được gọi là ngôn ngữ của bậc Thánh. ‘Sabhāvo’ (bản chất): Từ ‘dhamma’ này thực sự có nghĩa là bản chất, tự nhiên, giống như trong các câu “có bản chất sanh, có bản chất già” (ma. ni. 1.274-275), do đó, ‘anudhammo’ (pháp tùy pháp) có nghĩa là bản chất đi theo trạng thái của bậc Thánh. Với ý định rằng, các bậc Thánh, do thiểu dục, dù không tiết lộ các phẩm chất của mình, nhưng để tuyên bố bản chất giải thoát của giáo pháp và để khuyến khích các vị đồng phạm hạnh trong sự thực hành chân chánh, các ngài chỉ tiết lộ những điều như vậy vào thời điểm nhập Niết-bàn, ngài đã nói: “parinibbutassa…pe… kātabbo” (đối với vị đã nhập Niết-bàn... cần phải được thực hiện).

๙๙. ทุพฺพลนฺติ เผคฺคุ วิย สุเภชฺชนียํ พลวิรหิตํ, อสารนฺติ อตฺโถ. วิราคุตนฺติ ปลุชฺชนสภาวํ. วิคจฺฉนสภาวนฺติ วินาสคมนสภาวํ. อนิจฺจทุกฺขวิปริณามตฺตา อสฺสาสเลสสฺสปิ อภาวโต อสฺสาสวิรหิตํ. อารมฺมณกรณวเสน สมนฺนาคมนวเสน จ ยถารหํ อุเปนฺติ อุปคจฺฉนฺตีติ อุปยา, ‘‘เอตํ มม, เอโส เม อตฺตา’’ติ อุปาทิยนฺติ ทฬฺหคฺคาหํ คณฺหนฺตีติ อุปาทานา. อธิติฏฺฐติ เจตโส อภินนฺทนภูตาติ เจตโส อธิฏฺฐานํ. ตาหีติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ. ตนฺติ จิตฺตํ. อภินิวิสตีติ อภิรติวเสน นิวิสติ, อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – สกฺกายธมฺเมสุ จิตฺตํ อภินิวิสติ ‘‘เอตํ มมํ, เอโส เม อตฺตา’’ติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ เอตาหิ อภินิเวสาหิ, ตถา สกฺกายธมฺเมสุ จิตฺตํ อนุเสติ เอตาหีติ อนุสยา, ตณฺหาทิฏฺฐิโย. ยทคฺเคน หิ เตภูมกธมฺเมสุ ราคาทโย อนุเสนฺติ, ตทคฺเคน ตํสหคตธมฺมา ตตฺถ อนุเสนฺตีติ ปริยาเยน, ‘‘ตํ อนุเสตี’’ติ วุตฺตํ. ขยา วิราคาติ เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ‘‘ขเยน วิราเคนา’’ติ เหตุมฺหิ กรณวเสน อตฺโถ วุตฺโต. วิราเคนาติ จ อิติสทฺโท อาทิ อตฺโถ. เตน ‘‘นิโรเธนา’’ติ เอวมาทิกํ คหิตํ โหติ. อญฺญมญฺญเววจนาเนว อุปยาทีนํ สมุจฺเฉทสฺเสว โพธนโต.

99. Yếu ớt (dubbalanti) có nghĩa là không có sức mạnh, dễ bị phá vỡ như lõi cây, không có cốt lõi. Ly tham (virāgutaṃ) là trạng thái hư hoại. Trạng thái biến mất (vigacchanasabhāvaṃ) là trạng thái đi đến sự hủy diệt. Không có sự an ủi vì không có một chút an ủi nào do là vô thường, khổ, và có sự biến hoại. Các pháp đi đến, tiếp cận một cách tương xứng do cách làm đối tượng và do cách đi cùng, nên được gọi là các cận y; các pháp nắm giữ, chấp thủ một cách kiên cố rằng ‘cái này là của tôi, cái này là tự ngã của tôi,’ nên được gọi là các thủ. Là sự hoan hỷ của tâm nên đứng vững, đó là sự quyết định của tâm. Bởi những điều ấy tức là bởi tham ái và tà kiến. Điều ấy là tâm. Trú vào có nghĩa là ở trong với sự ưa thích, đây là ý nghĩa ở đây – tâm trú vào các pháp thuộc thân kiến, đứng vững với sự chìm đắm rằng ‘cái này là của tôi, cái này là tự ngã của tôi’ bởi những sự cố chấp này; tương tự, tâm ngủ ngầm trong các pháp thuộc thân kiến bởi những điều này, nên được gọi là các tùy miên, tức là tham ái và tà kiến. Vì rằng tham ái v.v... ngủ ngầm trong các pháp tam giới ở mức độ nào, thì các pháp tương ưng với chúng cũng ngủ ngầm ở đó ở mức độ ấy. Theo cách nói gián tiếp, được nói là ‘nó ngủ ngầm trong đó.’ ‘Do đoạn tận, do ly tham’ là cách nói thoát ly ở nguyên nhân cách. ‘Bởi sự đoạn tận, bởi sự ly tham’ là ý nghĩa được nói theo công cụ cách ở nguyên nhân cách. Và trong (cụm từ) ‘bởi sự ly tham,’ từ ‘iti’ có nghĩa là ‘v.v...’ Do đó, (các từ) như là ‘bởi sự diệt’ v.v... được hiểu ngầm. Bởi vì (chúng) chỉ là các từ đồng nghĩa với nhau để chỉ rõ sự đoạn trừ hoàn toàn các cận y v.v...

๑๐๐. ปติฏฺฐาติ เอตฺถ เสสภูตตฺตยํ อุปาทารูปญฺจาติ ปติฏฺฐานา, นิชฺชีวฏฺเฐน ธาตุจาติ ปติฏฺฐานธาตุ. นฺหานียจุณฺณํ พาหิรอุทกํ วิย เสสภูตตฺตยํ อาพนฺธตีติ อาพนฺธนํ. ปจนียภตฺตํ พาหิรเตโช วิย เสสภูตตฺตยํ ปริปาเจตีติ ปริปาจนํ. พาหิรวาโต วิย เสสภูตตฺตยํ วิตฺถมฺเภตีติ วิตฺถมฺภนํ. ธาตุสทฺทตฺโถ วุตฺโตเยว. อสมฺผุฏฺฐธาตูติ [Pg.283] อสมฺผุสิตภาโว เตสํ วิปริมฏฺฐตาภาวโต. วิชานนํ อารมฺมณูปลทฺธิ. อหํ อตฺตาติ อหํ, ‘‘รูปธมฺโม เม อตฺตา’’ติ อตฺตโกฏฺฐาเสน อตฺตภาเวน น อุปคมึ น คณฺหึ. นิสฺสิตนิสฺสิตาปิ นิสฺสิตา เอว นามาติ อาห ‘‘ปถวีธาตุนิสฺสิตาวา’’ติ. อตฺตนา วา ปน ตนฺนิสฺสิตาติ ‘‘เอเกน ปริยาเยนา’’ติ. อุปาทารุปมฺปิ กามํ นิสฺสิตมฺปิ โหติ. ตถาปิ ตํ นิสฺสิตํ โหติเยวาติ ตํ น อุทฺธฏํ. ปริจฺเฉทกรตฺตา ปริจฺเฉทากาสสฺส ‘‘อวินิพฺโภควเสนา’’ติ วุตฺตํ. เตน จ ตถา ปริจฺฉินฺนตฺตา สพฺพมฺปิ ภูตุปาทารูปํ อากาสธาตุนิสฺสิตํ นาม. ตํ นิสฺสาย ปวตฺติยา อุปาทารูปํ วิย ภูตรูปานิ, อรูปกฺขนฺธา วิย จ วตฺถุรูปานิ, ‘‘ตํนิสฺสิตรูปวตฺถุกา อรูปกฺขนฺธา’’ติ วุตฺตนเยน อากาสธาตุนิสฺสิตจกฺขาทิรูปธมฺมวตฺถุกา เวทนาทโย อรูปกฺขนฺธา อากาสธาตุนิสฺสิตา นามาติ อิมมตฺถํ ตถา-สทฺเทน อุปสํหรติ. อิธาปีติ อากาสธาตุนิสฺสิตปเทปิ, น ปถวีธาตุนิสฺสิตปทาทีสุ เอว. รูปารูปนฺติ สพฺพมฺปิ รูปารูปํ คหิตเมว โหติ, อคฺคหิตํ นตฺถิ. สหชาตา…เป… นิสฺสิตนฺติ อิทํ นิปฺปริยายสิทฺธํ นิสฺสยตฺตํ คเหตฺวา วุตฺตํ. เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ปริยายสิทฺเธ นิสฺสยตฺเต คยฺหมาเน – ‘‘ปจฺฉาชาตปจฺจโยติ ปจฺฉาชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๑) วจนโต สพฺพํ จตุสมุฏฺฐานิกรูปํ, ‘‘วิญฺญาณธาตุนิสฺสิต’’นฺติ วตฺตพฺพํ. ตถา อนนฺตรวิญฺญาณธาตุปจฺจยา ปวตฺตนโต, ‘‘วิญฺญาณธาตุนิสฺสิต’’นฺติ วตฺตพฺพํ.

100. Ba đại còn lại và sắc y sinh được thiết lập ở đây, nên gọi là nền tảng; và là giới theo nghĩa vô tri, nên gọi là nền tảng giới. Nó kết dính ba đại còn lại như nước bên ngoài (kết dính) bột tắm, nên gọi là sự kết dính. Nó làm chín muồi ba đại còn lại như lửa bên ngoài (làm chín) thức ăn cần nấu, nên gọi là sự làm chín muồi. Nó chống đỡ ba đại còn lại như gió bên ngoài, nên gọi là sự chống đỡ. Ý nghĩa của từ ‘giới’ đã được nói. Giới không tiếp xúc là trạng thái không tiếp xúc của chúng, vì không có sự va chạm. Sự nhận biết là sự lĩnh hội đối tượng. Tôi đã không tiếp cận, không nắm giữ (nó) như là tự ngã, với phần tự ngã, với bản chất tự ngã rằng ‘sắc pháp là tự ngã của tôi.’ Cái nương vào cái được nương cũng được gọi là cái nương, nên ngài nói ‘hoặc nương vào địa đại.’ Hoặc chính nó nương vào cái đó, nên (nói) ‘theo một phương diện.’ Sắc y sinh dù cũng là cái được nương. Tuy nhiên, nó cũng là cái nương, nên nó không được nêu ra. Do hư không giới hạn có tính chất giới hạn, nên được nói ‘theo cách không thể tách rời.’ Và do được giới hạn như vậy, nên tất cả sắc đại và sắc y sinh được gọi là nương vào hư không đại. Do diễn tiến nương vào nó, giống như sắc y sinh (nương vào) các sắc đại, và giống như các uẩn vô sắc (nương vào) các sắc vật chất, theo phương pháp đã nói ‘các uẩn vô sắc có sắc vật chất nương vào nó làm vật,’ các uẩn vô sắc như thọ v.v... có các sắc pháp vật chất như nhãn v.v... nương vào hư không đại làm vật, được gọi là nương vào hư không đại. Ngài kết luận ý nghĩa này bằng từ ‘tathā.’ Ở đây cũng vậy tức là trong cụm từ ‘nương vào hư không đại,’ chứ không chỉ trong các cụm từ ‘nương vào địa đại’ v.v... Sắc và vô sắc có nghĩa là tất cả sắc và vô sắc đều đã được bao gồm, không có gì không được bao gồm. ‘Đồng sinh... nương’ - điều này được nói bằng cách lấy sự nương tựa được thành tựu một cách trực tiếp. Khi sự nương tựa được thành tựu một cách gián tiếp được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới - theo (câu) ‘Duyên hậu sinh là: các pháp tâm và tâm sở sinh sau làm duyên cho thân này đã sinh trước bằng duyên hậu sinh,’ tất cả sắc do bốn nguồn sinh nên được nói là ‘nương vào thức đại.’ Tương tự, do diễn tiến nhờ duyên thức đại vô gián, nên được nói là ‘nương vào thức đại.’

๑๐๑. รุปฺปติ วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ รูปนฺติ อยมตฺโถ จกฺขุทฺวาเร อาปาถคเต รูปายตเน นิปฺปริยายโต ลพฺภติ, น อาปาถมนาคเต. จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพภาโว ปน อาปาถมนาคเตปิ ตสฺมึ ลพฺภเตว ตํสภาวานติวตฺถนโต. รูปายตนํ ทฺวิธา วิภชิตฺวา. เถโร ปน อาปาถํ อนาคตสฺสาปิ รูปายตนสฺส รูปภาวํ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุนฺติ ทฺวิธากรณํ นานุชานนฺโต ฉนฺโนวาทํ นิทสฺเสติ, ‘‘อุปริ ฉนฺโนวาเท กินฺติ กริสฺสถา’’ติ. ตตฺถ หิ ‘‘จกฺขุํ, อาวุโส ฉนฺน, จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๙๑) อาคตํ, น เจตฺถ จกฺขุทฺวาเร อาปาถํ อาคตเมว รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพปเทน คหิตํ, น อาปาถํ อนาคตนฺติ สกฺกา วิญฺญาตุํ [Pg.284] อวิเสเสเนว รูปายตเนน ตณฺหามานทิฏฺฐิคาหาภาวสฺส โชติตตฺตา. เตนาห ‘‘น ยิทํ ลพฺภตี’’ติ. รูปเมวาติ รูปายตนเมว. ยทิ เอวํ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสู’’ติ ปทํ กถํ เนตพฺพนฺติ อาห – ‘‘จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา ปนา’’ติอาทิ. จกฺขุวิญฺญาเณน สทฺธึ วิญฺญาตพฺเพสูติ เยน มโนวิญฺญาเณน จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติอาทินา จกฺขุวิญฺญาเณน สทฺธึ เตน วิญฺญาตพฺเพสุ ตํสมฺปยุตฺตธมฺเมสูติ อตฺโถ. ตณฺหาฉนฺโทติ ตสฺสนสภาโว ฉนฺโท, น กตฺตุกมฺยตา ฉนฺโทเยวาติ ตณฺหาฉนฺโท. รชฺชนวเสนาติ วตฺถํ วิย รงฺคชาตํ จิตฺตสฺส อนุรญฺชนวเสน. อภินนฺทนวเสนาติ อารมฺมเณ อภิรมิตฺวา นนฺทนวเสน. สปฺปีติกตณฺหา หิ นนฺทีติ วุจฺจติ. ตณฺหายนวเสน ตณฺหา.

101. Ý nghĩa này rằng: ‘Bị biến hoại, biểu thị trạng thái đi đến sự thay đổi màu sắc, nên gọi là sắc (rūpa)’ được hiểu một cách không ẩn dụ đối với sắc xứ đã đi vào lộ trình của nhãn môn, chứ không phải đối với (sắc xứ) chưa đi vào lộ trình. Tuy nhiên, trạng thái có thể được nhận biết bởi nhãn thức thì vẫn có thể có được ở nơi (sắc xứ) ấy dù chưa đi vào lộ trình, vì không vượt qua tự tánh của nó. (Có người) phân chia sắc xứ làm hai. Nhưng Trưởng lão, không chấp nhận sự phân chia làm hai vì cho rằng không thể bác bỏ tánh chất sắc của sắc xứ dù chưa đi vào lộ trình, đã chỉ ra bài kinh Giáo Giới Channa (Channovāda) rằng: ‘Ở phần trên trong kinh Giáo Giới Channa, quý vị sẽ làm thế nào?’. Vì ở đó có câu: ‘Này hiền giả Channa, con mắt, nhãn thức, và các pháp được nhận biết bởi nhãn thức’ (M. iii. 287). Và ở đây, không thể hiểu rằng chỉ có sắc xứ đã đi vào lộ trình của nhãn môn mới được bao hàm bởi cụm từ ‘các pháp được nhận biết bởi nhãn thức’, chứ không phải (sắc xứ) chưa đi vào lộ trình, bởi vì sự không chấp thủ bởi tham, mạn, và tà kiến đối với sắc xứ nói chung không phân biệt đã được làm sáng tỏ. Do đó, ngài nói: ‘Điều này không thể được’. ‘Chính là sắc’ nghĩa là chính là sắc xứ. Nếu vậy, cụm từ ‘trong các pháp được nhận biết bởi nhãn thức’ nên được hiểu như thế nào? (Ngài) nói: ‘Nhưng các pháp tương ưng với nhãn thức’ v.v... ‘Trong các pháp được nhận biết cùng với nhãn thức’ có nghĩa là: trong các pháp tương ưng với ý thức nào mà nhờ đó nhãn thức được nhận biết cùng với (ý thức ấy) qua (quán niệm) ‘nhãn thức là vô thường’ v.v... ‘Dục tham (taṇhāchando)’ là dục (chando) có bản chất khao khát, chứ không phải chỉ là dục muốn làm, nên gọi là dục tham. ‘Do sự nhiễm trước’ là do sự nhuộm màu tâm giống như vải bị thuốc nhuộm làm cho có màu. ‘Do sự hoan hỷ’ là do sự vui thích, thưởng thức trong đối tượng. Vì ái có kèm theo hỷ được gọi là nandī (hỷ lạc). Do sự khao khát nên gọi là ái (taṇhā).

๑๐๒. อหงฺกาโรติ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๑๒๑, ๑๒๓๙; วิภ. ๘๓๒, ๘๖๖; สํ. นิ. ๔.๑๐๘; มหานิ. ๒๑, ๑๗๘) อหํกรณํ. เยน หิ มมํ กโรติ, เอตํ มมงฺกาโร. สฺเววาติ ‘‘อหงฺกาโร’’ติ วุตฺตมาโน. เอวํ จตุตฺถชฺฌาเน นิทฺทิฏฺเฐ สพฺพาสุ โลกิยาภิญฺญาสุ วุจฺจมานาสุ เหฏฺฐา วิชฺชาทฺวยํ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน, ‘‘ปุพฺเพนิวาสํ ทิพฺพจกฺขุญฺจ อวตฺวา กสฺมา วุตฺต’’นฺติ อาห? อิตโร อิธ สพฺพวาเรสุปิ โลกุตฺตรธมฺมปุจฺฉา อธิกตา ตสฺมา ‘‘โส เอวํ สมาหิเต’’ติอาทินา ตติยา วิชฺชา กถิตาติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ภิกฺขู โลกิยธมฺมํ น ปุจฺฉนฺตี’’ติอาทิมาห. เอกวิสฺสชฺชิตสุตฺตํ นาเมตํ ตติยวิชฺชาย เอว อาคตตฺตา. อริยธมฺมวเสนปิสฺส สมญฺญา อตฺเถวาติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ฉพฺพิโสธนนฺติปิสฺส นาม’’นฺติ วตฺวา เตสุ ธมฺเมสุ เภทํ ทสฺเสตุํ, ‘‘เอตฺถ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิสุทฺธาติ ตสฺสา โจทนาย โสธนวเสน วิโสธิตา. เอกเมว กตฺวาติ เอกวารวเสเนว ปาฬิยํ เอกชฺฌํ อาคตตฺตา เอกเมว โกฏฺฐาสํ กตฺวา. ยทิ เอวํ กถํ วา ฉพฺพิโสธนตาติ อาห – ‘‘จตูหิ อาหาเรหิ สทฺธิ’’นฺติ กถํ ปเนตฺถ จตฺตาโร อาหารา คเหตพฺพาติ? เกจิ ตาว อาหุ – ‘‘สาธูติ ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุตฺตริ ปญฺโห ปุจฺฉิตพฺโพ’’ติ เหฏฺฐา อาคเตน นเยน อาหารวาโร อาหริตฺวา วตฺตพฺโพติ. ‘‘พหิทฺธา สพฺพนิมิตฺเตสู’’ติ เอตฺถ อาหารานมฺปิ สงฺคหิตตฺตา อาหารา อตฺถโต อาคตา เอวาติ อญฺเญ. อปเร ปน รูปกฺขนฺธคฺคหเณน กพฬีกาโร อาหาโร[Pg.285], สงฺขารกฺขนฺธคฺคหเณน ผสฺสาหาโร, มโนสญฺเจตนาหารคฺคหเณน วิญฺญาณาหาโร สรูปโตปิ คหิโตติ วทนฺติ.

102. ‘Ngã chấp (ahaṅkāra)’ là sự tạo ra ‘cái ta’ qua (các ý niệm) như ‘tôi hơn’ v.v... (Dhs. 1116; Vibh. 373). Cái gì tạo ra ‘của tôi’, đó là ‘ngã sở chấp (mamaṅkāra)’. Chính nó được gọi là ‘ngã chấp’. Như vậy, khi thiền thứ tư được trình bày, và trong khi tất cả các thắng trí thế gian đang được nói đến, với ý định rằng hai minh ở dưới nên được nói, (vị ấy) hỏi: ‘Tại sao Túc mạng minh và Thiên nhãn minh không được nói đến mà (minh thứ ba) lại được nói đến?’. Vị kia, để chỉ ra rằng ở đây trong tất cả các trường hợp, câu hỏi về pháp siêu thế được đặt lên hàng đầu, do đó minh thứ ba được nói đến qua (câu) ‘vị ấy, với tâm định tĩnh như vậy’ v.v..., đã nói: ‘Các vị Tỳ khưu không hỏi về pháp thế gian’ v.v... Kinh này có tên là Ekavissajjitasutta (Kinh Một Lời Giải Đáp) vì nó chỉ đề cập đến minh thứ ba. Để chỉ ra rằng nó cũng có một tên gọi theo pháp của bậc Thánh, ngài nói: ‘Nó cũng có tên là Chabbisodhana (Sáu Thanh Tịnh)’, và để chỉ ra sự khác biệt trong các pháp ấy, ngài nói: ‘Vì ở đây’ v.v... ‘Thanh tịnh’ là được làm cho trong sạch bằng cách thanh lọc sự chất vấn ấy. ‘Làm thành một’ là làm thành một phần duy nhất, vì trong kinh Pāli nó được trình bày chung trong một lần. Nếu vậy, làm thế nào có sáu sự thanh tịnh? (Ngài) nói: ‘Cùng với bốn loại thức ăn’. Làm thế nào bốn loại thức ăn được hiểu ở đây? Một số vị nói rằng: ‘Sau khi hoan hỷ và tán thán lời nói “Lành thay”, câu hỏi tiếp theo nên được hỏi’, theo phương pháp đã được nêu ở dưới, đoạn về thức ăn nên được đưa vào và giải thích. Những vị khác cho rằng: ‘Trong câu “đối với tất cả các tướng bên ngoài”’, vì các loại thức ăn cũng được bao gồm, nên các loại thức ăn đã được bao hàm về mặt ý nghĩa. Lại có những vị khác nói rằng: do sự chấp thủ sắc uẩn, đoàn thực được bao hàm; do sự chấp thủ hành uẩn, xúc thực được bao hàm; do sự chấp thủ tư thực, thức thực cũng được bao hàm về mặt tự thân.

‘‘ฉพฺพิโสธน’’นฺติ อิมสฺส สุตฺตสฺส สมญฺญาย อนฺวตฺถตํ ทสฺเสตฺวา อายติมฺปิ ตาทิเสน พฺยากรเณน ภิกฺขูนํ ปฏิปตฺติมฺปิ ทสฺสนตฺถํ, ‘‘อิเม ปนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. วินยนิทฺเทสปริยาเยนาติ วินยนิทฺเทเส อาคเตน การเณน. วินเย วา อาคตนิทฺเทสานุกฺกเมน.

Sau khi chỉ ra sự phù hợp về tên gọi của kinh ‘Sáu Thanh Tịnh (Chabbisodhana)’ này, và cũng để chỉ ra sự thực hành của các vị Tỳ khưu trong tương lai với sự giải thích tương tự, (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘Còn những điều này’ đã được bắt đầu. ‘Theo phương pháp của Vinayaniddesa’ có nghĩa là theo lý do được nêu trong Vinayaniddesa (Phân Tích về Luật). Hoặc là, theo thứ tự trình bày trong Luật.

อธิคนฺตพฺพโต อธิคโม, ฌานาทิอธิคมปุจฺฉา. เตนาห – ‘‘ฌานวิโมกฺขาทีสู’’ติอาทิ. อุปายปุจฺฉาติ อธิคโมปายปุจฺฉา. กินฺตีติ เกน ปกาเรน วิธินาติ อตฺโถ.

Sự chứng đắc (adhigamo) là do cần phải được chứng đắc (adhigantabbato); (đây là) câu hỏi về sự chứng đắc thiền, v.v... Do đó, ngài nói: ‘về thiền, giải thoát, v.v...’. ‘Câu hỏi về phương tiện’ là câu hỏi về phương tiện để chứng đắc. ‘Như thế nào (kinti)’ có nghĩa là bằng cách nào, bằng phương pháp nào.

กตเมสํ ตฺวํ ธมฺมานํ ลาภีติ อิทํ ปน ปุพฺเพ ‘‘กึ เต อธิคต’’นฺติ อนิทฺธาริตเภทา ฌานาทิวิเสสา ปุจฺฉิตาติ อิทานิ เตสํ นิทฺธาเรตฺวา ปุจฺฉนาการทสฺสนํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ยถาวุตฺเตหิ อากาเรหิ อธิคมพฺยากรณํ โสเธตพฺพํ, ตสฺมา. เอตฺตาวตาวาติ เอตฺตเกน พฺยากรณมตฺเตเนว น สกฺกาโร กาตพฺโพ. พฺยากรณญฺหิ เอกจฺจสฺส อยาถาวโตปิ โหติ, ยถา นาม ชาตรูปปติรูปํ ชาตรูปํ วิย ขายตีติ ชาตรูปํ นิฆํสนตาปนเฉทเนหิ โสเธตพฺพํ เอวเมวํ อิเมสุ อิทาเนว วุตฺเตสุ ฉสุ ฐาเนสุ ปกฺขิปิตฺวา โสธนตฺถํ วตฺตพฺโพ วิโมกฺขาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน สมาธิ-สมาปตฺติ-ญาณทสฺสน-มคฺคภาวนา-ผลสจฺฉิกิริยา สงฺคณฺหาติ.

Câu hỏi ‘Ngươi đã đắc được những pháp nào?’ này là để chỉ ra cách hỏi sau khi đã xác định rõ các pháp ấy, vì trước đó câu hỏi ‘Ngươi đã chứng đắc điều gì?’ đã hỏi về các pháp đặc biệt như thiền, v.v... mà chưa xác định rõ sự khác biệt. ‘Do đó’ có nghĩa là: vì sự giải trình về chứng đắc cần được thanh lọc bằng những cách thức đã nói, do đó. ‘Chỉ với chừng ấy’ có nghĩa là không nên tỏ lòng tôn kính chỉ bằng chừng ấy sự giải trình. Vì sự giải trình của một số người có thể không đúng sự thật, cũng như vàng giả trông giống như vàng thật, nên vàng thật cần được thử bằng cách cọ xát, nung và cắt; cũng vậy, (lời giải trình) cần được thanh lọc bằng cách đặt vào sáu điểm vừa được nói đến ở đây. Trong câu ‘về giải thoát, v.v...’, từ ‘v.v...’ (ādi) bao gồm định, nhập, tri kiến, tu tập đạo, và chứng ngộ quả.

ปากโฏ โหติ อธิคตวิเสสสฺส สติสมฺโมสาภาวโต. เสสปุจฺฉาสุปิ ‘‘ปากโฏ โหตี’’ติ ปเท เอเสว นโย. อุคฺคหปริปุจฺฉากุสลาติ สชฺฌายมคฺคสํวณฺณนาสุ นิปุณา. ยาย ปฏิปทาย ยสฺส อริยมคฺโค อาคจฺฉติ, สา ปุพฺพภาคปฏิปตฺติ อาคมนปฏิปทา. โสเธตพฺพาติ สุทฺธา อุทาหุ อสุทฺธาติ วิจารณวเสน โสเธตพฺพา. น สุชฺฌตีติ ตตฺถ ตตฺถ ปมาทปฏิปตฺติภาวโต. อปเนตพฺโพ อตฺตโน ปฏิญฺญาย. ‘‘สุชฺฌตี’’ติ วตฺวา สุชฺฌนาการํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ทีฆรตฺต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปญฺญายตีติ เอตฺถ ‘‘ยที’’ติ ปทํ อาเนตฺวา ยทิ โส ภิกฺขุ ตาย ปฏิปทาย ยทิ ปญฺญายตีติ สมฺพนฺโธ. ขีณาสวปฏิปตฺติสทิสา ปฏิปทา โหติ ทีฆรตฺตํ วิกฺขมฺภิตกิเลสตฺตา.

Trở nên rõ ràng là do không có sự quên lãng đối với sự chứng đắc đặc biệt. Trong các câu hỏi còn lại, đối với cụm từ ‘trở nên rõ ràng’ cũng theo phương pháp này. Thiện xảo trong việc học thuộc và hỏi han nghĩa là thành thạo trong việc trùng tụng và diễn giải. Con đường thực hành nào mà nhờ đó Thánh đạo đến với một người, sự thực hành phần đầu đó là con đường thực hành đưa đến. Cần được thanh lọc nghĩa là cần được thanh lọc theo cách xem xét rằng ‘nó thanh tịnh hay không thanh tịnh’. Không được thanh tịnh là do có sự thực hành dễ duôi ở nơi này nơi kia. Cần được loại bỏ bằng sự thừa nhận của chính mình. Sau khi nói ‘được thanh tịnh’, để chỉ ra cách thức thanh tịnh, câu ‘trong thời gian dài’, v.v... đã được nói đến. Ở đây, trong câu ‘được tuệ tri’, cần đưa từ ‘nếu’ vào và kết nối như sau: ‘nếu vị tỳ khưu ấy nhờ con đường thực hành ấy, nếu được tuệ tri’. Con đường thực hành trở nên tương tự như con đường thực hành của bậc lậu tận do các phiền não đã được chế ngự trong một thời gian dài.

นทิยา [Pg.286] สมุทฺทํ ปกฺขนฺทนฏฺฐานํ นทีมุขทฺวารํ. มทฺทมาโนติ พทรสาฬวํ สรสํ ปตฺเต ปกฺขิตฺโต หุตฺวา มทฺทมาโน. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Nơi sông đổ vào biển là cửa sông. Đang nghiền nát nghĩa là đang nghiền nát sau khi đã bỏ quả táo tươi vào trong bát. Phần còn lại thì dễ hiểu.

ฉพฺพิโสธนสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa sâu kín của Chú giải kinh Sáu Pháp Thanh Tịnh đã hoàn tất.

๓. สปฺปุริสธมฺมสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Pháp Bậc Chân Nhân

๑๐๕. สปฺปุริสธมฺมนฺติ สปฺปุริสภาวกรํ ธมฺมํ. โส ปน ยสฺมา สปฺปุริสานํ ปเวณิโก ธมฺโม โหติ. ตสฺมา อาห – ‘‘สปฺปุริสานํ ธมฺม’’นฺติ, เอส นโย อสปฺปุริสธมฺมนฺติ เอตฺถาปิ. เอวํ ปธานํ อนุฏฺฐาตพฺพญฺจ สปฺปุริสธมฺมํ อาทึ กตฺวา มาติกํ ฐเปตฺวา อยถานุปุพฺพิยา นิทฺทิสนฺโต ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสปฺปุริสธมฺโม’’ติอาทิมาห. ตถา ปน นิทฺทิสนฺโต อุทาหรณปุพฺพกํ เหตุํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ยถา นามา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน อิจฺฉิตพฺพปริจฺจาคปุพฺพกํ คเหตพฺพคฺคหณํ นาม ญายปฏิปตฺติ, ตสฺมา สปฺปุริสธมฺมา สมฺปาเทตพฺพาติ ทีเปนฺโต สตฺถา อยถานุปุพฺพิยา นิทฺธารียตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ตถา อญฺญตฺถาปิ ‘‘อเสวนา จ พาลานํ, ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา’’ติ. เอตเทว หิ กุลทฺวยํ ‘‘อุจฺจกุล’’นฺติ วุจฺจติ นิปฺปริยายโต. ตถาหิ อนฺติมภวิกา โพธิสตฺตา ตตฺเถว ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ. โสติ สามีจิปฺปฏิปนฺโน ภิกฺขุ. อนฺตรํ กริตฺวาติ ตํ การณํ กตฺวา. ปฏิปทา หิ วิญฺญูนํ ปูชาย การณํ, น อุจฺจกุลีนตา. มหากุลาติ วิปุลกุลา อุปาทิโตทิตกุลสมฺปวตฺติกาติ อตฺโถ.

105. Pháp bậc chân nhân nghĩa là pháp làm cho trở thành bậc chân nhân. Hơn nữa, vì đó là pháp truyền thống của các bậc chân nhân, do đó, ngài nói – ‘pháp của các bậc chân nhân’. Phương pháp này cũng áp dụng cho trường hợp ‘pháp của phi chân nhân’. Như vậy, sau khi đặt ra đề mục bắt đầu với pháp của bậc chân nhân là điều chính yếu và cần được thực hành, ngài đã chỉ ra không theo thứ tự và nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, thế nào là pháp của phi chân nhân?’, v.v... Hơn nữa, khi chỉ ra như vậy, để trình bày nguyên nhân đi trước bởi ví dụ, câu ‘ví như’, v.v... đã được nói đến. Qua đó, bậc Đạo sư làm sáng tỏ rằng: ‘việc chấp nhận điều nên chấp nhận đi trước bởi việc từ bỏ điều đáng mong muốn được gọi là sự thực hành đúng đắn, do đó các pháp của bậc chân nhân cần được thành tựu’, và ngài chỉ ra ý nghĩa này rằng nó được xác định không theo thứ tự. Tương tự ở nơi khác cũng có câu: ‘Không thân cận kẻ ngu, thân cận bậc trí’. Chính hai dòng dõi này được gọi là ‘dòng dõi cao quý’ một cách không ẩn ý. Thật vậy, các vị Bồ tát trong kiếp chót thọ sanh chính ở nơi đó. Vị ấy là vị tỳ khưu thực hành đúng đắn. Tạo ra sự khác biệt nghĩa là lấy đó làm nguyên nhân. Vì sự thực hành là nguyên nhân cho sự kính trọng của bậc trí, chứ không phải là sự cao quý của dòng dõi. Dòng dõi lớn có nghĩa là các dòng dõi rộng lớn, có sự thành tựu dòng dõi được tán dương và ca ngợi.

๑๐๖. ยสสทฺโท ปริวารวาจโก. ยสสฺสีติ จ สาติสยปริวารวนฺตตา วุจฺจตีติ อาห ‘‘ปริวารสมฺปนฺโน’’ติ. อาธิปเตยฺยาภาวโต ปเรสํ อุปรินตฺติ เอเตสํ อีโส อีสนํ อิสฺสริยนฺติ อกฺขาตพฺพาติ อปฺเปสกฺขา. เตนาห ‘‘อปฺปปริวารา’’ติ. อภาวตฺโถ หิ อิธ อปฺป-สทฺโท.

106. Từ danh tiếng có nghĩa là đoàn tùy tùng. Và có danh tiếng được nói là có đoàn tùy tùng vượt trội, nên ngài nói ‘đầy đủ đoàn tùy tùng’. Do không có quyền làm chủ, không có quyền lực trên người khác, nên không thể gọi rằng ‘những người này là chủ, sự cai trị là quyền uy’, do đó họ là người ít quyền lực. Do đó, ngài nói ‘ít đoàn tùy tùng’. Vì ở đây, từ ít có nghĩa là không có.

๑๐๗. นเวว ธุตงฺคานิ อาคตานีติ เอตฺถ ยถา อุกฺกฏฺฐปํสุกูลิกสฺส เตจีวริกตา สุกรา. เอวํ อุกฺกฏฺฐปิณฺฑปาติกสฺส สปทานจาริกตา สุกรา. เอกาสนิกสฺส จ ปตฺตปิณฺฑิกขลุปจฺฉาภตฺติกตา สุกรา เอวาติ – ‘‘ปํสุกูลิโก โหตี’’ติอาทิวจเนเนว ปาฬิยา อนาคตานมฺปิ อาคตภาโว เวทิตพฺโพ ปริหรณสุกรตาย เตสมฺปิ สมาทานสมฺภวโต. เตนาห ‘‘เตรส โหนฺตี’’ติ.

107. Ở đây, trong câu ‘chỉ có chín pháp đầu đà được đề cập đến’, giống như đối với người thực hành hạnh phấn tảo y bậc cao, việc thực hành hạnh tam y là dễ dàng. Tương tự, đối với người thực hành hạnh khất thực bậc cao, việc thực hành hạnh đi khất thực từng nhà là dễ dàng. Và đối với người thực hành hạnh ngồi ăn một lần, việc thực hành hạnh ăn bằng bát và hạnh không ăn sau khi đã từ chối cũng là dễ dàng – nên hiểu rằng ngay cả những pháp không được đề cập trong kinh văn Pāli cũng đã được bao gồm chỉ bằng câu nói ‘là người mặc y phấn tảo’, v.v..., vì chúng cũng có thể được thọ trì do sự dễ dàng trong việc thực hành. Do đó, ngài nói ‘có mười ba’.

๑๐๘. กามตณฺหาทิกาย [Pg.287] ตาย ตณฺหาย นิพฺพตฺตาติ ตมฺมยา, ปุถุชฺชนา, ปกติภาวูปคมเนน เตสํ ภาโว ตมฺมยตา, ตปฺปฏิกฺเขปโต อตมฺมยตา, นิตฺตณฺหตา. ตํเยว การณํ กตฺวาติ ปฐมชฺฌาเนปิ ตณฺหาปหานํเยว การณํ กตฺวา. จิตฺเต อุปฺปาเทตฺวาติ อตมฺมยตาปริยาเยน วุตฺเต ตณฺหาย ปฏิปกฺขธมฺเม สมฺปาเทตฺวา. น มญฺญตีติ มญฺญนานํ อริยมคฺเคน สพฺพโส สมุจฺฉินฺนตฺตา กิสฺมิญฺจิ โอกาเส กามภวาทิเก เกนจิ วตฺถุนา หตฺถิอสฺสเขตฺตวตฺถาทินา ปตฺตจีวรวิหารปริเวณาทินา จ ปุคฺคลํ น มญฺญติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

108. Do được tạo ra bởi ái dục như là dục ái, v.v..., nên gọi là do ái ấy tạo thành, tức là các phàm nhân. Trạng thái của họ do đi đến bản chất tự nhiên là sự tạo thành do ái. Do sự từ bỏ điều đó, có sự không tạo thành do ái, tức là sự vô ái. Lấy chính điều đó làm nguyên nhân nghĩa là ngay cả trong sơ thiền, cũng lấy chính sự đoạn trừ ái dục làm nguyên nhân. Làm cho sanh khởi trong tâm nghĩa là sau khi thành tựu các pháp đối trị với ái dục, được gọi bằng từ đồng nghĩa là sự không tạo thành do ái. Không tưởng tri nghĩa là do các tưởng tri đã được đoạn tận hoàn toàn bởi Thánh đạo, nên vị ấy không tưởng tri một cá nhân trong bất kỳ trường hợp nào như cõi dục, cõi hữu, v.v..., bằng bất kỳ vật gì như voi, ngựa, ruộng đất, nhà cửa, v.v..., và y, bát, tự viện, tịnh xá, v.v... Phần còn lại thì dễ hiểu.

สปฺปุริสธมฺมสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa sâu kín của Chú giải kinh Pháp Bậc Chân Nhân đã hoàn tất.

๔. เสวิตพฺพาเสวิตพฺพสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Nên Thân Cận và Không Nên Thân Cận

๑๐๙. อญฺญมญฺญนฺติ อญฺญํ อญฺญํ. เตนาห ‘‘อญฺญํ เสวิตพฺพ’’นฺติอาทิ. สตฺตหิ ปเทหีติ สตฺตหิ วากฺเยหิ. ปชฺชติ เอเตน ยถาธิปฺเปโต อตฺโถติ ปทํ, วากฺยํ. สาริปุตฺตตฺเถรสฺส โอกาสกรณํ ธมฺมทายาเท (ม. นิ. ๑.๓๑) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

109. Lẫn nhau nghĩa là cái này và cái kia. Do đó, ngài nói ‘cái này nên thân cận’, v.v... Bằng bảy câu nghĩa là bằng bảy câu nói. Ý nghĩa được dự định được đạt đến nhờ nó, do đó nó là câu, là câu nói. Việc tạo cơ hội của Trưởng lão Sāriputta nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong kinh Người Thừa Tự Pháp (Ma. ni. 1.31).

๑๑๓. ทิฏฺฐิเยว ปจฺจยวเสน ปฏิลทฺธตาย ทิฏฺฐิปฏิลาโภ. สญฺญาปฏิลาเภปิ เอเสว นโย. มิจฺฉาทิฏฺฐิสมฺมาทิฏฺฐิโย…เป… น คหิตา กมฺมปถปฺปตฺตานํ เตสํ มโนสมาจารภาเวน คหิตตฺตา. ยทิ เอวํ กสฺมา ทิฏฺฐิ จิตฺตุปฺปาทวาเร น คหิตาติ? กามํ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา อวยวิภาโว ลพฺภติ, ตถาปิ จิตฺตุปฺปาทกฺขเณ โลกิยโลกุตฺตรจิตฺตุปฺปาเทสุ กมฺมปถโกฏฺฐาโส น อุทฺธโฏ.

113. Do được chứng đắc chỉ bằng kiến theo cách làm duyên, nên gọi là sự chứng đắc kiến. Trong trường hợp sự chứng đắc tưởng, phương pháp này cũng tương tự. Tà kiến và chánh kiến... v.v... không được đề cập vì chúng, khi đã đạt đến nghiệp đạo, đã được bao gồm trong ý hành. Nếu vậy, tại sao kiến không được đề cập trong phần về sự sanh khởi của tâm? Mặc dù sự phân chia thành các phần của tà kiến có được tìm thấy, tuy nhiên trong khoảnh khắc tâm sanh khởi, trong các tâm sanh khởi thuộc thế gian và siêu thế, phần thuộc nghiệp đạo không được nêu lên.

๑๑๕. กามสญฺญาทีนนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ยถา พฺยาปาทวิหึสาสญฺญา สงฺคหิตา, เอวํ อนภิชฺฌาอพฺยาปาทอวิหึสาสญฺญา สงฺคหิตา ปฐเมน อาทิสทฺเทน ‘‘อนภิชฺฌาสหคตาย สญฺญายา’’ติอาทิปาฐสฺส สงฺคหิตตฺตา.

115. Ở đây, trong câu ‘của các dục tưởng, v.v...’, bằng từ ‘v.v...’, giống như sân tưởng và hại tưởng được bao gồm, tương tự, vô tham tưởng, vô sân tưởng, và vô hại tưởng cũng được bao gồm, bởi từ ‘v.v...’ thứ nhất, do đoạn kinh ‘với tưởng đi cùng với vô tham’, v.v... đã được bao gồm.

๑๑๗. ติ กามภวาทีนํ อปริโยสานาย ปริโยสานํ อิจฺฉโตปิ ตาทิสสฺส ภวานํ อปริโยสานเมว โหติ[Pg.288]. จตฺตาโร โหนฺติ ปุคฺคลวเสน. เตนาห ‘‘ปุถุชฺชโนปิ หี’’ติอาทิ. อกุสลา ธมฺมา วฑฺฒนฺตีติ เตสํ ปหานาย อปฺปฏิปชฺชมานสฺสาติ อธิปฺปาโย, ตโต เอว กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ. เตนสฺส กิเลสทุกฺเขน วิปากทุกฺเขน จ สทุกฺขเมว อตฺตภาวํ อภินิพฺพตฺเตติ. โอรมฺภาคิยสํโยชนานิ ปหาย สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺตนารโห อนาคามี กถํ…เป… อภิวฑฺฒนฺตีติ อาห ‘‘อนาคามีปี’’ติอาทิ. สทุกฺขเมว อตฺตภาวํ อภินิพฺพตฺเตติ, ยาย ลพฺภมานอกุสลาภิวุทฺธึ กุสลปริหานิญฺจ คเหตฺวา อนาคามิโนปิ สพฺยาพชฺฌอตฺตภาวาภินิพฺพตฺตนํ วุตฺตํ. เอวํ ยถาลพฺภมานํ อกุสลปริหานึ กุสลาภิวุทฺธิญฺจ คเหตฺวา ปุถุชฺชนสฺสปิ อนฺติมภวิกสฺส อพฺยาพชฺฌอตฺตภาวาภินิพฺพตฺตนํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘ปุถุชฺชโนปี’’ติอาทิ. อกุสลเมว หายติ,น กุสลํ ตสฺส พุทฺธิปกฺเข ฐิตตฺตา. ตตฺถาปิ วิปสฺสนเมว คพฺภํ คณฺหาเปติ, น วฏฺฏคพฺภํ อนฺติมภวิกตาย วิวฏฺฏูปนิสฺสิตตฺตา อชฺฌาสยสฺส, ญาณสฺส จ ปากคมนโต.

117. Như vậy, ngay cả đối với người mong muốn sự chấm dứt cho điều không chấm dứt của các hữu như là dục hữu v.v..., sự không chấm dứt của các hữu như thế vẫn hiện hữu. Có bốn hạng theo phương diện cá nhân. Do đó, ngài đã nói: “Này, cả hạng phàm phu...” v.v... Các pháp bất thiện tăng trưởng có nghĩa là đối với người không thực hành để đoạn trừ chúng, do đó các pháp thiện bị suy giảm. Do đó, người ấy tạo ra một thân mạng chỉ có khổ đau, với khổ do phiền não và khổ do dị thục. Vị A-na-hàm, người xứng đáng sanh vào Tịnh Cư Thiên sau khi đã đoạn trừ các hạ phần kiết sử, làm sao... cho đến... tăng trưởng? Ngài đã nói: “Cả vị A-na-hàm...” v.v... Người ấy tạo ra một thân mạng chỉ có khổ đau, sự tạo ra thân mạng có phiền não của vị A-na-hàm cũng được nói đến bằng cách lấy sự tăng trưởng của bất thiện và sự suy giảm của thiện có thể có được. Tương tự, cần phải hiểu rằng sự tạo ra thân mạng không phiền não của hạng phàm phu trong kiếp chót cũng được nói đến bằng cách lấy sự suy giảm của bất thiện và sự tăng trưởng của thiện có thể có được. Do đó, ngài đã nói: “Cả hạng phàm phu...” v.v... Chỉ có bất thiện suy giảm, chứ không phải thiện, vì người ấy đứng về phía trí tuệ. Ở đó, chỉ có tuệ quán được thọ thai, chứ không phải thai luân hồi, vì là kiếp chót, vì ý hướng thiên về sự giải thoát, và vì trí tuệ đi đến sự chín muồi.

๑๑๙. เอกจฺจสฺสาติ สามิวจนํ ‘‘อภินนฺทตี’’ติอาทีสุ ปจฺจตฺตวเสน ปริณาเมตพฺพํ, ตถา ‘‘นิพฺพินฺทตี’’ติอาทีสุปิ. อุคฺคณฺหิตฺวาปีติ ปิ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. ภควโต ภาสิตสฺส อตฺถํ อชานนฺตา ตาว ทีฆรตฺตํ หิตสุขโต ปริพาหิรา โหนฺตุ ชานนฺตานมฺปิ สพฺเพสํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหตีติ อเนกํสิกตํ โจเทนฺโต ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทิมาห. อิตโร สพฺเพสมฺปิ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหติเยวาติ, ‘‘อปฺปฏิสนฺธิกา’’ติอาทินา อเนกํสิกตํ ปริหรติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

119. Trong câu “Ekaccassa”, đây là sở hữu cách, cần được chuyển thành chủ cách trong các câu như “abhinandati” v.v..., và tương tự trong các câu như “nibbindati” v.v... Trong câu “Uggaṇhitvāpi”, từ “pi” đã được tỉnh lược. Những người không biết ý nghĩa lời dạy của Đức Thế Tôn thì bị loại ra khỏi lợi ích và hạnh phúc trong một thời gian dài, còn đối với tất cả những người biết thì điều đó đem lại lợi ích và hạnh phúc trong một thời gian dài. Để phản bác tính phiến diện này, ngài đã nói: “Dù là như vậy...” v.v... Người khác lại cho rằng điều đó chắc chắn đem lại lợi ích và hạnh phúc trong một thời gian dài cho tất cả mọi người, và bác bỏ tính phiến diện bằng câu “appaṭisandhikā” v.v... Phần còn lại thì dễ hiểu.

เสวิตพฺพาเสวิตพฺพสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn tàng trong bài chú giải kinh Sevitabbāsevitabba đã kết thúc.

๕. พหุธาตุกสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Bahudhātuka.

๑๒๔. ภยนฺติ (อ. นิ. ฏี. ๒.๓.๑) จิตฺตสํสปฺปตาติ อาห ‘‘จิตฺตุตฺราโส’’ติ. อุปทฺทโวติ อนฺตราโย. ตสฺส ปน วิกฺเขปการณตฺตา วุตฺตํ ‘‘อเนกคฺคตากาโร’’ติ. อุปสคฺโคติ อุปสชฺชนํ. ตโต อปฺปตีการวิฆาตาปตฺติ [Pg.289] ยสฺมา ปตีการาภาเวน วิหญฺญมานสฺส กิญฺจิ กาตุํ อสมตฺถสฺส โอสีทนการณํ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนากาโร’’ติ. วญฺเจตฺวา อาคนฺตุํ ยถาวุตฺเต ทิวเส อนาคจฺฉนฺเตสุ. พหิ อนิกฺขมนตฺถาย ทฺวาเร อคฺคึ ทตฺวา.

124. “Bhaya” (sự sợ hãi) là sự run rẩy của tâm, nên ngài nói là “cittutrāso” (sự kinh hãi của tâm). “Upaddava” (tai họa) là sự nguy hiểm. Vì nó là nguyên nhân của sự phân tán, nên được gọi là “anekaggatākāro” (trạng thái không nhất tâm). “Upasagga” (phiền não) là sự bám víu. Do đó, có sự rơi vào chướng ngại không thể khắc phục, vì nó là nguyên nhân của sự chìm đắm đối với người bị khốn khổ do không có phương cách đối phó và không thể làm gì được, nên được gọi là “tattha tattha lagganākāro” (trạng thái bị mắc kẹt đây đó). Khi những người đã hứa đến nhưng không đến vào ngày đã định. Đốt lửa ở cửa để không cho ra ngoài.

นเฬหีติ นฬจฺฉนฺนสงฺเขเปน อุปริ ฉาเทตฺวา เตหิเยว ทารุกจฺฉทนนิยาเมน ปริโตปิ ฉาทิตา. เอเสว นโยติ อิมินา ติเณหิ ฉนฺนตํ, เสสสมฺภารานํ รุกฺขมยตญฺจ อติทิสติ. วิธวาปุตฺเตติ อทนฺตภาโวปลกฺขณํ. เต หิ นิปฺปิติกา อวินีตา อสํยตา อกิจฺจการิโน โหนฺติ.

“Naḷehi” (bằng lau sậy) có nghĩa là được lợp bên trên bằng một lớp mái lau sậy, và cũng được che phủ xung quanh bằng chính những cây lau sậy đó theo cách của một lớp che bằng gỗ. “Eseva nayo” (đây là phương pháp), bằng câu này, ngài mở rộng ý nghĩa đến việc được lợp bằng cỏ và các vật liệu còn lại được làm bằng cây. “Vidhavāputte” (những đứa con của góa phụ) là một biểu hiện của tình trạng không được thuần hóa. Vì chúng không có cha, không được giáo dục, không được kiềm chế, và là những kẻ làm điều không nên làm.

มตฺถกํ อปาเปตฺวาว นิฏฺฐาปิตาติ กสฺมา ภควา เอวมกาสีติ? อานนฺทตฺเถรสฺส ปุจฺฉาโกสลฺลทีปนตฺถเมว, ตตฺถ นิสินฺนานํ สนฺนิปติตภิกฺขูนํ เทสนาย ชานนตฺถญฺจ. เต กิร สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ อชานนฺตา อนฺธการํ ปวิฏฺฐา วิย ฐิตา. ปุจฺฉานุสนฺธิวเสน ปริคฺคยฺห ชานิสฺสนฺตีติ.

“Tại sao Đức Thế Tôn lại kết thúc mà không đưa đến đỉnh điểm?” Vì để thể hiện sự khéo léo trong việc đặt câu hỏi của Trưởng lão Ānanda, và cũng để cho các vị Tỳ khưu đang ngồi tụ họp ở đó biết được qua bài pháp. Dường như các vị ấy, không biết ý nghĩa được nói một cách tóm tắt, đã đứng yên như thể đã đi vào bóng tối. Các vị ấy sẽ hiểu được bằng cách nắm bắt thông qua sự liên kết của câu hỏi.

๑๒๕. รูปปริคฺคโหว กถิโต, น อญฺญํ กิญฺจีติ อตฺโถ. อิทานิ ตโต สจฺจานิ นิทฺธาเรตฺวา จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ, ‘‘สพฺพาปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปญฺจกฺขนฺธา โหนฺตีติ อทฺเธกาทส ธาตุโย รูปกฺขนฺโธ, อทฺธฏฺฐมา ธาตุโย ยถารหํ เวทนาทโย จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธาติ เอวํ อฏฺฐารส ธาตุโย ปญฺจกฺขนฺธา โหนฺติ. ปญฺจปิ ขนฺธา ตณฺหาวชฺชา ทุกฺขสจฺจํ. อปฺปวตฺตีติ อปฺปวตฺตินิมิตฺตํ. นิโรธปชานนาติ ปญฺญาสีเสน มคฺคกิจฺจมาห. สมฺมาทิฏฺฐิปมุโข หิ อริยมคฺโค. มตฺถกํ ปาเปตฺวา กถิตํ โหติ สมฺมสนสฺส ภูมิยา นิปฺผตฺติยา จ กถิตตฺตา. ชานาติ ปสฺสตีติ อิมินา ญาณทสฺสนํ กถิตํ ตํ ปน โลกิยํ โลกุตฺตรนฺติ ทุวิธนฺติ ตทุภยมฺปิ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘สห วิปสฺสนาย มคฺโค วุตฺโต’’ติ.

125. Ý nghĩa là: chỉ có sự liễu tri về sắc được nói đến, chứ không có gì khác. Bây giờ, để chỉ ra đề mục thiền về Tứ Thánh Đế bằng cách rút ra các chân lý từ đó, câu “sabbāpi” v.v... đã được nói đến. Mười tám giới trở thành năm uẩn như sau: mười giới rưỡi là sắc uẩn; bảy giới rưỡi, tương ứng, là bốn danh uẩn gồm thọ v.v...; như vậy mười tám giới trở thành năm uẩn. Cả năm uẩn, ngoại trừ ái, là Khổ đế. “Appavatti” (sự không diễn tiến) là dấu hiệu của sự không diễn tiến. “Nirodhapajānanā” (sự liễu tri về diệt), bằng câu này, ngài nói đến phận sự của đạo với tuệ làm đầu. Vì Thánh đạo có Chánh kiến dẫn đầu. Được gọi là đã thuyết giảng và đưa đến đỉnh điểm vì nền tảng của sự quán xét và sự thành tựu của nó đã được nói đến. “Jānāti passati” (biết và thấy), bằng câu này, tri kiến được nói đến. Tri kiến ấy có hai loại: thế gian và siêu thế. Để chỉ ra cả hai, ngài nói: “Đạo cùng với tuệ quán đã được nói đến”.

เอตฺตาวตาปิ โขติ ปิ-สทฺทคฺคหเณน อญฺเญน ปริยาเยน สตฺถา ธาตุโกสลฺลํ เทเสตุกาโมติ เถโร, ‘‘สิยา ปน, ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉตีติ ภควา ปถวีธาตุอาทิวเสนปิ ธาตุโกสลฺลํ วิภาเวติ. ตตฺถ ปถวีธาตุอาทิสทฺเทน เทสนาการณํ วิภาเวนฺโต, ‘‘ปถวีธาตุ…เป… วุตฺตา’’ติ อาห. ตาปิ หิ อาทิโต ฉ ธาตุโย. ‘‘วิญฺญาณธาตุโต [Pg.290] นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา’’ติ วตฺวา กถํ รูปธาตุโย นีหรียนฺตีติ โจทนํ สนฺธาย ตํ นยํ ทสฺเสตุํ, ‘‘วิญฺญาณธาตู’’ติอาทิ วุตฺตํ. กามญฺเจตฺถ กายวิญฺญาณธาตุยา อารมฺมณํ โผฏฺฐพฺพธาตุปถวีธาตุ อาทิวเสน เทสนารุฬเมว, กายธาตุ ปน นีหริตพฺพาติ เอกํสเมว นีหรณวิธึ ทสฺเสนฺโต, ‘‘เอส นโย สพฺพตฺถา’’ติ อาห. ปุริมปจฺฉิมวเสน มโนธาตูติ ปจฺฉิมภาควเสน กิริยามโนธาตุ คเหตพฺพา ตสฺสานุรูปภาวโต. นนุ เจตฺถ มโนธาตุ นามายํ มโนวิญฺญาณธาตุยา อสํสฏฺฐา, วิสุํเยว เจสา ธาตูติ? สจฺจเมตํ อฏฺฐารสธาตุเทสนาย, จิตฺตวิภตฺตินิทฺเทเส ฉวิญฺญาณกายเทสนายํ ปน สา มโนวิญฺญาณกายสงฺคหิตาวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ ตํ วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนายํ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๕๑๗) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. อถ วา ปุริมปจฺฉิมวเสนาติ ปุเรจรานุจรวเสน. มโนธาตูติ วิปากมโนธาตุ คเหตพฺพา ปุเรจรณโต, ปรโต อุปฺปชฺชนกิริยามโนวิญฺญาณธาตุยา อนนฺตรํ มโนธาตุยา, กิริยามโนธาตุยา อนนฺตรํ มโนวิญฺญาณธาตุยา อนุปฺปชฺชนโต จ.

Dù chỉ bấy nhiêu, do sự nắm bắt từ ‘pi’, trưởng lão nghĩ rằng: ‘Bậc Đạo Sư muốn thuyết giảng sự thiện xảo về các giới theo một phương diện khác’, nên đã hỏi: ‘Bạch ngài, có thể có chăng?’. Do đó, đức Thế Tôn đã trình bày sự thiện xảo về các giới theo phương diện địa đại v.v... Ở đây, trong khi trình bày lý do thuyết giảng bằng từ ‘địa đại v.v...’, ngài đã nói: ‘Địa đại... cho đến... đã được nói đến’. Vì rằng, sáu giới ấy cũng là từ ban đầu. Sau khi nói: ‘Nên được rút ra từ thức giới để điền vào’, để chỉ ra phương pháp ấy liên quan đến câu chất vấn: ‘Các sắc giới được rút ra như thế nào?’, câu ‘thức giới’ v.v... đã được nói đến. Và ở đây, mặc dù đối tượng của thân thức giới đã được xác lập trong bài thuyết giảng theo phương diện xúc giới, địa đại v.v..., nhưng vì thân giới cần được rút ra, nên để chỉ ra phương pháp rút ra một cách dứt khoát, ngài đã nói: ‘Phương pháp này áp dụng cho tất cả’. Theo phương diện trước và sau, ‘ý giới’ nên được hiểu là ý giới tố tác theo phương diện sau, vì nó tương ứng. Chẳng phải ở đây ý giới này không liên quan đến ý thức giới, và giới này là riêng biệt sao? Điều này đúng trong bài thuyết giảng về mười tám giới, nhưng trong phần chỉ dẫn về sự phân loại tâm, trong bài thuyết giảng về sáu thân thức, nên hiểu rằng nó được bao gồm trong thân ý thức. Điều gì cần nói ở đây, nên được biết theo phương pháp đã được nói trong phần giải thích Thanh Tịnh Đạo (Visuddhi. Mahāṭī. 2.517). Hoặc là, theo phương diện trước và sau có nghĩa là theo phương diện đi trước và theo sau. ‘Ý giới’ nên được hiểu là ý giới quả, vì nó đi trước; và vì sau ý giới là ý thức giới tố tác sanh khởi, và sau ý giới tố tác thì ý thức giới không sanh khởi.

ธมฺมานํ ยาวเทว นิสฺสตฺตนิชฺชีววิภาวนตฺถาย สตฺถุ ธาตุเทสนาติ อญฺเญสุ สภาวธารณาทิอตฺเถสุ ลพฺภมาเนสุปิ อยเมตฺถ อตฺโถ ปธาโนติ อาห – ‘‘เอสนโย สพฺพตฺถา’’ติ. สปฺปฏิปกฺขวเสนาติ สปฺปฏิภาควเสน สุขํ ทุกฺเขน สปฺปฏิภาคํ, ทุกฺขํ สุเขน, เอวํ โสมนสฺสโทมนสฺสาติ. ยถา สุขาทีนํเยว สมุทาจาโร วิภูโต, น อุเปกฺขาย, เอวํ ราคาทีนํเยว สมุทาจาโร วิภูโต, น โมหสฺส, เตน วุตฺตํ ‘‘อวิภูตภาเวนา’’ติ. กายวิญฺญาณธาตุ ปริคฺคหิตาว โหติ ตทวินาภาวโต. เสสาสุ โสมนสฺสธาตุอาทีสุ, ปริคฺคหิตาว โหติ อวินาภาวโต เอว. น หิ โสมนสฺสาทโย มโนธาตุยา วินา วตฺตนฺติ. อุเปกฺขาธาตุโต นีหริตฺวาติ เอตฺถ จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทโย จตสฺโส วิญฺญาณธาตุโย ตาสํ วตฺถารมฺมณภูตา จกฺขุธาตุอาทโย จาติ อฏฺฐ รูปธาตุโย, มโนธาตุ, อุเปกฺขาสหคตา มโนวิญฺญาณธาตุ, อุเปกฺขาสหคตา เอว ธมฺมธาตูติ เอวํ ปนฺนรส ธาตุโย อุเปกฺขาธาตุโต นีหริตพฺพา. โสมนสฺสธาตุอาทโย ปน จตสฺโส ธาตุโย ธมฺมธาตุอนฺโตคธา[Pg.291], เอวํ สุขธาตุโต กายวิญฺญาณธาตุยา ตสฺสา วตฺถารมฺมณภูตานํ กายธาตุโผฏฺฐพฺพธาตูนญฺจ นีหรณา เหฏฺฐา ทสฺสิตนยาติ, ‘‘อุเปกฺขาธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา’’อิจฺเจว วุตฺตํ.

Bài thuyết giảng về các giới của bậc Đạo Sư chỉ nhằm mục đích trình bày tính vô ngã, vô sinh vật của các pháp. Mặc dù có thể có những ý nghĩa khác như xác định tự tánh v.v..., nhưng ý nghĩa này ở đây là chính yếu, nên ngài đã nói: ‘Phương pháp này áp dụng cho tất cả’. Theo phương diện có đối lập có nghĩa là theo phương diện có đối phần: lạc có đối phần với khổ, khổ có đối phần với lạc, tương tự như vậy là hỷ và ưu. Giống như sự biểu hiện của lạc v.v... là rõ ràng, chứ không phải của xả; cũng vậy, sự biểu hiện của tham v.v... là rõ ràng, chứ không phải của si, do đó đã nói là ‘do trạng thái không rõ ràng’. Thân thức giới đã được bao gồm vì không thể tách rời khỏi nó. Trong các giới còn lại như hỷ giới v.v..., chúng cũng đã được bao gồm vì không thể tách rời. Vì rằng hỷ v.v... không thể tồn tại nếu không có ý giới. ‘Rút ra từ xả giới’ có nghĩa là: ở đây, bốn thức giới là nhãn thức giới v.v..., tám sắc giới là nhãn giới v.v... vốn là vật và đối tượng của chúng, ý giới, ý thức giới tương ưng xả, và pháp giới cũng tương ưng xả – như vậy mười lăm giới này cần được rút ra từ xả giới. Còn bốn giới như hỷ giới v.v... thì được bao gồm trong pháp giới. Tương tự, việc rút ra thân thức giới, cùng với thân giới và xúc giới vốn là vật và đối tượng của nó, từ lạc giới đã được chỉ ra theo phương pháp bên dưới, do đó chỉ nói rằng: ‘nên được rút ra từ xả giới để điền vào’.

กามวิตกฺกาทโย อิธ กามธาตุอาทิปริยาเยน วุตฺตาติ ‘‘กามธาตุอาทีนํ ทฺเวธาวิตกฺเก กามวิตกฺกาทีสุ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. ตตฺถ หิ ‘‘กามวิตกฺโกติ กามปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, พฺยาปาทวิตกฺโกติ พฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, วิหึสาวิตกฺโกติ วิหึสาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, เนกฺขมฺมปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก เนกฺขมฺมวิตกฺโก, โส ยาว ปฐมชฺฌานา วฏฺฏติ. อพฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก อพฺยาปาทวิตกฺโก, โส เมตฺตาปุพฺพภาคโต ปฏฺฐาย ยาว ปฐมชฺฌานา วฏฺฏติ. อวิหึสาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก อวิหึสาวิตกฺโก, โส กรุณาย ปุพฺพภาคโต ปฏฺฐาย ยาว ปฐมชฺฌานา วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. อยํ ปนตฺโถ อภิธมฺเม วิตฺถารโต อาคโต เอวาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อภิธมฺเม’’ติอาทิ วุตฺตํ. กามธาตุโต นีหริตฺวาติ เอตฺถ กามคฺคหเณน คหิตา รูปธาตุอาทโย ฉ, ตํวิสยา สตฺตวิญฺญาณธาตุโย, ตตฺถ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ จกฺขุธาตุอาทโย ปญฺจาติ อฏฺฐารส. เนกฺขมฺมธาตุอาทโย ปน ธมฺมธาตุอนฺโตคธา เอว.

Các tầm về dục v.v... ở đây được nói theo cách gọi của dục giới v.v..., nên ngài đã nói: ‘Ý nghĩa của dục giới v.v... nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần hai loại tầm về tầm về dục v.v...’. Ở đó, đã được nói rằng: ‘Tầm về dục là tầm liên quan đến dục, tầm về sân là tầm liên quan đến sân, tầm về hại là tầm liên quan đến hại. Tầm liên quan đến xuất ly là tầm xuất ly, nó có hiệu lực cho đến sơ thiền. Tầm liên quan đến vô sân là tầm vô sân, nó có hiệu lực từ giai đoạn đầu của tâm từ cho đến sơ thiền. Tầm liên quan đến vô hại là tầm vô hại, nó có hiệu lực từ giai đoạn đầu của tâm bi cho đến sơ thiền’. Để chỉ ra rằng ý nghĩa này đã được trình bày chi tiết trong A-tỳ-đàm, câu ‘trong A-tỳ-đàm’ v.v... đã được nói đến. ‘Rút ra từ dục giới’ có nghĩa là: ở đây, sáu giới như sắc giới v.v... được bao gồm bởi sự nắm bắt từ ‘dục’, bảy thức giới có đối tượng là chúng, và trong đó, năm giới như nhãn giới v.v... của năm thức giới, tổng cộng là mười tám. Còn các giới như xuất ly giới v.v... thì được bao gồm trong pháp giới.

กามตณฺหาย วิสยภูตา ธมฺมา กามธาตูติ อาห – ‘‘ปญฺจ กามาวจรกฺขนฺธา กามธาตู’’ติ. ตถา รูปตณฺหาย วิสยภูตา ธมฺมา รูปธาตุ, อรูปตณฺหาย วิสยภูตา ธมฺมา อรูปธาตูติ อาห – ‘‘จตฺตาโร อรูปาวจรกฺขนฺธา’’ติอาทิ. กามตณฺหา กาโม อุตฺตรปทโลเปน, เอวํ รูปารูปตณฺหา รูปารูปํ. อารมฺมณกรณวเสน ตา ยตฺถ อวจรนฺติ, เต กามาวจราทโยติ เอวํ กามาวจรกฺขนฺธาทีนํ กามตณฺหาทิภาโว เวทิตพฺโพ. อาทินา นเยนาติ เอเตน ‘‘อุปริโต ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทเว อนฺโตกริตฺวา เอตฺถาวจรา’’ติอาทิปาฬึ (วิภ. ๑๐๒๐) สงฺคณฺหาติ. เอตฺถาวจราติ อวีจิปรนิมฺมิตปริจฺฉินฺโนกาสาย กามตณฺหาย วิสยภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, ตโทกาสตา จ ตณฺหาย ตนฺนินฺนตฺตา เวทิตพฺพา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปริปุณฺณอฏฺฐารสธาตุกตฺตา กามาวจรธมฺมานํ ‘‘กามธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา’’ติ [Pg.292] วุตฺตํ. มโนวิญฺญาณธาตุธมฺมธาตุ เอกเทสมตฺตเมว หิ รูปารูปาวจรธมฺมาติ.

Các pháp là đối tượng của dục ái được gọi là dục giới, (Ngài) đã nói: ‘Năm uẩn thuộc cõi dục là dục giới.’ Tương tự, các pháp là đối tượng của sắc ái là sắc giới, các pháp là đối tượng của vô sắc ái là vô sắc giới, (Ngài) đã nói: ‘Bốn uẩn thuộc cõi vô sắc’ v.v... Dục ái (kāmataṇhā) là dục (kāmo) do sự lược bỏ hậu tố. Tương tự, sắc ái và vô sắc ái (rūpārūpataṇhā) là sắc và vô sắc (rūpārūpaṃ). Do việc lấy làm đối tượng, chúng (các ái) hành hoạt ở nơi nào, thì nơi ấy là cõi dục v.v... Như vậy, cần phải hiểu rằng các uẩn thuộc cõi dục v.v... có bản chất là dục ái v.v... Bằng cú pháp ‘v.v...’, Ngài bao gồm đoạn Pāḷi ‘tính từ trên xuống, bao gồm chư thiên ở cõi Tha Hóa Tự Tại, chúng hành hoạt ở đây’ v.v... (Vibha. 1020). Câu ‘chúng hành hoạt ở đây’ được nói với ý nghĩa là đối tượng của dục ái trong không gian được giới hạn bởi địa ngục A-tỳ và cõi Tha Hóa Tự Tại. Và cần hiểu rằng không gian ấy của ái là do sự hướng đến nơi ấy. Đối với hai từ còn lại cũng theo cú pháp này. Do các pháp thuộc cõi dục có đầy đủ mười tám giới, nên đã được nói rằng ‘cần được bổ sung bằng cách lấy ra từ dục giới.’ Bởi vì các pháp thuộc cõi sắc và vô sắc chỉ là một phần của ý thức giới và pháp giới.

สมาคนฺตฺวาติ สหิตา หุตฺวา. ยตฺตกญฺหิ ปจฺจยธมฺมา อตฺตโน ผลสฺส การณํ, ตตฺถ ตนฺนิพฺพตฺตเน สมาคตา วิย โหติ เวกลฺเล ตทนิพฺพตฺตนโต. สงฺขตธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา อสงฺขตาย ธาตุยา ธมฺมธาตุเอกเทสภาวโต.

Samāgantvā có nghĩa là cùng nhau hợp lại. Bởi vì bao nhiêu pháp duyên là nguyên nhân cho quả của chúng, thì ở đó, trong việc tạo ra quả ấy, chúng giống như cùng nhau hợp lại, do khi riêng lẻ thì quả ấy không được tạo ra. Cần được bổ sung bằng cách lấy ra từ giới hữu vi, bởi vì giới vô vi là một phần của pháp giới.

๑๒๖. เอวํ ปวตฺตมานา มยํ อตฺตาติ คหณํ คมิสฺสามาติ อิมินา วิย อธิปฺปาเยน อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตา อชฺฌตฺตา, เตสุ ภวา ตปฺปริยาปนฺนตฺตาติ อชฺฌตฺติกานิ. ตโต พหิภูตานิ พาหิรานิ. อายตนกถา ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถา จ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๑๐, ๕๗๐, ๕๗๑) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาติ น วิตฺถาริตา.

126. Với chủ ý như là ‘chúng ta, đang diễn tiến như vậy, sẽ đi đến sự chấp thủ rằng đó là tự ngã,’ những gì diễn tiến liên quan đến, nhắm đến tự ngã là nội phần (ajjhattā). Những gì hiện hữu trong chúng, do thuộc về chúng, là nội xứ (ajjhattikāni). Những gì ở bên ngoài chúng là ngoại xứ (bāhirāni). Phần luận về xứ và phần luận về duyên khởi cần được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhi. 2.510, 570, 571), nên không được trình bày chi tiết.

๑๒๗. อวิชฺชมานํ ฐานํ อฏฺฐานํ (อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๒๖๘; วิภ. มูลฏี. ๘๐๙), นตฺถิ ฐานนฺติ วา อฏฺฐานํ. อนวกาโสติ เอตฺถ เอเสว นโย. ตทตฺถนิคมนเมว หิ ‘‘เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ วจนนฺติ. เตนาห ‘‘อุภเยนปี’’ติอาทิ. ยนฺติ การเณ ปจฺจตฺตวจนํ, เหตุอตฺโถ จ การณตฺโถติ อาห – ‘‘ยนฺติ เยน การเณนา’’ติ. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน เอตฺถ ทิฏฺฐิสมฺปตฺติ เวทิตพฺพาติ วุตฺตํ ‘‘มคฺคทิฏฺฐิยา สมฺปนฺโน’’ติ. กุโต ปนายมตฺโถ ลพฺภตีติ? ลิงฺคโต. ลิงฺคญฺเหตํ, ยทิทํ นิจฺจโต อุปคมนปฏิกฺเขโป. จตุภูมเกสูติ อิทํ จตุตฺถภูมกสงฺขารานํ อริยสาวกสฺส วิสยภาวูปคมนโต วุตฺตํ; น ปน เต อารพฺภ นิจฺจโต อุปคมนสพฺภาวโต. วกฺขติ จ ‘‘จตุตฺถภูมกสงฺขารา ปนา’’ติอาทินา. อภิสงฺขตสงฺขารอภิสงฺขรณกสงฺขารานํ สปฺปเทสตฺตา นิปฺปเทสสงฺขารคฺคหณตฺถํ ‘‘สงฺขตสงฺขาเรสู’’ติ วุตฺตํ. โลกุตฺตรสงฺขารานํ ปน นิวตฺตเน การณํ สยเมว วกฺขติ. เอตํ การณํ นตฺถิ เสตุฆาตตฺตา. เตชุสฺสทตฺตาติ สํกิเลสวิธมนเตชสฺส อธิกภาวโต. ตถา หิ เต คมฺภีรภาเวน ทุทฺทสา. อกุสลานํ อารมฺมณํ น โหนฺตีติ อิทํ ปกรณวเสน วุตฺตํ. อปฺปหีนวิปลฺลาสานํ สตฺตานํ กุสลธมฺมานมฺปิ เต อารมฺมณํ น โหนฺติ.

127. Trường hợp không hiện hữu là phi xứ (aṭṭhānaṃ), hoặc không có trường hợp là phi xứ. Ở đây, đối với từ ‘phi cơ hội’ (anavakāso) cũng theo cú pháp này. Bởi vì câu ‘trường hợp này không hiện hữu’ chính là sự kết luận về ý nghĩa đó. Do đó, Ngài nói ‘bằng cả hai cách’ v.v... Từ ‘yaṃ’ là một từ chỉ định trong ý nghĩa nguyên nhân, và ý nghĩa nhân (hetu) cũng là ý nghĩa nguyên nhân (kāraṇa), nên Ngài nói ‘yaṃ có nghĩa là do nguyên nhân nào.’ Ở đây, cần hiểu sự thành tựu chánh kiến qua sự chỉ định cao tột, nên đã nói ‘người thành tựu đạo kiến.’ Nhưng ý nghĩa này được rút ra từ đâu? Từ dấu hiệu. Dấu hiệu chính là điều này, tức là sự bác bỏ việc xem là thường. Câu ‘trong bốn địa’ được nói do các hành thuộc địa thứ tư đi vào phạm vi đối tượng của bậc Thánh đệ tử; chứ không phải do có sự xem là thường khi lấy chúng làm đối tượng. Và sẽ được nói trong câu ‘còn các hành thuộc địa thứ tư’ v.v... Do các hành đã được tạo tác và các hành tạo tác có tính cục bộ, nên để bao gồm các hành không có tính cục bộ, từ ‘trong các hành hữu vi’ đã được nói. Còn nguyên nhân cho sự chấm dứt các hành siêu thế sẽ được nói đến sau. Nguyên nhân này không có, do đã phá vỡ cầu nối. Tejussadattā có nghĩa là do năng lực phá tan phiền não vượt trội. Bởi vì chúng thật khó thấy do tính chất thâm sâu. Câu ‘chúng không là đối tượng của các pháp bất thiện’ được nói theo văn mạch. Đối với chúng sanh chưa đoạn trừ các điên đảo, chúng cũng không là đối tượng của các pháp thiện.

อสุเข ‘‘สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส จ อิธ สุขโต อุปคมนสฺส ฐานนฺติ อธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘เอกนฺต…เป… วุตฺต’’นฺติ. อตฺตทิฏฺฐิวเสนาติ ปธานทิฏฺฐิมาห[Pg.293]. ทิฏฺฐิยา นิพฺพานสฺส อวิสยภาโว เหฏฺฐา วุตฺโต เอวาติ ‘‘กสิณาทิปณฺณตฺติสงฺคหตฺถ’’นฺติ วุตฺตํ. ปริจฺเฉโทติ สงฺขารานํ ปริจฺเฉโท สงฺขารานํ ปริจฺฉิชฺชคหณํ. สฺวายํ เยสํ นิจฺจาทิโต อุปคมนํ ภวติ เตสํเยว วเสน กาตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺพวาเรสู’’ติอาทิมาห. สพฺพวาเรสูติ นิจฺจาทิสพฺพวาเรสุ. ปุถุชฺชโน หีติ หิ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา ยํ ยํ สงฺขารํ นิจฺจาทิวเสน ปุถุชฺชนกาเล อุปคจฺฉติ, ตํ ตํ อริยมคฺคาธิคเมน อนิจฺจาทิวเสน คณฺหนฺโต ยาถาวโต ชานนฺโต ตํ คาหํ ตํ ทิฏฺฐึ วินิเวเฐติ วิสฺสชฺเชติ. ตสฺมา ยตฺถ คาโห ตตฺถ วิสฺสชฺชนาติ จตุตฺถภูมกสงฺขารา อิธ สงฺขารคฺคหเณน น คยฺหตีติ อตฺโถ.

Để chỉ ra rằng ở đây, điên đảo ‘trong cái khổ cho là lạc’ được chủ ý là trường hợp của việc xem là lạc, (Ngài) đã nói ‘hoàn toàn…được nói.’ Bằng câu ‘do thân kiến,’ Ngài nói về tà kiến chính. Việc Niết-bàn không phải là đối tượng của tà kiến đã được nói ở trước, nên đã nói ‘nhằm bao gồm các chế định như kasiṇa v.v...’ Sự phân định (paricchedo) là sự phân định các hành, là sự nắm bắt các hành bằng cách phân định. Để chỉ ra rằng sự phân định này cần được thực hiện đối với chính những hành nào có sự xem là thường v.v..., Ngài đã nói ‘trong tất cả các trường hợp’ v.v... ‘Trong tất cả các trường hợp’ có nghĩa là trong tất cả các trường hợp như thường v.v... Trong câu ‘bởi vì phàm phu,’ từ ‘hi’ có nghĩa là nguyên nhân. Bởi vì, hành nào mà người ấy xem là thường v.v... trong thời phàm phu, thì chính hành ấy, khi chứng đắc Thánh đạo, người ấy nhận thức là vô thường v.v..., biết đúng như thật, tháo gỡ, từ bỏ sự chấp thủ ấy, tà kiến ấy. Do đó, có sự chấp thủ ở đâu thì có sự từ bỏ ở đó, nên ý nghĩa là các hành thuộc địa thứ tư ở đây không được bao gồm trong sự nắm bắt các hành.

๑๒๘. ปุตฺตสมฺพนฺเธน มาตาปิตุสมญฺญา, ทตฺตกิตฺติมาทิวเสนปิ ปุตฺตโวหาโร โลเก ทิสฺสติ, โส จ โข ปริยายโต นิปฺปริยายสิทฺธํ ตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ชนิกา ว มาตา ชนโก ปิตา’’ติ วุตฺตํ. ตถา อานนฺตริยกมฺมสฺส อธิปฺเปตตฺตา ‘‘มนุสฺสภูโตว ขีณาสโว อรหาติ อธิปฺเปโต’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อฏฺฐานเมต’’นฺติอาทินา มาตุอาทีนํเยว ชีวิตา โวโรปเน อริยสาวกสฺส อภพฺพภาวทสฺสนโต ตทญฺญํ อริยสาวโก ชีวิตา โวโรเปตีติ อิทํ อตฺถโต อาปนฺนเมวาติ มญฺญมาโน วทติ – ‘‘กึ ปน อริยสาวโก อญฺญํ ชีวิตา โวโรเปยฺยา’’ติ? ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ วจนโต, ‘‘เอตมฺปิ อฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘สเจปิ หี’’ติอาทิ. พลทีปนตฺถนฺติ สทฺธาทิพลสมนฺนาคมทีปนตฺถํ. อริยมคฺเคนาคตสทฺธาทิพลวเสน หิ อริยสาวโก ตาทิสํ สาวชฺชํ น กโรติ.

128. Danh xưng cha mẹ là do có liên quan đến con cái, trong đời cũng thấy cách gọi con qua trường hợp con nuôi, con được tạo ra v.v... Và để chỉ ra điều đó, điều được thành tựu một cách không gián tiếp từ cách nói gián tiếp, nên đã nói rằng: ‘Mẹ là người sinh ra, cha là người tạo ra’. Tương tự, vì nghiệp vô gián được chủ ý đến, nên đã nói rằng: ‘Vị A-la-hán đã tận trừ các lậu hoặc, là người đã hiện hữu trong loài người, được chủ ý đến’. Vì qua câu ‘Đây là điều không thể xảy ra’ v.v... cho thấy sự bất khả của vị Thánh đệ tử trong việc tước đoạt mạng sống của chính mẹ cha v.v..., nghĩ rằng ‘vậy thì vị Thánh đệ tử có thể tước đoạt mạng sống của người khác’, điều này về mặt ý nghĩa đã được bao hàm, nên hỏi rằng: ‘Vậy vị Thánh đệ tử có thể tước đoạt mạng sống của người khác chăng?’. Dựa theo câu ‘Này các Tỳ khưu, đây là điều không thể xảy ra, không có cơ hội, rằng một người có đầy đủ chánh kiến lại cố ý tước đoạt mạng sống của chúng sinh, trường hợp này không tồn tại’, nên đã nói rằng ‘điều này cũng là không thể xảy ra’. Do đó, ngài nói ‘dù cho’ v.v... ‘Với mục đích chỉ rõ sức mạnh’ nghĩa là với mục đích chỉ rõ sự thành tựu các sức mạnh như tín lực v.v... Thật vậy, do sức mạnh của tín lực v.v... đã đến bằng Thánh đạo, vị Thánh đệ tử không làm điều có tội như vậy.

ปญฺจหิ การเณหีติ อิทํ อตฺถนิปฺผาทกานิ เตสํ ปุพฺพภาคิยานิ จ การณานิ การณภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ คเหตฺวา วุตฺตํ, น ปน สพฺเพสํ ปญฺจนฺนํ สหโยคกฺขมโต. อากาเรหีติ การเณหิ. อนุสฺสาวเนนาติ อนุรูปํ สาวเนน. เภทสฺส อนุรูปํ ยถา เภโท โหติ, เอวํ ภินฺทิตพฺพานํ ภิกฺขูนํ อตฺตโน วจนสฺส สาวเนน วิญฺญาปเนน. เตนาห ‘‘นนุ ตุมฺเห’’ติอาทิ. กณฺณมูเล วจีเภทํ กตฺวาติ เอเตน [Pg.294] ‘‘ปากฏํ กตฺวา เภทกรวตฺถุทีปนํ โวหาโร, ตตฺถ อตฺตโน นิจฺฉิตมตฺถํ รหสฺสวเสน วิญฺญาปนํ อนุสฺสาวน’’นฺติ ทสฺเสติ.

Câu ‘bởi năm nguyên nhân’ này được nói bằng cách gộp chung các nguyên nhân tạo ra kết quả và các nguyên nhân thuộc phần trước của chúng, theo tính chất chung của nguyên nhân, chứ không phải do khả năng kết hợp của tất cả năm nguyên nhân. ‘Bởi các phương cách’ nghĩa là bởi các nguyên nhân. ‘Bằng sự loan truyền’ nghĩa là bằng sự cho nghe thích hợp. Thích hợp với sự chia rẽ, để sự chia rẽ xảy ra, bằng cách cho các Tỳ khưu cần được chia rẽ nghe và hiểu rõ lời nói của mình. Do đó, ngài nói ‘chẳng phải các ông’ v.v... Bằng câu ‘đã tạo ra sự chia rẽ bằng lời nói bên tai’, điều này chỉ ra rằng: ‘Việc làm cho rõ ràng và trình bày các vấn đề gây chia rẽ là sự trình bày (vohāro); trong đó, việc thông báo một cách bí mật ý kiến đã quyết định của mình là sự loan truyền (anussāvana)’.

กมฺมเมว อุทฺเทโส วา ปมาณนฺติ เตหิ สงฺฆเภทสิทฺธิโต วุตฺตํ, อิตเร ปน เตสํ ปุพฺพภาคภูตา. เตนาห ‘‘โวหารา’’ติอาทิ. ตตฺถาติ โวหาเร. จุติอนนฺตรํ ผลํ อนนฺตรํ นาม, ตสฺมึ อนนฺตเร นิยุตฺตานิ ตนฺนิพฺพตฺตเนน อนนฺตรกรณสีลานิ, อนนฺตรปฺปโยชนานิ จาติ อานนฺตริยานิ, ตานิ เอว ‘‘อานนฺตริยกมฺมานี’’ติ วุตฺตานิ.

‘Chỉ có nghiệp hoặc sự nêu lên là tiêu chuẩn’ được nói ra do sự thành tựu của việc chia rẽ Tăng chúng bởi chúng, còn các yếu tố khác là những phần thuộc giai đoạn trước của chúng. Do đó, ngài nói ‘sự trình bày’ v.v... ‘Trong đó’ nghĩa là trong sự trình bày. Quả báo ngay sau khi chết được gọi là vô gián. Những nghiệp có tính chất tạo ra sự vô gián, có mục đích vô gián, được gắn liền với sự vô gián đó bằng cách tạo ra nó, được gọi là ānantariyāni. Chính chúng được gọi là ‘những nghiệp vô gián’.

กมฺมโตติ ‘‘เอวํ อานนฺตริยกมฺมํ โหติ, เอวํ อนนฺตริยกมฺมสทิส’’นฺติ เอวํ กมฺมวิภาคโต. ทฺวารโตติ กายาทิทฺวารโต. กปฺปฏฺฐิติยโตติ ‘‘อิทํ กปฺปฏฺฐิติกวิปากํ, อิทํ น กปฺปฏฺฐิติกวิปาก’’นฺติ เอวํ กปฺปฏฺฐิติยวิภาคโต. ปากาติ ‘‘อิทเมตฺถ วิปจฺจติ, อิทํ น วิปจฺจตี’’ติ วิปจฺจนวิภาคโต. สาธารณาทีหีติ คหฏฺฐปพฺพชิตานํ สาธารณาสาธารณโต, อาทิ-สทฺเทน เวทนาทิวิภาคโต จ.

‘Về phương diện nghiệp’ là từ sự phân loại nghiệp như ‘đây là nghiệp vô gián, đây là nghiệp tương tự nghiệp vô gián’. ‘Về phương diện môn’ là từ các môn như thân môn v.v... ‘Về phương diện tồn tại suốt kiếp’ là từ sự phân loại về sự tồn tại suốt kiếp như ‘đây là quả báo tồn tại suốt kiếp, đây không phải là quả báo tồn tại suốt kiếp’. ‘Về phương diện quả báo’ là từ sự phân loại về sự trổ quả như ‘điều này trổ quả ở đây, điều này không trổ quả’. ‘Về phương diện chung v.v...’ là từ sự phân loại chung và không chung cho tại gia và xuất gia, và từ chữ ‘v.v...’ là từ sự phân loại về thọ v.v...

ยสฺมา มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตสฺเสว จ กุสลธมฺมานํ ติกฺขวิสทสูรภาวาปตฺติ, ยถา ตํ ติณฺณมฺปิ โพธิสตฺตานํ โพธิตฺตยนิพฺพตฺติยํ, เอวํ มนุสฺสภาเว ฐิตสฺเสว อกุสลธมฺมานมฺปิ ติกฺขวิสทสูรภาวาปตฺตีติ อาห ‘‘มนุสฺสภูตสฺเสวา’’ติ. ปากติกมนุสฺสานมฺปิ จ กุสลธมฺมานํ วิเสสปฺปตฺติ วิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ (วิ. ว. อฏฺฐ. ๓) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. ยถา วุตฺโต จ อตฺโถ สมานชาติยสฺส วิโกปเน กมฺมํ ครุตรํ, น ตถา วิชาติยสฺสาติ วุตฺตํ – ‘‘มนุสฺสภูตํ มาตรํ วา ปิตรํ วา’’ติ. ลิงฺเค ปริวตฺเต จ โส เอว เอกกมฺมนิพฺพตฺโต ภวงฺคปฺปพนฺโธ, ชีวิตินฺทฺริยปฺปพนฺโธ จ, น อญฺโญติ อาห ‘‘อปิ ปริวตฺตลิงฺค’’นฺติ. อรหนฺเตปิ เอเสว นโย. ตสฺส วิปากนฺติอาทิ กมฺมสฺส อานนฺตริยภาวสมตฺถนํ, จตุโกฏิกญฺเจตฺถ สมฺภวติ. ตตฺถ ปฐมา โกฏิ ทสฺสิตา, อิตราสุ วิสงฺเกตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิปิ ตตฺถ วิสงฺเกโต, กมฺมํ ปน ครุตรํ อานนฺตริยสทิสํ ภายิตพฺพนฺติ อาห – ‘‘อานนฺตริยํ อาหจฺเจว ติฏฺฐตี’’ติ. อยํ ปญฺโหติ ญาปนิจฺฉานิพฺพตฺตา กถา.

Bởi vì chỉ khi tồn tại trong thân người thì các thiện pháp mới đạt đến trạng thái sắc bén, trong sáng, và dũng mãnh, như sự thành tựu ba loại Bồ-đề của cả ba vị Bồ-tát; tương tự, chỉ khi tồn tại trong thân người thì các bất thiện pháp cũng đạt đến trạng thái sắc bén, trong sáng, và dũng mãnh, nên ngài nói ‘chỉ của người đã hiện hữu trong loài người’. Sự đạt được các thiện pháp đặc biệt của cả những người bình thường cũng cần được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Chú giải Thiên Cung Sự. Và ý nghĩa đã được nói rằng nghiệp trong việc hãm hại người cùng loài thì nặng hơn, không giống như với người khác loài, nên đã nói: ‘người mẹ hoặc người cha đã hiện hữu trong loài người’. Và khi giới tính thay đổi, dòng hữu phần và dòng mạng căn được tạo ra bởi cùng một nghiệp vẫn là một, không phải khác, nên ngài nói ‘dù có thay đổi giới tính’. Đối với vị A-la-hán cũng theo phương pháp này. Câu ‘quả của nghiệp ấy’ v.v... là sự xác nhận tính chất vô gián của nghiệp, và ở đây có thể có bốn trường hợp. Trong đó, trường hợp thứ nhất đã được chỉ ra; để chỉ ra sự không trùng khớp ở các trường hợp khác, câu ‘còn người nào’ v.v... đã được nói. Mặc dù ở đó có sự không trùng khớp, nhưng nghiệp thì nặng hơn, tương tự nghiệp vô gián, đáng sợ, nên ngài nói: ‘nó đứng gần kề nghiệp vô gián’. Câu hỏi này được tạo ra từ ý muốn làm cho rõ.

อานนฺตริยํ ผุสติ มรณาธิปฺปาเยเนว อานนฺตริยวตฺถุโน วิโกปิตตฺตา. อานนฺตริยํ น ผุสติ อานนฺตริยวตฺถุอภาวโต. สพฺพตฺถ [Pg.295] หิ ปุริมํ อภิสนฺธิจิตฺตํ อปฺปมาณํ, วธกจิตฺตํ ปน ตทารมฺมณํ ชีวิตินฺทฺริยญฺจ อานนฺตริยนานนฺตริยภาเว ปมาณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สงฺคามจตุกฺกํ สมฺปตฺตวเสน โยเชตพฺพํ.

Chạm đến nghiệp vô gián vì đã hãm hại đối tượng của nghiệp vô gián chỉ với ý định giết. Không chạm đến nghiệp vô gián vì không có đối tượng của nghiệp vô gián. Thật vậy, trong mọi trường hợp, tâm có chủ ý ban đầu không phải là tiêu chuẩn; cần phải hiểu rằng tâm sát hại, đối tượng của nó, và mạng căn là tiêu chuẩn trong việc xác định là nghiệp vô gián hay không phải nghiệp vô gián. Bốn trường hợp chiến trận cần được áp dụng theo sự thành tựu.

เตเนวาติ เตเนว ปโยเคน. อรหนฺตฆาโต โหติเยว อรหโต มาริตตฺตา. ปุถุชฺชนสฺเสว ทินฺนํ โหตีติ ยสฺมา ยถา วธกจิตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณมฺปิ ปพนฺธวิจฺเฉทวเสน จ ชีวิตินฺทฺริยํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตติ, น เอวํ จาคเจตนา, สา หิ จชิตพฺพวตฺถุํ อารมฺมณํ กตฺวา จชนมตฺตเมว โหติ, อญฺญสนฺตกภาวกรณญฺจ ตสฺส จชนํ, ตสฺมา ยสฺส ตํ สนฺตกํ กตํ. ตสฺเสว ทินฺนํ โหตีติ.

‘Bởi chính nó’ nghĩa là bởi chính hành động đó. Việc giết A-la-hán chắc chắn xảy ra vì đã giết một vị A-la-hán. ‘Chỉ được xem là cúng dường cho một phàm nhân’ là vì: như tâm sát hại, dù có đối tượng hiện tại, vẫn diễn tiến bằng cách lấy mạng căn làm đối tượng theo cách cắt đứt dòng chảy, tư tâm xả thí không như vậy. Nó chỉ đơn thuần là sự từ bỏ, lấy vật cần từ bỏ làm đối tượng, và sự từ bỏ của nó là việc làm cho vật đó trở thành sở hữu của người khác. Do đó, vật đó đã được làm thành sở hữu của ai, thì được xem là đã cúng dường cho chính người đó.

โลหิตํ สโม สรตีติ อภิฆาเตน ปกุปฺปมานํ สญฺจิตํ โหติ. มหนฺตตรนฺติ ครุตรํ. สรีรปฏิชคฺคเน วิยาติ สตฺถุรูปกายปฏิชคฺคเน วิย.

‘Máu tụ lại’ nghĩa là máu bị kích động do va chạm và được tích tụ lại. ‘Lớn hơn’ nghĩa là nặng hơn. ‘Như trong việc chăm sóc thân thể’ nghĩa là như trong việc chăm sóc sắc thân của Bậc Đạo Sư.

อสนฺนิปติเตติ อิทํ สามคฺคิยทีปนํ. เภโท จ โหตีติ สงฺฆสฺส เภโท โหติ. วฏฺฏตีติ สญฺญายาติ อีทิสกรณํ สงฺฆสฺส เภทาย น โหตีติ สญฺญาย. นวโต อูนปริสายํ กโรนฺตสฺส ตถาติ โยเชตพฺพํ, ตถาติ อิมินา ‘‘น อานนฺตริยกมฺมนฺติ’’ อิมํ อากฑฺฒติ, น ปน ‘‘เภโท โหตี’’ติ อิทํ. เหฏฺฐิมนฺเตน หิ นวนฺนเมว วเสน สงฺฆเภโท. ธมฺมวาทิโน อนวชฺชา ยถาธมฺมํ อวฏฺฐานโต. สงฺฆเภทสฺส ปุพฺพภาโค สงฺฆราชิ.

Asannipatiteti (Không tụ họp), điều này là sự trình bày về sự hòa hợp. Bhedo ca hotīti (Và có sự chia rẽ) nghĩa là có sự chia rẽ Tăng chúng. Vaṭṭatīti saññāyāti (Được phép với nhận thức rằng) nghĩa là với nhận thức rằng việc làm như vậy không phải để chia rẽ Tăng chúng. Đối với người thực hiện trong một hội chúng ít hơn chín vị, nên được liên kết là tathā (như vậy). Bằng từ tathā (như vậy) này, nó kéo theo câu ‘không phải là nghiệp vô gián,’ chứ không phải câu ‘có sự chia rẽ.’ Vì rằng sự chia rẽ Tăng chúng chỉ xảy ra với tối thiểu là chín vị. Những người nói đúng Pháp là không có tội, vì đã đứng vững đúng theo Pháp. Giai đoạn đầu của sự chia rẽ Tăng chúng là sự rạn nứt trong Tăng chúng.

กายทฺวารเมว ปูเรนฺติ กายกมฺมภาเวเนว ลกฺขิตพฺพโต.

Chỉ hoàn thành qua thân môn, vì chỉ được ghi nhận bằng trạng thái là thân nghiệp.

‘‘สณฺฐหนฺเต หิ…เป… มุจฺจตี’’ติ อิทํ กปฺปฏฺฐกถาย น สเมติ. ตถา หิ กปฺปฏฺฐกถายํ (กถา. อฏฺฐ. ๖๕๔-๖๕๗) วุตฺตํ – ‘‘อาปายิโกติ อิทํ สุตฺตํ ยํ โส เอกํ กปฺปํ อสีติภาเค กตฺวา ตโต เอกภาคมตฺตํ กาลํ ติฏฺเฐยฺย, ตํ อายุกปฺปํ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. กปฺปวินาเสเยวาติ ปน อายุกปฺปวินาเสเยวาติ อตฺเถ สติ นตฺถิ วิโรโธ. เอตฺถ จ สณฺฐหนฺเตติ อิทมฺปิ ‘‘สฺเวววินสฺสิสฺสตี’’ติ วิย อภูตปริกปฺปวเสน วุตฺตํ. เอกทิวสเมว นิรเย ปจฺจติ ตโต ปรํ กปฺปาภาเว อายุกปฺปสฺสปิ อภาวโตติ อวิโรธโต [Pg.296] อตฺถโยชนา ทฏฺฐพฺพา. เสสานีติ สงฺฆเภทโต อญฺญานิ อานนฺตริยกมฺมานิ.

Câu ‘Vì khi (kiếp) tồn tại… cho đến… được giải thoát’ này không phù hợp với Chú giải về kiếp. Thật vậy, trong Chú giải về kiếp (Kathā. aṭṭha. 654-657) đã nói rằng: ‘Kinh này nói về người bị đọa ác thú, rằng người ấy sẽ tồn tại trong một khoảng thời gian bằng một phần sau khi chia một kiếp thành tám mươi phần, điều này được nói liên quan đến tuổi thọ kiếp.’ Tuy nhiên, khi có ý nghĩa là ‘chỉ khi tuổi thọ kiếp bị hủy diệt’ thì không có sự mâu thuẫn. Và ở đây, câu ‘khi tồn tại’ này cũng được nói theo cách giả định điều không có thật, giống như câu ‘sẽ bị hủy diệt vào ngày mai.’ Nên hiểu sự giải thích ý nghĩa không mâu thuẫn là: (người ấy) chỉ bị nấu trong địa ngục một ngày, sau đó vì không có kiếp nên cũng không có tuổi thọ kiếp. Sesāni (những nghiệp còn lại) là những nghiệp vô gián khác ngoài nghiệp chia rẽ Tăng chúng.

อโหสิกมฺมํ…เป… สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ, เอวํ สติ กถํ เนสํ อานนฺตริยตา จุติอนนฺตรํ วิปากทานาภาวโต. อถ สติ ผลทาเน จุติอนนฺตโร เอว เอเตสํ ผลกาโล, น อญฺโญติ ผลกาลนิยเมน นิยตตา นิจฺฉิตา, น ผลทานนิยเมน, เอวมฺปิ นิยตผลกาลานํ อญฺเญสมฺปิ อุปปชฺชเวทนียานํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียานญฺจ นิยตตา อาปชฺเชยฺย. ตสฺมา วิปากธมฺมธมฺมานํ ปจฺจยนฺตรวิกลตาทีหิ อวิปจฺจมานานมฺปิ อตฺตโน สภาเวน วิปากธมฺมตา วิย พลวตา อานนฺตริเยน วิปาเก ทินฺเน อวิปจฺจมานานมฺปิ อานนฺตริยานํ ผลทาเน นิยตสภาวา อานนฺตริยสภาวา จ ปวตฺตีติ อตฺตโน สภาเวน ผลทานนิยเมเนว นิยตตา อานนฺตริยตา จ เวทิตพฺพา. อวสฺสญฺจ อานนฺตริยสภาวา ตโต เอว นิยตสภาวา จ เตสํ ปวตฺตีติ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพเมตํ อญฺญสฺส พลวโต อานนฺตริยสฺส อภาเว จุติอนนฺตรํ เอกนฺเตน ผลทานโต.

Nghiệp trở thành vô hiệu… cho đến… được gọi là. Khi như vậy, làm sao có tính chất vô gián của chúng, vì không cho quả ngay sau khi chết? Hay là, khi có sự cho quả, thời điểm cho quả của chúng chỉ là ngay sau khi chết, không phải lúc khác, (như vậy) tính chất nhất định được xác định bởi quy luật về thời điểm cho quả, chứ không phải bởi quy luật về sự cho quả. Nếu vậy, tính chất nhất định cũng sẽ xảy ra đối với các nghiệp khác có thời điểm cho quả nhất định, như nghiệp cho quả trong đời sau và nghiệp cho quả trong hiện tại. Do đó, cũng giống như các pháp có tính chất cho quả, dù không trổ quả do thiếu các duyên khác, vẫn có tính chất cho quả theo tự tánh của chúng, cũng vậy, đối với các nghiệp vô gián, dù không trổ quả khi một nghiệp vô gián mạnh hơn đã cho quả, sự vận hành của chúng vẫn có tự tánh nhất định trong việc cho quả và có tự tánh vô gián. Vì vậy, tính chất nhất định và tính chất vô gián nên được hiểu chính là bởi quy luật về sự cho quả theo tự tánh của chúng. Và chắc chắn rằng sự vận hành của chúng có tự tánh vô gián và do đó có tự tánh nhất định, điều này cần được chấp nhận, vì khi không có nghiệp vô gián nào khác mạnh hơn, chúng chắc chắn cho quả ngay sau khi chết.

นนุ เอวํ อญฺเญสมฺปิ อุปปชฺชเวทนียานํ อญฺญสฺมึ วิปากทายเก อสติ จุติอนนฺตรเมกนฺเตน ผลทานโต นิยตสภาวา อนนฺตริยสภาวา จ ปวตฺติ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ. อสมานชาติเกน เจโตปณิธิวเสน อุปฆาตเกน จ นิวตฺเตตพฺพวิปากตฺตา อนนฺตเร เอกนฺตผลทายกตฺตาภาวา. น ปน อานนฺตริยกานํ ปฐมชฺฌานาทีนํ ทุติยชฺฌานาทีนิ วิย อสมานชาติกํ ผลนิวตฺตกํ อตฺถิ สพฺพานนฺตริยานํ อวีจิผลตฺตา. น จ เหฏฺฐูปปตฺตึ อิจฺฉโต สีลวโต เจโตปณิธิ วิย อุปรูปปตฺติชนกกมฺมผลํ อานนฺตริยผลํ นิวตฺเตตุํ สมตฺโถ เจโตปณิธิ อตฺถิ อนิจฺฉนฺตสฺเสว อวีจิปาตนโต, น จ อานนฺตริโยปฆาตกํ กิญฺจิ กมฺมํ อตฺถิ, ตสฺมา เตสํเยว อนนฺตเร เอกนฺตวิปากชนกสภาวา ปวตฺตีติ. อเนกานิ จ อานนฺตริยานิ กตานิ เอกนฺเตเนว วิปาเก นิยตสภาวตฺตา อุปรตาวิปจฺจนสภาวาสงฺกตฺตา นิจฺฉิตานิ สภาวโต นิยตาเนว. เตสุ ปน สมานสภาเวสุ เอเกน วิปาเก ทินฺเน อิตรานิ อตฺตนา กาตพฺพกิจฺจสฺส เตเนว กตตฺตา น ทุติยํ ตติยํ วา ปฏิสนฺธึ กโรนฺติ. น สมตฺถตาวิฆาตตฺตาติ นตฺถิ เตสํ อานนฺตริยกตา นิวตฺติ; ครุตรภาโว ปน เตสุ ลพฺภเตวาติ สงฺฆเภทสฺส สิยา [Pg.297] ครุตรภาโวติ, ‘‘เยน…เป… วิปจฺจตี’’ติ อาห. เอกสฺส ปน อญฺญานิ อุปตฺถมฺภกานิ โหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพานิ. ปฏิสนฺธิวเสน วิปจฺจตีติ วจเนน อิตเรสํ ปวตฺติวิปากทายิตา อนุญฺญาตา วิย ทิสฺสติ. โน วา ตถา สีลวตีติ ยถา ปิตา สีลวา, ตถา สีลวตี โน วา โหตีติ โยชนา. สเจ มาตา สีลวตี, มาตุฆาโต ปฏิสนฺธิวเสน วิปจฺจตีติ โยชนา.

Chẳng phải như vậy, đối với các nghiệp cho quả trong đời sau khác, khi không có nghiệp nào khác cho quả, sự vận hành của chúng cũng sẽ có tự tánh nhất định và tự tánh vô gián vì chúng chắc chắn cho quả ngay sau khi chết hay sao? Không xảy ra. Vì quả của chúng có thể bị ngăn chặn bởi một ý nguyện khác loại hoặc bởi một nghiệp hủy diệt, nên chúng không có khả năng chắc chắn cho quả ngay sau đó. Tuy nhiên, đối với các nghiệp vô gián, không có gì khác loại có thể ngăn chặn quả của chúng, giống như các thiền thứ hai... ngăn chặn quả của thiền thứ nhất..., vì tất cả các nghiệp vô gián đều có quả là (địa ngục) Avīci. Và không có ý nguyện nào có khả năng ngăn chặn quả của nghiệp vô gián, giống như ý nguyện của một người có giới muốn tái sanh vào cõi thấp có thể ngăn chặn quả của nghiệp sanh vào cõi cao, vì (nghiệp vô gián) ném vào Avīci ngay cả khi người đó không muốn. Và không có nghiệp nào có thể hủy diệt nghiệp vô gián, do đó, chỉ có sự vận hành của chúng mới có tự tánh tạo ra quả chắc chắn ngay sau đó. Và nhiều nghiệp vô gián đã được tạo, vì chúng có tự tánh nhất định trong việc cho quả một cách chắc chắn, không có tự tánh ngừng trổ quả, nên chúng được xác định là nhất định về tự tánh. Tuy nhiên, trong số những nghiệp có cùng tự tánh đó, khi một nghiệp đã cho quả, những nghiệp khác không tạo ra sự tái sanh thứ hai hay thứ ba, vì việc cần làm của chúng đã được thực hiện bởi nghiệp kia. Vì khả năng của chúng không bị cản trở, nên tính chất vô gián của chúng không bị mất đi; tuy nhiên, tính chất nặng hơn được tìm thấy trong chúng, do đó, nghiệp chia rẽ Tăng chúng có thể có tính chất nặng hơn, (nên ngài) đã nói: ‘bởi nghiệp nào… cho đến… nó trổ quả.’ Nên hiểu rằng những nghiệp khác trở thành nghiệp hỗ trợ cho một nghiệp. Bằng câu nói ‘trổ quả qua sự tái sanh,’ dường như khả năng cho quả trong dòng đời của những nghiệp khác được cho phép. No vā tathā sīlavatī (hay không có giới như vậy) nên được liên kết là: có giới như người cha có giới, hay không có giới như vậy. Nếu người mẹ có giới, nghiệp giết mẹ sẽ trổ quả qua sự tái sanh, nên được liên kết như vậy.

ปกตตฺโตติ อนุกฺขิตฺโต. สมานสํวาสโกติ อปาราชิโก. สมานสีมายนฺติ เอกสีมายํ.

Pakatatto nghĩa là không bị đình chỉ. Samānasaṃvāsako nghĩa là không phạm tội bất cộng trú. Samānasīmāyaṃ nghĩa là trong một giới.

สตฺถุกิจฺจํ กาตุํ อสมตฺโถติ ยํ สตฺถารา กาตพฺพกิจฺจํ อนุสาสนาทิ, ตํ กาตุํ อสมตฺโถติ ภควนฺตํ ปจฺจกฺขาย. อญฺญํ ติตฺถกรนฺติ อญฺญํ สตฺถารํ.

Satthukiccaṃ kātuṃ asamattho (Không có khả năng thực hiện phận sự của bậc Đạo Sư) nghĩa là không có khả năng thực hiện phận sự cần được làm bởi bậc Đạo Sư, như là sự giáo huấn v.v..., (nghĩa là) đã từ bỏ Đức Thế Tôn. Aññaṃ titthakaraṃ (một vị giáo chủ ngoại đạo khác) nghĩa là một vị đạo sư khác.

๑๒๙. อภิชาติอาทิสุ (อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๒๗๗) ปกปฺปเนน เทวตูปสงฺกมนาทินา ชาตจกฺกวาเฬน สมานโยคกฺเขมํ ทสสหสฺสปริมาณํ ฐานํ ชาติเขตฺตํ, สรเสเนว อาณาปวตฺติฏฺฐานํ อาณาเขตฺตํ, วิสยภูตํ ฐานํ วิสยเขตฺตํ. ทสสหสฺสี โลกธาตูติ อิมาย โลกธาตุยา สทฺธึ อิมํ โลกธาตุํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ทสสหสฺสี โลกธาตุ. ตตฺตกานํเยว ชาติเขตฺตภาโว ธมฺมตาวเสน เวทิตพฺโพ. ‘‘ปริคฺคหวเสนา’’ติ เกจิ. ‘‘สพฺเพสมฺปิ พุทฺธานํ ตตฺตกํ เอว ชาติเขตฺตํ ตนฺนิวาสีนํเยว จ เทวตานํ ธมฺมาภิสมโย’’ติ จ วทนฺติ. มาตุกุจฺฉิโอกฺกมนกาลาทีนํ ฉนฺนํ เอว คหณํ นิทสฺสนมตฺตํ มหาภินีหาราทิกาเลปิ ตสฺส ปกมฺปนสฺส ลพฺภมานโต. อาณาเขตฺตํ นาม ยํ เอกชฺฌํ สํวฏฺฏติ จ วิวฏฺฏติ จ. อาณา วตฺตติ อาณาย ตนฺนิวาสีนํ เทวตานํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉเนน, ตญฺจ โข เกวลํ พุทฺธานํ อานุภาเวเนว, น อธิปฺปายวเสน, อธิปฺปายวเสน ปน ‘‘ยาวตา วา ปน อากงฺเขยฺยา’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๑) วจนโต ตโต ปรมฺปิ อาณา ปวตฺเตยฺย.

129. Trong các trường hợp như là sự xuất hiện cao quý (abhijāti), v.v... (a. ni. ṭī. 1.1.277), do sự sắp đặt bằng việc chư thiên viếng thăm, v.v..., nơi chốn có số lượng mười ngàn thế giới, được an ổn tương đương với vòng luân chuyển của sự sanh khởi, là sanh trường (jātikhetta). Nơi chốn có hiệu lực của mệnh lệnh tự bản chất là oai lệnh trường (āṇākhetta). Nơi chốn là đối tượng (của nhận thức) là cảnh giới trường (visayakhetta). Mười ngàn thế giới hệ là mười ngàn thế giới hệ đứng bao quanh thế giới hệ này cùng với thế giới hệ này. Việc chỉ có chừng ấy là sanh trường nên được hiểu là do pháp tánh. Một số vị nói: ‘Do sự nắm giữ.’ Và các vị ấy cũng nói rằng: ‘Đối với tất cả chư Phật, sanh trường chỉ có chừng ấy và sự chứng ngộ Chánh pháp chỉ có đối với chư thiên trú ngụ ở nơi ấy.’ Việc chỉ đề cập đến sáu thời điểm như là lúc nhập vào thai mẹ, v.v... chỉ là ví dụ, vì sự chấn động ấy cũng được tìm thấy vào lúc đại phát nguyện, v.v... Oai lệnh trường là nơi cùng lúc thành và hoại. Oai lệnh có hiệu lực do mệnh lệnh được chư thiên trú ngụ ở nơi ấy cúi đầu chấp nhận, và điều ấy chỉ do oai lực của chư Phật, không phải do ý muốn. Tuy nhiên, về phương diện ý muốn, oai lệnh có thể có hiệu lực vượt xa hơn nữa, theo như câu (kinh): ‘Hoặc là xa đến mức nào mà vị ấy mong muốn’ (a. ni. 3.81).

น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ, ‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชตี’’ติอาทึ (ม. นิ. ๑.๒๘๕; ๒.๓๔๑; มหาว. ๑๑; กถา. ๔๐๕; มิ. ป. ๔.๕.๑๑) อิมิสฺสํ โลกธาตุยํ ฐตฺวา วทนฺเตน ภควตา, ‘‘กึ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อตฺเถตรหิ อญฺเญ สมณา วา พฺราหฺมณา วา [Pg.298] ภควตา สมสมา สมฺโพธิยนฺติ, เอวํ ปุฏฺโฐ อหํ, ภนฺเต, โนติ วเทยฺย’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๑๖๑), วตฺวา ตสฺส การณํ ทสฺเสตุํ, ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา’’ติ อิมํ สุตฺตํ (ที. นิ. ๓.๑๖๑; มิ. ป. ๕.๑.๑) ทสฺเสนฺเตน ธมฺมเสนาปตินา จ พุทฺธเขตฺตภูตํ อิมํ โลกธาตุํ ฐเปตฺวา อญฺญตฺถ อนุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อธิปฺปาโย.

Còn về việc (chư Phật) không sanh khởi (ở nơi khác) là có, ý nghĩa là: Việc không sanh khởi ở nơi khác, ngoại trừ thế giới hệ này là Phật địa, đã được nói đến bởi đức Thế Tôn, người đã đứng trong thế giới hệ này và nói rằng: ‘Ta không có thầy, người tương đương với ta không có,’ v.v... (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11; kathā. 405; mi. pa. 4.5.11), và bởi vị Pháp Tướng quân, người đã nói rằng: ‘Này hiền giả Sāriputta, hiện nay có các vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào khác tương đương với đức Thế Tôn về sự giác ngộ chăng? Bạch ngài, nếu được hỏi như vậy, tôi sẽ nói là không,’ và để chỉ ra lý do của điều ấy, ngài đã dẫn ra bài kinh này: ‘Điều này là không thể có, không có cơ hội, rằng trong một thế giới hệ lại có hai vị A-la-hán, Chánh Đẳng Giác (cùng xuất hiện)’ (dī. ni. 3.161; mi. pa. 5.1.1).

เอกโตติ สห, เอกสฺมึ กาเลติ อตฺโถ. โส ปน กาโล กถํ ปริจฺฉินฺโนติ จริมภเว ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐาย ยาว ธาตุปรินิพฺพานาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. นิสินฺนกาลโต ปฏฺฐายาติ ปฏิโลมกฺกเมน วทติ. ปรินิพฺพานโต ปฏฺฐายาติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพานโต ปฏฺฐาย. เอตฺถนฺตเรติ จริมภเว โพธิสตฺตสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณํ ธาตุปรินิพฺพานนฺติ เอเตสํ อนฺตเร.

‘Ekato’ là cùng nhau, có nghĩa là trong cùng một thời điểm. Còn thời điểm ấy được xác định như thế nào? Để chỉ ra rằng (thời điểm ấy là) kể từ lúc thọ sanh trong kiếp chót cho đến khi xá-lợi nhập Niết-bàn, ngài đã nói ‘tatthā,’ v.v... ‘Kể từ lúc ngồi’ là nói theo thứ tự ngược. ‘Kể từ lúc nhập Niết-bàn’ là kể từ lúc nhập Niết-bàn với Vô dư y Niết-bàn giới. ‘Etthantare’ là ở trong khoảng giữa những điều này, tức là giữa lúc vị Bồ-tát thọ sanh trong kiếp chót và lúc xá-lợi nhập Niết-bàn.

อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ น นิวาริตา, ตตฺถ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตีณิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปฏิปตฺติอนฺตรธาเนน หิ สาสนสฺส โอสกฺกิตตฺตา อปรสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ ลทฺธาวสรา โหติ. ปฏิปทาติ ปฏิเวธาวหา ปุพฺพภาคปฏิปทา. ‘‘ปริยตฺติ ปมาณ’’นฺติ วตฺวา ตมตฺถํ โพธิสตฺตํ นิทสฺสนํ กตฺวา ทสฺเสตุํ, ‘‘ยถา’’ติอาทิ วุตฺตํ ตยิทํ หีนํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นิยฺยานิกธมฺมสฺส ฐิติญฺหิ ทสฺเสนฺโต อนิยฺยานิกธมฺมํ นิทสฺเสติ.

Sự xuất hiện của một vị Phật khác không bị ngăn cản. Để chỉ ra lý do ở đây, câu ‘tīṇi hi,’ v.v... đã được nói đến. Vì do sự biến mất của pháp hành (paṭipatti) mà giáo pháp đã suy tàn, nên sự xuất hiện của một vị Phật khác có được cơ hội. ‘Paṭipadā’ là pháp hành phần đầu dẫn đến sự chứng ngộ. Sau khi nói ‘Pháp học là tiêu chuẩn,’ để chỉ ra ý nghĩa ấy bằng cách lấy vị Bồ-tát làm ví dụ, câu ‘yathā,’ v.v... đã được nói đến. Điều này nên được hiểu là ‘điều này đã bị làm cho thấp kém.’ Thật vậy, trong khi chỉ ra sự tồn tại của pháp đưa đến giải thoát, ngài lại chỉ ra pháp không đưa đến giải thoát.

มาติกาย อนฺตรหิตายาติ, ‘‘โย ปน ภิกฺขู’’ติอาทินยปฺปตฺตา สิกฺขาปทปาฬิ มาติกา, ตาย อนฺตรหิตาย นิทานุทฺเทสสงฺขาเต ปาติโมกฺขุทฺเทเส ปพฺพชฺชายุปสมฺปทากมฺเมสุ จ สาสนํ ติฏฺฐตีติ อตฺโถ. อถ วา ปาติโมกฺเข ธรนฺเตเยว ปพฺพชฺชา อุปสมฺปทา จ, เอวํ สติ ตทุภยํ ปาติโมกฺเข อนฺโตคธํ ตทุภยาภาเว ปาติโมกฺขาภาวโต, ตสฺมา ตยิทํ ตยํ สาสนสฺส ฐิติเหตูติ อาห – ‘‘ปาติโมกฺขปพฺพชฺชาอุปสมฺปทาสุ ฐิตาสุ สาสนํ ติฏฺฐตี’’ติ. ยสฺมา วา อุปสมฺปทาธีนํ ปาติโมกฺขํ, อุปสมฺปทา จ ปพฺพชฺชาธีนา, ตสฺมา ปาติโมกฺเข สิทฺเธ, สิทฺธาสุ ปพฺพชฺชาอุปสมฺปทาสุ จ สาสนํ ติฏฺฐติ. ปจฺฉิมปฏิเวธโต หิ ปรํ ปฏิเวธสาสนํ, ปจฺฉิมสีลโต จ ปรํ ปฏิปตฺติสาสนํ วินฏฺฐํ นาม โหติ. โอสกฺกิตํ นามาติ ปจฺฉิมกปฏิเวธสีลเภททฺวยํ เอกโต กตฺวา ตโต ปรํ วินฏฺฐํ นาม โหตีติ อตฺโถ.

‘Khi mātikā biến mất’ có nghĩa là: Mātikā là Pāli văn về các học giới được trình bày theo phương pháp bắt đầu bằng ‘Vị Tỳ-khưu nào...’ Khi điều ấy biến mất, giáo pháp tồn tại trong việc tụng đọc Pātimokkha được gọi là tụng đọc phần duyên khởi, và trong các nghi thức xuất gia và cụ túc, đó là ý nghĩa. Hoặc là, khi Pātimokkha còn được duy trì thì mới có xuất gia và cụ túc. Khi như vậy, cả hai điều ấy được bao gồm trong Pātimokkha, vì khi không có cả hai điều ấy thì không có Pātimokkha. Do đó, ba điều này là nhân cho sự tồn tại của giáo pháp, nên ngài nói: ‘Khi Pātimokkha, xuất gia, và cụ túc còn tồn tại, giáo pháp tồn tại.’ Hoặc vì Pātimokkha phụ thuộc vào cụ túc, và cụ túc phụ thuộc vào xuất gia, do đó khi Pātimokkha được thành tựu, và khi xuất gia và cụ túc được thành tựu, thì giáo pháp tồn tại. Thật vậy, sau sự chứng ngộ cuối cùng, giáo pháp chứng ngộ được gọi là đã hoại diệt. Sau giới hạnh cuối cùng, giáo pháp hành trì được gọi là đã hoại diệt. ‘Suy tàn’ có nghĩa là sau khi gộp chung hai sự phân chia là chứng ngộ và giới hạnh cuối cùng, sau đó được gọi là đã hoại diệt.

เตน [Pg.299] กามํ ‘‘สาสนฏฺฐิติยา ปริยตฺติ ปมาณ’’นฺติ วุตฺตํ, ปริยตฺติ ปน ปฏิปตฺติเหตุกาติ ปฏิปตฺติยา อสติ อปฺปติฏฺฐา โหติ, ตสฺมา ปฏิปตฺติอนฺตรธานํ สาสโนสกฺกนสฺส วิเสสการณนฺติ ทสฺเสตฺวา ตยิทํ สาสโนสกฺกนํ ธาตุปรินิพฺพาโนสานนฺติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตีณิ ปรินิพฺพานานี’’ติ วุตฺตํ.

Do đó, mặc dù đã nói rằng ‘Đối với sự tồn tại của giáo pháp, pháp học là tiêu chuẩn,’ nhưng pháp học là nhân của pháp hành, nên khi không có pháp hành thì (pháp học) không có nền tảng. Do đó, sau khi chỉ ra rằng sự biến mất của pháp hành là nguyên nhân đặc biệt cho sự suy tàn của giáo pháp, và để chỉ ra rằng sự suy tàn của giáo pháp này kết thúc bằng sự nhập Niết-bàn của xá-lợi, câu ‘có ba loại Niết-bàn’ đã được nói đến.

การุญฺญนฺติ ปริเทวนการุญฺญํ. ชมฺพุทีเป ทีปนฺตเรสุ เทวนาคพฺรหฺมโลเกสุ จ วิปฺปกิริตฺวา ฐิตานํ ธาตูนํ มหาโพธิปลฺลงฺเก เอกชฺฌํ สนฺนิปตนํ, รสฺมิวิสฺสชฺชนํ, ตตฺถ เตโชธาตุยา อุฏฺฐานํ, เอกชาลีภาโว จาติ สพฺพเมตํ สตฺถุ อธิฏฺฐานวเสเนว เวทิตพฺพํ.

‘Kāruñña’ là lòng bi mẫn của sự than van. Việc các xá-lợi đã được phân tán và tồn tại ở cõi Diêm-phù-đề, ở các châu lục khác, và ở các thế giới của chư thiên, long vương, và Phạm thiên, lại tập trung lại làm một tại Bồ-đề tòa; việc phóng ra các tia sáng; việc hỏa đại khởi lên ở đó; và việc trở thành một ngọn lửa duy nhất — tất cả những điều này nên được hiểu là chỉ do năng lực chú nguyện của đức Đạo Sư.

อนจฺฉริยตฺตาติ ทฺวีสุปิ อุปฺปชฺชมาเนสุ อจฺฉริยตฺตาภาวโทสโตติ อตฺโถ. พุทฺธา นาม มชฺเฌ ภินฺนํ สุวณฺณํ วิย เอกสทิสาติ เตสํ เทสนาปิ เอกรสา เอวาติ อาห – ‘‘เทสนาย จ วิเสสาภาวโต’’ติ. เอเตนปิ อนจฺฉริยตฺตเมว สาเธติ. วิวาทภาวโตติ เอเตน วิวาทาภาวตฺถํ ทฺเว เอกโต น อุปฺปชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ.

“Do không có gì đáng kinh ngạc” có nghĩa là do lỗi không có sự kinh ngạc khi cả hai vị cùng sanh khởi. Chư Phật, được gọi là, giống như vàng đã được chia ở giữa, là đồng nhất, nên lời thuyết giảng của các ngài cũng chỉ có một vị duy nhất, (ngài) đã nói: ‘Và do không có sự khác biệt trong lời thuyết giảng.’ Bằng điều này, ngài cũng chứng minh chính sự không có gì đáng kinh ngạc. “Do không có sự tranh cãi”, bằng điều này, ngài chỉ ra rằng hai vị không cùng sanh khởi để không có sự tranh cãi.

ตตฺถาติ มิลินฺทปญฺเห. เอกํ พุทฺธํ ธาเรตีติ เอกพุทฺธธารณี. เอเตน เอวํ สภาวา เอเต พุทฺธคุณา, เยน ทุติยพุทฺธคุเณ ธาเรตุํ อสมตฺถา อยํ โลกธาตูติ ทสฺเสติ. ปจฺจยวิเสสนิปฺผนฺนานญฺหิ คุณธมฺมานํ ภาริโย วิเสโส น สกฺกา ธาเรตุนฺติ, ‘‘น ธาเรยฺยา’’ติ วตฺวา ตเมว อธารณํ ปริยายนฺตเรนปิ ปกาเสนฺโต ‘‘จเลยฺยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จเลยฺยาติ ปริปฺผนฺเทยฺย. กมฺเปยฺยาติ ปเวเธยฺย. นเมยฺยาติ เอกปสฺเสน นเมยฺย. โอนเมยฺยาติ โอสีเทยฺย. วินเมยฺยาติ วิวิธํ อิโตจิโต จ นเมยฺย. วิกิเรยฺยาติ วาเตน ถุสมุฏฺฐิ วิย วิปฺปกิเรยฺย. วิธเมยฺยาติ วินสฺเสยฺย. วิทฺธํเสยฺยาติ สพฺพโส วิทฺธสฺตา ภเวยฺย. ตถาภูตา จ กตฺถจิ น ติฏฺเฐยฺยาติ อาห ‘‘น ฐานมุปคจฺเฉยฺยา’’ติ.

“Ở đó” là trong Milindapañha. Chứa đựng một vị Phật, nên gọi là ekabuddhadhāraṇī (vật chứa đựng một vị Phật). Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng các Phật đức này có tự tánh như vậy, do đó thế giới giới này không có khả năng chứa đựng các đức hạnh của vị Phật thứ hai. Vì sự khác biệt nặng nề của các phẩm chất được tạo ra bởi các duyên đặc biệt không thể được chứa đựng, nên sau khi nói ‘không thể chứa đựng,’ ngài đã nói ‘nó sẽ rung chuyển’ v.v... để làm sáng tỏ chính sự không chứa đựng đó bằng một cách diễn đạt khác. Trong đó, ‘rung chuyển’ (caleyyā) là dao động (paripphandeyya). ‘Chấn động’ (kampeyyā) là rung lắc (pavedheyya). ‘Nghiêng’ (nameyyā) là nghiêng về một bên. ‘Lún xuống’ (onameyyā) là chìm xuống (osīdeyya). ‘Cong vênh’ (vinameyyā) là nghiêng theo nhiều cách, đây đó. ‘Tan rã’ (vikireyyā) là bị phân tán như một nắm trấu trong gió. ‘Bị phá hủy’ (vidhameyyā) là bị tiêu diệt (vinasseyya). ‘Bị hủy hoại’ (viddhaṃseyyā) là bị phá hủy hoàn toàn. Và khi đã như vậy, nó sẽ không đứng vững ở bất cứ đâu, ngài đã nói ‘sẽ không đạt đến trạng thái đứng yên.’

อิทานิ ตตฺถ นิทสฺสนํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ยถา, มหาราชา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สมุปาทิกาติ สมํ อุทฺธํ ปชฺชติ ปวตฺตตีติ สมุปาทิกา, อุทกสฺส อุปริ สมํ คามินีติ อตฺโถ. วณฺเณนาติ สณฺฐาเนน. ปมาเณนาติ อาโรเหน[Pg.300]. กิสถูเลนาติ กิสถูลภาเวน, ปริณาเหนาติ อตฺโถ.

Bây giờ, để chỉ ra một ví dụ về điều đó, ngài đã nói ‘Ví như, tâu Đại vương’ v.v... Trong đó, ‘samupādikā’ là đi đều lên trên, tiến hành, nên gọi là samupādikā; có nghĩa là đi đều trên mặt nước. ‘Bằng hình sắc’ (vaṇṇena) là bằng hình dáng. ‘Bằng kích thước’ (pamāṇena) là bằng chiều cao. ‘Bằng sự ốm mập’ (kisathūlena) là bằng trạng thái ốm mập, có nghĩa là bằng chu vi.

ฉาเทนฺตนฺติ โรเจนฺตํ รุจึ อุปฺปาเทนฺตํ. ตนฺทีกโตติ เตน โภชเนน ตนฺทีภูโต. อโนนมิตทณฺฑชาโตติ ยาวทตฺถํ โภชเนน โอนมิตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อโนนมิตทณฺโฑ วิย ชาโต. สกึ ภุตฺโต วเมยฺยาติ เอกมฺปิ อาโลปํ อชฺโฌหริตฺวา วเมยฺยาติ อตฺโถ.

‘Làm hài lòng’ (chādentaṃ) là làm cho thích thú, làm phát sanh sự ưa thích. ‘Trở nên uể oải’ (tandīkato) là trở nên uể oải do thức ăn đó. ‘Trở thành như cây gậy không thể uốn cong’ (anonamitadaṇḍajāto) là do không thể cúi xuống vì thức ăn vừa đủ, nên đã trở thành như cây gậy không thể uốn cong. ‘Ăn một lần rồi sẽ nôn ra’ (sakiṃ bhutto vameyyā) có nghĩa là sau khi nuốt dù chỉ một miếng cũng sẽ nôn ra.

อติธมฺมภาเรน ปถวี จลตีติ ธมฺเมน นาม ปถวี ติฏฺเฐยฺย. สา กึ เตเนว จลติ วินสฺสตีติ อธิปฺปาเยน ปุจฺฉติ. ปุน เถโร ‘‘รตนํ นาม โลเก กุฏุมฺพํ สนฺธาเรนฺตํ อภิมตญฺจ โลเกน อตฺตโน ครุสภาวตาย สกฏภงฺคสฺส การณํ อติภารภูตํ ทิฏฺฐํ. เอวํธมฺโม จ หิตสุขวิเสเสหิ ตํสมงฺคินํ ธาเรนฺโต อภิมโต จ วิญฺญูนํ คมฺภีรปฺปเมยฺยภาเวน ครุสภาวตฺตา อติภารภูโต ปถวีจลนสฺส การณํ โหตี’’ติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อิธ, มหาราช, ทฺเว สกฏา’’ติอาทิมาห. เอเตเนว ตถาคตสฺส มาตุกุจฺฉิโอกฺกมนาทิกาเล ปถวีกมฺปนการณํ สํวณฺณิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกสกฏโต รตนนฺติ เอกสฺมา, เอกสฺส วา สกฏสฺส รตนํ, ตสฺมา สกฏโต คเหตฺวาติ อตฺโถ.

Mặt đất rung chuyển do gánh nặng của Vi Diệu Pháp, nhưng mặt đất vốn được duy trì bởi Pháp. (Vua) hỏi với ý rằng: ‘Tại sao nó lại rung chuyển và bị hủy hoại bởi chính điều đó?’. Sau đó, vị Trưởng lão, để chỉ ra rằng: ‘Một vật báu, được gọi là, trong thế gian, trong khi duy trì gia đình và được thế gian ưa thích, do tự tánh nặng nề của nó, đã được thấy là nguyên nhân làm gãy xe, trở thành một gánh nặng quá sức. Cũng vậy, Pháp, trong khi duy trì những người sở hữu nó bằng những lợi ích và hạnh phúc đặc biệt, và được các bậc trí ưa thích, do tự tánh nặng nề bởi sự sâu xa và không thể đo lường, trở thành một gánh nặng quá sức, là nguyên nhân làm cho mặt đất rung chuyển,’ đã nói: ‘Ở đây, tâu Đại vương, có hai cỗ xe’ v.v... Nên hiểu rằng chính bằng điều này, nguyên nhân của sự rung chuyển của mặt đất vào thời điểm Như Lai nhập mẫu thai v.v... đã được giải thích. ‘Báu vật từ một cỗ xe’ (ekasakaṭato ratanaṃ) có nghĩa là báu vật từ một cỗ xe, hoặc của một cỗ xe, do đó được lấy từ cỗ xe đó.

โอสาริตนฺติ อุจฺจาริตํ, วุตฺตนฺติ อตฺโถ. อคฺโคติ สพฺพสตฺเตหิ อคฺโค.

‘Được trình bày’ (osāritaṃ) là được phát biểu, có nghĩa là được nói ra. ‘Bậc Tối Thượng’ (aggo) là bậc tối thượng hơn tất cả chúng sanh.

สภาวปกตีติ สภาวภูตา อกิตฺติมา ปกติ. การณมหนฺตตายาติ มหนฺเตหิ พุทฺธการกธมฺเมหิ ปารมิตาสงฺขาเตหิ การเณหิ พุทฺธคุณานํ นิพฺพตฺติโตติ วุตฺตํ โหติ. ปถวิอาทีนิ มหนฺตานิ วตฺถูนิ, มหนฺตา จ สกฺกภาวาทโย อตฺตโน อตฺตโน วิสเย เอเกกา เอว, สมฺมาสมฺพุทฺโธปิ มหนฺโต อตฺตโน วิสเย เอโกว, โก จ ตสฺส วิสโย? พุทฺธภูมิ, ยาวตกํ วา เญยฺยํ. เอวํ ‘‘อากาโส วิย อนนฺตวิสโย ภควา เอโกว โหตี’’ติ วทนฺโต ปรจกฺกวาเฬสุ ทุติยสฺส พุทฺธสฺส อภาวํ ทสฺเสติ.

‘Bản tánh tự nhiên’ (sabhāvapakatī) là bản tánh tự nhiên, không bị tạo tác. ‘Do sự vĩ đại của nguyên nhân’ (kāraṇamahantatāya) có nghĩa là các Phật đức được sanh khởi từ những nguyên nhân vĩ đại, tức là các pháp tạo nên Phật, được gọi là các ba-la-mật. Đất v.v... là những vật thể vĩ đại, và những trạng thái vĩ đại như trạng thái của Sakka v.v... trong lĩnh vực của riêng mình, mỗi thứ chỉ có một. Đức Chánh Đẳng Giác cũng vĩ đại, trong lĩnh vực của ngài chỉ có một. Và lĩnh vực của ngài là gì? Là Phật địa, hay là tất cả những gì có thể biết. Như vậy, khi nói ‘Đức Thế Tôn, có lĩnh vực vô biên như hư không, chỉ có một,’ ngài chỉ ra sự không có vị Phật thứ hai trong các thế giới giới khác.

อิมินาว [Pg.301] ปเทนาติ ‘‘เอกิสฺสา โลกธาตุยา’’ติ อิมินา เอว ปเทน. ทสจกฺกวาฬสหสฺสานิ คหิตานิ ชาติเขตฺตตฺตา. เอกจกฺกวาเฬเนวาติ อิมินา เอกจกฺกวาเฬเนว. ยถา – ‘‘อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วุตฺเต อิมสฺมิมฺปิ จกฺกวาเฬ ชมฺพุทีเปเยว, ตตฺถปิ มชฺฌิมปเทเส เอวาติ ปริจฺฉินฺทิตุํ วฏฺฏติ; เอวํ ‘‘เอกิสฺสา โลกธาตุยา’’ติ ชาติเขตฺเต อธิปฺเปเตปิ อิมินาว จกฺกวาเฬน ปริจฺฉินฺทิตุํ วฏฺฏติ.

‘Chính bằng từ này’ (imināva padena) là chính bằng từ ‘trong một thế giới giới’ (ekissā lokadhātuyā). Mười ngàn thế giới giới được hiểu là do đó là khu vực sanh ra. ‘Chỉ bằng một thế giới giới’ (ekacakkavāḷeneva) là chính bằng một thế giới giới này. Ví như, khi nói ‘các ngài sanh ra trong chính thế giới giới này,’ có thể giới hạn rằng trong thế giới giới này, chỉ ở Jambudīpa, và ở đó cũng chỉ ở trung tâm xứ; cũng vậy, khi ‘trong một thế giới giới’ được hiểu là khu vực sanh ra, cũng có thể giới hạn bằng chính thế giới giới này.

วิวาทูปจฺเฉทโตติ วิวาทูปจฺเฉทการณา. ทฺวีสุ อุปฺปนฺเนสุ โย วิวาโท ภเวยฺย, ตสฺส อนุปฺปาโทเยเวตฺถ วิวาทุปจฺเฉโท. เอกสฺมึ ทีเปติอาทินา ทีปนฺตเรปิ เอกชฺฌํ น อุปฺปชฺชนฺติ, ปเคว เอกทีเปติ ทสฺเสติ. โส ปริหาเยถาติ จกฺกวาฬสฺส ปเทเส เอว วตฺติตพฺพตฺตา ปริหาเยยฺย.

‘Do sự chấm dứt tranh cãi’ (vivādūpacchedato) là do nguyên nhân chấm dứt tranh cãi. Sự tranh cãi nào có thể xảy ra khi hai vị sanh khởi, sự không sanh khởi của nó chính là sự chấm dứt tranh cãi ở đây. Bằng câu ‘trong một châu’ v.v..., ngài chỉ ra rằng các ngài không cùng sanh khởi ở các châu khác nhau, huống chi là trong một châu. ‘Điều đó sẽ bị suy giảm’ (so parihāyethā) là vì nó chỉ nên được nói trong một phần của thế giới giới, nên nó sẽ bị suy giảm.

๑๓๐. มนุสฺสตฺตนฺติ มนุสฺสภาโว ตสฺเสว ปพฺพชฺชาทิคุณสมฺปตฺติอาทีนํ โยคฺคภาวโต. ลิงฺคสมฺปตฺตีติ ปุริสภาโว. เหตูติ มโนวจีปณิธานปุพฺพิกา เหตุสมฺปทา. สตฺถารทสฺสนนฺติ สตฺถุสมฺมุขีภาโว. ปพฺพชฺชาติ กมฺมกิริยวาทีสุ ตาปเสสุ, ภิกฺขูสุ วา ปพฺพชฺชา. คุณสมฺปตฺตีติ อภิญฺญาทิคุณสมฺปทา. อธิกาโรติ พุทฺธํ อุทฺทิสฺส อธิโก สกฺกาโร. ฉนฺทตาติ สมฺมาสมฺโพธึ อุทฺทิสฺส สาติสโย กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท. อฏฺฐธมฺมสโมธานาติ เอเตสํ อฏฺฐนฺนํ ธมฺมานํ สมาโยเคน. อภินีหาโรติ กายปณิธานํ. สมิชฺฌตีติ นิปฺผชฺชตีติ อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน ปรมตฺถทีปนิยา จริยาปิฏกวณฺณนาย (จริยา. อฏฺฐ. ปกิณฺณกกถา) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

130. ‘Thân người’ (manussattaṃ) là trạng thái làm người, vì chính trạng thái đó phù hợp cho việc thành tựu các phẩm chất như xuất gia v.v... ‘Thành tựu về giới tính’ (liṅgasampatti) là trạng thái nam nhân. ‘Nguyên nhân’ (hetu) là sự thành tựu về nguyên nhân, đi trước bởi sự phát nguyện bằng ý và lời. ‘Thấy bậc Đạo Sư’ (satthāradassanaṃ) là sự diện kiến bậc Đạo Sư. ‘Xuất gia’ (pabbajjā) là xuất gia thành đạo sĩ thuộc nghiệp-hành-luận, hoặc thành tỳ-khưu. ‘Thành tựu về phẩm chất’ (guṇasampatti) là sự thành tựu các phẩm chất như thắng trí v.v... ‘Sự phục vụ’ (adhikāro) là sự tôn kính đặc biệt hướng đến một vị Phật. ‘Ý muốn’ (chandatā) là thiện dục muốn làm một cách vượt trội, hướng đến quả vị Chánh Đẳng Giác. ‘Sự hội đủ tám pháp’ (aṭṭhadhammasamodhāna) là do sự kết hợp của tám pháp này. ‘Sự phát nguyện’ (abhinīhāro) là sự phát nguyện bằng thân. ‘Thành tựu’ (samijjhati) là được hoàn thành. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết nên được hiểu theo cách đã được nói trong Paramatthadīpanī, sớ giải Cariyāpiṭaka (Cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā).

สพฺพาการปริปูรเมวาติ ปริปุณฺณลกฺขณตาย สตฺตุสฺสทาทีหิ สพฺพากาเรหิ สมฺปนฺนเมว. น หิ อิตฺถิยา โกโสหิตวตฺถคุยฺหตา สมฺภวติ, ทุติยปกติ จ นาม ปฐมปกติโต นิหีนา เอว. เตเนวาห อนนฺตรวาเร ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ.

Sabbākāraparipūramevāti (hoàn hảo về mọi phương diện) có nghĩa là thực sự được thành tựu về mọi phương diện như có bảy chỗ đầy đặn v.v... do có các tướng trạng viên mãn. Vì rằng, đối với người nữ, không thể có được tướng âm tàng, và bản tánh thứ hai (nữ tánh) quả thực là thấp kém hơn bản tánh thứ nhất (nam tánh). Chính vì thế, ngài đã nói trong đoạn kế tiếp là “yasmā” (bởi vì) v.v...

อิธ ปุริสสฺส ตตฺถ นิพฺพตฺตนโตติ อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก ปุริสภูตสฺส ตตฺถ พฺรหฺมโลเก พฺรหฺมตฺตภาเวน นิพฺพตฺตนโต. เตน อสติปิ ปุริสลิงฺเค ปุริสาการา พฺรหฺมาโน โหนฺตีติ ทสฺเสติ. ตํเยว หิ ปุริสาการํ [Pg.302] สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ยํ ปุริโส พฺรหฺมตฺตํ กเรยฺยา’’ติ. เตเนวาห ‘‘สมาเนปี’’ติอาทิ. ยทิ เอวํ อิตฺถิโย พฺรหฺมโลเก น อุปฺปชฺชนฺตีติ อาห ‘‘พฺรหฺมตฺต’’นฺติอาทิ.

Idha purisassa tattha nibbattanato (sự tái sanh ở nơi ấy của người nam ở đây) có nghĩa là do sự tái sanh với thân phận Phạm thiên ở cõi Phạm thiên ấy của người đã là nam nhân ở cõi người này. Qua đó, ngài chỉ ra rằng các vị Phạm thiên có hình tướng của người nam dù không có nam căn. Thật vậy, chính hình tướng của người nam ấy đã được đề cập đến khi nói rằng – “yaṃ puriso brahmattaṃ kareyyā” (người nam nào có thể thành Phạm thiên). Chính vì thế, ngài đã nói “samānepi” (dầu cho giống nhau) v.v... Nếu như vậy, (phải chăng) người nữ không sanh lên cõi Phạm thiên? (Để trả lời,) ngài đã nói “brahmattaṃ” (thân phận Phạm thiên) v.v...

๑๓๑. กายทุจฺจริตสฺสาติอาทิปาฬิยา กมฺมนิยาโม นาม กถิโต. สมญฺชนํ สมงฺโค, โส เอตสฺส อตฺถีติ สมงฺคี, สมนฺนาคโต. สมญฺชนสีโล วา สมงฺคี. ปุพฺพภาเค อายูหนสมงฺคิตา, สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาวเสน เจตนาสมงฺคิตา. เจตนาสนฺตติวเสน วา อายูหนสมงฺคิตา, ตํตํเจตนาขณวเสน เจตนาสมงฺคิตา. กตูปจิตสฺส อวิปกฺกวิปากสฺส กมฺมสฺส วเสน กมฺมสมงฺคิตา, กมฺเม ปน วิปจฺจิตุํ อารทฺเธ วิปากปฺปวตฺติวเสน วิปากสมงฺคิตา. กมฺมาทีนํ อุปฏฺฐานกาลวเสน อุปฏฺฐานสมงฺคิตา. กุสลากุสลกมฺมายูหนกฺขเณติ กุสลกมฺมสฺส จ อกุสลกมฺมสฺส จ สมีหนกฺขเณ. ตถาติ อิมินา กุสลากุสลกมฺมปทํ อากฑฺฒติ. ยถา กตํ กมฺมํ ผลทานสมตฺถํ โหติ, ตถา กตํ อุปจิตํ. วิปาการหนฺติ ทุติยภวาทีสุ วิปจฺจนารหํ. อุปฺปชฺชมานานํ อุปปตฺตินิมิตฺตํ อุปฏฺฐาตีติ โยชนา. จลตีติ ปริวตฺตติ. เอเกน หิ กมฺมุนา ตชฺเช นิมิตฺเต อุปฏฺฐาปิเต ปจฺจยวิเสสวเสน ตโต อญฺเญน กมฺมุนา อญฺญสฺส นิมิตฺตสฺส อุปฏฺฐานํ ปริวตฺตนํ.

131. Qua đoạn Pāḷi bắt đầu bằng “kāyaduccaritassa” (của thân ác hạnh), định luật về nghiệp đã được nói đến. Samañjanaṃ là samaṅgo, vị ấy có điều đó nên là samaṅgī, (tức là) người thành tựu. Hoặc samaṅgī là người có bản tánh thành tựu. Trong giai đoạn đầu là sự thành tựu do tích lũy, do tư quyết định nên là sự thành tựu về tư. Hoặc do dòng tương tục của tư nên là sự thành tựu do tích lũy, do các sát-na tư tương ứng nên là sự thành tựu về tư. Do nghiệp đã được làm và tích lũy mà quả chưa trổ nên là sự thành tựu về nghiệp. Còn khi nghiệp đã bắt đầu trổ quả, do sự diễn tiến của quả nên là sự thành tựu về quả. Do thời điểm hiện khởi của nghiệp v.v... nên là sự thành tựu do sự hiện khởi. Kusalākusalakammāyūhanakkhaṇe (trong sát-na tích lũy nghiệp thiện và bất thiện) có nghĩa là trong sát-na cố gắng (tạo) nghiệp thiện và nghiệp bất thiện. Bằng từ “tathā” (như vậy) này, ngài dẫn đến thuật ngữ nghiệp thiện và bất thiện. Nghiệp được làm theo cách nào có khả năng cho quả, được làm theo cách ấy là được tích lũy. Vipākārahaṃ (xứng đáng cho quả) có nghĩa là xứng đáng trổ quả trong đời sống thứ hai v.v... Cần được hiểu là: “Đối với những chúng sanh đang sanh, tướng tái sanh hiện khởi.” Calati (dao động) có nghĩa là thay đổi. Vì rằng, khi một nghiệp đã làm cho tướng do nghiệp ấy sanh ra được hiện khởi, sự hiện khởi của một tướng khác do một nghiệp khác từ đó (phát sanh) do duyên đặc biệt chính là sự thay đổi.

สุนขชีวิโกติ สุนเขหิ ชีวนสีโล. ตลสนฺถรณปูชนฺติ ภูมิตลสฺส ปุปฺเผหิ สนฺตรณปูชํ. อายูหนเจตนากมฺมสมงฺคิตาวเสนาติ กายทุจฺจริตสฺส อปราปรํ อายูหเนน สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาย ตสฺเสว ปกปฺปเน กมฺมกฺขยกรญาเณน อเขปิตตฺตา ยถูปจิตกมฺมุนา จ สมงฺคิภาวสฺส วเสน.

Sunakhajīviko (người sống bằng chó) có nghĩa là người có thói quen sinh sống bằng chó. Talasantharaṇapūjaṃ (sự cúng dường bằng cách trải trên nền đất) có nghĩa là sự cúng dường bằng cách trải hoa trên mặt đất. Āyūhanacetanākammasamaṅgitāvasena (do sự thành tựu về nghiệp, về tư, về sự tích lũy) có nghĩa là do sự tích lũy thân ác hạnh hết lần này đến lần khác, do tư quyết định trong việc hoạch định chính điều ấy, do không bị loại trừ bởi trí tuệ làm cho nghiệp bị tiêu diệt, và do trạng thái thành tựu với nghiệp đã được tích lũy như thế nào.

๑๓๒. เอวํ สสฺสิริกนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน อเนกธาตุวิภชนาทินา นานานยวิจิตฺตตาย ปรมนิปุณคมฺภีรตาย จ อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ สโสภํ กตฺวา.

132. Evaṃ sassirikaṃ (như vậy, có sự huy hoàng) có nghĩa là làm cho được huy hoàng cả về ý nghĩa lẫn văn tự theo cách đã được nói, bằng sự phân tích nhiều giới v.v..., do sự đa dạng với nhiều phương pháp, và do sự vô cùng vi tế và sâu sắc.

นํ ธาเรหีติ เอตฺถ นนฺติ นิปาตมตฺตํ. ธาตุอาทิวเสน ปริวฏฺฏียนฺติ อตฺถา เอเตหีติ ปริวฏฺฏา, เทสนาเภทา. จตฺตาโร ปริวฏฺฏา เอตสฺส, เอตสฺมึ วาติ จตุปริวฏฺโฏ, ธมฺมปริยาโย. ธมฺโม จ โส ปริยตฺติภาวโต ยถาวุตฺเตนตฺเถน อาทาโสติ ธมฺมาทาโส. อุปฏฺฐานฏฺเฐน ยถาธมฺมานํ อาทาโสติปิ ธมฺมาทาโส. ยถา หิ อาทาเสน [Pg.303] สตฺตานํ มุเข มลโทสหรณํ, เอวํ อิมินาปิ สุตฺเตน โยคีนํ มุเข มลโทสหรณํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อิมินา สุตฺเตน กิเลเส มทฺทิตฺวา สมถาธิคเมน โยคิโน ชยปฺปตฺตา; ตสฺมา อมตปุรปฺปเวสเน อุคฺโฆสนมหาเภริตาย จ อมตทุนฺทุภิ. อิธ วุตฺตนฺติ อิมสฺมึ สุตฺเต วุตฺตํ. อนุตฺตโร สงฺคามวิชโยติ อนุตฺตรภาวโต กิเลสสงฺคามวิชโย, ‘‘วิเชติ เอเตนา’’ติ กตฺวา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Ở đây, trong câu “naṃ dhārehi” (hãy ghi nhớ nó), “naṃ” chỉ là một tiểu từ. Các ý nghĩa được xoay chuyển bằng những điều này theo cách phân loại giới v.v... nên (chúng) là parivaṭṭā (các sự xoay chuyển), (tức là) các loại thuyết giảng. Pháp môn này có bốn sự xoay chuyển, hoặc có bốn sự xoay chuyển trong pháp môn này, nên là catuparivaṭṭo (có bốn sự xoay chuyển), (tức là) một bài pháp. Và pháp ấy, do là pháp học, là tấm gương theo ý nghĩa đã được nói, nên là dhammādāso (pháp kính). Hoặc, theo ý nghĩa là sự hiện khởi, là tấm gương của các pháp như chúng là, nên là dhammādāso. Vì rằng, giống như tấm gương giúp loại bỏ vết nhơ trên mặt của chúng sanh, cũng vậy, bài kinh này giúp loại bỏ vết nhơ trên mặt của các hành giả. Tasmā (do đó): Bởi vì nhờ bài kinh này, các hành giả đã nhiếp phục các phiền não và đạt đến chiến thắng bằng việc chứng đắc định; do đó, (bài kinh này) là amatadundubhi (trống bất tử) và là trống lớn công bố việc đi vào thành phố bất tử. Idha vuttaṃ (được nói ở đây) có nghĩa là được nói trong bài kinh này. Anuttaro saṅgāmavijayo (chiến thắng trận chiến vô thượng) có nghĩa là sự chiến thắng trận chiến phiền não, do là vô thượng, được hiểu là “vijeti etenā” (người ta chiến thắng nhờ điều này). Phần còn lại thực dễ hiểu.

พหุธาตุกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải minh các ý nghĩa ẩn mật của bài chú giải kinh Đa Giới đã hoàn tất.

๖. อิสิคิลิสุตฺตวณฺณนา

6. Chú giải kinh Isigili

๑๓๓. สมญฺญายติ เอตายาติ สมญฺญา, นามนฺติ อตฺโถ. อยมยํ นามาติ ปญฺญาเปนฺติ เอตาย, ตถาปญฺญาปนมตฺตนฺติ วา ปญฺญตฺติ, นามเมว. เตนาห ‘‘ปุริมปทสฺเสว เววจน’’นฺติ. เสเสสุปีติ ‘‘ปณฺฑวสฺส ปพฺพตสฺสา’’ติอาทีสุ ตีสุ วาเรสุปิ.

133. Người ta gọi tên bằng từ này, nên nó là samaññā (tên gọi), có nghĩa là danh xưng. Người ta chế định bằng từ này rằng “đây là tên này, tên này”, hoặc (nó) chỉ là sự chế định như vậy, nên là paññatti (chế định), chính là danh xưng. Chính vì thế, ngài đã nói “(đó là) từ đồng nghĩa của thuật ngữ trước.” Sesesupi (trong các trường hợp còn lại cũng vậy) có nghĩa là trong cả ba trường hợp bắt đầu bằng “paṇḍavassa pabbatassa” (của núi Paṇḍava).

สมุฏฺฐานํ ตาว สุตฺตสฺส กเถตฺวา อตฺถสํวณฺณนํ กาตุํ ‘‘ตทา กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. น ปพฺพเตหิ อตฺโถติ น ภควโต ปพฺพเตหิ กถิเตหิ อตฺโถ อตฺถิ. อิสิคิลิภาโวติ อิสิคิลินามตา. อิตีติ อิมินา การเณน, อิมํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ อเวกฺขนฺโตติ อตฺโถ.

Trước tiên, sau khi nói về nguồn khởi của bài kinh, để giải thích ý nghĩa, (chú giải) đã nói “tadā kirā” (khi ấy, nghe nói rằng) v.v... Na pabbatehi attho (không có lợi ích gì với các ngọn núi) có nghĩa là đức Thế Tôn không có lợi ích gì với các ngọn núi đã được nói đến. Isigilibhāvo (trạng thái Isigili) có nghĩa là việc có tên là Isigili. Iti (như vậy) có nghĩa là do nguyên nhân này, (tức là) trong khi xem xét đến sự tích này.

เจติยคพฺเภติ เจติยฆเร เจติยสฺส อพฺภนฺตเร. ยมกมหาทฺวารนฺติ ยมกกวาฏยุตฺตํ มหนฺตํ ทฺวารํ. ทฺเวธา กตฺวาติ ปพฺพตสฺส อพฺภนฺตเร มณฺฑปสงฺเขเปน เลณํ นิมฺมินิตฺวา ทฺเวธา กตฺวา ตทา เต ตตฺถ วสึสุ.

Cetiyagabbhe (trong lòng bảo tháp) có nghĩa là bên trong bảo tháp, ở tại điện thờ. Yamakamahādvāraṃ (cửa lớn đôi) có nghĩa là cửa lớn có cánh cửa đôi. Dvedhā katvā (sau khi chia làm hai) có nghĩa là sau khi tạo ra một hang động được gọi là một gian nhà ở bên trong ngọn núi, và sau khi chia làm hai, khi ấy họ đã trú ngụ ở nơi ấy.

วสิตกาลญฺจ กเถนฺโต เตสํ มาตุยา ยาว ตติยภวโต ปฏฺฐาย สมุทาคมํ ทสฺเสตุํ, ‘‘อตีเต กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปตฺเถสีติ ตสฺสา กิร เขตฺตกุฏิยา วีหโย ภชฺชนฺติยา ตตฺถ มหากรญฺชปุปฺผปฺปมาณา มหนฺตา มโนหรา ปญฺจสตมตฺตา ลาชา ชายึสุ. สา ตา คเหตฺวา มหนฺเต ปทุมินิปตฺเต ฐเปสิ. ตสฺมิญฺจ สมเย เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ ตสฺสา อนุคฺคหตฺถํ อวิทูเร เขตฺตปาฬิยา คจฺฉติ. สา ตํ ทิสฺวา [Pg.304] ปสนฺนมานสา สุปุปฺผิตํ มหนฺตํ เอกํ ปทุมํ คเหตฺวา ตตฺถ ลาเช ปกฺขิปิตฺวา ปจฺเจกพุทฺธํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา, ‘‘อิมสฺส, ภนฺเต, ปุญฺญสฺส อานุภาเวน อานุภาวสมฺปนฺเน ปญฺจสตปุตฺเต ลเภยฺย’’นฺติ ปญฺจ ปุตฺตสตานิ ปตฺเถสิ. ตสฺมึเยว ขเณติ ยทา สา ยถาวุตฺตํ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปสิ; ตสฺมึเยว ขเณ ปญฺจสตา มิคลุทฺทกา สมฺภตสมฺภารา ปริปกฺกปจฺเจกโพธิญาณา ตสฺเสว ปจฺเจกพุทฺธสฺส มธุรมํสํ ทตฺวา, ‘‘เอติสฺสา ปุตฺตา ภเวยฺยามา’’ติ ปตฺถยึสุ. อตีตาสุ อเนกชาตีสุ ตสฺสา ปุตฺตภาเวน อาคตตฺตา ตถา เตสํ อโหสีติ วทนฺติ. ปาทุทฺธาเรติ ปาทุทฺธาเร ปาทุทฺธาเร. ปาทุทฺธารสีเสน เจตฺถ นิกฺขิปนํ อาห.

Khi nói về thời gian đã trú ngụ, để trình bày sự hội ngộ của họ với người mẹ bắt đầu từ kiếp thứ ba trở về trước, câu “atīte kirā” (chuyện kể rằng trong quá khứ) v.v… đã được nói đến. (Về câu) “Bà đã nguyện rằng,” chuyện kể rằng khi lúa đang được rang trong chòi ruộng của bà, ở đó đã sinh ra khoảng năm trăm hạt cốm to lớn, đẹp đẽ, có kích thước bằng hoa đại karañja. Bà đã lấy chúng và đặt lên một chiếc lá sen lớn. Vào lúc ấy, một vị Phật Độc Giác, vì muốn tế độ bà, đã đi đến bờ ruộng không xa. Khi thấy vị ấy, bà với tâm hoan hỷ đã lấy một đóa sen lớn đang nở rộ, bỏ cốm vào đó, rồi đến gần vị Phật Độc Giác, đảnh lễ theo thế năm vóc sát đất, và đã nguyện ước năm trăm người con rằng: “Bạch ngài, nhờ oai lực của phước báu này, con xin được năm trăm người con trai đầy đủ oai lực.” “Ngay trong khoảnh khắc ấy” có nghĩa là khi bà đã phát nguyện như đã nói; ngay trong khoảnh khắc ấy, năm trăm người thợ săn, đã chuẩn bị đầy đủ tư lương, có trí tuệ Độc Giác đã chín muồi, sau khi dâng cúng thịt ngon cho chính vị Phật Độc Giác ấy, đã phát nguyện rằng: “Mong chúng tôi sẽ trở thành con của bà ấy.” Người ta nói rằng sự việc đã xảy ra như vậy là do trong nhiều kiếp quá khứ, họ đã từng là con của bà. (Về câu) “Pāduddhāreti” (mỗi khi nhấc chân lên) có nghĩa là “pāduddhāre pāduddhāre” (mỗi khi nhấc chân lên, mỗi khi nhấc chân lên). Và ở đây, bằng từ “pāduddhārasīsena” (đầu đề về việc nhấc chân), ngài muốn nói đến việc đặt (chân) xuống.

คพฺภมลํ นิสฺสายาติ พหิ นิกฺขนฺตํ คพฺภมลํ นิสฺสยํ กตฺวา สํเสทชภาเวน นิพฺพตฺตา. โอปปาติกภาเวนาติ เกจิ. ขยวยํ ปฏฺฐเปตฺวาติ วิปสฺสนํ อารภิตฺวา. วิปสฺสนาติ อนิจฺจานุปสฺสนาปุพฺพิกา สปฺปจฺจยนามรูปทสฺสนปุพฺพิกา จ, สงฺขาเร สมฺมสนฺตสฺส อนิจฺจลกฺขเณ ทิฏฺเฐ, ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา’’ติ เสสลกฺขณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว โหนฺติ. ปจฺเจกโพธิญาณํ นิพฺพตฺตยึสูติ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปานํ สตสหสฺสญฺจ ปจฺเจกโพธิปารมิตาย ปรินิปฺผนฺนตฺตา ญาณสฺส ปริปากตฺตา วุตฺตนเยน สยเมว วิปสฺสนํ ปวตฺเตตฺวา มตฺถกํ ปาเปตฺวา ปจฺเจกโพธิญาณํ อธิคจฺฉึสุ. สพฺเพปิ เต ตํเยว คาถํ อภาสึสูติ อาห – ‘‘อยํ เตสํ พฺยากรณคาถา อโหสี’’ติ.

(Về câu) “Gabbhamalaṃ nissāya” (nương vào cấu uế của thai tạng) có nghĩa là: đã được sinh ra theo cách thấp sinh, bằng việc lấy cấu uế của thai tạng đã thoát ra ngoài làm nơi nương tựa. Một số vị cho rằng (điều này có nghĩa là) theo cách hóa sinh. (Về câu) “Khayavayaṃ paṭṭhapetvā” (sau khi thiết lập sự tiêu hoại) có nghĩa là: sau khi đã khởi sự tu tập minh sát. “Minh sát” là (pháp tu) được đi trước bởi sự tùy quán vô thường và được đi trước bởi sự thấy biết danh-sắc cùng với các duyên của nó. Khi người đang quán xét các pháp hữu vi thấy được tướng vô thường, thì các tướng còn lại — “cái gì vô thường, cái ấy là khổ; cái gì khổ, cái ấy là vô ngã” — trở nên dễ dàng liễu tri. (Về câu) “Paccekabodhiñāṇaṃ nibbattayiṃsū” (họ đã làm phát sinh trí tuệ Độc Giác) có nghĩa là: do đã hoàn mãn các ba-la-mật Độc Giác trong hai a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, và do trí tuệ đã chín muồi, họ đã tự mình tiến hành tu tập minh sát theo phương cách đã được nói đến, đưa đến đỉnh cao, và đã chứng đắc trí tuệ Độc Giác. (Về câu) “Tất cả các vị ấy đã nói lên cùng một bài kệ ấy,” ngài nói rằng: “Đây là bài kệ tuyên thuyết của các vị ấy.”

สโรรุหนฺติ สรสิ ชาตํ. ปทุมปลาสปตฺตชนฺติ ขุทฺทกมหนฺเตหิ กมลทเลหิ สหชาตํ. ขุทฺทกมหนฺตกมลทลสงฺขาตานิ วา ปทุมปลาสปตฺตานิ เอตฺถ สนฺตีติ ปทุมปลาสปตฺตํ, ปทุมคจฺฉํ. ตตฺถ ชาตนฺติ ปทุมปลาสปตฺตชํ. สุปุปฺผิตนฺติ สุฏฺฐุ ปุปฺผิตํ สมฺมา วิกสิตํ. ภมรคณานุจิณฺณนฺติ ภมรคเณหิ อนุกุลญฺเจว อนุปริพฺภมิตญฺจ. อนิจฺจตายุปคตนฺติ ขเณ ขเณ วณฺณเภทาทิวเสน อนิจฺจตาย อุปคตํ. วิทิตฺวาติ วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย ชานิตฺวา. เอโก จเรติ ตสฺมา อญฺโญปิ มาทิโส โหตุกาโม เอวํ ปฏิปชฺชิตฺวา เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ.

(Về từ) “Saroruhaṃ” (sinh trong hồ) có nghĩa là: được sinh ra trong hồ. (Về từ) “Padumapalāsapattajaṃ” (sinh từ lá và cánh sen) có nghĩa là: được sinh ra cùng với các cánh sen nhỏ và lớn. Hoặc, “padumapalāsapattaṃ” là nơi có các lá và cánh sen, được gọi là các cánh sen nhỏ và lớn, tức là bụi sen. “Padumapalāsapattajaṃ” có nghĩa là được sinh ra ở đó. (Về từ) “Supupphitaṃ” (nở rộ) có nghĩa là: nở đẹp, nở trọn vẹn. (Về từ) “Bhamaragaṇānuciṇṇaṃ” (được đàn ong lui tới) có nghĩa là: được các đàn ong thường xuyên lui tới và bay lượn xung quanh. (Về từ) “Aniccatāyupagataṃ” (đã đi đến sự vô thường) có nghĩa là: đã đi đến sự vô thường trong từng khoảnh khắc, qua sự thay đổi màu sắc v.v… (Về từ) “Viditvā” (sau khi biết) có nghĩa là: sau khi đã biết bằng trí tuệ của Đạo hợp với trí tuệ minh sát. (Về câu) “Eko care” (hãy sống một mình) có nghĩa là: do đó, người khác muốn được như ta, sau khi đã thực hành như vậy, hãy sống một mình, giống như sừng tê giác.

๑๓๕. สติสารสีลสาราทิสมนฺนาคมเนน [Pg.305] สตฺเตสุ สารภูตา. สพฺพโส วฏฺฏทุกฺขสฺส วิคตตฺตา นิทฺทุกฺขา. สมุจฺฉินฺนตณฺหตาย นิตฺตณฺหา. มานจฺฉิโทติ ถุติวจนํ.

135. (Các vị ấy) là tinh hoa giữa các chúng sanh do đã thành tựu cốt lõi là niệm, cốt lõi là giới, v.v… (Các vị ấy) không còn khổ đau do khổ đau của vòng luân hồi đã hoàn toàn chấm dứt. (Các vị ấy) không còn ái dục do ái dục đã được đoạn trừ tận gốc. “Mānacchido” (người đã cắt đứt ngã mạn) là một lời tán thán.

เอเตสํ เอกนามกาเยวาติ เอเตสํ อาคตานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ ปาฬิยํ อนาคตา อญฺเญ ปจฺเจกพุทฺธา สมานนามกา เอว. วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏีกรณตฺถํ ‘‘อิเมสุ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิสุํ วิสุํ อวตฺวาติ ปจฺเจกํ สรูปโต อวตฺวา. อญฺเญ จาติ อสาธารณตฺตา อาห. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

(Về câu) “Etesaṃ ekanāmakāyeva” (trong số các vị này, có những vị cùng tên) có nghĩa là: trong số các vị Phật Độc Giác đã đến này, có những vị Phật Độc Giác khác không được đề cập trong Pāli tạng cũng có cùng tên. Để làm rõ ý nghĩa đã được nói đến này, câu “imesu hi” (vì trong số các vị này) v.v… đã được nói đến. (Về câu) “Visuṃ visuṃ avatvā” (không nói riêng rẽ) có nghĩa là: không nói về từng vị theo bản chất riêng của họ. (Về câu) “Aññe ca” (và những vị khác), ngài nói như vậy là do tính chất không phổ biến (của các vị ấy). Phần còn lại thì dễ hiểu.

อิสิคิลิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong bài chú giải kinh Isigili đã kết thúc.

๗. มหาจตฺตารีสกสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải kinh Đại Tứ Thập (Mahācattārīsaka)

๑๓๖. โทเสหิ อารกาติ อริยํ. เตนาห ‘‘นิทฺโทส’’นฺติ. สา ปน นิทฺโทสตา โลกุตฺตรภาเวน สวิเสสาติ อาห ‘‘โลกุตฺตร’’นฺติ. สมฺมา สุนฺทโร ปสตฺโถ นิยฺยานิโก สมาธิ สมฺมาสมาธีติ อาห – ‘‘สมฺมาสมาธินฺติ มคฺคสมาธิ’’นฺติ. อุปนิสีทติ เอตฺถ ผลํ ตปฺปฏิพทฺธวุตฺติตายาติ อุปนิสํ, การณนฺติ อาห – ‘‘สอุปนิสนฺติ สปฺปจฺจย’’นฺติ. ปริกโรติ ปริวาเรตีติ ปริกฺขาโรติ อาห – ‘‘สปริกฺขารนฺติ สปริวาร’’นฺติ.

136. (Về từ) “Ariyaṃ” (thánh thiện) có nghĩa là: xa lìa các lỗi lầm. Do đó, ngài nói là “niddosaṃ” (vô tội). Hơn nữa, sự vô tội ấy là đặc biệt do thuộc về siêu thế, do đó ngài nói là “lokuttaraṃ” (siêu thế). Chánh định (sammāsamādhi) là định (samādhi) chân chánh, tốt đẹp, đáng tán thán, và có khả năng đưa đến giải thoát, do đó ngài nói: “sammāsamādhiṃ ti maggasamādhiṃ” (chánh định tức là đạo định). “Upanisaṃ” (cận y duyên) là vì quả (phala) an trú gần (upanisīdati) nơi đây, do có sự vận hành liên hệ với nó; (upanisaṃ) có nghĩa là nguyên nhân. Do đó, ngài nói: “saupanisaṃ ti sappaccayaṃ” (có cận y duyên tức là có trợ duyên). “Parikkhāro” (vật tùy tùng) là vì nó trang bị (parikaroti) hoặc bao quanh (parivāreti). Do đó, ngài nói: “saparikkhāraṃ ti saparivāraṃ” (có vật tùy tùng tức là có quyến thuộc).

ปริวาริตาติ สหชาตาทิปจฺจยภาเวน ปริวารนฺเตหิ วิย อุปคตา. ปุเรจาริกาติ วุฏฺฐานคามินิภาวนา สหชาตาทิปจฺจยวเสน ปจฺจยตฺตา ปุรสฺสรา. เตนาห – ‘‘วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ จา’’ติ. อิทานิ ตานิ กิจฺจโต ทสฺเสตุํ, ‘‘วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปริวีมํสคฺคหณํ ตตฺถ ตตฺถ จิตฺตุปฺปาเท วีมํสาธิปเตยฺเยน ปวตฺติยา สมฺมาทิฏฺฐิยา ปุพฺพงฺคมภาวทสฺสนตฺถํ. เตนสฺส มคฺคสมาธิสฺส นานาขณิกํ ปุพฺพงฺคมภาวํ ทสฺเสติ. วีมํสนปริโยสาเนติ ตถาปวตฺตอนุโลมญาณสฺส โอสาเน. ภูมิลทฺธํ วฏฺฏํ สมุคฺฆาฏยมานาติ อตฺตโน สนฺตาเน ทีฆรตฺตํ อนุสยิตํ กิเลสวฏฺฏํ สมุจฺฉินฺทนฺติ. วูปสมยมานาติ ตสฺเสว เววจนํ. วูปสมยมานาติ วา ตโต เอว อวสิฏฺฐมฺปิ วฏฺฏํ อปฺปวตฺติกรณวเสน วูปสเมนฺติ. เตเนวาห – ‘‘มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ…เป… อุปฺปชฺชตี’’ติ. สาติ สมฺมาทิฏฺฐิ. ทุวิธาปีติ [Pg.306] ยถาวุตฺตา ทุวิธาปิ. อิธ อธิปฺเปตา วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย กิจฺจสฺส ทสฺสิตตฺตา.

Parivāritā có nghĩa là được đi đến giống như bởi những vật tùy tùng do có trạng thái là duyên đồng sanh và v.v... Purecārikā có nghĩa là đi trước do là duyên theo cách đồng sanh và v.v... của sự tu tiến có khả năng đưa đến sự xuất khởi. Do đó, ngài đã nói: “Và chánh kiến trong sự quán minh sát.” Bây giờ, để trình bày các điều ấy về phương diện phận sự, câu “chánh kiến trong sự quán minh sát” và v.v... đã được nói đến. Ở đây, việc đề cập đến sự thẩm sát là để trình bày trạng thái đi trước của chánh kiến trong sự sanh khởi của tâm ở các nơi tương ứng với quyền chủ đạo là sự thẩm sát. Do đó, điều ấy trình bày trạng thái đi trước ở các sát-na khác nhau của định thuộc về đạo. Vīmaṃsanapariyosāne có nghĩa là ở sự kết thúc của tuệ thuận thứ đã khởi lên như thế. Bhūmiladdhaṃ vaṭṭaṃ samugghāṭayamānā có nghĩa là đoạn trừ vòng luân hồi phiền não đã tiềm ẩn lâu dài trong dòng tương tục của chính mình. Vūpasamayamānā là từ đồng nghĩa của chính từ ấy. Hoặc vūpasamayamānā có nghĩa là làm cho an tịnh vòng luân hồi còn lại từ đó theo cách làm cho không còn tiếp diễn. Chính vì thế, ngài đã nói: “Chánh kiến thuộc về đạo ... (cho đến) ... được sanh khởi.” Sā là chánh kiến ấy. Duvidhāpi là cả hai loại đã được nói đến. Ở đây, điều này được ám chỉ vì phận sự của tuệ thuộc về đạo cùng với tuệ quán minh sát đã được trình bày.

ลกฺขเณ ปฏิวิชฺฌมาเน ลกฺขณิโก ธมฺโม ปฏิวิทฺโธ โหตีติ อาห – ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐึ…เป… อารมฺมณโต ปชานาตี’’ติ. วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิยมฺปิ เอเสว นโย. กิจฺจโตติ ภาวนากิจฺจโต. สมฺมาทิฏฺฐิยํ ตทธิคตอสมฺโมหตาย อสมฺโมหโต ปชานาติ. กิจฺจโตติ ปฏิเวธกิจฺจโต. ตํ ปน สพฺพถา อสมฺมุยฺหนเมวาติ อาห ‘‘อสมฺโมหโต’’ติ. เอวํ ปชานนาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ยาถาวโต อวโพโธ. อสฺสาติ ตํสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส.

Khi đặc tính được thâm nhập thì pháp có đặc tính cũng được thâm nhập, do đó ngài đã nói: “Vị ấy biết rõ tà kiến ... (cho đến) ... về phương diện đối tượng.” Đối với chánh kiến trong sự quán minh sát cũng có cùng phương pháp này. Kiccato có nghĩa là về phương diện phận sự tu tiến. Trong chánh kiến, vị ấy biết rõ không lầm lạc do sự không lầm lạc đã được chứng ngộ ấy. Kiccato có nghĩa là về phương diện phận sự thâm nhập. Hơn nữa, điều ấy chính là sự không mê mờ trong tất cả các cách, do đó ngài đã nói “asammohato.” Evaṃ pajānanaṃ là sự giác ngộ đúng theo thực thể rằng: ‘Tà kiến là tà kiến.’ Assa có nghĩa là của người đã thành tựu điều ấy.

ทฺวายนฺติ -กาโร ทีฆํ กตฺวา วุตฺโต. เตนาห ‘‘ทฺวยํ วทามี’’ติ. ทฺเว อวยวา เอตสฺสาติ ทฺวยํ. เตนาห ‘‘ทุวิธโกฏฺฐาสํ วทามี’’ติ. ปุญฺญสฺส เอโก ภาโค โส เอว ปุญฺญภาคิโก, ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา อิตฺถิลิงฺควเสน ‘‘ปุญฺญภาคิยา’’ติ วุตฺตํ. อุปธิสงฺขาตสฺสาติ ขนฺธปพนฺธสงฺขาตสฺส.

Trong câu dvāyaṃ, âm a được nói đến sau khi đã được làm cho thành trường âm. Do đó, ngài đã nói: “Ta nói đến hai.” Dvayaṃ có nghĩa là ‘điều này có hai thành phần.’ Do đó, ngài đã nói: “Ta nói đến phần có hai loại.” Một phần của phước đức chính là puññabhāgika. Sau khi đã biến đổi mẫu tự ka thành mẫu tự ya, từ “puññabhāgiyā” đã được nói đến theo nữ tính. Upadhisaṅkhātassa có nghĩa là của điều được gọi là sự tương tục của các uẩn.

อมตทฺวารนฺติ อริยมคฺคํ. ปญฺญเปตีติ นิยฺยานาทิปการโต ปญฺญเปติ. เตนาห ‘‘วิภชิตฺวา ทสฺเสตี’’ติ. ตตฺถ สมฺโมหสฺส วิทฺธํสเนน อสมฺโมหโต ทสฺเสติ. ตสฺมึ อตฺเถติ อมตทฺวารปญฺญาปเน อตฺเถ. โพชฺฌงฺคปฺปตฺตาติ โพชฺฌงฺคภาวปฺปตฺตา. มคฺคภาเวน นิยฺยานภาเวน ปวตฺติยา มคฺคปญฺญาย อฏฺฐนฺนมฺปิ สาธารณตฺตา สมุทายสฺส จ อวยโว องฺคนฺติ กตฺวา เสสธมฺเม องฺคิกภาเวน ทสฺเสนฺโต ‘‘อริยมคฺคสฺส องฺค’’นฺติ อาห. โส ภิกฺขูติ มิจฺฉาทิฏฺฐึ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐี’’ติ สมฺมาทิฏฺฐึ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ ชานนฺโต ภิกฺขุ. ปชหนตฺถายาติ สมุจฺเฉทวเสน ปชหนาย. ปฏิลาภตฺถายาติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา อธิคมาย. กุสลวายาโมติ วิปสฺสนาสมฺปยุตฺโตว โกสลฺลสมฺภูโต วายาโม. สรตีติ สโต, ตํ ปนสฺส สรณํ สติสมงฺคิตายาติ อาห ‘‘สติยา สมนฺนาคโต’’ติ. กามญฺเจตฺถ วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐึ ยถาภูตา สมฺมาวายามสติโย สหชาตา จ ปุเรชาตา จ หุตฺวา ปริวาเรนฺติ, ‘‘อิติยิเม ตโย ธมฺมา สมฺมาทิฏฺฐึ อนุปริธาวนฺติ อนุปริวตฺตนฺตี’’ติ ปน วจนโต, ‘‘เอตฺถ หี’’ติอาทินา มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา เอว เสสธมฺมานํ ยถารหํ สหจรณภาเวน ปริวารณํ โยชิตํ. สมฺมาสงฺกปฺปาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวานํ คหณํ อิตเรสํ ปริวารภาเวน คหิตตฺตา[Pg.307]. น หิ สกฺกา เต เอว ปริวาเร ปริวารวนฺเต จ กตฺวา วตฺตุํ สงฺกรโต สมฺโมหชนนโต จ. ตโยติ สมฺมาทิฏฺฐิวายามสติโย สหชาตปริวาราว โหนฺติ มคฺคกฺขณิกานํ เตสํ อธิปฺเปตตฺตา วิปสฺสนาขณวิรตีนํ อสมฺภวโต.

Amatadvāraṃ có nghĩa là con đường Thánh. Paññapeti có nghĩa là trình bày rõ theo cách thức xuất ly và v.v... Do đó, ngài đã nói: “Sau khi phân tích, vị ấy trình bày.” Ở đây, vị ấy trình bày không lầm lạc bằng sự phá tan sự lầm lạc. Tasmiṃ atthe có nghĩa là về ý nghĩa trong sự trình bày rõ về cánh cửa bất tử. Bojjhaṅgappattā có nghĩa là đã đạt đến trạng thái của giác chi. Do tuệ thuộc về đạo có sự tương đồng với cả tám pháp trong sự khởi lên với trạng thái là đạo, với trạng thái là sự xuất ly, và do thành phần của một tập hợp được gọi là chi, sau khi đã xem các pháp còn lại là có các chi, trong khi trình bày, ngài đã nói: “Chi của con đường Thánh.” So bhikkhu là vị tỳ khưu biết rõ tà kiến là ‘tà kiến,’ chánh kiến là ‘chánh kiến.’ Pajahanatthāya có nghĩa là để đoạn trừ theo cách đoạn tuyệt. Paṭilābhatthāya có nghĩa là để chứng ngộ chánh kiến thuộc về đạo. Kusalavāyāmo là sự tinh tấn được sanh từ sự thiện xảo tương ứng với sự quán minh sát. Sarati có nghĩa là có niệm; hơn nữa, sự ghi nhớ ấy của vị ấy là do sự thành tựu niệm, do đó ngài đã nói: “Đã thành tựu niệm.” Và mặc dù ở đây, chánh tinh tấn và chánh niệm như thật đã vây quanh chánh kiến trong sự quán minh sát bằng cách trở thành đồng sanh và tiền sanh, nhưng theo như câu nói: “Như vậy, ba pháp này chạy theo, xoay quanh chánh kiến,” bắt đầu với câu “ettha hi,” sự vây quanh của các pháp còn lại đối với chính chánh kiến thuộc về đạo đã được áp dụng một cách thích hợp theo trạng thái đồng hành. Sammāsaṅkappādīnaṃ có nghĩa là việc đề cập đến chánh ngữ, chánh nghiệp, và chánh mạng bằng từ ādi (v.v...) do các pháp khác đã được đề cập với trạng thái là tùy tùng. Thật vậy, không thể nói đến chính các pháp ấy vừa là tùy tùng vừa là có tùy tùng do sự lẫn lộn và do sự tạo ra sự lầm lạc. Tayo có nghĩa là chánh kiến, tinh tấn, và niệm chỉ là các tùy tùng đồng sanh do chúng được ám chỉ là các pháp ở sát-na của đạo, vì các sự kiêng cữ ở sát-na của sự quán minh sát là không thể có.

๑๓๗. ตกฺกนวเสน โลกสิทฺเธนาติ อธิปฺปาโย. ‘‘เอวญฺเจวญฺจ ภวิตพฺพ’’นฺติ วิวิธํ ตกฺกนํ กูเป วิย อุทกสฺส อารมฺมณสฺส อากฑฺฒนํ วิตกฺกนํ วิตกฺโก. สงฺกปฺปนวเสนาติ ตํ ตํ อารมฺมณํ คเหตฺวา กปฺปนวเสน. ตกฺกนํ กปฺปนนฺติ จ อตํสหชาตานเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกคฺโคติ อิมินา สมาธินา ลทฺธุปการสฺเสว วิตกฺกสฺส อปฺปนาปริยาโย โหตีติ ทสฺเสติ. วิเสเสน วา อปฺปนา วิตกฺกสฺส วเสน จิตฺตํ อารมฺมณํ อภิโรเปติ, วิตกฺเก อสติ กถนฺติ อาห ‘‘วิตกฺเก ปนา’’ติอาทิ. อตฺตโนเยว ธมฺมตาย จิตฺตํ อารมฺมณํ อภิรุหตีติ, เอเตน อารมฺมณธมฺมานํ คหณํ นาม สภาวสิทฺธํ, น ธมฺมนฺตรมเปกฺขติ, วิตกฺโก ปน ปวตฺตมาโน อารมฺมณาภินิโรปนวเสเนว ปวตฺตตีติ ทสฺเสติ. เอวํ สนฺเตปิ สภาวาวิตกฺกจิตฺตุปฺปาทโต สวิตกฺกจิตฺตุปฺปาทสฺส อารมฺมณคฺคหณวิเสโส วิตกฺเกน ชาโตติ กตฺวา วิตกฺโก จิตฺตสฺส อารมฺมณคฺคหเณ วิเสสปจฺจโยติ ปากโฏยมตฺโถ. อปเร ปน ภณนฺติ – ยถา โกจิ ราชวลฺลภํ, ตํสมฺพนฺธีนํ มิตฺตํ วา นิสฺสาย ราชเคหํ อาโรหติ อนุปวิสติ, เอวํ วิตกฺกํ นิสฺสาย จิตฺตํ อารมฺมณํ อาโรหติ วิตกฺกสฺส อารมฺมณาภินิโรปนสภาวตฺตา, อญฺเญสํ ธมฺมานญฺจ อวิตกฺกสภาวโต. เตนาห ภควา – ‘‘เจตโส อภินิโรปนา’’ติ (ธ. ส. ๗).

137. "Theo cách suy luận được thế gian công nhận" là ý nghĩa. Tầm (vitakka) là sự suy luận (vitakkana), là sự kéo đối tượng giống như kéo nước trong giếng, là sự suy xét đa dạng rằng "phải là thế này, phải là thế này". "Theo cách tư duy" là theo cách sắp đặt sau khi đã nắm bắt đối tượng này hay đối tượng kia. Cần phải hiểu rằng "suy xét" và "sắp đặt" chỉ là (tên) của các pháp không đồng sanh với nó. "Nhất tâm" cho thấy rằng giai đoạn an chỉ chỉ xảy ra đối với tầm đã nhận được sự hỗ trợ bởi định này. Hoặc một cách đặc biệt, sự an chỉ đưa tâm lên đối tượng nhờ vào tầm. Khi không có tầm thì thế nào? (Ngài) nói "còn khi có tầm" v.v... Tâm tự nó leo lên đối tượng do bản chất của nó. Bằng điều này, (ngài) cho thấy rằng việc nắm bắt các pháp đối tượng vốn đã thành tựu do tự tánh, không phụ thuộc vào pháp khác. Còn tầm, khi khởi lên, nó khởi lên chính là theo cách đưa (tâm) lên đối tượng. Mặc dù như vậy, so với sự sanh khởi của tâm không có tầm do tự tánh, sự khác biệt trong việc nắm bắt đối tượng của tâm có tầm sanh khởi là do tầm. Vì vậy, ý nghĩa này rõ ràng rằng tầm là duyên đặc biệt trong việc nắm bắt đối tượng của tâm. Những người khác lại nói: Giống như một người nào đó, nhờ vào một người được vua yêu mến hoặc một người bạn có liên quan đến người ấy, mà leo lên và đi vào cung điện của vua, cũng vậy, tâm leo lên đối tượng nhờ vào tầm, vì tầm có tự tánh đưa (tâm) lên đối tượng, và vì các pháp khác không có tự tánh của tầm. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: "sự hướng tâm lên (đối tượng)" (Pháp Tụ. 7).

ยทิ เอวํ กถํ อวิตกฺกจิตฺตํ อารมฺมณํ อาโรหตีติ? วิตกฺกพเลเนว. ยถา หิ โส ปุริโส ปริจเยน เตน วินาปิ นิราสงฺโก ราชเคหํ ปวิสติ, เอวํ ปริจเยน วิตกฺเกน วินาปิ อวิตกฺกํ จิตฺตํ อารมฺมณํ อาโรหติ. ปริจเยนาติ จ สนฺตาเน ปวตฺตวิตกฺกภาวนาสงฺขาเตน ปริจเยน. วิตกฺกสฺส หิ สนฺตาเน อภิณฺหํ ปวตฺตสฺส วเสน จิตฺตสฺส อารมฺมณาภิรุหนํ จิรปริจิตํ; เตน ตํ กทาจิ วิตกฺเกน วินาปิ ตตฺถ ปวตฺตเตว; ยถา ญาณสหคตํ จิตฺตํ สมฺมสนวเสน จิรปริจิตํ กทาจิ [Pg.308] ญาณรหิตมฺปิ สมฺมสนวเสน ปวตฺตติ; ยถา วา กิเลสสหิตํ หุตฺวา ปวตฺตํ สพฺพโส กิเลสรหิตมฺปิ ปริจเยน กิเลสวาสนาวเสน ปวตฺตติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

Nếu vậy, làm thế nào tâm không có tầm lại leo lên đối tượng? Chính nhờ sức mạnh của tầm. Giống như người kia, do quen thuộc, dù không có người ấy (người dẫn vào) vẫn không ngần ngại đi vào cung vua, cũng vậy, do quen thuộc, dù không có tầm, tâm không có tầm vẫn leo lên đối tượng. "Do quen thuộc" là do sự quen thuộc được gọi là sự tu tập tầm đã diễn ra trong dòng tương tục. Thật vậy, do tầm thường xuyên khởi lên trong dòng tương tục, việc tâm leo lên đối tượng đã trở nên quen thuộc từ lâu; do đó, đôi khi, dù không có tầm, nó (tâm) vẫn khởi lên ở đó; giống như tâm tương ưng trí, đã quen thuộc từ lâu với việc quán xét, đôi khi dù không có trí vẫn khởi lên theo cách quán xét; hoặc giống như (tâm) đã từng khởi lên cùng với phiền não, dù đã hoàn toàn không còn phiền não, do quen thuộc, vẫn khởi lên theo tập khí phiền não. Cần phải hiểu vấn đề này cũng như vậy.

วาจํ สงฺขโรตีติ วาจํ อุปฺปาเทติ, วจีโฆสุปฺปตฺติยา วิเสสปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. โลกิยวิตกฺโก ทฺวตฺตึสจิตฺตสหคโต วาจํ สงฺขโรติ วจีวิญฺญตฺติชนนโต. วจีสงฺขาโรตฺเวว ปนสฺส นามํ โหติ รุฬฺหิโต, ตํสมตฺถตานิโรธโต วา สมฺภวโต ปน สงฺขาโรติ. ‘‘โลกุตฺตรสมฺมาสงฺกปฺปํ ปริวาเรนฺตี’’ติ วตฺวา ติวิเธ สมฺมาสงฺกปฺเป กทาจิ กตมํ ปริวาเรนฺตีติ? โจทนํ สนฺธายาห ‘‘เอตฺถา’’ติอาทิ. นานาจิตฺเตสุ ลพฺภนฺติ นานาสมนฺนาหารเหตุกตฺตา, ปุพฺพภาเคเยว จ เต อุปฺปชฺชนฺตีติ. ตีณิ นามานิ ลภติ ติวิธสฺสปิ ปฏิปกฺขสฺส สมุจฺฉินฺทเนน สาติสยํ ติณฺณมฺปิ กิจฺจกรณโต. เอส นโย สมฺมาวาจาทีสุปิ.

"Hành lời nói" là làm phát sanh lời nói, nghĩa là là duyên đặc biệt cho sự phát sanh của âm thanh lời nói. Tầm hiệp thế tương ưng với ba mươi hai tâm hành lời nói do làm phát sanh ngữ biểu tri. Tuy nhiên, tên của nó là "khẩu hành" là do quy ước, hoặc do sự chấm dứt khả năng đó. Còn "hành" là do sự phát sanh. Sau khi nói "chúng vây quanh chánh tư duy siêu thế", (câu hỏi được đặt ra là) trong ba loại chánh tư duy, đôi khi chúng vây quanh loại nào? Nhắm đến câu hỏi này, (ngài) nói "ở đây" v.v... Chúng được tìm thấy trong các tâm khác nhau vì có những nguyên nhân quy tụ khác nhau, và chúng chỉ sanh khởi trong giai đoạn chuẩn bị. Nó (chánh tư duy) nhận được ba tên do đã thực hiện một cách xuất sắc phận sự của cả ba bằng cách đoạn trừ cả ba loại đối nghịch. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho chánh ngữ v.v...

๑๓๘. วิรมติ เอตายาติ เวรมณี วิรติ วุจฺจติ. สา มุสาวาทโต วิรมณสฺส การณภาวโต เจตนาปิ เวรสฺส มณนโต วินาสนโต วิรติปีติ อาห – ‘‘วิรติปิ เจตนาปิ วฏฺฏตี’’ติ. อารกา รมตีติ สมุจฺฉินฺเนหิ ทูรโต สมุสฺสาเรติ. วินา เตหิ รมตีติ อจฺจนฺตเมว เตหิ วินา ภวติ. ตโต ตโตติ ทิฏฺเฐ อทิฏฺฐวาทาทิโต มุสาวาทา. วิเสสโต อนุปฺปตฺติธมฺมตฺตา ปฏินิวตฺตา หุตฺวา.

138. "Người ta từ bỏ nhờ nó", do đó nó được gọi là sự từ bỏ (veramaṇī), sự chế ngự (virati). Nó là nguyên nhân của việc từ bỏ nói dối, nên nó cũng là tư. Vì nó nghiền nát, hủy diệt oán thù, nên nó cũng là sự chế ngự. (Do đó, ngài) nói: "cả sự chế ngự và tư đều đúng". "Vui thích ở xa" có nghĩa là nó loại bỏ những (điều ác) đã được đoạn trừ ra xa. "Vui thích không có chúng" có nghĩa là hoàn toàn không có chúng. "Từ điều này, điều kia" là từ việc nói dối như nói thấy thành không thấy v.v... Đặc biệt là đã quay lưng lại vì chúng là những pháp không nên đạt đến.

๑๔๐. ติวิเธน กุหนวตฺถุนาติ ปจฺจยปฏิเสวน-สามนฺตชปฺปน-อิริยาปถปวตฺตนสงฺขาเตน ปาปิจฺฉตา นิพฺพตฺเตน ติวิเธน กุหนวตฺถุนา. เอตาย กุหนาย กรณภูตาย ปจฺจยุปฺปาทนตฺถํ นิมิตฺตํ สีลํ เอเตสนฺติ โยชนา. อตฺตวิสยลาภเหตุ อกฺโกสนขุํสนวมฺภนาทิวเสน ปิสนํ ฆฏฺฏนํ วิเหฐนํ นิปฺเปโส. อิโต ลทฺธํ อญฺญสฺส, ตโต ลทฺธํ ปรสฺส ทตฺวา เอวํ ลาเภน ลาภํ นิชิคีํสตีติ ลาเภน ลาภํ นิชิคีํสนา. ปาฬิยํ อาคโต กุหนาทิวเสน มิจฺฉาอาชีโว. โก ปน โสติ อาห ‘‘อาชีวเหตู’’ติอาทิ. ตาสํเยวาติ อวธารณํ, ‘‘อาชีโว กุปฺปมาโน กายวจีทฺวาเรสุ เอว กุปฺปตี’’ติ กตฺวา วุตฺตํ.

140. "Bằng ba sự việc lừa dối" là bằng ba sự việc lừa dối được tạo ra bởi ác dục, được gọi là sự thọ dụng vật dụng, sự nói bóng gió, và sự thể hiện oai nghi. Bằng sự lừa dối này vốn là công cụ, (họ) làm dấu hiệu về giới hạnh của mình để tạo ra vật dụng, đây là cách nối kết. Sự nghiền nát là sự chà xát, sự va chạm, sự làm phiền bằng cách mắng nhiếc, chê bai, khinh miệt v.v... vì mục đích đạt được lợi lộc cho bản thân. "Mong muốn lợi lộc bằng lợi lộc" là (hành động) cho người khác vật đã nhận được từ đây, cho người khác nữa vật đã nhận được từ kia, như vậy là mong muốn lợi lộc bằng lợi lộc. Tà mạng được đề cập trong kinh điển là bằng cách lừa dối v.v... Vậy nó là gì? (Ngài) nói "vì sinh kế" v.v... "Chỉ của chúng" là sự xác định, được nói ra vì "sinh kế khi bị lay động, chỉ lay động ở thân môn và khẩu môn".

๑๔๑. สมฺมา [Pg.309] ปสตฺถา โสภนา นิยฺยานิกา ทิฏฺฐิ เอตสฺสาติ สมฺมาทิฏฺฐิ, ปุคฺคโล. ตสฺส ปน ยสฺมา สมฺมาทิฏฺฐิ สจฺจาภิสมยสฺส นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย อวสฺสโย, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยํ ฐิตสฺสา’’ติ. ปโหติ ภวติ ตาย สเหว อุปฺปชฺชติ ปวตฺตติ. ปจฺจเวกฺขณญาณํ ยาถาวโต ชานนฏฺเฐน สมฺมาญาณนฺติ อิธาธิปฺเปตํ, ตญฺจ โข มคฺคสมาธิมฺหิ ฐิเต เอว โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ อาห – ‘‘มคฺคสมฺมาสมาธิมฺหิ…เป… สมฺมาญาณํ ปโหตี’’ติอาทิ. อิมินา กึ ทสฺเสตีติ? ยถา มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยํ ฐิโต ปุคฺคโล, ‘‘สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ วุตฺโต, เอวํ มคฺคผลปจฺจเวกฺขณญาเณ ฐิโต, ‘‘สมฺมาญาโณ’’ติ วุตฺโต, ตสฺส จ มคฺคผลสมฺมาสมาธิปวตฺติยา ปโหติ สมฺมาญาณสฺส สมฺมาวิมุตฺติยา ปโหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ผลสมาธิ ตาว ปวตฺตตุ, มคฺคสมาธิ ปน กถนฺติ? ตมฺปิ อกุปฺปภาวตาย อจฺจนฺตสมาธิภาวโต กิจฺจนิปฺผตฺติยา ปวตฺตเตวาติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. ฐเปตฺวา อฏฺฐผลงฺคานีติ ผลภูตานิ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนิ อฏฺฐงฺคานิ, ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหตี’’ติอาทินา วิสุํ คหิตตฺตา ฐเปตฺวา. สมฺมาญาณํ ปจฺจเวกฺขณํ กตฺวาติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ สมฺมาญาณํ กตฺวา. ผลํ กาตุนฺติ ผลธมฺมสหจริตตาย วิปากสภาวตาย จ ‘‘ผล’’นฺติ ลทฺธนาเม ผลสมฺปยุตฺตธมฺเม สมฺมาวิมุตฺตึ กาตุํ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ. ตถา จ วุตฺตํ สลฺเลขสุตฺตวณฺณนายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๘๓) ‘‘ผลสมฺปยุตฺตานิ ปน สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนิ อฏฺฐงฺคานิ ฐเปตฺวา เสสธมฺมา สมฺมาวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา’’ติ.

141. Sammādiṭṭhi, người có chánh kiến, là người có tri kiến được tán thán một cách chân chánh, tốt đẹp, có khả năng đưa đến giải thoát. Lại nữa, vì chánh kiến của người ấy là nền tảng cho sự chứng ngộ các chân lý, cho sự thực chứng Niết Bàn, nên có lời nói rằng: “Đối với người đã an trú trong chánh kiến của đạo.” Pahoti (có khả năng sanh khởi) có nghĩa là trở thành, sanh khởi và tiếp diễn cùng với tri kiến ấy. Ở đây, paccavekkhaṇañāṇaṃ (trí tuệ quán xét) được hiểu là sammāñāṇaṃ (chánh trí) theo nghĩa biết đúng như thật, và điều này chỉ xảy ra khi đã an trú trong chánh định của đạo. Để chỉ rõ ý nghĩa này, có lời nói rằng: “Khi đã an trú trong chánh định của đạo... cho đến... chánh trí có khả năng sanh khởi,” v.v... Điều này cho thấy điều gì? Giống như người an trú trong chánh kiến của đạo được gọi là “người có chánh kiến,” cũng vậy, người an trú trong trí tuệ quán xét đạo và quả được gọi là “người có chánh trí.” Và điều này cho thấy rằng, do sự tiếp diễn của chánh định trong đạo và quả, chánh trí có khả năng sanh khởi, và do chánh trí, chánh giải thoát có khả năng sanh khởi. Quả định thì cứ tiếp diễn, nhưng còn đạo định thì sao? Đạo định cũng được xem là tiếp diễn do bản chất không lay động, do trạng thái định tuyệt đối, và do đã hoàn thành phận sự. Ṭhapetvā aṭṭhaphalaṅgāni (ngoại trừ tám quả chi) có nghĩa là ngoại trừ tám chi phần thuộc về quả, tức là chánh kiến v.v..., vì chúng đã được đề cập riêng trong câu “Đối với người có chánh kiến, chánh tư duy có khả năng sanh khởi,” v.v... Sammāñāṇaṃ paccavekkhaṇaṃ katvā (sau khi đã thực hiện sự quán xét bằng chánh trí) có nghĩa là sau khi đã biến trí tuệ quán xét thành chánh trí. Phalaṃ kātuṃ (để tạo ra quả) có nghĩa là, đã được nói rằng, có thể tạo ra chánh giải thoát trong các pháp tương ưng với quả, vốn được gọi là “quả” do chúng đồng hành với pháp quả và có bản chất là quả dị thục. Và điều này cũng đã được nói trong chú giải kinh Sallekha (Ma. Ni. Aṭṭha. 1.83): “Nên biết rằng, ngoại trừ tám chi phần tương ưng với quả là chánh kiến v.v..., các pháp còn lại chính là chánh giải thoát.”

๑๔๒. นิชฺชิณฺณาติ นิชฺชีริตา, วิทฺธสฺตา วินาสิตาติ อตฺโถ. ผลํ กถิตนฺติ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส, ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหตี’’ติ อิมินา วาเรน สามญฺญผลํ กถิตนฺติ วทนฺติ, นิชฺชีรณํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนนฺติ อธิปฺปาโย. นิชฺชีรณํ ปน สมุจฺฉินฺทนนฺติ กตฺวา, มชฺฌิมภาณกา…เป… มคฺโค กถิโตติ วทนฺติ. ทสฺสนฏฺเฐนาติ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน จตุนฺนํ สจฺจานํ ปจฺจกฺขโต ทสฺสนฏฺเฐน. วิทิตกรณฏฺเฐนาติ ปจฺจกฺเขน ยถาทิฏฺฐานํ มคฺคผลานํ ปากฏกรณฏฺเฐน. ตทธิมุตฺตฏฺเฐนาติ ตสฺมึ ยถาสจฺฉิกเต นิพฺพาเน อธิมุจฺจนภาเวน.

142. Nijjiṇṇā có nghĩa là nijjīritā (đã bị hao mòn), viddhastā (đã bị phá hủy), vināsitā (đã bị tiêu diệt). Phalaṃ kathitaṃ (quả đã được tuyên thuyết) có nghĩa là, một số vị nói rằng, qua đoạn văn “Này các Tỳ khưu, đối với người có chánh kiến, tà kiến đã bị hao mòn,” quả Sa-môn đã được tuyên thuyết, với ý nghĩa rằng sự hao mòn ở đây là sự trấn áp. Tuy nhiên, các vị Trung Bộ Sư... cho đến... nói rằng, vì cho rằng sự hao mòn ở đây là sự đoạn trừ, nên đạo đã được tuyên thuyết. Dassanaṭṭhena (với ý nghĩa thấy) là với ý nghĩa thấy rõ bốn chân lý một cách trực tiếp qua sự liễu tri, chứng ngộ, v.v... Viditakaraṇaṭṭhena (với ý nghĩa làm cho biết rõ) là với ý nghĩa làm cho hiển lộ một cách trực tiếp các đạo và quả đã được thấy đúng như thật. Tadadhimuttaṭṭhena (với ý nghĩa hướng tâm đến đó) là với bản chất hướng tâm đến Niết Bàn đã được thực chứng đúng như thật.

กุสลปกฺขาติ อนวชฺชโกฏฺฐาสา. มหาวิปากทาเนนาติ มหโต วิปุลสฺส โลกุตฺตรสฺส สุขวิปากสฺส เจว กายิกาทิทุกฺขวิปากสฺส จ ทาเนน.

Kusalapakkhā (thuộc về phe thiện) có nghĩa là các phần không thể bị chê trách. Mahāvipākadānena (do mang lại quả báo lớn) có nghĩa là do mang lại quả báo hạnh phúc siêu thế, to lớn, rộng lớn, và cả quả báo đau khổ về thân thể, v.v...

ยถา [Pg.310] มหาวิปากสฺส ทาเนน มหาจตฺตารีสกํ, ตถา พหุตายปิ มหาจตฺตารีสโกติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อิมสฺมิญฺจ ปน สุตฺเต ปญฺจ สมฺมาทิฏฺฐิโย กถิตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. พหุอตฺโถปิ หิ มหา-สทฺโท โหติ ‘‘มหาชโน’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๖๕). เอตฺถ จ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินา วตฺถุเภเทน ทส มิจฺฉาทิฏฺฐิธมฺมา กถิตา, วตฺถุเภเทเนว, ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินา ทส สมฺมาทิฏฺฐิธมฺมาติ วีสติ โหติ. ยถา ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส, ภิกฺขเว, สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหตี’’ติอาทินา มคฺควเสน ทส สมฺมตฺตธมฺมา, ตปฺปฏิปกฺขภูตา ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิสฺส มิจฺฉาสงฺกปฺโป ปโหตี’’ติอาทินา อตฺถโต ทส มิจฺฉตฺตธมฺมาติ วีสติ, ตถา ผลวเสน เตสุ เอวํ วีสติ. กถํ วาเรปิ สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย ทสาติ วีสติ? เอวเมเต ทฺเว จตฺตารีสกานิ ปุริเมน สทฺธึ ตโย จตฺตารีสกา วิภาวิตาติ เวทิตพฺพา.

Để chỉ ra rằng kinh này được gọi là Mahācattārīsaka (Kinh Đại Bốn Mươi) không chỉ vì nó mang lại quả báo lớn, mà còn vì số lượng nhiều, nên có lời nói rằng: “Và trong kinh này, năm loại chánh kiến đã được thuyết giảng,” v.v... Bởi vì từ “mahā” (lớn) cũng có nghĩa là “nhiều,” như trong “mahājano” (đám đông), v.v... Ở đây, mười pháp tà kiến đã được thuyết giảng theo sự phân biệt về đối tượng, bắt đầu bằng “không có quả báo của sự bố thí.” Tương tự, theo sự phân biệt về đối tượng, mười pháp chánh kiến bắt đầu bằng “có quả báo của sự bố thí,” như vậy là hai mươi. Giống như mười pháp chân chánh thuộc về đạo, bắt đầu bằng “Này các Tỳ khưu, đối với người có chánh kiến, chánh tư duy có khả năng sanh khởi,” và đối lập với chúng, mười pháp tà vạy về mặt ý nghĩa, bắt đầu bằng “Đối với người có tà kiến, tà tư duy có khả năng sanh khởi,” như vậy là hai mươi. Tương tự, về phương diện quả, cũng có hai mươi pháp như vậy. Làm thế nào mà trong mỗi phần lại có mười pháp như chánh kiến, v.v... thành hai mươi? Như vậy, nên hiểu rằng hai bộ bốn mươi này, cùng với bộ bốn mươi trước, tạo thành ba bộ bốn mươi đã được giải thích.

๑๔๓. ปสํสิยสฺส อุชุวิปจฺจนีกํ นินฺทิยํ ปสํสนฺโตปิ อตฺถโต ปสํสิยํ นินฺทนฺโต นาม โหติ. ปสํสิยสฺส คุณปริธํสนมุเขเนว หิ นินฺทิยสฺส ปสํสาย ปวตฺตนโตติ อาห – ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐินามายํ โสภนาติ วทนฺโตปิ สมฺมาทิฏฺฐึ ครหติ นามา’’ติอาทิ. เอวมาทีติ อาทิสทฺเทน ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สํกิเลสายา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๘; ม. นิ. ๒.๒๒๗) เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ; ตสฺมา เอวํวาทิโนติ เอวํ เหตุ ปฏิกฺเขปวาทิโนติ อตฺโถ. โอกฺกนฺตนิยามาติ โอคาฬฺหมิจฺฉตฺตนิยามา. เอวรูปํ ลทฺธึ คเหตฺวาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ จูฬปุณฺณมสุตฺตวณฺณนายํ วุตฺตนยเมว ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เอทิโส หิ ‘‘พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺโฉ’’ติอาทิ วุตฺตสทิโส.

143. Người tán thán điều đáng chê trách, vốn hoàn toàn đối nghịch với điều đáng tán thán, thì về mặt ý nghĩa, người ấy được xem là đang chê bai điều đáng tán thán. Bởi vì sự tán thán điều đáng chê trách chỉ diễn ra thông qua việc hủy hoại các phẩm chất của điều đáng tán thán. Do đó, có lời nói rằng: “Người nói rằng ‘tà kiến này là tốt đẹp’ thì cũng được xem là đang khiển trách chánh kiến,” v.v... Evamādi (v.v...) – với từ “ādi” (v.v...), câu này bao gồm cả quan điểm như “không có nhân, không có duyên cho sự ô nhiễm của chúng sanh.” Do đó, evaṃvādino (người nói như vậy) có nghĩa là người chủ trương phủ nhận nhân quả. Okkantaniyāmā (đã đi vào định pháp) có nghĩa là đã đi vào định pháp của tà vạy. Những gì cần nói về các câu như evarūpaṃ laddhiṃ gahetvā (sau khi chấp thủ một quan điểm như vậy), v.v... đều theo phương pháp đã được trình bày trong chú giải kinh Cūḷapuṇṇama, do đó nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày ở đó. Một người như vậy quả thật giống như người được nói là “ngay cả các vị Phật cũng không thể chữa trị.”

อตฺตโน นินฺทาภเยนาติ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิญฺจ นาเมเต ครหนฺตี’’อาทินา อุปริ ปเรหิ วตฺตพฺพนินฺทาภเยน. ฆฏฺฏนภเยนาติ ตถา ปเรสํ อาสาทนาภเยน. สหธมฺเมน ปเรน อตฺตโน อุปริ กาตพฺพนิคฺคโห อุปารมฺโภ, ครหโต ปริตฺตาโส อุปารมฺภภยํ, ตํ ปน อตฺถโต อุปวาทภยํ โหตีติ อาห ‘‘อุปวาทภเยนา’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Attano nindābhayena (do sợ bị chê bai) có nghĩa là do sợ sự chê bai sẽ được người khác nói ra sau này, như trong câu “và họ không khiển trách chánh kiến,” v.v... Ghaṭṭanabhayena (do sợ va chạm) có nghĩa là do sợ xúc phạm người khác. Upārambho là sự khiển trách, quở phạt mà người khác sẽ thực hiện đối với mình theo đúng Chánh pháp. Sự sợ hãi việc bị khiển trách là upārambhabhayaṃ, và điều đó về mặt ý nghĩa chính là sự sợ hãi bị vu khống, nên có lời nói là “upavādabhayena” (do sợ bị vu khống). Phần còn lại thì dễ hiểu.

มหาจตฺตารีสกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa sâu kín trong Chú giải kinh Đại Bốn Mươi đến đây là kết thúc.

๘. อานาปานสฺสติสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải kinh Nhập Tức Xuất Tức Niệm

๑๔๔. ปุพฺเพนาติ [Pg.311] นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. ‘‘อปรํ วิเสส’’นฺติ วุตฺตตฺตา วิเสสวิสโย จ ปุพฺพสทฺโทติ อาห – ‘‘สีลปริปูรณาทิโต ปุพฺพวิเสสโต’’ติ.

144. Pubbena là một công cụ cách (karaṇavacanaṃ) được dùng trong nghĩa vô nhân xưng (nissakke). Vì có lời nói rằng “aparaṃ visesaṃ” (một sự đặc biệt khác), nên từ “pubba” (trước) có đối tượng là sự đặc biệt. Do đó, có lời giải thích là: “sīlaparipūraṇādito pubbavisesato” (từ sự đặc biệt trước đó là sự viên mãn giới hạnh, v.v...).

๑๔๕. อารทฺโธ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปตฺติยา อาราธิโต. ยทตฺถาย สาสเน ปพฺพชฺชา, วิเสสาปตฺติ จ, ตเทเวตฺถ อปฺปตฺตนฺติ อธิปฺเปตํ, ตํ ฌานวิปสฺสนานิมิตฺตนฺติ อาห – ‘‘อปฺปตฺตสฺส อรหตฺตสฺสา’’ติ. โกมุทีติ กุมุทวตี. ตทา กิร กุมุทานิ สุปุปฺผิตานิ โหนฺติ. เตนาห – ‘‘กุมุทานํ อตฺถิตาย โกมุที’’ติ. กุมุทานํ สมูโห, กุมุทานิ เอว วา โกมุทา, เต เอตฺถ อตฺถีติ โกมุทีติ. ปวารณสงฺคหนฺติ มหาปวารณํ อกตฺวา อาคมนียสงฺคหณํ.

145. Āraddho có nghĩa là đã được hài lòng do sự thực hành đúng theo lời chỉ dạy. Điều được ngụ ý là: ‘Vị ấy chưa chứng đạt được điều này,’ tức là mục đích của việc xuất gia trong giáo pháp và sự chứng đắc đặc biệt. Điều ấy là nhân của thiền và minh sát, nên ngài đã nói: “appattassa arahattassā”ti (của quả A-la-hán chưa được chứng đắc). Komudī là kumudavatī (có hoa súng). Khi ấy, được biết các hoa súng nở rộ. Do đó, ngài đã nói: “kumudānaṃ atthitāya komudī”ti (là komudī do có sự hiện hữu của các hoa súng). Komudī là một cụm hoa súng, hoặc chính các hoa súng là komudā, chúng hiện hữu ở đây nên là komudī. Pavāraṇasaṅgahanti (sự thâu nhiếp lễ Tự tứ) là sự thâu nhiếp (chư Tăng) sẽ đến mà không làm lễ Đại Tự tứ.

อารทฺธวิปสฺสกสฺสาติ อารภิตวิปสฺสนสฺส, วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อุสฺสุกฺกาเปตฺวา วิปสฺสิสฺส. ภิกฺขู อิธ โอสริสฺสนฺติ วุตฺถวสฺสา ปวาริตปวารณา ‘‘ภควนฺตํ วนฺทิสฺสาม, กมฺมฏฺฐานํ โสเธสฺสาม, ยถาลทฺธํ วิเสสญฺจ ปเวทิสฺสามา’’ติ อชฺฌาสเยน. อิเม ภิกฺขูติ อิเม ตรุณสมถวิปสฺสนา ภิกฺขู. วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ เสนาสนสปฺปายาทิอลาเภน. อปลิพุทฺธนฺติ อญฺเญหิ อนุปทฺทุตํ. เสนาสนํ คเหตุํ น ลภนฺติ อนฺโตวสฺสภาวโต. เอกสฺส ทินฺโนปิ สพฺเพสํ ทินฺโนเยว โหติ, ตสฺมา สุตสุตฏฺฐาเนเยว เอกมาสํ วสิตฺวา โอสรึสุ.

Āraddhavipassakassā có nghĩa là của vị đã bắt đầu minh sát, của vị đang minh sát sau khi đã làm cho minh sát tăng trưởng và nỗ lực. Các vị tỳ khưu đã an cư xong, đã làm lễ Tự tứ xong sẽ tụ hội về đây với ý định rằng: “Chúng ta sẽ đảnh lễ đức Thế Tôn, sẽ thanh lọc đề mục thiền, và sẽ trình bày về sự chứng đắc đặc biệt đã đạt được.” Ime bhikkhū (các vị tỳ khưu này) là các vị tỳ khưu có thiền chỉ và thiền quán còn non trẻ này. Các vị ấy sẽ không thể làm phát sanh sự chứng đắc đặc biệt do không có được sự thích hợp về trú xứ và các thứ khác. Apalibuddhan có nghĩa là không bị những người khác quấy nhiễu. Các vị ấy không nhận được trú xứ để ở vì đang trong mùa mưa. (Trú xứ) được cho một vị cũng là đã được cho tất cả. Do đó, các vị ấy đã ở lại một tháng tại những nơi đã nghe ngóng rồi đã tụ hội về.

๑๔๖. อลนฺติ ยุตฺตํ, โอปายิกนฺติ อตฺโถ, ‘‘อลเมว นิพฺพินฺทิตุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๗๒; สํ. นิ. ๒.๑๒๔, ๑๒๘, ๑๓๔, ๑๔๓) วิย. ปุฏพทฺธํ ปริหริตฺวา อสิตํ ปุโฏสํ อ-การสฺส โอ-การํ กตฺวา. เตนาห ‘‘ปาเถยฺย’’นฺติ.

146. Alan có nghĩa là thích hợp, là tương xứng, giống như trong các câu: “alameva nibbinditun”ti (thật đủ để nhàm chán), v.v… Puṭosaṃ là (thực phẩm) được ăn sau khi đã mang đi trong gói buộc, do biến đổi mẫu tự ‘a’ thành mẫu tự ‘o’. Do đó, ngài đã nói là “pātheyyan”ti (lương thực đi đường).

๑๔๗. วิปสฺสนา กถิตาติ อนิจฺจสญฺญามุเขเนว วิปสฺสนาภาวนา กถิตา. น หิ เกวลาย อนิจฺจานุปสฺสนาย วิปสฺสนากิจฺจํ สมิชฺฌติ. พหู ภิกฺขู เต จ วิตฺถารรุจิกาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ.

147. Vipassanā kathitā (minh sát được nói đến) có nghĩa là sự tu tiến minh sát được nói đến chỉ bằng phương diện vô thường tưởng. Vì rằng phận sự của minh sát không thành tựu chỉ với sự quán vô thường đơn thuần. Ngụ ý là: “Có nhiều vị tỳ khưu và các vị ấy có khuynh hướng ưa thích sự rộng rãi.” Do đó, ngài đã nói: “tasmā”ti (do đó), v.v…

๑๔๙. สพฺพตฺถาติ [Pg.312] สพฺพวาเรสุ. ‘‘ตสฺมา ติห, ภิกฺขเว, เวทนานุปสฺสี’’ติอาทีสุปิ ปีติปฏิสํเวทิตาทิวเสเนว เวทนานุปสฺสนาย วุตฺตตฺตา, ‘‘สุขเวทนํ สนฺธาเยตํ วุตฺต’’นฺติ อาห. สติปฏฺฐานภาวนามนสิการตาย วุตฺตํ – ‘‘สาธุกํ มนสิการ’’นฺติ. สญฺญานาเมน ปญฺญา วุตฺตา เตสํ ปโยคตฺตา. มนสิการนาเมน เวทนา วุตฺตา, ภาวนาย ปริจิตตฺตา อารมฺมณสฺส มนสิการนฺติ กตฺวา. วิตกฺกวิจาเร ฐเปตฺวาติ วุตฺตํ วจีสงฺขารตฺตา เตสํ.

149. Sabbatthā có nghĩa là trong tất cả các trường hợp. Ngay cả trong các câu: “Tasmā tiha, bhikkhave, vedanānupassī”ti (Này các Tỳ khưu, do đó ở đây, vị ấy là người quán thọ), v.v… cũng do đã được nói về sự quán thọ bằng cách cảm nhận hỷ, v.v… nên ngài đã nói: “Điều này được nói đến liên quan đến lạc thọ.” Do là sự tác ý trong việc tu tiến niệm xứ nên đã được nói là: “sādhukaṃ manasikāran”ti (sự tác ý khéo léo). Trí tuệ được gọi bằng tên ‘tưởng’ do sự áp dụng của chúng. Thọ được gọi bằng tên ‘tác ý’, vì cho rằng đó là sự tác ý của đối tượng do đã được thực hành thuần thục bởi sự tu tiến. Vitakkavicāre ṭhapetvā (sau khi đã đặt tầm và tứ sang một bên) đã được nói đến vì chúng là hành của lời nói.

เอวํ สนฺเตปีติ ยทิปิ มนสิการปริยาปนฺนตาย ‘‘มนสิกาโร’’ติ วุตฺตํ, เอวํ สนฺเต เวทนานุปสฺสนาภาโว น ยุชฺชติ, อสฺสาสปสฺสาสา หิสฺส อารมฺมณํ. วตฺถุนฺติ สุขาทีนํ เวทนานํ ปวตฺติฏฺฐานภูตํ วตฺถุํ อารมฺมณํ กตฺวา เวทนาว เวทิยติ, เวทนาย เอกนฺตภาวทสฺสเนน ตสฺส เวทนานุปสฺสนาภาโว ยุชฺชติ เอวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. เอตสฺส อนุโยคสฺส.

Evaṃ santepi (dầu cho là như vậy): Dầu cho đã được gọi là ‘tác ý’ do được bao gồm trong tác ý, nhưng khi là như vậy thì việc không phải là quán thọ là không hợp lý, vì hơi thở vô hơi thở ra là đối tượng của vị ấy. Vatthun (vật): Sau khi lấy vật làm đối tượng, là nơi diễn tiến của các thọ như lạc, v.v…, chính thọ được cảm nhận. Bằng cách chỉ ra ý nghĩa này, ngài cho thấy rằng việc ấy là quán thọ là hợp lý do thấy được bản chất duy nhất của thọ. Của sự thực hành này.

ทฺวีหากาเรหีติ เย สนฺธาย วุตฺตํ, เต ทสฺเสนฺโต ‘‘อารมฺมณโต อสมฺโมหโต จา’’ติ อาห. สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเนติ ปีติสหคตานิ ปฐมทุติยชฺฌานานิ ปฏิปาฏิยา สมาปชฺชติ. สมาปตฺติกฺขเณติ สมาปชฺชนกฺขเณ. ฌานปฏิลาเภนาติ ฌาเนน สมงฺคีภาเวน. อารมฺมณโต อารมฺมณมุเขน ตทารมฺมณฌานปริยาปนฺนา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ อารมฺมณสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา. ยถา นาม สปฺปปริเยสนํ จรนฺเตน ตสฺส อาสเย ปฏิสํวิทิเต โสปิ ปฏิสํวิทิโตว โหติ มนฺตาคทพเลน ตสฺส คหณสฺส สุกรตฺตา; เอวํ ปีติยา อาสยภูเต อารมฺมเณ ปฏิสํวิทิเต สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา เอว โหติ สลกฺขณโต สามญฺญลกฺขณโต จ ตสฺสา คหณสฺส สุกรตฺตา. วิปสฺสนากฺขเณติ วิปสฺสนาปญฺญาปุพฺพงฺคมาย มคฺคปญฺญาย วิเสสโต ทสฺสนกฺขเณ. ลกฺขณปฏิเวธาติ ปีติยา สลกฺขณสฺส สามญฺญลกฺขณสฺส จ ปฏิวิชฺฌเนน. ยญฺหิ ปีติยา วิเสสโต สามญฺญโต จ ลกฺขณํ, ตสฺมึ วิทิเต สา ยาถาวโต วิทิตา โหติ. เตนาห – ‘‘อสมฺโมหโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหตี’’ติ.

Dvīhākārehi (bằng hai cách): Trong khi chỉ ra những điều được nói đến liên quan đến câu ấy, ngài đã nói: “ārammaṇato asammohato cā”ti (từ đối tượng và từ sự không si mê). Sappītike dve jhāne (hai thiền có hỷ) có nghĩa là vị ấy nhập tuần tự thiền thứ nhất và thiền thứ nhì có đi kèm với hỷ. Samāpattikkhaṇe (trong khoảnh khắc nhập định) có nghĩa là trong khoảnh khắc đang nhập. Jhānapaṭilābhena (do sự chứng đắc thiền) có nghĩa là do sự hợp thành với thiền. Ārammaṇato (từ đối tượng): Bằng phương diện đối tượng, hỷ được bao gồm trong thiền có đối tượng ấy được cảm nhận do đối tượng được cảm nhận. Ví như người đang đi tìm kiếm rắn, khi nơi ở của nó được cảm nhận thì nó cũng được xem như đã được cảm nhận, do việc bắt nó là dễ dàng nhờ vào sức mạnh của thần chú và thuốc; tương tự như vậy, khi đối tượng là nơi nương tựa của hỷ được cảm nhận thì hỷ ấy cũng được xem như đã được cảm nhận, do việc nắm bắt nó về tự tướng và cộng tướng là dễ dàng. Vipassanākkhaṇe (trong khoảnh khắc minh sát) có nghĩa là trong khoảnh khắc thấy một cách đặc biệt bằng đạo tuệ có minh sát tuệ đi trước. Lakkhaṇapaṭivedhā (do sự thâm nhập các tướng) có nghĩa là do sự thâm nhập tự tướng và cộng tướng của hỷ. Vì rằng, khi tướng đặc biệt và tướng chung của hỷ được biết đến thì nó được biết đến đúng như thật. Do đó, ngài đã nói: “asammohato pīti paṭisaṃviditā hotī”ti (hỷ được cảm nhận do không có sự si mê).

อิทานิ ตมตฺถํ ปาฬิยา วิภาเวตุํ, ‘‘วุตฺตมฺปิ เจต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทีฆํ อสฺสาสวเสนาติ ทีฆสฺส อสฺสาสสฺส อารมฺมณภูตสฺส วเสน. จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโตติ ฌานปริยาปนฺนํ อวิกฺเขโปติ ลทฺธนามํ [Pg.313] จิตฺตสฺเสกคฺคตํ ตํสมฺปยุตฺตาย ปญฺญาย ปชานโต. ยเถว หิ อารมฺมณมุเขน ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ, เอวํ ตํสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ อารมฺมณมุเขน ปฏิสํวิทิตา เอว โหนฺติ. สติ อุปฏฺฐิตา โหตีติ ทีฆํ อสฺสาสวเสน ฌานสมฺปยุตฺตา สติ ตสฺมึ อารมฺมเณ อุปฏฺฐิเต อารมฺมณมุเขน ฌาเนปิ อุปฏฺฐิตา เอว นาม โหติ. ตาย สติยาติ เอวํ อุปฏฺฐิตาย ตาย สติยา ยถาวุตฺเตน เตน ญาเณน สุปฺปฏิวิทิตตฺตา อารมฺมณสฺส ตสฺส วเสน ตทารมฺมณา สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. อวเสสปทานิปีติ ‘‘ทีฆํ ปสฺสาสวเสนา’’ติอาทิปทานิปิ.

Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa ấy bằng Chánh văn, câu “vuttampi cetan”ti (và điều này cũng đã được nói), v.v… đã được nói đến. Ở đây, dīghaṃ assāsavasena (do năng lực của hơi thở vô dài) có nghĩa là do năng lực của hơi thở vô dài đã trở thành đối tượng. Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato (của người tuệ tri sự nhất tâm, sự không phân tán của tâm) có nghĩa là của người tuệ tri bằng trí tuệ tương ưng với nó về sự nhất tâm của tâm, được gọi là sự không phân tán, được bao gồm trong thiền. Vì rằng, giống như hỷ được cảm nhận bằng phương diện đối tượng, các pháp tương ưng với nó cũng được cảm nhận bằng phương diện đối tượng. Sati upaṭṭhitā hoti (niệm được an trú) có nghĩa là niệm tương ưng với thiền, do năng lực của hơi thở vô dài, khi đối tượng ấy được an trú thì cũng được gọi là được an trú trong thiền bằng phương diện đối tượng. Tāya satiyā (bởi niệm ấy): Bởi niệm ấy đã được an trú như vậy, do đối tượng được thâm nhập tốt đẹp bởi trí tuệ ấy đã được nói đến, do năng lực của nó, hỷ có đối tượng ấy được cảm nhận. Avasesapadānipi (các câu còn lại cũng vậy) có nghĩa là các câu “dīghaṃ passāsavasenā”ti (do năng lực của hơi thở ra dài), v.v… cũng vậy.

เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค วุตฺตมตฺถํ อิมสฺมึ สุตฺเต โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ, ‘‘อิตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิมินาปิ โยคินา มนสิกาเรน ปฏิลภิตพฺพโต ปฏิลาโภติ วุตฺตํ – ‘‘ฌานสมฺปยุตฺเต เวทนาสงฺขาตมนสิการปฏิลาเภนา’’ติ.

Để trình bày ý nghĩa đã được nói trong (bộ) Vô Ngại Giải Đạo bằng cách áp dụng vào kinh này, (đoạn) bắt đầu bằng ‘iti’ đã được nói. Cũng vì có thể được chứng đắc bởi hành giả qua tác ý này, nên được gọi là ‘sự chứng đắc’ – (như trong câu) ‘bởi sự chứng đắc tác ý được gọi là thọ tương ưng với thiền’.

อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตนฺติ อสฺสาสปสฺสาเส นิสฺสาย ปฏิลทฺธปฏิภาคนิมิตฺตํ อารมฺมณํ กิญฺจาปิ กโรติ; สติญฺจ สมฺปชญฺญญฺจ อุปฏฺฐเปตฺวา ปวตฺตนโต อารมฺมณมุเขน ตทารมฺมณสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสีเยว นาเมส โหติ. เอวํ จิตฺตานุปสฺสนาปิ สติสมฺปชญฺญพเลเนว โหตีติ อาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. ปชหติ เอเตน, สยํ วา ปชหตีติ ปหานํ, ญาณํ. โทมนสฺสวเสน พฺยาปาทนีวรณํ ทสฺสิตํ ตเทกฏฺฐภาวโต. ตสฺสาติ นีวรณปพฺพสฺส. ปหานกรญาณนฺติ ปชหนญาณํ. วิปสฺสนาปรมฺปรนฺติ ปฏิปาฏิยา วิปสฺสนมาห. สมถปฏิปนฺนนฺติ มชฺฌิมสมถนิมิตฺตํ ปฏิปนฺนจิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ. เอกโต อุปฏฺฐานนฺติ ปฏิปกฺขวิคเมน เอกภาเวน อุปฏฺฐานํ. สหชาตานํ อชฺฌุเปกฺขนา โหตีติ ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสเนสุ พฺยาปารสฺส อนาปชฺชิตตฺตา อารมฺมณานํ อชฺฌุเปกฺขนา, ‘‘ยทตฺถิ ยํ ภูตํ ตํ ปชหติ อุเปกฺขํ ปฏิลภตี’’ติ, เอวํ วุตฺตอชฺฌุเปกฺขนา ปวตฺตาติ ปฏิปนฺนา. เกวลํ นีวรณาทิธมฺเมติ นีวรณาทิธมฺเม เอว ปหีเน ทิสฺวา, อถ โข เตสํ ปชหนญาณมฺปิ ยาถาวโต ปญฺญาย ทิสฺวา อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ธมฺมาปิ โข, ภิกฺขเว, ปหาตพฺพา, ปเคว อธมฺมา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๐).

Về tướng hơi thở vô-ra, mặc dù (hành giả) lấy quang tướng đã chứng đắc nhờ vào hơi thở vô-ra làm đối tượng; nhưng vì (việc tu tập) được tiến hành bằng cách an trú niệm và tỉnh giác, và vì đối tượng ấy được cảm nhận qua cửa đối tượng, nên vị ấy thực sự được gọi là người quán tâm trên tâm. Như vậy, việc quán tâm cũng xảy ra chính nhờ vào sức mạnh của niệm và tỉnh giác, (chú giải) nói (đoạn) bắt đầu bằng ‘na hi’. Người ta từ bỏ nhờ vào nó, hoặc tự nó từ bỏ, nên gọi là ‘sự từ bỏ’ (pahānaṃ), tức là trí tuệ. Triền cái sân được chỉ ra qua ưu vì chúng có cùng một ý nghĩa. ‘Tassa’ có nghĩa là của chương về triền cái. ‘Pahānakarañāṇaṃ’ là trí tuệ từ bỏ. ‘Vipassanāparamparanti’ có nghĩa là nói về minh sát theo thứ tự. ‘Samathapaṭipannaṃ’ có nghĩa là xả đối với tâm đã thực hành tướng chỉ tịnh trung bình. ‘Ekato upaṭṭhānaṃ’ là sự an trú một cách đồng nhất do sự loại bỏ các pháp đối nghịch. Sự xả đối với các pháp đồng sanh xảy ra vì không có sự nỗ lực trong việc sách tấn, chế ngự và làm cho phấn khởi, nên có sự xả đối với các đối tượng. (Như câu) ‘vị ấy từ bỏ cái gì có, cái gì hiện hữu, và chứng đắc xả’, sự xả đã được nói như vậy được tiến hành, nên gọi là đã thực hành. Không chỉ thấy các pháp như triền cái đã được đoạn trừ, mà còn thấy bằng trí tuệ một cách như thật cả trí tuệ đoạn trừ chúng, nên (tâm) trở nên xả. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: ‘Này các Tỳ khưu, các pháp cũng cần phải được từ bỏ, huống nữa là các phi pháp’ (Trung Bộ I, 240).

๑๕๐. อนิจฺจาทิวเสน [Pg.314] ปวิจินตีติ อนิจฺจาทิปฺปกาเรหิ วิจินติ ปสฺสติ. นิรามิสาติ กิเลสามิสรหิตา. กายิกเจตสิกทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิยาติ กายจิตฺตานํ สาธุภาวูปคมเนน วิกฺขมฺภิตตฺตา. สหชาตธมฺมานํ เอกสภาเวน ปวตฺติยา สหชาตอชฺฌุเปกฺขนาย อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ.

150. ‘Thẩm sát theo cách vô thường v.v...’ có nghĩa là thẩm sát, thấy theo các phương diện vô thường v.v... ‘Phi vật chất’ có nghĩa là không có vật chất của phiền não. ‘Do sự lắng dịu của những phiền muộn thuộc thân và tâm’ có nghĩa là do sự chế ngự (các phiền muộn) bằng việc đạt đến trạng thái tốt đẹp của thân và tâm. Do sự vận hành đồng nhất của các pháp đồng sanh, (tâm) trở nên xả bởi sự xả đối với các pháp đồng sanh.

ตสฺมึ กาเย ปวตฺตา กายารมฺมณา สติ, ปุพฺพภาคิโย สติสมฺโพชฺฌงฺโค. เอส นโย เสเสสุปิ. โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทวเสน เจตํ โอกฺกมนํ โอลิยนํ โกสชฺชํ, ตโต อติวตฺตนํ อติธาวนํ อุทฺธจฺจํ, ตทุภยวิธุรา โพชฺฌงฺคุเปกฺขาภูตา อโนสกฺกนอนติวตฺตนสงฺขาตา มชฺฌตฺตาการตา. อิทานิ ยเถว หีติอาทินา ตเมว มชฺฌตฺตาการํ อุปมาย วิภาเวติ. ตุทนํ วา ปโตเทน. อากฑฺฒนํ วา รสฺมินา. นตฺถิ น กาตพฺพํ อตฺถิ. เอกจิตฺตกฺขณิกาติ เอเกกสฺมึ จิตฺเต วิปสฺสนาวเสน สห อุปฺปชฺชนกา. นานารสลกฺขณาติ นานากิจฺจา เจว นานาสภาวา จ.

Niệm có đối tượng là thân, vận hành trong thân ấy, là niệm giác chi thuộc giai đoạn đầu. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các phần còn lại. Sự thụt lùi, chìm đắm, tức là sự lười biếng này, là do sự sanh khởi của tâm câu hành với hỷ; từ đó, sự vượt quá, phóng đi, tức là sự trạo cử. Trạng thái trung bình, được gọi là không thụt lùi không vượt quá, thoát khỏi cả hai điều đó, chính là xả giác chi. Bây giờ, bằng (đoạn) bắt đầu bằng ‘yatheva hi’, ngài làm sáng tỏ chính trạng thái trung bình ấy bằng một ví dụ. Không cần phải thúc bằng roi, hay kéo bằng dây cương. ‘Đồng một sát-na tâm’ có nghĩa là cùng sanh khởi trong mỗi một tâm theo cách của minh sát. ‘Có phận sự và đặc tính khác nhau’ có nghĩa là vừa có các phận sự khác nhau, vừa có các bản chất khác nhau.

๑๕๒. วุตฺตตฺถาเนว สพฺพาสวสุตฺตวณฺณนายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒๗) อานาปานารมฺมณา อปราปรํ ปวตฺตสติโย อารมฺมณสีเสน ตทารมฺมณา ธมฺมา คหิตา, ตา ปเนกสนฺตาเน โลกิยจิตฺตสมฺปยุตฺตาติ โลกิยา, ตา วฑฺฒมานา โลกิยํ จตุพฺพิธมฺปิ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรนฺติ. วิชฺชาวิมุตฺติผลนิพฺพานนฺติ วิมุตฺตีนํ ผลภูตํ เตหิเยว เวทิตพฺพํ กิเลสนิพฺพานํ, อมตมหานิพฺพานเมว วิชฺชาวิมุตฺตีนํ อธิคเมน อธิคนฺตพฺพตาย ตถา วุตฺตํ. ปริปูรณญฺจสฺส อารมฺมณํ กตฺวา อมตสฺสานุภวนเมว. อิธ สุตฺเต โลกิยาปิ โพชฺฌงฺคา กถิตา โลกุตฺตราปีติ เอตฺตกํ คเหตฺวา, ‘‘อิติ โลกิยสฺส อาคตฏฺฐาเน โลกิยํ กถิต’’นฺติ จ อตฺถวณฺณนาวเสน อฏฺฐกถายํ กถิตํ. เถโรติ มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถโร. อญฺญตฺถ เอวํ โหตีติ อญฺญสฺมึ โลกิยโลกุตฺตรธมฺมานํ ตตฺถ ตตฺถ โวมิสฺสกนเยน อาคตสุตฺเต เอวํ โลกิยํ อาคตํ, อิธ โลกุตฺตรํ อาคตนฺติ กเถตพฺพํ โหติ. โลกุตฺตรํ อุปริ อาคตนฺติ วิชฺชาวิมุตฺตึ ปริปูเรนฺตีติ เอวํ โลกุตฺตรํ อุปริ เทสนายํ อาคตํ; ตสฺมา โลกิยา เอว โพชฺฌงฺคา วิชฺชาวิมุตฺติ ปริปูริกา กเถตพฺพา [Pg.315] โลกุตฺตรานํ โพชฺฌงฺคานํ วิชฺชาคหเณน คหิตตฺตา, ตสฺมา เถเรน วุตฺโตเยเวตฺถ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว.

152. Trong phần chú giải kinh Tất Cả Lậu Hoặc (Trung Bộ I, 27), ý nghĩa đã được nói là: các niệm liên tục vận hành lấy hơi thở vô-ra làm đối tượng, và các pháp có đối tượng đó được xem xét dưới tiêu đề đối tượng. Nhưng vì chúng tương ưng với tâm hiệp thế trong một dòng tương tục, nên chúng là pháp hiệp thế. Khi chúng phát triển, chúng làm viên mãn cả bốn niệm xứ hiệp thế. ‘Minh và giải thoát là quả và là Niết-bàn’ có nghĩa là Niết-bàn phiền não, là quả của các sự giải thoát, cần được biết đến bởi chính những điều ấy. Chính Vô sanh Đại Niết-bàn được gọi như vậy vì nó cần được chứng đắc bằng sự chứng đắc minh và giải thoát. Và sự viên mãn của nó chính là sự kinh nghiệm trạng thái bất tử bằng cách lấy nó làm đối tượng. Trong kinh này, cả giác chi hiệp thế và siêu thế đều được nói. Nắm lấy điểm này, trong Chú giải, theo cách giải thích ý nghĩa, đã nói rằng: ‘Như vậy, ở chỗ hiệp thế xuất hiện, pháp hiệp thế được nói’. ‘Thera’ là Trưởng lão Mahādhammarakkhita. ‘Ở nơi khác thì như thế này’ có nghĩa là: trong một kinh khác, nơi các pháp hiệp thế và siêu thế xuất hiện được trộn lẫn ở chỗ này chỗ kia, cần phải nói rằng: ‘Ở đây pháp hiệp thế xuất hiện, ở đây pháp siêu thế xuất hiện’. ‘Pháp siêu thế xuất hiện ở trên’ có nghĩa là: (câu) ‘làm viên mãn minh và giải thoát’ như vậy, pháp siêu thế xuất hiện ở phần trên của bài thuyết giảng. Do đó, chỉ các giác chi hiệp thế mới nên được nói là làm viên mãn minh và giải thoát, vì các giác chi siêu thế đã được bao hàm bởi từ ‘minh’. Vì vậy, ý nghĩa được nói bởi Trưởng lão nên được chấp nhận ở đây. Phần còn lại dễ hiểu vì đã được giải thích theo phương pháp đã nói.

อานาปานสฺสติสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần làm sáng tỏ những ý nghĩa ẩn sâu của Chú giải kinh Niệm Hơi Thở Vô-Ra đã hoàn tất.

๙. กายคตาสติสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải kinh Niệm Thân

๑๕๓-๔. ตปฺปฏิสรณานํ กามาวจรสตฺตานํ ปฏิสรณฏฺเฐน เคหา กามคุณา, เคเห สิตา อารพฺภ ปวตฺติยา อลฺลีนาติ เคหสฺสิตา. สรนฺตีติ เวคสา ปวตฺตนฺติ. เวเคน หิ ปวตฺติ ธาวตีติ วุจฺจติ. สงฺกปฺปาติ เย เกจิ มิจฺฉาสงฺกปฺปา, พฺยาปาทวิหึสาสงฺกปฺปาทโยปิ กามคุณสิตา เอวาติ. โคจรชฺฌตฺตสฺมึเยวาติ ปริคฺคหิเต กมฺมฏฺฐาเน เอว วตฺตนฺติ. ตญฺหิ ธมฺมวเสน อุปฏฺฐิตาย ภาวนาย โคจรภาวโต ‘‘โคจรชฺฌตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อสฺสาสปสฺสาสกาเย คตา ปวตฺตาติ กายคตา, ตํ กายคตาสตึ. สติสีเสน ตํสหคเต ภาวนาธมฺเม วทติ อสฺสาสปสฺสาสกายาทิเก ตํตํโกฏฺฐาเส สมถวตฺถุภาเวน ปริคฺคเหตฺวา สติยา ปริคฺคหิตตฺตา; ตถาปริคฺคหิเต วา เต อารพฺภ อนิจฺจาทิมนสิการวเสน ปวตฺตา กายารมฺมณา สตี สติภาเวน วตฺวา เอกชฺฌํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กายปริคฺคาหิก’’นฺติอาทิมาห.

153-4. Đối với các chúng sanh ở cõi Dục có nơi nương tựa là các pháp ấy, các dục trưởng dưỡng (kāmaguṇā) là nhà (gehā) theo ý nghĩa là nơi nương tựa. Gehassitā là nương tựa vào nhà, có nghĩa là dính mắc do sự khởi lên liên quan đến (những gì) ở trong nhà. Saranti có nghĩa là chúng diễn tiến với tốc độ. Thật vậy, sự diễn tiến với tốc độ được gọi là dhāvati (chạy). Saṅkappā có nghĩa là bất cứ tà tầm nào, các loại tầm về sân và tầm về hại cũng chính là nương tựa vào dục trưởng dưỡng. Gocarajjhattasmiṃyeva có nghĩa là chúng chỉ diễn tiến ở trong đề mục thiền đã được nắm giữ. Thật vậy, do là cảnh giới cho sự tu tập đã được thiết lập theo phương diện pháp, điều ấy được gọi là ‘gocarajjhatta’. Kāyagatā là đã đi đến, đã diễn tiến ở trong thân hơi thở vô và hơi thở ra; đó là kāyagatāsatiṃ (niệm trong thân). Với niệm là chính, ngài nói về các pháp tu tập đi cùng với niệm ấy. Do được niệm nắm giữ sau khi đã nắm giữ các phần này phần kia, như là thân hơi thở vô và hơi thở ra v.v..., theo thể cách là đối tượng của thiền chỉ; hoặc sau khi đã nắm giữ như vậy, lấy chúng làm đối tượng, niệm có thân làm đối tượng, vốn diễn tiến theo phương diện tác ý về vô thường v.v..., được nói theo thể cách là niệm. Trong khi trình bày một cách gộp chung, ngài nói ‘kāyapariggāhikā’ v.v...

สติปฏฺฐาเนติ มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๗๘; ม. นิ. ๑.๑๑๑), จุทฺทสวิเธน กายานุปสฺสนา กถิตา, จุณฺณกชาตานิ อฏฺฐิกานิ ปริโยสานํ กตฺวา กายานุปสฺสนา นิทฺทิฏฺฐา, อิธ ปน เกสาทีสุ วณฺณกสิณวเสน นิพฺพตฺติตานํ จตุนฺนํ ฌานานํ วเสน อุปริเทสนาย วฑฺฒิตตฺตา อฏฺฐารสวิเธน กายคตาสติภาวนา.

Satipaṭṭhāne: Trong kinh Đại Niệm Xứ (dī. ni. 2.378; ma. ni. 1.111), pháp quán thân được nói đến theo mười bốn cách. Pháp quán thân được chỉ dẫn với phần kết thúc là những khúc xương đã trở thành bột vụn. Tuy nhiên, ở đây sự tu tập niệm trong thân có mười tám cách do được tăng thêm bởi sự thuyết giảng cao hơn về bốn bậc thiền được sanh khởi theo phương diện biến xứ về màu sắc ở trong tóc v.v...

๑๕๖. ตสฺส ภิกฺขุโนติ โย กายคตาสติภาวนาย วสีภูโต, ตสฺส ภิกฺขุโน. สมฺปโยควเสน วิชฺชํ ภชนฺตีติ สหชาต-อญฺญมญฺญ-นิสฺสย-สมฺปยุตฺต-อตฺถิ-อวิคตปจฺจยวเสน วิชฺชํ ภชนฺติ, ตาย สห เอกีภาวมิว คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. วิชฺชาภาเค วิชฺชาโกฏฺฐาเส [Pg.316] วตฺตนฺตีติ วิชฺชาสภาคตาย ตเทกเทเส วิชฺชาโกฏฺฐาเส วตฺตนฺติ. ตาหิ สมฺปยุตฺตธมฺมา ผสฺสาทโย. นนุ เจตฺถ วิชฺชานํ วิชฺชาภาคิยตา น สมฺภวตีติ? โน น สมฺภวติ. ยาย หิ วิชฺชาย วิชฺชาสมฺปยุตฺตานํ วิชฺชาภาคิยตา, สา ตํนิมิตฺตาย วิชฺชาย อุปจรียตีติ. เอกา วิชฺชา วิชฺชา, เสสา วิชฺชาภาคิยาติ อฏฺฐสุ วิชฺชาสุ เอกํ ‘‘วิชฺชา’’ติ คเหตฺวา อิตรา ตสฺสา ภาคตาย ‘‘วิชฺชาภาคิยา’’ติ เวทิตพฺพา. สทฺธึ ปวตฺตนสภาวาสุ อยเมว วิชฺชาติ วตฺตพฺพาติ นิยมสฺส อภาวโต วิชฺชาภาโค วิย วิชฺชาภาคิยาปิ ปวตฺตติ เอวาติ วตฺตพฺพํ. อาโปผรณนฺติ ปฏิภาคนิมิตฺตภูเตน อาโปกสิเณน สพฺพโส มหาสมุทฺทผรณํ อาโปผรณํ นาม. ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส กิจฺจํ ผรณนฺติ กตฺวา, ทิพฺพจกฺขุอตฺถํ วา อาโลกผรณํ ทิพฺพจกฺขุผรณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อุภยสฺมิมฺปิ ปกฺเข สมุทฺทงฺคมานํ กุนฺนทีนํ สมุทฺทนฺโตคธตฺตา เตสํ เจตสา ผุฏตา เวทิตพฺพา. กุนฺนทิคฺคหณญฺเจตฺถ กญฺจิเมว กาลํ สนฺทิตฺวา ตาสํ อุทกสฺส สมุทฺทปริยาปนฺนภาวูปคมนตฺตา, น พหิ มหานทิโย วิย ปริตฺตกาลฏฺฐิติกาติ.

156. Tassa bhikkhuno có nghĩa là của vị tỳ khưu ấy, là vị đã thuần thục về sự tu tập niệm trong thân. Sampayogavasena vijjaṃ bhajanti có nghĩa là chúng dự phần vào minh theo phương diện tương ưng, tức là theo phương diện của các duyên câu sanh, hỗ tương, y chỉ, tương ưng, hiện hữu, bất ly. Ý nghĩa là chúng đi đến dường như là trạng thái đồng nhất với minh ấy. Vijjābhāge vattanti có nghĩa là chúng diễn tiến ở trong phần của minh, ở trong thành phần của minh. Do có bản thể tương tự với minh, chúng diễn tiến ở trong một phần nào đó, ở trong thành phần của minh. Các pháp tương ưng với các minh ấy là xúc v.v... Phải chăng ở đây, tính cách dự phần vào minh của các minh là không thể có được? Không phải là không thể có được. Thật vậy, tính cách dự phần vào minh của các pháp tương ưng với minh nào thì được quy cho minh ấy là tướng của nó. Ekā vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyā có nghĩa là trong tám minh, sau khi lấy một minh là ‘minh,’ các minh còn lại cần được biết là ‘dự phần vào minh’ do là phần của minh ấy. Cần phải nói rằng: “Trong các pháp có bản thể sanh khởi cùng nhau, do không có sự quy định rằng: ‘Chỉ có pháp này là minh,’ nên giống như có phần của minh, pháp dự phần vào minh cũng vẫn diễn tiến.” Āpopharaṇaṃ là tên gọi sự biến mãn khắp đại dương bằng biến xứ nước đã trở thành quang tướng. Sau khi cho rằng sự biến mãn là phận sự của thiên nhãn trí, hoặc cần phải hiểu sự biến mãn ánh sáng vì mục đích của thiên nhãn là dibbacakkhupharaṇaṃ (sự biến mãn của thiên nhãn). Trong cả hai trường hợp, do các sông nhỏ chảy ra biển đi đến cuối của biển, cần biết rằng chúng được xúc chạm bằng tâm. Và ở đây, việc đề cập đến các sông nhỏ là vì sau khi chảy được một lúc, nước của chúng đi đến trạng thái được bao gồm trong biển, không giống như các sông lớn ở bên ngoài có sự tồn tại trong thời gian ngắn.

โอตารนฺติ กิเลสุปฺปตฺติยา อวสรํ, ตํ ปน วิวรํ ฉิทฺทนฺติ จ วุตฺตํ. อารมฺมณนฺติ กิเลสุปฺปตฺติยา โอลมฺพนํ. ยาว ปริโยสานาติ มตฺติกาปุญฺชสฺส ยาว ปริโยสานา.

Otāraṃ là cơ hội cho sự sanh khởi của phiền não. Điều ấy lại còn được gọi là vivaraṃ (kẽ hở) và chiddaṃ (lỗ hổng). Ārammaṇaṃ là nơi nương tựa cho sự sanh khởi của phiền não. Yāva pariyosānā là cho đến cuối cùng của đống đất sét.

๑๕๘. อภิญฺญายาติ อิทฺธิวิธาทิอภิญฺญาย. สจฺฉิกาตพฺพสฺสาติ ปจฺจกฺขโต กาตพฺพสฺส อธิฏฺฐานวิกุพฺพนาทิธมฺมสฺส. อภิญฺญาว การณนฺติ อาห – ‘‘สจฺฉิกิริยาเปกฺขาย, อภิญฺญาการณสฺส ปน สิทฺธิยา ปากฏา’’ติ. มริยาทพทฺธาติ อุทกมาติกามุเข กตา.

158. Abhiññāya là bằng thắng trí, như là các loại thần thông v.v... Sacchikātabbassa là của pháp cần được chứng ngộ một cách trực tiếp, như là pháp quyết định và biến hóa v.v... Ngài nói: “Chính thắng trí là nguyên nhân,” (như sau): “Đối với sự chứng ngộ, (pháp ấy) được hiển nhiên do sự thành tựu của nguyên nhân là thắng trí.” Mariyādabaddhā là được làm ở miệng của mương nước.

ยุตฺตยานํ วิย กตาย อิจฺฉิติจฺฉิเต กาเล สุเขน ปจฺจเวกฺขิตพฺพตฺตา. ปติฏฺฐากตายาติ สมฺปตฺตีนํ ปติฏฺฐาภาวํ ปาปิตาย. อนุปฺปวตฺติตายาติ ภาวนาพหุลีกาเรหิ อนุปฺปวตฺติตาย. ปริจยกตายาติ อาเสวนทฬฺหตาย สุจิรํ ปริจยาย. สุสมฺปคฺคหิตายาติ สพฺพโส อุกฺกํสํ ปาปิตาย. สุสมารทฺธายาติ อติวิย สมฺมเทว นิพฺพตฺติกตาย. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Được làm như cỗ xe đã thắng yên cương, do có thể được quán xét một cách dễ dàng vào bất cứ lúc nào mong muốn. Patiṭṭhākatāya là được làm cho thành nền tảng, có nghĩa là được đưa đến trạng thái là nền tảng cho các sự thành tựu. Anuppavattitāya là được theo đuổi, có nghĩa là được theo đuổi bằng các phương tiện tu tập và làm cho sung mãn. Paricayakatāya là được làm cho quen thuộc, có nghĩa là quen thuộc trong một thời gian dài với sự vững chắc của việc thực hành. Susampaggahitāya là được nắm giữ kỹ lưỡng, có nghĩa là được đưa đến sự tột bậc về mọi phương diện. Susamāraddhāyāti là được khởi sự tốt đẹp, có nghĩa là được tạo ra một cách hết sức chân chánh. Phần còn lại thì dễ hiểu.

กายคตาสติสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa sâu kín trong bài Chú giải kinh Niệm Trong Thân đã được hoàn tất.

๑๐. สงฺขารุปปตฺติสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Saṅkhārupapatti (Kinh Về Sự Sanh Khởi Của Các Hành)

๑๖๐. สงฺขารุปปตฺตินฺติ [Pg.317] วิปากกฺขนฺธสญฺญิตานํ สงฺขารานํ อุปฺปตฺตึ, นิพฺพตฺตินฺติ อตฺโถ. ยสฺมา อวธารณํ เอตสฺมึ ปเท อิจฺฉิตพฺพนฺติ, ‘‘สงฺขารานํเยว อุปปตฺติ’’นฺติ วตฺวา เตน นิวตฺติตํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘น สตฺตสฺสา’’ติ อาห. เตน สตฺโต ชีโว อุปฺปชฺชตีติ มิจฺฉาวาทํ ปฏิกฺขิปติ. เอวํ อุปฺปชฺชนกธมฺมวเสน อุปฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อุปฺปตฺติชนกธมฺมวเสนปิ ตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ปุญฺญาภิสงฺขาเรน วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กาเมสุ ปุญฺญาภิสงฺขาเรนปิ อุปปตฺติ โหติ, สา ปน อิมสฺมึ สุตฺเต คหิตาติ. ปุญฺญาภิสงฺขาเรน วาติ วา-สทฺโท อวุตฺตตฺถาเปกฺขณวิกปฺปตฺโถ, อวุตฺตตฺถาเปกฺขาย ปน น อาคโต ‘‘อาเนญฺชาภิสงฺขาเรนา’’ติ. อถ วา อุปปตฺติ อาคตา, เอวํ กิจฺจํ อาคตํ, อาเนญฺชาภิสงฺขาโร ปเนตฺถ สรูเปน อนาคโตปิ ปุญฺญาภิสงฺขารคฺคหเณเนว คหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เกจิ ปน ‘‘ปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขาเรนา’’ติ ปฐนฺติ. ภวูปคกฺขนฺธานนฺติ สุคติภวูปคานํ อุปาทานกฺขนฺธานํ.

160. Saṅkhārupapattiṃ là sự sanh khởi, ý nghĩa là sự phát sanh, của các hành được gọi là các uẩn dị thục. Bởi vì sự nhấn mạnh được mong muốn ở trong từ này, sau khi nói: “Sự tái sanh của chính các hành,” trong khi trình bày điều được loại trừ bởi từ ấy, ngài nói: “Không phải của chúng sanh.” Do đó, ngài bác bỏ tà kiến cho rằng chúng sanh, sinh mạng, sanh khởi. Sau khi trình bày sự sanh khởi theo phương diện của pháp sanh khởi như vậy, bây giờ để trình bày điều ấy theo phương diện của pháp làm sanh khởi sự sanh khởi, câu “hoặc do phước hành” v.v... đã được nói đến. Ở đây, sự tái sanh ở trong các cõi Dục cũng có do phước hành, nhưng điều ấy đã được đề cập trong bài kinh này. Puññābhisaṅkhārena vā: Từ vā có ý nghĩa lựa chọn liên quan đến điều chưa được nói đến. Tuy nhiên, câu “do bất động hành” đã không được nói đến liên quan đến điều chưa được nói đến. Hoặc giả, sự tái sanh đã được nói đến, như vậy phận sự đã được nói đến. Ở đây, bất động hành dầu không được nói đến theo tự thân của nó, cũng cần được hiểu là đã được bao gồm bởi chính sự đề cập đến phước hành. Tuy nhiên, một số vị đọc là “puññāneñjābhisaṅkhārenā.” Bhavūpagakkhandhānaṃ là của các thủ uẩn đi đến thiện thú.

๑๖๑. โลกิกา วฏฺฏนฺติ กมฺมวฏฺฏสฺส คหณโต. ภวูปปตฺติเหตุภูตา โอกปฺปนียสทฺธา จตุปาริสุทฺธิสีลํ ตาทิสํ พุทฺธวจนพาหุสจฺจํ อามิสปริจฺจาโค กมฺมสฺสกตาญาณํ กมฺมผลทิฏฺฐิ จ อิเม สทฺธาทโย เวทิตพฺพา. ฐเปตีติ ปณิทหนวเสน ฐเปติ. ปณิทหตีติ หิ อยเมตฺถ อตฺโถ. ปติฏฺฐาเปตีติ ตตฺถ สุปฺปติฏฺฐิตํ กตฺวา ฐเปติ. สหปตฺถนายาติ, ‘‘อโห วตาหํ…เป… อุปปชฺเชยฺย’’นฺติ เอวํ ปวตฺตปตฺถนาย สห. สทฺธาทโยวาติ ยถาวุตฺตา สทฺธาทโย เอว ปญฺจ ธมฺมา อุปปตฺติยา สงฺขรณฏฺเฐน สงฺขารา, ตสฺมา เอว อญฺเญหิ วิสิฏฺฐภวูปหรณฏฺเฐน วิหารา นามาติ. ตสฺมึ ฐาเนติ ตสฺมึ อุปปตฺติฏฺฐาเน.

161. (Pháp) hiệp thế tiếp diễn do sự nắm giữ vòng luân hồi của nghiệp. Tín có thể tin tưởng, bốn loại giới thanh tịnh, sự đa văn về Phật ngôn tương tự như thế, sự xả ly tài vật, trí về nghiệp là của riêng, và kiến về quả của nghiệp, những pháp này bắt đầu bằng tín là nhân sanh vào cõi hữu nên được hiểu như vậy. ‘Ṭhapeti’ (đặt để) có nghĩa là đặt để theo cách nguyện vọng. ‘Paṇidahati’ (nguyện) chính là ý nghĩa ở đây. ‘Patiṭṭhāpeti’ (thiết lập) có nghĩa là làm cho được thiết lập vững chắc ở nơi ấy rồi đặt để. ‘Sahapatthanāya’ (cùng với sự mong cầu) có nghĩa là cùng với sự mong cầu diễn tiến như là: “Ôi, mong sao ta... được sanh lên”. ‘Saddhādayo’ (các pháp bắt đầu bằng tín) chính là năm pháp bắt đầu bằng tín đã được nói đến, là các hành (saṅkhārā) theo nghĩa là sự tạo tác cho sự tái sanh; do đó, được gọi là trú xứ (vihārā) theo nghĩa là sự mang lại cõi hữu đặc biệt hơn các cõi khác. ‘Tasmiṃ ṭhāne’ (ở nơi ấy) có nghĩa là ở nơi tái sanh ấy.

ปญฺจธมฺมาว ตํสมงฺคีปุคฺคโล อุปปตฺตึ มคฺคติ คเวสติ เอเตนาติ มคฺโค. ปฏิปชฺชติ เอตายาติ ปฏิปทา. เจตนา ปเนตฺถ สุทฺธสงฺขารตาย สทฺธาทิคฺคหเณเนว คหิตา, ตสฺมา อวธารณํ กตํ. อุปปตฺติปกปฺปนวเสเนว ปวตฺติยา ปตฺถนาคหเณเนว ตสฺสา คหณนฺติ เกจิ. จิตฺตกรยุตฺตคตินิพฺพตฺตนธมฺมวเสน อวธารณสฺส กตตฺตา. เจตนา หิ นาม กมฺมํ, ตสฺสา อุปปตฺตินิพฺพตฺตเน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ตสฺสา ปน กิจฺจกรณา สทฺธาทโย ปตฺถนา จาติ อิเม ธมฺมา สหการิโน ภวูปปตฺติยา นิยามกา โหนฺตีติ ตตฺรูปปตฺติยา ปวตฺตนฺตีติ เตสํ มคฺคาทิภาโว วุตฺโต. เตนาห [Pg.318] ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทิ. เตน สทฺธา ปตฺถนา จาติ อุภเย ธมฺมา สหิตา หุตฺวา กมฺมํ วิเสเสนฺตา คตึ นิยเมนฺตีติ ทสฺเสติ, ปฏิสนฺธิคฺคหณํ อนิยตํ เกวลสฺส กมฺมสฺส วเสนาติ อธิปฺปาโย. กามญฺเจตฺถ ‘‘กมฺมํ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ, กมฺมายูหนโต ปน ปเคว ปตฺถนํ ฐเปตุมฺปิ วฏฺฏติเยว. กมฺมํ กตฺวาติ เจตฺถ ‘‘ตาเปตฺวา ภุญฺชติ, ภุตฺวา สยตี’’ติอาทีสุ วิย น กาลนิยโม, กมฺมํ กตฺวา ยทา กทาจิ ปตฺถนํ กาตุํ วฏฺฏตีติ จ อิทํ จาริตฺตทสฺสนํ วิย วุตฺตํ. ยถา หิ ภวปตฺถนา ยาว มคฺเคน น สมุจฺฉิชฺชติ, ตาว อนุปฺปนฺนาภินวกตูปจิตสฺส กมฺมสฺส ปจฺจโย โหติเยว. ปุน ตถา วิเสสปจฺจโย, ยถา นิยเมตฺวา อุปฺปาทิตา. เตน วุตฺตํ – ‘‘ยสฺส ปญฺจ ธมฺมา อตฺถิ, น ปตฺถนา ตสฺส คติ อนิพทฺธา’’ติ.

Chỉ có năm pháp. Người có đủ các pháp ấy tìm kiếm, truy cầu sự tái sanh bằng các pháp ấy, nên gọi là đạo lộ (maggo). Thực hành bằng các pháp ấy, nên gọi là con đường (paṭipadā). Ở đây, tư (cetanā) do là hành thuần túy nên đã được bao gồm trong sự kể đến các pháp bắt đầu bằng tín, do đó sự xác định đã được thực hiện. Một số vị cho rằng, sự bao gồm tư ấy là do sự kể đến mong cầu, vốn diễn tiến theo cách sắp đặt sự tái sanh, vì sự xác định được thực hiện theo cách các pháp làm phát sanh cảnh giới tương ứng với sự tạo tác của tâm. Vì tư chính là nghiệp, không có gì phải nói về việc nó làm phát sanh sự tái sanh. Tuy nhiên, để thực hiện phận sự của tư, các pháp này là tín v.v... và mong cầu là những trợ duyên, là những yếu tố quyết định cho sự tái sanh vào cõi hữu, chúng diễn tiến trong sự tái sanh ở nơi ấy, nên bản chất đạo lộ v.v... của chúng được nói đến. Do đó, ngài đã nói: “Vì người nào...” v.v... Qua đó, ngài chỉ ra rằng cả hai pháp là tín và mong cầu, khi kết hợp lại, làm cho nghiệp trở nên đặc biệt và quyết định cảnh giới; ý muốn nói rằng sự chấp thủ tái sanh là không xác định nếu chỉ dựa vào nghiệp đơn thuần. Mặc dù ở đây có nói “sau khi tạo nghiệp”, nhưng cũng có thể đặt nguyện vọng ngay cả trước khi tích lũy nghiệp. Ở đây, câu “sau khi tạo nghiệp” không có sự quy định về thời gian, giống như trong các câu “sau khi nấu rồi ăn, sau khi ăn rồi ngủ” v.v... Và điều này được nói như là một sự trình bày về thông lệ rằng sau khi tạo nghiệp, có thể thực hiện nguyện vọng vào bất cứ lúc nào. Vì rằng, mong cầu về cõi hữu, chừng nào chưa bị đoạn trừ bởi đạo, chừng đó nó vẫn là duyên cho nghiệp mới được tạo và tích lũy mà chưa sanh quả. Lại nữa, nó là duyên đặc biệt theo cách đã được xác định và làm phát sanh. Do đó, có lời nói rằng: “Người nào có năm pháp, không có mong cầu, cảnh giới của người ấy không được ràng buộc”.

๑๖๕. สพฺพโสวาติ ‘‘อิทํ กาฬกํ สามํ เสตํ หริตํ มณฺฑลํ อปริมณฺฑลํ จตุรํสํ ปริปุณฺณํ ขุทฺทกํ มหนฺต’’นฺติอาทินา สพฺพโสว ปากฏํ โหติ.

165. ‘Sabbasova’ (hoàn toàn) có nghĩa là trở nên hiển nhiên về mọi phương diện qua các cách như: “Cái này màu đen, màu sẫm, màu trắng, màu xanh lá, hình tròn, hình bầu dục, hình vuông, đầy đặn, nhỏ, lớn” v.v...

๑๖๗. สุนฺทโรติ กาฬกาทิโทสรหิตตาย โสภโน. อากรสมฺปนฺโน สมฺปนฺนอากรุปฺปตฺติยา. โธวนาทีหีติ โธวนตาปนมชฺชนาทีหิ.

167. ‘Sundaro’ (đẹp) có nghĩa là tốt đẹp do không có các khuyết điểm như màu đen v.v... ‘Ākarasampanno’ (có nguồn gốc hoàn hảo) là do sự phát sanh từ nguồn gốc hoàn hảo. ‘Dhovanādīhi’ (bởi việc rửa v.v...) có nghĩa là bởi việc rửa, nung, đánh bóng v.v...

๑๖๘. โลกธาตูนํ สตสหสฺสํ อตฺตโน วเส วตฺตนโต สตสหสฺโส. ตสฺส ปน ตตฺถ โอภาสกรณํ ปากฏนฺติ อาห ‘‘อาโลกผรณพฺรหฺมา’’ติ. อยเมว นโย เหฏฺฐา ‘‘สหสฺโส พฺรหฺมา’’ติอาทีสุปิ. นิกฺเขน กตนฺติ นิกฺขปริมาเณน ชมฺโพนเทน กตํ. นิกฺขํ ปน วีสติสุวณฺณนฺติ เกจิ. ปญฺจวีสติสุวณฺณนฺติ อปเร. สุวณฺณํ นาม จตุธรณนฺติ วทนฺติ. ฆฏฺฏนมชฺชนกฺขมํ น โหติ ปริตฺตภาวโต. อติเรเกนาติ ปญฺจสุวณฺณอติเรเกน นิกฺขปฺปมาณํ อสมฺปตฺเตน. วณฺณวนฺตํ ปน น โหติ อวิปุลตาย อุฬารํ หุตฺวา อนุปฏฺฐานโต. อวณฺณวนฺตตาย เอว ผรุสธาตุกํ ขายติ. ตาสูติ ตาสุ ภูมีสุ, ยตฺถ สาขา วฑฺฒิตฺวา ฐิตา. เตติ สุวณฺณงฺกุรา. ปจิตฺวาติ ตาเปตฺวา. สมฺปหฏฺฐนฺติ สมุชฺชลีกตนฺติ อาห – ‘‘โธตฆฏฺฏิตปมชฺชิต’’นฺติ, ตมฺพมตฺติกเลปํ กตฺวา โธตญฺเจว ปาสาณาทินา ฆฏฺฏิตญฺจ เอฬกโลมาทินา ปมชฺชิตญฺจาติ อตฺโถ.

168. Do làm chủ một trăm ngàn thế giới, nên gọi là ‘satasahasso’ (vị có trăm ngàn). Việc vị ấy tạo ra ánh sáng ở nơi đó là hiển nhiên, nên nói là “vị Phạm thiên chiếu sáng”. Phương pháp này cũng tương tự như ở dưới đối với “vị Phạm thiên ngàn thế giới” v.v... ‘Nikkhena kataṃ’ (được làm bằng một nikkha) có nghĩa là được làm bằng vàng Diêm-phù-đàn với khối lượng một nikkha. Một số vị nói một nikkha là hai mươi suvaṇṇa. Những vị khác nói là hai mươi lăm suvaṇṇa. Họ nói một suvaṇṇa là bốn dharaṇa. Không thể chịu được sự cọ xát và đánh bóng do số lượng ít. ‘Atirekena’ (vượt quá) có nghĩa là vượt quá năm suvaṇṇa nhưng chưa đạt đến khối lượng một nikkha. Tuy nhiên, nó không có màu sắc đẹp do không rộng lớn, không hiện ra một cách cao quý. Chính vì không có màu sắc đẹp nên nó có vẻ là một chất liệu thô cứng. ‘Tāsu’ (trên chúng) có nghĩa là trên những vùng đất nơi các cành cây đã mọc và đứng vững. ‘Te’ (chúng) là những mầm vàng. ‘Pacitvā’ (sau khi nấu) có nghĩa là sau khi nung nóng. ‘Sampahaṭṭhaṃ’ (được làm cho sáng chói) có nghĩa là làm cho rực rỡ, ngài nói: “được rửa, cọ xát, đánh bóng”. Nghĩa là, sau khi trét một lớp đất sét đồng, nó được rửa, được cọ xát bằng đá v.v..., và được đánh bóng bằng lông cừu v.v...

เอตเทวาติ [Pg.319] อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา เอตฺถ อาโลกผรณเมว. อถ วา ยํ ทิพฺพจกฺขุผรณํ, อาโลกผรณมฺปิ เอตเทว. ยตฺตกญฺหิ ฐานํ โยคี กสิณาโลเกน ผรติ; ตตฺตกํ ฐานํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ ผุสตีติ ทิพฺพจกฺขุผรเณ ทสฺสิเต อาโลกผรณํ ทสฺสิตเมวาติ อตฺโถ. สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ ‘‘ผริตฺวา’’ติ อาคตฏฺฐาเน. อวินาเสนฺเตนาติ อสมฺภินฺเนน.

‘Etadeva’ (chính điều này) có nghĩa là sau khi phát triển ánh sáng, chính là sự biến mãn ánh sáng ở đây. Hoặc là, cái gì là sự biến mãn của thiên nhãn, sự biến mãn của ánh sáng cũng chính là cái đó. Vì rằng, hành giả biến mãn nơi nào với ánh sáng của kasiṇa; trí thiên nhãn cũng tiếp xúc với nơi ấy. Nghĩa là, khi sự biến mãn của thiên nhãn được chỉ ra, sự biến mãn của ánh sáng cũng đã được chỉ ra. ‘Sabbattha’ (khắp nơi) có nghĩa là ở tất cả những nơi có từ “pharitvā” (biến mãn). ‘Avināsentena’ (không phá hủy) có nghĩa là không bị trộn lẫn.

กสิณผรณํ วิยาติ กสิโณภาเสน ผรณํ วิย ทิสฺสติ อุปฏฺฐาติ, มณิปภาผรณสฺส วิย พฺรหฺมโลเก ธาตุผรณสฺส ทสฺสิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. สรีรปภา ปน นิกฺขปภาสทิสาติ, ‘‘นิกฺโขปมฺเม สรีรผรณํ วิย ทิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. อฏฺฐกถา นาม นตฺถีติ ปาฬิปทสฺส อตฺถวณฺณนาย นาม นิจฺฉิตาย ภวิตพฺพํ, อวินิจฺฉิตาย ปน นตฺถิ วิยาติ อกถนํ นาม อฏฺฐกถาย อนาจิณฺณนฺติ ตสฺส วาทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา. ยถา หิ วตฺตพฺพํ, ตถา อวตฺวา ‘‘วิยา’’ติ วจนํ กิมตฺถิยนฺติ อธิปฺปาโย. พุทฺธานํ พฺยามปฺปภา พฺยามปฺปเทเส สพฺพกาลํ อธิฏฺฐาติ วิย ตสฺส พฺรหฺมุโน สรีรผรณํ สรีราภาย ปตฺถรณํ สพฺพกาลิกํ. จตฺตาริมานิ อิตรานิ ผรณานิ อวินาเสตฺวา อญฺญมญฺญมภินฺทิตฺวา กเถตพฺพํ. ผรณปทสฺเสว เววจนํ ‘‘อธิมุจฺจเนเนว ผรณ’’นฺติ. ปตฺถรตีติ ยถาวุตฺตํ ผรณวเสน ปตฺถรติ. ชานาตีติ อธิมุจฺจนวเสน ชานาติ.

“Giống như sự biến mãn của đề mục kasina” có nghĩa là: được thấy, được hiện khởi giống như sự biến mãn bởi ánh sáng của đề mục kasina; ý nói là do đã được chỉ ra sự biến mãn của giới ở cõi Phạm thiên giống như sự biến mãn của ánh sáng ngọc ma-ni. Còn hào quang của thân thì tương tự như ánh sáng của đồng tiền vàng, nên đã được nói rằng: “sự biến mãn của thân được thấy giống như ví dụ về đồng tiền vàng”. Sau khi bác bỏ quan điểm cho rằng: “Không có cái gọi là Chú giải”, vì sự giải thích ý nghĩa của một từ Pāli phải được xác định, còn nếu không được xác định thì giống như là không có, và việc không nói ra không phải là thói quen của Chú giải. Ý nghĩa là: tại sao lại nói “giống như” mà không nói theo cách đáng lẽ phải nói? Giống như hào quang một sải tay của các đức Phật luôn luôn an trú trong phạm vi một sải tay, sự biến mãn thân của vị Phạm thiên ấy, tức sự lan tỏa của hào quang thân, là luôn luôn có. Bốn sự biến mãn khác này nên được nói đến mà không làm hủy hoại và không làm phá vỡ lẫn nhau. Từ đồng nghĩa của từ “biến mãn” là “sự biến mãn chính là do sự hướng tâm”. “Lan tỏa” có nghĩa là lan tỏa theo cách biến mãn như đã được nói. “Biết” có nghĩa là biết theo cách hướng tâm.

๑๖๙. อาทโยติ อาทิ-สทฺเทน สุเภ สงฺคณฺหาติ. อาภาติ ทุติยชฺฌานภูมิเก เทเว เอกชฺฌํ คเหตฺวา สาธารณโต วุตฺตํ. ตโต สุภาติ ตติยชฺฌานภูมิเก. เตนาห – ‘‘ปาฏิเยกฺกา เทวา นตฺถี’’ติอาทิ. สาธารณโต กตายปิ ปตฺถนาย ฌานงฺคํ ปริตฺตํ ภาวิตญฺเจ, ปริตฺตาเภสุ อุปปตฺติ โหติ, มชฺฌิมญฺเจ, อปฺปมาณาเภสุ, ปณีตญฺเจ, อาภสฺสเรสุ อุปปตฺติ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. สุภาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว สุวิญฺเญยฺโยติ อาห – ‘‘เวหปฺผลาทิวารา ปากฏาเยวา’’ติ.

169. “Ādayo (v.v...)” - bằng từ “ādi”, ngài bao gồm các vị trời Tịnh thiên. “Ābhā (Quang thiên)” - đã được nói một cách tổng quát, gộp chung các vị trời ở cõi thiền thứ hai. Sau đó, “Subhā (Tịnh thiên)” - (chỉ) các vị trời ở cõi thiền thứ ba. Do đó, ngài nói: “không có các vị trời riêng biệt”, v.v... Cần phải hiểu rằng: mặc dù lời nguyện được thực hiện một cách tổng quát, nhưng nếu chi thiền được tu tập ở mức độ hạ liệt, sự tái sanh xảy ra ở cõi Thiểu Quang thiên; nếu ở mức độ trung bình, (tái sanh) ở cõi Vô Lượng Quang thiên; nếu ở mức độ thù thắng, sự tái sanh xảy ra ở cõi Quang Âm thiên. “Subhā (Tịnh thiên)” - ở đây cũng theo phương pháp tương tự. Ngài nói: “các đoạn về Quảng Quả thiên, v.v... đã rõ ràng rồi” với ý rằng chúng có thể được hiểu rõ theo phương pháp đã được nói ở trước.

กามาวจเรสุ นิพฺพตฺตตูติอาทินา สทฺธาทีนํ อชฺฌานวิปสฺสนานํ กถํ ตทธิฏฺฐานํ โหตีติ อาสงฺกติ. อิตโร สทฺธาทีนํ อชฺฌานสภาวตฺเตปิ ฌานวิปสฺสนานํ อธิฏฺฐานํ นิสฺสยปจฺจยาทิวเสน สปฺปจฺจยตฺตา พฺรหฺมโลกูปปตฺตึ นิพฺพานญฺจ อาวหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อิเม ปญฺจ ธมฺมา’’ติอาทิมาห[Pg.320]. ตตฺถ สีลนฺติ สมฺภารสีลํ. อนาคามี สมุจฺฉินฺนโอรมฺภาคิยสํโยชโน สมาโน สเจ สพฺพโส อุปปตฺติโย อติกฺกมิตุํ น สกฺโกติ, อริยภูมีสุ เอว นิพฺพตฺตติ ยถูปจิตฌานกมฺมุนาติ อาห – ‘‘อนาคามิ…เป… นิพฺพตฺตตี’’ติ. อุปริมคฺคนฺติ อคฺคมคฺคํ ภาเวตฺวา. อาสวกฺขยนฺติ สพฺพโส อาสวานํ ขยํ ปหานํ ปาปุณาติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Bằng câu “hãy tái sanh trong các cõi Dục giới”, v.v..., (người hỏi) nêu lên nghi vấn rằng làm thế nào các pháp như tín, v.v..., vốn không phải là thiền và minh sát, lại có thể là nền tảng cho điều đó. Người kia, để chỉ ra rằng mặc dù các pháp như tín, v.v... không có bản chất là thiền, nhưng chúng là nền tảng cho thiền và minh sát, và do có duyên qua y duyên, v.v..., chúng mang lại sự tái sanh ở cõi Phạm thiên và Niết-bàn, đã nói: “năm pháp này”, v.v... Trong đó, “giới” là giới làm nền tảng. Ngài nói: “vị Bất lai... cho đến... tái sanh” với ý rằng: vị Bất lai, người đã đoạn trừ các hạ phần kiết sử, nếu không thể vượt qua tất cả các cảnh giới tái sanh, sẽ tái sanh chính trong các cõi thánh tùy theo nghiệp thiền đã tích lũy. “Thượng đạo” có nghĩa là sau khi tu tập đạo cao nhất. “Sự đoạn tận các lậu hoặc” có nghĩa là đạt đến sự đoạn trừ, sự từ bỏ hoàn toàn các lậu hoặc. Phần còn lại dễ hiểu.

สงฺขารุปปตฺติสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu của bài chú giải kinh Saṅkhārupapatti đã hoàn tất.

นิฏฺฐิตา จ อนุปทวคฺควณฺณนา.

Và phần chú giải phẩm Anupada đã kết thúc.

๓. สุญฺญตวคฺโค

3. Phẩm Không Tánh

๑. จูฬสุญฺญตสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Tiểu Không

๑๗๖. กาลปริจฺเฉทํ [Pg.321] กตฺวาติ สมาปชฺชนฺเตหิ นาม กาลปริจฺเฉโท กาตพฺโพ. เถโร ปน ภควโต วตฺตกรณตฺถํ กาลปริจฺเฉทํ กโรติ, ‘‘เอตฺตเก กาเล วีติวตฺเต อิทํ นาม ภควโต กาตพฺพ’’นฺติ. โส ตตฺถกํเยว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา’’ติ. สุญฺญตาผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวาติ เอเตน อิตเร, ‘‘น โสตาปนฺนสกทาคามี ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺตี’’ติ วทนฺติ, ตํ วาทํ ปฏิเสเธติ. สุญฺญโตติ อตฺตสุญฺญโต จ นิจฺจสุญฺญโต จ สงฺขารา อุปฏฺฐหึสุ. เสกฺขานญฺหิ สุญฺญตาปฏิเวโธ ปาเทสิโก สุภสุขสญฺญานํ อปฺปหีนตฺตา, ตสฺมา โส เถโร สุญฺญตากถํ โสตุกาโม ชาโต. ธุเรน ธุรํ ปหรนฺเตน วิยาติ รถธุเรน รถธุรํ ปหรนฺเตน วิย กตฺวา อุชุกเมว สุญฺญตา…เป… วตฺถุํ น สกฺกาติ โยชนา. เอกํ ปทนฺติ เอกํ สุญฺญตาปทํ.

176. “Sau khi đã xác định thời gian” có nghĩa là: quả vậy, những vị nhập định cần phải xác định thời gian. Vị trưởng lão thì xác định thời gian để làm phận sự đối với Đức Thế Tôn, (nghĩ rằng): “sau khi khoảng thời gian chừng này trôi qua, phận sự này đối với Đức Thế Tôn cần phải được làm”. Vị ấy nhập định và xuất định đúng vào lúc đó. Nhắm đến điều này mà nói “sau khi đã xác định thời gian”. “Sau khi đã an trú vào Thánh quả định Không tánh” - bằng câu này, ngài bác bỏ quan điểm của những người khác nói rằng: “các vị Tu-đà-hoàn và Tư-đà-hàm không nhập Thánh quả định”. “Do không tánh” - các pháp hữu vi đã hiện khởi là không có tự ngã và không thường hằng. Quả vậy, sự chứng ngộ không tánh của các bậc hữu học chỉ là một phần do chưa đoạn trừ được tưởng về tịnh và lạc. Vì thế, vị trưởng lão ấy đã khởi tâm muốn nghe pháp thoại về không tánh. “Giống như càng xe đụng vào càng xe” - nên hiểu là không thể nói thẳng về không tánh... cho đến... giống như càng xe ngựa đụng vào càng xe ngựa. “Một câu” có nghĩa là một câu về không tánh.

ปุพฺเพปาหนฺติอาทินา ภควา ปฐมโพธิยมฺปิ อตฺตโน สุญฺญตาวิหารพาหุลฺลํ ปกาเสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฐมโพธิยมฺปี’’ติ อาห. เอโกติอาทิ เถรสฺส สุญฺญตากถาย ภาชนภาวทสฺสนตฺถํ. โสตุนฺติ อฏฺฐึ กตฺวา มนสิ กตฺวา สพฺพเจตสา สมนฺนาหริตฺวา โสตุมฺปิ. อุคฺคเหตุมฺปิติ ยถาภูตํ ธมฺมํ ธารณปริปุจฺฉาปริจยวเสน หทเยน อุคฺคหิตํ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตสีหวสา วิย อวินฏฺเฐ กาตุมฺปิ. กเถตุมฺปีติ วิตฺถาเรน ปเรสํ ทสฺเสตุมฺปิ สกฺกา. ตตฺถาติ มิคารมาตุปาสาเท. กฏฺฐรูปโปตฺถกรูปจิตฺตรูปวเสน กตาติ ถมฺภาทีสุ อุตฺติริตฺวา กตานํ กฏฺฐรูปานํ, นิยฺยูหาทีสุ ปฏิมาวเสน รจิตานํ โปตฺถกรูปานํ, สิตฺติปสฺเส จิตฺตกมฺมวเสน วิรจิตานํ จิตฺตรูปานญฺจ กตา นิฏฺฐปิตา. เวสฺสวณมนฺธาตาทีนนฺติ ปฏิมารูเปน กตานํ เวสฺสวณมนฺธาตุสกฺกาทีนํ. จิตฺตกมฺมวเสนาติ อารามาทิจิตฺตกมฺมวเสน. สณฺฐิตมฺปีติ อวยวภาเวน สณฺฐิตํ หุตฺวา ฐิตมฺปิ. ชิณฺณปฏิสงฺขรณตฺถนฺติ ชิณฺณานํ นิยฺยูหกูฏาคารปาสาทาวยวานํ อภิสงฺขรณตฺถาย ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน รหสฺสสญฺญาเณน ฐปิตํ. ‘‘ปริภุญฺชิสฺสามี’’ติ ตสฺมึ [Pg.322] ตสฺมึ กิจฺเจ วินิยุญฺชนวเสน ปริภุญฺชิตพฺพสฺส. เอตํ วุตฺตนฺติ, ‘‘อยํ มิคารมาตุปาสาโท สุญฺโญ’’ติอาทิกํ วุตฺตํ.

Để chỉ ra rằng bằng câu “Này Ānanda, cả xưa kia lẫn nay...”, Đức Thế Tôn tuyên bố về việc Ngài thường xuyên an trú trong không tánh ngay cả vào lúc mới giác ngộ, (chú giải) đã nói “ngay cả vào lúc mới giác ngộ”. Câu “Eko (một mình)”, v.v... nhằm để chỉ ra rằng vị trưởng lão là một pháp khí cho pháp thoại về không tánh. “Để nghe” có nghĩa là cũng để nghe với sự chú tâm, tác ý, và tập trung toàn bộ tâm ý. “Để học thuộc” có nghĩa là cũng để làm cho pháp như thật được học thuộc lòng bằng cách ghi nhớ, hỏi han, thực hành, không bị hư hoại, giống như mỡ sư tử được đựng trong bình vàng. “Để thuyết giảng” có nghĩa là cũng có thể chỉ dạy một cách chi tiết cho người khác. “Ở đó” có nghĩa là trong giảng đường của bà Migāramātā. “Được làm bằng hình gỗ, hình đắp, hình vẽ” có nghĩa là các hình bằng gỗ được chạm khắc trên cột, v.v..., các hình đắp được tạo thành dạng tượng trên các đầu hồi, v.v..., và các hình vẽ được vẽ bằng nghệ thuật hội họa trên tường vôi đã được làm xong, đã được hoàn tất. “Của Vessavaṇa, Mandhātu, v.v...” có nghĩa là của Vessavaṇa, Mandhātu, Sakka, v.v... được làm dưới dạng tượng. “Bằng nghệ thuật hội họa” có nghĩa là bằng nghệ thuật hội họa về các khu vườn, v.v... “Được sắp đặt” có nghĩa là cũng đã được sắp đặt và tồn tại dưới dạng các bộ phận. “Để sửa chữa những chỗ hư hỏng” có nghĩa là được đặt ở những nơi khác nhau với dấu hiệu bí mật để sửa chữa các bộ phận hư hỏng của đầu hồi, lầu các, cung điện. “Ta sẽ sử dụng” có nghĩa là của vật sẽ được sử dụng bằng cách dùng vào các công việc khác nhau. “Điều này đã được nói” có nghĩa là câu “giảng đường của bà Migāramātā này trống không”, v.v... đã được nói.

นิจฺจนฺติ สพฺพกาลํ รตฺติญฺจ ทิวา จ. เอกภาวํ เอกํ อสุญฺญตนฺติ ปจฺจตฺเต อุปโยควจนํ, เอกตฺตํ เอโก อสุญฺญโตติ อตฺโถ. คาโมติ ปวตฺตนวเสนาติ เคหสนฺนิเวสวีถิจจฺจรสิงฺฆาฏกาทิเก อุปาทาย คาโมติ โลกุปฺปตฺติวเสน. กิเลสวเสนาติ ตตฺถ อนุนยปฏิฆวเสน. เอเสว นโยติ อิมินา ‘‘ปวตฺตวเสน วา กิเลสวเสน วา อุปฺปนฺนํ มนุสฺสสญฺญ’’นฺติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. เอตฺถ จ ยถา คามคฺคหเณน ฆราทิสญฺญา สงฺคหิตา, เอวํ มนุสฺสคฺคหเณน อิตฺถิปุริสาทิสญฺญา สงฺคหิตา. ยสฺมา รุกฺขาทิเก ปฏิจฺจ อรญฺญสญฺญา ตตฺถ ปพฺพตวนสณฺฑาทโย อนฺโตคธา, ตสฺมา ตตฺถ วิชฺชมานมฺปิ ตํ วิภาคํ อคฺคเหตฺวา เอกํ อรญฺญํเยว ปฏิจฺจ อรญฺญสญฺญํ มนสิ กโรติ. โอตรตีติ อนุปฺปวิสติ. อธิมุจฺจตีติ นิจฺฉิโนติ. ปวตฺตทรถาติ ตถารูปาย ปสฺสทฺธิยา อภาวโต โอฬาริกธมฺมปฺปวตฺติสิทฺธา ทรถา. กิเลสทรถาติ อนุนยปฏิฆสมฺภวา กิเลสทรถา. ทุติยปเทติ ‘‘เย อสฺสุ ทรถา มนุสฺสสญฺญํ ปฏิจฺจา’’ติ อิมสฺมึ ปเท. มนสิการสนฺตตาย, – ‘‘นายํ ปุพฺเพ วิย โอฬาริกา, ธมฺมปฺปวตฺตี’’ติ สงฺขารทสฺสนทรถานํ สุขุมตา สลฺลหุกตา จ จริตตฺถาติ อาห ‘‘ปวตฺตทรถมตฺตา อตฺถี’’ติ.

Niccam có nghĩa là luôn luôn, cả ban đêm và ban ngày. Ekabhāvaṃ ekaṃ asuññatam (đơn nhất, một, không trống không) là lời nói được sử dụng trong mỗi trường hợp riêng biệt, có nghĩa là: đơn độc, một mình, không trống không. Gāmo (làng) theo phương diện sinh hoạt có nghĩa là: do nương vào sự quy tụ của nhà cửa, đường sá, ngã tư, ngã ba v.v... nên được gọi là làng theo sự phát sanh của thế gian. Theo phương diện phiền não có nghĩa là: ở nơi ấy, theo phương diện thuận ý và nghịch ý. Eseva nayo (cũng tương tự như vậy) là: với câu này, ngài chỉ rộng ra ý nghĩa này: “nhân tưởng đã sanh khởi theo phương diện sinh hoạt hoặc theo phương diện phiền não.” Và ở đây, cũng giống như sự nắm bắt (khái niệm) làng bao gồm luôn cả tưởng về nhà cửa v.v..., cũng vậy, sự nắm bắt (khái niệm) người bao gồm luôn cả tưởng về nam, nữ v.v... Bởi vì tưởng về rừng nương vào cây cối v.v..., ở nơi ấy, núi, rừng cây, lùm cây v.v... được bao gồm, do đó, không nắm bắt sự phân chia đang hiện hữu ở nơi ấy, vị ấy chỉ nương vào một khu rừng duy nhất mà tác ý tưởng về rừng. Otarati có nghĩa là đi vào. Adhimuccati có nghĩa là quyết định. Pavattadarathā (sự phiền nhiễu do diễn tiến) là: do không có sự an tịnh tương xứng như vậy, nên những phiền nhiễu được xác lập bởi sự diễn tiến của các pháp thô thiển. Kilesadarathā (sự phiền nhiễu do phiền não) là: những phiền nhiễu do phiền não sanh khởi từ sự thuận ý và nghịch ý. Dutiyapade (trong câu thứ hai) là: trong câu “những phiền nhiễu nào có thể có do duyên vào nhân tưởng.” Do sự liên tục của tác ý, – “sự diễn tiến của các pháp này không còn thô thiển như trước,” – sự vi tế và nhẹ nhàng của các phiền nhiễu khi thấy các hành đã được thành tựu, nên ngài nói: “chỉ có sự phiền nhiễu do diễn tiến.”

ยํ กิเลสทรถชาตํ, ตํ อิมิสฺสา ทรถสญฺญาย น โหตีติ โยชนา. ปวตฺตทรถมตฺตํ อวสิฏฺฐํ โหติ, วิชฺชมานเมว อตฺถิ อิทนฺติ ปชานาตีติ โยชนา. สุญฺญตา นิพฺพตฺตีติ สุญฺญตนฺติ ปวตฺติ. สุญฺญตา สหจริตญฺหิ สุญฺญํ, อิธ สุญฺญตาติ วุตฺตา.

Loại phiền nhiễu do phiền não nào đã sanh, loại ấy không có đối với tưởng về sự phiền nhiễu này, đây là cách liên kết. Chỉ còn lại sự phiền nhiễu do diễn tiến, vị ấy biết rằng: “chính cái đang hiện hữu này là có mặt,” đây là cách liên kết. Suññatā nibbattīti (tánh không được tạo ra) có nghĩa là sự diễn tiến của tánh không. Suññatā sahacaritañhi suññaṃ (cái đi cùng với tánh không là không), ở đây được gọi là suññatā (tánh không).

๑๗๗. อสฺสาติ ภควโต เอวํ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน จิตฺตปฺปวตฺติ อโหสิ. อจฺจนฺตสุญฺญตนฺติ ‘‘ปรมานุตฺตร’’นฺติ วุตฺตํ อรหตฺตํ เทเสสฺสามีติ. อรญฺญสญฺญาย วิเสสานธิคมนโตติ, ‘‘อรญฺญํ อรญฺญ’’นฺติ มนสิกาเรน ฌานาทิวิเสสสฺส อธิคมาภาวโต, ‘‘ปถวี’’ติ มนสิกาเรน วิเสสาธิคมนโต. อิทานิ ตเมวตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ สนฺเตติ เอวํ วปิเต สาลิอาทโย สมฺปชฺชนฺติ. ธุวเสวนนฺติ นิยตเสวนํ ปาริหาริยกมฺมฏฺฐานํ. ปฏิจฺจาติ เอตฺถ ‘‘สมฺภูต’’นฺติ วจนเสโส อิจฺฉิโตติ อาห ‘‘ปฏิจฺจ สมฺภูต’’นฺติ. ปถวึ ปฏิจฺจ สมฺภูตา หิ สญฺญาติ.

177. Assā có nghĩa là: đối với Đức Thế Tôn, sự diễn tiến của tâm đã xảy ra theo cách thức đang được nói đến bây giờ. Accantasuññatam (tánh không hoàn toàn) có nghĩa là: “Ta sẽ thuyết giảng về quả A-la-hán, được gọi là ‘tối thượng, vô song.’” Do không chứng đắc được trạng thái đặc biệt với tưởng về rừng, vì không chứng đắc được trạng thái đặc biệt như thiền na v.v... bằng cách tác ý “rừng, rừng,” và do chứng đắc được trạng thái đặc biệt bằng cách tác ý “đất.” Bây giờ, để làm sáng tỏ chính ý nghĩa ấy bằng ví dụ, câu “yathā hi” (ví như) v.v... đã được nói đến. Evaṃ sante có nghĩa là: khi được gieo trồng như vậy, lúa gạo v.v... sẽ thành tựu. Dhuvasevanam có nghĩa là sự thực hành thường xuyên, đề mục thiền định chuẩn bị. Paṭicca: ở đây, phần còn lại của câu là “sambhūtam” (đã sanh khởi) được bao hàm, nên ngài nói là “paṭicca sambhūtam” (đã sanh khởi do duyên vào). Vì tưởng đã sanh khởi do duyên vào đất.

ปถวีกสิเณ [Pg.323] โส ปถวีสญฺญี โหติ, น ปกติปถวิยํ. ตสฺสาติ ปถวีกสิณสฺส. เตหีติ คณฺฑาทีหิ. สุฏฺฐุ วิหตนฺติ ยถา วลีนํ เลโสปิ น โหติ, เอวํ สมฺมเทว อาโกฏิตํ. นทีตฬากาทีนํ ตีรปฺปเทโส อุทกสฺส อากรฏฺเฐน กูลํ, อุนฺนตภาวโต อุคฺคตํ กูลํ วิยาติ อุกฺกูลํ, ภูมิยา อุจฺจฏฺฐานํ. วิคตํ กูลนฺติ วิกฺกูลํ, นีจฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘อุจฺจนีจ’’นฺติ. เอกํ สญฺญนฺติ เอกํ ปถวีติสญฺญํเยว.

Vị ấy có tưởng về đất ở trong đề mục kasina đất, chứ không phải ở trên đất tự nhiên. Tassa có nghĩa là: của đề mục kasina đất. Tehīti có nghĩa là: bởi những cục đất v.v... Suṭṭhu vihatam có nghĩa là: được đập nhuyễn đúng cách để không còn lại dù chỉ một vết nhăn nhỏ. Vùng bờ của sông, hồ v.v... là kūla (bờ) theo nghĩa là nguồn nước; do trạng thái nhô cao, nó giống như bờ được nâng lên, nên là ukkūla (chỗ cao), là nơi cao trên mặt đất. Vigataṃ kūlam là vikkūla (chỗ thấp), là nơi thấp. Do đó, ngài nói “uccanīcam” (cao và thấp). Ekaṃ saññam có nghĩa là: chỉ một tưởng duy nhất là “đất.”

๑๘๒. สติปิ สงฺขารนิมิตฺตวิรเห ยาทิสานํ นิมิตฺตานํ อภาเวน ‘‘อนิมิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ, ตานิ ทสฺเสตุํ, ‘‘นิจฺจนิมิตฺตาทิวิรหิโต’’ติ วุตฺตํ. จตุมหาภูติกํ จตุมหาภูตนิสฺสิตํ. สฬายตนปฏิสํยุตฺตํ จกฺขายตนาทิสฬายตนสหิตํ.

182. Mặc dù có sự vắng mặt của tướng của các hành, nhưng do sự vắng mặt của những loại tướng nào mà được gọi là “vô tướng,” để chỉ ra điều đó, câu “niccanimittādivirahito” (thoát khỏi tướng thường hằng v.v...) đã được nói đến. Catumahābhūtikaṃ có nghĩa là: nương vào bốn đại hiển. Saḷāyatanapaṭisaṃyuttaṃ có nghĩa là: cùng với sáu xứ như nhãn xứ v.v...

๑๘๓. วิปสฺสนาย ปฏิวิปสฺสนนฺติ ธมฺมานญฺจ ปุน วิปสฺสนํ. อิธาติ อตฺตโน ปจฺจกฺขภูตยถาธิคตมคฺคผลํ วทตีติ อาห – ‘‘อริยมคฺเค เจว อริยผเล จา’’ติ. อุปาทิเสสทรถทสฺสนตฺถนฺติ สพฺพโส กิเลสุปธิยา ปหีนาย ขนฺโธปธิ อวิสิฏฺฐา, ตปฺปจฺจยา ทรถา อุปาทิเสสทรถา, ตํ ทสฺสนตฺถํ. ยสฺมา วิสยโต คามสญฺญา โอฬาริกา, มนุสฺสสญฺญา สุขุมา, ตสฺมา มนุสฺสสญฺญาย คามสญฺญํ นิวตฺเตตฺวา. ยสฺมา ปน มนุสฺสสญฺญาปิ สภาควตฺถุปริคฺคหโต โอฬาริกา, สภาควตฺถุโต อรญฺญสญฺญา สุขุมา, ตสฺมา อรญฺญสญฺญาย มนุสฺสสญฺญํ นิวตฺเตตฺวา. ปถวีสญฺญาทินิวตฺตเน การณํ เหฏฺฐา สุตฺตนฺตเรสุ จ วุตฺตเมว. อนุปุพฺเพนาติ มคฺคปฺปฏิปาฏิยา. นิจฺจสาราทีนํ สพฺพโส อวตฺถุตาย อจฺจนฺตเมว สุญฺญตฺตา อจฺจนฺตสุญฺญตา.

183. Vipassanāya paṭivipassanam có nghĩa là: sự quán chiếu lại các pháp của tuệ quán. Idha có nghĩa là: ngài nói về đạo và quả mà chính mình đã chứng ngộ đúng như đã chứng đắc, nên nói là: “cả trong thánh đạo và trong thánh quả.” Upādisesadarathadassanattham có nghĩa là: với mục đích thấy được sự phiền nhiễu của phần sanh y còn lại. Khi sanh y phiền não đã được đoạn trừ hoàn toàn, sanh y uẩn vẫn còn sót lại; những phiền nhiễu do đó làm duyên được gọi là sự phiền nhiễu của phần sanh y còn lại; với mục đích thấy được điều đó. Bởi vì, xét về đối tượng, tưởng về làng là thô, tưởng về người là tế, do đó, sau khi loại bỏ tưởng về làng bằng tưởng về người. Lại nữa, bởi vì tưởng về người cũng là thô do nắm bắt đối tượng tương đồng, trong khi tưởng về rừng là tế do đối tượng tương đồng của nó, do đó, sau khi loại bỏ tưởng về người bằng tưởng về rừng. Nguyên nhân loại bỏ tưởng về đất v.v... đã được nói đến ở dưới và trong các kinh khác. Anupubbena có nghĩa là: theo thứ tự của đạo. Do sự hoàn toàn không có thực thể của thường, lạc v.v..., nên nó hoàn toàn trống không, do đó gọi là tánh không hoàn toàn.

๑๘๔. สุญฺญตผลสมาปตฺตินฺติ สุญฺญตวิโมกฺขสฺส ผลภูตตฺตา, สุญฺญตานุปสฺสนาย วเสน สมาปชฺชิตพฺพตฺตา จ สุญฺญตผลสมาปตฺตินฺติ ลทฺธนามํ อรหตฺตผลสมาปตฺตึ. ยสฺมา อตีเต ปจฺเจกสมฺพุทฺธา อเหสุํ, อนาคเต ภวิสฺสนฺติ, อิทานิ ปน พุทฺธสาสนสฺส ธรมานตฺตา ปจฺเจกพุทฺธา น วตฺตนฺติ, ตสฺมา ปจฺเจกพุทฺธคฺคหณํ อกตฺวา, ‘‘เอตรหิปิ พุทฺธพุทฺธสาวกสงฺขาตา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. น หิ พุทฺธสาสเน ธรนฺเต ปจฺเจกพุทฺธา ภวนฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

184. Suññataphalasamāpatti (sự chứng đắc quả không) là: sự chứng đắc quả A-la-hán, được đặt tên như vậy vì nó là quả của không giải thoát, và vì nó cần được chứng đắc thông qua việc tu tập không quán. Bởi vì trong quá khứ đã có các vị Phật Độc Giác, trong tương lai sẽ có, nhưng hiện nay, do giáo pháp của Đức Phật vẫn còn tồn tại, nên các vị Phật Độc Giác không xuất hiện. Do đó, không đề cập đến các vị Phật Độc Giác, chỉ nói rằng: “ngay cả hiện nay, những vị được gọi là Phật và đệ tử của Phật.” Vì khi giáo pháp của Đức Phật còn tồn tại, các vị Phật Độc Giác không xuất hiện. Phần còn lại thì dễ hiểu.

จูฬสุญฺญตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa sâu kín trong Chú giải kinh Tiểu Không đã được hoàn tất.

๒. มหาสุญฺญตสุตฺตวณฺณนา

2. Chú giải kinh Đại Không

๑๘๕. ฉวิวณฺเณน [Pg.324] โส กาโฬ, น นาเมน. ปลาลสนฺถาโรติ อาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน โกจฺฉจิมิลิกากฏสาราทีนํ คหณํ. คณภิกฺขูนนฺติ คณพนฺธนวเสน ภิกฺขูนํ.

185. Vị ấy có màu da đen, chứ không phải do tên. Palālasanthāroti ādīni (tấm trải bằng rơm v.v...) là: với từ ādi (v.v...), sự bao gồm cả ghế bện, chiếu, thảm v.v... được hiểu ngầm. Gaṇabhikkhūnam có nghĩa là: của các vị tỳ khưu theo phương diện kết thành nhóm.

ยทิ สํสโย นาม นตฺถิ, ‘‘สมฺพหุลา นุ โข’’ติ อิทํ กถนฺติ อาห ‘‘วิตกฺกปุพฺพภาคา’’ติอาทิ. ตตฺถ วิตกฺโก ปุพฺพภาโค เอติสฺสาติ วิตกฺกปุพฺพภาคา, ปุจฺฉา. สา ‘‘สมฺพหุลา โน เอตฺถ ภิกฺขูวิหรนฺตี’’ติ วจนํ, วิตกฺโก ปน ‘‘สมฺพหุลา นุ โข อิธ ภิกฺขู วิหรนฺตี’’ติ อิมินา อากาเรน ตทา ภควโต อุปฺปนฺโน จิตฺตสงฺกปฺโป, ตสฺส ปริวิตกฺกสฺส ตพฺภาวโชตโนยํ นุ-กาโร วุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘วิตกฺกปุพฺพภาเค จายํ นุ-กาโร นิปาตมตฺโต’’ติ. กิญฺจาปิ คจฺฉนฺโต ทิสฺวา, ‘‘สมฺพหุลา โน เอตฺถ ภิกฺขู วิหรนฺตี’’ติ ปุจฺฉาวเสน ภควตา วุตฺโต, อถ โข ‘‘น โข, อานนฺท, ภิกฺขุ โสภติ สงฺคณิการาโม’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๑๘๕) อุปริเทสนาวเสน มตฺถกํ คจฺฉนฺเต อวินิจฺฉิโต นาม น โหติ, อถ โข วิสุํ วินิจฺฉิโต เอว โหติ, ทิสฺวา นิจฺฉินิตฺวาว กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ ตถา ปุจฺฉติ. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘ชานนฺตาปิ ตถาคตา ปุจฺฉนฺตี’’ติ (ปารา. ๑๖). เตนาห ‘‘อิโต กิรา’’ติอาทิ.

Nếu nói rằng không có sự nghi ngờ, tại sao lại nói câu: “Có phải nhiều vị tỳ khưu chăng?” thì được trả lời bằng câu bắt đầu là: “vitakkapubbabhāgā” (có sự suy tầm là phần đi trước). Ở đây, câu hỏi có sự suy tầm là phần đi trước (vitakkapubbabhāgā) có nghĩa là sự suy tầm (vitakko) là phần đi trước (pubbabhāgo) của câu hỏi ấy (etissā). Câu hỏi ấy là lời nói: “Có phải nhiều vị tỳ khưu đang trú ngụ ở đây chăng?”. Còn sự suy tầm là ý niệm trong tâm đã sanh khởi lên nơi đức Thế Tôn vào lúc ấy theo thể cách này: “Có phải nhiều vị tỳ khưu đang trú ngụ ở đây chăng?”. Để chỉ ra rằng tiểu từ ‘nu’ này được nói ra để làm sáng tỏ bản chất của sự suy xét ấy, nên đã nói rằng: “Và trong phần đi trước của sự suy tầm, tiểu từ ‘nu’ này chỉ là một trợ từ”. Mặc dù trong khi đi, sau khi đã nhìn thấy, đức Thế Tôn đã nói ra dưới hình thức câu hỏi rằng: “Có phải nhiều vị tỳ khưu đang trú ngụ ở đây chăng?”, tuy nhiên, khi đi đến cao điểm bằng cách thuyết giảng tiếp theo rằng: “Này Ānanda, tỳ khưu ưa thích hội chúng thì không tỏa sáng...” (ma. ni. 3.185), thì không phải là chưa được quyết chắc. Trái lại, điều ấy đã được quyết chắc một cách riêng biệt rồi. Sau khi đã nhìn thấy và đã quyết chắc, ngài hỏi như vậy là để khơi mào cho câu chuyện. Vì đã được nói rằng: “Các đấng Như Lai dù biết vẫn hỏi” (pārā. 16). Do đó, đã nói rằng: “ito kirā” (dường như từ đây) v.v...

ยถา นทีโอติณฺณํ อุทกํ ยถานินฺนํ ปกฺขนฺทติ, เอวํ สตฺตา ธาตุโส สํสนฺทนฺติ, ตสฺมา ‘‘คณวาโส นทีโอติณฺณอุทกสทิโส’’ติ วุตฺตํ. อิทานิ ตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ – ‘‘นิรยติรจฺฉานโยนี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กุรุวินฺทาทินฺหานียจุณฺณานิ สณฺหสุขุมภาวโต นาฬิยํ ปกฺขิตฺตานิ นิรนฺตราเนว ติฏฺฐนฺตีติ อาห – ‘‘จุณฺณภริตา นาฬิ วิยา’’ติ. สตฺตปณฺณาส กุลสตสหสฺสานีติ สตฺตสตสหสฺสาธิกานิ ปญฺญาส กุลานํเยว สตสหสฺสานิ, มนุสฺสานํ ปน วเสน สตฺต โกฏิโย ตทา ตตฺถ วสึสุ.

Giống như nước đã chảy vào sông thì xuôi theo vùng trũng, cũng vậy, các chúng sanh tụ hội lại theo giới tánh. Do đó, đã được nói rằng: “Việc sống trong hội chúng giống như nước đã chảy vào sông”. Bây giờ, để chỉ rõ ý nghĩa ấy một cách chi tiết, đã được nói rằng: “cảnh giới địa ngục, bàng sanh” v.v... Do bản chất mịn và nhỏ, các loại bột tắm như bột kuruvinda v.v... khi được cho vào ống thì nằm yên không có khoảng trống. Do đó, đã nói rằng: “giống như ống được đổ đầy bột”. “Năm mươi bảy trăm ngàn gia tộc” có nghĩa là năm mươi trăm ngàn gia tộc cộng thêm bảy trăm ngàn. Còn về phần con người, vào lúc ấy có bảy koṭi (bảy mươi triệu) đã sinh sống ở nơi ấy.

ตโต จินฺเตสิ, กถํ? กามญฺจายํ โลกปกติ, มยฺหํ ปน สาสเน อยุตฺโตว โสติ อาห – ‘‘มยา’’ติอาทิ. ธมฺมนฺติ สภาวสิทฺธํ. สํเวโคติ สโหตฺตปฺปญาณํ วุจฺจติ. น โข ปเนตํ สกฺกา คิลานุปฏฺฐานโอวาทานุสาสนิอาทิวเสน สมาคมสฺส อิจฺฉิตพฺพตฺตา. คณเภทนนฺติ คณสงฺคณิกาย วิเวจนํ.

Sau đó, ngài đã suy nghĩ. Như thế nào? “Dù đây là bản chất của thế gian, nhưng trong giáo pháp của ta thì điều ấy quả thật không thích hợp”. Do đó, ngài đã nói rằng: “Bởi ta” v.v... “Dhamma” (pháp) có nghĩa là được thành tựu do tự tánh. “Saṃvega” (sự xúc động tâm linh) được gọi là trí tuệ đi cùng với sự ghê sợ tội lỗi (ottappa). Tuy nhiên, điều này (việc tách khỏi hội chúng) không phải là có thể (thực hiện tuyệt đối), vì sự tụ họp là điều mong muốn cho các việc như chăm sóc người bệnh, khuyên dạy, giáo huấn v.v... “Phá vỡ hội chúng” (gaṇabhedana) có nghĩa là sự tách biệt khỏi việc giao du với hội chúng.

๑๘๖. กตปริภณฺฑนฺติ [Pg.325] ปุพฺเพ กตสํวิธานสฺส จีวรสฺส วุตฺตากาเรน ปฏิสงฺขรณํ. โนติ อมฺหากํ. อนตฺตมโนติ อนาราธิตจิตฺโต.

186. “Kataparibhaṇḍaṃ” (đã chuẩn bị vật dụng) có nghĩa là việc sửa sang lại chiếc y đã được sắp đặt trước đó theo cách thức đã được nói đến. “No” có nghĩa là “của chúng tôi” (amhākaṃ). “Anattamano” (không hài lòng) có nghĩa là có tâm không được vui thích.

สกคเณน สหภาวโต สงฺคณิกาติ อาห ‘‘สกปริสสโมธาน’’นฺติ. คโณติ ปน อิธ ชนสมูโหติ วุตฺตํ ‘‘นานาชนสโมธาน’’นฺติ. โสภติ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมานโต. กามโต นิกฺขมตีติ นิกฺขโม, เอวํ นิกฺขมวเสน อุปฺปนฺนํ สุขํ. คณสงฺคณิกากิเลสสงฺคณิกาหิ ปวิวิตฺติ ปวิเวโก. ปวิเวกวเสน อุปฺปนฺนํ สุขํ. ราคาทีนํ อุปสมาวหํ สุขํ อุปสมสุขํ. มคฺคสมฺโพธาวหํ สุขํ สมฺโพธิสุขํ. นิกาเมตพฺพสฺส, นิกามํ วา ลาภี นิกามลาภี. นิทุกฺขํ สุเขเนว ลภตีติ อทุกฺขลาภี. กสิรํ วุจฺจติ อปฺปกนฺติ อาห – ‘‘อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี’’ติ.

Do có sự chung đụng với hội chúng của mình nên gọi là “saṅgaṇikā” (sự giao du); do đó đã nói là “sự tụ họp của hội chúng riêng mình”. Còn “gaṇa” (hội chúng) ở đây có nghĩa là sự tập hợp của nhiều người; do đó đã được nói là “sự tụ họp của nhiều người khác nhau”. “Tỏa sáng” (sobhati) là do thực hành theo như đã được chỉ dạy. “Nekkhamma” (sự xuất ly) là đi ra khỏi các dục; như vậy, là lạc sanh khởi do sự xuất ly. “Paviveka” (sự độc cư) là sự tách biệt khỏi sự giao du với hội chúng và sự giao du với phiền não. Là lạc sanh khởi do sự độc cư. “Upasamasukha” (lạc của sự an tịnh) là lạc đem lại sự lắng dịu của tham ái v.v... “Sambodhisukha” (lạc của sự giác ngộ) là lạc đem lại sự chứng ngộ đạo quả. “Nikāmalābhī” (người được như ý) là người có được điều đáng mong muốn, hoặc người có được một cách tùy ý. “Adukkhalābhī” (người được không khó khăn) là người có được không khổ sở, chỉ với sự dễ dàng. “Kasiraṃ” (khó khăn) được gọi là “ít ỏi”; do đó đã nói rằng: “‘akasiralābhī’ (người được không khó khăn) có nghĩa là người được nhiều”.

สามายิกนฺติ สมเย กิเลสวิมุจฺจนํ อจฺจนฺตเมวาติ สามายิกํ ม-กาเร อ-การสฺส ทีฆํ กตฺวา. เตนาห – ‘‘อปฺปิตปฺปิตสมเย กิเลเสหิ วิมุตฺต’’นฺติ. กนฺตนฺติ องฺคสนฺตตาย อารมฺมณสนฺตตาย จ กมนียํ มโนรมฺมํ. อสามายิกํ อจฺจนฺตวิมุตฺตํ.

“Sāmāyika” (có thời hạn) có nghĩa là sự giải thoát khỏi phiền não vào một thời điểm, không phải là vĩnh viễn; từ này được tạo thành bằng cách kéo dài nguyên âm ‘a’ trong âm tiết ‘ma’. Do đó, đã nói rằng: “được giải thoát khỏi các phiền não vào thời điểm an chỉ”. “Kanta” (khả ái) có nghĩa là đáng mong muốn và làm vui thích tâm ý do sự liên tục của các chi thiền và sự liên tục của đối tượng. “Asāmāyika” (không có thời hạn) có nghĩa là được giải thoát vĩnh viễn.

เอตฺตาวตาติอาทินา สงฺคณิการามสฺส วิเสสาธิคมสฺส อนฺตรายิกภาวํ อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ สห นิทสฺสเนน ทสฺเสติ. ตตฺถ สา ทุวิธา อนฺตรายิกตา โวทานธมฺมานํ อนุปฺปตฺติเหตุกา, สํกิเลสธมฺมานํ อุปฺปตฺติเหตุกา จ.

Bằng đoạn văn bắt đầu với “Ettāvatā” (chừng ấy là đủ), vị ấy chỉ ra bản chất chướng ngại của việc ưa thích hội chúng đối với sự chứng đắc thù thắng, cả về mặt thuận và mặt nghịch, cùng với ví dụ. Ở đây, tính chất chướng ngại ấy có hai phương diện: là nguyên nhân cho sự không sanh khởi của các pháp thanh tịnh, và là nguyên nhân cho sự sanh khởi của các pháp ô nhiễm.

เต ปฐมํ ‘‘สงฺคณิการาโม’’ติอาทินา วิภาเวตฺวา อิตรํ วิภาเวตุํ, ‘‘อิทานิ โทสุปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อฏฺฐิญฺจ ปฏิจฺจ นฺหารุญฺจ ปฏิจฺจ จมฺมญฺจ ปฏิจฺจ มํสญฺจ ปฏิจฺจ อากาโส ปริวาริโต รูปนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐๖) วิย อิธ รูปสทฺโท กรชกายปริยาโยติ ‘‘รูปนฺติ สรีร’’นฺติ อาห. ‘‘นาหํ, อานนฺท…เป… โทมนสฺสุปายาสา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขจิตฺตานํ อารทฺธวิปสฺสกานมฺปิ อสปฺปายวชฺชนสปฺปายเสวนวเสน กายสฺส ปริหรณํ โหตีติ? สจฺจํ, ตํ ปน โย กลฺลสรีรํ นิสฺสาย ธมฺมสาธนาย อนุยุญฺชิตุกาโม โหติ, ตสฺเสว ธมฺมสาธนตาวเสน. ธมฺมสาธนภาวญฺหิ อเปกฺขิตฺวา อสปฺปายํ วชฺเชตฺวา สปฺปายวเสน โปเสตฺวา สุฏฺฐุตรํ หุตฺวา [Pg.326] อนุยุญฺชนโต กายสฺส ปริหรณํ, น โส กาเย อภิรโต นาม โหติ ปจฺจเวกฺขณายตฺตตฺตา อเปกฺขาย วิโนทิตพฺโพ ตาทิโสติ. อุปาลิคหปติโนติ เอตฺถาปิ ‘‘ทสพลสาวกตฺตุปคมนสงฺขาเตนา’’ติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ.

Sau khi trước tiên đã giải thích các điều ấy bằng câu “ưa thích hội chúng” v.v..., để giải thích điều còn lại, đã được nói rằng: “bây giờ, trong khi chỉ ra sự sanh khởi của lỗi lầm” v.v... Giống như trong các đoạn kinh như: “Duyên xương, duyên gân, duyên da, duyên thịt, khoảng không được bao bọc và được gọi là ‘sắc’ (rūpa)” (ma. ni. 1.306), ở đây từ “rūpa” (sắc) là từ đồng nghĩa với thân thể vật chất. Do đó, đã nói rằng: “‘Rūpa’ có nghĩa là thân thể”. Tại sao lại nói rằng: “Này Ānanda, Ta không... ưu não”? Chẳng phải ngay cả đối với các vị hành giả tu tập minh sát tinh tấn, những người có tâm không luyến tiếc thân và mạng, vẫn có sự chăm sóc thân thể bằng cách tránh né điều không thích hợp và thực hành điều thích hợp hay sao? Đúng vậy. Nhưng điều đó là dành cho người nào nương tựa vào thân thể khỏe mạnh và muốn nỗ lực để chứng ngộ Chánh pháp, vì mục đích chứng ngộ Chánh pháp. Thật vậy, vì người ấy chăm sóc thân thể do xem xét đến việc chứng ngộ Chánh pháp, bằng cách tránh điều không thích hợp, nuôi dưỡng bằng điều thích hợp, làm cho nó trở nên thật tốt đẹp rồi nỗ lực, nên người như vậy không được gọi là người ưa thích thân thể, bởi vì sự luyến ái như thế cần được loại bỏ bằng phương tiện quán xét. Trong trường hợp “gia chủ Upāli”, ở đây cũng nên được kết nối bằng cách đem (cụm từ) “được gọi là đã quy y làm đệ tử của đấng Thập Lực” vào.

๑๘๗. มหากรุณาวเสน ปริวุตาย ปริสาย มชฺเฌ นิสินฺโนปิ เอกนฺตวิเวกชฺฌาสยตฺตา เอกโกว. เอเตน สตฺถุโน ปวิวิตฺตสฺส ปวิเวกตฺเตน วิวิตฺตตํ ทสฺเสติ. รูปารูปปฏิภาคนิมิตฺเตหิ นิวตฺตนตฺถํ ‘‘รูปาทีนํ สงฺขตนิมิตฺตาน’’นฺติ วุตฺตํ. อติวิย สนฺตตรปณีตตมภาเวน วิเสสโต สิโนติ พนฺธตีติ วิสโย, โส เอว สสนฺตติปริยาปนฺนตาย อชฺฌตฺตํ. กึ ปน ตนฺติ อาห – ‘‘สุญฺญตนฺติ สุญฺญตผลสมาปตฺติ’’นฺติ. อุปธิวิเวกตาย อสงฺขตา ธาตุ อิธ วิเวโกติ อธิปฺเปโตติ อาห – ‘‘วิเวกนินฺเนนา’’ติอาทิ. ภงฺคมตฺตมฺปิ อเสเสตฺวา อาสวฏฺฐานิยานญฺจ ธมฺมานํ ตตฺถ วิคตตฺตา เตสํ วเสน วิคตนฺเตน, เอวํภูตํ เตสํ พฺยนฺติภาวํ ปตฺตนฺติ ปาฬิยํ ‘‘พฺยนฺติภูเตนา’’ติ วุตฺตํ. อุยฺโยชนํ วิสฺสชฺชนํ, ตํ เอตสฺส อตฺถิ, อุยฺโยเชติ วิสฺสชฺเชตีติ วา อุยฺโยชนิกํ. ยสฺมา น สพฺพกถา อุยฺโยชนวเสเนว ปวตฺตติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อุยฺโยชนิกปฏิสํยุตฺต’’นฺติ.

187. Dầu cho đang ngự giữa hội chúng được bao quanh bởi lòng đại bi, nhưng do có khuynh hướng hoàn toàn viễn ly nên (Ngài) vẫn đơn độc một mình. Bằng câu này, (chú giải) trình bày sự viễn ly của bậc Đạo Sư vốn đã viễn ly thông qua trạng thái viễn ly. Nhằm mục đích từ bỏ các tướng tương tự của sắc và vô sắc, nên được nói là: “của các tướng hữu vi là sắc v.v…”. Do đặc biệt trói buộc bởi trạng thái cực kỳ an tịnh và vi diệu hơn nên được gọi là đối tượng (visayo), chính đối tượng ấy được bao gồm trong dòng tương tục của tự thân nên là nội phần (ajjhattaṃ). Nhưng điều ấy là gì? (Ngài) nói: “‘Tánh Không’ chính là sự chứng đắc quả vị Tánh Không”. Do sự viễn ly các phiền não, nên ở đây yếu tố vô vi được ám chỉ là sự viễn ly, (chú giải) nói: “với (tâm) hướng về sự viễn ly” v.v… Do các pháp là trú xứ của các lậu hoặc đã được đoạn trừ ở nơi ấy không còn sót lại dù chỉ là sự hoại diệt, do năng lực của các pháp ấy nên (tâm) đã đoạn trừ các cực đoan. Đã đạt đến trạng thái biến mất của chúng như vậy, nên trong Pāli được nói là “bởi (tâm) đã làm cho biến mất”. Uyyojanaṃ là sự giải tán. Điều này có nơi vị ấy, hay vị ấy giải tán, cho đi, nên gọi là uyyojanikaṃ. Bởi vì không phải tất cả các câu chuyện đều diễn tiến theo cách giải tán, cho nên được nói là “tương ưng với sự giải tán”.

เตลปากํ คณฺหนฺโต วิยาติ ยถา เตลปาโก นาม ปริจฺฉินฺนกาโล น อติกฺกมิตพฺโพ, เอวํ อตฺตโน สมาปตฺติกาลํ อนติกฺกมิตฺวา. ยถา หิ กุสโล เวชฺโช เตลํ ปจนฺโต ตํ ตํ เตลกิจฺจํ จินฺเตตฺวา ยทิ วา ปตฺถินฺนปาโก, ยทิ วา มชฺฌิมปาโก, ยทิ วา ขรปาโก อิจฺฉิตพฺโพ, ตสฺส กาลํ อุปธาเรตฺวา ปจติ, เอวํ ภควา ธมฺมํ เทเสนฺโต เวเนยฺยานํ ญาณปริปากํ อุปธาเรตฺวา ตํ ตํ กาลํ อนติกฺกมิตฺวา ธมฺมํ เทเสตฺวา ปริสํ อุยฺโยเชนฺโต จ วิเวกนินฺเนเนว จิตฺเตน อุยฺโยเชติ. ทฺเว ปญฺจวิญฺญาณานิปิ ตทภินีหตมโนวิญฺญาณวเสน นิพฺพานนินฺนาเนว. พุทฺธานญฺหิ สงฺขารานํ สุฏฺฐุ ปริญฺญาตตาย ปณีตานมฺปิ รูปาทีนํ อาปาถคมเน ปเคว อิตเรสํ ปฏิกูลตาว สุปากฏา หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา ฆมฺมาภิตตฺตสฺส วิย สีตชลฏฺฐานนินฺนตา นิพฺพานนินฺนเมว จิตฺตํ โหติ, ตสฺส อติวิย สนฺตปณีตภาวโต.

(Cụm từ) “Giống như người đang lấy dầu đã được nấu” có nghĩa là: Giống như thời gian giới hạn của việc nấu dầu không nên bị vượt quá, cũng vậy, (vị ấy) không vượt quá thời gian chứng đắc của mình. Thật vậy, giống như một thầy thuốc giỏi khi nấu dầu, sau khi suy xét các công dụng khác nhau của dầu, dù muốn nấu non, nấu vừa hay nấu già, vị ấy quan sát thời điểm của nó rồi mới nấu. Cũng vậy, Đức Thế Tôn khi thuyết pháp, sau khi quan sát sự thuần thục về trí tuệ của chúng sanh cần được giáo hóa, không vượt quá thời gian thích hợp ấy, Ngài thuyết pháp và giải tán hội chúng với tâm quả thật hướng về sự viễn ly. Hai nhóm năm thức cũng quả thật hướng về Niết-bàn do năng lực của ý thức hướng đến đối tượng ấy. Thật vậy, đối với các vị Phật, do đã liễu tri tường tận các pháp hữu vi, nên ngay khi các đối tượng vi diệu như sắc v.v… đi vào tầm nhận thức, thì sự đáng ghê tởm của các đối tượng khác đã trở nên rất rõ ràng và hiện khởi, huống chi là (sự đáng ghê tởm của các đối tượng thông thường). Do đó, giống như người bị nóng bức có xu hướng đến nơi có nước mát, tâm (của các Ngài) cũng hướng về Niết-bàn, vì bản chất cực kỳ an tịnh và vi diệu của nó.

๑๘๘. อชฺฌตฺตเมวาติ [Pg.327] อิธ ฌานารมฺมณํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘โคจรชฺฌตฺตเมวา’’ติ. อิธ นิยกชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ. อปคุณปาทกชฺฌานญฺหิ เอตฺถ ‘‘นิยกชฺฌตฺต’’นฺติ อธิปฺเปตํ วิปสฺสนาวิเสสสฺส อธิปฺเปตตฺตา, นิยกชฺฌตฺตํ นิชฺชีวนิสฺสตฺตตํ, อนตฺตตนฺติ อตฺโถ. อสมฺปชฺชนภาวชานเนนาติ อิทานิ เม กมฺมฏฺฐานํ วีถิปฏิปนฺนํ น โหติ, อุปฺปถเมว ปวตฺตตีติ ชานเนน.

188. (Cụm từ) “Chỉ trong nội tâm” có nghĩa là: ở đây, đối tượng của thiền được ám chỉ, (chú giải) nói: “chỉ trong nội phần của đối tượng”. Ở đây, tánh không là nội phần của chính mình. Thật vậy, ở đây, thiền làm nền tảng cho sự nhàm chán được ám chỉ là “nội phần của chính mình”, vì một loại tuệ quán đặc biệt được nhắm đến. “Nội phần của chính mình” có nghĩa là vô hồn, vô ngã, tức là vô ngã. (Cụm từ) “Do biết được trạng thái không thành tựu” có nghĩa là: do biết rằng “Bây giờ, đề mục thiền của ta không đi đúng lộ trình, nó đang diễn tiến sai đường”.

กสฺมา ปเนตฺถ ภควตา วิปสฺสนาย เอว ปาทเก ฌาเน อวตฺวา ปาทกชฺฌานํ คหิตนฺติ อาห – ‘‘อปฺปคุณปาทกชฺฌานโต’’ติอาทิ. น ปกฺขนฺทติ สมฺมา น สมาหิตตฺตา. โส ปน ‘‘อชฺฌตฺตธมฺมา มยฺหํ นิชฺชฏา นิคุมฺพา หุตฺวา น อุปฏฺฐหนฺติ, หนฺทาหํ พหิทฺธาธมฺเม มนสิ กเรยฺยํ เอกจฺเจสุ สงฺขาเรสุ อุปฏฺฐิเตสุ อิตเรปิ อุปฏฺฐเหยฺยุเมวา’’ติ ปรสฺส…เป… มนสิ กโรติ. ปาทกชฺฌานวเสน วิย สมฺมสิตชฺฌานวเสนปิ อุภโตภาควิมุตฺโต โหติเยวาติ อาห – ‘‘อรูปสมาปตฺติยํ นุ โข กถนฺติ อาเนญฺชํ มนสิ กโรตี’’ติ. น เม จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ มยฺหํ วิปสฺสนาจิตฺตํ วีถิปฏิปนฺนํ หุตฺวา น วหตีติ. ปาทกชฺฌานเมวาติ วิปสฺสนาย ปาทกภูตเมว ฌานํ. ปุนปฺปุนํ มนสิ กาตพฺพนฺติ ปุนปฺปุนํ สมาปชฺชิตพฺพํ วิปสฺสนาย ติกฺขวิสทตาปาทนาย. อวหนฺเต นิปุณาภาเวน เฉทนกิริยาย อปฺปวตฺตนฺเต. สมาปชฺชิตฺวา วิปสฺสนาย ติกฺขกมฺมกรณํ สมถวิปสฺสนาวิหาเรนาติ อาห – ‘‘กมฺมฏฺฐาเน มนสิกาโร วหตี’’ติ.

Tại sao ở đây Đức Thế Tôn không nói về các thiền làm nền tảng cho tuệ quán mà lại đề cập đến thiền nền tảng? (Chú giải) nói: “từ thiền làm nền tảng cho sự nhàm chán” v.v… (Tâm) không nhập vào một cách đúng đắn vì không được định tĩnh. Vị ấy lại (suy nghĩ): “Các pháp nội phần không hiện khởi đến ta một cách gỡ rối, trong sáng. Thôi, ta nên tác ý đến các pháp ngoại phần. Khi một số pháp hữu vi đã hiện khởi, các pháp khác cũng sẽ hiện khởi mà thôi”, và vị ấy tác ý đến (các pháp) của người khác… v.v… Giống như nhờ vào thiền nền tảng, cũng vậy, nhờ vào thiền được quán chiếu, vị ấy có thể trở thành bậc câu phần giải thoát. (Chú giải) nói: “Vậy trong sự chứng đắc vô sắc thì thế nào? Vị ấy tác ý đến trạng thái bất động”. (Câu) “Tâm của ta không nhập vào” có nghĩa là: tâm tuệ quán của ta, sau khi đã đi vào lộ trình, không tiến triển. (Cụm từ) “Chính thiền nền tảng” có nghĩa là: chính thiền làm nền tảng cho tuệ quán. (Cụm từ) “Nên được tác ý lập đi lập lại” có nghĩa là: nên nhập vào lập đi lập lại để tạo ra sự sắc bén và trong sáng cho tuệ quán. (Cụm từ) “Khi không tiến triển” có nghĩa là: không tiến hành hành động cắt đứt một cách khéo léo. Sau khi đã chứng đắc, việc làm cho tuệ quán trở nên sắc bén và hiệu quả thông qua sự an trú trong chỉ và quán, (chú giải) nói: “sự tác ý đến đề mục thiền được tiến triển”.

๑๘๙. สมฺปชฺชติ เมติ วีถิปฏิปตฺติยา ปุพฺเพนาปรํ วิเสสาภาวโต สมฺปชฺชติ เม กมฺมฏฺฐานนฺติ ชานเนน. อิริยาปถํ อหาเปตฺวาติ ยถา ปริสฺสโม นาคจฺฉติ, เอวํ อตฺตโน พลานุรูปํ ตสฺส กาลํ เนตฺวา ปมาณเมว ปวตฺตเนน อิริยาปถํ อโหเปตฺวา. สพฺพวาเรสูติ ฐานนิสชฺชาสยนวาเรสุ. กถาวาเรสุ ปน วิเสสํ ตตฺถ ตตฺถ วทนฺติ. อิทํ วุตฺตนฺติ อิทํ, ‘‘อิมินา วิหาเรนา’’ติอาทิวจนํ วุตฺตํ.

189. (Cụm từ) “Thành tựu đối với ta” có nghĩa là: do biết rằng “Đề mục thiền của ta thành tựu” vì không có sự khác biệt giữa trước và sau trong tiến trình của lộ trình. (Cụm từ) “Không từ bỏ oai nghi” có nghĩa là: để sự mệt mỏi không phát sinh, do đó, duy trì thời gian ấy tương xứng với sức lực của mình, và bằng cách chỉ tiến hành một cách chừng mực, không từ bỏ oai nghi. (Cụm từ) “Trong tất cả các trường hợp” có nghĩa là: trong các trường hợp đứng, ngồi, và nằm. Nhưng trong các trường hợp nói chuyện, các vị lại nói có sự khác biệt ở chỗ này chỗ kia. (Cụm từ) “Điều này được nói” có nghĩa là: lời này, “bằng sự an trú này” v.v…, đã được nói.

๑๙๐. กามวิตกฺกาทโย โอฬาริกกามราคพฺยาปาทสภาคาติ อาห – ‘‘วิตกฺกปหาเนน ทฺเว มคฺเค กเถตฺวา’’ติ. กามคุเณสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. กิสฺมิญฺจิเทว กิเลสุปฺปตฺติการเณติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส กิเลสุปฺปตฺติการณํ [Pg.328] สนฺธาย วุตฺตํ, อญฺญถา สพฺเพปิ ปญฺจ กามคุณา กิเลสุปฺปตฺติการณเมว. สมุทาจรตีติ สมุทาจาโรติ อาห ‘‘สมุทาจรณโต’’ติ. โส ปน ยสฺมา จิตฺตสฺส, น สตฺตสฺส, ตสฺมา วุตฺตํ ปาฬิยํ ‘‘เจตโส’’ติ. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร เอ-การสฺส จ อกาโร กโตติ อาห ‘‘เอวํ สนฺเต เอตนฺติ.

190. Do dục tầm v.v… có cùng bản chất với dục tham và sân hận thô thiển, nên (chú giải) nói: “sau khi nói về hai đạo lộ bằng sự đoạn trừ tầm”. (Cụm từ) “Trong các dục” là sở thuộc cách chỉ định. (Cụm từ) “Trong một nguyên nhân nào đó cho sự phát sinh của phiền não” được nói liên quan đến nguyên nhân phát sinh phiền não cho một cá nhân cụ thể; nếu không, tất cả năm dục trưởng dưỡng quả thật đều là nguyên nhân phát sinh phiền não. Vì nó khởi lên, nên gọi là sự khởi lên (samudācāro), (chú giải) nói: “do sự khởi lên”. Nhưng vì nó thuộc về tâm, không phải của một chúng sanh, do đó trong Pāli được nói là “của tâm”. Ký tự ‘ma’ là để nối âm, và ký tự ‘e’ đã được đổi thành ‘a’, (chú giải) nói: “evaṃ sante etaṃ” (khi như vậy, điều này).

๑๙๑. อนุสโยติ มานานุสโย ภวราคานุสโย อวิชฺชานุสโยติ ติวิโธปิ อนุสโย ปหียติ อรหตฺตมคฺเคน. วุตฺตนเยเนวาติ, ‘‘ตโต มคฺคานนฺตรํ ผลํ, ผลโต วุฏฺฐาย ปจฺจเวกฺขมาโน ปหีนภาวํ ชานาติ, ตสฺส ชานเนน สมฺปชาโน โหตี’’ติ วุตฺตนเยน.

191. (Cụm từ) “Tùy miên” có nghĩa là: mạn tùy miên, hữu tham tùy miên, và vô minh tùy miên – cả ba loại tùy miên này đều được đoạn trừ bởi A-la-hán đạo. (Cụm từ) “Theo phương pháp đã được nói” có nghĩa là: theo phương pháp đã được nói rằng: “Sau đó, ngay sau đạo là quả. Xuất khỏi quả, trong khi quán xét, vị ấy biết được trạng thái đã được đoạn trừ. Do sự biết ấy, vị ấy trở nên tỉnh giác”.

กุสลโต อายาตีติ อายโต, โส เอเตสนฺติ กุสลายติกา. เตนาห ‘‘กุสลโต อาคตา’’ติ. ตํ ปน เนสํ กุสลายติกตฺตํ อุปนิสฺสยวเสน โหติ สหชาตวเสนปีติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ, ‘‘เสยฺยถิท’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

Do đến từ thiện nên là xứ, xứ ấy là của các vị này nên là các vị có xứ thiện. Do đó, ngài đã nói: ‘đã đến từ thiện.’ Tuy nhiên, để trình bày cả hai phương diện rằng việc có xứ thiện của các vị ấy là do nương vào y chỉ và cũng do nương vào đồng sanh, nên câu bắt đầu bằng ‘seyyathidaṃ (ví như)’ đã được nói đến.

ยสฺมา ปน ยถาวุตฺตธมฺเมสุ เกจิ โลกิยา, เกจิ โลกุตฺตรา; อถ กสฺมา วิเสเสน ‘‘โลกุตฺตรา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘โลเก อุตฺตรา วิสิฏฺฐา’’ติ. เตน โลกิยธมฺเมสุ อุตฺตมภาเวน ฌานาทโย โลกุตฺตรา วุตฺตา, น โลกสฺส อุตฺตรณโตติ ทสฺเสติ. ยํ กิญฺจิ มหคฺคตจิตฺตํ มารสฺส อวิสโย อกามาวจรตฺตา, ปเคว ตํ วิปสฺสนาย ปาทกภูตํ สุวิกฺขาลิตมลนฺติ อาห – ‘‘ชานิตุํ น สกฺโกตี’’ติ. เอโก อานิสํโส อตฺถิ ภาวนานุโยคสฺส สปฺปายธมฺมกถาปฏิลาโภ.

Tuy nhiên, vì sao trong các pháp đã được nói đến như vậy có một số là hiệp thế, một số là siêu thế; vậy tại sao lại được nói một cách đặc biệt là ‘siêu thế?’ Ngài đã nói: ‘là cao thượng, là thù thắng ở trong đời.’ Do đó, ngài trình bày rằng các pháp thiền và các pháp khác được gọi là siêu thế do có trạng thái cao tột trong các pháp hiệp thế, chứ không phải do có sự vượt thoát khỏi thế gian. Bất cứ tâm đại hành nào, do không thuộc Dục giới, là phi cảnh giới của Ma vương, huống nữa là tâm ấy đã được tẩy sạch cấu uế và là nền tảng cho tuệ quán, ngài đã nói: ‘không thể biết được.’ Có một quả báu của việc chuyên tâm tu tập là sự chứng đắc pháp thoại thích hợp.

๑๙๒. เอตทตฺถนฺติ เกวลสฺส สุตสฺส อตฺถาย. สปฺปายาสปฺปายวเสนาติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ สปฺปายวเสน ทสกถาวตฺถูนิ อาคตานีติ? สจฺจเมตํ, อสปฺปายกถาวชฺชนปุพฺพิกาย สปฺปาย กถาย วเสน อาคตตฺตา ‘‘สปฺปายาสปฺปายวเสน อาคตานี’’ติ วุตฺตํ. สุตปริยตฺติวเสนาติ สรูเปน ตตฺถ อนาคตานิปิ ทสกถาวตฺถูนิ สุตฺตเคยฺยาทิอนฺโตคธตฺตา, ‘‘สุตปริยตฺติวเสน อาคตานี’’ติ วุตฺตํ. ปริปูรณวเสน สรูปโต อาคตตฺตา อิมสฺมึ ฐาเน ฐตฺวา กเถตพฺพานิ. อตฺโถติ สามญฺญตฺโถ.

192. Etadatthanti (vì mục đích ấy) là vì mục đích của sự học hỏi đơn thuần. Vì sao được nói là ‘do nương vào sự thích hợp và không thích hợp?’ Chẳng phải mười đề tài câu chuyện đã được đề cập do nương vào sự thích hợp hay sao? Điều này là đúng vậy, đã được nói là ‘đã được đề cập do nương vào sự thích hợp và không thích hợp’ vì đã được đề cập do nương vào câu chuyện thích hợp có sự tránh xa câu chuyện không thích hợp đi trước. Sutapariyattivasenāti (do nương vào sự học thuộc kinh điển) là đã được nói ‘đã được đề cập do nương vào sự học thuộc kinh điển’ vì mười đề tài câu chuyện, dầu không được đề cập ở đó về phương diện tự thân, vẫn được bao gồm trong kinh, ứng tụng, v.v... Do nương vào sự bổ túc, chúng nên được thuyết giảng trong khi đang đứng ở nơi này vì đã được đề cập về phương diện tự thân. Atthoti (mục đích) là ý nghĩa chung.

๑๙๓. อนุอาวตฺตนฺตีติ [Pg.329] อนุอนุ อภิมุขา หุตฺวา วตฺตนฺติ, ปยิรุปาสนาทิวเสน อนุกูลยนฺติ. มุจฺฉนตณฺหนฺติ ปจฺจเยสุ มุจฺฉนาการํ. ตณฺหาย ปตฺถนา นาม เตนากาเรน ปวตฺตีติ อาห – ‘‘ปตฺเถติ ปวตฺเตตี’’ติ. กิเลสูปทฺทเวนาติ กิเลสสงฺขาเตน อุปทฺทเวน. กิเลสา หิ สตฺตานํ มหานตฺถกรณโต ‘‘อุปทฺทโว’’ติ วุจฺจนฺติ. อตฺตโน อพฺภนฺตเร อุปฺปนฺเนน กิเลสูปทฺทเวน อนฺเตวาสิโน, อุปทฺทโว อนฺเตวาสูปทฺทโว, พฺรหฺมจริยสฺส อุปทฺทโว พฺรหฺมจารุปทฺทโวติ อิมมตฺถํ ‘‘เสสุปทฺทเวสุปิ เอเสว นโย’’ติ อิมินา อติทิสติ. คุณมรณํ กถิตํ, น ชีวิตมรณํ.

193. Anuāvattantīti (họ xoay theo) là họ xoay theo, trở nên hướng về; họ làm cho thuận theo do nương vào sự hầu cận, v.v... Mucchanataṇhanti (sự tham ái mê đắm) là trạng thái mê đắm trong các vật dụng. Việc mong cầu của tham ái là sự diễn tiến theo trạng thái ấy, ngài đã nói: ‘mong cầu, làm cho diễn tiến.’ Kilesūpaddavenāti (do tai họa phiền não) là do tai họa được gọi là phiền não. Thật vậy, các phiền não được gọi là ‘tai họa’ do gây ra sự bất hạnh lớn lao cho các chúng sanh. Do tai họa phiền não sanh lên ở bên trong tự thân của vị đệ tử, tai họa là tai họa của đệ tử, tai họa của phạm hạnh là tai họa của người sống phạm hạnh. Ngài đã loại suy ý nghĩa này bằng câu: ‘đây cũng là phương pháp trong các tai họa còn lại.’ Cái chết về phẩm hạnh đã được nói đến, không phải cái chết về mạng sống.

อปฺปลาภาติ อปฺปมตฺตกลาภี วิเสสานํ. เอวํ วุตฺโตติ ยถาวุตฺตพฺรหฺมจารุปทฺทโว ทุกฺขวิปากตโร เจว กฏุกวิปากตโร จาติ เอวํ วุตฺโต. อาจริยนฺเตวาสิกูปทฺทโว หิ พาหิรกสมยวเสน วุตฺโต, พฺรหฺมจารุปทฺทโว ปน สาสนวเสน. ทุรกฺขาเต หิ ธมฺมวินเย ทุปฺปฏิปตฺติ น มหาสาวชฺชา มิจฺฉาภินิเวสสฺส สิถิลวายามภาวโต; สฺวาขฺยาเต ปน ธมฺมวินเย ทุปฺปฏิปตฺติ มหาสาวชฺชา มหโต อตฺถสฺส พาหิรภาวกรณโต. เตนาห ‘‘สาสเน ปนา’’ติอาทิ.

Appalābhāti (người có được ít) là người có được chút ít các pháp đặc biệt. Evaṃ vuttoti (được nói như vậy) là được nói như vầy: ‘tai họa của người sống phạm hạnh đã được nói đến như trên có quả khổ đau hơn và có quả cay đắng hơn.’ Thật vậy, tai họa của thầy và đệ tử đã được nói do nương vào ngoại giáo, còn tai họa của người sống phạm hạnh là do nương vào giáo pháp. Thật vậy, trong Giáo pháp và Luật đã được thuyết giảng tồi tệ, sự thực hành sai lạc không có tội lỗi lớn do có sự tinh tấn lỏng lẻo của tà kiến chấp thủ; còn trong Giáo pháp và Luật đã được khéo thuyết giảng, sự thực hành sai lạc có tội lỗi lớn do làm cho lợi ích lớn lao bị loại ra ngoài. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: ‘còn trong giáo pháp.’

๑๙๖. ตสฺมาติ อิทํ ปุพฺพปราเปกฺขํ ปุริมสฺส จ อตฺถสฺส การณภาเวน ปจฺจามสนนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ. มิตฺตํ เอตสฺส อตฺถีติ มิตฺตวา, ตสฺส ภาโว มิตฺตวตา, ตาย. มิตฺตวเสน ปฏิปชฺชนนฺติ อาห ‘‘มิตฺตปฏิปตฺติยา’’ติ. สปตฺตวตายาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

196. Tasmāti (do đó) là từ này có sự liên quan đến trước và sau, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘yasmā (bởi vì)’ để xem xét lại ý nghĩa của câu trước với vai trò là nguyên nhân. Người có bạn là mittavā, trạng thái của người ấy là mittavatā, do trạng thái ấy. Việc thực hành do nương vào bạn bè, ngài đã nói: ‘do sự thực hành của bạn bè.’ Đây cũng là phương pháp ở trong từ sapattavatāyāti (do trạng thái có kẻ thù).

ทุกฺกฏทุพฺภาสิตมตฺตมฺปีติ อิมินา ปเคว อิตรํ วีติกฺกมนฺโตติ ทสฺเสติ. สาวเกสุ หิตปรกฺกมนํ โอวาทานุสาสนีหิ ปฏิปชฺชนนฺติ อาห – ‘‘ตถา น ปฏิปชฺชิสฺสามี’’ติ. อามกมตฺตนฺติ กุลาลภาชนํ วุจฺจติ. นาหํ ตุมฺเหสุ ตถา ปฏิปชฺชิสฺสามีติ กุมฺภกาโร วิย อามกภาชเนสุ อหํ ตุมฺเหสุ เกวลํ ชานาเปนฺโต น ปฏิปชฺชิสฺสามิ. นิคฺคณฺหิตฺวาติ นีหริตฺวา. โลกิยคุณาปิ อิธ สาโรตฺเวว อธิปฺเปตา โลกุตฺตรคุณานํ อธิฏฺฐานภาวโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Dukkaṭadubbhāsitamattampīti (chỉ là tác ác và nói ác) là bằng câu này, ngài trình bày rằng: ‘huống nữa là sự vi phạm điều khác.’ Sự nỗ lực vì lợi ích đối với các vị đệ tử là sự thực hành bằng lời khuyên dạy và chỉ giáo, ngài đã nói: ‘ta sẽ không thực hành như vậy.’ Āmakamattanti (đồ đất sét sống) là đồ dùng của thợ gốm được nói đến. Ta sẽ không thực hành như vậy đối với các ngươi là ta sẽ không thực hành đối với các ngươi chỉ bằng cách làm cho biết, giống như người thợ gốm đối với các đồ dùng bằng đất sét sống. Niggaṇhitvāti (sau khi đã khiển trách) là sau khi đã loại bỏ. Các phẩm chất hiệp thế cũng được hàm ý ở đây chính là cốt lõi do là nền tảng của các phẩm chất siêu thế. Phần còn lại là dễ hiểu.

มหาสุญฺญตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần làm sáng tỏ ý nghĩa tiềm ẩn của Chú giải kinh Đại Không đã chấm dứt.

๓. อจฺฉริยพฺภุตสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Hy Hữu Vị Tằng Hữu

๑๙๗. วิภตฺติปติรูปกา [Pg.330] จ นิปาตา โหนฺตีติ ยถารหํ ตํตํวิภตฺติอตฺถทีปกา, อิธ ปจฺจตฺตวจโน ยตฺรสทฺโท, หิสทฺโท เหตุอตฺโถ, นามสทฺโท อจฺฉริยตฺโถ, ปทตฺตยสฺส ปน อจฺฉริยตฺถนิทฺทิฏฺฐตาย ‘‘อจฺฉริยตฺเถ นิปาโต’’ติ วุตฺตํ. เอกํสโต ปเนตํ ปทตฺตยํ. ตถา หิ วกฺขติ, ‘‘ยตฺราติ นิปาตวเสน อนาคตวจน’’นฺติ. ปปญฺจสทฺโท เหฏฺฐา วุตฺโต. ฉินฺนวฏุเมติ อิมินา สพฺพกิเลสวฏฺฏสฺส อกุสลกมฺมวฏฺฏสฺส จ ฉินฺนตฺตา วิปากวฏฺฏสฺส จ อุปริ วกฺขมานตฺตา อาห – ‘‘วฏุมนฺติ กุสลากุสลกมฺมวฏฺฏํ วุจฺจตี’’ติ. นิปาตวเสน ยตฺรสทฺทโยเคน. อนาคตวจนนฺติ อิทํ อนาคตวจนสทิสตฺตา วุตฺตํ. อนาคตตฺถวาจี หิ อนาคตวจนํ, อตฺโถ เจตฺถ อตีโตติ. อนุสฺสรีติ อิทํ อนุสฺสริตภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘น อนุสฺสริสฺสตี’’ติ สทฺทปโยคสฺส อตีตวิสยตฺตา. ยทา ปน เตหิ ภิกฺขูหิ ยา กถา ปวตฺติตา, ตโต ปจฺฉาปิ ภควโต เตสํ พุทฺธานํ อนุสฺสรณํ โหติเยว.

197. Và các bất biến từ có hình thức tương tự biến cách từ là những từ làm sáng tỏ ý nghĩa của biến cách từ này hay biến cách từ kia một cách tương ứng. Ở đây, từ yatra là từ ở trong sở thuộc cách, từ hi có ý nghĩa là nguyên nhân, từ nāma có ý nghĩa là kỳ diệu. Tuy nhiên, do ba từ này đã được chỉ định ý nghĩa là kỳ diệu nên đã được nói là: ‘bất biến từ có ý nghĩa kỳ diệu.’ Tuy nhiên, ba từ này là một cách chắc chắn. Thật vậy, ngài sẽ nói: ‘yatra là từ chỉ tương lai do nương vào bất biến từ.’ Từ papañca đã được nói ở dưới. Chinnavaṭumeti (người đã cắt đứt vòng luân chuyển) là bằng câu này, do tất cả vòng luân chuyển phiền não và vòng luân chuyển của nghiệp bất thiện đã được cắt đứt và do vòng luân chuyển của quả sẽ được nói đến ở trên, ngài đã nói: ‘vaṭumanti (vòng luân chuyển) là vòng luân chuyển của nghiệp thiện và bất thiện được nói đến.’ Do nương vào bất biến từ, do sự liên kết với từ yatra. Anāgatavacananti (từ chỉ tương lai) là điều này đã được nói do có sự tương tự với từ chỉ tương lai. Thật vậy, từ chỉ tương lai là từ nói lên ý nghĩa tương lai, còn ý nghĩa ở đây là quá khứ. Anussarīti (đã tùy niệm) là điều này đã được nói liên quan đến trạng thái đã tùy niệm, do việc sử dụng từ ‘na anussarissatī (sẽ không tùy niệm)’ có đối tượng là quá khứ. Tuy nhiên, khi câu chuyện nào đã được các vị tỳ khưu ấy tiến hành, sau đó sự tùy niệm về các vị Phật ấy của đức Thế Tôn vẫn có.

ขตฺติยชจฺจาติอาทิกาลโต ปฏฺฐาย อสมฺภินฺนาย ขตฺติยชาติยา อุทิโตทิตาย. พฺรหฺมชจฺจาติ พฺราหฺมณชจฺจา. เอวํโคตฺเตปิ เอเสว นโย. โลกิยโลกุตฺตรสีเลนาติ ปารมิตาสมฺภูเตน พุทฺธาเวณิกตฺตา อนญฺญสาธารเณน โลกิเยน โลกุตฺตเรน จ สีเลน. เอวํสีลาติ อนวเสสสีลานํ วิสุํ ปจฺจเวกฺขณกรเณน เอวํสีลาติ อนุสฺสริสฺสติ. เอส นโย เสเสสุ. ยถา วิชฺชาภาคิยา วิชฺชาสมฺปยุตฺตธมฺมา, เอวํ สมาธิปกฺขา สมาธิสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ สติวีริยาทโยติ อาห – ‘‘เหฏฺฐา สมาธิปกฺขานํ ธมฺมานํ คหิตตฺตา วิหาโร คหิโตวา’’ติ. ตสฺมา สมาธิปกฺขธมฺมวินิมุตฺโต เอว อิธ วิหาโร อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘อิทํ หี’’ติอาทิ.

Kể từ thời điểm ban đầu như là dòng dõi Sát-đế-lợi, thuộc dòng dõi Sát-đế-lợi không bị pha tạp, đã được sinh ra và phát triển. Dòng dõi Phạm thiên tức là dòng dõi Bà-la-môn. Về dòng họ cũng theo phương pháp tương tự. Bằng giới hiệp thế và siêu thế có nghĩa là bằng giới hiệp thế và siêu thế, được sinh khởi từ các pháp ba-la-mật, là pháp bất cộng (của chư Phật) do là pháp riêng của chư Phật. Vị ấy sẽ tùy niệm rằng 'có giới như vậy' bằng cách quán xét riêng biệt tất cả các giới không còn sót. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp còn lại. Giống như các pháp tương ưng với minh là các pháp thuộc phần minh, cũng vậy, các pháp thuộc về định cũng là các pháp tương ưng với định như niệm, tinh tấn, v.v... nên đã nói rằng: 'Do các pháp thuộc về định đã được đề cập ở dưới, nên trú cũng đã được đề cập rồi'. Do đó, ở đây trú được ngụ ý là pháp được giải thoát khỏi các pháp thuộc về định, điều này được nói đến qua câu 'chính điều này' v.v...

ยถา วา อฏฺฐสมาปตฺติวิปสฺสนามคฺคผลสงฺคหิตา โลกิยโลกุตฺตรา สมาธิปญฺญา ‘‘เอวํธมฺมา เอวํปญฺญา’’ติ ปเทหิ เหฏฺฐา คหิตาปิ ยถาสกํ ปฏิปกฺขโต มุจฺจนสฺส ปวตฺติวิเสสํ อุปาทาย ‘‘เอวํวิมุตฺตา’’ติ เอตฺถ ปุน คหิตา, ตถา ‘‘เอวํธมฺมา’’ติ เอตฺถ คหิตาปิ สมาธิปกฺขธมฺมา ทิพฺพพฺรหฺมอาเนญฺชอริยวิหารสงฺขาตํ อตฺตโน ปวตฺติวิเสสํ อุปาทาย, ‘‘เอวํวิหารี’’ติ เอตฺถ ปุน คหิตาติ วุจฺจมาเน น โกจิ วิโรโธ. ผลธมฺมานํ ปวตฺติกาเลปิ [Pg.331] กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิ น ตํอานุภาวชาตา, อถ โข อริยมคฺเคน กิเลสานํ สมุจฺฉินฺนตฺตาติ อาห – ‘‘มคฺคานุภาเวน กิเลสานํ ปฏิปสฺสทฺธนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา’’ติ. โย ยํ ปชหติ, โส ปหายโก ปหาตพฺพโต วิมุตฺโตติ วุจฺจติ วิสํสฏฺฐภาวโตติ ปหานวิภาเคน วุจฺจมาเน อปหายกสฺส นิพฺพานสฺส กถํ วิมุตฺตตา? วิสํสฏฺฐาภาวโต เอว. ตญฺหิ ปกติยาว สพฺพโส กิเลเสหิ วิสํสฏฺฐํ วินิสฺสฏํ สุวิทูรวิทูเร ฐิตํ, ตสฺมาสฺส ตโต นิสฺสฏตฺตา นิสฺสรณวิมุตฺติ นิสฺสรณปหานนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘นิพฺพาน’’นฺติอาทิ.

Hoặc ví như định và tuệ hiệp thế và siêu thế, được bao gồm trong tám thiền chứng, minh sát, đạo và quả, mặc dù đã được đề cập ở dưới bằng các từ 'có pháp như vậy, có tuệ như vậy', nhưng lại được đề cập một lần nữa ở đây trong câu 'được giải thoát như vậy' là do dựa vào sự diễn tiến đặc biệt của việc giải thoát khỏi các pháp đối nghịch của chính chúng; cũng vậy, khi nói rằng các pháp thuộc về định, mặc dù đã được đề cập ở đây trong câu 'có pháp như vậy', lại được đề cập một lần nữa ở đây trong câu 'có trú như vậy' là do dựa vào sự diễn tiến đặc biệt của chính chúng, được gọi là thiên trú, phạm trú, và bất động trú, thì không có mâu thuẫn nào. Ngay cả trong thời gian các pháp quả đang diễn tiến, sự lắng dịu của các phiền não không phải được sinh ra từ oai lực của quả, mà là do các phiền não đã được đoạn trừ bởi thánh đạo, nên đã nói: 'do được sinh khởi khi các phiền não đã được lắng dịu bởi oai lực của đạo'. Khi được nói theo sự phân loại về đoạn trừ rằng 'người nào đoạn trừ cái gì, người đoạn trừ ấy được gọi là đã giải thoát khỏi cái cần được đoạn trừ do trạng thái không liên hệ', thì làm thế nào Niết-bàn, vốn không phải là người đoạn trừ, lại có sự giải thoát? Chính là do trạng thái không liên hệ. Bởi vì Niết-bàn tự bản chất đã hoàn toàn không liên hệ, đã thoát ly, đã đứng ở nơi rất xa, rất xa các phiền não. Do đó, vì đã thoát khỏi chúng, nên được gọi là xuất ly giải thoát, xuất ly đoạn trừ, điều này được nói đến qua câu 'Niết-bàn' v.v...

๑๙๙. อิเม ตถาคตสฺส อจฺฉริยอพฺภุตธมฺมา, น สาวกวิสยา, มม ปน เทสนา ตยา สุตา เอวาติ เต เถรสฺเสว ภารํ กโรนฺโต, ‘‘ตํ ภิยฺโยโสมตฺตาย ปฏิภนฺตู’’ติ อาห. สโต สมฺปชาโนติ เอตฺถ กาลเภทวเสน ลพฺภมานมฺปิ สมฺปชานภาวํ อนามสิตฺวา คติวิภาเคน ตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ทฺเว สมฺปชญฺญานี’’ติอาทิ วุตฺตํ – อฏฺฐ วเร คณฺหนฺโตติ เอตฺถ กถํ วรํ เทวตา เทติ, ปรสฺส ทียมานญฺจ ตํ กถํ ปรสฺส สมิชฺฌตีติ? กมฺมพเลเนว. ยทิ หิ ตํ กมฺมํ กโตกาสํ ยสฺส ตทปเทเสน ผลํ วิปจฺจติ, เอวํ เทวตาย ตสฺส วรํ ทินฺนํ, อิตเรน จ ลทฺธนฺติ โวหาโร โหตีติ. อปิจ ปรสฺส ปตฺถิตวรานิ นาม วิปจฺจมานสฺส กมฺมสฺส ปจฺจยภูโต ปโยควิเสโสติ ทฏฺฐพฺพํ. ตานิ วิปจฺจเน เอกนฺติกานิปิ อปฺเปสกฺขา เทวตา – ‘‘อยมสฺส ปตฺถนา สมิชฺฌิสฺสติ, โน’’ติ น ชานนฺติ, สกฺโก ปน ปญฺญวา ตานิ เอกจฺจํ ชานาติเยว. เตน วุตฺตํ – ‘‘สกฺเกน ปสีทิตฺวา ทินฺเน อฏฺฐ วเร คณฺหนฺโต’’ติอาทิ.

199. Ngài đã nói: 'Những pháp hy hữu, kỳ diệu này là của Như Lai, không phải là lĩnh vực của các vị thinh văn. Còn bài pháp của ta thì ông đã nghe rồi', do đó ngài đã giao phó trách nhiệm cho chính vị trưởng lão ấy rằng: 'Mong rằng điều ấy hãy hiện khởi nơi ông để có thêm sự hoan hỷ'. Ở đây, trong câu 'chánh niệm, tỉnh giác', để trình bày về tỉnh giác theo sự phân loại về hành xứ mà không đề cập đến trạng thái tỉnh giác vốn có thể đạt được theo sự khác biệt về thời gian, nên đã nói 'hai loại tỉnh giác' v.v... Ở đây, trong câu 'nhận tám điều ước', làm thế nào vị chư thiên ban điều ước, và điều ước được ban cho người khác ấy làm thế nào lại thành tựu cho người khác? Chính là do năng lực của nghiệp. Nếu nghiệp ấy đã tạo cơ hội cho người nào mà quả trổ sanh do sự chỉ định ấy, thì có cách nói rằng vị chư thiên đã ban điều ước cho người ấy, và người kia đã nhận được. Hơn nữa, cần phải hiểu rằng những điều ước được mong cầu cho người khác chính là một loại nỗ lực đặc biệt làm duyên cho nghiệp đang trổ quả. Mặc dù những điều ước ấy chắc chắn sẽ trổ quả, nhưng vị chư thiên có oai lực nhỏ không biết rằng: 'Liệu mong ước này của người ấy có thành tựu hay không?'. Nhưng vua Đế Thích, bậc có trí tuệ, thì biết được một số điều ước ấy. Do đó đã nói: 'nhận tám điều ước được ban cho bởi vua Đế Thích, người đã có lòng tịnh tín' v.v...

ปฐมชวนวาเรติ อุปฺปนฺนสฺส สพฺพปฐมชวนวาเร. โส หิ ปฏิสนฺธิยา อาสนฺนภาวโต อวิสโท โหติ, เทวภาเว นิกนฺติวเสน อุปฺปชฺชนโต น ชานาติ. อญฺญาหิ เทวตาหิ อสาธารณชานนํ โหติ ทุติยชวนวารโต ปฏฺฐาย ปวตฺตนโต.

Trong lộ trình tốc hành tâm đầu tiên có nghĩa là trong lộ trình tốc hành tâm đầu tiên nhất của người đã sinh ra. Bởi vì lộ trình ấy không rõ ràng do gần với tâm tái tục, và vị ấy không biết do sinh ra với sự khao khát trong cảnh giới chư thiên. Sự biết không chung với các vị chư thiên khác xảy ra do nó diễn tiến kể từ lộ trình tốc hành tâm thứ hai trở đi.

อญฺเญปิ เทวาติอาทินา โพธิสตฺตสฺส ตตฺถ สมฺปชญฺเญเนว ฐิตภาวํ พฺยติเรกมุเขน วิภาเวติ. อาหารูปจฺเฉเทน กาลงฺกโรนฺตีติ อิทํ ขิฑฺฑาปโทสิกวเสน วุตฺตํ. อิตเรสมฺปิ ทิพฺพโภเคหิ มุจฺฉิตตํ อชฺฌาปนฺนานํ ติฏฺฐนฺตานํ สมฺปชญฺญาภาโว โหติเยว. กึ ตถารูปํ อารมฺมณํ [Pg.332] นตฺถีติ ยถารูปํ อุฬารํ ปณีตญฺจ อารมฺมณํ ปฏิจฺจ เต เทวา สํมุจฺฉิตา อาหารูปจฺเฉทมฺปิ กโรนฺติ, กึ ตถารูปํ อุฬารํ ปณีตญฺจ อารมฺมณํ โพธิสตฺตสฺส นตฺถีติ โพธิสตฺตสฺส สมฺปชญฺญานุภาวํ วิภาเวตุํ โจทนํ สมุฏฺฐาเปติ? โพธิสตฺโต หิ ยตฺถ ยตฺถ นิพฺพตฺตติ, ตตฺถ ตตฺถ อญฺเญ สตฺเต ทสหิ วิเสเสหิ อธิคฺคณฺหาติ, ปเคว ตตฺถ เทวภูโต, ตถาปิ ‘‘สโต สมฺปชาโน’’ติ อยเมตฺถ อจฺฉริยธมฺโม วุตฺโต.

Bằng câu 'cả các vị chư thiên khác' v.v..., ngài làm rõ trạng thái an trú với tỉnh giác của vị Bồ-tát ở nơi ấy bằng phương pháp đối lập. Câu 'chết do đoạn tuyệt vật thực' này được nói theo trường hợp của các vị Khiḍḍāpadosika (chư thiên bị hư hỏng do vui chơi). Đối với các vị chư thiên khác đang an trú trong tình trạng say đắm, chìm ngập trong các dục lạc cõi trời, thì sự thiếu tỉnh giác chắc chắn xảy ra. Ngài nêu lên câu hỏi để làm rõ oai lực tỉnh giác của vị Bồ-tát rằng: 'Phải chăng không có đối tượng như vậy?', tức là, duyên theo đối tượng cao thượng và vi diệu như thế nào mà các vị chư thiên ấy bị say đắm đến nỗi còn đoạn tuyệt cả vật thực, phải chăng vị Bồ-tát không có đối tượng cao thượng và vi diệu như vậy sao? Bởi vì vị Bồ-tát, bất cứ nơi nào ngài tái sinh, ở nơi đó ngài đều vượt trội hơn các chúng sinh khác bằng mười điều đặc biệt, huống chi là khi đã trở thành một vị trời ở nơi ấy. Tuy nhiên, 'chánh niệm, tỉnh giác' này ở đây được nói là một pháp hy hữu.

๒๐๐. สมฺปตฺติภเว ทีฆายุกตา นาม ปญฺญาพเลน โหติ, โพธิสตฺโต จ มหาปญฺโญ, ตสฺมา ตตฺถ ตตฺถ ภเว เตน ทีฆายุเกน ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน, ‘‘เสสตฺตภาเวสุ กึ ยาวตายุกํ น ติฏฺฐตี’’ติ โจเทติ. อิตโร ‘‘อาม น ติฏฺฐตี’’ติ ปฏิชานิตฺวา, ‘‘อญฺญทา หี’’ติอาทินา ตตฺถ การณมาห. ‘‘อิธ น ภวิสฺสามี’’ติ อธิมุจฺจนวเสน กาลกิริยา อธิมุตฺติกาลกิริยา. ปารมิธมฺมานญฺหิ อุกฺกํสปฺปตฺติยา ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺตภาเว อภิญฺญาสมาปตฺตีหิ สนฺตานสฺส วิเสสิตตฺตา อตฺตสิเนหสฺส ตนุภาเวน สตฺเตสุ จ มหากรุณาย อุฬารภาเวน อธิฏฺฐานสฺส ติกฺขวิสทภาวาปตฺติยา โพธิสตฺตานํ อธิปฺปายา สมิชฺฌนฺติ, จิตฺเต วิย กมฺเมสุ จ เตสํ วสิภาโว, ตสฺมา ยตฺถุปปนฺนานํ ปารมิโย สมฺมเทว ปริพฺรูเหนฺติ, วุตฺตนเยน กาลํ กตฺวา ตตฺถ อุปปชฺชนฺติ. ตถา หิ อยํ มหาสตฺโต อิมสฺมึเยว กปฺเป นานาชาตีสุ อปริหีนชฺฌาโน กาลํ กตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต อปฺปกเมว กาลํ ตตฺถ ฐตฺวา ตโต จวิตฺวา อิธ นิพฺพตฺโต. เตนาห – ‘‘อยํ กาลกิริยา อญฺเญสํ น โหตี’’ติ. สพฺพปารมีนํ ปูริตตฺตาติ อิมินา ปโยชนาภาวโต ตตฺถ ฐตฺวา อธิมุตฺติกาลกิริยา นาม น โหตีติ ทสฺเสติ. อปิจ จริมภเว จตุมหานิธิสมุฏฺฐานปุพฺพิกาย ทิพฺพสมฺปตฺติสทิสาย มหาสมฺปตฺติยา นิพฺพตฺติ วิย พุทฺธภูตสฺส อสทิสทานาทิวเสน อนญฺญสาธารณลาภุปฺปตฺติ วิย จ อิโต ปรํ มหาปุริสสฺส ทิพฺพสมฺปตฺติอนุภวนํ นาม นตฺถีติ ยาวตายุกฏฺฐานํ อุสฺสาหชาตสฺส ปุญฺญสมฺภารสฺส วเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. อยญฺเหตฺถ ธมฺมตา.

200. Trong cảnh giới sung mãn, sự sống lâu dài là do năng lực của trí tuệ, và vị Bồ-tát là bậc đại trí tuệ, do đó với ý định rằng trong các kiếp sống khác nhau, ngài nên được sống lâu, nên mới chất vấn rằng: ‘Trong các kiếp sống còn lại, tại sao ngài không trụ cho đến hết tuổi thọ?’ Vị kia sau khi thừa nhận: ‘Phải, không trụ lại,’ đã nói lên lý do ở đây bằng câu ‘vào lúc khác...’ Sự mệnh chung do sự quyết tâm ‘Ta sẽ không ở đây’ được gọi là sự mệnh chung do quyết tâm. Thật vậy, do các pháp ba-la-mật đã đạt đến mức độ cao tột, do dòng tương tục đã được đặc biệt hóa bởi các thắng trí và thiền chứng trong mỗi kiếp sống, do sự suy giảm của lòng ái luyến bản thân, do sự vĩ đại của lòng đại bi đối với chúng sanh, và do sự quyết tâm đã trở nên sắc bén và trong sáng, nên các ý định của chư Bồ-tát đều được thành tựu; các ngài có quyền năng đối với tâm cũng như đối với các nghiệp. Do đó, nơi nào các ngài sanh ra để viên mãn các ba-la-mật một cách đúng đắn, các ngài mệnh chung theo cách đã nói và sanh về nơi ấy. Thật vậy, vị Đại Sĩ này, chính trong kiếp này, trong nhiều dòng sanh thú khác nhau, đã không bị suy giảm thiền định, sau khi mệnh chung đã sanh về cõi Phạm thiên. Sau khi ở đó chỉ một thời gian ngắn, ngài đã từ đó mệnh chung và sanh về đây. Do đó, có lời nói rằng: ‘Sự mệnh chung này không xảy ra cho những người khác.’ Bằng câu ‘do đã viên mãn tất cả các ba-la-mật,’ điều này cho thấy rằng vì không còn mục đích gì để ở lại đó, nên không có cái gọi là sự mệnh chung do quyết tâm. Hơn nữa, trong kiếp sống cuối cùng, cũng giống như sự phát sanh của đại tài sản tương tự như tài sản của chư thiên, được khởi đầu bằng sự xuất hiện của bốn kho tàng lớn, và cũng giống như sự phát sanh của các lợi lộc không gì sánh bằng, không chung với người khác, cho vị đã thành Phật qua việc bố thí vô song v.v..., từ nay về sau, bậc Đại Nhân không còn có sự hưởng thụ tài sản của chư thiên nữa. Cần phải hiểu rằng việc trụ cho đến hết tuổi thọ là do năng lực của kho tàng phước báu được sanh ra từ sự nỗ lực. Đây là pháp tánh ở đây.

มนุสฺสคณนาวเสน, น เทวคณนาวเสน. ปุพฺพนิมิตฺตานีติ จุติยา ปุพฺพนิมิตฺตานิ. อมิลายิตฺวาติ เอตฺถ อมิลาตคฺคหเณเนว ตาสํ มาลานํ วณฺณสมฺปทาปิ คนฺธสมฺปทาปิ โสภาสมฺปทาปิ ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. พาหิรพฺภนฺตรานํ [Pg.333] รโชชลฺลานํ เลสสฺสปิ อภาวโต เทวานํ สรีรคตานิ วตฺถานิ สพฺพกาลํ ปริสุทฺธปภสฺสราเนว หุตฺวา ติฏฺฐนฺตีติ อาห ‘‘วตฺเถสุปิ เอเสว นโย’’ติ. เนว สีตํ น อุณฺหนฺติ ยสฺส สีตสฺส ปตีการวเสน อธิกํ เสวิยมานํ อุณฺหํ, สยเมว วา ขรตรํ หุตฺวา อธิภวนฺตํ สรีเร เสทํ อุปฺปาเทยฺย, ตาทิสํ เนว สีตํ น อุณฺหํ โหติ. ตสฺมึ กาเลติ ยถาวุตฺเต มรณาสนฺนกาเล. พินฺทุพินฺทุวเสนาติ มุตฺตคุฬิกา วิย พินฺทุ พินฺทุ หุตฺวา เสทา มุจฺจนฺติ. ทนฺตานํ ขณฺฑิตภาโว ขณฺฑิจฺจํ. เกสานํ ปลิตภาโว ปาลิจฺจํ. อาทิ-สทฺเทน วลิตฺตจตํ สงฺคณฺหาติ. กิลนฺตรูโป อตฺตภาโว โหติ, น ปน ขณฺฑิจฺจปาลิจฺจาทีหีติ อธิปฺปาโย. อุกฺกณฺฐิตาติ อนภิรติ, สา นตฺถิ อุปรูปริ อุฬารุฬารานเมว โภคานํ วิเสสโต รุจิชนกานํ อุปติฏฺฐนโต.

Theo cách tính của loài người, không phải theo cách tính của chư thiên. Các điềm báo trước (pubbanimittāni) là các điềm báo trước của sự mệnh chung. ‘Không héo úa’ (amilāyitvā), ở đây cần phải hiểu rằng chính nhờ việc đề cập đến ‘không héo úa’ mà sự toàn hảo về màu sắc, sự toàn hảo về hương thơm, và sự toàn hảo về vẻ đẹp của những vòng hoa ấy đã được chỉ rõ. Do không có một chút bụi bẩn nào cả bên ngoài lẫn bên trong, nên y phục trên thân của chư thiên luôn luôn trong sạch và rực rỡ, vì thế có lời nói rằng: ‘Đối với y phục cũng theo cách thức ấy.’ ‘Không lạnh cũng không nóng’ có nghĩa là không có cái lạnh mà để đối trị phải dùng nhiều đến hơi nóng, hoặc không có hơi nóng gay gắt đến mức lấn át và làm cho mồ hôi toát ra trên cơ thể. ‘Vào lúc ấy’ (tasmiṃ kāle) là vào lúc gần mệnh chung như đã nói. ‘Từng giọt từng giọt’ (bindubinduvasena) có nghĩa là mồ hôi tuôn ra từng giọt từng giọt giống như những viên ngọc trai. Tình trạng răng bị gãy là khaṇḍicca. Tình trạng tóc bị bạc là pālicca. Với từ ‘v.v...’ (ādi), bao gồm cả da nhăn nheo. Ý nghĩa là thân thể trở nên mệt mỏi, chứ không phải do răng gãy, tóc bạc, v.v... ‘Bất mãn’ (ukkaṇṭhitā) là không hoan hỷ. Điều đó không có, bởi vì các vật hưởng thụ ngày càng cao quý và tuyệt vời, đặc biệt là những thứ tạo ra sự thích thú, luôn hiện khởi.

ปณฺฑิตา เอวาติ พุทฺธิสมฺปนฺนา เอว เทวตา. ยถา เทวตา ‘‘สมฺปติ ชาตา กีทิเสน ปุญฺญกมฺเมน อิธ นิพฺพตฺตา’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘อิมินา นาม ปุญฺญกมฺเมน อิธ นิพฺพตฺตา’’ติ ชานนฺติ, เอวํ อตีตภเว อตฺตนา กตํ เอกจฺจํ อญฺญมฺปิ ปุญฺญํ ชานนฺติเยว มหาปุญฺญาติ อาห – ‘‘เย มหาปุญฺญา’’ติอาทิ.

Chỉ là bậc hiền trí (paṇḍitā eva) có nghĩa là các vị trời đã thành tựu trí tuệ. Giống như vị trời suy nghĩ rằng: ‘Hiện nay ta đã sanh ra, do nghiệp phước nào mà ta đã được sanh về đây?’ rồi biết được rằng: ‘Ta đã được sanh về đây là do nghiệp phước tên là thế này.’ Cũng vậy, các vị ấy biết được một vài phước báu khác do chính mình đã làm trong kiếp quá khứ. Do là bậc đại phước, nên có lời nói rằng: ‘Những vị có đại phước...’ v.v...

น ปญฺญายนฺติ จิรตรกาลตฺตา ปรมายุโน. อนิยฺยานิกนฺติ น นิยฺยานาวหํ สตฺตานํ อภาชนภาวโต. สตฺตา น ปรมายุโน โหนฺติ นาม ปาปุสฺสนฺนตายาติ อาห – ‘‘ตทา หิ สตฺตา อุสฺสนฺนกิเลสา โหนฺตี’’ติ. เอตฺถาห – ‘‘กสฺมา สมฺพุทฺธา มนุสฺสโลเก เอว อุปฺปชฺชนฺติ, น เทวพฺรหฺมโลเกสู’’ติ. เทวโลเก ตาว นุปฺปชฺชนฺติ พฺรหฺมจริยวาสสฺส อโนกาสภาวโต ตถา อนจฺฉริยภาวโต. อจฺฉริยธมฺมา หิ พุทฺธา ภควนฺโต, เตสํ สา อจฺฉริยธมฺมตา เทวตฺตภาเว ฐิตานํ น ปากฏา โหติ ยถา มนุสฺสภูตานํ. เทวภูเต หิ สมฺมาสมฺพุทฺเธ ทิสฺสมานํ พุทฺธานุภาวํ เทวานุภาวโตว โลโก ทหติ, น พุทฺธานุภาวโต, ตถา สติ สมฺมาสมฺพุทฺเธ นาธิมุจฺจติ น สมฺปสีทติ อิสฺสรกุตฺตคฺคาหํ น วิสฺสชฺเชติ, เทวตฺตภาวสฺส จ จิรกาลปวตฺตนโต เอกจฺจสสฺสตวาทโต น ปริมุจฺจติ. ‘‘พฺรหฺมโลเก นุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว [Pg.334] นโย. สตฺตานํ ตาทิสคาหวิโมจนตฺถญฺหิ พุทฺธา ภควนฺโต มนุสฺสสุคติยํเยว อุปฺปชฺชนฺติ; น เทวสุคติยํ, มนุสฺสสุคติยํ อุปฺปชฺชนฺตาปิ โอปปาติกา น โหนฺติ, สติ จ โอปปาติกูปปตฺติยํ วุตฺตโทสานติวตฺตนโต. ธมฺมเวเนยฺยานํ อตฺถาย ธมฺมตนฺติยา ฐปนสฺส วิย ธาตุเวเนยฺยานํ อตฺถาย ธาตูนํ ฐปนสฺส อิจฺฉิตพฺพตฺตา จ. น หิ โอปปาติกานํ ปรินิพฺพานโต อุทฺธํ สรีรธาตุโย ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา น โอปปาติกา โหนฺติ, จริมภเว จ มหาโพธิสตฺตา, มนุสฺสภาวสฺส ปากฏกรณาย ทารปริคฺคหมฺปิ กโรนฺตา ยาว ปุตฺตมุขทสฺสนา อคารมชฺเฌ ติฏฺฐนฺติ. ปริปากคตสีลเนกฺขมฺมปญฺญาทิปารมิกาปิ น อภินิกฺขมนฺติ, กึ วา เอตาย การณจินฺตาย? สพฺพพุทฺเธหิ อาจิณฺณสมาจิณฺณา, ยทิทํ มนุสฺสภูตานํเยว อภิสมฺพุชฺฌนา, น เทวภูตานนฺติ อยเมตฺถ ธมฺมตา. ตถา หิ ตทตฺโถ มหาภินีหาโรปิ มนุสฺสภูตานํเยว อิชฺฌติ, น อิตเรสํ.

Không được biết đến vì thời gian quá lâu dài của tuổi thọ tối đa. ‘Không đưa đến xuất ly’ có nghĩa là không mang lại sự xuất ly, vì chúng sanh không phải là vật chứa (để lãnh thọ). Chúng sanh không có tuổi thọ tối đa là do sự sung mãn của điều ác, nên nói rằng: ‘Khi ấy, chúng sanh có phiền não sung mãn.’ Ở đây, có câu hỏi: ‘Tại sao các vị Chánh Đẳng Giác chỉ sanh ra ở cõi người, không sanh ra ở cõi trời và cõi Phạm thiên?’ Trước hết, các ngài không sanh ra ở cõi trời vì không có cơ hội để sống đời sống phạm hạnh và cũng vì không có sự kỳ diệu. Vì chư Phật, các đấng Thế Tôn, là những pháp kỳ diệu, và tính chất kỳ diệu ấy của các ngài không được biểu lộ rõ ràng khi ở trong thân chư thiên như khi ở trong thân người. Thật vậy, khi thấy oai lực của đức Phật ở một vị Chánh Đẳng Giác đã sanh làm chư thiên, thế gian cho đó là oai lực của chư thiên, không phải là oai lực của đức Phật. Do đó, họ không tin tưởng, không tịnh tín nơi đức Chánh Đẳng Giác, không từ bỏ tà kiến về đấng sáng tạo, và do thân chư thiên tồn tại lâu dài, họ không thoát khỏi thường kiến. Về câu ‘không sanh ra ở cõi Phạm thiên’, cũng theo phương pháp này. Vì để giải thoát chúng sanh khỏi những tà kiến như vậy, chư Phật, các đấng Thế Tôn, chỉ sanh ra ở cõi người thiện thú, không phải ở cõi trời thiện thú. Và khi sanh ra ở cõi người thiện thú, các ngài cũng không phải là hóa sanh, vì nếu là hóa sanh thì không thể vượt qua được những lỗi đã nói. Và cũng vì mong muốn thiết lập xá-lợi vì lợi ích của những chúng sanh được tế độ bằng xá-lợi, giống như việc thiết lập dòng pháp vì lợi ích của những chúng sanh được tế độ bằng pháp. Thật vậy, xá-lợi thân thể của các vị hóa sanh không tồn tại sau khi các ngài nhập Niết-bàn. Do đó, các ngài không phải là hóa sanh. Và trong kiếp chót, các vị Đại Bồ-tát, để làm cho thân người được rõ ràng, cũng thọ nhận vợ con và ở trong nhà cho đến khi thấy mặt con trai. Dù các ba-la-mật như giới, xuất gia, trí tuệ đã chín muồi, các ngài cũng không xuất gia (ngay). Nhưng cần gì phải suy xét lý do này? Đây là pháp tánh đã được tất cả chư Phật thực hành và thường xuyên thực hành, đó là sự giác ngộ chỉ xảy ra khi là người, không phải khi là chư thiên. Thật vậy, đại nguyện vì mục đích ấy cũng chỉ thành tựu khi là người, không phải ở các loài khác.

กสฺมา ปน สมฺมาสมฺพุทฺธา ชมฺพุทีเปเยว อุปฺปชฺชนฺติ, น เสสทีเปสูติ? เกจิ ตาว อาหุ – ‘‘ยสฺมา ปถวิยา นาภิภูตา พุทฺธานุภาวสหิตา อจลฏฺฐานภูตา โพธิมณฺฑภูมิ ชมฺพุทีเปเยว อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ชมฺพุทีเปเยว อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ; ‘‘ตถา อิตเรสมฺปิ อวิชหิตฏฺฐานานํ ตตฺเถว ลพฺภมานโต’’ติ. อยํ ปเนตฺถ อมฺหากํ ขนฺติ – ยสฺมา ปุริมพุทฺธานํ มหาโพธิสตฺตานํ ปจฺเจกพุทฺธานญฺจ นิพฺพตฺติยา สาวกโพธิสตฺตานํ สาวกโพธิยา อภินีหาโร สาวกปารมีนํ สมฺภรณํ ปริปาจนญฺจ พุทฺธเขตฺตภูเต อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ ชมฺพุทีเปเยว อิชฺฌติ, น อญฺญตฺถ. เวเนยฺยานํ วินยนตฺโถ จ พุทฺธุปฺปาโทติ อคฺคสาวกาทิเวเนยฺยวิเสสาเปกฺขาย เอกสฺมึ ชมฺพุทีเปเยว พุทฺธา นิพฺพตฺตนฺติ, น เสสทีเปสุ. อยญฺจ นโย สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณติ เตสํ อุตฺตมปุริสานํ ตตฺเถว อุปฺปตฺติ สมฺปตฺติจกฺกานํ วิย อญฺญมญฺญุปนิสฺสยโต อปราปรํ วตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห – ‘‘ตีสุ ทีเปสุ พุทฺธา น นิพฺพตฺตนฺติ, ชมฺพุทีเปเยว นิพฺพตฺตนฺตีติ ทีปํ ปสฺสตี’’ติ. อิมินา นเยน เทสนิยเมปิ การณํ วตฺตพฺพํ.

Lại nữa, tại sao các vị Chánh Đẳng Giác chỉ sanh ra ở châu Diêm-phù-đề, không sanh ra ở các châu khác? Một số vị nói rằng: ‘Bởi vì vùng đất Bồ-đề đoàn, là nơi bất động, không bị trái đất chế ngự, có oai lực của đức Phật, chỉ sanh ra ở châu Diêm-phù-đề, do đó các ngài chỉ sanh ra ở châu Diêm-phù-đề’; ‘và cũng vì các nơi không thể từ bỏ khác cũng chỉ có thể tìm thấy ở đó’. Đây là sự kham nhẫn của chúng tôi về vấn đề này: Bởi vì sự sanh ra của các vị Phật quá khứ, các vị Đại Bồ-tát, và các vị Độc Giác Phật, sự phát nguyện Bồ-đề của các vị Thinh văn Bồ-tát, sự tích lũy và làm cho chín muồi các ba-la-mật của Thinh văn, chỉ thành tựu ở châu Diêm-phù-đề trong cõi Phật này, không ở nơi nào khác. Và sự xuất hiện của chư Phật là vì mục đích giáo hóa chúng sanh, do đó, tùy thuộc vào các chúng sanh đặc biệt như các vị Thượng thủ Thinh văn, chư Phật chỉ sanh ra ở một châu Diêm-phù-đề, không ở các châu khác. Và phương pháp này đã được tất cả chư Phật thực hành và thường xuyên thực hành, nên sự sanh ra của các bậc tối thượng nhân ấy ở chính nơi đó, giống như các bánh xe thành tựu, tiếp nối nhau do sự tương duyên lẫn nhau, cần phải được hiểu như vậy. Do đó, ngài nói: ‘Chư Phật không sanh ra ở ba châu, chỉ sanh ra ở châu Diêm-phù-đề, ngài thấy châu lục’. Theo phương pháp này, lý do về sự quy định nơi chốn cũng cần được nói đến.

อิทานิ จ ขตฺติยกุลํ โลกสมฺมตํ พฺราหฺมณานมฺปิ ปูชนียภาวโต. ราชา เม ปิตา ภวิสฺสตีติ กุลํ ปสฺสิ ปิตุวเสน กุลสฺส นิทฺทิสิตพฺพโต[Pg.335]. ทสนฺนํ มาสานํ อุปริ สตฺต ทิวสานีติ ปสฺสิ เตน อตฺตโน อนฺตรายาภาวํ อญฺญาสิ, ตสฺสา จ ตุสิตภเว ทิพฺพสมฺปตฺติปจฺจนุภวนํ.

Hiện nay, dòng dõi Sát-đế-lỵ được thế gian tôn trọng, vì cũng được các vị Bà-la-môn tôn kính. Ngài thấy dòng dõi (với suy nghĩ): ‘Vua sẽ là cha của ta’, vì dòng dõi được chỉ định theo người cha. Ngài thấy ‘bảy ngày sau mười tháng’, do đó ngài biết rằng không có sự nguy hiểm cho chính mình, và bà ấy sẽ hưởng thụ tài sản cõi trời ở cõi Đâu-suất.

ตา เทวตาติ ทสสหสฺสิจกฺกวาฬเทวตา. กถํ ปน ตา โพธิสตฺตสฺส ปูริตปารมิภาวํ ภาวินญฺจ สมฺพุทฺธภาวํ ชานนฺตีติ? มเหสกฺขานํ เทวตานํ วเสน, เยภุยฺเยน จ ตา เทวตา อภิสมยภาคิโน. ตถา หิ ภควโต จ ธมฺมทานสํวิภาเค อเนกวารํ ทสสหสฺสจกฺกวาฬวาสิเทวตาสนฺนิปาโต อโหสิ.

‘Các vị chư thiên ấy’ là các vị chư thiên ở mười ngàn thế giới. Nhưng làm thế nào họ biết được việc Bồ-tát đã hoàn mãn các ba-la-mật và sẽ thành Phật trong tương lai? Do nhờ các vị chư thiên có đại thần lực, và phần lớn các vị chư thiên ấy có phần chứng ngộ. Thật vậy, trong nhiều lần Thế Tôn phân phát pháp thí, đã có sự hội họp của các vị chư thiên cư ngụ ở mười ngàn thế giới.

จวามีติ ปชานาติ จุติอาสนฺนชวเนหิ ญาณสหิเตหิ จุติยา อุปฏฺฐิตภาวสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา. จุติจิตฺตํ น ชานาติ จุติจิตฺตกฺขณสฺส อิตฺตรภาวโต. ตถา หิ ตํ จุตูปปาตญาณสฺสปิ อวิสโย เอว. ปฏิสนฺธิจิตฺเตปิ เอเสว นโย. อาวชฺชนปริยาโยติ อาวชฺชนกฺกโม. ยสฺมา เอกวารํ อาวชฺชิตมตฺเตน อารมฺมณํ นิจฺฉินิตุํ น สกฺกา, ตสฺมา ตเมวารมฺมณํ ทุติยํ ตติยญฺจ อาวชฺชิตฺวา นิจฺฉียติ, อาวชฺชนสีเสน เจตฺถ ชวนวาโร คหิโต. เตนาห – ‘‘ทุติยตติยจิตฺตวาเรเยว ชานิสฺสตี’’ติ. จุติยา ปุเรตรํ กติปยจิตฺตวารโต ปฏฺฐาย มรณํ เม อาสนฺนนฺติ ชานนโต, ‘‘จุติกฺขเณปิ จวามีติ ปชานาตี’’ติ วุตฺตํ. ปฏิสนฺธิยา ปน อปุพฺพภาวโต ปฏิสนฺธิจิตฺตํ น ชานาติ. นิกนฺติยา อุปฺปตฺติโต ปรโต อสุกสฺมึ ฐาเน มยา ปฏิสนฺธิ คหิตาติ ปชานาติ, ทุติยชวนโต ปฏฺฐาย ชานาตีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ตสฺมึ กาเลติ ปฏิสนฺธิคฺคหณกาเล. ทสสหสฺสี กมฺปตีติ เอตฺถ กมฺปนการณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. มหาการุณิกา พุทฺธา ภควนฺโต สตฺตานํ หิตสุขวิธานตปฺปรตาย พหุลํ โสมนสฺสิกาว โหนฺตีติ เตสํ ปฐมมหาวิปากจิตฺเตน ปฏิสนฺธิคฺคหณํ อฏฺฐกถายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๗; ธ. ส. ๔๙๘; ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๙๙) วุตฺตํ. มหาสีวตฺเถโร ปน ยทิปิ มหาการุณิกา พุทฺธา ภควนฺโต สตฺตานํ หิตสุขวิธานตปฺปรา, วิเวกชฺฌาสยา ปน วิสงฺขารนินฺนา สพฺพสงฺขาเรสุ อชฺฌุเปกฺขณพหุลาติ ปญฺจเมน มหาวิปากจิตฺเตน ปฏิสนฺธิคฺคหณมาห.

Vị ấy biết rõ: ‘Ta đang chết’ do đã cảm nhận được trạng thái cái chết hiện diện bằng các tốc hành tâm gần kề cái chết có trí tuệ đi kèm. Vị ấy không biết được tâm tử, do vì khoảnh khắc của tâm tử quá ngắn ngủi. Thật vậy, nó cũng là đối tượng không thể biết được của trí tuệ về sự chết và sự sinh. Đối với tâm tái tục cũng theo phương pháp này. ‘Āvajjanapariyāya’ là thứ tự của sự hướng tâm. Bởi vì không thể xác định đối tượng chỉ bằng một lần hướng tâm, do đó, sau khi hướng đến chính đối tượng ấy lần thứ hai và thứ ba, nó mới được xác định. Và ở đây, lộ trình tốc hành tâm được hiểu theo nghĩa hướng tâm là chính. Do đó, ngài nói: ‘Vị ấy sẽ biết được chỉ trong các lộ trình tâm thứ hai và thứ ba.’ Bởi vì vị ấy biết ‘cái chết của ta đã gần kề’ bắt đầu từ một vài lộ trình tâm trước khi chết, nên được nói rằng: ‘ngay cả trong khoảnh khắc chết, vị ấy cũng biết rõ: ‘Ta đang chết’’. Tuy nhiên, do sự tái tục là điều chưa từng có trước đây, vị ấy không biết được tâm tái tục. Sau khi sự ham muốn khởi sinh, vị ấy biết rõ: ‘Ta đã tái tục ở nơi kia.’ Ý nghĩa được nói ở đây là vị ấy biết bắt đầu từ tốc hành tâm thứ hai. ‘Tasmiṃ kāle’ là vào lúc thọ nhận sự tái tục. Trong câu ‘Mười ngàn thế giới rung chuyển,’ nguyên nhân của sự rung chuyển đã được nói ở dưới. Trong Chú giải (dī. ni. aṭṭha. 2.17; dha. sa. 498; ma. ni. aṭṭha. 3.199) có nói rằng, các đức Phật, các đấng Thế Tôn, là những bậc có lòng đại bi, thường xuyên hoan hỷ do chuyên tâm vào việc mang lại lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh, nên việc các ngài thọ nhận sự tái tục bằng tâm đại quả thứ nhất. Tuy nhiên, Trưởng lão Mahāsīva nói rằng, mặc dù các đức Phật, các đấng Thế Tôn, là những bậc có lòng đại bi, chuyên tâm vào việc mang lại lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh, nhưng các ngài lại có khuynh hướng viễn ly, hướng về vô vi, và thường xả đối với tất cả các pháp hữu vi, nên các ngài thọ nhận sự tái tục bằng tâm đại quả thứ năm.

ปุเร ปุณฺณมาย สตฺตมทิวสโต ปฏฺฐายาติ ปุณฺณมาย ปุเร สตฺตมทิวสโต ปฏฺฐาย, สุกฺกปกฺเข นวมิโต ปฏฺฐายาติ อตฺโถ. สตฺตเม ทิวเสติ [Pg.336] อาสาฬฺหีปุณฺณมาย. อิทํ สุปินนฺติ อิทานิ วุจฺจมานาการํ สุปินํ. เนสํ เทวิโยติ มหาราชูนํ เทวิโย.

‘Pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya’ có nghĩa là bắt đầu từ ngày thứ bảy trước ngày rằm, tức là bắt đầu từ ngày mùng chín của thượng tuần. ‘Sattame divase’ là vào ngày rằm tháng Āsāḷha. ‘Idaṃ supinaṃ’ là giấc mộng có hình thức được nói đến bây giờ. ‘Nesaṃ deviyo’ là các hoàng hậu của các vị đại vương.

โส จ โข ปุริสคพฺโภ, น อิตฺถิคพฺโภ, ปุตฺโต เต ภวิสฺสตีติ เอตฺตกเมว เต พฺราหฺมณา อตฺตโน สุปินสตฺถนเยน กเถสุํ. สเจ อคารํ อชฺฌาวสิสฺสตีติอาทิ ปน เทวตาวิคฺคเหน ภาวินมตฺถํ ยาถาวโต ปเวเทสุํ.

Các vị Bà-la-môn ấy chỉ nói bấy nhiêu theo phương pháp giải mộng của họ rằng: ‘Bào thai ấy là nam, không phải là nữ, đó sẽ là con trai của ngài.’ Còn câu ‘Nếu sống tại gia…’ v.v… thì các vị ấy đã báo cho biết một cách như thật về ý nghĩa sẽ xảy ra trong tương lai qua hình thức của chư thiên.

คพฺภาวกฺกนฺติโยติ เอตฺถ คพฺโภ วุจฺจติ มาตุกุจฺฉิ, ตตฺถ อุปฺปตฺติ อวกฺกนฺติ, ตาว คพฺภาวกฺกนฺติ, ยาว น นิกฺขมติ. ฐิตกาว นิกฺขมนฺติ ธมฺมาสนโต โอตรนฺโต ธมฺมกถิโก วิย.

Trong câu ‘gabbhāvakkanti,’ ‘gabbha’ được gọi là bụng mẹ, sự sanh khởi ở đó là ‘avakkanti’ (sự đi vào). Chừng nào chưa đi ra, chừng đó là ‘gabbhāvakkanti.’ Ngài đi ra trong tư thế đứng, giống như một vị pháp sư bước xuống từ pháp tòa.

๒๐๑. วตฺตมานสมีเป วตฺตมาเน วิย โวหรียตีติ โอกฺกมตีติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘โอกฺกนฺโต โหตีติ อตฺโถ’’ติ. เอวํ โหตีติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเรนสฺส สมฺปชานนา โหติ. น โอกฺกมมาเน ปฏิสนฺธิกฺขณสฺส ทุวิญฺเญยฺยตฺตา. ตถา จ วุตฺตํ – ‘‘ปฏิสนฺธิจิตฺตํ น ชานาตี’’ติ. ทสสหสฺสจกฺกวาฬปตฺถรเณน วา อปฺปมาโณ. อติวิย สมุชฺชลภาเวน อุฬาโร. เทวานุภาวนฺติ เทวานํ ปภานุภาวํ. เทวานญฺหิ ปภํโส โอภาโส อธิภวติ, น เตสํ อาธิปจฺจํ. เตนาห ‘‘เทวาน’’นฺติอาทิ.

201. Vì cách dùng từ gần với hiện tại được sử dụng như thể là hiện tại, nên từ ‘okkamatī’ (đang đi vào) được nói đến. Ngài nói: ‘có nghĩa là đã đi vào.’ ‘Evaṃ hoti’ là sự tỉnh giác của ngài diễn ra theo cách đã được nói như vậy. Không phải trong lúc đang đi vào, vì khoảnh khắc tái tục rất khó biết. Và điều đó đã được nói: ‘vị ấy không biết được tâm tái tục.’ Hoặc là vô lượng do sự lan tỏa khắp mười ngàn thế giới. Là cao quý do trạng thái vô cùng rực rỡ. ‘Devānubhāvaṃ’ là uy lực ánh sáng của chư thiên. Thật vậy, ánh sáng (của Bồ-tát) vượt qua ánh sáng của chư thiên, chứ không phải quyền bá chủ của họ. Do đó, ngài nói ‘của chư thiên’ v.v…

รุกฺขคจฺฉาทินา เกนจิ น หญฺญตีติ อฆา, อพาธา. เตนาห ‘‘นิจฺจวิวฏา’’ติ. อสํวุตาติ เหฏฺฐา อุปริ จ เกน จิ น ปิหิตา. เตนาห ‘‘เหฏฺฐาปิ อปฺปติฏฺฐา’’ติ. ตตฺถ ปิ-สทฺเทน ยถา เหฏฺฐา อุทกสฺส ปิธายิกา ปถวี นตฺถีติ อสํวุตา โลกนฺตริกา, เอวํ อุปริปิ จกฺกวาเฬสุ วิย เทววิมานานํ อภาวโต อสํวุตา อปฺปติฏฺฐาติ ทสฺเสติ. อนฺธกาโร เอตฺถ อตฺถีติ อนฺธการา. จกฺขุวิญฺญาณํ น ชายติ อาโลกสฺสาภาวโต, น จกฺขุโน. ตถา หิ ‘‘เตน โอภาเสน อญฺญมญฺญํ สญฺชานนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ชมฺพุทีเป ฐิตมชฺฌนฺหิกเวลายํ ปุพฺพวิเทหวาสีนํ อตฺถงฺคมนวเสน อุปฑฺฒํ สูริยมณฺฑลํ ปญฺญายติ, อปรโคยานวาสีนํ อุคฺคมนวเสน, เอวํ เสสทีเปสุปีติ อาห – ‘‘เอกปฺปหาเรเนว ตีสุ ทีเปสุ ปญฺญายนฺตี’’ติ. อิโต อญฺญถา ปน ทฺวีสุ เอว ทีเปสุ เอกปฺปหาเรเนว ปญฺญายตีติ. เอเกกาย ทิสาย นว นว โยชนสตสหสฺสานิ อนฺธการวิธมนมฺปิ อิมินา นเยน ทฏฺฐพฺพํ. ปภาย นปฺปโหนฺตีติ [Pg.337] อตฺตโน ปภาย โอภาสิตุํ น อภิสมฺภุณนฺติ. ยุคนฺธรปพฺพตมตฺถกปฺปมาเณ อากาเส วิจรณโต, ‘‘จกฺกวาฬปพฺพตสฺส เวมชฺเฌน จรนฺตี’’ติ วุตฺตํ.

‘Aghā’ là không bị chướng ngại, không bị cản trở bởi bất cứ thứ gì như cây cối, bụi rậm v.v… Do đó, ngài nói ‘luôn luôn trống không.’ ‘Asaṃvutā’ là không bị che đậy bởi bất cứ thứ gì ở dưới và ở trên. Do đó, ngài nói ‘cả ở dưới cũng không có nền tảng.’ Ở đây, từ ‘pi’ (cũng) cho thấy rằng, giống như ở dưới không có đất làm vật che đậy nước nên các không gian giữa các thế giới là không bị che đậy, cũng vậy, ở trên cũng không bị che đậy, không có nền tảng do không có các thiên cung như trong các thế giới. ‘Andhakārā’ là nơi có bóng tối. Nhãn thức không sanh khởi do không có ánh sáng, chứ không phải do không có mắt. Thật vậy, đã được nói rằng: ‘nhờ ánh sáng ấy, họ nhận ra nhau.’ Khi ở Diêm-phù-đề là giữa trưa, thì đối với cư dân ở Đông Thắng Thần châu, nửa đĩa mặt trời hiện ra theo cách lặn; đối với cư dân ở Tây Ngưu Hóa châu, (nửa đĩa mặt trời hiện ra) theo cách mọc. Cũng vậy đối với các châu còn lại. Do đó, ngài nói: ‘chỉ trong một lần, chúng hiện ra ở ba châu.’ Ngoài ra, theo cách khác, chỉ trong một lần, chúng hiện ra ở hai châu. Việc xua tan bóng tối chín trăm ngàn do-tuần ở mỗi phương cũng nên được hiểu theo phương pháp này. ‘Pabhāya nappahonti’ là chúng không thể chiếu sáng bằng ánh sáng của chính mình. Do di chuyển trong không gian có độ cao bằng đỉnh núi Yugandhara, nên được nói rằng: ‘chúng di chuyển ở giữa núi thành thế giới.’

วาวฏาติ ขาทนตฺถํ คณฺหิตุํ อุปกฺกมนฺตา. วิปริวตฺติตฺวาติ วิวฏฺฏิตฺวา. ฉิชฺชิตฺวาติ มุจฺฉาปตฺติยา ฐิตฏฺฐานโต มุจฺจิตฺวา, องฺคปจฺจงฺคจฺเฉทนวเสน วา ฉิชฺชิตฺวา. อจฺจนฺตขาเรติ อาตปสนฺตาปาภาเวน อติสีตภาวํ สนฺธาย อจฺจนฺตขารตา วุตฺตา สิยา. น หิ ตํ กปฺปสณฺฐานอุทกํ สมฺปตฺติกรมหาเมฆวุฏฺฐํ ปถวีสนฺธารกํ กปฺปวินาสกอุทกํ วิย ขารํ ภวิตุมรหติ. ตถา หิ สติ ปถวีปิ วิลีเยยฺย. เตสํ วา ปาปกมฺมพเลน เปตานํ ปกติอุทกสฺส ปุพฺพเขฬภาวาปตฺติ วิย ตสฺส อุทกสฺส ตทา ขารภาวาปตฺติ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อจฺจนฺตขาเร อุทเก’’ติ. สมนฺตโตติ สพฺพภาคโต ฉปฺปการมฺปิ.

“Vāvaṭā” có nghĩa là đang tiến đến để lấy nhằm mục đích ăn. “Viparivattitvā” có nghĩa là đã quay lại. “Chijjitvā” có nghĩa là được giải thoát khỏi nơi đã đứng do việc ngất đi, hoặc bị cắt đứt theo cách cắt lìa tay chân và các bộ phận. Về câu “accantakhāre”: có lẽ tính chất cực kỳ mặn được nói đến là nhằm ám chỉ trạng thái cực kỳ lạnh lẽo do không có hơi nóng và sự ấm áp. Quả thật, loại nước duy trì thế giới ấy, là loại nước nâng đỡ quả đất, được đổ xuống bởi đám mây lớn tạo ra sự thành tựu, không thể nào mặn giống như loại nước hủy hoại thế giới được. Bởi vì nếu như thế, quả đất cũng sẽ bị tan rã. Hoặc, do năng lực của ác nghiệp của các loài ngạ quỷ ấy, giống như trường hợp nước bình thường trở thành trạng thái là nước bọt cũ, sự việc nước ấy vào lúc bấy giờ trở thành trạng thái mặn đã được nói đến trong câu: “accantakhāre udake - trong dòng nước cực kỳ mặn.” “Samantato” có nghĩa là từ tất cả các phía, cũng là cả sáu loại.

๒๐๒. จตุนฺนํ มหาราชูนํ วเสนาติ เวสฺสวณาทิจตุมหาราชภาวสามญฺเญน.

202. “Catunnaṃ mahārājūnaṃ vasena” có nghĩa là bằng sự tương đồng về trạng thái là bốn vị Đại vương, Vessavaṇa và các vị khác.

๒๐๓. สภาเวเนวาติ ปรสฺส สนฺติเก คหเณน วินา อตฺตโน สภาเวเนว สยเมว อธิฏฺฐหิตฺวา สีลสมฺปนฺนา.

203. “Sabhāveneva” có nghĩa là không cần thọ nhận từ nơi người khác, mà do tự bản chất của mình, tự mình quyết tâm, nên được thành tựu giới hạnh.

มนุสฺเสสูติ อิทํ ปกติจาริตฺตวเสน วุตฺตํ – ‘‘มนุสฺสิตฺถิยา นาม มนุสฺสปุริเสสุ ปุริสาธิปฺปายจิตฺตํ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ, โพธิสตฺตมาตุ ปน เทเวสูปิ ตาทิสํ จิตฺตํ นุปฺปชฺชเตว. ยถา โพธิสตฺตสฺส อานุภาเวน โพธิสตฺตสฺส มาตุ ปุริสาธิปฺปายจิตฺตํ นุปฺปชฺชติ, เอวํ ตสฺส อานุภาเวเนว สา เกนจิ ปุริเสน อนติกฺกมนียาติ อาห – ‘‘ปาทา น วหนฺติ, ทิพฺพสงฺขลิกา วิย พชฺฌนฺตี’’ติ.

Câu “manussesu - giữa những người nam” này được nói theo cách hành xử thông thường: “Đối với người nữ nhân loại, tâm có ý hướng về người nam có thể khởi lên đối với những người nam nhân loại.” Tuy nhiên, đối với thân mẫu của vị Bồ-tát, tâm tương tự như thế không hề khởi lên ngay cả đối với các vị trời. Giống như do oai lực của vị Bồ-tát mà tâm có ý hướng về người nam không khởi lên nơi thân mẫu của vị Bồ-tát, cũng vậy, do chính oai lực của ngài mà bà không thể bị bất cứ người nam nào xâm phạm. Do đó, có lời nói rằng: “Các bàn chân không di chuyển, chúng bị trói buộc dường như bởi xiềng xích của chư thiên.”

ปุพฺเพ ‘‘กามคุณูปสํหิตํ จิตฺตํ นุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ, ปุน ‘‘ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิตา สมงฺคีภูตา ปริจาเรตี’’ติ วุตฺตํ, กถมิทํ อญฺญมญฺญํ น วิรุชฺฌตีติ อาห ‘‘ปุพฺเพ’’ติอาทิ. วตฺถุปฏิกฺเขโปติ อพฺรหฺมจริยวตฺถุปฏิเสโธ. เตนาห ‘‘ปุริสาธิปฺปายวเสนา’’ติ. อารมฺมณปฏิลาโภติ รูปาทิปญฺจกามคุณารมฺมณสฺเสว ปฏิลาโภ.

Trước đây đã nói: “tâm liên hệ đến dục trưởng dưỡng không khởi lên,” sau đó lại nói: “được cung phụng, được trang bị đầy đủ năm dục trưởng dưỡng và hưởng thụ.” Làm thế nào điều này lại không mâu thuẫn với nhau? Để trả lời, ngài nói “pubbe” v.v... “Vatthupaṭikkhepo - sự từ khước đối tượng” là sự ngăn cấm đối tượng của hành vi không trong sạch. Do đó, ngài nói: “purisādhippāyavasena - theo cách có ý hướng về người nam.” “Ārammaṇapaṭilābho - sự thành tựu đối tượng” chính là sự thành tựu đối tượng là năm dục trưởng dưỡng gồm sắc, v.v...

๒๐๔. กิลมโถติ เขโท. กายสฺส หิ ครุภาวกฐินภาวาทโยปิ ตสฺสา ตทา น โหนฺติ เอว. ‘‘ติโรกุจฺฉิคตํ ปสฺสตี’’ติ วุตฺตํ, กทา [Pg.338] ปฏฺฐาย ปสฺสตีติ อาห – ‘‘กลลาทิกาลํ อติกฺกมิตฺวา’’ติอาทิ. ทสฺสเน ปโยชนํ สยเมว วทติ, ตสฺส อภาวโต กลลาทิกาเล น ปสฺสติ. ปุตฺเตนาติ ทหเรน มนฺเทน อุตฺตานเสยฺยเกน. ยํ ตํ มาตูติอาทิ ปกติจาริตฺตวเสน วุตฺตํ. จกฺกวตฺติคพฺภโตปิ หิ สวิเสสํ โพธิสตฺตคพฺโภ ปริหารํ ลภติ ปุญฺญสมฺภารสฺส สาติสยตฺตา, ตสฺมา โพธิสตฺตมาตา อติวิย สปฺปายาหาราจารา จ หุตฺวา สกฺกจฺจํ ปริหรติ. ปุรตฺถาภิมุโขติ มาตุ ปุรตฺถาภิมุโข. อิทานิ ติโรกุจฺฉิคตสฺส ทิสฺสมานตาย อพฺภนฺตรํ พาหิรญฺจ การณํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ปุพฺเพ กตกมฺม’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อสฺสาติ เทวิยา. วตฺถุนฺติ กุจฺฉึ. ผลิกอพฺภปฏลาทิโน วิย โพธิสตฺตมาตุกุจฺฉิตจสฺส ปฏลภาเวน อาโลกสฺส วิพนฺธาภาวโต ยถา โพธิสตฺตมาตา กุจฺฉิคตํ โพธิสตฺตํ ปสฺสติ, กิเมวํ โพธิสตฺโตปิ มาตรํ อญฺญญฺจ ปุรโต รูปคตํ ปสฺสติ, โนติ อาห, ‘‘โพธิสตฺโต ปนา’’ติอาทิ. กสฺมา ปน สติ จกฺขุมฺหิ อาโลเก จ น ปสฺสตีติ อาห – ‘‘น หิ อนฺโตกุจฺฉิยํ จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชตี’’ติ. อสฺสาสปสฺสาสา วิย หิ ตตฺถ จกฺขุวิญฺญาณมฺปิ น อุปฺปชฺชติ ตชฺชาสมนฺนาหารสฺสาภาวโต.

204. “Kilamatho” có nghĩa là sự mệt mỏi. Quả thật, các trạng thái nặng nề, cứng đờ, v.v... của thân thể cũng không hề xảy ra cho bà vào lúc ấy. Đã được nói: “bà nhìn thấy (đứa con) ở bên trong bụng.” Bà nhìn thấy kể từ khi nào? Ngài nói: “sau khi đã vượt qua thời kỳ kalala, v.v...” Chính ngài nói lên lợi ích trong việc nhìn thấy. Do không có lợi ích ấy, bà không nhìn thấy trong thời kỳ kalala. “Puttena” có nghĩa là bởi đứa con còn nhỏ, chưa phát triển, nằm ngửa. Câu “Yaṃ taṃ mātu...” v.v... được nói theo cách hành xử thông thường. Quả thật, bào thai của vị Bồ-tát còn nhận được sự chăm sóc đặc biệt hơn cả bào thai của vị Chuyển Luân Vương, do sự vượt trội trong việc tích lũy phước báu. Vì thế, thân mẫu của vị Bồ-tát, có được thức ăn và cách hành xử vô cùng thích hợp, đã chăm sóc một cách kính cẩn. “Puratthābhimukho” có nghĩa là hướng về phía đông của người mẹ. Bây giờ, để chỉ ra nguyên nhân bên trong và bên ngoài cho việc có thể nhìn thấy được vị ở trong bụng, câu “pubbe katakamma...” v.v... đã được nói đến. “Assā” có nghĩa là của hoàng hậu. “Vatthuṃ” có nghĩa là dạ con. Giống như trường hợp của pha lê, lớp mây, v.v..., do lớp da ở bụng của thân mẫu vị Bồ-tát không che khuất ánh sáng, nên thân mẫu vị Bồ-tát nhìn thấy vị Bồ-tát ở trong bụng. Phải chăng vị Bồ-tát cũng nhìn thấy mẹ và các sắc khác ở phía trước? Ngài nói “không” bằng câu “bodhisatto pana...” v.v... Vậy tại sao, khi có mắt và có ánh sáng, ngài lại không nhìn thấy? Ngài nói: “Quả thật, nhãn thức không khởi lên ở bên trong dạ con.” Giống như hơi thở vô và hơi thở ra, nhãn thức cũng không khởi lên ở đó do không có sự tác ý tương ứng.

๒๐๕. ยถา อญฺญา อิตฺถิโย วิชาตปจฺจยา ตาทิเสน โรเคน อภิภูตาปิ หุตฺวา มรนฺติ, โพธิสตฺตมาตุ ปน โพธิสตฺเต กุจฺฉิคเต น โกจิ โรโค อุปฺปชฺชติ; เกวลํ อายุปริกฺขเยเนว กาลํ กโรติ, สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. โพธิสตฺเตน วสิตฏฺฐานํ หีติอาทินา ตตฺถ การณมาห. อปเนตฺวาติ อคฺคมเหสิฏฺฐานโต นีหริตฺวา. อนุรกฺขิตุํ น สกฺโกตีติ สมฺมา คพฺภปริหารํ นานุยุญฺชติ, เตน คพฺโภ พหฺวาพาโธ โหติ. วตฺถุวิสทํ โหตีติ คพฺภาสโย ปริสุทฺโธ โหติ. มาตุ มชฺฌิมวยสฺส ตติยโกฏฺฐาเส โพธิสตฺตสฺส คพฺโภกฺกมนมฺปิ ตสฺสา อายุปริมาณวิโลกเนเนว สงฺคหิตํ วโยวเสน อุปฺปชฺชนกวิการสฺส ปริวชฺชนโต, อิตฺถิสภาเวน อุปฺปชฺชนกวิกาโร ปน โพธิสตฺตสฺส อานุภาเวเนว วูปสมฺมติ.

205. Giống như các người nữ khác, bị chi phối bởi căn bệnh như thế do duyên sanh nở, rồi qua đời, tuy nhiên đối với thân mẫu của vị Bồ-tát, khi vị Bồ-tát ở trong bụng, không có bệnh hoạn nào khởi lên; bà qua đời chỉ đơn thuần do tuổi thọ đã hết. Ý nghĩa này đã được nói đến ở phần dưới rồi. Ngài nêu ra lý do ở đó bằng câu “Bodhisattena vasitaṭṭhānaṃ hi...” v.v... “Apanetvā” có nghĩa là sau khi đã loại bỏ khỏi địa vị chánh hậu. “Anurakkhituṃ na sakkoti” có nghĩa là không chăm sóc bào thai một cách đúng đắn, do đó bào thai có nhiều bệnh hoạn. “Vatthuvisadaṃ hoti” có nghĩa là dạ con trở nên trong sạch. Việc vị Bồ-tát nhập thai vào phần thứ ba của tuổi trung niên của người mẹ cũng được bao gồm bởi việc xem xét giới hạn tuổi thọ của bà, do việc tránh khỏi những biến đổi phát sinh do tuổi tác. Còn những biến đổi phát sinh do bản chất người nữ thì được lắng dịu nhờ oai lực của vị Bồ-tát.

สตฺตมาสชาโตติ ปฏิสนฺธิคฺคหณโต สตฺตเม มาเส ชาโต. โส สีตุณฺหกฺขโม น โหติ อติวิย สุขุมาลตาย. อฏฺฐมาสชาโต กามํ สตฺตมาสชาตโต พุทฺธิอวยโว, เอกจฺเจ ปน จมฺมปเทสา [Pg.339] พุทฺธึ ปาปุณนฺตา ฆฏฺฏนํ น สหนฺติ, เตน โส น ชีวติ. สตฺตมาสชาตสฺส ปน น ตาว เต ชาตาติ วทนฺติ.

“Sattamāsajāto” có nghĩa là được sanh ra vào tháng thứ bảy kể từ khi thụ thai. Vị ấy không thể chịu đựng được nóng và lạnh do quá đỗi mỏng manh. Người sanh vào tháng thứ tám, quả thật, có các bộ phận phát triển hơn người sanh vào tháng thứ bảy. Tuy nhiên, một số vùng da, trong khi đạt đến sự phát triển, lại không chịu đựng được sự va chạm, do đó người ấy không sống được. Còn đối với người sanh vào tháng thứ bảy, họ nói rằng những bộ phận ấy vẫn chưa được sanh ra.

ฐิตาว หุตฺวาติ นิทฺทุกฺขตาย ฐิตา เอว หุตฺวา. ทุกฺขสฺส หิ พลวภาวโต ตํ ทุกฺขํ อสหมานา อญฺญา อิตฺถิโย นิสินฺนา วา นิปนฺนา วา วิชายนฺติ. อุปวิชญฺญาติ อุปคตวิชายนกาลา. สกลนครวาสิโนติ กปิลวตฺถุํ ปริวาเรตฺวา ฐิเตสุ เทวทหาทีสุ ฉสุ นคเรสุ วสนฺตา.

“Ṭhitāva hutvā” có nghĩa là trong khi đang đứng, do không có sự đau khổ. Quả thật, do tính chất mãnh liệt của sự đau đớn, những người nữ khác, không thể chịu đựng được sự đau đớn ấy, đã sanh con trong tư thế ngồi hoặc nằm. “Upavijaññā” có nghĩa là thời điểm sanh nở đã đến gần. “Sakalanagaravāsino” có nghĩa là những người cư ngụ trong sáu thành phố, Devadaha và các thành phố khác, vốn tọa lạc xung quanh thành Kapilavatthu.

เทวา นํ ปฐมํ ปฏิคฺคณฺหนฺตีติ โลกนาถํ มหาปุริสํ มยเมว ปฐมํ ปฏิคฺคณฺหามาติ สญฺชาตคารวพหุมานา อตฺตโน ปีตึ ปเวเทนฺตา ขีณาสวา สุทฺธาวาสพฺรหฺมาโน อาทิโต ปฏิคฺคณฺหนฺติ. สูติเวสนฺติ สูติชคฺคนธาติเวสํ. เอเกติ อุตฺตรวิหารวาสิโน. มจฺฉกฺขิสทิสํ ฉวิวเสน.

(Devā naṃ paṭhamaṃ paṭiggaṇhantīti) có nghĩa là: “Chúng ta hãy là những người đầu tiên tiếp nhận bậc Lãnh đạo thế gian, bậc Đại nhân,” với lòng kính trọng và tôn kính đã sanh khởi, các vị Phạm thiên ở cõi Tịnh Cư, những bậc đã đoạn tận lậu hoặc, đã biểu lộ niềm hoan hỷ của mình và tiếp nhận (ngài) trước hết. (Sūtivesaṃ) có nghĩa là trang phục của người thợ săn. (Eke) có nghĩa là các vị Tỳ khưu trú ở tu viện phương Bắc. (Macchakkhisadisaṃ) là về phương diện màu da.

๒๐๖. อชินปฺปเวณิยาติ อชินจมฺเมหิ สิพฺเพตฺวา กตปเวณิยา. มหาเตโชติ มหานุภาโว. มหายโสติ มหาปริวาโร วิปุลกิตฺติโฆโส จ.

206. (Ajinappaveṇiyā) có nghĩa là tấm da được làm bằng cách khâu các mảnh da thú lại với nhau. (Mahātejo) có nghĩa là có đại oai lực. (Mahāyaso) có nghĩa là có đoàn tùy tùng đông đảo và danh tiếng lừng lẫy.

ภคฺควิภคฺคาติ สมฺพาธฏฺฐานโต นิกฺขมเนน วิภาวิตตฺตา ภคฺคา วิภคฺคา วิย จ หุตฺวา. เตน เนสํ อวิสทภาวเมว ทสฺเสติ. อลคฺโค หุตฺวาติ คพฺภาสเย โยนิปเทเส จ กตฺถจิ อลคฺโค อสตฺโต หุตฺวา. อุทเกนาติ คพฺภาสยคเตน อุทเกน อมกฺขิโต นิกฺขมติ สมฺมกฺขิตสฺส ตาทิสสฺส อุทกเสมฺหาทิกสฺเสว ตตฺถ อภาวโต. โพธิสตฺตสฺส หิ ปุญฺญานุภาเวน ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐาย ตํ ฐานํ วิสุทฺธํ ปรมสุคนฺธคนฺธกุฏิ วิย จนฺทนคนฺธํ วายนฺตํ ติฏฺฐติ. อุทกวฏฺฏิโยติ อุทกกฺขนฺธา.

(Bhaggavibhaggā) có nghĩa là do việc đi ra khỏi nơi chật hẹp nên được biểu hiện là đã bị gãy, bị vỡ. Qua đó, điều này cho thấy trạng thái không trong sạch của chúng. (Alaggo hutvā) có nghĩa là không bị dính, không bị bám vào bất cứ đâu trong dạ con và trong sản đạo. (Udakena) có nghĩa là ngài đi ra không bị dính bởi nước trong dạ con, vì ở đó không có những thứ như nước, đờm dãi... làm cho dính bẩn. Thật vậy, do oai lực phước báu của Bồ-tát, kể từ lúc tái sanh, nơi ấy trở nên thanh tịnh, giống như hương thất tỏa hương thơm ngào ngạt, thoang thoảng mùi hương chiên-đàn. (Udakavaṭṭiyo) có nghĩa là các khối nước.

๒๐๗. มุหุตฺตชาโตติ มุหุตฺเตน ชาโต หุตฺวา มุหุตฺตมตฺโตว. อนุธาริยมาเนติ อนุกูลวเสน นียมาเน. อาคตาเนวาติ ตํ ฐานํ อุปคตานิ เอว.

207. (Muhuttajāto) có nghĩa là đã sanh trong một khoảnh khắc, chỉ mới một khoảnh khắc. (Anudhāriyamāne) có nghĩa là khi được mang đi một cách thuận lợi. (Āgatāneva) có nghĩa là chính là đã đến nơi ấy.

อเนกสาขนฺติ รตนมยาเนกสตปติฏฺฐานหีรกํ. สหสฺสมณฺฑลนฺติ เตสํ อุปริ ปติฏฺฐิตํ อเนกสหสฺสมณฺฑลหีรกํ. มรูติ เทวา.

(Anekasākhaṃ) có nghĩa là có nhiều trăm nhánh bằng châu báu được thiết lập. (Sahassamaṇḍalaṃ) có nghĩa là có nhiều ngàn vòng được thiết lập ở trên chúng. (Marū) có nghĩa là chư thiên.

น [Pg.340] โข ปเนวํ ทฏฺฐพฺพนฺติ สตฺตปทวีติหารโต ปเคว ทิสาวิโลกนสฺส กตตฺตา. เตนาห ‘‘มหาสตฺโต หี’’ติอาทิ. เอกงฺคณานีติ วิวฏภาเวน วิหารงฺคณปริเวณงฺคณานิ วิย เอกงฺคณสทิสานิ อเหสุํ. สทิโสปิ นตฺถีติ ตุมฺหากํ อิทํ วิโลกนํ วิสิฏฺเฐ ปสฺสิตุํ อิธ ตุมฺเหหิ สทิโสปิ นตฺถิ, กุโต อุตฺตริตโรติ อาหํสุ. สพฺพปฐโมติ สพฺพปฺปธาโน. ปธานปริยาโย หิ อิธ ปฐมสทฺโท. เตนาห ‘‘อิตรานี’’ติอาทิ. เอตฺถ จ มเหสกฺขา ตาว เทวา ตถา วทนฺติ, อิตเร ปน กถนฺติ? มหาสตฺตสฺส อานุภาวทสฺสเนเนว. มเหสกฺขานญฺหิ เทวานํ มหาสตฺตสฺส อานุภาโว วิย เตน สทิสานมฺปิ อานุภาโว ปจฺจกฺโข อโหสิ. อิตเร ปน เตสํ วจนํ สุตฺวา สทฺทหนฺตา อนุมินนฺตา ตถา อาหํสุ.

(Na kho panevaṃ daṭṭhabbaṃ) tuy nhiên, không nên hiểu như vậy, vì việc nhìn các phương đã được thực hiện trước cả việc đi bảy bước. Do đó, ngài đã nói: “Vì Đại Sĩ...” v.v. (Ekaṅgaṇāni) có nghĩa là do sự rộng mở, chúng đã trở thành giống như một sân, giống như sân tu viện, sân chùa. (Sadisopi natthi) họ nói: “Cái nhìn này của ngài là để thấy điều thù thắng. Ở đây, không có ai sánh bằng ngài, huống chi là hơn được?” (Sabbapaṭhamo) có nghĩa là tối thắng hơn tất cả. Ở đây, từ ‘paṭhama’ (đầu tiên) thực sự là một từ đồng nghĩa với ‘padhāna’ (tối thắng). Do đó, ngài đã nói: “những (chúng sanh) khác...” v.v. Ở đây, các vị thiên có đại thần lực đã nói như vậy, còn những vị khác thì sao? Chính là do thấy được oai lực của Đại Sĩ. Thật vậy, đối với các vị thiên có đại thần lực, oai lực của Đại Sĩ cũng như oai lực của những vị tương tự ngài đã được thấy rõ. Còn những vị khác, sau khi nghe lời nói của họ, đã tin tưởng và suy luận rồi nói như vậy.

ชาตมตฺตสฺเสว โพธิสตฺตสฺส ฐานาทีนิ เยสํ วิเสสาธิคมานํ ปุพฺพนิมิตฺตภูตานีติ เต นิทฺธาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต, ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปติฏฺฐานํ จตุอิทฺธิปาทปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ อิทฺธิปาทวเสน โลกุตฺตรธมฺเมสุ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสมิชฺฌนโต. อุตฺตราภิมุขภาโว โลกสฺส อุตฺตรณวเสน คมนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. สตฺตปทคมนํ สตฺตโพชฺฌงฺคาทิคมนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, วิสุทฺธฉตฺตธารณํ สุวิสุทฺธวิมุตฺติฉตฺตธารณสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ปญฺจราชกกุธภณฺฑานิ ปญฺจวิธวิมุตฺติคุณปริวารตาย ปุพฺพนิมิตฺตํ, อนาวฏทิสานุวิโลกนํ อนาวฏญาณตาย ปุพฺพนิมิตฺตํ, ‘‘อคฺโคหมสฺมี’’ติอาทิวจนํ อปฺปฏิวตฺติยธมฺมจกฺกปวตฺตนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ; อยมนฺติมา ชาตีติ อายตึ ชาติยา อภาวกิตฺตนา อนุปาทิ…เป… ปุพฺพนิมิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ; ตสฺส ตสฺส อนาคเต ลทฺธพฺพวิเสสสฺส ตํ ตํ นิมิตฺตํ อพฺยภิจารีนิมิตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น อาคโตติ อิมสฺมึ สุตฺเต อญฺญตฺถ จ วกฺขมานาย อนุปุพฺพิยา อนาคตตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อาหริตฺวาติ ตสฺมึ ตสฺมึ สุตฺเต อฏฺฐกถาสุ จ อาคตนเยน อาหริตฺวา ทีเปตพฺโพ.

Để chỉ ra và xác định những điều như việc đứng... của Bồ-tát ngay khi vừa đản sanh là điềm báo trước cho những chứng đắc đặc biệt nào, ngài đã nói: “Và ở đây...” v.v. Trong đó, việc đứng vững là điềm báo trước cho sự chứng đắc Tứ Thần Túc, vì nhờ vào các Thần Túc mà thành tựu được trạng thái đứng vững trong các pháp siêu thế. Việc hướng về phương Bắc là điềm báo trước cho sự đi đến vượt thoát thế gian. Việc đi bảy bước là điềm báo trước cho sự đi đến Thất Giác Chi. Việc được che lọng trắng thanh tịnh là điềm báo trước cho việc được che lọng giải thoát hoàn toàn thanh tịnh. Năm vật biểu trưng vương quyền là điềm báo trước cho việc được vây quanh bởi năm loại đức hạnh giải thoát. Việc nhìn khắp các phương không bị che chướng là điềm báo trước cho trí tuệ không bị che chướng. Lời nói “Ta là bậc tối thượng...” là điềm báo trước cho việc chuyển bánh xe Pháp không thể đảo ngược; việc tuyên bố không còn sanh trong tương lai qua câu “Đây là kiếp cuối cùng” nên được hiểu là điềm báo trước của Vô Dư (Niết-bàn)... Nên hiểu rằng mỗi điềm báo ấy là điềm báo không sai lệch cho mỗi chứng đắc đặc biệt sẽ đạt được trong tương lai. (Na āgato) được nói với ý nghĩa là chưa đến, liên quan đến trình tự sẽ được nói đến trong kinh này và ở nơi khác. (Āharitvā) có nghĩa là cần phải được trình bày bằng cách dẫn ra theo phương pháp đã được nêu trong các kinh và chú giải tương ứng.

ทสสหสฺสิโลกธาตุ กมฺปีติ ปน อิทํ สติปิ อิธ ปาฬิยํ อาคตตฺเต วกฺขมานานมจฺฉริยานํ มูลภูตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ, เอวํ อญฺญมฺปีทิสํ ทฏฺฐพฺพํ. ตนฺติ พทฺธา วีณา, จมฺมพทฺธา เภริโยติ ปญฺจงฺคิกตูริยสฺส นิทสฺสนมตฺตํ, จ-สทฺเทน วา อิตเรสมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ภิชฺชึสูติ ปาเทสุ พทฺธฏฺฐาเนสุเยว [Pg.341] ภิชฺชึสุ. วิคจฺฉึสูติ วูปสมึสุ. สกเตโชภาสิตานีติ อติวิย สมุชฺชลาย อตฺตโน ปภาย โอภาสิตานิ อเหสุํ. น ปวตฺตีติ น สนฺที. วาโต น วายีติ ขโร วาโต น วายิ, มุทุสุโข ปน สตฺตานํ สุขาวโห วายิ. ปถวีคตา อเหสุํ อุจฺจฏฺฐาเน ฐาตุํ อวิสหนฺตา. อุตุสมฺปนฺโนติ อนุณฺหาสีตตาสงฺขาเตน อุตุนา สมฺปนฺโน. วามหตฺถํ อุเร ฐเปตฺวา ทกฺขิเณน ปุถุปาณินา หตฺถตาฬเนน สทฺทกรณํ อปฺโผฏนํ. มุเขน อุสฺเสฬนํ สทฺทมุญฺจนํ เสฬนํ. เอกทฺธชมาลา อโหสีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน วิจิตฺตปุปฺผสุคนฺธปุปฺผวสฺสเทวา วสฺสึสุ, สูริเย ทิพฺพมาเน เอว ตารกา โอภาสึสุ, อจฺฉํ วิปฺปสนฺนํ อุทกํ ปถวิโต อุพฺภิชฺชิ, พิลาสยา ทริสยา ติรจฺฉานา อาสยโต นิกฺขมึสุ; ราคโทสโมหาปิ ตนุ ภวึสุ, ปถวิยํ รโช วูปสมิ, อนิฏฺฐคนฺโธ วิคจฺฉิ, ทิพฺพคนฺโธ วายิ, รูปิโน เทวา สรูเปเนว มนุสฺสานํ อาปาถมคมํสุ, สตฺตานํ จุตุปปาตา นาเหสุนฺติ อิเมสํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ยานิ มหาภินีหารสมเย อุปฺปนฺนานิ ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ, ตานิ อนวเสสานิ ตทา อเหสุนฺติ.

Còn câu ‘mười ngàn thế giới chấn động’ này, dầu đã được đề cập trong Pāḷi ở đây, được nói đến để chỉ ra rằng đó là nền tảng cho những điều kỳ diệu sẽ được trình bày, và những điều tương tự khác cũng nên được hiểu như vậy. Đàn vīṇā được căng bằng dây, trống bherī được bịt bằng da, điều này là để chỉ cho ngũ nhạc cụ; hoặc nên hiểu rằng từ ‘ca’ (và) bao gồm cả những nhạc cụ khác. ‘Bị vỡ’ nghĩa là chúng bị vỡ ngay tại những chỗ được buộc vào chân. ‘Tan biến’ nghĩa là chúng lắng dịu. ‘Tỏa sáng bằng ánh quang của chính mình’ nghĩa là chúng được chiếu sáng bởi ánh quang rực rỡ của chính mình. ‘Không chảy’ nghĩa là không trôi đi. ‘Gió không thổi’ nghĩa là gió mạnh không thổi, nhưng cơn gió nhẹ nhàng, dễ chịu, mang lại sự an lạc cho chúng sanh thì có thổi. ‘Đã đi xuống đất’ là vì không thể đứng ở nơi cao. ‘Thời tiết thuận hòa’ nghĩa là được phú cho thời tiết được gọi là không nóng không lạnh. ‘Apphoṭanaṃ’ là việc tạo ra âm thanh bằng cách vỗ tay, đặt tay trái lên ngực và dùng bàn tay phải rộng để vỗ. ‘Seḷanaṃ’ là việc phát ra âm thanh reo hò bằng miệng. Trong câu ‘trở thành một tràng phướn duy nhất,’ từ ‘iti’ (như vậy) có nghĩa là ‘v.v...’ (ādi). Do đó, nên hiểu rằng nó bao gồm những điều sau: chư thiên làm mưa hoa đa dạng và hoa thơm, các vì sao tỏa sáng ngay cả khi mặt trời đang chiếu rọi, nước trong và tinh khiết trào lên từ mặt đất, các loài thú sống trong hang, trong khe núi đã ra khỏi nơi ở của chúng; tham, sân, si cũng trở nên mỏng nhẹ, bụi bặm trên mặt đất lắng xuống, mùi hôi thối tan biến, hương thơm của chư thiên lan tỏa, các vị trời hữu sắc hiện ra trước mắt loài người bằng chính hình dạng của mình, sự sanh tử của chúng sanh không xảy ra. Ba mươi hai điềm báo đã xuất hiện vào thời điểm đại nguyện, tất cả chúng đều đã xảy ra vào lúc đó.

ตตฺราปีติ เตสุปิ ปถวิกมฺปาทีสุ เอวํ ปุพฺพนิมิตฺตภาโว เวทิตพฺโพ, น เกวลํ สมฺปติชาตสฺส ฐานาทีสุ เอวาติ อธิปฺปาโย. สพฺพญฺญุตญฺญาณปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ สพฺพสฺส เญยฺยสฺส ติตฺถกรมตสฺส จ จาลนโต. เกนจิ อนุสฺสาหิตานํเยว อิมสฺมึเยว เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปาโต, เกนจิ อนุสฺสาหิตานํเยว เอกปฺปหาเรเนว สนฺนิปติตฺวา ธมฺมปฏิคฺคณฺหนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ปฐมํ เทวตานํ ปฏิคฺคหณํ ทิพฺพวิหารปฏิลาภสฺส, ปจฺฉา มนุสฺสานํ ปฏิคฺคหณํ ตตฺเถว ฐานสฺส นิจฺจลสภาวโต อาเนญฺชวิหารปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. วีณานํ สยํ วชฺชนํ ปรูปเทเสน วินา สยเมว อนุปุพฺพวิหารปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. เภรีนํ วชฺชนํ จกฺกวาฬปริยนฺตาย ปริสาย ปเวทนสมตฺถสฺส ธมฺมเภริยา อนุสาวนสฺส อมตทุนฺทุภิโฆสนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. อนฺทุพนฺธนาทีนํ เฉโท มานวินิพนฺธเฉทนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ; สุปฏฺฏนสมฺปาปุณนํ อตฺถาทิ อนุรูปํ อตฺถาทีสุ ญาณสฺส เภทาธิคมสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ.

‘Ở đó cũng vậy’ nghĩa là trong những hiện tượng như sự chấn động của trái đất, v.v..., bản chất điềm báo nên được hiểu như vậy, ý muốn nói không chỉ trong các sự kiện như việc đứng lại của vị Bồ tát vừa mới sanh. (Sự chấn động của trái đất) là điềm báo cho sự chứng đắc Nhất thiết trí vì nó làm rung chuyển tất cả các đối tượng cần biết và các học thuyết của ngoại đạo. Sự hội họp của (chư thiên) trong cùng một chuyển luân giới này mà không do ai khuyến khích, sự hội họp trong cùng một lúc mà không do ai khuyến khích để tiếp nhận Pháp là điềm báo. Trước hết, sự tiếp nhận của chư thiên là điềm báo cho sự chứng đắc trú xứ của chư thiên (dibbavihāra); sau đó, sự tiếp nhận của loài người là điềm báo cho sự chứng đắc trú xứ bất động (āneñjavihāra) do bản chất không lay chuyển của nơi đó. Việc đàn vīṇā tự vang lên là điềm báo cho sự chứng đắc các trú xứ tuần tự (anupubbavihāra) mà không cần sự chỉ dạy của người khác. Việc trống bherī vang lên là điềm báo cho việc tuyên bố trống Pháp, cho việc loan báo trống bất tử, có khả năng thông báo cho hội chúng đến tận cùng chuyển luân giới. Việc phá vỡ các xiềng xích, v.v... là điềm báo cho việc chặt đứt sự trói buộc của ngã mạn; việc đạt đến sự vững chắc là điềm báo cho việc đạt được sự phân biệt trong trí tuệ về các phương diện như ý nghĩa, v.v... một cách tương xứng.

นิพฺพานรเสนาติ กิเลสานํ นิพฺพายนรเสน. เอกรสภาวสฺสาติ สาสนสฺส สพฺพตฺถ เอกรสภาวสฺส. วาตสฺส อวายนํ กิสฺส ปุพฺพนิมิตฺตนฺติ อาห ‘‘ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตภินฺทนสฺสา’’ติ. อากาสาทิอปฺปติฏฺฐวิสมจญฺจลฏฺฐานํ ปหาย [Pg.342] สกุณานํ ปถวีคมนํ ตาทิสํ มิจฺฉาคาหํ ปหาย สตฺตานํ ปาเณหิ รตนตฺตยสรณคมนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. เทวตานํ อปฺโผฏนาทีหิ กีฬนํ ปโมทนุปฺปตฺติอุทานสฺส ภววนฺตคมเนน ธมฺมสภาวโพธเนน จ ปโมทวิภาวนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. ธมฺมเวควสฺสนสฺสาติ เทสนาญาณเวเคน ธมฺมามตสฺส วสฺสนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. กายคตาสติวเสน ลทฺธชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา อุปฺปาทิตมคฺคผลสุขานุภโว กายคตาสติอมตปฏิลาโภ, ตสฺส ปน กายสฺสปิ อตปฺปกสุขาวหตฺตา ขุทาปิปาสาปีฬนาภาโว ปุพฺพนิมิตฺตํ วุตฺโต. อริยทฺธชมาลามาลิตายาติ สเทวกสฺส โลกสฺส อริยมคฺคโพชฺฌงฺคธชมาลาหิ มาลิตภาวสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. ยํ ปเนตฺถ อนุทฺธฏํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

‘Với vị Niết-bàn’ nghĩa là với vị làm lắng dịu các phiền não. ‘Bản chất một vị’ nghĩa là bản chất một vị ở khắp nơi của giáo pháp. Việc gió không thổi là điềm báo cho điều gì? Ngài nói: ‘cho việc phá vỡ sáu mươi hai tà kiến.’ Việc các loài chim từ bỏ những nơi không vững chắc, không bằng phẳng, chông chênh như không gian, v.v... và đi xuống mặt đất là điềm báo cho việc chúng sanh từ bỏ những chấp thủ sai lầm tương tự và hết lòng quy y Tam Bảo. Việc chư thiên vui đùa bằng cách vỗ tay, v.v... là điềm báo cho sự phát sanh niềm hoan hỷ và lời cảm hứng, cho sự biểu lộ niềm vui qua việc đi đến tận cùng của sự tồn tại và sự giác ngộ bản chất của các pháp. ‘Cơn mưa Pháp dũng mãnh’ là điềm báo cho cơn mưa Pháp bất tử với tốc độ của trí tuệ thuyết giảng. Sự chứng đắc Pháp bất tử là niệm thân (kāyagatāsati) là sự trải nghiệm hạnh phúc của đạo và quả được tạo ra bằng cách lấy thiền định đạt được nhờ niệm thân làm nền tảng; và việc không bị đói khát hành hạ được gọi là điềm báo cho điều đó, vì thân thể cũng được an lạc, không bị thiêu đốt. ‘Được trang hoàng bằng tràng phướn của bậc Thánh’ là điềm báo cho việc thế giới cùng với chư thiên được trang hoàng bằng những tràng phướn là Thánh đạo và các giác chi. Những gì không được giải thích ở đây, điều đó rất dễ hiểu.

เอตฺถาติ ‘‘สมฺปติชาโต’’ติอาทินา อาคเต อิมสฺมึ ฐาเน. วิสฺสชฺชิโตว, ตสฺมา อมฺเหหิ อิธ อปุพฺพํ วตฺตพฺพํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ตทา ปถวิยํ คจฺฉนฺโตปิ มหาสตฺโต อากาเสน คจฺฉนฺโต วิย มหาชนสฺส อุปฏฺฐาสีติ อยเมตฺถ นิยติ ธมฺมนิยาโม โพธิสตฺตานํ ธมฺมตาติ อิทํ นิยติวาทวเสน กถนํ. ‘‘ปุพฺเพ ปุริมชาตีสุ ตาทิสสฺส ปุญฺญสมฺภารกมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา มหาชนสฺส ตถา อุปฏฺฐาสี’’ติ อิทํ ปุพฺเพกตกมฺมวาทวเสน กถนํ. อิเมสํ สตฺตานํ อุปริ อีสนสีลตาย ยถาสกํ กมฺมเมว อิสฺสโร นาม, ตสฺส นิมฺมานํ อตฺตโน ผลสฺส นิพฺพตฺตนํ, มหาปุริโสปิ สเทวกํ โลกํ อภิภวิตุํ สมตฺเถน อุฬาเรน ปุญฺญกมฺมุนา นิพฺพตฺติโต เตน อิสฺสเรน นิมฺมิโต นาม, ตสฺส จายํ นิมฺมานวิเสโส, ยทิทํ มหานุภาวตา. ยาย มหาชนสฺส ตถา อุปฏฺฐาสีติ อิทํ อิสฺสรนิมฺมานวาทวเสน กถนํ. เอวํ ตํ ตํ พหุํ วตฺวา กึ อิมาย ปริยายกถายาติ อวสาเน อุชุกเมว เอวํ พฺยากาสิ. สมฺปติชาโต ปถวิยํ กถํ ปทสา คจฺฉติ, เอวํมหานุภาโว อากาเสน มญฺเญ คจฺฉตีติ ปริกปฺปนสฺส วเสน อากาเสน คจฺฉนฺโต วิย อโหสิ. สีฆตรํ ปน สตฺตปทวีติหาเรน คตตฺตา ทิสฺสมานรูโปปิ มหาชนสฺส อทิสฺสมาโน วิย อโหสิ. อเจลกภาโว ขุทฺทกสรีรตา จ ตาทิสสฺส อิริยาปถสฺส อนนุจฺฉวิกาติ กมฺมานุภาวสญฺชนิตปาฏิหาริยวเสน อลงฺการปฏิยตฺโต วิย; โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก วิย จ มหาชนสฺส อุปฏฺฐาสีติ เวทิตพฺพํ; พุทฺธภาวานุจฺฉวิกสฺส [Pg.343] โพธิสตฺตานุภาวสฺส ยาถาวโต ปเวทิตตฺตา พุทฺเธน วิย…เป… อตฺตมนา อโหสิ.

Ở đây là: ở nơi này đã được đề cập đến bằng (câu) bắt đầu là ‘vừa mới sanh.’ Đã được giải đáp rồi, do đó ý nghĩa là chúng tôi không có gì mới để nói ở đây. Khi ấy, vị Đại Sĩ dù đi trên mặt đất nhưng đã hiện ra cho đại chúng thấy dường như đi trên hư không. Đây là lời nói theo thuyết định mệnh rằng: ‘Đây là định luật tự nhiên, là pháp tánh của các vị Bồ Tát.’ Đây là lời nói theo thuyết túc nghiệp rằng: ‘Do đã thực hiện và tích lũy các nghiệp phước báu tương tự như vậy trong các kiếp trước đây, nên ngài đã hiện ra cho đại chúng thấy như thế.’ Đây là lời nói theo thuyết hóa nhân rằng: ‘Do có tánh làm chủ đối với các chúng sanh này, chính nghiệp của mỗi chúng sanh được gọi là đấng sáng tạo (Issara). Sự tạo tác của nghiệp ấy là sự sanh khởi quả của chính nó. Cả bậc Đại nhân cũng được sanh ra bởi nghiệp phước cao thượng có khả năng chế ngự thế gian cùng với chư Thiên, nên được gọi là do đấng sáng tạo ấy tạo ra. Và đây là sự tạo tác đặc biệt của vị ấy, đó là đại oai lực, nhờ đó mà ngài đã hiện ra cho đại chúng thấy như thế.’ Sau khi đã nói nhiều điều như vậy, (nghĩ rằng) ‘cần gì đến lời nói vòng vo này?’, cuối cùng đã giải thích một cách thẳng thắn như vầy: Do sự suy tưởng rằng: ‘Vừa mới sanh, làm sao đi bộ trên mặt đất được? Có đại oai lực như vậy, ta nghĩ rằng ngài đi trên hư không,’ nên ngài đã (hiện ra) dường như đi trên hư không. Nhưng vì đã đi bảy bước nhanh hơn, nên dù có hình sắc đang được thấy, ngài đã (hiện ra) dường như không được đại chúng thấy. Nên được hiểu là: vì tình trạng không mặc y phục và thân hình nhỏ bé là không tương xứng với oai nghi như vậy, nên do phép lạ được sanh ra bởi oai lực của nghiệp, ngài đã hiện ra cho đại chúng thấy dường như được trang hoàng sửa soạn và dường như là một thanh niên mười sáu tuổi; do oai lực của Bồ Tát tương xứng với Phật tánh đã được tuyên thuyết đúng như thật, (đại chúng) đã hoan hỷ như thể (thấy) Đức Phật... v.v...

ปากฏา หุตฺวาติ วิภูตา หุตฺวา. พุทฺธานํ เย เย สงฺขาเร ววตฺถเปตุกามา, เต เต อุปฺปาทกฺขเณปิ สพฺพโส สุปฺปฏิวิทิตา สุปากฏา หตฺถตเล อามลกํ วิย สุฏฺฐุ วิภูตา เอว หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ. เตนาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. อโนกาสคเตติ ปริคฺคหสฺส อโนกาสกาเล ปวตฺเต. นิปฺปเทเสติ นิรวเสเส. โอกาสปฺปตฺเตติ ฐานคมนาทิกาเล อุปฺปนฺเน, เต หิ สมฺมสนสฺส โยคฺยกาเล อุปฺปตฺติยา โอกาสปฺปตฺตาติ อธิปฺปาโย. สตฺตทิวสพฺภนฺตเรติ อิทํ พุทฺธานํ ปากติกสมฺมสนวเสน วุตฺตํ, อากงฺขนฺตา ปน เต ยทา กทาจิ อุปฺปนฺนสงฺขาเร สมฺมสนฺติเยว. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Trở nên hiển nhiên là: trở nên rõ ràng. Đối với các Đức Phật, những pháp hành nào mà các ngài muốn xác định, những pháp hành ấy hiện khởi, được thấu triệt hoàn toàn, rất hiển nhiên, trở nên rất rõ ràng như quả amla trong lòng bàn tay, ngay cả trong sát-na sanh khởi. Do đó, ngài đã nói (câu) bắt đầu là ‘ví như.’ (Từ) anokāsagata có nghĩa là: diễn ra vào lúc không phải thời cơ để nắm bắt. (Từ) nippadesa có nghĩa là: không còn sót lại. (Từ) okāsappatta có nghĩa là: đã sanh khởi vào lúc đi đứng v.v... Ý nghĩa là, vì chúng sanh khởi vào thời điểm thích hợp cho việc quán xét, nên (được gọi là) đã đến thời cơ. (Câu) ‘trong vòng bảy ngày,’ điều này được nói theo cách quán xét thông thường của các Đức Phật. Nhưng khi các ngài mong muốn, các ngài vẫn quán xét các pháp hành đã sanh khởi vào bất cứ lúc nào. Phần còn lại thì dễ hiểu.

อจฺฉริยพฺภุตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong bài Sớ giải kinh Hy Hữu Vị Tằng Hữu Pháp đã hoàn tất.

๔. พากุลสุตฺตวณฺณนา

4. Sớ giải kinh Bākula

๒๐๙. ยถา ‘‘ทฺวตฺตึสา’’ติ วตฺตพฺเพ ทฺวิ-สทฺทสฺส พา-อาเทสํ กตฺวา พาตฺตึสาติ วุจฺจติ, เอวํ เอตฺถ พา-การาเทสํ กตฺวา พากุโลติ สมญฺญา อโหสิ, สายํ ตสฺส อนฺวตฺถสญฺญาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตสฺส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สีสํ นฺหาเปตฺวาติ มงฺคลตฺถํ มหาคงฺคาย สีสํ นฺหาเปตฺวา. นิมุชฺชนวเสนาติ ชณฺณุปมาเณ อุทเก โถกํเยว นิมุชฺชนวเสน. ฉฑฺเฑตฺวา ปลาตา มรณภยตชฺชิตา. ปหริยมานา มรนฺติ, น ชาเลน พนฺธิตมตฺเตน. ทารกสฺส เตเชนาติ ทารกสฺส ปุญฺญเตเชน. นีหฏมตฺโตว มโต, ตสฺส มรณตฺถํ อุปกฺกโม น กโต, เยน อุปกฺกเมน ทารกสฺส พาโธ สิยา. ตนฺติ มจฺฉํ. สกลเมวาติ ปริปุณฺณาวยวเมว.

209. Giống như khi cần nói ‘dvattiṃsa’ (ba mươi hai), người ta thay thế từ ‘dvi’ bằng ‘bā’ và nói là ‘bāttiṃsa,’ cũng vậy ở đây, do thay thế bằng âm ‘bā’ nên đã có tên gọi là Bākula. Để chỉ ra rằng đó là tên gọi phù hợp với ý nghĩa của vị ấy, (câu) bắt đầu là ‘bởi vì vị ấy’ đã được nói đến. (Cụm từ) ‘tắm gội đầu’ là: sau khi tắm gội đầu ở sông Hằng vì mục đích tốt lành. (Cụm từ) ‘do sự lặn xuống’ là: do sự lặn xuống một chút trong nước sâu đến đầu gối. Đã vứt bỏ và bỏ chạy: bị đe dọa bởi nỗi sợ chết. Chúng chết khi bị đập, chứ không phải chỉ do bị trói bằng lưới. (Cụm từ) ‘do uy lực của đứa trẻ’ là: do uy lực phước báu của đứa trẻ. Nó chết ngay khi vừa được đưa ra, không có sự cố gắng nào được thực hiện để giết nó, sự cố gắng mà có thể gây hại cho đứa trẻ. (Từ) ấy (chỉ) con cá. (Từ) ‘toàn bộ’ là: có các bộ phận đầy đủ.

น เกลายตีติ น มมายติ กิสฺมิญฺจิ น มญฺญติ. ทารกสฺส ปุญฺญเตเชน ปิฏฺฐิโต ผาเลนฺตี. ทารกํ ลภตีติ อุคฺโฆสนวเสน เภรึ จราเปตฺวา. ปวตฺตึ อาจิกฺขิ, อตฺตโน ปุตฺตภาวํ กเถสิ. กุจฺฉิยา ธาริตตฺตา อมาตา กาตุํ น สกฺกา ชนนีภาวโต. มจฺฉํ คณฺหนฺตาปีติ มจฺฉํ กิณิตฺวา คณฺหนฺตาปิ. ตถา คณฺหนฺตา จ ตปฺปริยาปนฺนํ สพฺพํ คณฺหาติ นามาติ [Pg.344] อาห – ‘‘วกฺกยกนาทีนิ พหิ กตฺวา คณฺหนฺตา นาม นตฺถี’’ติ. อยมฺปิ อมาตา กาตุํ น สกฺกา สามิกภาวโต. ทารโก อุภินฺนมฺปิ กุลานํ ทายาโท โหตุ ทฺวินฺนํ ปุตฺตภาวโต.

(Cụm từ) ‘không dính mắc’ là: không xem là của ta, không nghĩ tưởng đến bất cứ điều gì. Do uy lực phước báu của đứa trẻ, (lưng) bị nứt ra từ phía sau. (Cụm từ) ‘tìm được đứa trẻ’ là: sau khi cho đánh trống bằng cách loan báo. Đã kể lại câu chuyện, đã nói về tình trạng con trai của mình. Do đã mang trong bụng, không thể không làm mẹ, vì là người mẹ sanh ra. (Cụm từ) ‘người lấy con cá’ là: cả người mua và lấy con cá. Và người lấy như vậy được gọi là lấy tất cả những gì bao gồm trong đó, ngài nói: ‘Không có chuyện người ta lấy (con cá) mà lại bỏ ruột gan v.v... ra ngoài.’ Vị này cũng không thể không làm mẹ, do là người chủ sở hữu. Đứa trẻ hãy là người thừa kế của cả hai gia tộc, do là con của cả hai.

อสีติเมติ ชาติยา อสีติเม วสฺเส. ปพฺพชฺชามตฺเตน กิเลสานํ อสมุจฺฉิชฺชนโต วีติกฺกมิตุํ กามสญฺญา อุปฺปนฺนปุพฺพาติ ปุจฺฉา ปน ปุจฺฉิตพฺพา. เตนาห – ‘‘เอวญฺจ โข มํ, อาวุโส กสฺสป, ปุจฺฉิตพฺพ’’นฺติ.

(Từ) ‘thứ tám mươi’ là: trong năm thứ tám mươi kể từ khi sanh. Do các phiền não chưa được đoạn trừ chỉ bằng sự xuất gia, nên câu hỏi này nên được hỏi: ‘Tư tưởng về dục đã từng sanh khởi để vượt qua (giới luật) hay chưa?’ Do đó, ngài đã nói: ‘Này hiền giả Kassapa, nên hỏi tôi như thế này.’

๒๑๐. นิยเมตฺวาติ ตํ ตํวาเร เสสวาเรน นิยเมตฺวา. กมฺมปถเภทโกติ กมฺมปถวิเสสกโร. ตตฺถ กามวิตกฺโก ยถา กายวจีทฺวาเรสุ โจปนปฺปตฺโต กมฺมปถปฺปตฺโต นาม โหติ; มโนทฺวาเร ปรภณฺฑสฺส อตฺตโน ปริณามนวเสน ปวตฺตอภิชฺฌาสหคโต; เอวํ กามสญฺญาติ, ตถา พฺยาปาทวิหึสาวิตกฺกสญฺญาติ เถโร, ‘‘อุภยมฺเปตํ กมฺมปถเภทกเมวา’’ติ อาห. กมฺมปถํ อปฺปตฺตํ สญฺญํ สนฺธาย, ‘‘สญฺญา อุปฺปนฺนมตฺตาวา’’ติ วุจฺจมาเน วิตกฺกิตมฺปิ สมานํ กมฺมปถํ อปฺปตฺตเมว, อุภยสฺส ปน วเสน สุตฺตปทํ ปวตฺตนฺติ เถรสฺส อธิปฺปาโย.

210. (Từ) ‘sau khi xác định’ là: sau khi xác định trong mỗi trường hợp bằng trường hợp còn lại. (Từ) ‘phá vỡ nghiệp đạo’ là: người tạo ra sự khác biệt trong nghiệp đạo. Trong đó, tầm về dục được gọi là đã đạt đến nghiệp đạo khi đã đạt đến sự thúc đẩy ở thân môn và khẩu môn; (hoặc) ở ý môn, khi đi kèm với tham lam diễn ra theo cách hướng tài sản của người khác về cho mình. Vị Trưởng lão đã nói rằng: ‘Cũng vậy là tưởng về dục, cũng như tầm và tưởng về sân, về hại, cả hai điều này đều phá vỡ nghiệp đạo.’ Liên quan đến tưởng chưa đạt đến nghiệp đạo, khi được nói là ‘tưởng chỉ mới sanh khởi,’ thì dù đã được suy tầm, nó vẫn chưa đạt đến nghiệp đạo. Ý của vị Trưởng lão là câu kinh được diễn tiến là do cả hai (tầm và tưởng).

๒๑๑. อายูหนกมฺมนฺติ อตฺตนา อายูหิตพฺพกมฺมํ. โลมกิลิฏฺฐานีติ กิลิฏฺฐโลมานิ, กิลิฏฺฐํสูนีติ อตฺโถ. กิเมวํ โภเคสุ ปรนิมฺมิตภเว วสวตฺติเทวานํ วิย สพฺพโส อายูหนกมฺเมน วินา อญฺญสฺสปิ ปพฺพชิตสฺส ปจฺจยลาโภ ทิฏฺฐปุพฺโพ สุตปุพฺโพติ อาห ‘‘อนจฺฉริยญฺเจต’’นฺติ. กุลูปกเถรานเมตํ กมฺมํ, เถโร ปน กทาจิปิ กุลูปโก นาโหสิ.

211. Āyūhanakammaṃ (nghiệp cần nỗ lực) là nghiệp cần được tự mình nỗ lực. Lomakiliṭṭhāni (lông bị ô nhiễm) là những sợi lông bị ô nhiễm, có nghĩa là những sợi tơ bị ô nhiễm. Ngài nói ‘anacchariyañcetaṃ’ (và điều này không có gì đáng ngạc nhiên) với ý rằng: ‘Tại sao như vậy? Việc một vị xuất gia khác có được vật dụng mà hoàn toàn không cần nỗ lực, giống như các vị chư thiên ở cõi Tha Hóa Tự Tại đối với các dục lạc ở cõi Tha Hóa, đã từng được thấy, đã từng được nghe hay sao?’. Đây là việc làm của các vị trưởng lão thân cận gia đình, nhưng vị trưởng lão thì chưa bao giờ là người thân cận gia đình.

คทฺทุหนมตฺตนฺติ โคทุหนมตฺตกาลํ. อิธ ปน สกโล โคทุหโน อธิปฺเปโตติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘คาวึ…เป… กาลมตฺตมฺปี’’ติ อาห. นิพนฺธีติ นิพทฺธทาตพฺพํ กตฺวา ฐเปสิ.

Gadduhanamattaṃ (chừng vắt sữa bò) là khoảng thời gian vắt sữa bò. Tuy nhiên, ở đây, để chỉ ra rằng toàn bộ việc vắt sữa bò được ngụ ý, ngài đã nói: ‘gāviṃ…pe… kālamattampī’ (con bò... cho đến... chỉ trong khoảng thời gian). Nibandhi (đã quy định) có nghĩa là đã thiết lập thành một vật cúng dường thường xuyên.

สกิเลสปุคฺคลสฺส อเสริภาวกรเณน รเณน สทิสตาย รโณ, สํกิเลโส. อญฺญา อุทปาทีติ ปนาห, ตสฺมา อรหตฺตํ น ปฏิญฺญาตนฺติ ทสฺเสติ. นนุ ตถา วจนํ ปฏิชานนํ วิย โหตีติ อาห ‘‘อปิจา’’ติอาทิ.

Do sự tương đồng với cuộc chiến (raṇa) qua việc làm cho người còn phiền não trở nên không tự tại, nên (phiền não) được gọi là ‘raṇo’ (chiến trận), tức là phiền não. Tuy nhiên, ngài nói: ‘Aññā udapādi’ (Trí tuệ đã khởi lên), do đó, điều này cho thấy rằng ngài đã không tuyên bố quả A-la-hán. (Hỏi:) ‘Chẳng phải lời nói như vậy cũng giống như một sự thừa nhận hay sao?’, (đáp:) vì thế ngài nói ‘apicā’ (hơn nữa) và các từ tiếp theo.

๒๑๒. อวาปุรติ [Pg.345] ทฺวารํ เอเตนาติ อวาปุรณํ. ปฐมสงฺคหโต ปจฺฉา เทสิตตฺตา ทุติยสงฺคเห สงฺคิตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

212. Avāpuraṇaṃ là cái mà người ta dùng để mở cửa. Do được thuyết giảng sau lần kết tập đầu tiên, nên nó được kết tập trong lần kết tập thứ hai. Phần còn lại nên được hiểu rõ.

พากุลสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Bākula đã hoàn tất.

๕. ทนฺตภูมิสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Dantabhūmi

๒๑๓. ผุเสยฺยาติ ญาณผุสนา นาม อธิปฺเปตา, ตสฺมา ลเภยฺยาติ อธิคจฺเฉยฺย. เอวํ ปฏิปนฺโนติ, ‘‘อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต’’ติ วุตฺตปฺปกาเรน ปฏิปนฺโน. อชานนโกฏฺฐาเสเยวาติ อวธารเณน อตฺตนิ กตํ โทสาโรปนํ นิวตฺเตติ.

213. Phuseyya (có thể chạm đến) ở đây ngụ ý sự chạm đến bằng trí tuệ, do đó labheyya (có thể đạt được) có nghĩa là có thể chứng đắc. Evaṃ paṭipanno (thực hành như vậy) là thực hành theo cách đã được nói: ‘không dễ duôi, nhiệt tâm, tinh cần’. Bằng sự nhấn mạnh trong câu ‘Ajānanakoṭṭhāseyeva’ (chỉ trong phần không biết), ngài bác bỏ sự quy lỗi đã được gán cho chính mình.

๒๑๔. อปฺปนาอุปจารนฺติ อปฺปนญฺเจว อุปจารญฺจ ปาเปตฺวา กเถสีติ อตฺถํ วทนฺติ, อปฺปนาสหิโต ปน อุปจาโร อปฺปนาอุปจาโร, ตํ ปาเปตฺวา กเถสีติ อตฺโถ.

214. Về ‘appanāupacāraṃ’, họ nói rằng ý nghĩa là ‘đã thuyết giảng sau khi đã làm cho đạt đến cả an chỉ định và cận hành định’. Tuy nhiên, cận hành định cùng với an chỉ định là ‘appanāupacāro’; ý nghĩa là ‘đã thuyết giảng sau khi đã làm cho đạt đến điều đó’.

นิกฺขมตีติ นิกฺขโม, อวคฺคาหกามโต นิกฺขมนํ นิกฺขโม เอว เนกฺขมฺโม, ปฐมชฺฌานาทิ. สติ กิเลสกาเม อตฺตโน อุปหารํ อุปจาเรตฺวา อสฺสาเทตฺวา ปริภุญฺชติ นามาติ อาห – ‘‘ทุวิเธปิ กาเม ปริภุญฺชมาโน’’ติ. ทุวิเธปีติ หีนปณีตาทิวเสน ทุวิเธ.

Nikkhamo (sự ra đi) là vì nó ra đi. Sự ra khỏi dục vọng chiếm hữu chính là nekkhammo (sự xuất ly), tức là sơ thiền, v.v. Khi có phiền não dục, người ta dâng cúng, thưởng thức và hưởng thụ vật dâng cúng của mình, vì thế ngài nói: ‘duvidhepi kāme paribhuñjamāno’ (hưởng thụ cả hai loại dục). ‘Duvidhepi’ (cả hai loại) có nghĩa là hai loại theo cách phân chia là hạ liệt và cao thượng, v.v.

๒๑๕. กูฏาการนฺติ คาฬฺหสาเฐยฺยํ อปฺปติรูเป ฐาเน ขนฺธคตปาตนาทิ. ทนฺตคมนนฺติ ทนฺเตหิ นิพฺพิเสวเนหิ คนฺธพฺพคตึ. ปตฺตพฺพํ ภูมินฺติ สมฺมากิริยาย ลทฺธพฺพสมฺปตฺตึ.

215. Kūṭākāraṃ (hành vi gian trá) là sự xảo trá thâm độc, như việc làm cho ngã nhào ở nơi không thích hợp, v.v. Dantagamanaṃ (sự đi lại của người đã được điều phục) là sự đi lại của một nhạc công với những người đã được điều phục, những người phục vụ. Pattabbaṃ bhūmiṃ (giai tầng cần đạt đến) là sự thành tựu cần đạt được bằng hành động đúng đắn.

๒๑๖. พฺยติหรณวเสน ลงฺฆกํ วิลงฺฆกํ, อญฺญมญฺญหตฺถคฺคหณํ. เตนาห – ‘‘หตฺเถน หตฺถํ คเหตฺวา’’ติ.

216. Vilaṅghakaṃ (nhảy qua lại) là nhảy theo cách trao đổi qua lại, tức là nắm tay nhau. Do đó, ngài nói: ‘hatthena hatthaṃ gahetvā’ (tay nắm lấy tay).

๒๑๗. คเหตุํ สมตฺโถติ คณิการหตฺถินีหิ อุปลาเปตฺวา อรญฺญหตฺถึ วจนวเสน คเหตุํ สมตฺโถ. อติปสฺสิตฺวา อติฏฺฐานวเสน ปสฺสิตฺวา. เอตฺถเคธาติ เอตสฺมึ อรญฺเญ นาควเน ปวตฺตเคธา. สุขายตีติ สุขํ อยติ ปวตฺเตติ, ‘‘สุขํ หรตี’’ติ วา ปาโฐ. ฑิณฺฑิโม อานโก. นิหิตสพฺพวงฺกโทโสติ อปคตสพฺพสาเฐยฺยโทโส. อปนีตกสาโวติ อเปตสารมฺภกสาโว.

217. Gahetuṃ samattho (có khả năng bắt) là có khả năng bắt con voi rừng bằng lời nói, sau khi đã dụ dỗ nó bằng những con voi cái đã được huấn luyện. Atipassitvā (sau khi xem xét kỹ) là sau khi xem xét theo cách đứng trên cao. Etthagedhā (lòng tham ở đây) là lòng tham khởi lên trong khu rừng voi này. Sukhāyati (sống an lạc) là làm cho sự an lạc tiếp diễn, hoặc có một dị bản là ‘sukhaṃ harati’ (mang lại sự an lạc). Ḍiṇḍima là một loại trống. Nihitasabbavaṅkadoso (người đã từ bỏ mọi lỗi lầm quanh co) là người đã loại bỏ mọi lỗi lầm xảo trá. Apanītakasāvo (người đã loại bỏ cặn bã) là người đã lìa bỏ cặn bã của sự tranh cạnh.

๒๑๙. ปญฺจกามคุณนิสฺสิตสีลานนฺติ [Pg.346] อกุสลานํ. เคหสฺสิตสีลานนฺติ วา วฏฺฏสนฺนิสฺสิตสีลานํ.

219. Pañcakāmaguṇanissitasīlānaṃ (những giới nương tựa vào năm dục trưởng dưỡng) có nghĩa là những (giới) bất thiện. Hoặc gehassitasīlānaṃ (những giới liên quan đến đời sống tại gia) có nghĩa là những giới nương tựa vào vòng luân hồi.

๒๒๒. เอส นโย สพฺพตฺถาติ, ‘‘มชฺฌิโม, ทหโร’’ติ อาคเตสุ อุปมาวาเรสุ, ‘‘เถโร’’ติอาทินา อาคเตสุ อุปเมยฺยวาเรสูติ ปญฺจสุ สํกิเลสปกฺขิเยสุ วาเรสุ เอส ยถาวุตฺโตว นโยติ เวทิตพฺโพ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

222. ‘Esa nayo sabbattha’ (phương pháp này áp dụng cho tất cả các trường hợp) có nghĩa là: trong các trường hợp ví dụ đã được đề cập là ‘trung niên, trẻ tuổi’, và trong các trường hợp đối tượng được ví dụ đã được đề cập bắt đầu bằng ‘trưởng lão’, tức là trong năm trường hợp thuộc về phần phiền não, phương pháp này nên được hiểu đúng như đã nói. Phần còn lại nên được hiểu rõ.

ทนฺตภูมิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Dantabhūmi đã hoàn tất.

๖. ภูมิชสุตฺตวณฺณนา

6. Chú giải kinh Bhūmija

๒๒๓. อาสญฺเจปิ กริตฺวาติ, ‘‘อิมินาหํ พฺรหฺมจริเยน เทโว วา ภเวยฺยํ เทวญฺญตโร วา, ทุกฺขโต วา มุจฺเจยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ กตฺวา เจปิ จรนฺติ, อภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย ตณฺหาย พฺรหฺมจริยสฺส วิทูสิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. อนาสญฺเจปิ กริตฺวาติ วุตฺตนเยน ปตฺถนํ อกตฺวา. อภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย อนิยมิตภาวโต. ปณิธานวเสน หิ ปุญฺญผลํ นิยตํ นาม โหติ, ตทภาวโต กตํ ปุญฺญํ น ลภตีติ อธิปฺปาโย. ตติยปกฺเข อุภยฏฺฐาเนหิ วุตฺตํ, จตุตฺถปกฺโข สมฺมาวตาโร อิติ จตุโกฏิโก ปญฺโห ชาลวเสน อาหโฏ, ตตฺถ อาสา นาม ปตฺถนา, มิจฺฉาคาหสฺมึ สติ น วิปจฺจติ, สมฺมาคาหสฺมึ สติ วิปจฺจติ, อุภยถาปิ อุภยาเปกฺขานาม, โย มิจฺฉตฺตธมฺเม ปุรกฺขตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรติ, ตสฺส ยถาธิปฺปายผลํ สมิชฺฌตีติ น วตฺตพฺพํ อโยนิโส พฺรหฺมจริยสฺส จิณฺณตฺตา; โย ปน สมฺมตฺตํ ปุรกฺขตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรติ, ตสฺส ยถาธิปฺปายํ พฺรหฺมจริยผลํ น สมิชฺฌตีติ น วตฺตพฺพํ โยนิโส พฺรหฺมจริยสฺส จิณฺณตฺตา. เตน วุตฺตํ – ‘‘อาสญฺเจปิ กริตฺวา อโยนิโส พฺรหฺมจริยํ จรนฺตี’’ติอาทิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

223. ‘Āsañcepi karitvā’ (dù có mong cầu) có nghĩa là: dù họ thực hành sau khi đã phát nguyện rằng: ‘Với phạm hạnh này, tôi sẽ trở thành một vị trời hoặc một trong các vị trời, hoặc sẽ được giải thoát khỏi khổ đau’, họ vẫn không có khả năng chứng đắc quả vị, vì phạm hạnh đã bị ái dục làm ô nhiễm. Đó là ý nghĩa. ‘Anāsañcepi karitvā’ (dù không có mong cầu) là không phát nguyện theo cách đã nói. Họ không có khả năng chứng đắc quả vị vì (phước) không được xác định. Thật vậy, quả của phước được gọi là xác định nhờ vào sự phát nguyện; do không có điều đó, phước đã làm không được gặt hái. Đó là ý nghĩa. Trong trường hợp thứ ba, điều này được nói từ cả hai quan điểm; trường hợp thứ tư là sự đi vào đúng đắn. Như vậy, câu hỏi có bốn vế được đưa ra theo cách của một tấm lưới. Ở đây, ‘āsā’ (mong cầu) là sự nguyện ước. Khi có sự chấp thủ sai lầm, nó không trổ quả; khi có sự chấp thủ đúng đắn, nó trổ quả. Trong cả hai trường hợp, nó được gọi là phụ thuộc vào cả hai. Người nào thực hành phạm hạnh với các pháp tà kiến làm đầu, không thể nói rằng quả vị theo ý muốn của người ấy sẽ thành tựu, vì phạm hạnh đã được thực hành một cách không như lý. Nhưng người nào thực hành phạm hạnh với chánh kiến làm đầu, không thể nói rằng quả của phạm hạnh theo ý muốn của người ấy sẽ không thành tựu, vì phạm hạnh đã được thực hành một cách như lý. Do đó, đã được nói: ‘āsañcepi karitvā ayoniso brahmacariyaṃ caranti’ (dù có mong cầu, họ thực hành phạm hạnh một cách không như lý), v.v. Phần còn lại nên được hiểu rõ.

ภูมิชสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Bhūmija đã hoàn tất.

๗. อนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải kinh Anuruddha

๒๓๐. อุปสงฺกมิตฺวา [Pg.347] เอวมาหํสูติ วุตฺตํ อุปสงฺกมนการณํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ตสฺส อุปาสกสฺส อผาสุกกาโล อโหสี’’ติ อาห. อวิราธิตนฺติ อวิรชฺฌนกํ. ยทิ วา เต ธมฺมา นานตฺถา, ยทิ วา เอกตฺถา, ยํ ตตฺถ อวิรชฺฌนกํ, ตํ ตํเยว ปฏิภาตูติ โยชนา. ฌานเมวาติ อปฺปมาณชฺฌานเมว, ‘‘เจโตวิมุตฺตี’’ติ ปน วุตฺตตฺตา จิตฺเตกคฺคตาเยว เอวํ วุจฺจตีติ อุปาสกสฺส อธิปฺปาโย.

230. Để chỉ ra lý do của việc đến gần đã được nói trong câu ‘Upasaṅkamitvā evamāhaṃsū’ (Sau khi đến gần, họ đã nói như vậy), ngài nói: ‘tassa upāsakassa aphāsukakālo ahosī’ (Đó là lúc vị cận sự nam ấy bị bệnh). Avirādhitaṃ (không bị mâu thuẫn) có nghĩa là sự không mâu thuẫn. Cách kết nối câu là: ‘Dù các pháp ấy có ý nghĩa khác nhau, hay có cùng một ý nghĩa, điều gì ở đó không mâu thuẫn, mong rằng điều đó sẽ hiện rõ’. ‘Jhānameva’ (chỉ là thiền) có nghĩa là chỉ là thiền vô lượng. Tuy nhiên, vì đã được nói là ‘cetovimutti’ (tâm giải thoát), nên chỉ có tâm nhất điểm mới được gọi như vậy. Đó là ý của vị cận sự nam.

๒๓๑. ยาวตา มชฺฌนฺหิเก กาเล ฉายา ผรติ, นิวาเต ปณฺณานิ ปตนฺติ, เอตฺตาวตา ‘‘รุกฺขมูล’’นฺติ วุจฺจตีติ เอวํ วุตฺตํ เอกรุกฺขมูลปฺปมาณฏฺฐานํ. กสิณนิมิตฺเตน โอตฺถริตฺวาติ กสิณารมฺมณํ ฌานํ สมาปชฺชนฺโต ตสฺมึ กสิณ…เป… วิหรตีติ วุตฺโต. อาโภโค นตฺถิ ฌานกฺขเณ. กามํ สมาปตฺติกฺขเณ อาโภโค นตฺถิ ตโต ปน ปุพฺเพ วา สิยา โส อาโภโค, ตมฺปิ สนฺธาย มหคฺคตนฺติ เกจิ. อิทานิ ตาสํ เจโตวิมุตฺตีนํ สติปิ เกนจิ วิเสเสน อเภเท วิสยาทิโต ลพฺภมานเภทํ ทสฺเสตุํ, ‘‘เอตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นิมิตฺตํ น วฑฺฒติ วฑฺเฒตพฺพสฺส นิมิตฺตสฺเสว อภาวโต. ปถวีกสิณาทีนํ วิย อากาสภาวนาย อุคฺฆาฏนํ น ชายติ. ตานิ ฌานานีติ พฺรหฺมวิหารชฺฌานานิ. จุทฺทสวิเธน ปริทมนาภาวโต อภิญฺญานํ ปาทกานิ น โหนฺติ. นิมิตฺตุคฺฆาฏสฺเสว อภาวโต อรูปชฺฌานานํ อนธิฏฺฐานตาย นิโรธสฺส ปาทกานิ น โหนฺตีติ. กมฺมวฏฺฏภาเวน กิเลสวฏฺฏวิปากวฏฺฏานํ ติณฺณํ วฏฺฏานํ ปจฺจยภาโว วฏฺฏปาทกตา. อุปปชฺชนวเสเนว ตํ ตํ ภวํ โอกฺกมติ เอเตหีติ ภโวกฺกมนานิ. ทุติยนยสฺส วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุคฺฆาฏนสฺส ลพฺภนโต อรูปชฺฌาโนปริ สมติกฺกโม โหตีติ อยเมว วิเสโส. เอวนฺติ ยถาวุตฺเตน นิมิตฺตาวฑฺฒนนิมิตฺตวฑฺฒนาทิปฺปกาเรน. นานตฺถาติ นานาสภาวา. เอวนฺติ อปฺปมาณมหคฺคตสทฺทวจนียตาย นานาพฺยญฺชนา. กามญฺเจตฺถ อปฺปมาณสมาปตฺติโตปิ นีหริตฺวา วกฺขมานภวูปปตฺติการณํ ทสฺเสตุํ สกฺกา, อฏฺฐกถายํ ปน กสิณฌานโตว นีหริตฺวา โยชนา กตาติ ตถา วุตฺตํ. อถ วา มหคฺคตคหเณเนตฺถ อปฺปมาณาติ วุตฺตพฺรหฺมวิหารานมฺปิ สงฺคโห เวทิตพฺโพ ตสฺสา สมญฺญาย อุภเยสมฺปิ สาธารณภาวโต.

231. Nơi có kích thước của một gốc cây được nói đến như vầy: ‘Bao xa mà bóng cây lan tỏa vào lúc giữa trưa, và lá cây rơi xuống ở nơi lặng gió, chừng ấy được gọi là gốc cây.’ Câu ‘bao trùm bởi tướng kasiṇa’ có nghĩa là vị ấy nhập thiền có đề mục kasiṇa, được nói là trú trong kasiṇa ấy… v.v… Không có sự hướng tâm trong sát-na thiền. Thật vậy, trong sát-na chứng đắc không có sự hướng tâm, nhưng trước đó có thể có sự hướng tâm ấy; một số vị cho rằng cũng vì liên quan đến điều đó mà gọi là đại hành. Bây giờ, để chỉ ra sự khác biệt có thể có được từ đối tượng v.v… mặc dù các tâm giải thoát ấy không có sự khác biệt về một phương diện đặc biệt nào đó, nên đã nói ‘ở đây’ v.v… Tướng không tăng trưởng vì không có tướng để được làm cho tăng trưởng. Sự mở rộng không phát sinh trong việc tu tập về hư không giống như đối với địa kasiṇa v.v… Các thiền ấy là các thiền Phạm trú. Do không có sự chế ngự bằng mười bốn cách nên chúng không làm nền tảng cho các thắng trí. Do không có sự mở rộng tướng nên chúng không làm nền tảng cho sự diệt tận định vì không có sự quyết định của các thiền vô sắc. Sự làm nền tảng cho luân hồi là trạng thái làm duyên cho ba vòng luân hồi là nghiệp luân hồi, phiền não luân hồi, và quả luân hồi, do bởi là nghiệp luân hồi. Các sự đi vào cõi hữu là những pháp mà do năng lực tái sanh, chúng sanh đi vào cõi hữu này hay cõi hữu kia. Ý nghĩa của phương pháp thứ hai nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã được nói. Đây chính là sự khác biệt: do có thể mở rộng được nên có sự vượt qua trên các thiền vô sắc. ‘Như vậy’ là theo cách đã được nói như không làm tăng trưởng tướng, làm tăng trưởng tướng v.v… ‘Khác nhau’ là có các tự tánh khác nhau. ‘Như vậy’ là có các văn tự khác nhau do có thể được gọi bằng các từ ‘vô lượng’ và ‘đại hành.’ Và ở đây, mặc dù có thể rút ra từ sự chứng đắc vô lượng để chỉ ra nguyên nhân sanh vào cõi hữu sắp được nói đến, nhưng trong Chú giải, sự giải thích được thực hiện bằng cách rút ra từ thiền kasiṇa, nên đã được nói như vậy. Hoặc là, do việc dùng từ ‘đại hành,’ ở đây cũng nên hiểu là bao gồm cả các Phạm trú được gọi là ‘vô lượng,’ vì danh từ chung ấy là chung cho cả hai.

๒๓๒. เอวํ [Pg.348] วุตฺโตติ อสติปิ ตถารูเป อาโภเค ‘‘ปริตฺตาภาติ ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา วิหรตี’’ติ วุตฺโต. อปฺปมาณํ กตฺวา กสิณํ วฑฺเฒนฺตสฺส กสิณวฑฺฒนวเสน พหุลีการสมฺภวโต สิยา ฌานสฺส พลวตรตา, ตทภาเว จ ทุพฺพลตา, อาจิณฺณวสิตาย ปน ปจฺจนีกธมฺมานํ สมฺมา อปริโสธเน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ปญฺจหากาเรหิ ฌานสฺส อปฺปคุณตํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สุปฺปมตฺเต วา’’ติอาทิมาห. ฌานสฺส อปฺปานุภาวตาย เอว ตนฺนิมิตฺตา ปภาปิ อปฺปตรา อปริสุทฺธาว โหตีติ อาห – ‘‘วณฺโณ…เป… สํกิลิฏฺโฐ จา’’ติ. ทุติยนโย วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺโพ. ตตฺถาปิ กสิณสฺส ปริตฺตภาเวน วณฺณสฺส ปริตฺตตา, ปริตฺตารมฺมณาย อนุรูปตาย วา นิมิตฺตํ ปภามณฺฑลกมฺปิ ปริตฺตเมว สิยาติ อธิปฺปาโย. วิปุลปริกมฺมนฺติ วิปุลภาเวน ปริกมฺมํ. เสสํ ตติยจตุตฺถนเยสุ วตฺตพฺพํ ปฐมทุติยนเยสุ วุตฺตสทิสเมว.

232. Được nói như vậy là: mặc dù không có sự hướng tâm như thế, vị ấy được nói là ‘trú, lan tỏa và quyết định rằng có ánh sáng nhỏ.’ Đối với người làm cho kasiṇa trở thành vô lượng và mở rộng nó, do có thể thực hành nhiều lần bằng cách mở rộng kasiṇa, thiền có thể trở nên mạnh mẽ hơn, và khi không có điều đó thì yếu đi. Nhưng khi các pháp đối nghịch không được thanh lọc đúng đắn do thói quen đã thực hành, thì không cần phải nói gì nữa. Để chỉ ra sự kém phẩm chất của thiền theo năm cách, ngài đã nói ‘hoặc do quá lơ là’ v.v… Do thiền có ít oai lực, nên ánh sáng của tướng ấy cũng nhỏ hơn và không trong sạch, vì vậy ngài nói: ‘sắc… v.v… và bị ô nhiễm.’ Phương pháp thứ hai nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã được nói. Ở đó cũng vậy, do kasiṇa có tính chất nhỏ, nên sắc cũng nhỏ; hoặc do tương ứng với đối tượng nhỏ, nên vòng ánh sáng của tướng cũng có thể nhỏ, đó là ý nghĩa. ‘Sự chuẩn bị rộng lớn’ là sự chuẩn bị theo cách rộng lớn. Phần còn lại cần được nói trong phương pháp thứ ba và thứ tư cũng tương tự như những gì đã được nói trong phương pháp thứ nhất và thứ hai.

วณฺณนานตฺตนฺติ ยทิ ปีตํ ยทิ โลหิตํ ยทิ วา โอทาตนฺติ สรีรวณฺณนานตฺตํ. อาภานานตฺตนฺติ ปริตฺตวิปุลตาวเสน ปภาย นานตฺตํ. อจฺจินานตฺตนฺติ เตโชธาตุสฺส ทีฆาทิวเสน เวมตฺตตา. อภินิวิสนฺตีติ อภิรติวเสน นิวิสนฺติ นิสีทนฺติ ติฏฺฐนฺติ. เตนาห ‘‘วสนฺตี’’ติ.

Sự khác nhau về sắc là sự khác nhau về màu sắc của thân, hoặc là màu vàng, hoặc là màu đỏ, hoặc là màu trắng. Sự khác nhau về ánh sáng là sự khác nhau của ánh sáng do tính chất nhỏ và rộng lớn. Sự khác nhau về ngọn lửa là sự khác biệt của hỏa đại do tính chất dài v.v… ‘Họ đi vào’ có nghĩa là họ đi vào, ngồi, đứng do sự ưa thích. Do đó, ngài nói ‘họ trú.’

๒๓๔. อาภนฺติ ทิพฺพนฺตีติ อาภาติ อาห ‘‘อาภาสมฺปนฺนา’’ติ. ตทงฺเคนาติ วา ตสฺสา ปริตฺตตาย อปฺปมาณตาย จ อาภาการณํ, ตํ ปน อตฺถโต ภวูปปตฺติการณเมวาติ อาห – ‘‘ตสฺสา ภวูปปตฺติยา องฺเคนา’’ติ. กายาลสิยภาโว ตนฺทีอาทีนํ เหตุภูตา กายสฺส วิตฺถายิตตา.

234. ‘Họ chiếu sáng’ là họ tỏa sáng, do đó ngài nói ‘có ánh sáng.’ Hoặc ‘do thành phần ấy’ là nguyên nhân của ánh sáng do tính chất nhỏ và vô lượng của nó, nhưng về mặt ý nghĩa, đó chính là nguyên nhân sanh vào cõi hữu, do đó ngài nói ‘do thành phần của sự sanh vào cõi hữu ấy.’ Sự lười biếng của thân là trạng thái uể oải của thân, là nguyên nhân của sự hôn trầm v.v…

๒๓๕. ปารมิโยติ มหาสาวกสํวตฺตนิกา สาวกปารมิโย ปูเรนฺโต. พฺรหฺมโลเกติ พฺรหฺมตฺตภาเว, พฺรหฺมโลเก วา อุปฺปตฺตึ ปฏิลภิ, วุตฺตมฺปิ เจตํ เถรคาถาสุ. อโวกิณฺณนฺติ อญฺเญหิ อสมฺมิสฺสนฺติ อตฺโถ. ปุพฺเพ สญฺจริตนฺติ อตีตภเวสุ ชาติวเสน สญฺจรณํ มม, สญฺจริตนฺติ ตํ มมสฺสาติ อตฺโถ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

235. ‘Các ba-la-mật’ là đang làm tròn các ba-la-mật của thinh văn đưa đến địa vị đại thinh văn. ‘Trong cõi Phạm thiên’ là trong trạng thái Phạm thiên, hoặc đã được sanh vào cõi Phạm thiên; điều này cũng đã được nói trong Trưởng Lão Kệ. ‘Không lẫn lộn’ có nghĩa là không pha trộn với những người khác. ‘Đã từng đi lại trước đây’ có nghĩa là sự đi lại của tôi trong các kiếp quá khứ do sự sanh; ‘đã từng đi lại’ có nghĩa là điều đó là của tôi. Phần còn lại rất dễ hiểu.

อนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Anuruddha đã hoàn tất.

๘. อุปกฺกิเลสสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải kinh Upakkilesa

๒๓๖. ตสฺมาติ [Pg.349] อตฺถกามตฺตา เอวมาห, น ภควโต วจนํ อนาทิยนฺโต. เย ปน ตทา สตฺถุวจนํ น คณฺหึสุ, เต กิญฺจิ อวตฺวา ตุณฺหีภูตา มงฺกุภูตา อฏฺฐํสุ, ตสฺมา อุภเยสมฺปิ สตฺถริ อคารวปฏิปตฺติ นาโหสิ.

236. ‘Do đó’ là ngài đã nói như vậy vì mong muốn lợi ích, chứ không phải vì không chấp nhận lời của Đức Thế Tôn. Còn những vị lúc đó không nghe theo lời của bậc Đạo Sư, họ không nói gì, im lặng, bối rối đứng đó. Do đó, cả hai nhóm đều không có thái độ bất kính đối với bậc Đạo Sư.

เยนปิ ชเนน น ทิฏฺโฐติ เยน อุภยชเนน อญฺญวิหิตตาย กุฑฺฑกวาฏาทิอนฺตริกตาย วา น ทิฏฺโฐ. ทมนตฺถนฺติ เตหิ อุปาสเกหิ นิมฺมทภาวํ อาปาทิตานํ เตสํ ภิกฺขูนํ ทมนตฺถํ. ฐปยึสูติ โย อิเมสํ ภิกฺขูนํ เทติ, ตสฺส สตํ ทณฺโฑติ, สหสฺสนฺติ จ วทนฺติ.

‘Bởi người nào không thấy’ có nghĩa là không được thấy bởi cả hai nhóm người do họ bận rộn việc khác hoặc do bị che khuất bởi vách tường, cửa sổ nhỏ v.v… ‘Để chế ngự’ là để chế ngự các vị tỳ khưu ấy, những người đã được các vị cận sự nam làm cho hết kiêu mạn. ‘Họ đã thiết lập’ có nghĩa là họ nói: ‘Ai cúng dường cho các vị tỳ khưu này, người đó bị phạt một trăm,’ và ‘một ngàn.’

๒๓๗. วคฺคภาเวเนว (สารตฺถ. ฏี. มหาวคฺโค ๓.๔๖๔) นานาสทฺโท อสฺสาติ ปุถุสทฺโท. สมชโนติ ภณฺฑเน สมชฺฌาสโย ชโน. พาลลกฺขเณ ฐิโตปิ ‘‘อหํ พาโล’’ติ น มญฺญติ. ภิยฺโย จาติ อตฺตโน พาลภาวสฺส อชานนโตปิ ภิยฺโย จ ภณฺฑนสฺส อุปริ โผโฏ วิย สงฺฆเภทสฺส อตฺตโน การณภาวมฺปิ อุปฺปชฺชมานํ น มญฺญิ นญฺญาสิ.

237. Từ ‘puthu’ (nhiều) có nghĩa là từ ‘nānā’ (khác nhau) do ý nghĩa là một nhóm (Sāratthaṭīkā, Mahāvagga 3.464). ‘Người tụ tập’ là người có ý định tranh cãi. Mặc dù ở trong đặc tính của kẻ ngu, người ấy không nghĩ rằng ‘tôi là kẻ ngu.’ ‘Và hơn nữa’ là hơn cả việc không biết tình trạng ngu dốt của mình, người ấy đã không nghĩ, không biết rằng sự chia rẽ Tăng đoàn, giống như một mụn nhọt trên sự tranh cãi, cũng đang phát sinh do mình là nguyên nhân.

กลหวเสน ปวตฺตวาจาเยว โคจโร เอเตสนฺติ วาจาโคจรา หุตฺวา. มุขายามนฺติ วิวาทวเสน มุขํ อายเมตฺวา ภาณิโน. น ตํ ชานนฺตีติ ตํ กลหํ น ชานนฺติ. กลหํ กโรนฺโต จ ตํ น ชานนฺโต นาม นตฺถิ. ยถา ปน น ชานนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ อาห – ‘‘เอวํ สาทีนโว อย’’นฺติ. อยํ กลโห นาม อตฺตโน ปเรสญฺจ อตฺถชาปนโต อนตฺถุปฺปาทนโต ทิฏฺเฐว ธมฺเม สมฺปราเย จ สาทีนโว, สโทโสติ อตฺโถ.

Họ đã trở thành những người có lời nói là cảnh vực (vācāgocarā) theo ý nghĩa rằng: “Lời nói được diễn ra do sự cãi cọ chính là cảnh vực của những người này.” Mukhāyāmaṃ có nghĩa là những người nói năng sau khi đã mở miệng (mukhaṃ āyametvā) do sự tranh luận. Na taṃ jānanti có nghĩa là họ không biết sự cãi cọ ấy. Và không có người nào đang thực hiện việc cãi cọ mà lại không biết điều ấy. Tuy nhiên, để chỉ ra rằng họ không biết như thế nào, vị ấy đã nói: “Sự nguy hiểm này là như thế.” (evaṃ sādīnavo ayaṃ). Sự cãi cọ này được gọi là có sự nguy hiểm (sādīnavo) trong hiện tại và trong tương lai do làm tổn hại lợi ích của mình và của người khác, do làm phát sanh điều bất lợi. Có nghĩa là có lỗi lầm.

อุปนยฺหนฺตีติ อุปนาหวเสน อนุพนฺธนฺติ. โปราโณติ ปุริเมหิ พุทฺธาทีหิ อาจิณฺณสมาจิณฺณตาย ปุราตโน.

Upanayhanti có nghĩa là họ đeo đuổi do sự phẫn uất. Porāṇo có nghĩa là xưa cũ do đã được các vị Phật v.v... ở quá khứ thực hành và thường xuyên thực hành.

น ชานนฺตีติ อนิจฺจสญฺญํ น ปจฺจุปฏฺฐาเปนฺติ.

Na jānanti có nghĩa là họ không làm cho tưởng về vô thường được hiện diện.

ตถา ปวตฺตเวรานนฺติ อฏฺฐิฉินฺนาทิภาวํ นิสฺสาย อุปนยวเสน จิรกาลํ ปวตฺตเวรานํ.

Tathā pavattaverānaṃ có nghĩa là mối oan trái đã diễn ra trong thời gian dài do sự phẫn uất, nương vào tình trạng bị gãy xương v.v...

พาลสหายตาย [Pg.350] อิเม ภิกฺขู กลหปสุตา, ปณฺฑิตสหายานํ ปน อิทํ น สิยาติ ปณฺฑิตสหายสฺส พาลสหายสฺส จ วณฺณาวณฺณทีปนตฺถํ วุตฺตา. สีหพฺยคฺฆาทิเก ปากฏปริสฺสเย ราคโทสาทิเก ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสเย จ อภิภวิตฺวา.

Các câu kệ đã được nói ra nhằm mục đích chỉ rõ sự tán dương và sự chê bai về người bạn hiền trí và người bạn ngu dốt rằng: “Các vị tỳ khưu này ham thích việc cãi cọ là do có bạn bè ngu dốt, còn điều này hẳn không có đối với các người có bạn bè là bậc hiền trí.” Sau khi đã chế ngự được các hiểm nguy rõ ràng như là sư tử, cọp v.v... và các hiểm nguy che giấu như là tham, sân v.v...

มาตงฺโค อรญฺเญ มาตงฺครญฺเญติ สรโลเปน สนฺธิ. มาตงฺคสทฺเทเนว หตฺถิภาวสฺส วุตฺตตฺตา นาควจนํ ตสฺส มหตฺตวิภาวนตฺถนฺติ อาห – ‘‘นาโคติ มหนฺตาธิวจนเมต’’นฺติ. มหนฺตปริยาโยปิ หิ นาค-สทฺโท โหติ ‘‘เอวํ นาคสฺส นาเคน, อีสาทนฺตสฺส หตฺถิโน’’ติอาทีสุ (อุทา. ๒๕; มหาว. ๔๖๗).

Mātaṅgaraññe là sự liên kết (sandhi) của mātaṅgo araññe do sự lược bỏ nguyên âm. Do bản thể loài voi đã được nói đến bởi chính từ ngữ mātaṅga, nên lời nói nāga là nhằm mục đích phân biệt sự to lớn của nó. Vị ấy đã nói: “Nāga, đây là từ đồng nghĩa với to lớn.” Thật vậy, từ ngữ nāga cũng là từ đồng nghĩa với to lớn, giống như ở trong các trường hợp: “evaṃ nāgassa nāgena, īsādantassa hatthino” v.v...

๒๓๘. กิรสทฺโท อนุสฺสวสูจนตฺโถ นิปาโต. เตน อยเมตฺถ สุติปรมฺปราติ ทสฺเสติ. ภควตา หิ โส อาทีนโว ปเคว ปริญฺญาโต, น เตน สตฺถา นิพฺพิณฺโณ โหติ; ตสฺมึ ปน อนฺโตวสฺเส เกจิ พุทฺธเวเนยฺยา นาเหสุํ; เตน อญฺญตฺถ คมนํ เตสํ ภิกฺขูนํ ทมนุปาโยติ ปาลิเลยฺยกํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺโต เอกวิหารึ อายสฺมนฺตํ ภคุํ, สมคฺควาสํ วสนฺเต จ อนุรุทฺธตฺเถราทิเก สมฺปหํเสตุํ อนุรุทฺธตฺเถรสฺส จ. อิมํ อุปกฺกิเลโสวาทํ ทาตุํ ตตฺถ คโต, ตสฺมา กลหการเก กิรสฺสาติ เอตฺถาปิ กิรสทฺทคฺคหเณ เอเสว นโย. วุตฺตนยเมว โคสิงฺคสาลสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๓๒๕ อาทโย).

238. Từ ngữ kira là một bất biến từ có ý nghĩa chỉ rõ sự nghe lại. Do đó, vị ấy chỉ ra rằng: “Đây là sự truyền khẩu ở đây.” Thật vậy, sự nguy hiểm ấy đã được đức Thế Tôn liễu tri từ trước, bậc Đạo Sư không có nhàm chán vì lý do ấy. Tuy nhiên, trong mùa an cư ấy có một số người không phải là chúng sanh cần được đức Phật giáo hóa. Do đó, việc đi đến nơi khác là phương tiện để điều phục các vị tỳ khưu ấy. Trong khi đi đến Pālileyyaka, vị ấy đã đi đến nơi ấy để làm cho phấn khởi trưởng lão Anuruddha v.v... là những vị đang sống hòa hợp và trưởng lão Bhagu đáng kính là vị đang sống một mình, và để thuyết giảng bài kinh về các phiền não phụ này cho trưởng lão Anuruddha. Vì thế, ở đây trong câu “kalahakārake kirassa” việc dùng từ ngữ kira cũng có cùng phương pháp ấy. Phương pháp đã được nói đến trong kinh Gosiṅgasāla.

๒๔๑. ‘‘ยถา กถํ ปนา’’ติ วุตฺตปุจฺฉานํ ปจฺฉิมภาวโต ‘‘อตฺถิ ปน โวติ ปจฺฉิมปุจฺฉายา’’ติ วุตฺตํ, น ปุน ‘‘อตฺถิ ปน โว’’ติ ปวตฺตนสฺส ปุจฺฉนสฺส อตฺถิภาวโต. โส ปน โลกุตฺตรธมฺโม. เถรานนฺติ อนุรุทฺธตฺเถราทีนํ นตฺถิ. ปริกมฺโมภาสํ ปุจฺฉตีติ ทิพฺพจกฺขุญาเณ กตาธิการตฺตา ตสฺส อุปฺปาทนตฺถํ ปริกมฺโมภาสํ ปุจฺฉติ. ปริกมฺโมภาสนฺติ ปริกมฺมสมาธินิพฺพตฺตํ โอภาสํ, อุปจารชฺฌานสญฺชนิตํ โอภาสนฺติ อตฺโถ. จตุตฺถชฺฌานลาภี หิ ทิพฺพจกฺขุปริกมฺมตฺถํ โอภาสกสิณํ ภาเวตฺวา อุปจาเร ฐปิโต สมาธิ ปริกมฺมสมาธิ, ตตฺถ โอภาโส ปริกมฺโมภาโสติ วุตฺโต. ตํ สนฺธายาห – ‘‘โอภาสญฺเจว สญฺชานามาติ ปริกมฺโมภาสํ สญฺชานามา’’ติ. ยตฺตเก หิ ฐาเน ทิพฺพจกฺขุนา รูปคตํ ทฏฺฐุกาโม, ตตฺตกํ ฐานํ โอภาสกสิณํ ผริตฺวา ฐิโต. ตํ [Pg.351] โอภาสํ ตตฺถ จ รูปคตํ ทิพฺพจกฺขุญาเณน ปสฺสติ, เถรา จ ตถา ปฏิปชฺชึสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โอภาสญฺเจว สญฺชานาม ทสฺสนญฺจ รูปาน’’นฺติ. ยสฺมา ปน เตสํ รูปคตํ ปสฺสนฺตานํ ปริกมฺมวาโร อติกฺกมิ, ตโต โอภาโส อนฺตรธายิ, ตสฺมึ อนฺตรหิเต รูปคตมฺปิ น ปญฺญายติ. ปริกมฺมนฺติ หิ ยถาวุตฺตกสิณารมฺมณํ อุปจารชฺฌานํ, รูปคตํ ปสฺสนฺตานํ กสิโณภาสวเสน รูปคตทสฺสนํ, กสิโณภาโส จ ปริกมฺมวเสนาติ ตทุภยมฺปิ ปริกมฺมสฺส อปฺปวตฺติยา นาโหสิ, ตยิทํ การณํ อาทิกมฺมิกภาวโต เถรา น มญฺญึสุ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘นปฺปฏิวิชฺฌามา’’ติ.

241. Do là câu hỏi cuối cùng trong các câu hỏi đã được nói ra: “Yathā kathaṃ panā,” nên được nói là: “Câu hỏi cuối cùng ‘atthi pana vo,’” chứ không phải là do có sự hiện hữu của câu hỏi được diễn tiến: “atthi pana vo.” Và pháp ấy là pháp siêu thế. Therānaṃ có nghĩa là không có đối với các vị trưởng lão Anuruddha v.v... Pucchati parikammobhāsaṃ có nghĩa là vị ấy hỏi về ánh sáng chuẩn bị nhằm mục đích làm cho tuệ ấy được sanh khởi, do đã có sự tác thành về thiên nhãn tuệ. Parikammobhāsaṃ có nghĩa là ánh sáng được thành tựu do định chuẩn bị, có nghĩa là ánh sáng được sanh ra do cận định. Thật vậy, vị đã chứng đắc thiền thứ tư, sau khi đã tu tập biến xứ ánh sáng nhằm mục đích chuẩn bị cho thiên nhãn, định được thiết lập ở cận định là định chuẩn bị, ánh sáng ở đấy được gọi là ánh sáng chuẩn bị. Nhắm đến điều ấy, vị ấy đã nói: “Obhāsañceva sañjānāma có nghĩa là chúng tôi nhận biết ánh sáng chuẩn bị.” Thật vậy, vị ấy muốn thấy sắc pháp ở nơi nào bằng thiên nhãn thì vị ấy đứng biến mãn biến xứ ánh sáng đến nơi ấy. Vị ấy thấy ánh sáng ấy và sắc pháp ở đấy bằng thiên nhãn tuệ, và các vị trưởng lão cũng đã thực hành như vậy. Do đó, đã được nói rằng: “Obhāsañceva sañjānāma dassanañca rūpānaṃ.” Tuy nhiên, vì đối với các vị ấy đang thấy sắc pháp, giai đoạn chuẩn bị đã trôi qua, do đó ánh sáng đã biến mất. Khi ánh sáng ấy biến mất, sắc pháp cũng không được nhận biết. Thật vậy, sự chuẩn bị là cận định có đối tượng là biến xứ như đã được nói, việc thấy sắc pháp đối với các vị đang thấy sắc pháp là do ánh sáng của biến xứ, và ánh sáng của biến xứ là do sự chuẩn bị. Do đó, cả hai điều ấy đã không có vì sự chuẩn bị không diễn tiến. Các vị trưởng lão đã không hiểu được nguyên nhân này do là những vị sơ cơ. Vì thế, đã được nói là: “Nappaṭivijjhāma.”

นิมิตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตพฺพนฺติ การณํ ปจฺจกฺขโต ทสฺเสตฺวา สุวิสุทฺธทิพฺพจกฺขุญาเณ เถรํ ปติฏฺฐาเปตุกาโม สตฺถา วทติ. กึ น อาฬุเลสฺสนฺตีติ กึ น พฺยาโมเหสฺสนฺติ, พฺยาโมเหสฺสนฺติ เอวาติ อตฺโถ. วิจิกิจฺฉา อุทปาทีติ ทิพฺพจกฺขุโน ยถาอุปฏฺฐิเตสุ รูปคเตสุ อปุพฺพตาย, ‘‘อิทํ นุ โข รูปคตํ กึ, อิทํ นุ โข กิ’’นฺติ มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนตฺตา วิจิกิจฺฉา สํสโย อุปฺปชฺชิ. สมาธิ จวีติ วิจิกิจฺฉาย อุปฺปนฺนตฺตา ปริกมฺมสมาธิ วิคจฺฉิ. ตโต เอว หิ ปริกมฺโมภาโสปิ อนฺตรธายิ, ทิพฺพจกฺขุนาปิ รูปํ น ปสฺสิ. น มนสิ กริสฺสามีติ มนสิการวเสน เม รูปานิ อุปฏฺฐหึสุ, รูปานิ ปสฺสโต วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา อิทานิ กิญฺจิ น มนสิ กริสฺสามีติ ตุณฺหี อโหสิ ตํ ปน ตุณฺหีภาวปฺปตฺตึ สนฺธายาห ‘‘อมนสิกาโร อุทปาที’’ติ.

Bậc Đạo Sư nói, vì muốn làm cho vị trưởng lão được an lập ở thiên nhãn tuệ hoàn toàn trong sạch sau khi đã chỉ ra nguyên nhân một cách trực tiếp rằng: “Nimittaṃ paṭivijjhitabbaṃ có nghĩa là dấu hiệu cần được thông suốt.” Kiṃ na āḷulessanti có nghĩa là “chúng sẽ không làm cho rối loạn hay sao?” Có nghĩa là: “chắc chắn chúng sẽ làm cho rối loạn.” Vicikicchā udapādi có nghĩa là do tính chất chưa từng có ở các sắc pháp đã hiện khởi đúng theo thiên nhãn, nên sự hoài nghi, sự phân vân đã sanh khởi rằng: “Sắc pháp này là gì, cái này là gì,” do chưa được đoạn trừ bởi đạo. Samādhi cavi có nghĩa là do sự hoài nghi đã sanh khởi nên định chuẩn bị đã bị lui sụt. Thật vậy, chính do đó ánh sáng chuẩn bị cũng đã biến mất, và vị ấy đã không thấy sắc pháp bằng thiên nhãn. Na manasi karissāmi có nghĩa là: “Các sắc pháp đã hiện khởi đến cho ta do sự tác ý, sự hoài nghi sanh khởi đối với người đang thấy các sắc pháp. Vì thế, bây giờ ta sẽ không tác ý đến điều gì,” và vị ấy đã trở nên im lặng. Tuy nhiên, nhắm đến sự thành tựu trạng thái im lặng ấy, vị ấy đã nói: “Amanasikāro udapādi có nghĩa là sự không tác ý đã sanh khởi.”

ตถาภูตสฺส อมนสิการสฺส อภาวํ อาคมฺม อุปฺปิลํ อุทปาทิ. วีริยํ คาฬฺหํ ปคฺคหิตนฺติ ถินมิทฺธฉมฺภิตตฺตานํ วูปสมนตฺถํ อจฺจารทฺธวีริยํ อโหสิ, เตน จิตฺเต สมาธิทูสิกา เคหสฺสิตา พลวปีติ อุปฺปนฺนา. เตนาห ‘‘อุปฺปิลํ อุปฺปนฺน’’นฺติ. ตโตติ สิถิลวีริยตฺตา. ปตเมยฺยาติ อติวิย ขินฺนํ ภเวยฺย. ตํ มมาติ ปตฺถนาอภิภวนียมนสีเสน ชปฺเปตีติ อภิชปฺปา, ตณฺหา. นานตฺตา นานาสภาวา สญฺญา นานตฺตสญฺญา. อติวิย อุปริ กตฺวา นิชฺฌานํ เปกฺขนํ อตินิชฺฌายิตตฺตํ.

Do sự vắng mặt của việc không tác ý đến trạng thái như vậy, sự phấn khích đã khởi lên. (Nghĩa là) đã nỗ lực tinh tấn mạnh mẽ: đã có sự tinh tấn quá mức nhằm mục đích làm lắng dịu trạng thái hôn trầm thụy miên và kinh hãi, do đó hỷ mạnh mẽ liên hệ đến tại gia, làm hư hoại định, đã khởi lên trong tâm. Vì thế, ngài đã nói: "sự phấn khích đã khởi lên". Từ đó: do sự tinh tấn lơi lỏng. Có thể rơi rụng: có thể trở nên quá mệt mỏi. Sự thèm muốn (abhijappā) là sự lẩm bẩm với tác ý cần được chế ngự bởi sự mong cầu rằng: "Cái đó là của ta", (chính là) ái. Tưởng về sự đa dạng (nānattasaññā) là tưởng có các bản chất khác nhau, đa dạng. Trạng thái quán xét quá mức (atinijjhāyitattaṃ) là sự nhìn ngắm, quán xét bằng cách đặt lên trên một cách quá mức.

๒๔๓. ปริกมฺโมภาสเมวาติ ปริกมฺมสมุฏฺฐิตํ โอภาสเมว. น จ รูปานิ ปสฺสามีติ โอภาสมนสิการปสุตตาย ทิพฺพจกฺขุนา รูปานิ น ปสฺสามิ. วิสยรูปเมวาติ เตน ผริตฺวา ฐิตฏฺฐาเนว ทิพฺพจกฺขุโน วิสยภูตํ รูปคตเมว มนสิ กโรมิ.

243. Chỉ ánh sáng của sự chuẩn bị: chỉ ánh sáng được phát sinh từ sự chuẩn bị. Và tôi không thấy các sắc: do chuyên tâm tác ý đến ánh sáng, tôi không thấy các sắc bằng thiên nhãn. Chỉ sắc là đối tượng: tôi chỉ tác ý đến sắc đã trở thành đối tượng của thiên nhãn ở ngay nơi đã được biến mãn bởi ánh sáng ấy.

กสิณรูปานํ [Pg.352] วเสเนตฺถ โอภาสสฺส ปริตฺตตาติ อาห ‘‘ปริตฺตฏฺฐาเน โอภาส’’นฺติ. ปริตฺตานิ รูปานีติ กติปยานิ, สา จ เนสํ ปริตฺตตา ฐานวเสเนวาติ อาห ‘‘ปริตฺตกฏฺฐาเน รูปานี’’ติ. ‘‘อปฺปมาณญฺเจวา’’ติอาทินา วุตฺโต ทุติยวาโร. โอภาสปริตฺตตํ สนฺธาย ปริกมฺมสมาธิ ‘‘ปริตฺโต’’ติ วุตฺโต ตสฺเสว โอภาสสฺส อปฺปมาณตาย อปฺปมาณสมาธีติ วจนโต. ตสฺมึ สมเยติ ตสฺมึ ปริตฺตสมาธิโน อุปฺปนฺนสมเย. ทิพฺพจกฺขุปิ ปริตฺตกํ โหติ ปริตฺตรูปคตทสฺสนโต.

Ở đây, do năng lực của các sắc kasiṇa, (có) sự giới hạn của ánh sáng, vì thế ngài nói "ánh sáng ở nơi giới hạn". Các sắc giới hạn: một vài (sắc); và sự giới hạn của chúng là do nơi chốn, vì thế ngài nói "các sắc ở nơi giới hạn". Trường hợp thứ hai được nói đến bằng (cụm từ) bắt đầu là "và vô lượng". Nhắm đến sự giới hạn của ánh sáng, định chuẩn bị được gọi là "giới hạn"; do sự vô lượng của chính ánh sáng ấy, (định) được gọi là "định vô lượng". Vào lúc ấy: vào lúc định giới hạn ấy khởi lên. Thiên nhãn cũng trở nên giới hạn do thấy các sắc giới hạn.

๒๔๕. ทุกติกชฺฌานสมาธินฺติ จตุกฺกนเย ทุกชฺฌานสมาธึ, ปญฺจกนเย ติกชฺฌานสมาธินฺติ โยชนา. ทุกชฺฌานสมาธินฺติ จตุกฺกนเย ตติยจตุตฺถวเสน ทุกชฺฌานสมาธึ, ปญฺจกนเย จตุตฺถปญฺจมวเสน ทุกชฺฌานสมาธึ. ติกจตุกฺกชฺฌานสมาธินฺติ จตุกฺกนเย ติกชฺฌานสมาธึ, ปญฺจกนเย จตุกฺกชฺฌานสมาธินฺติ โยชนา.

245. Định của hai và ba thiền: nên được hiểu là định của hai thiền theo hệ thống bốn (thiền), và định của ba thiền theo hệ thống năm (thiền). Định của hai thiền: định của hai thiền theo hệ thống bốn (thiền), tức là thiền thứ ba và thứ tư; và định của hai thiền theo hệ thống năm (thiền), tức là thiền thứ tư và thứ năm. Định của ba và bốn thiền: nên được hiểu là định của ba thiền theo hệ thống bốn (thiền), và định của bốn thiền theo hệ thống năm (thiền).

ติวิธนฺติ สปฺปีติกวเสน ติปฺปการํ สมาธึ. ตทนฺโตคธาติ สปฺปีติกาทิสภาวา. กามํ ภควา ปุริมยาเม ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ, ปจฺฉิมยาเม ทิพฺพจกฺขุญาณํ นิพฺพตฺเตนฺโตปิ อิมานิ ญาณานิ ภาเวสิเยว. วิปสฺสนาปาทกานิ ปน ญาณานิ สนฺธาย, ‘‘ปจฺฉิมยาเม’’ติ วุตฺตํ, เตนาห ‘‘ภควโต หี’’ติอาทิ. ปญฺจมชฺฌานสฺสาติ ปญฺจมชฺฌานิกสฺส วเสน ปฐมชฺฌานิโก มคฺโค นตฺถิ. โสติ ปญฺจกนโย ภควโต โลกิโย อโหสิ. เอตนฺติ เอตํ, ‘‘สวิตกฺกมฺปิ สวิจารํ สมาธึ ภาเวมี’’ติอาทิวจนํ. โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ‘‘โลกิยํ วา โลกุตฺตรเมว วา’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ.

Ba loại: định có ba loại theo cách có hỷ. Bao gồm trong đó: các bản chất như có hỷ, v.v. Mặc dù Đức Thế Tôn, trong canh đầu đã làm phát sinh túc mạng minh, trong canh cuối đã làm phát sinh thiên nhãn minh, ngài vẫn đã tu tập các trí này. Tuy nhiên, nhắm đến các trí làm nền tảng cho minh sát, (cụm từ) "trong canh cuối" đã được nói, vì thế, ngài đã nói (câu) bắt đầu là "quả vậy, của Đức Thế Tôn...". Của thiền thứ năm: đối với người chứng thiền thứ năm, không có đạo của người chứng thiền thứ nhất. Hệ thống năm ấy của Đức Thế Tôn là (thuộc) thế gian. Điều này: là lời nói bắt đầu là "tôi tu tập định có tầm và có tứ". (Điều này) được nói nhắm đến sự pha trộn giữa thế gian và siêu thế, chứ không phải "chỉ thế gian hoặc chỉ siêu thế". Phần còn lại nên được hiểu rõ.

อุปกฺกิเลสสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Phiền Não đã hoàn tất.

๙. พาลปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải kinh Kẻ Ngu và Bậc Trí

๒๔๖. เอเตหีติ ทุจินฺติตาทีหิ. เอเตน ลกฺขณสทฺทสฺส กรณตฺถตมาห. ตาเนวาติ ลกฺขณานิ เอว. ตสฺสาติ พาลสฺส. ‘‘อยํ พาโล’’ติ นิมียติ สญฺจานียติ เอเตหีติ พาลนิมิตฺตานิ. อปทานํ วุจฺจติ วิขฺยาตํ กมฺมํ. ทุจินฺติตาทีนิ จ พาเล วิขฺยาตานิ, อวธารณภาเว วา, ตสฺมา พาลสฺส อปทานานีติ พาลาปทานานิ. อภิชฺฌาทีหิ [Pg.353] ทุฏฺฐํ ทูสิตํ จินฺเตตีติ ทุจินฺติตจินฺตี. โลภาทีหิ ทุฏฺฐํ ภาสิตํ มุสาวาทาทึ ภาสตีติ ทุพฺภาสิตภาสี. เตสํ เตสํเยว วเสน กตฺตพฺพโต ทุกฺกฏกมฺมํ ปาณาติปาตาทึ กโรตีติ ทุกฺกฏกมฺมการี. เตนาห ‘‘จินฺตยนฺโต’’ติอาทิ. ตานิ อุปนิสฺสาย ชาตนฺติ ตชฺชํ. ตโต เอว เตสํ สารุปฺปํ อนุรูปนฺติ ตสฺสารุปฺปํ. เตนาห ‘‘ตชฺชาติก’’นฺติอาทิ. กจฺฉมานายาติ กถิยมานาย.

246. Bởi những điều này: bởi những điều như suy nghĩ xấu, v.v. Bằng từ này, ngài nói lên ý nghĩa công cụ của từ đặc điểm. Chính những điều ấy: chính các đặc điểm. Của người ấy: của kẻ ngu. Dấu hiệu của kẻ ngu là những thứ mà qua đó người ta đo lường, nhận biết rằng: "Đây là kẻ ngu". Hành động nổi bật được gọi là apadāna. Và những điều như suy nghĩ xấu, v.v., thì nổi bật ở kẻ ngu, hoặc theo nghĩa xác định, do đó những hành động của kẻ ngu (bālāpadānāni). Người suy nghĩ những điều xấu là người suy nghĩ điều xấu xa, ô uế bởi tham ái, v.v. Người nói lời xấu là người nói lời xấu xa như nói dối, v.v., bị ô uế bởi tham lam, v.v. Người làm việc xấu là người làm hành động xấu như sát sanh, v.v., do phải làm theo năng lực của chính những điều ấy. Vì thế, ngài đã nói (câu) bắt đầu là "trong khi suy nghĩ...". Sinh từ đó: sinh ra nương vào những điều ấy. Thích hợp với điều đó: là sự thích hợp, tương ứng của chúng từ chính điều đó. Vì thế, ngài đã nói (câu) bắt đầu là "thuộc loại đó...". Khi được nói đến: khi được kể lại.

๒๔๘. ยสฺมา สตฺตานํ ยถูปจิตานิ กมฺมานิ กโตกาสานิ ตทุปฏฺฐาปิตานิ กมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตานิ มรณสฺส อาสนฺนกาเล จิตฺตสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺตานิ, ตทา โอลมฺพนฺตานิ วิย อภิภวนฺตานิ วิย อชฺโฌตฺถรนฺตานิ วิย อุปฏฺฐหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘โอลมฺพนาทิอากาเรน หิ ตานิ อุปฏฺฐหนฺตี’’ติ. อุปฏฺฐานากาโร เอว ตทา จิตฺตสฺส โคจรภาวํ คจฺฉตีติ อาห – ‘‘ตสฺมึ อุปฏฺฐานากาเร อาปาถคเต’’ติ.

248. Bởi vì, vào lúc gần chết, các nghiệp đã được tích lũy của chúng sanh, khi đã có cơ hội, cùng với nghiệp tướng và thú tướng do chúng tạo ra, đi vào tầm nhận biết của tâm, lúc ấy chúng hiện khởi dường như đang treo lơ lửng, dường như đang áp đảo, dường như đang bao trùm; do đó, đã được nói rằng: "quả vậy, chúng hiện khởi với các trạng thái như treo lơ lửng, v.v.". Chính trạng thái hiện khởi ấy lúc đó trở thành đối tượng của tâm, vì thế ngài nói: "khi trạng thái hiện khởi ấy đi vào tầm nhận biết".

๒๔๙. น สกฺกาติ น วทตีติ เอเตน ทฺเวปิ ปฏิเสธา ปกติอตฺถาติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหติ. น สุกราติ ปน อิมินา ทุกฺกรภาโว ทีปิโต, ทุกฺกรญฺจ ตาว อุปาเยน สกฺกา กาตุนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘น สุกรํ ปนา’’ติอาทิ. เตนาติ วินิวิชฺฌิตฺวา คมเนน อญฺญมญฺญํ สํวิชฺฌเนน. อสฺสาติ โจรสฺส. อิโต อุตฺตริปีติ มชฺฌนฺหิกสมยํ สายนฺหสมยญฺจ สตฺติสเตน.

249. Bằng việc không nói "không thể", ý nghĩa này được nói lên rằng: cả hai sự phủ định đều có ý nghĩa tự nhiên. Tuy nhiên, bằng từ "không dễ làm", trạng thái khó làm được chỉ ra; và để chỉ ra rằng điều khó làm vẫn có thể làm được bằng phương tiện, ngài đã nói (câu) bắt đầu là "tuy nhiên, không dễ làm...". Bởi điều đó: bằng việc đi xuyên qua, bằng việc đâm thủng lẫn nhau. Của nó: của tên trộm. Hơn thế nữa: vào buổi trưa và buổi chiều cũng (đâm) bằng một trăm cây thương.

๒๕๐. สงฺขมฺปิ น อุเปตีติ อิมินา สงฺขาตพฺพมตฺตํ นตฺถีติ ทีปิตํ โหตีติ อาห – ‘‘คณนามตฺตมฺปิ น คจฺฉตี’’ติ. อุปนิกฺเขปนมตฺตมฺปีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. กลภาคนฺติ กลานํ สงฺคณนโกฏฺฐาสํ. เตนาห ‘‘สติมํ กล’’นฺติอาทิ. โอโลกิตมตฺตมฺปีติ อุปนิกฺเขปนวเสน โอโลกนมตฺตกมฺปิ. ตํ กมฺมการณนฺติ ตํ ปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณํ จตุนฺนมฺปิ ปสฺสานํ วเสน สมฺปริวตฺเตตฺวา กโรนฺติเยว, ปาฬิยํ ปน เอกปสฺสวเสน อาคตา. เคหสฺสาติ มหโต เคหสฺส. สพฺพโตติ สพฺพาวยวโต. สมฺปชฺชลิเต เอกชาลีภูเต. สุปกฺกุถิตายาติ สุฏฺฐุ นิปกฺกาย.

250. Với câu saṅkhampi na upeti, điều này được trình bày rằng không có dù chỉ là số lượng có thể được tính đếm, nên đã nói: ‘gaṇanāmattampi na gacchati’ (không đi đến dù chỉ là sự tính đếm). Về câu upanikkhepanamattampi (dù chỉ là sự so sánh), ở đây cũng có cùng phương pháp. Kalabhāgaṃ là phần nhỏ để tính toán các phần (kalā). Do đó, đã nói: ‘satimaṃ kalaṃ’ (phần thứ mười sáu), v.v. Về câu olokitamattampi (dù chỉ là cái nhìn), (có nghĩa là) dù chỉ là sự nhìn ngó theo cách so sánh. Về câu taṃ kammakāraṇaṃ (sự hành hạ ấy), (có nghĩa là) họ thực hiện sự hành hạ bằng cách trói năm chi ấy bằng cách xoay trở cả bốn phía, nhưng trong Pāli tạng thì chỉ được đề cập theo một phía. Gehassa là của ngôi nhà lớn. Sabbato là từ tất cả các bộ phận. Sampajjalite là đã trở thành một khối lửa. Supakkuthitāyā là đã được nấu chín kỹ.

วิภตฺโตติ ตตฺถ นิพฺพตฺตกสตฺตานํ สาธารณกมฺมุนา วิภตฺโต วิย นิพฺพตฺโต. อโยปากาเรน ปริโต อตฺโต คหิโตติ อโยปาการปริยตฺโต ปริกฺขิตฺโต.

Vibhatto (được phân chia) là được sanh ra ở nơi ấy giống như được phân chia bởi nghiệp chung của các chúng sanh tái sanh ở đó. Ayopākārapariyatto (được bao quanh bởi tường sắt) là được bao bọc, được vây quanh khắp nơi bởi tường bằng sắt.

ยมกโคฬกาติ [Pg.354] ทารกานํ กีฬนยุคฬา. เอวมฺปิ ทุกฺโขติ ยถาวุตฺตอุสฺสทนิรยวเสนปิ โสต-ฆาน-ชิวฺหา-กาย-มโน-โคจรตาวเสนปิ อิมินา อากาเรน ทุกฺโขติ.

Yamakagoḷakā là cặp bóng đồ chơi của trẻ con. Evampi dukkho (khổ đau như vậy) là khổ đau theo cách này, tức là theo phương diện của các địa ngục Ussada đã được nói đến, và theo phương diện là đối tượng của tai, mũi, lưỡi, thân, và ý.

๒๕๑. ทนฺเตหิ อุลฺเลหิตฺวาติ อุตฺตรทนฺเตหิ อญฺฉิตฺวา. รสวเสน อติตฺโต อสฺสาโท รสาโท. เตนาห ‘‘รสเคเธน ปริภุตฺตรโส’’ติ.

251. Dantehi ullehitvā là cào bằng các răng trên. Rasādo là sự nếm trải không thỏa mãn do sự tham đắm hương vị. Do đó, đã nói: ‘rasagedhena paribhuttaraso’ (hương vị được thưởng thức với sự tham lam hương vị).

๒๕๒. ทุรูโปติ วิรูโป. ทุทฺทโสติ เตเนว วิรูปภาเวน อนิฏฺฐทสฺสโน. ลกุณฺฐโกติ รสฺโส. ปวิฏฺฐคีโวติ ขนฺธนฺตรํ อนุปวิฏฺฐคีโว. มโหทโรติ วิปุลกุจฺฉิ. เยภุยฺเยน หิ ลกุณฺฏกา สตฺตา รสฺสคีวา ปุถุลกุจฺฉิกาว โหนฺตีติ ตถา วุตฺตํ. กาโณ นาม จกฺขุวิกโลติ วุตฺตํ – ‘‘เอกกฺขิกาโณ วา อุภยกฺขิกาโณ วา’’ติ. กุณีติ หตฺถวิกโล วุจฺจตีติ อาห – ‘‘เอกหตฺถกุณี วา อุภยหตฺถกุณี วา’’ติ. วาตาทินา อุปหตกายปกฺโข อิธ ปกฺขหโตติ อธิปฺเปโต, น ปกฺขิหโตติ อาห – ‘‘ปกฺขหโตติ ปีฐสปฺปี’’ติ. ทุกฺขานุปพนฺธทสฺสนตฺถนฺติ อปราปรชาตีสุ วิปากทุกฺขสฺส อนุปพนฺธวเสน ปวตฺติทสฺสนตฺถํ.

252. Durūpo là xấu xí. Duddaso là khó nhìn do chính trạng thái xấu xí ấy, là có tướng mạo khó ưa. Lakuṇṭhako là người lùn. Paviṭṭhagīvo là người có cổ bị thụt vào giữa hai vai. Mahodaro là người có bụng to. Thật vậy, phần lớn các chúng sanh lùn thường có cổ ngắn và bụng to, nên đã được nói như vậy. Kāṇo được gọi là người có mắt bị tật, đã được nói: ‘ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā’ (chột một mắt hoặc chột cả hai mắt). Kuṇī được nói là người có tay bị tật, đã nói: ‘ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā’ (què một tay hoặc què cả hai tay). Ở đây, pakkhahato được hiểu là người có một bên thân bị tổn hại do bệnh phong, v.v., chứ không phải là bị chim đánh (pakkhihato), nên đã nói: ‘pakkhahato ti pīṭhasappī’ (người bị liệt là người lê mình bằng ghế). Dukkhānupabandhadassanatthaṃ là nhằm mục đích cho thấy sự diễn tiến theo cách nối tiếp của quả khổ trong các kiếp sống về sau.

กลียติ ขลียติ อปฺปหียติ สาสนํ เอเตนาติ กลิ, ชุตปราชโย. โส เอว คหสทิสตาย ‘‘กลิคฺคโห’’ติ วุตฺโต. อธิพนฺธนฺติ กุฏุมฺพสฺส อธิวุตฺถสฺส มูลภูตสฺส อตฺตโน พนฺธิตพฺพตํ. เตนาห ‘‘อตฺตนาปิ พนฺธํ นิคจฺเฉยฺยา’’ติ. พาลภูมิยา พาลภาวสฺส มตฺถกปฺปตฺติ นิรยคามิกมฺมการิตาติ ‘‘นิรเย นิพฺพตฺตติ’’จฺเจว วุตฺตํ. ตคฺคหเณเนว ปน ตโต มุทุมุทุตราทิกมฺมวเสน เสสาปาเยสุ อปราปรนิพฺพตฺตาทิพาลภูมิ วิภาวิตา โหตีติ.

Kali là điều mà qua đó giáo pháp bị vấy bẩn, bị vấp ngã, bị từ bỏ; là sự thua bạc. Chính điều ấy, do tương tự như sự bắt giữ (gaha), nên được gọi là ‘kaliggaho’ (sự bắt giữ của vận rủi). Adhibandhanti là tình trạng bị trói buộc của chính người ấy, người là nền tảng của gia đình đang sinh sống. Do đó, đã nói: ‘attanāpi bandhaṃ nigaccheyyā’ (chính mình cũng sẽ đi đến sự trói buộc). Sự đạt đến đỉnh điểm của trạng thái ngu si trong cảnh giới của kẻ ngu là việc thực hiện nghiệp dẫn đến địa ngục, do đó đã được nói chính là ‘niraye nibbattati’ (tái sanh trong địa ngục). Tuy nhiên, chính nhờ việc đề cập đến điều ấy (địa ngục) mà cảnh giới của kẻ ngu về sự tái sanh liên tiếp, v.v. trong các cõi khổ khác do các nghiệp nhẹ hơn, rất nhẹ, v.v. đã được làm cho rõ ràng.

๒๕๓. วุตฺตานุสาเรนาติ ‘‘พาโล อย’’นฺติอาทินา วุตฺตสฺส อตฺถวจนสฺส ‘‘ปณฺฑิโต อย’’นฺติ เอเตหิ ลกฺขียตีติอาทินา อนุสาเรน. มโนสุจริตาทีนํ วเสนาติ จินฺเตนฺโต อนภิชฺฌา-อพฺยาปาท-สมฺมาทสฺสนํ สุจินฺติตเมว จินฺเตตีติอาทินา มโนสุจริตานํ ติณฺณํ สุจริตานํ วเสน โยเชตพฺพานิ.

253. Vuttānusārena là theo như sự giải thích ý nghĩa đã được nói bắt đầu bằng ‘bālo ayaṃ’ (đây là kẻ ngu), v.v. và được ghi nhận bởi những điều này ‘paṇḍito ayaṃ’ (đây là bậc trí), v.v. Manosucaritādīnaṃ vasena là (các câu) nên được kết hợp theo phương diện của ba thiện nghiệp về ý, bắt đầu bằng câu ‘khi suy nghĩ, vị ấy chỉ suy nghĩ điều được suy nghĩ tốt đẹp là không tham lam, không sân hận, và chánh kiến’.

จกฺกรตนวณฺณนา

Giải Thích Về Bánh Xe Báu (Cakkaratana)

๒๕๖. อุโปสถํ [Pg.355] (ที. นิ. ฏี. ๒.๒๔๓) วุจฺจติ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ สพฺพทิวเสสุ คหฏฺเฐหิ รกฺขิตพฺพสีลํ, สมาทานวเสน ตํ เอตสฺส อตฺถีติ อุโปสถิโก, ตสฺส. เตนาห ‘‘สมาทินฺนอุโปสถงฺคสฺสา’’ติ. ตทาติ ตสฺมึ กาเล, ยสฺมึ ปน กาเล จกฺกวตฺติภาวสํวตฺตนิย-ทาน-สีลาทิ-ปุญฺญสมฺภารสมุทาคมสมฺปนฺโน ปูริตจกฺกวตฺติวตฺโต กาทีปเทสวิเสสปจฺจาชาติยา เจว กุลรูปโภคาธิปเตยฺยาทิคุณวิเสสสมฺปตฺติยา จ ตทนุรูเป อตฺตภาเว ฐิโต โหติ, ตสฺมึ กาเล. ตาทิเส หิ กาเล จกฺกวตฺติภาวี ปุริสุตฺตโม ยถาวุตฺตคุณสมนฺนาคโต ราชา ขตฺติโย หุตฺวา มุทฺธาวสิตฺโต วิสุทฺธสีโล อนุโปสถํ สตสหสฺสวิสฺสชฺชนาทินา สมฺมาปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชติ, น ยทา จกฺกรตนํ อุปฺปชฺชติ, ตทา เอว. เตนาห – ‘‘ปาโต…เป… ธมฺมตา’’ติ. (ตตฺถ ทโม อินฺทฺริยสํวโร, สํยโม สีลสํวโร.)

256. Uposathaṃ được gọi là giới cần được các gia chủ gìn giữ trong tất cả các ngày, là giới được trang bị tám chi phần. Do đã thọ trì, điều ấy có nơi người này nên gọi là uposathiko (người giữ Bố-tát), của người ấy. Do đó, đã nói: ‘samādinnauposathaṅgassa’ (của người đã thọ trì các chi phần Bố-tát). Tadā là vào lúc ấy, tức là vào lúc mà vị ấy được thành tựu sự tích lũy các phước báu như bố thí, giữ giới, v.v. vốn là điều kiện cho trạng thái Chuyển luân vương, đã hoàn mãn các phận sự của Chuyển luân vương, và đã đứng vững trong một thân thể tương xứng do sự tái sanh đặc biệt ở xứ sở Kāsī, v.v. và do sự thành tựu các phẩm chất đặc biệt như dòng dõi, sắc đẹp, tài sản, quyền uy, v.v. Thật vậy, vào lúc như thế, vị tối thượng nhân sẽ trở thành Chuyển luân vương, là vị vua dòng Sát-đế-lỵ đã làm lễ quán đảnh, có giới hạnh trong sạch, được trang bị các phẩm chất đã được nói, thực hành chánh hạnh vào ngày Bố-tát bằng cách bố thí một trăm ngàn, v.v., chứ không phải chỉ vào lúc bánh xe báu sanh khởi. Do đó, đã nói: ‘pāto… pe… dhammatā’ (vào buổi sáng… v.v… là pháp tánh). (Ở đây, damo là sự phòng hộ các căn, saṃyamo là sự phòng hộ bằng giới).

วุตฺตปฺปการปุญฺญกมฺมปจฺจยนฺติ จกฺกวตฺติภาวาวหทานทมสํยมาทิปุญฺญกมฺมเหตุกํ. นีลมณิสงฺฆาฏสทิสนฺติ อินฺทนีลมณิสญฺจยสมานํ. ทิพฺพานุภาวยุตฺตตฺตาติ ทสฺสนียตา มนุญฺญโฆสตา อากาสคามิตา โอภาสวิสฺสชฺชนา อปฺปฏิฆาตตา รญฺโญ อิจฺฉิตตฺถนิปฺผตฺติการณตาติ เอวมาทีหิ ทิพฺพสทิเสหิ อานุภาเวหิ สมนฺนาคตตฺตา. สพฺเพหิ อากาเรหีติ สพฺเพหิ สุนฺทเรหิ อากาเรหิ. ปริปูรนฺติ ปริปุณฺณํ. สา จสฺส ปาริปูริ อิทาเนว วิตฺถารียติ.

Vuttappakārapuññakammapaccayanti là có nguyên nhân là nghiệp phước thiện như bố thí, điều phục, tự chế, v.v. vốn mang lại trạng thái Chuyển luân vương. Nīlamaṇisaṅghāṭasadisanti là tương tự như một khối ngọc lam. Dibbānubhāvayuttattā là do được trang bị các oai lực tương tự như của chư thiên, như là: đáng chiêm ngưỡng, có âm thanh dễ chịu, đi được trên hư không, tỏa ra ánh sáng, không bị cản trở, là nguyên nhân thành tựu các điều mong muốn của đức vua, v.v. Sabbehi ākārehi là với tất cả các phương diện tốt đẹp. Paripūraṃ là viên mãn. Và sự viên mãn của nó sẽ được giải thích chi tiết ngay bây giờ.

ปนาฬีติ ฉิทฺทํ. สุทฺธสินิทฺธทนฺตปนฺติยา นิพฺพิวรายาติ อธิปฺปาโย. นาภิปนาฬิ ปริกฺเขปปฏฺเฏสูติ นาภิปริกฺเขปปฏฺเฏ เจว นาภิยา ปนาฬิปริกฺเขปปฏฺเฏ จ. สุวิภตฺตาวาติ อญฺญมญฺญํ อสํกิณฺณตฺตา สุฏฺฐุ วิภตฺตา. ปริจฺเฉทเลขนฺตเรสุ มณิกา สุวิภตฺตา หุตฺวา ปญฺญายนฺตีติ วทนฺติ.

Panāḷī là lỗ hổng. Ý nghĩa là suddhasiniddhadantapantiyā nibbivarāya (của hàng răng trong sạch, trơn láng, không có kẽ hở). Nābhipanāḷi parikkhepapaṭṭesū là trên các vành đai bao quanh đùm bánh xe và trên các vành đai bao quanh lỗ hổng của đùm bánh xe. Suvibhattā là được phân chia rõ ràng do không bị lẫn lộn với nhau. Họ nói rằng các viên ngọc, do được phân chia rõ ràng, nên hiện ra ở khoảng giữa các đường ranh giới.

ปริจฺเฉทเลขาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน มาลากมฺมาทึ สงฺคณฺหาติ. สุรตฺตาติอาทีสุ สุรตฺตคฺคหเณน มหานามวณฺณตํ ปฏิกฺขิปติ, สุทฺธคฺคหเณน สํกิลิฏฺฐตํ, สินิทฺธคฺคหเณน ลูขตํ. กามํ ตสฺส จกฺกรตนสฺส เนมิมณฺฑลํ อสนฺธิกํว นิพฺพตฺตํ, สพฺพตฺถกเมว ปน เกวลํ ปวาฬวณฺโณว [Pg.356] น โสภตีติ ปกติจกฺกสฺส สนฺธิยุตฺเตสุ ฐาเนสุ รตฺตชมฺพุนทปริกฺขตํ อโหสิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สนฺธีสุ ปนสฺสา’’ติอาทิ.

Paricchedalekhādīnīti: Bằng từ ādi, bao gồm việc kết tràng hoa v.v... Trong các từ suratta v.v..., việc dùng từ suratta (đỏ thắm) là để loại trừ màu mahānāma, việc dùng từ suddha (trong sạch) là để loại trừ sự ô uế, việc dùng từ siniddha (nhuận trạch) là để loại trừ sự thô ráp. Thật vậy, vành của bánh xe báu ấy được tạo ra dường như không có mối nối, nhưng chỉ một màu san hô ở khắp mọi nơi thì không đẹp, nên ở những chỗ có mối nối của một bánh xe thông thường đã có một dải vàng ròng Jambu đỏ thắm. Nhắm đến điều đó, câu “sandhīsu panassā” (nhưng ở các mối nối của nó) v.v... đã được nói đến.

เนมิมณฺฑลปิฏฺฐิยนฺติ เนมิมณฺฑลสฺส ปิฏฺฐิปเทเส. ทสนฺนํ ทสนฺนํ อรานมนฺตเรติ ทสนฺนํ ทสนฺนํ อรานํ อนฺตรสมีเป ปเทเส. ฉิทฺทมณฺฑลจิตฺโตติ มณฺฑลสณฺฐานฉิทฺทวิจิตฺโต. สุกุสลสมนฺนาหตสฺสาติ สุฏฺฐุ กุสเลน สิปฺปินา ปหตสฺส, วาทิตสฺสาติ อตฺโถ. วคฺคูติ มโนรโม รชนีโยติ สุณนฺตานํ ราคุปฺปาทโก. กมนีโยติ กนฺโต. สโมสริตกุสุมทามาติ โอลมฺพิตสุคนฺธกุสุมทามา. เนมิปริกฺเขปสฺสาติ เนมิปริยนฺตปริกฺเขปสฺส. นาภิปนาฬิยา ทฺวินฺนํ ปสฺสานํ วเสน ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ นาภิปนาฬีน’’นฺติ วุตฺตํ. เอกา เอว หิ สา ปนาฬิ. เยหีติ เยหิ ทฺวีหิ สีหมุเขหิ. ปุน เยหีติ มุตฺตากลาเปหิ.

Nemimaṇḍalapiṭṭhiyanti: ở trên bề mặt của vành xe. Dasannaṃ dasannaṃ arānamantareti: ở vùng gần khoảng giữa của mỗi mười cây căm. Chiddamaṇḍalacittoti: được trang trí với những lỗ hình tròn. Sukusalasamannāhatassāti: được đánh bởi một nhạc công rất khéo léo, nghĩa là được chơi. Vaggūti: là làm vui lòng. Rajanīyoti: là làm phát sinh tham ái cho người nghe. Kamanīyoti: là đáng yêu. Samosaritakusumadāmāti: những tràng hoa thơm được treo xuống. Nemiparikkhepassāti: của vòng bao quanh vành xe. Do hai bên của ống trục nên được nói là “dvinnampi nābhipanāḷīnaṃ” (của cả hai ống trục). Vì ống đó chỉ là một. Yehīti: bởi hai miệng sư tử nào. Lại nữa, yehīti: bởi các chùm ngọc trai.

โอธาปยมานนฺติ โสตุํ อวหิตานิ กุรุมานํ. จนฺโท ปุรโต, จกฺกรตนํ ปจฺฉาติ เอวํ ปุพฺพาปริเยน ปุพฺพาปรภาเคน.

Odhāpayamānanti: làm cho chăm chú lắng nghe. Cando purato, cakkaratanaṃ pacchā: mặt trăng ở phía trước, bánh xe báu ở phía sau, như vậy theo thứ tự trước sau, theo phần trước và phần sau.

อนฺเต ปุรสฺสาติ อนุราธปุเร รญฺโญ อนฺเตปุรสฺส อุตฺตรสีหปญฺชรอาสนฺเน ตทา รญฺโญ ปาสาเท ตาทิสสฺส อุตฺตรทิสาย สีหปญฺชรสฺส ลพฺภมานตฺตา วุตฺตํ. สุเขน สกฺกาติ กิญฺจิ อนารุหิตฺวา สรีรญฺจ อนุลฺลงฺฆิตฺวา ยถาฐิเตเนว หตฺเถน ปุปฺผมุฏฺฐิโย ขิปิตฺวา สุเขน สกฺกา โหติ ปูเชตุํ.

Ante purassāti: ở gần cửa sổ sư tử phía bắc của nội cung đức vua tại thành Anurādhapura. Điều này được nói đến vì vào thời điểm đó, trong cung điện của đức vua, có thể tìm thấy một cửa sổ sư tử như vậy ở hướng bắc. Sukhena sakkāti: có thể dễ dàng, không cần leo lên bất cứ thứ gì và cũng không cần vươn người, chỉ cần đứng yên và dùng tay ném những nắm hoa là có thể cúng dường một cách dễ dàng.

นานาวิราครตนปฺปภาสมุชฺชลนฺติ นานาวิธจิตฺตวณฺณรตโนภาสปภสฺสรํ. อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปวตฺเตติ. อาคนฺตฺวา ฐิตฏฺฐานโต อุปริ อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปวตฺเต.

Nānāvirāgaratanappabhāsamujjalanti: rực rỡ với ánh sáng của các loại bảo vật có màu sắc đa dạng và kỳ diệu. Ākāsaṃ abbhuggantvā pavatteti: bay lên không trung và di chuyển. Āgantvā ṭhitaṭṭhānato upari ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte: sau khi đến, từ nơi đã dừng lại, bay lên không trung ở phía trên và di chuyển.

สนฺนิเวสกฺขโมติ ขนฺธวารสนฺนิเวสโยคฺโย. สุลภาหารูปกรโณติ สุเขเนว ลทฺธพฺพธญฺญโครสทารุติณาทิโภชนสาธโน. ปรจกฺกนฺติ ปรสฺส รญฺโญ เสนา, อาณา วา.

Sannivesakkhamoti: thích hợp cho việc đóng quân. Sulabhāhārūpakaraṇoti: có các phương tiện sinh sống như lúa gạo, sản phẩm từ sữa, củi, cỏ v.v... có thể nhận được một cách dễ dàng. Paracakkanti: là quân đội của vua khác, hoặc là quyền uy của vị ấy.

อาคตนนฺทโนติ อาคโต หุตฺวา นนฺทิชนโน. อาคตํ วา อาคมนํ, เตน นนฺทตีติ อาคตนนฺทโน. คมเนน โสเจตีติ คมนโสจโน. อุปกปฺเปถาติ อุปรูปริ กปฺเปถ สํวิทหถ, อุปเนถาติ [Pg.357] อตฺโถ. อุปปริกฺขิตฺวาติ เหตุโตปิ สภาวโตปิ ผลโตปิ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกอาทีนวโตปิ วีมํสิตฺวา.

Āgatanandanoti: đến rồi làm cho vui mừng. Hoặc āgataṃ là sự đến, vị ấy vui mừng vì điều đó, nên là āgatanandano. Gamanena socetīti gamanasocano: làm cho sầu muộn bởi sự ra đi. Upakappethāti: hãy sắp đặt, hãy chuẩn bị nhiều lần, nghĩa là hãy mang đến. Upaparikkhitvāti: sau khi đã xem xét từ nguyên nhân, từ bản chất, từ kết quả, và từ sự nguy hại trong hiện tại và tương lai.

วิภาเวนฺติ ปญฺญาย อตฺถํ วิภูตํ กโรนฺตีติ วิภาวิโน, ปญฺญวนฺโต. อนุยนฺตาติ อนุวตฺตกา. โอคจฺฉมานนฺติ โอสีทนฺตํ. โยชนมตฺตนฺติ วิตฺถารโต โยชนมตฺตํ ปเทสํ. คมฺภีรภาเวน ปน ยถา ภูมิ ทิสฺสติ, เอวํ โอคจฺฉติ. เตนาห ‘‘มหาสมุทฺทตล’’นฺติอาทิ. อนฺเต จกฺกรตนํ อุทเกน เสนาย อนชฺโฌตฺถรณตฺถํ.

Vibhāvino: những người làm cho ý nghĩa trở nên rõ ràng bằng trí tuệ, là những người có trí tuệ. Anuyantāti: những người đi theo. Ogacchamānanti: đang chìm xuống. Yojanamattanti: một vùng đất rộng một do tuần. Nhưng về chiều sâu, nó chìm xuống đến mức có thể nhìn thấy mặt đất. Do đó, ngài đã nói “mahāsamuddatala” (đáy đại dương) v.v... Ở cuối, bánh xe báu có mục đích để quân đội không bị nước nhấn chìm.

๒๕๗. ปุรตฺถิโม สมุทฺโท ปริยนฺโต อสฺสาติ ปุรตฺถิมสมุทฺทปริยนฺโต, ปุรตฺถิมสมุทฺทํ ปริยนฺตํ กตฺวา. จาตุรนฺตายาติ จาตุสมุทฺทนฺตาย ปุพฺพวิเทหาทิจตุโกฏฺฐาสนฺตาย.

257. Puratthimasamuddapariyanto: có biển đông làm giới hạn, lấy biển đông làm giới hạn. Cāturantāyāti: có bốn biển làm giới hạn, có bốn châu như Pubbavideha v.v... làm giới hạn.

หตฺถิรตนวณฺณนา

Giải thích về Tượng báu

๒๕๘. หริจนฺทนาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน จตุชฺชาติยคนฺธาทึ สงฺคณฺหาติ. อาคมนํ จินฺเตถาติ วทนฺติ จกฺกวตฺติวตฺตสฺส ปูริตตาย ปริจิตตฺตา. ภูมิผุสนเกหิ วาลธิ, วรงฺคํ หตฺโถติ อิเมหิ จ ตีหิ, จตูหิ ปาเทหิ จาติ สตฺตหิ อวยเวหิ ฐิตตฺตา สตฺตปติฏฺโฐ. อิตเรสํ อมจฺจาทีนํ จินฺตยนฺตานํ น อาคจฺฉติ. อปเนตฺวาติ อตฺตโน อานุภาเวน อปเนตฺวา. คนฺธเมว หิ ตสฺส อิตเร หตฺถิโน น สหนฺติ.

258. Haricandanādīhīti: Bằng từ ādi, bao gồm bốn loại hương liệu v.v... Người ta nói “hãy nghĩ đến sự xuất hiện của nó” là do đã hoàn thành và quen thuộc với bổn phận của một vị Chuyển luân vương. Sattapatiṭṭho: đứng vững trên bảy chi phần, đó là đuôi, bộ phận sinh dục, và vòi, là ba chi phần này, và bốn chân. Khi những người khác như các vị bộ trưởng v.v... nghĩ đến, nó không đến. Apanetvāti: sau khi đã loại bỏ bằng uy lực của chính mình. Vì những con voi khác không thể chịu được mùi hương của nó.

อสฺสรตนวณฺณนา

Giải thích về Mã báu

สินฺธวกุลโตติ สินฺธวสฺสาชานียกุลโต.

Sindhavakulatoti: từ dòng dõi ngựa thuần chủng Sindh.

มณิรตนวณฺณนา

Giải thích về Ngọc báu

สกฏนาภิสมปฺปมาณนฺติ ปริณาหโต มหาสกฏสฺส นาภิยา สมปฺปมาณํ. อุโภสุ อนฺเตสูติ เหฏฺฐา อุปริ จาติ ทฺวีสุ อนฺเตสุ. กณฺณิกปริยนฺตโตติ ทฺวินฺนํ กญฺจนปทุมานํ กณฺณิกาย ปริยนฺตโต. มุตฺตาชาลเก ฐเปตฺวาติ สุวิสุทฺเธ มุตฺตามเย ชาลเก ปติฏฺฐเปตฺวา.

Sakaṭanābhisamappamāṇanti: có chu vi bằng với trục của một chiếc xe lớn. Ubhosu antesūti: ở hai đầu, tức là ở dưới và ở trên. Kaṇṇikapariyantatoti: từ rìa đài của hai đóa sen vàng. Muttājālake ṭhapetvāti: sau khi đã thiết lập trên một tấm lưới bằng ngọc trai rất tinh khiết.

อิตฺถิรตนวณฺณนา

Giải thích về Nữ báu

‘‘อิตฺถิรตนํ [Pg.358] ปาตุภวตี’’ติ วตฺวา อสฺส ปาตุภวนาการํ ทสฺเสตุํ, ‘‘มทฺทราชกุลโต วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. มทฺทรฏฺฐํ กิร อภิรูปานํ อิตฺถีนํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ. สณฺฐานปาริปูริยาติ หตฺถปาทาทิสรีราวยวานํ สุสณฺฐิตตาย. อวยวปาริปูริยา หิ สมุทายปาริปูริสิทฺธิ. รูปนฺติ สรีรํ. ทสฺสนียาติ สุรูปภาเวน ปสฺสิตพฺพยุตฺตา. โสมนสฺสวเสน จิตฺตํ ปสาเทติ โยนิโส จินฺเตนฺตานํ กมฺมผลสทฺธาย วเสน. ปสาทาวหตฺตาติ การณวจเนน ยถา ปาสาทิกตาย วณฺณโปกฺขรตาสิทฺธิ วุตฺตา, เอวํ ทสฺสนียตาย ปาสาทิกตาสิทฺธิ, อภิรูปตาย จ ทสฺสนียตาสิทฺธิ วตฺตพฺพาติ นยํ ทสฺเสติ. ปฏิโลมโต วา วณฺณโปกฺขรตาย ปาสาทิกตาสิทฺธิ, ปาสาทิกตาย ทสฺสนียตาสิทฺธิ, ทสฺสนียตาย อภิรูปตาสิทฺธิ โยเชตพฺพา. เอวํ สรีรสมฺปตฺติวเสน อภิรูปตาทิเก ทสฺเสตฺวา อิทานิ สรีเร โทสาภาววเสนปิ เต ทสฺเสตุํ, ‘‘อภิรูปา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา ปมาณยุตฺตา, เอวํ อาโรหปริณาหโยคโต จ ปาสาทิกา นาติทีฆตาทโย. เอวํ มนุสฺสานํ ทิพฺพรูปตาสมฺปตฺติปีติ ‘‘อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณ’’นฺติ วุตฺตํ. กายวิปตฺติยาติ สรีรโทสสฺส. อภาโวติ อจฺจนฺตเมว ทูรีภาโว.

Sau khi nói: “Nữ báu xuất hiện,” để chỉ ra cách thức xuất hiện của vị ấy, câu “hoặc từ dòng dõi vua Madda” v.v… đã được nói đến. Xứ Madda được cho là nơi sinh trưởng của những người phụ nữ xinh đẹp. Sự toàn hảo về hình thể (saṇṭhānapāripūri) là do sự cân đối của các bộ phận cơ thể như tay, chân, v.v… Quả vậy, sự toàn hảo của các bộ phận dẫn đến sự toàn hảo của toàn thể. Sắc (rūpa) là thân thể. Ưa nhìn (dassanīya) là đáng được ngắm nhìn do có dung sắc đẹp. Làm cho tâm trong sáng (pasādeti) là do hỷ lạc, đối với những người suy xét như lý, là do niềm tin vào quả của nghiệp. Do mang lại sự trong sáng (pasādāvahattā): Bằng lời nói về nguyên nhân, cũng như sự thành tựu về vẻ đẹp rạng rỡ (vaṇṇapokkharatā) được nói đến là do sự khả ái (pāsādikatā), tương tự, sự thành tựu về sự khả ái được nói đến là do sự ưa nhìn, và sự thành tựu về sự ưa nhìn được nói đến là do sự xinh đẹp (abhirūpatā), điều này cho thấy phương pháp. Hoặc theo chiều ngược lại, sự thành tựu về sự khả ái là do vẻ đẹp rạng rỡ, sự thành tựu về sự ưa nhìn là do sự khả ái, sự thành tựu về sự xinh đẹp là do sự ưa nhìn, cần được kết hợp như vậy. Sau khi đã chỉ ra sự xinh đẹp v.v… do sự toàn hảo của thân thể như thế, bây giờ để chỉ ra những điều ấy do không có khuyết điểm trên thân thể, câu “hoặc xinh đẹp” v.v… đã được nói đến. Trong đó, cũng như có sự cân xứng về kích thước, tương tự, do sự tương xứng về chiều cao và bề ngang nên khả ái, không quá dài v.v… Như vậy, sự thành tựu về sắc đẹp như chư thiên của con người được nói đến là “chưa đạt đến sắc đẹp của chư thiên.” Sự khiếm khuyết của thân (kāyavipatti) là khuyết điểm của thân thể. Sự không có (abhāvo) là sự xa lìa hoàn toàn.

สตวิหตสฺสาติ สตกฺขตฺตุํ วิหตสฺส. สตวิหตสฺสาติ จ อิทํ กปฺปาสปิจุวเสน วุตฺตํ, ตูลปิจุโน ปน วิหนนเมว นตฺถิ. กุงฺกุมตครตุรุกฺขยวนปุปฺผานิ จตุชฺชาติ. ตมาลตครตุรุกฺขยวนปุปฺผานีติ อปเร.

Được chải một trăm lần (satavihatassa) là được chải một trăm lượt. Và câu “được chải một trăm lần” này được nói theo nghĩa là một miếng bông gòn, còn đối với một miếng bông gòn mịn thì không có việc chải. Nghệ tây, trầm hương, cây turukkha, và hoa yavana là bốn loại (hương). Những người khác nói là lá tamāla, trầm hương, cây turukkha, và hoa yavana.

อคฺคิทฑฺฒา วิยาติ อาสนคเตน อคฺคินา ทฑฺฒา วิย. ปฐมเมวาติ อญฺญกิจฺจโต ปฐมเมว, ทสฺสนสมกาลเมวาติ อตฺโถ. ตํ ตํ อตฺตนา รญฺโญ กาตพฺพกิจฺจํ กึ กโรมีติ ปุจฺฉิตพฺพตาย กึ กรณนฺติ ปฏิสฺสาเวตีติ กิงฺการปฏิสฺสาวินี.

Như bị lửa đốt (aggidaḍḍhā viya) là như bị lửa bén vào chỗ ngồi đốt cháy. Ngay từ đầu (paṭhamameva) là ngay trước các công việc khác, nghĩa là ngay khi vừa nhìn thấy. Vị ấy là người vâng lời răm rắp (kiṅkārapaṭissāvinī) vì đáp lại “phải làm gì đây?” do có thể được hỏi “tôi phải làm gì?” về công việc này hay công việc khác mà bản thân phải làm cho đức vua.

มาตุคาโม นาม เยภุยฺเยน สฐชาติโก, อิตฺถิรตนสฺส ปน ตํ นตฺถีติ ทสฺเสตุํ, ‘‘สฺวาสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. คุณาติ รูปคุณา เจว อาจารคุณา จ. ปุริมกมฺมานุภาเวนาติ ตสฺสา ปุริมกมฺมานุภาเวน. อิตฺถิรตนสฺส ตพฺภาวสํวตฺตนิยปุริมกมฺมสฺส อานุภาเวน, จกฺกวตฺติโนปิ ปริวารสํวตฺตนิยํ ปุญฺญกมฺมํ ตาทิสสฺส ผลวิเสสสฺส อุปนิสฺสโย โหติเยว. เตนาห ‘‘จกฺกวตฺติโน ปุญฺญํ อุปนิสฺสายา’’ติ. เอเตน เสสรตเนสุปิ [Pg.359] เตสํ วิเสสานํ ตทุปนิสฺสยตา วิภาวิตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุพฺเพ เอกเทสวเสน ลพฺภมานปาริปูรี รญฺโญ จกฺกวตฺติภาวูปคมนโต ปฏฺฐาย สพฺพาการปาริปูรา ชาตา.

Người phụ nữ nói chung thường có bản chất gian xảo, nhưng để chỉ ra rằng nữ báu không có điều đó, câu “vị ấy của ngài” v.v… đã được nói đến. Phẩm hạnh (guṇa) là phẩm hạnh về sắc đẹp và cả phẩm hạnh về đức hạnh. Do oai lực của nghiệp quá khứ (purimakammānubhāvena) là do oai lực của nghiệp quá khứ của vị ấy. Do oai lực của nghiệp quá khứ dẫn đến tình trạng ấy của nữ báu, và phước nghiệp dẫn đến đoàn tùy tùng của Chuyển Luân Vương cũng chính là duyên y chỉ cho quả đặc biệt như vậy. Do đó, đã nói rằng “nhờ nương vào phước báu của Chuyển Luân Vương.” Qua đó, cần phải hiểu rằng đối với các báu vật còn lại, sự nương tựa của các phẩm chất đặc biệt của chúng cũng đã được giải thích như vậy. Trước đây, sự toàn hảo đạt được một phần, kể từ khi đức vua đạt đến địa vị Chuyển Luân Vương, đã trở nên toàn hảo về mọi mặt.

คหปติรตนวณฺณนา

Giải Thích Về Gia Chủ Báu

ปกติยาวาติ สภาเวเนว, จกฺกรตนปาตุภาวโต ปุพฺเพปิ.

Do tự nhiên (pakatiyāva) là do bản chất, ngay cả trước khi luân báu xuất hiện.

ปริณายกรตนวณฺณนา

Giải Thích Về Chủ Binh Báu

นิสฺสายาติ อุปนิสฺสาย.

Nhờ nương vào (nissāya) là do duyên y chỉ.

๒๖๐. กฏคฺคโห วุจฺจติ ชยคฺคโห สกานํ ปณานํ กฏภาเวน อตฺถสิทฺธิวเสน สงฺคณฺหนนฺติ กตฺวา. เตนาห ‘‘ชยคฺคาเหนา’’ติ. เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกปฺปโยเคเนว สตสหสฺสานิ อธิคจฺเฉยฺยาติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว.

260. Sự nắm bắt thành công (kaṭaggaho) được gọi là sự nắm bắt chiến thắng (jayaggaho), vì nó là sự nắm bắt các ván cược của mình do sự thành tựu mục đích thông qua việc thành công. Do đó, đã nói “bằng sự nắm bắt chiến thắng.” Chỉ bằng một lần ra tay (ekappahāreneva) là chỉ bằng một lần nỗ lực, nên hiểu là “có thể đạt được một trăm ngàn.” Phần còn lại dễ hiểu do đã được giải thích theo phương pháp đã nói.

พาลปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần Giải Thích Ý Nghĩa Thâm Sâu Của Chú Giải Kinh Người Kẻ Ngu Và Bậc Trí đã hoàn tất.

๑๐. เทวทูตสุตฺตวณฺณนา

10. Chú Giải Kinh Sứ Giả Của Trời

๒๖๑. ทฺเว อคาราติอาทีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘สทฺวารา…เป… อนุวิจรนฺเตปี’’ติ เอตมตฺถํ สงฺคณฺหาติ. เอตฺตกเมว หิ อสฺสปุรสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๓๒; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๓๒) วิตฺถาริตํ เวทิตพฺพํ. ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา’’ติอาทิ ปน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๓๙๗) ตถา วิตฺถาริตมฺปิ สุตฺตสํวณฺณนา โหตีติ กตฺวา, ‘‘อสฺสปุรสุตฺเต วิตฺถาริตเมวา’’ติ วุตฺตํ.

261. Hai ngôi nhà, v.v… (dve agārātiādi): Bằng từ “v.v…” (ādi), bao gồm ý nghĩa này: “có cửa… cho đến… dù đi tuần tra.” Cần biết rằng chỉ có chừng ấy được giải thích chi tiết trong kinh Assapura (ma. ni. 1.432; ma. ni. aṭṭha. 1.432). Còn câu “bằng thiên nhãn” v.v…, mặc dù được giải thích chi tiết như vậy trong Thanh Tịnh Đạo (visuddhi. 2.397), nhưng vì đó là phần chú giải kinh, nên đã được nói là “đã được giải thích chi tiết trong kinh Assapura.”

๒๖๒. นิรยโต ปฏฺฐาย เทสนํ เทวโลเกน โอสาเปตีติ สํกิเลสธมฺเมหิ สํเวเชตฺวา โวทานธมฺเมหิ นิฏฺฐาเปนฺโต. ทุติยํ ปน วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺพํ, ตทิทํ เวเนยฺยชฺฌาสยวิสิฏฺฐนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิทานิ สงฺขิปิตฺวา วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ, ‘‘สเจ’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสติ ภควา.

262. Bắt đầu từ địa ngục và kết thúc bài thuyết pháp ở cõi trời, có nghĩa là làm cho (chúng sanh) xúc động bằng các pháp ô nhiễm rồi kết thúc bằng các pháp thanh tịnh. Còn trường hợp thứ hai, cần được hiểu theo cách ngược lại với điều đã nói; điều này cần được hiểu là tùy thuộc vào khuynh hướng đặc biệt của chúng sanh cần được tế độ. Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt, câu “nếu” v.v… đã được nói đến. Vị ấy (so) là Đức Thế Tôn.

เอกจฺเจ [Pg.360] เถราติ (กถา. อนุฏี. ๘๖๖-๘๖๘; อ. นิ. ฏี. ๒.๓.๓๖) อนฺธกาทิเก, วิญฺญาณวาทิโน จ สนฺธาย วทติ. เนรยิเก นิรเย ปาเลนฺติ ตโต นิคฺคนฺตุมปฺปทานวเสน รกฺขนฺตีติ นิรยปาลา. เนรยิกานํ นรกทุกฺเขน ปริโยนทฺธาย อลํ สมตฺถาติ วา นิรยปาลา. ตนฺติ ‘‘นตฺถิ นิรยปาลา’’ติวจนํ. ปฏิเสธิตเมวาติ ‘‘อตฺถิ นิรเย นิรยปาลา, อตฺถิ จ การณิกา’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม (กถา. ๘๖๖) ปฏิเสธิตเมว. ยทิ นิรยปาลา นาม น สิยุํ, กมฺมการณาปิ น ภเวยฺย. สติ หิ การณิเก กมฺมการณาย ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. เอตฺถาห – ‘‘กึ ปเนเต นิรยปาลา เนรยิกา, อุทาหุ อเนรยิกา’’ติ. กิญฺเจตฺถ – ยทิ ตาว เนรยิกา, อิเม นิรยสํวตฺตนิเยน กมฺมุนา นิพฺพตฺตาติ สยมฺปิ นิรยทุกฺขํ อนุภเวยฺยุํ, ตถา สติ อญฺเญสํ เนรยิกานํ ยาตนาย อสมตฺถา สิยุํ, ‘‘อิเม เนรยิกา, อิเม นิรยปาลา’’ติ ววตฺถานญฺจ น สิยา, เย จ เย ยาเตนฺติ, เตหิ สมานรูปพลปฺปมาเณหิ อิตเรสํ ภยสนฺตาสา น สิยุํ. อถ อเนรยิกา, เนสํ ตตฺถ กถํ สมฺภโวติ วุจฺจเต – อเนรยิกา นิรยปาลา อนิรยคติสํวตฺตนิยกมฺมนิพฺพตฺติโต. นิรยูปปตฺติสํวตฺตนิยกมฺมโต หิ อญฺเญเนว กมฺมุนา เต นิพฺพตฺตนฺติ รกฺขสชาติกตฺตา. ตถา หิ วทนฺติ สพฺพตฺถิวาทิโน –

Câu “một số trưởng lão” (kathā. anuṭī. 866-868; a. ni. ṭī. 2.3.36) là đề cập đến các vị thuộc phái Andhaka và các vị Thức Tông. Ngục tốt (nirayapālā) là những người canh giữ các chúng sanh trong địa ngục, bảo vệ theo cách không cho thoát ra. Hoặc ngục tốt là những người có đủ khả năng đối với sự trói buộc các chúng sanh địa ngục bằng khổ đau của địa ngục. Lời nói đó là “không có ngục tốt”. Đã bị bác bỏ, tức là đã bị bác bỏ trong tạng A-tỳ-đàm (kathā. 866) theo phương cách bắt đầu bằng “có ngục tốt trong địa ngục, và có những người hành hình”. Nếu không có những người gọi là ngục tốt, thì cũng không có sự hành hình do nghiệp. Ý nghĩa là vì khi có người hành hình, thì phải có sự hành hình do nghiệp. Do đó, ngài nói “Ví như” v.v... Ở đây, có câu hỏi: “Vậy những ngục tốt này là chúng sanh địa ngục hay không phải là chúng sanh địa ngục?” Vấn đề ở đây là: nếu họ là chúng sanh địa ngục, thì họ sanh ra do nghiệp dẫn đến địa ngục, nên chính họ cũng phải chịu khổ đau địa ngục. Nếu vậy, họ sẽ không có khả năng hành hạ các chúng sanh địa ngục khác, và cũng không có sự phân biệt rằng “đây là chúng sanh địa ngục, đây là ngục tốt”. Và những người hành hạ, nếu có hình dạng, sức mạnh và kích thước tương đương với những người khác, thì những người kia sẽ không sợ hãi kinh hoàng. Còn nếu họ không phải là chúng sanh địa ngục, làm sao họ có thể hiện hữu ở đó? Câu trả lời được đưa ra là: Ngục tốt không phải là chúng sanh địa ngục vì họ được sanh ra do nghiệp không dẫn đến cảnh giới địa ngục. Vì họ được sanh ra do một nghiệp khác với nghiệp dẫn đến sanh vào địa ngục, do thuộc loài dạ-xoa. Thật vậy, các vị Nhất Thiết Hữu Bộ nói rằng:

‘‘โกธนา กุรูรกมฺมนฺตา, ปาปาภิรุจิโน สทา;

ทุกฺขิเตสุ จ นนฺทนฺติ, ชายนฺติ ยมรกฺขสา’’ติ. (กถา. อนุฏี. ๘๖๖-๘๖๘;

อ. นิ. ฏี. ๒.๓.๓๖);

“Những người hay phẫn nộ, hành động tàn ác, luôn ưa thích điều ác, và vui thích khi người khác đau khổ, sẽ sanh làm dạ-xoa của Diêm vương.” (kathā. anuṭī. 866-868; a. ni. ṭī. 2.3.36);

ตตฺถ ยเทเก วทนฺติ ‘‘ยาตนาทุกฺขํ ปฏิสํเวเทยฺยุํ, อถ วา อญฺญมญฺญํ ยาเตยฺยุ’’นฺติอาทิ, ตยิทํ อสารํ นิรยปาลานํ เนรยิกภาวสฺเสว อภาวโต. ยทิปิ อเนรยิกา นิรยปาลา, อโยมยาย ปน อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย นิรยภูมิยา ปริกฺกมมานา กถํ ทาหทุกฺขํ นานุภวนฺตีติ? กมฺมานุภาวโต. ยถา หิ อิทฺธิมนฺโต เจโตวสิปฺปตฺตา มหาโมคฺคลฺลานาทโย เนรยิเก อนุกมฺปนฺตา อิทฺธิพเลน นิรยภูมึ อุปคตา ทาหทุกฺเขน น พาธียนฺติ, เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

Ở đây, điều mà một số người nói, bắt đầu bằng “họ sẽ cảm nhận nỗi khổ hành hạ, hoặc họ sẽ hành hạ lẫn nhau”, điều đó là vô giá trị vì ngục tốt không có bản chất của chúng sanh địa ngục. Mặc dù ngục tốt không phải là chúng sanh địa ngục, nhưng khi đi lại trên nền địa ngục làm bằng sắt, đang cháy đỏ, bừng cháy, rực lửa, làm sao họ không cảm nhận nỗi khổ bị thiêu đốt? Do uy lực của nghiệp. Ví như các vị có thần thông, đã đạt được tâm tự tại như ngài Đại Mục-kiền-liên, v.v..., vì lòng bi mẫn đối với chúng sanh địa ngục, đã đến cõi địa ngục bằng năng lực thần thông mà không bị khổ đau thiêu đốt làm tổn hại, sự thành tựu này cũng nên được hiểu như vậy.

อิทฺธิวิสยสฺส [Pg.361] อจินฺเตยฺยภาวโตติ เจ? อิทมฺปิ ตํสมานํ กมฺมวิปากสฺส อจินฺเตยฺยภาวโต. ตถารูเปน หิ กมฺมุนา เต นิพฺพตฺตา. ยถา นิรยทุกฺเขน อพาธิตา เอว หุตฺวา เนรยิเก ยาเตนฺติ, น เจตฺตเกน พาหิรวิสยาภาโว ยุชฺชติ อิฏฺฐานิฏฺฐตาย ปจฺเจกํ ทฺวารปุริเสสุ วิภตฺตสภาวตฺตา. ตถา หิ เอกจฺจสฺส ทฺวารสฺส ปุริสสฺส จ อิฏฺฐํ เอกจฺจสฺส อนิฏฺฐํ, เอกจฺจสฺส จ อนิฏฺฐํ เอกจฺจสฺส อิฏฺฐํ โหติ. เอวญฺจ กตฺวา ยเทเก วทนฺติ – ‘‘นตฺถิ กมฺมวเสน เตชสา ปรูปตาปน’’นฺติอาทิ, ตทปาหตํ โหติ. ยํ ปน วทนฺติ – ‘‘อเนรยิกานํ เนสํ กถํ ตตฺถ สมฺภโว’’ติ นิรเย เนรยิกานํ ยาตนาสพฺภาวโต. เนรยิกสตฺตยาตนาโยคฺยญฺหิ อตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตนฺตํ กมฺมํ ตาทิสนิกนฺติวินามิตํ นิรยฏฺฐาเนเยว นิพฺพตฺเตติ. เต จ เนรยิเกหิ อธิกตรพลาโรหปริณาหา อติวิย ภยานกทสฺสนา กุรูรตรปโยคา จ โหนฺติ. เอเตเนว ตตฺถ เนรยิกานํ วิพาธกกากสุนขาทีนมฺปิ นิพฺพตฺติ สํวณฺณิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

Nếu nói rằng đó là do cảnh giới thần thông là bất khả tư nghì? Điều này cũng tương tự như vậy, do quả của nghiệp là bất khả tư nghì. Vì họ được sanh ra do nghiệp như vậy, để họ, trong khi không bị khổ đau địa ngục làm tổn hại, có thể hành hạ các chúng sanh địa ngục. Không thể nói rằng không có đối tượng bên ngoài chỉ vì lý do đó, vì bản chất của chúng được phân biệt là khả ái và không khả ái đối với từng cá nhân tại các căn môn. Thật vậy, đối với căn môn của người này thì là khả ái, đối với người khác là không khả ái; và cái không khả ái đối với người này lại là khả ái đối với người khác. Do đó, điều mà một số người nói, bắt đầu bằng “không có sự làm khổ người khác bằng lửa do nghiệp”, điều đó bị bác bỏ. Còn điều họ nói “làm sao những người không phải chúng sanh địa ngục có thể hiện hữu ở đó?”, (câu trả lời là) do sự hiện hữu của việc hành hạ các chúng sanh địa ngục trong địa ngục. Thật vậy, nghiệp tạo ra một thân thể thích hợp để hành hạ chúng sanh địa ngục, được định hướng bởi một khuynh hướng như vậy, làm cho nó sanh ra ngay tại địa ngục. Và họ có sức mạnh, chiều cao và chu vi lớn hơn chúng sanh địa ngục, có vẻ ngoài cực kỳ đáng sợ và có những hành động tàn bạo hơn. Nên hiểu rằng, bằng cách này, sự sanh khởi của những con quạ, chó, v.v... làm khổ chúng sanh địa ngục cũng được giải thích.

กถํ อญฺญคติเกหิ อญฺญคติกพาธนนฺติ จ น วตฺตพฺพํ อญฺญตฺถาปิ ตถา ทสฺสนโต. ยํ ปเนเก วทนฺติ – ‘‘อสตฺตสภาวา เอว นิรยปาลา นิรยสุนขาทโย จา’’ติ ตมฺปิ เตสํ มติมตฺตํ อญฺญตฺถ ตถา อทสฺสนโต. น หิ กาจิ อตฺถิ ตาทิสี ธมฺมปฺปวตฺติ, ยา อสตฺตสภาวา, สมฺปติสตฺเตหิ อปฺปโยชิตา จ สตฺตกิจฺจํ สาเธนฺตี ทิฏฺฐปุพฺพา. เปตานํ ปานียนิวารกานํ ทณฺฑาทิหตฺถปุริสานมฺปิ สพฺภาเว, อสตฺตภาเว จ วิเสสการณํ นตฺถิ. สุปิโนปฆาโตปิ อตฺถิ, กิจฺจสมตฺถตา ปน อปฺปมาณํ ทสฺสนาทิมตฺเตนปิ ตทตฺถสิทฺธิโต. ตถา หิ สุปิเน อาหารูปโภคาทินา น อตฺถสิทฺธิ, อิทฺธินิมฺมานรูปํ ปเนตฺถ ลทฺธปริหารํ อิทฺธิวิสยสฺส อจินฺเตยฺยภาวโต. อิธาปิ กมฺมวิปากสฺส อจินฺเตยฺยภาวโตติ เจ? ตํ น, อสิทฺธตฺตา. เนรยิกานํ กมฺมวิปากโต นิรยปาลาติ อสิทฺธเมตํ, วุตฺตนเยน ปน ปาฬิโต จ เตสํ สตฺตภาโว เอว สิทฺโธติ. สกฺกา หิ วตฺตุํ, ‘‘สตฺตสงฺขาตา นิรยปาลสญฺญิตา ธมฺมปฺปวตฺติ สาภิสนฺธิกปรูปฆาตี อตฺถิ กิจฺจสพฺภาวโต โอชาหาราทิรกฺขสสนฺตติ [Pg.362] วิยา’’ติ. อภิสนฺธิปุพฺพกตา เจตฺถ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุํ ตถา ตถา อภิสนฺธิยา ยาตนโต, ตโต เอว น สงฺฆาตปพฺพตาทีหิ อเนกนฺติกตา. เย ปน วทนฺติ – ‘‘ภูตวิเสสา เอว เอเต วณฺณสณฺฐานาทิวิเสสวนฺโต เภรวาการา ‘นรกปาลา’ติ สมญฺญํ ลภนฺตี’’ติ. ตทสิทฺธํ อุชุกเมว ปาฬิยํ, – ‘‘อตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลา’’ติ (กถา. ๘๖๖) วาทสฺส ปติฏฺฐาปิตตฺตา.

Cũng không nên nói “làm sao chúng sanh ở cảnh giới khác lại làm khổ chúng sanh ở cảnh giới này?”, vì điều tương tự cũng được thấy ở nơi khác. Còn điều một số người nói “ngục tốt và chó địa ngục, v.v... chỉ là những hiện tượng không phải chúng sanh”, đó cũng chỉ là ý kiến riêng của họ, vì điều tương tự không được thấy ở nơi khác. Vì chưa từng thấy có một tiến trình pháp nào như vậy, mà nó không phải là chúng sanh, không được thúc đẩy bởi chúng sanh hiện hữu, lại có thể thực hiện chức năng của chúng sanh. Không có lý do đặc biệt nào để nói rằng những người cầm gậy v.v... ngăn cản các ngạ quỷ uống nước là có thật, còn (ngục tốt) là không có thật. Sự tổn hại trong giấc mơ cũng có, nhưng khả năng thực hiện công việc thì không đáng kể, vì mục đích của nó được hoàn thành chỉ bằng việc thấy, v.v... Thật vậy, trong giấc mơ, việc ăn uống v.v... không mang lại kết quả thực sự. Ở đây, hình ảnh do thần thông tạo ra được miễn trừ, vì cảnh giới thần thông là bất khả tư nghì. Nếu nói rằng ở đây cũng vậy, do quả của nghiệp là bất khả tư nghì? Điều đó không đúng, vì không được chứng minh. Việc ngục tốt là quả nghiệp của chúng sanh địa ngục là không được chứng minh. Nhưng theo phương cách đã nói và theo Thánh điển, bản chất chúng sanh của họ đã được chứng minh. Thật vậy, có thể nói rằng: “Tiến trình pháp được gọi là chúng sanh, được biết đến là ngục tốt, có chủ ý làm hại người khác, là có thật, vì chức năng của nó hiện hữu, giống như dòng dõi dạ-xoa ăn tinh chất.” Ở đây, không thể phủ nhận rằng nó được đi trước bởi chủ ý, vì sự hành hạ diễn ra với chủ ý như vậy. Do đó, không có sự không nhất quán với các ngọn núi va chạm, v.v... Còn những người nói: “Đây chỉ là những loại đại địa đặc biệt, có màu sắc và hình dạng đặc biệt, với hình thù đáng sợ, được gọi là ‘ngục tốt’”. Điều đó không được chứng minh, vì trong Thánh điển, luận điểm “có ngục tốt trong địa ngục” (kathā. 866) đã được thiết lập một cách thẳng thắn.

อปิจ ยถา อริยวินเย นรกปาลานํ ภูตมตฺตตา อสิทฺธา, ตถา ปญฺญตฺติมตฺตวาทิโนปิ เตสํ ภูตมตฺตตา อสิทฺธาว สพฺพโส รูปธมฺมานํ อตฺถิ ภาวสฺเสว อปฺปฏิชานนโต. น หิ ตสฺส ภูตานิ นาม ปรมตฺถโต สนฺติ. ยทิ ปรมตฺถํ คเหตฺวา โวหรติ, อถ กสฺมา จกฺขุรูปาทีนิ ปฏิกฺขิปตีติ? ติฏฺฐเตสา อนวฏฺฐิตตกฺกานํ อปฺปหีนสมฺโมหวิปลฺลาสานํ วาทวีมํสา, เอวํ, ‘‘อตฺเถว นิรเย นิรยปาลา’’ติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. สติ จ เนสํ สพฺภาเว, อสติปิ พาหิเร วิสเย นรเก วิย เทสาทินิยโม โหตีติ วาโท น สิชฺฌติ, สติ เอว ปน พาหิเร วิสเย เทสาทินิยโมติ ทฏฺฐพฺพํ.

Vả lại, cũng giống như trong Thánh luật, sự kiện các ngục tốt là chúng sanh không được xác lập, cũng vậy, đối với những người theo thuyết chỉ là chế định, sự kiện các vị ấy là chúng sanh cũng không được xác lập, do vì hoàn toàn không thừa nhận sự hiện hữu của các sắc pháp. Bởi vì đối với người ấy, các chúng sanh theo nghĩa chân đế là không có. Nếu người ấy nắm giữ chân đế để luận bàn, vậy tại sao lại bác bỏ các pháp như mắt, sắc, v.v...? Hãy gác lại sự thẩm xét về luận thuyết của những người có suy luận không vững chắc, chưa đoạn trừ được si mê và điên đảo. Như vậy, ở đây nên đi đến kết luận rằng: ‘Chắc chắn có các ngục tốt ở địa ngục.’ Và khi có sự hiện hữu của các vị ấy, luận thuyết cho rằng ‘sự quy định về nơi chốn, v.v... là có, giống như trong địa ngục, ngay cả khi không có đối tượng bên ngoài’ là không thành tựu. Nên hiểu rằng, sự quy định về nơi chốn chỉ có khi có đối tượng bên ngoài.

เทวทูตสราปนวเสน สตฺเต ยถูปจิเต ปุญฺญกมฺเม ยเมติ นิยเมตีติ ยโม, ตสฺส ยมสฺส เวมานิกเปตานํ ราชภาวโต รญฺโญ. เตนาห – ‘‘ยมราชา นาม เวมานิกเปตราชา’’ติ. กมฺมวิปากนฺติ อกุสลกมฺมวิปากํ. เวมานิกเปตาติ กณฺหสุกฺกวเสน มิสฺสกกมฺมํ กตฺวา วินิปาติกเทวตา วิย สุกฺเกน กมฺมุนา ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ. ตถา หิ เต มคฺคผลภาคิโนปิ โหนฺติ, ปวตฺติยํ ปน กมฺมานุรูปํ กทาจิ ปุญฺญผลํ, กทาจิ อปุญฺญผลํ ปจฺจนุภวนฺติ. เยสํ ปน อริยมคฺโค อุปฺปชฺชติ, เตสํ มคฺคาธิคมโต ปฏฺฐาย ปุญฺญผลเมว อุปฺปชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อปุญฺญผลํ ปุพฺเพ วิย กฏุกํ น โหติ. มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตานํ มุทุกเมว โหตีติ อปเร. ธมฺมิโก ราชาติ เอตฺถ ตสฺส ธมฺมิกภาโว ธมฺมเทวปุตฺตสฺส วิย อุปฺปตฺตินิยมิตธมฺมวเสเนว เวทิตพฺโพ. ทฺวาเรสูติ อวีจิมหานรกสฺส จตูสุ ทฺวาเรสุ.

Vị ấy được gọi là Yama (Diêm vương) vì chế ngự, kiểm soát chúng sanh theo nghiệp phước đã tích lũy, bằng cách nhắc nhở về các thiên sứ. Vị vua ấy là vua của Yama, do là vua của các ngạ quỷ có lâu đài. Do đó, có lời nói rằng: ‘Vua Yama chính là vua của các ngạ quỷ có lâu đài.’ Dị thục của nghiệp (kammavipākaṃ) có nghĩa là dị thục của bất thiện nghiệp. Ngạ quỷ có lâu đài (vemānikapetā) là những chúng sanh, sau khi đã làm nghiệp hỗn hợp theo cách đen và trắng, được tái sanh bằng nghiệp trắng, giống như các vị trời thuộc loài đọa xứ. Thật vậy, các vị ấy cũng là những người có phần trong đạo và quả. Tuy nhiên, trong đời sống, các vị ấy trải nghiệm khi thì quả phước, khi thì quả bất thiện, tùy theo nghiệp. Nên hiểu rằng, đối với những vị nào mà Thánh đạo sanh khởi, kể từ khi chứng đắc đạo, chỉ có quả phước sanh khởi. Quả bất thiện không còn cay đắng như trước. Những vị khác cho rằng, (quả bất thiện) chỉ trở nên nhẹ nhàng đối với những vị đã đạt được thân người. Ở đây, câu ‘vị vua chánh pháp’ nên được hiểu rằng, tính chánh pháp của vị ấy là do pháp đã được quy định bởi sự sanh khởi, giống như của vị trời Pháp Thiên. Tại các cổng (dvāresu) có nghĩa là tại bốn cổng của đại địa ngục Vô Gián.

ชาติธมฺโมติ กมฺมกิเลสวเสน ชาติปกติโก. เตนาห ‘‘ชาติสภาโว’’ติ. สภาโว จ นาม เตโชธาตุยา อุณฺหตา วิย น กทาจิปิ วิคจฺฉตีติ อาห ‘‘อปริมุตฺโต ชาติยา’’ติอาทิ.

Có pháp sanh (jātidhammo) có nghĩa là có bản chất sanh do nghiệp và phiền não. Do đó, có lời nói rằng ‘có tự tánh sanh.’ Và tự tánh ấy không bao giờ biến mất, giống như tính nóng của hỏa đại. Do đó, có lời nói rằng ‘chưa giải thoát khỏi sanh,’ v.v...

๒๖๓. อิทานิ [Pg.363] ชาติยา เทวทูตภาวํ นิทฺธาเรตฺวา ทสฺเสตุํ, ‘‘ทหรกุมาโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตฺถโต เอวํ วทติ นามาติ วาจาย อวทนฺโตปิ อตฺถาปตฺติโต เอวํ วทนฺโต วิย โหติ วิญฺญูนนฺติ อตฺโถ. เอวํ ตุมฺหากมฺปิ ชาติ อาคมิสฺสตีติ เอวํ สํกิลิฏฺฐเชคุจฺฉอสมตฺถทหราวตฺถา ชาติ ตุมฺหากํ อาคมิสฺสติ. กามญฺจายํ อาคตา เอว, สา ปน อตีตานาคตาย อุปริปิ อาคมนาย ปโยโค อิจฺฉิตพฺโพ, อนาคตาย น อิจฺฉิตพฺโพติ อาห ‘‘ชาติ อาคมิสฺสตี’’ติ. เตเนวาห – ‘‘อิติ ตสฺสา…เป… กโรถา’’ติ. เตนาติ เตน การเณน วิญฺญูนํ เวทวตฺถุภาเวนาติ อตฺโถ.

263. Bây giờ, để xác định và chỉ ra vai trò thiên sứ của sự sanh, câu ‘đứa bé trai non nớt,’ v.v... đã được nói đến. Ý nghĩa là: ‘Về mặt ý nghĩa, vị ấy nói như vậy,’ có nghĩa là mặc dù không nói bằng lời, nhưng đối với người có trí, vị ấy dường như đang nói như vậy do sự suy luận hợp lý. ‘Sự sanh cũng sẽ đến với các ngươi như vậy’ có nghĩa là sự sanh, là trạng thái non nớt, ô uế, đáng ghê tởm, và bất lực như vậy, sẽ đến với các ngươi. Mặc dù sự sanh này đã đến rồi, nhưng nó được mong muốn áp dụng cho sự đến trong tương lai, trên cả quá khứ và tương lai; còn đối với tương lai thì không được mong muốn. Do đó, có lời nói rằng ‘sự sanh sẽ đến.’ Do đó, có lời nói rằng: ‘Như vậy, của nó… cho đến… hãy làm.’ ‘Do đó’ (tena) có nghĩa là do nguyên nhân đó, do là đối tượng nhận biết của người có trí.

อูรุพลนฺติ อูรุพลี. เตน ทูเรปิ คมนาคมนลงฺฆนาทิสมตฺถตํ ทสฺเสติ, พาหุพลนฺติ ปน อิมินา หตฺเถหิ กาตพฺพกิจฺจสมตฺถตํ, ชวคฺคหเณน เวคสฺส ปวตฺติสมตฺถตํ. อนฺตรหิตา นฏฺฐา. เสสํ ปฐมเทวทูเต วุตฺตนยเมว.

Sức mạnh của đùi (ūrubalaṃ) có nghĩa là người có sức mạnh ở đùi. Qua đó, ngài chỉ ra khả năng đi, đến, nhảy, v.v... ở khoảng cách xa. Còn qua từ ‘sức mạnh của cánh tay’ (bāhubalaṃ), ngài chỉ ra khả năng làm các công việc phải làm bằng tay; qua việc đề cập đến tốc lực (java), ngài chỉ ra khả năng duy trì vận tốc. Đã biến mất (antarahitā) có nghĩa là đã bị hủy hoại. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói trong phần thiên sứ thứ nhất.

วิวิธํ ทุกฺขํ อาทหตีติ พฺยาธิ, วิเสเสน วา อาธียติ เอเตนาติ พฺยาธิ, เตน พฺยาธินา. อภิหโตติ พาธิโต, อุปทฺทุโตติ อตฺโถ.

Bệnh (byādhi) là cái mang lại nhiều loại khổ đau; hoặc bệnh (byādhi) là cái mà qua đó người ta bị đau đớn một cách đặc biệt. Bởi bệnh đó (tena byādhinā). Bị tấn công (abhihato) có nghĩa là bị áp bức, bị tai họa.

๒๖๕. การณา นาม ‘‘หตฺถจฺเฉทาทิเภทา อธิกปีฬา กรียติ เอตายา’’ติ กตฺวา ยาตนา, สา เอว การณิเกหิ กาตพฺพฏฺเฐน กมฺมนฺติ กมฺมการณา ยาตนากมฺมนฺติ อตฺโถ.

265. Sự hành hình (kāraṇā) là sự tra tấn, được thực hiện với ý nghĩa rằng ‘sự đau đớn tột cùng, với các loại như chặt tay, v.v..., được gây ra bởi nó.’ Chính sự tra tấn đó, vì là việc phải làm bởi các đao phủ, nên được gọi là nghiệp (kamma). Do đó, sự hành hình bằng nghiệp (kammakāraṇā) có nghĩa là nghiệp tra tấn.

๒๖๖. พหุํ ปาปํ กตนฺติ พหุโส ปาปํ กตํ. เตน ปาปสฺส พหุลีกรณมาห. พหูติ วา มหนฺตํ. มหตฺโถปิ หิ พหุสทฺโท ทิสฺสติ, ‘‘พหุ วต กตํ อสฺสา’’ติอาทีสุ, ครุกนฺติ วุตฺตํ โหติ. โสติ ครุกํ พหุลํ วา ปาปํ กตฺวา ฐิโต นิรเย นิพฺพตฺตติเยว, น ยมปุริเสหิ ยมสฺส สนฺติกํ นียติ. ปริตฺตนฺติ ปมาณปริตฺตตาย กาลปริตฺตตาย จ ปริตฺตํ, ปุริมสฺมึ ปกฺเข อครุนฺติ อตฺโถ, ทุติยสฺมึ อพหุลนฺติ. ยถาวุตฺตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ, ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กตฺตพฺพเมวาติ ทณฺฑเมว. อนุวิชฺชิตฺวา วีมํสิตฺวา. วินิจฺฉยฏฺฐานนฺติ อฏฺฏกรณฏฺฐานํ. ปริตฺตปาปกมฺมาติ ทุพฺพลปาปกมฺมา. เต หิ ปาปกมฺมสฺส ทุพฺพลภาวโต กตูปจิตสฺส จ โอกาสารหกุสลกมฺมสฺส พลวภาวโต อตฺตโน ธมฺมตายปิ สรนฺติ.

266. ‘Đã làm nhiều điều ác’ (bahuṃ pāpaṃ kataṃ) có nghĩa là đã làm điều ác nhiều lần. Qua đó, ngài nói đến việc làm cho điều ác trở nên nhiều. Hoặc ‘nhiều’ (bahu) có nghĩa là lớn lao. Thật vậy, từ ‘bahu’ cũng được thấy với ý nghĩa lớn lao, như trong câu ‘Ôi, thật nhiều đã được làm cho bà ấy,’ v.v... Có nghĩa là (nghiệp) nặng. Người ấy, sau khi đã làm điều ác nặng nề hoặc nhiều lần, chắc chắn sẽ tái sanh trong địa ngục, chứ không bị các thuộc hạ của Yama dẫn đến trước mặt Yama. ‘Ít ỏi’ (parittaṃ) có nghĩa là ít ỏi về số lượng và ít ỏi về thời gian. Trong trường hợp đầu, ý nghĩa là không nặng; trong trường hợp sau, ý nghĩa là không nhiều. Để làm rõ ý nghĩa đã nói bằng ví dụ, câu ‘Ví như,’ v.v... đã được nói đến. ‘Chính là việc phải làm’ (kattabbameva) có nghĩa là chính là hình phạt. Sau khi đã điều tra (anuvijjitvā) có nghĩa là sau khi đã thẩm xét. Nơi phán xét (vinicchayaṭṭhānaṃ) có nghĩa là nơi xét xử. Những người có nghiệp ác ít ỏi (parittapāpakammā) có nghĩa là những người có nghiệp ác yếu ớt. Bởi vì, do nghiệp ác của họ yếu ớt và do nghiệp thiện đã làm và tích lũy, có cơ hội (trổ quả), có sức mạnh, nên họ cũng tự mình nhớ lại theo lẽ tự nhiên.

อากาสเจติยนฺติ [Pg.364] คิริสิขเร วิวฏงฺคเณ กตเจติยํ. อคฺคิชาลสทฺทนฺติ ‘‘ปฏปฏา’’ติ ปวตฺตมานํ อคฺคิชาลาย สทฺทํ สุตฺวา, ‘‘มยา ตทา อากาสเจติเย ปูชิตรตฺตปฏา วิยา’’ติ อตฺตโน ปูชิตปฏํ อนุสฺสริ. ปญฺจหิปิ น สรตีติ พลวตา ปาปกมฺเมน พฺยาโมหิโต ปญฺจ สญฺญาณานิ น คณฺหาติ. ตุณฺหี โหติ กมฺมารโห อยนฺติ ตตฺถ ปตีการํ อปสฺสนฺโต.

Bảo tháp lộ thiên (ākāsacetiyaṃ) là bảo tháp được xây dựng trên đỉnh núi, ở một khoảng sân trống. ‘Tiếng của ngọn lửa’ (aggijālasaddaṃ) có nghĩa là sau khi nghe tiếng của ngọn lửa đang cháy ‘lách tách,’ vị ấy đã nhớ lại tấm vải mình đã cúng dường, (nghĩ rằng): ‘Giống như tấm vải đỏ ta đã cúng dường tại bảo tháp lộ thiên lúc đó.’ ‘Không nhớ lại bằng cả năm cách’ có nghĩa là bị mê mờ bởi nghiệp ác mạnh mẽ, vị ấy không nắm bắt được năm dấu hiệu. ‘Trở nên im lặng’ có nghĩa là không thấy được phương cách đối trị ở đó, (nghĩ rằng): ‘Người này đáng bị trừng phạt.’

๒๖๗. อวีจิมหานิรโย อุพฺเพเธนปิ โยชนสตเมวาติ วทนฺติ. นวนวโยชนิกา โหติ ปุถุลโต. มหานิรยสฺส มหนฺตตฺตา ตถาปิ ภิตฺติสตํ โยชนสหสฺสํ โหตีติ อุสฺสทสฺส สพฺพสฺส ปริกฺเขปโต ‘‘ทสโยชนสหสฺสํ โหตี’’ติ วุตฺตํ.

267. Người ta nói rằng đại địa ngục Vô Gián có chiều cao một trăm do-tuần. Về chiều rộng, nó có chín mươi chín do-tuần. Do sự to lớn của đại địa ngục, tuy vậy, một trăm bức tường là một ngàn do-tuần. Do đó, về chu vi của tất cả các địa ngục nhỏ phụ thuộc, có lời nói rằng ‘là mười ngàn do-tuần.’

๒๖๘. ฌายตีติ ปฏิปากติกํ โหติ. ตาทิสเมวาติ ปุริมสทิสตฺตา ‘‘อุพฺภตํ สทิสเมว โหตี’’ติ เอวํ วุตฺตํ. พหุสมฺปตฺโตติ วา พหุฏฺฐานํ อติกฺกมิตฺวา ปุรตฺถิมทฺวารํ สมฺปตฺโต โหติ.

268. ‘Bị thiêu đốt’ (jhāyati) có nghĩa là trở lại trạng thái ban đầu. ‘Giống như vậy’ (tādisameva) có nghĩa là do giống như trước, nên có lời nói rằng: ‘Được phục hồi lại giống như vậy.’ Hoặc ‘đã đến nhiều’ (bahusampatto) có nghĩa là sau khi đã vượt qua nhiều nơi, vị ấy đã đến được cổng phía đông.

ฉนฺนํ ชาลานนฺติ จตูหิ ทิสาหิ เหฏฺฐา อุปริ จ อุพฺภตานํ ฉนฺนํ ชาลานํ. สตฺตานํ นิรนฺตรตา นิรยสํวตฺตนิยกมฺมกตานญฺจ พหุภาวโต ชาลานํ ตาว สตฺตานญฺจ นิรนฺตรตฺตา อวีจิ โหตุ; ทุกฺขสฺส ปน กถํ นิรนฺตรตาติ ตํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘กายทฺวาเร…เป… เอกํ ทุกฺขสหคต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อาวชฺชนํ สมฺปฏิจฺฉนํ สนฺตีรณํ โวฏฺฐพฺพนํ ทฺเว ตทารมฺมณจิตฺตานีติ ฉ อุเปกฺขาสหคตานิ. เอวํ สนฺเตปีติ ยทิปิ ตตฺถ อุเปกฺขาสหคตจิตฺตานิปิ ปวตฺตนฺติ อุเปกฺขาเวทนาปิ ลทฺธาวสรา; ทุกฺขเวทนา ปน พลวตรา นิสิตนิสิเตน ติขิเณน สตฺเถน นิรนฺตรํ สรีรํ ฉินฺทนฺตี วิย ทุกฺขํ อุปเนนฺตี วิย ตา เวทนา อภิภวนฺตี อชฺโฌตฺถรนฺตี อุปฺปชฺชนฺตี นิรนฺตรา วิย โหติ. เตนาห ‘‘อนุทหนพลวตายา’’ติอาทิ. อุเปกฺขาเวทนาติ วา ตตฺถ อติวิย อนิฏฺฐผลตาย อนิฏฺฐารมฺมณา อุเปกฺขาเวทนา ทุกฺขาติ วุจฺจติ, ยถา อิฏฺฐผลพหุตาย อิฏฺฐารมฺมณา ฌานาทิปริยาปนฺเน จ สุคติภเว จ อุเปกฺขาเวทนา สุขาติ วุจฺจติ, เอวํ ทุกฺขสฺส นิรนฺตรตาย อวีจีติ เวทิตพฺพํ.

“Channaṃ jālānaṃ (của sáu ngọn lửa)” có nghĩa là của sáu ngọn lửa bốc lên từ bốn phương, từ phía dưới, và từ phía trên. Do sự không gián đoạn của các chúng sanh, và do sự đông đảo của những chúng sanh đã tạo nghiệp dẫn đến địa ngục, và do sự không gián đoạn của các ngọn lửa, nên được gọi là Avīci (Vô Gián); nhưng làm thế nào mà sự khổ lại không gián đoạn? Để chỉ rõ điều ấy, ngài nói: “Nơi thân môn...v.v... một (sát-na) đi kèm với khổ”. Ở đây, hướng tâm (āvajjana), tiếp nhận (sampaṭicchana), suy đạt (santīraṇa), xác định (voṭṭhabbana), và hai tâm dư hưởng (tadārammaṇa), sáu (tâm) này đi kèm với xả. “Evaṃ santepi (dù là như vậy)” có nghĩa là mặc dù ở đó các tâm đi kèm với xả cũng khởi sanh, và thọ xả cũng có cơ hội (khởi sanh); nhưng thọ khổ lại mạnh hơn, giống như thân thể bị cắt xẻ không ngừng bởi một vũ khí sắc bén đã được mài giũa, giống như mang đến sự đau khổ, thọ ấy chế ngự, áp đảo, khởi sanh dường như không gián đoạn. Do đó, ngài nói: “anudahanabalavatāyā (do sức mạnh của sự thiêu đốt)” v.v... Hoặc, thọ xả ở đó, do có quả rất không mong muốn và đối tượng không mong muốn, nên được gọi là “khổ”, giống như thọ xả trong các cảnh giới thiện và trong các tầng thiền v.v..., do có nhiều quả mong muốn và đối tượng mong muốn, nên được gọi là “lạc”. Như vậy, nên hiểu là Avīci (Vô Gián) do sự không gián đoạn của khổ.

๒๖๙. เอโก [Pg.365] ปาโท มหานิรเย โหติ, เอโก คูถนิรเย นิปตติ, กมฺมเวคุกฺขิตฺโต อนฺตรา ปทมาวหติ เสสารมฺภตาย. หตฺถิคีวปฺปมาณา ปริณาเหน. เอกโทณิกนาวาปฺปมาณา อายาเมน.

269. Một chân ở trong đại địa ngục, một chân rơi vào địa ngục phẩn. Bị sức mạnh của nghiệp ném lên, vị ấy nhấc chân lên ở khoảng giữa do sự nỗ lực còn lại. Về chu vi, chúng có kích thước bằng cổ voi. Về chiều dài, chúng có kích thước bằng một chiếc thuyền độc mộc.

โปกฺขรปตฺตานีติ ขุรธาราสทิสานิ ติขิณคฺคานิ อโยสูลมยาเนว ปทุมปตฺตานิ. เหฏฺฐา ขุรธาราติ เหฏฺฐาภูมิยํ นิกฺขิตฺตา, เวตฺตลตาโย จ ติขิณธารกณฺฏกา อโยมยา เอว. เตนาห – ‘‘โส ตตฺถ ทุกฺขา’’ติอาทิ. กุสติณานีติ กุสติณชาติตาย ตถา วุตฺตานิ. ขรวาลิกาติ ขรา ติขิณโกฏิกา สิงฺฆาฏกสณฺฐานา วาลิกา.

“Pokkharapattāni (những lá sen)” có nghĩa là những lá sen làm bằng chông sắt, có đầu nhọn, giống như lưỡi dao cạo. “Heṭṭhā khuradhārā (lưỡi dao cạo ở dưới)” có nghĩa là được đặt trên mặt đất ở phía dưới, và các dây mây cũng làm bằng sắt có gai sắc bén. Do đó, ngài nói: “so tattha dukkhā (vị ấy ở đó, do khổ)...” v.v... “Kusatiṇāni (cỏ kusa)” được gọi như vậy vì chúng thuộc loại cỏ kusa. “Kharavālikā (cát thô)” có nghĩa là cát thô, có đầu nhọn, hình dạng như củ ấu.

๒๗๐. ทนฺเต สมฺผุเสตีติ เหฏฺฐิมทนฺเต ยถา กิญฺจิ มุเข ปกฺขิปิตุํ น สกฺกา, เอวํ สุผุสิเต กโรติ. ตมฺพโลหปานโต ปฏฺฐายาติ วุตฺตการณโต ปฏิโลมโตปิ เอวํ กมฺมการณานํ การณมาห. ทุติเยนาติ กุฐารีหิ ตจฺฉเนน. ตติเยนาติ วาสีหิ ตจฺฉเนน. อวิชหิตเมว สํเวคเหตุตาย โลกสฺส มหโต อตฺถสฺส สํวตฺตนโต.

270. “Dante samphusetīti (chạm vào răng)” có nghĩa là làm cho các răng dưới chạm vào (răng trên) một cách khít khao đến nỗi không thể bỏ bất cứ thứ gì vào miệng. “Tambalohapānato paṭṭhāya (bắt đầu từ việc uống đồng nóng chảy)” có nghĩa là từ nguyên nhân đã được nói đến, ngài cũng nói về nguyên nhân của các nguyên nhân của nghiệp theo thứ tự ngược lại. “Dutiyena (bởi điều thứ hai)” có nghĩa là bởi việc bị đẽo bằng búa. “Tatiyena (bởi điều thứ ba)” có nghĩa là bởi việc bị đẽo bằng rìu. (Điều này) không bị từ bỏ vì là nguyên nhân của sự chấn động tâm linh (saṃvega) và vì nó dẫn đến lợi ích to lớn cho thế gian.

๒๗๑. หีนกายํ หีนํ วา อตฺตภาวํ อุปคตา. อุปาทาเนติ จตุพฺพิเธปิ อุปาทาเน. ตํ อตฺถโต ตณฺหาทิฏฺฐิคฺคาโหติ อาห ‘‘ตณฺหาทิฏฺฐิคหเณ’’ติ. สมฺภวติ ชรามรณํ เอเตนาติ สมฺภโว, อุปาทานนฺติ อาห – ‘‘ชาติยา มรณสฺส จ การณภูเต’’ติ. อนุปาทาติ อนุปาทาย. เตนาห ‘‘อนุปาทิยิตฺวา’’ติ.

271. “Hīnakāyaṃ (thân thể thấp hèn)” có nghĩa là đã đạt đến một thân thể thấp hèn. “Upādāne (trong sự chấp thủ)” có nghĩa là trong cả bốn loại chấp thủ. Về mặt ý nghĩa, đó là sự nắm giữ của ái và tà kiến, nên ngài nói “taṇhādiṭṭhigahaṇe (trong sự nắm giữ của ái và tà kiến)”. “Sambhavati jarāmaraṇaṃ etena'ti sambhavo (già và chết sanh khởi từ cái này, nên gọi là nguồn sanh khởi)”, đó chính là chấp thủ, nên ngài nói: “jātiyā maraṇassa ca kāraṇabhūte (là nguyên nhân của sanh và chết)”. “Anupādā” có nghĩa là anupādāya (không chấp thủ). Do đó, ngài nói “anupādiyitvā (không chấp thủ)”.

สพฺพทุกฺขาติกฺกนฺตา นามาติ สกลมฺปิ วฏฺฏทุกฺขํ อติกฺกนฺตา เอว โหนฺติ จริมจิตฺตนิโรเธน วฏฺฏทุกฺขเลสสฺสปิ อสมฺภวโต.

“Sabbadukkhātikkantā nāma (được gọi là những vị đã vượt qua mọi khổ đau)” có nghĩa là các vị ấy thực sự đã vượt qua toàn bộ khổ đau của vòng luân hồi, bởi vì với sự diệt của tâm cuối cùng, ngay cả một chút khổ đau của vòng luân hồi cũng không thể có được.

เทวทูตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Thiên Sứ đã hoàn tất.

นิฏฺฐิตา จ สุญฺญตวคฺควณฺณนา.

Và Chú giải Phẩm Không Tánh đã kết thúc.

๔. วิภงฺควคฺโค

4. Phẩm Phân Tích

๑. ภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Nhất Dạ Hiền Giả

๒๗๒. เอกา [Pg.366] รตฺติ เอกรตฺโต, ภทฺโท เอกรตฺโต เอตสฺสาติ ภทฺเทกรตฺตํ, วิปสฺสนํ ปริพฺรูเหนฺโต ปุคฺคโล. เตนาห – ‘‘วิปสฺสนานุโยคสมนฺนาคตตฺตา’’ติ. ตํ อุทฺทิสฺส ปวตฺติยา ปน ภทฺเทกรตฺตสหจรณโต ภทฺเทกรตฺโต. เตนาห ภควา – ‘‘ภทฺเทกรตฺตสฺส โว, ภิกฺขเว, อุทฺเทสญฺจ วิภงฺคญฺจ เทเสสฺสามี’’ติ. เทเสตพฺพมตฺถํ อุทฺทิสติ เอเตนาติ อุทฺเทโส, สงฺเขปเทสนา เอว. ยสฺมา ปน นิทฺเทสปทานํ ชนนิฏฺฐาเน ฐิตตฺตา มาตา วิยาติ มาติกาติ วุจฺจติ, ตสฺมาห ‘‘อุทฺเทสนฺติ มาติก’’นฺติ. อุทฺทิฏฺฐมตฺถํ วิภชติ เอเตนาติ วิภงฺโค วิตฺถารเทสนา, เตนาห – ‘‘วิตฺถารภาชนิย’’นฺติ ‘‘ยถาอุทฺทิฏฺฐมตฺถํ วิตฺถารโต ภาเชติ วิภชติ เอเตนา’’ติ กตฺวา.

272. “Ekā ratti” là “ekaratto” (một đêm). “Bhaddo ekaratto etassa'ti bhaddekarattaṃ” (một đêm an lành cho vị ấy, nên gọi là bậc Nhất Dạ Hiền Giả), đó là người đang phát triển tuệ quán (vipassanā). Do đó, ngài nói: “vipassanānuyogasamannāgatattā (vì đã thành tựu sự thực hành tuệ quán)”. Hơn nữa, do sự thực hành này liên quan đến vị ấy, nên được gọi là Nhất Dạ Hiền Giả. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Này các Tỳ khưu, Ta sẽ giảng cho các ông về đề cương và sự phân tích của bậc Nhất Dạ Hiền Giả”. “Uddeso (đề cương)” là cái dùng để chỉ ra ý nghĩa cần được giảng dạy, đó chính là sự giảng dạy tóm tắt. Hơn nữa, vì nó đứng ở vị trí của người mẹ đối với các thuật ngữ giải thích, nên được gọi là “mātikā (mẫu đề)”. Do đó, ngài nói: “uddesanti mātikaṃ (đề cương là mẫu đề)”. “Vibhaṅgo (phân tích)” là cái dùng để phân tích ý nghĩa đã được chỉ ra, đó là sự giảng dạy chi tiết. Do đó, ngài nói: “vitthārabhājaniyaṃ (sự phân chia chi tiết)”, được hiểu là “bởi cái này, ý nghĩa đã được chỉ ra được phân chia, phân tích một cách chi tiết”.

อุปฺปาทาทิขณตฺตยํ ปตฺวา อติกฺกมํ อติกฺกนฺตํ อตีตํ. ตํ ปน อตฺถโต วิคตํ ขนฺธปญฺจกนฺติ อาห ‘‘อตีเต ขนฺธปญฺจเก’’ติ. ตณฺหาทิฏฺฐีหิ นานุคจฺเฉยฺยาติ ตณฺหาทิฏฺฐาภินนฺทนาหิ นานุภเวยฺย, นาภินนฺเทยฺยาติ อตฺโถ. ยถา ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา วิปรีตคฺคาหวเสน อตีเตสุ รูปาทีสุ มิจฺฉาอภินิวิสนํ ปรามาโส ทิฏฺฐาภินนฺทนา; เอวํ ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา วิปรีตคฺคาหวเสน อนาคเตสุ รูปาทีสุ มิจฺฉาอภินิวิสนํ ปรามาโส ทิฏฺฐิ กมฺมสมาทานํ ทิฏฺฐิปตฺถนาติ ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห – ‘‘ตณฺหาทิฏฺฐีหิ น ปตฺเถยฺยา’’ติ. ยทตีตนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน ‘‘อปตฺต’’นฺติ ปทํ สงฺคณฺหาติ. ตมฺปิ หิ การณวจนํ. เตนาห ‘‘ยสฺมา จา’’ติ. ตตฺถายมธิปฺปาโย, ‘‘อตีตํ ตณฺหาทิวเสน นาภินนฺทิตพฺพํ สพฺพโส อวิชฺชมานตฺตา สสวิสาณํ วิย, ตถา อนาคตมฺปิ น ปตฺเถตพฺพ’’นฺติ. ตตฺถ สิยา – อตีตํ นาภินนฺทิตพฺพํ อภินนฺทนาย นิปฺปโยชนตฺตา, อนาคตปตฺถนา ปน สผลาปิ สิยาติ น สพฺพโส ปฏิกฺขิปิตพฺพาติ? น, ตสฺสาปิ สวิฆาตภาเวน ปฏิกฺขิปิตพฺพโต. เตนาห ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปหีนนฺติ นิสฺสฏฺฐสภาวํ. นิรุทฺธนฺติ ภคฺคํ. อตฺถงฺคตนฺติ วินาสํ. อปฺปตฺตนฺติ สภาวํ อุปฺปาทาทิกํ อสมฺปตฺตํ. อชาตนฺติ น ชาตํ. อนิพฺพตฺตนฺติ ตสฺเสว เววจนํ.

Cái đã trôi qua, đã vượt qua sau khi đạt đến ba sát-na sanh, v.v... là quá khứ. Về mặt ý nghĩa, đó là năm uẩn đã biến mất, nên ngài nói 'trong năm uẩn quá khứ'. 'Không nên truy tìm theo tham ái và tà kiến' có nghĩa là không nên thụ hưởng, không nên hoan hỷ với sự ưa thích của tham ái và tà kiến. Giống như sự chấp thủ sai lầm, sự cố chấp vào các sắc pháp v.v... trong quá khứ do sự nắm bắt sai lệch rằng 'là thường hằng' v.v... là sự bám víu, là sự ưa thích của tà kiến; cũng vậy, sự chấp thủ sai lầm, sự cố chấp vào các sắc pháp v.v... trong tương lai do sự nắm bắt sai lệch rằng 'là thường hằng' v.v... là sự bám víu, là tà kiến, là sự đảm nhận hành động, là sự mong cầu của tà kiến, ngài đã bác bỏ điều đó khi nói – 'không nên mong cầu bằng tham ái và tà kiến'. Trong câu 'yad atītaṃ' (cái gì đã qua), từ 'iti' (yad) có nghĩa là 'vân vân'. Do đó, nó bao gồm cả từ 'chưa đạt đến'. Điều đó cũng là một lời nói có lý do. Vì vậy, ngài nói 'và bởi vì'. Ở đây, ý nghĩa là, 'không nên hoan hỷ với quá khứ theo cách của tham ái v.v... vì nó hoàn toàn không tồn tại, giống như sừng thỏ; tương tự, cũng không nên mong cầu tương lai'. Ở đây, có thể có ý kiến – không nên hoan hỷ với quá khứ vì sự hoan hỷ là vô ích, nhưng sự mong cầu tương lai có thể có kết quả, vậy không nên bác bỏ hoàn toàn? Không, vì nó cũng phải bị bác bỏ do có thể gây ra phiền não. Vì vậy, ngài nói 'bởi vì' v.v... Ở đây, 'đã được từ bỏ' (pahīnaṃ) là bản chất đã được xả ly. 'Đã bị diệt' (niruddhaṃ) là đã bị phá vỡ. 'Đã lặn mất' (atthaṅgataṃ) là sự tiêu vong. 'Chưa đạt đến' (appattaṃ) là chưa đạt đến bản chất sanh khởi v.v... 'Chưa sanh' (ajātaṃ) là chưa được sanh ra. 'Chưa phát sanh' (anibbattaṃ) là từ đồng nghĩa của nó.

ยตฺถ ยตฺถาติ ยสฺมึ ยสฺมึ ขเณ, ยสฺมึ ยสฺมึ วา ธมฺมปุญฺเช อุปฺปนฺนํ, ตํ สพฺพมฺปิ อเสเสตฺวา. อรญฺญาทีสุ วาติ วา-สทฺโท อนิยมตฺโถ. เตน [Pg.367] อรญฺเญ วา รุกฺขมูเล วา ปพฺพตกนฺทราทีสุ วาติ ฐานนิยมาภาวา อนุปสฺสนาย สาตจฺจการิตํ ทสฺเสติ. ยมกาทิวเสน ปริพฺรูหิยมานา วิปสฺสนา วิย ปฏิปกฺเขหิ อโกปนิยาว โหตีติ อาห – ‘‘อสํหีรํ อสํกุปฺปนฺติ อิทํ วิปสฺสนาปฏิวิปสฺสนาทสฺสนตฺถํ วุตฺต’’นฺติ. คาถายมยมตฺโถ วิปสฺสนาวเสน ยุชฺชตีติ อาห – ‘‘วิปสฺสนา หี’’ติอาทิ. กึ เอตาย ปริยายกถายาติ นิปฺปริยายโตว อสํหีรํ อสํกุปฺปํ ทสฺเสตุํ, ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. กถํ ปน นิจฺจสฺส นิพฺพานสฺส อนุพฺรูหนา โหตีติ อาห ‘‘ปุนปฺปุน’’นฺติอาทิ. เอเตน ตทารมฺมณธมฺมา พฺรูหนาย, เตสํ อารมฺมณมฺปิ อตฺถโต อนุพฺรูหิตํ นาม โหติ พหุลํ มนสิกาเรนาติ ทสฺเสติ.

'Bất cứ nơi nào' có nghĩa là trong bất kỳ sát-na nào, hoặc trong bất kỳ nhóm pháp nào đã sanh khởi, (quán xét) tất cả không còn sót lại. Trong câu 'hoặc trong rừng v.v...', từ 'vā' (hoặc) có nghĩa là không xác định. Do đó, nó cho thấy sự thực hành quán chiếu một cách liên tục, không có sự quy định về nơi chốn, dù là trong rừng, dưới gốc cây, hay trong hang núi v.v... Giống như minh sát được tu tập theo cách của song đối (yamaka) v.v... thì không thể bị các pháp đối nghịch làm cho lay động, nên ngài nói – 'không thể lay chuyển, không thể khuấy động, điều này được nói để chỉ rõ về minh sát và phản minh sát'. Ý nghĩa này trong câu kệ là phù hợp theo cách của minh sát, nên ngài nói – 'bởi vì minh sát' v.v... Tại sao lại nói một cách vòng vo như vậy? Để chỉ ra một cách trực tiếp 'không thể lay chuyển, không thể khuấy động', ngài đã nói 'hoặc là' v.v... Nhưng làm thế nào có sự tu tập đối với Niết-bàn thường hằng? Ngài nói 'lặp đi lặp lại' v.v... Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng do sự tu tập các pháp lấy Niết-bàn làm đối tượng, đối tượng của chúng cũng được gọi là đã được tu tập về mặt ý nghĩa, thông qua sự tác ý thường xuyên.

อาทิโต ตาปนํ อาตาปนํ, เตน อารมฺภธาตุมาห. ปริโต ตาปนํ ปริตาปนํ, เตน นิกฺกมธาตุปรกฺกมธาตุโย จาติ. ตสฺส เสนาติ ตสฺส มจฺจุโน สหกรณฏฺเฐน เสนา วิยาติ เสนา. สงฺคโรติอาทีสุ มิตฺตาการคฺคหเณน สามปโยคมาห. ลญฺชคฺคหเณน ลญฺชทานํ, เตน ทานปฺปโยคํ. พลราสีติ หตฺถิอสฺสาทิพลกาโย. เตน ทณฺฑเภทานิ วทติ. เภโทปิ หิ พลวโต เอว อิชฺฌติ, สฺวายํ จตุพฺพิโธปิ อุปายโยเคน สมฺปวตฺตียติ. ตตฺถ ตตฺถ จ สงฺคํ อาสตฺตึ อรติ เทตีติ สงฺคโร ปุพฺพภาเค วา สงฺครณวเสน ตสฺส ปฏิชานนวเสน ปวตฺตนโต.

Sự nhiệt tâm từ ban đầu là 'ātāpana' (sự nỗ lực), qua đó ngài nói về yếu tố khởi sự. Sự nhiệt tâm toàn diện là 'paritāpana' (sự tinh tấn), qua đó ngài nói về yếu tố nỗ lực và yếu tố kiên trì. 'Đạo quân của nó' có nghĩa là đạo quân của tử thần ấy, giống như một đạo quân theo nghĩa là công cụ hỗ trợ. Trong câu 'saṅgaro' (sự giao chiến) v.v..., qua việc nắm bắt hình thức của một người bạn, ngài nói về việc sử dụng phương pháp hòa giải (sāma). Qua việc nhận hối lộ, (ngài nói về) việc cho hối lộ, qua đó là việc sử dụng phương pháp ban tặng (dāna). 'Đoàn quân' là tập hợp binh lực gồm voi, ngựa v.v... Qua đó, ngài nói về các hình phạt và sự chia rẽ (daṇḍa, bheda). Bởi vì sự chia rẽ chỉ thành công đối với người có sức mạnh, và bốn phương pháp này được tiến hành bằng cách sử dụng các mưu kế. Ở đây và ở đó, nó mang lại sự dính mắc, sự bám víu, và sự bất mãn, nên gọi là 'saṅgaro' (sự giao chiến), hoặc do nó diễn ra trong giai đoạn đầu theo cách giao ước, theo cách thừa nhận nó.

อุฏฺฐาหกํ อุฏฺฐานวีริยสมฺปนฺนํ. สปรหิตสีวนลกฺขเณน อสาธุภาวปรมฺมุขภาวคมเนน วา สนฺโต.

'Người siêng năng' là người có đầy đủ tinh tấn nỗ lực. 'Người thiện' (santo) là người có đặc tính kết nối lợi ích của mình và của người khác, hoặc là người quay lưng lại với điều bất thiện.

๒๗๓. มนุญฺญรูปวเสเนว เอวํรูโป อโหสีนฺติ อตีตํ อนฺวาคเมติ ตตฺถ นนฺทิยาสมนฺวานยนโต. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. กุสลสุขโสมนสฺสเวทนาวเสนาติ กุสลเวทนาวเสน สุขเวทนาวเสน โสมนสฺสเวทนาวเสนาติ ปจฺเจกํ เวทนาสทฺโท โยเชตพฺโพ. ตณฺหาภินนฺทนาย สติ ทิฏฺฐาภินนฺทนา สิทฺธา เอวาติ – ‘‘ตณฺหํ สมนฺวาเนติ’’อิจฺเจว วุตฺตํ. หีนรูปาทิ…เป… น มญฺญติ อมนุญฺโญปิ สมาโน สมนุญฺญภาวสฺเสว วเสน มญฺญนาย ปวตฺตนโต. นานุปวตฺตยติ วิกฺขมฺภนวเสน นนฺทิยา ทูรีกตตฺตา.

273. Do sắc pháp khả ái, người ấy truy tìm quá khứ rằng 'ta đã có sắc như vậy', vì đã mang lại sự hoan hỷ ở đó. Đối với thọ v.v... cũng theo phương pháp này. 'Do thọ thiện, lạc, hỷ' có nghĩa là từ 'thọ' phải được kết hợp riêng với từng từ: do thọ thiện, do lạc thọ, do hỷ thọ. Khi có sự hoan hỷ của tham ái, sự hoan hỷ của tà kiến chắc chắn được thành tựu – do đó chỉ nói rằng 'mang lại tham ái'. Đối với sắc hạ liệt v.v... không tưởng tri, vì dù không khả ái, sự tưởng tri vẫn diễn ra theo cách của trạng thái khả ái. 'Không để cho tiếp diễn' vì sự hoan hỷ đã được loại bỏ xa bằng cách chế ngự.

๒๗๔. อุฬารสุนฺทรภาวมุเขเนว [Pg.368] อนาคเตสุปิ รูปาทีสุ ตณฺหาทิฏฺฐิกปฺปนา ปวตฺตตีติ อาห – ‘‘เอวํรูโป…เป… เวทิตพฺพา’’ติ.

274. Sự tưởng tượng bằng tham ái và tà kiến về các sắc pháp v.v... trong tương lai cũng diễn ra thông qua trạng thái cao quý và tốt đẹp, nên ngài nói: 'Ta có thể có sắc như vậy... v.v... cần được hiểu như vậy'.

๒๗๕. วตฺตพฺพํ สิยาติ ยถา นนฺทิยา อสมนฺวานยนโชตนํ พฺยติเรกมุเขน ปติฏฺฐเปตุํ, ‘‘อตีตํ น นฺวาคเมยฺยา’’ติ อุทฺเทสสฺส, ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, อตีตํ อนฺวาคเมตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๗๓) วิภงฺโค วุตฺโต, เอวํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โย ธมฺม’’นฺติอาทิกสฺส อุทฺเทสสฺส พฺยติเรกมุเขน วิภงฺเค วุจฺจมาเน วิปสฺสนาปฏิกฺเขปวเสน, ‘‘กถญฺจ…เป… วตฺตพฺพํ สิยา’’ติ วุตฺตํ. ตยิทํ ปรมคมฺภีรํ สตฺถุเทสนานยํ อนุปธาเรตฺวา โจทิตํ, ยสฺมา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โย ธมฺม’’นฺติอาทิกสฺส อุทฺเทสสฺส พฺยติเรกมุเขเนว วิปสฺสนาปฏิกฺเขปวเสน, ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปจฺจุปฺปนฺเนสู’’ติ วิภงฺคเทสนา สมฺปวตฺตติ. เตนาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตสฺสา เอวาติ วิปสฺสนาย เอว. อภาวํ ทสฺเสตุํ สํหีรตีติ มาติกํ อุทฺธริตฺวาติ กเถตุกมฺยตาย มาติกาวเสน ปทุทฺธารํ กตฺวา, ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, อสุตวา สุตวา’’ติ จ อาทินา วิตฺถาโร วุตฺโต. วิปสฺสนาย อภาวโตติ วิปสฺสนาย อภาวิตตาย อวิกฺขมฺภิตตาย ตณฺหาทิฏฺฐีหิ สปตฺเตหิ วิย ตตฺถ ตตฺถ ฐปนาย อากฑฺฒียติ, ตตฺถ ตตฺถ วิสเย ตโต เอว อปายสมุทฺทํ สํสารสมุทฺทํ อานียติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺโพ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

275. Câu ‘Vattabbaṃ siyā - nên được nói đến’ là để xác lập sự soi sáng về việc không truy tìm theo hỷ ái bằng phương pháp phủ định. Giống như phần phân tích của câu đề mục ‘Atītaṃ na nvāgameyyā - không nên truy tìm quá khứ’ đã được nói đến bằng câu ‘Kathañca, bhikkhave, atītaṃ anvāgameti - này các Tỳ khưu, thế nào là truy tìm quá khứ?’ và các câu tiếp theo (Ma. ni. 3.273), tương tự như vậy, khi phần phân tích của câu đề mục ‘Paccuppannañca yo dhammaṃ - và pháp nào ở hiện tại’ và các câu tiếp theo được nói đến bằng phương pháp phủ định, theo cách bác bỏ thiền minh sát, thì câu ‘Kathañca…pe… vattabbaṃ siyā - thế nào là… nên được nói đến’ đã được nói ra. Điều này đã được chất vấn do không xem xét phương pháp thuyết giảng vô cùng thâm sâu này của bậc Đạo Sư, bởi vì bài thuyết giảng phân tích ‘Kathañca, bhikkhave, paccuppannesū - này các Tỳ khưu, thế nào là trong các pháp hiện tại’ được tiến hành chính bằng phương pháp phủ định, theo cách bác bỏ thiền minh sát, đối với câu đề mục ‘Paccuppannañca yo dhammaṃ - và pháp nào ở hiện tại’ và các câu tiếp theo. Do đó, ngài đã nói: ‘Yasmā panā - nhưng vì rằng’ và các câu tiếp theo. Ở đây, ‘tassā eva - chính của điều ấy’ là chính của thiền minh sát. ‘Saṃhīrati - bị thu nhiếp’ là để chỉ ra sự vắng mặt. ‘Mātikaṃ uddharitvā - sau khi đã nêu lên đề mục’ là sau khi đã nêu lên các đề mục theo cách đề mục vì có ý muốn nói, và phần chi tiết đã được nói đến bằng câu ‘Idha, bhikkhave, asutavā sutavā - ở đây, này các Tỳ khưu, người vô văn, người có văn’ và các câu tiếp theo. ‘Vipassanāya abhāvato - do sự vắng mặt của thiền minh sát’ có nghĩa là: do thiền minh sát không được tu tập, không được chế ngự, nên bị lôi kéo bởi tham ái và tà kiến giống như bởi kẻ thù, bị đặt để vào nơi này nơi kia, trong đối tượng này đối tượng kia, từ đó bị đưa đến biển khổ đọa xứ, biển khổ luân hồi. Phần thanh tịnh nên được hiểu theo cách ngược lại với điều đã nói. Phần còn lại thì dễ hiểu.

ภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn mật trong bài chú giải kinh Nhất Dạ Hiền Giả đã kết thúc.

๒. อานนฺทภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา

2. Chú giải kinh Ananda Nhất Dạ Hiền Giả.

๒๗๖. พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมณโต นิวตฺเตตฺวา เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ จิตฺตสฺส สมฺมเทว ลยนํ อปฺปนํ ปฏิสลฺลานํ, โย โกจิ สมาปตฺติวิหาโร, อิธ ปน อริยวิหาโร อธิปฺเปโตติ อาห – ‘‘ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต’’ติอาทิ. ชานนฺโตว ภควา กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ ปุจฺฉิ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ชานนฺตาปิ ตถาคตา ปุจฺฉนฺติ, ชานนฺตาปิ น ปุจฺฉนฺตี’’ติอาทิ (ปารา. ๑๖).

276. Sự độc cư (paṭisallānaṃ) là sự an trú (layanaṃ), sự an chỉ (appanaṃ) một cách chân chánh của tâm vào chỉ một đối tượng duy nhất sau khi đã làm cho nó quay về từ các đối tượng đa dạng bên ngoài. Đó là bất cứ sự an trú nào trong thiền chứng, nhưng ở đây, sự an trú của bậc Thánh được chủ trương, do đó ngài nói: ‘Paṭisallānā vuṭṭhito - đã xuất khỏi nơi độc cư’ và các câu tiếp theo. Đức Thế Tôn, dù biết rõ, đã hỏi nhằm mục đích khởi lên câu chuyện. Điều này đã được nói: ‘Các đấng Như Lai, dù biết, vẫn hỏi; dù biết, vẫn không hỏi’ và các câu tiếp theo (pārā. 16).

๒๗๘. สาธุการมทาสีติ [Pg.369] สาธุสทฺทํ สาเวสิ. ตํ ปน ปสํสา โหตีติ ปสํสตฺโถ สาธุสทฺโท. เตนาห ‘‘เทสนํ ปสํสนฺโต’’ติ. วิชฺชมาเนหิ วณฺเณหิ คุณวนฺเต อุทคฺคตากรณํ สมฺปหํสนํ, เกวลํ คุณสํกิตฺตนวเสน โถมนา ปสํสาติ อยเมเตสํ วิเสโส.

278. ‘Sādhukāramadāsi - đã nói lời tán thán’ có nghĩa là đã làm cho nghe được tiếng ‘lành thay’. Tiếng ‘lành thay’ (sādhu) ấy có nghĩa là sự tán dương (pasaṃsā). Do đó, ngài nói: ‘Desanaṃ pasaṃsanto - trong khi tán dương bài thuyết giảng.’ Sự tán dương (sampahaṃsanaṃ) là việc làm cho người có đức hạnh được đề cao bằng những phẩm chất đang hiện hữu. Sự ca ngợi (pasaṃsā) chỉ đơn thuần là sự tán thán bằng cách kể lại các đức hạnh. Đây là sự khác biệt giữa chúng.

อานนฺทภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn mật trong bài chú giải kinh Ananda Nhất Dạ Hiền Giả đã kết thúc.

๓. มหากจฺจานภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Mahākaccāna Nhất Dạ Hiền Giả.

๒๗๙. อุณฺหภาเวน ตปนโต ตปํ อุทกํ เอตสฺสาติ ตโปทา, รหโท. เตนาห ‘‘ตตฺโตทกสฺส รหทสฺสา’’ติ. สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ, ‘‘เวภารปพฺพตสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตโต อุทกรหทโต, ตํ รหทํ อุปนิสฺสายาติ อตฺโถ. นาคภวนาคโตปิ หิ โส รหโท ตโต อุปริ มนุสฺสโลเก ชลาสเยน สมฺพทฺโธ โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตโปทา นาม นที สนฺทตี’’ติ. เอทิสาติ กุถิตา อุณฺหา, อนฺวตฺถนามวเสน ตโปทาติ จ วุจฺจตีติ อตฺโถ. เปตโลโกติ เปตานํ วสนฏฺฐานํ ปจฺเจกนิรยํ สนฺธายาห. อิมสฺส ปน อารามสฺสาติ ตโปทารามสฺส. ตโตติ ตโปทาสงฺขาตนทิโต. มหาอุทกรหโทติ มหาอุทกภริตํ ปลฺลลํ.

279. ‘Tapodā’ là hồ nước (rahado) có nước (udakaṃ) nóng (tapaṃ) do sự đốt cháy (tapanato) bởi tính chất nóng (uṇhabhāvena). Do đó, ngài nói: ‘Tattodakassa rahadassā - của hồ nước nóng.’ Để chỉ ra một cách chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt, câu ‘Vebhārapabbatassa - của núi Vebhāra’ và các câu tiếp theo đã được nói đến. ‘Tato udakarahadato - từ hồ nước ấy,’ có nghĩa là nương vào hồ nước ấy. Vì rằng hồ nước ấy, dù đến từ cung điện của loài rồng, vẫn được kết nối với một hồ chứa nước ở cõi người bên trên nó. Do đó, đã được nói rằng: ‘Tapodā nāma nadī sandati - một con sông tên là Tapodā chảy.’ ‘Edisā - như thế này’ có nghĩa là sôi, nóng. Ý nghĩa là nó được gọi là Tapodā theo từ nguyên. ‘Petaloko - cõi ngạ quỷ’ là ngài nói đến một địa ngục riêng biệt (paccekanirayaṃ), nơi ở của các ngạ quỷ. ‘Imassa pana ārāmassa - còn của ngôi tự viện này’ là của tự viện Tapodārāma. ‘Tato - từ đó’ là từ con sông được gọi là Tapodā. ‘Mahāudakarahado - hồ nước lớn’ là một cái ao lớn chứa đầy nước.

๒๘๐. สมิทฺโธติ อุฬาโร, ปริปุณฺโณเยวาติ อตฺโถ. อาทิมฺหิ พฺรหฺมจริยมสฺสาติ อาทิพฺรหฺมจริโย, โส เอว อาทิพฺรหฺมจริยโก. เตนาห ‘‘ปุพฺพภาคปฺปฏิปตฺติภูโต’’ติ. ‘‘อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ อทฺธเภทมุเขน สงฺขตธมฺมโพธวจนํ.

280. ‘Samiddho - đầy đủ’ có nghĩa là cao thượng, hoàn toàn viên mãn. ‘Ādibrahmacariyo - người có phạm hạnh ở ban đầu’ là người có phạm hạnh (brahmacariyaṃ) ở lúc ban đầu (ādimhi). Vị ấy chính là ‘ādibrahmacariyako.’ Do đó, ngài nói: ‘Pubbabhāgappaṭipattibhūto - là sự thực hành trong giai đoạn đầu.’ Câu ‘Atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ - quá khứ, vị lai, hiện tại’ là lời nói để liễu tri các pháp hữu vi thông qua sự phân chia về thời gian.

๒๘๒. กามํ ขนฺธาทิวเสน วิภชนํ สาธารณํ, ปฐมทุติยจตุตฺถสุตฺเตสุ ปน ขนฺธวเสน วิภชนํ กตฺวา อิธ ตถา อกตฺวา เอวํ เทสนาย ฐปนํ ตโต อญฺญถา อายตนวเสน วิภชนตฺถํ. เอวํ วิภินฺนา หิ สงฺเขปวิตฺถารโต อนวเสสา สมฺมสนุปคา ธมฺมา วิภชิตฺวา ทสฺสิตา โหนฺติ; อยํ กิเรตฺถ ภควโต อชฺฌาสโย เถเรน นยโต คหิโตติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อิมสฺมึ กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทฺวาทสายตนวเสเนว มาติกํ ฐเปสีติ โลกิยานิ ทฺวาทสายตนานิ เอว สนฺธาย [Pg.370] มาติกํ ฐเปสิ, ยถา ตีสุ สุตฺเตสุ ขนฺธวเสน วิภตฺตํ, เอวํ ยทิ ภควตา อิธาปิ วิภชนํ อิจฺฉิตํ สิยา, ตถา วิภเชยฺย, ยสฺมา ปน ตถา อวิภชิตฺวาว คนฺธกุฏึ ปวิฏฺโฐ, ตสฺมา ทฺวาทสายตนวเสเนเวตฺถ วิภชนํ ภควตา จ อธิปฺเปตนฺติ นยคฺคาเห ฐตฺวา เถโร วิภชิ. เตนาห – ‘‘นยํ ปฏิลภิตฺวา เอวมาหา’’ติ. ภาริยํ กตนฺติ ทุกฺกรํ กตํ. อปเท ปทํ ทสฺสิตํ อากาเส ปทํ กตํ สาธารณสฺส อตฺถสฺส วิสิฏฺฐวิสยตาย ทสฺสิตตฺตา. นิกนฺติวิญฺญาณนฺติ นิกนฺติตณฺหาย สมฺปยุตฺตํ วิญฺญาณํ, ‘‘ฉนฺทราคปฺปฏิพทฺธํ โหตี’’ติ วจนโต. มโนติ ภวงฺคจิตฺตํ มโนทฺวาริกชวนานํ ทฺวารภูตํ.

282. Quả thật, sự phân tích theo uẩn và các pháp khác là phổ thông, nhưng trong các kinh thứ nhất, thứ hai, và thứ tư, sau khi đã thực hiện sự phân tích theo uẩn, ở đây việc không làm như vậy mà thiết lập bài thuyết giảng theo cách này là nhằm mục đích phân tích theo xứ, khác với cách kia. Vì rằng, khi được phân tích như vậy, các pháp thích hợp cho sự quán xét, không còn sót lại, từ tóm tắt đến chi tiết, sẽ được phân tích và chỉ ra. Để chỉ ra rằng: ‘Đây quả là ý hướng của Đức Thế Tôn đã được vị Trưởng lão nắm bắt theo phương pháp,’ câu ‘Imasmiṃ kirā - quả thật, trong kinh này’ và các câu tiếp theo đã được nói đến. Ở đây, ‘dvādasāyatanavaseneva mātikaṃ ṭhapesi - đã thiết lập đề mục chỉ theo mười hai xứ’ có nghĩa là ngài đã thiết lập đề mục nhắm đến chính mười hai xứ thuộc về thế gian. Giống như trong ba bài kinh đã được phân tích theo uẩn, tương tự như vậy, nếu ở đây Đức Thế Tôn cũng mong muốn sự phân tích, ngài đã có thể phân tích như thế. Nhưng vì rằng, sau khi không phân tích như vậy, ngài đã đi vào hương thất, do đó vị Trưởng lão, đứng trên sự nắm bắt phương pháp rằng sự phân tích ở đây chính là theo mười hai xứ cũng là điều Đức Thế Tôn chủ trương, đã phân tích. Do đó, ngài nói: ‘Nayaṃ paṭilabhitvā evamāhā - sau khi đã liễu tri được phương pháp, đã nói như vầy.’ ‘Bhāriyaṃ kataṃ - đã làm một việc nặng nề’ có nghĩa là đã làm một việc khó làm. ‘Apade padaṃ dassitaṃ - dấu chân đã được chỉ ra ở nơi không có dấu chân,’ dấu chân đã được tạo ra trên hư không, do đã chỉ ra một đối tượng đặc biệt của một ý nghĩa phổ thông. ‘Nikantiviññāṇaṃ - thức ham muốn’ là thức tương ưng với tham ái ham muốn (nikantitaṇhā), theo như câu nói: ‘chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti - bị trói buộc bởi dục và tham.’ ‘Mano - ý’ là tâm hữu phần (bhavaṅgacittaṃ), là cửa cho các lộ trình tâm ở ý môn.

๒๘๓. ปตฺถนาวเสน ฐเปสีติ ปตฺถนาวเสน จิตฺตํ ปวตฺเตสิ.

283. ‘Patthanāvasena ṭhapesi - đã đặt để theo cách mong cầu’ có nghĩa là đã làm cho tâm vận hành theo cách mong cầu.

มหากจฺจานภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn mật trong bài chú giải kinh Mahākaccāna Nhất Dạ Hiền Giả

สมตฺตา.

Đã kết thúc.

๔. โลมสกกงฺคิยภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Lomasakaṅgiya Nhất Dạ Hiền Giả.

๒๘๖. ฆนนิจิตโลโม โลมโส, อยํ ปน อปฺปตาย โลมสโกติ อาห – ‘‘อีสกโลมสาการตายา’’ติ, โลมสโก องฺคิโก โลมสกกงฺคิโย, ปฐโม ก-กาโร อปฺปตฺโถ, ทุติยํ ปน ปทวฑฺฒนเมว. รตฺตกมฺพลสิลายนฺติ รตฺตกมฺพลวณฺณสิลายํ. โอรุยฺหาติ อากาสโต โอตริตฺวา. ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา ทินฺนลาภสกฺการสฺส อสาทิยนโต มนุสฺสปเถ น วสนฺติ.

286. Ghananicitalomo lomaso, vị này do có ít lông nên được gọi là lomasaka, đã nói: ‘īsakalomasākāratāyā’ti (do có hình dạng lông lá chút ít). Lomasako aṅgiko lomasakakaṅgiyo, chữ ‘ka’ thứ nhất có nghĩa là ít, còn chữ thứ hai chỉ là phần thêm vào cho từ. Rattakambalasilāyanti (trên tảng đá Rattakambala) có nghĩa là trên tảng đá có màu như tấm thảm len màu đỏ. Oruyhāti (sau khi xuống) có nghĩa là sau khi đi xuống từ hư không. Do đã thấy thần thông và do không chấp nhận lợi lộc và cung kính được dâng cúng, các vị ấy không sống trong cõi người.

ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหีติ นิสฺสกฺกวจนโต อาคนฺตฺวาติ อธิปฺปาโย. สนฺนิปติตาหิ เทวตาหีติ กรณวจนํ. ปญฺญาปโยคมนฺทตาย ปฏิวิชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺตานํ เทวานํ ญาณสฺส ติกฺขวิสทภาวาปาทเนน สมุตฺเตเชตุํ สํเวคชนนตฺถํ…เป… อภาสิ. ตตฺราติ ตสฺมึ เทวสนฺนิปาเต, ติสฺสํ วา เทสนายํ. เทวตฺตสฺสาติ เทวภาวสฺส, ทิพฺพสมฺปตฺติยาติ อตฺโถ. ภทฺเทกรตฺตสฺส สุตฺตสฺส เอตาติ ภทฺเทกรตฺติยา.

Dasahi cakkavāḷasahassehīti (từ mười ngàn thế giới) có ý nghĩa là đã đến, theo lời nói không nghi ngờ. Sannipatitāhi devatāhīti (bởi các vị trời đã hội họp) là cách dùng công cụ cách. Để khích lệ và làm phát sanh sự xúc động cho các vị trời không thể thâm nhập (giáo pháp) do sự chậm lụt trong việc vận dụng trí tuệ, bằng cách làm cho trí tuệ của họ trở nên sắc bén và trong sáng... ngài đã thuyết giảng. Tatrāti (ở đó) có nghĩa là trong hội chúng chư thiên ấy, hoặc trong bài pháp này. Devattassāti (của cảnh trời) có nghĩa là của trạng thái chư thiên, nghĩa là tài sản cõi trời. Bhaddekarattassa suttassa etāti bhaddekarattiyā (đây là của kinh Bhaddekaratta).

สวนมุเขน พฺยญฺชนโส อตฺถโส จ อุปธารณํ อุคฺคณฺหนนฺติ อาห – ‘‘ตุณฺหีภูโต นิสีทิตฺวา สุณนฺโต อุคฺคณฺหาติ นามา’’ติ. วาจุคฺคตกรณํ ปริยาปุณนนฺติ อาห – ‘‘วาจาย สชฺฌายํ กโรนฺโต ปริยาปุณาติ นามา’’ติ. คนฺถสฺส ปริหณํ ธารณํ, ตํ ปน ปเรสุ ปติฏฺฐาปนํ [Pg.371] ปากฏํ โหตีติ อาห – ‘‘อญฺเญสํ วาเจนฺโต ธาเรติ นามา’’ติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

Việc ghi nhận cả văn tự và ý nghĩa qua sự lắng nghe được gọi là học thuộc (uggaṇhana), đã nói: ‘tuṇhībhūto nisīditvā suṇanto uggaṇhāti nāmā’ti (ngồi im lặng lắng nghe gọi là học thuộc). Việc làm cho thông thạo bằng lời nói được gọi là thông suốt (pariyāpuṇana), đã nói: ‘vācāya sajjhāyaṃ karonto pariyāpuṇāti nāmā’ti (trùng tụng bằng lời nói gọi là thông suốt). Việc gìn giữ kinh văn được gọi là thọ trì (dhāraṇa), và việc ấy trở nên rõ ràng khi được thiết lập nơi người khác, đã nói: ‘aññesaṃ vācento dhāreti nāmā’ti (giảng dạy cho người khác gọi là thọ trì). Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói ở dưới.

โลมสกกงฺคิยภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา

Giải Thích Ý Nghĩa Sâu Kín Của Bài Chú Giải Kinh Nhất Dạ Hiền Giả Lomasakakaṅgiya

สมตฺตา.

Hoàn tất.

๕. จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

5. Chú Giải Kinh Tiểu Nghiệp Phân Biệt

๒๘๙. องฺคสุภตายาติ องฺคานํ หตฺถปาทาทิสรีราวยวานํ สุนฺทรภาเวน. ยํ อปจฺจํ กุจฺฉิตํ มุทฺธํ วา, ตตฺถ โลเก มาณวโวหาโร, เยภุยฺเยน สตฺตา ทหรกาเล สุทฺธธาตุกา โหนฺตีติ วุตฺตํ, ‘‘ตรุณกาเล โวหรึสู’’ติ. อธิปติตฺตาติ อิสฺสรภาวโต.

289. Aṅgasubhatāyāti (do vẻ đẹp của các chi phần) có nghĩa là do trạng thái xinh đẹp của các bộ phận cơ thể như tay, chân, v.v. Bất cứ đứa con nào đáng khinh hay ngu dốt, ở thế gian có từ ngữ ‘māṇava’ (thanh niên) để chỉ chúng, phần lớn chúng sanh khi còn trẻ có các yếu tố thanh tịnh, nên được nói: ‘taruṇakāle vohariṃsū’ti (họ được gọi trong thời niên thiếu). Adhipatittāti (quyền làm chủ) có nghĩa là do trạng thái làm chủ.

สมาหารนฺติ สนฺนิจยํ. ปณฺฑิโต ฆรมาวเสติ ยสฺมา อปฺปตเรปิ พฺยยมาเน โภคา ขียนฺติ, อปฺปตเรปิ สญฺจยมาเน วฑฺฒนฺติ, ตสฺมา วิญฺญุชาติโก กิญฺจิ พฺยยํ อกตฺวา อยเมว อุปฺปาเทนฺโต ฆราวาสํ อนุติฏฺเฐยฺยาติ โลภาเทสิตมตฺถํ วทติ.

Samāhāranti (sự thu gom) có nghĩa là sự tích trữ. Người trí sống đời tại gia, vì rằng của cải sẽ hao mòn dù chi tiêu ít, và sẽ tăng trưởng dù tích lũy ít. Do đó, người có trí hiểu không nên chi tiêu gì cả mà chỉ nên tạo ra thu nhập để duy trì đời sống tại gia. Điều này nói lên ý nghĩa được dạy bảo do lòng tham.

ธนโลเภน…เป… นิพฺพตฺโต. โลภวสิกสฺส หิ คติ นิรโย วา ติรจฺฉานโยนิ วา. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘นิมิตฺตสฺสาทคถิตํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺฐติ อนุพฺยญฺชนสฺสาทคถิตํ วา. ตสฺมึ สมเย กาลงฺกเรยฺย, ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ วทามิ – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๕). นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ กโตกาสสฺส กมฺมสฺส ปฏิพาหิตุํ อสกฺกุเณยฺยภาวโต.

Do tham lam của cải... đã tái sanh. Thật vậy, đối với người bị lòng tham chi phối, cảnh giới (sẽ đến) là địa ngục hoặc loài súc sanh. Điều này đã được nói: ‘Này các Tỳ khưu, thức khi an trú, an trú trong sự trói buộc bởi vị ngọt của tướng hoặc trói buộc bởi vị ngọt của các chi tiết phụ. Nếu người ấy mệnh chung vào lúc đó, Ta tuyên bố một trong hai cảnh giới cho người ấy: hoặc là địa ngục, hoặc là loài súc sanh’ (Tương Ưng Bộ 4.235). Sẽ tái sanh trong địa ngục do không thể ngăn cản được nghiệp đã có cơ hội (trổ quả).

ปตฺตกฺขนฺธอโธมุขภาวํ สนฺธาย ‘‘โอนาเมตฺวา’’ติ วุตฺตํ. พฺราหฺมณจาริตฺตสฺส ภาวิตตํ สนฺธายาห ‘‘พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต’’ติ. ตํ ปวตฺตึ ปุจฺฉีติ สุตเมตํ มยา, ‘‘มยฺหํ ปิตา สุนโข หุตฺวา นิพฺพตฺโต’’ติ, เอตํ โภตา โคตเมน วุตฺตนฺติ. กิมิทํ วุตฺตนฺติ อิมํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ.

Liên quan đến việc úp vai bát xuống, nên được nói là ‘onāmetvā’ (sau khi úp xuống). Liên quan đến sự tu tập phạm hạnh của Bà-la-môn, nên nói là ‘brahmaloke nibbatto’ti (đã tái sanh trong cõi Phạm thiên). Taṃ pavattiṃ pucchīti (đã hỏi về sự việc ấy) có nghĩa là: ‘Con đã nghe điều này, rằng “cha của con đã tái sanh làm một con chó,” điều này đã được Tôn giả Gotama nói.’ Kimidaṃ vuttanti (điều gì đã được nói đây) có nghĩa là đã hỏi về sự việc này.

ตเถว วตฺวาติ ยถา สุนขสฺส วุตฺตํ, ตเถว วตฺวา. อวิสํวาทนตฺถนฺติ, ‘‘โตเทยฺยพฺราหฺมโณ สุนโข ชาโต’’ติ อตฺตโน วจนสฺส อวิสํวาทนตฺถํ, วิสํวาทนาภาวทสฺสนตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. ญาโตมฺหิ [Pg.372] อิมินาติ อิมินา มม ปุตฺเตน มยฺหํ ปุริมชาติยํ ปิตาติ เอวํ ญาโต อมฺหีติ ชานิตฺวา. พุทฺธานุภาเวน กิร สุนโข ตถา ทสฺเสติ, น ชาติสฺสรตาย. ภควนฺตํ ทิสฺวา ภุกฺกรณํ ปน ปุริมชาติสิทฺธวาสนาย. ภวปฏิจฺฉนฺนนฺติ ภวนฺตรภาเวน ปฏิจฺฉนฺนํ. นาม-สทฺโท สมฺภาวเน. ปฏิสนฺธิอนฺตรนฺติ อญฺญชาติปฏิสนฺธิคฺคหเณน เหฏฺฐิมชาตํ คตึ. องฺควิชฺชาปาฐโก กิเรส, เตน อปฺปายุกทีฆายุกตาทิวเสน จุทฺทส ปญฺเห อภิสงฺขริ; เอวํ กิรสฺส อโหสิ, ‘‘อิเมสํ สตฺตานํ อปฺปายุกตาทโย วิเสสา องฺคปจฺจงฺควเสน สลฺลกฺขิยนฺติ. น โข ปเนตํ ยุตฺตํ ‘องฺคปจฺจงฺคานิ ยาว เตสํ เตสํ การณ’นฺติ; ตสฺมา ภวิตพฺพเมตฺถ อญฺเญเนว การเณน. สมโณ โคตโม ตํ การณํ วิภชิตฺวา กเถสฺสติ, เอวายํ สพฺพญฺญูติ นิจฺฉโย เม อปณฺณโก ภวิสฺสตี’’ติ. อปเร ปน ภณนฺติ, ‘‘ติรจฺฉานคตํ มนุสฺสํ วา อาวิสิตฺวา อิจฺฉิตตฺถกสาวนํ นาม มหามนฺตวิชฺชาวเสน โหติ; ตสฺมา น เอตฺตาวตา สมณสฺส โคตมสฺส สพฺพญฺญุตา สุนิจฺฉิตา โหติ. ยํ นูนาหํ กมฺมผลมสฺส อุทฺทิสฺส ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺยํ, ตตฺถ จ เม จิตฺตํ อาราเธนฺโต ปญฺหํ พฺยากริสฺสติ. เอวายํ สพฺพญฺญูติ วินิจฺฉโย เม ภวิสฺสตีติ เต ปญฺเห ปุจฺฉตี’’ติ.

Tatheva vatvāti (sau khi nói như vậy) có nghĩa là sau khi nói giống như đã nói về con chó. Avisaṃvādanatthanti (với mục đích không mâu thuẫn) có nghĩa là với mục đích không làm cho lời nói của chính mình ‘Bà-la-môn Todeyya đã sanh làm chó’ trở nên mâu thuẫn, ý muốn là để cho thấy sự không mâu thuẫn. Ñātomhi imināti (ta đã được người này biết đến) có nghĩa là biết rằng: ‘Ta đã được người con này của ta biết đến là cha trong tiền kiếp.’ Tương truyền, con chó đã biểu lộ như vậy là do oai lực của Đức Phật, chứ không phải do túc mạng thông. Còn việc nó sủa khi thấy Đức Thế Tôn là do tập khí đã có từ tiền kiếp. Bhavapaṭicchannanti (bị đời sống che lấp) có nghĩa là bị che lấp bởi trạng thái của một kiếp sống khác. Từ ‘nāma’ có nghĩa là có thể. Paṭisandhiantaranti (bị sự tái sanh ngăn cách) có nghĩa là cảnh giới của kiếp trước, do việc thọ nhận sự tái sanh trong một kiếp khác. Tương truyền, vị này là người đọc tướng số, do đó đã soạn ra mười bốn câu hỏi về các vấn đề như đoản thọ, trường thọ, v.v. Tương truyền, vị ấy đã nghĩ rằng: ‘Những đặc điểm như đoản thọ của các chúng sanh này được nhận biết qua các chi phần lớn nhỏ. Nhưng không hợp lý khi cho rằng các chi phần lớn nhỏ là nguyên nhân của chúng; do đó, ở đây phải có một nguyên nhân khác. Sa-môn Gotama sẽ phân tích và nói rõ nguyên nhân đó, như vậy sự xác quyết của ta rằng ngài là bậc toàn tri sẽ không thể sai lầm.’ Tuy nhiên, những người khác lại nói: ‘Việc nhập vào một con vật hay một người để khiến họ nói ra điều mong muốn có thể thực hiện được nhờ vào năng lực của đại thần chú; do đó, chỉ bấy nhiêu thôi chưa đủ để xác quyết về sự toàn tri của Sa-môn Gotama. Vậy ta nên hỏi ngài những câu hỏi liên quan đến quả của nghiệp, và nếu ngài trả lời làm cho tâm ta hài lòng, thì sự quyết đoán của ta rằng ngài là bậc toàn tri sẽ được xác lập.’ Vì vậy, vị ấy đã hỏi những câu hỏi đó.

ภณฺฑกนฺติ สาปเตยฺยํ, สนฺตกนฺติ อตฺโถ. กมฺมุนา ทาตพฺพํ อาทิยนฺตีติ กมฺมทายาทา, อตฺตนา กตูปจิตกมฺมผลภาคีติ อตฺโถ. ตํ ปน กมฺมทายชฺชํ การโณปจาเรน วทนฺโต, ‘‘กมฺมํ เอเตสํ ทายชฺชํ ภณฺฑกนฺติ อตฺโถ’’ติ อาห – ยถา ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๘๐). ยวติ ผลํ สภาวโต ภินฺนมฺปิ อภินฺนํ วิย มิสฺสิตํ โหติ, เอเตนาติ โยนีติ อาห – ‘‘กมฺมํ เอเตสํ โยนิ การณ’’นฺติ. มมตฺตวเสน พชฺฌติ สํพชฺฌตีติ พนฺธุ, ญาติ สาโลหิโต จ. กมฺมํ ปน เอกนฺตสมฺพนฺธเมวาติ อาห – ‘‘กมฺมํ เอเตสํ พนฺธู’’ติ. ปติฏฺฐาติ อวสฺสโย. กมฺมสทิโส หิ สตฺตานํ อวสฺสโย นตฺถิ, อญฺโญ โกจิ อิสฺสโร พฺรหฺมา วา น กโรติ ตาทิสํ กตฺตุํ สชฺชิตุํ อสมตฺถภาวโต. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. กมฺมเมวาติ กสฺมา อวธาริตํ, นนุ กิเลสาปิ สตฺตานํ หีนปณีตภาวการณํ, น เกวลนฺติ[Pg.373]? สจฺจเมตํ, กิเลสปโยเคน วิปากวฏฺฏํ นิพฺพตฺตํ กมฺมปวตฺติตเมวาติ กตฺวา วุตฺตํ. ‘‘กถิตสฺส อตฺถํ น สญฺชานาสี’’ติ สงฺเขปโต วตฺวา นนุ ภควา มหาการุณิโก ปเรสํ ญาปนตฺถเมว ธมฺมํ เทเสตีติ อาห – ‘‘มานนิสฺสิโต กิเรสา’’ติอาทิ.

“Bhaṇḍaka” có nghĩa là tài sản, là vật sở hữu. “Kammadāyādā” (thừa tự của nghiệp) là những người nhận lấy những gì được trao bởi nghiệp, có nghĩa là người thừa hưởng quả của nghiệp đã được chính mình tạo ra và tích lũy. Lại nữa, khi nói về “kammadāyajja” (sự thừa tự nghiệp) ấy bằng cách ẩn dụ về nguyên nhân, ngài nói: “Nghiệp là tài sản thừa tự của họ, có nghĩa là vật sở hữu” – giống như (câu): “Này các Tỳ khưu, do nhân thọ trì các pháp thiện mà phước này tăng trưởng”. Vì quả, dù tự tánh khác biệt, lại được hòa trộn như không khác biệt, do đó (nghiệp) là thai tạng, ngài nói: “Nghiệp là thai tạng, là nguyên nhân của họ”. “Bandhu” (quyến thuộc) là người bị ràng buộc, có liên hệ do ngã sở; (cũng có nghĩa là) bà con và người cùng huyết thống. Nhưng nghiệp thì chắc chắn có mối liên hệ, nên ngài nói: “Nghiệp là quyến thuộc của họ”. “Patiṭṭhā” (chỗ nương tựa) là nơi trú ẩn. Vì không có nơi trú ẩn nào cho chúng sanh giống như nghiệp, không có một vị Thượng đế hay Phạm thiên nào khác tạo ra (điều đó), vì không có khả năng làm hay sắp đặt như vậy. Điều cần nói ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong sớ giải Thanh Tịnh Đạo. Tại sao lại xác định chỉ là “nghiệp”? Chẳng phải phiền não cũng là nguyên nhân cho tình trạng cao thấp của chúng sanh, không phải chỉ có (nghiệp) sao? Điều đó đúng. (Nhưng) đã được nói như vậy vì cho rằng vòng luân hồi dị thục được sanh khởi do sự tác động của phiền não chính là do nghiệp vận hành. Sau khi nói vắn tắt “Ngươi không hiểu rõ ý nghĩa của điều đã được nói”, (vị ấy nghĩ) chẳng phải Đức Thế Tôn, bậc Đại bi, thuyết pháp chỉ nhằm mục đích làm cho người khác liễu tri hay sao, nên đã nói: “Chắc hẳn là do nương vào ngã mạn” v.v...

๒๙๐. สมตฺเตนาติ ปริยตฺเตน, ยถา ตํ ผลํ ทาตุํ สมตฺถํ โหติ, เอวํ กเตน, อุปจิเตนาติ อตฺโถ. ตาทิสํ ปน อตฺตโน กิจฺเจ อนูนํ นาม โหตีติ อาห ‘‘ปริปุณฺเณนา’’ติ. สมาทินฺเนนาติ เอตฺถ สมาทานํ นาม ตณฺหาทิฏฺฐีหิ คหณํ ปรามสนนฺติ อาห – ‘‘คหิเตน ปรามฏฺเฐนา’’ติ. ปฏิปชฺชติ เอตาย สุคติทุคฺคตีติ ปฏิปทา, กมฺมํ. ตถา หิ ตํ ‘‘กมฺมปโถ’’ติ วุจฺจติ.

290. “Samattena” có nghĩa là đã được hoàn tất, đã được làm theo cách mà nó có khả năng cho quả, có nghĩa là đã được tích lũy. Lại nữa, một (nghiệp) như vậy được gọi là không thiếu sót trong phận sự của nó, nên ngài nói là “paripuṇṇena” (đã được viên mãn). Ở đây, trong từ “samādinnena”, “samādāna” (sự chấp thủ) là sự nắm giữ, sự bám víu bởi ái và tà kiến, nên ngài nói là “gahitena parāmaṭṭhena” (đã được nắm giữ, đã được bám víu). “Paṭipadā” (con đường) là cái mà qua đó người ta đi đến thiện thú và ác thú, (đó là) nghiệp. Thật vậy, nó được gọi là “kammapatha” (nghiệp lộ).

เอสาติ ปฏิปทา. ทุพฺพลํ อุปฆาตกเมว สิยาติ อุปปีฬกสฺส วิสยํ ทสฺเสตุํ, ‘‘พลวกมฺเมนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. พลวกมฺเมนาติ ปุญฺญกมฺเมน. วทติ นามาติ วทนฺโต วิย โหติ. นิพฺพตฺตาเปยฺยนฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ อุปปีฬกสภาวํ กมฺมํ ชนกสภาวํ น โหตีติ? สพฺพเมตํ ปริกปฺปนวจนํ, ยถา มนุสฺสา ปจฺจตฺถิกํ ปฏิปกฺขํ กิญฺจิ กาตุํ อสมตฺถาปิ เกจิ อาลมฺพนวเสน สมตฺถา วิย อตฺตานํ ทสฺเสนฺติ, เอวํสมฺปทมิทนฺติ เกจิ. อปเร ปน ภณนฺติ – ยสฺสิทํ กมฺมสฺสวิปากํ ปีเฬติ, สเจ ตสฺมึ อโนกาเส เอว สยํ วิปจฺจิตุํ โอกาสํ ลเภยฺย, อปาเยสุ เอว ตํสมงฺคิปุคฺคลํ นิพฺพตฺตาเปยฺย, ยสฺมา ตํ กมฺมํ พลวํ หุตฺวา อวเสสปจฺจยสมวาเยน วิปจฺจิตุํ อารทฺธํ, ตสฺมา อิตรํ ตสฺส วิปากํ วิพาเธนฺตํ อุปปีฬกํ นาม ชาตํ. เอตทตฺถเมว เจตฺถ ‘‘พลวกมฺเมน นิพฺพตฺต’’นฺติ พลวคฺคหณํ กตํ. กิจฺจวเสน หิ เนสํ กมฺมานํ เอตา สมญฺญา, ยทิทํ อุปปีฬกํ อุปจฺเฉทกํ ชนกํ อุปตฺถมฺภกนฺติ, น กุสลานิ วิย อุปตฺถมฺภานิ โหนฺติ นิพฺพตฺตตฺถาย. ปีเฬตฺวาติ วิเหเฐตฺวา ปฏิฆาฏนาทิวเสน อุจฺฉุเตลยนฺตาทโย วิย อุจฺฉุติลาทิเก วิพาเธตฺวา. นิโรชนฺติ นิตฺเตชํ. นิยูสนฺติ นิรสํ. กสฏนฺติ นิสฺสารํ. ปริสฺสยนฺติ อุปทฺทวํ.

“Esa” là con đường. Để chỉ ra đối tượng của nghiệp bức não, rằng (nghiệp) yếu hơn chỉ có thể là nghiệp phá hoại, nên câu “do nghiệp có năng lực” v.v... đã được nói. “Do nghiệp có năng lực” là do nghiệp phước. “Vadati nāma” (được gọi là nói) là giống như đang nói. Tại sao lại nói “có thể làm cho sanh khởi”? Chẳng phải nghiệp có tự tánh bức não thì không có tự tánh sinh thành sao? Tất cả đây là lời nói có tính giả định. Một số người cho rằng điều này cũng tương tự như việc một số người, dù không có khả năng làm gì kẻ thù đối nghịch, lại tự tỏ ra như có khả năng bằng cách dựa vào một đối tượng. Nhưng những người khác lại nói: Nghiệp này bức não quả của nghiệp nào, nếu chính nó có cơ hội trổ quả trong khi (nghiệp kia) không có cơ hội, thì nó sẽ làm cho cá nhân có nghiệp ấy sanh khởi trong các cõi khổ. Bởi vì nghiệp kia, do có năng lực, đã bắt đầu trổ quả nhờ sự hội đủ của các duyên còn lại, cho nên nghiệp này, khi cản trở quả của nghiệp kia, được gọi là nghiệp bức não. Chính vì ý nghĩa này mà ở đây việc dùng từ “balava” (có năng lực) trong câu “được sanh khởi bởi nghiệp có năng lực” đã được thực hiện. Vì những tên gọi này của các nghiệp, tức là nghiệp bức não, nghiệp đoạn tuyệt, nghiệp sinh thành, nghiệp tương trợ, là tùy theo phận sự, chứ không phải (nghiệp bất thiện) tương trợ (nghiệp thiện) để sanh khởi như các (nghiệp) thiện (tương trợ nhau). “Pīḷetvā” (sau khi bức não) là sau khi làm tổn hại, sau khi cản trở bằng cách va chạm v.v... giống như máy ép mía dầu v.v... làm hỏng mía, mè v.v... “Niroja” là không có năng lực. “Niyūsa” là không có vị. “Kasaṭa” là không có cốt lõi. “Parissaya” là tai họa.

อิทานิ ปริสฺสยสฺส อุปนยนาการํ ทสฺเสนฺเตน ตตฺถ, ‘‘ทารกสฺสา’’ติอาทึ วตฺวา โภคานํ วินาสนาการํ ทสฺเสตุํ, ปุน ‘‘ทารกสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. กุมฺภโทหนาติ กุมฺภปูรขีรา. โคมณฺฑเลติ โคยูเถ.

Bây giờ, để chỉ ra cách thức tai họa xảy đến, ở đó, sau khi nói “của đứa trẻ” v.v..., để chỉ ra cách thức tài sản bị hủy hoại, câu “của đứa trẻ” v.v... lại được nói. “Kumbhadohanā” là (những con bò cái cho) sữa đầy ghè. “Gomaṇḍale” là trong đàn bò.

อฏฺฐุสภคมนํ [Pg.374] กตฺวาติ อฏฺฐอุสภปฺปมาณํ ปเทสํ ปจฺจตฺถิกํ อุทฺทิสฺส ธนุคฺคโห อนุยายึ กตฺวา. ตนฺติ สรํ. อญฺโญติ ปจฺจตฺถิโก. ตตฺเถว ปาเตยฺย อจฺจาสนฺนํ กตฺวา สรสฺส ขิตฺตตฺตา. วาฬมจฺโฉทกนฺติ มกราทิวาฬมจฺฉวนฺตํ อุทกํ.

“Aṭṭhusabhagamanaṃ katvā” (sau khi đi được tám usabha) có nghĩa là sau khi người cầm cung đi theo, nhắm vào kẻ thù ở một nơi có khoảng cách tám usabha. “Tanti” là mũi tên. “Añño” (người khác) là kẻ thù. (Người khác) có thể làm cho nó rơi ngay tại đó, vì mũi tên đã được bắn đi sau khi đã đến rất gần. “Vāḷamacchodakaṃ” là nước có các loài cá dữ như cá sấu v.v...

ปฏิสนฺธินิพฺพตฺตกํ กมฺมํ ชนกกมฺมํ นาม ปริปุณฺณวิปากทายิภาวโต, น ปวตฺติวิปากมตฺตนิพฺพตฺตกํ. โภคสมฺปทาทีติ อาทิ-สทฺเทน อาโรคฺยสมฺปทาทิ-ปริวารสมฺปทาทีนิ คณฺหาติ. น ทีฆายุกตาทีนิ หิ อปฺปายุกตาสํวตฺตนิเกน กมฺมุนา นิพฺพตฺตานิ; อญฺญํ ทีฆายุกตากรเณน อุปตฺถมฺเภตุํ สกฺโกติ; น อติทุพฺพณฺณํ อปฺเปสกฺขํ นีจกุลีนํ ทุปฺปญฺญํ วา วณฺณวนฺตตาทิวเสน. ตถา หิ วกฺขติ, ‘‘อิมสฺมึ ปน ปญฺหวิสฺสชฺชเน’’ติอาทิ, ตํ ปน นิทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Nghiệp làm sanh khởi sự tái sanh được gọi là nghiệp sinh thành vì nó cho quả một cách trọn vẹn, chứ không phải (nghiệp) chỉ làm sanh khởi quả trong dòng đời. Trong “bhogasampadādi” (sự sung túc về tài sản v.v...), từ “ādi” (v.v...) bao gồm sự sung túc về sức khỏe v.v..., sự sung túc về quyến thuộc v.v... Vì (một người) được sanh ra bởi nghiệp dẫn đến tuổi thọ ngắn v.v... không thể được tương trợ bởi một (nghiệp) khác tạo ra tuổi thọ dài; (cũng không thể tương trợ) một người quá xấu xí, ít ảnh hưởng, thuộc dòng dõi thấp kém, hoặc kém trí tuệ về phương diện có dung sắc tốt đẹp v.v... Thật vậy, ngài sẽ nói: “Nhưng trong phần giải đáp câu hỏi này” v.v... Điều đó nên được hiểu là đã được nói như một ví dụ.

ปุริมานีติ อุปปีฬโกปจฺเฉทกานิ. อุปปีฬกุปฆาตา นาม กุสลวิปากปฏิพาหกาติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทฺเว อกุสลาเนวา’’ติ วุตฺตํ. อุปตฺถมฺภกํ กุสลเมวาติ เอตฺถ ยถา ชนกํ อุภยสภาวํ, เอวํ อิตเรสมฺปิ อุภยสภาวตาย วุจฺจมานาย น โกจิ วิโรโธ. เทวทตฺตาทีนญฺหิ นาคาทีนํ อิโต อนุปฺปวจฺฉิตานํ เปตาทีนญฺจ นรกาทีสุ อกุสลกมฺมวิปากสฺส อุปตฺถมฺภนุปปีฬนุปฆาตนานิ น น สมฺภวนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา ยา เหฏฺฐา พหูสุ อานนฺตริเยสุ เอเกน คหิตปฏิสนฺธิกสฺส อิตเรสํ ตสฺส อนุพลปฺปทายิตา วุตฺตา, สาปิ สมตฺถิตา โหติ. ยสฺมิญฺหิ กมฺเม กเต ชนกนิพฺพตฺตํ กุสลผลํ วา อกุสลผลํ วา พฺยาธิธาตุสมตาทินิมิตฺตํ วิพาธียติ, ตมุปตฺถมฺภกํ. ยสฺมึ ปน กเต ชาติสมตฺถสฺส ปฏิสนฺธิยํ ปวตฺติยญฺจ วิปากกฏตฺตารูปานํ อุปฺปตฺติ โหติ, ตํ ชนกํ. ยสฺมึ ปน กเต อญฺเญน ชนิตสฺส อิฏฺฐสฺส วา อนิฏฺฐสฺส วา ผลสฺส วิพาธาวิจฺเฉทปจฺจยานุปฺปตฺติยา อุปพฺรูหนปจฺจยุปฺปตฺติยา จ ชนกสามตฺถิยานุรูปํ ปริวุตฺติจิรตรปพนฺธา โหติ, เอตํ อุปตฺถมฺภกํ. ตถา ยสฺมึ กเต ชนกนิพฺพตฺตํ กุสลผลํ อกุสลผลํ วา พฺยาธิธาตุสมตาทินิมิตฺตํ วิพาธียติ, ตํ อุปปีฬกํ. ยสฺมึ ปน กเต ชนกสามตฺถิยวเสน จิรตรปพนฺธารหมฺปิ สมานํ ผลํ วิจฺเฉทกปจฺจยุปฺปตฺติยา วิจฺฉิชฺชติ, ตํ อุปฆาตกนฺติ อยเมตฺถ สาโร.

Purimāni có nghĩa là nghiệp bức bách và nghiệp đoạn tuyệt. Với ý nghĩa rằng nghiệp bức bách và nghiệp đoạn tuyệt có tên gọi là (nghiệp) ngăn cản quả của nghiệp thiện, nên được nói là: ‘chỉ là hai nghiệp bất thiện mà thôi’. Ở đây, về câu ‘nghiệp duy trì chỉ là thiện’, cũng giống như nghiệp sinh khởi có bản chất cả hai, khi nói rằng các nghiệp khác cũng có bản chất cả hai thì không có gì mâu thuẫn. Thật vậy, đối với các vị như Devadatta, các loài rồng, ngạ quỷ v.v... đã từ đây đi đến các cõi địa ngục v.v..., không phải là không xảy ra việc duy trì, bức bách, và đoạn tuyệt đối với quả của nghiệp bất thiện. Và làm như vậy, điều đã được nói ở dưới về việc trong nhiều nghiệp vô gián, khi một người đã được tái sanh bởi một nghiệp, các nghiệp khác có vai trò hỗ trợ cho nghiệp ấy, điều đó cũng được chứng minh. Khi một nghiệp được thực hiện, mà quả thiện hay quả bất thiện do nghiệp sinh khởi tạo ra bị trở ngại bởi các dấu hiệu như bệnh tật, sự mất quân bình của các yếu tố, đó là nghiệp duy trì. Còn khi một nghiệp được thực hiện, mà có sự phát sinh các sắc do quả của nghiệp ở thời kỳ tái sanh và trong dòng sinh hữu của một chúng sanh có khả năng sanh khởi, đó là nghiệp sinh khởi. Còn khi một nghiệp được thực hiện, mà quả tốt hay xấu do một nghiệp khác tạo ra, do sự phát sinh của các duyên không gây trở ngại và không cắt đứt và do sự phát sinh của các duyên củng cố, trở nên tồn tại lâu dài và liên tục tương ứng với năng lực của nghiệp sinh khởi, đó là nghiệp duy trì. Tương tự, khi một nghiệp được thực hiện, mà quả thiện hay quả bất thiện do nghiệp sinh khởi tạo ra bị trở ngại bởi các dấu hiệu như bệnh tật, sự mất quân bình của các yếu tố, đó là nghiệp bức bách. Còn khi một nghiệp được thực hiện, mà quả, dù có khả năng tồn tại lâu dài do năng lực của nghiệp sinh khởi, bị cắt đứt do sự phát sinh của duyên cắt đứt, đó là nghiệp đoạn tuyệt. Đây là tóm tắt ở đây.

ตตฺถาติ [Pg.375] เตสุ กมฺเมสุ. อุปจฺเฉทกกมฺเมนาติ อายุโน อุปฆาตกกมฺเมน. สฺวายมุปฆาตกภาโว ทฺวิธา อิจฺฉิตพฺโพติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาณาติปาตินา’’ติอาทิ วุตฺตํ. น สกฺโกติ ปาณาติปาตกมฺมุนา สนฺตานสฺส ตถาภิสงฺขตตฺตา. ยสฺมิญฺหิ สนฺตาเน นิพฺพตฺตํ, ตสฺส เตน อภิสงฺขตตา อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพา ตตฺเถว ตสฺส วิปากสฺส วินิพนฺธนโต. เอเตน กุสลสฺส กมฺมสฺส อายูหนกฺขเณเยว ปาณาติปาโต ตาทิสํ สามตฺถิยุปฆาตํ กโรตีติ ทสฺเสติ, ตโต กมฺมํ อปฺปผลํ โหติ. ‘‘ทีฆายุกา’’ติอาทินา อุปฆาตสามตฺถิเยน เขตฺเต อุปฺปนฺนสสฺสํ วิย อุปปตฺตินิยามกา ธมฺมาติ ทสฺเสติ. อุปปตฺติ นิยตวิเสเส วิปจฺจิตุํ โอกาเส กโรนฺเต เอว กุสลกมฺเม อากฑฺฒิยมานปฏิสนฺธิกํ ปาณาติปาตกมฺมํ อปฺปายุกตฺถาย นิยเมตีติ อาห – ‘‘ปฏิสนฺธิเมว วา นิยาเมตฺวา อปฺปายุกํ กโรตี’’ติ. ปาณาติปาตเจตนาย อจฺจนฺตกฏุกวิปากตฺตา สนฺนิฏฺฐานเจตนาย นิรเย นิพฺพตฺตติ ตสฺสา อตฺถสฺส ขีณาภาวโต; อิตเร ปน น ตถา ภาริยาติ อาห – ‘‘ปุพฺพา…เป… โหตี’’ติ. อิธ ปน ยํ เหฏฺฐา วุตฺตสทิสํ, ตํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

Tattha có nghĩa là trong các nghiệp ấy. Upacchedakakammena có nghĩa là bởi nghiệp đoạn tuyệt tuổi thọ. Để chỉ ra rằng bản chất đoạn tuyệt này nên được hiểu theo hai cách, câu ‘pāṇātipātinā’ v.v... đã được nói đến. Không thể được, là do dòng tương tục đã được tác thành như vậy bởi nghiệp sát sanh. Thật vậy, trong dòng tương tục nào mà nó đã phát sinh, việc nó được tác thành bởi nghiệp ấy phải được chấp nhận, vì quả của nghiệp ấy được ràng buộc ngay tại đó. Bằng điều này, nó chỉ ra rằng nghiệp sát sanh, ngay tại thời điểm tích lũy của nghiệp thiện, đã gây ra sự hủy hoại năng lực như vậy, do đó nghiệp ấy có ít quả. Bằng câu ‘Dīghāyukā’ v.v..., nó chỉ ra rằng các pháp quyết định sự tái sanh, thông qua năng lực đoạn tuyệt, giống như lúa mạ mọc trên đồng ruộng. Khi nghiệp thiện đang tạo cơ hội cho quả chín muồi trong một sự hiện hữu đặc biệt đã được định sẵn, nghiệp sát sanh, kéo theo sự tái sanh, đã quyết định cho một cuộc sống ngắn ngủi, nên nói rằng: ‘hoặc sau khi đã quyết định chính sự tái sanh, nó làm cho người ấy đoản thọ’. Do ý chí sát sanh có quả vô cùng cay đắng, nên người ấy tái sanh vào địa ngục bởi ý chí kết thúc, vì mục đích của nó chưa cạn kiệt; còn các ý chí khác thì không nặng nề như vậy, nên nói rằng: ‘các ý chí trước... v.v... là’. Ở đây, điều gì tương tự như đã được nói ở dưới, nên được hiểu theo cách đã được trình bày.

มนุสฺสามนุสฺสปริสฺสยาติ มานุสกา อมานุสกา จ อุปทฺทวา. ปุรโตติ ปุพฺพทฺวารโต. ปจฺฉโตติ ปจฺฉิมวตฺถุโต. ปวฏฺฏมานาติ ปริชนสฺส, เทวตานํ วา เทเสน ปวฏฺฏมานา. ปเรหีติ ปุราตเนหิ ปเรหิ. สมฺมุขีภาวนฺติ สามิภาววเสน ปจฺจกฺขตฺตํ. อาหริตฺวา เทนฺติ อิณายิกา. กมฺมนฺตาติ วณิชฺชาทิกมฺมานิ. อปาณาติปาตกมฺมนฺติ ปาณาติปาตสฺส ปฏิปกฺขภูตํ กมฺมํ; ปาณาติปาตา วิรติวเสน ปวตฺติตกมฺมนฺติ อตฺโถ. ทีฆายุกสํวตฺตนิกํ โหติ วิปากสฺส กมฺมสริกฺขภาวโต. อิมินา นเยนาติ อิมินา อปฺปายุกทีฆายุกสํวตฺตนิเกสุ กมฺเมสุ ยถาวุตฺเตน ตํ สํวตฺตนิกวิภาวนนเยน.

Manussāmanussaparissayā có nghĩa là những tai họa từ con người và phi nhân. Purato có nghĩa là từ cửa trước. Pacchato có nghĩa là từ khu vực phía sau. Pavaṭṭamānā có nghĩa là đang diễn ra, thông qua lời nói của người hầu cận hoặc của chư thiên. Parehi có nghĩa là bởi những người khác trong quá khứ. Sammukhībhāvan có nghĩa là sự đối diện trực tiếp theo cách thức sở hữu. Āharitvā denti iṇāyikā có nghĩa là các chủ nợ mang đến và trao cho. Kammantā có nghĩa là các công việc như thương mại. Apāṇātipātakamma có nghĩa là nghiệp đối nghịch với sát sanh; nghĩa là nghiệp được thực hiện qua việc kiêng cữ sát sanh. Dīghāyukasaṃvattanikaṃ hoti có nghĩa là nó dẫn đến sự trường thọ, vì quả tương xứng với nghiệp. Iminā nayena có nghĩa là theo phương pháp này, tức là theo phương pháp giải thích về nghiệp dẫn đến đoản thọ và trường thọ như đã được trình bày.

วิเหฐนกมฺมาทีนิปีติ ปิ-สทฺเทน โกธอิสฺสามนกมจฺเฉรถทฺธอวิทฺทสุภาววเสน ปวตฺติตกมฺมานิ สงฺคณฺหาติ. ตเถวาติ ยถา ปาณาติปาตกมฺมํ อตฺถโต เอวํ วทติ นามาติ วุตฺตํ, ตเถว วทมานานิ วิย. ‘‘ยํ ยเทวาติปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ (ขุ. ปา. ๘.๑๐) วจนโต ยถา สพฺพกุสลํ สพฺพาสํ สมฺปตฺตีนํ อุปนิสฺสโย, เอวํ สพฺพํ อกุสลํ สพฺพาสํ วิปตฺตีนํ อุปนิสฺสโยติ, ‘‘อุปปีฬเนน นิพฺโภคตํ อาปาเทตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ[Pg.376]. ตถา หิ ปาณาติปาตกมฺมวเสนปิ อยํ นโย ทสฺสิโต. อวิเหฐนาทีนีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อกฺโกธน-อนิสฺสามน-ทาน-อนติมาน-วิทฺทสุภาเวน ปวตฺตกมฺมานิ สงฺคณฺหาติ.

Viheṭhanakammādīnipi: bằng từ ‘pi’, nó bao gồm các nghiệp được thực hiện do sân hận, ganh tỵ, keo kiệt, cứng nhắc, và thiếu trí tuệ. Tatheva có nghĩa là: cũng giống như đã được nói rằng nghiệp sát sanh về mặt ý nghĩa đã nói như vậy, chúng cũng giống như đang nói như thế. Theo câu kệ ‘Bất cứ điều gì họ mong muốn, tất cả đều có được nhờ điều này’, cũng như tất cả nghiệp thiện là duyên y chỉ cho mọi thành tựu, cũng vậy tất cả nghiệp bất thiện là duyên y chỉ cho mọi bất hạnh, nên câu ‘bằng sự bức bách, sau khi đã gây ra sự không có tài sản’ v.v... đã được nói đến. Thật vậy, phương pháp này cũng đã được chỉ ra qua nghiệp sát sanh. Aviheṭhanādīni: ở đây, bằng từ ‘ādi’, nó bao gồm các nghiệp được thực hiện do không sân hận, không ganh tỵ, bố thí, không kiêu mạn, và có trí tuệ.

๒๙๓. อิสฺสา มโน เอตสฺสาติ อิสฺสามนโกติ อาห ‘‘อิสฺสาสมฺปยุตฺตจิตฺโต’’ติ. อุปกฺโกสนฺโตติ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺโต. อิสฺสํ พนฺธตีติ อิสฺสํ อนุพนฺธติ อิสฺสาสหิตเมว จิตฺตํ อนุปวตฺเตติ. อปฺเปสกฺโขติ อปฺปานุภาโว อปฺปญฺญาโต. เตนาห ‘‘น ปญฺญายตี’’ติ. สา ปนสฺส อปฺปานุภาวตา ปริวาราภาเวน ปากฏา โหตีติ อาห ‘‘อปฺปปริวาโร’’ติ.

293. Issā mano etassāti issāmanako, nên nói là ‘issāsampayuttacitto’ (tâm tương ưng với ganh tỵ). Upakkosanto có nghĩa là mắng nhiếc bằng những lời lăng mạ. Issaṃ bandhati có nghĩa là theo đuổi sự ganh tỵ, duy trì tâm đi kèm với sự ganh tỵ. Appesakkho có nghĩa là ít quyền lực, ít được biết đến. Do đó, nói là ‘na paññāyati’ (không được biết đến). Và sự ít quyền lực của người ấy trở nên rõ ràng qua việc không có đoàn tùy tùng, nên nói là ‘appaparivāro’ (ít tùy tùng).

๒๙๔. มจฺฉริยวเสน น ทาตา โหตีติ สพฺพโส เทยฺยธมฺมสฺส อภาเวน น ทาตา น โหติ. อมจฺฉรี หิ ปุคฺคโล สติ เทยฺยธมฺเม ยถารหํ เทติเยว.

294. ‘Không phải là người cho do tính keo kiệt’ có nghĩa là không phải người ấy không cho do hoàn toàn không có vật để cho. Thật vậy, một người không keo kiệt, khi có vật để cho, chắc chắn sẽ cho đi một cách thích đáng.

๒๙๕. อภิวาเทตพฺพํ เขตฺตวเสน มตฺถกปฺปตฺตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘พุทฺธํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อญฺเญปิ มาตุปิตุเชฏฺฐภาตราทโย อภิวาทนาทิอรหา สนฺติ, เตสุ ถทฺธาทิวเสน กรณํ นีจกุลสํวตฺตนิกเมว. น หิ ปวตฺเต สกฺกา กาตุนฺติ สมฺพนฺโธ. เตน ปวตฺติวิปากทายิโน กมฺมสฺส วิสโย เอโสติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ปฏิสนฺธิเมว ปนา’’ติอาทิ.

295. Để chỉ cho đối tượng tối thượng cần được đảnh lễ theo phương diện là phước điền, (chú giải) đã nói: “Hoặc là đức Phật” v.v… Cũng có những vị khác đáng được đảnh lễ v.v… là cha mẹ, anh cả v.v… Việc thực hiện (hành vi bất kính) đối với các vị ấy do sự cứng đầu v.v… chính là (nghiệp) đưa đến sự sanh vào dòng dõi thấp hèn. Có sự liên hệ là: “Quả thật, không thể thực hiện được trong kiếp sống hiện hữu.” Do đó, (chú giải) chỉ ra rằng: “Đây là đối tượng của nghiệp đưa đến quả dị thục trong kiếp sống hiện hữu.” Vì thế, (chú giải) đã nói: “Tuy nhiên, chỉ có sự tái sanh” v.v…

๒๙๖. อปริปุจฺฉเนนาติ อปริปุจฺฉามตฺเตน นิรเย น นิพฺพตฺตติ; อปริปุจฺฉาเหตุ ปน กตฺตพฺพากรณาทีหิ สิยา นิรยนิพฺพตฺตีติ ปาฬิยํ, ‘‘น ปริปุจฺฉิตา โหตี’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อปริปุจฺฉโก ปนา’’ติอาทิมาห. ยถานุสนฺธึ ปาเปสีติ เทสนํ ยถานุสนฺธินิฏฺฐานํ ปาเปสิ. เสสํ วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว.

296. (Giải thích) câu Aparipucchanena (do không hỏi han) là: (Người ấy) không sanh vào địa ngục chỉ đơn thuần do việc không hỏi han. Tuy nhiên, do nguyên nhân không hỏi han nên có thể có sự sanh vào địa ngục bởi các (hành vi) làm điều không nên làm v.v… Để chỉ ra rằng trong Pāḷi đã nói: “Vị ấy đã không hỏi han” v.v…, (chú giải) đã nói: “Tuy nhiên, người không hỏi han” v.v… (Giải thích) câu Yathānusandhiṃ pāpesi (đã khiến cho đi đến theo sự liên kết) là: Ngài đã khiến cho bài thuyết giảng đi đến sự kết thúc theo sự liên kết hợp lý. Phần còn lại thực sự dễ hiểu do đã được giải thích theo phương pháp đã nói.

จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa sâu kín của bài chú giải kinh Tiểu Nghiệp Phân Biệt đã chấm dứt.

๖. มหากมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

6. Chú giải kinh Đại Nghiệp Phân Biệt

๒๙๘. กมฺมสฺส โมฆภาโว นาม ผเลน ตุจฺฉตา ผลาภาโวติ อาห – ‘‘โมฆนฺติ ตุจฺฉํ อผล’’นฺติ. ตถํ ภูตนฺติ สจฺจสทฺทสฺส อตฺถมาห. ปริพฺพาชโก [Pg.377] ปน ‘‘สจฺจ’’นฺติ อิมินา ตเมว สผลนฺติ วทติ. สผลญฺหิ กมฺมํ สตฺถุ อภิมตมโนกมฺมนฺติ อธิปฺปาโย. อิทญฺจ ‘‘โมฆํ กายกมฺม’’นฺติอาทิวจนํ. ตํ คเหตฺวาติ ปรมฺปราย คเหตฺวา. เอสาติ โปตลิปุตฺโต ปริพฺพาชโก. อภิสญฺญานิโรธกถํ สนฺธาย วทติ. สาปิ หิ ติตฺถิยานํ อนฺตเร ปากฏา ชาตาติ. เถโรติ สมิทฺธิตฺเถโร. ยถา ภควตา วุตฺตํ, ตโต จ อญฺญถาว โทสาโรปนภเยน คเหตฺวา ตโต ภควนฺตํ เถโร รกฺขตีติ อธิปฺปาเยน ปริพฺพาชโก, ‘‘ปริรกฺขิตพฺพํ มญฺญิสฺสตี’’ติ อโวจาติ อาห – ‘‘ปริรกฺขิตพฺพนฺติ ครหโต โมจเนน รกฺขิตพฺพ’’นฺติ. สญฺเจตนา อสฺส อตฺถีติ สญฺเจตนิกํ. กมฺมนฺติ สญฺเจตนิกสฺสปิ กมฺมสฺส อตฺตโน สมเย อิจฺฉิตตฺตา ปริพฺพาชเกน วุตฺตํ.

298. (Giải thích) câu Kammassa moghabhāvo (trạng thái vô hiệu của nghiệp) được gọi là sự trống rỗng về quả, là sự không có quả, nên (chú giải) đã nói: “Moghan (vô hiệu) là trống rỗng, là không có quả.” (Giải thích) câu Tathaṃ bhūtan (chân thật, hiện thực) là: Ngài nói về ý nghĩa theo nghĩa là sự thật. Tuy nhiên, vị du sĩ ngoại đạo với từ “sacca” (sự thật) này đã nói rằng chính điều ấy là có kết quả. Ý nghĩa là: Nghiệp có kết quả chính là ý nghiệp được bậc Đạo Sư chấp thuận. Và đây là lời nói: “Thân nghiệp là vô hiệu” v.v… (Giải thích) câu Taṃ gahetvā (sau khi nghe điều ấy) là: Sau khi nghe theo sự truyền thừa. (Giải thích) câu Eso (vị này) là: Vị du sĩ ngoại đạo Potaliputta. Vị ấy nói liên quan đến câu chuyện về sự diệt tận của tưởng và thọ. Bởi vì, câu chuyện ấy cũng đã trở nên nổi tiếng ở giữa các người theo ngoại giáo. (Giải thích) câu Thero (vị Trưởng lão) là: Vị Trưởng lão Samiddhi. Vị du sĩ ngoại đạo đã nói: “Vị ấy sẽ nghĩ rằng cần phải được bảo vệ” với ý định rằng: “Vị Trưởng lão, do sợ hãi sự quy tội nếu hiểu khác với những gì đã được đức Thế Tôn nói, do đó sẽ bảo vệ đức Thế Tôn.” Vì thế, (chú giải) đã nói: “Parirakkhitabban (cần được bảo vệ) là cần được bảo vệ bằng cách giải thoát khỏi sự khiển trách.” (Giải thích) câu Sañcetanikaṃ (có chủ ý) là: Nó có sự cố ý. (Giải thích) câu Kammaṃ (nghiệp) là: Đã được vị du sĩ ngoại đạo nói đến vì ngay cả nghiệp có chủ ý cũng được mong muốn vào thời điểm của chính nó.

สงฺขตสงฺขารตาย รูปเมว ‘‘ติลมตฺตมฺปิ สงฺขาร’’นฺติ วุตฺตํ. เตนาห – ‘‘มํสจกฺขุนาว ปสฺสตี’’ติ. สมาคมทสฺสนํ สนฺธายาติ กตฺถจิปิ ตสฺส ทสฺสนํ สนฺธาย, น ปริญฺญาทสฺสนํ. เตนาห ภควา – ‘‘กุโต ปเนวรูปํ กถาสลฺลาป’’นฺติ.

Do là pháp hữu vi được tạo tác, chính sắc pháp đã được gọi là: “Pháp hữu vi dù chỉ nhỏ bằng hạt mè.” Do đó, ngài đã nói: “Vị ấy chỉ thấy bằng mắt thịt.” (Giải thích) câu Samāgamadassanaṃ sandhāya (liên quan đến sự thấy của việc gặp gỡ) là: Liên quan đến sự thấy vị ấy ở bất cứ nơi đâu, không phải là sự thấy của trí tuệ liễu tri. Do đó, đức Thế Tôn đã nói: “Vậy, cuộc đối thoại như thế này từ đâu mà có?”

๒๙๙. วฏฺฏทุกฺขนฺติ สํสารทุกฺขํ. กิเลสทุกฺขนฺติ กิเลสสมฺภวราคปริฬาหทุกฺขํ. สงฺขารทุกฺขนฺติ ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขนฺติ เอวํ วุตฺตทุกฺขํ. สเจ ภาสิตํ ภเวยฺยาติ อิมํ อีทิสํ ทุกฺขํ สนฺธาย อายสฺมตา สมิทฺธินา ภาสิตํ สิยา นุ ภควา, อวิภชิตฺวา พฺยากรณํ ยุตฺตเมวาติ อธิปฺปาโย.

299. Vaṭṭadukkhan (khổ trong vòng luân hồi) là khổ của sự luân hồi. Kilesadukkhan (khổ của phiền não) là khổ của sự thiêu đốt của tham ái sanh từ phiền não. Saṅkhāradukkhan (khổ của các pháp hữu vi) là khổ đã được nói đến như vầy: “Cái gì vô thường, cái ấy là khổ.” (Giải thích câu) Sace bhāsitaṃ bhaveyya (nếu đã được nói) là: Ý nghĩa là: “Bạch đức Thế Tôn, nếu Tôn giả Samiddhi đã nói liên quan đến loại khổ như thế này, thì việc trả lời không phân tích thực sự là hợp lý.”

๓๐๐. อุมฺมงฺคนฺติ อุมฺมุชฺชนํ, กถามุฬฺเหน อนฺตรา อญฺญาณวิสยปญฺหา อุมฺมงฺคํ. เตนาห – ‘‘ปญฺหาอุมฺมงฺค’’นฺติ เนว ทิพฺพจกฺขุนาติ กสฺมา วุตฺตํ. น หิ ตํ อโยนิโส อุมฺมุชฺชนํ ทิพฺพจกฺขุวิสยนฺติ? กามญฺเจตํ น ทิพฺพจกฺขุวิสยํ, ทิพฺพจกฺขุปริภณฺฑญาวิสยํ ปน สิยาติ ตถา วุตฺตํ. อธิปฺปาเยเนวาติ อุทายิตฺเถรสฺส อธิปฺปาเยเนว คยฺหมาเนน ตํ อโยนิโย อุมฺมุชฺชนํ อญฺญาสิ. สนฺนิสีทิตุํ ปุพฺเพ นิสินฺนากาเรน สนฺนิสีทิตุํ น สกฺโกติ. สมิทฺธิตฺเถเรน อนภิสงฺขตสฺเสว อตฺถสฺส กถิตตฺตา, ‘‘ยํ อภูตํ, ตเทว กเถสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อโยนิโส อุมฺมุชฺชิสฺสตี’’ติ. ติสฺโส เวทนา ปุจฺฉิตา, ‘‘กึ โส เวทิยตี’’ติ อวิภาเคน เวทิยมานสฺส ชาติตตฺตา. สุขาย เวทนาย หิตนฺติ สุขเวทนิยํ. เตนาห [Pg.378] – ‘‘สุขเวทนาย ปจฺจยภูต’’นฺติ. เสเสสูติ, ‘‘ทุกฺขเวทนิย’’นฺติอาทีสุ.

300. Ummaṅgan (sự trồi lên) là sự nổi lên. Câu hỏi về đối tượng của sự vô minh ở giữa (cuộc đối thoại) bởi người bị mê mờ trong câu chuyện là sự trồi lên. Do đó, (chú giải) đã nói: “Pañhāummaṅgan” (sự trồi lên của câu hỏi). Tại sao lại nói: “Không phải bằng thiên nhãn”? Chẳng phải sự trồi lên không như lý tác ý ấy là đối tượng của thiên nhãn sao? Mặc dù điều này không phải là đối tượng của thiên nhãn, nhưng nó có thể là đối tượng của trí tuệ là thành phần phụ của thiên nhãn, vì vậy đã được nói như thế. (Giải thích câu) Adhippāyeneva (chỉ bằng ý định) là: Ngài đã biết được sự trồi lên không như lý tác ý ấy bằng cách nắm bắt chính ý định của Trưởng lão Udāyi. (Vị ấy) không thể lắng xuống theo tư thế đã ngồi trước đó để lắng xuống. Do Trưởng lão Samiddhi đã nói về ý nghĩa không hề được tạo tác, nên đã được nói rằng: “Vị ấy sẽ nói về điều không có thật.” Do đó, (chú giải) đã nói: “Vị ấy sẽ trồi lên một cách không như lý tác ý.” Ba loại cảm thọ đã được hỏi đến, bởi vì điều được cảm nhận sanh khởi không có sự phân biệt (với câu hỏi): “Vị ấy cảm nhận điều gì?” (Giải thích câu) Sukhavedaniyaṃ (cảm thọ lạc) là: Có lợi ích cho cảm thọ lạc. Do đó, (chú giải) đã nói: “Là nhân duyên cho cảm thọ lạc.” (Giải thích câu) Sesesu (trong các trường hợp còn lại) là: Trong (các câu) “dukkhavedaniyaṃ” (cảm thọ khổ) v.v…

เหฏฺฐา ติกชฺฌานเจตนาติ เอตฺถ, ‘‘กุสลโต’’ติ อธิการโต รูปาวจรกุสลโต เหฏฺฐา ติกชฺฌานเจตนาติ อตฺโถ. เอตฺถาติ เอเตสุ กามาวจรรูปาวจรสุขเวทนิยกมฺเมสุ. อทุกฺขมสุขมฺปีติ ปิ-สทฺเทน อิฏฺฐารมฺมเณ สุขมฺปีติ อิมมตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ.

Ở đây, trong câu “tư tâm của ba thiền ở dưới,” ý nghĩa là: “Tư tâm của ba thiền ở dưới” so với thiền thiện thuộc sắc giới, theo như tiêu đề “từ pháp thiện.” (Giải thích câu) Ettha (ở đây) là: Trong các nghiệp thuộc dục giới và sắc giới có cảm thọ lạc này. (Giải thích câu) Adukkhamasukhampi (và cũng không khổ không lạc) là: Bằng từ “pi” (cũng), nó tóm kết ý nghĩa này là: “Và cũng có lạc ở trong đối tượng khả ái.”

ยทิ กายทฺวาเร ปวตฺตโต อญฺญตฺถ อทุกฺขมสุขํ ชเนติ, อถ กสฺมา, ‘‘ทุกฺขสฺเสว ชนนโต’’ติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘สา ปน เวทนา’’ติอาทิ.

Nếu (nghiệp ấy) sanh ra (thọ) không khổ không lạc ở nơi khác ngoài sự diễn tiến ở thân môn, vậy tại sao lại được nói là: “Do sự sanh khởi của chính khổ”? (Để trả lời,) ngài đã nói: “Tuy nhiên, cảm thọ ấy” v.v…

จตุตฺถชฺฌานเจตนาติ เอตฺถ อรูปาวจรกุสลเจตนาติปิ วตฺตพฺพํ. ยถา หิ ‘‘กาเยน วาจาย มนสา’’ติ เอตฺถ ยถาลาภคฺคหณวเสน มนสา สุขเวทนิยํ อทุกฺขมสุขเวทนิยนฺติ อยมตฺโถ อรูปาวจรกุสเลปิ ลพฺภตีติ สุขมฺปิ ชเนติ อุกฺกฏฺฐสฺส ญาณสมฺปยุตฺตกุสลสฺส โสฬสวิปากจิตฺตนิพฺพตฺตนโต, อยญฺจ นโย เหฏฺฐา, ‘‘อทุกฺขมสุขมฺปี’’ติ เอตฺถาปิ วตฺตพฺโพ. ปุพฺเพ ปริยายโต ทุกฺขเวทนา วุตฺตา, สุตฺตนฺตสํวณฺณนา เหสาติ อิทานิ นิปฺปริยายโต ปุน ทสฺเสตุํ, ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน เอตฺถ ทุกฺขเวทนิยํ ปวตฺติวเสเนว วฏฺฏตีติ. เอตสฺสาติ ทุกฺขเวทนิยสฺส ปวตฺติวเสเนว ยุชฺชมานตฺตา เอตสฺส วเสน สพฺพํ สุขเวทนิยํ อทุกฺขมสุขเวทนิยญฺจ ปวตฺติวเสเนว วตฺตุํ วฏฺฏติ.

Ở đây, trong câu “tư tâm của thiền thứ tư,” cũng nên được nói là: “Và tư tâm thiện thuộc vô sắc giới.” Ví như ở đây, trong câu “bằng thân, bằng lời, bằng ý,” theo cách thức nắm bắt những gì có được, ý nghĩa này là “cảm thọ lạc” và “cảm thọ không khổ không lạc” bằng ý cũng được tìm thấy trong (tâm) thiện vô sắc giới. (Nghiệp ấy) cũng sanh ra lạc, do sự sanh khởi của mười sáu tâm quả từ (tâm) thiện tương ưng với trí tuệ ở bậc tối thượng. Và phương pháp này cũng nên được áp dụng ở dưới, trong trường hợp “và cũng không khổ không lạc.” Trước đây, cảm thọ khổ đã được nói đến một cách gián tiếp. Vì đây là phần chú giải kinh, nên bây giờ để chỉ ra một lần nữa một cách trực tiếp, (chú giải) đã nói: “Hơn nữa” v.v… Do đó, ở đây (nghiệp) có cảm thọ khổ là hợp lý chỉ theo phương diện kiếp sống hiện hữu. (Giải thích câu) Etassa (của điều này) là: Do (nghiệp) có cảm thọ khổ chỉ thích hợp theo phương diện kiếp sống hiện hữu, nên bằng phương diện này, thật hợp lý để nói rằng tất cả (nghiệp) có cảm thọ lạc và (nghiệp) có cảm thọ không khổ không lạc (chỉ áp dụng) theo phương diện kiếp sống hiện hữu.

อาลโยติ อภิรุจิ. มหากมฺมวิภงฺคญาณนฺติ มหติ กมฺมวิภชเน ญาณํ, มหนฺตํ วา กมฺมวิภชนญาณํ. ภาชนํ นาม นิทฺเทโส, อยํ ปน อุทฺเทโสติ กตฺวา อาห – ‘‘กตเม จตฺตาโร…เป… มาติกาฏฺฐปน’’นฺติ.

Ālaya có nghĩa là sự ưa thích. Mahākammavibhaṅgañāṇa có nghĩa là trí tuệ ở trong sự phân tích về nghiệp vĩ đại, hoặc là trí tuệ phân tích về nghiệp vĩ đại. Bhājana có nghĩa là sự trình bày chi tiết, còn đây là sự trình bày tóm tắt, do thực hiện như vậy nên đã nói rằng: ‘Bốn loại nào… cho đến… sự sắp đặt đề mục.’

๓๐๑. ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ ยถาอุทฺทิฏฺฐสฺส มหากมฺมวิภงฺคญาณสฺส อภาชนภาวโต, ปุจฺฉานุสนฺธิอชฺฌาสยานุสนฺธีสุ จ อนนฺโตคธตฺตา. เตนาห ‘‘อิทํ หี’’ติอาทิ. อิทํ อารมฺมณํ กตฺวาติ อิธ, ‘‘ปาณาติปาตึ อทินฺนาทายิ’’นฺติอาทินา ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน วุตฺตํ กมฺมวิภงฺคํ อารพฺภ. อิมํ ปจฺจยํ ลภิตฺวาติ ตสฺเสว เววจนํ. อิทํ ทสฺสนํ คณฺหนฺตีติ อิทํ, ‘‘อตฺถิ กิร, โภ, ปาปกานิ กมฺมานิ, นตฺถิ กิร, โภ, ปาปกานิ กมฺมานี’’ติ จ อาทีนิ หตฺถิทสฺสกอนฺธาวิย ทิฏฺฐมตฺเต เอว ฐตฺวา อจิตฺตกทสฺสนญฺจ คณฺหนฺติ. วีริยํ กิเลสานํ อาตาปนวเสน อาตปฺปํ, ตเทว ปทหวเสน ปธานํ, [Pg.379] ปุนปฺปุนํ ยุญฺชนวเสน อนุโยโค, ตถา ภาวนาย นปฺปมชฺชติ เอเตนาติ อปฺปมาโท, สมฺมา โยนิโส มนสิ กโรติ เอเตนาติ สมฺมามนสิกาโรติ วุจฺจตีติ อธิปฺปาเยน, ‘‘ปญฺจปิ วีริยสฺเสว นามานี’’ติ อาห. อปฺปมาโท วา สติยา อวิปฺปวาโส. ยสฺมึ มนสิกาเร สติ ตสฺส ทิพฺพจกฺขุญาณํ อิชฺฌติ, อยเมตฺถ สมฺมามนสิกาโรติ เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เจโตสมาธินฺติ ทิพฺพจกฺขุญาณสหคตํ จิตฺตสมาธึ. เตนาห ‘‘ทิพฺพจกฺขุสมาธิ’’นฺติ. อญฺญถาติ อกุสลกมฺมกรณโต อญฺญถา, ตํ ปน กุสลกมฺมกรณํ โหตีติ อาห – ‘‘เย ทสฺสนฺนํ กุสลานํ กมฺมปถานํ ปูริตตฺตา’’ติ ทิฏฺฐิถาเมนาติ ทิฏฺฐิวเสน ทิฏฺฐิพเลน. ทิฏฺฐิปรามาเสนาติ ทิฏฺฐิวเสน ธมฺมสภาวํ อติกฺกมิตฺวา ปรามาเสน. อธิฏฺฐหิตฺวาติ, ‘‘อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญ’’นฺติ อธิฏฺฐาย อภินิวิสิตฺวา. อาทิยิตฺวาติ ทฬฺหคฺคาหํ คเหตฺวา. โวหรตีติ อตฺตโน คหิตคฺคหณํ ปเรสํ ทีเปนฺโต โวหรติ.

301. Sự liên kết riêng lẻ (không được thực hiện) do không phải là sự trình bày chi tiết về trí tuệ phân tích về nghiệp vĩ đại đã được nêu tóm tắt, và do không được bao gồm trong sự liên kết về câu hỏi và sự liên kết về ý muốn. Do đó, đã nói rằng: ‘Vì rằng điều này’ v.v... Idaṃ ārammaṇaṃ katvā có nghĩa là ở đây, liên quan đến sự phân tích về nghiệp đã được nói đến với sự xác định về cá nhân bằng (cách nói) rằng: ‘Là người sát sanh, là người trộm cắp’ v.v... Imaṃ paccayaṃ labhitvā là từ đồng nghĩa của chính từ ấy. Idaṃ dassanaṃ gaṇhanti có nghĩa là họ nắm giữ quan điểm này, (tức là) các quan điểm như: ‘Thưa ngài, dường như có các nghiệp xấu ác’ và ‘Thưa ngài, dường như không có các nghiệp xấu ác,’ giống như những người mù xem voi, chỉ đứng lại ở điều được thấy và nắm giữ cả quan điểm không suy xét. Vīriya (tinh tấn) là ātappa (sự nhiệt tâm) theo nghĩa là sự thiêu đốt các phiền não, chính điều ấy là padhāna (sự nỗ lực) theo nghĩa là sự cố gắng, là anuyogo (sự chuyên cần) theo nghĩa là sự chuyên chú nhiều lần, cũng vậy là appamādo (sự không dể duôi) do nhờ đó không dể duôi trong sự tu tiến, là sammāmanasikāro (sự tác ý đúng đắn) do nhờ đó tác ý đúng đắn và hợp lý, với ý nghĩa này nên đã nói rằng: ‘Cả năm cũng chính là các tên gọi của tinh tấn.’ Hoặc appamādo là sự không rời xa của niệm. Khi có sự tác ý nào mà trí tuệ thiên nhãn của vị ấy được thành tựu, thì sự tác ý này ở đây là sammāmanasikāro, ý nghĩa ở đây cần được hiểu là như vậy. Cetosamādhi có nghĩa là sự định tâm đi chung với trí tuệ thiên nhãn. Do đó, đã nói rằng: ‘Sự định của thiên nhãn.’ Aññathā có nghĩa là khác với việc làm nghiệp bất thiện. Và điều ấy là việc làm nghiệp thiện, nên đã nói rằng: ‘Do đã làm cho sung mãn mười thiện nghiệp đạo.’ Diṭṭhithāmena có nghĩa là bằng quan điểm, bằng sức mạnh của quan điểm. Diṭṭhiparāmāsena có nghĩa là bằng quan điểm, bằng sự chấp thủ sai lầm sau khi đã vượt qua bản chất của các pháp. Adhiṭṭhahitvā có nghĩa là sau khi đã xác định và cố chấp rằng: ‘Chỉ điều này là thật, điều khác là sai lầm.’ Ādiyitvā có nghĩa là sau khi đã nắm giữ một cách chắc chắn. Voharati có nghĩa là vị ấy tuyên bố, trong khi trình bày cho những người khác về sự nắm giữ mà mình đã nắm giữ.

๓๐๒. ตตฺรานนฺทาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. อิทมฺปีติ อิทํ วจนํ. ‘‘ตตฺรานนฺทา’’ติ เอวมาทิวจนมฺปีติ อตฺโถ. น มหากมฺมวิภงฺคญาณสฺส ภาชนํ ตสฺส อนิทฺเทสภาวโต. อสฺสาติ มหากมฺมวิภงฺคญาณสฺส มาติกาฏฺฐปนเมว ทิพฺพจกฺขุกานํ สมณพฺราหฺมณานํ วเสน อนุญฺญาตพฺพสฺส จ ทสฺสนวเสน อุทฺเทสภาวโต. เตนาห ‘‘เอตฺถ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอตฺถ ปนาติ ‘‘ตตฺรานนฺทา’’ติอาทิปาเฐ. เอเตสํ ทิพฺพจกฺขุกานนฺติ เอเตสํ เหฏฺฐา จตูสุปิ วาเรสุ อาคตานํ ทิพฺพจกฺขุกานํ. เอตฺตกาติ เอกจฺจิยา สจฺจคิรา. อนุญฺญาตาติ อนุชานิตา. อนนุญฺญาตาติ ปฏิกฺเขปิตา. อิธ อนนุญฺญาตมุเขน ทีปิตํ อนนุญฺญาตภาวมตฺตํ. ตตฺรานนฺทาติอาทิเก ตตฺราติ นิทฺธารเณ ภุมฺมนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘เตสุ จตูสุ สมณพฺราหฺมเณสู’’ติ อาห. อิทํ วจนํ ‘‘อตฺถิ กิร, โภ…เป… วิปาโก’’ติ อิทํ เอวํ วุตฺตํ. อสฺสาติ ตถาวาทิโน สมณพฺราหฺมณสฺส. อญฺเญนากาเรนาติ ‘‘โย กิร, โภ’’ติอาทินา วุตฺตการณโต อญฺเญน การเณน. ทฺวีสุ ฐาเนสูติ ‘‘อตฺถิ กิร, โภ…เป… วิปาโก’’ติ จ, ‘‘อปายํ…เป… นิรยํ อุปปนฺน’’นฺติ จ อิเมสุ [Pg.380] ทฺวีสุ ปาฐปเทเสสุ. อนุญฺญาตา ตทตฺถสฺส อตฺถิภาวโต. ตีสุ ฐาเนสูติ ‘‘โย กิร, โภ…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ’’, ‘‘ยมฺปิ โส…เป… เต สญฺชานนฺติ’’, ‘‘ยมฺปิ โส ยเทว…เป… โมฆมญฺญ’’นฺติ อิเมสุ ตีสุ ปาฐปเทเสสุ. อนนุญฺญาตา ตทตฺถสฺสาเนกนฺติกตฺตา มิจฺฉาภินิเวสโต จ. เตนาห ภควา – ‘‘อญฺญถา หิ, อานนฺท, ตถาคตสฺส มหากมฺมวิภงฺคญาณ’’นฺติ. ยถา เต อปฺปหีนวิปลฺลาสา ปเทสญาณสมณพฺราหฺมณา กมฺมวิภงฺคํ สญฺชานนฺติ, ตโต อญฺญถาว สพฺพโส ปหีนวิปลฺลาสสฺส ตถา อาคมนาทิอตฺเถน ตถาคตสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส มหากมฺมวิภงฺคญาณํ โหตีติ อตฺโถ.

302. Ở đây, trong câu Tatrānanda, từ iti có nghĩa là v.v... Idampi có nghĩa là lời nói này. Ý nghĩa là: ‘Lời nói này bắt đầu bằng Tatrānanda v.v…’ Không phải là sự trình bày chi tiết về trí tuệ phân tích về nghiệp vĩ đại do không phải là sự trình bày chi tiết về điều ấy. Assa có nghĩa là của trí tuệ phân tích về nghiệp vĩ đại này. Chỉ là sự sắp đặt đề mục do là sự trình bày tóm tắt bằng cách trình bày về điều cần được chấp thuận tùy theo các vị Sa-môn, Bà-la-môn có thiên nhãn. Do đó, đã nói rằng: ‘Còn ở đây’ v.v... Trong ấy, ettha pana có nghĩa là trong bài kinh bắt đầu bằng tatrānanda. Etesaṃ dibbacakkhukānaṃ có nghĩa là của các vị có thiên nhãn này, tức là của các vị có thiên nhãn đã xuất hiện trong cả bốn trường hợp ở dưới. Ettaka có nghĩa là một lời nói chân thật nào đó. Anuññātā có nghĩa là được cho phép. Ananuññātā có nghĩa là bị bác bỏ. Ở đây, chỉ có trạng thái không được chấp thuận là được trình bày bằng phương cách không được chấp thuận. Trong (câu) bắt đầu bằng Tatrānanda, trong khi trình bày rằng từ tatra là ở cách định vị trong ý nghĩa xác định, ngài đã nói rằng: ‘Ở trong bốn vị Sa-môn, Bà-la-môn ấy.’ Lời nói này: ‘Thưa ngài, dường như có… cho đến… quả dị thục’ là lời nói này đã được nói đến như vậy. Assa có nghĩa là của vị Sa-môn, Bà-la-môn có lời nói như vậy. Aññenākārena có nghĩa là bằng lý do khác với lý do đã được nói đến bắt đầu bằng: ‘Thưa ngài, người nào.’ Dvīsu ṭhānesu có nghĩa là trong hai đoạn văn này: ‘Thưa ngài, dường như có… cho đến… quả dị thục’ và ‘cõi khổ… cho đến… sanh vào địa ngục.’ (Các câu này) được chấp thuận do ý nghĩa của chúng là có thật. Tīsu ṭhānesu có nghĩa là trong ba đoạn văn này: ‘Thưa ngài, người nào… cho đến… sanh vào địa ngục,’ ‘Và điều nào mà vị ấy… cho đến… các vị ấy nhận biết,’ ‘Và điều nào mà vị ấy, bất cứ điều gì… cho đến… điều khác là sai lầm.’ (Các câu này) không được chấp thuận do ý nghĩa của chúng là không nhất định và do sự cố chấp sai lầm. Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng: ‘Này Ānanda, trí tuệ phân tích về nghiệp vĩ đại của Như Lai là khác hẳn.’ Ý nghĩa là: Trí tuệ phân tích về nghiệp vĩ đại của bậc Chánh Đẳng Giác, của đấng Như Lai – là vị có các điên đảo đã được đoạn trừ một cách toàn diện, là vị Như Lai theo ý nghĩa đã đến như vậy v.v… – là khác hẳn với cách mà các vị Sa-môn, Bà-la-môn có trí tuệ cục bộ, là những vị có các điên đảo chưa được đoạn trừ, nhận biết về sự phân tích về nghiệp.

๓๐๓. อิมินา ทิพฺพจกฺขุเกน ยํ กมฺมํ กโรนฺโต ทิฏฺโฐ, ตโต ปุพฺเพติ โยชนา. ตโตติ ตโต กริยมานกมฺมโต ปุพฺเพ. ขนฺโทติ กุมาโร. สิโวติ อิสฺสโร. ปิตามโหติ พฺรหฺมา. อิสฺสราทีหีติ อิสฺสรพฺรหฺมปชาปติอาทีหิ. วิสฏฺโฐติ นิมฺมิโต. มิจฺฉาทสฺสเนนาติ มิจฺฉาทสฺสนวเสน. ยนฺติ ยํ กมฺมํ. ตตฺถาติ เตสุ ปาณาติปาตาทิวเสน ปวตฺตกมฺเมสุ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ ตสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ ปฏิสํเวเทตีติ โยชนา. อุปปชฺชิตฺวาติ ทุติยภเว นิพฺพตฺติตฺวา. อปรสฺมึ ปริยาเยติ อญฺญสฺมึ ยตฺถ กตฺถจิ ภเว.

303. Sự liên kết là: Trước nghiệp ấy, tức là nghiệp mà người ấy được vị có thiên nhãn này nhìn thấy đang thực hiện. Tato có nghĩa là trước nghiệp đang được thực hiện ấy. Khando có nghĩa là thần Kumāra. Sivo có nghĩa là thần Issara. Pitāmaho có nghĩa là Phạm Thiên. Issarādīhi có nghĩa là bởi các vị thần Issara, Phạm Thiên, Pajāpati v.v... Visaṭṭho có nghĩa là được tạo ra. Micchādassanena có nghĩa là bằng tà kiến. Yaṃ có nghĩa là nghiệp nào. Tattha có nghĩa là trong các nghiệp đã diễn tiến bằng cách sát sanh v.v... ấy. Sự liên kết là: Diṭṭheva dhamme có nghĩa là vị ấy cảm nhận quả dị thục ngay trong chính sự hiện hữu ấy. Upapajjitvā có nghĩa là sau khi đã sanh ở kiếp sống thứ hai. Aparasmiṃ pariyāye có nghĩa là trong một kiếp sống nào đó khác.

เอกํ กมฺมราสินฺติ ปาณาติปาตาทิเภเทน เอกํ กมฺมสมุทายํ. เอกํ วิปากราสินฺติ ตสฺเสว องฺเคน เอกํ วิปากสมุทายํ. อิมินาติ ยถาวุตฺเตน ทิพฺพจกฺขุเกน สมเณน พฺราหฺมเณน วา อทิฏฺฐา. ตโยติ ‘‘ปุพฺเพ วาสฺส ตํ กตํ โหตี’’ติอาทินา วุตฺตา ตโย. ทฺเว วิปากราสีติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนิโย อปราปริยายเวทนิโยติ ทฺเว วิปากราสี. อุปปชฺชเวทนิยํ ปน เตน ทิฏฺฐํ, ตสฺมา ‘‘ทฺเว’’ติ วุตฺตํ. ทิฏฺโฐ เอโก, อทิฏฺฐา ตโยติ ทิฏฺเฐ จ อทิฏฺเฐ จ จตฺตาโร กมฺมราสี, ตถา ทิฏฺโฐ เอโก, อทิฏฺฐา ทฺเวติ ตโย วิปากราสี. อิมานิ สตฺต ฐานานีติ ยถาวุตฺตานิ สตฺต ญาณสฺส ปวตฺตนฏฺฐานานิ. ‘‘อิมสฺส นาม กมฺมสฺส อิทํ ผลํ นิพฺพตฺต’’นฺติ กมฺมสฺส, ผลสฺส วา อทิฏฺฐตฺตา, ‘‘ทุติยวาเร ทิพฺพจกฺขุเกน กิญฺจิ น ทิฏฺฐ’’นฺติ วุตฺตํ. ปฐมํ วุตฺตนเยน ตโย กมฺมราสี เวทิตพฺพา, อิธ ทิพฺพจกฺขุเกน ทิฏฺฐสฺส อภาวโต, ‘‘ปจฺจตฺตฏฺฐานานี’’ติ วุตฺตํ.

“Một nhóm nghiệp” có nghĩa là một tập hợp nghiệp với sự phân biệt của sát sanh v.v... “Một nhóm quả” có nghĩa là một tập hợp quả do thành phần của chính nghiệp ấy. “Bởi điều này” có nghĩa là: đã không được thấy bởi vị Sa-môn hay Bà-la-môn với thiên nhãn như đã được nói. “Ba” có nghĩa là: ba đã được nói đến qua câu bắt đầu bằng “hoặc nghiệp ấy đã được người ấy làm trong quá khứ”. “Hai nhóm quả” là hai nhóm quả: hiện báo và hậu báo. Còn quả sanh báo đã được vị ấy thấy, do đó được nói là “hai”. Một đã được thấy, ba không được thấy, như vậy là bốn nhóm nghiệp gồm cái đã thấy và những cái không thấy. Tương tự, một đã được thấy, hai không được thấy, như vậy là ba nhóm quả. “Bảy trường hợp này” là bảy nơi vận hành của trí tuệ như đã được nói. Do không thấy được nghiệp hoặc quả rằng “quả này đã sanh khởi cho nghiệp tên này”, nên được nói là “trong lần thứ hai, không có gì được thấy bằng thiên nhãn”. Ba nhóm nghiệp nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở trước. Ở đây, do không có cái được thấy bằng thiên nhãn, nên được nói là “các trường hợp riêng biệt”.

ภวติ วฑฺฒติ เอเตนาติ ภพฺพํ, วฑฺฒินิมิตฺตํ. น ภพฺพํ อภพฺพนฺติ อาห ‘‘ภูตวิรหิต’’นฺติ. อตฺตโน ผเล ภาสนํ ทิพฺพนํ อาภาสนนฺติ อาห – ‘‘อาภาสติ อภิภวติ ปฏิพาหตี’’ติ. พลวกมฺมนฺติ มหาสาวชฺชํ กมฺมํ ครุสมาเสวิตาทิเภทํ. อาสนฺเนติ มรเณ, อภิณฺหํ อุปฏฺฐาเนน วา [Pg.381] ตสฺส มรณจิตฺตสฺส อาสนฺเน. พลวกมฺมนฺติ ครุสมาเสวิตตาทิวเสน พลวํ กุสลกมฺมํ. ทุพฺพลกมฺมสฺสาติ อตฺตโน ทุพฺพลสฺส. อาสนฺเน กุสลํ กตนฺติ อิธาปิ อาสนฺนตา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

“Bhabbaṃ” là cái khiến cho (nó) hiện hữu, tăng trưởng, là dấu hiệu của sự tăng trưởng. Không có khả năng là “abhabbaṃ”, (Ngài) nói là “thiếu vắng thực chất”. Sự chiếu sáng, sự rực rỡ trong quả của chính nó là “ābhāsanaṃ”, (Ngài) nói là “chiếu sáng, lấn át, ngăn cản”. “Nghiệp có năng lực” là nghiệp có tội lỗi lớn với sự phân biệt như đã được thực hành nặng nề v.v... “Āsanne” có nghĩa là: lúc lâm chung, hoặc gần kề với tâm tử của người ấy do sự hiện khởi thường xuyên. “Nghiệp có năng lực” là nghiệp thiện có năng lực do đã được thực hành nặng nề v.v... “Của nghiệp yếu kém” có nghĩa là của chính nghiệp yếu kém của mình. “Nghiệp thiện đã làm lúc cận tử”, ở đây cũng vậy, sự cận kề nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở trước.

อุปฏฺฐานากาเรนาติ มรณสฺส อาสนฺนกาเล กมฺมสฺส อุปฏฺฐานากาเรน. ตสฺสาติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส. นิพฺพตฺติการณภูตํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ อกุสลนฺติ โยชนา. ติตฺถิยา กมฺมนฺตรวิปากนฺตเรสุ อกุสลตาย ยํ กิญฺจิ กมฺมํ ยสฺส กสฺสจิ วิปากสฺส การณํ กตฺวา คณฺหนฺติ หตฺถิทสฺสกอนฺธาทโย วิย ทิฏฺฐมตฺตาภินิเวสิโนติ, ‘‘อญฺญติตฺถิยา…เป… อุปฏฺฐาตี’’ติ วุตฺตํ. อิตรสฺมินฺติ ภพฺพญฺเจว ภพฺพาภาสญฺจ, ภพฺพํ อภพฺพาภาสนฺติ อิมสฺมึ ทฺวเย. เอเสว นโย ปฐมทุติยปุคฺคลวเสน ปุริมานํ ทฺวินฺนํ กมฺมานํ โยชนานโย วุตฺโต อุปฏฺฐานาการวเสน. อยเมว ตติยจตุตฺถปุคฺคลวเสน ปจฺฉิมานํ ทฺวินฺนํ กมฺมานํ โยชนานโย. ตติยสฺส หิ กมฺมสฺส กุสลตฺตา ตสฺส จ สคฺเค นิพฺพตฺตตฺตา ตตฺถ การณภูตํ กุสลํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ; ตถา จตุตฺถสฺสปิ กมฺมสฺส กุสลตฺตา, ตสฺส ปน นิรเย นิพฺพตฺตตฺตา ตตฺถ นิพฺพตฺติการณภูตํ อญฺญติตฺถิยานํ อกุสลํ หุตฺวา อุปฏฺฐาตีติ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“Theo cách hiện khởi” có nghĩa là: theo cách hiện khởi của nghiệp vào lúc gần kề cái chết. “Của người ấy” có nghĩa là: của cá nhân ấy. Cách kết nối là: nghiệp bất thiện hiện khởi sau khi đã trở thành nguyên nhân tái sanh. Do ngoại đạo không thiện xảo về sự khác biệt của nghiệp và sự khác biệt của quả, họ chấp nhận bất cứ nghiệp nào làm nguyên nhân cho bất cứ quả nào, giống như những người mù từ khi sinh ra nhìn thấy con voi, chỉ cố chấp vào những gì mình thấy, vì vậy được nói là “các ngoại đạo khác... hiện khởi”. “Trong trường hợp khác” có nghĩa là: trong hai trường hợp này: vừa có khả năng vừa có vẻ có khả năng, và có khả năng nhưng có vẻ không có khả năng. Chính phương pháp này là phương pháp kết nối của hai nghiệp trước đối với người thứ nhất và thứ hai, được nói theo cách hiện khởi. Đây chính là phương pháp kết nối của hai nghiệp sau đối với người thứ ba và thứ tư. Thật vậy, đối với người thứ ba, do nghiệp là thiện và do người ấy tái sanh ở cõi trời, nghiệp thiện hiện khởi sau khi đã trở thành nguyên nhân tái sanh ở đó. Tương tự, đối với người thứ tư, do nghiệp là thiện, nhưng do người ấy tái sanh ở địa ngục, nghiệp bất thiện của các ngoại đạo khác hiện khởi sau khi đã trở thành nguyên nhân tái sanh ở đó. Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, điều đó thực sự dễ hiểu.

มหากมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải minh các ý nghĩa ẩn mật trong bài chú giải kinh Đại Phân Biệt Về Nghiệp đã hoàn tất.

๗. สฬายตนวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải kinh Phân Biệt Sáu Xứ

๓๐๔. เวทิตพฺพานีติ เอตฺถ ยถา วิทิตานิ ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ วฏฺฏทุกฺขสมติกฺกมาย โหนฺติ, ตถา เวทนํ อธิปฺเปตนฺติ อาห – ‘‘สหวิปสฺสเนน มคฺเคน ชานิตพฺพานี’’ติ. ตตฺถ วิปสฺสนาย อารมฺมณโต มคฺเคน อสมฺโมหโต ชานนํ ทฏฺฐพฺพํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. มโน สวิเสสํ อุปวิจรติ อารมฺมเณ ปวตฺตติ เอเตหีติ มโนปวิจารา, วิตกฺกวิจารา. อารมฺมเณ หิ อภินิโรปนานุมชฺชเนหิ วิตกฺกวิจาเรหิ สห จิตฺตํ ปวตฺตติ, น ตพฺพิรหิตํ. เตนาห ‘‘วิตกฺกวิจารา’’ติอาทิ. สตฺตา ปชฺชนฺติ เอเตหิ ยถารหํ วฏฺฏํ วิวฏฺฏญฺจาติ สตฺตปทา[Pg.382], เคหนิสฺสิตา วฏฺฏปทา. โยคฺคานํ ทมนอาจริยา โยคฺคาจริยา. เตนาห ‘‘ทเมตพฺพทมกาน’’นฺติ. เสสนฺติ วุตฺตาวเสสํ เอกสตฺตติวิธวิญฺญาณํ สผสฺสรูปกสฺเสว อธิปฺเปตตฺตา.

304. Ở đây, trong câu “cần được biết đến”, (Ngài) muốn nói đến sự hiểu biết theo cách mà sáu nội xứ khi được biết đến sẽ dẫn đến việc vượt qua khổ luân hồi, nên (Ngài) nói: “cần được biết đến bằng đạo lộ cùng với tuệ quán”. Ở đó, sự biết nên được thấy là: bằng tuệ quán thông qua đối tượng, bằng đạo lộ thông qua sự không mê mờ. Trong các câu còn lại cũng theo phương pháp này. “Manopavicārā” (những sự du hành của ý) là những cái mà ý du hành, vận hành một cách đặc biệt trên đối tượng nhờ vào chúng, (chúng) là tầm và tứ. Thật vậy, tâm vận hành trên đối tượng cùng với tầm và tứ qua việc hướng đến và thẩm sát, chứ không tách rời khỏi chúng. Do đó, (Ngài) nói “tầm và tứ” v.v... “Sattapadā” (bảy nền tảng) là những cái mà chúng sanh đi đến luân hồi và thoát khỏi luân hồi một cách tương xứng nhờ vào chúng. Các nền tảng luân hồi là những cái liên hệ đến gia đình. “Yoggācariyā” (bậc thầy của hành giả) là những bậc thầy điều phục các hành giả. Do đó, (Ngài) nói “của những người điều phục những ai cần được điều phục”. “Phần còn lại” có nghĩa là bảy mươi mốt loại thức còn lại đã được nói, vì chỉ có thức cùng với xúc và sắc mới được nhắm đến.

๓๐๕. อิธาติ อิมิสฺสํ ฉวิญฺญาณกายเทสนายํ. มโนธาตุตฺตยวินิมุตฺตเมว มโนวิญฺญาณธาตูติ เวทิตพฺพํ.

305. “Ở đây” có nghĩa là: trong bài thuyết giảng về sáu thân thức này. Cần phải hiểu rằng chính cái được giải thoát khỏi ba ý giới là ý thức giới.

จกฺขุมฺหิ สมฺผสฺโสติ จกฺขุํ นิสฺสาย อุปฺปนฺโน สมฺผสฺโส. เตนาห – ‘‘จกฺขุวิญาณสมฺปยุตฺตสมฺผสฺสสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ.

“Xúc tại mắt” có nghĩa là xúc sanh khởi nương vào mắt. Do đó, (Ngài) nói: “Đây là tên gọi của xúc tương ưng với nhãn thức”.

ยถา เกวเลน วิญฺญาเณน รูปทสฺสนํ น โหติ, เอวํ เกวเลน จกฺขุปสาเทนปีติ วุตฺตํ ‘‘จกฺขุวิญฺญาเณนา’’ติ. เตน ปาฬิยํ จกฺขุนาติ นิสฺสยมุเขน นิสฺสิตกิจฺจํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. อารมฺมณวเสนาติ อารมฺมณปจฺจยภาเวน. ‘‘อุปวิจรติ’’จฺเจว กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ตตฺถ วิตกฺกพฺยาปาโรปิ อตฺถีติ? สจฺจํ อตฺถิ. โส ปเนตฺถ ตคฺคติโกติ อาห – ‘‘วิตกฺโก ตํสมฺปยุตฺโต จา’’ติ. สมฺปยุตฺตธมฺมานมฺปิ อุปวิจรณํ วิตกฺกวิจารานํเยเวตฺถ กิจฺจนฺติ ‘‘วิตกฺกวิจารสงฺขาตา มโนปวิจารา’’ติ วุตฺตํ. โสมนสฺสยุตฺโต อุปวิจาโร โสมนสฺสูปวิจาโร ยถา ‘‘อาชญฺญรโถ’’ติ อาห ‘‘โสมนสฺเสน สทฺธิ’’นฺติอาทิ.

Giống như việc thấy sắc không xảy ra chỉ bằng thức đơn thuần, cũng vậy (không xảy ra) chỉ bằng thần kinh thị giác đơn thuần, vì thế được nói là “bằng nhãn thức”. Bằng câu đó, (Ngài) chỉ ra rằng trong bản Pāli, câu “bằng mắt” được nói đến là chức năng của cái được nương tựa thông qua phương diện của cái nương tựa. “Do năng lực của đối tượng” có nghĩa là do trạng thái làm duyên đối tượng. Tại sao chỉ nói là “du hành”? Chẳng phải ở đó cũng có hoạt động của tầm hay sao? Thật vậy, có. Ở đây, nó (tầm) có cùng một hướng đi, (Ngài) nói: “tầm và cái tương ưng với nó”. Sự du hành của cả các pháp tương ưng ở đây chính là nhiệm vụ của tầm và tứ, vì vậy được nói là “những sự du hành của ý được gọi là tầm và tứ”. Sự du hành đi cùng với hỷ là “somanassūpavicāro”, giống như “ājaññaratho” (cỗ xe ngựa thuần chủng), (Ngài) nói “cùng với hỷ” v.v...

๓๐๖. อุปวิจารานํ อุปสฺสยฏฺเฐน เคหํ วิยาติ เคหํ, รูปาทโยติ อาห – ‘‘เคหสฺสิตานีติ กามคุณนิสฺสิตานี’’ติ. นิจฺจสญฺญาทินิกฺขมนโต เนกฺขมฺมํ วิปสฺสนาติ, ‘‘เนกฺขมฺมสฺสิตานีติ วิปสฺสนานิสฺสิตานี’’ติ วุตฺตํ. อิฏฺฐานนฺติ กสิวณิชฺชาทิวเสน ปริยิฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘ปริเยสิตาน’’นฺติ. ปิยภาโว ปน กนฺตสทฺเทเนว กถิโตติ กามิตพฺพานํ มโน รเมตีติ มโนรมานํ. โลเกน อามสียตีติ โลกามิสํ, ตณฺหา. ตาย คเหตพฺพตาย อิฏฺฐภาวาปาทเนน ปฏิสงฺขตตาย จ ปฏิสํยุตฺตานํ. อตีเต กตํ อุปฺปชฺชติ อารมฺมณิกอนุภวนสฺส อสมฺภวโตติ อธิปฺปาโย. เอทิสํ อนุสฺสรณํ ทิฏฺฐคฺคหณานุสฺสเรน จ โหตีติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ยถาห’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

306. “Gehaṃ” (gia) là như ngôi nhà (gehaṃ) theo nghĩa là nơi nương tựa (upassayaṭṭhena) của các sự thẩm sát (upavicārānaṃ). (Ngài) đã nói rằng: “Các sắc... (rūpādayo)”, (nghĩa là) “nương tựa vào gia (gehassitāni) là nương tựa vào các dục trưởng dưỡng (kāmaguṇanissitāni)”. Sự xuất ly (nekkhammaṃ) là tuệ quán (vipassanā) do sự thoát ra khỏi thường tưởng v.v... (niccasaññādinikkhamanato). (Do đó) đã được nói rằng: “Nương tựa vào sự xuất ly (nekkhammassitāni) là nương tựa vào tuệ quán (vipassanānissitāni)”. (Ngài) đã nói “của những thứ được tìm cầu (pariyesitānaṃ)” (để giải thích) “của những thứ khả ái (iṭṭhānaṃ)”, (nghĩa là) được tìm cầu (pariyiṭṭhāni) bằng cách canh tác, buôn bán v.v... Còn trạng thái đáng yêu (piyabhāvo) đã được nói đến bằng chính từ “đáng mến” (kantasaddena). “Của những thứ làm vui thích tâm (manoramānaṃ)” (nghĩa là) làm cho tâm (mano) của những người đáng ham muốn (kāmitabbānaṃ) được vui thích (rameti). “Thế gian lợi dưỡng (lokāmisaṃ)” là cái được thế gian (lokena) nắm lấy (āmasīyati), (đó là) ái (taṇhā). Của những thứ tương ứng (paṭisaṃyuttānaṃ) do phải được nắm giữ bởi ái ấy (tāya gahetabbatāya), do được tạo ra thành trạng thái khả ái (iṭṭhabhāvāpādanena), và do được tuệ quán xem xét (paṭisaṅkhatatāya). Ý nghĩa là (việc ấy) đã được làm trong quá khứ (atīte kataṃ) sanh khởi (uppajjati) vì không thể có sự kinh nghiệm đối tượng (ārammaṇikaanubhavanassa asambhavato). Để chỉ ra rằng sự tùy niệm như vậy (edisaṃ anussaraṇaṃ) cũng xảy ra do sự tùy niệm về việc chấp thủ tà kiến (diṭṭhaggahaṇānussarena), (ngài) đã nói “như đã nói (yathāha)” v.v...

อนิจฺจาการนฺติ หุตฺวา อภาวาการํ. วิปริณามวิราคนิโรธนฺติ ชราย มรเณน จาติ ทฺเวธา วิปริณาเมตพฺพญฺเจว, ตโต เอว ปโลกิตํ ภงฺคญฺจ. อฏฺฐกถายํ ปน ยสฺมา อุปฺปนฺนํ รูปํ เตเนวากาเรน น ติฏฺฐติ[Pg.383], อถ โข อุปฺปาทาวตฺถาสงฺขาตํ ปกตึ วิชหติ, วิชหิตญฺจ ชราวตฺถาย ตโต วิคจฺฉติ, วิคจฺฉนฺตญฺจ ภงฺคุปฺปตฺติยา นิรุชฺฌตีติ อิมํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ปกติวิชหเนนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. กามญฺเจตฺถ ‘‘ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต’’ติ วุตฺตํ, อนุโพธญาณํ ปน อธิปฺเปตํ วีถิปฏิปนฺนาย วิปสฺสนาย วเสนาติ ‘‘วิปสฺสนาปญฺญายา’’ติ วุตฺตํ อุปวิจารนิทฺเทสภาวโต. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘ฉสุทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต’’ติอาทิ. สงฺขารานํ เภทํ ปสฺสโตติ สพฺเพสํ สงฺขารานํ ขเณ ขเณ ภิชฺชนสภาวํ วีถิปฏิปนฺเนน วิปสฺสนาญาเณน ปสฺสโต. เตนาห ‘‘สงฺขารคตมฺหิ ติกฺเข’’ติอาทิ. ตตฺถ สงฺขาคตมฺหีติ สงฺขารคเต วิสยภูเต. ติกฺเขติ ภาวนาพเลน อินฺทฺริยานญฺจ สมตาย ติพฺเพ. สูเรติ ปฏิปกฺเขหิ อนภิภูตตาย, เตสญฺจ อภิภวนสมตฺถตาย วิสเท ปฏุภูเต ปวตฺตนฺเต.

“Trạng thái vô thường (aniccākāraṃ)” là trạng thái không hiện hữu sau khi đã hiện hữu. “Sự biến hoại, ly tham, đoạn diệt (vipariṇāmavirāganirodhaṃ)” là (trạng thái) cần được biến hoại theo hai cách là do già (jarāya) và do chết (maraṇena), và từ đó là sự tan rã (palokitaṃ) và sự hoại diệt (bhaṅgaṃ). Tuy nhiên, trong Chú giải, để chỉ ra sự khác biệt này: “Bởi vì sắc đã sanh không tồn tại với chính trạng thái ấy, mà nó từ bỏ bản chất được gọi là giai đoạn sanh, và cái đã từ bỏ thì rời khỏi đó do giai đoạn già, và cái đang rời khỏi thì diệt do sự sanh khởi của hoại diệt”, (nên) đã nói “do sự từ bỏ bản chất (pakativijahanena)” v.v... Và ở đây, mặc dù đã nói “của người thấy đúng như thật bằng chánh tuệ”, nhưng trí giác ngộ được ngụ ý theo nghĩa tuệ quán đã đi vào lộ trình, do đó đã nói “bằng tuệ quán” vì là phần giải thích về sự thẩm sát. Thật vậy, (ngài) sẽ nói: “Khi đối tượng khả ái xuất hiện ở sáu cửa” v.v... “Của người thấy sự tan rã của các hành” là của người thấy bằng trí tuệ quán đã đi vào lộ trình về bản chất tan rã trong từng khoảnh khắc của tất cả các hành. Do đó, (ngài) đã nói: “Khi (trí tuệ) sắc bén đối với các hành” v.v... Ở đó, “đối với các hành” là đối với các hành đã trở thành đối tượng. “Sắc bén” là mãnh liệt do sức mạnh của sự tu tập và do sự quân bình của các quyền. “Dũng mãnh” là trong sáng, bén nhạy, đang diễn tiến do không bị các pháp đối nghịch áp đảo và do có khả năng áp đảo chúng.

กิเลสานํ วิกฺขมฺภนวเสน วูปสนฺตตาย สนฺตจิตฺตสฺส, สํสาเร ภยสฺส อิกฺขนโต ภิกฺขุโน, อุตฺตริมนุสฺสธมฺมสนฺนิสฺสิตตฺตา อมานุสี รตีติ วิเวกรติ เนกฺขมฺมรติ. ยโต ยโตติ ยถา ยถา นยวิปสฺสนาทีสุ เยน เยน สมฺมสนากาเรนาติ อตฺโถ. ขนฺธานํ อุทยพฺพยนฺติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธานํ อุปฺปาทญฺจ ภงฺคญฺจ. อมตนฺตํ วิชานตนฺติ วิชานนฺตานํ วิญฺญูนํ อารทฺธวิปสฺสนานํ ตํ ปีติปาโมชฺชํ อมตาธิคมเหตุตาย อมตนฺติ เวทิตพฺพํ.

“Sự hoan hỷ phi nhân (amānusī rati)” là sự hoan hỷ trong độc cư, sự hoan hỷ trong xuất ly, (thuộc về) vị tỳ khưu có tâm an tịnh do sự lắng dịu theo cách trấn áp các phiền não, vị tỳ khưu thấy được sự đáng sợ trong vòng luân hồi, và do nương tựa vào pháp thượng nhân. “Bất cứ khi nào” có nghĩa là bất cứ khi nào, bằng bất cứ phương cách quán xét nào trong các pháp như tuệ quán theo phương pháp. “Sự sanh và diệt của các uẩn” là sự sanh và sự diệt của năm thủ uẩn. “Của những người biết được bất tử”, (nghĩa là) đối với những người có trí, những người đã khởi sự tuệ quán đang biết, hỷ và hân hoan ấy nên được biết là bất tử vì là nhân chứng đắc bất tử.

ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเตติ รูปาทิวเสน ฉพฺพิเธ อิฏฺฐารมฺมเณ ยถารหํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อาปาถคเต. วิสเย เจตํ ภุมฺมวจนํ.

“Khi đối tượng khả ái xuất hiện ở sáu cửa” (nghĩa là) khi sáu loại đối tượng khả ái theo cách của sắc v.v... xuất hiện ở sáu cửa một cách tương ứng. Và đây là cách dùng sở thuộc cách trong ý nghĩa đối tượng.

๓๐๗. ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํ. อนุตฺตรวิโมกฺโข นาม อรหตฺตํ อิธ อธิปฺเปตํ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน. กถํ ปน ตตฺถ ปิหํ อุปฏฺฐเปติ, น หิ อธิคตํ อรหตฺตํ อารมฺมณํ โหติ, น จ ตํ อารพฺภ ปิหา ปวตฺตตีติ? โก วา เอวมาห – ‘‘อรหตฺตํ อารมฺมณํ กตฺวา ปิหํ อุปฏฺฐเปตี’’ติ. อนุสฺสุติลทฺธํ ปน ปริกปฺปสิทฺธํ อรหตฺตํ อุทฺทิสฺส ปตฺถนํ ฐเปติ, ตตฺถ จิตฺตํ ปณิทหติ. เตนาห ภควา – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหํ ตทายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ. อายตนนฺติ อรหตฺตเมว ฉฬงฺคสมนฺนาคมาทิการณภาวโต, มนายตนธมฺมายตนภาวโต จ ตถา วุตฺตํ, ตํ ปเนตํ โทมนสฺสํ [Pg.384] ปตฺถนํ ปฏฺฐเปนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ ปตฺถนาย สหาวตฺตนโต. น หิ โลภโทสานํ สห วุตฺติ อตฺถิ. ปตฺถนามูลกตฺตาติ อิมินา อุปฏฺฐาปยโต ปทสฺส เหตุอตฺถโชตกตมาห. เอวนฺติ ‘‘กุทาสฺสุนามา’’ติอาทินา วุตฺตากาเรน. อุสฺสุกฺกาเปตุนฺติ ยถา มคฺเคน ฆเฏติ, เอวํ อุสฺสุกฺกาเปตุํ.

307. “Hiện tại” là hiện tại tương tục. Ở đây, “vô thượng giải thoát” được ngụ ý là A-la-hán quả do sự chỉ dẫn ở mức độ cao nhất. Nhưng làm thế nào (vị ấy) thiết lập sự khao khát đối với quả vị ấy? Vì A-la-hán quả đã chứng đắc không phải là đối tượng, và sự khao khát không khởi lên bằng cách lấy quả vị ấy làm đối tượng. Ai đã nói như vậy: “(Vị ấy) thiết lập sự khao khát bằng cách lấy A-la-hán quả làm đối tượng”? Trái lại, (vị ấy) đặt sự mong cầu hướng đến A-la-hán quả đã được biết qua truyền thống và thành tựu do tưởng tượng, (vị ấy) hướng tâm đến đó. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Khi nào ta sẽ có thể đạt đến và an trú trong xứ ấy?”. “Xứ” chính là A-la-hán quả, được gọi như vậy vì là nhân của sáu yếu tố v.v..., và vì là ý xứ và pháp xứ. Và ưu này sanh khởi cho người đang đặt sự mong cầu do nó đồng khởi với sự mong cầu. Vì không có sự đồng khởi của tham và sân. Bằng câu “do có sự mong cầu làm gốc”, (ngài) nói lên ý nghĩa chỉ nguyên nhân của từ “thiết lập”. “Như vậy” là theo cách đã được nói “Khi nào...” v.v... “Làm cho nỗ lực” là để nỗ lực bằng đạo, như vậy là làm cho nỗ lực.

๓๐๘. อญฺญาณุเปกฺขาติ อญฺญาณสหิตา อุเปกฺขา อสมเปกฺขนปวตฺตา. เตน เตน มคฺโคธินา ตสฺส ตสฺส อปายคมนียกิเลโสธิสฺส อนวเสสโต ชิตตฺตา ขีณาสโว นิปฺปริยายโต โอธิชิโน นาม; ตทภาวโต ปุถุชฺชโน นิปฺปริยายโตว อโนธิชิโน นาม; เสโข ปน สิยา ปริยายโต โอธิชิโนติ. ตมฺปิ นิวตฺเตนฺโต, ‘‘อขีณาสวสฺสาติ อตฺโถ’’ติ อาห. อายตึ วิปากํ ชินิตฺวาติ อปฺปวตฺติกรณวเสน สพฺพโส อายตึ วิปากํ ชินิตฺวา ฐิตตฺตา ขีณาสโวว นิปฺปริยายโต วิปากชิโน นาม; ตทภาวโต ปุถุชฺชโน นิปฺปริยายโต อวิปากชิโน นาม; เสโข ปน สิยา ปริยายโต วิปากชิโนติ. ตมฺปิ นิวตฺเตนฺโต ‘‘อขีณาสวสฺเสวาติ อตฺโถ’’ติ อาห. อปสฺสนฺตสฺส รูปนฺติ ปาฬิโต ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ปาฬิยํ ปุพฺเพ ‘‘ปุถุชฺชนสฺสา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺสา’’ติ วจนํ อนฺธปุถุชฺชนสฺสายํ อุเปกฺขา, น กลฺยาณปุถุชฺชนสฺสาติ ทสฺสนตฺถํ. เคหสฺสิตา อุเปกฺขา หิ ยํ กิญฺจิ อารมฺมณวตฺถุํ อเปกฺขสฺเสว, น นิรเปกฺขสฺสาติ อิฏฺเฐ, อิฏฺฐมชฺฌตฺเต วา อารมฺมเณ สิยาติ วุตฺตํ ‘‘อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต’’ติ. อญฺญาเณน ปน ตตฺถ อชฺฌุเปกฺขนาการปฺปตฺติ โหติ. เตนาห ‘‘คุฬปิณฺฑเก’’ติอาทิ.

308. “Vô trí xả” là trạng thái xả đi kèm với vô trí, diễn tiến trong sự không quán xét đúng đắn. Do đã chiến thắng không còn dư sót từng giới hạn phiền não đưa đến đường ác bằng từng giới hạn của đạo lộ, nên bậc lậu tận được gọi là người chiến thắng giới hạn một cách không ngụ ý. Do không có điều ấy, nên kẻ phàm phu được gọi là người không chiến thắng giới hạn một cách không ngụ ý. Còn bậc hữu học có thể là người chiến thắng giới hạn một cách có ngụ ý. Để bác bỏ cả điều ấy, ngài đã nói: “Nghĩa là đối với người chưa tận lậu.” “Chiến thắng quả vị lai” là do đã đứng vững sau khi chiến thắng hoàn toàn quả vị lai theo cách làm cho không diễn tiến, nên chính bậc lậu tận được gọi là người chiến thắng quả một cách không ngụ ý. Do không có điều ấy, nên kẻ phàm phu được gọi là người không chiến thắng quả một cách không ngụ ý. Còn bậc hữu học có thể là người chiến thắng quả một cách có ngụ ý. Để bác bỏ cả điều ấy, ngài đã nói: “Nghĩa là đối với chính người chưa tận lậu.” Cần phải lấy câu “sắc của người không thấy” từ trong Pāḷi và liên kết. Trong Pāḷi, sau khi đã nói “của kẻ phàm phu” trước đó, việc nói lại “của kẻ phàm phu vô văn” là để chỉ rõ rằng đây là trạng thái xả của kẻ phàm phu mù quáng, không phải của thiện phàm phu. Vì rằng xả tại gia là của người có trông đợi đối với bất cứ đối tượng cảnh nào, không phải của người không trông đợi, nên nó có thể có ở đối tượng khả ái hoặc trung tính khả ái, do đó đã được nói: “khi đối tượng khả ái đi vào tầm nhận thức”. Tuy nhiên, do vô trí mà có sự đạt đến trạng thái thờ ơ ở đó. Vì thế, ngài đã nói: “như cục đường phèn” v.v...

อิฏฺเฐ อรชฺชนฺตสฺส อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺตสฺสาติ อิทํ เยภุยฺเยน สตฺตานํ อิฏฺเฐ รชฺชนํ, อนิฏฺเฐ ทุสฺสนนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. อโยนิโยมนสิกาโร หิ ตํตํอารมฺมณวเสน น กตฺถจิปิ ชวนนิยมํ กโรตีติ วุตฺตวิปรีเตปิ อารมฺมเณ รชฺชนทุสฺสนํ สมฺภวติ, ตถาปิสฺส รชฺชนทุสฺสนํ อตฺถโต ปฏิกฺขิตฺตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อสมเปกฺขเนติ อสมํ อยุตฺตทสฺสเน อโยนิโส สมฺโมหปุพฺพกํ อารมฺมณสฺส คหเณ.

Câu “không tham đắm trong cảnh khả ái, không sân hận trong cảnh không khả ái” này được nói ra vì phần lớn chúng sanh tham đắm trong cảnh khả ái và sân hận trong cảnh không khả ái. Vì rằng tác ý không như lý không tạo ra quy luật tốc hành ở bất cứ đâu tùy theo đối tượng này hay đối tượng khác, nên sự tham đắm và sân hận cũng có thể xảy ra ở đối tượng ngược lại với điều đã nói. Dù vậy, cần phải hiểu rằng sự tham đắm và sân hận của người ấy về mặt ý nghĩa đã bị bác bỏ. “Không quán xét đúng đắn” là sự nắm bắt đối tượng một cách không như lý, với si mê đi trước, trong sự thấy không đúng đắn, không tương xứng.

๓๐๙. ปวตฺตนวเสนาติ อุปฺปาทนวเสน เจว พหุลีกรณวเสน จ. นิสฺสาย เจว อาคมฺม จาติ อาคมนฏฺฐานภูเต นิสฺสยปจฺจยภูเต จ [Pg.385] กตฺวา. อติกฺกนฺตานิ นาม โหนฺติ วิกฺขมฺภเนน อุสฺสาเรนฺตา สมุสฺสาเรนฺตา.

309. “Theo cách diễn tiến” là theo cách làm cho sanh khởi và theo cách làm cho sung mãn. “Nương tựa và y cứ” là làm cho thành nơi đến và làm cho thành duyên y chỉ. Được gọi là “đã vượt qua” là khi loại trừ, xua đuổi bằng sự trấn áp.

โสมนสฺสภาวสามญฺญํ คเหตฺวา, ‘‘สริกฺขเกเนว สริกฺขกํ ชหาเปตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อิธาปิ ปหายกํ นาม ปหาตพฺพโต พลวเมว, สํกิเลสธมฺมานํ พลวภาวโต สาติสยํ ปน พลวภาวํ สนฺธาย ‘‘อิทานิ พลวตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. พลวภาวโต โวทานธมฺมานํ อธิคมสฺส อธิปฺเปตตฺตา เหตฺถ เนกฺขมฺมสฺสิตโทมนสฺสานมฺปิ ปหานํ โชติตํ.

Sau khi lấy sự tương đồng về trạng thái hỷ, đã được nói: “khiến từ bỏ cái tương tự bằng chính cái tương tự”. Ở đây cũng vậy, cái từ bỏ quả thật mạnh hơn cái bị từ bỏ. Tuy nhiên, do các pháp nhiễm ô có sức mạnh, nên nhắm đến sức mạnh vượt trội hơn, đã được nói: “bây giờ, bằng cái mạnh hơn” v.v... Do sức mạnh, vì sự chứng đắc các pháp thanh tịnh được chủ trương, nên ở đây sự từ bỏ cả những ưu liên quan đến xuất ly cũng được làm sáng tỏ.

อุเปกฺขาย ปหายกภาเวน อธิปฺเปตตฺตา ‘‘อุเปกฺขากถา เวทิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. ฌานสฺส อลาภิโน จ ลาภิโน จ ปกิณฺณกสงฺขารสมฺมสนํ สนฺธาย, ‘‘สุทฺธสงฺขาเร จ ปาทเก กตฺวา’’ติ. อุเปกฺขาสหคตาติ ภาวนาย ปคุณภาวํ อาคมฺม กทาจิ อชฺฌุเปกฺขนวเสนปิ หิ สมฺมสนํ โหตีติ. ปาทกชฺฌานวเสน, สมฺมสิตธมฺมวเสน วา อาคมนวิปสฺสนาย พหุลํ โสมนสฺสสหคตภาวโต ‘‘วุฏฺฐานคามินี ปน วิปสฺสนา โสมนสฺสสหคตาวา’’ติ นิยเมตฺวา วุตฺตํ. อุเปกฺขาสหคตา โหตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. จตุตฺถชฺฌานาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน อรูปชฺฌานานิ สงฺคณฺหาติ. ปุริมสทิสาวาติ ปุริมสทิสา เอว, อุเปกฺขาสหคตา วา โหติ โสมนสฺสสหคตา วาติ อตฺโถ. อิทํ สนฺธายาติ ยํ จตุตฺถชฺฌานาทิปาทกโต เอว อุเปกฺขาสหคตํ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนํ นิสฺสาย โสมนสฺสสหคตาย วิปสฺสนาย ปหานํ, อิทํ สนฺธาย. ปหานนฺติ เจตฺถ สมติกฺกมลกฺขณํ เวทิตพฺพํ.

Vì trạng thái xả được chủ trương là cái từ bỏ, nên đã được nói: “cần phải biết câu chuyện về xả”. Nhắm đến sự quán xét các hành tạp đối với người không đắc và người đắc thiền, (đã nói): “và sau khi lấy các hành đơn thuần làm nền tảng”. “Câu hành với xả” là vì do sự thuần thục của việc tu tập, đôi khi sự quán xét cũng diễn ra bằng cách thờ ơ. Do trạng thái câu hành với hỷ phần nhiều của minh sát đến tùy theo thiền nền tảng hoặc tùy theo các pháp được quán xét, nên đã được nói một cách xác định rằng: “còn minh sát xuất khởi thì câu hành với hỷ”. Ở câu “câu hành với xả” cũng có cùng phương pháp này. “Thiền thứ tư v.v...” là từ “v.v...” bao gồm các thiền vô sắc. “Tương tự như trước” có nghĩa là giống hệt như trước, hoặc câu hành với xả hoặc câu hành với hỷ. “Nhắm đến điều này” là nhắm đến việc từ bỏ minh sát câu hành với hỷ bằng cách nương vào minh sát xuất khởi câu hành với xả vốn chỉ từ nền tảng thiền thứ tư v.v... Ở đây, “sự từ bỏ” cần được hiểu là đặc tính vượt qua.

เอตํ วิเสสํ วิปสฺสนาย อาวชฺชนฏฺฐานภูตํ. วุฏฺฐานคามินิยา อาสนฺเน สมาปนฺนชฺฌานวิปสฺสนา ปาทกชฺฌานวิปสฺสนา, สมฺมสิตธมฺโมติ วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา ขนฺธา. ปุคฺคลชฺฌาสโยติ ปาทกชฺฌานสฺส สมฺมสิตชฺฌานสฺส จ เภเท สติ ปฏิปชฺชนกสฺส ปุคฺคลสฺส, ‘‘อโห วต มยฺหํ ปญฺจงฺคิกํ ฌานํ ภเวยฺย จตุรงฺคิก’’นฺติอาทินา ปุพฺเพ ปวตฺตอชฺฌาสโย. เตสมฺปิ วาเทติ เอตฺถ ปฐมเถรวาเท. อยเมว…เป… นิยเมติ ตโต ตโต ทุติยาทิปาทกชฺฌานโต อุปฺปนฺนสฺส สงฺขารุเปกฺขาญาณสฺส ปาทกชฺฌานาติกฺกนฺตานํ [Pg.386] องฺคานํ อสมาปชฺชิตุกามตา วิราคภาวนาภาวโต อิตรสฺส จ อตพฺภาวโต. เอเตเนว หิ ปฐมเถรวาเท อปาทกปฐมชฺฌานปาทกมคฺคา ปฐมชฺฌานิกาว โหนฺติ, อิตเร จ ทุติยชฺฌานิกาทิมคฺคา ปาทกชฺฌานวิปสฺสนานิยเมหิ ตํตํฌานิกาว. เอวํ เสสวาเทสุปิ วิปสฺสนานิยโม ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ. เตนาห – ‘‘เตสมฺปิ วาเท อยเมว ปุพฺพภาเค วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาว นิยเมตี’’ติ. วุตฺตาว, ตสฺมา น อิธ วตฺตพฺพาติ อธิปฺปาโย.

Sự khác biệt này là nơi hướng tâm của minh sát. Minh sát thiền đã nhập gần với (minh sát) xuất khởi là minh sát thiền nền tảng. “Các pháp được quán xét” là các uẩn đã trở thành đối tượng của minh sát. “Tâm hướng của cá nhân” là tâm hướng đã diễn tiến trước đây của người thực hành khi có sự khác biệt giữa thiền nền tảng và thiền được quán xét, như là: “Ôi, mong rằng thiền năm chi của ta sẽ trở thành bốn chi”. Ở đây, trong học thuyết của Trưởng lão thứ nhất, (có sự giải thích) về các học thuyết của họ. Chính điều này... xác định rằng do không có sự tu tập ly tham đối với ý muốn không nhập vào các chi đã vượt qua của thiền nền tảng của hành xả trí sanh lên từ thiền nền tảng thứ hai v.v... và do cái kia không phải là như vậy. Chính vì lý do này, trong học thuyết của Trưởng lão thứ nhất, các đạo có nền tảng là thiền thứ nhất không có nền tảng (trước đó) đều thuộc thiền thứ nhất, và các đạo khác thuộc thiền thứ hai v.v... đều thuộc về thiền tương ứng theo quy luật của minh sát thiền nền tảng. Tương tự, trong các học thuyết còn lại, quy luật minh sát cũng cần được áp dụng tùy theo khả năng. Vì thế, ngài đã nói: “Trong học thuyết của họ cũng vậy, chính minh sát xuất khởi ở giai đoạn đầu xác định”. Đã được nói rồi, do đó ý muốn là không cần phải nói ở đây.

๓๑๐. นานตฺตาทิ กามาวจราทิกุสลาทิวิภาคโต นานาวิธา. เตนาห ‘‘อเนกปฺปการา’’ติ. นานตฺตสิตาติ รูปสทฺทาทินานารมฺมณนิสฺสยา. เอกตฺตา เอกสภาวา ชาติภูมิอาทิวิภาคาภาวโต. เอการมฺมณนิสฺสิตาติ เอกปฺปกาเรเนว อารมฺมเณ ปวตฺตา. เหฏฺฐา อญฺญาณุเปกฺขา วุตฺตา ‘‘พาลสฺส มุฬฺหสฺสา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๓๐๘). อุปริ ฉฬงฺคุเปกฺขา วกฺขติ ‘‘อุเปกฺขโก วิหรตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๓๑๑). ทฺเว อุเปกฺขา คหิตา ทฺวินฺนมฺปิ เอกตฺตา, เอกชฺฌํ คเหตพฺพโต, นานตฺตสิตาย อุเปกฺขาย ปกาสิตภาวโต จ.

310. “Nānattā” (đa dạng), v.v... là nhiều loại do sự phân chia của các pháp thiện thuộc cõi Dục, v.v... Do đó, ngài đã nói: “anekappakārā” (nhiều loại). “Nānattasitā” (dựa vào sự đa dạng) là dựa vào nhiều đối tượng như sắc, thanh, v.v... “Ekattā” (đơn nhất) là có một bản chất, do không có sự phân chia về sanh, cảnh giới, v.v... “Ekārammaṇanissitā” (dựa vào một đối tượng) là diễn tiến trong một đối tượng chỉ theo một cách. Ở dưới, xả do vô minh (aññāṇupekkhā) đã được nói đến qua câu “của người ngu, của người si mê,” v.v... (ma. ni. 3.308). Ở trên, xả sáu chi (chaḷaṅgupekkhā) sẽ được nói đến qua câu “vị ấy trú xả,” v.v... (ma. ni. 3.311). Hai loại xả được đề cập đến vì cả hai đều có tính đơn nhất, vì chúng cần được đề cập chung, và vì loại xả dựa vào sự đa dạng đã được giải thích.

อญฺญาณุเปกฺขา อญฺญา สทฺทาทีสุ ตตฺถ ตตฺเถว วิชฺชมานตฺตา. รูเปสูติ จ อิมินา น เกวลํ รูปายตนวิเสสา เอว คหิตา, อถ โข กสิณรูปานิปีติ อาห – ‘‘รูเป อุเปกฺขาภาวญฺจ อญฺญา’’ติอาทิ. เอกตฺตสิตภาโวปิ อิธ เอกตฺตวิสยสมฺปโยควเสเนว อิจฺฉิโต, น อารมฺมณวเสน จาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. สมฺปยุตฺตวเสนาติ สมฺปโยควเสน. อากาสานญฺจายตนํ นิสฺสยตีติ อากาสานญฺจายตนนิสฺสิตา, อากาสานญฺจายตนขนฺธนิสฺสิตา. เสสาสุปีติ วิญฺญาณญฺจายตนนิสฺสิตาทีสุปิ.

Xả do vô minh (aññāṇupekkhā) là khác, vì nó hiện hữu ngay tại đó trong các đối tượng như thanh, v.v... Và qua từ “rūpesu” (trong các sắc), không chỉ các loại sắc xứ đặc biệt được đề cập, mà còn cả các sắc kasina. Do đó, ngài đã nói: “và trạng thái xả trong sắc là khác,” v.v... Để chỉ ra rằng ở đây, trạng thái dựa vào sự đơn nhất cũng được mong muốn chỉ theo phương diện tương ưng với một đối tượng duy nhất, chứ không phải theo phương diện đối tượng, nên câu “yasmā panā” (nhưng vì), v.v... đã được nói đến. Do đó, ngài đã nói: “tatthā” (trong đó), v.v... “Sampayuttavasena” nghĩa là theo phương diện tương ưng. “Ākāsānañcāyatananissitā” là dựa vào Không Vô Biên Xứ, dựa vào các uẩn của Không Vô Biên Xứ. “Sesāsupi” là cũng trong các trường hợp còn lại, như là dựa vào Thức Vô Biên Xứ, v.v...

อรูปาวจรวิปสฺสนุเปกฺขายาติ อรูปาวจรธมฺมารมฺมณาย วิปสฺสนุเปกฺขาย. รูปาวจรวิปสฺสนุเปกฺขนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตาย กามรูปารูปเภทาย ตณฺหาย นิพฺพตฺตาติ ตมฺมยา, เตภูมกธมฺมา, เตสํ ภาโว ตมฺมยตา, ตณฺหา ยสฺส คุณสฺส วเสน อตฺเถ สทฺทนิเวโส, ตทภิธานโกติ อาห – ‘‘ตมฺมยตา นาม ตณฺหา’’ติ[Pg.387]. อตมฺมยตา ตมฺมยตาย ปฏิปกฺโขติ กตฺวา. วิปสฺสนุเปกฺขนฺติ, ‘‘ยทตฺถิ ยํ ภูตํ, ตํ ปชหติ อุเปกฺขํ ปฏิลภตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๗๑; อ. นิ. ๗.๕๕) เอวมาคตํ สงฺขารวิจินเน มชฺฌตฺตภูตํ อุเปกฺขํ.

“Arūpāvacaravipassanupekkhā” (xả trong thiền quán vô sắc giới) có nghĩa là xả trong thiền quán có đối tượng là các pháp thuộc cõi Vô Sắc. Trong câu “rūpāvacaravipassanupekkhā” (xả trong thiền quán sắc giới) cũng có cùng phương pháp này. “Tammayā” (do ái ấy tạo thành) là được tạo ra bởi ái dục ấy, vốn được phân chia thành cõi Dục, cõi Sắc, và cõi Vô Sắc; chúng là các pháp thuộc ba cõi. Trạng thái của chúng là “tammayatā” (sự tạo thành do ái). Ái là tên gọi của phẩm chất mà qua đó từ ngữ được áp dụng cho ý nghĩa. Do đó, ngài đã nói: “'Tammayatā' chính là ái.” “Atammayatā” (sự không tạo thành do ái) là đối nghịch với “tammayatā”. “Vipassanupekkhā” (xả trong thiền quán) là tâm xả trở nên trung tính trong việc thẩm xét các pháp hữu vi, được đề cập như sau: “Cái gì hiện hữu, cái gì đã sanh khởi, vị ấy từ bỏ điều đó, đạt được tâm xả” (dī. ni. 3.71; a. ni. 7.55).

๓๑๑. ยทริโยติ เอตฺถ ท-กาโร ปทสนฺธิกโร, อุปโยคปุถุวจเน จ ย-สทฺโทติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘เย สติปฏฺฐาเน อริโย’’ติ อาห. กามํ ‘‘อริโย’’ติ ปทํ สพฺเพสมฺปิ ปฏิวิทฺธสจฺจานํ สาธารณํ, วกฺขมานสฺส ปน วิเสสสฺส พุทฺธาเวณิกตฺตา, ‘‘อริโย สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ วุตฺตํ. น หิ ปจฺเจกพุทฺธาทีนํ อยมานุภาโว อตฺถิ. ตีสุ ฐาเนสูติ น สุสฺสูสนฺตีติ วา, เอกจฺเจ น สุสฺสูสนฺติ เอกจฺเจ สุสฺสูสนฺตีติ วา, สุสฺสูสนฺตีติ วา, ปฏิปนฺนาปฏิปนฺนานํ สาวกานํ ปฏิปตฺติสงฺขาเตสุ ตีสุ สติปฏฺฐาเนสุ. สตึ ปฏฺฐเปนฺโตติ ปฏิฆานุนเยหิ อนวสฺสุตตฺตา ตทุภยนิวตฺตตฺตา สพฺพทา สตึ อุปฏฺฐเปนฺโต. พุทฺธานเมว สา นิจฺจํ อุปฏฺฐิตสติตา, น อิตเรสํ อาเวณิกธมฺมภาวโต. อาทเรน โสตุมิจฺฉา อิธ สุสฺสูสาติ ตทภาวํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สทฺทหิตฺวา โสตุํ น อิจฺฉนฺตี’’ติ อาห. น อญฺญาติ ‘‘น อญฺญายา’’ติ วตฺตพฺเพ ยการโลเปน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘น ชานนตฺถายา’’ติ. สตฺถุ โอวาทสฺส อนาทิยนเมว โวกฺกมนนฺติ อาห – ‘‘อติกฺกมิตฺวา…เป… มญฺญนฺตี’’ติ.

311. Trong từ “yadariyo”, mẫu tự “da” là để nối âm, và từ “ya” ở đây là công cụ cách số nhiều. Để chỉ rõ điều này, ngài nói: “ye satipaṭṭhāne ariyo” (vị Thánh trong các niệm xứ nào). Mặc dù từ “ariyo” (bậc Thánh) là chung cho tất cả những vị đã chứng ngộ các chân lý, nhưng vì phẩm chất đặc biệt sắp được đề cập là bất cộng của một vị Phật, nên được nói là: “bậc Thánh, bậc Chánh Đẳng Giác.” Quả thật, các vị Phật Độc Giác và những vị khác không có năng lực này. “Tīsu ṭhānesu” (trong ba trường hợp) có nghĩa là: hoặc họ không muốn lắng nghe, hoặc một số không muốn lắng nghe trong khi một số khác muốn lắng nghe, hoặc họ muốn lắng nghe; trong ba niệm xứ được gọi là sự thực hành của các đệ tử đang thực hành và không thực hành. “Satiṃ paṭṭhapento” (thiết lập niệm) có nghĩa là luôn luôn thiết lập niệm vì không bị sân và tham chi phối, vì đã từ bỏ cả hai. Trạng thái niệm luôn được thiết lập đó chỉ thuộc về các vị Phật, không thuộc về những người khác, vì đó là một pháp bất cộng. Ở đây, “sussūsā” là mong muốn lắng nghe với sự tôn trọng. Để chỉ ra sự thiếu vắng điều đó, ngài nói: “saddahitvā sotuṃ na icchantī” (có đức tin nhưng không muốn lắng nghe). “Na aññā” là một chỉ định với sự lược bỏ mẫu tự “ya” khi lẽ ra phải nói là “na aññāya”. Ngài nói: “na jānanatthāya” (không phải với mục đích để biết). Việc không chấp nhận lời giáo huấn của Bậc Đạo Sư chính là “vokkamanam” (sự vượt qua). Ngài nói: “atikkamitvā…pe… maññantī” (sau khi vượt qua... họ nghĩ rằng).

เคหสฺสิตโทมนสฺสวเสนาติ อิทํ อิธ ปฏิกฺขิปิตพฺพมตฺตทสฺสนปทํ ทฏฺฐพฺพํ. เนกฺขมฺมสฺสิตโทมนสฺสสฺสปิ สตฺถุ ปสงฺควเสน ‘‘น เจว อตฺตมโน โหตี’’ติ อตฺตมนปฏิกฺเขเปน อนตฺตมนตา วุตฺตา วิย โหตีติ ตํ ปฏิเสเธนฺโต – ‘‘อปฺปตีโต โหตีติ น เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. ตสฺส เสตุฆาโต หิ ตถาคตานํ. ยทิ เอวํ กสฺมา อตฺตมนตาปฏิกฺเขโปติ อาห – ‘‘อปฺปฏิปนฺนเกสุ ปน อนตฺตมนตาการณสฺส อภาเวเนตํ วุตฺต’’นฺติ. ปฏิฆอวสฺสเวนาติ ฉหิ ทฺวาเรหิ ปฏิฆวิสฺสนฺทเนน, ปฏิฆปฺปวตฺติยาติ อตฺโถ. อุปฺปิลาวิโตติ น เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ อุปฺปิลาวิตตฺตสฺส โพธิมูเล เอว ปหีนตฺตา. ปฏิปนฺนเกสูติ อิทํ อธิการวเสน วุตฺตํ, อปฺปฏิปนฺนเกสุปิ ตถาคตสฺส อนตฺตมนตาการณํ นตฺเถว. เอตํ วุตฺตนฺติ เอตํ ‘‘อตฺตมโน เจว โหตี’’ติอาทิวจนํ วุตฺตํ [Pg.388] สาวกานํ สมฺมาปฏิปตฺติยา สตฺถุ อนวชฺชาย จิตฺตาราธนาย สมฺภวโต.

“Gehassitadomanassavasena” (do ưu liên hệ gia đình) - ở đây, điều này cần được xem là một thuật ngữ chỉ biểu thị điều cần được loại bỏ. Để bác bỏ ý kiến cho rằng, do bối cảnh ưu liên hệ xuất gia của Bậc Đạo Sư, qua việc phủ định sự hoan hỷ bằng câu “vị ấy không hoan hỷ,” trạng thái không hoan hỷ (tức ưu) dường như đã được nói đến, ngài nói: “'appatīto hoti' (vị ấy không hài lòng) - ý nghĩa không nên được hiểu như vậy.” Bởi vì các đấng Như Lai đã phá hủy cầu nối của nó (tức ưu). Nếu vậy, tại sao sự hoan hỷ lại bị phủ định? Ngài nói: “Nhưng điều này được nói đến vì không có nguyên nhân cho sự không hoan hỷ (ưu) trong trường hợp những người không thực hành.” “Paṭighaavassavena” (do sự rỉ chảy của sân) có nghĩa là do sự tuôn chảy của sân qua sáu căn môn, nghĩa là do sự khởi lên của sân. “Uppilāvito” (bị dao động) - ý nghĩa không nên được hiểu như vậy, vì sự dao động đã được đoạn trừ ngay tại cội Bồ-đề. “Paṭipannakesu” (trong trường hợp những người thực hành) - điều này được nói theo chủ đề; ngay cả trong trường hợp những người không thực hành, cũng không có nguyên nhân nào cho sự không hoan hỷ (ưu) đối với đấng Như Lai. “Etaṃ vuttaṃ” (điều này được nói) - câu nói “attamano ceva hoti” (vị ấy hoan hỷ), v.v... được nói đến vì tâm của Bậc Đạo Sư có thể được hoan hỷ một cách vô nhiễm do sự thực hành đúng đắn của các đệ tử.

๓๑๒. ทมิโตติ นิพฺพิเสวนภาวาปาทเนน สิกฺขาปิโต. อิริยาปถปริวตฺตนวเสน อปริวตฺติตฺวา เอกทิสาย เอว สตฺตทิสาวิธาวนสฺส อิธาธิปฺเปตตฺตา สาริตานํ หตฺถิทมฺมาทีนํ เอกทิสาธาวนมฺปิ อนิวตฺตนวเสเนว ยุตฺตนฺติ อาห – ‘‘อนิวตฺติตฺวา ธาวนฺโต เอกํเยว ทิสํ ธาวตี’’ติ. กาเยน อนิวตฺติตฺวาวาติ กาเยน อปริวตฺติตฺวา เอว. วิโมกฺขวเสน อฏฺฐ ทิสา วิธาวติ, น ปุรตฺถิมาทิทิสาวเสน. เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกนีหาเรเนว, เอกสฺมึเยว วา ทิวเส เอกภาเคน. ‘‘ปหาโร’’ติ หิ ทิวสสฺส ตติโย ภาโค วุจฺจติ. วิธาวนญฺเจตฺถ ฌานสมาปชฺชนวเสน อกลงฺกมปฺปติสาตํ ชวนจิตฺตปวตฺตนฺติ อาห ‘‘สมาปชฺชติเยวา’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

312. “Damito” (được điều phục) có nghĩa là được huấn luyện bằng cách đưa đến trạng thái không hưởng thụ. Bởi vì ở đây, ý muốn nói đến việc chạy trong bảy phương hướng theo một hướng duy nhất mà không quay lại bằng cách thay đổi oai nghi, nên việc chạy theo một hướng của những con voi đã được điều luyện, v.v... cũng phù hợp theo cách không quay lại. Do đó, ngài nói: “anivattitvā dhāvanto ekaṃyeva disaṃ dhāvatī” (chạy mà không quay lại, nó chỉ chạy theo một hướng). “Kāyena anivattitvā” có nghĩa là không quay thân lại. Vị ấy chạy trong tám phương hướng theo phương diện các giải thoát, chứ không phải theo phương diện các hướng như phương đông, v.v... “Ekappahārena” có nghĩa là trong một lần, hoặc trong một phần của một ngày duy nhất. Quả thật, “pahāro” được gọi là phần thứ ba của một ngày. Và ở đây, “vidhāvanaṃ” (sự chạy) là sự diễn tiến của tốc hành tâm không tỳ vết và không bị cản trở, theo phương diện nhập thiền. Do đó, ngài nói: “samāpajjatiyeva” (vị ấy chỉ nhập vào). Phần còn lại thì dễ hiểu.

สฬายตนวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần Giải Thích Ý Nghĩa Thâm Sâu của Chú Giải Kinh Phân Biệt Sáu Xứ đã hoàn tất.

๘. อุทฺเทสวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

8. Chú Giải Kinh Phân Biệt Đề Cương

๓๑๓. เทเสตพฺพสฺส อตฺถสฺส อุทฺทิสนํ อุทฺเทโส, วิภชนํ วิภงฺโคติ อาห – ‘‘มาติกญฺจ วิภชนญฺจา’’ติ ตุเลยฺยาติอาทีนิ จตฺตาริปิ ปทานิ ปญฺญาเววจนานิ. อถ วา ตุเลยฺยาติ ตุลนภูตาย ปญฺญาย ตสฺส ธมฺมสฺส ปคฺคหาทิวิธินา ปริตุเลยฺย. ตีเรยฺยาติ ตีรณภูตาย ปญฺญาย ตตฺถ ญาณกิริยาสมาปนวเสน ตีเรยฺย. ปริคฺคณฺเหยฺยาติ ตถาสมาปนฺโน อานิสํเส อสฺสาทอาทีนเว จ วิจิเนยฺย. ปริจฺฉินฺเทยฺยาติ ปริจฺฉินฺทภูเตน ญาเณน อตฺถํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ชาเนยฺย. อารมฺมเณสูติ รูปาทิปุถุตฺตารมฺมเณสุ. นิกนฺติวเสนาติ นิกามนวเสน อเปกฺขาวเสน. ติฏฺฐมานนฺติ ปวตฺตมานํ. โคจรชฺฌตฺเตติ ฌานารมฺมณภูเต. ตญฺหิ ภาวนาจิตฺเตนาภิภุยฺย อวิสฺสชฺชิตฺวา คยฺหมานํ อชฺฌตฺตํ วิย โหตีติ ‘‘โคจรชฺฌตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ภาวนํ อารทฺธสฺส ภิกฺขุโน ยทิ ภาวนารมฺมเณ นิกนฺติ อุปฺปชฺเชยฺย, ตาย นิกนฺติยา อุปริ ภาวนํ วิสฺสชฺเชตฺวา จิตฺตสํโกจวเสน สณฺฐิตํ นาม, ตทภาเวน อสณฺฐิตํ นาม โหตีติ, ‘‘อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิต’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘โคจรชฺฌตฺเต นิกนฺติวเสน อสณฺฐิต’’นฺติ [Pg.389] อาห. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘นิกนฺติวเสน หิ อติฏฺฐมานํ หานภาคิยํ น โหติ, วิเสสภาคิยเมว โหตี’’ติ. อคฺคเหตฺวาติ รูปาทีสุ กิญฺจิ ตณฺหาทิคฺคาหวเสน อคฺคเหตฺวา. ตถา อคฺคหเณเนว หิ ตณฺหาปริตาสาทิวเสน น ปริตสฺเสยฺย. อวเสสสฺส จ ทุกฺขสฺสาติ โสกาทิทุกฺขสฺส. อวเสสสฺส จ ทุกฺขสฺสาติ วา ชาติชรามรณสีเสน วิปากทุกฺขสฺส คหิตตฺตา กิเลสทุกฺขสฺส เจว สํสารทุกฺขสฺส จาติ อตฺโถ.

313. Việc nêu lên ý nghĩa cần được thuyết giảng là đề mục (uddesa), việc phân tích là phân tích (vibhaṅga), ngài đã nói – ‘cả đề mục và cả sự phân tích.’ Bốn từ bắt đầu bằng ‘tuleyya’ (nên cân nhắc) đều là đồng nghĩa với trí tuệ. Hoặc là, ‘tuleyya’ (nên cân nhắc) có nghĩa là nên cân nhắc kỹ lưỡng pháp ấy bằng trí tuệ có tính chất cân nhắc, theo phương pháp sách tấn v.v... ‘Tīreyya’ (nên thẩm xét) có nghĩa là nên thẩm xét ở đó bằng trí tuệ có tính chất thẩm xét, theo cách hoàn thành phận sự của trí. ‘Pariggaṇheyya’ (nên nắm bắt) có nghĩa là, khi đã hoàn thành như vậy, nên tìm hiểu các lợi ích, vị ngọt và sự nguy hại. ‘Paricchindeyya’ (nên phân định) có nghĩa là nên biết sau khi đã phân định ý nghĩa bằng trí có tính chất phân định. ‘Trong các đối tượng’ (ārammaṇesu) có nghĩa là trong các đối tượng đa dạng như sắc v.v... ‘Do sự ham muốn’ (nikantivasena) có nghĩa là do sự khao khát, do sự mong mỏi. ‘Đang đứng lại’ (tiṭṭhamānaṃ) có nghĩa là đang diễn tiến. ‘Trong đối tượng hành xứ nội phần’ (gocarajjhatte) có nghĩa là trong đối tượng của thiền. Bởi vì đối tượng ấy, khi được tâm tu tập chế ngự, được nắm giữ không buông bỏ, trở nên giống như nội phần, nên được gọi là ‘đối tượng hành xứ nội phần’ (gocarajjhatta). Để chỉ ra rằng: ‘Nếu sự ham muốn khởi lên trong đối tượng tu tập của vị tỳ khưu đã bắt đầu tu tập, thì do sự ham muốn ấy, sau khi từ bỏ sự tu tập, tâm được gọi là bị co rút (saṇṭhitaṃ) theo cách co rút của tâm; do không có điều đó, tâm được gọi là không bị co rút (asaṇṭhitaṃ),’ nên đã nói ‘không bị co rút ở nội phần’ (ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ). Ngài nói: ‘không bị co rút trong đối tượng hành xứ nội phần do sự ham muốn.’ Thật vậy, ngài sẽ nói: ‘Bởi vì không đứng lại do sự ham muốn, nên không thuộc phần thoái thất, mà chỉ thuộc phần thắng tấn.’ ‘Không nắm giữ’ (aggahetvā) có nghĩa là không nắm giữ bất cứ điều gì trong sắc v.v... theo cách nắm giữ của tham ái v.v... Thật vậy, chính do không nắm giữ như vậy nên không bị run sợ theo cách run sợ của tham ái v.v... ‘Và của khổ còn lại’ (avasesassa ca dukkhassa) có nghĩa là của khổ sầu v.v... Hoặc là, ‘và của khổ còn lại’ (avasesassa ca dukkhassa) có nghĩa là, vì khổ quả đã được đề cập đến với tiêu đề sanh, già, chết, nên (ở đây) có nghĩa là cả khổ phiền não và khổ luân hồi.

๓๑๖. รูปเมว กิเลสุปฺปตฺติยา การณภาวโต รูปนิมิตฺตํ. ราคาทิวเสน ตํ อนุธาวตีติ รูปนิมิตฺตานุสารี.

316. Chính sắc là tướng của sắc (rūpanimittaṃ) vì là nguyên nhân cho sự phát sinh của phiền não. Người đi theo tướng của sắc (rūpanimittānusārī) là người chạy theo nó do tham ái v.v...

๓๑๘. นิกนฺติวเสน อสณฺฐิตนฺติ อเปกฺขาวเสน สณฺฐิตํ นิกนฺตึ ปหาย ปวตฺตมานํ อุปริ วิเสสาวหโตติ. เตนาห ‘‘นิกนฺติวเสน หี’’ติอาทิ.

318. ‘Không bị co rút do sự ham muốn’ có nghĩa là: từ bỏ sự ham muốn vốn co rút do sự mong mỏi, (tâm) đang diễn tiến sẽ mang lại sự chứng đắc cao hơn. Vì thế, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘bởi vì do sự ham muốn.’

๓๒๐. อคฺคเหตฺวา อปริตสฺสนาติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ, ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา ตณฺหาทิคฺคาหวเสน อุปาทิยิตฺวา ตณฺหาปริตาสาทิวเสน ปริตสฺสนา, วุตฺตวิปริยาเยน อคฺคเหตฺวา อปริตสฺสนา เวทิตพฺพา. กถํ ปเนสา อนุปาทาปริตสฺสนา โหตีติ มหาเถรสฺส อธิปฺปายํ วิวริตุํ โจทนํ สมุฏฺฐเปติ? อุปาทาตพฺพสฺส อภาวโตติ ตสฺส อนุปาทาปริตสฺสนาภาเว การณวจนํ. ยทิ หีติอาทิ ตสฺส สมตฺถนํ. อุปาทาปริตสฺสนาว อสฺส ตถา อุปาทาตพฺพสฺส ตเถว อุปาทินฺนตฺตา. เอวนฺติ นิจฺจาทิอากาเรน. อุปาทินฺนาปีติ คหิตปรามฏฺฐาปิ. อนุปาทินฺนาว โหนฺติ อโยนิโส คหิตตฺตา, วิญฺญูสุ นิสฺสาย ชานิตพฺพตฺตา จ. ทิฏฺฐิวเสนาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา คหณาการวเสน, ตสฺส ปน อยถาภูตคาหิตาย ปรมตฺถโต จ อภาวโต. อตฺถโตติ ปรมตฺถโต. อนุปาทาปริตสฺสนาเยว นาม โหติ อุปาทาตพฺพาการสฺส อภาเวน ตํ อนุปาทิยิตฺวา เอว ปริตสฺสนาติ กตฺวา.

320. ‘Không nắm giữ, không run sợ’ có nghĩa là: sự run sợ do tham ái v.v... (phát sinh) sau khi đã chấp thủ năm uẩn thủ theo cách nắm giữ của tham ái v.v... bằng (cách nghĩ) ‘đây là của tôi’ v.v...; ngược lại với điều đã nói, nên hiểu là không nắm giữ, không run sợ. Để làm rõ ý của vị Đại Trưởng lão, một câu hỏi được đặt ra: ‘Làm thế nào mà có sự không chấp thủ, không run sợ này?’ ‘Do không có đối tượng để chấp thủ’ là lời giải thích nguyên nhân cho việc có sự không chấp thủ, không run sợ ấy. Câu bắt đầu bằng ‘bởi vì nếu’ là sự chứng minh cho điều đó. Sẽ có sự chấp thủ và run sợ, vì đối tượng để chấp thủ như vậy đã được chấp thủ đúng như vậy. ‘Như vậy’ có nghĩa là theo cách thường hằng v.v... ‘Dù đã được chấp thủ’ có nghĩa là dù đã được nắm giữ, bám víu. Chúng thực sự là không được chấp thủ, vì đã được nắm giữ một cách không như lý tác ý, và vì cần phải được biết đến bằng cách nương tựa vào những người có trí. ‘Do tà kiến’ có nghĩa là do cách nắm giữ của tà kiến; nhưng vì nó được nắm giữ không đúng với thực tại và vì nó không tồn tại trên phương diện chân đế. ‘Về mặt ý nghĩa’ có nghĩa là về mặt chân đế. Thực sự được gọi là không chấp thủ, không run sợ, vì do không có phương diện để chấp thủ, nên không chấp thủ nó và không run sợ.

ปริวตฺตตีติ น ตเทว รูปํ อญฺญถา ปวตฺตํ ปริวตฺตติ, อถ โข ปกติชหเนน สภาววิคเมน นสฺสติ ภิชฺชติ. วิปริณตนฺติ อญฺญถตฺตํ คตํ วินฏฺฐํ. กมฺมวิญฺญาณนฺติ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ. ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติอาทิ มิจฺฉาคาหวเสน วิญฺญาณสฺส รูปเภเทน วุตฺตสฺส เภทานุปริวตฺติ โหติ. วิปริณามํ อนุคนฺตฺวา วิปริวตฺตนตํ อารพฺภ ปวตฺตํ วิปริณามานุปริวตฺตํ; ตโต [Pg.390] สมุปฺปนฺนา ปริตสฺสนา วิปริณามานุปริวตฺตชา ปริตสฺสนาติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘วิปริณามสฺส…เป… ปริตสฺสนา’’ติ. อกุสลธมฺมสมุปฺปาทา จาติ, ‘‘ยํ อหุ วต เม, ตํ วต เม นตฺถี’’ติอาทินา ปวตฺตา อกุสลจิตฺตุปฺปาทธมฺมา. เขเปตฺวาติ ปวตฺติตุํ อปฺปทานวเสน อนุปฺปตฺตินิมิตฺตตาย เขเปตฺวา. ภยตาเสนาติ ภายนวเสนปิ จิตฺตุตฺราเสน. ตณฺหาตาเสนาติ ตสฺสเนน. สวิฆาโตติ จิตฺตวิฆาตนวิฆาเตน สวิฆาโต. ตโต เอว เจโตทุกฺเขน สทุกฺโข. มณิกรณฺฑกสญฺญายาติ ริตฺตกรณฺฑํเยว มณิปริปุณฺณกรณฺโฑติ อุปฺปนฺนสญฺญาย. อคฺคเหตฺวา ปริตสฺสนาติ คเหตพฺพสฺส อภาเวน คหณมฺปิ อวิชฺชมานปกฺขิยเมวาติ อคฺคเหตฺวา ปริตสฺสนา นาม โหติ.

‘Biến đổi’ (parivattati) có nghĩa là không phải chính sắc ấy diễn tiến một cách khác mà biến đổi, mà là nó bị hoại diệt, bị tan vỡ do từ bỏ trạng thái tự nhiên, do sự mất đi tự tánh. ‘Đã biến hoại’ (vipariṇataṃ) có nghĩa là đã trở nên khác đi, đã bị hủy diệt. ‘Nghiệp thức’ (kammaviññāṇaṃ) là hành thức (abhisaṅkhāraviññāṇaṃ). Do sự nắm giữ sai lầm ‘sắc là tự ngã’ v.v..., thức biến đổi theo sự tan vỡ của sắc đã được nói đến. Sự biến đổi theo sự biến hoại (vipariṇāmānuparivattaṃ) là sự diễn tiến liên quan đến tính chất biến đổi sau khi đi theo sự biến hoại; để chỉ ra rằng sự run sợ phát sinh từ đó là sự run sợ sinh ra từ sự biến đổi theo sự biến hoại, ngài đã nói: ‘sự run sợ... của sự biến hoại...’ ‘Và do sự phát sinh của các pháp bất thiện’ có nghĩa là các pháp bất thiện thuộc tâm sở diễn tiến qua (suy nghĩ) ‘than ôi, cái gì đã là của ta, than ôi, cái đó nay không còn của ta’ v.v... ‘Làm cho cạn kiệt’ (khepetvā) có nghĩa là làm cho cạn kiệt do không cho cơ hội diễn tiến, do đã đạt đến tướng không sinh. ‘Do sự sợ hãi’ (bhayatāsena) có nghĩa là do sự sợ sệt và do sự kinh hoàng của tâm. ‘Do sự run sợ của tham ái’ (taṇhātāsena) có nghĩa là do sự khao khát. ‘Có phiền muộn’ (savighāto) là có phiền muộn do sự phiền muộn làm não loạn tâm. Chính từ đó, ‘có khổ đau’ (sadukkho) do khổ tâm. ‘Do tưởng về hộp ngọc’ (maṇikaraṇḍakasaññāya) có nghĩa là do tưởng khởi lên rằng chiếc hộp rỗng chính là chiếc hộp đầy ngọc. ‘Sự run sợ không do nắm giữ’ có nghĩa là: do không có đối tượng để nắm giữ, nên sự nắm giữ cũng thuộc về phía không tồn tại, vì vậy được gọi là sự run sợ không do nắm giữ.

๓๒๑. กมฺมวิญฺญาณเมว นตฺถิ สติ กมฺมวิญฺญาเณ รูปเภทานุปริวตฺติ สิยาติ กมฺมวิญฺญาณาภาวทสฺสนมุเขน ขีณาสวสฺส สพฺพโส กิเลสาภาวํ ทสฺเสติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

321. Không có nghiệp thức. Nếu có nghiệp thức, thì sẽ có sự biến đổi theo sự tan vỡ của sắc. Bằng cách chỉ ra sự không có nghiệp thức, ngài cho thấy sự hoàn toàn không có phiền não của vị lậu tận. Phần còn lại thì dễ hiểu.

อุทฺเทสวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa sâu sắc của bài chú giải kinh Phân Tích Đề Mục đến đây là kết thúc.

๙. อรณวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải kinh Phân Tích Vô Tranh

๓๒๓. เคหสฺสิตวเสนาติ กิเลสนิสฺสิตวเสน อนุโรธวเสน. เนว อุกฺขิเปยฺยาติ น อนุคฺคณฺเหยฺย. น อวกฺขิเปยฺยาติ เคหสฺสิตวเสน วิโรธวเสน น นิคฺคณฺเหยฺย. อนุโรเธน วินา สมฺปหํสนวเสน ยถาภูตคุณกถนํ เนวุสฺสาทนา วชฺชาภาวโต; ตถา วิโรเธน วินา วิเวจนวเสน ยถาภูตโทสกถนํ น อปสาทนํ. สภาวเมวาติ ยถาภูตสภาวเมว กสฺสจิ ปุคฺคลสฺส อนาเทสกรณวเสน กเถยฺย, เสยฺยถาปิ อายสฺมา สุภูติตฺเถโร. วินิจฺฉิตสุขนฺติ, ‘‘อชฺฌตฺตํ อนวชฺช’’นฺติอาทินา วิเสสโต วินิจฺฉิตสุขาย โหติ. ปรมฺมุขา อวณฺณนฺติ สฺวายํ รโหวาโท เปสุญฺญูปสํหารวเสน ปวตฺโต อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ปิสุณวาจนฺติ อตฺโถ’’ติ. ขีณาตีติ ขีโณ, โย ภาสติ, ยญฺจ อุทฺทิสฺส ภาสติ, ทฺเวปิ หึสติ วิพาธตีติ อตฺโถ, ตํ ขีณวาทํ. สฺวายํ ยสฺมา กิเลเสหิ อากิณฺโณ สํกิลิฏฺโฐ เอว จ โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อากิณฺณํ [Pg.391] สํกิลิฏฺฐํ วาจ’’นฺติ. เตน อวสิฏฺฐํ ติวิธมฺปิ วจีทุจฺจริตมาห. อธิฏฺฐหิตฺวาติ, ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ อชฺโฌสาย. อาทายาติ ปคฺคยฺห. โวหเรยฺยาติ สมุทาจเรยฺย. โลกสมญฺญนฺติ โลกสงฺเกตํ.

323. Bởi nương tựa tại gia (gehassitavasena) nghĩa là bởi nương tựa phiền não, bởi thuận theo. Không nên tán dương (neva ukkhipeyya) nghĩa là không nên nâng đỡ. Không nên chê bai (na avakkhipeyya) nghĩa là không nên khiển trách bởi nương tựa tại gia, bởi chống đối. Việc nói lên đức tính như thật với ý làm cho hoan hỷ, không có sự thuận theo, thì không phải là sự tán dương vì không có lỗi; tương tự, việc nói lên lỗi lầm như thật với ý phân tích, không có sự chống đối, thì không phải là sự chê bai. Chỉ là tự tánh (sabhāvameva) nghĩa là nên nói về tự tánh như thật của một người nào đó với ý không chỉ định, giống như trường hợp trưởng lão Subhūti. Hạnh phúc đã được thẩm xét (vinicchitasukhaṃ), là hạnh phúc được thẩm xét một cách đặc biệt qua các câu như ‘nội tâm không có tội lỗi’. Chê bai sau lưng (parammukhā avaṇṇaṃ) ở đây được hiểu là lời nói vắng mặt được thực hiện với ý nói đâm thọc, do đó nói rằng ‘nghĩa là lời nói hai lưỡi’. Làm tổn hại (khīṇāti) là làm tổn thương. Người nói và người được nhắm đến để nói, cả hai đều bị làm hại, bị làm phiền não, đó là ý nghĩa. Đó là lời nói gây tổn hại. Vì lời nói ấy tràn đầy phiền não và bị ô nhiễm, nên được nói là ‘lời nói tràn đầy, ô nhiễm’. Do đó, ba loại lời nói ác còn lại cũng được đề cập. Sau khi quyết đoán (adhiṭṭhahitvā) là sau khi chấp thủ rằng ‘chỉ điều này là sự thật’. Sau khi nắm giữ (ādāya) là sau khi đề cao. Nên thực hành (vohareyya) là nên nói ra. Tục lệ thế gian (lokasamaññaṃ) là quy ước của thế gian.

๓๒๔. อารมฺมณโต สมฺปโยคโต กาเมหิ ปฏิสํหิตตฺตา กามปฏิสนฺธิ, กามสุขํ. เตนาห ‘‘กามูปสํหิเตน สุเขนา’’ติ. สทุกฺโขติ วิปากทุกฺเขน สํกิเลสทุกฺเขน สทุกฺโข. ตถา สปริฬาโหติ วิปากปริฬาเหน เจว กิเลสปริฬาเหน จ สปริฬาโห.

324. Do liên quan đến các dục về phương diện đối tượng và tương ưng, nên (gọi là) sự tái sanh trong cõi dục, lạc thú của dục. Do đó, nói rằng ‘với lạc thú liên hệ đến dục’. Có khổ (sadukkho) là có khổ do khổ của quả dị thục và khổ của phiền não. Tương tự, có sự thiêu đốt (sapariḷāho) là có sự thiêu đốt do sự thiêu đốt của quả dị thục và sự thiêu đốt của phiền não.

๓๒๖. วฏฺฏโต นิสฺสริตุํ อทตฺวา ตตฺเถว สีทาปนโต มิจฺฉาปฏิปทาภาเวน สตฺเต สํโยเชตีติ สํโยชนํ, วิเสสโต ภวสํโยชนํ ตณฺหาติ อาห ‘‘ตณฺหาเยตํ นาม’’นฺติ. น ตณฺหาเยว มานาทโยปิ สํโยชนตฺตํ สาเธนฺติ นาม สพฺพโส สํโยชนโต สุฏฺฐุ พนฺธนโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘อวิชฺชานีวรณานํ, ภิกฺขเว, สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๒๕-๑๒๖).

326. Vì không cho thoát khỏi vòng luân hồi, làm cho chìm đắm ngay tại đó, và vì là tà đạo nên nó trói buộc chúng sanh, do đó gọi là kiết sử (saṃyojanaṃ). Đặc biệt, hữu kiết sử chính là ái, do đó nói rằng ‘đây là tên gọi của ái’. Không chỉ ái, mà cả mạn v.v... cũng hoàn thành vai trò kiết sử, vì chúng trói buộc hoàn toàn, trói buộc chặt chẽ. Do đó, đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, đối với các chúng sanh bị vô minh che lấp, bị ái trói buộc’ (saṃ. ni. 2.125-126).

อิมํ จตุกฺกนฺติ, ‘‘เย กามปฏิสนฺธิสุขิโน โสมนสฺสานุโยคํ อนุยุตฺตา, เย อตฺตกิลมถานุโยคํ อนุยุตฺตา’’ติ เอวมาคตํ อิมํ จตุกฺกํ นิสฺสาย. ‘‘เอตทคฺเค ฐปิโต’’ติ, วตฺวา ตํ นิสฺสาย ฐปิตภาวํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ, ‘‘ภควโต หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุสฺสาทนาอปสาทนา ปญฺญายนฺติ ตถาคเตน วิเนตพฺพปุคฺคลวเสน ธมฺมเทสนาย ปวตฺเตตพฺพโต. อยํ ปุคฺคโล…เป… อาจารสมฺปนฺโนติ วา นตฺถิ ปเรสํ อนุทฺเทสกวเสน ธมฺมเทสนาย ปวตฺตนโต.

Bốn pháp này (imaṃ catukkaṃ), là nương vào bốn pháp đã được đề cập như sau: ‘những người có lạc thú tái sanh trong cõi dục, chuyên tâm theo đuổi sự thỏa thích’ và ‘những người chuyên tâm theo đuổi sự hành hạ bản thân’. Sau khi nói ‘được đặt ở vị trí hàng đầu trong số này’, để chỉ rõ một cách chi tiết việc được đặt ở vị trí đó là nương vào điều ấy, câu ‘quả vậy, đối với Đức Thế Tôn’ v.v... đã được nói. Sự tán dương và chê bai được biết đến là do Đức Như Lai thuyết pháp tùy theo hạng người cần được giáo hóa. Hoặc là không có (sự tán dương và chê bai) vì việc thuyết pháp được tiến hành với ý không chỉ định người khác rằng ‘người này… đầy đủ hạnh kiểm’.

๓๒๙. ปรมฺมุขา อวณฺณนฺติ นินฺทิยสฺส โทสสฺส นินฺทนํ. น หิ กทาจิ นินฺทิโย ปสํสิโย โหติ, ตํ ปน กาลํ ญตฺวาว กเถตพฺพนฺติ อาห, ‘‘ยุตฺตปตฺตกาลํ ญตฺวาวา’’ติ. ขีณวาเทปิ เอเสว นโย ตสฺส รโหวาเทน สมานโยคกฺขมตฺตา.

329. Chê bai sau lưng (parammukhā avaṇṇaṃ) là sự khiển trách lỗi lầm đáng bị khiển trách. Quả vậy, người đáng bị khiển trách không bao giờ đáng được tán dương. Nhưng điều đó chỉ nên được nói sau khi biết thời điểm, do đó nói rằng, ‘sau khi biết thời điểm thích hợp đã đến’. Đối với lời nói gây tổn hại cũng có cùng phương pháp này, vì nó tương tự như lời nói vắng mặt.

๓๓๐. ฆาตียตีติ วธียติ. สทฺโทปิ ภิชฺชติ นสฺสติ, เภโท โหตีติ อตฺโถ. เคลญฺญปฺปตฺโตติ เขทํ ปริสฺสมํ ปตฺโต. อปลิพุทฺธนฺติ โทเสหิ อนนุปติตํ.

330. Bị giết (ghātīyati) là bị sát hại. Âm thanh cũng bị vỡ, bị hủy hoại, nghĩa là có sự tan vỡ. Bị bệnh (gelaññappatto) là đã đạt đến sự mệt mỏi, sự kiệt sức. Không bị ràng buộc (apalibuddhaṃ) là không bị các lỗi lầm theo sau.

๓๓๑. อภินิวิสฺส [Pg.392] โวหรตีติ เอวเมตํ, น อิโต อญฺญถาติ ตํ ชนปทนิรุตฺตึ อภินิวิสิตฺวา สมุทาจรติ. อติธาวนนฺติ สมญฺญํ นาเมตํ โลกสงฺเกตสิทฺธา ปญฺญตฺตีติ ปญฺญตฺติมตฺเต อฏฺฐตฺวา ปรมตฺถโต ถามสา ปรามสฺส โวหรณํ.

331. Thực hành với sự cố chấp (abhinivissa voharati) nghĩa là thực hành sau khi cố chấp vào phương ngữ địa phương rằng ‘điều này là như vậy, không khác’. Vượt qua (atidhāvanaṃ) là không đứng lại ở chỗ chỉ là chế định rằng ‘tên gọi này là một tục lệ, một chế định được thành lập bởi quy ước thế gian’, mà thực hành bằng cách nắm giữ một cách mạnh mẽ theo nghĩa chân đế.

๓๓๒. อปรามสนฺโตติ อนภินิวิสนฺโต สมญฺญามตฺตโตว โวหรติ.

332. Không nắm giữ (aparāmasanto) là không cố chấp, chỉ thực hành theo mức độ của tục lệ.

๓๓๓. มริยาทภาชนียนฺติ ยถาวุตฺตสมฺมาปฏิปทาย มิจฺฉาปฏิปทาย จ อญฺญมญฺญํ สงฺกรภาววิภาชนํ. รณนฺติ สตฺตา เอเตหิ กนฺทนฺติ อกนฺทนฺตาปิ กนฺทนการณภาวโตติ รณา; ราคโทสโมหา, ทสปิ วา กิเลสา, สพฺเพปิ วา เอกนฺตากุสลา, เตหิ นานปฺปการทุกฺขนิพฺพตฺตเกหิ อภิภูตา สตฺตา กนฺทนฺติ; สห รเณหีติ สรโณ. รณสทฺโท วา ราคาทิเรณูสุ นิรุฬฺโห. เตนาห ‘‘สรโช สกิเลโส’’ติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘สทุกฺโข เอโส ธมฺโม’’ติอาทินา อาคตตฺตา กามสุขานุโยคาทโยปิ ‘‘สรโณ’’ติ วุตฺตาติ ทุกฺขาทีนํ รณภาโว ตนฺนิพฺพตฺตกสภาวานํ อกุสลานํ สรณตา จ เวทิตพฺพา. อรโณติอาทีนํ ปทานํ วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

333. Sự phân chia giới hạn (mariyādabhājanīyaṃ) là sự phân biệt trạng thái không hỗn tạp lẫn nhau giữa chánh đạo và tà đạo đã được nói đến. Raṇa là những thứ mà chúng sanh kêu la vì chúng; ngay cả khi không kêu la, chúng cũng là nguyên nhân của sự kêu la; (đó là) tham, sân, si, hoặc mười phiền não, hoặc tất cả các pháp hoàn toàn bất thiện. Bị áp đảo bởi những thứ tạo ra các loại khổ khác nhau đó, chúng sanh kêu la; cùng với raṇa là saraṇa (có xung đột). Hoặc từ raṇa được dùng với nghĩa là các bụi bặm như tham, v.v... Do đó, nói rằng ‘có bụi bặm, có phiền não’. Tuy nhiên, trong Pāli, vì có câu ‘pháp này có khổ’ v.v..., nên sự chuyên tâm vào lạc thú của dục v.v... cũng được gọi là ‘saraṇa’. Do đó, cần hiểu rằng khổ v.v... là raṇa, và các pháp bất thiện có bản chất tạo ra chúng là saraṇa. Ý nghĩa của các từ araṇa v.v... cần được hiểu theo nghĩa ngược lại với những gì đã nói.

วตฺถุํ โสเธตีติ นิโรธสมาปชฺชเนน มหปฺผลภาวกรเณน ทกฺขิเณยฺยวตฺถุภูตํ อตฺตานํ วิโสเธติ; นิโรธสมาปตฺติยา วตฺถุวิโสธนํ นิโรธํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐิตานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ มหากสฺสปตฺเถราทีนํ ทินฺนทกฺขิณาวิสุทฺธิยา ทีเปตพฺพํ. เตนาห ‘‘ตถา หี’’ติอาทิ. ตเถวาติ อิมินา ‘‘ปิณฺฑาย จรนฺโต’’ติอาทึ อุปสํหรติ. เมตฺตาภาวนาย มุทุภูตจิตฺตพหุมานปุพฺพกํ เทนฺตีติ, ‘‘สุภูติตฺเถโร ทกฺขิณํ วิโสเธตี’’ติ วุตฺตํ. เตน ทายกโตปิ ทกฺขิณาวิสุทฺธึ ทสฺเสติ. วตฺถุโสธนํ ปน ปฏิภาคโต. เอวํ ปน กาตุํ สกฺกาติ สาวกานมฺปิ กิเมวํ ลหุวุฏฺฐานาธิฏฺฐานํ สาวเกสุ จิณฺณวสีภาโว สมฺภวตีติ ปุจฺฉติ. อิตโร อคฺคสาวกมหาสาวเกสุ กึ วตฺตพฺพํ, ปกติสาวเกสุปิ วสิปฺปตฺเตสุ ลพฺภตีติ เต ทสฺเสนฺโต, ‘‘อาม สกฺกา’’ติอาทิมาห. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“Làm trong sạch vật thí” có nghĩa là: Bằng việc nhập Diệt Thọ Tưởng Định, là việc làm cho có quả lớn, vị ấy làm cho tự thân, vốn là đối tượng xứng đáng được cúng dường, trở nên trong sạch. Việc làm trong sạch vật thí bằng Diệt Thọ Tưởng Định nên được trình bày qua sự trong sạch của vật cúng dường được dâng đến các vị Phật Độc Giác, trưởng lão Đại Ca-diếp, v.v... những vị đã xuất khỏi Diệt Định. Do đó, ngài nói “thật vậy”, v.v... Bằng câu “cũng vậy”, ngài kết luận lại câu “trong khi đi khất thực”, v.v... Vì họ dâng cúng với tâm mềm mại và lòng kính trọng do tu tập tâm từ, nên được nói rằng “trưởng lão Subhūti làm trong sạch vật cúng dường”. Qua đó, ngài chỉ ra sự trong sạch của vật cúng dường từ phía người thí chủ. Còn việc làm trong sạch vật thí là phần tương ứng. (Vị ấy) hỏi: “Phải chăng các vị Thinh văn cũng có thể làm như vậy? Làm sao sự thành thục trong việc quyết định xuất định nhanh chóng như vậy lại có thể xảy ra nơi các vị Thinh văn?”. Vị kia, để chỉ ra rằng “nói gì đến các vị Thượng thủ Thinh văn và Đại Thinh văn, điều này có thể đạt được ngay cả nơi các vị Thinh văn thông thường đã đắc quyền năng”, đã nói “vâng, có thể”, v.v... Phần còn lại dễ hiểu.

อรณวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Vô Tranh Phân Biệt đã hoàn tất.

๑๐. ธาตุวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Giới Phân Biệt

๓๔๒. อปริกฺขีณายุกํ [Pg.393] ปุกฺกุสาติกุลปุตฺตํ อุทฺทิสฺส คมนนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ตุริตคมนจาริก’’นฺติ. มม วาสุปคมเนน ตว จิตฺตสฺส อผาสุกํ อนิฏฺฐํ สเจ นตฺถิ. โสติ ปุพฺพุปคโต. ทินฺนํ ทินฺนเมว วฏฺฏตีติ เอกวารํ ทินฺนํ ทินฺนเมว ยุตฺตํ, น ปุน ทาตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. กตํ กตเมวาติ สงฺคหตฺถํ กตํ อนุจฺฉวิกกมฺมํ กตเมว, น ตํ ปุน วิปริวตฺเตตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

342. Vì nghĩ rằng “đây là chuyến đi nhắm đến thiện gia nam tử Pukkusāti, người có tuổi thọ chưa cạn kiệt”, nên đã nói là “cuộc du hành đi nhanh”. Nếu việc ta đến ở không gây khó chịu, không làm phiền lòng ông. “Vị ấy” có nghĩa là đã đến trước. “Cái đã cho là đã cho rồi” có nghĩa là: cái đã cho một lần thì đúng là đã cho rồi, không nên cho lại nữa. “Việc đã làm là đã làm rồi” có nghĩa là: việc làm thích hợp đã được thực hiện nhằm mục đích giúp đỡ thì đã được làm rồi, không nên thay đổi lại nữa.

ปุกฺกุสาติมฺหิ อุภยถาปิ กุลปุตฺตภาโว ปริปุณฺโณ เอวาติ อาห – ‘‘ชาติกุลปุตฺโตปิ อาจารกุลปุตฺโตปี’’ติ. ตตฺราติ ตสฺมึ ตกฺกสีลโต อาคมเน. องฺเก นิปนฺนทารกํ วิย ชนํ โตเสติ ตุฏฺฐึ ปาเปติ. รตนานิ อุปฺปชฺชนฺติ ปพฺพตสมุทฺทาทิสนฺนิสฺสิตตฺตา ปจฺจนฺตเทสสฺส. ทสฺสนียนฺติ ทสฺสเนเนว สุขาวหํ. เอวรูปนฺติ ทสฺสนียํ สวนียญฺจ.

Vì nơi Pukkusāti, tư cách thiện gia nam tử được viên mãn cả hai phương diện, nên ngài nói: “vừa là thiện gia nam tử về dòng dõi, vừa là thiện gia nam tử về phẩm hạnh”. “Ở đó” có nghĩa là trong chuyến đi từ Takkasīlā về. Làm cho dân chúng hài lòng, vui thích như đứa trẻ nằm trong lòng. Châu báu phát sinh do xứ biên địa gần núi, biển, v.v... “Đáng xem” có nghĩa là mang lại sự vui thích chỉ bằng việc nhìn thấy. “Như vậy” có nghĩa là đáng xem và đáng nghe.

อนคฺฆกมฺพเล มหคฺฆกมฺพเล. สารกรณฺฑเกติ จนฺทนสาราทิสารมยกรณฺฑเก. ลิขาเปตฺวา อุกฺกิราเปตฺวา. ลาขาย วฏฺฏาเปตฺวาติ มุขํ ปิทหิตฺวา ลาขาปริกมฺมํ กาเรตฺวา.

(Trong) những tấm thảm vô giá, (tức là) những tấm thảm quý giá. “Trong những chiếc hộp bằng lõi cây” có nghĩa là trong những chiếc hộp làm bằng lõi cây chiên-đàn, v.v... Cho viết, (tức là) cho khắc. “Cho niêm bằng sáp” có nghĩa là cho đóng miệng hộp lại và cho làm công việc niêm phong bằng sáp.

อนฺโต ทุสฺสภณฺฑิกํ อตฺถีติ อญฺญาสิ นาติครุกภาวโต. อนคฺฆา อเหสุนฺติ วณฺณสมฺปตฺติผสฺสสมฺปตฺติปมาณมหตฺตทุนฺนิมฺมาปิยตาหิ มหคฺฆา อเหสุํ, มหาปุญฺโญ ราชา ตสฺส อตฺเถวาติ อธิปฺปาโย.

(Vua) biết rằng “bên trong có kiện hàng vải” do nó không quá nặng. “Chúng là vô giá” có nghĩa là: chúng quý giá do sự hoàn hảo về màu sắc, sự hoàn hảo về xúc chạm, sự to lớn về kích thước, và sự khó chế tác. Ý nghĩa là: “vị vua có phước lớn ấy xứng đáng có chúng”.

ยทิ เอวํ, ‘‘กินฺนุ โข เปเสมี’’ติ กสฺมา วีมํสํ อาปชฺชีติ อาห – ‘‘อปิจ โข ปนา’’ติอาทิ. โสติ พิมฺพิสาโร ราชา. วิจินิตุํ อารทฺโธ รตนสฺส อเนกวิธตฺตา อุตฺตรุตฺตริญฺจ ปณีตตราทิภาวโต. สุวณฺณรชตาทีติ สุวณฺณรชตปวาฬมณิมุตฺตาเวฬุริยาทิ. อินฺทฺริยพทฺธนฺติ จกฺขาทิอินฺทฺริยปฏิพทฺธํ. ปเทสนฺติ คุณวเสน เอกเทสํ น ปาปุณาติ.

Nếu vậy, tại sao (vua) lại suy xét “ta nên gửi cái gì đây?”, (chú giải) nói: “tuy nhiên”, v.v... “Vị ấy” là vua Bimbisāra. (Vua) bắt đầu tìm kiếm vì châu báu có nhiều loại và có những thứ ngày càng cao quý hơn. “Vàng, bạc, v.v...” có nghĩa là vàng, bạc, san hô, ngọc ma-ni, ngọc trai, lưu ly, v.v... “Liên quan đến các giác quan” có nghĩa là liên quan đến các giác quan như mắt, v.v... “Một phần” có nghĩa là không đạt đến được một phần về phương diện phẩm chất.

สามํ สจฺจานํ อภิสมฺพุทฺธตาสามญฺเญน, ‘‘พุทฺธรตนมฺปิ ทุวิธ’’นฺติ วุตฺตํ. พุทฺธรตนสมํ รตนํ นาม นตฺถิ, ยสฺมา ปน อิมสฺมึ โลเก ปรสฺมึ วา ปน พุทฺเธน สทิโส น วิชฺชตีติ. ปฐมโพธิยํเยว ปวตฺตตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘โฆโสปี’’ติอาทิ.

Do sự tương đồng trong việc tự mình giác ngộ các chân lý, nên được nói rằng “Phật bảo cũng có hai loại”. Không có bảo vật nào sánh bằng Phật bảo, vì ở đời này hay đời khác, không có ai sánh bằng Đức Phật. Vì nghĩ rằng (tiếng đồn) chỉ lan truyền vào lúc chứng đắc đạo quả đầu tiên, nên đã nói “cả tiếng đồn”, v.v...

ราชา ตุฏฺโฐ จินฺเตสิ, ‘‘ตตฺถ อวิชฺชมานํเยว เปเสตุํ ลทฺธ’’นฺติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปริปุณฺณํ เอกทิวสมฺปิ ตสฺมึ ปเทเส พุทฺธานํ อาวาสปริคฺคโห [Pg.394] นตฺถิ, ตสฺมา. ปุพฺพทิสามุขนฺติ ปุพฺพทิสาภิมุขํ สีหปญฺชรํ. เตนสฺส สุวิภูตาโลกตํ ทสฺเสติ.

Vua hoan hỷ suy nghĩ: “Ta đã có được thứ để gửi đi mà ở đó không có”. “Do đó” có nghĩa là: vì ở xứ đó, việc chư Phật nhận nơi ở dù chỉ trọn một ngày cũng không có, do đó... “Hướng về phía đông” có nghĩa là cửa sổ sư tử hướng về phía đông. Qua đó, ngài chỉ ra sự sáng sủa rõ ràng của nó.

เอวํ อนญฺญสาธารณสฺส ภควโต อีทิโส สมุทาคโมติ ทสฺเสตุํ, ‘‘เอวํ ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ สมฺปนฺนสมุทาคมสฺส ตทนุรูปา อยํ ผลสมฺปทาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตุสิตภวนโต’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Để chỉ ra rằng “sự xuất hiện của Đức Thế Tôn, Đấng không chung với ai khác, là như thế này”, nên đã nói “như vậy, sau khi đã làm tròn mười ba-la-mật”, v.v... Để chỉ ra rằng “sự thành tựu quả vị này tương xứng với sự xuất hiện đã thành tựu như vậy”, nên đã nói “từ cõi trời Tusita”, v.v...

อริยธมฺโม นาม อริยมคฺคปฺปธาโน, อริยมคฺโค จ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยสงฺคโห, เต จ อุทฺเทสมตฺเตเนว คหิตาติ อาห – ‘‘สตฺตตึสโพธิปกฺขิเย เอกเทเสน ลิขิตฺวา’’ติ. จูฬสีลาทีนิ พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๘-๙) อาคตนเยน เวทิตพฺพานิ. ฉทฺวารสํวรํ สติสมฺปชญฺญนฺติ มนจฺฉฏฺฐานํ ทฺวารานํ สํวรณวเสน สตฺตฏฺฐานิกํ สติสมฺปชญฺญํ. ทฺวาทสปฺปเภทํ จีวราทิจตุปฺปจฺจยสนฺโตสํ. อรญฺญรุกฺขมูลาทีนญฺจ วิภงฺคํ ภาวนานุกูลํ เสนาสนํ. ‘‘อภิชฺฌํ โลเก ปหายา’’ติอาทินา วุตฺตํ นีวรณปฺปหานํ. ปริกมฺมนฺติ กสิณาทิปริกมฺมํ. ปาฬิยํ อาคตนเยน อฏฺฐตึส กมฺมฏฺฐานานิ. วิสุทฺธิปฏิปาฏิยา ยาว อาสวกฺขยา อิมํ ปฏิปตฺตึ เอกเทเสน ลิขิ. โสฬสวิธนฺติ โสฬสวิธภาวนาย ปโยคํ.

Thánh pháp có Thánh đạo là chính, và Thánh đạo là sự tổng hợp của ba mươi bảy phẩm trợ đạo. Và vì chúng được nêu lên chỉ bằng đề mục, nên ngài nói: “viết một phần về ba mươi bảy phẩm trợ đạo”. Tiểu giới, v.v... nên được hiểu theo cách đã được trình bày trong kinh Phạm Võng. “Sự phòng hộ sáu căn, chánh niệm và tỉnh giác” có nghĩa là chánh niệm và tỉnh giác ở bảy nơi qua việc phòng hộ sáu căn với ý là thứ sáu. Sự tri túc về bốn vật dụng như y phục, v.v... có mười hai loại. Và sự phân tích về trú xứ thích hợp cho việc tu tập như rừng, gốc cây, v.v... Sự đoạn trừ các triền cái được nói đến qua câu “từ bỏ tham ái ở đời”, v.v... “Sự chuẩn bị” là sự chuẩn bị về kasina, v.v... Ba mươi tám đề mục thiền định theo cách đã được trình bày trong Pāli. (Vua) đã viết một phần về pháp hành này theo thứ tự của các thanh tịnh cho đến sự đoạn tận các lậu hoặc. “Mười sáu loại” là sự thực hành tu tập theo mười sáu cách.

กิลญฺชมเยติ นานาวิธภิตฺติวิภตฺเต สณฺหสุขุมรตนปริสิพฺพิเต กิลญฺชมยสมุคฺเค. พหิ วตฺเถน เวเฐตฺวาติ ปฐมํ สุขุมกมฺพเลน เวเฐตฺวา ปฏิปาฏิยา เตตฺตึสาย สมุคฺเคสุ ปกฺขิปิตฺวา ตโต พหิ สุขุมวตฺเถน เวเฐตฺวา ฉาเทตฺวา. ติณคจฺฉปหานสมฺมชฺชนาทินา โสธิตมตฺตกเมว โหตุ, กทลิปุณฺณฆฏฐปนธชปฏากุสฺสาปนาทิอลงฺกรเณน มา นิฏฺฐาเปถาติ อตฺโถ. ราชานุภาเวน ปฏิยาเทถาติ มม ราชานุรูปํ สชฺเชถ, อลงฺกโรถาติ อตฺโถ. อนฺตรโภคิกานนฺติ อนุยุตฺตราชมหามตฺตานํ. ชวนทูเตติ ขิปฺปํ คจฺฉนฺตกทูตปุริเส. ตาเฬหิ สห อวจรนฺตีติ ตาฬาวจรา.

Kilañjamayeti có nghĩa là trong những chiếc hộp bằng tấm thảm dệt, được phân chia bởi nhiều vách ngăn khác nhau, được khâu kết bằng những bảo vật mịn màng tinh tế. Bahi vatthena veṭhetvāti có nghĩa là trước tiên dùng tấm chăn len mịn bọc lại, tuần tự đặt vào trong ba mươi ba chiếc hộp, sau đó dùng vải mịn bọc bên ngoài rồi che đậy lại. Chỉ cần được làm sạch bằng cách dọn dẹp cỏ rác, quét tước v.v..., chớ nên hoàn tất bằng việc trang hoàng như đặt những bình đầy nước và cây chuối, dựng cờ phướn v.v... đó là ý nghĩa. Rājānubhāvena paṭiyādethāti có nghĩa là hãy sửa soạn, hãy trang hoàng cho xứng hợp với đức vua của ta. Antarabhogikānanti có nghĩa là của các vị đại thần thân cận của đức vua. Javanadūteti có nghĩa là những người đưa tin đi nhanh chóng. Tāḷehi saha avacarantīti tāḷāvacarā là những người hầu cầm quạt.

รญฺญา ปณฺณาการํ อุทฺทิสฺส กตปูชาสกฺการสฺส อมจฺจโต สุตตฺตา ปณฺณาการํ อุจฺจฏฺฐาเน ฐเปตฺวา สยํ นีจาสเน นิสินฺโน. นายํ อญฺญสฺส รตนสฺส ภวิสฺสตีติ อยํ ปริหาโร อญฺญสฺส มณิมุตฺตาทิเภทสฺส รตนสฺส น ภวิสฺสติ มณิมุตฺตาทีหิ อภิสงฺขตตฺตา. พลวโสมนสฺสํ [Pg.395] อุปฺปชฺชิ จิรตนกาลํ พุทฺธสาสเน ภาวิตภาวนตาย วาสิตวาสนตาย ฆเฏ ทีโป วิย อพฺภนฺตเร เอว สมุชฺชลมานปริปกฺกติเหตุกภาวโต.

Vì đã nghe từ vị đại thần về sự cúng dường tôn kính được đức vua thực hiện nhắm đến (lá thư) cống phẩm, nên (vị ấy) đã đặt (lá thư) cống phẩm ở nơi cao và tự mình ngồi ở chỗ thấp. Nāyaṃ aññassa ratanassa bhavissatīti có nghĩa là sự tôn kính này sẽ không dành cho loại bảo vật khác như ngọc ma-ni, ngọc trai v.v... vì nó không được tạo tác từ ngọc ma-ni, ngọc trai v.v... Hỷ lạc mãnh liệt đã khởi lên, do bởi sự tu tập đã được thực hành, do bởi sự huân tập đã được thấm nhuần trong Phật giáo từ thời gian lâu dài, do bởi trạng thái có nhân duyên chín muồi đang chiếu sáng rực rỡ ngay bên trong giống như ngọn đèn trong bình.

ธาเรมีติ อิจฺฉามิ, คณฺหามีติ อตฺโถ. ทฺเวชฺฌวจนนฺติ ทฺเวฬฺหกภาโว. อนฺตรํ กโรตีติ ทฺวินฺนํ ปาทานํ อนฺตรํ ตํ เลขํ กโรติ, เอเกน ปาเทน อติกฺกมีติ อตฺโถ. ตสฺสา คตมคฺเคนาติ ตาย เทวิยา วิวฏฺฏมานาย นาสิตาย คตมคฺเคน. ตํ ปน เลขนฺติ ปุกฺกุสาตินา กตเลขํ. ปณฺณจฺฉตฺตกนฺติ ตาลปตฺตมุฏฺฐึ.

Dhāremīti có nghĩa là tôi muốn, tôi sẽ nhận lấy. Dvejjhavacananti là trạng thái do dự, lưỡng lự. Antaraṃ karotīti có nghĩa là tạo ra khoảng cách giữa hai bàn chân đối với bức thư ấy, tức là bước qua bằng một chân. Tassā gatamaggenāti có nghĩa là theo con đường đã đi của vị thiên nữ ấy, người đã biến mất, đã tiêu tan. Taṃ pana lekhanti là bức thư do vua Pukkusāti viết. Paṇṇacchattakanti là một bó lá cọ.

สตฺถุคารเวนาติ สตฺถริ อุปฺปนฺนปสาทเปมพหุมานสมฺภเวน. ตทา สตฺถารํเยว มนสิ กตฺวา ตนฺนินฺนภาเวน คจฺฉนฺโต, ‘‘ปุจฺฉิสฺสามี’’ติปิ จิตฺตํ น อุปฺปาเทสิ, ‘‘เอตฺถ นุ โข สตฺถา วสตี’’ติ ปริวิตกฺกสฺเสว อภาวโต; ราชคหํ ปน ปตฺวา รญฺโญ เปสิตสาสนวเสน ตตฺถ จ วิหารสฺส พหุภาวโต สตฺถา กหํ วสตีติ ปุจฺฉิ. สตฺถุ เอกกสฺเสว นิกฺขมนํ ปญฺจจตฺตาลีส โยชนานิ ปทสา คมนญฺจ ธมฺมปูชาวเสน กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ธมฺมปูชาย จ พุทฺธานํ อาจิณฺณภาโว เหฏฺฐา วิตฺถาริโตเยว. พุทฺธโสภํ ปน ปฏิจฺฉาเทตฺวา อญฺญาตกเวเสน ตตฺถ คมนํ ตสฺส กุลปุตฺตสฺส วิสฺสตฺถวเสน มคฺคทรถปฏิปสฺสมฺภนตฺถํ. อปฺปฏิปสฺสทฺธมคฺคทรโถ หิ ธมฺมเทสนาย ภาชนํ น โหตีติ. ตถาหิ วกฺขติ, ‘‘นนุ จ ภควา’’ติอาทิ.

Satthugāravenāti có nghĩa là do sự phát sinh của lòng tịnh tín, tình thương và sự kính trọng đối với Bậc Đạo Sư. Khi ấy, trong khi đi với tâm hướng về Bậc Đạo Sư, vị ấy đã không khởi lên ý nghĩ rằng "ta sẽ hỏi", vì không có sự suy xét rằng "Bậc Đạo Sư có lẽ đang trú ngụ ở đây chăng". Nhưng sau khi đến thành Rājagaha, do thông điệp được vua gửi đến và do có nhiều tu viện ở đó, vị ấy đã hỏi: "Bậc Đạo Sư trú ngụ ở đâu?". Cần phải hiểu rằng việc Bậc Đạo Sư ra đi một mình và đi bộ bốn mươi lăm do-tuần là được thực hiện vì sự cúng dường Pháp. Và việc cúng dường Pháp là thói quen của các vị Phật đã được giải thích chi tiết ở phần dưới. Còn việc che giấu vẻ huy hoàng của một vị Phật và đi đến đó trong hình dạng một người không quen biết là để làm lắng dịu sự mệt mỏi trên đường đi của vị thiện gia nam tử ấy một cách thân mật. Vì rằng người có sự mệt mỏi trên đường đi chưa được lắng dịu thì không phải là đối tượng cho bài thuyết pháp. Thật vậy, sẽ được nói rằng: nanu ca bhagavā v.v...

อุรุทฺธนฺติ วิสาลนฺติ เกจิ. อติเรกติโยชนสตนฺติอาทินา อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ มจฺเฉรวินยเน สพฺรหฺมจารีนํ โอวาททานํ. อจฺจนฺตสุขุมาโลติอาทินา สตฺถุ ธมฺมคารเวน สทฺธึ กุลปุตฺตสฺสปิ ธมฺมคารวํ สํสนฺทติ สเมตีติ ทสฺเสติ. เตน ภควโต กตสฺส ปจฺจุคฺคมนสฺส ฐานคตภาวํ วิภาเวนฺโต อญฺเญสมฺปิ ภพฺพรูปานํ กุลปุตฺตานํ ยถารหํ สงฺคโห กาตพฺโพติ ทสฺเสติ.

Một số người nói uruddhaṃ có nghĩa là rộng lớn. Bằng câu atirekatiyojanasatanti v.v..., (chú giải) cho thấy sự giáo huấn các vị đồng phạm hạnh trong việc chế ngự lòng bỏn xẻn, cả về phương diện thuận và nghịch. Bằng câu accantasukhumāloti v.v..., (chú giải) cho thấy rằng lòng tôn kính Pháp của vị thiện gia nam tử tương ứng, phù hợp với lòng tôn kính Pháp của Bậc Đạo Sư. Bằng cách đó, trong khi giải thích tính chất hợp lý của việc Thế Tôn đi ra đón, (chú giải) cho thấy rằng sự nhiếp hộ đối với các thiện gia nam tử khác có khả năng cũng nên được thực hiện một cách thích đáng.

พฺรหฺมโลกปฺปมาณนฺติ อุจฺจภาเวน. อานุภาเวนาติ อิทฺธานุภาเวน ยถา โส โสตปถํ น อุปคจฺฉติ, เอวํ วูปสเมตุํ สกฺโกติ. อวิพฺภนฺตนฺติ วิพฺภมรหิตํ นิลฺโลลุปฺปํ. ‘‘ภาวนปุํสกํ ปเนต’’นฺติ วตฺวา ตสฺส วิวรณตฺถํ, ‘‘ปาสาทิเกน อิริยาปเถนา’’ติ วุตฺตํ. อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ เอตํ กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘ยถา อิริยโต’’ติอาทิ. อมนาโป [Pg.396] โหติ ปสฺสนฺตานํ. สีหเสยฺยาย นิปนฺนสฺสปิ หิ เอกจฺเจ สรีราวยวา อโธขิตฺตวิกฺขิตฺตา วิย ทิสฺสนฺติ. กฏิยํ ทฺวินฺนํ อูรุสนฺธีนํ ทฺวินฺนญฺจ ชาณุสนฺธีนํ วเสน จตุสนฺธิกปลฺลงฺกํ. น ปติฏฺฐาตีติ นปฺปวตฺตติ, ‘‘กํสิ ตฺว’’นฺติอาทินา อปุจฺฉิเต กถาปวตฺติ เอว น โหติ. อปฺปติฏฺฐิตาย กถาย น สญฺชายตีติ ตถา ปน ปุจฺฉาวเสน กถาย อปฺปวตฺติตาย อุปริ ธมฺมกถา น สญฺชายติ น อุปฺปชฺชติ. อิตีติ ตสฺมา. กถาปติฏฺฐาปนตฺถํ กถาปวตฺตนตฺถํ กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ วา ปุจฺฉิ.

Brahmalokappamāṇanti là về phương diện chiều cao. Ānubhāvenāti có nghĩa là bằng thần thông lực, ngài có thể làm cho nó lắng dịu để nó không đi vào đường tai nghe. Avibbhantanti là không có sự bối rối, không dao động. Sau khi nói bhāvanapuṃsakaṃ panetaṃ, để giải thích điều đó, câu pāsādikena iriyāpathenā đã được nói. Cần hiểu đây là công cụ cách trong ý nghĩa chỉ đặc tính. Do đó, ngài nói yathā iriyato v.v... Trở nên không vừa ý đối với những người nhìn thấy. Vì rằng ngay cả đối với người nằm trong tư thế sư tử, một số bộ phận cơ thể cũng trông như bị buông thõng, vung vãi. Tư thế kiết-già có bốn khớp, tức là hai khớp đùi và hai khớp gối ở phần hông. Na patiṭṭhātīti có nghĩa là không diễn ra; khi không được hỏi bằng câu kaṃsi tvaṃ v.v..., cuộc nói chuyện không hề diễn ra. Appatiṭṭhitāya kathāya na sañjāyatīti có nghĩa là khi cuộc nói chuyện không diễn ra bằng cách hỏi như vậy, thì pháp thoại tiếp theo không phát sinh, không khởi lên. Itīti có nghĩa là do đó. Ngài đã hỏi để thiết lập cuộc nói chuyện, hoặc để bắt đầu cuộc nói chuyện, hoặc để khơi mào cuộc nói chuyện.

สภาวเมว กเถตีติ อตฺตโน ภควโต อทิฏฺฐปุพฺพตฺตา ‘‘อทิฏฺฐปุพฺพกํ กถมหํ ชาเนยฺย’’นฺติ สภาวเมว เกวลํ อตฺตโน อชฺฌาสยเมว กเถติ; น ปน สเทวกสฺส โลกสฺส สุปากฏํ สภาวสิทฺธํ พุทฺธรูปกายสภาวํ. อถ วา สภาวเมว กเถตีติ ‘‘อิทเมว’’นฺติ ชานนฺโตปิ ตทา ภควโต รุจิยา ตถาปวตฺตมานํ รูปกายสภาวเมว กเถติ อปฺปวิกฺขมฺภนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห – ‘‘ตถา หิ น’’นฺติอาทิ, วิปสฺสนาลกฺขณเมว ปฏิปทนฺติ อธิปฺปาโย.

Sabhāvameva kathetīti có nghĩa là do bản thân chưa từng thấy Thế Tôn trước đây, nên vị ấy chỉ nói lên bản chất, tức là chỉ nói lên khuynh hướng của chính mình rằng: "Làm sao tôi có thể biết được người chưa từng thấy?". Chứ không phải (nói về) bản chất của sắc thân Phật, vốn tự nhiên thành tựu và rất hiển nhiên đối với thế gian cùng với chư thiên. Hoặc là, sabhāvameva kathetīti có nghĩa là mặc dù biết rằng "chính là vị này", nhưng khi ấy, do ý muốn của Thế Tôn, vị ấy chỉ nói về bản chất của sắc thân đang diễn ra như vậy, với ý định là không ngăn cản (pháp thoại). Do đó, ngài nói: tathā hi na v.v..., với ý định rằng pháp hành chính là đặc tính của minh sát.

๓๔๓. ‘‘ปุพฺพภาคปฏิปทํ อกเถตฺวา’’ติ วตฺวา ปุพฺพภาคปฏิปทาย อกถเน การณํ ปุพฺพภาคปฏิปทญฺจ สรูปโต ทสฺเสตุํ, ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปริสุทฺธายปิ ปุพฺพภาคปฏิปทาย วิปสฺสนา ตถา น กิจฺจการี, ปเคว อวิชฺชมานายาติ, ‘‘ยสฺส หิ…เป… อปริสุทฺธา โหติ’’จฺเจว วุตฺตํ. ปุพฺพภาคปฏิปทา จ นาม สงฺเขปโต ปนฺนรส จรณธมฺมาติ อาห – ‘‘สีลสํวรํ…เป… อิมํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ อาจิกฺขตี’’ติ. ยานกิจฺจํ สาเธติ มคฺคคมเนน อกิลนฺตภาวสาธนตฺตา. จิรกาลํ ปริภาวิตาย ปริปกฺกคตาย เหตุสมฺปทาย อุปฏฺฐาปิตํ สามเณรสีลมฺปิ ปริปุณฺณํ อขณฺฑาทิภาวปฺปตฺติยา, ยํ ปุพฺพเหตุตฺตา ‘‘สีล’’นฺติ วุจฺจติ.

343. Sau khi nói: “Không thuyết giảng về phần thực hành sơ khởi”, để chỉ ra lý do không nói về phần thực hành sơ khởi và để chỉ ra chính phần thực hành sơ khởi về bản chất, đoạn bắt đầu bằng “yassa hī” (này, của người nào) đã được nói đến. Ngay cả khi phần thực hành sơ khởi không trong sạch, tuệ quán cũng không có tác dụng như vậy, huống hồ là khi nó không tồn tại. Do đó, đã được nói rằng: “Này, của người nào… không trong sạch”. Và phần thực hành sơ khởi, nói tóm lại, chính là mười lăm pháp hành (caraṇadhamma), ngài nói: “Sự thu thúc trong giới… ngài giải thích phần thực hành sơ khởi này”. Nó hoàn thành nhiệm vụ của một cỗ xe vì nó thành tựu trạng thái không mệt mỏi khi đi trên con đường. Ngay cả giới của vị sa-di, được thiết lập bởi sự viên mãn của các nhân đã được tu tập lâu dài và đã đến độ chín muồi, cũng được trọn vẹn do đạt đến trạng thái không bị sứt mẻ v.v., điều này do là nhân từ trước nên được gọi là “giới”.

ธาตุโย ปรมตฺถโต วิชฺชมานา, ปญฺญตฺติมตฺโถ ปุริโส อวิชฺชมาโน. อถ กสฺมา ภควา อรหตฺตสฺส ปทฏฺฐานภูตํ วิปสฺสนํ กเถนฺโต ‘‘ฉธาตุโร’’ติ อวิชฺชมานปฺปธานํ เทสนํ อารภีติ อาห – ‘‘ภควา หี’’ติอาทิ. กตฺถจิ ‘‘เตวิชฺโช ฉฬภิญฺโญ’’ติอาทีสุ วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานํ ทสฺเสติ. กตฺถจิ – ‘‘อิตฺถิรูปํ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๑.๑) อวิชฺชมาเนน วิชฺชมานํ ทสฺเสติ. กตฺถจิ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ [Pg.397] โสตวิญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ (วิภ. ๑๒๑) วิชฺชมาเนน วิชฺชมานํ ทสฺเสติ. กตฺถจิ – ‘‘ขตฺติยกุมาโร พฺราหฺมณกญฺญาย สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๗๕) อวิชฺชมาเนน อวิชฺชมานํ ทสฺเสติ. อิธ ปน วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานํ ทสฺเสติ. ‘‘ฉธาตุโร’’ติ หิ สมาสตฺโถ อวิชฺชมาโน ปุคฺคลวิสยตฺตา, ตสฺส ปทสฺส อวยวตฺโถ ปน อปฺปธานตฺโถ วิชฺชมาโน, โส สทฺทกฺกเมน อปฺปธาโนปิ อตฺถกฺกเมน ปธาโนติ อาห – ‘‘วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานํ ทสฺเสนฺโต’’ติ. ปุคฺคลาธิฏฺฐานาเยตฺถ เทสนาย การณํ ทสฺเสตุํ, ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุปฏฺฐาเปยฺยาติ – ‘‘ธาตุโย’’อิจฺเจว กุลปุตฺตสฺส จิตฺตํ นิเวเสยฺย ตถา สญฺชาเนยฺย, เอวํ ธมฺมํ เทเสยฺยาติ อตฺโถ. สนฺเทหํ กเรยฺยาติ อสติ ปุริเส โก กโรติ? โก ปฏิสํเวเทติ, ธาตุโย เอวาติ กึ นุ โข อิทํ, กถํ นุ โข อิทนฺติ สํสยํ อุปฺปาเทยฺย? สมฺโมหํ อาปชฺเชยฺยาติ จตุรงฺคสมนฺนาคเต อนฺธกาเร วตฺตมานํ วิย เทสิยมาเน อตฺเถ สมฺโมหํ อาปชฺเชยฺย. ตถาภูโต จ เทสนาย อภาชนภูตตฺตา เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ น สกฺกุเณยฺย. เอวมาหาติ เอวํ ‘‘ฉธาตุโร’’ติ อาห.

Các giới (dhātu) thì tồn tại theo nghĩa chân đế, còn người (purisa) là một khái niệm chế định thì không tồn tại. Vậy tại sao Đức Thế Tôn, khi thuyết giảng về tuệ quán là nền tảng gần của A-la-hán quả, lại bắt đầu bài pháp với chủ thể không tồn tại là “người có sáu giới”? Ngài nói: “Này, vì Đức Thế Tôn…” v.v. Ở một số nơi, như trong “người có tam minh, lục thông”, Ngài dùng cái có thật để chỉ cái không có thật. Ở một số nơi, như trong “Này các Tỳ khưu, sắc của người nữ ám ảnh tâm của người nam”, Ngài dùng cái không có thật để chỉ cái có thật. Ở một số nơi, như trong “nhãn thức, nhĩ thức”, Ngài dùng cái có thật để chỉ cái có thật. Ở một số nơi, như trong “hoàng tử dòng Sát-đế-lỵ chung sống với thiếu nữ dòng Bà-la-môn”, Ngài dùng cái không có thật để chỉ cái không có thật. Nhưng ở đây, Ngài dùng cái có thật để chỉ cái không có thật. Bởi vì ý nghĩa của từ ghép “chadhāturo” (người có sáu giới) là không tồn tại, vì nó liên quan đến một cá nhân (puggala). Tuy nhiên, ý nghĩa của các thành phần của từ đó, tức là ý nghĩa phụ, thì lại tồn tại. Mặc dù nó là phụ theo thứ tự từ ngữ, nhưng nó lại là chính theo thứ tự ý nghĩa, ngài nói: “dùng cái có thật để chỉ cái không có thật”. Để chỉ ra lý do bài pháp ở đây dựa trên khái niệm cá nhân, đoạn bắt đầu bằng “sace hi” (này, nếu) đã được nói đến. “Có thể thiết lập” có nghĩa là: ngài có thể hướng tâm của người thiện gia nam tử chỉ đến “các giới”, có thể nhận thức như vậy, có thể thuyết giảng Pháp theo cách đó. “Có thể nghi ngờ” có nghĩa là: nếu không có người, ai làm? Ai cảm thọ? Chỉ là các giới thôi sao? Cái này là gì? Cái này thế nào? Vị ấy sẽ khởi lên sự nghi ngờ. “Có thể rơi vào si mê” có nghĩa là: vị ấy có thể rơi vào si mê về ý nghĩa đang được giảng dạy, giống như đang ở trong bóng tối bốn lớp. Và người như vậy, do là vật chứa không thích hợp cho bài giảng, sẽ không thể tiếp nhận bài giảng. “Ngài đã nói như vậy” có nghĩa là ngài đã nói “người có sáu giới”.

ยํ ตฺวํ ปุริโสติ สญฺชานาสีติ ยํ รูปารูปธมฺมสมูหํ ปพนฺธวเสน ปวตฺตมานํ อธิฏฺฐานวิเสสวิสิฏฺฐํ – ‘‘ปุริโส สตฺโต อิตฺถี’’ติอาทินา ตฺวํ สญฺชานาสิ, โส ฉธาตุโร. สนฺเตสุปิ ฉธาตุวินิมุตฺเตสุ ธาตฺวนฺตเรสุ สุขาวคฺคหณตฺถํ ตถา วุตฺตํ ตคฺคหเณเนว จ เตสํ คเหตพฺพโต, สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา ทสฺสิโต เอว. เสสปเทสูติ ‘‘ฉผสฺสายตโน’’ติอาทิปเทสุปิ. จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ จตสฺโส ปติฏฺฐา เอตสฺสาติ จตุราธิฏฺฐาโน, อธิติฏฺฐติ ปติฏฺฐหติ เอเตนาติ อธิฏฺฐานํ, เยสุ ปติฏฺฐาย อุตฺตมตฺถํ อรหตฺตํ อธิคจฺฉติ, เตสํ ปญฺญาทีนํ เอตํ อธิวจนํ. เตนาห ‘‘สฺวายํ ภิกฺขู’’ติอาทิ. เอตฺโตติ วฏฺฏโต. วิวฏฺฏิตฺวาติ วินิวฏฺฏิตฺวา อปสกฺกิตฺวา. เอตฺโตติ วา เอเตหิ ฉธาตุอาทีหิ. เอตฺถ หิ นิวิฏฺฐสฺส อายตฺตสฺส อุตฺตมาย สิทฺธิยา อสมฺภโวติ. ปติฏฺฐิตนฺติ อริยมคฺคาธิคมวเสน สุปฺปติฏฺฐิตํ. เอวญฺหิ สพฺพโส ปฏิปกฺขสมุจฺฉินฺทเนน ตตฺถ ปติฏฺฐิโต โหติ. มญฺญสฺสวา นปฺปวตฺตนฺตีติ ฉหิปิ ทฺวาเรหิ ปวตฺตมานโสตาย มคฺเคน วิโสสิตาย สพฺพโส วิคตาย สพฺพโส วิจฺเฉทปฺปตฺติยา น สนฺทนฺติ. เตนาห ‘‘นปฺปวตฺตนฺตี’’ติ. ยสฺมา มาเน [Pg.398] สพฺพโส สมุจฺฉินฺเน อสมุจฺฉินฺโน อนุปสนฺโต กิเลโส นาม นตฺถิ, ตสฺมา อาห – ‘‘มุนิ สนฺโตติ วุจฺจตี’’ติ ราคคฺคิอาทีนํ นิพฺพาเนน นิพฺพุโต.

“Cái mà ngươi nhận thức là ‘người’” có nghĩa là: cái tập hợp các pháp sắc và phi sắc, đang diễn tiến theo dòng tương tục, được phân biệt bởi một nền tảng đặc biệt, mà ngươi nhận thức bằng các tên gọi như ‘người, chúng sanh, phụ nữ’, đó chính là người có sáu giới. Mặc dù có những giới khác ngoài sáu giới, nhưng đã được nói như vậy để cho dễ hiểu, và cũng vì khi nắm bắt những giới đó thì các giới kia cũng được nắm bắt. Ý nghĩa này đã được chỉ ra ở dưới. “Trong các câu khác” có nghĩa là trong các câu bắt đầu bằng “người có sáu xứ xúc”. “Người có bốn nền tảng” (caturādhiṭṭhāno) có nghĩa là vị ấy có bốn nền tảng, bốn sự thiết lập. “Nền tảng” (adhiṭṭhāna) là cái mà nhờ đó người ta đứng vững, được thiết lập. Đây là tên gọi cho những pháp như trí tuệ v.v., mà khi an trú vào đó, người ta chứng đắc mục đích tối thượng là A-la-hán quả. Do đó, ngài nói: “Vị Tỳ khưu ấy…” v.v. “Từ đây” (etto) có nghĩa là từ vòng luân hồi (vaṭṭa). “Sau khi đã quay lưng” (vivaṭṭitvā) có nghĩa là sau khi đã quay lại, đã rút lui. Hoặc “từ đây” (etto) có nghĩa là từ sáu giới này v.v. Bởi vì đối với người đã an trú và phụ thuộc vào đây, việc thành tựu mục đích tối thượng là không thể có. “Được an lập” (patiṭṭhitaṃ) có nghĩa là được an lập vững chắc nhờ chứng đắc thánh đạo. Vì như vậy, vị ấy được an lập ở đó nhờ đã đoạn trừ hoàn toàn các pháp đối nghịch. “Các dòng chảy của ngã mạn không còn lưu chuyển” có nghĩa là: dòng chảy diễn ra qua sáu cửa, đã được làm khô cạn bởi đạo, đã hoàn toàn biến mất, đã đạt đến trạng thái đoạn diệt hoàn toàn, nên chúng không còn chảy. Do đó, ngài nói: “không còn lưu chuyển”. Bởi vì khi ngã mạn đã được đoạn trừ hoàn toàn, thì không có phiền não nào không được đoạn trừ, không được lắng dịu. Do đó, ngài nói: “bậc ẩn sĩ được gọi là người tịch tịnh”, tức là được dập tắt bởi sự tịch diệt các ngọn lửa tham ái v.v.

ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺยาติ, ‘‘ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธตี’’ติอาทินยปฺปวตฺตาย (ม. นิ. ๑.๔๒๓; ๒.๒๔; ๓.๗๕; สํ. นิ. ๔.๑๒๐; อ. นิ. ๓.๑๕; วิภ. ๕๑๙; มหานิ. ๑๖๑) อปฺปมาทปฺปฏิปตฺติยา สมาธิวิปสฺสนาปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺย. เอเตน ปุพฺพภาคิยํ สมถวิปสฺสนาภาวนมาห. สจฺจมนุรกฺเขยฺยาติ สจฺจานุรกฺขนาปเทเสน สีลวิโสธนมาห; สจฺเจ ฐิโต สมาทินฺนสีลํ อวิโกเปตฺวา ปริปูเรนฺโต สมาธิสํวตฺตนิยตํ กโรติ. เตนาห ‘‘วจีสจฺจํ รกฺเขยฺยา’’ติ. กิเลสปริจฺจาคํ พฺรูเหยฺยาติ ตทงฺคาทิวเสน กิเลสานํ ปริจฺจชนวิธึ วฑฺเฒยฺย. กิเลสวูปสมนํ สิกฺเขยฺยาติ ยถา เต กิเลสา ตทงฺคาทิวเสน ปริจฺจตฺตา ยถาสมุทาจารปฺปวตฺติยา สนฺตาเน ปริฬาหํ น ชเนนฺติ; เอวํ กิเลสานํ วูปสมนวิธึ สิกฺเขยฺย ปญฺญาธิฏฺฐานาทีนนฺติ โลกุตฺตรานํ ปญฺญาธิฏฺฐานาทีนํ. อธิคมตฺถายาติ ปฏิลาภตฺถาย.

Câu ‘Không nên xao lãng trí tuệ’ có nghĩa là: không nên xao lãng trí tuệ về định và tuệ quán bằng sự thực hành không dể duôi, vốn được tiến hành theo phương pháp như là: ‘ban ngày, trong lúc đi kinh hành và ngồi, vị ấy gột sạch tâm khỏi các pháp chướng ngại’ (Trung Bộ 1.423; 2.24; 3.75; Tương Ưng 4.120; Tăng Chi 3.15; Phân Tích 519; Đại Diễn Giải 161). Bằng điều này, ngài nói về sự tu tập chỉ và quán thuộc phần dự bị. Câu ‘nên bảo vệ sự thật’ có nghĩa là ngài nói về sự thanh lọc giới hạnh qua việc bảo vệ sự thật; người an trú trong sự thật, trong khi làm cho viên mãn giới đã thọ trì mà không làm hư hoại, thì tạo ra điều kiện đưa đến định. Do đó, ngài nói ‘nên bảo vệ lời nói chân thật’. Câu ‘nên làm tăng trưởng sự từ bỏ phiền não’ có nghĩa là nên phát triển phương pháp từ bỏ các phiền não bằng cách từ bỏ theo từng phần, v.v. Câu ‘nên học tập sự làm lắng dịu phiền não’ có nghĩa là: nên học tập phương pháp làm lắng dịu các phiền não như vậy, để các phiền não ấy, đã được từ bỏ bằng cách từ bỏ theo từng phần, v.v., không sinh ra sự thiêu đốt trong dòng tương tục do sự biểu hiện theo cách thông thường. Cụm từ ‘của các sự quyết định bằng trí tuệ, v.v.’ có nghĩa là của các sự quyết định bằng trí tuệ, v.v. thuộc siêu thế. Cụm từ ‘Vì mục đích chứng đắc’ có nghĩa là vì mục đích thành tựu.

๓๔๗. ปุพฺเพ วุตฺตานนฺติ, ‘‘จตุราธิฏฺฐาโน, ยตฺถ ฐิตํ มญฺญสฺสวา นปฺปวตฺตนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๔๓) เอวํ ปุพฺเพ วุตฺตานํ.

347. Cụm từ ‘của những điều đã được nói trước đây’ có nghĩa là: của những điều đã được nói trước đây như vầy: ‘có bốn sự quyết định, nơi người an trú thì các sự rỉ chảy của kiêu mạn không khởi lên’ (Trung Bộ 3.343).

๓๔๘. วตฺตพฺพํ ภเวยฺยาติ นิทฺเทสวเสน วตฺตพฺพํ ภเวยฺย. อาทีหีติ เอวมาทีหิ. กิจฺจํ นตฺถิ กิจฺจาภาวโต. อุปฺปฏิปาฏิธาตุกนฺติ อยถานุปุพฺพิกํ. ยถาธมฺมวเสเนวาติ เทเสตพฺพธมฺมานํ ยถาสภาเวเนว. สปฺปายํ ธุตงฺคนฺติ อตฺตโน กิเลสนิคฺคณฺหนโยคฺคํ ธุตงฺคํ. จิตฺตรุจิตนฺติ อตฺตโน จิตฺตปกติยา อาจริเยหิ วิโรเจตพฺพํ, จริยานุกูลนฺติ อตฺโถ. หตฺถิปโทปมสุตฺตาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน วิสุทฺธิมคฺคธาตุวิภงฺคาทึ สงฺคณฺหาติ.

348. Cụm từ ‘nên được nói đến’ có nghĩa là nên được nói đến theo cách diễn giải. Cụm từ ‘bởi các điều bắt đầu’ có nghĩa là bởi các điều bắt đầu như vậy. Không có phận sự vì không có phận sự. Cụm từ ‘giới không theo thứ tự’ có nghĩa là không theo tuần tự. Cụm từ ‘theo đúng pháp’ có nghĩa là theo đúng tự tánh của các pháp cần được thuyết giảng. Cụm từ ‘đầu-đà thích hợp’ có nghĩa là hạnh đầu-đà thích hợp cho việc chế ngự phiền não của mình. Cụm từ ‘sự ưa thích của tâm’ có nghĩa là điều nên được làm cho sáng tỏ bởi vị thầy theo bản chất tâm của mình, nghĩa là phù hợp với hạnh. Trong câu ‘kinh Ví Dụ Dấu Chân Voi, v.v.’, từ ‘v.v.’ bao gồm cả Thanh Tịnh Đạo, Phân Tích Giới, v.v.

๓๕๔. อยมฺเปตฺถาติ ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน ‘‘อถาปรํ อุเปกฺขาเยว อวสิสฺสตี’’ติ อุปริเทสนํ สมฺปิณฺเฑติ. โสปิ หิ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธีติ. นนุ จายํ ยถาอุทฺทิฏฺฐาย วิญฺญาณธาตุยา นิทฺเทโสปิ [Pg.399] ภวิสฺสตีติ ยถานุสนฺธินโย วิชฺชตีติ? น, วิญฺญาณธาตุนิทฺเทสนเยน เทสนาย อปฺปวตฺตตฺตา เตนาห ‘‘เหฏฺฐโต’’ติอาทิ. ยํ วา ปนาติอาทินา ปน เทสนาย สานุสนฺธิตํ วิภาเวติ. น หิ พุทฺธา ภควนฺโต อนนุสนฺธิกํ เทสนํ เทเสนฺติ. อาคมนียวิปสฺสนาวเสนาติ ยสฺสา ปุพฺเพ ปวตฺตตฺตา อาคมนียฏฺฐาเน ฐิตา วิปสฺสนา, ตสฺสา วเสน. กมฺมการกวิญฺญาณนฺติ ‘‘เนตํ มม เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’’ติ เอวํ วิปสฺสนากิจฺจการกํ วิปสฺสนาสหิตํ วิญฺญาณํ. วิญฺญาณธาตุวเสนาติ ยถาอุทฺทิฏฺฐาย วิญฺญาณธาตุยา ภาชนวเสน. สตฺถุ กถนตฺถายาติ สตฺถารา อุทฺเทสเมว กตฺวา ฐปิตตฺตา นิทฺเทสวเสน กถนตฺถาย. อกถิตภาโว เอว หิสฺส อวสิฏฺฐตา กถนตฺถาย ปฏิวิชฺฌนตฺถาย จ. ปฏิปกฺขวิคเมน ตสฺส จิตฺตสฺส ปริสุทฺธตาติ อาห ‘‘นิรุปกฺกิเลส’’นฺติ. อุปกฺกิเลสานํ ปน ปหีนภาวโต ปริโยทาตํ. สมุทยวเสน อุทยทสฺสนตฺถญฺเจว ปจฺจยนิโรธวเสน อตฺถงฺคมทสฺสนตฺถญฺจ. การณภาเวน สุขาย เวทนาย หิตนฺติ สุขเวทนิยํ. เตนาห ‘‘สุขเวทนาย ปจฺจยภูต’’นฺติ.

354. Trong câu ‘ayampettha’, từ ‘pi’ (cũng) có nghĩa là tóm kết. Bằng từ ấy, ngài tóm kết bài thuyết giảng ở trên: ‘sau đó, chỉ còn lại xả’. Vì đó cũng là một mối liên kết riêng biệt. Chẳng phải đây cũng sẽ là phần diễn giải về thức giới đã được nêu ra, nên có phương pháp liên kết hay sao? Không phải, vì bài thuyết giảng không được tiến hành theo phương pháp diễn giải thức giới, do đó ngài nói ‘từ bên dưới’, v.v. Tuy nhiên, bằng câu ‘hoặc là điều nào’, v.v., ngài làm rõ tính liên kết của bài thuyết giảng. Vì chư Phật, các đấng Thế Tôn, không thuyết những bài pháp không có sự liên kết. Cụm từ ‘theo tuệ quán dẫn đến’ có nghĩa là theo tuệ quán ấy, vốn đã khởi lên trước đó và đang ở trong trạng thái dẫn đến. Cụm từ ‘thức làm tác nhân’ có nghĩa là thức cùng với tuệ quán, thực hiện phận sự của tuệ quán như là: ‘đây không phải của tôi, đây không phải là tôi, đây không phải tự ngã của tôi’. Cụm từ ‘theo thức giới’ có nghĩa là theo cách thức chứa đựng của thức giới đã được nêu ra. Cụm từ ‘vì mục đích để bậc Đạo Sư nói’ có nghĩa là vì mục đích để nói theo cách diễn giải, do bậc Đạo Sư đã chỉ nêu lên đề mục rồi để đó. Vì chính trạng thái chưa được nói đến của nó là sự còn lại để được nói đến và để được thâm nhập. Do sự ra đi của các pháp đối nghịch, tâm ấy được trong sạch, nên ngài nói ‘không phiền não’. Và do trạng thái đã đoạn trừ các phiền não, nó trong trắng. Và vì mục đích thấy sự sinh khởi theo cách thức tập khởi, và vì mục đích thấy sự đoạn diệt theo cách thức duyên diệt. Điều có lợi cho lạc thọ do là nguyên nhân, đó là ‘thuộc về lạc thọ’. Do đó, ngài nói ‘là duyên cho lạc thọ’.

๓๖๐. รูปกมฺมฏฺฐานมฺปิ จตุธาตุววตฺถานวเสน, อรูปกมฺมฏฺฐานมฺปิ สุขทุกฺขเวทนามุเขน ปคุณํ ชาตํ.

360. Đề mục thiền về sắc cũng đã trở nên thuần thục theo cách xác định bốn đại, và đề mục thiền về vô sắc cũng đã trở nên thuần thục qua ngõ của lạc thọ và khổ thọ.

สตฺถุ กถนตฺถํเยว อวสิสฺสตีติ, ‘‘กุลปุตฺตสฺส ปฏิวิชฺฌนตฺถ’’นฺติ วุตฺตเมวตฺถํ นิเสเธติ, ตสฺมา วุตฺตเมวตฺถํ สมตฺเถตุํ, ‘‘อิมสฺมึ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กุลปุตฺตสฺส รูปาวจรชฺฌาเนติ กุลปุตฺเตน อธิคตรูปาวจรชฺฌาเน. เตนาห – ‘‘ภิกฺขุ ปคุณํ ตว อิทํ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌาน’’นฺติ. ยํ กิญฺจิ สุวณฺณตาปนโยคฺยํ องฺคารภาชนํ อิธ ‘‘อุกฺกา’’ติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘องฺคารกปลฺล’’นฺติ. สชฺเชยฺยาติ ยถา ตตฺถ ปกฺขิตฺตสุวณฺณญฺจ ตปฺปติ, เอวํ ปฏิยาทิเยยฺย. นีหฏโทสนฺติ วิคตีภูตกาฬกํ. อปนีตกสาวนฺติ อปคตสุขุมกาฬกํ.

Câu ‘chỉ còn lại vì mục đích để bậc Đạo Sư nói’ phủ định ý nghĩa đã được nói là ‘vì mục đích để thiện nam tử thâm nhập’, do đó, để hỗ trợ cho ý nghĩa đã được nói, câu ‘vì trong trường hợp này’, v.v. đã được nói đến. Cụm từ ‘trong thiền sắc giới của thiện nam tử’ có nghĩa là trong thiền sắc giới đã được thiện nam tử chứng đắc. Do đó, ngài nói: ‘Này Tỳ khưu, thiền sắc giới thứ tư này của ông đã thuần thục’. Bất cứ vật chứa than nào thích hợp để nung vàng, ở đây được hiểu là ‘lò’, nên ngài nói là ‘lò than’. Cụm từ ‘nên chuẩn bị’ có nghĩa là nên sửa soạn sao cho vàng được bỏ vào đó cũng được nung nóng. Cụm từ ‘đã loại bỏ lỗi’ có nghĩa là đã loại bỏ vết đen. Cụm từ ‘đã loại bỏ cặn bã’ có nghĩa là đã loại bỏ vết đen vi tế.

อริยมคฺเค ปติฏฺฐาเปตุกาเมน นาม สพฺพสฺมิมฺปิ โลกิยธมฺเม วิรชฺชนตฺถาย ธมฺโม กเถตพฺโพติ อธิปฺปาเยน, ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทินา โจทนา กตา. วิเนยฺยทมนกุสเลน ภควตา เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน ตาว จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขาย วณฺโณ กถิโตติ ตสฺส ปริหารํ วทนฺโต, ‘‘กุลปุตฺตสฺสา’’ติอาทิมาห.

Với ý định rằng, người muốn làm cho (chúng sinh) an trú trong Thánh đạo, quả thực nên thuyết pháp vì mục đích ly tham đối với tất cả các pháp thế gian, sự chất vấn đã được thực hiện bằng câu ‘nhưng tại sao’, v.v. Khi nói lên lời giải đáp cho điều đó, rằng trước hết, sự tán thán về tâm xả của thiền thứ tư đã được Đức Thế Tôn, bậc thiện xảo trong việc điều phục chúng sinh cần được điều phục, nói đến theo khuynh hướng của chúng sinh, ngài đã nói câu ‘của thiện nam tử’, v.v.

๓๖๑. ตทนุธมฺมนฺติ [Pg.400] ตสฺส อรูปาวจรสฺส กุสลสฺส อนุรูปธมฺมํ, ยาย ปฏิปทาย ตสฺส อธิคโม โหติ, ตสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘รูปาวจรชฺฌาน’’นฺติ. ตคฺคหณาติ ตสฺส คหเณน ตสฺสา ปฏิปตฺติยา ปฏิปชฺชมาเนน. อิโต อุตฺตรินฺติ ‘‘วิญฺญาณญฺจายตน’’นฺติอาทีสุ.

361. Cụm từ ‘pháp tùy thuận’ có nghĩa là pháp tương ứng với thiện vô sắc giới ấy, nghĩa là con đường thực hành dự bị của pháp ấy, con đường thực hành mà nhờ đó sự chứng đắc pháp ấy xảy ra. Do đó, ngài nói ‘thiền sắc giới’. Cụm từ ‘bằng sự nắm bắt đó’ có nghĩa là bằng sự nắm bắt pháp ấy, bởi người đang thực hành con đường thực hành ấy. Cụm từ ‘cao hơn nữa’ có nghĩa là trong các câu ‘Thức Vô Biên Xứ’, v.v.

๓๖๒. ตสฺเสวาติ อรูปาวจรชฺฌานสฺส. เอตํ ปน สวิปากํ อรูปาวจรชฺฌานํ สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กตตฺตา สงฺขตํ. ปกปฺปิตนฺติ ปจฺจยวเสน สวิหิตํ. อายูหิตนฺติ สมฺปิณฺฑิตํ. กโรนฺเตน กรียตีติ ปฏิปชฺชนเกน ปฏิปชฺชียติ สงฺขรียติ. นิพฺพานํ วิย น นิจฺจํ น สสฺสตํ. อถ โข ขเณ ขเณ ภิชฺชนสภาวตาย ตาวกาลิกํ. ตโต เอว จวนาทิสภาวนฺติ สพฺพเมตํ รูปาวจรธมฺเมสุ อาทีนววิภาวนํ. ทุกฺเข ปติฏฺฐิตนฺติ สงฺขารทุกฺเข ปติฏฺฐิตํ. อตาณนฺติ จวนสภาวาทิตาย ตาณรหิตํ. อเลณนฺติ ตโต อรกฺขตฺตา ลียนฏฺฐานรหิตํ. อสรณนฺติ อปฺปฏิสรณํ. อสรณีภูตนฺติ สพฺพกาลมฺปิ อปฺปฏิสรณํ.

362. Tasseva: (Của) chính cái ấy, có nghĩa là của thiền vô sắc giới. Hơn nữa, thiền vô sắc giới này cùng với quả của nó là pháp hữu vi do được tạo thành bởi các duyên hội đủ, hợp lại. Pakappitaṃ: (Được) tạo tác, có nghĩa là được sắp đặt theo cách thức của duyên. Āyūhitaṃ: (Được) tích lũy, có nghĩa là được vun đắp. Karontena karīyati: Được thực hiện bởi người thực hành, có nghĩa là được thực hành, được tạo tác bởi người đang hành trì. Không phải thường còn, không phải vĩnh cửu như Niết-bàn. Mà trái lại, nó là tạm thời do có bản chất tan hoại trong từng khoảnh khắc. Chính vì thế, (nó) có bản chất hoại diệt v.v... Tất cả điều này là sự giải thích về sự nguy hại trong các pháp thuộc sắc giới. Dukkhe patiṭṭhitaṃ: An trú trong khổ, có nghĩa là an trú trong hành khổ. Atāṇaṃ: Không nơi nương tựa, có nghĩa là không có sự bảo vệ do có bản chất hoại diệt v.v... Aleṇaṃ: Không nơi ẩn náu, có nghĩa là không có nơi trú ẩn do không được che chở. Asaraṇaṃ: Không nơi quy y, có nghĩa là không có nơi nương tựa. Asaraṇībhūtaṃ: Đã trở thành không nơi quy y, có nghĩa là không có nơi nương tựa trong mọi lúc.

สมตฺตปตฺตวิเส ขนฺธาทีสุ คหิเต ทุตฺติกิจฺฉา สิยาติ, ‘‘ขนฺธํ วา สีสํ วา คเหตุํ อทตฺวา’’ติ วุตฺตํ. เอวเมวาติ เอตฺถายํ อุปมาสํสนฺทนา – เฉโก ภิสกฺโก วิย สมฺมาสมฺพุทฺโธ. วิสวิกาโร วิย กิเลสทุกฺขานุพนฺโธ, ภิสกฺกสฺส วิสํ ฐานโต จาเวตฺวา อุปริ อาโรปนํ วิย ภควโต เทสนานุภาเวน กุลปุตฺตสฺส กามภเว นิกนฺตึ ปริยาทาย อรูปชฺฌาเน ภวนํ. ภิสกฺกสฺส วิสํ โอตาเรตฺวา ปถวิยํ ปาตนํ วิย กุลปุตฺตสฺส โอรมฺภาคิยกิเลสทุกฺขาปนยนํ.

Vì rằng khi nọc độc đã lan khắp, nếu nó bám lấy các uẩn v.v... thì sẽ khó chữa trị, nên đã được nói rằng: “không để cho nó bám lấy thân hoặc đầu.” “Cũng vậy,” ở đây sự liên kết của ví dụ là như vầy: Bậc Chánh Đẳng Giác ví như vị thầy thuốc tài giỏi. Sự tác hại của phiền não và khổ đau ví như sự biến chứng của nọc độc. Việc vị thầy thuốc làm cho nọc độc di chuyển khỏi vị trí và dồn lên trên ví như việc vị thiện nam tử, nhờ oai lực của lời dạy của Đức Thế Tôn, đã khắc phục được sự ham muốn trong cõi Dục và tái sanh vào thiền vô sắc. Việc vị thầy thuốc làm cho nọc độc đi xuống và rơi xuống đất ví như việc vị thiện nam tử loại bỏ các phiền não và khổ đau thuộc hạ phần.

อสมฺปตฺตสฺสาติ อรูปาวจรชฺฌานํ อนธิคตสฺส. อปฺปฏิลทฺธสฺเสวาติ ตสฺส เววจนํ. สพฺพเมตนฺติ ‘‘อนิจฺจํ อธุว’’นฺติอาทินา วิตฺถารโต วุตฺตํ สพฺพเมตํ อาทีนวํ. เอกปเทเนว ‘‘สงฺขตเมต’’นฺติ กเถสิ สงฺขตปเทเนว ตสฺส อตฺถสฺส อนวเสสโต ปริยาทินฺนตฺตา.

Asampattassa: (Của người) chưa đạt đến, có nghĩa là của người chưa chứng đắc thiền vô sắc giới. Appaṭiladdhassa: (Của người) chưa thành tựu, là từ đồng nghĩa của từ ấy. Sabbametaṃ: Tất cả điều này, có nghĩa là tất cả sự nguy hại này đã được nói một cách chi tiết qua các từ “vô thường, không bền vững” v.v... Ngài đã nói chỉ bằng một từ “đây là pháp hữu vi,” bởi vì ý nghĩa của điều đó đã được bao hàm một cách không sót lại chỉ bằng từ “hữu vi.”

นายูหตีติ ภวการณเจตนาวเสน พฺยาปารํ น สมูเหติ น สมฺปิณฺเฑติ. เตนาห – ‘‘น ราสึ กโรตี’’ติ. อภิสงฺขรณํ นาม เจตนาพฺยาปาโรติ อาห – ‘‘น อภิสญฺเจตยตี’’ติ. ตํ ปน ผลุปฺปาทนสมตฺถตาย ผเลน กปฺปนนฺติ อาห ‘‘น กปฺเปตี’’ติ. สเจ อภิสงฺขารเจตนา อุฬารา, ผลมหตฺตสงฺขาตาย วุฑฺฒิยา โหติ, อนุฬารา จ อวุฑฺฒิยาติ อาห – ‘‘วุฑฺฒิยา วา ปริหานิยา วา’’ติ. พุทฺธวิสเย ฐตฺวาติ ภควา [Pg.401] อตฺตโน พุทฺธสุพุทฺธตาย สีหสมานวุตฺติตาย จ เทสนํ อุกฺกํสโต สาวเกหิ ปตฺตพฺพํ วิเสสํ อนวเสเสนฺโต ตถา วทติ, น สาวกวิสยํ อติกฺกมิตฺวา อตฺตโน พุทฺธวิสยเมว เทเสนฺโต. เตนาห – ‘‘อรหตฺตนิกูฏํ คณฺหี’’ติ. ยทิ กุลปุตฺโต อตฺตโน…เป… ปฏิวิชฺฌิ, อถ กสฺมา ภควา เทสนาย อรหตฺตนิกูฏํ คณฺหีติ อาห ‘‘ยถา นามา’’ติอาทิ.

Nāyūhati: Không tích lũy, có nghĩa là không thu gom, không vun đắp sự nỗ lực theo cách thức của tư tâm sở là nguyên nhân của sự hiện hữu. Do đó, Ngài nói: “không tạo thành đống.” Sự cố ý tạo tác chính là sự nỗ lực của tư tâm sở, nên Ngài nói: “không cố ý tạo tác.” Hơn nữa, điều ấy do có khả năng tạo ra quả nên được sắp đặt bởi quả, nên Ngài nói: “không sắp đặt.” Nếu tư tâm sở tạo tác là cao thượng thì có sự tăng trưởng được gọi là sự to lớn của quả; và nếu không cao thượng thì không có sự tăng trưởng, nên Ngài nói: “cho sự tăng trưởng hay cho sự suy giảm.” Buddhavisaye ṭhatvā: Đứng trên lĩnh vực của Phật, có nghĩa là Đức Thế Tôn, do sự giác ngộ hoàn toàn của chính Ngài và do hạnh kiểm tương tự như sư tử, trong khi tán dương lời dạy, Ngài đã nói như vậy để không bỏ sót điều đặc biệt nào mà các vị đệ tử cần phải đạt được, chứ không phải Ngài vượt qua lĩnh vực của đệ tử mà chỉ thuyết giảng về lĩnh vực của Phật của chính Ngài. Do đó, Ngài nói: “Ngài đã nắm lấy đỉnh cao của A-la-hán quả.” Nếu vị thiện nam tử... đã chứng ngộ, vậy tại sao Đức Thế Tôn trong lời dạy lại nắm lấy đỉnh cao của A-la-hán quả? Ngài đã nói: “Ví như...” v.v...

อิโต ปุพฺเพติ อิโต อนาคามิผลาธิคมโต อุตฺตริ อุปริ. อสฺสาติ กุลปุตฺตสฺส. กเถนฺตสฺส ภควโต ธมฺเม เนว กงฺขา น วิมติ ปฐมมคฺเคเนว กงฺขาย สมุจฺฉินฺนตฺตา. เอกจฺเจสุ ฐาเนสูติ ตถา วิเนยฺยฐาเนสุ. ตถา หิ อยมฺปิ กุลปุตฺโต อนาคามิผลํ ปตฺวา ภควนฺตํ สญฺชานิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยโต อเนนา’’ติอาทิ.

Ito pubbe: Trước đây, có nghĩa là xa hơn, cao hơn sự chứng đắc quả vị Bất Lai này. Assa: Của vị ấy, có nghĩa là của vị thiện nam tử. Về Giáo pháp do Đức Thế Tôn thuyết giảng, không có sự hoài nghi cũng không có sự phân vân, bởi vì hoài nghi đã được đoạn trừ ngay bằng đạo đầu tiên. Ekaccesu ṭhānesu: Trong một số trường hợp, có nghĩa là trong những trường hợp của những người cần được giáo hóa như vậy. Thật vậy, vị thiện nam tử này cũng vậy, sau khi đã đạt được quả vị Bất Lai, đã nhận ra Đức Thế Tôn. Do đó, đã được nói rằng: “bởi vì do vị này...” v.v...

๓๖๓. อนชฺโฌสิตาติ อนชฺโฌสนียาติ อยมตฺโถติ อาห – ‘‘คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา คเหตุํ น ยุตฺตา’’ติ.

363. Anajjhositā: Không bị đắm nhiễm, ý nghĩa là không nên đắm nhiễm, nên Ngài nói: “không thích hợp để nắm giữ sau khi đã nuốt trọn và tiêu thụ hết.”

๓๖๔. ราโคว อนุสโย ราคานุสโย, โส จ ปจฺจยสมวาเย อุปฺปชฺชนารโหติ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ วุตฺตํ – ‘‘สุขเวทนํ อารพฺภ ราคานุสโย อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ. น ปน ตสฺส อุปฺปาทนํ อตฺถิ ขณตฺตยสมาโยคาสมฺภวโต. เอส นโย เสเสสุปิ. อิตรนฺติ อทุกฺขมสุขเวทนํ. วิสํยุตฺโตติ เกนจิ สญฺโญชเนน อสํยุตฺตตาย เอว นิยตวิปฺปยุตฺโต. กายสฺส โกฏิ ปรโม อนฺโต เอตสฺสาติ กายโกฏิกํ. ทุติยปเทติ ‘‘ชีวิตปริยนฺติก’’นฺติ อิมสฺมึ ปเท. วิเสวนสฺสาติ อุปาทานสฺส. สีตีภวิสฺสนฺตีติ ปทสฺส ‘‘นิรุชฺฌิสฺสนฺตี’’ติ อตฺโถ วุตฺโต, กถํ ปน เวทยิตานํ ทฺวาทสสุ อายตเนสุ นิรุชฺฌนํ สีติภาวปฺปตฺตีติ โจทนํ สนฺธายาห – ‘‘กิเลสา หี’’ติอาทิ. สมุทยปญฺเหนาติ มหาสติปฏฺฐาเน (ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๑๓๓) สมุทยสจฺจนิโรธปญฺเหน. นนุ สพฺพโส กิเลสปริฬาหวิคเม สีติภาโว นาม เวทนานิโรธมตฺเตน อธิปฺเปโต; เตน อิธ เวทยิตานิ วุตฺตานิ, น กิเลสาติ เวทยิตานํ อจฺจนฺตนิโรธสงฺขาโต สีติภาโวปิ กิเลสสมุจฺเฉเทเนวาติ อาห ‘‘เวทยิตานิปี’’ติอาทิ.

364. Tùy miên tham ái chính là tham ái (dưới dạng) tùy miên. Và nó có thể sanh khởi khi các duyên hội đủ, nên có thể nói rằng, đã được nói rằng: “tùy miên tham ái có thể sanh khởi do duyên vào lạc thọ.” Nhưng không có sự sanh khởi của nó, vì không thể có sự kết hợp của ba thời. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Itaraṃ: Cái khác, có nghĩa là thọ bất khổ bất lạc. Visaṃyutto: Không tương ưng, có nghĩa là chắc chắn không tương ưng vì không liên kết với bất kỳ kiết sử nào. Kāyassa koṭi: Tột cùng của thân, giới hạn cuối cùng của nó, là “chấm dứt nơi thân.” Dutiyapade: Trong từ thứ hai, tức là trong từ “chấm dứt nơi mạng sống.” Visevanassa: Của sự phục vụ, có nghĩa là của sự chấp thủ. Về từ Sītībhavissanti (sẽ trở nên nguội lạnh), ý nghĩa “sẽ diệt tận” đã được nói đến. Nhưng làm thế nào sự diệt tận của các cảm thọ trong mười hai xứ lại là sự đạt đến trạng thái nguội lạnh? Dự liệu câu hỏi này, Ngài đã nói: “bởi vì các phiền não...” v.v... Samudayapañhena: Bằng câu hỏi về sự tập khởi, có nghĩa là bằng câu hỏi về sự thật tập khởi và diệt tận trong kinh Đại Niệm Xứ (Trường Bộ 2.400; Trung Bộ 1.133). Chẳng phải trạng thái nguội lạnh được hiểu chỉ đơn thuần là sự diệt tận của cảm thọ khi cơn nóng bức của phiền não đã hoàn toàn chấm dứt sao? Do đó, ở đây các cảm thọ được đề cập, chứ không phải phiền não. Trạng thái nguội lạnh, được gọi là sự diệt tận hoàn toàn của các cảm thọ, cũng là do sự đoạn trừ phiền não, nên Ngài đã nói: “cả các cảm thọ cũng...” v.v...

๓๖๕. อิทํ [Pg.402] โอปมฺมสํสนฺทนนฺติ เอตฺถ สญฺโญชนา ทีปสิขา วิย, อธิฏฺฐานกปลฺลิกา วิย เวทนาย นิสฺสยภูตา จตฺตาโร ขนฺธา, เตลํ วิย กิเลสา, วฏฺฏิ วิย กมฺมวฏฺฏํ, อุปหรณกปุริโส วิย วฏฺฏคามี ปุถุชฺชโน, ตสฺส สีสจฺเฉทกปุริโส วิย อรหตฺตมคฺโค สนฺตานสฺส สมุจฺเฉทกรณโต, อนาหาราย ทีปสิขาย นิพฺพายนํ วิย กมฺมกิเลสานํ อนนฺตรปจฺจยโต อนาหาราย เวทนาย อนุปาทิเสสวเสน นิพฺพายนํ.

365. Đây là sự liên kết của ví dụ: Ở đây, các kiết sử ví như ngọn lửa đèn; bốn uẩn là nơi nương tựa của cảm thọ ví như cái đĩa đèn; các phiền não ví như dầu; vòng luân hồi của nghiệp ví như tim đèn; kẻ phàm phu đi trong vòng luân hồi ví như người mang đèn; Thánh đạo A-la-hán ví như người chặt đầu của người ấy, vì nó đoạn tuyệt dòng tương tục; sự dập tắt của ngọn lửa đèn do không có nhiên liệu ví như sự tịch diệt theo cách vô dư y của cảm thọ, vốn không có nhiên liệu do nghiệp và phiền não không còn là duyên kế tiếp.

อาทิมฺหิ สมาธิวิปสฺสนาปญฺญาหีติ ปุพฺพภาคปฏิปทาภูตา ตยา ปคุณสมาธิโต อรหตฺตสฺส ปทฏฺฐานภูตวิปสฺสนาปญฺญาโต จ. อุตฺตริตราติ วิสิฏฺฐตรา. เอวํ สมนฺนาคโตติ เอตฺถ เอวํ-สทฺโท อิทํสทฺทตฺถวจโนติ อาห – ‘‘อิมินา อุตฺตเมน อรหตฺตผลปญฺญาธิฏฺฐาเนนา’’ติ. สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขํ เขเปตีติ สพฺพทุกฺขกฺขโย, อคฺคมคฺโค, ตํปริยาปนฺนตาย ตตฺถ ญาณนฺติ อาห – ‘‘สพฺพทุกฺขกฺขเย ญาณํ นาม อรหตฺตมคฺเค ญาณ’’นฺติ. อรหตฺตผเล ญาณํ อธิปฺเปตํ วุตฺตนเยน สพฺพทุกฺขกฺขเย สนฺเต ตนฺนิมิตฺตํ วา อุปฺปนฺนญาณนฺติ กตฺวา. ตสฺสาติ, ‘‘เอวํ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อิมินา ปรเมน ปญฺญาธิฏฺฐาเนน สมนฺนาคโต โหตี’’ติ วุตฺตภิกฺขุโน.

Bởi trí tuệ về định và tuệ quán ở lúc ban đầu có nghĩa là bởi trí tuệ về tuệ quán đã trở thành nền tảng cho quả A-la-hán từ định đã được thuần thục bởi vị ấy, vốn là con đường thực hành ở giai đoạn đầu. Vượt trội hơn có nghĩa là đặc biệt hơn. Ở đây, trong câu ‘evaṃ samannāgato,’ từ ‘evaṃ’ có ý nghĩa của từ ‘idaṃ,’ nên ngài đã nói: ‘bởi sự quyết định về trí tuệ của quả A-la-hán tối thượng này.’ Sự chấm dứt tất cả khổ là sự làm cạn kiệt tất cả khổ luân hồi, là đạo tối thượng. Do bao gồm trong đó, trí tuệ ở nơi ấy, nên ngài đã nói: ‘Trí tuệ trong sự chấm dứt tất cả khổ chính là trí tuệ trong đạo A-la-hán.’ Trí tuệ trong quả A-la-hán được ngụ ý, theo cách đã nói, khi có sự chấm dứt tất cả khổ, hoặc là trí tuệ đã sanh khởi do tướng trạng ấy. Của vị ấy có nghĩa là của vị tỳ khưu đã được nói đến: ‘Vị tỳ khưu đã thành tựu như vậy là vị đã thành tựu sự quyết định về trí tuệ tối thượng này.’

๓๖๖. หีติ ยสฺมา. วิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ, ตสฺมา สพฺพทุกฺขกฺขเย ญาณนฺติ อรหตฺตผลญาณํ อธิปฺเปตํ. สจฺจนฺติ ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานํ, น มคฺคสจฺจํ. กามํ อรหตฺตผลวิมุตฺติ ปฏิปกฺเขหิ อโกปนียตาย อกุปฺปา, ‘‘สจฺเจ ฐิตา’’ติ ปน วจนโต, ‘‘อกุปฺปารมฺมณกรเณน อกุปฺปาติ วุตฺตา’’ติ อาห. วิตถนฺติ นฏฺฐํ, ชราย มรเณน จ วิปริณาเมตพฺพตาย ยาทิสํ อุปฺปาทาวตฺถาย ชาตํ, ตโต อญฺญาทิสนฺติ อตฺโถ. ตถา หิ ตํ ชรามรเณหิ ปริมุสิตพฺพรูปตาย ‘‘มุสา’’ติ วุตฺตํ. เตนาห – ‘‘โมสธมฺมนฺติ นสฺสนสภาว’’นฺติ. ตํ อวิตถนฺติ ตํ วุตฺตนเยน อวิตถํ นาม, ตํ สภาโว สพฺพกาลํ เตเนว ลพฺภนโต. สมถวิปสฺสนาวเสน วจีสจฺจโตติ สมถวิปสฺสนาวเสน ยํ วิสุทฺธิมตฺตํ วจีสจฺจํ, ตโต. ทุกฺขสจฺจสมุทยสจฺเจหิ ตจฺฉวิปลฺลาสภูตสภาเวหิ. อิติ เนสํ ยถาสกํ สภาเวน อวิตถภาเว อโมสธมฺมตาย เตหิปิ อวิตถภาวา ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานเมว อุตฺตริตรํ. ตสฺมาติ นิพฺพานสฺเสว อุตฺตริตรภาวโต.

366. Hi có nghĩa là bởi vì. Sự giải thoát là sự giải thoát của quả A-la-hán, do đó trí tuệ trong sự chấm dứt tất cả khổ được ngụ ý là trí tuệ của quả A-la-hán. Sự thật là sự thật tối hậu, là Niết-bàn, không phải là sự thật về đạo. Thật vậy, sự giải thoát của quả A-la-hán là bất động do không bị lay chuyển bởi các pháp đối nghịch, nhưng do câu ‘an trú trong sự thật,’ nên ngài đã nói: ‘được gọi là bất động do lấy đối tượng bất động làm cảnh.’ Hư ngụy có nghĩa là đã bị hủy hoại. Có nghĩa là, cái gì đã sanh ra trong trạng thái sanh khởi, do phải bị biến đổi bởi già và chết, nó trở thành một thứ khác với cái đó. Thật vậy, nó được gọi là ‘giả dối’ do có bản chất bị già và chết chi phối. Do đó, ngài đã nói: ‘có bản chất hư hoại có nghĩa là có bản chất hủy diệt.’ Cái đó không hư ngụy có nghĩa là cái đó, theo cách đã nói, được gọi là không hư ngụy, vì bản chất của nó luôn luôn có thể được tìm thấy như vậy. Từ lời nói chân thật theo phương diện chỉ và quán có nghĩa là từ lời nói chân thật chỉ là sự thanh tịnh theo phương diện chỉ và quán. Từ khổ đế và tập đế, những pháp có bản chất là sự sai lệch với thực tại. Như vậy, do chúng không hư ngụy theo bản chất riêng của chúng, do có bản chất không hư hoại, và do không hư ngụy hơn cả những pháp ấy, nên sự thật tối hậu chính là Niết-bàn là vượt trội hơn cả. Do đó có nghĩa là do chính Niết-bàn có bản chất vượt trội hơn.

๓๖๗. อุปธียติ [Pg.403] เอตฺถ ทุกฺขนฺติ อุปธี, ขนฺธา กามคุณา จ. อุปทหนฺติ ทุกฺขนฺติ อุปธี, กิเลสาภิสงฺขารา. ปริปูรา คหิตา ปรามฏฺฐาติ ปริยตฺตภาเวน ตณฺหาย คหิตา ทิฏฺฐิยา ปรามฏฺฐา. สมถวิปสฺสนาวเสน กิเลสปริจฺจาคโตติ วิกฺขมฺภนวเสน ตทงฺคปฺปหานวเสน จ กิเลสานํ ปริจฺจชนโต. อุตฺตริตโร วิสิฏฺฐตรสฺส ปหานปฺปการสฺส อภาวโต.

367. Nơi mà khổ được đặt vào, đó là phiền não căn (upadhi), tức là các uẩn và các dục trưởng. Những gì đặt để khổ đau, đó là phiền não căn (upadhi), tức là các phiền não và các hành. Được nắm giữ và chấp thủ một cách trọn vẹn có nghĩa là được nắm giữ bởi ái và được chấp thủ bởi tà kiến theo cách thức bao trùm. Sự từ bỏ phiền não theo phương diện chỉ và quán có nghĩa là do sự từ bỏ các phiền não bằng cách đè nén và bằng cách từ bỏ theo từng phần. Vượt trội hơn là do không có phương cách từ bỏ nào đặc biệt hơn.

๓๖๘. อาฆาตกรณวเสนาติ เจตสิกาฆาตสฺส อุปฺปชฺชนวเสน. พฺยาปชฺชนวเสนาติ จิตฺตสฺส วิปตฺติภาววเสน. สมฺปทุสฺสนวเสนาติ สพฺพโส ทุสฺสนวเสน. ตีหิ ปเทหิ ยทิ อรหตฺตมคฺเคน กิเลสานํ ปริจฺจาโค จาคาธิฏฺฐานํ, อรหตฺตมคฺเคเนว เนสํ วูปสโม อุปสมาธิฏฺฐานํ โหตีติ ทสฺเสติ. เอตฺถ วิเสเสน ปริจฺจาโค สมฺปชหนํ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนํ จาโค, ตถา ปน ปริจฺจาเคน โย โส เนสํ ตทา วูปสนฺตตาย อภาโว, อยํ อุปสโมติ อยเมเตสํ วิเสโส.

368. Theo phương diện tạo ra sự va chạm có nghĩa là theo phương diện sự sanh khởi của sự va chạm trong tâm. Theo phương diện làm hại có nghĩa là theo phương diện trạng thái hư hoại của tâm. Theo phương diện làm ô nhiễm hoàn toàn có nghĩa là theo phương diện làm ô nhiễm một cách toàn diện. Với ba thuật ngữ này, ngài chỉ ra rằng nếu sự từ bỏ các phiền não bằng đạo A-la-hán là sự quyết định xả ly, thì sự lắng dịu chúng bằng chính đạo A-la-hán là sự quyết định an tịnh. Ở đây, một cách đặc biệt, sự từ bỏ, sự đoạn trừ hoàn toàn, sự làm cho chúng có trạng thái không sanh khởi nữa là sự xả ly (cāga). Hơn nữa, do sự từ bỏ ấy, sự không hiện hữu của chúng vào lúc đó do đã được lắng dịu, đây là sự an tịnh (upasama). Đây là sự khác biệt giữa chúng.

๓๖๙. มญฺญิตนฺติ มญฺญนา, ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา กปฺปนาติ อตฺโถ. อวิชฺชาวิพนฺธนตณฺหาคาหาทีนํ สาธารณภาวโต อยมหนฺติ เอตฺถ อหนฺติ ทิฏฺฐิมญฺญนาทสฺสนํ, สา ปน ทิฏฺฐิ มานมญฺญนาย อตฺตนิยคาหวเสน โหตีติ สฺเวว ‘‘อย’’นฺติ อิมินา คหิโตติ อาห – ‘‘อยมหนฺติ เอกํ ตณฺหามญฺญิตเมว วฏฺฏตี’’ติ. อาพาธฏฺเฐนาติ ปฏิปีฬนฏฺเฐน. มญฺญนาวเสน หิ สตฺตานํ ตถา โหติ. อนฺโตโทสฏฺเฐนาติ อพฺภนฺตรทุฏฺฐภาเวน. มญฺญนาทูสิตตฺตา หิ สตฺตานํ อตฺตภาโว ทุกฺขตามูลายตฺโต, กิเลสาสุจิปคฺฆรณโต อุปฺปาทนิโรธภงฺเคหิ อุทฺธมุทฺธํ ปกฺกปภินฺโน โหตีติ ผลูปจาเรน ‘‘มญฺญิตํ คณฺโฑ’’ติ วุตฺโต. อนุปวิฏฺฐฏฺเฐนาติ อนุปวิสิตฺวา หทยมาหจฺจ อธิฏฺฐาเนน. มญฺญิตญฺหิ ปีฬาชนนโต อนฺโตตุทนโต ทุรุทฺธรณโต สลฺลํ. ขีณาสวมุนิ สพฺพโส กิเลสานํ สนฺตตฺตา, ตโต เอว ปริฬาหานํ ปรินิพฺพุตตฺตา วูปสนฺตตฺตา สนฺโต อุปสนฺโต นิพฺพุโตติ วุจฺจติ. ยตฺถ ฐิตนฺติ ยสฺมึ อเสกฺขภูมิยํ ฐิตํ. ยทิ ภควา อตฺตโน เทสนาญาณานุรูปํ เทสนํ ปวตฺตาเปยฺย, มหาปถวึ ปตฺถรนฺตสฺส วิย, อากาสํ ปสาเรนฺตสฺส วิย, อนนฺตาปริเมยฺยโลกธาตุโย ปฏิจฺจ เตสํ ฐิตาการํ [Pg.404] อนุปฺปูรํ วิจินนฺตสฺส วิย เทสนา ปริโยสานํ น คจฺเฉยฺย. ยสฺมา ปนสฺส วิเนยฺยชฺฌาสยานุรูปเมว เทสนา ปวตฺติ, น ตโต ปรํ อณุมตฺตมฺปิ วฑฺฒติ. ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘สพฺพาปิ ธมฺมเทสนา สํขิตฺตาว, วิตฺถารเทสนา นาม นตฺถี’’ติ. นนุ สตฺตปกรณเทสนา วิตฺถารกถาติ? น สาปิ วิตฺถารกถาติ อาห – ‘‘สมนฺตปฏฺฐานกถาปิ สํขิตฺตาเยวา’’ติ. สนฺนิปติตเทวปริสาย อชฺฌาสยานุรูปเมว หิ ตสฺสาปิ ปวตฺติ, น สตฺถุเทสนาญาณานุรูปนฺติ. ยถานุสนฺธึ ปาเปสิ ยถาอุทฺทิฏฺเฐ อนุปุพฺเพน อนวเสสโต วิภชนวเสน เทสนาย นิฏฺฐาปิตตฺตา. วิปญฺจิตญฺญู…เป… กเถสิ นาติสงฺเขปวิตฺถารวเสน เทสิตตฺตา.

369. Maññitaṃ có nghĩa là sự tưởng. Có nghĩa là sự sắp đặt qua câu “đây là của tôi” v.v… Do tính chất phổ thông của sự trói buộc của vô minh, sự nắm giữ của tham ái v.v… nên ở đây, câu ayamahaṃ (ta là thế này) là sự thấy biết tưởng kiến về ‘ta.’ Và tà kiến ấy có được do sự nắm giữ về cái của mình bởi tưởng mạn, chính điều ấy được nắm bắt bởi từ ayaṃ (này), nên ngài đã nói: “Ayamahaṃ (ta là thế này) chỉ là một sự tưởng về tham ái đang diễn tiến.” Ābādhaṭṭhena có nghĩa là theo ý nghĩa áp bức. Thật vậy, do bởi sự tưởng mà chúng sanh có như thế. Antodosaṭṭhena có nghĩa là do trạng thái hư hỏng bên trong. Thật vậy, do bị sự tưởng làm cho ô nhiễm nên thân của chúng sanh phụ thuộc vào gốc rễ của sự khổ, do sự tuôn chảy của các phiền não bất tịnh, do sự sanh, diệt, và hoại diệt mà nó trở nên chín muồi và vỡ tan từ trên xuống dưới, do đó theo cách nói ẩn dụ về kết quả, câu “sự tưởng là khối u” đã được nói đến. Anupaviṭṭhaṭṭhena có nghĩa là do sự đi vào, đâm vào tim, và an trú. Thật vậy, sự tưởng là mũi tên vì nó tạo ra sự đau đớn, vì nó đâm chích bên trong, và vì nó khó nhổ ra. Vị mâu-ni đã tận diệt các lậu hoặc được gọi là người tịch tịnh, người an tịnh, người đã tịch diệt, vì tất cả các phiền não đã được làm cho yên lặng, và chính vì thế các cơn sốt phiền não đã được dập tắt hoàn toàn, đã được làm cho lắng dịu. Yattha ṭhitaṃ có nghĩa là trú ở bậc Vô học. Nếu đức Thế Tôn thuyết pháp tương xứng với trí tuệ thuyết giảng của ngài, thì bài pháp sẽ không đi đến hồi kết, giống như người trải rộng đại địa, giống như người mở rộng hư không, giống như người tuần tự quán xét trạng thái tồn tại của các thế giới giới vô lượng vô biên. Nhưng vì sự thuyết pháp của ngài chỉ diễn ra tương xứng với ý hướng của chúng sanh cần được giáo hóa, không thêm dù chỉ một chút nào ngoài điều đó. Do đó, có lời nói rằng: “Tất cả các bài pháp đều là tóm tắt, không có cái gọi là bài pháp chi tiết.” Chẳng phải bài thuyết giảng về bảy bộ luận là bài giảng chi tiết sao? Ngài nói rằng ngay cả bài giảng đó cũng không phải là chi tiết: “Ngay cả bài giảng về Samantapaṭṭhāna cũng chỉ là tóm tắt.” Thật vậy, sự diễn tiến của bài giảng ấy cũng chỉ tương xứng với ý hướng của hội chúng chư thiên đã tụ tập, chứ không tương xứng với trí tuệ thuyết giảng của bậc Đạo Sư. Ngài đã đưa đến sự kết nối mạch lạc vì đã kết thúc bài pháp bằng cách phân tích không bỏ sót, theo thứ tự, như đã được nêu ra. Bậc Vipañcitaññū… đã thuyết giảng vì đã thuyết không theo cách quá tóm tắt hay quá chi tiết.

๓๗๐. อฏฺฐนฺนํ ปริกฺขารานนฺติ นยิทมนวเสสปริยาทานํ, ลกฺขณวจนํ ปเนตํ, อญฺญตรสฺสาติ วจนเสโส. ตถา หิ, ‘‘มยฺหํ อิทฺธิมยปริกฺขารลาภาย ปจฺจโย โหตู’’ติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปตฺวา ปตฺตจีวรํ, ปตฺตํ, จีวรเมว วา ทินฺเน จริมภเว อิทฺธิมยปริกฺขาโร นิพฺพตฺตตีติ วทนฺติ. อทินฺนตฺตาติ เกจิวาโท, เตนาห ‘‘กุลปุตฺโต’’ติอาทิ. โอกาสาภาวโตติ อุปสมฺปทาลกฺขณสฺส อสมฺภวโต. เตนาห – ‘‘กุลปุตฺตสฺส อายุปริกฺขีณ’’นฺติ. อุทกติตฺถ…เป… อารทฺโธ ปรมปฺปิจฺฉภาวโต.

370. Aṭṭhannaṃ parikkhārānaṃ (của tám vật dụng): đây không phải là sự bao gồm không sót lại, mà đây là lời nói chỉ đặc tính, phần còn lại của câu là aññatarassa (của một trong số). Thật vậy, các vị nói rằng sau khi thiết lập lời nguyện: “Nguyện cho (việc cúng dường này) là duyên để con được các vật dụng do thần thông tạo ra,” khi y bát, hoặc chỉ bát, hoặc chỉ y được cúng dường, thì trong kiếp cuối cùng, các vật dụng do thần thông tạo ra sẽ phát sanh. Adinnattā (vì không được cho) là quan điểm của một số người, do đó ngài nói kulaputto (thiện gia nam tử) v.v… Okāsābhāvato (vì không có cơ hội) có nghĩa là vì đặc tính của lễ xuất gia không thể có được. Do đó, ngài nói: “Tuổi thọ của thiện gia nam tử đã cạn kiệt.” Bến nước… đã bắt đầu do trạng thái thiểu dục tột cùng.

วิพฺภนฺตาติ ภนฺตจิตฺตา. สิงฺเคน วิชฺฌิตฺวา ฆาเตสิ ปุริมชาติพทฺธาฆาตตายาติ วทนฺติ.

Vibbhantā có nghĩa là những người có tâm hoảng loạn. Các vị nói rằng: “Nó đã húc bằng sừng và giết chết do sự oán thù đã buộc trong tiền kiếp.”

มานุสํ โยคนฺติ มนุสฺสตฺตภาวํ. อตฺตภาโว หิ ยุชฺชติ กมฺมกิเลเสหีติ ‘‘โยโค’’ติ วุจฺจติ. อุปจฺจคุนฺติ อุปคจฺฉึสุ. อุปโกติอาทิ เตสํ นามานิ.

Mānusaṃ yogaṃ có nghĩa là trạng thái làm người. Thật vậy, thân được kết hợp bởi nghiệp và phiền não, nên được gọi là yogo (sự kết hợp). Upaccaguṃ có nghĩa là họ đã đến. Upaka v.v… là tên của họ.

คนฺธกฏฺเฐหีติ จนฺทนาครุสฬลเทวทารุอาทีหิ คนฺธทารูหิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Gandhakaṭṭhehi có nghĩa là bằng các loại gỗ thơm như chiên-đàn, trầm hương, sa-la, tùng v.v… Phần còn lại nên được hiểu rõ.

ธาตุวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Phân Biệt Giới đã kết thúc.

๑๑. สจฺจวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

11. Chú giải kinh Phân Biệt về các Sự Thật

๓๗๑. อาจิกฺขนาติ [Pg.405] – ‘‘อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจ’’นฺติ อาทิโต กถนํ. เทสนาติ ตสฺเสว อตฺถสฺส อติสชฺชนํ ปโพธนํ. ปญฺญาปนาติ ปกาเรหิ ญาปนา, สา ปน ยสฺมา อิตฺถมิทนฺติ เวเนยฺยานํ ปจฺจกฺขโต ทสฺสนา, เตสํ วา สนฺตาเน ปติฏฺฐาปนา โหติ, ตสฺมา อาห – ‘‘ทุกฺขสจฺจาทีนํ ฐปนา’’ติ. ปฏฺฐปนาติ ปติฏฺฐาปนา. ยสฺมา ปฏฺฐปิยมานสภาวา เทสนา ภาชนํ อุปคจฺฉนฺตี วิย โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ปญฺญาปนา’’ติ, ชานาปนาติ อตฺโถ. วิวฏกรณาติ เทสิยมานสฺส อตฺถสฺส วิวฏภาวกรณํ. วิภาคกิริยาติ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถวิภาคสฺส วิตฺถารกรณํ. ปากฏภาวกรณนฺติ อคมฺภีรภาวาปาทนํ. อปโร นโย – จตุสจฺจสญฺญิตสฺส อตฺถสฺส ปจฺเจกํ สรูปโต ทสฺสนวเสน อิทนฺติ อาทิโต สิกฺขาปนํ กถนํ อาจิกฺขนา, เอวํ ปรสนฺตาเน ปโพธนวเสน ปวตฺตาปนา เทสนา, เอวํ วิเนยฺยานํ จิตฺตปริโตสชนเนน เตสํ พุทฺธิปริปาจนํ ‘‘ปญฺญาปนา’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ปญฺญาเปนฺตี จ สา เทสิยมานํ อตฺถํ เวเนยฺยสนฺตาเน ปการโต ฐเปติ ปติฏฺฐเปตีติ ‘‘ปฏฺฐปนา’’ติ วุจฺจติ. ปการโต ฐเปนฺตี ปน สํขิตฺตสฺส วิตฺถารโต ปฏิวุตฺตสฺส ปุนาภิธานโต ‘‘วิวรณา’’ติ, ตสฺเสวตฺถสฺส วิภาคกรณโต ‘‘วิภชนา’’ติ, วุตฺตสฺส วิตฺถาเรนาภิธานโต วิภตฺตสฺส เหตุทาหรณทสฺสนโต, ‘‘อุตฺตานีกมฺม’’นฺติ วุจฺจติ. เตนาห – ‘‘ปากฏภาวกรณ’’นฺติ, เหตูปมาวเสนตฺถสฺส ปากฏภาวกรณโตติ อตฺโถ.

371. Ācikkhanā là sự nói lên từ đầu rằng: “Đây là Khổ Thánh Đế, đây là Con Đường Đưa Đến Sự Diệt Khổ Thánh Đế.” Desanā là sự trình bày, sự làm cho thức tỉnh về chính ý nghĩa ấy. Paññāpanā là sự làm cho biết bằng nhiều cách. Và vì nó là sự chỉ cho thấy một cách trực tiếp đối với chúng sanh cần được giáo hóa rằng ‘đây là thế này,’ hoặc là sự thiết lập trong tâm của họ, do đó ngài nói: “sự thiết lập các sự thật về khổ v.v…” Paṭṭhapanā là sự thiết lập vững chắc. Vì bài pháp có bản chất được thiết lập vững chắc giống như đi vào một vật chứa, do đó được gọi là paññāpanā, có nghĩa là sự làm cho biết. Vivaṭakaraṇaṃ là sự làm cho trạng thái được mở ra của ý nghĩa đang được thuyết giảng. Vibhāgakiriyā là sự làm cho chi tiết sự phân tích ý nghĩa đã được nói đến. Pākaṭabhāvakaraṇaṃ là sự làm cho trở nên không sâu xa. Một phương pháp khác: Ācikkhanā là sự nói, sự dạy từ đầu rằng ‘đây là’ bằng cách chỉ ra tự tướng của từng ý nghĩa được gọi là Tứ Đế. Desanā là sự làm cho diễn tiến bằng cách thức tỉnh trong tâm của người khác. Paññāpanā được gọi là sự làm cho trí tuệ của chúng sanh cần được giáo hóa trở nên thuần thục bằng cách làm cho tâm họ hoan hỷ. Và khi làm cho biết như vậy, nó đặt để, thiết lập vững chắc ý nghĩa đang được thuyết giảng vào trong tâm của chúng sanh cần được giáo hóa bằng nhiều cách, nên được gọi là paṭṭhapanā. Hơn nữa, khi đặt để bằng nhiều cách, nó được gọi là vivaraṇā (sự giải thích) do sự trình bày lại điều đã được nói tóm tắt một cách chi tiết; được gọi là vibhajanā (sự phân tích) do sự phân chia chính ý nghĩa ấy; được gọi là uttānīkamma (sự làm cho rõ ràng) do sự trình bày chi tiết điều đã được nói, do sự đưa ra nguyên nhân và ví dụ cho điều đã được phân tích. Do đó, ngài nói: pākaṭabhāvakaraṇaṃ, có nghĩa là sự làm cho ý nghĩa trở nên rõ ràng bằng nguyên nhân và ví dụ.

อนุคฺคาหกาติ อนุคฺคณฺหนกามา. สฺวายมนุคฺคโห สงฺคหวตฺถุวเสน ปากโฏ โหตีติ อาห ‘‘อามิสสงฺคเหนา’’ติอาทิ. ชเนตา ชเนตฺตีติ อาห ‘‘ชนิกา มาตา’’ติ. วุทฺธึ ปริสํ อาปาเทตีติ อาปาเทตา. เตนาห ‘‘โปเสตา’’ติ. อิทานิ ทฺวินฺนํ มหาเถรานํ ยถากฺกมํ สพฺรหฺมจารีนํ ภควตา วุตฺเตหิ ชนิกโปสิกมาตุฏฺฐานิเยหิ สงฺคาหกตํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ, ‘‘ชนิกมาตา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปรโตโฆเสน วินาปิ อุปริมคฺคาธิคโม โหตีติ ‘‘ปจฺจตฺตปุริสกาเรนา’’ติ วุตฺตํ. ปฐมมคฺโค เอว หิ สาวกานํ เอกนฺตโต โฆสาเปกฺโขติ. ปตฺเตสุปีติ ปิ-สทฺเทน ปเคว อปฺปตฺเตสูติ ทสฺเสติ. ภวสฺส [Pg.406] อปฺปมตฺตกตา นาม อิตฺตรกาลตายาติ อาห ‘‘อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปี’’ติ. ชเนตาติ ชนโก, เถโร ปน อริยาย ชนยิตา. อาปาเทตาติ วฑฺเฒตา ปริพฺรูเหตา. ปุริมสฺมึ สจฺจทฺวเย สมฺมสนคฺคหณํ โลกิยตฺตา ตสฺส, อิตรสฺมึ ตสฺส อคฺคหณํ โลกุตฺตรตฺตา.

Anuggāhakāti có nghĩa là những người có ý muốn nâng đỡ. Sự nâng đỡ ấy được thể hiện rõ ràng qua các vật nhiếp, vì thế ngài nói: ‘bằng sự nhiếp phục bằng vật thực, v.v...’ Janetā là janettī, vì thế ngài nói: ‘người mẹ sinh thành.’ Āpādetā là người làm cho hội chúng tăng trưởng. Vì thế ngài nói: ‘người nuôi dưỡng.’ Bây giờ, để trình bày chi tiết về việc hai vị Đại Trưởng lão đã nhiếp phục các vị đồng phạm hạnh theo thứ tự bằng những phương cách mà Đức Thế Tôn đã dạy, tương đương với người mẹ sinh thành và người mẹ nuôi dưỡng, nên có lời nói: ‘vì người mẹ sinh thành, v.v...’ Việc chứng đắc các đạo quả cao hơn có thể xảy ra ngay cả khi không có lời dạy từ người khác, vì thế có lời nói: ‘bằng nỗ lực cá nhân.’ Vì chỉ có đạo quả đầu tiên đối với các vị thinh văn mới hoàn toàn phụ thuộc vào lời dạy. Trong câu ‘đối với những người đã chứng đắc,’ từ ‘cũng’ cho thấy rằng huống chi là đối với những người chưa chứng đắc. Sự không đáng kể của kiếp sống được gọi là sự ngắn ngủi của thời gian, vì thế ngài nói: ‘chỉ bằng một cái búng tay.’ Janetā là người sinh ra, nhưng vị Trưởng lão là người sinh ra (đời sống) thánh thiện. Āpādetā là người làm cho tăng trưởng, phát triển. Trong hai chân đế đầu, việc nắm bắt sự quán xét là do tính thế gian của nó; trong hai chân đế sau, việc không nắm bắt nó là do tính siêu thế.

กาเมหิ นิกฺขนฺโต สงฺกปฺโป เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป. สฺวายมสฺส ตโต นิกฺขมนตฺโถ เตสํ ปฏิปกฺขภาวโต เตหิ วิสํสคฺคโต วิรชฺชนโต สมุจฺฉินฺทนโต สพฺพโส วิวิตฺตภาวโต จ โหตีติ ทสฺเสตุํ, ‘‘กามปจฺจนีกฏฺเฐนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กามปทฆาตนฺติ ยถา กาโม ปทํ ปติฏฺฐํ น ลภติ, เอวํ หนนํ, กามสมุจฺเฉทนฺติ อตฺโถ. กาเมหิ สพฺพโส วิวิตฺตตฺตา กามวิวิตฺโต, อริยมคฺโค, ตสฺส อนฺโต, อริยผลํ, ตสฺมึ กามวิวิตฺตนฺเต. เอเสว นโยติ อิมินา ‘‘พฺยาปาทปจฺจนีกฏฺเฐนา’’ติอาทิโยชนํ อติทิสติ. สพฺเพ เจเต เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทโย นานาจิตฺเตสุ ลพฺภนฺตีติ โยชนา. ยทิ เอกจิตฺเต ลพฺภนฺติ, กถํ ติวิธมิจฺฉาสงฺกปฺปานํ สมุคฺฆาโตติ อาห ‘‘ตตฺร หี’’ติอาทิ. น นานา ลพฺภตีติ อิมินา ติวิธกิจฺจการิตํ สมฺมาสงฺกปฺปสฺส ทสฺเสติ. กิจฺจวเสน หิ ตสฺส นามสฺส ลาโภ. สมฺมาวาจาทีนมฺปิ มคฺคกฺขเณ เอกจิตฺเต ลพฺภมานานมฺปิ จตุกิจฺจการิตาย จตุพฺพิธนามาทิตา เวทิตพฺพา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Tư duy thoát khỏi các dục được gọi là tư duy xuất ly. Để chỉ ra rằng ý nghĩa thoát khỏi các dục này là do (tư duy xuất ly) là đối nghịch với chúng, không liên hệ với chúng, ly tham khỏi chúng, đoạn trừ chúng, và hoàn toàn tách biệt khỏi chúng, nên có lời nói: ‘với ý nghĩa đối nghịch với dục, v.v...’ Trong đó, ‘sự tiêu diệt nền tảng của dục’ có nghĩa là sự tiêu diệt theo cách mà dục không có được nền tảng, chỗ đứng; nghĩa là sự đoạn trừ dục. ‘Ly dục’ là thánh đạo, vì hoàn toàn tách biệt khỏi các dục. ‘Kết thúc của nó’ là thánh quả. ‘Trong sự kết thúc của ly dục đó.’ Bằng câu ‘đây là phương pháp,’ ngài áp dụng cách giải thích ‘với ý nghĩa đối nghịch với sân, v.v...’ Tất cả những tư duy này, như tư duy xuất ly, v.v..., được tìm thấy trong các tâm khác nhau, đó là cách giải thích. Nếu chúng được tìm thấy trong một tâm duy nhất, làm thế nào có sự đoạn trừ ba loại tà tư duy? Ngài nói: ‘vì ở đó, v.v...’ Bằng câu ‘không được tìm thấy riêng rẽ,’ ngài chỉ ra rằng chánh tư duy thực hiện ba loại phận sự. Vì tên gọi của nó có được là do phận sự. Cũng cần phải hiểu rằng chánh ngữ, v.v..., mặc dù được tìm thấy trong một tâm duy nhất vào sát-na đạo, nhưng có bốn tên gọi, v.v..., do thực hiện bốn phận sự. Phần còn lại rất dễ hiểu.

สจฺจวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa sâu kín trong Chú giải kinh Phân biệt về các sự thật đã hoàn tất.

๑๒. ทกฺขิณาวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

12. Chú giải kinh Phân biệt về các vật cúng dường.

๓๗๖. มหาปชาปติโคตมีติ เอตฺถ โคตมีติ ตสฺส โคตมโคตฺตโต อาคตํ นามํ, มหาปชาปติ ปน คุณโต. ตํ วิวริตุํ, ‘‘นามกรณทิวเส ปนสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. มหตึ อุฬารํ ปชํ ชนนโปสเนหิ ปริรกฺขตีติ มหาปชาปติ. ปริโภควเสน น หญฺญตีติ อหตํ. สิปฺปิกานนฺติ ตนฺตวายานํ. วายนฏฺฐานนฺติ วีนฏฺฐานํ. ตานิ มํ น โตเสนฺติ กายิกสฺส ปุญฺญสฺส อภาวโต. เตนาห – ‘‘สหตฺถา กตเมว [Pg.407] มํ โตเสตี’’ติ. ปิสิตฺวา นิพฺพตฺตนํ กตฺวา. โปเถตฺวาติ สุขุมภาวาปาทนตฺถํ ธนุเกน เนตฺวา. กาลานุกาลญฺจ ธาติคณปริวุตา คนฺตฺวา เวมโกฏึ อคฺคเหสิ เอกทิวสนฺติ อธิปฺปาโย. เอวญฺหิ ‘‘เอกทิวสํ ปน…เป… อกาสี’’ติ ปุริมวจเนน ตํ น วิรุชฺเฌยฺย.

376. Trong câu ‘Mahāpajāpatigotamī,’ ‘Gotamī’ là tên gọi xuất phát từ dòng họ Gotama của bà, còn ‘Mahāpajāpati’ là do đức hạnh. Để làm rõ điều này, có lời nói: ‘vào ngày đặt tên cho bà, v.v...’ Mahāpajāpati là người bảo vệ một chúng sanh lớn lao, cao quý bằng cách sinh thành và nuôi dưỡng. ‘Chưa dùng’ nghĩa là không bị hư hại do sử dụng. ‘Của những người thợ thủ công’ nghĩa là của những người thợ dệt. ‘Nơi dệt’ nghĩa là khung cửi. ‘Những thứ đó không làm tôi hài lòng vì không có công đức thuộc về thân.’ Vì thế, bà nói: ‘Chỉ có việc tự tay làm mới làm tôi hài lòng.’ Sau khi chải, làm cho nó được tạo ra. ‘Sau khi bật’ là dùng cung (bật bông) để làm cho nó trở nên mịn màng. Ý nghĩa là: ‘Vào một ngày nọ, bà cùng với đoàn tùy tùng là các bảo mẫu, thỉnh thoảng đi đến và nhận lấy con thoi.’ Như vậy, điều này sẽ không mâu thuẫn với câu nói trước đó: ‘Vào một ngày nọ... đã làm.’

ฉ เจตนาติ ฉพฺพิธา เจตนา. น หิ ตา ฉเยว เจตนาติ. สงฺเฆ โคตมิ เทหิ…เป… สงฺโฆ จาติ อิทเมว สุตฺตปทํ. สงฺเฆ โคตมิ เทหีติ สงฺฆสฺส ทานาย นิโยเชสิ, ตสฺมา สงฺโฆว ทกฺขิเณยฺยตโรติ อยเมเวตฺถ อตฺโถ. ยทิ เอวนฺติอาทินา ตตฺถ พฺยภิจารํ ทสฺเสติ. ราชมหามตฺตาทโยติอาทินา ตตฺถ พฺยติเรกโต นิทสฺสนํ อาห. มหนฺตตรา ภเวยฺยุนฺติ อานุภาวาทินา มหนฺตตรา ภเวยฺยุํ, น จ ตํ อตฺถีติ. ตสฺมาติ ยสฺมา คุณวิสิฏฺฐเหตุกํ ทกฺขิเณยฺยตํ อนเปกฺขิตฺวา อตฺตโน ทียมานสฺส ทาปนํ ลภติ, ตสฺมา. มา เอวํ คณฺหาติ สมฺมาสมฺพุทฺธโต สงฺโฆว ทกฺขิเณยฺโย’’ติ มา คณฺห.

‘Sáu tư’ là sáu loại tư. Không phải chỉ có sáu tư đó. ‘Này Gotamī, hãy cúng dường đến Tăng chúng... và Tăng chúng’ chính là câu kinh. ‘Này Gotamī, hãy cúng dường đến Tăng chúng’: Ngài đã chỉ định việc cúng dường cho Tăng chúng, do đó Tăng chúng là đối tượng thọ thí xứng đáng hơn. Đây chính là ý nghĩa ở đây. Bằng câu ‘Nếu vậy, v.v...’, ngài chỉ ra sự mâu thuẫn ở đó. Bằng câu ‘Các vị đại thần của vua, v.v...’, ngài đưa ra một ví dụ ngược lại ở đó. ‘Họ sẽ vĩ đại hơn’: Họ sẽ vĩ đại hơn về uy lực, v.v..., nhưng điều đó không có. ‘Do đó’: Bởi vì người ta nhận được sự cúng dường được dâng cho mình mà không xét đến sự xứng đáng thọ thí do đức hạnh đặc biệt, do đó. ‘Đừng hiểu như vậy’: Đừng hiểu rằng ‘Tăng chúng là đối tượng thọ thí xứng đáng hơn cả bậc Chánh Đẳng Giác.’

ตตฺถ นิจฺฉยสาธกํ สุตฺตปทํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘นยิมสฺมึ โลเก…เป… วิปุลผเลสิน’’นฺติ อาห. สฺวายมตฺโถ รตนสุตฺเต (ขุ. ปา. ๖.๓; สุ. นิ. ๒๒๖), ‘‘ยํ กิญฺจิ วิตฺต’’นฺติ คาถาย, อคฺคปสาทสุตฺตาทีหิ (อิติวุ. ๙๐) จ วิภาเวตพฺโพติ. เตนาห – ‘‘สตฺถารา อุตฺตริตโร ทกฺขิเณยฺโย นาม นตฺถี’’ติ.

Để chỉ ra câu kinh chứng minh cho sự quyết định đó, ngài nói: ‘trong thế gian này... những người mong cầu quả lớn.’ Ý nghĩa này cần được làm rõ bằng kệ ‘bất cứ tài sản nào’ trong kinh Ratanasutta (Kinh Châu Báu), và bằng các kinh như Aggapasādasutta (Kinh Tín Tâm Tối Thượng), v.v... Vì thế, ngài nói: ‘Không có đối tượng thọ thí nào cao hơn bậc Đạo Sư.’

โคตมิยา อนฺติมภวิกตาย ทานสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย อนุปฺปาทนโต น ตํ ครุตรํ สงฺฆสฺส ปาทาปเน การณนฺติ อาห – ‘‘ปจฺฉิมาย ชนตายา’’ติอาทิ. วจนโตปีติ ตสฺส วตฺถยุคสฺส สตฺถุ เอว ปฏิคฺคหณาย วจนโตปิ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ.

Vì việc cúng dường của bà Gotamī, người ở kiếp cuối cùng, không mang lại lợi ích và hạnh phúc lâu dài, nên đó không phải là lý do quan trọng hơn để dâng cúng cho Tăng chúng. Ngài nói: ‘cho thế hệ sau, v.v...’ Cũng do lời nói: cũng do lời nói về việc chính bậc Đạo Sư thọ nhận cặp y đó. Vì thế, ngài nói: ‘vì không, v.v...’

สตฺถา สงฺฆปริยาปนฺโนว อีทิเส ฐาเน อคฺคผลฏฺฐตาย อฏฺฐ-อริยปุคฺคลภาวโต, สเจ ปนสฺส น สยํ สงฺฆปริยาปนฺนตา, กถํ สงฺเฆ ปูชิเต สตฺถา ปูชิโต นาม สิยาติ อธิปฺปาโย. ตีณิ สรณคมนานิ ตโย เอว อคฺคปสาทาติ วกฺขตีติ อธิปฺปาโย. อภิเธยฺยานุรูปานิ หิ ลิงฺควจนานิ. น รุหติ อยาถาวปฏิปตฺติภาวโต, น คิหิเวสคฺคหณาทินา คิหิภาวสฺส ปฏิกฺขิปิตตฺตา. น วตฺตพฺพเมตํ ‘‘สตฺถา สงฺฆปริยาปนฺโน’’ติ สตฺถุภาวโต. สาวกสมูโห หิ สงฺโฆ[Pg.408]. สงฺฆคเณ หิ สตฺถา อุตฺตริตโร อนญฺญสาธารณคุเณหิ สมนฺนาคตภาวโต มูลรตนภาวโต จ.

Bậc Đạo Sư được bao gồm trong Tăng chúng, trong trường hợp này là do Ngài là một trong tám bậc Thánh nhân đã chứng đắc Thánh quả cao tột. Ý nghĩa là: nếu chính Ngài không được bao gồm trong Tăng chúng, thì làm sao khi Tăng chúng được cúng dường, bậc Đạo Sư lại được xem là đã được cúng dường? Ý nghĩa là: sẽ được nói rằng ba sự quy y chính là ba niềm tịnh tín cao thượng. Quả vậy, giống và số (của từ ngữ) tương ứng với đối tượng được biểu thị. (Cây đức tin) không mọc lên là do sự thực hành không đúng như thật, không phải do đã từ bỏ thân phận tại gia bằng cách khoác lên y phục người tại gia, v.v. Không nên nói rằng: ‘Bậc Đạo Sư được bao gồm trong Tăng chúng,’ vì Ngài là bậc Đạo Sư. Quả vậy, Tăng chúng là tập hợp các vị Thinh văn. Trong tập thể Tăng chúng, bậc Đạo Sư là bậc tối thượng, vì Ngài sở hữu những phẩm chất phi thường không ai sánh bằng và vì Ngài là bảo vật căn bản.

๓๗๗. สมฺปติชาตสฺส มหาสตฺตสฺส สตฺตปทวีติหารคมนํ ธมฺมตาวเสน ชาตํ, ปรํ ตทญฺญทหรสทิสี ปฏิปตฺตีติ อาห – ‘‘หตฺถปาทกิจฺจํ อสาเธนฺเตสู’’ติ.

377. Việc đi bảy bước của vị Đại Sĩ vừa mới đản sanh đã xảy ra theo lẽ tự nhiên (dhammatā). Nhưng sau đó, cách hành xử của ngài cũng tương tự như những đứa trẻ sơ sinh khác. Do đó, có lời nói rằng: ‘trong khi không thể thực hiện được các chức năng của tay và chân.’

๓๗๘. ปจฺจูปการํ น สุกรํ วทามิ อนุจฺฉวิกกิริยาย กาตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. อภิวาเทนฺติ เอเตนาติ อภิวาทนํ. วนฺทมาเนหิ อนฺเตวาสิเกหิ อาจริยํ ‘‘สุขี โหตู’’ติอาทินา อภิวาเทนฺติ นาม. เตน วุตฺตํ ‘‘อภิวาทน’’นฺติ. ตทภิมุโข…เป… วนฺทิตฺวา นิปชฺชติ, เสยฺยถาปิ อายสฺมา สาริปุตฺโต. กาลานุกาลํ อุปฏฺฐานํ พีชยนปาทสมฺพาหนาทิ อนุจฺฉวิกกมฺมสฺส กรณํ นาม. อนุจฺฉวิกํ กิริยํ กาตุํ น สกฺโกติเยว, ยสฺมา อาจริเยน กตสฺส ธมฺมานุคฺคหสฺส อนฺเตวาสินา กริยมาโน อามิสานุคฺคโห สงฺขมฺปิ กลมฺปิ กลภาคมฺปิ น อุเปติเยวาติ. เตน วุตฺตํ ‘‘น สุปฺปติการํ วทามี’’ติ.

378. Ta nói rằng việc đền ơn không dễ thực hiện bằng một hành động tương xứng, vì không thể làm được. ‘Abhivādana’ (sự đảnh lễ) là phương tiện mà qua đó người ta bày tỏ lòng tôn kính. Các đệ tử khi đảnh lễ thầy, họ bày tỏ lòng tôn kính bằng cách nói: ‘Mong thầy được an lạc,’ v.v. Do đó, nó được gọi là ‘abhivādana.’ Hướng về vị ấy... sau khi đảnh lễ, người ấy nằm xuống, giống như Tôn giả Sāriputta. Việc hầu hạ đúng lúc, như quạt mát, xoa bóp chân, v.v., được gọi là thực hiện hành động tương xứng. Người đệ tử quả thực không thể thực hiện một hành động tương xứng, bởi vì sự hỗ trợ về vật chất do người đệ tử thực hiện không thể sánh bằng một phần nhỏ, một phần cực nhỏ, hay một phần nhỏ li ti của sự hỗ trợ về Chánh pháp do vị thầy đã làm. Do đó, có lời nói rằng: ‘Ta nói rằng không dễ đền ơn.’

๓๗๙. ปาฏิปุคฺคลิกํ ทกฺขิณํ อารพฺภ สมุฏฺฐิตํ, ‘‘ตํ เม ภควา ปฏิคฺคณฺหตู’’ติ มหาปชาปติโคตมิยา วจนํ นิมิตฺตํ กตฺวา เทสนาย อุฏฺฐิตตฺตา. น เกวลญฺจ ตสฺสา เอว วจนํ, อถ โข อานนฺทตฺเถโรปิ…เป… สมาทเปสิ, ตสฺมา วิภาคโต จุทฺทสสุ…เป… โหตีติ ทสฺเสตุํ, อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ ปติปจฺเจกํ ปุคฺคลํ ทียตีติ ปาฏิปุคฺคลิกํ. ปฐมสทฺโท ยถา อคฺคตฺโถ, เอวํ เสฏฺฐปริยาโยปีติ อาห ‘‘เชฏฺฐกวเสนปี’’ติ. อคฺคา อุตฺตเม เขตฺเต ปวตฺตตฺตา. ทุติยตติยาปิ ปรมทกฺขิณาเยว สพฺพโส สมฺมาวิกฺขมฺภิตราคาทิกิเลสตฺตา. ราคาทโย หิ อทกฺขิเณยฺยภาวสฺส การณํ. เตเนวาห – ‘‘ติณโทสานิ เขตฺตานิ, ราคโทสา อยํ ปชา’’ติอาทิ (ธ. ป. ๓๕๖). ยสฺมา ปน สวาสนํ สพฺพโส สมุจฺฉินฺนกิเลเสหิ ตโต เอว สพฺพโส อปฺปฏิหตญาณจาเรหิ อนนฺตาปริเมยฺยคุณคณาธาเรหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ สทิโส สเทวเก โลเก โกจิ ทกฺขิเณยฺโย นตฺถิ. ตสฺมา ‘‘ปรมทกฺขิณาเยวา’’ติ สาสงฺกํ วทติ. ยสฺมา ปญฺจาภิญฺโญ อฏฺฐสมาปตฺติลาภี เอว [Pg.409] โหติ โลกิยาภิญฺญานํ อฏฺฐสมาปตฺติอธิฏฺฐานตฺตา, ตสฺมา ‘‘โลกิยปญฺจาภิญฺเญ’’อิจฺเจว วุตฺตํ, น ‘‘อฏฺฐสมาปตฺติลาภิมฺหี’’ติ ตาย อวุตฺตสิทฺธตฺตา. โคสีลธาตุโกติ โคสีลสภาโว, สีลวตา สทิสสีโลติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อสโฐ’’ติอาทิ. เตน น อลชฺชิธาตุโก ปกติสิทฺโธ อิธ ปุถุชฺชนสีลวาติ อธิปฺเปโตติ ทสฺเสติ.

379. (Bài kinh này) được khởi lên liên quan đến sự cúng dường đến cá nhân, vì bài thuyết giảng đã được bắt đầu bằng cách lấy lời của bà Mahāpajāpatī Gotamī làm cơ sở: ‘Xin Thế Tôn hãy nhận vật này của con.’ Và không chỉ lời của bà, mà cả Trưởng lão Ānanda cũng... đã khuyến thỉnh. Do đó, để chỉ ra rằng có mười bốn (loại cúng dường cá nhân)... theo cách phân tích, Ngài đã bắt đầu bài thuyết giảng này. Trong đó, ‘pāṭipuggalikaṃ’ có nghĩa là được dâng cúng cho từng cá nhân. Từ ‘đầu tiên’ (paṭhama) có nghĩa là ‘cao tột’ (agga), và cũng có nghĩa là ‘tốt nhất’ (seṭṭha), do đó có nói ‘cũng theo nghĩa là bậc trưởng thượng.’ (Sự cúng dường này) là cao tột vì được diễn ra trong một ruộng phước tối thượng. Loại thứ hai và thứ ba cũng là những sự cúng dường tối cao, vì (những người nhận) đã hoàn toàn chế ngự được các phiền não như tham ái, v.v. Quả vậy, tham ái, v.v., là nguyên nhân của việc không xứng đáng nhận cúng dường. Do đó, có lời nói rằng: ‘Cỏ dại là tai họa của ruộng đồng, tham ái là tai họa của chúng sanh này,’ v.v. (Pháp Cú 356). Tuy nhiên, vì trong thế giới cùng với chư thiên, không có ai xứng đáng nhận cúng dường có thể sánh bằng các bậc Chánh Đẳng Giác, những vị đã đoạn trừ hoàn toàn mọi phiền não cùng với các tập khí tiềm ẩn, do đó có trí tuệ và hành vi hoàn toàn không bị ngăn ngại, và là nền tảng của vô số phẩm chất vô lượng vô biên. Do đó, ngài nói ‘quả là những sự cúng dường tối cao’ với một chút dè dặt. Bởi vì người có năm thắng trí cũng là người đắc tám thiền chứng, do các thắng trí thế gian có nền tảng là tám thiền chứng, cho nên chỉ nói là ‘người có năm thắng trí thế gian,’ chứ không nói ‘người đắc tám thiền chứng,’ vì điều đó đã được bao hàm mà không cần nói ra. ‘Gosīladhātuko’ có nghĩa là bản chất của giới hạnh như con bò; nghĩa là có giới hạnh tương tự như người có giới. Do đó, có nói ‘không gian xảo,’ v.v. Điều này cho thấy rằng ở đây, điều được ngụ ý là giới hạnh của một người phàm phu đã được thiết lập một cách tự nhiên, chứ không phải bản chất của một người không biết hổ thẹn.

ปริจฺฉินฺทนฺโตติ เอตฺตโกติ ปจฺเจกปฺปมาณโต ตโต เอว อญฺญมญฺญํ อสงฺกรโตว ปริจฺฉินฺทนฺโต. กถํ ปน อสงฺขฺเยยฺยภาเวน วุจฺจมาโน วิปาโก ปริจฺฉินฺโน โหติ? โสปิ ตสฺส ปริจฺเฉโท เอว อิตเรหิ อสํกิณฺณภาวทีปนโต, เอตทตฺถเมว ปุพฺเพ อสงฺกรคฺคหณํ กตํ. คุณวเสนาติ ลกฺขณสมฺปนฺนาทิคุณวเสน. อุปการวเสนาติ โภครกฺขาทิอุปการวเสน. ยํ โปสนตฺถํ ทินฺนํ, อิทํ น คหิตํ ทานลกฺขณาโยคโต. อนุคฺคหปูชนิจฺฉาวเสน หิ อตฺตโน เทยฺยวตฺถุปริจฺจาโค ทานํ ภยราคลทฺธุกามกุลาทิวเสน สาวชฺชาภาวโต. ตมฺปิ น คหิตํ อยาวทตฺถตาอปริปุณฺณภาเวน ยถาธิปฺเปตผลทานาสมตฺถภาวโต. สมฺปตฺตสฺสาติ สนฺติกาคตสฺส. เตน สมฺปตฺติปโยชเน อนเปกฺขตํ ทสฺเสติ. ผลํ ปฏิกงฺขิตฺวาติ ‘‘อิทํ เม ทานมยํ ปุญฺญํ อายตึ สุขหิตภาวาย โหตู’’ติอาทินา ผลํ ปจฺจาสีสิตฺวา. เตนสฺส ผลทาเน นมิยตํ ทสฺเสติ, ยาวทตฺถนฺติ อิมินา ปริปุณฺณผลตํ. สตคุณาติ เอตฺถ คุณสทฺโท น ‘‘คุเณน นามํ อุทฺธเรยฺย’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๑๓; อุทา. อฏฺฐ. ๕๓; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๗๖; เนตฺติ. อฏฺฐ. ๔.๓๘) วิย สมฺปตฺติอตฺโถ, ‘‘ตทฺทิคุณ’’นฺติอาทีสุ วิย น วฑฺฒนตฺโถ, ‘‘ปญฺจ กามคุณา โลเก, มโนฉฏฺฐา ปเวทิตา’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๗๓) วิย น โกฏฺฐาสตฺโถ, ‘‘อนฺตํ อนฺตคุณ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๗๗; ม. นิ. ๑.๑๑๐; ขุ. ปา. ๓) วิย น อนฺตภาคตฺโถ, อถ โข อานิสํสตฺโถติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สตานิสํสา’’ติ อาห, เต อานิสํเส สรูปโต ทสฺเสตุํ, ‘‘อายุสต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. สตคุณาติ วา สตวฑฺฒิกาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. นิปฺปริตสํ กโรตีติ อายุอาทีนํ อานิสํสานํ อปริตฺตาสํ กโรติ. อถ วา นิปฺปริตสํ กโรตีติ อายุอาทินิมิตฺตํ อปริตฺตาสํ กโรติ. อถ วา นิปฺปริตสํ กโรตีติ อายุอาทีนิ ตโต [Pg.410] อุตฺตริมฺปิ อาหาราทิเหตุ อปริตฺตาสํ กโรติ. อตฺตภาววินิมุตฺตสญฺจรณสฺส อภาวา, ‘‘ภวสเตปิ วุตฺเต อยเมวตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. สพฺพตฺถาติ, ‘‘ปุถุชฺชนทุสฺสีเล’’ติอาทีสุ สพฺพวาเรสุ. นโย เนตพฺโพติ, ‘‘อายุสหสฺสํ วณฺณสหสฺส’’นฺติอาทิโก นโย.

Phân định có nghĩa là chừng ấy, là phân định theo từng số lượng riêng biệt, do đó không có sự pha trộn lẫn nhau. Nhưng làm thế nào quả dị thục được nói là vô số lại có thể được phân định? Điều đó cũng là sự phân định của nó, vì nó cho thấy trạng thái không bị pha trộn với những cái khác. Chính vì ý nghĩa này mà trước đây đã đề cập đến việc không pha trộn. Theo phương diện phẩm chất có nghĩa là theo phương diện các phẩm chất như có đầy đủ đặc tính. Theo phương diện giúp đỡ có nghĩa là theo phương diện giúp đỡ như bảo vệ tài sản. Cái gì được cho để nuôi dưỡng, điều này không được xem là bố thí vì không phù hợp với đặc tính của bố thí. Thật vậy, sự từ bỏ vật đáng cho của mình với ý muốn giúp đỡ và cúng dường là bố thí, vì không có lỗi lầm do sợ hãi, tham ái, ham muốn lợi lộc, dòng dõi, v.v. Điều đó cũng không được xem xét vì không đầy đủ, không trọn vẹn, do không có khả năng cho quả như mong muốn. Đến nơi có nghĩa là đã đến gần. Qua đó, nó cho thấy sự không trông đợi vào lợi ích đã đạt được. Mong đợi quả có nghĩa là mong mỏi quả bằng cách nói rằng: 'Mong rằng phước báu bố thí này của tôi sẽ mang lại hạnh phúc và lợi ích trong tương lai'. Qua đó, nó cho thấy sự hướng đến việc cho quả, và qua từ 'cho đến khi đạt được mục đích', nó cho thấy quả trọn vẹn. Trong câu 'trăm lần', từ 'guṇa' không có nghĩa là tài sản như trong các câu 'guṇena nāmaṃ uddhareyya', không có nghĩa là tăng trưởng như trong 'taddiguṇa', không có nghĩa là phần như trong 'pañca kāmaguṇā loke, manochaṭṭhā paveditā', không có nghĩa là phần cuối như trong 'antaṃ antaguṇa', mà để chỉ ra rằng nó có nghĩa là phước báu, nên đã nói là 'trăm phước báu'. Để chỉ ra những phước báu đó về bản chất, đã nói là 'trăm tuổi thọ', v.v. Hoặc 'trăm lần' có nghĩa là 'tăng trưởng trăm lần', ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Làm cho không ít có nghĩa là làm cho các phước báu như tuổi thọ, v.v. không ít. Hoặc là, làm cho không ít có nghĩa là làm cho các dấu hiệu như tuổi thọ, v.v. không ít. Hoặc là, làm cho không ít có nghĩa là làm cho tuổi thọ, v.v. không ít, ngay cả sau đó, do các nguyên nhân như thức ăn. Vì không có sự di chuyển thoát khỏi tự thân, nên đã nói rằng 'ngay cả khi nói về trăm kiếp, ý nghĩa cũng là như vậy'. Ở mọi nơi có nghĩa là trong tất cả các trường hợp như 'phàm phu, người ác giới'. Phương pháp nên được áp dụng có nghĩa là phương pháp như 'ngàn tuổi thọ, ngàn sắc đẹp'.

สาสนาวตรณํ นาม ยาวเทว วฏฺฏทุกฺขนิตฺถรณตฺถํ, ตญฺจ มคฺคปฏิเวธนํ, ตสฺมา นิพฺเพธภาคิยสรณคมนํ สิกฺขาปทสมาทานํ ปพฺพชฺชา อุปสมฺปทา สีลปริปูรณํ อธิจิตฺตสิกฺขานุโยโค วิปสฺสนาภาวนาติ สพฺพาเปสา โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปตฺติ เอว โหตีติ อาห – ‘‘ติสรณํ คโต อุปาสโกปี’’ติอาทิ. ตตฺถ ยถา นิพฺเพธภาคิโย สมาธิ ตาว นาม ปรมฺปราย อริยมคฺคาธิคมสฺส ปจฺจยภาวโต อุปนิสฺสโย; ตถา นิพฺเพธภาคิยํ สีลปริปูรณํ อุปสมฺปทา ปพฺพชฺชา อุปาสกสฺส ทสสุ ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐานํ อนฺตมโส สรณาทิคมนมฺปิ นิพฺเพธภาคิยํ อริยมคฺคาธิคมสฺส อุปนิสฺสโย โหติเยวาติ, ‘‘สพฺพาเปสา โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปตฺตี’’ติ วุตฺตา. ตตฺถ อนญฺญสาธารณ-วิชฺชาจรณาทิ-อสงฺขฺเยยฺยอปริเมยฺย-คุณ-สมุทยปูริเต ภควติ สทฺธมฺเม อริยสงฺเฆ อุฬารตรพหุมานคารวตํ คโต. ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวาขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ ตปฺปรายณตาทิอาการปฺปตฺโต ญาณปริโสธิโต ปสาโท สรณคมนนฺติ เตน วตฺถุคเตน ปสาเทน ปริภาวิเต สนฺตาเน กตํ ปุญฺญกฺเขตฺตสมฺปตฺติยา มหปฺผลํ มหานิสํสเมว โหตีติ อาห – ‘‘ตสฺมึ ทินฺนทานมฺปิ อสงฺขฺเยยฺยํ อปฺปเมยฺย’’นฺติ. ตยิทํ สรณํ วตฺถุตฺตเย ปสาทภาเวน อชฺฌาสยสมฺปตฺติมตฺตํ, ตาทิสสฺส ปน ปญฺจสีลํ อชฺฌาสยสมฺปตฺติอุปถมฺภิโต กายวจีสํยโมติ ตตฺถ ทินฺนํ ตโต อุตฺตริ มหปฺผลนฺติ, ทสสีลํ ปน ปริปุณฺณุโปสถสีลํ, ตตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ, ‘‘ตโต อุตฺตริ มหปฺผล’’นฺติ วุตฺตํ. สามเณรสีลาทีนํ ปน อุตฺตริ วิสิฏฺฐตราทิภาวโต ตตฺถ ตตฺถ ทินฺนสฺส วิเสสมหปฺผลตา วุตฺตา.

Việc đi vào giáo pháp chỉ nhằm mục đích thoát khỏi khổ luân hồi, và đó chính là sự chứng ngộ đạo. Do đó, việc quy y tam bảo thuộc phần giác ngộ, việc thọ trì học giới, việc xuất gia, việc thọ cụ túc giới, việc viên mãn giới hạnh, việc thực hành tăng thượng tâm học, việc tu tập minh sát, tất cả những điều này đều là sự thực hành để chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn, nên đã nói: 'Ngay cả người cận sự nam đã quy y tam bảo', v.v. Ở đây, giống như định thuộc phần giác ngộ là duyên y chỉ cho việc chứng đắc thánh đạo một cách gián tiếp; cũng vậy, việc viên mãn giới hạnh thuộc phần giác ngộ, việc thọ cụ túc giới, việc xuất gia, việc an trú trong mười giới hoặc năm giới của người cận sự nam, cho đến cả việc quy y tam bảo, cũng là duyên y chỉ thuộc phần giác ngộ cho việc chứng đắc thánh đạo. Do đó, đã nói rằng: 'Tất cả những điều này đều là sự thực hành để chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn'. Ở đây, người ấy đã đạt đến sự tôn kính và kính trọng cao cả đối với Đức Thế Tôn, người đã viên mãn vô số vô lượng phẩm chất như minh và hạnh không chung với ai khác, đối với Chánh pháp, và đối với Thánh chúng. Sự quy y là niềm tin trong sạch được thanh lọc bởi trí tuệ, đạt đến trạng thái hướng về các đối tượng ấy với các hình thức như: 'Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác, Chánh pháp đã được khéo thuyết giảng, Tăng chúng đã khéo thực hành'. Do đó, việc làm trong tâm tánh đã được huân tập bởi niềm tin đối với ba đối tượng ấy, do sự thành tựu của phước điền, sẽ có quả lớn, phước báu lớn, nên đã nói: 'Sự bố thí được dâng cúng trong đó cũng là vô số, vô lượng'. Sự quy y này chỉ là sự thành tựu về ý hướng qua niềm tin đối với ba đối tượng. Còn năm giới của người như vậy là sự thu thúc thân và khẩu được củng cố bởi sự thành tựu về ý hướng, nên sự bố thí được dâng cúng trong đó có quả lớn hơn. Còn mười giới là giới Bố-tát viên mãn, sự bố thí được dâng cúng trong đó có quả lớn, nên đã nói: 'có quả lớn hơn thế nữa'. Còn đối với giới Sa-di, v.v., do có trạng thái cao hơn, đặc biệt hơn, nên sự bố thí được dâng cúng trong từng trường hợp đó được nói là có quả đặc biệt lớn.

มคฺคสมงฺคิตา นาม มคฺคจิตฺตกฺขณปริจฺฉินฺนา, ตสฺมิญฺจ ขเณ กถํ ทาตุํ ปฏิคฺคเหตุญฺจ สมฺภวตีติ โจเทติ ‘‘กึ ปน มคฺคสมงฺคิสฺส สกฺกา ทานํ ทาตุ’’นฺติ. อิตโร ตาทิเส สติ สมเยติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อาม สกฺกา’’ติ ปฏิชานิตฺวา, ‘‘อารทฺธวิปสฺสโก’’ติอาทินา ตมตฺถํ วิวรติ. ตสฺมึ ขเณติ ตสฺมึ ปกฺขิปนกฺขเณ. ยทิ อฏฺฐมกสฺส โสตาปนฺนสฺส ทินฺนทานํ [Pg.411] ผลโต อสงฺขฺเยยฺยเมว, โก เนสํ วิเสโสติ อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. เตน สติปิ อสงฺขฺเยยฺยภาวสามญฺเญ อตฺถิ เนสํ อปฺปพหุภาโว สํวฏฺฏฏฺฐายี อสงฺขฺเยยฺยมหากปฺปาสงฺขฺเยยฺยานํ วิยาติ ทสฺเสติ. มคฺคสมงฺคีนํ เตน เตน โอธินา สํกิเลสธมฺมานํ ปหียมานตฺตา โวทานธมฺมานํ วฑฺฒมานตฺตา อปริโยสิตกิจฺจตฺตา อปริปุณฺณคุณตา, ปริโยสิตกิจฺจตฺตา ผลสมงฺคีนํ ปริปุณฺณคุณตาติ ตํตํมคฺคฏฺเฐหิ ผลฏฺฐานํ เขตฺตาติสยตา เวทิตพฺพา. เหฏฺฐิมเหฏฺฐิเมหิ ปน มคฺคฏฺเฐหิ อุปริมานํ มคฺคฏฺฐานํ ผลฏฺเฐหิ ผลฏฺฐานํ อุตฺตริตรตา ปากฏา เอว. ตถา หิ อุปริมานํ ทินฺนทานสฺส มหปฺผลตา วุตฺตา.

Sự tương ứng với đạo (maggasamaṅgitā) được gọi là sự giới hạn trong khoảnh khắc của tâm đạo, và trong khoảnh khắc ấy làm thế nào việc cho và việc nhận có thể xảy ra? Vị ấy chất vấn rằng: ‘Thế nhưng, có thể thực hiện việc bố thí đến người tương ứng với đạo được không?’ Vị kia, trong khi trình bày rằng trong trường hợp như vậy là có thể, sau khi xác nhận: ‘Vâng, có thể,’ đã giải thích ý nghĩa ấy bằng câu ‘người đã khởi sự tu tập vipassanā’ v.v... Trong khoảnh khắc ấy có nghĩa là trong khoảnh khắc đặt vật (dâng cúng). Nếu sự bố thí được dâng đến vị thứ tám là bậc Dự Lưu có quả là vô lượng, vậy sự khác biệt của các vị ấy là gì? Vị ấy đã nói ‘ở đây’ v.v... Do đó, vị ấy trình bày rằng mặc dù có sự tương đồng về tính chất vô lượng, vẫn có sự ít nhiều của các vị ấy, giống như sự vô lượng của đại kiếp và sự vô lượng của kiếp hoại trụ. Đối với những người tương ứng với đạo, do các pháp phiền não đang được đoạn trừ theo từng giới hạn ấy, do các pháp thanh tịnh đang tăng trưởng, do phận sự chưa hoàn tất, nên phẩm chất chưa được trọn vẹn. Do phận sự đã hoàn tất, nên phẩm chất của những người tương ứng với quả là trọn vẹn. Vì vậy, sự vượt trội về phước điền của những vị an trú trong quả so với những vị an trú trong từng đạo tương ứng cần được hiểu rõ. Hơn nữa, sự cao thượng hơn của những vị an trú trong đạo ở bậc trên so với những vị an trú trong đạo ở bậc dưới và của những vị an trú trong quả (ở bậc trên) so với những vị an trú trong quả (ở bậc dưới) là điều hiển nhiên. Thật vậy, sự có quả lớn của việc bố thí được dâng đến những vị ở bậc trên đã được nói đến.

๓๘๐. กามญฺเจตฺถ พุทฺธปฺปมุเข อุภโตสงฺเฆ เกวเล จ ภิกฺขุสงฺเฆ ทานํ อตฺถิ เอว, น ปน พุทฺธปฺปมุเข ภิกฺขุสงฺเฆ, ตํ ปน พุทฺธปฺปมุขอุภโตสงฺเฆเนว สงฺคหิตนฺติ อวิรุทฺธํ. น ปาปุณนฺติ มหปฺผลภาเวน สทิสตมฺปิ, กุโต อธิกตํ.

380. Và ở đây, quả thật có sự bố thí đến Tăng chúng hai bộ với đức Phật là vị đứng đầu, và đến riêng Tăng chúng Tỳ khưu, nhưng không có (sự bố thí) đến Tăng chúng Tỳ khưu với đức Phật là vị đứng đầu. Tuy nhiên, điều ấy đã được bao gồm bởi Tăng chúng hai bộ với đức Phật là vị đứng đầu, nên không có mâu thuẫn. (Các sự bố thí khác) thậm chí không đạt đến sự tương đương về phương diện có quả lớn, huống hồ là sự vượt trội.

‘‘ตถาคเต ปรินิพฺพุเต อุภโตสงฺฆสฺส’’ อิจฺเจว วุตฺตตฺตา – ‘‘กึ ปนา’’ติอาทินา โจเทติ. อิตโร ปรินิพฺพุเต ตถาคเต ตํ อุทฺทิสฺส คนฺธปุปฺผาทิปริจฺจาโค วิย จีวราทิปริจฺจาโคปิ มหปฺผโล โหติเยวาติ กตฺวา ปฏิปชฺชนวิธึ ทสฺเสตุํ, ‘‘อุภโตสงฺฆสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เอตฺตกาเยว, ภิกฺขู อุทฺทิสถา’’ติ เอวํ ปริจฺเฉทสฺส อกรเณน อุปจารสีมาปริยาปนฺนานํ เขตฺตปริยาปนฺนานํ วเสน อปริจฺฉินฺนกมหาภิกฺขุสงฺเฆ.

Do đã được nói rằng: ‘(Dâng) đến Tăng chúng hai bộ khi đức Như Lai đã nhập Niết Bàn,’ vị ấy chất vấn bằng câu ‘Thế nhưng...’ v.v... Vị kia, vì cho rằng khi đức Như Lai đã nhập Niết Bàn, việc dâng cúng y phục v.v... cũng có quả lớn giống như việc dâng cúng hương hoa v.v... hướng đến Ngài, nên để trình bày phương thức thực hành, đã nói câu ‘đến Tăng chúng hai bộ’ v.v... Do không có sự giới hạn rằng: ‘Chư Tỳ khưu, hãy chỉ định chừng ấy vị thôi,’ (nên sự bố thí này là) đến đại chúng Tỳ khưu không bị giới hạn, theo phương diện bao gồm các vị trong vùng phụ cận của ranh giới và các vị trong phạm vi phước điền.

โคตฺตํ วุจฺจติ สาธารณนามํ, มตฺตสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ, ตสฺมา สมณาติ โคตฺตมตฺตํ อนุภวนฺติ ธาเรนฺตีติ โคตฺรภุโน. เตนาห ‘‘นามมตฺตสมณา’’ติ. ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหโต สมณคโณ สงฺโฆ, ตสฺมา สงฺโฆ ทุสฺสีโล นาม นตฺถิ. คุณสงฺขายาติ อานิสํสคณนาย, มหปฺผลตายาติ อตฺโถ. กาสาว…เป… อสงฺขฺเยยฺยาติ วุตฺตา สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทินฺนตฺตา. ยถา ปน สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทานํ โหติ, ตํ วิธึ ทสฺเสตุํ, ‘‘สงฺฆคตา ทกฺขิณา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ จิตฺตีการนฺติ คารวํ.

Gotta được gọi là tên gọi chung, từ matta là sự chỉ định bị lược bỏ, do đó gotrabhuno là những vị mang giữ, thừa hưởng chỉ danh hiệu là sa-môn. Do đó, ngài đã nói ‘những vị sa-môn chỉ có danh hiệu.’ Tập hợp các vị sa-môn được hợp nhất bởi sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh là Tăng chúng, do đó không có cái gọi là Tăng chúng ác giới. ‘Do sự tính đếm các phẩm chất’ có nghĩa là do sự tính toán các phước báu, ý nghĩa là sự có quả lớn. ‘(Những vị khoác y) cà-sa... v.v... là vô lượng’ được nói đến là do (vật thí) được dâng cúng hướng đến Tăng chúng. Và để trình bày phương thức mà sự bố thí hướng đến Tăng chúng được thực hiện, câu ‘vật cúng dường thuộc về Tăng chúng’ v.v... đã được nói đến. Ở đây, cittīkāraṃ có nghĩa là sự tôn trọng.

สงฺฆโต น ปุคฺคลโต. อญฺญถตฺตํ อาปชฺชตีติ ‘‘อิมสฺส มยา ทินฺนํ สงฺฆสฺส ทินฺนํ โหตี’’ติ เอวํ จิตฺตํ อนุปฺปาเทตฺวา, ‘‘สงฺฆสฺส ทสฺสามี’’ติ เทยฺยธมฺมํ [Pg.412] ปฏิยาเทตฺวา สามเณรสฺส นาม ทาตพฺพํ ชาตนฺติ อญฺญถตฺตํ อาปชฺชติ; ตสฺมา ตสฺส ทกฺขิณา สงฺฆคตา น โหติเยว ปุคฺคลวเสน จิตฺตสฺส ปริณามิตตฺตา. นิพฺเพมติโก หุตฺวาติ ‘‘กึ นุ โข มยา อิมสฺส ทินฺนํ โหติ วา น วา’’ติ วิมตึ อนุปฺปาเทตฺวา, ‘‘โย ปนา’’ติอาทินา วุตฺตากาเรน กโรติ.

(Hướng đến) Tăng chúng, không (hướng đến) cá nhân. ‘Trở thành khác đi’ có nghĩa là: không khởi lên tâm niệm rằng: ‘Vật được tôi dâng đến vị này là được dâng đến Tăng chúng,’ mà sau khi đã chuẩn bị vật thí với ý nghĩ: ‘Tôi sẽ dâng đến Tăng chúng,’ (lại nghĩ) ‘vật này nên được trao cho sa-di tên là...’ thì (vật thí) trở thành khác đi. Do đó, vật cúng dường ấy hoàn toàn không thuộc về Tăng chúng, vì tâm đã hướng về phương diện cá nhân. ‘Trở nên không còn hoài nghi’ có nghĩa là không khởi lên sự phân vân rằng: ‘Vật này có được tôi dâng cúng hay không?’ mà thực hiện theo cách thức đã được nói đến qua câu ‘Và vị nào...’ v.v...

ตตฺถาติอาทินา วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ปากฏกรณตฺถํ วตฺถุํ นิทสฺเสติ, ‘‘ปรสมุทฺทวาสิโน’’ติอาทินา. โอปุญฺชาเปตฺวา ปริภณฺฑํ กาเรตฺวา, หริตโคมเยน อุปลิมฺปิตฺวาติ อตฺโถ. กาสาวกณฺฐสงฺฆสฺสาติ กาสาวกณฺฐสมูหสฺส. โก โสเธตีติ มหปฺผลภาวกรเณน โก วิโสเธติ. มหปฺผลภาวาปตฺติยา หิ ทกฺขิณา วิสุชฺฌติ นาม. ตตฺถ เยสํ หตฺเถ ทินฺนํ, เตสํ วเสน ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาย วิสุทฺธตฺตา, – ‘‘ตทาปาหํ, อานนฺท, สงฺฆคตํ ทกฺขิณํ อสงฺขฺเยยฺยํ อปฺปเมยฺยํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๘๐) จ วุตฺตํ, ตสฺมา กมฺมวเสเนว ทกฺขิณาวิสุทฺธึ ปุจฺฉติ. อิตโร อริยสงฺเฆ ทินฺนทกฺขิณาย นิพฺพิสิฏฺฐํ กตฺวา วุตฺตตฺตา มตฺถกปฺปตฺตสฺเสว อริยสงฺฆสฺส วเสน ทกฺขิณาวิสุทฺธึ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สาริปุตฺต…เป… โสเธนฺตี’’ติ วตฺวา ปุน, ‘‘เย เกจิ อรหนฺโต โสเธนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. เถรา จิรปรินิพฺพุตาติ อิทํ อชฺชตนานมฺปิ อริยานํ สาวกตํ ทสฺเสนฺเตน มคฺคโสธนวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, น อุทฺทิสฺส ปุญฺญกรเณ สติ อกรณปฺปตฺติยา. เอวญฺหิ ‘‘อสีติมหาเถรา โสเธนฺตี’’ติ อิทํ สุวุตฺตํ โหติ, น อญฺญถา.

Để làm rõ ý nghĩa của điều đã được nói qua câu ‘Ở đây’ v.v..., ngài đã chỉ ra một câu chuyện bằng câu ‘những người sống ở bờ bên kia của đại dương’ v.v... ‘Sau khi cho gom lại, cho làm thành đống, và cho trét bằng phân bò tươi’ là ý nghĩa. ‘Đến Tăng chúng có cổ quấn y cà-sa’ có nghĩa là đến nhóm người có cổ quấn y cà-sa. ‘Ai làm cho trong sạch?’ có nghĩa là ai làm cho thanh tịnh bằng cách làm cho có quả lớn. Vì rằng vật cúng dường được gọi là trong sạch do sự chứng đạt trạng thái có quả lớn. Ở đây, do sự trong sạch của vật cúng dường đến từ người thọ nhận, tùy thuộc vào những vị mà vật thí được trao vào tay, và cũng do đã được nói rằng: ‘Khi ấy, này Ānanda, Ta nói rằng vật cúng dường hướng đến Tăng chúng là không thể tính đếm, không thể đo lường’ (ma. ni. 3.380), do đó, vị ấy hỏi về sự trong sạch của vật cúng dường chỉ theo phương diện của nghiệp. Vị kia, do đã được nói bằng cách không phân biệt với vật cúng dường được dâng đến Thánh Tăng, trong khi trình bày sự trong sạch của vật cúng dường tùy thuộc vào Thánh Tăng là bậc đã đạt đến đỉnh cao, sau khi nói: ‘Sāriputta... v.v... làm cho trong sạch,’ lại trình bày rằng: ‘Bất cứ vị A-la-hán nào cũng làm cho trong sạch,’ đã nói câu ‘Hơn nữa’ v.v... Câu ‘Các vị Trưởng lão đã nhập Niết Bàn từ lâu’ này cần được hiểu là được nói theo phương diện thanh lọc đạo lộ, bằng cách trình bày tư cách Thinh văn của cả các bậc Thánh ngày nay, chứ không phải theo ý nghĩa là khi phước được thực hiện hướng đến các ngài thì không thành tựu. Vì chỉ như vậy, câu ‘tám mươi vị đại Trưởng lão làm cho trong sạch’ này mới là khéo nói, không phải cách khác.

‘‘สงฺฆคตาย ทกฺขิณายา’’ติ กามญฺเจตํ สาธารณวจนํ, ตถาปิ ตตฺถ ตตฺถ ปุคฺคลวิเสโส ญาตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อตฺถิ พุทฺธปฺปมุโข สงฺโฆ’’ติอาทิมาห. น อุปเนตพฺโพ ภควโต กาเล ภิกฺขูนํ อภิญฺญาปฏิสมฺภิทาคุณวเสน อติวิย อุฬารภาวโต, เอตรหิ ตทภาวโต. เอตรหิ สงฺโฆ…เป… น อุปเนตพฺโพติ เอตฺถ นยานุสาเรน อตฺโถ วตฺตพฺโพ. เตน เตเนว สมเยนาติ ตสฺส ตสฺส กาลสฺส สมฺปตฺติวิปตฺติมุเขน ปฏิปตฺติยา อุฬารตํ อนุฬารตญฺจ อุลฺลิงฺเคติ. ยตฺถ หิ ภิกฺขู คุเณหิ สพฺพโส ปริปุณฺณา โหนฺติ, ตสฺมึ สมเย สงฺฆคตา ทกฺขิณา อิตรสฺมึ สมเย ทกฺขิณโต มหปฺผลตราติ ทฏฺฐพฺพา. สงฺเฆ จิตฺตีการํ กาตุํ สกฺโกนฺตสฺสาติ สุปฺปฏิปนฺนตาทึ สงฺเฆ อาวชฺชิตฺวา สงฺฆคเตน [Pg.413] ปสาเทน สงฺฆสฺส สมฺมุขา วิย ตสฺมึ ปุคฺคเล จ คารววเสน เทนฺตสฺส ปุถุชฺชนสมเณ ทินฺนํ มหปฺผลตรํ สงฺฆโต อุทฺทิสิตฺวา คหิตตฺตา, ‘‘สงฺฆสฺส เทมี’’ติเยว ทินฺนตฺตา จ.

“Sự cúng dường đến Tăng chúng” tuy đây là lời nói chung, tuy nhiên để chỉ dạy rằng ở đó ở đó cá nhân đặc biệt cần được biết, ngài đã nói “có Tăng chúng với đức Phật là vị đứng đầu” v.v… Không nên đem so sánh (với thời nay) vì vào thời của đức Thế Tôn, các vị tỳ khưu vô cùng cao thượng do các phẩm chất thắng trí và vô ngại giải, còn hiện tại thì không có điều ấy. Hiện tại, Tăng chúng…v.v… không nên đem so sánh, ở đây ý nghĩa cần được hiểu theo phương pháp. Bằng chính thời điểm ấy có nghĩa là nêu lên sự cao thượng và không cao thượng của sự thực hành thông qua sự thành tựu và không thành tựu của thời điểm ấy. Thật vậy, ở đâu các vị tỳ khưu được trọn vẹn về các phẩm chất, sự cúng dường đến Tăng chúng vào thời điểm ấy cần được xem là có quả lớn hơn sự cúng dường vào thời điểm khác. Đối với người có thể làm sự tôn kính trong Tăng chúng có nghĩa là đối với người dâng cúng với lòng tôn kính nơi cá nhân ấy như thể ở trước mặt Tăng chúng, với niềm tịnh tín hướng đến Tăng chúng sau khi đã suy xét về thiện hạnh v.v… trong Tăng chúng, (vật thí) được dâng cho vị sa môn phàm phu có quả lớn hơn vì đã được nhận sau khi đã chỉ định từ Tăng chúng và vì đã được dâng cúng với ý nghĩ rằng “tôi dâng cúng đến Tăng chúng”.

เอเสว นโยติ อิมินา, ‘‘โสตาปนฺเน ทินฺนํ มหปฺผลตร’’นฺติ เอวมาทึ อติทิสติ. อาทิ-สทฺเทน อุทฺทิสิตฺวา คหิโต สกทาคามี, ปาฏิปุคฺคลิโก อนาคามีติ เอวมาทิ สงฺคหิตํ. มหปฺผลตรเมว. เตนาห ภควา – ‘‘น ตฺเววาหํ, อานนฺท, เกนจิ ปริยาเยน สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย ปาฏิปุคฺคลิกํ ทานํ มหปฺผลตรํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๘๐). ยทิ ขีณาสเว ทินฺนทานโต สงฺฆโต อุทฺทิสิตฺวา คหิตทุสฺสีเลปิ ทินฺนทานํ มหปฺผลํ, เอวํ สนฺเต – ‘‘สีลวโต, มหาราช, ทินฺนํ มหปฺผลํ, โน ตถา ทุสฺสีเล’’ติ อิทํ กถนฺติ อาห – ‘‘ตํ อิมํ นยํ คหายา’’ติอาทิ. สงฺฆโต อุทฺทิสิตฺวา คหณวิธึ ปหาย ทุสฺสีลสฺเสว คหณวเสน วุตฺตํ. อิมสฺมึ จตุกฺเก ทฏฺฐพฺพนฺติ อิมสฺส ปทสฺส วเสน ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ หิ ‘‘ปฏิคฺคาหกา โหนฺติ ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา’’ติ อาคตํ.

Bằng câu “đây là phương pháp,” ngài áp dụng cho câu “vật thí được dâng cho bậc Tu-đà-hoàn có quả lớn hơn” v.v… Bằng từ “v.v…” (ādi), vị Tư-đà-hàm được nhận sau khi đã chỉ định, vị A-na-hàm là cá nhân v.v… được bao gồm. (Vẫn) có quả lớn hơn. Do đó, đức Thế Tôn đã nói: “Này Ānanda, Ta không hề nói rằng, bằng bất cứ phương diện nào, sự bố thí cá nhân lại có quả lớn hơn sự cúng dường đến Tăng chúng.” Nếu sự bố thí được dâng cho cả người ác giới đã được nhận sau khi đã chỉ định từ Tăng chúng có quả lớn, (còn lớn) hơn sự bố thí được dâng cho bậc lậu tận, khi là như vậy, tại sao lại có lời nói này: “Thưa Đại vương, vật thí được dâng cho người có giới có quả lớn, không phải như vậy đối với người ác giới?” Ngài nói: “Sau khi đã nắm lấy phương pháp này” v.v… (Lời nói ấy) đã được nói theo cách nhận lấy chính người ác giới, sau khi đã từ bỏ phương thức nhận sau khi đã chỉ định từ Tăng chúng. Cần được hiểu theo cách của ngữ vựng này “cần được thấy trong bốn pháp này.” Thật vậy, ở đó đã được nói đến là “những người nhận là những người ác giới, có pháp ác xấu.”

๓๘๑. วิสุชฺฌตีติ น กิลิสฺสติ, มหาชุติการี มหาวิปฺผารา โหตีติ อตฺโถ. สุจิธมฺโมติ ราคาทิอสุจิวิธมเนน สุจิสภาโว. น ปาปธมฺโมติ น นิหีนสภาโว ปาปกิริยาย. อกุสลธมฺโม หิ เอกนฺตนิหีโน. ชูชโก สีลวา กลฺยาณธมฺโม น โหติ. ตสฺส มหาโพธิสตฺตสฺส อตฺตโน ปุตฺตทานํ ทานปารมิยา มตฺถกํ คณฺหนฺตํ มหาปถวีกมฺปนสมตฺถํ ชาตํ, สฺวายํ ทานคุโณ เวสฺสนฺตรมหารญฺญา กเถตพฺโพติ.

381. “Được trong sạch” có nghĩa là không bị ô nhiễm, có nghĩa là tạo ra sự rực rỡ lớn lao, có sự lan tỏa rộng lớn. “Có pháp trong sạch” có nghĩa là có bản chất trong sạch do sự loại trừ các điều không trong sạch là tham ái v.v… “Không có pháp ác xấu” có nghĩa là không có bản chất thấp hèn do hành động xấu ác. Thật vậy, pháp bất thiện là hoàn toàn thấp hèn. Bà-la-môn Jūjaka không phải là người có giới, có thiện pháp. Sự bố thí các người con của chính vị Đại Bồ Tát ấy, trong khi đạt đến đỉnh cao của ba-la-mật về bố thí, đã trở nên có khả năng làm rung chuyển đại địa. Phẩm chất bố thí này nên được đại vương Vessantara nói đến.

อุทฺธรตีติ พหุลํ กตปาปกมฺมวเสน ลทฺธวินิปาตโต อุทฺธรติ. ตสฺมา นตฺถิ มยฺหํ กิญฺจิ จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

“Cứu vớt” có nghĩa là cứu vớt khỏi đọa xứ đã bị rơi vào do đã làm nhiều nghiệp ác. Do đó, ý nghĩa là: “Không có bất cứ sự đổi khác nào trong tâm của tôi.”

เปตทกฺขิณนฺติ เปเต อุทฺทิสฺส ทาตพฺพทกฺขิณํ. ปาปิตกาเลเยวาติ, ‘‘อิทํ ทานํ อสุกสฺส เปตสฺส โหตู’’ติ อุทฺทิสนวเสน ปตฺเต ปาปิตกาเลเยว. อสฺสาติ เปตสฺส. ปาปุณีติ ผลสมาปตฺติยา วเสน ปาปุณิ. อยญฺหิ เปเต อุทฺทิสฺส ทาเน ธมฺมตา.

“Sự cúng dường cho ngạ quỷ” có nghĩa là sự cúng dường cần được dâng cúng bằng cách hồi hướng cho các ngạ quỷ. “Ngay vào lúc được cho đến” có nghĩa là ngay vào lúc được cho đến nơi đã đạt được, bằng cách hồi hướng rằng: “Sự bố thí này mong được thành tựu đến ngạ quỷ tên là.” “Của người ấy” có nghĩa là của ngạ quỷ. “Đạt được” có nghĩa là đạt được do sự thành tựu của kết quả. Thật vậy, đây là định luật tự nhiên trong sự bố thí có hồi hướng cho các ngạ quỷ.

ตทา [Pg.414] โกสลรญฺโญ ปริจฺจาควเสน อติวิย อุฬารชฺฌาสยตํ, พุทฺธปฺปมุขสฺส จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุกฺกํสคตคุณวิสิฏฺฐตํ สนฺธายาห, ‘‘อสทิสทานํ กเถตพฺพ’’นฺติ.

Khi ấy, liên quan đến ý định vô cùng cao thượng về phương diện từ bỏ của vua xứ Kosala và sự ưu việt về phẩm chất đã đạt đến mức tột cùng của Tăng chúng tỳ khưu với đức Phật là vị đứng đầu, ngài đã nói: “Sự bố thí không gì sánh bằng nên được nói đến.”

อสารมฺปิ เขตฺตนฺติ สารหีนํ ทุกฺเขตฺตํ. สมเยติ กสนารเห กาเล. ปํสุํ อปเนตฺวาติ นิสฺสารํ ปํสุํ นีหริตฺวา. สารพีชานีติ สภาวโต อภิสงฺขารโต จ สารภูตานิ พีชานิ. ปติฏฺฐเปตฺวาติ วปิตฺวา. เอวนฺติ ยถา กสฺสโก อตฺตโน ปโยคสมฺปตฺติยา อสาเรปิ เขตฺเต ผลํ อธิคจฺฉติ. เอวํ สีลวา อตฺตโน ปโยคสมฺปตฺติยา ทุสฺสีลสฺสปิ ทตฺวา ผลํ มหนฺตํ อธิคจฺฉติ. อิมินา อุปาเยนาติ อิมินา ปฐมปเท วุตฺตนเยน. สพฺพปเทสูติ สพฺพโกฏฺฐาเสสุ วิสุชฺฌนํ วุตฺตํ, ตติยปเท ปน วิสุชฺฌนํ ปฏิกฺขิตฺตเมว.

“Cả thửa ruộng không màu mỡ” có nghĩa là thửa ruộng xấu, thiếu màu mỡ. “Vào lúc” có nghĩa là vào lúc thích hợp để cày bừa. “Sau khi đã loại bỏ đất” có nghĩa là sau khi đã mang đi lớp đất không màu mỡ. “Các hạt giống tốt” có nghĩa là các hạt giống có thực chất do tự nhiên và do sự chuẩn bị. “Sau khi đã gieo trồng” có nghĩa là sau khi đã gieo vãi. “Như vậy” có nghĩa là giống như người nông dân, do sự thành tựu về nỗ lực của mình, đạt được kết quả ngay cả ở thửa ruộng không màu mỡ. Cũng vậy, người có giới, do sự thành tựu về nỗ lực của mình, sau khi đã cho cả người ác giới vẫn đạt được quả lớn. “Bằng phương tiện này” có nghĩa là bằng phương pháp đã được nói ở câu đầu tiên. “Trong tất cả các câu” có nghĩa là sự trong sạch đã được nói đến trong tất cả các phần, nhưng trong câu thứ ba sự trong sạch đã bị bác bỏ.

๓๘๒. อรหโต ทินฺนทานเมว อคฺคํ ทานเจตนาย เกนจิ อุปกฺกิเลเสน อนุปกฺกิลิฏฺฐตฺตา, ปฏิคฺคาหกสฺส อคฺคทกฺขิเณยฺยตฺตา. เตนาห – ‘‘ภวาลยสฺส ภวปตฺถนาย อภาวโต’’ติ, ‘‘อุภินฺนมฺปี’’ติ วจนเสโส. ขีณาสโว ทานผลํ น สทฺทหตีติ อิทํ ตสฺส อปฺปหีนกิเลสชนสฺส วิย กมฺมกมฺมผลานํ สทฺทหนากาเรน ปวตฺติ นตฺถีติ กตฺวา วุตฺตํ, ยโต อรหา ‘‘อสทฺโธ อกตญฺญู จ…เป… โปริโส’’ติ (ธ. ป. ๙๗) โถมียติ. อสทฺทหนํ อนุมานปกฺขิกํ, อนุมานญฺจ สํสยปุพฺพกํ, นิสฺสนฺทิทฺโธ จ กมฺมกมฺมผเลสุ ปจฺจกฺขภาวํ คโต. ตเมว หิ นิจฺฉิตภาวสิทฺธํ นิสฺสนฺทิทฺธตํ สนฺธาย – ‘‘ทานผลํ สทฺทหนฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิ เอวํ เตน กตกมฺมํ กมฺมลกฺขณปฺปตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘ขีณาสเวนา’’ติอาทิ. เตเนวาห – ‘‘นิจฺฉนฺทราคตฺตา’’ติ, เอตญฺจ ลกฺขณวจนํ, เกนจิ กิเลเสน อนุปกฺกิลิฏฺฐตฺตาติ อธิปฺปาโย. อสฺสาติ ขีณาสวสฺส ทานํ.

382. Sự bố thí được dâng cho bậc A-la-hán là cao tột vì tư tâm bố thí không bị ô nhiễm bởi bất cứ phiền não nào và vì người nhận là đối tượng cúng dường cao tột. Do đó, ngài nói: “Do không có sự mong cầu về sự hiện hữu đối với người không có nơi nương tựa là sự hiện hữu,” phần còn lại của câu là “của cả hai.” Câu “bậc lậu tận không tin tưởng quả của sự bố thí” này đã được nói do vị ấy không có sự diễn tiến theo cách tin tưởng nghiệp và quả của nghiệp giống như người có phiền não chưa được đoạn trừ, vì rằng bậc A-la-hán được tán thán là: “Người không tin tưởng, người biết rõ điều vô vi, v.v… là bậc tối thượng.” Sự không tin tưởng thuộc về phần suy luận, và sự suy luận được đi trước bởi sự hoài nghi, còn người không có hoài nghi đã đi đến trạng thái thấy biết trực tiếp đối với nghiệp và quả của nghiệp. Thật vậy, liên quan đến chính trạng thái chắc chắn, sự không hoài nghi đã được thành tựu ấy, câu “những người tin tưởng quả của sự bố thí” v.v… đã được nói đến. Nếu vậy, nghiệp được vị ấy thực hiện có đạt đến đặc tính của nghiệp hay không? Ngài nói: “Bởi bậc lậu tận” v.v… Do đó, ngài nói: “Do không có dục và tham.” Và đây là lời nói về đặc tính, ý nghĩa là: “Vì không bị ô nhiễm bởi bất cứ phiền não nào.” “Của vị ấy” có nghĩa là sự bố thí của bậc lậu tận.

กึ ปน สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติอาทินา ทายกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิ โจทิตา, สาริปุตฺตตฺเถเรนาติอาทินา ปน ปฏิคฺคาหกโตติ วทนฺติ; ตทยุตฺตํ, สาวกสฺส มหปฺผลภาเว สํสยาภาวโต, เหฏฺฐา นิจฺฉิตตฺตา จ, ตสฺมา อุภเยนปิ ทายกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิ เอว โจทิตา. สา หิ อิธ สาธารณวเสน นิจฺฉิตตฺตา สํสยวตฺถุ. เตนาห [Pg.415] – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธน…เป… วทนฺตี’’ติ. สมฺมาสมฺพุทฺธํ หีติอาทิ ยถาวุตฺตอตฺถสฺส การณวจนํ. อญฺโญ ทานสฺส วิปากํ ชานิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ สพฺพโส สตฺตานํ กมฺมวิปากวิภาคชานนญาณสฺส อนนุญฺญาตตฺตา. เตนาห ภควา – ‘‘ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, สตฺตา น ชานนฺติ, ทานสํวิภาคสฺส วิปากํ ยถาหํ ชานามิ, ตสฺมา อทตฺวา ภุญฺชนฺตี’’ติอาทิ (อิติวุ. ๒๖). เอเตน เอตฺถ ญาณวิโสธนํ นาม กถิตํ, น ทกฺขิณาย วิสุทฺธิ นาม ทายกโต ปฏิคฺคาหกโต จ วเสน โหตีติ; สมฺมาสมฺพุทฺเธน สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ทินฺนทานํ สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิสุทฺธิยา ญาณสฺส จ อติวิย อุฬารตฺตา มหานุภาวํ นาม สิยา มหาเตชวนฺตญฺจ; น มหปฺผลํ เตสํ สนฺตาเน ปริปุณฺณผลสฺส อสมฺภวโต. ยทิ ทินฺนทานํ ปริปุณฺณผลํ น โหติ อุภยวิปากทานาภาวโต, ปวตฺติวิปากทายี ปน โหตีติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ทานํ หี’’ติอาทิมาห.

Lại nữa, có người nói rằng: “Bởi câu ‘do bậc Chánh Đẳng Giác’ v.v… sự trong sạch của vật cúng dường về phía người thí chủ được nêu lên, còn bởi câu ‘do trưởng lão Sāriputta’ v.v… là về phía người thọ nhận.” Điều ấy không hợp lý, vì không có sự nghi ngờ về quả lớn đối với vị thinh văn, và vì đã được quyết đoán ở dưới. Do đó, bởi cả hai (trường hợp), chính sự trong sạch của vật cúng dường về phía người thí chủ được nêu lên. Vì rằng ở đây, điều ấy là đối tượng của sự nghi ngờ do đã được quyết đoán theo cách tổng quát. Do đó, ngài đã nói: “Bởi bậc Chánh Đẳng Giác… cho đến… họ nói.” Câu bắt đầu bằng “Quả vậy, bậc Chánh Đẳng Giác” là lời nói về nguyên nhân của ý nghĩa đã được trình bày. Thật vậy, không có người nào khác có khả năng biết được quả của sự bố thí, vì trí tuệ biết sự phân chia quả của nghiệp của tất cả chúng sanh đã không được cho phép (đối với người khác). Do đó, đức Thế Tôn đã nói: “Này các Tỳ khưu, vì rằng các chúng sanh không biết quả của sự bố thí và san sẻ như ta biết, do đó họ hưởng dùng mà không cho đi” v.v… (Itivuttaka 26). Bởi điều này, ở đây điều được gọi là sự thanh lọc trí tuệ đã được nói đến, chứ không phải sự trong sạch của vật cúng dường là do phương diện người thí chủ và người thọ nhận. Sự bố thí được thực hiện bởi bậc Chánh Đẳng Giác cho trưởng lão Sāriputta hẳn có đại năng lực và đại oai lực do sự trong sạch hoàn toàn khỏi các phiền não và do trí tuệ vô cùng cao thượng; (nhưng) không có quả lớn, vì quả trọn vẹn không thể có trong dòng tương tục của các vị ấy. Để chỉ ra rằng nếu sự bố thí được thực hiện không có quả trọn vẹn do không có sự cho quả theo cả hai cách, nhưng nó là cái cho quả trong dòng sinh khởi, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “Quả vậy, sự bố thí.”

จตูหีติ สหโยเค กรณวจนํ, จตูหิ สมฺปทาหิ สหคตา สหิตํ กตฺวาติ อตฺโถ. อิมา จตสฺโส สมฺปทา สพฺพสาธารณวเสน วุตฺตา, น ยถาธิคตปุคฺคลวเสน. เตนาห – ‘‘เทยฺยธมฺมสฺส ธมฺเมนา’’ติอาทิ. ตสฺมึเยว อตฺตภาเวติ ยสฺมึ อตฺตภาเว ตํ ทานมยํ ปุญฺญํ อุปฺปนฺนํ, ตสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ, เจตนาย มหนฺตตฺตา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ หุตฺวา วิปจฺจตีติ อตฺโถ. ปุพฺพเจตนาทิวเสนาติ สนฺนิฏฺฐาปกชวนวีถิโต ปุพฺพาปรวีถิเจตนาวเสน, อญฺญถา สนฺนิฏฺฐาปกวีถิยํเยว ปุพฺพเจตนาทิวเสนาติ วตฺตพฺพํ สิยา. สา หิ เจตนา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา ตสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ, น อิตรา. มหตฺตตาติ ปุพฺพาภิสงฺขารวเสน ญาณสมฺปโยคาทิวเสน เจตนาย อุฬารตา. ขีณาสวภาเวนาติ ยสฺส เทติ, ตสฺส ขีณาสวภาเวน. วตฺถุสมฺปนฺนตาติ เอตฺถ ยถา ปฏิฆสญฺญา นานตฺตสญฺญานํ วิคเมน ทิพฺพวิหารานํ วเสน, พฺยาปาทสญฺญาทีนํ วิคเมน พฺรหฺมวิหารานํ วเสน, สพฺพโส รูปสญฺญานานตฺตสญฺญานํ วิคเมน อาเนญฺชวิหารานํ วเสน สพฺพโส นิจฺจสญฺญาทีนํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา สพฺพสงฺขารวิมุขตาย อริยวิหารานํ วเสน วตฺถุสมฺปนฺนตา อิจฺฉิตา. ตํตํสมาปตฺติสมาปชฺชเนน สนฺตานสฺส นิโรธสาธนตา ตํ ทิวสํ นิโรธสฺส สาธนตา [Pg.416] นาม. วตฺถุสมฺปนฺนตาติ สพฺพโส นิโรธสมาปตฺติสมาปชฺชเนน วตฺถุสมฺปนฺนตา อิจฺฉิตา; น สพฺพโส อนวเสสสญฺญานิโรธตายาติ อาห – ‘‘ตํ ทิวสํ นิโรธโต วุฏฺฐิตภาเวน วตฺถุสมฺปนฺนตา’’ติ. สญฺญานิโรธสฺส เจตฺถ อจฺจาสนฺนตํ สนฺธาย, ‘‘ตํ ทิวส’’นฺติ วุตฺตํ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Câu “bởi bốn” là cách công cụ trong ý nghĩa liên hợp, có nghĩa là: “sau khi đã làm cho được đi kèm, được hợp thành bởi bốn sự thành tựu.” Bốn sự thành tựu này được nói theo cách tổng quát cho tất cả, không phải theo cách của cá nhân đã chứng đắc. Do đó, ngài đã nói: “của vật thí được (kiếm) một cách hợp pháp” v.v… Câu “ngay trong chính thân hữu ấy” có nghĩa là: phước báu thuộc về bố thí ấy đã sanh lên trong thân hữu nào thì nó cho quả ngay trong chính thân hữu ấy. Nghĩa là, do sự to lớn của tư tâm, nó trở thành nghiệp hiện báo và trổ quả. Câu “do phương diện tiền tư tâm v.v…” có nghĩa là do phương diện các tư tâm của lộ trình tâm trước và sau lộ trình tốc hành tâm quyết định; nếu không, đáng lẽ phải nói là “do phương diện tiền tư tâm v.v… ngay trong lộ trình quyết định.” Vì rằng tư tâm ấy, khi đã trở thành nghiệp hiện báo, nó cho quả ngay trong chính thân hữu ấy, chứ không phải (tư tâm) khác. “Sự to lớn” là sự cao thượng của tư tâm do phương diện tiền hành, do phương diện tương ưng với trí tuệ v.v… Câu “do bản chất lậu tận” có nghĩa là do bản chất lậu tận của người mà vị ấy bố thí cho. Ở đây, “sự thành tựu về đối tượng” được mong muốn theo cách của các thiên trú do sự từ bỏ các tưởng về đối ngại và các tưởng về dị biệt; theo cách của các phạm trú do sự từ bỏ các tưởng về sân hận v.v…; theo cách của các bất động trú do sự từ bỏ hoàn toàn các sắc tưởng và các tưởng về dị biệt; theo cách của các thánh trú do sự lắng dịu hoàn toàn các tưởng về thường hằng v.v… và do sự giải thoát khỏi tất cả các hành. Sự chứng nhập các định chứng này và kia là phương tiện cho sự diệt của dòng tương tục, được gọi là phương tiện cho sự diệt trong ngày hôm đó. “Sự thành tựu về đối tượng” được mong muốn do sự chứng nhập hoàn toàn định diệt tận; không phải do sự diệt tận hoàn toàn không còn dư sót của tưởng, nên ngài nói: “sự thành tựu về đối tượng do bản chất đã xuất khỏi định diệt trong ngày hôm đó.” Và ở đây, câu “trong ngày hôm đó” được nói đến với ý chỉ sự vô cùng gần gũi của sự diệt tận của tưởng. Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích về ý nghĩa thì quả thật là dễ hiểu.

ทกฺขิณาวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn áo trong bài sớ giải kinh Phân Biệt Cúng Dường đã kết thúc.

นิฏฺฐิตา จ วิภงฺควคฺควณฺณนา.

Và sớ giải về Phẩm Phân Tích đã hoàn tất.

๕. สฬายตนวคฺโค

5. Phẩm Sáu Xứ

๑. อนาถปิณฺฑิโกวาทสุตฺตวณฺณนา

1. Sớ giải kinh Giáo Giới Cấp Cô Độc

๓๘๓. อธิมตฺตคิลาโนติ [Pg.417] อธิกาย มตฺตาย มรณสฺส อาสนฺนตาย อติวิย คิลาโนติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘มรณเสยฺยํ อุปคโต’’ติ. อขณฺฑํ อกาสิ คหปติโน สตฺถริ ปรมเปมตฺตา. ยตฺตกํ จสฺสาติ, ‘‘สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา’’ติ วุตฺตํ ยตฺตกํ อสฺส คหปติสฺส.

383. Câu “bệnh nặng” có nghĩa là bệnh rất nặng do mức độ gần kề với cái chết đã gia tăng. Do đó, ngài đã nói: “đã đến giường bệnh chờ chết.” Vị ấy đã làm một cách không gián đoạn do lòng thương mến tột bậc của người gia chủ đối với bậc Đạo Sư. Câu “bao nhiêu cho vị ấy” có nghĩa là bao nhiêu đã được nói cho người gia chủ ấy, (như) “một lần hay hai lần.”

๓๘๔. โอสกฺกนฺตีติ ปริหายนฺติ. โอตฺถรนฺตีติ อภิภวนฺติ. อุสฺมา นาม กมฺมชเตโชธาตุ, สา สห ชีวิตินฺทฺริยนิโรธา ปริยาทิยติ, ยาว ตา อายุอุสฺมา วตฺตนฺติ, ตาว มรณนฺติกา เวทนา วตฺตนฺเตว วิญฺญาณสฺส อนิรุทฺธตฺตา. เตนาห ‘‘ยาว อุสฺมา’’ติอาทิ.

384. Câu “chúng lui sụt” có nghĩa là chúng suy giảm. Câu “chúng áp đảo” có nghĩa là chúng lấn át. Cái gọi là “hơi ấm” là hỏa đại do nghiệp sanh; nó cạn kiệt cùng với sự diệt của mạng quyền. Chừng nào hơi ấm của mạng sống ấy còn diễn tiến, chừng đó các cảm thọ cận tử vẫn còn diễn tiến, do thức chưa bị đoạn diệt. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “chừng nào hơi ấm.”

๓๘๕. ตีหิ คาเหหีติ ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาเหหิ. ปฏิพาหิตุํ วิกฺขมฺเภตุํ. จกฺขุํ ตีหิ คาเหหิ น คณฺหิสฺสามีติ มานคฺคาหปฏิกฺเขปมุเขน จกฺขุสฺมึ อนิจฺจานุปสฺสนาติ ทสฺเสติ. อนิจฺจานุปสฺสนาย หิ สติ อปฺปติฏฺโฐ มานคฺคาโห, ทุกฺขานุปสฺสนาย สติ อปฺปติฏฺโฐ ตณฺหาคฺคาโห, อนตฺตานุปสฺสนาย สติ อปฺปติฏฺโฐ ทิฏฺฐิคฺคาโหติ, คาโห จ นาม โอฬาริโก, ตสฺมึ วิคเตปิ นิกนฺติ ติฏฺเฐยฺยาติ ตํ วิชหาเปตุกาเมน, – ‘‘น จ เม จกฺขุนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ ภวิสฺสตี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘วิญฺญาณญฺจาปิ เม จกฺขุนิสฺสิตํ น ภวิสฺสตี’’ติ. สพฺพํ กามภวรูปนฺติ กามภูมิปริยาปนฺนํ สพฺพํ รูปกฺขนฺธมาห – ‘‘กามรูปภวรูป’’นฺติ วา ปาโฐ. โส ยุตฺโต อิมสฺส วารสฺส เอว อนวเสสปญฺจโวการภวปริยาปนฺนโต. ตถา หิ อุปริ จตุโวการภโว อนวเสสโต วุตฺโต.

385. Câu “bởi ba sự nắm giữ” có nghĩa là bởi sự nắm giữ của ái, mạn, và tà kiến. “Để ngăn trừ” có nghĩa là để trấn áp. Câu “tôi sẽ không nắm giữ con mắt bởi ba sự nắm giữ” chỉ ra sự quán vô thường trong con mắt thông qua việc loại bỏ sự nắm giữ của ngã mạn. Vì rằng khi có sự quán vô thường, sự nắm giữ của ngã mạn không có chỗ đứng; khi có sự quán khổ, sự nắm giữ của tham ái không có chỗ đứng; khi có sự quán vô ngã, sự nắm giữ của tà kiến không có chỗ đứng. Và sự nắm giữ thì thô thiển, ngay cả khi nó đã biến mất, sự ham muốn vẫn có thể tồn tại. Với mong muốn làm cho vị ấy từ bỏ điều đó, câu “và thức của tôi sẽ không nương tựa vào con mắt” đã được nói. (Do đó) ngài nói: “và thức của tôi cũng sẽ không nương tựa vào con mắt.” Câu “tất cả sắc của cõi dục” nói đến toàn bộ sắc uẩn thuộc về cõi dục. Hoặc có cách đọc là “sắc của cõi dục và cõi sắc.” Cách đọc ấy là hợp lý cho đoạn này, vì nó bao gồm không còn dư sót cõi hữu năm uẩn. Vì quả thật, ở trên, cõi hữu bốn uẩn đã được nói đến một cách không còn dư sót.

๓๘๖. อิธโลกนฺติ เอตฺถ สงฺขารโลกวิสโยติ อธิปฺปาเยน, ‘‘วสนฏฺฐานํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตญฺจ โข ปฐมทุติยวาเรหิ อิธโลโก คหิโตติ กตฺวา. ปฐมทุติยวาเรหิ ปน อิธโลโก ปรโลโกติ วิภาเคน วินา ปญฺจโวการภโว คหิโต; ตถา ตติยวาเร ปญฺจโวการภโว จตุโวการภโว จ คหิโตติ ปุน ทิฏฺฐธมฺมสมฺปรายวเสน ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ, ‘‘น อิธโลก’’นฺติอาทิ วุตฺตํ[Pg.418]. อิธโลกนฺติ จ สตฺตสงฺขารวเสเนว คหิตํ. สพฺพมฺปิ สงฺขารวเสน ปริคฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ, ‘‘ยมฺปิ เม ทิฏฺฐ’’นฺติอาทิ วุตฺตนฺติ เกจิ. อปริตสฺสนตฺถํ ตณฺหาปริตสฺสนาย อนุปฺปาทนตฺถํ. ยสฺส ทิฏฺฐธมฺโมติ วุจฺจติ, ตสฺส ปน อภาวโต, ‘‘มนุสฺสโลกํ ฐเปตฺวา เสสา ปรโลกา นามา’’ติ วุตฺตํ. เยสํ ปน ‘‘อิธโลก’’นฺติ อิมินา สตฺตโลกสฺสปิ คหณํ อิจฺฉิตํ. เตสํ มเตน, ‘‘มนุสฺสโลกํ ฐเปตฺวา’’ติ โยชนา.

386. Ở đây, câu nói ‘idhalokanti’ (trong đời này) là với chủ ý về đối tượng của thế giới hữu vi, câu nói ‘vasanaṭṭhānaṃ vā’ (hoặc là nơi trú ngụ) v.v… đã được nói đến, và điều ấy là do đã xem ‘đời này’ được đề cập trong các trường hợp thứ nhất và thứ nhì. Tuy nhiên, trong các trường hợp thứ nhất và thứ nhì, hữu năm uẩn đã được đề cập không có sự phân chia là ‘đời này’ và ‘đời sau;’ tương tự như thế, trong trường hợp thứ ba, hữu năm uẩn và hữu bốn uẩn đã được đề cập. Để trình bày lại điều ấy bằng cách phân chia theo phương diện hiện tại và tương lai, câu nói ‘na idhaloka’ (không phải đời này) v.v… đã được nói đến. Và câu nói ‘idhalokanti’ (trong đời này) đã được đề cập theo phương diện các pháp hữu vi của chúng sanh. Một vài vị nói rằng: Câu nói ‘yampi me diṭṭha’ (điều nào đã được tôi thấy) v.v… đã được nói đến là để trình bày sau khi đã thâu tóm tất cả theo phương diện các pháp hữu vi. ‘Aparitassanatthaṃ’ (với mục đích không run sợ) là với mục đích không làm phát sanh sự run sợ của ái dục. Đối với người nào mà ‘diṭṭhadhammo’ (pháp hiện tại) được nói đến, nhưng vì không có điều ấy nên câu nói ‘manussalokaṃ ṭhapetvā sesā paralokā nāmā’ (ngoại trừ thế giới loài người, các cảnh giới còn lại được gọi là thế giới khác) đã được nói đến. Tuy nhiên, đối với các vị nào mà sự đề cập đến thế giới chúng sanh cũng được mong muốn qua từ ngữ ‘idhaloka’ (đời này) này, theo quan điểm của các vị ấy, sự liên kết là ‘manussalokaṃ ṭhapetvā’ (ngoại trừ thế giới loài người).

๓๘๗. อลฺลียสีติ อตฺตภาเว โภเคสุ จ อเปกฺขํ กโรสีติ อตฺโถ. เอวรูปีติ ยาทิสี ตทา ธมฺมเสนาปตินา กถิตา, เอวรูปี. ธมฺมกถา น สุตปุพฺพาติ ยถากถิตาการเมว สนฺธาย ปฏิกฺเขโป, น สุขุมคมฺภีรสุญฺญตาปฏิสํยุตฺตตาสามญฺญํ. เตนาห ‘‘เอวํ ปนา’’ติอาทิ.

387. ‘Allīyasi’ti (ngươi quyến luyến) có nghĩa là ngươi tạo ra sự luyến ái ở trong tự thân và trong các vật sở hữu. ‘Evarūpī’ti (loại như vậy) là loại như thế nào đã được vị Tướng Quân Chánh Pháp thuyết giảng vào lúc bấy giờ, là loại như vậy. Câu nói ‘dhammakathā na sutapubbā’ (pháp thoại chưa từng được nghe) là sự bác bỏ có liên quan đến chính thể cách đã được thuyết giảng, không phải là tính chất chung chung về sự vi tế, sâu sắc, tương ứng với tánh không. Do đó, ngài đã nói: ‘evaṃ panā’ (tuy nhiên, như thế này) v.v…

มยา คตมคฺคเมว อนุคจฺฉสีติ ทานมยปุญฺญภาวสามญฺญํ คเหตฺวา วทติ, น โพธิสตฺตทานภูตํ ทานปารมิตํ. น ปฏิภาตีติ รุจฺจนวเสน จิตฺเต น อุปติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘น รุจฺจตี’’ติ. ตถา เหส วฏฺฏาภิรโตติ. อุชุมคฺคาวหา วิปสฺสนา ภควตา ปนสฺส กถิตปุพฺพา.

Câu nói ‘mayā gatamaggameva anugacchasi’ (ngươi đi theo đúng con đường đã được ta đi) là (vị ấy) nói sau khi đã đề cập đến tính chất chung chung của phước báu được tạo nên do sự bố thí, không phải là pháp ba-la-mật về bố thí vốn là sự bố thí của vị Bồ Tát. ‘Na paṭibhāti’ (không làm cho hoan hỷ) là không hiện khởi trong tâm theo phương diện làm cho thích ý. Do đó, ngài đã nói: ‘na ruccati’ (không làm cho thích ý). Vì rằng vị này là người ưa thích trong vòng luân hồi. Tuy nhiên, pháp minh sát dẫn đến con đường ngay thẳng đã được đức Thế Tôn thuyết giảng đến vị ấy trước đây.

๓๘๘. เอสิตคุณตฺตา เอสิยมานคุณตฺตา จ อิสิ, อเสกฺขา เสกฺขา กลฺยาณปุถุชฺชนา จ, อิสีนํ สงฺโฆ, เตน นิเสวิตนฺติ อิสิสงฺฆนิเสวิตํ. กามํ ตสฺส วิหารสฺส คนฺธกุฏิปาสาทกูฏาคาราทิวเสน นิสีทนนิปชฺชนาย รุกฺขลตาทิวเสน ภูมิสยาทิวเสน จ อนญฺญสาธารณา มหตี รมณียตา อตฺเถว, สา ปน เคหสฺสิตภาเวน อริยานํ จิตฺตํ ตถา น โตเสติ; ยถา อริยานํ นิเสวิตภาเวนาติ อาห – ‘‘ปฐมคาถาย เชตวนสฺส วณฺณํ กเถตฺวา’’ติ. เตนาห ภควา – ‘‘ยตฺถ อรหนฺโต วิหรนฺติ, ตํ ภูมิรามเณยฺยก’’นฺติ (ธ. ป. ๙๘; เถรคา. ๙๙๑; สํ. นิ. ๑.๒๖๑). อปจยคามินี เจตนา สตฺตานํ สุทฺธิมาวหตีติ อาห – ‘‘กมฺมนฺติ มคฺคเจตนา’’ติ. จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ วิทิตกรณฏฺเฐน กิเลสานํ วิกฺขมฺภนฏฺเฐน จ วิชฺชา, มคฺคสมฺมาทิฏฺฐีติ อาห – ‘‘วิชฺชาติ มคฺคปญฺญา’’ติ. สมาธิปกฺขิโก ธมฺโม นาม สมฺมาวายามสติสมาธโย. ตถา หิ วิชฺชาภาคิโย สมาธิปิ สมาธิปกฺขิโก. สีลํ ตสฺส อตฺถีติ สีลนฺติ อาห – ‘‘สีเล ปติฏฺฐิตสฺส ชีวิตํ อุตฺตม’’นฺติ. ทิฏฺฐิสงฺกปฺโปติ สมฺมาสงฺกปฺโป. ตตฺถ สมฺมาสงฺกปฺปสฺส อุปการกภาเวน วิชฺชาภาโค[Pg.419]. ตถา หิ โส ปญฺญากฺขนฺธสงฺคหิโตติ วุจฺจติ, ยถา สมฺมาสงฺกปฺโป ปญฺญากฺขนฺเธน สงฺคหิโต, เอวํ วายามสติโย สมาธิกฺขนฺธสงฺคหิตาติ. เตนาห – ‘‘ธมฺโมติ วายามสติสมาธโย’’ติ. ‘‘ธมฺโม’’ติ หิ อิธ สมฺมาสมาธิ อธิปฺเปโต, – ‘‘เอวํ ธมฺมา เต ภควนฺโต อเหสุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๓; ม. นิ. ๓.๑๙๘; สํ. นิ. ๕.๓๗๘) วิย. วาจากมฺมนฺตาชีวาติ สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา มคฺคปริยาปนฺนา เอว, เต สพฺเพปิ คหิตาติ. เตนาห – ‘‘เอเตน อฏฺฐงฺคิเกน มคฺเคนา’’ติ.

388. Do có các đức hạnh đã được tìm cầu và do có các đức hạnh đang được tìm cầu nên là ‘isi’ (bậc ẩn sĩ), là các bậc Vô Học, các bậc Hữu Học, và các bậc thiện phàm phu; là hội chúng của các bậc ẩn sĩ, đã được lui tới bởi hội chúng ấy nên là ‘isisaṅghanisevitaṃ’ (đã được hội chúng của các bậc ẩn sĩ lui tới). Dĩ nhiên, sự khả ái to lớn không thể có ở nơi khác của ngôi tịnh xá ấy chắc chắn có hiện hữu theo phương diện hương thất, các tòa nhà có nóc nhọn, các ngôi nhà có mái hình chóp nhọn v.v… dùng cho việc ngồi và nằm, theo phương diện cây cối, dây leo v.v… và theo phương diện nằm trên đất v.v… Tuy nhiên, điều ấy do bản chất liên hệ đến gia đình nên không làm cho tâm của các bậc Thánh hài lòng như thế nào, thì lại làm cho hài lòng theo phương diện đã được các bậc Thánh lui tới. (Ngài) đã nói: ‘paṭhamagāthāya jetavanassa vaṇṇaṃ kathetvā’ (sau khi đã nói lên sự tán dương tu viện Jetavana bằng bài kệ đầu tiên). Do đó, đức Thế Tôn đã dạy rằng: ‘yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ’ (nơi nào các bậc A-la-hán trú ngụ, nơi ấy là mảnh đất khả ái). Tư tâm đưa đến sự giảm thiểu đã mang lại sự trong sạch cho các chúng sanh, (ngài) đã nói: ‘kammanti maggacetanā’ (nghiệp là tư tâm của đạo). Minh là do có ý nghĩa làm cho biết rõ về bốn Thánh Đế và do có ý nghĩa trấn áp các phiền não, là chánh kiến của đạo, (ngài) đã nói: ‘vijjāti maggapaññā’ (minh là trí tuệ của đạo). Pháp thuộc về phe của định được gọi là chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Vì rằng, định thuộc về phần của minh cũng là pháp thuộc về phe của định. Giới có nơi người ấy nên là ‘sīlaṃ’ (giới), (ngài) đã nói: ‘sīle patiṭṭhitassa jīvitaṃ uttamaṃ’ (đời sống là cao thượng đối với người đã được an trú trong giới). ‘Diṭṭhisaṅkappo’ (kiến và tầm) là chánh tư duy. Ở đó, phần của minh là do có bản chất hỗ trợ cho chánh tư duy. Vì rằng, điều ấy được gọi là đã được nhiếp vào trong uẩn trí tuệ. Giống như chánh tư duy đã được nhiếp vào bởi uẩn trí tuệ, cũng vậy, tinh tấn và niệm đã được nhiếp vào bởi uẩn định. Do đó, ngài đã nói: ‘dhammoti vāyāmasatisamādhayo’ (pháp là tinh tấn, niệm, và định). Vì rằng, ở đây ‘dhammo’ (pháp) được chủ trương là chánh định, giống như trong các câu: ‘evaṃ dhammā te bhagavanto ahesuṃ’ (các đức Thế Tôn ấy đã có các pháp như vậy) v.v… ‘Vācākammantājīvā’ (ngữ, nghiệp, và mạng) chính là chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng đã thuộc về đạo; tất cả các điều ấy đã được đề cập. Do đó, ngài đã nói: ‘etena aṭṭhaṅgikena maggenā’ (bởi con đường có tám chi này).

อุปาเยนาติ เยน วิธินา อริยมคฺโค ภาเวตพฺโพ, เตน สมาธิปกฺขิยํ วิปสฺสนาธมฺมญฺเจว มคฺคธมฺมญฺจ. ‘‘อริยํ โว, ภิกฺขเว, สมฺมาสมาธึ เทเสสฺสามิ สอุปนิสํ สปริกฺขาร’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๓๖) หิ วจนโต สมฺมาสมาธิอาทโย มคฺคธมฺมาปิ สมาธิปกฺขิยา. วิจิเนยฺยาติ วีมํเสยฺย, ภาเวยฺยาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ เหตุมฺหิ ภุมฺมวจนํ. อริยมคฺคเหตุกา หิ สตฺตานํ วิสุทฺธิ. เตนาห – ‘‘ตสฺมึ อริยมคฺเค วิสุชฺฌตี’’ติ. ปญฺจกฺขนฺธธมฺมํ วิจิเนยฺย, ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ วิปสฺเสยฺย. เตสุ หิ วิปสฺสิยมาเนสุ วิปสฺสนา อุกฺกํสคตา. ยทคฺเคน ทุกฺขสจฺจํ ปริญฺญาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌียติ, ตทคฺเคน สมุทยสจฺจํ ปหานปฏิเวเธน นิโรธสจฺจํ สจฺฉิกิริยาปฏิเวเธน, มคฺคสจฺจํ ภาวนาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌียติ, เอวํ อจฺจนฺตวิสุทฺธิยา สุชฺฌติ. เตนาห – ‘‘เอวํ เตสุ จตูสุ สจฺเจสุ วิสุชฺฌตี’’ติ. อิธาปิ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมวจนํ. สจฺเจสุ วา ปฏิวิชฺฌิยมาเนสูติ วจนเสโส.

‘Upāyenā’ti (bằng phương tiện) là bằng phương pháp nào mà Thánh đạo cần được tu tập, bằng phương pháp ấy (nên tìm hiểu) cả pháp minh sát thuộc về phe của định và pháp của đạo. Vì rằng, theo như câu nói: ‘Ariyaṃ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṃ desessāmi saupanisaṃ saparikkhāraṃ’ (này các Tỳ khưu, ta sẽ thuyết giảng cho các ngươi về chánh định của bậc Thánh cùng với các cận duyên và các vật hỗ trợ), các pháp của đạo là chánh định v.v… cũng là các pháp thuộc về phe của định. ‘Vicineyyā’ti (nên tìm hiểu) là nên thẩm sát, có nghĩa là nên tu tập. ‘Tatthā’ti (ở đó) là sở thuộc cách trong ý nghĩa về nhân. Vì rằng, sự thanh tịnh của các chúng sanh có Thánh đạo là nhân. Do đó, ngài đã nói: ‘tasmiṃ ariyamagge visujjhati’ (được thanh tịnh ở trong Thánh đạo ấy). Nên tìm hiểu pháp của năm uẩn, nên thực hành minh sát về năm thủ uẩn. Vì rằng, trong khi các uẩn ấy đang được thực hành minh sát thì pháp minh sát đạt đến sự tột đỉnh. Vào lúc khổ đế được thông suốt bằng sự liễu tri thông đạt, vào lúc ấy tập đế được thông suốt bằng sự đoạn trừ thông đạt, diệt đế được thông suốt bằng sự chứng ngộ thông đạt, đạo đế được thông suốt bằng sự tu tập thông đạt; như vậy, được trong sạch bằng sự thanh tịnh hoàn toàn. Do đó, ngài đã nói: ‘evaṃ tesu catūsu saccesu visujjhati’ (như vậy, được thanh tịnh ở trong bốn đế ấy). Ở đây cũng vậy, là sở thuộc cách trong ý nghĩa về trường hợp. Hoặc phần còn lại của câu là: ‘saccesu paṭivijjhiyamānesu’ (trong khi các đế đang được thông suốt).

อวธารณวจนนฺติ ววตฺถาปนวจนํ, อวธารณนฺติ อตฺโถ. สาริปุตฺโตวาติ จ อวธารณํ ตสฺส สาวกภาวโต สาวเกสุ สาริปุตฺโตว เสยฺโยติ อิมมตฺถํ ทีเปติ. กิเลสอุปสเมนาติ อิมินา มหาเถรสฺส ตาทิโส กิเลสูปสโมติ ทสฺเสติ, ยสฺส สาวกสฺส วิสเย ปญฺญาย ปารมิปฺปตฺติ อโหสิ. ยทิ เอวํ – ‘‘โยปิ ปารงฺคโต ภิกฺขุ, เอตาวปรโม สิยา’’ติ อิทํ กถนฺติ? เตสํ เตสํ พุทฺธานํ สาสเน ปญฺญาย ปารมิปฺปตฺตสาวกวเสเนตํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา – ‘‘นตฺถิ วิมุตฺติยา นานตฺต’’นฺติ (ที. นิ. ฏี. ๓.๑๔๑; วิภ. มูลฏี. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา) วจนโต สาวเกหิ วิมุตฺติปญฺญามตฺตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตนาห – ‘‘ปารงฺคโตติ นิพฺพานํ คโต’’ติอาทิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Cụm từ "lời nói xác định" (avadhāraṇavacanaṃ) có nghĩa là lời nói thiết lập (vavatthāpanavacanaṃ), nghĩa là sự xác định. Cụm từ "chính là Sāriputta" (Sāriputtova) cũng là sự xác định, nó chỉ ra ý nghĩa này: "Vì ngài là vị Thinh văn, nên trong các vị Thinh văn, chính ngài Sāriputta là bậc tối thắng." Bằng cụm từ "do sự lắng dịu phiền não" (Kilesaupasamena), câu này cho thấy rằng vị Đại Trưởng lão có sự lắng dịu phiền não như thế, vị Thinh văn ấy đã đạt đến sự toàn hảo về trí tuệ. Nếu vậy, câu nói "vị Tỳ khưu nào đã đến bờ kia, vị ấy cũng chỉ tối đa là dường ấy" này là thế nào? Nên hiểu rằng điều này được nói theo phương diện vị Thinh văn đã đạt đến sự toàn hảo về trí tuệ trong giáo pháp của các vị Phật này hay vị Phật kia. Hoặc là, theo câu "không có sự khác biệt về giải thoát" (Dī. Ni. Ṭī. 3.141; Vibha. Mūlaṭī. Suttantabhājanīyavaṇṇanā), điều này được nói đến chỉ liên quan đến trí tuệ giải thoát của các vị Thinh văn. Do đó, ngài nói: "Đến bờ kia (pāraṅgato) là đã đến Níp-bàn (nibbānaṃ gato)," v.v... Phần còn lại nên được hiểu rõ.

อนาถปิณฺฑิโกวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn sâu của bài chú giải kinh Giáo giới Anāthapiṇḍika đã hoàn tất.

๒. ฉนฺโนวาทสุตฺตวณฺณนา

2. Chú giải kinh Giáo giới Channa.

๓๘๙. ฉนฺโนติ [Pg.420] อิทํ ตสฺส นามนฺติ อาห ‘‘เอวํนามโก เถโร’’ติ. ยสฺส ปน สตฺถารา ปรินิพฺพานกาเล พฺรหฺมทณฺโฑ อาณตฺโต, อยํ โส น โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘น อภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺตตฺเถโร’’ติ, โลกนาถสฺส อภินิกฺขมนกาเล กปิลปุรโต นิกฺขนฺโตติ อตฺโถ. คิลานปุจฺฉกาติ คิลานสฺส ปุจฺฉนกา, คิลานภาวสฺส อวตฺถํ โสตุกามาติ อตฺโถ. สสนโต หึสนโต สตฺถนฺติ อาห ‘‘ชีวิตหารกสตฺถ’’นฺติ.

389. Ngài nói "vị Trưởng lão có tên như vậy" để chỉ rằng "Channa" là tên của vị ấy. Để chỉ ra rằng đây không phải là vị mà Đức Thế Tôn đã ra lệnh áp dụng phạm hạnh vào lúc Ngài nhập diệt, ngài nói "không phải là vị Trưởng lão đã xuất gia trong cuộc đại xuất ly", nghĩa là, vị đã xuất gia từ thành Kapilapura vào lúc Đức Thế Tôn xuất ly. "Những người hỏi thăm bệnh" (Gilānapucchakā) là những người hỏi thăm người bệnh, nghĩa là những người muốn nghe về tình trạng bệnh tật. Ngài nói "con dao đoạt mạng" (jīvitahārakasatthaṃ) để chỉ rằng nó là "con dao" (satthaṃ) vì nó sát hại (sasanato), vì nó làm tổn hại (hiṃsanato).

๓๙๐. อุปวชฺชํ เอตสฺส นตฺถีติ อนุปวชฺชํ, กรชกายํ กตฺวา อายตึ อุปฺปตฺติรหิตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อนุปฺปตฺติก’’นฺติ.

390. "Không đáng chê trách" (anupavajjaṃ) là vì không có điều đáng chê trách đối với việc này, nghĩa là, sau khi đã làm cho thân thể này trở thành thứ phải được làm (tức là chấm dứt), thì không còn sự sanh khởi trong tương lai. Do đó, ngài nói "không còn sanh khởi" (anuppattikaṃ).

๓๙๑. ขยวยํ ญตฺวาติ สงฺขารคตํ ขณภงฺคํ เนตฺวา ญาเณน ยาถาวโต ญตฺวา. เนตํ มมาติ ทุกฺขโต สมนุปสฺสนา สงฺขาเรสุ ทิฏฺเฐสุ มมํการาภาวโต. เนโสหมสฺมีติ อนิจฺจโต สมนุปสฺสนา อนิจฺจโต เตสุ ทิฏฺเฐสุ อหํการาภาวโต. น เมโส อตฺตาติ อนตฺตโต สมนุปสฺสนา อนตฺตโต เตสุ ทิฏฺเฐสุ อตฺตคฺคาหาภาวโตติ อาห – ‘‘เนตํ มม…เป… อตฺตาติ สมนุปสฺสามี’’ติ.

391. "Sau khi biết sự diệt và sự hoại" (Khayavayaṃ ñatvā) có nghĩa là sau khi đã biết một cách như thật bằng trí tuệ, bằng cách hướng đến sự tan rã trong từng sát-na của các pháp hữu vi. "Đây không phải của tôi" là sự quán xét theo khía cạnh khổ, vì khi các pháp hữu vi được thấy (là khổ) thì không có sự chấp thủ là "của tôi". "Đây không phải là tôi" là sự quán xét theo khía cạnh vô thường, vì khi chúng được thấy là vô thường thì không có sự chấp thủ là "tôi". "Đây không phải tự ngã của tôi" là sự quán xét theo khía cạnh vô ngã, vì khi chúng được thấy là vô ngã thì không có sự chấp thủ tự ngã. Do đó, ngài nói: "Tôi quán xét rằng 'đây không phải của tôi... cho đến... không phải tự ngã của tôi'."

๓๙๓. ตสฺมา ปุถุชฺชโนติ ยสฺมา อริโย สพฺพโส ปริญฺญาตวตฺถุโก ทุกฺขเวทนํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต นาม นตฺถิ, ตสฺมา ปุถุชฺชโน, เกวลํ ปน อธิมาเนเนว – ‘‘นาภิกงฺขามิ ชีวิตํ, ปริจิณฺโณ เม สตฺถา, นิโรธํ ทิสฺวา’’ติ วทตีติ อธิปฺปาโย. อิทมฺปีติ อิทมฺปิ, ‘‘นิสฺสิตสฺส จลิต’’นฺติอาทิ. ตณฺหานิสฺสิตภาเวน หิ อายสฺมา ฉนฺโน มารณนฺติกํ เวทนํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต อิโต จิโต ปริวตฺตนฺโต จลติ วิปฺผนฺทติ, ตสฺมา ‘‘นิสฺสิตสฺส จลิต’’นฺติอาทิ มนสิกาตพฺพํ, เตน อิทํ สพฺพํ ตํ วิปฺผนฺทิตํ น ภวิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. กปฺปสทฺโท กาลปริยาโยปิ โหติ, น กาลวิเสสวาจโก เอวาติ อาห – ‘‘นิจฺจกปฺปนฺติ นิจฺจกาล’’นฺติ. ยถา อปฺปหีนตณฺหาทิฏฺฐิโก ปุคฺคโล ตํนิสฺสิโต อลฺลิโน, เอวํ ตาหิปิ นิสฺสิโต อมุตฺตภาวโตติ อาห – ‘‘ตณฺหาทิฏฺฐีหิ นิสฺสิตสฺสา’’ติ. จลิตนฺติ ยถา ยถา อสมารทฺธาย สมฺมาปฏิปตฺติยา อาทีนววเสน จลนฺตํ ปน ยสฺมา อริยสฺส วินเย วิรูปํ จลิตํ นาม โหติ, ตสฺมา อาห – ‘‘วิปฺผนฺทิตํ โหตี’’ติ. ตาทิเส ปน [Pg.421] ปปญฺจวิกฺขมฺภนวเสน จิตฺตสฺส จลิเต อสติ ภาวนาย วีถิปฏิปนฺนตาย กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิ เอว โหตีติ อาห ‘‘จลิเต อสติ ปสฺสทฺธี’’ติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘กิเลสปสฺสทฺธิ นาม โหตี’’ติ.

393. "Do đó là phàm nhân". Bởi vì không có bậc Thánh nào mà không thể chịu đựng được khổ thọ sau khi đã liễu tri toàn diện đối tượng (của khổ), do đó (Channa) là phàm nhân. Ý muốn nói rằng, chỉ do tăng thượng mạn mà ngài nói: "Tôi không mong cầu sự sống, tôi đã hầu hạ Bậc Đạo Sư, sau khi thấy được sự diệt." "Cả điều này nữa" (Idampi) tức là câu "có sự dao động đối với người còn nương tựa" v.v... Thật vậy, do còn nương tựa vào ái, Tôn giả Channa không thể chịu đựng được cảm thọ gần chết, nên đã trằn trọc qua lại, dao động, rung động. Do đó, nên tác ý câu "có sự dao động đối với người còn nương tựa" v.v... Ý muốn nói rằng, nhờ đó mà tất cả sự rung động ấy sẽ không còn. Từ "kappa" cũng có nghĩa là một khoảng thời gian, không chỉ có nghĩa là một khoảng thời gian đặc biệt. Do đó, ngài nói: "luôn luôn" (niccakappaṃ) nghĩa là "mọi lúc" (niccakālaṃ). Giống như người chưa đoạn trừ ái và tà kiến thì nương tựa, dính mắc vào chúng, cũng vậy, người ấy cũng bị chúng nương tựa vì chưa được giải thoát. Do đó, ngài nói: "của người bị ái và tà kiến nương tựa". "Sự dao động". Bởi vì sự dao động theo khía cạnh nguy hại của việc không khởi sự thực hành đúng đắn là một sự dao động xấu xa trong giới luật của bậc Thánh, do đó ngài nói: "là sự rung động". Tuy nhiên, trong trường hợp như vậy, khi không có sự dao động của tâm do đã chế ngự được các pháp hý luận, thì chỉ có sự lắng dịu phiền não do sự tu tập đã đi vào lộ trình. Do đó, ngài nói: "khi không có sự dao động thì có sự lắng dịu". Vì thế, được nói rằng: "có sự gọi là lắng dịu phiền não".

ภวนฺตรํ ทิสฺวา นมนฏฺเฐน นติ. เตนาห – ‘‘นติยา อสตีติ ภวตฺถาย อาลยนิกนฺติปริยุฏฺฐาเนสุ อสตี’’ติ. ปฏิสนฺธิวเสน อาคติ นามาติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน ภวนฺตรโต อิเธว อาคมนํ นาม, จุติวเสน จวนวเสน อิโต ภวนฺตรสฺส คมนํ นาม น โหติ อาคติคติยา อสติ กตูปจิตสฺสปิ กมฺมสฺส อุปฺปตฺติปริกปฺปวเสน ปวตฺติยา อภาวโต. จวนวเสนาติ นิพฺพตฺตภวโต จวนวเสน จุติ, อายตึ อุปปชฺชนวเสน อุปปาโต น โหติ. ยโต คติ อาคติ จวนํ อุปปาโต น โหติ, ตโต เอว เนวิธ, น หุรํ, น อุภยมนฺตเรน, กายสฺส คติยา อาคติยา จ อภาวโต สพฺพโส จุตูปปาโต นตฺถิ; เตน น อิธโลเก ฐิโตติ วตฺตพฺโพ. น ปรโลเก ฐิโตติ วตฺตพฺโพ, น อุภยมนฺตเรน ฐิโตติ วตฺตพฺโพ. เตนาห ‘‘นยิธ โลเก’’ติอาทิ. ตตฺถ อิธโลกปรโลกวินิมุตฺตสฺส สํสรณปเทสสฺส อภาวโต, ‘‘น อุภยมนฺตเรนา’’ติ วุตฺโตติ อุภยปริยาปนฺโน น โหตีติ ปฏิกฺขิปนฺโต, ‘‘น อุภยตฺถ โหตี’’ติ อาห. อยเมว อนฺโตติ โย อิธโลเก ปรโลเก จ อภาโว อวิชฺชมานตา อนุปฺปชฺชนํ, อยเมว สกลสฺส ทุกฺขมูลสฺส อนฺโต ปริโยสานํ.

"Sự cúi xuống" (nati) có nghĩa là sự hướng về, sau khi thấy một cảnh giới khác. Do đó, ngài nói: "khi không có sự cúi xuống" nghĩa là khi không có sự chấp thủ, ham muốn, và phiền não tiềm ẩn đối với sự hiện hữu. "Sự đến" (āgati) được gọi là sự đến đây từ một cảnh giới khác theo phương diện sự chấp thủ tái sanh; "sự đi" (gati) được gọi là sự đi từ đây đến một cảnh giới khác theo phương diện sự chết. Khi không có sự đến và đi, thì không có sự diễn tiến của nghiệp đã được tạo và tích lũy theo phương diện sự hình thành sanh khởi. Theo phương diện sự chết, có sự chết (cuti) từ cảnh giới đã sanh ra; theo phương diện sự sanh khởi trong tương lai, không có sự hóa sanh (upapāto). Khi không có sự đi, sự đến, sự chết, sự hóa sanh, thì khi đó không ở đây, không ở kia, không ở giữa cả hai. Do không có sự đi và đến của thân, nên hoàn toàn không có sự chết và sanh; do đó, không thể nói là "đứng ở đời này", không thể nói là "đứng ở đời sau", không thể nói là "đứng ở giữa cả hai". Do đó, ngài nói "không ở đời này" v.v... Ở đây, vì không có nơi luân hồi nào thoát khỏi đời này và đời sau, nên khi nói "không ở giữa cả hai", ngài bác bỏ việc thuộc về cả hai nơi, và nói "không có ở cả hai nơi". "Đây chính là sự chấm dứt". Sự không hiện hữu, sự không có mặt, sự không sanh khởi ở đời này và đời sau, đây chính là sự chấm dứt, sự kết thúc của toàn bộ gốc rễ của khổ.

๓๙๔. กณฺฐนาฬึ ฉินฺทีติ นาฬึ ฉินฺทิตุํ อารภิ. ตสฺมึ ฉินฺทิตุํ อารทฺธกฺขเณ เฉโท จ วตฺตติ; มรณภยญฺจ โอกฺกมิ อวีตราคภาวโต, ตโต เอว คตินิมิตฺตํ อุปฏฺฐาติ. ‘‘โสปิ นาม สพฺรหฺมจารีนํ อนุปวชฺชตํ พฺยากริตฺวา สราคมรณํ มริสฺสตี’’ติ สํวิคฺคมานโส สงฺขาเร อนิจฺจาทิวเสน ปริคฺคณฺหนฺโต. อรหตฺตํ ปตฺวาติ ปุพฺเพ พหุโส วิปสฺสนาย อุทยพฺพยญาณํ ปาวิตตฺตา ตาวเทว อรหตฺตํ ปตฺวา อรหตฺตผลปจฺจเวกฺขณานนฺตรํ กณฺฐนาฬิจฺเฉทปจฺจยา ชีวิตนิโรเธน สมสีสี หุตฺวา ปรินิพฺพายิ. น หิ อนฺติมภวิกสฺส อรหตฺตํ อปฺปตฺวา ชีวิตนฺตราโย โหติ. เถรสฺสาติ อายสฺมโต ฉนฺนตฺเถรสฺส. พฺยากรเณนาติ เหตุมฺหิ กรณวจนํ ‘‘พฺยากรเณน เหตุนา’’ติ. ตนฺนิมิตฺตญฺหิ เถโร วีริยํ [Pg.422] ปคฺคณฺหนฺโต วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปติ. อิมินาติ, ‘‘อตฺถิ, ภนฺเต’’ติอาทิวจเนน. เถโรติ อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร. ปุจฺฉตีติ, ภนฺเต, ตถา กุลสํสคฺคปสุโต กถํ ปรินิพฺพายิสฺสตีติ ปุจฺฉติ. ‘‘ปุพฺเพ กุเลสุ สํสฏฺฐวิหารี’’ติ สพฺรหฺมจารีนํ ปญฺญาตสฺสปิ อิมสฺมึ ‘‘โหนฺติ เหเต สาริปุตฺตา’’ติอาทินา ภควโต วุตฺต-ฏฺฐาเน อสํสฏฺฐภาโว ปากโฏ อโหสิ. ปกฺกมฺปิ นิปกฺกํ วิย สมฺมาปฏิปชฺชมานาปิ เกจิ อสญฺญตา อุปฏฺฐหนฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

394. (Tôi sẽ) cắt cuống họng, (vị ấy) đã bắt đầu cắt cuống họng. Vào khoảnh khắc bắt đầu cắt ấy, việc cắt đang diễn tiến; và nỗi sợ chết đã xâm chiếm do trạng thái chưa ly tham, từ đó tử tướng hiện khởi. Với tâm xúc động rằng: “Vị ấy, sau khi tuyên bố là người không đáng bị các vị đồng phạm hạnh khiển trách, lại sẽ chết với cái chết còn tham ái,” trong khi đang quán xét các pháp hành theo phương diện vô thường v.v. (Vị ấy) đã chứng đắc A-la-hán, nghĩa là do trước đây đã nhiều lần tu tập trí sanh diệt bằng thiền minh sát, nên ngay lúc ấy đã chứng đắc A-la-hán, và ngay sau khi phản khán quả A-la-hán, do duyên cắt đứt cuống họng, đã nhập Niết-bàn với sự chấm dứt mạng sống một cách đồng thời. Vì rằng, đối với người ở kiếp chót, không có sự nguy hại đến mạng sống trước khi chứng đắc A-la-hán. Của trưởng lão (Therassa) nghĩa là của trưởng lão Channa. Bằng sự tuyên bố (Byākaraṇena) là cách dùng công cụ cách trong ý nghĩa nguyên nhân, tức là “do nhân là sự tuyên bố.” Chính vì nhân ấy, trưởng lão đã nỗ lực tinh tấn, chuyên tâm vào thiền minh sát. Bằng điều này (Iminā) nghĩa là bằng lời nói “Thưa ngài, có” v.v. Trưởng lão (Thero) là trưởng lão Sāriputta. Hỏi (pucchati) nghĩa là hỏi: “Thưa ngài, người ham thích giao du với các gia đình như vậy làm sao có thể nhập Niết-bàn?” Mặc dù được các vị đồng phạm hạnh biết đến là “người trước đây có trú xứ giao du với các gia đình,” nhưng trong trường hợp này, qua lời dạy của Đức Thế Tôn bắt đầu bằng “Này Sāriputta, những điều này có xảy ra,” trạng thái không giao du của vị ấy đã trở nên rõ ràng. Giống như quả chín cũng có thể bị thối, một số người dù đang thực hành đúng đắn cũng hiện khởi là người không tự chủ. Phần còn lại nên được hiểu một cách dễ dàng.

ฉนฺโนวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn áo trong Chú giải kinh Giáo giới Channa đã hoàn tất.

๓. ปุณฺโณวาทสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Giáo giới Puṇṇa

๓๙๕. อนนฺตรสุตฺเต ‘‘ปฏิสลฺลานาติ ผลสมาปตฺติโต’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ ธมฺมเสนาปติโน อริยวิหารสฺส อธิปฺเปตตฺตา, อิธ ปน อกตกิจฺจสฺส ปฏิสลฺลานํ นาม กายวิเวโกติ อาห – ‘‘ปฏิสลฺลานาติ เอกีภาวา’’ติ. ‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา’’ติ ปเนตฺถ วิญฺเญยฺยรูปํ วิชานนฺตสฺส ทฺวารภูตํ จกฺขุนฺติ อุภยํ อชฺฌตฺติกํ พาหิรญฺจ อายตนํ อภินนฺทิตาทิสามญฺเญน ตญฺเจติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน เอกชฺฌํ ปจฺจามฏฺฐนฺติ อาห – ‘‘ตญฺเจติ ตํ จกฺขุญฺเจว รูปญฺจา’’ติ. ยํ ปเนตฺถ วิญฺเญยฺยสทฺเทน โชติตํ วิญฺญาณํ ตํ สมฺปยุตฺตธมฺมาติ ตทุภยํ, ‘‘มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา’’ติ ปเทน กถิตเมวาติ อิธ น คหิตํ. เอส นโย เสเสสุปิ. สโมธาเนนาติ สหาวฏฺฐาเนน, จิตฺเตน นนฺทิยา ตณฺหาย สห ปวตฺติยา จิตฺตสหุปฺปตฺติยาติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘อุปฺปชฺชติ นนฺที’’ติ. ปญฺจกฺขนฺธทุกฺขสฺส สโมธานนฺติ ปญฺจกฺขนฺธสงฺขาตสฺส ทุกฺขสจฺจสฺส ปจฺจโวกาเร สหปฺปวตฺติ โหติ. ยสฺมา ทุกฺขํ อุปฺปชฺชมานํ ฉนฺนํ ทฺวารานํเยว วเสน อุปฺปชฺชติ, ตถา สมุทโยติ, ตสฺมา อาห – ‘‘อิติ ฉสุ ทฺวาเรสู’’ติอาทิ. กิเลสวฏฺฏสฺส กมฺมวฏฺฏสฺส วิปากวฏฺฏสฺส จ กถิตตฺตา อาห – ‘‘วฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสตี’’ติ. ทุติยนเยติ ‘‘สนฺติ จ โข’’ติอาทินา วุตฺเต ทุติเย เทสนานเย. ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธีติ น ยถานุสนฺธิ นาปิ อชฺฌาสยานุสนฺธีติ อธิปฺปาโย, ปุจฺฉานุสนฺธิสฺส ปน อิธ สมฺภโว เอว นตฺถีติ. สตฺตสุ ฐาเนสูติ อกฺโกสเน ปริภาสเน ปาณิปฺปหาเร เลฑฺฑุปฺปหาเร ทณฺฑปฺปหาเร สตฺถปฺปหาเร ชีวิตาโวโรปเนติ อิเมสุ สตฺตสุ. ‘‘ภทฺทกา วติเม’’ติอาทินา ขนฺติปฏิสํยุตฺตํ สีหนาทํ นทาเปตุํ.

395. Trong bài kinh kế tiếp, đã được nói rằng: “sự độc cư (paṭisallāna) là do nhập quả định,” bởi vì ở đó, trú xứ của bậc Thánh của vị Tướng quân Chánh pháp được ám chỉ. Nhưng ở đây, đối với người chưa hoàn thành phận sự, sự độc cư được gọi là thân viễn ly, nên ngài nói: “sự độc cư (paṭisallāna) là sự sống một mình.” Trong câu “các sắc được nhận biết bởi mắt,” mắt là cửa ngõ cho người biết sắc được nhận biết, do đó cả hai xứ nội và ngoại được đề cập chung bằng từ “cái ấy” (taṃ) do sự tương đồng về việc hoan hỷ v.v., nên ngài nói: “cái ấy (taṃ) là chính con mắt và sắc.” Ở đây, thức được biểu thị bằng từ “được nhận biết” (viññeyya) và các pháp tương ưng với nó, cả hai điều đó đã được nói đến bằng cụm từ “các pháp được nhận biết bởi ý,” nên không được đề cập ở đây. Phương pháp này cũng áp dụng cho các phần còn lại. Bằng sự kết hợp (Samodhānena) nghĩa là bằng sự cùng tồn tại, nghĩa là sự khởi sanh của tâm cùng với hỷ và ái. Do đó, ngài nói: “hỷ khởi sanh.” Sự kết hợp của khổ ngũ uẩn (Pañcakkhandhadukkhassa samodhānaṃ) là sự cùng khởi sanh trong việc nhận thức khổ đế được gọi là năm uẩn. Bởi vì khổ khi sanh khởi, nó sanh khởi thông qua sáu cửa, và tập khởi cũng vậy, do đó ngài nói: “như vậy, trong sáu cửa” v.v. Do đã nói về vòng luân hồi phiền não, vòng luân hồi nghiệp và vòng luân hồi quả, nên ngài nói: “Ngài chỉ ra vòng luân hồi bằng cách đưa nó lên đến đỉnh điểm.” Trong phương pháp thứ hai (Dutiyanaye) là trong phương pháp thuyết giảng thứ hai được nói đến bắt đầu bằng “Và có những…” Mối liên kết riêng biệt (Pāṭiyekko anusandhi) có nghĩa là không phải là mối liên kết theo thứ tự, cũng không phải là mối liên kết theo khuynh hướng; còn mối liên kết theo câu hỏi thì không thể có ở đây. Trong bảy trường hợp (Sattasu ṭhānesu) là trong bảy trường hợp này: mắng chửi, phỉ báng, đánh bằng tay, ném đất đá, đánh bằng gậy, đánh bằng vũ khí, và tước đoạt mạng sống. Để làm cho (vị ấy) cất lên tiếng rống của sư tử liên quan đến sự kham nhẫn, bắt đầu bằng “Thật là hiền thiện thay.”

๓๙๖. จณฺฑาติ [Pg.423] โกธนา, เตน ทูสิตจิตฺตตาย ทุฏฺฐาติ วุตฺตา. กิพฺพิสาติ ปาปา. ผรุสาติ อีสกมฺปิ ปสาทสิเนหาภาเวน ลุทฺทา. ผรุสวจนตาย วา ผรุสา, ตถาภูตา ปน ลุทฺทา นาม โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘กกฺขฬา’’ติ. อิทญฺจ เตติ, ‘‘หตฺถจฺเฉทํ นาสิกจฺเฉท’’นฺติ เอวมาทึ อิทญฺจ อนิฏฺฐํ กริสฺสามาติ ภยทสฺสเนน ตชฺเชสฺสนฺติ.

396. Dữ dằn (Caṇḍā) nghĩa là hay sân hận, do tâm bị làm cho hư hỏng bởi điều đó nên được gọi là hung ác (duṭṭhā). Tội lỗi (Kibbisā) nghĩa là xấu ác. Thô lỗ (Pharusā) nghĩa là hung dữ do không có một chút tín tâm và ái luyến nào. Hoặc là thô lỗ do lời nói thô lỗ, và những người như vậy được gọi là hung dữ, do đó được nói là “cứng rắn” (kakkhaḷā). Và họ sẽ đe dọa bằng cách cho thấy sự sợ hãi rằng: “Chúng tôi sẽ làm điều này và điều không mong muốn này cho ngươi, như là ‘cắt tay, cắt mũi’” v.v.

ฆฏิกมุคฺคเรนาติ ทณฺฑานํ กิร อคฺคปสฺเส ฆฏาการํ ทสฺเสนฺติ, เตน โส ‘‘ฆฏิกมุคฺคโร’’ติ วุจฺจติ. เอกโตธาราทินา สตฺเถน กรวาลขคฺคาทินา. ‘‘อินฺทฺริยสํวราทีนํ เอตํ นาม’’นฺติ วตฺวา ยตฺถ ยตฺถ อินฺทฺริยสํวราทโย ‘‘ทโม’’ติ วุตฺตา, ตํ ปาฐปเทสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สจฺเจนา’’ติอาทิมาห. มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ ทเมติ สํวเรตีติ อินฺทฺริยสํวโร, ทโม. ราคาทิปาปธมฺเม ทเมติ อุปสเมตีติ ทโม, ปญฺญา. ปาณาติปาตาทิกมฺมกิเลเส ทเมติ อุปสเมติ วิกฺขมฺเภตีติ ทโม อุโปสโถ. พฺยาปาทวิเหสาทิเก ทเมติ วิเนตีติ ทโมติ อาห – ‘‘อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ขนฺติ ‘ทโม’ติ เวทิตพฺพา’’ติ. อุปสโมติ ตสฺเสว ทมสฺส เววจนํ, ตสฺมา ทโม จ โส พฺยาปาทาทีนํ วินยนฏฺเฐน เตสํเยว อุปสมนฏฺเฐน อุปสโม จาติ ทมูปสโม, อธิวาสนขนฺติ.

Bằng cây vồ hình cái vò (Ghaṭikamuggarena) nghĩa là người ta làm cho đầu gậy có hình dạng cái vò, do đó nó được gọi là “cây vồ hình cái vò.” Bằng vũ khí có một lưỡi bén v.v. (Ekatodhārādinā satthena) nghĩa là bằng gươm, đao v.v. Sau khi nói: “Đây là tên gọi của sự phòng hộ các căn v.v.,” ngài chỉ ra đoạn văn ở những nơi mà sự phòng hộ các căn v.v. được gọi là “sự chế ngự” (damo), và nói: “bằng sự thật” v.v. Sự phòng hộ các căn (indriyasaṃvaro) là sự chế ngự (damo) vì nó chế ngự, thu thúc các căn có ý làm thứ sáu. Trí tuệ (paññā) là sự chế ngự (damo) vì nó chế ngự, làm lắng dịu các pháp ác như tham v.v. Uposatha là sự chế ngự (damo) vì nó chế ngự, làm lắng dịu, trấn áp các nghiệp phiền não như sát sanh v.v. Ngài nói rằng sự chế ngự (damo) là vì nó điều phục sân, hại v.v.: “nhưng trong bài kinh này, sự kham nhẫn (khanti) nên được hiểu là ‘sự chế ngự’ (damo).” Sự lắng dịu (Upasamo) là từ đồng nghĩa của chính sự chế ngự (dama) ấy, do đó, nó vừa là sự chế ngự (damo) theo nghĩa điều phục sân hận v.v., vừa là sự lắng dịu (upasamo) theo nghĩa làm lắng dịu chính những điều đó, nên gọi là sự chế ngự và lắng dịu (damūpasamo), tức là sự kham nhẫn chịu đựng.

๓๙๗. ตตฺถ ขนฺติยํ กตาธิกาโร ตํ ชนปทํ คนฺตฺวา มหาชนสฺส อวสฺสโย โหติ, ตสฺมา ตทสฺส อปทานํ สมุทาคมโต ปฏฺฐาย วิภาเวตุํ, ‘‘โก ปเนส ปุณฺโณ’’ติอาทิ อารทฺธํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สุนาปรนฺตชนปเท. อสปฺปายวิหารนฺติ ภาวนาภิโยคสฺส น สปฺปายํ วิหารํ.

397. Ở đó, vị đã có quyền năng về kham nhẫn, sau khi đi đến xứ ấy, đã trở thành nơi nương tựa cho đại chúng, do đó, để làm sáng tỏ câu chuyện tiền thân của vị ấy kể từ lúc khởi đầu, (chú giải) đã được bắt đầu bằng câu: “Vị Puṇṇa này là ai?” v.v. Ở đây (Ettha) nghĩa là ở xứ Sunāparanta này. Trú xứ không thích hợp (Asappāyavihāraṃ) nghĩa là trú xứ không thích hợp cho việc chuyên tâm tu tập.

ทฺเว ภาตโรติ อวิภตฺตสาปเตยฺยา อวิภตฺตโวหารสํโยคา. เตนาห ‘‘เตสู’’ติอาทิ. ชนปทจาริกํ จรนฺโต ภณฺฑํ คเหตฺวา ชนปเทสุ วิกฺกยํ กโรนฺโต.

Hai anh em, có nghĩa là tài sản chưa được phân chia, việc giao dịch chưa được phân chia. Do đó, ngài đã nói “tesu” (trong số họ), v.v... Đang đi du hành đến các miền quê có nghĩa là lấy hàng hóa và thực hiện việc buôn bán ở các miền quê.

‘‘พุทฺธปูชํ ธมฺมปูชํ สงฺฆปูชํ กริสฺสามา’’ติ ตนฺนินฺนา. อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสีติ, ‘‘พุทฺโธ’’ติ วจนํ อสฺสุตปุพฺพํ โสตปถํ อุปคตํ อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ สมุฏฺฐาเปนฺตํ ปีติสมุฏฺฐานปณีตรูเปหิ ฉวิจมฺมาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสิ. วิสฺสชฺชิตนฺติ วิกฺกิณนวเสน วินิโยชิตํ. กมฺมฏฺฐานํ น อุปฏฺฐาตีติ ภาวนาวีถึ น โอตรติ. มยฺหํ อสปฺปาโยติ มยฺหํ กมฺมฏฺฐานภาวนาย สปฺปาโย อุปกาโร น โหติ.

Họ hướng tâm đến việc: “Chúng ta sẽ cúng dường Đức Phật, cúng dường Pháp, cúng dường Tăng.” Đã đứng lại, tác động đến tủy xương, có nghĩa là: lời nói “Phật” chưa từng được nghe trước đây đã đi vào tai, làm phát sanh niềm hỷ lạc và hoan hỷ không nhỏ, đã cắt đứt da, thịt, v.v... bằng các sắc vi tế do hỷ làm sanh khởi, và đã đứng lại, tác động đến tủy xương. Đã được cho đi, có nghĩa là đã được sử dụng bằng cách bán đi. Đề mục thiền không hiện khởi, có nghĩa là không đi vào tiến trình tu tập. Không thích hợp cho tôi, có nghĩa là không có sự thích hợp, sự hỗ trợ cho việc tu tập đề mục thiền của tôi.

โกจิ [Pg.424] จงฺกมิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ มหตา สมุทฺทวีจิสทฺเทน อุปทฺทุตตฺตา ภาวนามนสิการสฺส อนภิสมฺภุณนโต. เตนาห ‘‘สมุทฺทวีจิโย’’ติอาทิ. โสติ มกุฬวิหาโร.

Không có ai có thể kinh hành, vì bị phiền nhiễu bởi tiếng sóng biển lớn, do không thể thực hiện được việc tác ý tu tập. Do đó, ngài đã nói “sóng biển”, v.v... Nó, tức là tu viện Makuḷa.

อุตฺตมชเวน คจฺฉมานา ยถาธิปฺเปตํ มคฺคํ อติกฺกมิตฺวา อญฺญตรํ ทีปกํ ปาปุณิ.

Đi với tốc độ tối đa, (con thuyền) đã vượt qua con đường đã định và đã đến một hòn đảo nào đó.

อุปฺปาทิกํ อุฏฺฐาเปตฺวาติ มหาวาตมณฺฑลสมุฏฺฐาปเนน ตสฺมึ ปเทเส มหาสมุทฺทํ สํโขเภนฺโต มหนฺตํ อุปฺปาทํ อุฏฺฐเปตฺวา.

Sau khi tạo ra một điềm lạ, có nghĩa là bằng cách làm khởi lên một cơn gió lớn, làm cho đại dương ở vùng đó bị khuấy động, sau khi tạo ra một điềm lạ lớn lao.

เถโร, ‘‘อมฺเห อาวชฺเชยฺยาถา’’ติ กนิฏฺฐสฺส วจนํ สริตฺวา อนฺตรนฺตรา อาวชฺเชติ, ตสฺมา ตทาปิ อาวชฺเชติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ตสฺมึเยว ขเณ อาวชฺชิตฺวา’’ติ. สมฺมุเขติ สีสฏฺฐาเน. ปฏิเวเทสุนฺติ ปเวเทสุํ, อุปาสกา มยนฺติ ปฏิชานึสุ. อิมินาติ อิมินา มยฺหํ ปริจฺจตฺตโกฏฺฐาเสน. มณฺฑลมาฬนฺติ มุณฺฑมณฺฑลมาฬสทิสํ ปฏิสฺสยํ. ปริจารกาติ อวเสสคามิโน.

Vị trưởng lão, nhớ lại lời của người em: “Xin hãy nghĩ đến chúng tôi”, nên thỉnh thoảng ngài nghĩ đến, vì thế, lúc đó ngài cũng nghĩ đến. Liên quan đến điều đó, đã được nói rằng – “sau khi nghĩ đến ngay trong khoảnh khắc ấy”. Ở phía trước, có nghĩa là ở vị trí đầu. Họ đã trình báo, có nghĩa là họ đã thông báo, họ đã tự nhận: “Chúng tôi là cận sự nam”. Bằng cái này, có nghĩa là bằng phần đã được tôi từ bỏ này. Sảnh đường hình tròn, có nghĩa là một nơi trú ngụ giống như sảnh đường hình tròn không có mái che. Những người phục vụ, có nghĩa là những người đi còn lại.

สจฺจพนฺธสฺส โอกาสํ กโรนฺโต ‘‘เอกูนปญฺจสตาน’’นฺติ อาห. ตํ ทิวสํ…เป… อคฺคเหสิ, เตน โส เถโร ปฐมํ สลากํ คณฺหนฺตานํ เอตทคฺเค ฐปิโต.

Tạo cơ hội cho việc xác quyết sự thật, ngài đã nói: “của bốn trăm chín mươi chín vị”. Vào ngày đó... đã nhận lấy, do đó, vị trưởng lão ấy đã được đặt vào vị trí tối thượng trong số những người nhận thẻ phiếu đầu tiên.

วาณิชคามํ คนฺตฺวาติ วาณิชคามสมีปํ คนฺตฺวา. พุทฺธโกลาหลนฺติ พุทฺธานํ อุปคมฺม สตฺตานํ อุปฺปชฺชนกุตูหลํ.

Sau khi đi đến làng của thương nhân, có nghĩa là sau khi đi đến gần làng của thương nhân. Tiếng đồn về Đức Phật, có nghĩa là sự háo hức phát sanh nơi các chúng sanh khi đến gần các Đức Phật.

มหาคนฺธกุฏิยํเยวาติ เชตวนมหาวิหาเร มหาคนฺธกุฏิยํเยว. ปริจริตพฺพนฺติ อุปฏฺฐาตพฺพํ.

Chỉ tại Hương phòng lớn, có nghĩa là chỉ tại Hương phòng lớn trong đại tu viện Jetavana. Cần được phục vụ, có nghĩa là cần được hầu hạ.

คนฺธกฏฺฐานีติ จนฺทนอครุสลฬาทีนิ สุคนฺธกฏฺฐานิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ.

Các loại gỗ thơm, có nghĩa là các loại gỗ có hương thơm như chiên-đàn, trầm hương, thông, v.v... Phần còn lại nên được hiểu rõ.

ปุณฺโณวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu của bài kinh Puṇṇovāda đã hoàn tất.

๔. นนฺทโกวาทสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Nandakovāda.

๓๙๘. สงฺฆสฺส ภารํ อกาสิ อุปาเยน นนฺทกตฺเถรสฺส โอวาเทน วิเนตพฺพานํ ภิกฺขุนีนํ วินยตฺถํ. เตนาห ‘‘อิมํ ปนา’’ติอาทิ. ปริยายติ [Pg.425] ปวตฺตตีติ ปริยาโย, ปฏิปาฏีติ อาห – ‘‘ปริยาเยนาติ วาเรนา’’ติ. อสฺสาติ นนฺทกตฺเถรสฺส. วทาเปสิ อญฺเญหิ อตฺตโน อโนกาสภาวํ. ปริยาเยน โอวทนฺตีติ โอวทิตุํ สมตฺถา ภิกฺขุนิโย วาเรน โอวทนฺติ. อิทํ ปริยาเยน โอวทนํ. จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ ปสีทติ ปุพฺพจริยสิทฺเธน คารวพหุมาเนน เคหสฺสิตเปมวเสน.

398. Đã tạo ra gánh nặng cho Tăng chúng một cách khéo léo, vì mục đích giáo huấn các vị tỳ-kheo-ni cần được giáo huấn bằng lời khuyên của trưởng lão Nandaka. Do đó, ngài đã nói “Và điều này”, v.v... Diễn ra theo thứ tự, đó là phiên; ngài nói là tuần tự – “theo phiên, có nghĩa là theo lượt”. Của vị ấy, có nghĩa là của trưởng lão Nandaka. Đã cho người khác nói về việc mình không có cơ hội. Họ khuyên dạy theo phiên, có nghĩa là các vị tỳ-kheo-ni có khả năng khuyên dạy, khuyên dạy theo lượt. Đây là việc khuyên dạy theo phiên. Tâm trở nên nhất tâm, trở nên trong sạch với sự kính trọng và tôn kính đã được thành tựu từ các vị thầy đời trước, do sự yêu mến dựa vào đời sống tại gia.

โคตมีติ มหาปชาปติโคตมี. เสฏฺฐิสฺสาติ พาราณสิเสฏฺฐิโน.

Gotamī, có nghĩa là Mahāpajāpatī Gotamī. Của vị trưởng giả, có nghĩa là của vị trưởng giả ở Bārāṇasī.

เตติ ปจฺเจกพุทฺเธ. กึ นุ โขติ ปุจฺฉิ จิรตรกาลํ ปุญฺญกิริยาย ปริภาวิตสนฺตานตาย, ปจฺเจกพุทฺเธสุ จ คารวพหุมานตาย. ทุคฺคเตหิปิ สกฺกา กาตุนฺติ ทุคฺคเตหิปิ ยถาวิภวํ กตา กุฏิ ตุมฺหากํ วสิตุํ สกฺกาติ ปุจฺฉิ.

Các vị ấy, có nghĩa là các vị Phật Độc Giác. Đã hỏi: “Vậy thì sao?” do tâm tánh đã được huân tập bởi việc làm phước trong một thời gian rất dài, và do sự kính trọng và tôn kính đối với các vị Phật Độc Giác. Có thể được làm bởi cả những người nghèo khó, có nghĩa là đã hỏi: “Cái am thất được làm bởi cả những người nghèo khó tùy theo khả năng, có thể để cho các ngài ở được không?”.

หตฺถกมฺมํ เทถาติ หตฺถกมฺมํ กตฺวา เทถาติ อตฺโถ. อานิสํสํ อาจิกฺขิตฺวาติ ‘‘ตาทิสานํ มเหสีนํ กตํ เวยฺยาวจฺจํ อมฺหากมฺปิ ทีฆรตฺตํ หิตาย โหติ. อาวาสทานญฺจ นาม มหปฺผลํ มหานิสํสํ นิพฺพตฺตฏฺฐาเน มหาสมฺปตฺติอาวหํ ภวิสฺสตี’’ติอาทินา อานิสํสํ อาจิกฺขิตฺวา. คาฬฺเหน โอวาเทน ตชฺเชตฺวาติ, ‘‘อิเมสุ นาม กโรนฺเตสุ ตฺวํ กสฺมา น กโรสิ, มม เชฏฺฐกทาสสฺส ภริยภาวํ น ชานาสิ. สพฺเพหิปิ กริยมานสฺส หตฺถกมฺมสฺส อกรเณ ตุยฺหํ อิทญฺจิทญฺจ ทุกฺขํ อาคมิสฺสตี’’ติ ภเยน ตชฺเชตฺวา. สตํ สตํ หุตฺวาติ สตํ สตํ ทาสปุตฺตา เอกชฺฌํ หุตฺวา เอกญฺจ เอกญฺจ กุฏึ กตฺวา อทาสิ. จงฺกมนาทิปริวารนฺติ จงฺกมนรตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานโภชนาทิปริวารฏฺฐานสหิตํ. ชคฺคิตฺวา อุปฏฺฐาเปตฺวา. วิสฺสชฺชาเปสีติ ปริจฺจชาเปสิ. ปริวตฺตาเปตฺวาติ เจตาเปตฺวา. ติจีวรานีติ สหสฺสคฺฆนิกานิ ติจีวรานิ กตฺวา อทาสิ. กาเลน กาลนฺติ กาเล กาเล, กิสฺมิญฺจิ กาเลติ อตฺโถ. รชฺเช ฐิตสฺสาติ สพฺพภูตูปการรชฺเช ฐิตสฺส.

Hãy cho công việc tay chân, có nghĩa là hãy làm công việc tay chân rồi cho. Sau khi giải thích về quả báu, có nghĩa là sau khi giải thích về quả báu bằng những lời như: “Việc phục vụ được làm cho các bậc đại sĩ như vậy cũng sẽ đem lại lợi ích cho chúng ta trong một thời gian dài. Và việc bố thí trú xứ quả thật có quả báu lớn, có lợi ích lớn, sẽ mang lại tài sản lớn lao ở nơi tái sanh”. Sau khi đe dọa bằng lời khuyên răn nghiêm khắc, có nghĩa là sau khi đe dọa bằng sự sợ hãi rằng: “Khi những người này đang làm, tại sao ngươi lại không làm? Ngươi không biết thân phận là vợ của người nô lệ trưởng của ta sao? Nếu không làm công việc tay chân mà tất cả mọi người đều đang làm, nỗi khổ này và nỗi khổ kia sẽ đến với ngươi”. Sau khi tập hợp từng trăm người, có nghĩa là từng trăm người con của nô lệ tập hợp lại với nhau, đã làm mỗi người một am thất rồi dâng cúng. Cùng với các vật phụ thuộc như nơi kinh hành, v.v..., có nghĩa là cùng với nơi kinh hành, nơi ở ban đêm, nơi ở ban ngày, nơi ăn uống và các nơi phụ thuộc khác. Sau khi chăm sóc, sau khi hầu hạ. Đã khiến cho từ bỏ, có nghĩa là đã khiến cho xả ly. Sau khi cho đổi, có nghĩa là sau khi cho mua. Ba y, có nghĩa là đã làm ba y trị giá một ngàn rồi dâng cúng. Theo thời gian, có nghĩa là vào mỗi thời điểm, vào một thời điểm nào đó. Của người đang ở trong vương quốc, có nghĩa là của người đang ở trong vương quốc giúp đỡ tất cả chúng sanh.

นนฺทกตฺเถโรปีติ ตทา เชฏฺฐกทาโส เอตรหิ นนฺทกตฺเถโร ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. เชฏฺฐกทาสิธีตา …เป… อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐิตาติ มหาปชาปติโคตมึ สนฺธาย วทติ. อยมายสฺมา นนฺทโกติ อยเมว สมุทาคมโต อายสฺมา นนฺทกตฺเถโร. เอตาว ตา ภิกฺขุนิโยติ เอตาวตา สมุทาคมโต ปญฺจสตา ภิกฺขุนิโย.

Cả trưởng lão Nandaka, có nghĩa là lúc đó là người nô lệ trưởng, bây giờ là trưởng lão Nandaka, đã xuất gia và đắc quả A-la-hán. Con gái của người nô lệ trưởng... đã được đặt vào vị trí hoàng hậu chánh cung, có nghĩa là nói về Mahāpajāpatī Gotamī. Vị tôn giả Nandaka này, có nghĩa là chính là vị tôn giả trưởng lão Nandaka này theo như câu chuyện. Các vị tỳ-kheo-ni này, có nghĩa là chính là năm trăm vị tỳ-kheo-ni này theo như câu chuyện.

๓๙๙. เหตุนาติ [Pg.426] ญาเยน อวิปรีตปฏิปตฺติยา. ปุพฺพภาคา หิ ปุริมา ปุริมา ปฏิปทา ปจฺฉิมาย การณํ. ยาถาวสรสโต ทิฏฺฐนฺติ ยถาภูตสภาวโต ปจฺจกฺขํ วิย.

399. Bằng nhân, có nghĩa là bằng phương pháp, bằng sự thực hành không sai lạc. Quả vậy, các phần trước, tức là các pháp hành trước trước, là nhân cho pháp hành sau. Được thấy theo đúng cơ hội, có nghĩa là như là trực nhận theo đúng thực tánh.

๔๐๑. ตํ สภาวํ ตํสภาวนฺติ ตสฺสา เวทนาย ปจฺจยภาเวน อนุรูปํ.

401. Trạng thái đó, bản chất đó, có nghĩa là phù hợp với bản chất là duyên của thọ ấy.

๔๐๓. ปฐมตรํเยว อนิจฺจาติ ตสฺสาปิ ฉายาย อนิจฺจภาโว ปฐมตรํเยว สิทฺโธ. น หิ กทาจิ อนิจฺจํ นิสฺสาย ปวตฺตํ กิญฺจิ นิจฺจํ นาม อตฺถีติ.

403. Trước hết là vô thường, do đó, tính chất vô thường của cái bóng của nó cũng được thành tựu trước hết. Vì rằng, không có bất cứ cái gì được gọi là thường hằng đã sanh khởi do nương tựa vào cái vô thường.

๔๐๔. อนุปหนิตฺวาติ อวินาเสตฺวา. กถํ ปน มํสกายํ จมฺมกายญฺจ อวินาเสตฺวา อิตเรสํ กนฺตนํ โหตีติ พฺยติเรกมุเขน ทสฺเสตุํ, ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. จมฺมํ อลฺลิยาเปนฺโตติ จมฺเม ลคฺคาเปนฺโต จมฺมปฏิพทฺธํ กโรนฺโต. จมฺมํ พทฺธํ กตฺวาติ วิวรกาเล น ผาเลนฺโต จมฺมพทฺเธ กตฺวา. เอวํ อกตฺวาติ เอวํ มํสจมฺมกายานํ วินาสนํ อกตฺวา, วิลิมํสาทิวิกนฺตเนน อญฺญมญฺญํ วิเวเจตฺวา. ตตฺถ วิลิมํสนฺติ จมฺมนิสฺสิตมํสํ, ปฏิจฺฉนฺนกิโลมกนฺติ จ วทนฺติ. นฺหารูติ สุขุมนฺหารุ. พนฺธนนฺติ จมฺมมํสานํ สมฺพนฺธํ. เตนาห – ‘‘สพฺพจมฺเม ลคฺควิลิปนมํสเมวา’’ติ. อนฺตรกิเลสเมวาติ อนฺตเร จิตฺเต ชาตตฺตา สตฺตสนฺตานนฺโตคธตาย อพฺภนฺตรภูตกิเลสเมว.

404. Anupahanitvā có nghĩa là không hủy hoại. Nhưng làm thế nào lại có sự cắt xén các phần khác mà không hủy hoại thân thịt và thân da? Để chỉ rõ điều này theo phương pháp đối lập, lời nói bắt đầu bằng ‘tatthā’ đã được nói đến. Cammaṃ alliyāpento có nghĩa là làm cho dính vào da, làm cho liên hệ với da. Cammaṃ baddhaṃ katvā có nghĩa là không làm rách ra trong lúc mở, sau khi đã làm cho dính liền với da. Evaṃ akatvā có nghĩa là không làm sự hủy hoại thân thịt và thân da như vậy, sau khi đã phân chia lẫn nhau bằng cách cắt xén thịt bám dính v.v... Ở đây, vilimaṃsa là thịt nương tựa nơi da, và cũng được gọi là paṭicchannakilomaka (màng bọc). Nhāru là gân nhỏ. Bandhana là sự liên kết của da và thịt. Do đó, ngài đã nói: ‘chính là tất cả thịt bám dính đã được trét lên da’. Antarakilesameva có nghĩa là chính phiền não bên trong, do sanh khởi ở tâm bên trong, do được bao gồm trong dòng tương tục của chúng sanh, nên là phiền não thuộc nội tâm.

๔๐๕. ตชฺชํ วายามนฺติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ ปุริเสน กุฐารินา เฉชฺชํ ฉินฺทิเต เฉชฺชฏฺฐานสฺส สลฺลกฺขณํ อิจฺฉิตพฺพํ, ตสฺส ปฏิฆาตภาโว อิจฺฉิตพฺโพ, กายปริฬาหาภาโว อิจฺฉิตพฺโพ, ตสฺส อวฏฺฐานํ อิจฺฉิตพฺพํ, กิจฺจนฺตเร อชฺฌุเปกฺขณํ อิจฺฉิตพฺพํ, เอวํ ปญฺญาย กิเลเส ฉินฺทนฺตสฺส โยคิโน วีริยพเลน สทฺธึ สติ-ปีติ-ปสฺสทฺธิ-สมาธิ-อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคํ อิจฺฉิตพฺพนฺติ อาห – ‘‘เอวํ น วินา ฉหิ…เป… สกฺโกตี’’ติ.

405. Tajjaṃ vāyāmaṃ nên được hiểu là sự khéo léo. Thật vậy, khi người đàn ông dùng rìu để chặt vật cần chặt, sự ghi nhận nơi cần chặt là điều được mong muốn, trạng thái không va chạm của nó là điều được mong muốn, trạng thái không mệt mỏi của thân là điều được mong muốn, sự đứng vững của nó là điều được mong muốn, sự xả bỏ đối với công việc khác là điều được mong muốn. Tương tự như vậy, đối với vị hành giả đang chặt đứt các phiền não bằng trí tuệ, cùng với sức mạnh của tinh tấn, niệm, hỷ, khinh an, định, và xả giác chi là điều được mong muốn. Do đó, ngài đã nói: ‘Như vậy, không thể ... nếu không có sáu (pháp)...’

๔๐๗. เตน การเณนาติ เยน ตาสํ ภิกฺขุนีนํ สา ธมฺมเทสนา สปฺปายา, อาเสวนมนฺทตาย ปน อชฺฌาสเยน ปริปุณฺณสงฺกปฺปา น ชาตาเยว; ปุน ตถา เทสนาย สติ อาเสวนพลวตาย ปริปุณฺณสงฺกปฺปา ภวิสฺสนฺติ; เตน การเณน ตฺวมฺปิ ตา ภิกฺขุนิโย เตเนว โอวาเทน โอวเทยฺยาสีติ.

407. Tena kāraṇena có nghĩa là: Vì lý do mà bài pháp thoại ấy là thích hợp cho các vị tỳ-khưu-ni ấy, nhưng do sự thực hành yếu ớt nên ý nguyện của họ đã không được viên mãn; khi bài pháp được thuyết lại như vậy, do sự thực hành mạnh mẽ, ý nguyện của họ sẽ được viên mãn; vì lý do ấy, chính ngài cũng nên khuyên dạy các vị tỳ-khưu-ni ấy bằng chính lời khuyên dạy ấy.

๔๑๕. สพฺพปจฺฉิมิกาติ [Pg.427] สพฺพาสํ กนิฏฺฐา โสตาปนฺนา, อนริยา ตตฺถ กาจิ นตฺถีติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘เสสา ปน…เป… ขีณาสวา จา’’ติ. ยทิ เอวนฺติ อขีณาสวาปิ ตาทิสา ภิกฺขุนี อตฺถิ. เอวํ สติ สุกฺขวิปสฺสกภาเวนปิ สติ ขีณาสวภาเว อริยสฺส วินเย อปริปุณฺณสงฺกปฺปาวาติ อธิปฺปาเยน โจเทติ, ‘‘กถํ ปริปุณฺณสงฺกปฺปา’’ติ? อิตโร อชฺฌาสยปาริปูริยาติ การณํ วตฺวา, ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทินา ตมตฺถํ วิวรติ. อชฺฌาสยปาริปูริยาติ ตตฺถ อธิปฺปายปาริปูริยา, น สพฺพโส คุณปาริปูริยาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘กทา นุ โข’’ติอาทิ. เอเตน ปาทกชฺฌานสมฺมสิตชฺฌานานํ วิสทิสตาย ปุคฺคลสฺส วิปสฺสนากาเล ปวตฺตอชฺฌาสยวเสน อริยมคฺเค โพชฺฌงฺคมคฺคงฺคฌานงฺคานํ วิเสสตาติ อยมตฺโถ ทีปิโตติ เวทิตพฺโพ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

415. Sabbapacchimikā có nghĩa là vị thấp nhất trong tất cả là bậc Dự lưu, ý nghĩa là không có vị nào là phàm nhân ở đấy. Do đó, ngài đã nói: ‘Còn các vị còn lại ... là bậc lậu tận.’ Yadi evaṃ có nghĩa là cũng có vị tỳ-khưu-ni như vậy chưa phải là bậc lậu tận. Khi là như vậy, với ý định rằng: ‘Dù là bậc lậu tận do thuần quán, ý nguyện vẫn chưa viên mãn trong giới luật của bậc Thánh,’ vị ấy chất vấn: ‘Làm thế nào ý nguyện được viên mãn?’ Vị kia, sau khi nói lý do là ‘sự viên mãn của ý hướng,’ đã giải thích ý nghĩa ấy bằng đoạn bắt đầu với ‘yassa hī.’ Ajjhāsayapāripūriyā có nghĩa là sự viên mãn của ý định ở đây, không phải là sự viên mãn của tất cả các phẩm chất, đây là ý nghĩa. Do đó, ngài đã nói: ‘Khi nào...’ v.v... Qua điều này, cần phải hiểu rằng ý nghĩa này đã được chỉ ra: do sự khác biệt của thiền nền tảng và thiền được thẩm sát, có sự đặc biệt trong các giác chi, đạo chi, và thiền chi trong Thánh đạo, tùy theo ý hướng đã khởi lên vào lúc thực hành minh sát của cá nhân. Phần còn lại thì dễ hiểu.

นนฺทโกวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong bài chú giải kinh Nandakovāda đã hoàn tất.

๕. ราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Giáo giới La-hầu-la.

๔๑๖. วิมุตฺตึ ปริปาเจนฺตีติ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติภูตํ อรหตฺตํ สพฺพโส ปาเจนฺติ สาเธนฺติ นิพฺพาเปนฺตีติ วิมุตฺติปริปาจนียา. ธมฺมาติ การณธมฺมา. เตนาห – ‘‘วิสุทฺธิการณวเสนา’’ติ, อรหตฺตสงฺขาตาย วิสุทฺธิยา สมฺปาทนวเสนาติ อตฺโถ. สทฺธินฺทฺริยาทโย วิสุชฺฌมานา มคฺคปฏิปาฏิยาว สพฺพโส อสฺสทฺธิยาทีหิ จิตฺตํ วิโมเจนฺตา อคฺคผลวิมุตฺตึ สมฺปาเทนฺติ. เตสํ ปน วิสุทฺธิ พาลปริวชฺชเนน ปณฺฑิตปยิรุปาสเนน ปสาทาวหธมฺมปจฺจเวกฺขณาย จ โหติ. ตโต อิธ ปนฺนรส ธมฺมา อธิปฺเปตาติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิมาห.

416. Vimuttiṃ paripācenti có nghĩa là làm cho chín muồi, thành tựu, thực hiện quả A-la-hán, vốn là sự giải thoát do sự lắng dịu của các phiền não; do đó, (các pháp ấy) là những pháp làm cho giải thoát được chín muồi. Dhammā là các pháp nhân. Do đó, ngài đã nói: ‘theo cách là nhân của sự thanh tịnh,’ có nghĩa là theo cách thành tựu sự thanh tịnh được gọi là quả A-la-hán. Tín quyền v.v... khi được thanh lọc theo tuần tự của đạo, hoàn toàn giải thoát tâm khỏi sự vô tín v.v... và thành tựu sự giải thoát của quả vị cao nhất. Nhưng sự thanh tịnh của chúng có được là do tránh xa kẻ ngu, thân cận bậc trí, và do sự quán xét các pháp mang lại niềm tin. Do đó, để chỉ ra rằng mười lăm pháp được đề cập ở đây, ngài đã nói: ‘Điều này đã được nói...’ v.v...

ตตฺถ อสฺสทฺเธ ปุคฺคเลติ สทฺธารหิเต ปุคฺคเล. เต หิ นิสฺสาย น กทาจิ สทฺธา สมฺภวติ, เตสํ ปน ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเนน อญฺญทตฺถุ อสทฺธิยเมว วฑฺฒติ, ตสฺมา เต ปฏิภยมคฺโค วิย ทูรโต วชฺเชตพฺพา. อสฺสทฺธิยนฺติ จ สทฺธาย ปฏิปกฺขภูตา อสทฺเธยฺยวตฺถุสฺมึ อธิมุจฺจนากาเรน ปวตฺตา สํกิเลสธมฺมา เวทิตพฺพา. สทฺเธ ปุคฺคเลติ สทฺธาสมฺปนฺเน ปุคฺคเล. เต หิ นิสฺสาย สทฺเธยฺยวตฺถุสฺมึ อนุปฺปนฺนา อุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺนา ภิยฺโยภาวํ เวปุลฺลํ อาปชฺชติ. สทฺเธยฺยวตฺถูติ จ พุทฺธาทีนิ รตนานิ กมฺมกมฺมผลานิ จ. เสวโตติ ลพฺภมานํ สทฺธาสมฺปทํ อุปฺปาเทตุํ วฑฺเฒตุญฺจ นิเสวโต. เสสปทานิ ตสฺเสว เววจนานิ. อถ วา เสวโต อุปสงฺกมโต. ภชโต เตสํ ปฏิปตฺติยํ ภตฺตึ กุพฺพโต. ปยิรุปาสโตติ เตสํ โอวาทานุสาสนิกรณวเสน อุปฏฺฐหโต. ปสาทนียสุตฺตนฺตา นาม พุทฺธาทิคุณปฏิสํยุตฺตา ปสาทาวหา สมฺปสาทนียสุตฺตาทโย. เต หิ ปจฺจเวกฺขโต พุทฺธาทีสุ อนุปฺปนฺนา ปสนฺนา อุปชฺชติ, อุปฺปนฺนา ภิยฺโยภาวํ เวปุลฺลํ [Pg.428] อาปชฺชติ. อิเมหิ ตีหากาเรหีติ อิเมหิ ยถาวุตฺเตหิ ตีหิ การเณหิ. ปฏิปกฺขทูรีภาวโต ปจฺเจกํ สูปหารโต จ อาเสวนํ ภาวนํ ลภนฺติ. สทฺธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ มคฺคผลาวหภาเวน อจฺฉติ วิสุทฺธึ ปาปุณาติ. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Ở đây, ‘hạng người không có đức tin’ có nghĩa là hạng người thiếu vắng đức tin. Thật vậy, do nương tựa vào những người ấy, đức tin không bao giờ có thể sanh khởi. Trái lại, do việc rơi vào sự bắt chước theo quan điểm của họ, chỉ có sự vô tín là tăng trưởng. Vì thế, họ nên được tránh xa giống như con đường nguy hiểm. Và ‘sự vô tín’ nên được hiểu là các pháp phiền não, là đối nghịch của đức tin, diễn tiến theo cách thức tin tưởng vào đối tượng không đáng tin. ‘Hạng người có đức tin’ có nghĩa là hạng người có đầy đủ đức tin. Thật vậy, do nương tựa vào những người ấy, đức tin chưa sanh sẽ sanh khởi đối với đối tượng đáng tin, đức tin đã sanh sẽ đi đến sự dồi dào, sung mãn. Và ‘đối tượng đáng tin’ là các Tam Bảo gồm đức Phật v.v..., và nghiệp cùng quả của nghiệp. ‘Thân cận’ có nghĩa là do thường xuyên lui tới để làm sanh khởi và tăng trưởng tín tài đang được thành tựu. Các từ còn lại là đồng nghĩa của từ ấy. Hoặc là, ‘thân cận’ có nghĩa là do đến gần. ‘Giao du’ có nghĩa là do thực hiện sự tôn kính đối với sự thực hành của họ. ‘Hầu cận’ có nghĩa là do phụng sự bằng cách thực hiện lời giáo huấn và chỉ dạy của họ. ‘Các kinh điển làm phát sanh tịnh tín’ là các kinh như Sampasādanīyasutta v.v..., có liên quan đến các ân đức của đức Phật v.v..., và mang lại sự tịnh tín. Thật vậy, do quán xét các kinh ấy, sự tịnh tín chưa sanh sẽ sanh khởi đối với đức Phật v.v..., sự tịnh tín đã sanh sẽ đi đến sự dồi dào, sung mãn. ‘Bởi ba phương cách này’ có nghĩa là bởi ba nguyên nhân đã được nói đến như trên. Do sự loại trừ các pháp đối nghịch và do sự hỗ trợ tốt đẹp của mỗi pháp, sự thực hành và sự tu tập được thành tựu. ‘Tín quyền được thanh tịnh’ có nghĩa là đạt đến sự trong sạch, đi đến sự thanh tịnh do mang lại đạo và quả. Theo phương pháp này, ý nghĩa cũng nên được hiểu ở các từ còn lại.

อยํ ปน วิเสโส – กุสีเตติ อลเส สมฺมาปฏิปตฺติยํ นิกฺขิตฺตธุเร. อารทฺธวีริเยติ ปคฺคหิตวีริเย สมฺมาปฏิปนฺเน. สมฺมปฺปธาเนติ อนุปฺปนฺนานํ อกุสลานํ อนุปฺปาทนาทิวเสน ปวตฺเต จตฺตาโร อุปายปฺปธาเน. ปจฺจเวกฺขโต ปฏิปตฺตึ อเวกฺขโต. เต หิ ปจฺจเวกฺขโต ลีนํ อภิภวิตฺวา สมฺมเทว อารมฺภธาตุอาทิ อนุปฺปนฺนานํ วิธินา สติสมฺปทาย อุปฺปาทาย ภิยฺโยภาวาย สํวตฺตติ. อสมาหิเต ภนฺตมิคภนฺตโคณสปฺปฏิภาเค วิพฺภนฺตจิตฺเต. สมาหิเต อุปจารสมาธินา อปฺปนาสมาธินา จ สมฺมเทว สมาหิตจิตฺเต. ฌานวิโมกฺเขติ สวิตกฺกสวิจาราทิฌานานิ ปฐมาทิวิโมกฺเข จ. เตสญฺหิ ปจฺจเวกฺขณา อุปรูปริ อจฺจนฺตเมว สมาธานาย สํวตฺตติ. ทุปฺปญฺเญติ นิปฺปญฺเญ, อริยธมฺมสฺส อุคฺคหปริปุจฺฉาสวนสมฺมสนาภาเวน สพฺพโส ปญฺญารหิเต จ. ปญฺญวนฺเตติ วิปสฺสนาปญฺญาย เจว มคฺคปญฺญาย จ สมนฺนาคเต. คมฺภีรญาณจริยนฺติ คมฺภีรํ ขนฺธายตนธาตุสจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิเภทํ ญาณสฺส จริตพฺพฏฺฐานํ, ยตฺถ วา คมฺภีรญาณสฺส จริยํ ปวตฺตติ. ตตฺถ หิ ปจฺจเวกฺขณา สมฺโมหํ วิธมติ, อนุปฺปนฺนาย ปญฺญาย อุปฺปาทาย ภิยฺโยภาวาย สํวตฺตติ. สุตฺตนฺตกฺขนฺเธติ สุตฺตสมูเห.

Tuy nhiên, đây là sự khác biệt: ‘Người lười biếng’ có nghĩa là người biếng nhác, người đã từ bỏ trách nhiệm trong sự thực hành chân chánh. ‘Người tinh tấn’ có nghĩa là người đã nỗ lực tinh tấn, người thực hành chân chánh. ‘Chánh cần’ có nghĩa là bốn sự tinh cần đúng đắn diễn tiến theo cách thức không làm sanh khởi các pháp bất thiện chưa sanh v.v... ‘Do quán xét’ có nghĩa là do xem xét sự thực hành. Thật vậy, do quán xét các pháp ấy, sau khi chế ngự sự giải đãi, yếu tố khởi sự tinh tấn v.v... một cách chân chánh, theo phương pháp, sẽ đưa đến sự sanh khởi và sự dồi dào của niệm tài chưa sanh. ‘Người không định tĩnh’ có nghĩa là người có tâm tán loạn, tương tự như con nai đi lang thang, con bò đi lang thang. ‘Người định tĩnh’ có nghĩa là người có tâm được định tĩnh một cách chân chánh bằng cận định và an chỉ định. ‘Các thiền và các giải thoát’ có nghĩa là các thiền có tầm có tứ v.v..., và các giải thoát thứ nhất v.v... Thật vậy, sự quán xét các pháp ấy sẽ đưa đến sự định tĩnh hoàn toàn ở các tầng cao hơn và cao hơn nữa. ‘Người liệt tuệ’ có nghĩa là người không có trí tuệ, và người hoàn toàn thiếu vắng trí tuệ do không có sự học hỏi, hỏi han, lắng nghe, và xem xét Thánh pháp. ‘Người có trí tuệ’ có nghĩa là người có đầy đủ tuệ minh sát và tuệ đạo. ‘Hành xứ của trí tuệ thâm sâu’ có nghĩa là nơi hành hoạt của trí tuệ, là sự thâm sâu, có sự phân biệt về uẩn, xứ, giới, đế, duyên khởi v.v..., hoặc là nơi mà sự thực hành của trí tuệ thâm sâu diễn tiến. Thật vậy, ở đó, sự quán xét sẽ phá tan si mê, sẽ đưa đến sự sanh khởi và sự dồi dào của trí tuệ chưa sanh. ‘Các uẩn kinh’ có nghĩa là các tập hợp kinh.

ปุพฺเพ สทฺธินฺทฺริยาทีนํ วิสุทฺธิการณานิ, ‘‘วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา’’ติ วุตฺตานีติ อิธ สทฺธาทิเก อญฺเญ จ ธมฺเม ทสฺเสนฺโต, ‘‘อปเรปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สทฺธาทีนํ วิมุตฺติปริปาจนียตา ทสฺสิตา เอว, อนิจฺจสญฺญาทีนํ [Pg.429] ปน วิมุตฺติปริปาจนียตาย วตฺตพฺพเมว นตฺถิ วิปสฺสนาภาวโต. เตนาห – ‘‘อิเม ปญฺจ นิพฺเพธภาคิยา สญฺญา’’ติ. กลฺยาณมิตฺตตาทโยติ กลฺยาณมิตฺตตา สีลสํวโร อภิสลฺเลขกถา วีริยารมฺโภ นิพฺเพธิกา ปญฺญา อิเม กลฺยาณมิตฺตตาทโย ปญฺจ ธมฺมา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน ‘‘เมฆิยสุตฺตสํวณฺณนายํ’’ (อุทา. อฏฺฐ. ๓๑) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. โลกํ โวโลเกนฺตสฺสาติ พุทฺธเวเนยฺยสตฺตโลกํ พุทฺธจกฺขุนา วิเสสโต โอโลเกนฺตสฺส.

Trước đây, các nguyên nhân thanh tịnh của tín quyền v.v... đã được nói là “các pháp làm cho giải thoát được thuần thục,” vì vậy ở đây, khi trình bày về các pháp khác như tín v.v..., ngài đã nói “cũng có các pháp khác” v.v... Ở đó, tính chất làm cho giải thoát được thuần thục của tín v.v... đã được trình bày. Tuy nhiên, về tính chất làm cho giải thoát được thuần thục của vô thường tưởng v.v..., không cần phải nói gì cả, vì chúng là minh sát. Do đó, ngài đã nói: “Năm tưởng thuộc phần thâm nhập này.” ‘Thân hữu thiện v.v...’ là năm pháp này: thân hữu thiện, sự thu thúc trong giới, câu chuyện về sự khắc khổ, sự khởi sự tinh tấn, trí tuệ thâm nhập. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong bài chú giải Meghiyasutta. ‘Khi ngài nhìn vào thế gian’ có nghĩa là khi ngài nhìn vào thế gian chúng sanh có thể được đức Phật giáo hóa một cách đặc biệt bằng Phật nhãn.

๔๑๙. อายสฺมโต ราหุลสฺส อินฺทฺริยานํ ปริปกฺกตฺตา สทฺธึ ปฏฺฐปิตปตฺถนา เทวตา อุทิกฺขมานา ติฏฺฐนฺติ, – ‘‘กทา นุ โข อุตฺตริ อาสวานํ ขเย วิเนสฺสตี’’ติ. ยทา ปน สตฺถา เอวํ ปริวิตกฺเกสิ, ตาวเทว สมานชฺฌาสยตาย สพฺพกาลํ ตงฺขณํ อาคเมนฺติโย ตา เทวตาโย ตํ สมวายํ ทิสฺวา เอกสฺมึ อนฺธวนสฺมึเยว สนฺนิปติตา. อุปาลิสฺส คหปติโน ทีฆนขปริพฺพาชกสฺส จตุสจฺจธมฺเมสุ ทสฺสนกิจฺเจน ปวตฺโต โสตาปตฺติมคฺโคติ เตสุ สุตฺเตสุ (ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๒.๓๐) ปฐมมคฺโค ‘‘ธมฺมจกฺขุ’’นฺติ วุตฺโต, ตสฺส ทสฺสนตฺถสฺส สาติสยตฺตา, พฺรหฺมายุโน ปน ผลญาณานิ เหฏฺฐิมานิ ตีณิ สาติสยานีติ พฺรหฺมายุสุตฺเต(ม. นิ. ๒.๓๘๓ อาทโย) ตีณิ ผลานิ ‘‘ธมฺมจกฺขุ’’นฺติ วุตฺตานิ. อิทํ ปเนตฺถ อายสฺมโต ราหุลสฺส มคฺคญาณํ ผลญาณญฺจ ทสฺสนตฺโถ สาติสโย, ตาหิ จ เทวตาหิ ยํ ญาณํ อธิคตํ, ตํ สาติสยเมวาติ วุตฺตํ – ‘‘อิมสฺมึ สุตฺเต จตฺตาโร มคฺคา, จตฺตาริ จ ผลานิ ธมฺมจกฺขุนฺติ เวทิตพฺพานี’’ติ. กึ ปน สาวกานํ สจฺจาภิสมยญาเณ อตฺถิ โกจิ วิเสโสติ? อาม อตฺถิ. โส จ โข ปุพฺพภาเค วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาย ปวตฺติยาการวิเสเสน ลเภยฺย กาจิ วิเสสมตฺตา. สฺวายมตฺโถ อภิธมฺเม ‘‘โน จ โข ยถา ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺสา’’ติ สทฺธาวิมุตฺตโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส กิเลสปฺปหานํ ปติ วิเสสกิตฺตเนน ทีเปตพฺโพ. กึ ปน อายสฺมา ราหุโล วิย ตา เทวตา สพฺพา เอกจิตฺตา ปเคว จตฺตาริ ผลานิ อธิคณฺหึสูติ? โนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถ หี’’ติอาทิมาห. กิตฺตกา ปน ตา เทวตาติ อาห ‘‘ตาสญฺจ ปนา’’ติอาทิ.

419. Do các căn của trưởng lão Rāhula đã thuần thục, các vị chư thiên đã cùng nhau thiết lập lời nguyện ước đang đứng trông chờ: “Khi nào trưởng lão sẽ huấn luyện (tâm) để đoạn tận các lậu hoặc cao hơn?”. Và khi đức Thế Tôn đã suy xét như vậy, ngay lúc ấy do có cùng khuynh hướng, các vị chư thiên ấy luôn luôn chờ đợi khoảnh khắc ấy, sau khi thấy được sự hội họp ấy đã tụ tập lại ở chính khu rừng Andhavana. Trong các bài kinh ấy (Paṭi. Ma. Aṭṭha. 2.2.30), đạo đầu tiên được gọi là “pháp nhãn” vì đã khởi lên với phận sự thấy rõ các pháp Tứ Đế của gia chủ Upāli và của du sĩ Dīghanakha, do ý nghĩa thấy rõ của đạo ấy là vượt trội. Còn trong kinh Brahmāyu (Ma. Ni. 2.383 ff), ba quả (đầu) được gọi là “pháp nhãn” vì ba trí tuệ về quả thấp hơn của Bà-la-môn Brahmāyu là vượt trội. Ở đây, trong trường hợp này, ý nghĩa thấy rõ của đạo tuệ và quả tuệ của trưởng lão Rāhula là vượt trội. Và trí tuệ nào đã được các vị chư thiên ấy chứng đắc, trí tuệ ấy cũng chính là vượt trội, vì thế đã được nói rằng: “Trong bài kinh này, bốn đạo và bốn quả nên được hiểu là pháp nhãn”. Nhưng phải chăng có sự khác biệt nào đó trong trí tuệ liễu ngộ chân lý của các vị thinh văn? Vâng, có. Và sự khác biệt nào đó có thể có được do sự khác biệt trong cách thức khởi lên của tuệ quán xuất khởi ở giai đoạn trước. Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ trong tạng Abhidhamma bằng việc tuyên bố sự khác biệt liên quan đến việc đoạn trừ phiền não của vị Đạt đến Tri kiến so với vị Tín giải thoát (qua câu) “nhưng không giống như của vị Đạt đến Tri kiến”. Nhưng phải chăng tất cả các vị chư thiên ấy, giống như trưởng lão Rāhula, với cùng một tâm đã chứng đắc bốn quả từ trước? Để chỉ ra rằng “không phải vậy”, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “tattha hi”. Và có bao nhiêu vị chư thiên ấy? Ngài nói câu bắt đầu bằng “tāsañca panā”.

ราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu của bài chú giải kinh Giáo giới Rāhula đã chấm dứt.

๖. ฉฉกฺกสุตฺตวณฺณนา

6. Chú giải kinh Sáu Sáu

๔๒๐. อาทิมฺหิ [Pg.430] กลฺยาณนฺติ อาทิโกฏฺฐาเส กลฺยาณํ เอตสฺสาติ วา อาทิกลฺยาโณ, ตํ อาทิกลฺยาณํ, อาทิกลฺยาณภาโว จ โทสวิคเมน อิจฺฉิตพฺโพ. ยญฺหิ สพฺพโส วิคตโทสํ, ตํ ปริปุณฺณคุณเมว โหตีติ ‘‘นิทฺโทส’’นฺติ วุตฺตํ. กตฺวาติ จ ปทํ, ‘‘กลฺยาณํ กตฺวา ภทฺทกํ กตฺวา’’ติ ปุริมปททฺวเยนปิ โยเชตพฺพํ. เทสนากาโร หิ อิธ กลฺยาณสทฺเทน คหิโต. เตเนวาห – ‘‘เทเสตพฺพธมฺมสฺส กลฺยาณตา ทสฺสิตา โหตี’’ติ, ทุติเย ปน อตฺถวิกปฺเป เทเสตพฺพธมฺมสฺส กลฺยาณตา มุขฺเยเนว กถิตา อิตรสฺส อตฺถาปตฺติโต. มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อยญฺจ เทสนาย โถมนา พุทฺธานํ อาจิณฺณสมาจิณฺณาวาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อิติ ภควา อริยวํส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ธมฺมคฺคหณมฺปิ เทสนาย โถมนา เอวาติ ‘‘นวหิ ปเทหี’’ติ วุตฺตํ.

420. (Câu) “Tốt đẹp ở phần đầu” (ādi kalyāṇaṃ) có nghĩa là tốt đẹp ở phần đầu tiên, hoặc (giáo pháp) này có phần đầu tốt đẹp, nên là tốt đẹp ở phần đầu. Và trạng thái tốt đẹp ở phần đầu nên được mong muốn qua sự vắng mặt của lỗi lầm. Bởi vì điều gì hoàn toàn không có lỗi lầm, điều ấy chỉ có phẩm chất trọn vẹn, nên được gọi là “không có lỗi lầm” (niddosaṃ). Và từ “sau khi làm” (katvā) cũng nên được kết hợp với hai từ trước đó là “sau khi làm điều tốt đẹp, sau khi làm điều thiện lành”. Vì ở đây, cách thức thuyết giảng được hiểu bằng từ “tốt đẹp”. Do đó, ngài đã nói: “Tính chất tốt đẹp của giáo pháp cần được thuyết giảng đã được chỉ ra”. Tuy nhiên, trong cách giải thích thứ hai, tính chất tốt đẹp của giáo pháp cần được thuyết giảng được nói đến một cách trực tiếp, còn (tính chất tốt đẹp của) điều kia (là cách thức thuyết giảng) thì có được do suy luận. Đối với (các câu) “tốt đẹp ở phần giữa, tốt đẹp ở phần cuối”, phương pháp này cũng tương tự. Và để chỉ ra rằng lời tán thán bài thuyết giảng này là điều thường xuyên thực hành của các đức Phật, câu bắt đầu bằng “như vậy, đức Thế Tôn (thuyết về) dòng dõi bậc Thánh” đã được nói đến. Việc dùng từ “giáo pháp” cũng chính là lời tán thán bài thuyết giảng, vì thế câu “với chín पद” đã được nói đến.

เวทนา ยาถาวโต ชานนํ, ตญฺจ มคฺคกิจฺจํ, ตสฺส อุปาโย วิปสฺสนาติอาห – ‘‘สหวิปสฺสเนน มคฺเคน ชานิตพฺพานี’’ติ. ปริญฺญาภิสมยาทิกิจฺเจน นิพฺพตฺติยา อสมฺโมหโต จ ปฏิวิชฺฌิตพฺโพ. เตภูมกจิตฺตเมว กถิตํ สมฺมสนฏฺฐานสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เอส นโย ธมฺมายตนาทีสุปิ. ธมฺมายตนสฺส วา อายตนภาวโต พหิทฺธาคหณํ, น สพฺพโส อนชฺฌตฺตภาวโต. วิปากเวทนาปจฺจยา ชวนกฺขเณ อุปฺปนฺนตณฺหาติ ฉตฺตึสวิปากเวทนํ นิสฺสาย เอวํ อสฺสาเทนฺตี อนุภเวยฺยนฺติ อกุสลชวนกฺขณโต อุปฺปนฺนตณฺหา.

Việc biết rõ các thọ đúng như thật, và đó là phận sự của đạo, phương tiện để đạt được điều đó là tuệ quán, vì thế ngài đã nói: “(Các thọ) cần được biết rõ bằng đạo cùng với tuệ quán”. (Pháp) cần được thâm nhập do sự thành tựu phận sự liễu tri, liễu ngộ, v.v., và do không có sự si mê. Chỉ có tâm ba cõi được nói đến, vì đó là đối tượng được nhắm đến của sự quán xét. Phương pháp này cũng áp dụng cho pháp xứ, v.v. Hoặc việc xem pháp xứ là bên ngoài là do bản chất của nó là một xứ, chứ không phải hoàn toàn do bản chất không phải nội tại của nó. (Câu) “tham ái sanh khởi trong sát-na tốc hành do thọ quả làm duyên” có nghĩa là tham ái sanh khởi từ sát-na tốc hành bất thiện, nương vào ba mươi sáu loại thọ quả mà thưởng thức và trải nghiệm như vậy.

๔๒๒. ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธีติ ยถานุสนฺธิอาทีนํ อสมฺภวโตติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. เหฏฺฐาติ วิญฺญาณผสฺสเวทนาตณฺหานํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาทสฺสเนน จกฺขายตนาทีนํ รูปายตนาทีนญฺจ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตา ทีปิตา อปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ปจฺจยาภาวโต, ยญฺจ ปจฺจยายตฺตวุตฺติกํ, ตํ อนิจฺจํ อุปฺปาทสมฺภวโต, ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตาติ ขนฺธปญฺจเก จ ฉนฺนํ ฉกฺกานํ วเสน ฆนวินิพฺโภคกรเณน อตฺถโต อนตฺตลกฺขณํ วิภาวิตํ. น สรูปโตติ สรูปโตปิ ตํ วิภาเวตุกาโม เตเนว ฉฉกฺกานํ วเสน ฆนวินิพฺโภคนเยน พฺยติเรกโต จ อนฺวยโต จ ทสฺเสนฺโต ภควา – ‘‘จกฺขุ อตฺตาติ โย วเทยฺยา’’ติอาทิมาหาติ ยถานุสนฺธิกาว [Pg.431] เทสนา วิภาวิตา. เตนาห ‘‘เหฏฺฐา กถิตานํ หี’’ติอาทิ. เหฏฺฐา ปน ฉนฺนํ ฉกฺกานํ วเสน วินิพฺโภคทสฺสนมตฺตํ, น อนตฺตลกฺขณํ วิภาวิตํ, อิธ ปน สรูปโต อนตฺตลกฺขณํ วิภาวิตนฺติ อธิปฺปาเยน อนุสนฺธนฺตรภาวโชตนา. ยทิปิ อนตฺตภาโว นาม จตูสุปิ สจฺเจสุ ลพฺภเตว, สพฺเพปิ หิ ธมฺมา อนตฺตา, อิเม ปเนตฺถ ทฺเวปิ นยา สมฺมสนวเสน ปวตฺตาติ วุตฺตํ – ‘‘ทฺวินฺนํ สจฺจานํ อนตฺตภาวทสฺสนตฺถ’’นฺติ. น อุปปชฺชตีติ อุปปตฺติสงฺขาตยุตฺติยา น สเมตีติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘น ยุชฺชตี’’ติ. อตฺตวาทินา – ‘‘นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต’’ติ อภิมโต, จกฺขุญฺจ อุปฺปาทวนฺตตาย อนิจฺจํ, ยํ ปจฺจยายตฺถวุตฺติตา, ตสฺมา ‘‘จกฺขุ อตฺตาติ โย วเทยฺย, ตํ น อุปปชฺชตี’’ติอาทิ. สกฺกายวตฺถุ จกฺขุ อนตฺตา อนิจฺจภาวโต เสยฺยถาปิ ฆโฏ, จกฺขุํ อนิจฺจํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติภาวโต เสยฺยถาปิ ฆโฏ, จกฺขุ ปจฺจยายตฺตวุตฺติ อุปฺปาทาทิสมฺภวโต เสยฺยถาปิ ฆโฏ. วิคจฺฉตีติ ภงฺคุปฺปตฺติยา สภาวาวิคเมน วิคจฺฉติ. เตนาห ‘‘นิรุชฺฌตี’’ติ.

422. Câu ‘Sự liên kết riêng biệt’ được nói với chủ ý rằng các sự liên kết theo thứ tự v.v... là không thể có. ‘Ở phần dưới’ có nghĩa là: Bằng cách cho thấy sự hiện hữu tùy thuộc vào duyên của thức, xúc, thọ, ái, tính chất hiện hữu tùy thuộc vào duyên của nhãn xứ v.v... và sắc xứ v.v... đã được chỉ rõ, vì cái không do duyên sanh thì không có duyên. Và cái gì có sự hiện hữu tùy thuộc vào duyên, cái ấy là vô thường vì có sự sanh khởi; cái gì vô thường, cái ấy là khổ; cái gì khổ, cái ấy là vô ngã. Như vậy, trong năm uẩn, đặc tính vô ngã đã được làm sáng tỏ về mặt ý nghĩa bằng cách phân tích khối đặc theo sáu nhóm sáu. ‘Không phải về phương diện tự thể’ có nghĩa là: Mong muốn làm sáng tỏ điều ấy cả về phương diện tự thể, Đức Thế Tôn, bằng chính phương pháp phân tích khối đặc theo sáu nhóm sáu, đã trình bày cả về phương diện dị biệt lẫn đồng nhất, và đã nói: ‘Người nào nói rằng con mắt là tự ngã’ v.v... Như vậy, bài thuyết giảng đã được làm sáng tỏ đúng theo sự liên kết. Do đó, ngài nói: ‘Vì của những điều đã được nói ở phần dưới’ v.v... Tuy nhiên, ở phần dưới chỉ là sự trình bày về việc phân tích theo sáu nhóm sáu, chứ đặc tính vô ngã chưa được làm sáng tỏ. Còn ở đây, đặc tính vô ngã được làm sáng tỏ về phương diện tự thể, với chủ ý làm nổi bật sự khác biệt trong mối liên kết. Mặc dù trạng thái vô ngã được tìm thấy trong cả bốn Thánh đế, vì tất cả các pháp đều là vô ngã, nhưng ở đây cả hai phương pháp này đều diễn tiến theo cách quán xét, nên được nói là: ‘nhằm mục đích cho thấy trạng thái vô ngã của hai Thánh đế.’ ‘Không thích hợp’ có nghĩa là không tương ứng với lý lẽ được gọi là sự thích hợp, ý nghĩa ở đây là như vậy, nên ngài nói: ‘không hợp lý.’ Đối với người chủ trương tự ngã, nó được cho là ‘thường hằng, bền vững, vĩnh cửu,’ còn con mắt thì vô thường vì có sự sanh khởi, và có sự hiện hữu tùy thuộc vào duyên. Do đó, (đã nói): ‘Người nào nói rằng con mắt là tự ngã, điều ấy không thích hợp’ v.v... Đối tượng của thân kiến là con mắt là vô ngã vì là vô thường, cũng giống như cái bình. Con mắt là vô thường vì có sự hiện hữu tùy thuộc vào duyên, cũng giống như cái bình. Con mắt có sự hiện hữu tùy thuộc vào duyên vì có sự sanh khởi v.v..., cũng giống như cái bình. ‘Nó biến mất’ có nghĩa là nó biến mất do sự hoại diệt sanh khởi, do sự mất đi của tự tánh. Do đó, ngài nói: ‘nó diệt.’

๔๒๔. ยสฺมา กิเลสวฏฺฏมูลกํ กมฺมวฏฺฏํ, กมฺมวฏฺฏมูลกญฺจ วิปากวฏฺฏํ. กิเลสุปฺปตฺติ จ ตณฺหาทิคฺคาหปุพฺพิกา, ตสฺมา ‘‘ติณฺณํ วา คาหานํ วเสน วฏฺฏํ ทสฺเสตุ’’นฺติ อาห. ยสฺมา ปน ตณฺหาปกฺขิกา ธมฺมา สมุทยสจฺจํ, จกฺขาทโย ทุกฺขสจฺจํ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วฏฺฏํ ทสฺเสตุ’’นฺติ. ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหาว เวทิตพฺพา สกฺกายคามินิปฏิปทาย อธิปฺเปตตฺตา. ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา คหณเมเวตฺถ อนุปสฺสนาติ อาห – ‘‘คาหตฺตยวเสน ปสฺสตี’’ติ.

424. Bởi vì nghiệp luân có phiền não luân làm gốc rễ, và dị thục luân có nghiệp luân làm gốc rễ. Và sự sanh khởi của phiền não có sự chấp thủ ái v.v... đi trước, do đó ngài nói: ‘để trình bày vòng luân hồi theo ba cách chấp thủ.’ Lại nữa, bởi vì các pháp thuộc phe ái là Tập đế, con mắt v.v... là Khổ đế, do đó được nói: ‘để trình bày vòng luân hồi theo hai Thánh đế.’ Chính sự chấp thủ ái, mạn, và kiến cần được hiểu, vì chúng được nhắm đến bởi con đường đưa đến thân kiến. Chính sự nắm giữ (với ý niệm) ‘Cái này là của tôi’ v.v... ở đây là sự tùy quán, nên ngài nói: ‘thấy theo ba cách chấp thủ.’

ติณฺณํ คาหานํ ปฏิปกฺขวเสนาติ ตณฺหาทิคฺคาหปฏิปกฺขภูตานํ ทุกฺขานิจฺจานตฺตานุปสฺสนานํ วเสน, ตาหิ วา ติณฺณํ คาหานํ ปฏิปกฺขวเสน วินิเวฐนวเสน อนุปฺปาทนวเสนาติ อตฺโถ. ปฏิปกฺขวเสน วิวฏฺฏํ ทสฺเสตุนฺติ โยชนา. สกฺกายนิโรธคามินี ปฏิปทาติ เอตฺถ นิโรธธมฺโม สรูเปเนว ทสฺสิโตติ อาห – ‘‘นิโรโธ…เป… ทสฺเสตุ’’นฺติ. ปฏิเสธวจนานีติ ปฏิกฺเขปวจนานิ.

Câu ‘Theo cách đối trị ba sự chấp thủ’ có nghĩa là theo các pháp tùy quán khổ, vô thường, vô ngã, là những pháp đối trị sự chấp thủ ái v.v...; hoặc ý nghĩa là, nhờ chúng, theo cách đối trị ba sự chấp thủ, theo cách gỡ bỏ, theo cách không cho sanh khởi. Cú pháp là: ‘để trình bày sự thoát khỏi luân hồi theo cách đối trị.’ Trong câu ‘Con đường đưa đến sự diệt tận của thân kiến,’ pháp diệt được trình bày bằng chính tự thể của nó, nên ngài nói: ‘để trình bày… sự diệt.’ ‘Những lời phủ định’ là những lời bác bỏ.

๔๒๕. ตณฺหาทีนํ อนุปาทิยนวจนานิ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสเนว วุตฺตานิ ตณฺหาทิฏฺฐีนํเยว อภินนฺทนาทิวเสน ปวตฺติสพฺภาวโต. อปฺปหีนตฺโถ อนุสยตฺโถติ [Pg.432] อาห – ‘‘อนุเสตีติ อปฺปหีโน โหตี’’ติ อริยมคฺเคน หิ อปฺปหีโน ถามคโต ราคาทิกิเลโส อนุสโย การณลาเภ สติ อุปฺปชฺชนารหภาวโต. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. วฏฺฏทุกฺขกิเลสทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส เจว กิเลสทุกฺขสฺส จ. สอุปาทิเสสนิพฺพานญฺหิ กิเลสทุกฺขสฺส อนฺตกรณํ, อนุปาทิเสสนิพฺพานํ วฏฺฏทุกฺขสฺส.

425. Những lời nói về việc không chấp thủ ái v.v... được nói theo năng lực của ái và kiến, vì chính ái và kiến có sự hiện hữu diễn tiến theo cách hoan hỷ v.v... Ý nghĩa của tùy miên là ý nghĩa chưa được đoạn trừ, nên ngài nói: ‘“nó ngủ ngầm” có nghĩa là “nó chưa được đoạn trừ”.’ Vì phiền não tham v.v... chưa được đoạn trừ bởi Thánh đạo, đã trở nên mạnh mẽ, là tùy miên, do có khả năng sanh khởi khi có được nhân duyên. Điều cần nói ở đây đã được nói ở phần dưới. ‘Của khổ luân hồi và khổ phiền não’ là của khổ luân hồi và của khổ phiền não. Vì Hữu dư y Niết-bàn là sự chấm dứt khổ phiền não, Vô dư y Niết-bàn là sự chấm dứt khổ luân hồi.

๔๒๖. เตสนฺติ อนุสยานํ. ปฏิกฺเขปวเสนาติ ปชหนวเสน, อปฺปวตฺติกรณวเสนาติ อตฺโถ. อวิชฺชํ ปชหิตฺวาติ อนวเสสโต อวิชฺชํ อปฺปวตฺติธมฺมตํ อาปาเทตฺวา. กามํ เหฏฺฐิมมคฺคญาณมฺปิ อวิชฺชาปหายินี วิชฺชา เอว, ตํ ปน ญาณํ อวิชฺชาย อนวเสสปฺปหายกํ น โหติ, อคฺคมคฺคญาเณ ปน อุปฺปนฺเน อวิชฺชาย เลโสปิ นาวสิสฺสตีติ ตเทว อวิชฺชาย ปหายกนฺติ อาห – ‘‘อรหตฺตมคฺควิชฺชํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ.

426. ‘Của chúng’ là của các tùy miên. ‘Theo cách bác bỏ’ là theo cách từ bỏ, ý nghĩa là theo cách làm cho không diễn tiến. ‘Sau khi đã từ bỏ vô minh’ là sau khi đã khiến cho vô minh có trạng thái không diễn tiến một cách không còn dư sót. Thật vậy, trí của đạo thấp hơn cũng chính là minh đoạn trừ vô minh, nhưng trí ấy không phải là thứ đoạn trừ vô minh không còn dư sót. Nhưng khi trí của đạo cao nhất sanh khởi, một chút vô minh cũng không còn sót lại, nên chính nó là thứ đoạn trừ vô minh, do đó ngài nói: ‘sau khi đã làm sanh khởi minh của A-la-hán đạo.’

๔๒๗. สยเมว ตถาคเต อตฺตโน พุทฺธานุภาเวน เทเสนฺเต สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตาติ อนจฺฉริยเมตํ, อถ กึ อจฺฉริยนฺติ อาห ‘‘อิม’’นฺติอาทิ. กเถนฺเตปีติ เอตฺถ อิติสทฺโท ปการตฺโถ, อิมินาว ปกาเรนาติ อตฺโถ. ปตฺตา เอวาติ สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา เอวาติ โยชนา. เอตมฺปิ อนจฺฉริยํ, สตฺถุ สมฺมุขา สาวกา สมุทาคมา มหาภิญฺญา ปภินฺนปฏิสมฺภิทา ตถา ตถา สปฺปาฏิหาริยํ ธมฺมํ เทเสนฺตีติ. เตนาห – ‘‘มหาภิญฺญปฺปตฺตา หิ เต สาวกา’’ติ.

427. Việc sáu mươi vị tỳ khưu đắc A-la-hán quả trong khi chính Đức Như Lai đang thuyết giảng bằng Phật lực của mình, điều này không có gì đáng kinh ngạc. Vậy điều gì đáng kinh ngạc? Ngài nói: ‘điều này’ v.v... Trong câu ‘ngay cả khi đang nói,’ từ ‘iti’ ở đây có nghĩa là cách thức, ý nghĩa là ‘bằng chính cách thức này.’ Cú pháp là: ‘đã đắc quả’ có nghĩa là sáu mươi vị tỳ khưu đã thực sự đắc A-la-hán quả. Điều này cũng không có gì đáng kinh ngạc, vì các vị thinh văn, những người đã đạt được đại thần thông, đã chứng đắc các tuệ phân tích, thuyết giảng pháp một cách kỳ diệu như vậy trước mặt Bậc Đạo Sư. Do đó, ngài nói: ‘Vì các vị thinh văn ấy đã đạt được đại thần thông.’

มหามณฺฑเปติ โลหปาสาทสฺส ปุรโต เอว มหาภิกฺขุสนฺนิปาโต ชาโตติ เตสํ ปโหนกวเสน กเต มหติ สาณิมณฺฑเปติ วทนฺติ. เตสุปิ ฐาเนสูติ เตสุ ยถาวุตฺตมหามณฺฑปาทีสุ ฐาเนสุ. มหาเถโร อตฺถีติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. เทวตฺเถรสฺส คุเณ สุตฺวา ปสนฺนมานโส มหาเถโร, ตถาปิ วตฺถสมฺปตฺติยา ปสีทิตฺวา ‘‘ตฺวํ ปน นฺหาเปหี’’ติ อาห.

Mahāmaṇḍapeti (trong đại giảng đường) là do đại hội chúng tỳ khưu đã sanh khởi ngay phía trước Lâu đài bằng đồng, nên người ta nói rằng (đại hội đã diễn ra) trong đại giảng đường bằng vải được làm ra tùy theo sức chứa của chư vị ấy. Tesupi ṭhānesūti (cũng trong những trú xứ ấy) là trong những trú xứ như là đại giảng đường đã được nói đến. Nên liên kết bằng cách đem đến từ Mahāthero atthi (vị Đại Trưởng lão có mặt). Vị Đại Trưởng lão có tâm ý hoan hỷ sau khi nghe được các đức hạnh của Trưởng lão Deva, tuy vậy, do hoan hỷ về sự thành tựu của vật dụng nên đã nói rằng: “Vậy thì chính ngươi hãy tắm rửa (cho vị ấy).”

เหฏฺฐาปาสาเทติ จ กลฺยาณิยมหาวิหาเร อุโปสถาคาเร เหฏฺฐาปาสาเท เอกทา อุปริปาสาเท เอกทา, กเถสีติ. จูฬนาคสฺส ตถา มหตี ปริสา เทวตานุภาเวน อภิญฺญาปาทนํ อโหสีติ เกจิ[Pg.433]. เถโร ปน มหิทฺธิโก อโหสิ, ตสฺมา ตาว มหตึ ปริสํ อภิญฺญาเปสีติ อปเร.

Và heṭṭhāpāsāde (ở tầng dưới của lâu đài) là (ngài đã thuyết) một lần ở tầng dưới của lâu đài, một lần ở tầng trên của lâu đài, trong lễ đường Uposatha ở đại tự viện Kalyāṇī. Một số vị nói rằng: “Đối với (Trưởng lão) Cūḷanāga, hội chúng đông đảo như thế đã có sự chứng đắc thắng trí là do oai lực của chư thiên.” Các vị khác lại nói rằng: “Vị Trưởng lão quả là bậc có đại thần lực, vì thế ngài đã làm cho hội chúng đông đảo dường ấy chứng đắc thắng trí.”

ตโต ตโตติ ตสฺสํ ตสฺสํ ทิสายํ. เอโกวาติ เอกจฺโจ เอว, น พหุโส, กติปยาว ปุถุชฺชนา อเหสุนฺติ อตฺโถ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว.

Tato tato (từ nơi này nơi kia) là từ phương hướng này, phương hướng kia. Ekovāti (chỉ một) là chỉ một người nào đó, không phải nhiều người; ý nghĩa là chỉ có một vài vị phàm phu. Phần còn lại thì dễ hiểu do theo phương pháp đã được nói ở dưới.

ฉฉกฺกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa sâu kín trong Chú giải kinh Sáu Sáu đã hoàn tất.

๗. มหาสฬายตนิกสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải kinh Đại Sáu Xứ

๔๒๘. มหนฺตานิ สฬายตนานิ อธิกิจฺจ ปวตฺตตฺตา มหาสฬายตนิกํ, มหนฺตตา จ เตสํ มหนฺตํ โลกสนฺนิวาสํ อภิพฺยาเปตฺวา ฐิตตฺตา อโยนิโส คยฺหมานานํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตนโต, โยนิโส คยฺหมานานํ มหโต อตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตนโต จ ทฏฺฐพฺพา. โชตกนฺติ โพธกํ.

428. (Kinh) được gọi là Đại Sáu Xứ là do được tiến hành liên quan đến sáu xứ to lớn. Và tính chất to lớn của các pháp ấy nên được hiểu là do đã đứng vững sau khi đã thẩm thấu vào thế giới cư trú to lớn, là do khi được nắm giữ một cách không như lý sẽ đưa đến sự bất lợi to lớn, và là do khi được nắm giữ một cách như lý sẽ đưa đến lợi ích, sự tốt đẹp, và sự an lạc to lớn. Jotakanti (sự soi sáng) là sự làm cho giác ngộ.

๔๒๙. สิขาปฺปตฺตาย วิปสฺสนาย ชานนมฺปิ ยถาภูตชานนเมว มคฺเคน ชานนสฺส อาสนฺนการณภาวโตติ อาห – ‘‘สหวิปสฺสเนน มคฺเคน อชานนฺโต’’ติ. วุฑฺฒึ คจฺฉนฺตีติ ปจฺจยสโมธาเนน ภวโยนิคติฐิติสตฺตาวาสปาฬิยา อปราปรํ ปริวุทฺธึ คจฺฉนฺติ. เอวํภูตา ปคุณภาวมาปาทิตา สมถวิปสฺสนาธมฺมา วิย สุฏฺฐุตรํ วสีภาวํ ปาปิตา ฌานาภิญฺญา วิย จ วสีภูตา หุตฺวา อุปรูปริ พฺรูเหนฺตีติ อาห – ‘‘วสีภาวํ คจฺฉนฺตี’’ติ. ตถา หิ เต กทาจิ ภวปตฺถนาย อนุปฺปาทิตายปิ อปฺปหีนภาเวเนวสฺสา ติฏฺฐนฺติ. อกุสลา ธมฺมาว เยภุยฺเยน ทสฺสนายตเนน วินาสทสฺสนโต ปวตฺตนฺติ ปริวฑฺฒนฺติ จ. ปญฺจทฺวาริกทรถาติ ปญฺจทฺวาริกชวนสหคตา อกุสลทรถา. เอวํ มโนทฺวาริกทรถา เวทิตพฺพา. สนฺตาปาติ ทรเถหิ พลวนฺโต สมฺปยุตฺตธมฺมานํ นิสฺสยสฺส จ สนฺตาปนกรา. ปริฬาหาติ ตโตปิ พลวตรา เตสํเยว ปริทหนกรา.

429. Sự hiểu biết bằng tuệ quán đã đạt đến đỉnh điểm cũng chính là sự hiểu biết đúng như thật do là nhân gần của sự hiểu biết bằng đạo, vì thế ngài đã nói: “sahavipassanena maggena ajānanto (không biết bằng đạo cùng với tuệ quán).” Vuḍḍhiṃ gacchanti (chúng tăng trưởng) là chúng tăng trưởng lần lượt do sự hội đủ của các duyên theo bản văn Pāli về hữu, thai sanh, thú, thức trú, và chúng sanh trú. Đã trở thành như vậy, giống như các pháp chỉ và quán đã được dẫn đến trạng thái thuần thục, và giống như các thiền và thắng trí đã được dẫn đến trạng thái thuần thục một cách tốt đẹp hơn, sau khi đã trở nên thuần thục, chúng phát triển càng lúc càng cao hơn, vì thế ngài đã nói: “vasībhāvaṃ gacchanti (chúng đi đến trạng thái thuần thục).” Thật vậy, đôi khi các pháp ấy vẫn tồn tại đối với người ấy trong trạng thái chưa được đoạn trừ, ngay cả khi sự mong cầu về hữu chưa được sanh khởi. Phần lớn, chính các pháp bất thiện tiến hành và tăng trưởng do sự thấy biết sự hoại diệt bằng nhãn xứ. Pañcadvārikadarathāti (sự phiền muộn ở năm môn) là sự phiền muộn bất thiện đi kèm với tốc hành tâm ở năm môn. Sự phiền muộn ở ý môn cũng nên được hiểu như vậy. Santāpāti (những sự thiêu đốt) là những pháp mạnh hơn các sự phiền muộn, là tác nhân thiêu đốt đối với các pháp tương ưng và đối với vật nương của chúng. Pariḷāhāti (những sự thiêu nóng) là những pháp còn mạnh hơn các pháp ấy, là tác nhân thiêu nóng của chính các pháp ấy.

๔๓๐. ปญฺจทฺวาริกสุขํ, น กายปฺปสาทสนฺนิสฺสิตสุขเมว. มโนทฺวาริกสุขนฺติ มโนทฺวาริกจิตฺตสนฺนิสฺสิตสุขํ, น ยํ กิญฺจิ เจตสิกสุขํ ตสฺส กายิกสุขคฺคหเณเนว [Pg.434] คหิตตฺตา. ปญฺจทฺวาริกชวเนน สมาปชฺชนํ วา วุฏฺฐานํ วา นตฺถีติ อิทํ มโนทฺวาริกชวเนน ตสฺส สมฺภวํ ทสฺเสตุํ, มคฺคสฺส วเสน วุตฺตํ, น ปน ตปฺปสงฺคสงฺกานิวตฺตนตฺถํ. วิญฺญตฺติมตฺตมฺปิ ชเนตุํ อสมตฺถํ สมาปชฺชนสฺส กถํ ปจฺจโย โหติ, พุทฺธานํ ปน ภควนฺตานํ โหตีติ เจ? ตถาปิ ตสฺส อาสนฺนฏฺฐาเน ปญฺจทฺวาริกจิตฺตปฺปวตฺติยา อสมฺภโว เอว ตาทิสสฺส ปุพฺพาโภคสฺส ตสฺมึ กาเล อสมฺภวโต. เอเตเนว ยา เกสญฺจิ อริยธมฺเม อโกวิทานํ ฆฏสภาวาทีสุ พุทฺธิตุลฺยการิตาปตฺติโจทนา; สา ปฏิกฺขิตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา ตํตํปุริมาโภควเสน เตน เตน ปญฺจทฺวาริกาภินิยตมโนวิญฺญาณสฺส ปรโต ปวตฺตมานมโนวิญฺญาเณน ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ วณฺณสณฺฐานาทิวิเสสสฺส วินิจฺฉินิตพฺพโต. อุปฺปนฺนมตฺตกเมว โหตีติ ปญฺจทฺวาริกชวนํ ตาทิสํ กิญฺจิ อตฺถนิจฺฉยกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ, เกวลํ อุปฺปนฺนมตฺตเมว โหติ. อยนฺติ ‘‘อาทีนวานุปสฺสิโน’’ติอาทินา วุตฺตา.

430. (Đó là) lạc ở năm môn, không phải chỉ là lạc nương vào thân tịnh sắc. Manodvārikasukhanti (lạc ở ý môn) là lạc nương vào tâm ở ý môn, không phải là sở hữu tâm lạc bất kỳ nào, do sở hữu tâm lạc ấy đã được bao gồm bởi sự nắm giữ lạc thuộc về thân. Không có sự nhập thiền hoặc sự xuất thiền bằng tốc hành tâm ở năm môn, điều này được nói theo phương diện của đạo để cho thấy sự có thể của việc ấy bằng tốc hành tâm ở ý môn, chứ không phải để ngăn ngừa sự nghi ngờ về sự liên quan đến việc ấy. Nếu có câu hỏi rằng: “Pháp không có khả năng sanh ra dù chỉ là biểu tri làm sao là duyên cho sự nhập thiền được? Tuy nhiên, đối với các đức Phật, các đấng Thế Tôn thì có được.” Dầu vậy, sự diễn tiến của tâm ở năm môn ở trú xứ gần với pháp ấy là điều không thể có, do sự không thể có của sự hướng tâm sơ khởi như thế vào lúc ấy. Nên hiểu rằng chính do điều này mà sự kết tội về lỗi hành động tương đương với trí tuệ ở nơi các tự tánh của cái bình v.v... của một số người không thông thạo về Thánh pháp đã bị bác bỏ, do sự quyết định về các đặc điểm của màu sắc, hình dáng v.v... ở trong đối tượng này hay đối tượng kia phải được thực hiện bằng ý thức diễn tiến sau đó đối với ý thức đã được hướng đến ở năm môn này hay năm môn kia, theo phương diện của sự hướng tâm trước đó này hay trước đó kia. Uppannamattakameva hoti (chỉ là đã được sanh khởi) là tốc hành tâm ở năm môn không thể thực hiện được phận sự quyết định ý nghĩa nào đó như vậy, chỉ là đã được sanh khởi mà thôi. Ayanti (điều này) là điều đã được nói đến qua câu “ādīnavānupassino (vị tùy quán sự nguy hại)” v.v...

๔๓๑. กุสลจิตฺต…เป… ภูตสฺสาติ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาสหคตกุสลจิตฺตสฺส สมฺปยุตฺตเจโตสุขสมงฺคีภูตสฺส. ปุพฺพสุทฺธิกาติ มคฺคุปฺปตฺติโต, วิปสฺสนารมฺภโตปิ วา ปุพฺเพว สุทฺธา. เตนาห – ‘‘อาทิโต ปฏฺฐาย ปริสุทฺธาว โหนฺตี’’ติ. สพฺพตฺถกการาปกงฺคานีติ สีลวิโสธนสฺส จิตฺตสมาธานสฺส วิปสฺสนาภิโยคสฺส มคฺเคน ปหาตพฺพกิเลสปหานสฺสาติ สพฺพสฺสปิ มคฺคสมฺภารกิจฺจสฺส การาปกงฺคานิ. อฏฺฐงฺคิโก วาติ ปฐมชฺฌานิโก วา อฏฺฐงฺคิโก, ทุติยชฺฌานิโก วา สตฺตงฺคิโก โหติ.

431. Kusalacitta… pe… bhūtassāti (của người đã trở thành… tâm thiện) là của người đã hội đủ tâm lạc tương ưng với tâm thiện đi kèm với tuệ quán hướng đến sự xuất khởi. Pubbasuddhikāti (sự thanh tịnh trước) là đã thanh tịnh ngay cả trước khi đạo sanh khởi, hoặc từ lúc bắt đầu tuệ quán. Do đó, ngài đã nói: “ādito paṭṭhāya parisuddhāva honti (các pháp ấy vốn đã thanh tịnh ngay từ ban đầu).” Sabbatthakakārāpakaṅgānīti (các chi phần tác thành cho tất cả) là các chi phần tác thành cho toàn bộ phận sự tích lũy các điều kiện cho đạo, tức là sự trong sạch của giới, sự định tĩnh của tâm, sự thực hành tuệ quán, và sự đoạn trừ các phiền não cần được đoạn trừ bằng đạo. Aṭṭhaṅgiko vāti (hoặc có tám chi) là hoặc sơ thiền có tám chi, hoặc nhị thiền có bảy chi.

อิมเมว สุตฺตปเทสํ คเหตฺวาติ, ‘‘ยา ตถาภูตสฺส ทิฏฺฐี’’ติอาทินา สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ ปญฺจนฺนํเยว ตสฺมึ ฐาเน คหิตตฺตา โลกุตฺตรมคฺโค ปญฺจงฺคิโกติ วทติ. โสติ ตถา วทนฺโต วิตณฺฑวาที. อนนฺตรวจเนเนวาติ, ‘‘ยา ตถาภูตสฺส ทิฏฺฐี’’ติอาทิวจนสฺส, ‘‘เอวมสฺสาย’’นฺติอาทินา อนนฺตรวจเนน. ปฏิเสธิตพฺโพติ ปฏิกฺขิปิตพฺโพ. ‘‘อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ หิ อิทํ วจนํ อริยมคฺคสฺส ปญฺจงฺคิกภาวํ อุชุกเมว ปฏิกฺขิปติ. ยทิ เอวํ ‘‘ยา ตถาภูตสฺส ทิฏฺฐี’’ติอาทินา ตตฺถ ปญฺจนฺนํ เอว องฺคานํ คหณํ กิมตฺถิยนฺติ อาห ‘‘อุตฺตริ จา’’ติอาทิ. สมฺมาวาจํ ภาเวติ อริยมคฺคสมงฺคี. เตนาห ‘‘มิจฺฉาวาจํ ปชหตี’’ติ. ยสฺมิญฺหิ [Pg.435] ขเณ สมฺมาวาจา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉติ, ตสฺมึเยว มิจฺฉาวาจา ปชหียตีติ. สเหว วิรติยา ปูเรนฺติ สมุจฺเฉทวิรติยา วินา ทุกฺขปริญฺญาทีนํ อสมฺภวโต. อาทิโต ปฏฺฐาย ปริสุทฺธาเนว วฏฺฏนฺติ ปริสุทฺเธ สีเล ปติฏฺฐิตสฺเสว ภาวนาย อิชฺฌนโต. ยถาวุตฺตมตฺถํ คนฺถนฺตเรนปิ สมตฺเถตุํ, ‘‘สุภทฺทสุตฺเตปิ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อเนเกสุ สุตฺตสเตสุ อฏฺฐงฺคิโกว มคฺโค อาคโต, น ปญฺจงฺคิโกติ อธิปฺปาโย.

Bằng cách chỉ nắm lấy đoạn kinh này, nghĩa là: Do ở nơi ấy chỉ có năm chi phần là chánh kiến v.v... được đề cập đến qua (câu) ‘tri kiến của vị như thế’ v.v..., nên người ấy nói rằng Thánh đạo Siêu thế có năm chi. Người ấy, người nói như vậy, là một người ngụy biện. Bằng lời nói ngay sau đó, tức là bằng lời nói ngay sau lời ‘tri kiến của vị như thế’ v.v... là (câu) ‘như vậy, đối với vị ấy’ v.v... Cần được phủ định, tức là cần được bác bỏ. Vì lời nói ‘Thánh đạo Tám ngành’ này bác bỏ một cách trực tiếp tình trạng năm chi của Thánh đạo. Nếu vậy, việc đề cập đến chỉ năm chi ở đó qua (câu) ‘tri kiến của vị như thế’ v.v... là vì mục đích gì? (Để trả lời,) ngài nói ‘hơn nữa’ v.v... Vị thành tựu Thánh đạo tu tập chánh ngữ. Do đó, ngài nói ‘vị ấy từ bỏ tà ngữ’. Vì trong khoảnh khắc nào chánh ngữ đạt đến sự viên mãn của việc tu tập, thì ngay trong khoảnh khắc ấy tà ngữ được từ bỏ. (Các chi phần) được làm cho viên mãn cùng với sự chế ngự, bởi vì không có sự chế ngự bằng cách đoạn tuyệt thì không thể có sự liễu tri khổ v.v... Ngay từ đầu, (các chi phần) đã vận hành một cách trong sạch, vì việc tu tập chỉ thành tựu đối với người đã an trú trong giới trong sạch. Để chứng minh ý nghĩa đã được nói bằng một bản văn khác, (câu) ‘và trong kinh Subhadda cũng vậy’ v.v... đã được nói đến. Ý nghĩa là: trong nhiều trăm bài kinh, đạo có tám ngành đã được đề cập, chứ không phải năm ngành.

สมฺมาสติ มคฺคกฺขเณ กายานุปสฺสนาทิจตุกิจฺจสาธิกา โหตีติ ตํ จตุพฺพิธํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต, ‘‘มคฺคสมฺปยุตฺตาว จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ อาห. น จตุมคฺคสมฺปยุตฺตตาวเสน. เอส นโย สมฺมปฺปธานาทีสุปิ. อญฺญมญฺญานติวตฺตมานา ยุคนทฺธา ยุตฺตา วิย อริยมคฺคยุคนทฺธา อญฺญมญฺญํ ปฏิพทฺธาติ ยุคนทฺธา. เตนาห – ‘‘เอกกฺขณิกยุคนนฺธา’’ติ อริยมคฺคกฺขเณ เอว หิ สมถวิปสฺสนา เอกกฺขณิกา หุตฺวา สมธุรํ วตฺตนฺติ. เตเนวาห ‘‘เอเต หี’’ติอาทิ. อญฺญสฺมึ ขเณ สมาปตฺติ, อญฺญสฺมึ วิปสฺสนาติ อิทํ เตสํ ตตฺถ ตตฺถ กิจฺจโต อธิกภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, น อญฺญถา. น หิ ปญฺญารหิตา สมาปตฺติ, สมาธิรหิตา จ วิปสฺสนา อตฺถิ. อริยมคฺเค ปน เอกกฺขณิกา สมธุรตาย เอกรสภาเวนาติ อตฺโถ. ผลวิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว.

Chánh niệm trong khoảnh khắc đạo có khả năng thực hiện bốn phận sự là quán thân v.v..., do đó, khi trình bày điều ấy theo bốn phương diện, ngài nói: ‘bốn niệm xứ tương ưng với đạo’. Không phải theo cách tương ưng với bốn đạo. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho chánh cần v.v... Không vượt qua lẫn nhau, được gọi là song hành (yuganaddha), giống như được kết đôi (yutta). Thánh đạo song hành (ariyamaggayuganaddhā) có nghĩa là chúng ràng buộc lẫn nhau, nên gọi là song hành. Do đó, ngài nói: ‘song hành trong một khoảnh khắc’. Vì trong khoảnh khắc của Thánh đạo, chỉ và quán trở thành đồng một khoảnh khắc và vận hành một cách quân bình. Chính vì vậy, ngài nói ‘vì những pháp này’ v.v... (Câu) ‘trong một khoảnh khắc là định, trong một khoảnh khắc khác là quán’ này được nói với ý chỉ đến sự nổi trội của chúng về phận sự ở từng nơi, chứ không phải cách khác. Vì không có định mà không có tuệ, và không có quán mà không có định. Nhưng trong Thánh đạo, ý nghĩa là (chúng) đồng một khoảnh khắc, có sự quân bình, và có cùng một bản chất. Quả giải thoát, tức là A-la-hán quả giải thoát. Phần còn lại dễ hiểu vì theo phương pháp đã được nói ở dưới.

มหาสฬายตนิกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Đại Sáu Xứ đã hoàn tất.

๘. นครวินฺเทยฺยสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải kinh Nagaravindeyya

๔๓๕. สมวิสมํ จรนฺตีติ กายสมาทึ สมญฺเญว, กายวิสมาทึ วิสมญฺเญว จรนฺติ กโรนฺติ ปฏิปชฺชนฺติ. ตํ ปน สมวิสมํ อญฺญมญฺญํ วิรุทฺธตฺตา วิสทิสตฺตา น เอกสฺมึ กาเล สมฺภวตีติ อาห – ‘‘กาเลน สมํ กาเลน วิสม’’นฺติ. สมจริยมฺปิ หิ เอตนฺติ ปุพฺเพ สมจริยาย โชติตตฺตา วุตฺตํ.

435. (Các vị) thực hành đồng đều và không đồng đều, nghĩa là (các vị) thực hành, làm, tu tập thân hành đồng đều v.v... một cách đồng đều, và thân hành không đồng đều v.v... một cách không đồng đều. Nhưng vì sự đồng đều và không đồng đều ấy đối nghịch và khác biệt nhau, nên chúng không thể xảy ra trong cùng một thời điểm. Do đó, ngài nói: ‘có lúc đồng đều, có lúc không đồng đều’. (Câu) ‘đây cũng là sự thực hành đồng đều’ được nói đến vì sự thực hành đồng đều đã được làm sáng tỏ trước đó.

๔๓๗. อากโรนฺติ อธิปฺเปตมตฺถํ ญาเปนฺติ ปโพเธนฺตีติ อาการา, ญาปกการณนฺติ อาห – ‘‘เก อาการาติ กานิ การณานี’’ติ. อนุพุทฺธิโยติ [Pg.436] อนุมานญาณานิ. ตญฺหิ ยถาทิฏฺฐมตฺถํ ทิฏฺฐภาเวน อนฺเวติ อนุคจฺฉตีติ ‘‘อนฺวยา’’ติ วุจฺจติ. หริตติณจมฺปกวนาทิวเสนาติ หริตกมฺพลาทิสทิสติณาทิวเสน วิตฺถาริตกนกปฏาทิสทิวิกสิตจมฺปกวนาทิวเสน. อาทิสทฺเทน เจตฺถ กีจกเวณุสทฺทมธุรสผลาผลวเสน สทฺทรสานํ อตฺถิภาโว เวทิตพฺโพติ. จมฺปกวเสเนว ปน ผสฺสคนฺธานมฺปิ อตฺถิภาโว วุตฺโตติ. เตนาห – ‘‘รูปาทโย ปญฺจ กามคุณา อตฺถี’’ติ. ‘‘อิตฺถิรูปาทีนิ สนฺธาเยตํ กถิต’’นฺติ วตฺวา อินฺทฺริยพทฺธา วา โหนฺตุ รูปาทโย อนินฺทฺริยพทฺธา วา, สพฺเพปิ เจเต กิเลสุปฺปตฺตินิมิตฺตตาย กามคุณา เอวาติ โจทนํ สนฺธาย วิสภาคิตฺถิคตา รูปาทโย สวิเสสํ กิเลสุปฺปตฺตินิมิตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ตานิ หี’’ติอาทิมาห.

437. Chúng làm cho biết, chúng thông báo, chúng làm cho thức tỉnh ý nghĩa được nhắm đến, nên gọi là các dấu hiệu (ākārā); là những nguyên nhân làm cho biết. Do đó, ngài nói: ‘những dấu hiệu nào, tức là những nguyên nhân nào?’. Các tri kiến theo sau, tức là các tri kiến suy luận. Vì nó đi theo, nó bám sát ý nghĩa đã được thấy như là một sự kiện đã được thấy, nên được gọi là ‘sự đi theo’ (anvayā). Bằng cách (thấy) cỏ xanh, rừng hoa sứ v.v..., tức là bằng cách (thấy) cỏ v.v... giống như tấm thảm len màu xanh, và bằng cách (thấy) rừng hoa sứ nở rộ v.v... giống như tấm vải vàng được trải ra. Ở đây, bằng từ ‘v.v...’, sự hiện hữu của âm thanh và vị cần được hiểu qua tiếng sáo tre, các loại quả ngọt và không ngọt. Và sự hiện hữu của xúc và hương cũng được nói đến qua (ví dụ về) hoa sứ. Do đó, ngài nói: ‘có năm dục trưởng dưỡng là sắc v.v...’. Sau khi nói ‘điều này được nói với ý chỉ đến sắc của người nữ v.v...’, và để trả lời cho sự chất vấn rằng ‘dù sắc v.v... có liên quan đến các căn hay không liên quan đến các căn, tất cả chúng đều là dục trưởng dưỡng vì là nhân duyên cho phiền não sanh khởi’, và để chỉ ra rằng sắc v.v... thuộc về người nữ khác phái là nhân duyên đặc biệt cho phiền não sanh khởi, ngài đã nói ‘vì những điều ấy’ v.v...

ตตฺถ ตานีติ รูปาทีนิ. หิ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. เตน ยถาวุตฺตมตฺถํ สมตฺเถติ, ‘‘ยสฺมา ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา อิตฺถิรูปาทีนิ สนฺธาย เอตํ กถิต’’นฺติ. ปุริสสฺส จิตฺตนฺติ ปุริสสฺส จตุภูมกํ กุสลจิตฺตํ ปริยาทาย คเหตฺวา อนฺโตมุฏฺฐิคตํ วิย กตฺวา. ‘‘หตฺถิกายํ ปริยาทิยิตฺวา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๒๖) หิ คหณํ ปริยาทานํ นาม, ‘‘อนิจฺจสญฺญา ภาวิตา พหุลีกตา สพฺพํ กามราคํ ปริยาทิยตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๑๐๒) เขปนํ ปริยาทานํ, อิธ อุภยมฺปิ วฏฺฏติ. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ สุตฺเตเนว สาเธตุํ, ‘‘ยถาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว’’ติอาทีสุ น-กาโร ปฏิเสธตฺโถ. อหนฺติ ภควา อตฺตานํ นิทฺทิสติ. ภิกฺขเวติ ภิกฺขู อาลปติ. อญฺญนฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ อิตฺถิรูปโต อญฺญํ. เอกรูปมฺปีติ เอกมฺปิ รูปํ. สมนุปสฺสามีติ ญาณสฺส สมนุปสฺสนา อธิปฺเปตา, เหฏฺฐา น-การํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ‘‘อหํ, ภิกฺขเว, สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สพฺพโส โอโลเกนฺโต อญฺญํ เอกรูปมฺปิ น สมนุปสฺสามี’’ติ. ยํ เอวํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตีติ ยํ รูปํ รูปครุกสฺส ปุริสสฺส สพฺพมฺปิ กุสลจิตฺตํ ปวตฺติตุํ อปฺปทานวเสน ปริยาทิยิตฺวา คเหตฺวา เขเปตฺวา จ ติฏฺฐติ. ยถยิทํ อิตฺถิรูปนฺติ อิตฺถิยา รูปกายํ. รูปสทฺโท ขนฺธาทิอเนกตฺถวาจโก, อิธ ปน อิตฺถิยา จตุสมุฏฺฐาเน รูปายตเน วณฺณธาตุยํ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อิตฺถิรูปํ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ [Pg.437] อิทํ ปุริมสฺเสว ทฬฺหีกรณตฺถํ วุตฺตํ. ปุริมํ ‘‘ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อิตฺถิรูป’’นฺติ อิทํ โอปมฺมวเสน วุตฺตํ, อิทํ ปริยาทานภาเว นิทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Ở đây, ‘những điều ấy’ là sắc pháp và các pháp khác. Từ ‘hi’ có nghĩa là nguyên nhân. Do đó, nó hỗ trợ cho ý nghĩa đã được nói đến: ‘bởi vì chúng chiếm hữu tâm của người nam mà tồn tại, do đó điều này được nói liên quan đến sắc của người nữ và các pháp khác.’ ‘Tâm của người nam’ có nghĩa là sau khi đã chiếm hữu, nắm giữ tâm thiện thuộc bốn địa của người nam, làm cho nó như thể vật được nắm trong tay. Trong các câu như ‘sau khi đã chế ngự thân của voi’ (S. i. 126), việc nắm giữ được gọi là ‘pariyādānaṃ’ (sự chiếm hữu). Trong các câu như ‘vô thường tưởng được tu tập, được làm cho sung mãn, sẽ đoạn trừ tất cả dục ái’ (S. iii. 102), sự đoạn trừ là ‘pariyādānaṃ’. Ở đây, cả hai nghĩa đều thích hợp. Bây giờ, để xác lập ý nghĩa đã được nói đến bằng chính kinh văn, câu ‘như đã nói’ và các câu khác đã được thuyết. Ở đó, trong câu ‘Này các Tỳ khưu, Ta không...’ và các câu khác, từ ‘na’ có nghĩa là phủ định. ‘Ta’ là Đức Thế Tôn chỉ chính mình. ‘Này các Tỳ khưu’ là Ngài gọi các vị Tỳ khưu. ‘Pháp nào khác’ là pháp khác với sắc của người nữ sẽ được nói đến bây giờ. ‘Dầu chỉ một sắc pháp’ là dầu chỉ một sắc pháp. ‘Thấy rõ’ có ý chỉ sự thấy rõ của trí tuệ, cần phải được kết nối bằng cách đem từ ‘na’ ở phía trước đến. Đây là ý nghĩa ở đây: ‘Này các Tỳ khưu, Ta, khi nhìn khắp mọi nơi bằng trí toàn giác, không thấy rõ một sắc pháp nào khác.’ ‘Mà nó chiếm hữu tâm của người nam mà tồn tại như vậy’ có nghĩa là sắc pháp ấy, đối với người nam xem trọng sắc, nó tồn tại sau khi đã chiếm hữu, nắm giữ và đoạn trừ tất cả tâm thiện của người ấy bằng cách không cho cơ hội phát sanh. ‘Ví như sắc của người nữ này’ có nghĩa là sắc thân của người nữ. Từ ‘sắc’ có nhiều nghĩa như uẩn, v.v., nhưng ở đây cần được hiểu là sắc tố trong xứ sắc có bốn nguồn gốc nơi người nữ. Câu ‘Này các Tỳ khưu, sắc của người nữ chiếm hữu tâm của người nam mà tồn tại’ được nói để củng cố cho câu trước. Câu trước ‘ví như, này các Tỳ khưu, sắc của người nữ này’ được nói theo cách ví dụ, cần được xem là sự minh họa cho tình trạng bị chiếm hữu. Phần còn lại thì dễ hiểu.

นครวินฺเทยฺยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu của bài kinh Nagaravindeyya đã hoàn tất.

๙. ปิณฺฑปาตปาริสุทฺธิสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải kinh Piṇḍapātapārisuddhi (Kinh về sự trong sạch của vật thực khất thực).

๔๓๘. ธมฺมเสนาปติโน ปฏิสลฺลียนสฺส อธิปฺเปตตฺตา, อุปริ จ ปาฬิยํ, ‘‘สุญฺญตาวิหาเรน โข อหํ, ภนฺเต, เอตรหิ พหุลํ วิหรามี’’ติ (ม. นิ. ๓.๔๓๘) วุตฺตตฺตา ‘‘ปฏิสลฺลานาติ ผลสมาปตฺติโต’’ติ อาห.

438. Bởi vì sự độc cư của vị Tướng quân Chánh pháp được nhắm đến, và hơn nữa trong Pāli văn ở trên có nói rằng: ‘Bạch ngài, hiện nay con thường trú bằng không tánh trú’ (M. iii. 438), nên (chú giải) đã nói: ‘sự độc cư là từ quả định.’

วิปฺปสนฺนานีติ วิเสสโต ปสนฺนานิ. โอกาสวเสนาติ อินฺทฺริยานํ ปติฏฺฐิโตกาสวเสน. นนุ ตานิ อินฺทฺริยานิ สภาวโต วิปฺปสนฺนานิ โหนฺตีติ? สจฺจํ โหนฺติ. น หิทํ ตาทิสํ ปสนฺนตํ สนฺธาย วุตฺตํ, อิทํ ปน สนฺตปณีตสมาปตฺติสมุฏฺฐิตานํ ปจฺจุปฏฺฐิตานํ จิตฺตชรูปานํ วเสน เสสติสนฺตติรูปานํ เสฏฺฐตรํ ปณีตภาวาปตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. ผลสมาปตฺติโตติ สุญฺญตานุปสฺสนาวเสน สมาปนฺนผลสมาปตฺติโต. มหนฺตานํ พุทฺธาทีนํ ปุริสานํ วิหาโร มหาปุริสวิหาโร. เตนาห – ‘‘พุทฺธ…เป… วิหาโร’’ติ. วิหารโต ปฏฺฐายาติ ปริกฺขิตฺเต จ วิหาเร ปริกฺเขปโต ปฏฺฐาย, อปริกฺขิตฺเต จ ปริกฺเขปารหฏฺฐานโต ปฏฺฐาย. เกจิ ปน ‘‘วิหารพฺภนฺตรโต ปฏฺฐายา’’ติ วทนฺติ. ยาว คามสฺส อินฺทขีลาติ คามสฺส อพฺภนฺตรินฺทขีโล. เคหปฏิปาฏิยาจริตฺวาติ ปิณฺฑาย จริตฺวา. ยาว นครทฺวาเรน นิกฺขมนาติ นครทฺวาเรน ยาว นิกฺขมนปเทสา. ยาว วิหาราติ ยาว วิหารพฺภนฺตรา. ปฏิกฺกนฺตมคฺโคติ นิวตฺตนมคฺโค. อารมฺมเณ ปฏิหญฺญนากาเรน ปวตฺตมานมฺปิ ปฏิฆสมฺปยุตฺตํ จิตฺเต ปฏิหนนฺตํ วิย ปวตฺตตีติ อาห – ‘‘จิตฺเต ปฏิหญฺญนกิเลสชาต’’นฺติ. ทิวสญฺจ รตฺติญฺจ อนุสิกฺขนฺเตนาติ เอตํเยว ราคาทิปฺปหายินึ สมฺมาปฏิปตฺตึ ทิวา จ รตฺติญฺจ อนุ อนุ สิกฺขนฺเตน อุปรูปริ วฑฺเฒนฺเตน.

‘Trong sáng đặc biệt’ có nghĩa là trong sáng một cách đặc biệt. ‘Tùy theo vị trí’ có nghĩa là tùy theo vị trí mà các căn được thiết lập. ‘Chẳng phải các căn ấy tự bản chất đã là trong sáng đặc biệt sao?’ ‘Đúng vậy.’ Điều này không được nói đến với ý nghĩa về sự trong sáng như vậy, mà điều này được nói đến với ý nghĩa về sự đạt đến trạng thái cao tột, vi diệu của các dòng sắc pháp còn lại, nhờ vào các sắc do tâm sanh đã hiện khởi, phát sanh từ sự chứng đắc thiền định an tịnh và vi diệu. ‘Từ quả định’ có nghĩa là từ quả định đã chứng nhập thông qua con đường quán chiếu về tánh không. Chỗ ở của các bậc vĩ nhân như chư Phật là chỗ ở của bậc đại nhân. Do đó, ngài nói: ‘chỗ ở của chư Phật...v.v...’ ‘Bắt đầu từ ngôi tịnh xá’ có nghĩa là, đối với ngôi tịnh xá có tường rào, là bắt đầu từ tường rào; đối với ngôi tịnh xá không có tường rào, là bắt đầu từ nơi thích hợp để làm tường rào. Nhưng một số vị nói: ‘bắt đầu từ bên trong ngôi tịnh xá.’ ‘Cho đến trụ cửa làng’ có nghĩa là trụ cửa bên trong của làng. ‘Đi theo thứ tự các nhà’ có nghĩa là đi khất thực. ‘Cho đến khi ra khỏi cổng thành’ có nghĩa là cho đến nơi ra khỏi qua cổng thành. ‘Cho đến ngôi tịnh xá’ có nghĩa là cho đến bên trong ngôi tịnh xá. ‘Con đường trở về’ có nghĩa là con đường quay lại. ‘Mặc dù diễn tiến theo cách va chạm vào đối tượng, nhưng tâm sân hận cũng diễn tiến như thể đang va chạm vào tâm,’ do đó ngài nói: ‘loại phiền não va chạm vào tâm.’ ‘Bởi người đang tu tập ngày và đêm’ có nghĩa là bởi người đang tu tập liên tục, phát triển ngày càng cao hơn, cả ngày lẫn đêm, trong chính chánh hạnh đoạn trừ tham ái v.v. này.

๔๔๐. ปหีนา นุ โข เม ปญฺจ กามคุณาติ เอตฺถ กามคุณปฺปหานํ นาม ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหานํ. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘ติฏฺฐนฺติ จิตฺรานิ ตเถว [Pg.438] โลเก, อเถตฺถ ธีรา วินยนฺติ ฉนฺท’’นฺติ. เอกภิกฺขุสฺส ปจฺจเวกฺขณา นานาติ เอกสฺเสว ภิกฺขุโน, ‘‘ปหีนา นุ โข เม ปญฺจ กามคุณา’’ติอาทินา ปาฬิยํ อาคตา นานาปจฺจเวกฺขณา โหนฺติ. นานาภิกฺขูนนฺติ วิสุํ วิสุํ อเนเกสํ ภิกฺขูนํ. ปจฺจเวกฺขณา นานาติ วุตฺตนานาปจฺจเวกฺขณา. อิทานิ ตเมว สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ, ‘‘กถ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ปจฺจเวกฺขตี’’ติ วุตฺตํ, กถํ ปน ปจฺจเวกฺขตีติ อาห ‘‘ปหีนา นุ โข’’ติอาทิ. วีริยํ ปคฺคยฺหาติ จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานวีริยํ อารภิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺฒิตฺวา. มคฺคานนฺตรํ อนาคามิผลํ ปตฺวาติ วจนเสโส. ผลานนฺตรํ มคฺคนฺติ ตสฺมึ อนาคามิมคฺเค ฐิโต ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย อคฺคมคฺคตฺถาย วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ตสฺมึเยว อาสเน น จิเรเนว วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อรหตฺตมคฺคํ คณฺหนฺโต นิโรธธมฺมานุปฺปตฺติยา วิปสฺสนาปริวาสาภาวโต ผลานนฺตรํ มคฺคปฺปตฺโต นาม โหตีติ กตฺวา.

440. Ở đây, trong câu ‘Năm dục trưởng dưỡng có được ta đoạn trừ chăng?’, sự đoạn trừ năm dục trưởng dưỡng có nghĩa là sự đoạn trừ dục và tham ái liên quan đến chúng. Thật vậy, có lời dạy rằng: ‘Các pháp đa dạng trong thế gian vẫn tồn tại như thế, nhưng bậc trí ở đây chế ngự lòng ham muốn.’ ‘Sự quán xét đa dạng của một vị Tỳ khưu’ có nghĩa là đối với cùng một vị Tỳ khưu, có nhiều sự quán xét khác nhau được đề cập trong Pāli văn, bắt đầu bằng câu ‘Năm dục trưởng dưỡng có được ta đoạn trừ chăng?’. ‘Của nhiều vị Tỳ khưu’ có nghĩa là của nhiều vị Tỳ khưu riêng lẻ. ‘Sự quán xét đa dạng’ có nghĩa là những sự quán xét đa dạng đã được nói đến. Bây giờ, để trình bày chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt ấy, câu ‘như thế nào?’ và các câu khác đã được nói. Ở đó, có nói ‘vị ấy quán xét,’ nhưng vị ấy quán xét như thế nào? Ngài nói ‘có được đoạn trừ chăng?’ và các câu khác. ‘Sau khi đã nỗ lực tinh tấn’ có nghĩa là sau khi đã khởi sự bốn chánh cần và phát triển tuệ quán. ‘Đạt được quả Bất Lai ngay sau đạo’ là phần còn lại của câu. ‘Đạo ngay sau quả’ có nghĩa là: đứng trong đạo Bất Lai ấy, sau khi xuất khỏi quả định, khởi sự tuệ quán vì mục đích đạt đến đạo cao nhất, và ngay trên chỗ ngồi ấy, không lâu sau, đã làm cho tuệ quán trở nên mãnh liệt và nắm bắt được đạo A-la-hán, do sự không sanh khởi của trạng thái diệt, không có giai đoạn ấp ủ tuệ quán, do đó được gọi là người đã đạt được đạo ngay sau quả.

ตโต วุฏฺฐายาติ มคฺคานนฺตรผลโต วุฏฺฐาย. มคฺคานนฺตรโต หิ วุฏฺฐิโต มคฺคโต วุฏฺฐิโต วิย โหตีติ ตถา วุตฺตํ. ‘‘ผลานนฺตรํ มคฺค’’นฺติ เอตฺถ ผลํ อนนฺตรํ เอตสฺสาติ ผลานนฺตรํ. ‘‘ผลานนฺตรํ มคฺค’’นฺติ ปททฺวเยนปิ อนาคามิมคฺคผลานิ เจว วทตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. นีวรณาทีสุปิ เอเสว นโยติ เอตฺถ, ‘‘ปหีนา นุ โข เม ปญฺจ นีวรณา’’ติอาทินา โยชนา เวทิตพฺพา. เอเตสนฺติ เอตฺถ เอเตสํ นีวรณปญฺจุปาทานกฺขนฺธสติปฏฺฐานาทีนํ. ปหานาทีนีติ ปหานปริญฺญาภาวนาสจฺฉิกิริยา. นานาปจฺจเวกฺขณา โหตีติ ตา ปจฺจเวกฺขณา นานาติ อธิปฺปาโย. เอตาสุ ปน ปจฺจเวกฺขณาสูติ เอตาสุ กามคุณปจฺจเวกฺขณาทีสุ ทฺวาทสสุ ปจฺจเวกฺขณาสุ. เอกํ ปจฺจเวกฺขณํ ปจฺจเวกฺขติ ทฺวาทสสุ นเยสุ เอเกเนว กิจฺจสิทฺธิโต. อญฺโญ ภิกฺขุ. เอกนฺติ อญฺญํ ปจฺจเวกฺขติ. อญฺญตฺโถ หิ อยํ เอกสทฺโท ‘‘อิตฺเถเก’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๑, ๒๗) วิยาติ. นานาภิกฺขูนํ ปน เอกา ปจฺจเวกฺขณา, นานาภิกฺขูนํ นานาปจฺจเวกฺขณาติ เอวํ จตุกฺกปจฺจเวกฺขณมฺปิ เอตฺถ สมฺภวติ. อิมสฺส ปน ทฺวยสฺส วเสน อภิสมโย นตฺถีติ ตทุภยํ อฏฺฐกถายํ น อุทฺธฏํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Cụm từ "Sau khi xuất khỏi trạng thái ấy" có nghĩa là xuất khỏi Thánh quả ngay sau Thánh đạo. Thật vậy, người xuất khỏi (trạng thái) ngay sau Thánh đạo cũng giống như người xuất khỏi Thánh đạo, vì vậy được nói như thế. Trong câu "quả ngay sau đạo", "quả ngay sau" (phalānantaraṃ) có nghĩa là quả là cái ngay sau của đạo này. Cần hiểu rằng ở đây, với hai từ "quả ngay sau đạo", ngài chỉ nói đến đạo và quả Bất Lai. Phương pháp này cũng áp dụng cho các triền cái v.v... Ở đây, cần hiểu sự liên kết qua câu "Năm triền cái đã được ta đoạn trừ chăng?". "Của những pháp này" (Etesaṃ) ở đây là của những pháp này: năm triền cái, năm thủ uẩn, tứ niệm xứ v.v... "Sự đoạn trừ v.v..." (Pahānādīni) là sự đoạn trừ, sự liễu tri, sự tu tập, sự chứng ngộ. "Có nhiều sự quán xét" (Nānāpaccavekkhaṇā hoti) có nghĩa là các sự quán xét ấy là khác nhau. "Trong những sự quán xét này" (Etāsu pana paccavekkhaṇāsu) là trong mười hai sự quán xét này, bắt đầu bằng sự quán xét các dục trưởng dưỡng. Vị ấy quán xét một sự quán xét, vì công việc được hoàn thành chỉ bằng một trong mười hai phương pháp. Một vị tỳ khưu khác. "Một" (Ekaṃ) có nghĩa là quán xét một cái khác. Thật vậy, từ "eka" này có nghĩa là "khác", như trong các câu "ở đây, một số..." (ittheke) (M. Ni. 3.21, 27). Tuy nhiên, cũng có thể có sự quán xét theo bốn cách ở đây: nhiều vị tỳ khưu có một sự quán xét, và nhiều vị tỳ khưu có nhiều sự quán xét. Nhưng vì không có sự chứng ngộ dựa trên hai trường hợp này, cả hai đều không được đề cập trong Chú giải. Phần còn lại thì dễ hiểu.

ปิณฺฑปาตปาริสุทฺธิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Piṇḍapātapārisuddhi (Kinh Thanh Tịnh Về Vật Thực Khất Thực) đã hoàn tất.

๑๐. อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Indriyabhāvanā (Kinh Tu Tập Các Căn).

๔๕๓. เอวํนามเกติ [Pg.439] ‘‘คชงฺคลา’’ติ เอวํ อิตฺถิลิงฺควเสน ลทฺธนามเก มชฺฌิมปเทสสฺส มริยาทฏฺฐานภูเต นิคเม. สุเวฬุ นาม นิจลรุกฺโขติ วทนฺติ. ตโต อญฺญํ เอวาติ ปน อธิปฺปาเยน ‘‘เอกา รุกฺขชาตี’’ติ วุตฺตํ. จกฺขุโสตานํ ยถาสกวิสยโต นิวารณํ ทมนํ อินฺทฺริยภาวนา, ตญฺจ โข สพฺพโส อทสฺสเนน อสวเนนาติ อาห – ‘‘จกฺขุนา รูปํ น ปสฺสติ, โสเตน สทฺทํ น สุณาตี’’ติ. สติ หิ ทสฺสเน สวเน จ ตานิ อทนฺตานิ อภาวิตาเนวาติ อธิปฺปาโย. จกฺขุโสตานิ จ อสมฺปตฺตคฺคาหิตาย ทุรกฺขิตานีติ พฺราหฺมโณ เตสํเยว วิสยคฺคหณํ ปฏิกฺขิปิ. อสทิสายาติ อญฺญติตฺถิยสมเยหิ อสาธารณาย. อาลยนฺติ กเถตุกามตาการนฺติ อตฺโถ.

453. "Tại một thị trấn tên như vậy" có nghĩa là tại thị trấn tên là "Gajaṅgalā", một cái tên được đặt theo giống cái, là nơi biên giới của Trung Phần. Người ta nói rằng Suveḷu là tên của một loại cây không di chuyển. Tuy nhiên, với ý nghĩa "một loại cây khác với loại đó", nên đã nói là "một loài cây". Sự ngăn ngừa, sự chế ngự mắt và tai khỏi đối tượng tương ứng của chúng là sự tu tập các căn. Và điều đó hoàn toàn bằng cách không thấy, không nghe, nên ngài nói: "không thấy sắc bằng mắt, không nghe tiếng bằng tai". Ý nghĩa là, khi có sự thấy và sự nghe, thì chúng (các căn) không được chế ngự, không được tu tập. Và vì mắt và tai khó bảo vệ do chúng nắm bắt (đối tượng) chưa đến tầm, vị Bà-la-môn đã bác bỏ việc chúng nắm bắt đối tượng. "Không gì sánh bằng" có nghĩa là không phổ biến với các học thuyết của ngoại đạo khác. "Sự luyến ái" (Ālayaṃ) có nghĩa là trạng thái muốn nói.

๔๕๔. วิปสฺสนุเปกฺขาติ อารทฺธวิปสฺสกสฺส วิปสฺสนาญาเณน ลกฺขณตฺตเย ทิฏฺเฐ สงฺขารานํ อนิจฺจภาวาทิวิจินเน มชฺฌตฺตภูตา วิปสฺสนาสงฺขาตา อุเปกฺขา. สา ปน ยสฺมา ภาวนาวิเสสปฺปตฺติยา เหฏฺฐิเมหิ วิปสฺสนาวาเรหิ สนฺตา เจว ปณีตา จ, ปเคว จกฺขุวิญฺญาณาทิสหคตาหิ อุเปกฺขาหิ, ตสฺมา อาห – ‘‘เอสา สนฺตา เอสา ปณีตา’’ติ. อตปฺปิกาติ สนฺตปณีตภาวนารสวเสน ติตฺตึ น ชเนติ. เตเนวาห –

454. "Xả trong minh sát" là tâm xả được gọi là minh sát, trở nên trung lập trong việc thẩm xét tính vô thường v.v... của các pháp hữu vi, khi ba tướng được thấy bằng tuệ minh sát của hành giả đã nỗ lực tu tập minh sát. Và vì tâm xả ấy, do đã đạt đến sự tu tập đặc biệt, vừa tịch tịnh vừa vi diệu hơn các giai đoạn minh sát thấp hơn, huống chi là các tâm xả đi cùng với nhãn thức v.v..., do đó ngài nói: "đây là tịch tịnh, đây là vi diệu". "Không nhàm chán" có nghĩa là không sinh ra sự chán ngán do hương vị của sự tu tập tịch tịnh và vi diệu. Vì vậy, ngài nói:

‘‘สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน;

อมานุสี รตี โหติ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต’’ติ. (ธ. ป. ๓๗๓);

"Vị Tỳ khưu vào nhà trống, tâm được an tịnh, có được niềm vui siêu nhân, khi chánh quán các pháp." (Pháp Cú 373);

อิตีติ เอวํ วกฺขมานากาเรนาติ อตฺโถ. อยํ ภิกฺขูติ อยํ อารทฺธวิปสฺสโก ภิกฺขูติ โยชนา. จกฺขุทฺวาเร รูปารมฺมณมฺหีติ จกฺขุทฺวาเร อาปาถคเต รูปารมฺมเณ. มนาปนฺติ มนาปภาเวน ปวตฺตนกํ. มชฺฌตฺเต มนาปามนาปนฺติ อิฏฺฐมชฺฌตฺเต มนาปภาเวน อมนาปภาเวน จ ปวตฺตนกํ มนาปามนาปํ นามาติ. เตนาห (‘‘เนว มนาปํ น อมนาป’’นฺติ). อิมินา มนาปภาโว คหิโต, ‘‘เนว มนาป’’นฺติ อิมินา มนาปภาโว มชฺฌตฺโต จ อุภยํ เอกเทสโต ลพฺภตีติ, ‘‘มนาปามนาป’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ อารมฺมเณ ลพฺภมานวิเสสวเสน ตทารมฺมณสฺส จิตฺตสฺส ปากติกํ ปวตฺติอาการํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตปฺปฏิเสเธน อริยสฺส [Pg.440] วินเย อนุตฺตรํ อินฺทฺริยภาวนํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตสฺส รชฺชิตุํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺรายํ โยชนา – ตสฺส จิตฺตํ อิฏฺเฐ อารมฺมเณ รชฺชิตุํ วา อนิฏฺเฐ อารมฺมเณ ทุสฺสิตุํ วา มชฺฌตฺเต อารมฺมเณ มุยฺหิตุํ วา. อทตฺวาติ นิเสเธตฺวา. ปริคฺคเหตฺวาติ ปริชานนวเสน ญาเณน คเหตฺวา ญาตตีรณปหานปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา. วิปสฺสนํ มชฺฌตฺเต ฐเปตีติ อนุกฺกเมน วิปสฺสนุเปกฺขํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตํ สงฺขารุเปกฺขํ ปาเปตฺวา ฐเปติ. จกฺขุมาติ น ปสาทจกฺขุโน อตฺถิตามตฺตโชตนํ; อถ โข ตสฺส อติสเยน อตฺถิตาโชตนํ, ‘‘สีลวา’’ติอาทีสุ วิยาติ อาห – ‘‘จกฺขุมาติ สมฺปนฺนจกฺขุ วิสุทฺธเนตฺโต’’ติ.

"Như vậy" có nghĩa là theo cách sẽ được nói đến. "Vị Tỳ khưu này" cần được hiểu là "vị Tỳ khưu đã nỗ lực tu tập minh sát này". "Đối với đối tượng sắc tại nhãn môn" có nghĩa là đối với đối tượng sắc đã đi vào tầm của nhãn môn. "Khả ái" là cái diễn tiến với tính chất khả ái. "Khả ái và bất khả ái trong đối tượng trung tính" có nghĩa là cái diễn tiến với tính chất khả ái và bất khả ái trong đối tượng khả hỷ trung tính được gọi là "khả ái và bất khả ái". Do đó, ngài nói ("không phải khả ái cũng không phải bất khả ái"). Bằng từ này, tính chất khả ái được nắm bắt; bằng từ "không phải khả ái", cả tính chất khả ái và trung tính đều được hiểu một phần, do đó được nói là "khả ái và bất khả ái". Sau khi đã chỉ ra cách thức vận hành tự nhiên của tâm đối với đối tượng ấy, tùy theo đặc tính có được trong đối tượng, bây giờ để chỉ ra sự tu tập các căn vô thượng trong giới luật của bậc Thánh bằng cách phủ định điều đó, ngài đã nói câu "tâm của vị ấy có thể tham đắm...". Ở đây, sự liên kết là như sau: tâm của vị ấy có thể tham đắm đối với đối tượng khả ý, hoặc sân hận đối với đối tượng bất khả ý, hoặc si mê đối với đối tượng trung tính. "Không cho phép" có nghĩa là ngăn cản. "Sau khi nắm giữ" có nghĩa là sau khi nắm giữ bằng trí tuệ theo cách liễu tri, tức là sau khi liễu tri bằng thắng tri, thẩm sát tri và đoạn trừ tri. "Đặt minh sát vào trạng thái trung lập" có nghĩa là tuần tự làm phát sinh tâm xả trong minh sát, đưa đến và thiết lập tâm xả đối với các hành (saṅkhārupekkhā). "Có mắt" không chỉ đơn thuần chỉ sự tồn tại của nhãn căn; mà nó chỉ sự tồn tại một cách vượt trội của nó, giống như trong các từ "người có giới" (sīlavā) v.v... Do đó, ngài nói: "có mắt nghĩa là có con mắt toàn hảo, con mắt trong sạch".

๔๕๖. อีสกํ โปเณติ มชฺเฌ อุจฺจํ หุตฺวา อีสกํ โปเณ, น อนฺตนฺเตน วงฺเก. เตนาห – ‘‘รถีสา วิย อุฏฺฐหิตฺวา ฐิเต’’ติ.

456. "Hơi cong" có nghĩa là ở giữa thì cao rồi hơi cong xuống, không cong ở hai đầu. Do đó, ngài nói: "đứng thẳng lên như càng xe".

๔๖๑. ปฏิกูเลติ อมนุญฺเญ อารมฺมเณ. อปฺปฏิกูลสญฺญีติ น ปฏิกูลสญฺญี. ตํ ปน อปฺปฏิกูลสญฺญิตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘เมตฺตาผรเณน วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปฏิกูเล อนิฏฺเฐ วตฺถุสฺมึ สตฺตสญฺญิเต เมตฺตาผรเณน วา ธาตุโส อุปสํหาเรน วา สงฺขารสญฺญิเต ปน ธาตุโส อุปสํหาเรน วาติ โยเชตพฺพํ. อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรตีติ หิเตสิตาย ธมฺมสภาวจินฺตนาย จ นปฺปฏิกูลสญฺญี หุตฺวา อิริยาปถวิหาเรน วิหรติ. อปฺปฏิกูเล อิฏฺเฐ วตฺถุสฺมึ สตฺตสญฺญิเต เกสาทิอสุจิโกฏฺฐาสมตฺตเมวาติ อสุภผรเณน วาติ อสุภโต มนสิการวเสน. อิทํ รูปารูปมตฺตํ อนิจฺจํ สงฺขตนฺติ อนิจฺจโต อุปสํหาเรน วา. ตโต เอว, ‘‘ทุกฺขํ วิปริณามธมฺม’’นฺติ มนสิ กโรนฺโต ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. เสสปเทสูติ, ‘‘ปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูเล จา’’ติอาทินา อาคเตสุ เสเสสุ ทฺวีสุ ปเทสุ. ตตฺถ หิ อิฏฺฐานิฏฺฐวตฺถูนิ เอกชฺฌํ คเหตฺวา วุตฺตํ ยถา สตฺตานํ ปฐมํ ปฏิกูลโต อุปฏฺฐิตเมว ปจฺฉา คหณาการวเสน อวตฺถนฺตเรน วา อปฺปฏิกูลโต อุปฏฺฐาติ. ยญฺจ อปฺปฏิกูลโต อุปฏฺฐิตเมว ปจฺฉา ปฏิกูลโต อุปฏฺฐาติ, ตทุภเยปิ ขีณาสโว สเจ อากงฺขติ, วุตฺตนเยน อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหเรยฺย ปฏิกูลสญฺญี วาติ.

461. (Vị ấy) có tưởng ghê tởm ở đối tượng không khả ái. Có tưởng không ghê tởm nghĩa là không có tưởng ghê tởm. Để chỉ rõ sự có tưởng không ghê tởm ấy, câu “hoặc do sự biến mãn tâm từ” v.v… đã được nói đến. Ở đây, đối với đối tượng ghê tởm, không khả hỷ, được nhận thức là chúng sanh, (có tưởng không ghê tởm) là do sự biến mãn tâm từ hoặc do sự quy kết về các giới; còn đối với (đối tượng) được nhận thức là pháp hữu vi, (có tưởng không ghê tởm) là do sự quy kết về các giới, nên được hiểu như vậy. Vị ấy trú với tưởng không ghê tởm, nghĩa là vị ấy trú bằng cách an trú trong oai nghi, trở thành người không có tưởng ghê tởm do sự mong cầu điều lợi ích và do sự suy niệm về tự tánh của các pháp. Đối với đối tượng không ghê tởm, khả hỷ, được nhận thức là chúng sanh, (có tưởng ghê tởm) là do sự biến mãn tưởng bất tịnh, nghĩa là do tác ý về phương diện bất tịnh rằng: “chỉ là một phần bất tịnh gồm tóc v.v…”. Hoặc do sự quy kết về phương diện vô thường rằng: “Cái này chỉ là sắc và phi sắc, là vô thường, là pháp hữu vi”. Chính vì thế, vị ấy tác ý rằng: “là khổ, có tánh biến hoại” rồi trú với tưởng ghê tởm. Trong các đoạn còn lại, nghĩa là trong hai đoạn còn lại đã được đề cập bằng câu “trong đối tượng ghê tởm và không ghê tởm” v.v… Ở đây, các đối tượng khả hỷ và không khả hỷ được đề cập chung với nhau, theo đó đối với chúng sanh, điều trước tiên hiện khởi là ghê tởm, sau đó lại hiện khởi là không ghê tởm do cách thức nắm bắt hoặc do một trạng thái khác. Và điều trước tiên hiện khởi là không ghê tởm, sau đó lại hiện khởi là ghê tởm, trong cả hai trường hợp ấy, nếu vị lậu tận mong muốn, vị ấy có thể trú với tưởng không ghê tởm hoặc trú với tưởng ghê tởm theo phương pháp đã được nói đến.

ตทุภยํ [Pg.441] อภินิวชฺเชตฺวาติ สภาวโต ภาวนานุภาวโต จ อุปฏฺฐิตํ อารมฺมณํ ปฏิกูลสภาวํ อปฺปฏิกูลสภาวํ วาติ ตํ อุภยํ ปหาย อคฺคเหตฺวา. สพฺพสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปน, ‘‘มชฺฌตฺโต หุตฺวา วิหริตุกาโม กึ กโรตี’’ติ, วตฺวา ตตฺถ ปฏิปชฺชนวิธึ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ…เป… โทมนสฺสิโต โหตี’’ติ อาห. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิยา วิภาเวตุํ, ‘‘วุตฺตํ เหต’’นฺติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺตนโย เอว. สโตติ สติเวปุลฺลปฺปตฺติยา สติมา. สมฺปชาโนติ ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺติยา สมฺปชานการี. จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ การณวเสน จกฺขูติ ลทฺธโวหาเรน รูปทสฺสนสมตฺเถน จกฺขุวิญฺญาเณน, จกฺขุนา วา กรณภูเตน รูปํ ปสฺสิตฺวา. เนว สุมโน โหติ เคหสฺสิตโสมนสฺสปฏิกฺเขเปน เนกฺขมฺมปกฺขิกาย กิริยาโสมนสฺสเวทนาย.

Tránh xa cả hai điều ấy, nghĩa là từ bỏ, không nắm giữ cả hai điều ấy, tức là đối tượng hiện khởi do tự tánh và do oai lực của sự tu tập, có tự tánh ghê tởm hoặc có tự tánh không ghê tởm. Tuy nhiên, đối với tất cả đối tượng, sau khi nói: “(Vị) muốn trú với tâm xả thì phải làm gì?”, ngài đã chỉ ra phương pháp thực hành ở đó bằng câu: “đối với các (đối tượng) khả hỷ và không khả hỷ… không có ưu”. Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa đã được nói, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “Điều này đã được nói đến”. Ý nghĩa của câu ấy cũng giống như phương pháp đã được nói ở dưới. Chánh niệm, nghĩa là có niệm do đã đạt đến sự sung mãn của niệm. Tỉnh giác, nghĩa là người thực hành sự tỉnh giác do đã đạt đến sự sung mãn của tuệ. Sau khi thấy sắc bằng mắt, nghĩa là sau khi thấy sắc bằng nhãn thức có khả năng thấy sắc, được gọi là ‘mắt’ theo cách dùng quy ước về nguyên nhân, hoặc (thấy) bằng mắt là công cụ. Không có hân hoan, (điều này) là sự phủ định niềm hân hoan liên hệ đến thế tục, (nhưng không phủ định) thọ hỷ thuộc về hành động (duy tác) thuộc phe xuất ly.

อิเมสุ จาติ ‘‘อญฺญถา จ ปนานนฺท, อริยสฺส วินเย อนุตฺตรา อินฺทฺริยภาวนา โหตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๔๕๓), – ‘‘กถญฺจานนฺท, เสโข โหติ ปฏิปโท’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๔๖๐); – ‘‘กถญฺจานนฺท, อริโย โหติ ภาวิตินฺทฺริโย’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๔๖๑) จ อาคเตสุ ติวิเธสุ นเยสุ. มนาปํ อมนาปํ มนาปามนาปนฺติ เอตฺถ มนาปคฺคหเณน โสมนสฺสยุตฺตกุสลากุสลานํ, อมนาปคฺคหเณน โทมนสฺสยุตฺตอกุสลานํ, มนาปามนาปคฺคหเณน ตพฺพิธุรุเปกฺขายุตฺตานํ สงฺคหิตตฺตา ปฐมนเย ‘‘สํกิเลสํ วฏฺฏติ, นิกฺกิเลสํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. ปฐมนเย หิ ปุถุชฺชนสฺส อธิปฺเปตตฺตา สํกิเลสกิเลสวิปฺปยุตฺตมฺปิ ยุชฺชติ. ทุติยนเย ปน ‘‘โส…เป… อฑฺฑียตี’’ติอาทิวจนโต ‘‘ปฐมํ สํกิเลสํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. เสกฺขสฺส อธิปฺเปตตฺตา จสฺส อปฺปหีนกิเลสวเสน, ‘‘สํกิเลสมฺปิ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. ตติยนเย อรหโต อธิปฺเปตตฺตา, ‘‘ตติยํ นิกฺกิเลสเมว วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. เสกฺขวาเร ปน ‘‘จกฺขุมา ปุริโส’’ติอาทิกา อุปมา เอกเมว อตฺถํ ญาเปตุํ อาห. ตสฺมา จกฺขุทฺวารสฺส อุปฺปนฺเน ราคาทิเก วิกฺขมฺเภตฺวา วิปสฺสนุเปกฺขาย ปติฏฺฐานํ อริยา อินฺทฺริยภาวนาติ. ปฐมนโย วิปสฺสกวเสน อาคโต, ทุติโย เสกฺขสฺส วเสน, ปฐมทุติโย จ เสกฺขปุถุชฺชนานํ มูลกมฺมฏฺฐานวเสน, ตติโย ขีณาสวสฺส อริยวิหารวเสน [Pg.442] อาคโต. ปฐมนเย จ ปุถุชฺชนสฺส วเสน, ทุติยนเย เสกฺขสฺส วเสน กุสลํ วุตฺตํ, ตติยนเย อเสกฺขสฺส วเสน กิริยาพฺยากตํ วุตฺตนฺติ อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

Và trong ba phương pháp này đã được đề cập bằng câu “Này Ānanda, mặt khác, trong giới luật của bậc Thánh, có sự tu tập các căn vô thượng” v.v… (M. iii. 453), – “Này Ānanda, thế nào là bậc hữu học đang thực hành?” v.v… (M. iii. 460); – và “Này Ānanda, thế nào là bậc Thánh đã tu tập các căn?” v.v… (M. iii. 461). Ở đây, trong các từ ‘khả ái’, ‘bất khả ái’, ‘khả ái và bất khả ái’, do việc bao gồm các pháp thiện và bất thiện tương ưng với hỷ qua việc nắm giữ (từ) ‘khả ái’, các pháp bất thiện tương ưng với ưu qua việc nắm giữ (từ) ‘bất khả ái’, và các pháp tương ưng với xả không có cả hai điều ấy qua việc nắm giữ (từ) ‘khả ái và bất khả ái’, nên trong phương pháp thứ nhất, đã được nói rằng: “trở thành ô nhiễm, trở thành không ô nhiễm”. Thật vậy, trong phương pháp thứ nhất, vì nhắm đến phàm nhân, nên (trạng thái) không tương ưng với phiền não ô nhiễm cũng phù hợp. Còn trong phương pháp thứ hai, do câu nói “vị ấy… bị phiền muộn” v.v…, nên đã được nói rằng: “trước tiên trở thành ô nhiễm”. Và vì nhắm đến bậc hữu học, do các phiền não chưa được đoạn trừ, nên đã được nói rằng: “cũng trở thành ô nhiễm”. Trong phương pháp thứ ba, vì nhắm đến bậc A-la-hán, nên đã được nói rằng: “thứ ba chỉ trở thành không ô nhiễm”. Tuy nhiên, trong phần về bậc hữu học, các ví dụ như “người có mắt” v.v… đã được nói để chỉ rõ một ý nghĩa duy nhất. Do đó, sự an trú trong tuệ quán xả sau khi đã chế ngự tham v.v… khởi sanh ở nhãn môn chính là sự tu tập các căn của bậc Thánh. Phương pháp thứ nhất được đề cập theo phương diện của hành giả tu tập tuệ quán, phương pháp thứ hai theo phương diện của bậc hữu học, cả phương pháp thứ nhất và thứ hai theo phương diện là đề mục thiền căn bản cho các bậc hữu học và phàm nhân, phương pháp thứ ba được đề cập theo phương diện là Thánh trú của vị lậu tận. Và trong phương pháp thứ nhất theo phương diện của phàm nhân và trong phương pháp thứ hai theo phương diện của bậc hữu học, pháp thiện đã được nói đến; trong phương pháp thứ ba theo phương diện của bậc vô học, pháp duy tác vô ký đã được nói đến, sự khác biệt này cần được hiểu rõ.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Của Papañcasūdanī, Chú Giải Trung Bộ Kinh

อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần Giải Thích Ý Nghĩa Thâm Sâu của bài Sớ Giải Kinh Tu Tập Các Căn đã hoàn tất.

นิฏฺฐิตา จ สฬายตนวคฺควณฺณนา.

Và Sớ Giải Phẩm Sáu Xứ đã kết thúc.

อุปริปณฺณาสฏีกา สมตฺตา.

Phụ Chú Giải Kinh Trung Bộ - Phần Cuối đã hoàn tất.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
1 นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส Con xin cung kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc Ứng Cúng, Chánh Biến Tri. มชฺฌิมนิกาเย Kinh Trung Bộ อุปริปณฺณาส-ฏีกา Phụ Chú Giải Kinh Thượng Ngũ Thập ๑. เทวทหวคฺโค 1. Phẩm Devadaha ๑. เทวทหสุตฺตวณฺณนา 1. Chú Giải Kinh Devadaha ๑. ทิพฺพนฺติ [Pg.211] กามคุเณหิ กีฬนฺติ, ลฬนฺติ, เตสุ วา วิหรนฺติ, วิชยสมตฺถตาโยเคน ปจฺจตฺถิเก วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ; อิสฺสริยฏฺฐานาทิสกฺการทานคฺคหณํ ตํตํอตฺถานุสาสนญฺจ กโรนฺตา โวหรนฺติ, ปุญฺญานุภาวปฺปตฺตาย ชุติยา โชเตนฺติ วาติ เทวา วุจฺจนฺติ ราชาโน. ตถา หิ เต จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ ชนํ รญฺชยนฺตา สยํ ยถาวุตฺเตหิ วิเสเสหิ ราชนฺติ ทิพฺพนฺติ โสภนฺตีติ จ, ‘‘ราชาโน’’ติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถาติ ตสฺมึ นิคมเทเส. สาติ โปกฺขรณี. ตนฺติ ตํ, ‘‘เทวทห’’นฺติ ลทฺธนามํ โปกฺขรณึ อุปาทาย, ตสฺส อทูรภวตฺตาติ เกจิ. สพฺพํ สุขาทิเภทํ เวทยิตํ. ปุพฺเพติ ปุริมชาติยํ. กตกมฺมปจฺจยาติ กตสฺส กมฺมสฺส ปจฺจยภาวโต ชาตํ กมฺมํ ปฏิจฺจ. เตน สพฺพาปิ เวทนา กมฺมผลภูตา เอว อนุภวิตพฺพาติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘อิมินา’’ติอาทิ. อนิยเมตฺวา วุตฺตนฺติ, ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน’’ติ เอวํ อิเม นามาติ อวิเสเสตฺวา วุตฺตมตฺถํ. นิยเมตฺวาติ, ‘‘เอวํวาทิโน, ภิกฺขเว, นิคณฺฐา’’ติ เอวํ วิเสเสตฺวา ทสฺเสติ. 1. Các vị vua được gọi là chư thiên (devā) vì họ vui chơi (dibbanti), giải trí (kīḷanti), đùa giỡn (laḷanti) với các dục trưởng dưỡng (kāmaguṇehi), hoặc trú ở trong ấy; vì họ mong muốn chinh phục kẻ thù bằng việc vận dụng khả năng chiến thắng; vì họ hành xử bằng việc ban tặng và tiếp nhận sự tôn trọng như địa vị quyền thế, và bằng việc giáo huấn về các vấn đề khác nhau; hoặc vì họ tỏa sáng (jotenti) với ánh quang huy đạt được nhờ oai lực của phước báu. Thật vậy, trong khi làm cho dân chúng hoan hỷ với bốn nhiếp sự (saṅgahavatthūhi), tự thân họ với những đặc tính đã được nói đến như trên mà trị vì (rājanti), vui chơi (dibbanti), và tỏa sáng (sobhanti), nên được gọi là ‘các vị vua’ (rājāno). (Cụm từ) ‘tại đấy’ (tattha) có nghĩa là tại thị trấn ấy. (Từ) ‘ấy’ (sā) là cái hồ. (Từ) ‘ấy’ (taṃ) là: một số vị nói rằng do ở gần cái hồ đã được đặt tên là ‘Devadaha’. (Cụm từ) ‘tất cả cảm thọ’ (sabbaṃ vedayitaṃ) là cảm thọ được phân loại thành lạc v.v... (Từ) ‘trước đây’ (pubbe) có nghĩa là trong kiếp trước. (Cụm từ) ‘do duyên của nghiệp đã được tạo’ (katakammapaccayā) có nghĩa là do trạng thái làm duyên của nghiệp đã được tạo, đã sanh khởi tùy thuộc vào nghiệp. Qua đó, câu ấy cho thấy rằng tất cả cảm thọ chỉ phải được kinh nghiệm như là quả của nghiệp. Do đó, ngài đã nói ‘bởi điều này’ (iminā) v.v... (Cụm từ) ‘được nói không xác định’ (aniyametvā vuttaṃ) có nghĩa là ý nghĩa được nói không chỉ rõ, ví như trong câu: ‘Này các Tỳ khưu, có một số Sa-môn, Bà-la-môn có quan điểm như vầy,’ như thế là không chỉ rõ tên của những người này. (Cụm từ) ‘xác định’ (niyametvā) có nghĩa là chỉ rõ bằng cách xác định, ví như trong câu: ‘Này các Tỳ khưu, các Nigaṇṭha có quan điểm như vầy.’ กลิสาสนนฺติ ปราชยํ. กลีติ หิ อนตฺโถ วุจฺจติ, กลีติ สสติ วิปฺผรตีติ กลิสาสนํ, ปราชโย. กลีติ วา โกธมานาทิกิเลสชาติ, ตาย ปน อยุตฺตวาทิตา กลิสาสนํ. ตํ อาโรเปตุกาโม วิภาเวตุกาโม[Pg.212]. เย กมฺมํ กตํ อกตํ วาติ น ชานนฺติ, เต กถํ ตํ เอทิสนฺติ ชานิสฺสนฺติ. เย จ กมฺมํ ปเภทโต น ชานนฺติ, เต กถํ ตสฺส วิปากํ ชานิสฺสนฺติ; วิปากปริโยสิตภาวํ ชานิสฺสนฺติ, เย จ ปาปสฺส กมฺมสฺส ปฏิปกฺขเมว น ชานนฺติ; เต กถํ ตสฺส ปหานํ กุสลกมฺมสฺส จ สมฺปาทนวิธึ ชานิสฺสนฺตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อุตฺตริ ปุจฺฉายปิ เอเสว นโย’’ติ อาห. (Cụm từ) ‘sự thất bại’ (kalisāsanaṃ) có nghĩa là sự bại trận (parājayaṃ). Thật vậy, ‘kali’ được gọi là điều bất hạnh; ‘kalisāsanaṃ’ là điều loan truyền hay lan rộng sự bất hạnh, tức là sự bại trận. Hoặc, ‘kali’ là loại phiền não như sân, mạn v.v...; do đó, quan điểm không hợp lý là ‘kalisāsanaṃ’. (Ngài) muốn quy cho (họ) điều ấy, muốn làm rõ điều ấy. Những ai không biết nghiệp đã được tạo hay chưa được tạo, làm sao họ có thể biết được điều như vậy? Và những ai không biết nghiệp theo các chi tiết, làm sao họ có thể biết được quả của nó; (làm sao) họ có thể biết được sự chấm dứt của quả? Và những ai không biết đến chính pháp đối trị của ác nghiệp, làm sao họ có thể biết được sự đoạn trừ nó và phương pháp để thành tựu thiện nghiệp? Khi trình bày ý nghĩa này, ngài đã nói: ‘đối với câu hỏi tiếp theo cũng có cùng phương pháp này.’ ๒. กิญฺจาปิ จูฬทุกฺขกฺขนฺเธปิ, (ม. นิ. ๑.๑๘๐) ‘‘เอวํ สนฺเต’’ติ อิมินา เตสํ นิคณฺฐานํ อชานนภาโว เอว อุชุกํ ปกาสิโต เหฏฺฐา เทสนาย ตถา ปวตฺตตฺตา. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๘๐) วุตฺตํ – ‘‘เอวํ สนฺเตติ ตุมฺหากํ เอวํ อชานนภาเว สตี’’ติ, ตถาปิ ตตฺถ อุปริเทสนาย สมฺพทฺโธ เอวมตฺโถ วุจฺจมาโน ยุชฺชติ, น อญฺญถาติ ทสฺเสตุํ อิธ, ‘‘มหานิคณฺฐสฺส วจเน สจฺเจ สนฺเตติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. เอตฺตกสฺส ฐานสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส ปญฺจปริมาณสฺส การณสฺส. 2. Mặc dù trong kinh Tiểu Khổ Uẩn (Cūḷadukkhakkhandha, Trung Bộ 1.180), qua cụm từ ‘khi như vậy’ (evaṃ sante), chính trạng thái không biết của các Nigaṇṭha ấy đã được trình bày một cách trực tiếp, vì bài pháp ở phần dưới đã được tiến hành theo cách ấy. Thật vậy, trong Chú giải (Trung Bộ Chú giải 1.180) có nói: ‘“Khi như vậy” có nghĩa là: khi có trạng thái không biết như vậy về phía các ông.’ Tuy nhiên, để cho thấy rằng ở đó (trong kinh ấy), ý nghĩa như vậy được nói ra là hợp lý khi được liên kết với bài pháp ở phần trên, chứ không phải cách khác, nên ở đây (trong chú giải kinh này) đã nói rằng: ‘có nghĩa là: khi lời nói của vị đại Nigaṇṭha là sự thật.’ (Cụm từ) ‘của chừng ấy cơ sở’ (ettakassa ṭhānassa) có nghĩa là của nguyên nhân có năm phần như đã nói. ๓. อเนกวารํ วิสรญฺชนํ อิธ คาฬฺหาปเลปนํ, น สาฏกสฺส วิย ลิตฺตตาติ อาห – ‘‘พหลูป…เป… ลิตฺเตน วิยา’’ติ. วุตฺตเมว, น ปุน วตฺตพฺพํ, ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. 3. (Cụm từ) ‘sự nhuộm đi nhuộm lại nhiều lần’ (anekavāraṃ visarañjanaṃ) ở đây có nghĩa là sự trát phết dày đặc, không phải như sự nhuộm của tấm vải, do đó ngài đã nói: ‘giống như được trát phết...v.v... một cách dày đặc.’ (Điều này) đã được nói đến rồi, không cần phải nói lại; chủ ý là nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở đó. อิเมสํ นิคณฺฐานํ ตาทิสสฺส เตสํ อภาวโต, ‘‘ชานนกาโล สิยา’’ติ ปริกปฺปวเสน วทติ. เตน เอวํ ชานิตุํ เตหิ สกฺกา สิยา, เตสญฺจ ทสฺสนํ สจฺจํ สิยา. ยสฺมา เตสํ ทสฺสนํ อสจฺจํ, ตสฺมา เต น ชานึสูติ ทสฺเสติ. จตูสุ กาเลสูติ วณมุขสฺส ปริกนฺตนกาโล, สลฺลสฺส เอสนกาโล, อพฺพุหนกาโล, วณมุเข อคทงฺคารโอทหนกาโลติ อิเมสุ จตูสุ กาเลสุ. สุทฺธนฺเตติ สุทฺธโกฏฺฐาเส, ทุกฺขสฺส อนวเสสโต นิชฺชีรณฏฺเฐน นิทฺทุกฺขภาเวติ อตฺโถ. เอกาย อุปมายาติ, ‘‘สลฺเลน วิทฺธสฺส หิ วิทฺธกาเล เวทนาย ปากฏกาโล วิยา’’ติ อิมาย เอกาย อุปมาย. ตโย อตฺถาติ ปุพฺเพ อหุวมฺหา วา โน วา, ปาปกมฺมํ อกริมฺหา วา โน วา, เอวรูปํ วา ปาปกมฺมํ อกริมฺหาติ อิเม ตโย อตฺถา. จตูหิ อุปมาหีติ วณมุขปริกนฺตนาทีหิ จตูหิ อุปมาหิ. เอโก อตฺโถติ, ‘‘เอตฺตกํ ทุกฺขํ นิชฺชิณฺณ’’นฺติอาทินา [Pg.213] วุตฺโต เอโก อตฺโถ. โส หิ ทุกฺขนิชฺชีรณภาวสามญฺญา เอโก อตฺโถติ วุตฺโต. Bởi vì các Nigaṇṭha này không có được điều như vậy, ngài nói theo cách phỏng đoán rằng: ‘có thể có thời điểm biết được.’ Qua đó, ngài cho thấy rằng: ‘họ có thể biết được như vậy, và quan điểm của họ có thể là sự thật. Vì quan điểm của họ không phải là sự thật, do đó họ đã không biết.’ (Cụm từ) ‘trong bốn thời điểm’ (catūsu kālesu) có nghĩa là trong bốn thời điểm này: thời điểm rạch xung quanh miệng vết thương, thời điểm dò tìm mũi tên, thời điểm nhổ nó ra, và thời điểm đắp thuốc và than lửa vào miệng vết thương. (Cụm từ) ‘trong phần thuần túy’ (suddhante) có nghĩa là trong phần trong sạch; ý nghĩa là ‘làm cho không còn đau khổ’ (niddukkhabhāve) theo nghĩa làm tiêu mòn khổ không còn dư sót. (Cụm từ) ‘bởi một ví dụ’ (ekāya upamāya) có nghĩa là bởi một ví dụ này: ‘giống như thời điểm cảm thọ biểu hiện rõ rệt đối với người bị mũi tên đâm vào lúc bị đâm.’ (Cụm từ) ‘ba vấn đề’ (tayo atthā) có nghĩa là ba vấn đề này: ‘chúng ta có tồn tại trong quá khứ hay không,’ ‘chúng ta có làm ác nghiệp hay không,’ và ‘chúng ta có làm ác nghiệp như thế này hay không.’ (Cụm từ) ‘bởi bốn ví dụ’ (catūhi upamāhi) có nghĩa là bởi bốn ví dụ về việc rạch xung quanh miệng vết thương v.v... (Cụm từ) ‘một vấn đề’ (eko attho) có nghĩa là một vấn đề được nói đến qua câu ‘chừng ấy khổ đã được tiêu mòn’ v.v... Nó được gọi là một vấn đề vì tính chất chung của trạng thái tiêu mòn khổ. ๔. อิเม ปน นิคณฺฐา. อาสงฺกาย วิทฺโธสฺมีติ สญฺญํ อุปฺปาเทตฺวา. ปจฺจาหริตุนฺติ ปจฺจาวตฺติตุํ, ปริหริตุนฺติ อตฺโถ. 4. Còn các Nigaṇṭha này. (Họ) đã khởi lên tưởng rằng ‘ta bị đâm’ do sự nghi ngờ. (Từ) ‘để rút lui’ (paccāharitun) có nghĩa là để quay lại, ý nghĩa là để tránh né. ๕. อตีตวาทํ สทฺทหนฺตานนฺติ, ‘‘อตฺถิ โข, โภ, นิคณฺฐา ปุพฺเพ ปาปกมฺมํ กต’’นฺติ เอวํ อตีตํสํ อารพฺภ ปวตฺตํ มหานิคณฺฐสฺส วาทํ สทฺทหนฺตานํ. ภูตตฺตาติ ยถาภูตตฺตา กึ อวิปรีตเมว อตฺถํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตาติ ปุจฺฉติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สห ธมฺเมนาติ สหธมฺโม, โส เอว สหธมฺมิโก ยถา ‘‘เวนยิโก’’ติ (อ. นิ. ๘.๑๑; ปารา. ๘). ‘‘ธมฺโม’’ติ เอตฺถ การณํ อธิปฺเปตนฺติ อาห – ‘‘สเหตุกํ สการณ’’นฺติ. ปฏิหรติ ปฏิวตฺเตตีติ ปฏิหาโร, วาโท เอว ปฏิหาโร วาทปฏิหาโร; ตํ, อุตฺตรนฺติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘ปจฺจาคมนกวาท’’นฺติ, โจทนํ ปริวตฺเตตฺวา ปฏิปากติกกรณนฺติ อตฺโถ. เตสนฺติ อิทํ อาวุตฺติวเสน คเหตพฺพํ, ‘‘เตสํ สทฺธาเฉทกวาทํ นาม เตสํ ทสฺเสตี’’ติ. 5. (Cụm từ) ‘của những người tin vào thuyết quá khứ’ (atītavādaṃ saddahantānaṃ) có nghĩa là của những người tin vào học thuyết của vị đại Nigaṇṭha, học thuyết được tiến hành liên quan đến quá khứ như sau: ‘Thật vậy, thưa các ngài, các Nigaṇṭha đã tạo ác nghiệp trong quá khứ.’ (Cụm từ) ‘vì là sự thật’ (bhūtattā) có nghĩa là vì đúng như thật; ngài hỏi: ‘Có phải nó được tiến hành bằng cách lấy một ý nghĩa không bị xuyên tạc làm đối tượng không?’ Trong các cụm từ còn lại, phương pháp cũng tương tự. (Cụm từ) ‘cùng với pháp’ (saha dhammena) là ‘sahadhammo’; chính nó là ‘sahadhammiko’, giống như trong từ ‘venayiko’ (người thuộc về luật). Ở đây, qua từ ‘pháp’ (dhammo), ‘lý do’ được chủ ý đến, do đó ngài đã nói: ‘có lý do, có nguyên nhân.’ (Từ) ‘paṭihāro’ là điều mang lại, đẩy lui; một học thuyết tự nó là một ‘paṭihāro’, do đó có từ ‘vādapaṭihāro’ (sự phản luận); điều đó có nghĩa là câu trả lời. Do đó, ngài đã nói: ‘học thuyết phản bác’ (paccāgamanakavāda); ý nghĩa là làm cho sự việc trở lại bình thường bằng cách đẩy lui lời buộc tội. (Từ) ‘của họ’ (tesaṃ) nên được hiểu theo cách lặp lại: ‘ngài chỉ cho họ một học thuyết phá vỡ đức tin của họ.’ ๖. อวิชฺชา อญฺญาณา สมฺโมหาติ ปริยายวจนเมตํ. อวิชฺชาติ วา อวิชฺชาย กรณภูตาย. อญฺญาเณนาติ อชานเนน. สมฺโมเหนาติ สมฺมุยฺหเนน มหามุฬฺหตาย. สามํเยว โอปกฺกมิกา เอตรหิ อตฺตโน อุปกฺกมเหตุ ทุกฺขเวทนํ เวทิยมานํ – ‘‘ยํกิญฺจายํ…เป… ปุพฺเพกตเหตู’’ติ วิปรีตโต สทฺทหถ. ปุพฺเพกตเหตุวาทสญฺญิตํ วิปลฺลาสคฺคาหํ คณฺหถ. 6. “Vô minh, bất tri, si mê” - đây là những từ đồng nghĩa. “Do vô minh” hoặc do vô minh là công cụ. “Do bất tri” (nghĩa là) do không biết. “Do si mê” (nghĩa là) do sự mê muội, do sự ngu si lớn. Chính các ngươi, do nỗ lực của bản thân hiện tại, đang cảm thọ khổ thọ vốn có nguyên nhân từ sự nỗ lực của mình, (vậy mà) lại tin tưởng một cách sai lệch rằng: “Bất cứ điều gì người này... (v.v)... là do nhân đã làm trong quá khứ”. Các ngươi chấp thủ sự nắm giữ sai lầm được gọi là thuyết cho rằng do nhân đã làm trong quá khứ. ๗. ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต, ตตฺถ เวทิตพฺพํ ผลํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ. เตนาห – ‘‘อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากทายก’’นฺติ. ปโยเคนาติ กายิเกน ปโยเคน วา วาจสิเกน วา ปโยเคน. ปธาเนนาติ ปทหเนน เจตสิเกน อุสฺสาหเนน. อาสนฺเน ภวนฺตเร วิปาเจตุํ น สกฺกา, ปเคว ทูเรติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ทุติเย วา ตติเย วา อตฺตภาเว’’ติ วุตฺตํ. นิพฺพตฺตกภาวโต สุขเวทนาย หิตนฺติ สุขเวทนียํ. สา ปน วิปากเวทนาภาวโต เอกนฺตโต อิฏฺฐารมฺมณา เอว โหตีติ อาห ‘‘อิฏฺฐารมฺมณวิปากทายก’’นฺติ. วิปรีตนฺติ [Pg.214] อนิฏฺฐารมฺมณวิปากทายกํ. นิปฺผนฺเนติ สทฺธึ อญฺเญน กมฺเมน นิพฺพตฺเต. สมฺปรายเวทนียสฺสาติ อุปปชฺชเวทนียสฺส อปราปริยเวทนียสฺส. เอวํ สนฺเตปีติ กามํ ปริปกฺกเวทนียนฺติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียเมว วุจฺจติ, ตถาปิ อตฺเถตฺถ อติสโย ทิฏฺฐธมฺมวิเสสภาวโต ปริปกฺกเวทนียสฺสาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อยเมตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยสฺมึ ทิวเส กตํ, ตโต สตฺตทิวสพฺภนฺตเร. 7. “Hiện pháp” được gọi là điều hiển nhiên, quả cần được cảm thọ ở đó là “hiện pháp báo”. Do đó, ngài nói: “cho quả dị thục ngay trong chính thân này”. “Do sự cố gắng” (nghĩa là) do sự cố gắng thuộc thân hoặc do sự cố gắng thuộc lời nói. “Do sự tinh tấn” (nghĩa là) do sự nỗ lực, sự cố gắng thuộc tâm. Để chỉ ra rằng không thể trổ quả trong kiếp sống kế cận, huống nữa là (kiếp sống) xa xôi, nên đã nói: “trong thân thứ hai hoặc thứ ba”. Do có tính chất làm phát sanh, nên được gọi là “lạc thọ” vì nó mang lại lợi ích cho lạc thọ. Hơn nữa, vì là thọ dị thục, nó chắc chắn chỉ có đối tượng khả ái, nên ngài nói “cho quả dị thục có đối tượng khả ái”. Ngược lại là “cho quả dị thục có đối tượng không khả ái”. “Đã thành tựu” (nghĩa là) đã được tạo ra cùng với nghiệp khác. “Của hậu sanh báo” (nghĩa là) của nghiệp cho quả trong kiếp sau, của nghiệp cho quả trong các kiếp sau nữa. Mặc dù như vậy, “nghiệp chín muồi” thực sự được gọi là nghiệp hiện pháp báo, tuy nhiên để chỉ ra rằng ở đây có sự đặc biệt do tính chất đặc thù của hiện pháp của nghiệp chín muồi, nên đã nói: “đây là điều ở đây...” v.v... Trong ngày nào đã được tạo, (quả sẽ trổ) trong vòng bảy ngày kể từ đó. ตตฺราติ ตสฺมึ ปริปกฺกเวทนียกมฺมสฺส สตฺตทิวสพฺภนฺตเร วิปากทาเน. เอกวารํ กสิตฺวา นิสีทิ ฉาตชฺฌตฺโต หุตฺวา. อาคจฺฉนฺตี อาห – ‘‘อุสฺสูเร ภตฺตํ อาหรียิตฺถา’’ติ โทมนสฺสํ อนุปฺปาเทตฺวา ยถา กตปุญฺญํ อนุโมทติ. วิชฺโชตมานํ ทิสฺวา, ‘‘กึ นุ โข อิทมฺปิ ตปฺปกาโร, มม จิตฺตวิกปฺปมตฺตํ, อุทาหุ สุวณฺณเมวา’’ติ วีมํสนฺโต ยฏฺฐิยา ปหริตฺวา. “Ở đó” (nghĩa là) trong việc cho quả trong vòng bảy ngày của nghiệp chín muồi ấy. Cày một luống xong, ông ngồi xuống, bị đói lả. (Người vợ) đang đến nói: “Cơm đã được mang đến lúc mặt trời đã lên cao”, không làm phát sanh ưu phiền, bà tùy hỷ phước đã làm. Thấy (đất) đang tỏa sáng, ông suy xét: “Cái này là loại gì đây, chỉ là sự tưởng tượng của tâm ta, hay thực sự là vàng?”, rồi dùng gậy đánh vào. วาฬยกฺขสญฺจรณตฺตา ราชคหูปจารสฺส นคเร สหสฺสภณฺฑิกํ จาเรสุํ. อุปฺปนฺนราโค จูฬาย ฑํสิ. รญฺโญ อาจิกฺขิตฺวาติ ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาจิกฺขิตฺวา. มลฺลิกาย วตฺถุ ธมฺมปทวตฺถุมฺหิ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.มลฺลิกาเทวีวตฺถุ) อาคเตน นเยน กเถตพฺพํ. Do có dạ xoa hung dữ đi lại ở vùng ngoại ô thành Vương Xá, họ đã cho diễu hành gói một ngàn (tiền) trong thành phố. (Con chó) khởi lên lòng tham, đã cắn vào búi tóc. “Sau khi tâu lên vua” (nghĩa là) sau khi tâu lên vua sự việc đó. Câu chuyện về Mallikā nên được kể theo phương pháp đã được trình bày trong câu chuyện của Kinh Pháp Cú (Chú giải Pháp Cú, phẩm 2, câu chuyện về hoàng hậu Mallikā). มรณสนฺติเกปิ กตํ, ปเคว ตโต ปุเรตรํ อตีตตฺตภาเวสุ จ กตํ. อิธ นิพฺพตฺติตวิปาโกติ วุตฺโต อวสฺสํภาวิภาวโต. สมฺปรายเวทนียเมว ภวนฺตเร วิปากทายกภาวโต. อิธ นิพฺพตฺติตคุโณตฺเวว วุตฺโต, น อิธ นิพฺพตฺติตวิปาโกติ วิมุตฺติภาวโต. ปริปกฺกเวทนียนฺติ เวทิตพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตปริปกฺกเวทนียลกฺขณานติวตฺตนโต. สพฺพลหุํ ผลทายิกาติ เอเตน ผลุปฺปาทนสมตฺถตาโยเคน กมฺมสฺส ปริปกฺกเวทนียตาติ ทสฺเสติ. (Nghiệp) được tạo ra lúc gần chết, huống nữa là (nghiệp) được tạo ra trước đó nữa và trong các kiếp quá khứ. Được gọi là “có quả dị thục phát sanh ở đây” do tính chất chắc chắn sẽ xảy ra. Chính là nghiệp hậu sanh báo do có tính chất cho quả trong kiếp sau. Chỉ được gọi là “có đức tính phát sanh ở đây”, chứ không phải “có quả dị thục phát sanh ở đây” do tính chất giải thoát. Nên được hiểu là “nghiệp chín muồi” do không vượt qua đặc tính của nghiệp chín muồi đã được nói ở dưới. “Cho quả nhanh nhất” - bằng điều này, ngài chỉ ra rằng nghiệp có tính chất chín muồi là do sự kết hợp với khả năng tạo ra quả. จตุปฺปญฺจกฺขนฺธผลตาย สญฺญาภวูปคํ กมฺมํ พหุเวทนียนฺติ วุตฺตํ. เอกขนฺธผลตฺตา อสญฺญาภวูปคํ กมฺมํ อปฺปเวทนียํ. เกจิ ปน, ‘‘อรูปาวจรกมฺมํ พหุกาลํ เวทิตพฺพผลตฺตา พหุเวทนียํ, อิตรํ อปฺปเวทนียํ. รูปารูปาวจรกมฺมํ วา พหุเวทนียํ, ปริตฺตกมฺมํ อปฺปเวทนีย’’นฺติ วทนฺติ. สวิปากํ กมฺมนฺติ ปจฺจยนฺตรสมวาเย วิปากุปฺปาทนสมตฺถํ, น อารทฺธวิปากเมว. อวิปากํ กมฺมนฺติ ปจฺจยเวกลฺเลน วิปจฺจิตุํ อสมตฺถํ อโหสิกมฺมาทิเภทํ. Do có quả là bốn hoặc năm uẩn, nghiệp dẫn đến cõi Tưởng được gọi là “nghiệp có nhiều thọ”. Do có quả là một uẩn, nghiệp dẫn đến cõi Vô Tưởng là “nghiệp có ít thọ”. Tuy nhiên, một số vị nói: “Nghiệp Vô Sắc Giới là nghiệp có nhiều thọ do có quả cần được cảm thọ trong thời gian dài, nghiệp còn lại là nghiệp có ít thọ. Hoặc nghiệp Sắc Giới và Vô Sắc Giới là nghiệp có nhiều thọ, nghiệp nhỏ là nghiệp có ít thọ”. “Nghiệp có quả dị thục” (nghĩa là) nghiệp có khả năng tạo ra quả dị thục khi có sự hội đủ của các duyên khác, chứ không chỉ là nghiệp đã bắt đầu cho quả. “Nghiệp không có quả dị thục” (nghĩa là) nghiệp không có khả năng trổ quả do thiếu duyên, có các loại như vô hiệu nghiệp v.v... ๘. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีนนฺติ [Pg.215] ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีนํ ทสนฺนํ กมฺมานํ อุปกฺกเมน กมฺมานํ อญฺญาถาภาวสฺส อนาปาทนียตฺตา ยถาสภาเวเนว กมฺมานิ ติฏฺฐนฺติ. ตตฺถ นิคณฺฐานํ อุปกฺกโม นิปฺปโยชโนติ อาห ‘‘อผโล’’ติ. นิคณฺฐานํ ปทหนสฺส มิจฺฉาวายามสฺส นิปฺผลภาวปฺปเวทโน ปธานจฺเฉทกวาโท. ปเรหิ วุตฺตการเณหีติ เยหิ การเณหิ นิคณฺฐานํ วาเทสุ โทสํ ทสฺเสนฺติ. เตหิ ปเรหิ วุตฺตการเณหิ. น หิ ลกฺขณยุตฺเตน เหตุนา วินา ปรวาเทสุ โทสํ ทสฺเสตุํ สกฺกา. เตนาห ‘‘สการณา หุตฺวา’’ติ. นิคณฺฐานํ วาทา จ อนุวาทา จาติ นิคณฺเฐหิ วุจฺจมานา สกสกสมยปฺปเวทิกา วาทาเจว สาวเกหิ วุจฺจมานา เตสํ อนุวาทา จ. วิญฺญูหิ ครหิตพฺพํ การณํ อาคจฺฉนฺตีติ, ‘‘อยเมตฺถ โทโส’’ติ ตตฺถ ตตฺถ วิญฺญูหิ ปณฺฑิเตหิ ครหารหํ การณํ อุปคจฺฉนฺติ, ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. ตสฺสตฺโถติอาทีสุ อยํ สงฺเขปตฺโถ, ‘‘วุตฺตนเยน ปเรหิ วุตฺเตน การเณน สการณา หุตฺวา โทสทสฺสนวเสน นิคณฺฐานํ วาทา อนุปฺปตฺตา, ตโต เอว ตํ วาทํ อปฺปสาทนียภาวทสฺสเนน โสเสนฺตา เหตุสมฺปตฺติโวหารสุกฺขเนน มิลาเปนฺตา ทุกฺกฏกมฺมการิโนติอาทโย ทส คารยฺหาปเทสา อุปคจฺฉนฺตี’’ติ. 8. “Của các nghiệp hiện pháp báo v.v...” (nghĩa là) vì mười loại nghiệp như hiện pháp báo v.v... không thể bị làm cho trở thành khác đi bằng sự nỗ lực, nên các nghiệp vẫn tồn tại đúng theo tự tánh của chúng. Ở đây, sự nỗ lực của các Nigantha là vô ích, nên ngài nói “vô quả”. Thuyết đoạn diệt tinh tấn là sự tuyên bố về tính vô quả của sự tinh tấn, của sự tinh cần sai lầm của các Nigantha. “Bởi những lý do được người khác nói” (nghĩa là) bởi những lý do mà họ chỉ ra lỗi trong các học thuyết của Nigantha. Bởi những lý do được người khác nói đó. Thật vậy, không thể chỉ ra lỗi trong các học thuyết của người khác mà không có nguyên nhân hợp lý. Do đó, ngài nói “có nguyên nhân”. “Các học thuyết và các luận thuyết phụ của Nigantha” (nghĩa là) các học thuyết trình bày giáo lý riêng của họ được các Nigantha nói ra, và các luận thuyết phụ của họ được các đệ tử nói ra. “Đi đến lý do đáng bị người trí khiển trách” (nghĩa là) chúng đi đến, đạt đến lý do đáng bị khiển trách bởi những người có trí, những bậc hiền trí ở chỗ này chỗ kia rằng “đây là lỗi ở đây”. Trong các câu “ý nghĩa của điều đó...” v.v..., đây là ý nghĩa tóm tắt: “Theo phương pháp đã nói, bởi lý do được người khác nói, các học thuyết của Nigantha đã trở thành có nguyên nhân theo cách thấy lỗi, từ đó, khi làm khô héo học thuyết ấy bằng cách chỉ ra tính không đáng tin, khi làm cho tàn lụi bằng cách làm khô kiệt sự trình bày về sự đầy đủ nhân, mười điều đáng khiển trách như 'những người làm ác nghiệp' v.v... sẽ đi đến”. ๙. สงฺคติภาวเหตูติ ตตฺถ ตตฺถ ยทิจฺฉาย สมุฏฺฐิตสงฺคตินิมิตฺตํ. สา ปน สงฺคติ นิยติลกฺขณาติ อาห ‘‘นิยติภาวการณา’’ติ. อจฺเฉชฺชสุตฺตาวุตอเภชฺชมณิ วิย หิ ปฏินิยตตา นิยติปวตฺตีติ. ฉฬภิชาติเหตูติ กณฺหาภิชาติ นีลาภิชาติ โลหิตาภิชาติ หลิทฺทาภิชาติ สุกฺกาภิชาติ ปรมสุกฺกาภิชาตีติ อิมาสุ อภิชาตีสุ ชาตินิมิตฺตํ. ปาปสงฺคติกาติ นิหีนสงฺคติกา. 9. Là nhân của trạng thái tương giao (saṅgatibhāvahetūti) có nghĩa là dấu hiệu của sự tương giao được phát sinh một cách ngẫu nhiên ở nơi này nơi kia. Và sự tương giao ấy có đặc tính là định mệnh, nên nói là: ‘Là nguyên nhân của trạng thái định mệnh (niyatibhāvakāraṇā).’ Thật vậy, sự diễn tiến của định mệnh là sự đã được quy định trước, giống như viên ngọc không thể bị phá vỡ đã được nói đến trong kinh Acchejjasutta. Là nhân của sáu loại dòng dõi (chaḷabhijātihetūti) có nghĩa là dấu hiệu của sự sinh ra trong các dòng dõi này: dòng dõi đen, dòng dõi xanh, dòng dõi đỏ, dòng dõi vàng, dòng dõi trắng, và dòng dõi trắng tuyệt đối. Có sự tương giao xấu ác (pāpasaṅgatikā) có nghĩa là có sự tương giao thấp hèn. ๑๐. อนทฺธภูตนฺติ เอตฺถ อธิ-สทฺเทน สมานตฺโถ อทฺธ-สทฺโทติ อาห – ‘‘อนทฺธภูตนฺติ อนธิภูต’’นฺติ. ยถา อาปายิโก อตฺตภาโว มหตา ทุกฺเขน อภิภุยฺยติ, น ตถา อยนฺติ อาห – ‘‘ทุกฺเขน อนธิภูโต นาม มนุสฺสตฺตภาโว วุจฺจตี’’ติ. ‘‘อเจลโก โหตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๓๙๔) วุตฺตาย นานปฺปการาย ทุกฺกรการิกาย กิลมเถน. ยทิ เอวํ [Pg.216] กถํ ธุตงฺคธราติ อาห ‘‘เย ปนา’’ติอาทิ. นิยฺยานิกสาสนสฺมิญฺหิ วีริยนฺติ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา ปวตฺติยมานํ วีริยํ สรีรํ เขทนฺตมฺปิ สมฺมาวายาโม นาม โหติ ญายารทฺธภาวโต. 10. Ở đây, trong câu ‘không phải là tạm bợ’ (anaddhabhūtaṃ), từ ‘addha’ có cùng nghĩa với từ ‘adhi,’ nên nói rằng: ‘“Không phải là tạm bợ” (anaddhabhūtaṃ) có nghĩa là không bị chinh phục (anadhibhūtaṃ).’ Giống như thân mạng ở cõi khổ bị chinh phục bởi sự đau khổ to lớn, thân mạng này thì không như vậy, nên nói rằng: ‘“Không bị đau khổ chinh phục” được gọi là thân mạng làm người.’ Bằng sự mệt nhọc của các loại khổ hạnh khác nhau đã được nói đến (trong kinh) bắt đầu bằng câu ‘vị ấy là người lõa thể’ (acelako hoti) (Trường Bộ kinh 1.394). Nếu vậy, làm sao (gọi là) người thực hành đầu-đà? (Ngài) nói: ‘Còn những vị nào...’ và các câu tiếp theo. Thật vậy, trong giáo pháp đưa đến sự giải thoát, sự tinh tấn được thực hành bằng cách nương tựa vào sự thoát khỏi luân hồi, dù làm cho thân thể mệt mỏi, vẫn được gọi là chánh tinh tấn do đã được khởi sự một cách đúng đắn. เถโรติ เอตฺถ อาคตมหารกฺขิตตฺเถโร. ติสฺโส สมฺปตฺติโย มนุสฺสเทวนิพฺพานสมฺปตฺติโย, สีลสมาธิปญฺญาสมฺปตฺติโย วา. ขุรคฺเคเยวาติ ขุเร สีสคฺเค เอว, ขุเร สีสคฺคโต อปนีเต เอวาติ อธิปฺปาโย. อยนฺติ, ‘‘อิสฺสรกุเล นิพฺพตฺโต’’ติอาทินา วุตฺโต. น สพฺเพ เอว สกฺการปุพฺพกํ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณนฺตีติ อาห ‘‘โย ทาสิกุจฺฉิย’’นฺติอาทิ. รชตมุทฺทิกนฺติ รชตมยํ องฺคุลิมุทฺทิกํ. โครกปิยงฺคุมตฺเตนปีติ กปิตฺถฉลฺลิกงฺคุปุปฺผคนฺธมตฺเตนปิ. Ở đây, ‘vị trưởng lão’ (thero) là trưởng lão Mahārakkhita đã đến. ‘Ba thành tựu’ (tisso sampattiyo) là thành tựu cõi người, cõi trời, và Niết-bàn; hoặc là thành tựu về giới, định, và tuệ. ‘Ngay trên lưỡi dao cạo’ (khuraggeyeva) có nghĩa là ngay trên đỉnh đầu có lưỡi dao cạo, ý muốn nói là ngay khi lưỡi dao cạo được lấy ra khỏi đỉnh đầu. ‘Vị này’ (ayaṃ) là người đã được nói đến bắt đầu bằng câu ‘được sinh ra trong gia đình quyền thế.’ Không phải tất cả mọi người xuất gia với sự cung kính trước đó đều đắc quả A-la-hán, nên nói: ‘Người nào từ trong bụng của nữ tỳ...’ và các câu tiếp theo. ‘Chiếc nhẫn bạc’ (rajatamuddikaṃ) là chiếc nhẫn đeo ngón tay bằng bạc. ‘Chỉ bằng (hương thơm) của cây priyaṅgu’ (gorakapiyaṅgumattenapi) có nghĩa là chỉ bằng hương thơm của hoa kaṅgu và vỏ cây kapittha. ธมฺเมน ญาเยน อาคตสุขํ ธมฺมสุขนฺติ อาห – ‘‘สงฺฆโต วา…เป… ปจฺจยสุข’’นฺติ. อมุจฺฉิโตติ อนชฺฌาปนฺโน. อิทานิ ตํ อนชฺฌาปนฺนตํ ตสฺส จ ผลํ ทสฺเสตุํ ‘‘ธมฺมิกํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิมสฺสาติ สมุทยสฺส. โส หิ ปญฺจกฺขนฺธสฺส ทุกฺขสฺส การณภูตตฺตา อาสนฺโน ปจฺจกฺโข กตฺวา วุตฺโต. เตนาห ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนาน’’นฺติอาทิ. สงฺขารนฺติ ยถารทฺธาย สาติสยํ กรณโต สงฺขารนฺติ ลทฺธนามํ พลววีริยํ อุสฺโสฬฺหึ. ปทหโตติ ปยุญฺชนฺตสฺส ปวตฺเตนฺตสฺส. มคฺเคน วิราโค โหตีติ อริยมคฺเคน ทุกฺขนิทานสฺส วิรชฺชนา โหติ. เตนาห ‘‘อิทํ วุตฺตํ โหตี’’ติ. อิมินา สุขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา กถิตา อกสิเรเนว สีฆตรํ มคฺคปชานตาย โพธิตตฺตา. มชฺฌตฺตตากาโรติ วีริยูเปกฺขมาห. สงฺขารํ ตตฺถ ปทหตีติ ปธานสงฺขารํ ตตฺถ ทุกฺขนิทานสฺส วิรชฺชนนิมิตฺตํ วิรชฺชนตฺถํ ปทหติ. กถํ? มคฺคปฺปธาเนน จตุกิจฺจปฺปธาเน อริยมคฺเค วายาเมน ปทหติ วายมติ. อชฺฌุเปกฺขโตติ วีริยสฺส อนจฺจารทฺธนาติสิถิลตาย วีริยสมตาโยชเน พฺยาปารากรเณน อชฺฌุเปกฺขโต. เตนาห ‘‘อุเปกฺขํ ภาเวนฺตสฺสา’’ติ. อุเปกฺขาภาวนา จ นาเมตฺถ ตถาปวตฺตา อริยมคฺคภาวนา เอวาติ อาห – ‘‘มคฺคภาวนาย ภาเวตี’’ติ. ‘Sự an lạc do chánh pháp’ (dhammasukhaṃ) là sự an lạc đến từ phương pháp đúng đắn, nên nói: ‘Sự an lạc về vật dụng... từ Tăng đoàn...’ ‘Không tham đắm’ (amucchito) có nghĩa là không bị chìm đắm. Bây giờ, để chỉ ra trạng thái không chìm đắm ấy và quả của nó, câu bắt đầu bằng ‘thật vậy, hợp pháp’ (dhammikaṃ hi) đã được nói. ‘Của cái này’ (imassa) là của tập đế. Thật vậy, vì nó là nguyên nhân của khổ (là) năm uẩn, nên nó được nói là gần gũi, được nhận thức trực tiếp. Do đó, nói: ‘của các (pháp) hiện tại...’ ‘Hành’ (saṅkhāraṃ) là sự nỗ lực, sự tinh tấn mạnh mẽ, được gọi là ‘hành’ vì nó thực hiện một cách vượt trội theo như đã được khởi sự. ‘Của người nỗ lực’ (padahato) là của người đang áp dụng, đang thực hành. ‘Sự ly tham xảy ra nhờ đạo’ (maggena virāgo hoti) có nghĩa là sự từ bỏ nguyên nhân của khổ xảy ra nhờ thánh đạo. Do đó, nói: ‘Điều này được nói là...’ Bằng điều này, con đường thực hành dễ dàng, chứng đắc nhanh chóng (sukhāpaṭipadā khippābhiññā) được nói đến, vì được giác ngộ do sự biết đạo một cách nhanh chóng hơn mà không khó khăn. ‘Trạng thái trung lập’ (majjhattatākāro) là nói đến sự quân bình trong tinh tấn (vīriyūpekkha). ‘Nỗ lực hành ở đó’ (saṅkhāraṃ tattha padahati) có nghĩa là nỗ lực tinh tấn ở đó vì mục đích từ bỏ, là dấu hiệu của sự từ bỏ nguyên nhân của khổ. Bằng cách nào? Nỗ lực, cố gắng bằng sự tinh tấn trong thánh đạo, nơi có bốn phận sự là chính, với đạo là chính. ‘Của người xả’ (ajjhupekkhato) là của người xả bằng cách không bận tâm trong việc áp dụng sự quân bình của tinh tấn, bằng cách không quá căng cũng không quá chùng. Do đó, nói: ‘của người tu tập xả.’ Và ở đây, sự tu tập xả chính là sự tu tập thánh đạo được thực hành như vậy, nên nói: ‘tu tập bằng sự tu tập đạo.’ เอตฺถ จ เอวํ ปาฬิยา ปทโยชนา เวทิตพฺพา, – ‘‘โส เอวํ ปชานาติ. กถํ? สงฺขารํ เม ปทหโต สงฺขารปทหนา อิมสฺส ทุกฺขนิทานสฺส วิราโค โหติ[Pg.217], อชฺฌุเปกฺขโต เม อุเปกฺขนา อิมสฺส ทุกฺขนิทานสฺส วิราโค โหตี’’ติ. ปฏิปชฺชมานสฺส จายํ ปุพฺพภาควีมํสสฺสาติ คเหตพฺพํ. ตตฺถ สงฺขารปฺปธานาติ สมฺมสนปเทน สุเขเนว ขิปฺปตรํ ภาวนาอุสฺสุกฺกาปนวีริยํ ทสฺสิตนฺติ สุขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ทสฺสิตา. อชฺฌุเปกฺขโตติ เอตฺถ กสฺสจิ นาติทฬฺหํ กตฺวา ปวตฺติตวีริเยนปิ ทุกฺขนิทานสฺส วิราโค โหติ วิปสฺสนมนุยุญฺชตีติ ทสฺสิตํ. อุภยตฺถาปิ จตุตฺถีเยว ปฏิปทา วิภาวิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อิทานิ, ‘‘ยสฺส หิ ขฺวาสฺส…เป… อุเปกฺขํ ตตฺถ ภาเวตี’’ติ วาเรหิ ตาสํเยว ปฏิปทานํ วเสน เตสํ ปุคฺคลานํ ปฏิปตฺติ ทสฺสิตา. วฏฺฏทุกฺขนิทานสฺส ปริชิณฺณํ อิเมหิ วาเรหิ ทุกฺขกฺขโย วิภาวิโต. Và ở đây, sự kết hợp các từ của Pāli nên được hiểu như sau: ‘Vị ấy biết như vầy. Như thế nào? Đối với ta, người đang nỗ lực hành, sự ly tham đối với nguyên nhân của khổ này xảy ra do sự nỗ lực hành; đối với ta, người đang xả, sự ly tham đối với nguyên nhân của khổ này xảy ra do sự xả.’ Và điều này nên được hiểu là sự thẩm sát trong giai đoạn đầu của người đang thực hành. Ở đó, bằng từ ‘nỗ lực hành là chính’ (saṅkhārappadhāna), sự tinh tấn làm phát sinh lòng hăng hái tu tập một cách nhanh chóng hơn và dễ dàng được chỉ ra, do đó con đường thực hành dễ dàng, chứng đắc nhanh chóng được chỉ ra. Ở đây, trong câu ‘của người xả’ (ajjhupekkhato), điều được chỉ ra là đối với một người nào đó, sự ly tham đối với nguyên nhân của khổ cũng xảy ra ngay cả với sự tinh tấn được thực hành không quá mạnh mẽ, khi vị ấy chuyên tâm vào thiền minh sát. Nên thấy rằng trong cả hai trường hợp, chỉ có con đường thứ tư được làm rõ. Bây giờ, bằng các đoạn bắt đầu bằng ‘thật vậy, đối với người nào...’, sự thực hành của những cá nhân ấy được chỉ ra theo những con đường thực hành đó. Sự đoạn tận khổ, tức là sự tiêu diệt nguyên nhân của khổ trong vòng luân hồi, được làm rõ bằng những đoạn này. ๑๑. พทฺธจิตฺโตติ สมฺพทฺธจิตฺโต. พหลจฺฉนฺโทติ พหลตณฺหาฉนฺโท. อติจริตฺวาติ อติกฺกมิตฺวา. นฏสตฺถวิธินา นจฺจนกา นฏา, นจฺจกา อิตเร. โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, ‘‘อีทิสํ นาม อิตฺถึ ปริจฺจชิ’’นฺติ. ฉิชฺชาติ ทฺวิธา โหตุ. ภิชฺชาติ ภิชฺชตุ. ‘‘ฉิชฺช วา ภิชฺชวา’’ติ ปททฺวเยนปิ วินาสเมว วทติ. ญตฺวาติ ปุพฺพภาคญาเณน ชานิตฺวา. ตทุภยนฺติ สงฺขารปทหนอุเปกฺขาภาวนํ. 11. ‘Tâm bị trói buộc’ (baddhacitto) có nghĩa là tâm bị ràng buộc. ‘Có dục vọng mãnh liệt’ (bahalacchando) có nghĩa là có dục vọng và ái dục mãnh liệt. ‘Sau khi vượt qua’ (aticaritvā) có nghĩa là sau khi đi qua. ‘Bởi người diễn viên’ (naṭasannibhena): những người múa là diễn viên (naṭā), những người khác là vũ công (naccakā). Hỷ khởi lên (với ý nghĩ): ‘Ta đã từ bỏ một người phụ nữ như thế này.’ ‘Hãy bị cắt đứt’ (chijjā) có nghĩa là hãy bị chia làm hai. ‘Hãy bị phá vỡ’ (bhijjā) có nghĩa là hãy bị vỡ tan. Bằng cả hai từ ‘hãy bị cắt đứt hoặc hãy bị phá vỡ’ (chijja vā bhijjā), (ngài) chỉ nói đến sự hủy diệt. ‘Sau khi biết’ (ñatvā) có nghĩa là sau khi biết bằng trí tuệ giai đoạn đầu. ‘Cả hai điều đó’ (tadubhayaṃ) là sự nỗ lực hành và sự tu tập xả. ๑๒. เปเสนฺตสฺสาติ วายมนฺตสฺส. ตํ สนฺธายาติ ทุกฺขาย ปฏิปทาย นิยฺยานตํ สนฺธาย. 12. ‘Của người đang gửi đi’ (pesentassa) có nghĩa là của người đang cố gắng. ‘Nhắm đến điều đó’ (taṃ sandhāya) có nghĩa là nhắm đến sự giải thoát bằng con đường thực hành khó khăn. อุสุกาโร วิย โยคี เตชนสฺส วิย จิตฺตสฺส อุชุกรณโต. โคมุตฺตวงฺกํ, จนฺทเลขากุฏิลํ, นงฺคลโกฏิชิมฺหํ จิตฺตํ. อลาตา วิย วีริยํ อาตาปน-ปริตาปนโต. กญฺจิกเตลํ วิย สทฺธา สิเนหนโต. นมนทณฺฑโก วิย โลกุตฺตรมคฺโค นิพฺพานารมฺมเณ จิตฺตสฺส นามนโต. โลกุตฺตรมคฺเคน จิตฺตสฺส อุชุกรณํ ภาวนาภิสมยโต ทฏฺฐพฺพํ. อนฺตทฺวยวชฺชิตา มชฺฌิมา ปฏิปตฺตีติ กตฺวา กิเลสคณวิชฺฌนํ ปหานาภิสมโย. อิตรา ปน ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ อิมาสุ ทฺวีสุ ยถาวุตฺตาสุ ขิปฺปาภิญฺญาสุ กถิตาสุ, อิตราปิ กถิตาว โหนฺติ ลกฺขณหารนเยน ปฏิปทาสามญฺญโต. สหาคมนียาปิ วา ปฏิปทา กถิตาว, ‘‘น เหว อนทฺธภูตํ อตฺถาน’’นฺติอาทินา ปุพฺพภาคปฏิปทาย กถิตตฺตา. ‘‘อาคมนียปฏิปทา ปน น กถิตา’’ติ [Pg.218] อิทํ สวิเสสํ อชฺฌุเปกฺขสฺส อกถิตตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นิกฺขมนเทสนนฺติ นิกฺขมนุปายํ เทสนํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Vị hành giả giống như người thợ làm tên vì làm cho thẳng cái tâm giống như cây tên. Tâm vốn cong queo như đường nước tiểu bò, cong như vành trăng khuyết, xiên xẹo như đầu lưỡi cày. Sự tinh tấn giống như thanh củi đang cháy vì nung nấu và làm cho nóng bỏng. Niềm tin giống như dầu bôi trơn vì có sự dính chặt. Thánh đạo siêu thế giống như cây gậy uốn cong vì uốn nắn tâm trong đối tượng Níp-bàn. Việc làm cho tâm được thẳng bằng thánh đạo siêu thế nên được hiểu là sự chứng ngộ do tu tiến. Sự xuyên thủng nhóm phiền não là sự chứng ngộ do đoạn trừ, bằng cách thực hành con đường trung đạo tránh xa hai cực đoan. Còn con đường kia là chậm chứng đắc. Khi hai con đường nhanh chứng đắc này của hai vị tỳ khưu đã được nói đến như đã trình bày, thì con đường kia cũng được xem như đã được nói đến theo phương pháp đặc điểm (lakkhaṇahāra) do sự tương đồng của các con đường. Hoặc con đường đi cùng cũng đã được nói đến, vì con đường giai đoạn đầu đã được nói đến qua câu "không phải là nơi không có thật" v.v... Còn câu "con đường cần đến chưa được nói đến" nên được hiểu là được nói với ý nghĩa rằng sự xả ly đặc biệt chưa được nói đến. Nikkhamanadesanā là lời thuyết giảng về phương pháp thoát ly. Phần còn lại dễ hiểu. เทวทหสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn áo trong Chú giải kinh Devadaha đã chấm dứt. ๒. ปญฺจตฺตยสุตฺตวณฺณนา 2. Chú giải kinh Pañcattaya ๒๑. เอเกติ เอตฺถ เอก-สทฺโท อญฺญตฺโถ, น คณนาทิอตฺโถติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกจฺเจ’’ติ อาห. ยํ ปน ปาฬิยํ ‘‘สนฺตี’’ติ วุตฺตํ. เตน เตสํ ทิฏฺฐิคติกานํ วิชฺชมานตาย อวิจฺฉินฺนตา; ตโต จ เนสํ มิจฺฉาคหณโต สิถิลกรณวิเวจเนหิ อตฺตโน เทสนาย กิจฺจการิตา อวิตถตา จ ทีปิตา โหติ. ปรมตฺถสมณพฺราหฺมเณสุ อปรนฺตกปฺปิกตาย เลโสปิ นตฺถีติ อาห ‘‘ปริพฺพชุปคตภาเวนา’’ติอาทิ. สสฺสตาทิวเสน อปรนฺตํ กปฺเปนฺตีติ อปรนฺตกปฺปิโน, เต เอว อปรนฺตกปฺปิกา. ยสฺมา เตหิ อปรนฺตํ ปุริมตรสิทฺเธหิ ตณฺหาทิฏฺฐิกปฺเปหิ กปฺเปตฺวา อาเสวนพลวตาย จ วิกปฺเปตฺวา อปรภาคสิทฺเธหิ อภินิเวสภูเตหิ ตณฺหาทิฏฺฐิคฺคาเหหิ คณฺหนฺติ อภินิวิสนฺติ ปรามสนฺติ; ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อปรนฺตํ กปฺเปตฺวา วิกปฺเปตฺวา คณฺหนฺตี’’ติ. ตณฺหุปาทานวเสน กปฺปนคหณานิ เวทิตพฺพานิ. ตณฺหาปจฺจยา หิ อุปาทานํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ มหานิทฺเทเส อุทฺทานโต สงฺเขปโต. ตณฺหาทิฏฺฐิวเสนาติ ตณฺหาย ทิฏฺฐิยา จ วเสน. ทิฏฺฏิยา วา อุปนิสฺสยภูตาย สหชาตาย อภินนฺทนกาย จ ตณฺหาย สสฺสตาทิอากาเรน อภินิวิสนฺตสฺส มิจฺฉาคาหสฺส จ วเสน. อนาคตธมฺมวิสยาย อธิปฺเปตตฺตา อนาคตกาลวาจโก อิธ อปร-สทฺโท. รูปาทิขนฺธวินิมุตฺตสฺส กปฺปนวตฺถุโน อภาวา อนฺต-สทฺโท ภาควาจโกติ อาห – ‘‘อนาคตํ ขนฺธโกฏฺฐาส’’นฺติ. กปฺเปตฺวาติ จ ตสฺมึ อปรนฺเต ตณฺหาย นาภินิเวสานํ สมตฺตนํ ปรินิฏฺฐาปนมาห. ฐิตาติ ตสฺสา ลทฺธิยา อวิชหนํ. 21. Trong câu "Eke", từ "eka" có nghĩa là "một số", không có nghĩa là số đếm v.v... Để chỉ rõ điều này, ngài nói "ekacce" (một số). Còn điều được nói trong Pāli là "santi" (có). Qua đó, sự không gián đoạn do sự hiện hữu của những người có tà kiến ấy; và từ đó, sự hữu hiệu và chân thật trong lời dạy của chính ngài qua việc làm cho lỏng lẻo và phân tích sự chấp thủ sai lầm của họ được làm sáng tỏ. Trong các vị sa-môn, bà-la-môn chân chính, không có một chút nào của sự suy tưởng về tương lai, ngài nói "do bản chất đã đạt đến sự xuất gia" v.v... Những người suy tưởng về tương lai theo cách thường hằng v.v... là "aparantakappino", họ chính là "aparantakappikā". Bởi vì họ suy tưởng về tương lai bằng những ý niệm về ái và tà kiến đã có từ trước, và phân biệt bằng sức mạnh của sự thực hành, rồi chấp thủ, bám víu, và nắm giữ bằng những sự chấp thủ về ái và tà kiến đã thành tựu ở giai đoạn sau và đã trở thành sự cố chấp; do đó, được nói rằng: "suy tưởng, phân biệt, và chấp thủ về tương lai". Sự suy tưởng và chấp thủ nên được hiểu là do ái và thủ. Vì ái là duyên cho thủ. Điều này cũng đã được nói tóm tắt trong phần đề cương của Đại Xiển Minh. "Taṇhādiṭṭhivasena" là do ái và tà kiến. Hoặc do tà kiến làm nền tảng, do ái đồng sanh và hoan hỷ, và do sự chấp thủ sai lầm của người bám víu theo cách thường hằng v.v... Ở đây, từ "apara" (sau, tương lai) chỉ thời vị lai vì nó được hiểu là đối tượng của các pháp vị lai. Vì không có đối tượng để suy tưởng nào thoát khỏi các uẩn như sắc v.v..., nên từ "anta" (cuối, phần) chỉ một phần, ngài nói: "phần uẩn trong tương lai". Và "kappetvā" (sau khi suy tưởng) nói lên sự hoàn tất, sự kết thúc của những sự không bám víu do ái trong tương lai đó. "Ṭhitā" (đứng vững) là sự không từ bỏ tà kiến đó. อนุคตาติ อารมฺมณกรณวเสน อนุ อนุ คตา อปรนฺเต ปวตฺตา. อารพฺภาติ อาลมฺพิตฺวา. วิสโย หิ ตสฺสา ทิฏฺฐิยา อปรนฺโต. วิสยภาวโต [Pg.219] เอว หิ โส ตสฺสา อาคมนฏฺฐานํ อารมฺมณปจฺจโย จาติ วุตฺตํ ‘‘อาคมฺม ปฏิจฺจา’’ติ. อธิวจนปทานีติ ปญฺญตฺติปทานิ, ทาสาทีสุ สิริวฑฺฒกาทิสทฺโท วิย วจนมตฺตเมว อธิการํ กตฺวา ปวตฺติยา อธิวจนํ ปญฺญตฺติ. อถ วา อธิ-สทฺโท อุปริภาเว, วุจฺจตีติ วจนํ, อุปริ วจนํ อธิวจนํ, อุปาทานภูตรูปาทีนํ อุปริ ปญฺญาปิยมานา อุปาทาปญฺญตฺตีติ อตฺโถ, ตสฺมา ปญฺญตฺติทีปกปทานีติ อตฺโถ. ปญฺญตฺติมตฺตญฺเหตํ วุจฺจติ, ยทิทํ, ‘‘อตฺตา โลโก’’ติ จ, น รูปเวทนาทโย วิย ปรมตฺโถ. อธิกวุตฺติตาย วา อธิมุตฺติโยติ ทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ. อธิกญฺหิ สภาวธมฺเมสุ สสฺสตาทึ ปกติอาทึ ทฺรพฺยาทึ ชีวาทึ กายาทิญฺจ อภูตมตฺถํ อชฺฌาโรเปตฺวา ทิฏฺฐิโย ปวตฺตนฺตีติ. อภิวทนฺตีติ, ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ อภินิวิสิตฺวา วทนฺติ, ‘‘อยํ ธมฺโม, นายํ ธมฺโม’’ติอาทินา วิวทนฺติ. อภิวทนกิริยาย อชฺชาปิ อวิจฺเฉทภาวทสฺสนตฺถํ วตฺตมานกาลวจนํ. "Anugatā" (đi theo) là đi theo từng chút một, diễn ra trong tương lai, theo cách lấy làm đối tượng. "Ārabbha" (liên quan đến) là sau khi lấy làm đối tượng. Vì đối tượng của tà kiến ấy là tương lai. Chính vì là đối tượng nên nó là nơi đến, là duyên đối tượng của tà kiến ấy, do đó được nói là "āgamma paṭicca" (nương vào, duyên vào). "Adhivacanapadāni" là những từ ngữ chế định. "Adhivacana" là chế định, do sự diễn tiến chỉ lấy lời nói làm thẩm quyền, giống như từ "Sirivaḍḍhaka" v.v... đối với người nô lệ v.v... Hoặc, từ "adhi" có nghĩa là "bên trên", "vacanaṃ" là "lời nói", "adhivacanaṃ" là "lời nói bên trên", có nghĩa là chế định do thủ (upādāpaññatti), được chế định bên trên các pháp như sắc v.v... là nền tảng của sự chấp thủ; do đó, có nghĩa là những từ ngữ chỉ sự chế định. Điều này được gọi là chỉ là chế định, đó là "ngã và thế giới", chứ không phải là pháp chân đế như sắc, thọ v.v... Hoặc, các tà kiến được gọi là "adhimutti" (thắng giải) vì chúng có khuynh hướng thái quá. Vì các tà kiến diễn ra bằng cách áp đặt những ý nghĩa không có thật như thường hằng v.v..., bản chất v.v..., thực thể v.v..., sinh mạng v.v..., và thân thể v.v... lên các pháp tự tánh. "Abhivadanti" (tuyên bố) là họ nói sau khi đã cố chấp rằng "chỉ điều này là thật, điều khác là vô ích", họ tranh luận bằng cách nói "đây là pháp, đây không phải là pháp" v.v... Việc dùng thì hiện tại là để chỉ ra rằng hành động tuyên bố vẫn chưa bị gián đoạn cho đến ngày nay. สญฺญา เอตสฺส อตฺถีติ สญฺญีติ อาห ‘‘สญฺญาสมงฺคี’’ติ. นตฺถิ เอตสฺส โรโค ภงฺโคติ อโรโคติ อโรคสทฺทสฺส นิจฺจปริยายตา เวทิตพฺพา. โรครหิตตาสีเสน วา นิพฺพิการตาย นิจฺจตํ ปฏิชานาติ ทิฏฺฐิคติโกติ อาห ‘‘อโรโคติ นิจฺโจ’’ติ. อิมินาติ, ‘‘สญฺญี อตฺตา อโรโค ปรํ มรณา’’ติ อิมินา วจเนน. โสฬส สญฺญีวาทาติ – รูปีจตุกฺกํ, อรูปีจตุกฺกํ, อนฺตวาจตุกฺกํ, เอกนฺตสุขีจตุกฺกนฺติ – อิเมสํ จตุนฺนํ จตุกฺกานํ วเสน โสฬส สญฺญีวาทา กถิตา. อิเมสุเยว ปุริมานํ ทฺวินฺนํ จตุกฺกานํ วเสน อฏฺฐ สญฺญีวาทา อฏฺฐ จ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา เวทิตพฺพา. สตฺต อุจฺเฉทวาทาติ มนุสฺสตฺตภาเว กามาวจรเทวตฺตภาเว รูปาวจรเทวตฺตภาเว จตุพฺพิธารุปฺปตฺตภาเว จวิตฺวา สตฺตสฺส อุจฺเฉทปญฺญาปนวเสน สตฺต อุจฺเฉทวาทา กถิตา. อสโต วินาสาสมฺภวโต อตฺถิภาวนิพนฺธโน อุจฺเฉทวาโทติ วุตฺตํ ‘‘สโตติ วิชฺชมานสฺสา’’ติ. ยาวายํ อตฺตา น อุจฺฉิชฺชติ, ตาว วิชฺชติ เอวาติ คหณโต นิรุทยวินาโส อิธ อุจฺเฉโทติ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อุปจฺเฉท’’นฺติ. วิเสเสน นาโส วินาโส, อภาโว, โส ปน มํสจกฺขุ-ปญฺญาจกฺขุ-ทสฺสนปถาติกฺกโมวาติ อาห ‘‘อทสฺสน’’นฺติ. อทสฺสเน [Pg.220] หิ นาส-สทฺโท โลเก นิรุฬฺโห. ภววิคมนฺติ สภาวาปคมนํ โย หิ นิรุทยวินาสวเสน อุจฺฉิชฺชติ, น โส อตฺตโน สภาเวเนว ติฏฺฐติ. “Có tưởng ở nơi tự ngã này, nên là hữu tưởng.” Ngài nói: “Là người có tưởng.” “Không có bệnh tật, sự tan vỡ ở nơi tự ngã này, nên là vô bệnh.” Nên biết rằng từ “vô bệnh” là từ đồng nghĩa với “thường hằng.” Hoặc với ý nghĩa không có bệnh tật, người có tà kiến thừa nhận tính thường hằng do sự không biến đổi. Ngài nói: “Vô bệnh tức là thường hằng.” “Iminā” có nghĩa là: Bằng lời nói này: “Tự ngã là hữu tưởng, vô bệnh, sau khi chết.” Mười sáu luận thuyết hữu tưởng là: Bốn loại về sắc, bốn loại về vô sắc, bốn loại về hữu biên, bốn loại về nhất hướng lạc. Do bốn nhóm bốn này, mười sáu luận thuyết hữu tưởng đã được nói đến. Trong số này, nên biết có tám luận thuyết hữu tưởng và tám luận thuyết phi tưởng phi phi tưởng dựa trên hai nhóm bốn đầu tiên. Bảy luận thuyết đoạn kiến được nói đến dựa trên việc chủ trương sự đoạn diệt của chúng sanh sau khi chết từ trạng thái làm người, trạng thái làm chư thiên cõi Dục, trạng thái làm chư thiên cõi Sắc, và bốn loại trạng thái sanh cõi Vô Sắc. Vì sự hủy diệt của cái không có là không thể xảy ra, nên luận thuyết đoạn kiến dựa trên sự hiện hữu. Do đó, đã được nói: “Của cái đang hiện hữu.” Vì chấp thủ rằng “chừng nào tự ngã này chưa bị đoạn diệt, chừng đó nó vẫn hiện hữu,” nên sự hủy diệt không tái sanh ở đây được hiểu là đoạn diệt. Do đó, Ngài nói: “Sự cắt đứt.” Sự hủy diệt một cách đặc biệt là sự hoại diệt, sự không hiện hữu. Và điều đó là sự vượt ra ngoài tầm thấy của mắt thịt và mắt tuệ. Do đó, Ngài nói: “Sự không thấy.” Thật vậy, từ “hủy diệt” (nāsa) đã trở nên thông dụng trong thế gian với ý nghĩa “không thấy.” “Bhavavigamaṃ” là sự ra đi của tự tánh. Thật vậy, cái gì bị đoạn diệt theo cách hủy diệt không tái sanh, cái đó không tồn tại với tự tánh của chính nó. ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ ปญฺจกามคุณสุขมนุโภควเสน จตุพฺพิธรูปชฺฌานสุขปริโภควเสน จ ทิฏฺฐธมฺเม นิพฺพานปฺปตฺติปญฺญาปนวาทา. ทิฏฺฐธมฺโมติ ทสฺสนภูเตน ญาเณน อุปลทฺธธมฺโม. ตตฺถ โย อนินฺทฺริยวิสโย, โสปิ สุปากฏภาเวน อินฺทฺริยวิสโย วิย โหตีติ อาห – ‘‘ทิฏฺฐธมฺโมติ ปจฺจกฺขธมฺโม วุจฺจตี’’ติ. เตเนว จ, ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ปฏิลทฺธอตฺตภาวสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ. สญฺญีติ อาทิวเสน ตีหากาเรหิ สนฺตนฺติ สญฺญี อสญฺญี เนวสญฺญีนาสญฺญีติ อิเมหิ อากาเรหิ วิชฺชมานํ, สทา อุปลพฺภมานํ สสฺสตนฺติ อตฺโถ. สญฺญี อตฺตาติอาทีนิ ตีณิ ทสฺสนานิ. สนฺตอตฺถวเสน เอกนฺติ สสฺสตสฺส อตฺตโน วเสน เอกํ ทสฺสนํ. อิตรานิ ทฺเวติ อุจฺเฉทวาท-ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทสญฺญิตานิ ทฺเว ทสฺสนานิ. ตีณิ หุตฺวา ปญฺจ โหนฺตีติ อิทํ, ‘‘สนฺตอตฺถวเสน เอก’’นฺติ สงฺคหวเสน วุตฺตสฺส สญฺญีติ อาทิวิภาควเสน วุตฺตตฺตา สุวิญฺเญยฺยนฺติ อฏฺฐกถายํ น อุทฺธฏํ. Năm luận thuyết Niết-bàn hiện tại là các luận thuyết chủ trương sự chứng đắc Niết-bàn trong hiện tại, bằng cách hưởng thụ lạc thú của năm dục trưởng dưỡng và bằng cách hưởng thụ lạc thú của bốn loại thiền sắc giới. “Pháp hiện tại” là pháp được liễu tri bởi trí tuệ đã trở thành sự thấy. Trong đó, cái gì không phải là đối tượng của các căn, cái đó cũng giống như đối tượng của các căn do tính chất rất rõ ràng. Ngài nói: “Pháp hiện tại được gọi là pháp trực tiếp.” Và cũng vì lý do đó, đã được nói: “Đó là tên gọi cho tự thể đã đạt được ở nơi này nơi kia.” “Santanti” (hiện hữu) theo ba cách, bắt đầu bằng “hữu tưởng,” có nghĩa là thường hằng, hiện hữu, luôn được tìm thấy theo các cách này: hữu tưởng, vô tưởng, phi tưởng phi phi tưởng. Có ba quan điểm: “tự ngã là hữu tưởng,” v.v. Theo ý nghĩa hiện hữu, có một quan điểm, tức là một quan điểm về tự ngã thường hằng. Hai quan điểm còn lại là hai quan điểm được gọi là luận thuyết đoạn kiến và luận thuyết Niết-bàn hiện tại. Việc “ba trở thành năm” này không được trích dẫn trong Chú giải vì nó dễ hiểu, do đã được nói theo cách phân chia bắt đầu bằng “hữu tưởng” của điều đã được nói một cách tóm tắt là “một theo ý nghĩa hiện hữu.” ๒๒. รูปีํ วาติ เอตฺถ (ที. นิ. ฏี. ๑.๗๖-๗๗) ยทิ รูปํ อสฺส อตฺถีติ รูปีติ อยมตฺโถ อธิปฺเปโต. เอวํ สติ รูปวินิมุตฺเตน อตฺตนา ภวิตพฺพํ สญฺญาย วิย รูปสฺสปิ อตฺตนิยตฺตา. น หิ สญฺญี อตฺตาติ เอตฺถ สญฺญา อตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ สุมงฺคลวิลาสินิยํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๖-๗๗) ‘‘ตตฺถ ปวตฺตสญฺญญฺจสฺส สญฺญาติ คเหตฺวาติ วุตฺต’’นฺติ. เอวํ สนฺเต, ‘‘กสิณรูปํ อตฺตาติ คณฺหาตี’’ติ อิทํ กถนฺติ? น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ – ‘‘รูปํ อสฺส อตฺถีติ รูปี’’ติ, อถ โข ‘‘รุปฺปนสีโล รูปี’’ติ. รุปฺปนญฺเจตฺถ รูปสริกฺขตาย กสิณรูปสฺส วฑฺฒิตาวฑฺฒิตกาลวเสน วิเสสาปตฺติ, สา จ นตฺถีติ น สกฺกา วตฺตุํ ปริตฺตวิปุลตาทิวิเสสสพฺภาวโต. ยทิ เอวํ อิมสฺส วาทสฺส สสฺสตทิฏฺฐิสงฺคโห น ยุชฺชตีติ? โน น ยุชฺชติ กายเภทโต อุทฺธํ อตฺตโน นิพฺพิการตาย เตน อธิปฺเปตตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อโรโค ปรํ มรณา’’ติ. อถ วา ‘‘รูปํ อสฺส อตฺถีติ รูปี’’ติ วุจฺจมาเนปิ น โทโส. กปฺปนาสิทฺเธนปิ หิ เภเทน สามินิทฺเทสทสฺสนโต ยถา ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺติ[Pg.221]. รุปฺปนํ วา รุปฺปนสภาโว รูปํ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ รูปี, อตฺตา ‘‘รูปิโน ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๑ ทุกมาติกา) วิย. เอวญฺจ กตฺวา รูปสภาวตฺตา อตฺตโน ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติ วจนํ ญายาคตเมวาติ ‘‘กสิณรูปํ อตฺตาติ คณฺหาตี’’ติ วุตฺตํ. อรูปินฺติ เอตฺตาปิ วุตฺตนยานุสาเรน ยถารหํ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. สนฺตสุขุมํ มุญฺจิตฺวา ตพฺพิปรีตสฺส คหเณ การณํ นตฺถีติ ลาภี, ‘‘กสิณรูปํ อตฺตา’’ติ คณฺหาตีติ ลาภิตกฺกิโน ฐเปตฺวา, เสสตกฺกี ลาภิคฺคหเณเนว คหิตา. อนุสฺสุติตกฺกิโกปิ สุทฺธตกฺกิโกปิ วา นิรงฺกุสตฺตา ตกฺกนสฺส กสิณรูปมฺปิ อตฺตาติ กทาจิปิ คณฺเหยฺยาติ วุตฺตํ – ‘‘อุโภปิ รูปานิ คณฺหาติเยวา’’ติ. สุทฺธตกฺกิกสฺส อุภยคฺคหณํ น กตํ, ตสฺมา สาสงฺกวจนํ. 22. Ở đây, trong câu “hoặc có sắc,” nếu ý nghĩa được hiểu là “có sắc (rūpī) vì có sắc (rūpaṃ) thuộc về nó.” Nếu vậy, tự ngã phải tách rời khỏi sắc, giống như trường hợp của tưởng, vì sắc cũng phụ thuộc vào tự ngã. Thật vậy, trong câu “tự ngã là hữu tưởng,” tưởng không phải là tự ngã. Thật vậy, trong Sumaṅgalavilāsinī đã nói: “Đã được nói rằng, ‘sau khi nắm bắt tưởng đã khởi lên ở nơi đó là tưởng của nó.’” Nếu vậy, câu “người ấy nắm bắt sắc của đề mục biến xứ là tự ngã” thì sao? Tuy nhiên, điều này không nên được hiểu là “có sắc (rūpī) vì có sắc (rūpaṃ) thuộc về nó,” mà là “có sắc (rūpī) vì có tính chất biến hoại.” Và ở đây, sự biến hoại là sự đạt đến trạng thái đặc biệt của sắc biến xứ, tương tự như sắc, tùy theo thời gian tăng trưởng hay không tăng trưởng. Và không thể nói rằng điều đó không có, vì có sự tồn tại của các đặc điểm như nhỏ, lớn, v.v. Nếu vậy, việc luận thuyết này được bao gồm trong thường kiến là không hợp lý? Không phải là không hợp lý, vì người đó chủ trương rằng tự ngã không biến đổi sau khi thân hoại. Thật vậy, đã được nói: “vô bệnh sau khi chết.” Hoặc, ngay cả khi nói “có sắc (rūpī) vì có sắc (rūpaṃ) thuộc về nó” cũng không có lỗi. Vì có thể thấy sự chỉ định sở hữu chủ ngay cả với sự phân biệt được tạo ra bởi sự tưởng tượng, như trong “thân của con búp bê bằng đá.” Hoặc, sự biến hoại hay bản chất biến hoại là sắc; cái đó thuộc về tự ngã này, nên tự ngã là có sắc (rūpī), giống như trong “các pháp hữu sắc,” v.v. Và làm như vậy, vì tự ngã có bản chất là sắc, nên lời nói “sắc là tự ngã” là hợp lý. Do đó, đã được nói: “người ấy nắm bắt sắc của đề mục biến xứ là tự ngã.” Ở đây, trong trường hợp “vô sắc,” ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói, tùy theo trường hợp. Không có lý do gì để từ bỏ cái tĩnh lặng và vi tế mà nắm bắt cái ngược lại. Do đó, người chứng đắc thiền nắm bắt “sắc của đề mục biến xứ là tự ngã.” Ngoại trừ những nhà tư biện dựa trên sở đắc, các nhà tư biện còn lại được bao gồm bởi chính sự nắm bắt của người chứng đắc. Hoặc nhà tư biện theo truyền thống hoặc nhà tư biện thuần túy, do sự suy luận không bị kiểm soát, cũng có thể đôi khi nắm bắt sắc của đề mục biến xứ là tự ngã. Do đó, đã được nói: “cả hai đều nắm bắt các sắc.” Việc nắm bắt cả hai không được thực hiện bởi nhà tư biện thuần túy, do đó, đây là một lời nói có sự nghi ngờ. กสิณุคฺฆาฏิมากาส-ปฐมารุปฺปวิญฺญาณ-นตฺถิภาวอากิญฺจญฺญายตนานิ อรูปสมาปตฺตินิมิตฺตํ. ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธนฺติ อิทํ สญฺญาย อตฺตนิยตํ หทเย กตฺวา วุตฺตํ. ‘‘รูปึ วา’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยน ปน อตฺเถ วุจฺจมาเน สญฺญากฺขนฺธํ พหิทฺธา อกตฺวา ‘‘อรูปธมฺเม’’อิจฺเจว วตฺตพฺพํ สิยา. มิสฺสกคฺคาหวเสนาติ รูปารูปสมาปตฺตีนํ นิมิตฺตานิ เอกชฺฌํ กตฺวา, ‘‘เอโก อตฺตา’’ติ, ตตฺถ ปวตฺตสญฺญญฺจสฺส, ‘‘สญฺญา’’ติ คหณวเสน. อยญฺหิ ทิฏฺฐิคติโก รูปารูปสมาปตฺติลาภิตาย ตํนิมิตฺตํ รูปภาเวน อรูปภาเวน จ คเหตฺวา อุปติฏฺฐติ, ตสฺมา, ‘‘รูปี อรูปี จา’’ติ อภินิเวสํ ชเนติ อชฺฌตฺตวาทิโน วิย ตกฺกมตฺเตเนว วา รูปารูปธมฺเม มิสฺสกวเสน คเหตฺวา, ‘‘รูปี จ อรูปีจ อตฺตา โหตี’’ติ. ตกฺกคาเหเนวาติ สงฺขาราวเสสสุขุมภาวปฺปตฺตธมฺมา วิย จ อจฺจนฺตสุขุมภาวปตฺติยา สกิจฺจสาธนาสมตฺถตาย ถมฺภกุฏฺฏหตฺถปาทานํ สงฺฆาโต วิย เนว รูปี, รูปสภาวานติวตฺตนโต น อรูปีติ เอวํ ปวตฺตตกฺกคาเหน. ลาภิวเสนปิ วา อนฺตานนฺติกจตุตฺถวาเท วกฺขมานนเยน อญฺญมญฺญปฏิปกฺขวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน ตตฺถ เทสกาลเภทวเสน ตติยจตุตฺถวาทา อิจฺฉิตา; อิธ กาลวตฺถุ เภทวเสนาติ อยเมว วิเสโส. กาลเภทวเสน เจตฺถ ตติยวาทสฺส ปวตฺติ รูปารูปนิมิตฺตานํ สห อนุปฏฺฐานโต; จตุตฺถวาทสฺส ปน วตฺถุเภทวเสน [Pg.222] ปวตฺติ รูปารูปธมฺมานํ สมูหโต, ‘‘เอโก อตฺตา’’ติ ตกฺกวเสนาติ ตตฺถ วกฺขมานนยานุสาเรน เวทิตพฺพํ. Không gian do biến xứ được tháo gỡ, thức của thiền Vô sắc thứ nhất, trạng thái không có gì, và Vô sở hữu xứ là các tướng của thiền chứng Vô sắc. Câu ‘Ngoại trừ tưởng uẩn’ này được nói ra sau khi đã ghi nhớ trong tâm về đặc tính riêng của tưởng. Tuy nhiên, khi ý nghĩa được trình bày theo phương pháp đã được nói đến ở đây trong câu ‘hoặc có sắc’, không nên đặt tưởng uẩn ra bên ngoài mà chỉ nên nói là ‘các pháp vô sắc’. Do chấp thủ một cách hỗn hợp có nghĩa là: sau khi gộp chung các tướng của thiền chứng Sắc giới và Vô sắc giới lại, và do cách chấp thủ rằng ‘có một tự ngã’ và tưởng sanh khởi ở đó là ‘tưởng’. Vị có tà kiến này, do đã đắc các thiền chứng Sắc giới và Vô sắc giới, nên đã chấp thủ tướng ấy bằng cách xem là có sắc và không có sắc, và nó hiện khởi như vậy. Do đó, vị ấy sanh khởi sự cố chấp rằng ‘có sắc và không có sắc’, hoặc giống như người theo thuyết nội tại, chỉ bằng sự suy luận, đã chấp thủ các pháp sắc và vô sắc một cách hỗn hợp rằng ‘tự ngã vừa có sắc vừa không có sắc’. Do chỉ chấp thủ bằng sự suy luận có nghĩa là: giống như các hành còn lại đã đạt đến trạng thái vi tế, và do đã đạt đến trạng thái cực kỳ vi tế nên không có khả năng thực hiện phận sự của mình, giống như một tập hợp của cột, gốc cây, tay, và chân, (ngã ấy) không phải có sắc, và do không vượt qua bản chất của sắc nên cũng không phải không có sắc. Đây là cách chấp thủ bằng sự suy luận như vậy. Hoặc do năng lực chứng đắc, ý nghĩa nên được hiểu theo cách loại trừ lẫn nhau, theo phương pháp sẽ được giải thích trong luận điểm thứ tư của nhóm hữu biên và vô biên. Tuy nhiên, ở đó luận điểm thứ ba và thứ tư được chấp nhận dựa trên sự khác biệt về nơi chốn và thời gian; còn ở đây là dựa trên sự khác biệt về thời gian và đối tượng – đây chính là điểm khác biệt duy nhất. Ở đây, sự khởi lên của luận điểm thứ ba là do sự khác biệt về thời gian, vì các tướng của sắc và vô sắc không hiện khởi cùng lúc; còn sự khởi lên của luận điểm thứ tư là do sự khác biệt về đối tượng, vì từ một tập hợp các pháp sắc và vô sắc, người ấy suy luận rằng ‘có một tự ngã’. Điều này nên được hiểu theo phương pháp sẽ được giải thích ở đó. ยทิปิ อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโน ทิฏฺฐิคติกสฺส วเสน สมาปตฺติเภเทน สญฺญานานตฺตสมฺภวโต ทุติยทิฏฺฐิปิ สมาปนฺนกวเสน ลพฺภติ; ตถาปิ สมาปตฺติยํ เอกรูเปเนว สญฺญาย อุปฏฺฐานโต, ‘‘ปฐมทิฏฺฐิ สมาปนฺนกวาเรน กถิตา’’ติ อาห. เตเนเวตฺถ สมาปนฺนกคฺคหณํ กตํ. เอกสมาปตฺติลาภิโน เอว วา วเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สมาปตฺติ เภเทน สญฺญาเภทสมฺภเวปิ พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณ สญฺญานานตฺเตน โอฬาริเกน นานตฺตสญฺญีติ, ‘‘ทุติยทิฏฺฐิ อสมาปนฺนกวาเรนา’’ติ อาห. อวฑฺฒิตกสิณวเสน ปริตฺตสญฺญิตํ, วฑฺฒิตกสิณวเสน อปฺปมาณสญฺญิตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตติยทิฏฺฐิ สุปฺปมตฺเตน วา สราวมตฺเตน วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘องฺคุฏฺฐปฺปมาโณ วา อตฺตา ยวปฺปมาโณ, อณุมตฺโต วา อตฺตา’’ติอาทิทสฺสนวเสน (อุทา. อฏฺฐ. ๕๔; ที. นิ. ฏี. ๑.๗๖-๗๗) ปริตฺโต สญฺญีติ ปริตฺตสญฺญี. กปิลกณาทาทโย (วิภ. อนุฏี. ๑๘๙) วิย อตฺตโน สพฺพคตภาวปฏิชานนวเสน อปฺปมาโณ สญฺญีติ อปฺปมาณสญฺญีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. Mặc dù đối với người có tà kiến đã đắc tám thiền chứng, do có khả năng có các tưởng khác nhau tùy theo sự khác biệt của thiền chứng, nên tà kiến thứ hai cũng có thể có được theo trường hợp của người đang nhập định; tuy nhiên, vì tưởng chỉ hiện khởi một cách đồng nhất trong một thiền chứng, nên đã nói rằng: ‘Tà kiến thứ nhất được thuyết giảng theo phiên của người đang nhập định’. Chính vì lý do đó mà ở đây đã đề cập đến trường hợp người đang nhập định. Hoặc ý nghĩa nên được hiểu theo trường hợp của người chỉ đắc một thiền chứng. Mặc dù có thể có sự khác biệt về tưởng do sự khác biệt của thiền chứng, nhưng do sự đa dạng của tưởng đối với các đối tượng khác nhau ở bên ngoài, là một sự đa dạng thô thiển, nên gọi là người có tưởng khác nhau, và đã nói rằng: ‘Tà kiến thứ hai là theo phiên của người không nhập định’. Để chỉ ra ‘tưởng có giới hạn’ do biến xứ chưa được phát triển, và ‘tưởng vô lượng’ do biến xứ đã được phát triển, nên đã nói rằng: ‘Tà kiến thứ ba là bằng cái nia hoặc bằng cái bát’, v.v. Do các quan điểm như ‘tự ngã bằng ngón tay cái, hoặc bằng hạt lúa mạch, hoặc tự ngã chỉ bằng một nguyên tử’, nên gọi là người có tưởng hữu hạn. Giống như các vị Kapila, Kaṇāda, v.v., do chủ trương rằng tự ngã có bản chất biến khắp, nên gọi là người có tưởng vô lượng. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. เอตนฺติ, ‘‘รูปึ วา’’ติอาทินา ยถาวุตฺตอตฺตวาทํ. เอเกสนฺติ เอกจฺจานํ. อุปาติวตฺตตนฺติ อติกฺกมนฺตานํ. นิทฺธารเณ เจตํ สามิวจนํ. วิญฺญาณกสิณเมเก อภิวทนฺตีติ โยชนา. เตนาห – ‘‘สญฺญํ…เป… อภิวทนฺตี’’ติ. ตตฺถ ‘‘สญฺญํ ฐเปตฺวา เสสานิ ตีณี’’ติ อิทํ สญฺญาย จตุกฺกมฺปิ ปริปุณฺณเมว คเหตฺวา, อปเร อฏฺฐกนฺติ วทนฺติ. ตทุภยนฺติ ตํ สญฺญาอฏฺฐกนฺติ วุตฺตํ อุภยํ. ปรโต อาวิ ภวิสฺสตีติ, ‘‘จตสฺโส รูปสญฺญี’’ติอาทินา อุปริ ปกาเสสฺสติ. วกฺขติ หิ – ‘‘โกฏฺฐาสโต อฏฺฐ, อตฺถโต ปน สตฺต สญฺญา โหนฺตี’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๒๒). เอตฺถาติ, ‘‘เอตํ วา ปนา’’ติ เอตสฺมึ วากฺเย. สมติกฺกมิตุํ สกฺโกนฺติ ตตฺถ อาทีนวทสฺสเนน ตทุทฺธํ อานิสํสทสฺสเนน จ พฺรูหิตสทฺธาทิ คุณตฺตา, วิปริยาเยน อสกฺกุณนํ เวทิตพฺพํ. เย สกฺโกนฺติ, เตว คหิตา เตสํเยว วเสน วกฺขมานสฺส วิเสสสฺส วตฺตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา. สกฺโกนฺตานญฺจ เนสํ อุปาติวตฺตนํ อตฺตโน ญาณพลานุรูปนฺติ อิมมตฺถํ อุปมาย ทสฺเสตุํ, ‘‘เตสํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อปฺปมาณนฺติ อปฺปมาณารมฺมโณ[Pg.223], อปฺปมาณารมฺมณตา จสฺส อาคมนวเสน เวทิตพฺพา อนนฺตารมฺมณโต วา. น หิ อารมฺมเณ อนนฺตนฺติ ปรมานนฺตสฺส ปมาณํ วา คณฺหาติ. สุขทุกฺเขหิ อนิญฺชนโต รูปวิราคภาวนาวิเสสตาย จ อาเนญฺชํ ปตฺวา ติฏฺฐติ, อยํ โน อตฺตาติ อภิวทนฺตา ติฏฺฐนฺติ. วิญฺญาณกสิณเมเกติ วิญฺญาณญฺจายตนํ เอเก ทิฏฺฐิคติกา อตฺตาติ วทนฺติ. เตนาห – ‘‘วิญฺญาณญฺจายตนํ ตาว ทสฺเสตุ’’นฺติ. ตสฺส ปน อารมฺมณภูตํ กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตวิญฺญาณนฺติ อปเร. ตญฺหิ กสิณํ มนสิการวเสน, ‘‘วิญฺญาณกสิณ’’นฺติ, วิญฺญาณญฺจ ตํ อารมฺมณฏฺเฐน อายตนญฺจาติ, ‘‘วิญฺญาณญฺจายตน’’นฺติ จ วุจฺจติ. อากิญฺจญฺญายตนเมเกติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. Câu ‘Điều này’ là chỉ thuyết về tự ngã đã được nói đến qua các câu như ‘hoặc có sắc’. ‘Một số’ là của một số người. ‘Những người vượt qua’ là của những người đã vượt qua. Đây là sở hữu cách chỉ định. Cú pháp là: ‘Một số người tuyên bố biến xứ thức’. Do đó, Ngài nói: ‘tưởng… (vân vân)… họ tuyên bố’. Ở đó, câu ‘ngoại trừ tưởng, ba thứ còn lại’ này là đã kể luôn cả bốn loại tưởng một cách đầy đủ, trong khi những người khác nói là có tám. ‘Cả hai điều ấy’ là cả hai điều đã được nói là tám loại tưởng. ‘Sẽ trở nên rõ ràng về sau’ có nghĩa là sẽ được giải thích ở phần trên bằng các câu như ‘bốn tưởng về sắc’. Vì sẽ được nói rằng: ‘Về phương diện phần loại thì có tám, nhưng về ý nghĩa thì có bảy tưởng’. ‘Ở đây’ là trong câu ‘Nhưng điều này…’. Họ có thể vượt qua là do có các phẩm chất như đức tin, v.v., được tăng cường bởi việc thấy được sự nguy hiểm ở đó và thấy được lợi ích ở tầng cao hơn; còn việc không thể vượt qua nên được hiểu theo cách ngược lại. Chỉ những người có thể vượt qua mới được đề cập đến, vì có thể nói về sự khác biệt sẽ được giải thích dựa vào chính họ. Và để chỉ ra bằng ví dụ rằng sự vượt qua của những người có khả năng ấy là tương xứng với sức mạnh trí tuệ của chính họ, nên đã nói rằng: ‘Nhưng của họ…’. Ở đó, ‘vô lượng’ có nghĩa là có đối tượng vô lượng; và bản chất có đối tượng vô lượng của nó nên được hiểu theo truyền thống hoặc do có đối tượng vô biên. Vì người ấy không nắm bắt được sự đo lường của cái vô biên tột cùng trong đối tượng là vô biên. Do không bị lay động bởi lạc và khổ, và do sự tu tập đặc biệt về sự ly tham đối với sắc, người ấy đạt đến và an trú trong trạng thái bất động. Họ tuyên bố và an trú, nghĩ rằng ‘đây là tự ngã của chúng ta’. ‘Một số người (chấp) biến xứ thức’ có nghĩa là một số người có tà kiến nói rằng Thức Vô Biên Xứ là tự ngã. Do đó, Ngài nói: ‘để chỉ ra Thức Vô Biên Xứ’. Tuy nhiên, những người khác nói rằng đối tượng của nó là thức đã sanh khởi trong không gian do việc tháo gỡ biến xứ. Vì biến xứ ấy, do tác ý, được gọi là ‘biến xứ thức’; và thức ấy, vì là đối tượng và là xứ, nên được gọi là ‘Thức Vô Biên Xứ’. ‘Một số người (chấp) Vô Sở Hữu Xứ’: ở đây cũng theo phương pháp tương tự. ตยิทนฺติ ย-กาโร ปทสนฺธิกโรติ อาห ‘‘ตํ อิท’’นฺติ. ทิฏฺฐิคตนฺติ ยถา วุตฺตํ ‘‘สญฺญี อตฺตา’’ติ เอวํ วุตฺตํ ทิฏฺฐึ. ทิฏฺฐิเยว หิ ทิฏฺฐิคตํ ‘‘มุตฺตคตํ (ม. นิ. ๒.๑๑๙; อ. นิ. ๙.๑๑), สงฺขารคต’’นฺติอาทีสุ (มหานิ. ๔๑) วิย. คนฺตพฺพาภาวโต วา ทิฏฺฐิยา คตมตฺตํ ทิฏฺฐิคตํ, ทิฏฺฐิยา คหณมตฺตนฺติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิปกาโร วา ทิฏฺฐิคตํ. โลกิยา หิ วิธยุตฺตคตปการสทฺเท สมานตฺเถ อิจฺฉนฺติ. ทิฏฺฐิปจฺจโย ทิฏฺฐิการณํ, อวิชฺชาทิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ อวิชฺชาปิ หิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปนิสฺสยาทิภาวโต. ยถาห – ‘‘อสฺสุตวา, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๐๐๗). ผสฺโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ยถาห ‘‘ตทปิ ผสฺสปจฺจยา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๑๘-๑๒๔). สญฺญาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ยถาห ‘‘สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขา’’ติ (สุ. นิ. ๘๘๐; มหานิ. ๑๐๙). วิตกฺโกปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ยถาห – ‘‘ตกฺกญฺจ ทิฏฺฐีสุ ปกปฺปยิตฺวา, สจฺจํ มุสาติ ทฺวยธมฺมมาหู’’ติ (สุ. นิ. ๘๙๒; มหานิ. ๑๒๑). อโยนิโสมนสิกาโรปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ยถาห – ‘‘ตสฺเสวํ มนสิกโรโต ฉนฺนํ ทิฏฺฐีนํ อญฺญตรา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, อตฺถิ เม อตฺตาติ ตสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๙). ทิฏฺฐารมฺมณนฺติ ทิฏฺฐิอารมฺมณภูตํ อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ. เตนาห – ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทิ (ปฏิ. ม. ๑.๑๓๐). รูปเวทนาทิวินิมุตฺตสฺส ทิฏฺฐิยา อารมฺมณสฺส อภาวโต อนาทิยิตฺวา อิทเมว [Pg.224] ทสฺเสติ – ‘‘อิมินา ปจฺจเยน อิทํ นาม ทสฺสนํ คหิต’’นฺติ. อิมินา ปจฺจเยนาติ วา เอตฺถ ปจฺจยคฺคหเณน อารมฺมณมฺปิ คหิตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. Trong câu ‘tayidaṃ,’ chữ ‘ya’ là để nối âm, nên đã nói là ‘taṃ idaṃ’ (cái đó là cái này). ‘Diṭṭhigataṃ’ (kiến chấp) là tà kiến đã được nói đến như là ‘thân có tưởng.’ Thật vậy, chính tà kiến là kiến chấp, tương tự như trong các trường hợp ‘muttagataṃ’ (sự giải thoát), ‘saṅkhāragataṃ’ (sự hành). Hoặc vì không có nơi để đi đến, nên sự đi đến của tà kiến chỉ là kiến chấp, nghĩa là chỉ là sự nắm giữ của tà kiến. Hoặc kiến chấp là một loại tà kiến. Vì người đời thường cho rằng các từ ‘vidha,’ ‘yutta,’ ‘gata,’ và ‘pakāra’ có cùng ý nghĩa. ‘Diṭṭhipaccayo’ (duyên của tà kiến) là nguyên nhân của tà kiến, nghĩa là nền tảng của tà kiến như vô minh v.v... Trong đó, vô minh cũng là nền tảng của tà kiến vì là duyên y chỉ v.v... Như có lời dạy: ‘Này các Tỳ khưu, kẻ phàm phu ít nghe, không thấy các bậc Thánh, không thuần thục trong pháp của bậc Thánh’ v.v... Xúc cũng là nền tảng của tà kiến. Như có lời dạy: ‘Điều ấy cũng do duyên xúc.’ Tưởng cũng là nền tảng của tà kiến. Như có lời dạy: ‘Vì các hý luận có tưởng làm nhân.’ Tầm cũng là nền tảng của tà kiến. Như có lời dạy: ‘Và sau khi suy lường trong các tà kiến, họ nói hai pháp là chân và ngụy.’ Phi như lý tác ý cũng là nền tảng của tà kiến. Như có lời dạy: ‘Khi vị ấy tác ý như vậy, một trong sáu tà kiến khởi lên, tà kiến ‘có tự ngã của tôi’ khởi lên nơi vị ấy một cách chân thật, vững chắc.’ ‘Diṭṭhārammaṇaṃ’ (đối tượng của tà kiến) là năm thủ uẩn làm đối tượng cho tà kiến. Do đó, đã nói: ‘Vị ấy xem sắc là tự ngã’ v.v... Vì không có đối tượng cho tà kiến ngoài sắc, thọ v.v..., nên không đề cập đến (đối tượng khác) mà chỉ trình bày điều này: ‘Do duyên này, cái thấy tên là này được nắm giữ.’ Hoặc nên hiểu rằng, ở đây, qua việc dùng từ ‘duyên,’ đối tượng cũng đã được bao gồm. ตเทวาติ ทิฏฺฐิคตญฺเจว ทิฏฺฐิปจฺจยญฺจ. รูปสญฺญานนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เอวํ-สทฺโท ปการตฺโถ, ‘‘ยทิ รูปสญฺญาน’’นฺติอาทินา ปกาเรน วุตฺตสญฺญานนฺติ อตฺโถ. นิรุปกฺกิเลสา นีวรณาทิ อุปกฺกิเลสวิมุตฺติโต. อุตฺตมา ปณีตภาวปฺปตฺติโต, ตโต เอว เสฏฺฐา, เสฏฺฐตฺตา เอว อุตฺตริตราภาวโต อนุตฺตริยา. อกฺขายตีติ อุปฏฺฐาติ. อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาย วิสุํ วุจฺจมานตฺตา จตุตฺถารุปฺปสญฺญาย จ อิมสฺมึ สญฺญีวาเท อโนตรณโต, ‘‘ยทิ อารุปฺปสญฺญานนฺติ อิมินา อากาสานญฺจายตน-วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อิตเรหิ ปน ทฺวีหีติ, ‘‘ยทิ เอกตฺตสญฺญานํ, ยทิ นานตฺตสญฺญาน’’นฺติ อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ. สมาปนฺนกวาโร จ ตถา อิธ กถิโตติ อธิปฺปาโย. โกฏฺฐาสโต อฏฺฐ สญฺญา จตุกฺกทฺวยสงฺคหโต. เอกตฺตสญฺญีปทํ ฐเปตฺวา อตฺถโต ปน สตฺต สญฺญา โหนฺติ อคฺคหิตคฺคหเณนาติ อธิปฺปาโย. เตนาห – ‘‘สมาปนฺนก…เป… สงฺคหิโตเยวา’’ติ. ‘Tadeva’ (chính điều ấy) là chính kiến chấp và duyên của tà kiến. Trong câu ‘rūpasaññānaṃ’ (tưởng về sắc), từ ‘iti’ có nghĩa là v.v... Từ ‘evaṃ’ có nghĩa là loại, nghĩa là các tưởng được nói đến theo loại bắt đầu bằng ‘nếu tưởng về sắc.’ ‘Nirupakkilesā’ (không phiền não) là do đã giải thoát khỏi các phiền não như triền cái v.v... ‘Uttamā’ (tối thượng) là do đã đạt đến trạng thái vi diệu, do đó là ‘seṭṭhā’ (ưu việt), và vì ưu việt nên không có gì hơn nữa, nên là ‘anuttariyā’ (vô thượng). ‘Akkhāyati’ (được gọi là) có nghĩa là ‘upaṭṭhāti’ (hiện khởi). Vì tưởng Vô Sở Hữu Xứ được nói riêng và vì tưởng của cõi Vô Sắc thứ tư không nằm trong luận về hữu tưởng này, nên câu ‘nếu là tưởng vô sắc’ chỉ nói đến tưởng Không Vô Biên Xứ và Thức Vô Biên Xứ. Còn bởi hai câu kia, tức là hai câu ‘nếu là tưởng về sự đồng nhất’ và ‘nếu là tưởng về sự đa dạng.’ Ý muốn nói rằng phần về người đã chứng đắc cũng được nói đến ở đây như vậy. Về phương diện phân loại, có tám loại tưởng do sự bao gồm của hai nhóm bốn. Nhưng về phương diện ý nghĩa, có bảy loại tưởng, không kể đến câu về người có tưởng đồng nhất, vì đó là trường hợp nắm bắt cái chưa được nắm bắt. Do đó, đã nói: ‘Phần về người đã chứng đắc… đã được bao gồm.’ สญฺญาคตนฺติ สญฺญาวเสน คตํ, สญฺญาสงฺคหํ คตํ วา. ตสฺส ปน อทิฏฺฐิคตสฺสปิ อุปลพฺภมานตฺตา, ‘‘สทฺธึ ทิฏฺฐิคเตนา’’ติ วุตฺตํ. ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตนฺติ สห การณภูเตหิ ปจฺจเยหิ เตเนว สห การณภาเวน สมาคนฺตฺวา นิพฺพตฺติตํ; ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ อตฺโถ. สงฺขตตฺตา โอฬาริกํ อุปฺปาทวยญฺญถตฺตสพฺภาวโต. ยสฺส หิ อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ, ตํ ขเณ ขเณ ภิชฺชนสภาวโต ปสฺสนฺตสฺส ปากฏภูตวิการํ โอฬาริกํ สิยา. น เจตฺถ มคฺคผลธมฺมา นิทสฺเสตพฺพา เตสํ ตถา อนนุปสฺสิตพฺพโต; เตสมฺปิ สงฺขตภาเวน อิตเรหิ สมานโยคกฺขมตาย ทุนฺนิวารยภาวโต. ตถา หิ ‘‘อเสสวิราคนิโรธา’’ติ (อุทา. ๓) วจนโต มคฺคสฺสปิ นิสฺสรณภาเวน ‘‘อตฺถิ โข ปน สงฺขารานํ นิโรโธ’’ติ นิพฺพานเมเวตฺถ ปฏิโยคภาเวน อุทฺธฏํ ‘‘นิรุชฺฌนฺติ เอตฺถา’’ติ กตฺวา. นิโรธสงฺขาตํ นิพฺพานํ นาม อตฺถีติ เอตฺถ, – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ [Pg.225] อภูตํ อสงฺขต’’นฺติ สุตฺตปทํ (อุทา. ๗๓) อาเนตฺวา วตฺตพฺพํ. นิพฺพานทสฺสีติ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน นิพฺพานทสฺสี, ตโต เอว อิตราภิสมยตฺถสิทฺธิยา ตํ สงฺขตํ อติกฺกนฺโต. ‘Saññāgataṃ’ (thuộc về tưởng) là đi theo cách của tưởng, hoặc đi vào sự thu nhiếp của tưởng. Vì điều ấy được tìm thấy ngay cả khi không phải là kiến chấp, nên đã nói là ‘saddhiṃ diṭṭhigatena’ (cùng với kiến chấp). ‘Paccayehi samāgantvā kataṃ’ (được tạo ra do các duyên hợp lại) là được tạo ra do cùng hợp lại với các duyên là nhân, với chính bản chất là nhân; nghĩa là pháp do duyên sanh. Vì là pháp hữu vi nên thô thiển, do sự hiện hữu của sanh, diệt, và dị. Thật vậy, đối với pháp nào mà sự sanh được nhận biết, sự diệt được nhận biết, sự khác đi khi đang tồn tại được nhận biết, thì đối với người thấy bản chất tan rã trong từng khoảnh khắc, sự biến đổi hiện rõ của pháp ấy là thô thiển. Ở đây, không nên chỉ ra các pháp đạo và quả, vì chúng không được quán xét như vậy; và cũng vì chúng là pháp hữu vi, có cùng đặc tính với các pháp khác, nên khó mà loại trừ. Thật vậy, theo câu ‘do sự ly tham và đoạn diệt hoàn toàn,’ ngay cả đạo cũng có tính chất xuất ly, nên câu ‘nhưng có sự đoạn diệt các hành’ đã nêu lên chính Niết Bàn là đối tượng tương phản, vì (các hành) ‘diệt ở nơi ấy.’ Về điểm ‘có cái gọi là Niết Bàn, được gọi là sự đoạn diệt,’ nên dẫn câu kinh ‘Này các Tỳ khưu, có cái không sanh, không hữu, không bị tạo tác’ để nói. ‘Nibbānadassī’ (người thấy Niết Bàn) là người thấy Niết Bàn bằng sự liễu tri về việc chứng ngộ; do đó, nhờ sự thành tựu mục đích của các sự liễu tri khác, vị ấy đã vượt qua pháp hữu vi. ๒๓. อฏฺฐสุ อสญฺญีวาเทสูติ อิทํ พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๗๘-๘๐) อาคตนเยน วุตฺตเมว หิ สนฺธาย เหฏฺฐา, ‘‘สญฺญีติ อิมินา อฏฺฐ อสญฺญีวาทา กถิตา’’ติ วุตฺตํ. อิธ ปน จตฺตาโร วาทา เอว อุทฺธฏา. เตนาห ‘‘อสญฺญี’’ติอาทิ. เอส นโย ปรโต ‘‘อฏฺฐสุ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาเทสู’’ติ เอตฺถาปิ. สญฺญาย สติ ตาย เวทนาคาหสพฺภาวโต ‘‘อาพาธนฏฺเฐน สญฺญา โรโค’’ติ วุตฺตํ. ทุกฺขตาสูลโยคโต กิเลสาสุจิปคฺฆรณโต อุปฺปาทชราภงฺเคหิ อุทฺธุมาตปกฺกปภิชฺชนโต จ สญฺญา คณฺโฑ; สฺวายมตฺโถ โทสทุฏฺฐตาย เอว โหตีติ อาห – ‘‘สโทสฏฺเฐน คณฺโฑ’’ติ. ปีฬาชนนโต อนฺโตตุทนโต ทุรุทฺธรณโต จ สญฺญา สลฺลํ; สฺวายมตฺโถ อตฺตภาวํ อนุปวิสิตฺวา อวฏฺฐาเนนาติ อาห ‘‘อนุปวิฏฺฐฏฺเฐน สลฺล’’นฺติ. ปฏิสนฺธิคฺคหเณ วิญฺญาณํ กุโตจิ อาคตํ วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิสนฺธิวเสน อาคติ’’นฺติ. คตินฺติ ปวตฺตึ. สา ปน ตาสุ ตาสุ คตีสุ วุตฺติ โหตีติ วุตฺตํ – ‘‘จุติวเสน คติ’’นฺติ; วฑฺฒนวเสน ฆนปพนฺธวเสนาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อปราปร’’นฺติ. อปราปรญฺหิ ปพนฺธวเสน ปวตฺตมานํ วิญฺญาณํ นนฺทูปเสจนํ; อิตรํ ขนฺธตฺตยํ วา นิสฺสาย อภิวุทฺธึ ปติฏฺฐํ มหนฺตญฺจ ปาปุณาตีติ. ปวฑฺฒวเสน วา คตึ, นิกฺเขปวเสน จุตึ, ตโต อปราปรญฺจ รูปปวตฺตนวเสน อุปปตฺตึ, อินฺทฺริยปริปากวเสน วุฑฺฒึ ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส กตูปจิตภาเวน วิรุฬฺหึ; ตสฺส กมฺมสฺส ผลนิพฺพตฺติยา เวปุลฺลนฺติ โยเชตพฺพํ. 23. Về câu ‘trong tám vô tưởng luận’: Điều này, bên dưới đã được nói đến là nhắm đến điều đã được thuyết theo phương pháp đã được trình bày trong kinh Phạm Võng (Trường Bộ I, 78-80) rằng: ‘Do từ ‘hữu tưởng’ này, tám vô tưởng luận đã được nói đến.’ Tuy nhiên, ở đây chỉ có bốn luận được trích dẫn. Do đó, ngài đã nói: ‘vô tưởng’ v.v… Phương pháp này cũng tương tự ở đoạn sau: ‘trong tám phi tưởng phi phi tưởng luận.’ Khi có tưởng, do sự hiện hữu của việc nắm bắt thọ thông qua tưởng ấy nên đã được nói rằng: ‘Tưởng là bệnh theo ý nghĩa gây đau khổ.’ Tưởng là ung nhọt do sự liên kết với mũi nhọn của sự khổ, do sự tuôn chảy của các phiền não bất tịnh, và do sự sưng phồng, mưng mủ, vỡ lở bởi sanh, già, và hoại diệt. Ý nghĩa này chính là do sự hư hỏng bởi lỗi lầm, nên ngài nói: ‘là ung nhọt theo ý nghĩa có lỗi.’ Tưởng là mũi tên do sự tạo ra đau đớn, do sự đâm thọc bên trong, và do sự khó nhổ ra. Ý nghĩa này là do nó đã đi vào và tồn tại trong tự thân, nên ngài nói: ‘là mũi tên theo ý nghĩa đã đâm vào.’ Khi thọ nhận sự tái sanh, thức giống như đã đến từ một nơi nào đó, nên được nói là: ‘sự đến theo ý nghĩa tái sanh.’ ‘Sự đi’ có nghĩa là sự tiếp diễn. Nhưng điều ấy là sự hiện hữu trong các cảnh giới đó, nên được nói là: ‘sự đi theo ý nghĩa của sự chết;’ có nghĩa là theo ý nghĩa của sự tăng trưởng, theo ý nghĩa của sự liên tục dày đặc. Do đó, ngài nói: ‘liên tục.’ Thật vậy, thức tiếp diễn liên tục là sự tưới tẩm của hỷ lạc; hoặc nương vào ba uẩn còn lại mà đạt đến sự tăng trưởng, sự vững chắc, và sự to lớn. Hoặc nên được hiểu như sau: ‘sự đi’ theo ý nghĩa tăng trưởng, ‘sự chết’ theo ý nghĩa đặt xuống, và sau đó ‘sự sanh’ liên tục theo ý nghĩa sự tiếp diễn của sắc, ‘sự trưởng thành’ theo ý nghĩa sự chín muồi của các căn, ‘sự nảy mầm’ theo ý nghĩa nghiệp đã được tạo và tích lũy của chúng sanh này hay chúng sanh kia, và ‘sự phát triển viên mãn’ theo ý nghĩa sự hình thành quả của nghiệp ấy. กามญฺจาติอาทินา ‘‘อญฺญตฺร รูปา’’ติอาทิกา โจทนา ลกฺขณวเสน วุตฺตาติ ทสฺเสตฺวา อยญฺจ นโย โจทนาย อวิสิฏฺฐวิสยตาย สิยา; วิสิฏฺฐวิสยา ปนายํ โจทนาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อยํ ปน ปญฺโห’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺตเก ขนฺเธติ ยถาวุตฺเต รูปเวทนาทิเก จตฺตาโร ขนฺเธ. อญฺญตฺร รูปาติ อิมินา ยตฺถ กตฺถจิ รูเปน วินา วิญฺญาณสฺส ปวตฺติ นตฺถีติ ทีปิตํ โหติ. ภววิเสสโจทนาย สภาวโต [Pg.226] เอว วิญฺญาเณน วินา รูปสฺสปิ ปวตฺติ นตฺถีติ ทีปิตํ โหตีติ อาห – ‘‘อรูปภเวปิ รูปํ, อสญฺญาภเว จ วิญฺญาณํ อตฺถี’’ติ. นิโรธสมาปนฺนสฺสาติ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺสปิ วิญฺญาณํ อตฺถิ. พฺยญฺชนจฺฉายาย เจ อตฺถํ ปฏิพาหสีติ ยทิ สทฺทตฺถเมว คเหตฺวา อธิปฺปายํ น คณฺหสิ เนยฺยตฺถํ สุตฺตนฺติ. เอตฺถ จ อสญฺญภเว นิพฺพตฺตสตฺตวเสน ปฐมวาโท; สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ เอตฺถ วุตฺตนเยน สญฺญํเยว อตฺตาติ คเหตฺวา ตสฺส กิญฺจนภาเวน ฐิตาย อญฺญาย สญฺญาย อภาวโต อสญฺญีติ ปวตฺโต ทุติยวาโท; ตถา สญฺญาย สห รูปธมฺเม สพฺเพ เอว วา รูปารูปธมฺเม อตฺตาติ คเหตฺวา ปวตฺโต ตติยวาโท; ตกฺกคฺคาหวเสเนว ปวตฺโต จตุตฺถวาโท. เตสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เนวสญฺญีนาสญฺญีวาเทปิ อสญฺญภเว นิพฺพตฺตสฺส สตฺตสฺส จุติปฏิสนฺธีสุ; สพฺพตฺถ วา ปฏุสญฺญากิจฺจํ กาตุํ อสมตฺถาย สุขุมาย สญฺญาย อตฺถิภาวปฏิชานนวเสน ปฐมวาโท; อสญฺญีวาเท วุตฺตนเยน สุขุมาย สญฺญาย วเสน สญฺชานนสภาวตาปฏิชานนวเสน จ ทุติยวาทาทโย ปวตฺตาติ. เอวเมตฺถ เอเตสํ วาทานํ สพฺภาโว เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมว. Bằng câu ‘Dầu rằng’ v.v…, sau khi chỉ ra rằng sự chất vấn bắt đầu bằng ‘ngoại trừ sắc’ v.v… được nói theo ý nghĩa đặc tính, và phương pháp này có thể dành cho sự chất vấn có đối tượng không đặc thù; để chỉ ra rằng sự chất vấn này có đối tượng đặc thù, câu bắt đầu bằng ‘còn câu hỏi này’ đã được nói đến. ‘Trong bấy nhiêu uẩn’ có nghĩa là trong bốn uẩn đã được nói đến là sắc, thọ v.v… Bằng câu ‘ngoại trừ sắc’ này, điều được chỉ ra là: ở bất cứ nơi đâu, sự tiếp diễn của thức không thể có nếu không có sắc. Ngài nói: ‘trong vô sắc hữu cũng có sắc, và trong vô tưởng hữu cũng có thức’ là do sự chất vấn về sự hiện hữu đặc thù đã chỉ ra rằng về mặt tự tánh, sự tiếp diễn của sắc cũng không thể có nếu không có thức. ‘Của người đã nhập diệt thọ tưởng định’ có nghĩa là ngay cả người đã nhập sự diệt tận của tưởng và thọ cũng có thức. ‘Nếu ngươi ngăn cản ý nghĩa bằng cái bóng của văn tự’ có nghĩa là nếu chỉ nắm bắt nghĩa đen mà không hiểu được chủ ý, thì bài kinh là bất liễu nghĩa. Ở đây, luận thuyết thứ nhất là theo ý nghĩa chúng sanh được sanh trong cõi vô tưởng. Luận thuyết thứ hai được tiến hành do nắm giữ chính tưởng là tự ngã theo phương pháp đã được nói ở đây là ‘vị ấy xem tưởng là tự ngã,’ và do không có tưởng nào khác tồn tại như là một cái gì đó. Luận thuyết thứ ba được tiến hành do nắm giữ các sắc pháp cùng với tưởng, hoặc tất cả các pháp sắc và vô sắc là tự ngã. Luận thuyết thứ tư được tiến hành chỉ do sự nắm giữ lý luận. Về những điều này, những gì cần phải nói nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày bên dưới. Ngay cả trong các luận thuyết về phi tưởng phi phi tưởng, luận thuyết thứ nhất là theo ý nghĩa thừa nhận sự hiện hữu của một tưởng vi tế, không có khả năng thực hiện chức năng của tưởng rõ ràng, trong lúc chết và tái sanh của một chúng sanh được sanh trong cõi vô tưởng, hoặc ở khắp mọi nơi. Các luận thuyết thứ hai v.v… được tiến hành theo phương pháp đã được nói trong vô tưởng luận, theo ý nghĩa của tưởng vi tế và theo ý nghĩa thừa nhận bản chất của sự nhận biết. Như vậy, ở đây, sự hiện hữu của các luận thuyết này nên được hiểu. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói. ๒๔. ยตฺถ น สญฺญา, ตตฺถ ญาณสฺส สมฺภโว เอว นตฺถีติ อาห – ‘‘อสญฺญา สมฺโมโห’’ติ, อสญฺญภาโว นาม สมฺโมหปฺปวตฺตีติ อตฺโถ. ยถา นิยฺยนฺตีติ นิยฺยานิยาติ พหุลํ วจนโต กตฺตุสาธโน นิยฺยานิยสทฺโท, เอวํ อิธ วิญฺญาตพฺพสทฺโทติ อาห – ‘‘วิชานาตีติ วิญฺญาตพฺพ’’นฺติ, วิชานนํ วิญฺญาณนฺติ อตฺโถ. เตน ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺพมตฺเตนาติ ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาณปฺปมาเณนาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เตนาห – ‘‘ปญฺจทฺวาริกสญฺญาปวตฺติมตฺเตนา’’ติ, นิพฺพิกปฺปภาวโต ปญฺจทฺวาริกสญฺญาปวตฺติสเมน ภาวนาภินีหาเรนาติ อตฺโถ. โอฬาริกสงฺขารปฺปวตฺติมตฺเตนาติ โอฬาริกานํ สงฺขารานํ ปวตฺติยา. โอฬาริกสงฺขาราติ เจตฺถ อากิญฺจญฺญายตนปริโยสานา สมาปตฺติธมฺมา อธิปฺเปตา. อุปสมฺปทนฺติ เย สญฺญาย, อสญฺญิภาเว จ โทสํ ทิสฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ วณฺเณนฺตาปิ รูปชฺฌานปฏิลาภมตฺเตน ตสฺส สมฺปาทนํ ปฏิลาภํ อธิคมํ ปญฺญเปนฺติ, เตสํ ตสฺส พฺยสนํ อกฺขายติ อนุปายภาวโต. เตนาห ‘‘วินาโส’’ติอาทิ. วุฏฺฐานนฺติ สทิสสมาปชฺชนปุพฺพกํ ปริวุฏฺฐานํ. สมาปตฺติ เอว เตสํ นตฺถิ อนธิคตตฺตา. โอฬาริกสงฺขารปฺปวตฺติยา อนฺตมโส อากิญฺจญฺญายตนสงฺขารปฺปวตฺติยาปิ ปตฺตพฺพนฺติ น อกฺขายติ [Pg.227] เตปิ สมติกฺกมิตฺวา ปตฺตพฺพโต. สงฺขารานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. อวเสสาติ อิโต ปรํ สุขุมภาโว นาม นตฺถีติ สุขุมภาวาปตฺติยา อวเสสา. เตนาห – ‘‘ภาวนาวเสน สพฺพสุขุมภาวํ ปตฺตา สงฺขารา’’ติ. เอตนฺติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ, ปตฺตพฺพํ นาม โหติ ตาทิสสงฺขารปฺปตฺติยํ ตพฺโพหารโต. สงฺขตํ สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กตตฺตา. 24. Nơi nào không có tưởng, nơi ấy không thể có sự sanh khởi của trí, ngài nói – ‘vô tưởng là si mê,’ có nghĩa là trạng thái vô tưởng chính là sự diễn tiến của si mê. Giống như từ ‘niyyanti’ (dẫn ra) có từ ‘niyyāniya’ (có thể dẫn ra), là một từ được hình thành theo thể tác nhân (kattusādhana) do được sử dụng nhiều, tương tự ở đây có từ ‘viññātabba’ (có thể được biết), ngài nói – ‘vijānātīti viññātabba’ (biết nên được gọi là có thể được biết), có nghĩa là sự biết chính là thức. Do đó, câu ‘chỉ bằng cái được thấy, được nghe, được cảm nhận, được nhận biết’ cần được hiểu là ‘chỉ bằng mức độ của thức về cái được thấy, được nghe, được cảm nhận, được nhận biết.’ Vì vậy, ngài nói – ‘chỉ bằng sự diễn tiến của tưởng ở năm cửa,’ có nghĩa là ‘bằng sự hướng tâm tu tập tương đương với sự diễn tiến của tưởng ở năm cửa, do bản chất không có khái niệm.’ ‘Chỉ bằng sự diễn tiến của các hành thô thiển’ có nghĩa là ‘bằng sự diễn tiến của các hành thô thiển.’ Ở đây, ‘các hành thô thiển’ được hiểu là các pháp chứng đắc có Vô Sở Hữu Xứ là điểm cuối cùng. ‘Upasampadanti’ (họ thành tựu): những người thấy lỗi trong tưởng và trong trạng thái vô tưởng, dù tán thán Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, nhưng lại tuyên bố sự hoàn thành, sự đắc được, sự chứng ngộ xứ ấy chỉ bằng việc đắc được thiền sắc giới, thì tai họa của việc ấy được giải thích cho họ, vì đó không phải là phương pháp. Do đó, ngài nói ‘sự hủy hoại’ v.v. ‘Vuṭṭhāna’ (sự xuất khởi) là sự xuất khởi sau khi đã nhập vào một định tương tự trước đó. Đối với họ, không hề có sự chứng đắc, vì chưa chứng ngộ. Không thể nói rằng (xứ ấy) có thể đạt được bằng sự diễn tiến của các hành thô thiển, hay thậm chí bằng sự diễn tiến của các hành thuộc Vô Sở Hữu Xứ, vì nó phải được đạt đến bằng cách vượt qua cả những thứ đó. Từ ‘saṅkhārānaṃ’ (của các hành) là sở hữu cách trong ý nghĩa chỉ định. ‘Avasesā’ (phần còn lại) là phần còn lại trong việc đạt đến trạng thái vi tế, vì ngoài cái này ra không có trạng thái nào gọi là vi tế hơn. Do đó, ngài nói – ‘các hành đã đạt đến trạng thái vi tế nhất nhờ vào sự tu tập.’ ‘Etaṃ’ (cái này) là Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, được gọi là ‘cần phải đạt đến’ do cách dùng từ trong việc đạt đến các hành như vậy. ‘Saṅkhataṃ’ (pháp hữu vi) là vì được tạo ra bởi các duyên gặp gỡ và hợp lại. ๒๕. ‘‘เย เต สมณพฺราหฺมณา สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕) วกฺขมานตฺตา สพุทฺธิยํ วิปริวตฺตมาเน เอกชฺฌํ คเหตฺวา, ‘‘ตตฺรา’’ติ ภควตา วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘ตตฺราติ สตฺตสุ อุจฺเฉทวาเทสุ ภุมฺม’’นฺติ. อุทฺธํ สรนฺติ อุทฺธํ คตํ สรนฺตาติ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุทฺธํ วุจฺจตี’’ติอาทิ. สรนฺตาติ ยตฺถ ปตฺเถนฺติ น ลภนฺติ, ตํ ชานนฺตา. อาสตฺตินฺติ อาสีสนํ. เปจฺจาติ ปรโลเก. วาณิชูปมา วิยาติ ภวปริยาปนฺนผลวิเสสาเปกฺขาย ปฏิปชฺชนโต. สกฺกายสฺส ภยาติ สนฺโต กาโยติ สกฺกาโย, ปรมตฺถโต วิชฺชมาโน ธมฺมสมูโหติ กตฺวา อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ, ตโต ภายเนน. มา ขียิ มา ปริกฺขยํ อคมาสิ. มา โอสีทิ มา เหฏฺฐา ภสฺสิ. อพฺภนฺติ อากาสํ มา อุนฺทฺริยิ มา ภิชฺชิตฺวา ปติ. คทฺทุเลน พทฺโธ คทฺทุลพทฺโธ. ทฬฺหถมฺโภ วิย ขีโล วิย จ สกฺกาโย ทุมฺโมจนียโต. สา วิย ทิฏฺฐิคติโก ตสฺส อนุปริวตฺตนโต. ทณฺฑโก วิย ทิฏฺฐิ เฉทนกรณาย อสมตฺถภาวกรณโต. รชฺชุ วิย ตณฺหา พนฺธนโต จ, อารมฺมณกรณวเสน สมนฺนาคมนวเสน จ สมฺพทฺธภาวโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘ทิฏฺฐิทณฺฑเก ปเวสิตาย ตณฺหารชฺชุยา’’ติ. 25. Bởi vì sẽ được nói rằng: ‘Những Sa-môn, Bà-la-môn nào tuyên bố sự đoạn diệt, sự hủy hoại, sự không tồn tại của một chúng sanh hiện hữu’ (ma. ni. 3.25), nên ngài đã gộp chung những điều xoay chuyển trong tâm trí của mình và nói rằng Đức Phật đã nói ‘tatrā’ (trong đó), có nghĩa là – ‘tatrā là chỉ định cách liên quan đến bảy đoạn diệt luận.’ ‘Uddhaṃ saranti’ (họ nhớ lên trên) có nghĩa là họ nhớ lại những gì đã đi lên trên, để chỉ điều đó, ngài nói ‘uddhaṃ vuccati’ (được gọi là lên trên) v.v. ‘Saranti’ (họ nhớ) là họ biết điều mà họ mong muốn nhưng không đạt được. ‘Āsatti’ là sự mong mỏi. ‘Pecca’ là trong đời sau. ‘Giống như ví dụ về người thương buôn’ là vì thực hành với sự mong đợi một quả đặc biệt thuộc về sự tồn tại. ‘Sợ hãi thân kiến’ (sakkāyassa bhaya): ‘santo kāyo’ (thân hiện hữu) là ‘sakkāya’ (thân kiến), tức là năm uẩn thủ, vì nó là một tập hợp các pháp thực sự tồn tại theo nghĩa chân đế; do sợ hãi điều đó. ‘Mā khīyi’ là mong rằng nó không bị hủy diệt, không đi đến chỗ tận diệt. ‘Mā osīdi’ là mong rằng nó không chìm xuống, không rơi xuống dưới. ‘Abbhaṃ’ là bầu trời; mong rằng nó không bị rách, không bị vỡ và rơi xuống. ‘Gaddulena baddho’ là ‘gaddulabaddho’ (bị buộc bằng dây da). Thân kiến giống như một cây cột vững chắc và như một cái cọc, vì khó thoát khỏi. Người có tà kiến giống như sợi dây đó, vì xoay quanh nó. Tà kiến giống như cây gậy, vì làm cho không có khả năng cắt đứt (phiền não). Ái dục giống như sợi dây, vì sự trói buộc, và vì sự liên kết theo cách làm đối tượng và theo cách đi kèm. Do đó, đã được nói rằng – ‘bởi sợi dây ái dục được xỏ vào cây gậy tà kiến.’ ๒๖. ภควา อตฺตโน เทสนาวิลาเสน เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน (จตุจตฺตารีส อปรนฺตกปฺปิกวาทา ตตฺถ ตตฺถ อนฺโตคธาติ) อุทฺเทสวเสน ปญฺเจว สงฺคเหตฺวา ยถุทฺเทสํ นิคเมนฺโต, ‘‘อิมาเนว ปญฺจายตนานี’’ติ [Pg.228] อาห. ตตฺถ ทุกฺขสฺส นิมิตฺตภาวโต ทิฏฺฐิคตานํ การณฏฺเฐน อายตนตฺโถติ วุตฺตํ – ‘‘อิมาเนว ปญฺจ การณานี’’ติ. สญฺญีอาทิวเสน ตีณิ อุจฺเฉทวาโทติ จตฺตาริ ภาชิตานิ. อิตรํ ปน ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ กุหึ ปวิฏฺฐํ? สรูปโต อภาชิตตฺตา ยถาภาชิเตสุ วาเทสุ กตฺถ อนฺโตคธนฺติ ปุจฺฉติ. อุทฺเทเส ปน สรูปโต คหิตเมว, ‘‘ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ วา ปเนเก อภิวทนฺตี’’ติ. อิตโร เอกตฺตสญฺญีวาเท นานตฺตสญฺญีวาเท อนฺโตคธนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกตฺต…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ อาห ยถาสุขญฺเจตํ วุตฺตํ. ปฐโม หิ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาโท นานตฺตสญฺญีวาเท อนฺโตคโธ, อิตเร จตฺตาโร เอกตฺตสญฺญีวาเท. 26. Đức Thế Tôn, với phong cách thuyết giảng của mình và tùy theo căn cơ của chúng sanh cần được giáo hóa (bốn mươi bốn luận thuyết về tương lai được bao gồm ở đây và ở đó), đã tóm tắt chỉ năm loại theo cách đề mục, và kết luận theo đề mục đã nêu, ngài nói: ‘chính là năm căn cứ này.’ Ở đây, vì là dấu hiệu của khổ và là nguyên nhân của các tà kiến, nên ý nghĩa của ‘āyatana’ (căn cứ) được nói là ‘nguyên nhân’ – ‘chính là năm nguyên nhân này.’ Ba đoạn diệt luận, dựa trên ‘có tưởng’ v.v., được chia thành bốn. Nhưng còn luận thuyết kia, tức Hiện pháp Niết-bàn, được bao gồm ở đâu? Vị ấy hỏi rằng nó được bao gồm ở đâu trong các luận thuyết đã được phân chia, vì nó không được phân chia theo bản chất riêng. Tuy nhiên, trong phần đề mục, nó đã được nêu lên theo bản chất riêng: ‘hoặc có những người chủ trương Hiện pháp Niết-bàn.’ Vị kia, để chỉ ra rằng nó được bao gồm trong nhất tưởng luận và dị tưởng luận, đã nói ‘nhất tưởng… nên được biết,’ và điều này được nói một cách tùy ý. Thật vậy, Hiện pháp Niết-bàn luận thứ nhất được bao gồm trong dị tưởng luận; bốn luận thuyết còn lại được bao gồm trong nhất tưởng luận. ๒๗. อตีตโกฏฺฐาสสงฺขาตนฺติ อตีตํ ขนฺธโกฏฺฐาสสงฺขาตํ ปุพฺพนฺตํ. ปุพฺเพ นิวุตฺถธมฺมวิสยา กปฺปนา อิธาธิปฺเปตา, ตสฺมา อตีตกาลวาจโก อิธ ปุพฺพสทฺโท, รูปาทิขนฺธวินิมุตฺตญฺจ กปฺปนาวตฺถุ นตฺถิ, อนฺตสทฺโท จ โกฏฺฐาสวาจโก. เตน วุตฺตํ ‘‘อตีตโกฏฺฐาสสงฺขาตํ ปุพฺพนฺตํ กปฺเปตฺวา’’ติ. ‘‘กปฺเปตฺวา’’ติ จ ตสฺมึ ปุพฺพนฺเต ตณฺหายนาภินิวิสานํ สมตฺถนํ ปรินิฏฺฐาปนํ วทติ. เสสมฺปีติ ‘‘ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐี’’ติ เอวมาทิกํ. ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการนฺติ ‘‘อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน’’ติอาทีสุ วุตฺตปฺปการํ. เอเกกสฺมิญฺจ อตฺตาติ อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ กตฺวา, โลโกติ โลกิยนฺติ เอตฺถ ปุญฺญปาปานิ ตพฺพิปากา จาติ กตฺวา, ตํ ตํ คหณวิเสสํ อุปาทาย ปญฺญาปนํ โหตีติ อาห – ‘‘รูปาทีสุ อญฺญตรํ อตฺตาติ จ โลโกติ จ คเหตฺวา’’ติ. สพฺพทาภาเวน สสฺสโต. อมโร นิจฺโจ ธุโวติ ตสฺเสว เววจนานิ. มรณาภาเวน อมโร, อุปฺปาทาภาเวน สพฺพกาลํ วตฺตนโต นิจฺโจ, ถิรฏฺเฐน วิการาภาเวน ธุโว, ยถาหาติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ นิทฺเทสปฏิสมฺภิทาปาฬีหิ วิภาเวติ. อยญฺจ อตฺโถ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๓๐-๑๓๑) อิมิสฺสา ปญฺจวิธาย สกฺกายทิฏฺฐิยา วเสน วุตฺโต. ‘‘รูปวนฺต’’นฺติอาทิกาย (ปฏิ. ม. ๑.๑๓๐-๑๓๑) ปน ปญฺจทสวิธาย สกฺกายทิฏฺฐิยา วเสน จตฺตาโร จตฺตาโร ขนฺเธ, ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ตทญฺญํ – ‘‘โลโก’’ติ ปญฺญเปนฺตีติ อยมฺปิ อตฺโถ ลพฺภติ, ตถา เอกํ ขนฺธํ, ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ตทญฺเญ ‘‘โลโก’’ติ ปญฺญเปนฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอเสว นโยติ อิมินา ยถา ‘‘รูปาทีสุ อญฺญตรํ อตฺตาติ [Pg.229] จ โลโกติ จ คเหตฺวา สสฺสโต…เป… ธุโว’’ติ อตฺโถ วุตฺโต; เอวํ อสสฺสโต อนิจฺโจ อธุโว อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ น โหติ ปรํ มรณา; นิจฺโจ จ อนิจฺโจ จ เนวนิจฺโจ นานิจฺโจติ เอวมาทิมตฺถํ อติทิสติ. 27. Atītakoṭṭhāsasaṅkhātanti có nghĩa là quá khứ được gọi là phần uẩn. Ở đây, ý muốn nói đến sự tưởng định về các pháp đã từng hiện hữu trong quá khứ. Do đó, ở đây từ pubba (trước) chỉ cho thời quá khứ. Và không có đối tượng tưởng định nào ngoài các uẩn như sắc v.v..., và từ anta (cuối, phần) chỉ cho phần. Do đó, có lời nói: “tưởng định về quá khứ được gọi là phần quá khứ”. Và “tưởng định” (kappetvā) nói lên sự xác lập, sự hoàn tất của việc ái luyến và cố chấp vào quá khứ ấy. Phần còn lại là những điều như “kiến chấp theo quá khứ”. Cách thức đã được nói trước đây là cách thức đã được nói trong các câu như “những người có kiến chấp theo vị lai”. Và trong mỗi trường hợp, vì cho rằng “ngã mạn được đặt vào đây nên là tự ngã”, và vì cho rằng “phước, tội và quả của chúng được ràng buộc ở đây nên là thế gian”, nên tùy theo cách chấp thủ đặc biệt đó mà có sự chế định, ngài đã nói: “chấp thủ một trong các uẩn như sắc v.v... là tự ngã và là thế gian”. Do sự hiện hữu trong mọi lúc nên là thường hằng. Bất tử, thường còn, bền vững là những từ đồng nghĩa của nó. Do không có sự chết nên là bất tử, do không có sự sanh và tồn tại trong mọi thời nên là thường còn, do ý nghĩa vững chắc, không có sự biến đổi nên là bền vững. Bằng câu “như đã nói” v.v..., ngài làm sáng tỏ ý nghĩa đã được nói bằng các đoạn Pāli trong Niddesa và Paṭisambhidāmagga. Và ý nghĩa này được nói theo năm loại thân kiến này: “người ấy quán xét sắc là tự ngã, thọ… tưởng… các hành… thức là tự ngã”. Còn theo mười lăm loại thân kiến bắt đầu bằng “người có sắc” v.v..., thì ý nghĩa này cũng được tìm thấy: “chấp thủ bốn uẩn là ‘tự ngã’ và chế định cái khác là ‘thế gian’”; cũng vậy, cần hiểu ý nghĩa ở đây là: “chấp thủ một uẩn là ‘tự ngã’ và chế định những uẩn khác là ‘thế gian’”. Bằng câu “cũng theo phương pháp ấy”, ngài mở rộng ý nghĩa đã được nói như “chấp thủ một trong các uẩn như sắc v.v... là tự ngã và là thế gian, (cho rằng) là thường hằng… bền vững”; cũng vậy, ngài mở rộng các ý nghĩa như: vô thường, không thường còn, không bền vững, bị đoạn diệt, bị hủy hoại, không tồn tại sau khi chết; vừa thường hằng vừa vô thường, không phải thường hằng cũng không phải vô thường. จตฺตาโร สสฺสตวาทาติ ลาภีวเสน ตโย, ตกฺกีวเสน เอโกติ เอวํ จตฺตาโร. ปุพฺเพนิวาสญาณลาภี ติตฺถิโย มนฺทปญฺโญ อเนกชาติสตสหสฺสมตฺตํ อนุสฺสรติ, มชฺฌิมปญฺโญ ทส สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺปานิ, ติกฺขปญฺโญ จตฺตารีส สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺปานิ, น ตโต ปรํ. โส เอวํ อนุสฺสรนฺโต อตฺตา จ โลโก จาติ อภิวทติ. ตกฺกี ปน ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ สยํปฏิภานํ สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติ อภิวทติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ลาภีวเสน ตโย, ตกฺกีวเสน เอโกติ เอวํ จตฺตาโร สสฺสตวาทา’’ติ. เอเตเนว จ อธิจฺจสมุปฺปตฺติกวาโท วิย สสฺสตวาโท กสฺมา ทุวิเธน น วิภตฺโตติ เจ? ปฏิกฺขิตฺตตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. Bốn loại thường kiến luận là: ba loại theo người chứng đắc, một loại theo nhà lý luận, như vậy là bốn. Vị ngoại đạo chứng đắc Túc mạng minh, nếu có trí tuệ thấp kém, chỉ nhớ lại được khoảng vài trăm ngàn kiếp; người có trí tuệ trung bình (nhớ lại được) mười kiếp thành hoại; người có trí tuệ sắc bén (nhớ lại được) bốn mươi kiếp thành hoại, không hơn thế. Vị ấy, khi nhớ lại như vậy, tuyên bố rằng tự ngã và thế gian là thường hằng. Còn nhà lý luận, dựa vào sự suy luận, sự thẩm sát, và sự biện tài của mình, tuyên bố rằng tự ngã và thế gian là thường hằng. Do đó, có lời nói: “ba loại theo người chứng đắc, một loại theo nhà lý luận, như vậy là bốn loại thường kiến luận”. Nếu hỏi: “Cũng vì lý do này, tại sao thường kiến luận không được phân chia thành hai loại như vô nhân sanh luận?”, cần hiểu rằng: vì đã bị bác bỏ. เอตฺถ จ, ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ วาเท อยมยุตฺตตาวิภาวนา – ยทิ หิ ปเรน ปริกปฺปิโต อตฺตา, โลโก วา สสฺสโต สิยา, ตสฺส นิพฺพิการตาย ปุริมรูปาวิชหนโต กสฺสจิ วิเสสาธานสฺส กาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อหิตโต นิวตฺตนตฺถํ หิเต จ ปฏิปตฺติอตฺถํ อุปเทโส เอว นิปฺปโยชโน สิยา สสฺสตวาทิโน. กถํ วา โส อุปเทโส ปวตฺตียติ วิการาภาวโต; เอวญฺจ อตฺตโน อชฏากาสสฺส วิย ทานาทิกิริยา หึสาทิกิริยา จ น สมฺภวติ; ตถา สุขสฺส ทุกฺขสฺส จ อนุภวนนิพนฺโธ เอว สสฺสตวาทิโน น ยุชฺชติ กมฺมพทฺธาภาวโต, ชาติอาทีนํ อสมฺภวโต กุโต วิโมกฺโข. อถ ปน ธมฺมมตฺตํ ตสฺส อุปฺปชฺชติ เจว วินสฺสติ จ, ยสฺส วเสนายํ กิริยาทิโวหาโรติ วเทยฺย. เอวมฺปิ ปุริมรูปาวิชหเนน อวฏฺฐิตสฺส อตฺตโน ธมฺมมตฺตนฺติ น สกฺกา สมฺภาเวตุํ; เต วา ปนสฺส ธมฺมา อวตฺถาภูตา ตโต อญฺเญ วา สิยุํ อนญฺเญ วา, ยทิ อญฺเญ, น ตาหิ ตสฺส อุปฺปนฺนาหิปิ โกจิ วิเสโส อตฺถิ. โย หิ กโรติ ปฏิสํเวเทติ จวติ อุปปชฺชติ จาติ อิจฺฉิตํ. ตสฺมา ตทวตฺโถ เอว ยถาวุตฺตโทโส, กิญฺจ ธมฺมกปฺปนาปิ นิรตฺถกา สิยา. อถ อนญฺเญ, อุปฺปาทวินาสวนฺตีหิ อวตฺถาหิ [Pg.230] อนญฺญสฺส อตฺตโน ตาสํ วิย อุปฺปาทวินาสสมฺภวาปตฺติโต กุโต นิจฺจตาวกาโส. ตาสมฺปิ วา อตฺตโน วิย นิจฺจตาติ พนฺธนวิโมกฺขานํ อสมฺภโว เอวาติ น ยุชฺชติ เอว สสฺสตวาโท; น เจตฺถ โกจิ วาที ธมฺมานํ สสฺสตภาเว ปริสุทฺธํ ยุตฺตึ วตฺตุํ สมตฺโถ อตฺถิ; ยุตฺติรหิตญฺจ วจนํ น ปณฺฑิตานํ จิตฺตมาราเธตีติ วิญฺญูหิ ฉฑฺฑิโต เอวายํ สสฺสตวาโทติ. Và ở đây, sự trình bày về tính phi lý trong luận thuyết “tự ngã và thế gian là thường hằng” là như sau: Nếu tự ngã hay thế gian do người khác tưởng định ra là thường hằng, thì do tính bất biến của nó, do nó không từ bỏ hình thái trước đây, do không thể tạo ra bất kỳ sự khác biệt nào, lời giáo huấn nhằm mục đích từ bỏ điều bất lợi và thực hành điều lợi ích sẽ trở nên vô dụng đối với người theo thường kiến luận. Hoặc làm sao lời giáo huấn ấy có thể diễn ra được, vì không có sự biến đổi? Và như vậy, đối với tự ngã (được cho là thường hằng) cũng giống như hư không không bị vướng mắc, các hành động như bố thí hay hãm hại đều không thể xảy ra. Tương tự, đối với người theo thường kiến luận, sự ràng buộc của việc cảm thọ khổ và lạc cũng không hợp lý, vì không có sự ràng buộc bởi nghiệp. Do không có sự sanh v.v..., làm sao có sự giải thoát? Lại nữa, nếu họ nói rằng chỉ có các pháp của tự ngã ấy sanh lên rồi diệt đi, và do đó mà có sự quy ước về hành động v.v... Ngay cả như vậy, cũng không thể cho rằng chỉ có các pháp của tự ngã, vốn tồn tại mà không từ bỏ hình thái trước đây, (lại sanh diệt). Hơn nữa, những pháp ấy của tự ngã, vốn là các trạng thái, chúng là khác hay không khác với tự ngã? Nếu chúng là khác, thì dù chúng có sanh lên, cũng không có sự khác biệt nào đối với tự ngã ấy. Điều được mong muốn là (tự ngã) chính là cái làm, cái cảm thọ, cái chết, cái tái sanh. Do đó, lỗi lầm đã nói vẫn y nguyên như cũ. Hơn nữa, sự tưởng định về các pháp cũng sẽ trở nên vô ích. Còn nếu chúng không khác, thì tự ngã, vốn không khác với các trạng thái có sanh và diệt, cũng sẽ rơi vào khả năng sanh và diệt giống như chúng, vậy thì đâu có chỗ cho tính thường hằng? Hoặc nếu (cho rằng) chúng cũng thường hằng như tự ngã, thì sự ràng buộc và giải thoát sẽ không thể có. Như vậy, thường kiến luận hoàn toàn không hợp lý. Và ở đây, không có một nhà luận thuyết nào có khả năng đưa ra một lý lẽ trong sạch về tính thường hằng của các pháp. Và lời nói thiếu lý lẽ không làm hài lòng tâm của các bậc hiền trí, do đó thường kiến luận này đã bị các bậc trí giả từ bỏ. สตฺต อุจฺเฉทวาทาติ เอตฺถ เต สรูปมตฺตโต เหฏฺฐา ทสฺสิตา เอว, ตตฺถ ทฺเว ชนา อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหนฺติ ลาภี จ อลาภี จ. ตตฺถ ลาภี นาม ทิพฺพจกฺขุญาณลาภี ทิพฺเพน จกฺขุนา อรหโต จุตึ ทิสฺวา อุปปตฺตึ อปสฺสนฺโต. โย วา ปุถุชฺชนานมฺปิ จุติมตฺตเมว ทฏฺฐุํ สกฺโกติ, ปุพฺพโยคาภาเวน ปริกมฺมากรเณน วา อุปปาตํ ทฏฺฐุํ น สกฺโกติ. โส ‘‘ตตฺถ ตตฺเถว อตฺตา อุจฺฉิชฺชตี’’ติ อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหาติ. อลาภี – ‘‘โก ปรโลกํ ชานาติ, เอตฺตโก ชีววิสโย, ยาว อินฺทฺริยโคจโร’’ติ อตฺตโน ธีตุยา หตฺถคฺคณฺหนกราชา วิย กามสุขคิทฺธตาย วา, ‘‘ยถา รุกฺขปณฺณานิ รุกฺขโต ปติตานิ น ปฏิสนฺธิยนฺติ, เอวํ สพฺเพปิ สตฺตา อปฺปฏิสนฺธิกมรณเมว คจฺฉนฺติ, ชลพุพฺพุฬกูปมา สตฺตา’’ติ ตกฺกมตฺตวเสน วา อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหาติ. ตตฺถ ยํ เหฏฺฐา วุตฺตํ – ‘‘มนุสฺสตฺตภาเว กามาวจรเทวตฺตภาเว รูปาวจรเทวตฺตภาเว จตุพฺพิธอรูปตฺตภาเว จวิตฺวา สตฺตสฺส อุจฺเฉทปญฺญาปนวเสน สตฺต อุจฺเฉทวาทา กถิตา’’ติ. ตตฺถ ยุตฺตํ ตาว ปุริเมสุ ตีสุ วาเทสุ ‘‘กายสฺส เภทา’’ติ วุตฺตํ; ปญฺจโวการภวปริยาปนฺนํ อตฺตภาวํ อารพฺภ ปวตฺตตฺตา เตสํ วาทานํ, น ยุตฺตํ จตุโวการภวปริยาปนฺนํ อตฺตภาวํ นิสฺสาย ปวตฺเตสุ จตุตฺถาทีสุ จตูสุ วาเทสุ, ‘‘กายสฺส เภทา’’ติ วุตฺตํ. น หิ อรูปีนํ กาโย อตฺถีติ? สจฺจเมตํ, รูปภเว ปวตฺตโวหาเรเนว ทิฏฺฐิคติโก อรูปภเวปิ กายโวหารมาโรเปตฺวา อาห ‘‘กายสฺส เภทา’’ติ. ยถา ทิฏฺฐิคติเกหิ ทิฏฺฐิโย ปญฺญตฺตา, ตเถว ภควา ทสฺเสสีติ. อรูปกายภาวโต วา ผสฺสาทิธมฺมสมูหภูเต อรูปตฺตภาเว กายนิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ. Về bảy đoạn kiến luận, chúng đã được chỉ ra về mặt bản chất ở phần dưới. Trong đó, có hai hạng người chấp thủ đoạn kiến: người có sở đắc và người không có sở đắc. Trong đó, người có sở đắc là người có được thiên nhãn trí, do thiên nhãn thấy được sự mệnh chung của bậc A-la-hán nhưng không thấy được sự tái sanh. Hoặc người chỉ có thể thấy được sự mệnh chung của phàm nhân, nhưng do không có sự thực hành trong quá khứ hoặc do không thực hiện sự chuẩn bị nên không thể thấy được sự hóa sanh. Người ấy chấp thủ đoạn kiến rằng: ‘Bản ngã bị đoạn diệt ngay tại nơi đó.’ Người không có sở đắc – hoặc do tham đắm dục lạc như vị vua nắm tay con gái mình mà nói: ‘Ai biết được thế giới bên kia, phạm vi của sự sống chỉ có chừng này, chừng nào còn là đối tượng của các giác quan,’ hoặc do chỉ dựa vào lý luận mà chấp thủ đoạn kiến rằng: ‘Giống như lá cây rơi từ trên cây xuống không nối kết lại, cũng vậy, tất cả chúng sanh đều đi đến cái chết không có sự tái tục, chúng sanh giống như bọt nước.’ Trong đó, điều đã được nói ở phần dưới – ‘Bảy đoạn kiến luận được nói đến là do tuyên bố sự đoạn diệt của chúng sanh sau khi mệnh chung từ trạng thái làm người, trạng thái làm chư thiên cõi Dục, trạng thái làm chư thiên cõi Sắc, và bốn loại trạng thái Vô sắc.’ Trong đó, việc nói ‘sau khi thân hoại’ trong ba luận thuyết đầu tiên là hợp lý; vì các luận thuyết ấy khởi lên liên quan đến thân mạng thuộc về hữu năm uẩn. Nhưng việc nói ‘sau khi thân hoại’ trong bốn luận thuyết từ thứ tư trở đi, vốn khởi lên dựa vào thân mạng thuộc về hữu bốn uẩn, là không hợp lý. Vì chúng sanh Vô sắc không có thân phải không? Điều này đúng, nhưng người có tà kiến đã áp đặt cách dùng từ ‘thân’ trong cõi Vô sắc theo cách dùng thông thường trong cõi Sắc mà nói ‘sau khi thân hoại.’ Như các tà kiến được những người có tà kiến tuyên bố, Đức Thế Tôn đã chỉ ra đúng như vậy. Hoặc nên hiểu sự chỉ định ‘thân’ trong trạng thái Vô sắc, vốn là tập hợp các pháp như xúc, là do không có thân sắc. เอตฺถาห – ‘‘กามาวจรเทวตฺตภาวาทินิรวเสสวิภวปติฏฺฐาปกานํ ทุติยวาทาทีนํ ยุตฺโต อปรนฺตกปฺปิกภาโว อนาคตทฺธวิสยตฺตา เตสํ [Pg.231] วาทานํ; น ปน ทิฏฺฐิคติก-ปจฺจกฺขภูต-มนุสฺสตฺตภาว-สมุจฺเฉทปติฏฺฐาปกสฺส ปฐมวาทสฺส ปจฺจุปฺปนฺนวิสยตฺตา’’ติ. ยทิ เอวํ ยถา หิ ทุติยาทิวาทานํ, ปุริมปุริมวาทสงฺคหิตสฺเสว อตฺตโน อุตฺตรุตฺตรภโวปปตฺติยา สมุจฺเฉทนโต ยุชฺชติ อปรนฺตกปฺปิกตา, ตถา จ ‘‘โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ อนาคตสฺเสว มนุสฺสตฺตภาวสมุจฺเฉทสฺส อธิปฺเปตตฺตา ปฐมวาทสฺสปิ อปรนฺตกปฺปิกตา ยุชฺชติ. เอวํ สพฺพสฺสปิ ปุพฺพนฺตโต อาคตสฺส อุจฺเฉทปญฺญาปนวเสน อิธ ปุพฺพนฺตกปฺปิเกสุ เทสนา คตา. เอเต อุจฺเฉทวาทา เหฏฺฐา อปรนฺตกปฺปิเกสุ เทสนา คตา. เอเต อุจฺเฉทวาทา เหฏฺฐา อปรนฺตกปฺปิเกสุ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชติ, น ตโต อุทฺธํ ปวตฺติ อตฺถีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตา. ชลพุพฺพุฬกูปมา หิ สตฺตาติ ตสฺส ลทฺธิ. Ở đây có người nói – ‘Đối với các luận thuyết từ thứ hai trở đi, vốn thiết lập sự đoạn diệt hoàn toàn của các trạng thái như chư thiên cõi Dục, việc chúng thuộc về tư duy về tương lai là hợp lý, vì đối tượng của các luận thuyết ấy là thời vị lai; nhưng không hợp lý đối với luận thuyết thứ nhất, vốn thiết lập sự đoạn diệt của trạng thái làm người, là điều hiện thực đối với người có tà kiến, vì đối tượng của nó là thời hiện tại.’ Nếu vậy, cũng như đối với các luận thuyết từ thứ hai trở đi, việc chúng thuộc về tư duy về tương lai là hợp lý do sự đoạn diệt của chính bản ngã được bao hàm trong các luận thuyết trước đó khi tái sanh vào các kiếp sống cao hơn; và cũng vậy, đã được nói rằng: ‘Này hiền giả, bản ngã này chưa được đoạn diệt hoàn toàn đến chừng đó’ v.v... Như vậy, vì sự đoạn diệt của trạng thái làm người trong tương lai được chủ trương, nên việc luận thuyết thứ nhất cũng thuộc về tư duy về tương lai là hợp lý. Như vậy, ở đây trong nhóm tư duy về quá khứ, bài thuyết giảng đã được trình bày theo cách tuyên bố sự đoạn diệt của tất cả những gì đã đến từ quá khứ. Những đoạn kiến luận này đã được giảng trong nhóm tư duy về tương lai ở phần dưới. Những đoạn kiến luận này đã được nói ở phần dưới trong nhóm tư duy về tương lai để chỉ ra rằng ‘nó bị đoạn diệt ngay tại nơi đó, không có sự tiếp diễn nào sau đó.’ Vì chủ trương của người ấy là ‘chúng sanh giống như bọt nước.’ อิธาติ ปุพฺพนฺตกปฺปิเกสุ. อิเธว มนุสฺสตฺตภาวาทิเก อุจฺฉิชฺชติ วินฏฺฐวินาสวเสน. เอวํ อนาคเต อนุปฺปตฺติทสฺสนปรานํ อุจฺเฉทวาทานํ อปรนฺตกปฺปิเกสุ คหณํ; ปุพฺพนฺตโต ปน อาคตสฺส อตฺตโน อิเธว อุจฺเฉททสฺสนปรานํ ปุพฺพนฺตกปฺปิเกสุ คหณํ. อิโต ปรํ น คจฺฉตีติ ปน อิทํ อตฺถโต อาปนฺนสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนํ. สตฺเตสุ สงฺขาเรสุ จ เอกจฺจสสฺสตนฺติ ปวตฺโต เอกจฺจสสฺสตวาโท. โส ปน พฺรหฺมกายิก-ขิฑฺฑาปโทสิก-มโนปโทสิกตฺตภาวโต จวิตฺวา อิธาคตานํ ตกฺกิโน จ อุปฺปชฺชนวเสน จตุพฺพิโธติ อาห ‘‘จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสตวาทา’’ติ. ‘‘สงฺขาเรกจฺจสสฺสติกา’’ติ อิทํ เตหิ สสฺสตภาเวน คยฺหมานานํ ธมฺมานํ ยถาสภาวทสฺสนวเสน วุตฺตํ, น ปเนกจฺจสสฺสติกมตทสฺสนวเสน. ตสฺส หิ สสฺสตาภิมตํ อสงฺขตเมวาติ ลทฺธิ. ตถา หิ วุตฺตํ (ที. นิ. ๑.๔๙) พฺรหฺมชาเล – ‘‘จิตฺตนฺติ วา มโนติ วา วิญฺญาณนฺติ วา อยํ อตฺตา นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม สสฺสติสมํ ตเถว ฐสฺสตี’’ติ. น หิ ยสฺส ภาวสฺส ปจฺจเยหิ อภิสงฺขตภาวํ ปฏิชานาติ; ตสฺเสว นิจฺจธุวาทิภาโว อนุมฺมตฺตเกน น สกฺกา ปฏิญฺญาตุํ. เอเตน, ‘‘อุปฺปาทวยธุวตายุตฺตภาวา สิยา นิจฺจา, สิยา อนิจฺจา, สิยา น วตฺตพฺพา’’ติอาทินา ปวตฺตสฺส สตฺตภงฺควาทสฺส อยุตฺตตา วิภาวิตา โหติ. ‘Ở đây’ nghĩa là trong nhóm tư duy về quá khứ. Nó bị đoạn diệt ngay tại đây, trong trạng thái làm người v.v..., theo cách hủy diệt những gì đã bị hủy diệt. Như vậy, việc xếp các đoạn kiến luận của những người chuyên thấy sự không phát sanh trong tương lai vào nhóm tư duy về tương lai; còn việc xếp những người chuyên thấy sự đoạn diệt ngay tại đây của bản ngã đã đến từ quá khứ vào nhóm tư duy về quá khứ. Còn câu ‘không đi xa hơn nữa’ là sự chỉ ra ý nghĩa đã được bao hàm về mặt nội dung. Thuyết một phần thường hằng là thuyết khởi lên rằng ‘một phần chúng sanh và các pháp hữu vi là thường hằng.’ Thuyết ấy có bốn loại do phát sanh nơi những người đã mệnh chung từ trạng thái chư thiên Phạm chúng, chư thiên Hý Phá Đọa, chư thiên Ý Phá Đọa rồi đến đây, và nơi nhà lý luận, nên nói ‘bốn thuyết một phần thường hằng.’ Câu ‘một phần các pháp hữu vi là thường hằng’ được nói theo cách thấy đúng bản chất của các pháp được họ chấp thủ là thường hằng, chứ không phải theo cách thấy của quan điểm một phần thường hằng. Vì chủ trương của người ấy là ‘cái được cho là thường hằng chính là vô vi.’ Thật vậy, đã được nói trong kinh Phạm Võng: ‘Cái gọi là tâm, hay ý, hay thức, bản ngã này là thường còn, bền vững, vĩnh cửu, không có tính chất biến đổi, sẽ tồn tại mãi mãi như vậy.’ Vì một người không điên không thể thừa nhận tính chất thường còn, bền vững v.v... của một thực thể mà người ấy công nhận là được các duyên tạo tác. Do đó, sự vô lý của thuyết bảy phần (sattabhaṅgavāda) khởi lên với các câu như ‘do có tính chất sanh, diệt, và tồn tại, nên có thể là thường, có thể là vô thường, có thể là không thể nói được’ đã được làm sáng tỏ. ตตฺถายํ [Pg.232] (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๘) อยุตฺตตาวิภาวนา – ยทิ, ‘‘เยน สภาเวน โย ธมฺโม อตฺถีติ วุจฺจติ, เตเนว สภาเวน โส ธมฺโม นตฺถี’’ติอาทินา วุจฺเจยฺย, สิยา อเนกนฺตวาโท; อถ อญฺเญน, สิยา น อเนกนฺตวาโท; น เจตฺถ เทสนฺตราทิสมฺพทฺธภาโว ยุตฺโต วตฺตุํ ตสฺส สพฺพโลกสิทฺธตฺตา วิวาทาภาวโต. เย ปน วทนฺติ – ‘‘ยถา สุวณฺณฆเฏ มกุเฏ กเต ฆฏภาโว นสฺสติ, มกุฏภาโว อุปฺปชฺชติ, สุวณฺณภาโว ติฏฺฐติเยว, เอวํ สพฺพภาวานํ โกจิ ธมฺโม นสฺสติ, โกจิ อุปฺปชฺชติ, สภาโว ปน ติฏฺฐตี’’ติ. เต วตฺตพฺพา – กึ ตํ สุวณฺณํ, ยํ ฆเฏ มกุเฏ จ อวฏฺฐิตํ? ยทิ รูปาทิ, โส สทฺโท วิย อนิจฺโจ, อถ รูปาทิสมูโห, สมูโห นาม สมฺมุติมตฺตํ. ตสฺส โวหารมตฺตสฺส อตฺถิตา นตฺถิตา นิจฺจตา วา น วตฺตพฺพา. ตสฺส ปรมตฺถสภาเวน อนุปลพฺภนโตติ อเนกนฺตวาโท น สิยา. ธมฺมา จ ธมฺมิโต อญฺเญ วา สิยุํ อนญฺเญ วา. ยทิ อญฺเญ, น เตสํ อนิจฺจตาย ธมฺมี อนิจฺโจ อญฺญตฺตา. น หิ รูปา จกฺขุวิญฺญาณํ อญฺญตฺตา, น จ รูเป จกฺขุวิญฺญาณสทฺโท โหติ; กิญฺจ ธมฺมกปฺปนาปิ นิรตฺถิกา สิยา ธมฺมิโน นิจฺจานิจฺจตาย อสิชฺฌนโต อถ อนญฺเญ; อุปฺปาทวินาสวนฺเตหิ อนญฺญสฺส ธมฺมิโน เตสํ วิย อุปฺปาทวินาสสพฺภาวโต กุโต นิจฺจตาวกาโส, เตสมฺปิ วา ธมฺมิโน วิย นิจฺจตาปตฺติ สิยา. อปิจ นิจฺจานิจฺจนวตฺตพฺพรูโป อตฺตา จ โลโก จ ปรมตฺถโต วิชฺชมานตาปฏิชานนโต ยถา นิจฺจาทีนํ อญฺญตรํ รูปํ, ยถา วา ทีปาทโย. น หิ ทีปาทีนํ อุทยพฺพยสภาวานํ นิจฺจานิจฺจนวตฺตพฺพสภาวตา สกฺกา วตฺตุํ ชีวสฺส นิจฺจาทีสุ อญฺญตรํ รูปํ วิยาติ เอวํ สตฺตภงฺคสฺส วิย เสสภงฺคานมฺปิ อสมฺภโวเยวาติ สตฺตภงฺควาทสฺส อยุตฺตตา เวทิตพฺพาติ. Ở đây, đây là sự trình bày về tính bất hợp lý (dī. ni. ṭī. 1.38): Nếu được nói rằng: ‘Pháp nào được gọi là hiện hữu do tự tánh nào, thì pháp ấy được gọi là không hiện hữu cũng do chính tự tánh ấy,’ v.v... thì đó là Bất Định Luận; còn nếu do (tự tánh) khác thì không phải là Bất Định Luận. Và ở đây, không hợp lý để nói về trạng thái có liên quan đến nơi chốn khác, v.v... vì điều đó đã được toàn thế gian thừa nhận, do không có sự tranh cãi. Còn những người nói rằng: ‘Giống như khi một cái vương miện được làm từ một cái bình vàng, thì trạng thái bình bị hủy diệt, trạng thái vương miện sanh khởi, còn trạng thái vàng thì vẫn tồn tại; cũng vậy, đối với tất cả các trạng thái, có pháp bị hủy diệt, có pháp sanh khởi, nhưng tự tánh thì vẫn tồn tại.’ Họ đáng bị chất vấn: ‘Cái gì là vàng, cái mà tồn tại trong cái bình và trong cái vương miện? Nếu là sắc pháp, v.v... thì nó vô thường như âm thanh. Nếu là tập hợp của sắc pháp, v.v... thì tập hợp chỉ là một sự quy ước. Về sự hiện hữu, không hiện hữu, hay thường còn của cái chỉ là sự quy ước ấy thì không thể nói được. Vì nó không thể được tìm thấy theo tự tánh chân đế, cho nên không thể là Bất Định Luận. Và các pháp (thuộc tính) có thể khác hoặc không khác với pháp hữu thuộc (chủ thể). Nếu khác, thì do sự vô thường của chúng, pháp hữu thuộc không phải là vô thường, vì chúng khác nhau. Ví như sắc pháp khác với nhãn thức, và từ ‘nhãn thức’ không được dùng cho sắc pháp; hơn nữa, sự giả định về pháp (thuộc tính) cũng trở nên vô ích, vì tính thường còn hay vô thường của pháp hữu thuộc không được thành lập. Còn nếu không khác; thì đối với pháp hữu thuộc không khác với các pháp có sanh và diệt, làm sao có chỗ cho sự thường còn, vì nó cũng có sự sanh và diệt như chúng? Hoặc là chúng cũng sẽ trở thành thường còn như pháp hữu thuộc. Hơn nữa, tự ngã và thế gian có dạng thường, vô thường, và bất khả thuyết, do thừa nhận sự tồn tại của chúng theo nghĩa chân đế, giống như một dạng nào đó trong số các dạng thường, v.v..., hoặc giống như ngọn đèn, v.v... Thật vậy, không thể nói rằng các sự vật như ngọn đèn, v.v... có tự tánh sanh diệt, lại có tự tánh thường, vô thường, và bất khả thuyết, giống như một dạng nào đó trong số các dạng thường, v.v... của tự ngã. Như vậy, giống như bảy luận điểm, các luận điểm còn lại cũng không thể có được. Do đó, cần phải hiểu rõ tính bất hợp lý của Thất Đoan Luận. เอตฺถ จ, ‘‘อิสฺสโร นิจฺโจ, อญฺเญ สตฺตา อนิจฺจา’’ติ เอวํ ปวตฺตวาทา สตฺเตกจฺจสสฺสตวาทา; เสยฺยถาปิ อิสฺสรวาทาทโย. ‘‘ปรมาณโว นิจฺจา ธุวา, ทฺวิอณุกาทโย อนิจฺจา’’ติ เอวํ ปวตฺตวาทา สงฺขาเรกจฺจสสฺสตวาทา; เสยฺยถาปิ กณาทวาทาทโย. นนุ จ ‘‘เอกจฺเจ ธมฺมา สสฺสตา, เอกจฺเจ [Pg.233] อสสฺสตา’’ติ; เอตสฺมึ วาเท จกฺขาทีนํ อสสฺสตตาสนฺนิฏฺฐานํ ยถาสภาวาวโพโธ เอว, ตยิทํ กถํ มิจฺฉาทสฺสนนฺติ, โก เอวมาห – ‘‘จกฺขาทีนํ อสสฺสตภาวสนฺนิฏฺฐานํ มิจฺฉาทสฺสน’’นฺติ? อสสฺสเตสุเยว ปน เกสญฺจิ ธมฺมานํ สสฺสตภาวาภินิเวโส อิธ มิจฺฉาทสฺสนํ; เตน ปน เอกวาเร ปวตฺตมาเนน จกฺขาทีนํ อสสฺสตภาวาวโพโธ วิทูสิโต สํสฏฺฐภาวโต; วิสสํสฏฺโฐ วิย สปฺปิมณฺโฑ สกิจฺจการณาสมตฺตตาย สมฺมาทสฺสนปกฺเข ฐเปตพฺพตํ นารหติ. อถ วา อสสฺสตภาเวน นิจฺฉิตาปิ จกฺขุอาทโย สมาโรปิตชีวสภาวา เอว ทิฏฺฐิคติ เกหิ คยฺหนฺตีติ ตทวโพธสฺส มิจฺฉาทสฺสนภาโว น สกฺกา นิวาเรตุํ. ตถา หิ วุตฺตํ พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๔๙) – ‘‘จกฺขุนฺติ วา…เป… กาโยติ วา อยํ เม อตฺตา’’ติอาทิ. เอวญฺจ กตฺวา อสงฺขตาย สงฺขตาย จ ธาตุยา วเสน ยถากฺกมํ เอกจฺเจ ธมฺมา สสฺสตา; เอกจฺเจ อสสฺสตาติ เอวํ ปวตฺโต วิภชฺชวาโทปิ เอกจฺจสสฺสตวาโท อาปชฺชตีติ เอวํปการา โจทนา อโนกาสา โหติ อวิปรีตธมฺมสภาวสมฺปฏิปตฺติภาวโต. Và ở đây, các luận thuyết diễn tiến rằng: ‘Thượng đế là thường còn, các chúng sanh khác là vô thường,’ là Thường Kiến về một số chúng sanh; ví như các luận thuyết về Thượng đế, v.v... Các luận thuyết diễn tiến rằng: ‘Các nguyên tử là thường còn, bền vững, còn các nhị nguyên tử, v.v... là vô thường,’ là Thường Kiến về một số pháp hữu vi; ví như các luận thuyết của Kaṇāda, v.v... Nhưng chẳng phải trong luận thuyết: ‘Một số pháp là thường còn, một số pháp là vô thường,’ sự xác quyết về tính vô thường của con mắt, v.v... chính là sự liễu tri đúng theo tự tánh hay sao? Vậy tại sao điều này lại là tà kiến? Ai đã nói rằng: ‘Sự xác quyết về trạng thái vô thường của con mắt, v.v... là tà kiến?’ Nhưng ở đây, sự cố chấp vào trạng thái thường còn của một số pháp vốn là vô thường mới là tà kiến. Do sự cố chấp đó, diễn tiến cùng một lúc, sự liễu tri về trạng thái vô thường của con mắt, v.v... bị làm cho hư hỏng do trạng thái bị pha trộn; giống như một giọt bơ sữa bị pha trộn với chất độc, nó không đáng được xếp vào phe chánh kiến vì không có khả năng thực hiện chức năng của mình. Hoặc là, mặc dù con mắt, v.v... đã được xác định là vô thường, chúng vẫn bị một số người theo tà kiến chấp thủ như là có tự tánh của một linh hồn được gán ghép vào. Do đó, không thể ngăn chặn được trạng thái tà kiến của sự liễu tri ấy. Thật vậy, đã được nói trong kinh Phạm Võng (dī. ni. 1.49): ‘Con mắt... cho đến... thân, đây là tự ngã của tôi,’ v.v... Và do đó, lời chỉ trích rằng Phân Tích Luận, vốn diễn tiến theo cách ‘một số pháp là thường còn, một số pháp là vô thường’ tùy theo pháp giới vô vi và pháp giới hữu vi, cũng rơi vào Thường Kiến một phần, là một lời chỉ trích không có cơ sở, vì đó là sự thực hành phù hợp với tự tánh không sai lạc của các pháp. น มรตีติ อมรา. กา สา? ‘‘เอวนฺติปิ เม โน’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๖๒) นเยน ปริยนฺตรหิตา ทิฏฺฐิคติกสฺส ทิฏฺฐิ จ วาจา จ, อมราย ทิฏฺฐิยา วาจาย วิวิโธ เขโปติ อมราวิกฺเขโป. โส เอตสฺส อตฺถีติ อมราวิกฺเขโป. อถ วา อมราติ เอกา มจฺฉชาติ, สา อุมฺมุชฺชนนิมฺมุชฺชนาทิวเสน อุทเก สนฺธาวมานา คาหํ น คจฺฉติ; เอวเมวํ อยมฺปิ วาโท อิโต จิโต จ สนฺธาวติ, คาหํ นาคจฺฉตีติ อมราวิกฺเขโป, โส เอว อมราวิกฺเขปิโก. สฺวายํ วาโท มุสาวาทอนุโยคฉนฺทราคโมหเหตุกตาย จตุธา ปวตฺโตติ อาห – ‘‘จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา วุตฺตา’’ติ. นนุ เจตฺถ (ที. นิ. ฏี. ๑.๖๕-๖๖) จตุพฺพิโธปิ อมราวิกฺเขปิโก กุสลาทิเก ธมฺเม ปรโลกตฺติกาทีนิ จ ยถาภูตํ อนวพุชฺฌมาโน, ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ปุจฺฉาย วิกฺเขปนมตฺตํ อาปชฺชตีติ ตสฺส กถํ ทิฏฺฐิคติกภาโว. น หิ อวตฺตุกามสฺส วิย ปุจฺฉิตมตฺถํ อชานนฺตสฺส วิกฺเขปกรณมตฺเตน ทิฏฺฐิคติกตา ยุตฺตาติ? น เหวํ ปุจฺฉาวิกฺเขปกรณมตฺเตน ตสฺส ทิฏฺฐิคติกตา อิจฺฉิตา, อถ โข มิจฺฉาภินิเวเสน. สสฺสตวเสน มิจฺฉาภินิวิฏฺโฐเยว หิ มนฺทพุทฺธิตาย กุสลาทิธมฺเม ปรโลกตฺติกาทีนิ [Pg.234] จ, ยาถาวโต อปฺปฏิปชฺชมาโน อตฺตนา อวิญฺญาตสฺส อตฺถสฺส ปรํ วิญฺญาเปตุํ อสมตฺถตาย มุสาวาทาทิภเยน จ วิกฺเขปํ อาปชฺชตีติ. ตถา หิสฺส วาทสฺส สสฺสตทิฏฺฐิสงฺคโห วุตฺโต. อถ วา ปุญฺญปาปานํ, ตพฺพิปากานญฺจ อนวโพเธน, อสทฺทหเนน จ, ‘‘ตพฺพิสยาย ปุจฺฉาย วิกฺเขปกรณํเยว ยุตฺตํ สุนฺทรญฺจา’’ติ, ขนฺตึ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อภินิวิสนฺตสฺส อุปฺปนฺนา วิสุํเยเวกา เอสา ทิฏฺฐิ สตฺตภงฺคทิฏฺฐิ วิยาติ ทฏฺฐพฺพา. ตถา เจว วุตฺตํ – ‘‘ปริยนฺตรหิตา ทิฏฺฐิคติกสฺส ทิฏฺฐิ เจว วาจา จา’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๑). กถํ ปนสฺสา สสฺสตทิฏฺฐิสงฺคโห? อุจฺเฉทวเสน อนภินิเวสโต. ‘‘นตฺถิ โกจิ ธมฺมานํ ยถาภูตเวที วิวาทพหุลตฺตา โลกสฺส; ‘เอวเมว’นฺติ ปน สทฺทนฺตเรน ธมฺเม นิชฺฌานนา อนาทิกาลิกา โลเก’’ติ คาหวเสน สสฺสตเลโสเปตฺถ ลพฺภติเยว. Không chết nên là amarā. Đó là gì? Theo phương pháp bắt đầu bằng câu “Đối với tôi, như vầy cũng không phải” (dī. ni. 1.62), tri kiến và lời nói của người có tà kiến là không có giới hạn. Sự lảng tránh nhiều cách bằng tri kiến và lời nói bất tử là amarāvikkhepa (ngụy biện bất tử). Người có cái đó là amarāvikkhepa. Hoặc là, amarā là một loài cá, nó bơi lượn trong nước bằng cách trồi lên lặn xuống nên không bị bắt; cũng vậy, chủ thuyết này chạy tới chạy lui, không thể nắm bắt được, nên là amarāvikkhepa, người đó chính là amarāvikkhepika (người ngụy biện bất tử). Chủ thuyết này diễn ra theo bốn cách do nguyên nhân là sợ bị chất vấn về lời nói dối, do dục tham, và do si mê, nên đã nói rằng: “Bốn hạng ngụy biện bất tử đã được nói đến.” Phải chăng ở đây (dī. ni. ṭī. 1.65-66) cả bốn hạng ngụy biện bất tử, do không hiểu đúng như thật các pháp thiện v.v... và ba đời quá khứ, hiện tại, vị lai v.v..., khi được hỏi câu hỏi ở chỗ này chỗ kia, chỉ đi đến việc lảng tránh câu hỏi, vậy làm sao người ấy có tà kiến? Thật vậy, không thể nói rằng người ấy có tà kiến chỉ vì hành động lảng tránh, giống như người không muốn nói hoặc người không biết ý nghĩa được hỏi, điều đó không hợp lý. Không phải người ấy được cho là có tà kiến chỉ vì hành động lảng tránh câu hỏi, mà là do sự chấp thủ sai lầm. Thật vậy, chính người đã chấp thủ sai lầm theo thường kiến, do trí tuệ kém cỏi, không hiểu rõ các pháp thiện v.v... và ba đời quá khứ, hiện tại, vị lai v.v... như chúng thực sự là, và do không có khả năng làm cho người khác hiểu được ý nghĩa mà chính mình không biết, và do sợ nói dối v.v..., nên đã đi đến việc lảng tránh. Vì vậy, chủ thuyết của người ấy được nói là được nhiếp vào thường kiến. Hoặc là, do không hiểu biết và không tin vào phước và tội cùng quả báo của chúng, người ấy khởi lên sự kham nhẫn và ưa thích rằng: “Việc lảng tránh câu hỏi liên quan đến vấn đề này là hợp lý và tốt đẹp,” và khi đã chấp thủ như vậy, một tà kiến riêng biệt đã khởi lên, cần được hiểu là giống như tà kiến bảy phần (sattabhaṅgadiṭṭhi). Và cũng đã được nói như vậy: “Tri kiến và lời nói của người có tà kiến là không có giới hạn” (dī. ni. aṭṭha. 1.61). Nhưng làm thế nào nó được nhiếp vào thường kiến? Do không chấp thủ theo đoạn kiến. Do sự chấp thủ rằng: “Không có ai biết các pháp như thật vì thế gian có nhiều tranh luận; nhưng sự quán xét các pháp bằng một từ ngữ khác là ‘chỉ như vậy’ là có từ vô thỉ trong thế gian,” nên một dấu vết của thường kiến chắc chắn được tìm thấy ở đây. อมติ คจฺฉติ เอตฺถ สภาโว โอสานนฺติ อนฺโต, มริยาโท, โส เอตสฺส อตฺถีติ อนฺตวา. เตนาห ‘‘สปริยนฺโต’’ติ. อวฑฺฒิตกสิณสฺส ปุคฺคลสฺส เอวํ โหตีติ โยชนา. ทุติยวาโท ‘‘อนนฺตวา โลโก’’ติ วาโท. ตติยวาโท ‘‘อนฺตวา จ อนนฺตวา จา’’ติ วาโท. จตุตฺถวาโท ‘‘เนวนฺตวา นานนฺตวา’’ติ วาโท. เอเต เอว จตฺตาโร วาทิโน สนฺธาย พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๕๓) – ‘‘อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ (ที. นิ. ฏี. ๑.๕๓) ยุตฺตํ ตาว ปุริมานํ ติณฺณํ วาทีนํ อนฺตตฺตญฺจ อนนฺตตฺตญฺจ อนฺตานนฺตตฺตญฺจ อารพฺภ ปวตฺตวาทตฺตา อนฺตานนฺติกตฺตํ. ปจฺฉิมสฺส ปน ตทุภยปฏิเสธวเสน ปวตฺตวาทตฺตา กถมนฺตานนฺติกตฺตนฺติ? ตทุภยปฏิเสธวเสน ปวตฺตวาทตฺตา เอว. ยสฺมา ปฏิเสธวาโทปิ อนฺตานนฺตวิสโย เอว ตํ อารพฺภ ปวตฺตตฺตา. อปเร อาหุ – ‘‘ยถา ตติยวาเท สมฺเภทวเสน เอตสฺเสว อนฺตวนฺตตา อนนฺตตา จ สมฺภวติ, เอวํ ตกฺกีวาเทปิ กาลเภทวเสน อุภยสมฺภวโต อญฺญมญฺญปฏิเสเธน อุภยญฺเญว วุจฺจติ. กถํ? อนฺตวนฺตตาปฏิเสเธน หิ อนนฺตตา วุจฺจติ, อนนฺตตาปฏิเสเธน จ อนฺตวนฺตตา, อนฺตานนฺตานญฺจ ตติยวาทภาโว กาลเภทสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อิทํ วุตฺตํ โหติ ยสฺมา อยํ โลกสญฺญิโต อตฺตา ฌายีหิ อธิคตวิเสเสหิ อนนฺโต กทาจิ สกฺขิ ทิฏฺโฐ อนุสุยฺยติ; ตสฺมา เนวนฺตวา. ยสฺมา ปน เตหิ [Pg.235] เอว กทาจิ อนฺตวา สกฺขิ ทิฏฺโฐ อนุสุยฺยติ, ตสฺมา น ปน อนนฺตวา’’ติ. ยถา จ อนุสฺสุติตกฺกีวเสน, เอวํ ชาติสฺสรตกฺกิอาทีนญฺจ วเสน ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํ. อยญฺหิ ตกฺกิโก อวฑฺฒิตภาวปุพฺพกตฺตา ปฏิภาคนิมิตฺตานํ วฑฺฒิตภาวสฺส วฑฺฒิตกาลวเสน อปจฺจกฺขการิตาย อนุสฺสวาทิมตฺเต ฐตฺวา – ‘‘เนวนฺตวา’’ติ ปฏิกฺขิปติ, อวฑฺฒิตกาลวเสน ปน ‘‘นานนฺโต’’ติ. น ปน อนฺตวนฺตตานนฺตตานํ อจฺจนฺตมภาเวน ยถา ตํ ‘‘เนวสญฺญีนาสญฺญี’’ติ, อวสฺสญฺจ เอตํ เอวํ วิญฺญาตพฺพํ, อญฺญถา วิกฺเขปปกฺขํเยว ภเชยฺย จตุตฺถวาโท. น หิ อนฺตวนฺตตานนฺตตาตทุภยวินิมุตฺโต อตฺตโน ปกาโร อตฺถิ, ตกฺกีวาที จ ยุตฺติมคฺคโก, กาลเภทวเสน จ ตทุภยมฺปิ เอกสฺมึ น น ยุชฺชตีติ. อนนฺตรจตุกฺกนฺติ เอกตฺตสญฺญีติ อาคตสญฺญีจตุกฺกํ. Tự tánh đi đến, kết thúc ở đây, nên là anta (hữu biên), là giới hạn. Người có cái đó là antavā (hữu biên). Do đó, nói là “có giới hạn.” Cần hiểu rằng điều này xảy ra với người có đề mục kasiṇa chưa được phát triển. Chủ thuyết thứ hai là chủ thuyết “thế gian là vô biên.” Chủ thuyết thứ ba là chủ thuyết “thế gian vừa hữu biên vừa vô biên.” Chủ thuyết thứ tư là chủ thuyết “thế gian chẳng phải hữu biên chẳng phải vô biên.” Nhắm đến bốn hạng luận sư này, trong kinh Phạm Võng (dī. ni. 1.53) đã nói: “Các người chủ trương hữu biên và vô biên tuyên bố thế gian là hữu biên và vô biên dựa trên bốn cơ sở.” Trong đó (dī. ni. ṭī. 1.53), việc ba luận sư đầu tiên được gọi là người chủ trương hữu biên và vô biên là hợp lý, vì chủ thuyết của họ diễn ra liên quan đến tính hữu biên, tính vô biên, và tính vừa hữu biên vừa vô biên. Nhưng đối với người cuối cùng, vì chủ thuyết của họ diễn ra bằng cách phủ nhận cả hai, làm thế nào họ lại là người chủ trương hữu biên và vô biên? Chính vì chủ thuyết của họ diễn ra bằng cách phủ nhận cả hai. Bởi vì chủ thuyết phủ nhận cũng có đối tượng là hữu biên và vô biên, do nó diễn ra liên quan đến chúng. Những người khác nói: “Giống như trong chủ thuyết thứ ba, tính hữu biên và vô biên của cùng một thứ có thể xảy ra do sự kết hợp, cũng vậy trong chủ thuyết của nhà lý luận, do sự khác biệt về thời gian, cả hai đều có thể xảy ra, và cả hai được nói đến bằng cách phủ nhận lẫn nhau. Như thế nào? Thật vậy, bằng cách phủ nhận tính hữu biên, tính vô biên được nói đến; và bằng cách phủ nhận tính vô biên, tính hữu biên được nói đến. Việc trở thành chủ thuyết thứ ba của hữu biên và vô biên là do ý muốn nói đến sự khác biệt về thời gian. Điều này được nói ra có nghĩa là: vì cái ngã được gọi là thế gian này đôi khi được nghe nói là đã được các thiền giả chứng kiến trực tiếp là vô biên nhờ những thành tựu đặc biệt; do đó, nó chẳng phải hữu biên. Nhưng vì đôi khi nó được nghe nói là đã được chính họ chứng kiến trực tiếp là hữu biên, do đó, nó cũng chẳng phải vô biên.” Và như theo cách của nhà lý luận dựa trên truyền thống, cũng vậy, cần được áp dụng theo cách của các nhà lý luận dựa trên túc mạng minh v.v... tùy theo khả năng. Thật vậy, nhà lý luận này, vì trước đây chưa phát triển các tướng tương tự, và do không trực tiếp thấy được trạng thái phát triển trong thời gian phát triển, nên chỉ đứng trên cơ sở truyền thống v.v... mà bác bỏ rằng “chẳng phải hữu biên,” và dựa vào thời gian chưa phát triển mà (bác bỏ) rằng “chẳng phải vô biên.” Chứ không phải do sự hoàn toàn không có của tính hữu biên và vô biên, như trong trường hợp “phi tưởng phi phi tưởng.” Và điều này chắc chắn phải được hiểu như vậy, nếu không, chủ thuyết thứ tư sẽ rơi vào phe ngụy biện. Thật vậy, không có một loại nào của riêng nó mà thoát khỏi tính hữu biên, tính vô biên, và cả hai. Và nhà lý luận là người đi theo con đường lý luận, và do sự khác biệt về thời gian, cả hai điều đó trong một thứ không phải là không hợp lý. Bốn pháp kế tiếp là bốn pháp về tưởng có tính đồng nhất đã được đề cập. เอกนฺตสุขีติ เอกนฺเตเนว สุขี. ตํ ปนสฺส สุขํ ทุกฺเขน อโวมิสฺสํ โหตีติ อาห ‘‘นิรนฺตรสุขี’’ติ. เอกนฺตสุขเมวาติ อิทํ สุขพหุลตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อตีตาสุ สตฺตสุ ชาตีสูติ อิทํ ตโต ปรํ ชาติสฺสรญาเณน อนุสฺสริตุํ น สกฺกาติ กตฺวา วุตฺตํ. ตาทิสเมวาติ สุขสมงฺคิเมว อตฺตภาวํ. ‘‘เอวํ สุขสมงฺคี’’ติ ตํ อนุสฺสรนฺตสฺส ชาติสฺสรสฺส อตีตชาติยมฺปิ อิธ วิย ทุกฺขผุฏฺฐสฺส ตํ อนุสฺสรนฺตสฺส. Ekantasukhī có nghĩa là hoàn toàn an lạc. Sự an lạc ấy của vị ấy không bị trộn lẫn với khổ đau, vì thế đã nói là ‘nirantarasukhī’ (an lạc không gián đoạn). ‘Chỉ có an lạc tuyệt đối,’ điều này được nói đến với ý nghĩa là có nhiều sự an lạc. ‘Trong bảy kiếp quá khứ,’ điều này được nói ra vì không thể nhớ lại xa hơn nữa bằng túc mạng minh trí. ‘Giống như vậy’ có nghĩa là thân mạng chỉ toàn là an lạc. ‘Như vậy là người có được sự an lạc,’ (câu này được nói) về người có túc mạng minh trí nhớ lại điều ấy, (và cũng về) người đã bị khổ não tác động trong kiếp quá khứ giống như ở đây (hiện tại) khi nhớ lại điều ấy. สพฺเพสมฺปีติ ลาภีนํ ตกฺกีนมฺปิ. ตถาติ อิมินา ‘‘สพฺเพสมฺปี’’ติ อิทํ ปทํ อากฑฺฒติ. กามาวจรํ นาม อทุกฺขมสุขํ อนุฬารํ อวิภูตนฺติ อาห ‘‘จตุตฺถชฺฌานวเสนา’’ติ. จตุตฺถชฺฌานํ การณภูตํ เอตสฺส อตฺถิ, เตน วา นิพฺพตฺตนฺติ จตุตฺถชฺฌานิกํ. มชฺฌตฺตสฺสาติ มชฺฌตฺตภูตสฺส มชฺฌตฺตเวทนาพหุลสฺส. มชฺฌตฺตภูตฏฺฐานเมว อตฺตโน มชฺฌตฺตตาปตฺตเมว ภูตปุพฺพํ อนุสฺสรนฺตสฺส. เอกจฺจสสฺสติกาติ เอกจฺจสสฺสตวาทิโน วุตฺตา. ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน หิ เอกจฺจสสฺสติกา. เอส นโย เสเสสุปิ. อธิจฺจสมุปฺปนฺนวาโท สสฺสตวาทสมุทฺทิฏฺโฐติ กตฺวา ‘‘ทฺเว อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา’’ติ จ วุตฺตํ. ‘Sabbesampi’ (của tất cả) có nghĩa là của những người đã chứng đắc và cả những người chỉ suy luận. Bằng từ ‘Tathā’ (như vậy), nó kéo theo từ ‘sabbesampi’ này. Thọ bất khổ bất lạc thuộc cõi Dục thì không cao thượng, không hiển lộ, vì thế đã nói là ‘do năng lực của thiền thứ tư.’ Thiền thứ tư là nguyên nhân của điều này, hoặc do nó mà sanh khởi, nên gọi là ‘catutthajjhānikaṃ’ (thuộc về thiền thứ tư). ‘Majjhattassa’ (của trạng thái trung lập) có nghĩa là của người đã trở nên trung lập, của người có nhiều xả thọ. (Của người) nhớ lại trạng thái đã từng xảy ra trong quá khứ chính là trạng thái đã trở nên trung lập, chính là sự đạt đến trạng thái trung lập của tự thân. ‘Ekaccasassatikā’ là nói về những người theo thuyết một phần thường còn. Vì rằng những người chủ trương một phần thường còn là dựa trên cá nhân. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho những trường hợp còn lại. Vì thuyết ngẫu nhiên sanh khởi được nêu ra cùng với thuyết thường còn, nên cũng đã nói là ‘hai (trường hợp) ngẫu nhiên sanh khởi.’ ๒๘. ทิฏฺฐุทฺธารนฺติ ยถาวุตฺตานํ ทิฏฺฐีนํ อนิยฺยานิกภาวทสฺสนวเสน ปทุทฺธรณํ. ปจฺจตฺตํเยว ญาณนฺติ อปรปฺปจฺจยํ อตฺตนิเยว ญาณํ. ตํ ปน อตฺตปจฺจกฺขํ [Pg.236] โหตีติ อาห ‘‘ปจฺจกฺขญาณ’’นฺติ. สุวณฺณสฺส วิย โทสาปคเมน อุปกฺกิเลสวิคเมน ญาณสฺส วิสุทฺธนฺติ อาห ‘‘ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลส’’นฺติ. กิเลสนฺธการวิคมโต สปฺปภาสมุชฺชลเมว โหตีติ วุตฺตํ – ‘‘ปริโยทาตนฺติ ปภสฺสร’’นฺติ พาหิรสมยสฺมิมฺปิ โหนฺติ ฌานสฺส สมิชฺฌนโต. มยมิทํ ชานามาติ ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ จ มิจฺฉาคาหวเสน อญฺญาณภาคเมว ปริพฺรูเหตฺวา ตโต เอว ยถาคหิตํ คาหํ สนฺธาย – ‘‘มยมิทํ อตฺถํ ตตฺถ ชานามา’’ติ เอวํ ตตฺถ มิจฺฉาคาเห อวิชฺชมานํ ญาณโกฏฺฐาสํ โอตาเรนฺติเยว อนุปฺปเวเสนฺติเยว. น ตํ ญาณํ, มิจฺฉาทสฺสนํ นาเมตํ, กึ ปน ตํ มิจฺฉาทสฺสนํ นาม? สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติอาทินา มิจฺฉาภินิเวสภาวโต. เตนาห ‘‘ตทปิ…เป… อตฺโถ’’ติ. ยํ ตํ ทิฏฺฐิยา อุปนิสฺสยภูตํ ญาณํ, ตํ สนฺธายาห – ‘‘ชานนมตฺตลกฺขณตฺตา ญาณภาคมตฺตเมวา’’ติ. ญาณมฺปิ หิ ทิฏฺฐิยา อุปนิสฺสโย โหติเยว ลาภิโน อิตรสฺส จ ตถา ตถา มิจฺฉาภินิเวสโต. อนุปาติวตฺตนโต อนติกฺกมนโต. อสาธารณโต น อุปาติวตฺตนฺติ เอเตนาติ อนุปาติวตฺตนํ, ตโต. อุปาทานปจฺจยโตติ อุปาทานสฺส ปจฺจยภาวโต. เอเตน ผลูปจาเรเนว อุปาทานมาห. ยทิ พฺรหฺมชาเล อาคตา สพฺพาปิ ทิฏฺฐิโย อิธ กถิตา โหนฺติ, เอวํ สนฺเต อิทํ สุตฺตํ พฺรหฺมชาลสุตฺเตน เอกสทิสนฺติ อาห – ‘‘พฺรหฺมชาเล ปนา’’ติอาทิ. ‘‘อญฺญตฺร รูปํ อญฺญตฺร เวทนา สกฺกายํเยว อนุปริธาวนฺตี’’ติ วจนโต อิธ สกฺกายทิฏฺฐิ อาคตา. พฺรหฺมชาลํ กถิตเมว โหติ ตตฺถ อาคตานํ ทฺวาสฏฺฐิยาปิ ทิฏฺฐีนํ อิธาคตตฺตา. สสฺสตุจฺเฉทาภินิเวโส อตฺตาภินิเวสปุพฺพโก, ‘‘อตฺตา สสฺสโต อตฺตา อุจฺเฉโท’’ติ ปวตฺตนโต. 28. ‘Diṭṭhuddhāraṃ’ (sự nhổ lên các tà kiến) là sự nhổ lên tận gốc do thấy được trạng thái không đưa đến giải thoát của các tà kiến đã được nói. ‘Trí tuệ riêng cho tự thân’ là trí tuệ nơi tự thân, không do duyên nơi người khác. Trí tuệ ấy lại được tự mình chứng thực, vì thế đã nói là ‘trí tuệ chứng thực.’ Giống như vàng (trong sạch) do loại bỏ các tì vết, trí tuệ trong sạch do sự ra đi của các phiền não, vì thế đã nói ‘parisuddhaṃ’ (trong sạch) có nghĩa là ‘nirupakkilesaṃ’ (không cấu uế). Do sự ra đi của bóng tối phiền não, nó trở nên sáng chói rực rỡ, vì thế đã nói ‘pariyodātaṃ’ (trong trắng) có nghĩa là ‘pabhassaraṃ’ (quang minh). (Những điều này) cũng có trong ngoại đạo do sự thành tựu của thiền. ‘Chúng ta biết điều này’ có nghĩa là: do sự chấp thủ sai lầm rằng ‘ngã và thế giới là thường còn, chỉ điều này là thật, điều khác là hư vọng,’ họ chỉ làm tăng trưởng phần vô minh, rồi từ đó, nhắm đến sự chấp thủ đã được nắm giữ, họ đưa vào, họ thâm nhập vào phần trí tuệ không có thực trong tà kiến ấy, (nghĩ rằng) ‘chúng ta biết ý nghĩa này ở đó.’ Đó không phải là trí tuệ, đó gọi là tà kiến. Nhưng tà kiến đó là gì? Do trạng thái cố chấp sai lầm rằng ‘ngã và thế giới là thường còn’ v.v... Vì thế đã nói ‘điều đó cũng... là tà kiến...’ Nhắm đến trí tuệ là cận y duyên cho tà kiến, Ngài nói: ‘chỉ là phần trí tuệ do có đặc tính chỉ là sự biết.’ Vì rằng trí tuệ cũng là cận y duyên cho tà kiến của người chứng đắc và người khác, do sự cố chấp sai lầm theo cách này hay cách khác. ‘Anupātivattanato’ (do không vượt qua) có nghĩa là do không thể vượt qua. Do không phổ thông, người ta không vượt qua được bằng cái đó, nên gọi là ‘anupātivattanaṃ’ (sự không vượt qua), do đó. ‘Upādānapaccayato’ (do là duyên cho thủ) có nghĩa là do là trạng thái làm duyên cho thủ. Bằng cách này, Ngài nói ‘thủ’ chỉ theo cách nói ẩn dụ về kết quả. Nếu tất cả các tà kiến có trong kinh Phạm Võng đều được nói ở đây, như vậy thì kinh này sẽ giống hệt kinh Phạm Võng, (để giải đáp) Ngài nói: ‘Còn trong kinh Phạm Võng thì...’ v.v... Theo câu ‘chúng xoay quanh chính thân kiến, ngoài sắc, ngoài thọ,’ ở đây thân kiến đã được đề cập. Kinh Phạm Võng đã được thuyết giảng vì sáu mươi hai tà kiến có trong đó cũng có mặt ở đây. Sự cố chấp vào thường kiến và đoạn kiến có sự cố chấp vào tự ngã làm đi trước, vì nó diễn tiến rằng ‘ngã là thường còn, ngã là đoạn diệt.’ ๓๐. ทฺวาสฏฺฐิ…เป… ทสฺเสตุนฺติ กถํ ปนายมตฺโถ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ’’ติอาทิปาฬิยา ทสฺสิโต โหตีติ? อปฺปหีนสกฺกายทิฏฺฐิกสฺส ปุพฺพนฺตาปรนฺตทิฏฺฐิอุปาทิยนโชตนโต. ปริจฺจาเคนาติ วิกฺขมฺภเนน. จตุตฺถชฺฌานนิโรธา ตติยชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ เอตฺถ น ปริหีนจตุตฺถชฺฌานสฺส ตติยชฺฌานํ ภวติ, ตติยชฺฌานา วุฏฺฐิตสฺส ปน จตุตฺถชฺฌานา วุฏฺฐิตสฺส จ ตติยํ ปฏิโลมนเยน สมฺภวติ. เตนาห ‘‘อยํ [Pg.237] ปเนตฺถา’’ติอาทิ. เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพนฺติ ‘‘ปวิเวกา ปีติ นิรุชฺฌตี’’ติ อิทํ, ‘‘นิรามิสสุขสฺสนิโรธา’’ติ เอตฺถ วิย วุฏฺฐานนิโรธวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพนฺติ อตฺโถ. หีนชฺฌานปริยาทานกโทมนสฺสนฺติ นีวรณสหคตโทมนสฺสมาห. ตญฺหิ ฌานปริยาทานกรํ. กมฺมนียภาโวติ สมาปตฺตึ ปตฺโต วิย สมาปตฺติสมาปชฺชนภาเว กมฺมกฺขมภาโว. โสมนสฺสวิธุรตฺตา โทมนสฺสํ วิยาติ โทมนสฺสนฺติ วุตฺตํ. ‘‘อุปฺปชฺชติ ปวิเวกา ปีตี’’ติ ปุน วุตฺตา ปีติ ฌานทฺวยปีติ. ยํ ฐานํ ฉายา ชหตีติ ยํ ปเทสํ อาตเปน อภิภุยฺยมานํ ฉายา ชหติ. ตตฺถ อาตเป ฉายาติ ปเทเสน อาตปสญฺญิตานํ ภูตสงฺขตานํ ปหานฏฺฐานมาห. เตนาห ‘‘ยสฺมึ ฐาเน’’ติอาทิ. 30. ‘Sáu mươi hai... được chỉ ra.’ Nhưng làm thế nào ý nghĩa này được chỉ ra bởi đoạn Pāli bắt đầu bằng ‘Này các Tỳ khưu, ở đây, có người...’? Do nó làm sáng tỏ sự chấp thủ các tà kiến về quá khứ và vị lai của người chưa từ bỏ thân kiến. ‘Bằng sự từ bỏ’ có nghĩa là bằng sự chế ngự. Ở đây, trong câu ‘do sự diệt của thiền thứ tư, vị ấy chứng và trú thiền thứ ba,’ không phải là thiền thứ ba có được cho người đã suy thoái khỏi thiền thứ tư, mà là thiền thứ ba có thể có được theo phương pháp nghịch đối với người đã xuất khỏi thiền thứ ba và người đã xuất khỏi thiền thứ tư. Vì thế đã nói ‘Nhưng ở đây, điều này...’ v.v... ‘Nên hiểu đoạn này như thế này’: câu ‘hỷ do ly sanh diệt’ này, giống như trong câu ‘do sự diệt của lạc phi vật chất,’ được nói theo nghĩa là sự diệt khi xuất thiền, đó là ý nghĩa cần phải hiểu. ‘Ưu làm cản trở thiền thấp hơn’ là nói đến ưu đi cùng với các triền cái. Vì chính nó làm cản trở thiền. ‘Trạng thái dễ sử dụng’ là trạng thái thích hợp để hành trì trong việc nhập định, giống như người đã đạt được định. Do thiếu vắng hỷ, nó giống như ưu, nên được gọi là ‘ưu.’ Hỷ được nói lại trong câu ‘hỷ do ly sanh sanh khởi’ là hỷ của hai tầng thiền. ‘Nơi nào bóng râm rời bỏ’ có nghĩa là nơi nào bị ánh nắng xâm chiếm, bóng râm rời bỏ. Ở đó, ‘bóng râm trong ánh nắng’ chỉ nơi từ bỏ các pháp hữu vi được gọi là ánh nắng, bằng (cách nói về) một khu vực. Vì thế đã nói ‘Tại nơi nào...’ v.v... ๓๑. นิรามิสํ สุขนฺติ ตติยชฺฌานสุขํ ทูรสมุสฺสาริตกามามิสตฺตา. 31. ‘Lạc phi vật chất’ là lạc của thiền thứ ba, vì các vật chất của dục đã được loại bỏ xa. ๓๒. อทุกฺขมสุขนฺติ จตุตฺถชฺฌานเวทนํ, น ยํ กิญฺจิ อุเปกฺขาเวทนํ. 32. ‘Bất khổ bất lạc’ là thọ của thiền thứ tư, chứ không phải bất kỳ thọ xả nào. ๓๓. นิคฺคหโณติ มมํการภาเวน กิญฺจิปิ อคณฺหนฺโต. นิพฺพานสฺส สปฺปายนฺติ นิพฺพานาธิคมสฺส, นิพฺพานสฺเสว วา อวิโลมวเสน เอกนฺติกุปายตาย สปฺปายํ. เตนาห ‘‘อุปการภูต’’นฺติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ เตภูมกธมฺเมสุ. เอตนฺติ เอตํ ยถาวุตฺตสมถภาวนาย กิเลสานํ วิกฺขมฺภนํ. สพฺพตฺถ นิกนฺติยา อสุกฺขาปิตตฺตา กถํ นิพฺพานสฺส อุปการปฏิปทา นาม ชาตํ? น ชายเต วาตฺยธิปฺปาโย. สพฺพตฺถาติ ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิอาทิเก สพฺพสฺมึ. อคฺคณฺหนวเสนาติ ตณฺหาคาเหน อคฺคหณวเสน. ยตฺถ หิ ตณฺหาคาโห วิโมจิโต, ตตฺถ ทิฏฺฐิมานคฺคาหา สุกฺขา วิย โหนฺติ ตเทกฏฺฐภาวโต. ตาทิสสฺส นิพฺพานคามินี ปฏิปทา เอว อาสนฺเน, น ทูเร. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุปการปฏิปทา นาม ชาต’’นฺติ. ตาทิสสฺส จ สนฺโตหมสฺมีติอาทิกา สมนุปสฺสนา อธิมานปกฺเข ติฏฺฐตีติ อาห – ‘‘อภิวทตีติ อภิมาเนน อุปวทตี’’ติ. อิทเมว อุปาทิยตีติ นิยมาภาวโต ‘‘อฏฺฐารสวิธมฺปี’’ติ วุตฺตํ. เสสปเทปิ เอเสว นโย. ทิฏฺฐุปาทาเน สติ เสสอุปาทานสมฺภโว อวุตฺตสิทฺโธติ ตเทว อุทฺธฏํ. 33. Niggahaṇo có nghĩa là không nắm giữ bất cứ điều gì với trạng thái ‘cái của tôi’. Thích hợp cho Niết-bàn có nghĩa là thích hợp cho việc chứng đắc Niết-bàn, hoặc thích hợp do là phương tiện duy nhất không trái ngược với chính Niết-bàn. Do đó, ngài nói ‘trở thành sự hỗ trợ’. Sabbattha có nghĩa là trong tất cả các pháp thuộc ba cõi. Etaṃ có nghĩa là sự trấn áp các phiền não này bằng việc tu tập chỉ như đã nói. Vì không bị sự ham muốn làm cho khô cạn ở bất cứ đâu, làm thế nào mà con đường thực hành hỗ trợ cho Niết-bàn lại có thể sanh khởi? Hoặc ý muốn nói là: Nó không sanh khởi. Sabbattha có nghĩa là trong tất cả những thứ như các tà kiến về quá khứ, v.v. Do không nắm giữ có nghĩa là do không nắm giữ bằng sự nắm giữ của tham ái. Vì ở đâu sự nắm giữ của tham ái được giải thoát, ở đó sự nắm giữ của tà kiến và ngã mạn trở nên như khô cạn, do chúng có cùng một bản chất. Đối với người như vậy, con đường thực hành dẫn đến Niết-bàn ở gần, không xa. Do đó, đã được nói rằng: ‘con đường thực hành hỗ trợ đã sanh khởi’. Và đối với người như vậy, sự quán xét ‘tôi là người thanh tịnh’ v.v... đứng về phía tăng thượng mạn, nên ngài nói: ‘abhivadati có nghĩa là nói lên với sự kiêu mạn’. Vì không có quy định rằng ‘chỉ chấp thủ điều này’, nên đã nói ‘cũng có mười tám loại’. Đối với các từ còn lại, phương pháp cũng tương tự. Khi có kiến thủ, sự hiện hữu của các thủ còn lại là điều tự nhiên không cần nói, do đó chỉ có kiến thủ được nêu lên. เส อายตเน เวทิตพฺเพติ นิโรธสฺส การณํ นิพฺพานํ เวทิตพฺพํ. ทฺวินฺนํ อายตนานนฺติ จกฺขายตนาทีนํ ทฺวินฺนํ อายตนานํ. ปฏิกฺเขเปน นิพฺพานํ ทสฺสิตํ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน. ‘Xứ ấy nên được biết’ có nghĩa là Niết-bàn, nguyên nhân của sự diệt, nên được biết. ‘Của hai xứ’ có nghĩa là của hai xứ như nhãn xứ, v.v. Niết-bàn được chỉ ra bằng cách phủ định, tùy theo căn tánh của chúng sanh cần được tế độ. น [Pg.238] คาธตีติ น ปติฏฺฐาติ. อโตติ อสฺมา นิพฺพานา. สราติ ตณฺหา. สงฺขารปฏิกฺเขเปนาติ สงฺขาเรกเทสภูตานํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ ปฏิกฺเขเปน. ‘Không đứng vững’ có nghĩa là không trụ lại. ‘Từ đó’ có nghĩa là từ Niết-bàn này. ‘Mũi tên’ là tham ái. ‘Bằng cách phủ định các hành’ có nghĩa là bằng cách phủ định bốn đại hiển, là một phần của các hành. วิญฺญาณนฺติ วิสิฏฺเฐน ญาเณน ชานิตพฺพํ. ตโต เอว อนิทสฺสนํ อจกฺขุวิญฺเญยฺยํ อนินฺทฺริยโคจรํ. อนนฺตนฺติ อนฺตรหิตํ, นิจฺจนฺติ อตฺโถ. สพฺพโต ปภนฺติ กิเลสนฺธการาภาวโต จ สมนฺตโต ปภสฺสรํ. ‘‘สพฺพโต ปป’’นฺติ วา ปาโฐ, สพฺพโต ปตติตฺถนฺติ อตฺโถ. จตฺตารีสกมฺมฏฺฐานสงฺขาเตหิ ติตฺเถหิ โอตริตฺวา อนุปวิสิตพฺพํ อมตสรนฺติ วุตฺตํ โหติ. อนุปาทา กญฺจิ ธมฺมํ อคฺคเหตฺวา วิมุจฺจนฺติ เอตฺถาติ อนุปาทาวิโมกฺโข, นิพฺพานํ. อนุปาทา วิมุจฺจติ เอเตนาติ อนุปาทาวิโมกฺโข, อคฺคมคฺโค. อนุปาทาวิโมกฺขนฺติกตาย ปน อรหตฺตผลํ อนุปาทาวิโมกฺโขติ วุตฺตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Viññāṇaṃ có nghĩa là cái cần được biết bằng trí tuệ thù thắng. Do đó, nó là vô kiến, không thể nhận biết bằng nhãn thức, không phải là đối tượng của các căn. Anantaṃ có nghĩa là không có giới hạn, nghĩa là thường hằng. Sabbato pabhaṃ có nghĩa là rực rỡ khắp mọi phía do không có bóng tối của phiền não. Hoặc có bản đọc là ‘sabbato papaṃ’, có nghĩa là bến bờ ở khắp nơi. Được nói là hồ bất tử, nơi cần phải đi xuống và đi vào từ các bến được gọi là bốn mươi đề mục thiền. Anupādāvimokkho là Niết-bàn, nơi người ta được giải thoát mà không nắm giữ bất cứ pháp nào. Anupādāvimokkho là Thánh đạo cao tột, nhờ đó người ta được giải thoát mà không chấp thủ. Tuy nhiên, A-la-hán quả được gọi là anupādāvimokkho vì nó gần với vô thủ giải thoát. Phần còn lại thì dễ hiểu. ปญฺจตฺตยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa sâu xa trong Chú giải kinh Pañcattaya đã hoàn tất. ๓. กินฺติสุตฺตวณฺณนา 3. Chú giải kinh Kinti ๓๔. ภโวติ ปริตฺโต. อภโวติ มหนฺโต. วุทฺธิอตฺโถ หิ อยํ อ-กาโร, ‘‘สํวราสํวโร, ผลาผล’’นฺติอาทีสุ วิย, ตสฺมา ภวาภวเหตูติ ขุทฺทกสฺส มหนฺตสฺส วา ภวสฺส เหตุ, ตํ ปจฺจาสีสมาโนติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว สุขํ เวทิสฺสามี’’ติอาทิ. 34. Bhava là nhỏ. Abhava là lớn. Vì chữ ‘a’ này có nghĩa là tăng trưởng, giống như trong các trường hợp ‘saṃvarāsaṃvaro’, ‘phalāphala’, v.v. Do đó, ‘bhavābhavahetu’ có nghĩa là nguyên nhân của sự tồn tại nhỏ hoặc lớn, nghĩa là mong đợi điều đó. Do đó, ngài nói: ‘tôi sẽ cảm thọ lạc trong kiếp sống này hay kiếp sống kia’, v.v. ๓๕. โลกุตฺตรโพธิปกฺขิยธมฺเม อุทฺทิสฺส ปุถุชฺชนานํ วิวาโท สมฺภวตีติ อาห – ‘‘โลกิยโลกุตฺตราว กถิตา’’ติ. โลกิยาปิ หิ โพธิปกฺขิยธมฺมา โลกุตฺตรธมฺมาธิคมสฺส อาสนฺนการณตฺตา วิเสสการณนฺติ ยาว อญฺเญหิ โลกิยธมฺเมหิ อภิวิสิฏฺโฐติ กตฺวา, ‘‘อิเมสุ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺเมสู’’ติ อวิเสเสน วุตฺตํ. อตฺถโต นานํ โหตีติ อตฺถโต เภโท โหติ โพธิปกฺขิยธมฺมานํ สมธิคตตฺตา. น หิ กายาทโย ภาเวตพฺพา, สติเยว ปน ภาเวตพฺพาติ. พฺยญฺชนโต นานํ เภทํ. อิมินาปิ การเณนาติ อิมายปิ ยุตฺติยา. อิทานิ ตํ ยุตฺตึ ทสฺเสนฺโต – ‘‘อตฺถญฺจ พฺยญฺชนญฺจา’’ติอาทิมาห[Pg.239]. ตตฺถ สมาเนตฺวาติ สุตฺตนฺตรโต สมาเนตฺวา, สุตฺตนฺตรปเทหิ จ สมาเนตฺวา. อญฺญถาติ อญฺญโต, ภูตโต อปคตํ กตฺวาติ อตฺโถ. มิจฺฉา โรปิตภาโวติ อยาถาวโต ฐปิตภาโว. อตฺถญฺจ พฺยญฺชนญฺจ วิญฺญาปนการณเมวาติ อวิปรีตตฺถสฺส สทฺทสฺส จ พุชฺฌนเหตุตาย. 35. Để chỉ ra rằng sự tranh luận của phàm phu có thể xảy ra liên quan đến các pháp trợ Bồ-đề siêu thế, ngài nói: ‘cả thế gian và siêu thế đã được nói đến’. Vì các pháp trợ Bồ-đề thế gian, do là nguyên nhân gần gũi cho việc chứng đắc các pháp siêu thế, nên chúng là nguyên nhân đặc biệt và vượt trội hơn các pháp thế gian khác, do đó đã được nói một cách không phân biệt rằng: ‘trong ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề này’. ‘Khác nhau về nghĩa’ có nghĩa là có sự khác biệt về nghĩa do sự thấu hiểu các pháp trợ Bồ-đề. Vì thân, v.v. không phải là đối tượng cần tu tập, mà chỉ có niệm mới là đối tượng cần tu tập. Sự khác biệt ‘khác nhau về văn tự’. ‘Cũng do nguyên nhân này’ có nghĩa là cũng do lý lẽ này. Bây giờ, để chỉ ra lý lẽ đó, ngài nói: ‘cả nghĩa và văn tự’, v.v. Trong đó, ‘sau khi đối chiếu’ có nghĩa là sau khi đối chiếu với các kinh khác, và sau khi đối chiếu với các từ ngữ trong các kinh khác. ‘Khác đi’ có nghĩa là khác với sự thật, nghĩa là làm cho nó sai lệch với thực tế. ‘Trạng thái đặt sai’ có nghĩa là trạng thái thiết lập không đúng như thật. ‘Cả nghĩa và văn tự là nguyên nhân để hiểu biết’ có nghĩa là do là nguyên nhân để hiểu được từ ngữ và ý nghĩa không sai lệch. ๓๗. อิธ ธมฺมวินยฏฺฐาเน สติเยว สติปฏฺฐานนฺติ คหิตา, อตฺถโต สเมติ นาม ยาถาวโต อตฺถสฺส คหิตตฺตา. อสภาวนิรุตฺติภาวโต พฺยญฺชนโต นานตฺตนฺติ ตํ ลิงฺคเภเทน วจนเภเทน จ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สติปฏฺฐาโนติ วา สติปฏฺฐานาติ วา มิจฺฉา โรเปถา’’ติ อาห. อปฺปมตฺตกนฺติ อณุมตฺตํ สลฺลหุกํ, น ครุตรํ อธนิตํ กตฺวา วตฺตพฺพมฺปิ ธนิตํ โฆสวนฺตํ กตฺวา โรปิเต วุตฺตโทสาภาวโตติ เตนาห – ‘‘นิพฺพุตึ ปตฺตุํ สกฺกา โหตี’’ติ. 37. Ở đây, trong giáo pháp và giới luật này, chỉ có niệm được xem là niệm xứ, điều này được gọi là hòa hợp về nghĩa vì ý nghĩa đã được nắm bắt đúng như thật. ‘Sự khác biệt về văn tự do cách diễn đạt không tự nhiên’, để chỉ ra điều đó qua sự khác biệt về giới tính và số, ngài nói: ‘các vị có thể đặt sai là satipaṭṭhāno hoặc satipaṭṭhānā’. ‘Chỉ một chút’ có nghĩa là một lượng nhỏ, nhẹ nhàng, không quá nặng nề. Do không có lỗi đã nói khi đặt một từ đáng lẽ phải được phát âm không có âm bật hơi thành một từ có âm bật hơi, có âm vang, nên ngài nói: ‘có thể đạt đến sự tịch tịnh’. พฺยญฺชนสฺส มิจฺฉาโรปนํ น วิเสสนฺตรายกรํ โหตีติ ญาปนตฺถํ, จตุสุ มคฺเคสุ ปญฺหํ กเถตฺวาว ปรินิพฺพุโต. สุตฺตนฺตพฺยญฺชนํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘อปฺปมตฺตกํ โข ปนา’’ติ. Để cho biết rằng việc đặt sai văn tự không gây trở ngại cho sự chứng đắc đặc biệt, ngài đã nhập diệt sau khi đã nói về vấn đề trong bốn đạo. Điều này được nói liên quan đến văn tự của kinh: ‘tuy nhiên, chỉ một chút’. ๓๘. อถ จตุตฺถวาเร วิวาโท กสฺมา ชาโต? ยาวตา เนสํ วจนํ อตฺถโต เจว สเมติ พฺยญฺชนโต จาติ อธิปฺปาโย. สญฺญาย วิวาโทติ กิญฺจาปิ สเมติ อตฺถโต เจว พฺยญฺชนโต จ, สญฺญา ปน เนสํ อวิสุทฺธา, ตาย สญฺญาย วเสน วิวาโท ชาโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อห’’นฺติอาทิมาห. อหํ สติปฏฺฐานนฺติ วทามิ, อยํ สติปฏฺฐาโนติ วทตีติ เอวํ เตสํ ญาณํ โหตีติ อิมมตฺถํ, ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา อติทิสติ. 38. Vậy, trong trường hợp thứ tư, tại sao tranh luận lại phát sinh? Ý muốn nói là, trong khi lời nói của họ hòa hợp cả về nghĩa lẫn văn tự. ‘Tranh luận do tưởng’, để chỉ ra rằng mặc dù hòa hợp cả về nghĩa lẫn văn tự, nhưng tưởng của họ không trong sạch, và tranh luận phát sinh do tưởng đó, ngài nói: ‘tôi’, v.v. Ngài chỉ ra ý nghĩa này bằng câu ‘đây là phương pháp tương tự’: tri kiến của họ là như thế này: ‘Tôi nói là satipaṭṭhānā, còn người này nói là satipaṭṭhāno’. ๓๙. น โจทนตฺถาย เวคายิตพฺพนฺติ สีฆํ สีฆํ น โจทนา กาตพฺพาติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอกจฺโจ โกธนภาเวน เอวํ ปฏิปฺผริ, ตสฺมา. อนาทานทิฏฺฐีติ อาทิยิตฺวา อนภินิวิสนโต อนาทานทิฏฺฐี อทฬฺหคฺคาหี. ปกฺขิปนฺโต วิยาติ คิลิตฺวา ปกฺขิปนฺโต วิย. 39. Na codanatthāya vegāyitabban có nghĩa là không nên thực hiện việc khiển trách một cách nhanh chóng, vội vã. Tasmā: Bởi vì có người do bản tánh nóng giận đã phản ứng như vậy, do vậy. Anādānadiṭṭhī: Do không cố chấp sau khi đã tiếp nhận, nên (gọi là) kiến giải không chấp thủ, là người không nắm giữ một cách kiên cố. Pakkhipanto viya: Giống như nuốt vào rồi bỏ vào. อุปฆาโตติ จิตฺตปฺปฆาโต ผรสุปฆาโต วิย. วณฆฏฺฏิตสฺส วิยาติ วเณ ฆฏฺฏิตสฺส วิย ทุกฺขุปฺปตฺติ จิตฺตทุกฺขุปฺปตฺติ. ทฺเว วาเร วตฺวาปิ วิสชฺเชตีติ สุปฺปฏินิสฺสคฺคี เอวํ ปเคว โจทิตมตฺเต วิสฺสชฺเชติ เจติ อธิปฺปาโย[Pg.240]. กถนวเสน จ กายจิตฺตกิลมโถ. เอวรูโปติ สหสา อวิสฺสชฺเชนฺเตน โจทกสฺส วิเหสาวาโท หุตฺวาปิ อกฺโกธนาทิสภาโว. Upaghāto là sự tổn hại tâm, giống như sự tổn hại của chiếc búa. Vaṇaghaṭṭitassa viya: Sự phát sanh khổ, sự phát sanh khổ tâm, giống như người bị cọ xát vào vết thương. Dve vāre vatvāpi visajjeti: Người dễ dàng từ bỏ là người từ bỏ ngay cả khi được nói đến hai lần, ý nói rằng huống nữa là người ấy từ bỏ ngay khi vừa được khiển trách. Và sự mệt nhọc của thân và tâm do bởi việc nói. Evarūpo: Là người có bản tánh không nóng giận v.v... dầu cho có lời phiền nhiễu đối với người khiển trách do không từ bỏ một cách đột ngột. อุเปกฺขาติ สเกน กมฺเมน ปญฺญายิสฺสตีติ ตสฺมึ ปุคฺคเล อชฺฌุเปกฺขณา. อุเปกฺขํ อติมญฺญติ นาม ตสฺส อนาจารสฺส อนชฺฌุเปกฺขณโต. Upekkhā: Sự làm ngơ đối với người ấy (với ý nghĩ) rằng: ‘Người ấy sẽ được biết đến qua nghiệp của chính mình.’ Upekkhaṃ atimaññati nāma: Gọi là xem thường sự xả do không làm ngơ đối với hành vi không đúng đắn của người ấy. ๔๐. วจนสญฺจาโรติ เปสุญฺญวเสน อญฺญถาวจนุปสํหาโร. ทิฏฺฐิปฬาโสติ ยุคคฺคาหวเสน ลทฺธิ. สา ปน จิตฺตสฺส อนาราธนิยภาโว สตฺถุจิตฺตสฺส อนาราธกภาโว. กลโหติ อธิกรณุปฺปาทวเสน ปวตฺโต วิคฺคโห ภณฺฑนสฺส ปุพฺพภาโค. 40. Vacanasañcāro: Sự trình bày lời nói khác đi do bởi nói đâm thọc. Diṭṭhipaḷāso: Chủ thuyết do bởi sự chấp thủ một chiều. Và điều ấy là tình trạng không thể làm cho hài lòng của tâm, là tình trạng không làm cho hài lòng tâm của bậc Đạo Sư. Kalaho: Sự tranh chấp diễn ra do bởi sự phát sanh tranh tụng, là giai đoạn đầu của sự mắng nhiếc. เยน การเณนาติ เยน ธมฺเมน สตฺถุสาสเนน. ตเมว หิ สนฺธาย วทติ – ‘‘ธมฺโมติ สารณียธมฺโม อธิปฺเปโต’’ติ. เอตฺถาติ ‘‘ธมฺมสฺส จานุธมฺม’’นฺติ เอตฺถ. ธมฺโมติ สมฺพุทฺธสฺส ตสฺส ตถา ปวตฺตํ พฺยากรณํ ยถา วิวาทาปนฺนา สญฺญตฺตึ คจฺฉนฺติ. เตนาห – ‘‘เตสํ ภิกฺขูนํ สญฺญตฺติกรณ’’นฺติ. ตเทว พฺยากรณํ อนุธมฺโมติ ภิกฺขุนา วุจฺจมาโน อนุปวตฺโต ธมฺโม. เตนาห – ‘‘ตเทว พฺยากโรติ นามา’’ติ. โกจีติ โย โกจิ. สหธมฺมิโก สการโณ. อญฺญตฺโถ อยํ กึ สทฺโทติ อาห ‘‘อญฺโญ’’ติ. อสฺสาติ วุตฺตนเยน ปฏิปนฺนภิกฺขุโน, ตสฺส ปฏิปตฺติ น เกนจิ ครหณียา โหตีติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Yena kāraṇena: Bởi pháp nào, bởi giáo huấn của bậc Đạo Sư. Quả vậy, ngài nói nhắm đến điều ấy: ‘Pháp được ám chỉ là pháp đáng ghi nhớ.’ Ettha: Ở trong câu ‘pháp và tùy pháp.’ Dhammo: Lời giải thích của bậc Chánh Đẳng Giác đã được tiến hành như thế nào để những người đang tranh luận đi đến sự đồng thuận. Do đó, ngài nói: ‘Sự làm cho các vị tỳ khưu ấy đồng thuận.’ Anudhammo: Pháp tương ứng được vị tỳ khưu nói ra theo lời giải thích ấy. Do đó, ngài nói: ‘Gọi là giải thích chính điều ấy.’ Koci: Bất cứ ai. Sahadhammiko: Có lý do. ‘Từ kiṃ này có nghĩa khác,’ ngài nói là ‘khác.’ Assa: Của vị tỳ khưu đã thực hành theo phương cách đã được nói, có nghĩa là sự thực hành của vị ấy không bị bất cứ ai khiển trách. Tất cả phần còn lại đều dễ hiểu. กินฺติสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn mật trong bài Chú giải Kinh Kinti đã chấm dứt. ๔. สามคามสุตฺตวณฺณนา 4. Chú giải kinh Sāmagāma ๔๑. ทฺเวธิกชาตาติ ชาตทฺเวธิกา สญฺชาตเภทา. ทฺเวชฺฌชาตาติ ทุวิธภาวํ ปตฺตา. ภณฺฑนฺติ ปริภาสนฺติ เอเตนาติ ภณฺฑนํ, วิรุทฺธจิตฺตตา. ตนฺติ ภณฺฑนํ. ธมฺมวินยนฺติ ปาวจนํ. วิตุชฺชนฺตา มุขสตฺตีหิ. สหิตํ เมติ มยฺหํ วจนํ สหิตํ สิลิฏฺฐํ ปุพฺพาปรสมฺพนฺธํ อตฺถยุตฺตํ. เตนาห [Pg.241] ‘‘อตฺถสํหิต’’นฺติ. อธิจิณฺณนฺติ อาจิณฺณํ. วิปราวตฺตนฺติ วิโรธทสฺสนวเสน ปราวตฺติตํ, ปราวตฺตํ ทูสิตนฺติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘จิรกาลวเสน…เป… นิวตฺต’’นฺติ. ปริเยสมาโน จร, ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา สิกฺขาหีติ อตฺโถ. สเจ สกฺโกสิ, อิทานิเมว มยา เวฐิตโทสํ นิพฺเพเฐหิ. มรณเมวาติ อญฺญมญฺญฆาตวเสน มรณเมว. 41. Dvedhikajātā: Đã trở nên chia rẽ, đã sanh ra sự bất hòa. Dvejjhajātā: Đã đạt đến tình trạng hai lòng. Bhaṇḍanaṃ là việc mà qua đó người ta mắng nhiếc, chửi rủa; là tình trạng tâm chống đối. Tan: Sự mắng nhiếc ấy. Dhammavinaya: Giáo pháp. Đâm chọc nhau bằng những ngọn giáo miệng. Sahitaṃ me: Lời nói của ta có sự liên kết, mạch lạc, có sự liên quan trước sau, hợp với ý nghĩa. Do đó, ngài nói là ‘liên quan đến ý nghĩa.’ Adhiciṇṇaṃ: Đã thực hành. Viparāvattaṃ: Đã bị đảo ngược do bởi việc thấy sự chống đối, có nghĩa là đã bị đảo ngược, đã bị làm cho hư hỏng. Do đó, ngài nói: ‘Do bởi thời gian lâu dài... đã từ bỏ.’ Hãy đi tìm kiếm, có nghĩa là hãy đi đến nơi này nơi kia và học hỏi. Nếu ngươi có thể, ngay bây giờ hãy gỡ bỏ lỗi lầm đã được ta bao bọc. Maraṇameva: Chính sự chết do bởi việc giết hại lẫn nhau. นาฏปุตฺตสฺส อิเมติ นาฏปุตฺติยา. เต ปน ตสฺส สิสฺสาติ อาห ‘‘อนฺเตวาสิเกสู’’ติ. ปุริมปฏิปตฺติโต ปฏินิวตฺตนํ ปฏิวานํ, ตํ รูปํ สภาโว เอเตสนฺติ ปฏิวานรูปา. เตนาห ‘‘นิวตฺตนสภาวา’’ติ. กถนํ อตฺถสฺส อาจิกฺขนํ. ปเวทนํ ตสฺส เหตุทาหรณานิ อาหริตฺวา โพธนํ. น อุปสมาย สํวตฺตตีติ อนุปสมสํวตฺตนํ, ตเทว อนุปสมสํวตฺตนิกํ, ตสฺมึ. สมุสฺสิตํ หุตฺวา ปติฏฺฐาเหตุภาวโต ถูปํ ปติฏฺฐาติ อาห – ‘‘ภินฺนถูเปติ ภินฺนปติฏฺเฐ’’ติ. ถูโปติ วา ธมฺมสฺส นิยฺยานภาโว เวทิตพฺโพ, อญฺญธมฺเม อภิภุยฺย สมุสฺสิตฏฺเฐน. โส นิคณฺฐสฺส สมเย เกหิจิ อภินฺนสมฺมโตปิ ภินฺโน วินฏฺโฐเยว สพฺเพน สพฺพํ อภาวโตติ ภินฺนถูโป. โส เอว นิยฺยานภาโว วฏฺฏทุกฺขโต มุจฺจิตุกามานํ ปฏิสรณํ, ตํ เอตฺถ นตฺถีติ อปฺปฏิสรโณ, ตสฺมึ ภินฺนถูเป อปฺปฏิสรเณติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. Nāṭaputtiyā: Những người này của Nāṭaputta. ‘Và họ là đệ tử của vị ấy,’ ngài nói là ‘trong các vị đệ tử.’ Paṭivāna là sự quay lui khỏi sự thực hành trước đây; paṭivānarūpā là những người có bản tánh, có bản chất ấy. Do đó, ngài nói là ‘có bản tánh quay lui.’ Kathanaṃ: Sự trình bày ý nghĩa. Pavedanaṃ: Sự làm cho hiểu rõ bằng cách đưa ra các nguyên nhân và ví dụ của điều ấy. Anupasamasaṃvattanaṃ là không đưa đến sự an tịnh; chính điều ấy là anupasamasaṃvattanikaṃ; tasmiṃ là trong đó. Vì là nền tảng được dựng lên cao, nên tháp là nơi nương tựa. Ngài nói: bhinnathūpe là nơi nương tựa đã bị phá vỡ. Hoặc thūpo nên được hiểu là tính chất xuất ly của giáo pháp, với ý nghĩa là cao vượt, đã chế ngự các pháp khác. Điều ấy, trong thời của Nigaṇṭha, dầu được một số người xem là không bị phá vỡ, nhưng đã bị phá vỡ, đã bị hủy hoại hoàn toàn do không hiện hữu, vì thế là bhinnathūpo. Chính tính chất xuất ly ấy là nơi nương tựa cho những ai muốn giải thoát khỏi khổ luân hồi; điều ấy không có ở đây, vì thế là appaṭisaraṇo. Ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy: tasmiṃ bhinnathūpe appaṭisaraṇe (trong tháp đã bị phá vỡ, không có nơi nương tựa). อาจริยปฺปมาณนฺติ อาจริยมุฏฺฐิ หุตฺวา ปมาณภูตํ. นานานีหาเรนาติ นานากาเรน. ‘‘วิวาโท น อุปฺปชฺชี’’ติ วตฺวา ตสฺส อนุปฺปตฺติการณํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สตฺถา หิ…เป… อวิวาทการณํ กตฺวาว ปรินิพฺพายี’’ติ วตฺวา ตํ วิวริตุํ ‘‘ภควตา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปติฏฺฐา จ อวสฺสโย จ, ‘‘อยํ ธมฺโม อยํ วินโย อิทํ สตฺถุสาสน’’นฺติ วินิจฺฉยเน มหาปเทสา, ปญฺหพฺยากรณานิ จ, ยสฺมา เตสุ ปติฏฺฐาย เต อวสฺสาย ธมฺมวินยธรา จ นิจฺฉยํ คจฺฉนฺติ. ตถา หิ สุตฺตนฺตมหาปเทสโต วินเย เกนจิ ปุจฺฉิโต อตฺโถ จตุนฺนํ ปญฺหพฺยากรณานํ วเสน สุวินิจฺฉิตรูโป, ตสฺมา ธมฺมวินโย อิธ สตฺถุ กิจฺจํ กาตุํ สกฺโกตีติ อาห – ‘‘เตเนวา’’ติอาทิ, ตสฺมา อุฬาราย เทสนาย ภาชนนฺติ อธิปฺปาโย. Ācariyappamāṇaṃ: Điều đã trở thành tiêu chuẩn, là nắm tay của vị thầy. Nānānīhārena: Bằng nhiều cách thức. Sau khi nói: ‘Sự tranh luận đã không phát sanh,’ để chỉ ra nguyên nhân của việc không phát sanh ấy, và sau khi nói: ‘Quả vậy, bậc Đạo Sư... đã nhập Niết-bàn sau khi đã tạo ra nguyên nhân không tranh luận,’ để giải thích điều đó, câu ‘Quả vậy, do đức Thế Tôn...’ đã được nói. (Là) nơi nương tựa và nơi trú ẩn, các đại phương pháp và các cách trả lời câu hỏi trong việc quyết định rằng: ‘Đây là Pháp, đây là Luật, đây là giáo huấn của bậc Đạo Sư.’ Bởi vì, sau khi đứng vững trong các điều ấy, nương tựa vào các điều ấy, các vị thông thuộc Pháp và Luật đi đến sự quyết định. Quả vậy, ý nghĩa được hỏi bởi một người nào đó trong Luật, từ đại phương pháp của Kinh tạng, có hình thức được quyết định rõ ràng bằng bốn cách trả lời câu hỏi. Do đó, ngài nói: ‘Chính vì thế...’ v.v... (với ý) rằng: ‘Pháp và Luật ở đây có thể làm phận sự của bậc Đạo Sư.’ Do đó, ý nói rằng (họ) là những vật chứa cho bài thuyết giảng cao thượng. ๔๒. ปฏิปวิฏฺฐํ กตฺวา อาหริตพฺพโต, สจฺจํ การิตพฺพโต ปาภตํ มูลนฺติ อาห – ‘‘กถาปาภต’’นฺติ, ธมฺมกถาย มูลการณนฺติ อตฺโถ. เยสํ [Pg.242] วเสน วิวาโท อุปฺปนฺโน, เตเยว อธมฺมวาทิโน, เตสํ ตาว โส อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตตุ, ตโต อญฺเญสํ เทวมนุสฺสานํ กถนฺติ, โจทนา ปรมฺปราย สํกิเลสวตฺถุภาวโตติ ปริหาโร. เตนาห – ‘‘โกสมฺพกกฺขนฺธเก วิยา’’ติอาทิ. 42. Do bởi cần được mang đến sau khi đã được làm cho vào lại, do bởi cần được làm cho thành sự thật, nên đã nói rằng: ‘Món quà là gốc rễ.’ ‘Món quà câu chuyện’ (kathāpābhataṃ), có nghĩa là nguyên nhân gốc rễ của bài pháp thoại. Tranh luận đã sanh khởi do nương vào những người nào, chính họ là những người nói phi pháp. Trước tiên, điều ấy hãy đưa đến sự không lợi ích, sự đau khổ cho họ. Sau đó, nói gì đến các hàng trời và người khác? Lời giải đáp là: Do bởi là vật nền của sự ô nhiễm qua sự cáo buộc nối tiếp. Do đó, đã nói rằng: ‘Tương tự như ở chương Kosambaka,’ và các từ tương tự. ๔๓. อภิญฺญา เทสิตาติ อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ชานิตฺวา โพธิตา. ปติสฺสยมานรูปาติ อปทิสฺส ปติสฺสยมานา ครุกวเสน นิสฺสยมานสภาวา. เตนาห – ‘‘อุปนิสฺสาย วิหรนฺตี’’ติ, ครุตรํ นิสฺสยํ กตฺวา วิหรนฺตีติ อตฺโถ. ปริวาเร ปญฺญตฺตานีติ, ‘‘อาชีวเหตุ อาชีวการณา’’ติ, เอวํ นิทฺธาเรตฺวา ปริวารปาฬิยํ (ปริ. ๓๓๖) อาสงฺกรวเสน ฐปิตานิ. ‘‘เอวญฺจ ปน, ภิกฺขเว, อิมํ สิกฺขาปทํ อุทฺทิเสยฺยา’’ติ (ปารา. ๓๙, ๔๒, ๔๓) วิภงฺคปาฐวเสเนว หิ ตานิ ภควตา ปญฺญตฺตานิ. ตานิ ฐเปตฺวา เสสานิ สพฺพสิกฺขาปทานิ อธิปาติโมกฺขํ นามาติ, อิทํ โคพลีพทฺทญาเยน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ เตสมฺปิ อธิปาติโมกฺขภาวโต. 43. ‘Đã được thuyết giảng với thắng trí’ (abhiññā desitā) là đã được làm cho giác ngộ sau khi đã biết với trí tuệ siêu việt. ‘Bản chất cung kính’ (patissayamānarūpā) là có bản chất nương tựa theo cách tôn trọng, thể hiện sự cung kính. Do đó, đã nói rằng: ‘Sống nương tựa’ (upanissāya viharanti), có nghĩa là sống sau khi đã thực hiện sự nương tựa một cách tôn trọng hơn. ‘Đã được chế định trong bộ Parivāra’ (parivāre paññattāni) là đã được sắp đặt trong bộ Parivāra Pāḷi theo cách hỗn hợp, sau khi đã xác định rằng: ‘Vì nguyên nhân sinh kế, vì lý do sinh kế.’ Quả vậy, các điều học ấy đã được đức Thế Tôn chế định theo chính cách thức của văn bản Phân Tích (Vibhaṅga) rằng: ‘Và này các tỳ khưu, các thầy nên đọc tụng điều học này như vầy.’ Ngoại trừ các điều học ấy, tất cả các điều học còn lại được gọi là Pātimokkha chính yếu. Cần phải được hiểu rằng điều này được nói theo phương pháp ‘con bò đực và con bò’ (gobalībaddañāya), do bởi chúng cũng có bản chất là Pātimokkha chính yếu. ตตฺรายํ นโยติ ตสฺมึ สุปฺปชหนาย อปฺปมตฺตกภาเว อยํ วกฺขมาโน. ตานีติ ปณีตโภชนานิ. โย โกจีติ ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา. ทุกฺกฏวตฺถุกนฺติ ยํ กิญฺจิ ทุกฺกฏาปตฺติวตฺถุกํ. เตนาติ สุปฺปชหนภาเวน มูลาปตฺติวีติกฺกมสฺส อณุมตฺตตาย. ‘Ở đây, đây là phương pháp’ (tatrāyaṃ nayo) là điều sắp được nói đến trong trạng thái không đáng kể của việc dễ dàng từ bỏ ấy. ‘Các thứ ấy’ (tāni) là các món ăn thượng vị. ‘Bất cứ ai’ (yo koci) là tỳ khưu hay tỳ khưu ni. ‘Có vật của tội dukkaṭa’ (dukkaṭavatthukaṃ) là bất cứ vật nào của tội dukkaṭa. ‘Do bởi điều ấy’ (tena) là do bởi trạng thái dễ dàng từ bỏ, do bởi sự nhỏ nhặt của việc vi phạm tội gốc. ปุพฺพภาคมคฺคนฺติ โลกิยมคฺคํ. ตตฺราติ ตสฺมึ ปุพฺพภาคมคฺคํ นิสฺสาย วิวาทุปฺปาเท. โอภาสญาณนฺติ โอภาสสฺส อุปฺปตฺติเหตุภูตํ ญาณํ. ตตฺถ ปน โส มคฺคสญฺญิภาเวน มคฺโค จ จตุพฺพิโธติ สุตตฺตา, ‘‘ปฏฺฐมมคฺโค นามา’’ติอาทิมาห. เอวนฺติ เอวํ อสนฺทิทฺธํ อปริสงฺกิตํ ปริจฺจตฺตํ กตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กเถตุํ น สกฺโกติ. ‘Đạo phần đầu’ (pubbabhāgamagga) là đạo hiệp thế. ‘Ở đó’ (tatra) là trong sự sanh khởi của tranh luận do nương vào đạo phần đầu ấy. ‘Trí về ánh sáng’ (obhāsañāṇa) là trí tuệ là nguyên nhân cho sự sanh khởi của ánh sáng. Hơn nữa, ở đó, vị ấy do có tưởng về đạo và do đã nghe rằng đạo có bốn loại, nên đã nói rằng: ‘Gọi là đạo đầu tiên,’ và các từ tương tự. ‘Như vậy’ (evaṃ) là không thể thuyết giảng đề mục thiền định sau khi đã từ bỏ một cách không nghi ngờ, không ngờ vực như vậy. เจติยํ น ทิฏฺฐนฺติ ตสฺส กตํ ถูปํ วทติ. นินฺทิเย ปุถุชฺชนภาเว ฐิตํ ปาสํสํ อริยภาวํ อาโรเปตฺวา ตํ มิจฺฉาลทฺธึ อภินิวิสฺส ปคฺคยฺห โวหรณโต สคฺโคปิ มคฺโคปิ วาริโตเยวาติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘Đã không nhìn thấy bảo tháp’ (cetiyaṃ na diṭṭhaṃ) là nói đến tháp thờ đã được xây dựng cho vị ấy. Do bởi việc gán ghép trạng thái bậc Thánh đáng tán thán cho người đang đứng trong trạng thái phàm phu đáng chê trách, rồi chấp thủ, đề cao, và tuyên bố tà kiến ấy, nên cả cõi trời và đạo quả đều bị ngăn che. Và điều này đã được nói đến: ‘‘โย นินฺทิยํ ปสํสติ, ตํ วา นินฺทติ โย ปสํสิโย; วิจินาติ มุเขน โส กลึ, กลินา เตน สุขํ น วินฺทตี’’ติ. (สุ. นิ. ๖๖๓; สํ. นิ. ๑.๑๘๐-๑๘๑; อ. นิ. ๔.๓; เนตฺติ. ๙๒); “Người nào tán dương điều đáng chê, hoặc chê bai người đáng được tán dương; người ấy tích lũy sự bất hạnh bằng miệng, do sự bất hạnh ấy, người ấy không tìm thấy an lạc.” (su. ni. 663; saṃ. ni. 1.180-181; a. ni. 4.3; netti. 92); ‘‘ขเณเนว [Pg.243] อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สมตฺถกมฺมฏฺฐานกถํ อาจิกฺขิสฺสามี’’ติ หิ อิมินา ตตฺถ โกหญฺญมฺปิ ทิสฺสติ; อิตเรสุ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อุปฺปาเฏตฺวาติ อุทฺธริตฺวา. ‘‘อถ เต ภิกฺขู’’ติอาทิ เสสํ นาม. ‘‘อมตํ เต ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ ปริภุญฺชนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๖๐๐) วจนํ ทุคฺคหิตํ คณฺหาเปตฺวา, ‘‘เอตฺตาวตา โว อมตํ ปริภุตฺตํ นาม ภวิสฺสตี’’ติ อาห. Quả vậy, qua câu nói: ‘Tôi sẽ chỉ dạy đề mục thiền định có khả năng đạt đến A-la-hán quả trong chốc lát,’ sự lừa dối cũng được thấy ở đó; còn đối với những người khác thì không có gì để nói. ‘Sau khi đã nhổ lên’ (uppāṭetvā) là sau khi đã nhấc lên. Phần còn lại bắt đầu bằng ‘Bấy giờ, các tỳ khưu ấy’ chỉ là tên gọi. Sau khi đã khiến họ nắm giữ sai lầm lời dạy rằng: ‘Những ai hưởng dụng niệm thân, họ hưởng dụng sự bất tử,’ vị ấy đã nói rằng: ‘Chừng ấy thôi, sự bất tử sẽ được xem là đã được các ông hưởng dụng.’ ๔๔. เอวนฺติ อาการลกฺขณเมตํ, น อาการนิยมนํ. เตน อิมินาว การเณน จ โย วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. ครุสฺมึ ครูติ ปวตฺตํ จิตฺตํ ครุวิสยตฺตา ตํสหจริตตฺตา ครุ, ตสฺส ภาโว คารวํ, ครุกรณํ, ตํ เอตฺถ นตฺถีติ อคารโว. เตนาห ‘‘คารววิรหิโต’’ติ. ครุสฺส คารววเสน ปติสฺสยนํ ปติสฺโสติ วุจฺจติ นีจวุตฺติตา, ตปฺปฏิปกฺขโต อปฺปติสฺโสติ อาห – ‘‘อปฺปติสฺสโย อนีจวุตฺตี’’ติ. เอตฺถ ยถายํ ปุคฺคโล สตฺถริ อคารโว นาม โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘เอตฺถ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตีสุกาเลสุ อุปฏฺฐานํ น ยาตีติอาทิ สมุทายกิตฺตนอนวเสสทสฺสนํ, อวยวโต ปน อคารวสิทฺธิ ยถา ตํ สามญฺญโต สิกฺขาปทสมาทานํ ตพฺพิเสโส เภโท. เอส นโย เสเสสุปิ. 44. ‘Như vầy’ (evaṃ) là đặc điểm của cách thức này, không phải là sự quy định về cách thức. Do đó, được nói rằng: ‘Bất cứ tranh luận nào sanh khởi cũng do chính nguyên nhân này.’ Tâm sanh khởi ‘tôn trọng đối với bậc đáng kính’ là sự tôn trọng do có đối tượng đáng kính, do tương ưng với điều ấy. Trạng thái của tâm ấy là sự kính trọng (gārava), là sự thực hành tôn kính. Điều ấy không có ở đây, nên là ‘không kính trọng’ (agāravo). Do đó, đã nói: ‘Không có sự kính trọng.’ Sự vâng lời (patissaya) đối với bậc đáng kính theo cách tôn trọng được gọi là patisso, là hạnh khiêm hạ. Do trái ngược với điều ấy, nên là appatisso, đã nói: ‘Không vâng lời, không có hạnh khiêm hạ.’ Ở đây, để chỉ ra cách mà người này được gọi là không kính trọng đối với bậc Đạo Sư, đã nói rằng: ‘Và ở đây,’ và các từ tương tự. Trong đó, ‘không đi hầu hạ vào ba thời điểm,’ và các từ tương tự, là sự trình bày đầy đủ về toàn bộ sự liệt kê. Tuy nhiên, sự thành tựu của việc không kính trọng là từ một phần, giống như việc thọ trì điều học nói chung có sự vi phạm là trường hợp đặc biệt của nó. Đây cũng là phương pháp trong các trường hợp còn lại. สกฺกจฺจํ น คจฺฉตีติ อาทรวเสน น คจฺฉติ. สงฺเฆ กโตเยว โหติ สงฺฆปริยาปนฺนตฺตา ตสฺส, ยถา สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทินฺนํ เอเกน ภิกฺขุนา ปฏิคฺคหิตํ สงฺฆสฺส ทินฺนเมว โหติ. อปริปูรยมาโนว สิกฺขาย อคารโว. เตนาห ภควา – ‘‘สิกฺขาย น ปริปูรการี’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๓๕). อตฺตโน ปริสาย อุปฺปนฺนํ วิวาทมูลํ วิเสสโต อตฺตนา วูปสเมตพฺพโต อตฺตโน จ อนตฺถาวหโต ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺตฺเวว วุตฺตํ. เอส นโย พหิทฺธาติ เอตฺถาปิ. ‘Không đi một cách cẩn trọng’ (sakkaccaṃ na gacchati) là không đi với sự tôn trọng. Việc ấy được xem là đã được thực hiện trong Tăng chúng, do vị ấy được bao gồm trong Tăng chúng; giống như vật được dâng cúng đến Tăng chúng, khi được một vị tỳ khưu thọ nhận, thì được xem là đã được dâng cúng đến Tăng chúng. Người không thực hành đầy đủ điều học là không kính trọng đối với điều học. Do đó, đức Thế Tôn đã nói: ‘Không phải là người thực hành đầy đủ điều học.’ Gốc rễ của tranh luận đã sanh khởi trong hội chúng của mình được gọi là ‘nội tại,’ do bởi nó đặc biệt cần được chính mình dập tắt và do bởi nó mang lại sự bất lợi cho chính mình. Đây cũng là phương pháp ở đây trong trường hợp ‘bên ngoài.’ ๔๖. ฉฐานานีติ ฉมูลานิ. ยถา สมนวเสน สมถานํ วิวาทาทีสุ อธิกตฺตุภาโว, เอวํ วิวาทาทีนํ เตหิ อธิกตฺตพฺพตาปีติ อาห – ‘‘วูปสมนตฺถาย…เป… อธิกรณานี’’ติ. เตน อธิกรณสทฺทสฺส กมฺมตฺถตํ อาห. สมถา วา สมนวเสน อธิกรียนฺติ เอตฺถาติ อธิกรณานิ, วิวาทาทโย. 46. ‘Sáu nơi’ (chaṭhānāni) là sáu gốc rễ. Giống như các pháp dàn xếp có vai trò là tác nhân đối với các tranh luận, v.v... qua việc dàn xếp, cũng vậy, đã nói rằng các tranh luận, v.v... có vai trò là đối tượng bị tác động bởi các pháp dàn xếp ấy: ‘Vì mục đích dập tắt... (v.v.)... các vụ tranh tụng.’ Do đó, đã nói lên ý nghĩa đối tượng của từ ‘vụ tranh tụng’ (adhikaraṇa). Hoặc, các pháp dàn xếp (samathā) hành động (adhikarīyanti) ở đây qua việc dàn xếp, do đó chúng là các vụ tranh tụng (adhikaraṇāni), tức là các tranh luận, v.v... วิวาโท [Pg.244] อุปฺปนฺนมตฺโตว หุตฺวา ปรโต กกฺขฬตฺถาย สํวตฺตนโต ยํ วตฺถุํ นิสฺสาย ปฐมํ อุปฺปนฺโน วิวาทานุสาเรน มูลกํ วิย อนุพนฺธโรโค ตเมว ตทญฺญํ วา วตฺถุํ กตฺวา ปวฑฺฒนฺโต วิวาทาธิกรณํ ปตฺวา อุปริ วฑฺฒติ นาม, อนุวาทาปตฺติกิจฺจาธิกรณํ ปตฺวา วิวาทสฺส จ วฑฺฒนํ ปากฏเมว. เตน วุตฺตํ – ‘‘จตฺตาริ อธิกรณานิ ปตฺวา อุปริ วฑฺฒนฺโต โส วิวาโท’’ติ. อุปฺปนฺนานํ อุปฺปนฺนานนฺติ (ที. นิ. ฏี. ๓.๓๓๑) อุฏฺฐิตานํ อุฏฺฐิตานํ. สมถตฺถนฺติ สมนตฺถํ. Tranh tụng (vivādo) vừa mới sanh khởi, về sau do chuyển thành sự cứng rắn, nên đã y vào sự việc nào để sanh khởi lúc ban đầu, theo sau sự tranh tụng giống như là căn bệnh đi kèm, lấy chính sự việc ấy hoặc sự việc khác làm cho tăng trưởng, khi đạt đến tranh tụng sự (vivādādhikaraṇa) thì được gọi là tăng trưởng thêm nữa, và khi đạt đến khiển trách sự (anuvādādhikaraṇa), phạm tội sự (āpattādhikaraṇa), phận sự sự (kiccādhikaraṇa) thì sự tăng trưởng của tranh tụng là điều hiển nhiên. Do đó, đã được nói rằng: ‘Sự tranh tụng ấy khi đạt đến bốn loại sự thì tăng trưởng thêm nữa.’ (Uppannānaṃ uppannānaṃ) (dī. ni. ṭī. 3.331) có nghĩa là: của những điều đã được dấy lên, của những điều đã được dấy lên (uṭṭhitānaṃ uṭṭhitānaṃ). (Samathatthaṃ) có nghĩa là: vì mục đích dàn xếp (samanatthaṃ). อฏฺฐารสหิ วตฺถูหีติ ลกฺขณวจนเมตํ ยถา ‘‘ยทิ เม พฺยาธี ทาเหยฺยุํ. ทาตพฺพมิทโมสธ’’นฺติ (สํ. นิ. ฏี. ๒.๓.๓๙-๔๒; กงฺขา. อภิ. ฏี. อธิกรณสมถวณฺณนา), ตสฺมา เตสุ อญฺญตเรน วิวทนฺตา, ‘‘อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ วิวทนฺตี’’ติ วุจฺจนฺติ. อุปวทนาติ อกฺโกโส. โจทนาติ อนุโยโค. Câu ‘bởi mười tám sự việc’ (aṭṭhārasahi vatthūhi) này là lời nói về đặc điểm (lakkhaṇavacanaṃ), giống như câu: ‘Nếu các chứng bệnh thiêu đốt tôi, thuốc này nên được cho uống’ (saṃ. ni. ṭī. 2.3.39-42; kaṅkhā. abhi. ṭī. adhikaraṇasamathavaṇṇanā). Do đó, những người tranh tụng về bất cứ sự việc nào trong các sự việc ấy thì được gọi là: ‘Họ tranh tụng về mười tám sự việc.’ (Upavadana) có nghĩa là sự mắng nhiếc (akkoso). (Codanā) có nghĩa là sự buộc tội (anuyogo). อธิกรณสฺส สมฺมุขาว วินยนโต สมฺมุขาวินโย. สนฺนิปติตปริสาย ธมฺมวาทีนํ เยภุยฺยตาย เยภุยฺยสิกกมฺมสฺส กรณํ เยภุยฺยสิกา. การกสงฺฆสฺส สามคฺคิวเสน สมฺมุขีภาโว, น ยถา ตถา การกปุคฺคลานํ สมฺมุขตามตฺตํ. ภูตตาติ ตจฺฉตา. สจฺจปริยาโย หิ อิธ ธมฺม-สทฺโท ‘‘ธมฺมวาที’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๙) วิย. วิเนติ เอเตนาติ วินโย, ตสฺส ตสฺส อธิกรณสฺส วูปสมาย ภควตา วุตฺตวิธิ, ตสฺส วินยสฺส สมฺมุขตา วินยสมฺมุขตา. วิวาทวตฺถุสงฺขาเต อตฺเถ ปจฺจตฺถิกา อตฺถปจฺจตฺถิกา, เตสํ อตฺถปจฺจตฺถิกานํ. สงฺฆสมฺมุขตา ปริหายติ สมฺมตปุคฺคเลเหว วูปสมนโต. Do việc giải quyết sự việc ngay trước mặt nên gọi là hiện diện luật (sammukhāvinayo). Yebhuyyasikā là việc thực hiện yết-ma y đa số quyết do có đa số các vị nói đúng Pháp trong hội chúng đã hội họp. Sự hiện diện là do sự hòa hợp của Tăng chúng hành sự, không phải chỉ là sự có mặt của các cá nhân hành sự một cách tùy tiện. (Bhūtatā) có nghĩa là sự thật (tacchatā). Thật vậy, ở đây từ ‘pháp’ (dhamma) là từ đồng nghĩa với sự thật, giống như trong các câu ‘vị nói đúng Pháp’ (dhammavādī) v.v... (dī. ni. 1.9). ‘Người ta giải quyết bằng phương pháp này’ nên gọi là luật (vinayo), là phương pháp được đức Thế Tôn nói ra để dập tắt sự việc này hay sự việc kia. Sự hiện diện của luật ấy là vinayasammukhatā. Các đối thủ trong vấn đề được gọi là sự việc tranh tụng là atthapaccatthikā; (tesaṃ atthapaccatthikānaṃ) có nghĩa là của các đối thủ ấy. Sự hiện diện của Tăng chúng bị loại bỏ do việc dàn xếp được thực hiện chỉ bởi các cá nhân được ủy quyền. นนฺติ วิวาทาธิกรณํ. ‘‘น ฉนฺทาคตึ คจฺฉตี’’ติอาทินา (ปริ. ๓๘๓) วุตฺตํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ. คุฬฺหกาทีสุ อลชฺชุสฺสนฺนาย ปริสาย คุฬฺหโก สลากคฺคาโห กาตพฺโพ; ลชฺชุสฺสนฺนาย วิวฏโก, พาลุสฺสนฺนาย สกณฺณชปฺปโก. ยสฺสา กิริยาย ธมฺมวาทิโน พหุตรา, สา เยภุยฺยสิกาติ อาห – ‘‘ธมฺมวาทีนํ เยภุยฺยตายา’’ติอาทิ. Không phải là tranh tụng sự (vivādādhikaraṇaṃ). (Vị ấy) được gọi là người hội đủ năm chi phần đã được nói đến trong câu bắt đầu bằng: ‘Không đi đến thiên vị do dục’ v.v... (pari. 383). Trong các cách (bỏ phiếu) kín v.v..., đối với hội chúng có nhiều người không biết hổ thẹn thì nên thực hiện việc bỏ phiếu kín (guḷhako salākaggāho); đối với hội chúng có nhiều người biết hổ thẹn thì (nên thực hiện) cách công khai (vivaṭako); đối với hội chúng có nhiều người ngu dốt thì (nên thực hiện) cách nói thầm vào tai (sakaṇṇajappako). Hành động nào mà trong đó các vị nói đúng Pháp đông hơn, hành động đó là y đa số quyết (yebhuyyasikā). (Ngài) đã nói: ‘Do đa số các vị nói đúng Pháp’ v.v... เอวํ วินิจฺฉิตนฺติ อาปตฺตึ ทสฺเสตฺวา โรปนวเสน วินิจฺฉิตํ, ปฏิกมฺมํ ปน อาปตฺตาธิกรณสมเถ ปรโต อาคมิสฺสติ. น สมณสารุปฺปํ อสฺสามณกํ, สมเณหิ อกาตพฺพํ, ตสฺมึ. อชฺฌาจาเร วีติกฺกเมสติ. ปฏิจรโตติ [Pg.245] ปฏิจฺฉาเทนฺตสฺส. ปาปุสฺสนฺนตาย ปาปิโย, ปุคฺคโล, ตสฺส กาตพฺพกมฺมํ ตสฺสปาปิยสิกํ. ‘Đã được phân xử như vậy’ (evaṃ vinicchitaṃ) có nghĩa là đã được phân xử bằng cách chỉ ra và quy kết tội. Tuy nhiên, việc sửa trị sẽ được đề cập sau trong phần dàn xếp phạm tội sự. ‘Không thích hợp với sa-môn’ (assāmaṇakaṃ) là điều không nên làm bởi các vị sa-môn; (tasmiṃ) là trong điều đó. (Ajjhācāre) có nghĩa là trong sự vi phạm (vītikkame). (Paṭicarato) có nghĩa là của người đang che giấu (paṭicchādentassa). Do có nhiều điều ác nên gọi là người xấu xa hơn (pāpiyo), là cá nhân; hành động cần phải làm đối với người ấy là tassapāpiyasikā (yết-ma dành cho người xấu xa hơn). สมฺมุขาวินเยเนว วูปสโม นตฺถิ ปฏิญฺญาย, ตถารูปาย ขนฺติยา วา วินา อวูปสมนโต. เอตฺถาติ อาปตฺติเทสนายํ. ปฏิญฺญาเต อาปนฺนภาวาทิเก กรณกิริยา, ‘‘อายตึ สํวเรยฺยาสี’’ติ, ปริวาสทานาทิวเสน จ ปวตฺตํ วจีกมฺมํ ปฏิญฺญาตกรณํ. Sự dàn xếp không chỉ có bằng hiện diện luật (sammukhāvinaya), vì không có sự dàn xếp nếu không có sự thừa nhận hoặc sự chấp thuận tương tự. (Ettha) có nghĩa là trong việc sám tội này. Khi tình trạng phạm tội v.v... đã được thừa nhận, hành động thực hiện, lời nói diễn ra bằng cách nói: ‘Trong tương lai, thầy nên thu thúc,’ và bằng cách trao biệt trú v.v... được gọi là paṭiññātakaraṇa (hành động dựa trên sự thừa nhận). ยถานุรูปนฺติ ‘‘ทฺวีหิ จตูหิ ติหิ เอเกนา’’ติ เอวํ วุตฺตนเยน ยถานุรูปํ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สุตฺเต, เอตสฺมึ วา สมถวิจาเร. วินิจฺฉยนโยติ วินิจฺฉเย นยมตฺตํ. เตนาห ‘‘วิตฺถาโร ปนา’’ติอาทิ. ‘Tùy theo sự tương xứng’ (yathānurūpaṃ) có nghĩa là tùy theo sự tương xứng theo phương pháp đã được nói như sau: ‘bởi hai, bởi bốn, bởi ba, bởi một.’ (Ettha) có nghĩa là trong bài kinh này, hoặc trong sự thẩm xét về việc dàn xếp này. (Vinicchayanayo) có nghĩa là chỉ là phương pháp trong sự phân xử. Do đó, (ngài) đã nói: ‘Tuy nhiên, phần chi tiết…’ v.v... ๔๗. สงฺเขปโตว วุตฺโต, น สมถกฺขนฺธเก วิย วิตฺถารโต. ตถาติ อิมินา ‘‘ธมฺมา’’ติ ปทํ อากฑฺฒติ, เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, เอวมาทินา อิมินา ปกาเรนาติ วาติ วุตฺตํ โหติ. โพธิปกฺขิยธมฺมานํ เอกนฺตานวชฺชภาวโต นตฺถิ อธมฺมภาโว, ภควโต เทสิตาการํ หาเปตฺวา วฑฺเฒตฺวา วา กถนํ ยถาธมฺมํ อกตนฺติ กตฺวา อธมฺมภาโวติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘ตโย สติปฏฺฐานา’’ติอาทิ. 47. Chỉ được nói một cách tóm tắt, không chi tiết như trong chương Dàn Xếp (samathakkhandhake). Bằng từ ‘như vậy’ (tathā), (ngài) đã dẫn đến từ ‘các pháp’ (dhammā). Ở đây, từ ‘iti’ có nghĩa là ‘vân vân’ (ādi), hoặc được nói là có nghĩa: ‘bằng cách này, v.v...’ Do các pháp trợ Bồ-đề (bodhipakkhiyadhammā) hoàn toàn không có lỗi lầm, nên không có tình trạng phi pháp. Để chỉ ra rằng việc nói bằng cách bỏ bớt hoặc thêm vào cách thức mà đức Thế Tôn đã thuyết giảng là ‘không làm đúng theo Pháp’ và do đó là tình trạng phi pháp, (ngài) đã nói: ‘Ba niệm xứ’ v.v... นิยฺยานิกนฺติ สปาฏิหีรํ อปฺปฏิวานํ หุตฺวา ปวตฺตติ. ตเถวาติ อิมินา ‘‘เอวํ อมฺหาก’’นฺติอาทินา วุตฺตมตฺถํ อากฑฺฒติ. ภูเตน…เป… กาตพฺพกมฺมํ ธมฺโม นาม ยถาธมฺมํ กรณโต, วุตฺตวิปริยายโต อิโต ปรํ อธมฺโม. อยํ วินโย นาม ราคาทีนํ สํวรณโต ปหานโต ปฏิสงฺขานโต จ. อยํ อวินโย นาม ราคาทีนํ อวินยนโต. อยํ วินโย นาม ยถาวินยกรณโต, วุตฺตวิปริยาเยน อิตโร อวินโย. วตฺถุสมฺปตฺติอาทินา เอว สพฺเพสํ วินยกมฺมานํ อกุปฺปตาติ อาห – ‘‘วตฺถุสมฺปตฺติ…เป… อยํ วินโย นามา’’ติ, ตปฺปฏิปกฺขโต อวินโย เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘วตฺถุวิปตฺตี’’ติอาทิ. ‘Có khả năng hướng thượng’ (niyyānikaṃ) có nghĩa là diễn tiến một cách kỳ diệu, không thoái chuyển. Bằng từ ‘cũng vậy’ (tatheva), (ngài) đã dẫn đến ý nghĩa được nói trong câu bắt đầu bằng: ‘Như vậy đối với chúng tôi…’ v.v... Hành động cần phải làm... bằng sự thật... được gọi là Pháp do được thực hiện đúng theo Pháp. Trái với điều đã nói, từ đây trở đi là phi pháp. Điều này được gọi là luật (vinayo) do sự thu thúc, đoạn trừ, và thẩm xét về tham ái v.v... Điều này được gọi là phi luật (avinayo) do không điều phục tham ái v.v... Điều này được gọi là luật (vinayo) do được thực hiện đúng theo luật. Trái với điều đã nói, điều còn lại là phi luật. Do tất cả các yết-ma trong luật chỉ không bị lay chuyển bởi sự thành tựu về sự việc v.v..., (ngài) đã nói: ‘Sự thành tựu về sự việc... điều này được gọi là luật,’ phi luật nên được hiểu là điều đối nghịch với nó. Do đó, (ngài) đã nói: ‘Sự không thành tựu về sự việc’ v.v... สมฺมาปฏิปตฺติยา นยนฏฺเฐน ยถาวุตฺโต ธมฺโม เอว เนตฺติ, ตโต เอว สตฺตสฺส วิย รชฺชุ อสิถิลปวตฺติเหตุตาย ธมฺมรชฺชูติ อตฺโถ วุตฺโต. สุตฺตนฺตปริยาเยน ตาว ทส กุสลกมฺมปถา ธมฺโมติ เอวํ วุตฺตา. สา เอว วา โหตุ ธมฺมเนตฺติ, โย อิธ อิมิสฺสา วณฺณนาย, ‘‘ฉตฺตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา’’ติอาทินา ธมฺเมน จ วินเยน จ วุตฺโต, โส เอว [Pg.246] วา ธมฺมเนตฺติ โหตูติ อาเนตฺวา โยชนา. ตาย ธมฺมเนตฺติยา สเมติ ตาย ยถาวุตฺตาย ธมฺมเนตฺติยา สํสนฺทติ, เอกลกฺขณเมว โหตีติ อตฺโถ. เอวํ วิวาทวตฺถุภูโต ธมฺโม เจ ‘‘ธมฺโม’’ติ, อธมฺโม เจ ‘‘อธมฺโม’’ติ, วินโย เจ ‘‘วินโย’’ติ, อวินโย เจ ‘‘อวินโย’’ติ นิจฺฉินนฺเตน เอกจฺจานํ วิวาทาธิกรณเมว ทสฺสิตํ ตสฺส วูปสมธมฺมานํ อปริโยสาปิตตฺตา. Do có ý nghĩa dẫn dắt bởi sự thực hành đúng đắn, pháp đã được thuyết giảng chính là kim chỉ nam (netti). Do đó, giống như sợi dây đối với chúng sanh, vì là nguyên nhân cho sự tiến hành không lỏng lẻo, nên ý nghĩa được nói là dhammarajju (sợi dây pháp). Trước hết, theo phương pháp Kinh Tạng, mười thiện nghiệp đạo được gọi là pháp. Hoặc chính điều ấy là kim chỉ nam của pháp (dhammanetti), hoặc điều nào ở đây trong bài chú giải này, đã được nói đến bằng pháp và luật bắt đầu bằng “ba mươi sáu pháp trợ Bồ-đề,” chính điều ấy là kim chỉ nam của pháp, nên được dẫn đến và kết nối. “Phù hợp với kim chỉ nam của pháp ấy” có nghĩa là tương ứng với kim chỉ nam của pháp đã được nói đến như vậy, nghĩa là có cùng một đặc tính. Như vậy, đối với người quyết định rằng pháp là căn cứ của tranh tụng là “pháp,” phi pháp là “phi pháp,” luật là “luật,” phi luật là “phi luật,” thì đối với một số người, chỉ có tranh tụng sự (vivādādhikaraṇa) được chỉ ra, vì các pháp dàn xếp tranh tụng ấy chưa được hoàn tất. ๔๘. ตํ ปเนตนฺติ วิวาทาธิกรณํ ปจฺจามสติ. วาเร อตฺถสํวณฺณนาวเสน ปตฺเตปิ. ทฺวีหีติ ยสฺมึ อาวาเส วิวาทาธิกรณํ อุปฺปนฺนํ, ตตฺถ วาสีหิ ทฺวีหิปิ ภิกฺขูหิ อติเรกตรา. 48. “Taṃ panetaṃ” là (vị ấy) xem xét lại tranh tụng sự ấy. “Vāre” là ngay cả khi đã đến lượt giải thích ý nghĩa. “Dvīhi” là nhiều hơn hai vị tỳ khưu, tức là các vị tỳ khưu cư ngụ tại trú xứ nào nơi tranh tụng sự đã phát sinh. ๔๙. ขนฺธสามนฺตนฺติ อาปตฺติกฺขนฺธภาเวน สมีปํ. อาปตฺติสามนฺตํ นาม ปุพฺพภาคา อาปชฺชิตพฺพอาปตฺติ. เมถุนราควเสน กายสํสคฺเค ทุกฺกฏสฺส วตฺถูติ อาห – ‘‘ปฐมปาราชิกสฺส ปุพฺพภาเค ทุกฺกฏ’’นฺติ. เสสานํ ติณฺณํ ปาราชิกานํ ปุพฺพภาเค ถุลฺลจฺจยเมว. 49. “Khandhasāmantaṃ” là gần gũi do thuộc nhóm tội. Tội gần kề (āpattisāmantaṃ) là tên gọi của tội sẽ phạm trong giai đoạn đầu. Do có lòng ham muốn dâm dục, trong việc tiếp xúc thân thể, đó là cơ sở của tội dukkaṭa, nên ngài nói: “Tội dukkaṭa trong giai đoạn đầu của tội pārājika thứ nhất.” Trong giai đoạn đầu của ba tội pārājika còn lại, chỉ có tội thullaccaya. ๕๐. ปริกฺกมิตฺวา อุปกฺกมิตฺวา. อาปตฺตาธิกรณํ ทสฺสิตํ ตตฺเถว วิเสสโต ปฏิญฺญาย กาเรตพฺพตาย อิจฺฉิตพฺพตฺตา. 50. “Parikkamitvā” là đã cố gắng. Tội sự (āpattādhikaraṇa) được chỉ ra, vì chính ở đó, điều được mong muốn là phải được thực hiện một cách đặc biệt bằng sự thừa nhận. ๕๒. กมฺมสฺส วตฺถุ ทสฺสิตํ น สมโถติ อธิปฺปาโย. นนุ จายํ สมถาธิกาโรติ? สจฺจํ, สมถสฺส ปน การเณ ทสฺสิเต สมโถ ทสฺสิโตว โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวรูปสฺส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. 52. Ý muốn nói là cơ sở của hành sự (kamma) được chỉ ra, chứ không phải pháp dàn xếp (samatha). (Hỏi:) Chẳng phải đây là chương về các pháp dàn xếp sao? (Đáp:) Đúng vậy, nhưng để chỉ ra rằng khi nguyên nhân của pháp dàn xếp được trình bày thì pháp dàn xếp cũng được xem như đã được trình bày, nên câu bắt đầu bằng “evarūpassa hi” đã được nói đến. ๕๓. อิทํ กมฺมนฺติ ‘‘อิทํ อมฺหากํ ภณฺฑนชาตาน’’นฺติอาทินา วุตฺตกมฺมํ. ติณวตฺถารกสทิสตฺตาติ ตํสทิสตาย ตพฺโพหาโรติ ทสฺเสติ ยถา – ‘‘เอส พฺรหฺมทตฺโต’’ติ. อาการมตฺตเมว ติณวตฺถารกกมฺมํ นาม, น ปน ตสฺส สพฺพโส กรณวิธานํ. เตนาห ‘‘ขนฺธเก’’ติอาทิ. คิหีนํ หีเนน ขุํสนวมฺภนํ ยถา ‘‘ติลสํคุฬิกา นตฺถี’’ติ. ธมฺมิกปฏิสฺสเวสุ วิสํวาทนวเสน อาปนฺนา อาปตฺติ. อสฺสาติ กิจฺจาธิกรณสฺส. สมฺมุขาวินเยเนว วูปสโม สงฺฆสมฺมุขตาทินาว วูปสมนโต. 53. “Hành sự này” là hành sự được nói đến bắt đầu bằng câu “việc này dành cho chúng ta, những người đã sinh khởi cãi cọ.” “Vì giống như cách lấy cỏ che lấp” là ngài chỉ ra rằng cách gọi đó là do sự tương đồng, giống như câu “đây là Brahmadatta.” Yết-ma lấy cỏ che lấp (tiṇavatthārakakamma) chỉ là về mặt hình thức, chứ không phải là toàn bộ phương thức thực hiện. Do đó, ngài nói “trong các thiên (khandhaka)” v.v... Việc mắng nhiếc, khinh miệt hàng tại gia bằng điều thấp kém, ví như nói “không có bánh mè.” Tội đã phạm do lừa dối trong các việc hứa khả đúng pháp. “Của nó” là của vụ việc cần làm (kiccādhikaraṇa). Sự dàn xếp chỉ bằng Sammukhāvinaya (dàn xếp tại phiên họp), vì được dàn xếp chỉ bằng sự hiện diện của Tăng chúng v.v... ๕๔. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยวจนโต โกสมฺพิยสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๙๒) โสตาปตฺติมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ กถิตา, อิธ ปน ‘‘ทิฏฺฐิสามญฺญคโต วิหรติ’’จฺเจว [Pg.247] วุตฺตตฺตา, ‘‘อิมสฺมึ สุตฺเต โสตาปตฺติผลสมฺมาทิฏฺฐิ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. ปาปกมฺมสฺส อปฺปตา มหนฺตตา สาวชฺชภาวสฺส มุทุติกฺขภาเวน เวทิตพฺพาติ อาห ‘‘อณุนฺติ อปฺปสาวชฺชํ. ถูลนฺติ มหาสาวชฺช’’นฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 54. Do có lời nói về việc chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn, nên trong kinh Kosambiya (Trung Bộ I, 492), chánh kiến của đạo Tu-đà-hoàn đã được thuyết giảng. Nhưng ở đây, vì chỉ nói rằng “vị ấy sống đạt đến sự đồng nhất về tri kiến,” nên được nói rằng: “Trong kinh này, chánh kiến của quả Tu-đà-hoàn được thuyết giảng, cần phải được hiểu như vậy.” Sự nhỏ hay lớn của ác nghiệp cần được biết qua tính chất nhẹ hay nặng của sự có tội, nên ngài nói: “‘Aṇu’ là ít tội lỗi. ‘Thūla’ là nhiều tội lỗi.” Phần còn lại thì dễ hiểu. สามคามสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Sāmagāma đã hoàn tất. ๕. สุนกฺขตฺตสุตฺตวณฺณนา 5. Chú giải kinh Sunakkhatta ๕๕. เหฏฺฐิมมคฺเคหิ ญาตมริยาทาย ปชานนโต อญฺญา, มคฺคปญฺญา. ตสฺส ผลภาวโต อคฺคผลปญฺญา, ตํสหคตา สมฺมาสงฺกปฺปาทโย จ ‘‘อญฺญา’’ติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อญฺญาติ อรหตฺต’’นฺติ. จตูหิ ปเทหิ กถิตา, ‘‘ปริจิณฺณา เม ภควา’’ติอาทีสุ วิย น เอกปเทเนว. ‘‘โลกุตฺตโร ธมฺโม อธิคโต มยา’’ติ มญฺญนามตฺตํ อธิมาโนติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อปฺปตฺเต ปตฺตสญฺญิโน’’ติอาทิมาห. 55. Do biết rõ giới hạn đã được biết bởi các đạo thấp hơn, nên gọi là “chánh trí” (aññā), tức là tuệ của đạo. Vì là quả của đạo ấy, nên là tuệ của quả cao nhất, và chánh tư duy v.v... tương ưng với nó cũng được gọi là “chánh trí,” do đó ngài nói: “‘Aññā’ là A-la-hán quả.” Được nói bằng bốn पद (cụm từ), không phải chỉ bằng một पद như trong các câu “Thế Tôn đã được con hầu hạ” v.v... Để chỉ ra rằng tăng thượng mạn (adhimāna) chỉ là sự tưởng rằng “pháp siêu thế đã được ta chứng đắc,” ngài nói: “Tưởng đã chứng đắc trong khi chưa chứng đắc” v.v... ๕๖. อิทํ ฐานนฺติ อิทํ โอภาสาทิสมฺมุติเหตุภูตํ อุฬารตรํ อุทยพฺพยญาณํ. อุฬารตรภาเวน หิ ตํ มคฺคผลปญฺญาย ปจฺจโย หุตฺวา ยาถาวโต ทุพฺพิญฺเญยฺยตาย วิปสฺสกํ วิสํวาเทติ. เตนาห ‘‘อวิภูตํ อนฺธการ’’นฺติ. อิมํ ปญฺหนฺติ อิมํ สุตฺตํ คมฺภีรํ โลกุตฺตรปฏิสํยุตฺตํ อตฺตนา ญาตุํ อิจฺฉิตํ อตฺถํ. อุคฺคเหตฺวาติ เกวลํ ปิฏกสมฺปาทนวเสเนว อุคฺคณฺหิตฺวา. เตนาห ‘‘อชานิตฺวา’’ติ. วิเสวมานาติ กิเลสวิเส อวมาเนนฺตา, สาสนสฺส วา อนุปการวิรูปปจฺจเย เสวมานา. เอวมสฺสาติ เอวํ วุตฺตนเยน เตสํ กรณเหตุ อสฺส จิตฺตสฺส ธมฺมเทสนาวเสน ปวตฺตสฺส. อญฺญถาภาโว อเทเสตุกามตา โหติ. ตนฺติ ยถาวุตฺตมตฺถํ สนฺธาย. เอตนฺติ ‘‘ตสฺสปิ โหติ อญฺญถตฺต’’นฺติ เอวํ วุตฺตํ. 56. “Trường hợp này” là trí tuệ sanh diệt (udayabbayañāṇa) cao thượng hơn này, là nguyên nhân cho sự quy ước về hào quang v.v... Vì do tính chất cao thượng hơn, nó trở thành duyên cho tuệ của đạo và quả, và do khó nhận biết đúng như thật, nó đánh lừa hành giả tu thiền minh sát. Do đó, ngài nói: “Bóng tối không hiện rõ.” “Câu hỏi này” là ý nghĩa của kinh này, thâm sâu, liên quan đến siêu thế, mà vị ấy muốn tự mình biết. “Uggahetvā” là đã học thuộc chỉ bằng cách thông thạo Tam Tạng. Do đó, ngài nói: “Không biết.” “Visevamānā” là những người coi thường nọc độc phiền não, hoặc những người phục vụ các duyên không lợi ích, không thích hợp cho giáo pháp. “Evamassa” là theo cách đã nói như vậy, nguyên nhân của việc họ làm như thế là đối với tâm của vị ấy, vốn vận hành theo cách thuyết pháp. “Sự khác đi” là sự không muốn thuyết giảng. “Taṃ” là nhắm đến ý nghĩa đã được nói như trên. “Etaṃ” là câu đã được nói như vầy: “Đối với vị ấy cũng có sự khác đi.” ๕๘. กิเลเสหิ อามสียตีติ อามิสํ, โลเกปริยาปนฺนํ อามิสนฺติ อิธ ปญฺจ กามคุณา อธิปฺเปตาติ เตสุ วฏฺฏามิสภาเวปิ ลภิเต กามามิสภาโว สิทฺโธติ อาห – ‘‘วฏฺฏามิสกามามิสโลกามิสภูเตสู’’ติ. กามคุณา หิ วฏฺฏสฺส วฑฺฒนโต วฏฺฏามิสํ, กาเมตพฺพโต กามตณฺหาย อามสิตพฺพโต กามามิสํ, เยภูยฺยโต สตฺตโลกสฺส อามิสภาวโต [Pg.248] โลกามิสํ. กามคุณสภาคาติ กามคุณานุโลมา กามคุณปฏิสํยุตฺตา. อาเนญฺชสมาปตฺติปฏิสํยุตฺตายาติ กิเลสิญฺชนรหิตตาย อิธ อาเนญฺชาติ อธิปฺเปตาหิ เหฏฺฐิมาหิ อรูปสมาปตฺตีหิ ปฏิสํยุตฺตาย. เอวรูโปติ โลกามิสภูเตสุ ปจฺจเยสุ อธิมุตฺโต ตนฺนินฺโน ตคฺครุโก ตปฺปพฺภาโร. เอตฺตาวตาติ เอวํ สทฺธานํ มนุสฺสานํ ทสฺสเนน เตสํ ปวตฺติตาสเยน จ. สีสํ นิกฺขนฺตํ โหตีติ ลาภาสาย สีสํ พหิ นิกฺขนฺตํ วิย โหติ. อุทรํ ผลิตนฺติ อติพหุภณฺฑํ ปกฺขิปิยมานํ ปสิพฺพกํ วิย ลทฺธพฺพสฺส อติปหูตภาเวน อุทรํ ผีตํ โหติ. 58. Bị các phiền não chạm đến nên gọi là vật thực; vật thực thuộc về thế gian, ở đây được hiểu là năm dục trưởng dưỡng. Do đó, dầu cho trong các pháp ấy có được trạng thái là vật thực của luân hồi, trạng thái vật thực của dục cũng được thành tựu, nên ngài đã nói: ‘trong các pháp đã trở thành vật thực của luân hồi, vật thực của dục, vật thực của thế gian.’ Thật vậy, các dục trưởng dưỡng là vật thực của luân hồi vì làm tăng trưởng luân hồi; là vật thực của dục vì đáng được ham muốn, vì đáng được dục ái chạm đến; là vật thực của thế gian vì phần nhiều là vật thực của thế giới chúng sanh. ‘Tương tự với các dục trưởng dưỡng’ có nghĩa là thuận theo các dục trưởng dưỡng, tương ưng với các dục trưởng dưỡng. ‘Tương ưng với sự chứng đắc bất động’ có nghĩa là tương ưng với các thiền chứng vô sắc thấp hơn, ở đây được hiểu là ‘bất động’ vì không có sự dao động của phiền não. ‘Người như vậy’ là người hướng đến, xuôi về, nghiêng về, thiên về các duyên đã trở thành vật thực của thế gian. ‘Đến mức độ ấy’ có nghĩa là do thấy những người có đức tin như vậy và do ý hướng đã được biểu lộ của họ. ‘Đầu ló ra’ có nghĩa là đầu giống như đưa ra bên ngoài vì mong muốn lợi lộc. ‘Bụng vỡ ra’ có nghĩa là giống như cái túi được nhét quá nhiều đồ vật, bụng trở nên phình to do sự quá dồi dào của những thứ sẽ nhận được. ๕๙. ยถา ปุริมา ทฺเว อรูปสมาปตฺติโย อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลเสหิ อนิญฺชนโต ‘‘อนิญฺชา’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวํ อิตราปิ. ตํ ปวุตฺตนฺติ โลกามิสสํโยชนํ วิคตํ. 59. Giống như hai thiền chứng vô sắc đầu tiên được gọi là ‘bất động’ vì không bị dao động bởi các phiền não đối nghịch của chúng, các thiền chứng còn lại cũng vậy. ‘Điều ấy được nói đến’ có nghĩa là kiết sử vật thực của thế gian đã được đoạn trừ. ๖๐. นิฆํสนฺติ ‘‘เอตฺตโก อย’’นฺติ ปริจฺเฉทนฺติ อตฺโถ. สิเลเสนาติ จมฺมการสิเลสาทิสิเลเสน, วชิรเลปสิเลเส วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตํ ภินฺนนฺติ อาเนญฺชสํโยชนํ ภินฺนํ วิธมิตํ สมติกฺกนฺตํ ตาสุ สมาปตฺตีสุ อเปกฺขาภาวโต. อชฺฌาสเยน อสมฺพทฺธตฺตา วุตฺตํ – ‘‘ทฺเวธาภินฺนา เสลา วิย โหตี’’ติ. เตนาห – ‘‘ตํ สมาปชฺชิสฺสามีติ จิตฺตํ น อุปฺปชฺชตี’’ติ. 60. ‘Họ chà xát’ có nghĩa là họ giới hạn rằng: ‘Chỉ có chừng ấy thôi.’ ‘Bằng keo’ có nghĩa là bằng các loại keo như keo của thợ da, v.v...; không cần phải nói đến keo hồ kim cương. ‘Điều ấy bị phá vỡ’ có nghĩa là kiết sử bất động đã bị phá vỡ, bị tiêu diệt, bị vượt qua, do không còn mong mỏi đối với các thiền chứng ấy. Do không còn liên hệ về mặt ý hướng, nên được nói rằng: ‘giống như tảng đá bị vỡ làm hai.’ Do đó, ngài nói: ‘tâm niệm rằng: “Ta sẽ nhập vào thiền chứng ấy” không khởi lên.’ ๖๑. วนฺตนฺติ ฉฑฺฑิตํ, วิสฺสฏฺฐนฺติ อตฺโถ. 61. ‘Đã nôn ra’ có nghĩa là đã vứt bỏ, đã từ bỏ. ๖๒. อุปริสมาปตฺติลาภิโนติ เอตฺถ อุปริสมาปตฺตีติ อรหตฺตผลสมาปตฺติ อธิปฺเปตา, อรหโต จ มคฺคาธิคเมเนว อนาคามิผลสมาปตฺติ, เสกฺขานํ วิสยา เหฏฺฐิมา ผลสมาปตฺติโย ปฏิปฺปสฺสทฺธา. โลกิยา ปน นิกนฺติปฺปหาเนน ปฏินิสฺสฏฺฐาติ อาห – ‘‘เหฏฺฐา…เป… น อุปฺปชฺชตี’’ติ. 62. Trong câu ‘người đã chứng đắc thiền chứng cao hơn,’ ở đây ‘thiền chứng cao hơn’ được hiểu là sự chứng đắc A-la-hán quả. Và đối với vị A-la-hán, ngay khi chứng đắc đạo quả, sự chứng đắc Bất Lai quả và các quả vị thấp hơn vốn là cảnh giới của các bậc hữu học, đều được lắng dịu. Còn các thiền chứng thế gian thì đã được từ bỏ do sự đoạn trừ ái luyến, nên ngài nói: ‘các pháp thấp hơn… cho đến… không khởi lên.’ ๖๓. ‘‘ปญฺจ โข อิเม, สุนกฺขตฺต, กามคุณา’’ติอาทินา อารทฺธเทสนา, ‘‘สมฺมา นิพฺพานาธิมุตฺโต ปุริสปุคฺคโล’’ติ อรหตฺตกิตฺตเนน นิฏฺฐาปิตาติ ตโต ปรํ, ‘‘ฐานํ โข ปนา’’ติอาทิกา เทสนา, ‘‘ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธี’’ติ [Pg.249] วุตฺตา. เตนาห ‘‘เหฏฺฐา หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ยถา ขีณาสวสฺส สมาปตฺติลาภิโนติ โยชนา, เอวํ วา ขีณาสวสฺส สุกฺขวิปสฺสกสฺสาติ โยเชตพฺพา. ปฏิกฺขิตฺตํ อฏฺฐกถายํ. ตสฺส ปฏิกฺเขปสฺส การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมาปตฺติลาภิโน หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยถา สุกฺขวิปสฺสโก อธิมานิโก สมาปตฺติลาภิโน สมานโยคกฺขโม อปฺปตฺเต ปตฺตสญฺญิตาย เภทาภาวโต, เอวํ สุกฺขวิปสฺสโก ขีณาสโว สมานโยคกฺขโม ขีณาสวภาเวน วิเสสาภาวโต, ตสฺมา ‘‘สมาปตฺติลาภิมฺหิ กถิเต อิตโรปิ กถิโตว โหตี’’ติ วุตฺตํ. ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนนฺติ สมาปตฺติลาภิโน อธิมานิกสฺส ขีณาสวสฺส จ. เตเนวาห ‘‘ปุถุชฺชนสฺส ตาวา’’ติอาทิ. 63. Bài pháp được bắt đầu bằng câu: ‘Này Sunakkhatta, có năm dục trưởng dưỡng này…’ và được kết thúc bằng việc tuyên thuyết quả A-la-hán với câu: ‘bậc trượng phu được giải thoát đúng đắn vào Niết-bàn.’ Sau đó, bài pháp bắt đầu bằng câu: ‘Tuy nhiên, có trường hợp này…’ được gọi là ‘một sự liên kết riêng biệt.’ Do đó, ngài nói: ‘Bởi vì ở tầng thấp hơn…’ v.v... Ở đó, sự liên kết là ‘giống như đối với vị lậu tận đã chứng đắc thiền chứng,’ hoặc nên được liên kết là ‘đối với vị lậu tận thuần quán.’ Điều này đã bị bác bỏ trong Chú giải. Để chỉ ra lý do cho sự bác bỏ ấy, ngài đã nói: ‘Bởi vì đối với người đã chứng đắc thiền chứng…’ v.v... Giống như vị thuần quán tăng thượng mạn có sự thực hành và an ổn tương đương với người chứng đắc thiền chứng, vì không có sự khác biệt trong tưởng rằng đã chứng đắc điều chưa chứng đắc; cũng vậy, vị lậu tận thuần quán có sự thực hành và an ổn tương đương (với vị lậu tận chứng đắc thiền chứng), vì không có sự khác biệt về trạng thái lậu tận. Do đó, được nói rằng: ‘khi người chứng đắc thiền chứng được đề cập, người kia cũng đã được đề cập.’ ‘Của hai vị tỳ-khưu’ có nghĩa là của người chứng đắc thiền chứng tăng thượng mạn và của vị lậu tận. Chính vì thế, ngài nói: ‘Trước hết, đối với phàm nhân…’ v.v... ยทคฺเคนาติ เยน ภาเคน. ยทิปิ ขีณาสวสฺส อสปฺปายารมฺมณํ กิเลสานํ อุปฺปตฺติยา ปจฺจโย น โหติ เตสํ สพฺพโส สมุจฺฉินฺนตฺตา. สนฺตวิหารปริปนฺโถ ปน สิยา วิสภาคโตติ วุตฺตํ – ‘‘ขีณาสวสฺสปิ อสปฺปายเมวา’’ติ. เตนาห – ‘‘วิสํ นาม…เป… วิสเมวา’’ติ. เอเตน ‘‘ยถา วิสชานนํ อปฺปมาณํ, วิการุปฺปาทนโต ปน ตํ ปริหริตพฺพํ, เอวํ ปริญฺญาตมฺปิ วตฺตุ อตฺถวิเสสาภาเวน เอกรูปเมวาติ ตํ ปริหริตพฺพเมวา’’ติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. น หิ อสํวุเตน ภวิตพฺพํ อสารุปฺปภาวโต. ยุตฺตปยุตฺเตเนวาติ สภาคารมฺมณสฺส อาโลกนาทีสุ ยุตฺเตเนว ภวิตุํ วฏฺฏติ. ‘Với phần nào’ có nghĩa là với bộ phận nào. Mặc dù đối với vị lậu tận, đối tượng không thích hợp không phải là duyên cho sự khởi lên của các phiền não, vì chúng đã được đoạn trừ hoàn toàn. Nhưng nó có thể là chướng ngại cho sự an trú trong tịch tịnh do tính chất không tương đồng, nên được nói rằng: ‘đối với vị lậu tận cũng là không thích hợp.’ Do đó, ngài nói: ‘chất độc tên là… cho đến… vẫn là chất độc.’ Qua đó, ngài chỉ ra rằng: ‘Giống như việc biết về chất độc thì không có giá trị gì, nhưng nó cần phải được tránh xa vì tạo ra tác hại; cũng vậy, dầu cho luân hồi đã được liễu tri, nhưng vì không có lợi ích đặc biệt nào, nó chỉ có một bản chất duy nhất (là khổ) nên cần phải được tránh xa.’ Do đó, ngài nói: ‘Bởi vì không nên…’ v.v... Bởi vì không nên không phòng hộ, do đó là điều không thích đáng. ‘Nên chuyên tâm và nỗ lực’ có nghĩa là nên chuyên tâm vào việc nhìn ngắm, v.v... đối với đối tượng tương hợp. ๖๔. ยตฺถ สยํ นิปตติ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส สนฺตานสฺส วิปฺปสนฺนวเสน รุปฺปนโต, วิสสงฺขาตสฺส ทุกฺขสฺส มูลภาวโต จ ‘‘อวิชฺชาสงฺขาโต วิสโทโส’’ติ วุตฺตํ. รุปฺปตีติ กตฺตพฺพาทิมุจฺฉาปาทเนน วิการํ อุปฺปาเทติ. อนุทฺธํเสยฺยาติ วิพาเธยฺย. ราโค หิ อุปฺปชฺชมาโนว กุสลจิตฺตปฺปวตฺติยา โอกาสํ อเทนฺโต ตํ วิพาธติ; ตถาภูโต สทฺธาสิเนหสฺส สมถวิปสฺสนาภิวุฑฺฒิยา วมเนน จ ตํ วิโสเสติ มิลาเปติ. เตนาห ‘‘โสเสยฺย มิลาเปยฺยา’’ติ. สคหณเสสนฺติ คเหตพฺพวิสํ สาวเสสํ กตฺวาติ อตฺโถ. น อลํ น สมตฺถนฺติ อนลํ. สูกปริยาโย ปาฬิยํ วุตฺโต สุก-สทฺโทติ อาห – ‘‘วีหิสุกาทิ จ สูก’’นฺติ. 64. Bởi vì nó làm tổn hại đến dòng tương tục của người mà nơi đó nó tự khởi lên, bằng cách làm cho ô nhiễm; và vì nó là cội rễ của khổ được gọi là chất độc, nên được nói là ‘chất độc tai hại được gọi là vô minh.’ ‘Làm tổn hại’ có nghĩa là tạo ra sự biến đổi sai lạc bằng cách gây ra sự mê mờ về những gì nên làm, v.v... ‘Có thể hủy hoại’ có nghĩa là có thể làm tổn hại. Thật vậy, tham ái, ngay khi khởi lên, không cho cơ hội cho tiến trình của tâm thiện vận hành, nên nó làm tổn hại tâm ấy; khi đã như vậy, bằng cách nôn ra lòng mến mộ của đức tin và sự phát triển của thiền chỉ và thiền quán, nó làm cho khô héo, làm cho tàn lụi. Do đó, ngài nói: ‘sẽ làm khô héo, sẽ làm tàn lụi.’ ‘Còn sót lại phần phải nhận’ có nghĩa là làm cho chất độc phải nhận vẫn còn sót lại. ‘Không đủ’ có nghĩa là không có khả năng. Từ ‘suka’ được nói trong Pāli là một từ đồng nghĩa với sūka, nên ngài nói: ‘và sūka là râu lúa, v.v...’ สอุปาทานสลฺลุทฺธาโร [Pg.250] วิย อปฺปหีโน อวิชฺชาวิสโทโส ทฏฺฐพฺโพ มหานตฺถุปฺปาทนโต. อสปฺปาย…เป… อสํวุตกาโล ทฏฺฐพฺโพ อตฺตภาวสฺส อปริหรณภาวโต. มรณํ วิย สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตนํ อธิสีลสงฺขาตสฺส อายุโน อเปตตฺตา. มรณมตฺตํ ทุกฺขํ วิย อาปตฺติยา อาปชฺชนํ ยถาวุตฺตสฺส อายุโน อุปปีฬนกภาวโต. อิมินาว นเยน โอปมฺมสํสนฺทนนฺติ เอตฺถ อนุปาทิเสสสลฺลุทฺธาโร วิย ปหีโน อวิชฺชาวิสโทโส; สปฺปาย…เป… สุสํวุตกาโล, ตทุภเยน วเณ ปุถุตฺตํ น คเต มรณาภาโว วิย สิกฺขาย อปจฺจกฺขานํ, มรณมตฺตทุกฺขาภาโว วิย อญฺญตราย สํกิลิฏฺฐาย อาปตฺติยา อนาปชฺชนนฺติ โยชนา เวทิตพฺพา. Nọc độc vô minh chưa được đoạn trừ nên được xem như là việc nhổ mũi tên còn dính lại phần thân, vì nó tạo ra sự tai hại lớn lao. ... Thời điểm không thích hợp... không được thu thúc nên được xem là do không có sự bảo hộ cho tự thân. Việc từ bỏ học giới rồi quay về đời sống thấp kém giống như cái chết, vì đã rời khỏi tuổi thọ được gọi là tăng thượng giới. Việc phạm vào tội giống như sự đau khổ của cái chết đơn thuần, vì nó bức bách tuổi thọ đã được nói đến. Theo phương pháp này, trong việc kết nối các ví dụ, nọc độc vô minh đã được đoạn trừ giống như việc nhổ mũi tên không còn dính lại phần thân; ... thời điểm thích hợp... được thu thúc tốt đẹp, do cả hai điều ấy, việc không từ bỏ học giới giống như không có cái chết khi vết thương chưa bị mưng mủ, việc không phạm vào bất cứ tội ô nhiễm nào giống như không có sự đau khổ của cái chết đơn thuần. Cách giải thích nên được hiểu như vậy. ๖๕. สติยาติ เอตฺถ ยสฺมา ‘‘อริยายา’’ติ น วิเสสิตนฺติ อาห – ‘‘สติ ปญฺญาคติกา’’ติอาทิ. ปญฺญา เจตฺถ โลกิยา อธิปฺเปตา, น โลกุตฺตราติ อาห – ‘‘ปริสุทฺธาย วิปสฺสนาปญฺญายา’’ติ. 65. Ở đây, về câu ‘satiyā’ (bởi niệm), vì không được chỉ rõ là ‘ariyāyā’ (thuộc bậc Thánh) nên đã nói rằng – ‘niệm là phạm vi của tuệ’ v.v... Ở đây, tuệ được ám chỉ là tuệ thế gian, không phải siêu thế, nên đã nói rằng – ‘bởi tuệ quán thanh tịnh’. ขีณาสวสฺส พลนฺติ อุฬารตเมสุ ทิพฺพสทิเสสุปิ อารมฺมเณสุ มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ อนุปนมนเหตุภูตํ สุสํวุตการิสงฺขาตํ ขีณาสวพลํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สํวุตการี’’ติ วุตฺตํ, อุกฺกํสคตสติเวปุลฺลตฺตา ยถา อสํวรสฺส อสํวโร โหติ, เอวํ สติสมฺปชญฺญพเลน จกฺขาทิทฺวารานิ สํวริตฺวา ทสฺสนาทิกิจฺจการี. เอวํ ชานิตฺวาติ ‘‘อุปธิ ทุกฺขสฺส มูล’’นฺติ เอวํ วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย ชานิตฺวา. อุปธียติ ทุกฺขํ เอเตหีติ อุปธี, กิเลสาติ อาห – ‘‘กิเลสุปธิปหานา นิรุปธี’’ติ. ตโต เอว อุปาทียติ ทุกฺขํ เอเตหีติ กิเลสา ‘‘อุปาทานา’’ติปิ วุจฺจนฺตีติ อาห – ‘‘นิรุปาทาโนติ อตฺโถ’’ติ. อุปธี สมฺมเทว ขียนฺติ เอตฺตาติ อุปธิสงฺขโย, นิพฺพานนฺติ อาห – ‘‘อุปธีนํ สงฺขยภูเต นิพฺพาเน’’ติ. อารมฺมณโตติ อารมฺมณํ กตฺวา ตทารมฺมณาย ผลวิมุตฺติยา วิมุตฺโต. กามุปธิสฺมึ กายํ อุปสํหริสฺสตีติ ‘‘กาเมเสวิสฺสามี’’ติ ตตฺถ กายํ อุปนาเมสฺสติ; กายูปสํหาโร ตาว ติฏฺฐตุ, ตถา จิตฺตํ วา อุปฺปาเทสฺสตีติ เอตํ การณํ นตฺถีติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Câu ‘sức mạnh của bậc lậu tận’ (khīṇāsavassa balaṃ) là để chỉ sức mạnh của bậc lậu tận, được gọi là hành động thu thúc tốt đẹp, là nguyên nhân khiến cho sáu căn với ý là thứ sáu không hướng đến các đối tượng, ngay cả những đối tượng cao quý nhất, tương tự như cõi trời. Đã nói là ‘người hành động có thu thúc’ (saṃvutakārī), vì niệm đã đạt đến sự viên mãn tột bậc, giống như sự không chế ngự là không chế ngự, cũng vậy, vị ấy nhờ sức mạnh của niệm và tỉnh giác mà chế ngự các căn môn như mắt v.v... rồi thực hiện các phận sự như thấy v.v... Câu ‘sau khi biết như vậy’ (evaṃ jānitvā) là sau khi biết bằng đạo tuệ cùng với tuệ quán rằng ‘sanh y là gốc rễ của khổ đau’. ‘Sanh y’ (upadhi) là cái mà khổ đau nương vào, tức là phiền não, nên đã nói – ‘vô sanh y (nirupadhī) do đoạn trừ sanh y phiền não’. Chính vì khổ đau được chấp thủ bởi chúng, nên phiền não cũng được gọi là ‘thủ’ (upādāna), do đó đã nói – ‘nghĩa là vô thủ (nirupādāno)’. ‘Sự đoạn tận sanh y’ (upadhisaṅkhayo) là nơi các sanh y được đoạn tận hoàn toàn, tức là Niết Bàn, nên đã nói – ‘trong Niết Bàn là nơi đoạn tận các sanh y’. ‘Lấy làm đối tượng’ (ārammaṇato) là lấy (Niết Bàn) làm đối tượng, vị ấy được giải thoát bằng quả giải thoát có đối tượng ấy. ‘Vị ấy sẽ đem thân đến sanh y dục’ có nghĩa là ‘tôi sẽ hưởng thụ các dục,’ vị ấy sẽ đem thân đến đó; việc đem thân đến hãy khoan nói, ngay cả việc khởi lên tâm như vậy cũng không có lý do. Phần còn lại thì dễ hiểu. สุนกฺขตฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong bài sớ giải kinh Sunakkhatta đã hoàn tất. ๖. อาเนญฺชสปฺปายสุตฺตวณฺณนา 6. Sớ giải kinh Āneñjasappāya ๖๖. ขณปภงฺคุตาย [Pg.251] น นิจฺจา น ธุวาติ อนิจฺจา. ตโต เอว ปณฺฑิเตหิ น อิจฺจา น อุปคนฺตพฺพาติปิ อนิจฺจา. โส จายํ อนิจฺจตฺโถ อุทยวยปริจฺฉินฺนตาย เวทิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจา’’ติ อาห; อุปฺปชฺชิตฺวา วินสฺสนโตติ อตฺโถ. อยญฺจ อนิจฺจตา วกฺขมานา จ ตุจฺฉาทิตา ทฺวินฺนมฺปิ กามานํ สาธารโณติ อาห – ‘‘วตฺถุกามาปิ กิเลสกามาปี’’ติ. ริตฺตา วิวิตฺตา, เตสํ นิจฺจสาราทีนํ อตฺตนิ อภาวโต เตหิ วิสุํภูตา. ยถา ปน สพฺพโส สภาวรหิตมากาสํ ‘‘ตุจฺฉํ ริตฺต’’นฺติ วุจฺจติ, น เอวเมเต. เอเต ปน เกวลํ นิจฺจสาราทิวิรหโต เอว ตุจฺฉา ริตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘น หิ ตุจฺฉมุฏฺฐิ นาม นตฺถี’’ติ อิทํ โลกสมญฺญาวเสน วุตฺตํ, โลกสมญฺญา โลกิยกถา น ลงฺฆิตพฺพา. 66. Do tính chất tan hoại trong khoảnh khắc nên không thường còn, không bền vững, ấy là ‘vô thường’ (aniccā). Chính vì thế, chúng không đáng mong muốn, không nên được bậc trí tiếp cận, cũng là ‘vô thường’ (aniccā). Để chỉ ra rằng ý nghĩa vô thường này cần được hiểu qua sự xác định bởi sanh và diệt, ngài đã nói: ‘vô thường theo nghĩa là có rồi không có;’ nghĩa là, sau khi sanh lên rồi bị hủy diệt. Tính vô thường này và tính trống rỗng v.v... sẽ được nói đến sau, là chung cho cả hai loại dục, nên ngài đã nói: ‘cả dục đối tượng và dục phiền não’. ‘Trống rỗng’ (rittā), ‘không không’ (vivittā), vì trong chúng không có sự thường còn, cốt lõi v.v..., chúng tách biệt khỏi những thứ ấy. Tuy nhiên, chúng không giống như hư không, vốn hoàn toàn không có tự tánh, được gọi là ‘trống rỗng, không không’. Để chỉ ra rằng những thứ này trống rỗng, không không chỉ đơn thuần do không có sự thường còn, cốt lõi v.v..., ngài đã nói ‘nhưng không phải...’ v.v... Câu ‘quả thật không có cái gọi là nắm tay rỗng’ được nói theo quy ước thế gian; quy ước thế gian, lời nói thế gian không nên vượt qua. มุสาติ อิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานตาย น ทิสฺสตีติ อาห ‘‘มุสาติ นาสนกา’’ติ. วิสํวาทนฏฺเฐน วา มุสา. เอเต หิ อสุภาทิสภาวาปิ พาลานํ สุภาทิภาเวน อุปฏฺฐหนฺตา สุภาทิคฺคหณสฺส ปจฺจกฺขภาเวน สตฺเต วิสํวาเทนฺติ. นสฺสนสภาวาติ ขณภงฺคตฺตา อิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานตาย ทิสฺสมานา วิยปิ หุตฺวา อปญฺญายนกปกติกา. เตนาห ‘‘เขตฺตํ วิยา’’ติอาทิ. ธมฺมสทฺโท เจตฺถ ‘‘ชาติธมฺมาน’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๙๘) วิย ปกติปริยาโย, ตถา สภาวสทฺโท จาติ ทฏฺฐพฺพํ. โมสธมฺมาติ โมสนปกติกา, กุสลภณฺฑหรณสภาวาติ อตฺโถ. มายากตนฺติ มายาย กตํ อุทกาทิมณิอาทิอากาเรน มายาทินา อุปฏฺฐาปิตํ; มายากตํ วิย มายากตํ อญฺญสภาวา หุตฺวา อตถา อุปฏฺฐหนโต. เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. จกฺขุปเถ เอว กตวิชฺชาย, น ตโต ปรนฺติ วุตฺตํ – ‘‘ทสฺสนูปจาเร ฐิตสฺเสว ตถา ปญฺญายตี’’ติ. ตยิทํ สมฺพรวิชฺชาวเสน วุตฺตํ. Về từ ‘giả dối’ (musā), vì nó hiện khởi trong chốc lát rồi không được thấy nữa, nên đã nói ‘‘giả dối’ (musā) có nghĩa là hủy hoại’. Hoặc ‘giả dối’ theo nghĩa là lừa gạt. Vì những pháp này, dù có tự tánh là bất tịnh v.v..., nhưng lại hiện khởi đến kẻ phàm phu với vẻ là thanh tịnh v.v..., và do sự nhận thức trực tiếp về cái thanh tịnh v.v... ấy mà chúng lừa gạt các chúng sanh. ‘Có bản chất hủy hoại’ là do tính chất tan hoại trong khoảnh khắc, chúng hiện khởi trong chốc lát, và sau khi tồn tại, chúng có bản chất là không thể nhận biết được. Do đó, ngài đã nói ‘giống như thửa ruộng’ v.v... Ở đây, từ ‘pháp’ (dhamma), giống như trong câu ‘có sanh là pháp’ (jātidhammānaṃ), là từ đồng nghĩa với ‘bản chất’ (pakati), và từ ‘tự tánh’ (sabhāva) cũng cần được hiểu như vậy. ‘Pháp lừa dối’ (mosadhamma) là có bản chất lừa dối, nghĩa là có bản chất đánh cắp tài sản thiện lành. ‘Do ảo thuật tạo ra’ (māyākataṃ) là do ảo thuật tạo ra, được ảo thuật v.v... trình hiện dưới hình thức nước, ngọc báu v.v...; giống như vật do ảo thuật tạo ra, vì có tự tánh khác mà lại hiện khởi không như thật. Do đó, ngài đã nói ‘giống như’ v.v... Ảo thuật chỉ được thực hiện trong tầm nhìn của mắt, không vượt ra ngoài, nên đã nói – ‘chỉ hiện ra như vậy đối với người đứng trong phạm vi có thể thấy’. Điều này được nói liên quan đến ảo thuật của Sambara. เอวํ ตาวกาลิกภาเวน กามานํ มายากตภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตโต อญฺเญนปิ ปกาเรน ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนิจฺจาทิสภาวานํ กามานํ นิจฺจาทิสภาวทสฺสนํ วิปลฺลาสสหคตตาย เวทิตพฺพํ. พาลานํ ลาปนโตติ อปริญฺญาตวตฺถุกานํ อนฺธพาลานํ ปุคฺคลานํ วิปลฺลาสเหตุโต. มนุสฺสโลเก ฐตฺวา [Pg.252] มนุสฺสานํ วา วเสน ภควตา ภาสิตตฺตา วุตฺตํ – ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกา กามาติ มานุสกา ปญฺจ กามคุณา’’ติ. ตโต เอว จ ‘‘สมฺปรายิกาติ เต ฐเปตฺวา อวเสสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมา ปจฺจกฺขสภาวา อารมฺมณภูตา เอตาสํ อตฺถีติ ทิฏฺฐธมฺมิกา. สมฺปรายิเก กาเม อารพฺภ อุปฺปนฺนสญฺญา สมฺปรายิกา. เต สเมจฺจ ธียติ เอตฺถ อาณาติ เธยฺยํ, อาณาปวตฺติฏฺฐานํ. มารสฺส เธยฺยนฺติ มารเธยฺยํ ตสฺส อิสฺสริยปวตฺตนตฺตา. เตนาห ‘‘เยหี’’ติอาทิ. คหิตนฺติ วิสยวิสยีภาเวน คหิตํ, อารมฺมณวเสน อารมฺมณกรณวเสน จ คหิตนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ อารมฺมณกรณวเสน คหณํ นาม ‘‘อิทํ มยฺห’’นฺติ อวิภาเคน ปริคฺคหกรณํ; อารมฺมณวเสน ปน คหณํ ภาคโส อารมฺมณานุภวนนฺติ วทนฺติ. อุภยสฺสปิ ปน ตณฺหาราควเสน คหณํ สนฺธาย, ‘‘อุภยเมตํ คหิต’’นฺติ วุตฺตํ. มาโรติ กิเลสมาโร. ยทคฺเคน กิเลสมาโร, ตทคฺเคน เทวปุตฺตมาโรปิ เต อตฺตโน วสํ วตฺเตติ. ตํ สนฺธายาติ ธมฺมมุเขน ปุคฺคลคฺคหณํ สนฺธาย. Sau khi đã trình bày tính chất huyễn ảo của các dục theo phương diện là nhất thời như vậy, bây giờ để trình bày theo một phương cách khác nữa, câu bắt đầu bằng ‘yathā cā’ đã được nói đến. Việc thấy bản chất thường hằng v.v… trong các dục vốn có bản chất vô thường v.v… cần được hiểu là đi cùng với sự điên đảo. Do sự lảm nhảm của kẻ phàm phu, nghĩa là do nguyên nhân điên đảo của những hạng người ngu si mù quáng, những người chưa liễu tri đối tượng. Do được đức Thế Tôn thuyết giảng khi đang ở trong cõi người hoặc liên quan đến loài người, nên được nói rằng: ‘Các dục trong hiện tại là năm dục trưởng dưỡng của loài người.’ Và chính vì thế, câu bắt đầu bằng ‘(các dục) trong tương lai là những thứ còn lại sau khi đã loại trừ các dục ấy’ đã được nói đến. Ở đây, ‘diṭṭhadhammikā’ (thuộc hiện tại) là vì chúng có các đối tượng với bản chất có thể trực nhận. ‘Samparāyikā’ (thuộc tương lai) là các tưởng sanh khởi liên quan đến các dục trong tương lai. ‘Dheyyaṃ’ (lãnh vực) là nơi mà quyền lực (āṇā) được thiết lập (dhīyati) sau khi đã tiếp cận chúng (te samecca); đó là nơi quyền lực vận hành. ‘Māradheyyaṃ’ (lãnh vực của Māra) là lãnh vực của Māra, vì sự thống trị của nó diễn ra ở đó. Do đó, Ngài nói câu bắt đầu bằng ‘yehī’ (bởi những cái ấy). ‘Bị nắm giữ’ có nghĩa là bị nắm giữ theo mối quan hệ chủ thể và đối tượng, và theo phương diện đối tượng và phương diện tạo ra đối tượng. Ở đây, việc nắm giữ theo phương diện tạo ra đối tượng là hành động chiếm hữu không phân biệt rằng ‘cái này là của ta’; còn việc nắm giữ theo phương diện đối tượng thì họ nói là sự trải nghiệm đối tượng theo từng phần. Tuy nhiên, liên quan đến việc nắm giữ cả hai phương diện ấy bằng tham ái và tham dục, nên được nói rằng: ‘cả hai điều này đều bị nắm giữ.’ ‘Māra’ là phiền não ma. Trong chừng mực phiền não ma (có quyền lực), trong chừng mực đó thiên tử ma cũng khiến chúng phải theo quyền lực của mình. Điều này được nói đến là liên quan đến việc nắm giữ cá nhân thông qua cánh cửa của Pháp. อปฺปหีนวิปลฺลาสา หิ ปุคฺคลา กามาธิมุตฺตา มารสฺส อิสฺสริยวตฺตนฏฺฐานตาย ‘‘มารเธยฺย’’นฺติ วุตฺตา, ตถา มารสฺส นิวาปโคจรปริยาเยหิปิ เต เอวํ วุตฺตาติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ยถา โจฬสฺสา’’ติอาทิมาห. นิวปตีติ นิวาโป, โส เอว พีชนฺติ นิวาปพีชํ. เตติ กามคุณา. ยตฺถาติ ยสฺมึ ปเทเส. Thật vậy, những người chưa từ bỏ các điên đảo, những người đam mê các dục, được gọi là ‘lãnh vực của Māra’ vì là nơi quyền lực của Māra vận hành. Để chỉ ra rằng họ cũng được gọi như vậy theo ý nghĩa là mồi nhử và đồng cỏ của Māra, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘yathā coḷassa’. ‘Nivāpa’ là thứ được gieo rắc; chính nó là hạt giống, nên gọi là ‘nivāpabījaṃ’ (hạt mồi). ‘Te’ (những cái ấy) là các dục trưởng dưỡng. ‘Yattha’ (nơi nào) là ở vùng đất nào. มนสิ ภวาติ มานสาติ อาห ‘‘จิตฺตสมฺภูตา’’ติ. เต ปน อวิชฺชาทโย ปาฬิยํ อาคตา. เอวญฺหิ โลหิตสนฺนิสฺสโย ปุพฺโพ วิย อนุโรธูปนิสฺสโย วิโรโธติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘มมายิเต วตฺถุสฺมิ’’นฺติอาทิมาห. เตธาติ เอตฺถ อิธาติ นิปาตมตฺตํ ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, ภุตฺตาวี อสฺส’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐) วิย. กามโลกนฺติ กามคุณสงฺขาตํ สงฺขารโลกํ, ยตฺถ วา โลเก กามคุณวนฺตํ โลกํ. จิตฺเตน อธิฏฺฐหิตฺวาติ ฌานารมฺมณํ ปฏิภาคนิมิตฺตํ ภาวนาจิตฺเตน อุปฺปาเทตฺวา. ปริตฺตํ นาม วิกฺขมฺภนอสมตฺถตฺตา กิเลเสหิ ปริโต ขณฺฑิตํ วิย โหติ. ตสฺส ปฏิกฺเขเปนาติ ปริตฺตภาวปฏิกฺเขเปน. ปมาณนฺติปิ กามาวจรเมว [Pg.253] ปาปกานํ ปมาณกรณธมฺมานํ วิกฺขมฺภนวเสน อปฺปชหนโต. ตปฺปฏิกฺเขปวเสน อปฺปมาณํ นาม มหคฺคตนฺติ อาห – ‘‘รูปาวจรํ อรูปาวจร’’นฺติ. สมุจฺเฉทวเสน กิเลสานํ อปฺปหาเนน มหคฺคตชฺฌานมฺปิ สุภาวิตํ นาม น โหติ, ปเคว ปริตฺตชฺฌานนฺติ อาห – ‘‘สุภาวิตนฺติ…เป… โลกุตฺตรสฺเสเวตํ นาม’’นฺติ. เอตสฺส วเสนาติ ‘‘สุภาวิต’’นฺติ ปทสฺส วเสน. ‘Mānasa’ là sanh khởi trong tâm, ngài nói là ‘cittasambhūtā’ (sanh từ tâm). Còn những (nhân) ấy là vô minh v.v… đã được đề cập trong Pāli. Thật vậy, để chỉ ra rằng cũng như mủ nương tựa vào máu, sự chống đối có sự tùy thuận làm duyên y chỉ, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘mamāyite vatthusmi’ (trong đối tượng được xem là ‘của ta’). Trong từ ‘tedha’, ‘idha’ chỉ là một tiểu từ, giống như trong các câu như ‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assa’ (Này các Tỳ khưu, ở đây, ta là người đã ăn xong). ‘Kāmaloka’ (dục giới) là thế giới của các hành được gọi là dục trưởng dưỡng, hoặc là thế giới nơi có các dục trưởng dưỡng. ‘Cittena adhiṭṭhahitvā’ (sau khi đã quyết định bằng tâm) có nghĩa là sau khi đã làm sanh khởi quang tướng (paṭibhāganimitta), đối tượng của thiền, bằng tâm tu tập. ‘Parittaṃ’ (nhỏ hẹp) được gọi như vậy vì không có khả năng chế ngự, nên giống như bị các phiền não cắt xén tứ phía. ‘Tassa paṭikkhepena’ (do sự loại bỏ nó) có nghĩa là do sự loại bỏ trạng thái nhỏ hẹp. ‘Pamāṇaṃ’ (có đo lường) cũng chỉ là cõi dục, vì không từ bỏ các pháp ác tạo ra sự đo lường bằng cách chế ngự. Bằng cách loại bỏ điều đó, ‘appamāṇaṃ’ (vô lượng) được gọi là ‘mahaggataṃ’ (đáo đại), ngài nói: ‘sắc giới, vô sắc giới.’ Do không từ bỏ các phiền não bằng cách đoạn trừ, ngay cả thiền đáo đại cũng không được gọi là ‘subhāvitaṃ’ (được tu tập tốt), huống hồ là thiền nhỏ hẹp; ngài nói: ‘subhāvitaṃ… đây là tên gọi chỉ dành cho siêu thế.’ ‘Etassa vasena’ (do phương tiện này) có nghĩa là do phương tiện của từ ‘subhāvitaṃ’. ตเมว ปฏิปทนฺติ ตเมว อภิชฺฌาทิปหานาวหํ ฌานปฏิปทํ. อรหตฺเต ตสฺส อุปายภูตาย วิปสฺสนาย วา จตุตฺถชฺฌาเน ตสฺส อุปายภูเต อุปจาเร วา สติ จิตฺตํ ปสนฺนเมว โหตีติ อาห – ‘‘อรหตฺตํ วา…เป… อุปจารํ วา’’ติ. อธิโมกฺขสมฺปสาโทติ ‘‘อชฺเชว อรหตฺตํ คณฺหิสฺสามี’’ติ วา วิปสฺสนาย วีถิปฏิปนฺนตฺตา; ‘‘อชฺเชว จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตสฺสามี’’ติ วา อุปจารสมาธินา จิตฺตสฺส สมาหิตตฺตา อธิมุจฺจนภูโต สมฺปสาโท. ปฏิลาภสมฺปสาโทติ อรหตฺตสฺส จตุตฺถชฺฌานสฺส วา อธิคมสงฺขาโต สมฺปสาโท. ปฏิลาโภปิ หิ กิเลสกาลุสิยาภิภวนโต จิตฺตสฺส สุปฺปสนฺนภาวาวหตฺตา ‘‘สมฺปสาโท’’ติ วุตฺโต. ปจฺจยาติ นามรูปปจฺจยา อวิชฺชาทโย. สพฺพถาติ สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทโต อาทีนวโต นิสฺสรณโตติ สพฺพปฺปกาเรน. อาสาติ อธิมุจฺจนวเสน อาสีสนา. เตนาห – ‘‘อาสา สนฺติฏฺฐติ, อธิโมกฺขํ ปฏิลภตี’’ติ. ‘Tameva paṭipadaṃ’ (chính con đường ấy) là chính con đường thiền định ấy, con đường mang lại sự từ bỏ tham ái v.v… Khi có A-la-hán quả, hoặc có tuệ quán là phương tiện để đạt đến nó, hoặc có thiền thứ tư, hoặc có cận định là phương tiện để đạt đến nó, thì tâm quả thật trong sáng; do đó ngài nói: ‘arahattaṃ vā…pe… upacāraṃ vā’ (hoặc A-la-hán quả… hoặc cận định). ‘Adhimokkhasampasādo’ (sự trong sáng do quyết định) là sự trong sáng ở trạng thái quyết định, hoặc vì đã đi vào lộ trình của tuệ quán với ý nghĩ ‘ngay hôm nay ta sẽ chứng đắc A-la-hán quả,’ hoặc vì tâm đã được định tĩnh bởi cận định với ý nghĩ ‘ngay hôm nay ta sẽ tạo ra thiền thứ tư.’ ‘Paṭilābhasampasādo’ (sự trong sáng do thành tựu) là sự trong sáng được gọi là sự chứng đắc A-la-hán quả hoặc thiền thứ tư. Thật vậy, ngay cả sự thành tựu cũng được gọi là ‘sampasādo’ (sự trong sáng) vì nó mang lại trạng thái tâm vô cùng trong sáng do đã chế ngự được sự vẩn đục của phiền não. ‘Paccayā’ (các duyên) là các duyên của danh và sắc, như vô minh v.v… ‘Sabbathā’ (bằng mọi cách) là bằng tất cả các cách: từ sự sanh khởi, từ sự diệt tận, từ vị ngọt, từ sự nguy hiểm, từ sự thoát ly. ‘Āsā’ (hy vọng) là sự mong mỏi theo phương diện quyết định. Do đó, ngài nói: ‘āsā santiṭṭhati, adhimokkhaṃ paṭilabhatī’ (hy vọng được thiết lập, người ấy đạt được sự quyết định). ปาทกนฺติ ปทฏฺฐานํ. กิเลสา สนฺนิสีทนฺตีติ นีวรณสหคตา เอว กิเลสา วิกฺขมฺภนวเสน วูปสมนฺติ. สตีติ อุปจารชฺฌานาวหา สติ สนฺติฏฺฐติ. สงฺขารคตนฺติ ภาวนาย สมตาย ปวตฺตมานตฺตา, อิเม ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทโย เอกรสา หุตฺวา ปวตฺตนฺตีติ, ภาวนาจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนํ สงฺขารคตํ วิภูตํ ปากฏํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. จิตฺตุปฺปาโทติ ภาวนาจิตฺตุปฺปาโท. เลปปิณฺเฑติ สิเลสปิณฺเฑ ลคฺคมาโน วิย อปฺปิโต วิย โหติ. อุปจาเรน สมาธิยติ อุปจารชฺฌาเนน สมาธิยติ. อยนฺติ อยํ ทุวิโธปิ อธิมุจฺจนากาโร อธิโมกฺขสมฺปสาโท นาม. ตสฺมึ สมฺปสาเท สตีติ เอตสฺมึ วิปสฺสนาลกฺขเณ, อุปจารชฺฌาเน วา อธิโมกฺขสมฺปสาเท สติ. โย ปน อรหตฺตํ วา ปฏิลภติ จตุตฺถชฺฌานํ วา, ตสฺส จิตฺตํ วิปฺปสนฺนํ โหติเยว, อยํ นิปฺปริยายโต ปฏิลาภสมฺปสาโท, เอวํ สนฺเตปิ อิธามิปฺเปตเมว ทสฺเสตุํ[Pg.254], ‘‘อิธ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิปสฺสนา หีติอาทิ วุตฺตสฺส สมตฺถนํ. ตตฺถ ปญฺญายาติ อรหตฺตปญฺญาย. อธิมุจฺจนสฺสาติ สทฺทหนํ อุสฺสุกฺกาปชฺชนสฺส. อุปจารนฺติ อุปจารชฺฌานํ. อาเนญฺชสมาปตฺติยา อธิมุจฺจนสฺส การณนฺติ โยชนา. “Pādakaṃ” có nghĩa là nền tảng. “Các phiền não lắng xuống” có nghĩa là các phiền não đi cùng với các triền cái được lắng dịu bằng cách trấn áp. “Niệm” có nghĩa là niệm đưa đến cận định thiền được an trú. “Hành” có nghĩa là do tiến hành một cách quân bình trong sự tu tập, các pháp này như là trạch pháp giác chi v.v... trở thành một vị mà tiến hành, (nên) hành thuộc về tâm sanh tu tập trở nên rõ ràng, hiển lộ mà hiện khởi. “Tâm sanh” là tâm sanh tu tập. “Trong khối bột nhão” là giống như dính vào, giống như được áp đặt vào trong khối keo dán. “Định tĩnh bằng cận hành” là định tĩnh bằng cận định thiền. “Này” có nghĩa là cả hai loại phương thức tin chắc này được gọi là sự trong sạch do thắng giải. “Khi có sự trong sạch ấy” có nghĩa là khi có sự trong sạch do thắng giải ở trong đặc tính của minh sát này, hoặc ở trong cận định thiền. Vị nào chứng đắc A-la-hán hoặc đệ tứ thiền, tâm của vị ấy chắc chắn trong sạch, đây là sự trong sạch do chứng đắc một cách không có phương tiện. Mặc dù là vậy, để chỉ ra điều được ngụ ý ở đây, câu “Còn ở đây” v.v... đã được nói. “Bởi vì minh sát” v.v... là sự hỗ trợ cho điều đã được nói. Ở đây, “bằng trí tuệ” là bằng trí tuệ A-la-hán. “Của sự tin chắc” là của sự tin tưởng, của sự nỗ lực. “Cận hành” là cận định thiền. Cần được liên kết là: là nguyên nhân của sự tin chắc đối với sự chứng nhập bất động. เอตรหิ วาติ อิทานิเมว. อาเนญฺชํ วาติ จตุตฺถชฺฌานํ วา. สมาปชฺชตีติ อธิคจฺฉติ. อิทํ หีติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรติ. อรหตฺตสจฺฉิกิริยา นาม อคฺคมคฺคภาวนาย สติ อตฺถโต อาปนฺนา โหติ, อคฺคมคฺคปญฺญา เอว ตทตฺถํ อธิมุจฺจิตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อถ วา’’ติ วิกปฺปนฺตรมาห. ตตฺถ ยถา นาม ปาสาทสฺส อตฺถาย สมานีตทพฺพสมฺภาราวยเว อปฺปโหนฺเต กูฏาคารํ กาตุํ น ปโหนฺติเยว, เอวํสมฺปทมิทนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ตํ อนภิสมฺภุณนฺโต อาเนญฺชํ วา สมาปชฺชตี’’ติ อาห. จตุสจฺจํ วา สจฺฉิกโรติ เหฏฺฐิมมคฺคาธิคมนวเสน อาเนญฺชํ วา สมาปชฺชติ อุภยสฺสปิ เหตุปริคฺคหิตตฺตา. “Hoặc bây giờ” có nghĩa là ngay bây giờ. “Hoặc bất động” có nghĩa là hoặc đệ tứ thiền. “Chứng nhập” có nghĩa là chứng đắc. Bằng câu “Bởi vì điều này” v.v..., ngài giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt. Sự chứng ngộ A-la-hán quả thật được thành tựu về mặt ý nghĩa khi có sự tu tập thượng đạo, để chỉ ra rằng chính trí tuệ thượng đạo cần được tin chắc cho mục đích ấy, ngài nói một phương án khác là “hoặc là”. Ở đây, để chỉ ra rằng “đây là sự thành tựu như vậy”, ngài nói: “Không thể thành tựu điều đó, vị ấy chứng nhập bất động”, giống như khi các bộ phận vật liệu được mang đến cho mục đích xây lâu đài không đủ, người ta không thể nào xây được lầu gác. Hoặc chứng ngộ Tứ đế bằng cách chứng đắc các đạo thấp hơn, hoặc chứng nhập bất động, vì cả hai đều được bao hàm bởi nhân. ตตฺราติ ตสฺมึ ‘‘ปญฺญาย วา อธิมุจฺจติ, อาเนญฺชํ วา สมาปชฺชตี’’ติ ยถาวุตฺเต วิเสสาธิคเม อยํ อิทานิ วุจฺจมาโน โยชนานโย. เอวํ โหตีติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน จิตฺตาภินีหาโร โหติ. กิจฺจนฺติ ปพฺพชิตกิจฺจํ. ตโตติ อรหตฺตาธิคมนโต. โอสกฺกิตมานโสติ สํกุจิตจิตฺโต. อนฺตรา น ติฏฺฐตีติ อสมาหิตภูมิยํ น ติฏฺฐติ. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – ยถา ตสฺส ปุริสสฺส วนมหึสํ คเหตุํ อุสฺสาหวโต โอสกฺกนฺตสฺส สสโคธาทิคฺคหเณ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, เอวํ อิมสฺสปิ ภิกฺขุโน อรหตฺตํ คเหตุํ อุสฺสาหวโต ตโต โอสกฺกิตฺวา จตุตฺถชฺฌานสมาปชฺชเน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. เอเสว นโยติ ยถาวุตฺตํ อุปมํ อุปมาสํสนฺทนญฺจ มคฺคภาวนาโยชนายํ จตุสจฺจสจฺฉิกิริยาโยชนายญฺจ อติทิสติ. “Ở đây” có nghĩa là trong sự chứng đắc đặc biệt đã được nói như là “hoặc tin chắc bằng trí tuệ, hoặc chứng nhập bất động”, đây là phương pháp liên kết đang được nói đến bây giờ. “Trở nên như vậy” có nghĩa là sự hướng tâm xảy ra theo cách đang được nói đến bây giờ. “Nhiệm vụ” là nhiệm vụ của người xuất gia. “Từ đó” là từ sự chứng đắc A-la-hán. “Với tâm thối lui” là với tâm co rút. “Không dừng lại ở giữa” có nghĩa là không dừng lại ở cảnh giới không định tĩnh. Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa đã nói bằng ví dụ, câu “giống như” v.v... đã được nói. Ở đây, ý nghĩa tóm tắt là như vầy: Giống như người kia đang nỗ lực bắt con trâu rừng, khi thối lui, không có gì phải nói về việc bắt thỏ, kỳ đà v.v...; cũng vậy, vị tỳ khưu này đang nỗ lực để đạt được A-la-hán, khi thối lui từ đó, không có gì phải nói về việc chứng nhập đệ tứ thiền. “Chính phương pháp này” có nghĩa là ngài áp dụng ví dụ đã nói và sự kết nối ví dụ cho việc liên kết tu tập đạo và việc liên kết chứng ngộ Tứ đế. เหตุอตฺถโชตโน ยนฺติ นิปาโต, กรเณ วา เอตํ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘เยน การเณนา’’ติ. ตสฺส สํวตฺตนํ อรหติ, ตํ วา ปโยชนํ เอตสฺสาติ ตํสํวตฺตนิกํ. วิญฺญาณนฺติ วิปากวิญฺญาณํ. อาเนญฺชสภาวํ อุปคจฺฉตีติ อาเนญฺชูปคํ. ยถา กุสลํ อาเนญฺชสภาวํ, เอวํ ตํ วิปากวิญฺญาณมฺปิ อาเนญฺชสภาวํ อุปคตํ อสฺส ภเวยฺย. เตนาห – ‘‘กาทิสเมว ภเวยฺยาติ อตฺโถ’’ติ. เกจีติ อภยคิริวาสิโน. กุสลวิญฺญาณนฺติ [Pg.255] วิปากวิญฺญาณมฺปิ ตํ กุสลํ วิย วทนฺติ. ตนฺนามกเมวาติ กุสลํ วิย อาเนญฺชนามกเมว สิยา. เอตฺถ จ ปุริมวิกปฺเป ‘‘อาเนญฺชูปค’’นฺติ ตํสทิสตา วุตฺตา, ทุติยวิกปฺเป ตโต เอว ตํสมญฺญตา. โส ปนายมตฺโถติ อาเนญฺชสทิสตาย วิปากกาเลปิ ตํนามกเมว อสฺสาติ ยถาวุตฺโต อตฺโถ. อิมินา นเยนาติ อิมินา วุตฺตนเยน. เอตฺถ หิ อาเนญฺชาภิสงฺขารเหตุวิปากวิญฺญาณํ ‘‘อาเนญฺชูปคํ โหติ วิญฺญาณ’’นฺติ วุตฺตตฺตา ตํนามกเมว กตฺวา ทีปิตํ. อรหตฺตสฺสาปีติ อปิสทฺเทน อคฺคมคฺคภาวนายปิ เหฏฺฐิมมคฺคภาวนายปีติ อตฺโถ สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. สมาธิวเสน โอสกฺกนา กถิตาติ ‘‘วิปุเลน มหคฺคเตน เจตสา วิหเรยฺย’’นฺติ สมถนยํ ทสฺเสตฺวา เทสนา กถิตา. Bất biến từ “yaṃ” làm sáng tỏ ý nghĩa nguyên nhân, hoặc đây là cách nói ở sở dụng cách, nên ngài nói “do nguyên nhân nào”. “Taṃsaṃvattanikaṃ” có nghĩa là xứng đáng với sự chuyển khởi của nó, hoặc nó có mục đích đó. “Thức” là dị thục thức. “Āneñjūpagaṃ” có nghĩa là đi đến bản chất bất động. Giống như thiện có bản chất bất động, dị thục thức ấy cũng có thể đã đi đến bản chất bất động như vậy. Do đó, ngài nói: “Ý nghĩa là nó có thể trở nên giống như thế nào”. “Một số vị” là các vị ở Abhayagiri. “Thiện thức” có nghĩa là họ nói dị thục thức cũng giống như thiện đó. “Chỉ có tên đó” có nghĩa là nó có thể chỉ có tên là bất động giống như thiện. Và ở đây, trong phương án trước, sự tương tự với nó đã được nói là “āneñjūpagaṃ”, trong phương án thứ hai, sự đồng danh với nó cũng từ đó mà ra. Nhưng ý nghĩa này là: do sự tương tự với bất động, vào lúc dị thục, nó cũng có tên đó, đây là ý nghĩa đã được nói. “Bằng phương pháp này” là bằng phương pháp đã được nói này. Vì ở đây, dị thục thức có nhân là bất động hành đã được nói là “thức trở nên đi đến bất động”, nên nó đã được giải thích bằng cách đặt cho nó tên đó. “Của A-la-hán cũng vậy” nên được hiểu rằng bằng từ “api”, ý nghĩa “của sự tu tập thượng đạo cũng vậy, của sự tu tập hạ đạo cũng vậy” được bao gồm. Sự thối lui do định đã được nói, có nghĩa là bài pháp đã được thuyết giảng bằng cách chỉ ra phương pháp chỉ tịnh là “nên trú với tâm quảng đại, đáo đại”. ๖๗. อยญฺหิ ภิกฺขูติ ยํ อุทฺทิสฺส อยํ ทุติยาเนญฺชสปฺปายเทสนาย ภิกฺขุ วุตฺโต. ปญฺญวนฺตตโรติ วตฺวา ตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสตี’’ติ วุตฺตํ. เหฏฺฐิมสฺส หิ ‘‘เย จ ทิฏฺฐธมฺมิกา กามา’’ติอาทินา รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพาเนว รูปมุเขน วิปสฺสนาภินิเวโส กโต, อิมสฺส ปน ‘‘ยํ กิญฺจิ รูป’’นฺติอาทินา สกลรูปธมฺมวเสน. ภควา หิ กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต กมฺมฏฺฐานิกสฺส ภิกฺขุโน การณพลานุรูปเมว ปฐมํ ภาวนาภินิเวสํ ทสฺเสติ; โส ปจฺฉา ญาเณ วิปุลํ คจฺฉนฺเต อนวเสสโต ธมฺมํ ปริคฺคณฺหาติ. รูปปฏิพาหเนนาติ รูปวิราคภาวนาย สพฺพโส สมติกฺกเมน. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ตติยาเนญฺชาทีสุ. 67. “Vị tỳ khưu này” là chỉ đến vị tỳ khưu được nói đến trong bài thuyết giảng về sự thích hợp với bất động thứ hai. Sau khi nói “có trí tuệ hơn”, để chỉ rõ điều ấy, đã được nói rằng: “vị ấy gộp chung cả hai đề mục nghiệp xứ lại và quán xét”. Thật vậy, đối với vị (tỳ khưu) thấp hơn, sự chuyên tâm vào minh sát được thực hiện qua sắc đối với chính các sắc, thanh, hương, vị, xúc bằng câu v.v... “và những dục nào thuộc hiện tại”. Còn đối với vị này, (sự chuyên tâm) là theo cách của tất cả các pháp sắc bằng câu v.v... “bất cứ sắc nào”. Thật vậy, khi Đức Thế Tôn thuyết giảng về đề mục nghiệp xứ, Ngài chỉ ra sự chuyên tâm tu tập ban đầu tương xứng với năng lực và duyên cớ của vị tỳ khưu hành giả; sau đó, khi trí tuệ phát triển rộng lớn, vị ấy nắm bắt pháp không còn sót lại. “Bằng sự loại trừ sắc” có nghĩa là bằng sự vượt qua hoàn toàn sự tu tập ly tham đối với sắc. “Ở tất cả” có nghĩa là ở trong tất cả các (pháp) như là bất động thứ ba v.v... ปญฺญวนฺตตโรติ ปญฺญุตฺตโร. ติณฺณมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวาติ กามคุณา สพฺพรูปธมฺมา กามสญฺญาติ เอวํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ กมฺมฏฺฐานวเสน ติธา วุตฺเต สมฺมสนูปคธมฺเม เอกโต กตฺวา, ‘‘สพฺพเมตํ อนิจฺจ’’นฺติ เอกชฺฌํ คเหตฺวา, สมฺมสติ ยถา – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๒๙๘; สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๖; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๔, ๗, ๘; ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๐, ๑๑; ปฏิ. ม. ๒.๓๐). เตนาห – ‘‘อุภยเมตํ อนิจฺจ’’นฺติอาทิ. กามรูปสญฺญาวเสน ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกเภทโต อฏฺฐ เอเกกโกฏฺฐาสาติ เอวํ กตํ อุภยนฺติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิก…เป… วเสน สงฺขิปิตฺวา อุภยนฺติ วุตฺต’’นฺติ. ตณฺหาทิฏฺฐิวเสนาติ ตณฺหาภินนฺทนาวเสน ‘‘เอตํ มมา’’ติ, ทิฏฺฐาภินนฺทนาวเสน [Pg.256] ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ เอวํ อภินนฺทิตุํ. เอเสว นโยติ อิมินา ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ‘‘เอตํ มม, เอโส เม อตฺตา’’ติ อภินนฺทิตุํ อชฺโฌสาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา ฐาตุนฺติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. กามปฏิพาหเนนาติ อิทํ อาคมนปฏิปทาทสฺสนตฺถํ, วณฺณภณนตฺถญฺจ วุตฺตํ. รูปปฏิพาหนํ หิสฺส อาสนฺนํ, ตโตปิ อากาสานญฺจายตนสมติกฺกโม, ตํสมติกฺกเมน สเหว สพฺเพ ตา วิปสฺสนาวเสน โอสกฺกนา กถิตา ‘‘อุภยเมตํ อนิจฺจ’’นฺติอาทิวจนโต. “Có trí tuệ hơn” có nghĩa là có trí tuệ ưu việt. “Gộp chung cả ba đề mục nghiệp xứ lại” có nghĩa là: các dục trưởng, tất cả các pháp sắc, và tưởng về dục – sau khi gộp chung các pháp cần được quán xét đã được nói theo ba cách tùy theo đề mục nghiệp xứ của ba hạng người, nắm bắt chung lại rằng “tất cả những thứ này là vô thường”, vị ấy quán xét như sau: “bất cứ pháp nào có sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có diệt tận”. Do đó, Ngài nói: “cả hai thứ này là vô thường” v.v... Tùy theo tưởng về dục và sắc, do sự phân biệt giữa hiện tại và vị lai, có tám phần riêng biệt; cái được làm như vậy được gọi là “cả hai”. (Chú giải) nói: “được gọi là ‘cả hai’ sau khi đã tóm tắt theo cách... hiện tại... v.v...”. “Theo cách của ái và kiến” có nghĩa là hoan hỷ theo cách hoan hỷ của ái rằng “đây là của tôi”, và theo cách hoan hỷ của kiến rằng “đây là tự ngã của tôi”. “Cũng theo phương pháp ấy”, bằng câu này, (chú giải) áp dụng ý nghĩa này: hoan hỷ theo cách của ái và kiến rằng “đây là của tôi, đây là tự ngã của tôi”, rồi tham đắm, nuốt chửng, và xác quyết mà an trú. “Bằng sự loại trừ dục”, điều này được nói nhằm mục đích chỉ ra con đường đã đến và nhằm mục đích tán dương. Thật vậy, sự loại trừ sắc là gần gũi với vị ấy. Từ đó, (có) sự vượt qua Không Vô Biên Xứ. Cùng với sự vượt qua ấy, tất cả những sự thoái lui theo cách minh sát đã được nói đến, do lời dạy v.v... “cả hai thứ này là vô thường”. ๖๘. อิธ อตฺตโน จาติ อากิญฺจญฺญายตนกมฺมฏฺฐานํ สนฺธายาห. นิรุชฺฌนฺติ ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคนิโรเธน, สมาปชฺชนกฺขเณ ปน อนุปฺปาทเนนปิ. เตนาห ‘‘อากิญฺจญฺญายตนํ ปตฺวา’’ติ. อตปฺปกฏฺเฐนาติ อุฬารตรภาเวน ฌานสมาปตฺติยา อติตฺติกรภาเวน. ตเมว ปฏิปทนฺติ อากิญฺจญฺญายตนภาวนมาห. สมาธิวเสน โอสกฺกนา กถิตา ตติยารุปฺปกมฺมฏฺฐานสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘ยตฺเถตา’’ติอาทินา. 68. “Ở đây, và của chính mình”, (Ngài) nói điều này nhắm đến đề mục nghiệp xứ Vô Sở Hữu Xứ. “Chúng diệt” do sự diệt của dục và tham liên quan đến chúng, và cũng do sự không sanh khởi trong khoảnh khắc nhập định. Do đó, Ngài nói “sau khi đạt đến Vô Sở Hữu Xứ”. “Bằng sự không thỏa mãn” có nghĩa là bằng trạng thái không thỏa mãn với sự chứng đắc thiền do tính chất cao thượng hơn. “Chính con đường thực hành ấy”, (Ngài) nói đến sự tu tập Vô Sở Hữu Xứ. Sự thoái lui theo cách của định đã được nói đến, vì đề mục nghiệp xứ vô sắc thứ ba đã được nói bằng câu v.v... “nơi mà những...”. อิธ อตฺตโนติ ทฺวิโกฏิกสุญฺญตามนสิการสงฺขาตํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. เหฏฺฐา วุตฺตปฏิปทนฺติ อนนฺตรํ วุตฺตอากิญฺจญฺญายตนกมฺมฏฺฐานํ. สติ สมถภาวนายํ สุญฺญตามนสิการสฺส อิธ สาติสยตฺตา วุตฺตํ. ‘‘ทุติยากิญฺจญฺญายตเน วิปสฺสนาวเสน โอสกฺกนา กถิตา’’ติ. “Ở đây, của chính mình” có nghĩa là đề mục nghiệp xứ minh sát được gọi là sự tác ý về tánh không ở hai phương diện. “Con đường thực hành đã được nói ở dưới” có nghĩa là đề mục nghiệp xứ Vô Sở Hữu Xứ đã được nói ngay trước đó. Mặc dù có sự tu tập chỉ, (điều này) được nói ở đây vì tính chất ưu việt của sự tác ý về tánh không. “Ở Vô Sở Hữu Xứ thứ hai, sự thoái lui theo cách minh sát đã được nói đến”. ๗๐. ตติยากิญฺจญฺญายตเน อตฺตโนติ จตุโกฏิกสุญฺญตามนสิการสงฺขาตํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สุญฺญตานุปสฺสนาธิกาเร. กฺวจีติ กตฺถจิ ฐาเน, กาเล, ธมฺเม วา. อถ วา กฺวจีติ อชฺฌตฺตํ, พหิทฺธา วา. อตฺตโน อตฺตานนฺติ สกตฺตานํ. ‘‘อยํ โข, โภ พฺรหฺมา…เป… วสี ปิตา ภูตภพฺยาน’’นฺติอาทินา (ที. นิ. ๑.๔๒) ปรปริกปฺปิตํ อตฺตานญฺจ กสฺสจิ กิญฺจนภูตํ น ปสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กสฺสจี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปรสฺสาติ ‘‘ปรา ปชา’’ติ ‘‘ปโร ปุริโส’’ติ จ เอวํ คหิตสฺส. น จ มม กฺวจนีติ เอตฺถ มม-สทฺโท อฏฺฐานปยุตฺโตติ อาห ‘‘มมสทฺทํ ตาว ฐเปตฺวา’’ติ. ปรสฺส จาติ อตฺตโต อญฺญสฺส, ‘‘ปโร ปุริโส นาม อตฺถิ มมตฺถาย สชิโต, ตสฺส วเสน มยฺหํ สพฺพํ [Pg.257] อิชฺฌตี’’ติ เอวํ เอกจฺจทิฏฺฐิคติกปริกปฺปิตวเสน ปรํ อตฺตานํ, ตญฺจ อตฺตโน กิญฺจนภูตํ น ปสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘น จ กฺวจนี’’ติอาทิมาห. เอตฺถ จ นาหํ กฺวจนีติ สกอตฺตโน อภาวํ ปสฺสติ. น กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมินฺติ สกอตฺตโน เอว กสฺสจิ อนตฺตนิยตํ ปสฺสติ. น จ, มมาติ เอตํ ทฺวยํ ยถาสงฺขฺยํ สมฺพนฺธิตพฺพํ, อตฺถีติ ปจฺเจกํ. ‘‘น จ กฺวจนิ ปรสฺส อตฺตา อตฺถี’’ติ ปรสฺส อตฺตโน อภาวํ ปสฺสติ, ‘‘ตสฺส ปรสฺส อตฺตโน มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนตา น จตฺถี’’ติ ปรสฺส อตฺตโน อนตฺตนิยตํ ปสฺสติ. เอวํ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา จ ขนฺธานํ อตฺตตฺตนิยสุญฺญตา สุทฺธสงฺขารปุญฺชตา จตุโกฏิกสุญฺญตาปริคฺคณฺหเนน ทิฏฺฐา โหติ. เหฏฺฐา วุตฺตปฏิปทนฺติ อิธาปิ อากิญฺจญฺญายตนกมฺมฏฺฐานเมว วทติ. วิปสฺสนาวเสเนว โอสกฺกนา กถิตา จตุโกฏิกสุญฺญตาทสฺสนวิเสสภาวโต, ตปฺปธานตฺตา จสฺส มนสิการสฺส. 70. “Ở Vô Sở Hữu Xứ thứ ba, của chính mình” có nghĩa là đề mục nghiệp xứ minh sát được gọi là sự tác ý về tánh không ở bốn phương diện. “Ở đây” có nghĩa là trong chương này về sự tùy quán tánh không. “Ở đâu đó” có nghĩa là ở một nơi nào đó, một thời điểm nào đó, hoặc một pháp nào đó. Hoặc là, “ở đâu đó” có nghĩa là ở bên trong, hoặc ở bên ngoài. “Tự ngã của chính mình” có nghĩa là tự ngã của bản thân. Để chỉ ra rằng vị ấy không thấy tự ngã được người khác tưởng tượng ra bằng câu v.v... “Này các Phạm thiên, vị này... là đấng tự tại, là cha của những gì đã sanh và sẽ sanh”, và cũng không thấy (tự ngã ấy) là sở hữu của bất cứ ai, (chú giải) nói “của bất cứ ai” v.v... Trong đó, “của người khác” có nghĩa là của cái được hiểu là “chúng sanh khác” hay “người khác”. Trong câu “và không phải của tôi ở đâu đó”, từ “của tôi” được sử dụng không đúng chỗ, do đó (chú giải) nói “trước hết hãy để từ ‘mama’ sang một bên”. “Và của người khác” có nghĩa là của người khác với tự ngã. Để chỉ ra rằng vị ấy không thấy tự ngã của người khác theo cách tưởng tượng của một số người theo tà kiến rằng: “có một người khác được tạo ra vì lợi ích của tôi, nhờ vào người đó mà mọi thứ của tôi được thành tựu”, và cũng không thấy (tự ngã ấy) là sở hữu của chính mình, (chú giải) nói “và không ở đâu đó” v.v... Và ở đây, “tôi không là ở đâu đó”, (vị ấy) thấy sự không tồn tại của tự ngã của bản thân. “Tôi không là sở hữu của bất cứ ai”, (vị ấy) thấy chính tự ngã của bản thân không thuộc về bất cứ ai. “Và không”, “của tôi” – hai điều này cần được liên kết theo thứ tự tương ứng; “có” (được hiểu) cho mỗi vế. “Và không có tự ngã của người khác ở đâu đó”, (vị ấy) thấy sự không tồn tại của tự ngã của người khác. “Và không có sự sở hữu nào của tôi trong bất cứ điều gì đối với tự ngã của người khác ấy”, (vị ấy) thấy tự ngã của người khác không thuộc về mình. Như vậy, tánh không về ngã và ngã sở của các uẩn ở bên trong và bên ngoài, và (chúng) chỉ là một khối các hành thuần túy, được thấy bằng sự nắm bắt tánh không ở bốn phương diện. “Con đường thực hành đã được nói ở dưới”, ở đây cũng nói đến chính đề mục nghiệp xứ Vô Sở Hữu Xứ. Sự thoái lui chỉ theo cách minh sát đã được nói đến, do tính chất đặc biệt của việc thấy tánh không ở bốn phương diện, và vì sự tác ý này là chủ yếu. อิธ อตฺตโนติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกมฺมฏฺฐานมาห. สพฺพสญฺญาติ รูปสญฺญา ปฏิฆสญฺญา นานตฺตสญฺญา เหฏฺฐิมา ติสฺโส อรูปสญฺญาติ เอวํ สพฺพสญฺญา อนวเสสา นิรุชฺฌนฺตีติ วทนฺติ. ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตา’’ติ ปน วิเสสิตตฺตา อิมสฺมึ อาคตา จตุตฺถชฺฌานสญฺญาทโย อปิ สญฺญาติ อปเร. ตนฺติ สมฺมุติมตฺตํ กามสญฺญาปฏิพาหนวเสเนว เตสํ นานตฺตสญฺญาทินิโรธสฺส อตฺถสิทฺธตฺตา. สมาธิวเสน โอสกฺกนา กถิตา เนวสญฺญานาสญฺญายตนภาวนาย สมถกมฺมฏฺฐานภาวโต. Ở đây, câu “tự ngã” có nghĩa là đề mục thiền phi tưởng phi phi tưởng xứ. Câu “tất cả tưởng” có nghĩa là: sắc tưởng, đối ngại tưởng, dị biệt tưởng, ba tưởng vô sắc ở bậc thấp hơn. Như vậy, họ nói rằng tất cả tưởng đều được đoạn diệt không còn dư sót. Tuy nhiên, do được nêu rõ là “đã được nói ở dưới,” những vị khác cho rằng các tưởng của thiền thứ tư v.v… được đề cập ở đây cũng là tưởng. Điều đó chỉ là quy ước, vì sự đoạn diệt các dị biệt tưởng v.v… của chúng đã được thành tựu chính nhờ vào việc chế ngự các dục tưởng. Sự lui bước được nói đến là do định, vì sự tu tập phi tưởng phi phi tưởng xứ có bản chất là một đề mục thiền chỉ. ๗๑. ปุพฺเพ ปญฺจวิธํ กมฺมวฏฺฏนฺติ ปุริมกมฺมภวสฺมึ โมโห อวิชฺชา อายูหนา สงฺขารา นิกนฺติตณฺหา อุปคมนํ อุปาทานํ เจตนา ภโวติ เอวมาคโต สปริกฺขาโร กมฺมปฺปพนฺโธ. น อายูหิตํ อสฺสาติ น เจติตํ ปกปฺปิตํ ภเวยฺย. เอตรหิ เอวํ ปญฺจวิธํ วิปากวฏฺฏนฺติ วิญฺญาณนามรูปสฬายตนผสฺสเวทนาสงฺขาโต ปจฺจุปฺปนฺโน วิปากปฺปพนฺโธ นปฺปวตฺเตยฺย การณสฺส อนิปฺผนฺนตฺตา. สเจ อายูหิตํ น ภวิสฺสตีติ ยทิ เจติตํ ปกปฺปิตํ น สิยา. ยํ อตฺถีติ ยํ ปรมตฺถโต วิชฺชมานกํ. เตนาห ‘‘ภูต’’นฺติ. ตญฺหิ ปจฺจยนิพฺพตฺตตาย ‘‘ภูต’’นฺติ วุจฺจติ. ตํ ปชหามีติ ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน ตโต เอว อายตึ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนวเสน ปชหามิ ปริจฺจชามิ. 71. Trước đây, luân hồi nghiệp năm loại là: trong nghiệp hữu quá khứ, si mê là vô minh, sự tích lũy là các hành, sự khao khát là ái, sự tiếp cận là thủ, tư tâm sở là hữu. Như vậy, chuỗi tiến trình của nghiệp cùng với các yếu tố phụ thuộc của nó đã diễn ra. Câu “nó đã không được tích lũy” có nghĩa là nó đã không được chủ ý, không được hoạch định. Hiện tại, luân hồi quả năm loại là: chuỗi tiến trình của quả ở hiện tại, được gọi là thức, danh-sắc, sáu xứ, xúc, và thọ, sẽ không tiếp diễn vì nguyên nhân đã không được tạo ra. Câu “nếu nó đã không được tích lũy” có nghĩa là nếu nó đã không được chủ ý, không được hoạch định. Câu “cái đang có” có nghĩa là cái đang hiện hữu theo nghĩa chân đế. Do đó, Ngài nói “cái đã thành.” Vì nó được gọi là “cái đã thành” do được sinh ra từ các duyên. Câu “tôi từ bỏ nó” có nghĩa là tôi từ bỏ, tôi xả ly nó bằng cách từ bỏ dục và tham liên quan đến nó, và bằng cách đưa nó đến trạng thái không phát sinh trong tương lai. ปรินิพฺพายีติ [Pg.258] สห ปริกปฺปเนน อตีตตฺเถติ อาห ‘‘ปรินิพฺพาเยยฺยา’’ติ. ปรินิพฺพาเยยฺย นุ โขติ วา ปาโฐ, โส เอวตฺโถ. น กิญฺจิ กถิตนฺติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา สงฺขาราวเสสสุขุมภาเวน ญาณุตฺตรสฺเสว วิสยภาวโต สรูปโต น กิญฺจิ กถิตํ, นเยน ปนสฺส วิเสสํ ญาเปตุกามตฺตา. ภควโต กิร เอตทโหสิ – ‘‘อิมิสฺสํเยว ปริสติ นิสินฺโน อานนฺโท อนุสนฺธิกุสลตาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปาทกํ กตฺวา ฐิตสฺส ภิกฺขุโน ปฏิสนฺธึ อรหตฺตญฺจ สนฺธาย ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสติ, อิมินา ปุจฺฉานุสนฺธินา ตมตฺถํ เทเสสฺสามี’’ติ. โอสกฺกนาย จ อิธาธิปฺเปตตฺตา ภินฺนรสเทสนา โหตีติ ปุจฺฉานุสนฺธิ ปุจฺฉิตา. ตสฺมิญฺหิ อสติ อนุสนฺธิเภทภินฺเนสา เทสนา, น จ พุทฺธาจิณฺณา ภินฺนรสเทสนาติ. วิปสฺสนานิสฺสิตนฺติ ตนฺนิสฺสิตํ. ตสฺส ภิกฺขุโน. อุปาทิยติ เอเตนาติ จ อุปาทานํ. น ปรินิพฺพายติ ปหาตพฺพสฺส อปฺปชหนโต. เตนาห ภควา – ‘‘ธมฺมาปิ โข, ภิกฺขเว, ปหาตพฺพา, ปเคว อธมฺมา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๐). อุปาทานเสฏฺฐนฺติ อิทํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนภวสฺส สพฺพภวคฺคตาทสฺสนปรํ, น ปน อริยภวคฺคสฺส อุปาทานเสฏฺฐตาปฏิเสธปรํ. Câu “đã nhập vô dư yết-bàn” (parinibbāyīti) là ở thì quá khứ cùng với sự hoạch định, nên Ngài nói “sẽ nhập vô dư yết-bàn” (parinibbāyeyyā). Hoặc có bản đọc là “Parinibbāyeyya nu kho,” cũng có cùng ý nghĩa. Câu “không có gì được nói đến” có nghĩa là không có gì được nói về bản chất của nó, vì sự chứng đắc phi tưởng phi phi tưởng xứ, do sự vi tế của các hành còn sót lại, chỉ là đối tượng của một trí tuệ siêu việt; nhưng (có điều được nói) theo phương pháp, do mong muốn làm cho biết sự khác biệt của nó. Dường như Đức Thế Tôn đã nghĩ rằng: “Trong chính hội chúng này, Tôn giả Ānanda, do khéo léo trong việc liên kết, sẽ hỏi một câu hỏi liên quan đến sự tái sanh và quả A-la-hán của một vị tỳ khưu đã an trú lấy phi tưởng phi phi tưởng xứ làm nền tảng. Thông qua sự liên kết của câu hỏi này, ta sẽ thuyết giảng ý nghĩa đó.” Và vì sự lui bước được chủ ý ở đây, bài pháp sẽ có một hương vị khác, nên sự liên kết của câu hỏi đã được hỏi. Vì nếu điều đó không có, bài pháp sẽ bị gián đoạn bởi một sự liên kết khác, và một bài pháp có hương vị khác không phải là thông lệ của các vị Phật. Câu “dựa vào minh sát” có nghĩa là dựa vào điều đó. Của vị tỳ khưu ấy. Và “thủ” là cái mà người ta bám víu vào. Vị ấy không nhập vô dư yết-bàn vì không từ bỏ cái cần phải từ bỏ. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Này các tỳ khưu, ngay cả các pháp cũng cần phải từ bỏ, huống chi là các phi pháp.” Câu “sự chấp thủ cao nhất” là nhằm mục đích chỉ ra rằng sự tồn tại trong phi tưởng phi phi tưởng xứ là đỉnh cao của mọi sự tồn tại, chứ không phải nhằm mục đích phủ nhận rằng đỉnh cao của sự tồn tại của bậc Thánh là sự chấp thủ cao nhất. ๗๓. นิสฺสายาติ ภวปริยาปนฺนํ นาม ธมฺมํ นิสฺสาย ตปฺปริยาปนฺนํ นาม นิสฺสาย โอฆนิตฺถรณา ภควตา อกฺขาตา; อโห อจฺฉริยเมตํ, อโห อพฺภุตเมตนฺติ. 73. Câu “nhờ nương tựa” có nghĩa là: nhờ nương tựa vào một pháp nào đó thuộc về cõi hữu, nhờ nương tựa vào một sự vật nào đó thuộc về cõi hữu ấy, việc vượt qua bộc lưu đã được Đức Thế Tôn tuyên thuyết; ồ, thật là kỳ diệu thay! Ồ, thật là phi thường thay! นวสุปิ ฐาเนสุ สมถยานิกสฺเสว วเสน เทสนาย อาคตตฺตา, อิธ จ กสฺสจิปิ ปาทกชฺฌานสฺส อนามฏฺฐตฺตา วุตฺตํ – ‘‘อริยสาวโกติ สุกฺขวิปสฺสโก อริยสาวโก’’ติ. นวนฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสตีติ อิทํ ฌานธมฺเมปิ อนุสฺสวลทฺเธ คเหตฺวา สมฺมสนํ สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ; เตภูมกสงฺขารคตํ อิธ วุตฺตนฺติ อนวเสสโต ปริคฺคหณํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ยาวตา สกฺกาโย’’ติ. Bởi vì trong cả chín trường hợp, bài pháp được thuyết giảng theo quan điểm của người thực hành thiền chỉ, và vì ở đây không có thiền nền tảng nào được đề cập, nên được nói rằng: “vị Thánh đệ tử” có nghĩa là vị Thánh đệ tử thực hành thuần quán. Câu “vị ấy quán chiếu cả chín đề mục thiền chung với nhau” được nói như vậy vì có thể thực hiện việc quán chiếu bằng cách nắm bắt cả các thiền chi có được qua sự nghe. Câu “các hành thuộc ba cõi được nói đến ở đây” là nói đến sự liễu tri hoàn toàn không còn dư sót, nên được nói là: “cho đến khi nào còn thân kiến.” เอตํ อมตนฺติ อมตํ นิพฺพานํ อารพฺภ ปวตฺติยา เอตํ อรหตฺตํ อมตรสํ. เตนาห – ‘‘เอตํ อมตํ สนฺตํ, เอตํ ปณีต’’นฺติ. ‘‘อนุปาทาย กิญฺจิปิ อคฺคเหตฺวา จิตฺตํ วิมุจฺจี’’ติ วุตฺตตฺตาปิ อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโข นิพฺพานํ อญฺญตฺถ สุตฺเต วุจฺจติ. Câu “đây là bất tử” có nghĩa là: vì nó diễn tiến lấy Niết-bàn, cái bất tử, làm đối tượng, nên quả A-la-hán này có hương vị của sự bất tử. Do đó, Ngài nói: “đây là bất tử, là tịch tịnh; đây là vi diệu.” Cũng vì có nói rằng: “Không chấp thủ, không nắm giữ bất cứ điều gì, tâm được giải thoát,” nên sự giải thoát của tâm không còn chấp thủ được gọi là Niết-bàn trong một kinh khác. ติณฺณํ [Pg.259] ภิกฺขูนนฺติ อภินิเวสเภเทน ติวิธานํ. ปาทกํ กตฺวา ฐิตสฺส โอสกฺกนาย อภาเว การณํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สโมธาเนตฺวาติ สมฺมเทว โอทหิตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน อสงฺกรโต ววตฺถเปตฺวา. สุกถิตํ นาม โหติ กเถตพฺพสฺส อนวเสเสตฺวา กถิตตฺตา. Câu “của ba vị tỳ khưu” có nghĩa là của ba loại được phân biệt bởi sự cố chấp. Nguyên nhân của việc không có sự lui bước đối với vị đã an trú lấy đó làm nền tảng cần được hiểu theo phương cách đã được nói ở dưới. Câu “sau khi đã kết hợp” có nghĩa là sau khi đã đặt vào đúng chỗ, đã thiết lập không có sự lẫn lộn ở mỗi vị trí tương ứng. Được gọi là “khéo thuyết” vì điều cần nói đã được nói ra mà không bỏ sót điều gì. อาเนญฺชสปฺปายสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong bài sớ giải kinh Bất Động Thích Hợp đã được hoàn tất. ๗. คณกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา 7. Sớ giải kinh Gaṇakamoggallāna (Kinh Toán Sư Mục-kiền-liên) ๗๔. ยถา เหฏฺฐิมโสปานผลกํ โอโรหนฺตสฺส ปจฺฉิมํ นาม โหติ, เอวํ อาโรหนฺตสฺส ปฐมํ นาม โหตีติ วุตฺตํ – ‘‘ยาว ปจฺฉิมโสปานกเฬวราติ ยาว ปฐมโสปานผลกา’’ติ. วตฺถุํ โสเธตฺวาติ วตฺถุวิชฺชาจริเยน วุตฺตวิธินา ปาสาทวตฺถุโน โสธนวิธึ กตฺวา. เอตฺถาติ ปาสาทกรเณ. สตฺตธา ภินฺนสฺส วาลคฺคสฺส อํสุโกฏิเวธโก วาลเวธิ นาม. ฐานสมฺปาทนนฺติ เวสาขมณฺฑลาทีนํ สมฺปาทนํ. มุฏฺฐิกรณาทีหีติ อุสุมุฏฺฐิกรณชิยาคาหชิยาวิชฺฌาทีหิ. เอวํ คณาเปมาติ เอกํ นาม เอกเมว, ทฺเว ทุกา จตฺตาริ, ตีณิ ติกานิ นว, จตฺตาริ จตุกฺกานิ โสฬสาติอาทินา เอวํ คณนํ สิกฺขาเปม. 74. Giống như đối với người đi xuống, bậc thang thấp nhất được gọi là bậc cuối cùng, cũng vậy, đối với người đi lên, nó được gọi là bậc đầu tiên. Do đó, được nói rằng: “‘cho đến bậc thang cuối cùng’ có nghĩa là cho đến bậc thang đầu tiên.” Câu “sau khi đã làm trong sạch địa điểm” có nghĩa là sau khi đã thực hiện phương pháp làm trong sạch địa điểm xây cất cung điện theo phương pháp được dạy bởi một bậc thầy về khoa học địa điểm. Câu “ở đây” có nghĩa là trong việc xây dựng cung điện. Người bắn xuyên qua đầu một sợi lông được chẻ làm bảy được gọi là người bắn xuyên lông. Câu “thực hiện thế đứng” có nghĩa là thực hiện thế đứng Vesākha v.v… Câu “bằng cách nắm tay v.v…” có nghĩa là bằng cách nắm tay để giữ mũi tên, nắm dây cung, bắn dây cung v.v… Câu “chúng tôi dạy họ đếm như vậy” có nghĩa là chúng tôi dạy cách đếm như sau: một chỉ là một; hai lần hai là bốn; ba lần ba là chín; bốn lần bốn là mười sáu, v.v… ๗๕. เกราฏิกา โหนฺตีติ สมยสฺส อนุปกฺกิลิฏฺฐกรณมายาสาเฐยฺเยน สมนฺนาคตา โหนฺติ. ตํ ทมนํ ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมติ, อยมสฺส ชาติโทสาภาโว. 75. Họ là những kẻ xảo trá có nghĩa là: họ có tánh lừa dối và gian xảo trong việc làm cho thời điểm không bị vấy bẩn. Sự chế ngự ấy, vị ấy không vượt qua ngay cả vì mạng sống; đây là sự không có lỗi lầm bẩm sinh của vị ấy. ๗๖. สติสมฺปชญฺญาหิ สมงฺคิภาวตฺถายาติ สตตวิหาริภาวสาธเนหิ สติสมฺปชญฺเญหิ สมนฺนาคมตฺถาย. นนุ จ ขีณาสวา สติเวปุลฺลปฺปตฺตา ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺตา จ, กถํ ตสฺส สติสมฺปชญฺญํ ปโยคสาธนียํ ปวตฺตนฺติ อาห ‘‘ทฺเว หี’’ติอาทิ. สตตวิหารีติ สตตํ สมาปตฺติวิหาริพหุลา, ตสฺมา เต อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺติ. วุตฺตวิปริยาเยน โนสตตวิหาริโน ทฏฺฐพฺพา. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. อปฺเปตุํ น สกฺโกติ อนาจิณฺณภาวโต. 76. Vì mục đích thành tựu chánh niệm và tỉnh giác có nghĩa là: vì mục đích thành tựu chánh niệm và tỉnh giác, là những pháp thực hành cho trạng thái an trú thường xuyên. Chẳng phải các vị lậu tận đã đạt đến sự sung mãn về niệm và đã đạt đến sự sung mãn về tuệ hay sao? Làm thế nào mà chánh niệm và tỉnh giác của vị ấy lại được khởi lên do sự nỗ lực thực hành? (Để trả lời,) ngài đã nói: ‘Vì có hai...’ và các câu tương tự. ‘Vị thường xuyên an trú’ có nghĩa là vị ấy thường xuyên an trú trong các định chứng, do đó, các vị ấy nhập quả định vào khoảnh khắc mong muốn. Cần được hiểu những vị không thường xuyên an trú thì ngược lại với điều đã nói. Do đó, ngài đã nói: ‘Ở đây...’ và các câu tương tự. Vị ấy không thể an trí (tâm) do không thường thực hành. ตํ วิตกฺเกนฺโตติ ‘‘สามเณรสฺส เสนาสนํ นตฺถิ, อรญฺญญฺจ สีหาทีหิ สปริสฺสยํ, กึ นุ โข ตสฺส ภวิสฺสตี’’ติ ตํ วิตกฺเกนฺโต. เอวรูโปติ [Pg.260] เอทิโส ยถาวุตฺตสามเณรสทิโส ขีณาสโว. อิเม ธมฺเมติ อิมสฺมึ สุตฺเต อาคเต สีลาทิธมฺเม. อาวชฺชิตฺวาวาติ อตฺตโน ปริสุทฺธสีลตาทิอาวชฺชนเหตุ เอว สมาปชฺชิตุํ สกฺขิสฺสติ. ‘Suy nghĩ về điều ấy’ có nghĩa là: suy nghĩ về điều ấy rằng: ‘Vị Sa-di không có chỗ ở, và khu rừng thì nguy hiểm với sư tử v.v..., điều gì sẽ xảy ra cho vị ấy đây?’. ‘Vị như vậy’ có nghĩa là vị lậu tận như thế, giống như vị Sa-di đã được nói đến. ‘Những pháp này’ có nghĩa là các pháp như giới v.v... đã được đề cập trong kinh này. ‘Sau khi hướng tâm’ có nghĩa là vị ấy sẽ có thể nhập định chỉ do nhân hướng tâm đến giới thanh tịnh v.v... của mình. ๗๘. ‘‘เยเม, โภ โคตมา’’ติ วจนสฺส สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตถาคเต กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวนฺติ ‘‘เยเม, โภ โคตมา’’ติอาทิอากาเรหิ วตฺตุมารทฺโธ. 78. Để chỉ ra sự liên quan của lời nói: ‘Thưa Tôn giả Gotama, những ai...’, (chú giải) đã nói: ‘Đối với Như Lai, nghe nói rằng...’ và các câu tương tự. ‘Như vậy’ có nghĩa là: đã bắt đầu nói theo các cách thức như: ‘Thưa Tôn giả Gotama, những ai...’. อชฺชธมฺเมสูติ อปุราตนธมฺเมสุ. ตกฺกนมตฺตานิ หิ เตหิ กปฺเปตฺวา สยํปฏิภานํ วิรจิตานิ. ปุราตนตาย ปริปุณฺณตาย เอกนฺตนิยฺยานิกตาย จ ปรโม อุตฺตโม. เตนาห – ‘‘เตสุ…เป… อุตฺตโมติ อตฺโถ’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ‘Trong các pháp hiện tại’ có nghĩa là trong các pháp không phải là cổ xưa. Vì chúng chỉ là những sự suy luận, được họ sáng tác ra bằng trí ứng đối của riêng mình sau khi đã sắp đặt. (Pháp của Đức Phật) là tối thượng, cao tột do tính chất cổ xưa, do tính chất viên mãn, và do tính chất nhất hướng xuất ly. Do đó, ngài đã nói: ‘Trong số chúng... (cho đến)... là cao tột nhất, có nghĩa là vậy’. Phần còn lại thì dễ hiểu. คณกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu của Chú giải kinh Gaṇakamoggallāna đã hoàn tất. ๘. โคปกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา 8. Chú giải kinh Gopakamoggallāna ๗๙. กมฺมํเยว กมฺมนฺโต, โส เอตฺถ อตฺถีติ กมฺมกรณฏฺฐานํ ‘‘กมฺมนฺโต’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘กมฺมนฺตฏฺฐาน’’นฺติ. เตหิ ธมฺเมหีติ พุทฺธคุเณหิ. เต ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปมุขาติ กตฺวา อาห ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณธมฺเมหี’’ติ. สพฺเพน สพฺพนฺติ สพฺพปฺปกาเรน อนวเสสํ, เอตฺตโก คุณานํ ปการเภโท, เตสุ กิญฺจิปิ ปการํ อนวเสเสตฺวา. สพฺพโกฏฺฐาเสหิ สพฺพนฺติ ยตฺตกา คุณภาคา, เตหิ สพฺเพหิ อนวเสสํ นิสฺเสสเมว กตฺวา. โยปิ อโหสีติ โยปิ โกสมฺพิวาสีนํ ภิกฺขูนํ วเสน โกสมฺพิยํ กลโห อโหสิ. โสปิ ตตฺเถว อุปฺปนฺนฏฺฐาเนเยว อุปฺปนฺนมตฺโต วูปสมิโต. ปรินิพฺพุตกาเล ปนสฺสาติ อสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปรินิพฺพุตกาเล ปน. ภิยฺโยโสมตฺตาย ภิกฺขู สมคฺคา ชาตา, กถญฺจ สํเวโค ชาโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐสฏฺฐี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สาติสยํ อภิณฺหญฺจ อุปสมปฺปตฺติยา อติวิย อุปสนฺตุปสนฺตา. อนุสํยายมาโนติ อนุ อนุ สมฺมเทว ชานนฺโต วิจาเรนฺโต โวสาสมาโน. ‘‘อนุสญฺญายมาโน’’ติ วา ปาโฐ. ตตฺถ ย-การสฺส ญ-การํ กตฺวา นิทฺเทโสติ อาห ‘‘อนุวิจรมาโน’’ติ. 79. Công việc chính là công trường. Vì nó có ở đây, nên nơi làm việc được gọi là ‘công trường’. Do đó, ngài nói là ‘nơi làm việc’. ‘Bởi những pháp ấy’ có nghĩa là bởi những đức hạnh của Đức Phật. Và vì chúng có Nhất thiết trí là hàng đầu, nên ngài nói là ‘bởi các pháp Nhất thiết trí’. ‘Hoàn toàn’ có nghĩa là không còn sót lại, bằng mọi cách; có bao nhiêu sự phân loại về đức hạnh, không để sót lại bất cứ loại nào trong số chúng. ‘Bằng tất cả các phần’ có nghĩa là có bao nhiêu phần đức hạnh, đã làm cho không còn sót lại, không còn dư sót bởi tất cả chúng. ‘Sự việc nào đã xảy ra’ có nghĩa là sự tranh cãi nào đã xảy ra ở Kosambī do các Tỳ-khưu ở Kosambī. Sự việc ấy cũng đã được dập tắt ngay khi vừa khởi sanh, ngay tại nơi đã khởi sanh. ‘Vào lúc Bát-niết-bàn của ngài’ có nghĩa là vào lúc Bát-niết-bàn của vị Chánh Đẳng Giác ấy. Các Tỳ-khưu đã trở nên hòa hợp ở mức độ lớn hơn. Và để chỉ ra sự chấn động đã khởi sanh như thế nào, (chú giải) đã nói: ‘Sáu mươi tám...’ và các câu tương tự. Do đạt đến sự an tịnh một cách vượt trội và thường xuyên, các vị ấy đã trở nên vô cùng tịch tịnh, an tịnh. ‘Vị đang tuần tự quán xét’ có nghĩa là vị đang biết rõ, đang xem xét, đang quyết đoán một cách tuần tự, tuần tự. Hoặc có dị bản là ‘anusaññāyamāno’. Ở đây, do đã biến đổi ya-kāra thành ña-kāra trong cách trình bày, nên ngài nói là ‘đang tuần tự xem xét’. ๘๐. เหฏฺฐิมปุจฺฉเมวาติ [Pg.261] โคปกโมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตปุจฺฉเมว. โส หิ ‘‘เตหิ ธมฺเมหี’’ติอาทินา, ‘‘อตฺถิ โกจิ ตุมฺหากํ สาสนสฺส สารภูโต ภิกฺขู’’ติ ปุจฺฉิ. อยญฺจ ตเมว ‘‘ปฏิสรโณ’’ติ ปริยาเยน ปุจฺฉิ. อปฺปฏิสรเณติ ยํ ตุมฺเห ภิกฺขุํ ปฏิโพเธยฺยาถ, ตาทิสสฺส อภาเวน อปฺปฏิสรเณ. ตถาคเตน ปเวทิโต ธมฺโม ปฏิสรณํ เอเตสนฺติ ธมฺมปฏิสรณา. เตนาห ‘‘ธมฺโม อวสฺสโย’’ติ. 80. ‘Chính là câu hỏi trước’ có nghĩa là chính là câu hỏi đã được Gopaka Moggallāna hỏi. Vì vị ấy đã hỏi bằng câu: ‘Bởi những pháp ấy...’ rằng: ‘Có vị Tỳ-khưu nào là cốt lõi trong giáo pháp của các ngài không?’. Còn vị này cũng hỏi về điều ấy bằng một cách nói khác là ‘nơi nương tựa’. ‘Không có nơi nương tựa’ có nghĩa là không có nơi nương tựa do sự vắng mặt của một vị Tỳ-khưu như vậy mà các ngài có thể giác ngộ. Pháp do Như Lai tuyên thuyết là nơi nương tựa của họ, do đó họ là những người có Pháp làm nơi nương tựa. Do đó, ngài đã nói: ‘Pháp là nơi y cứ’. ๘๑. อาคจฺฉตีติ วาจุคฺคตภาเวน อาคจฺฉติ. วตฺถุวีติกฺกมสงฺขาเต ครุครุตรลหุลหุตราทิเภเท อชฺฌาจาเร อาปตฺติสมญฺญาติ อาห – ‘‘อาปตฺติ…เป… อาณาติกฺกมนเมวา’’ติ. ยถาธมฺมนฺติ ธมฺมานุรูปํ. ยถาสิฏฺฐนฺติ ยถานุสิฏฺฐํ. ธมฺโม โนติ เอตฺถ โน-สทฺโท อวธารเณ ‘‘น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนา’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๖.๓; สุ. นิ. ๒๒๖) วิย. เตเนวาห ‘‘ธมฺโมว กาเรตี’’ติ. 81. ‘Đến’ có nghĩa là đến bằng cách học thuộc lòng. Tên gọi ‘điều tội’ là để chỉ sự vi phạm có các loại khác nhau như nặng, rất nặng, nhẹ, rất nhẹ, được gọi là sự vi phạm đối với điều học. Do đó, ngài nói: ‘Điều tội... (cho đến)... chính là sự vi phạm mệnh lệnh’. ‘Tùy theo Pháp’ có nghĩa là phù hợp với Pháp. ‘Tùy theo lời chỉ dạy’ có nghĩa là tùy theo lời giáo huấn. Trong câu ‘chính là Pháp’, từ `no` ở đây có nghĩa nhấn mạnh, giống như trong các câu: ‘Không có ai ngang bằng với Như Lai’. Do đó, ngài đã nói: ‘Chính Pháp làm cho (chúng tôi) hành động’. ๘๓. ‘‘ยถา ตํ ตุมฺหาทิเสหิ รกฺขเกหิ โคปเกหี’’ติ เอวํ ปสนฺนเวเสน อตฺตานํ อุกฺกํสาเปตุกาโม. อริยูปวาทปาปํ ขมาปเน สติ อนฺตรายาย น โหตีติ อาห – ‘‘อิจฺเจตํ กุสล’’นฺติ. โคนงฺคลมกฺกโฏติ โคนงฺคุฏฺฐมกฺกโฏ. 83. (Vị ấy) muốn tự đề cao mình bằng vẻ hoan hỷ như vầy: ‘Giống như điều ấy (được thực hiện) bởi những người bảo vệ, những người chăn bò như các ngài’. Khi có sự sám hối tội phỉ báng bậc Thánh, điều ấy không trở thành chướng ngại, do đó ngài nói: ‘Điều này là thiện’. Gonaṅgalamakkaṭo có nghĩa là con khỉ ở đuôi bò. ๘๔. อยํ อุกฺกํสาเปตุํ อิจฺฉิตํ ยถารทฺธมตฺถํ วิสํวาเทติ อวณฺณิตมฺปิ วณฺณิตํ กตฺวา กเถนฺโต; อิมสฺส วจนสฺส ปฏิกฺเขเปน อิมินา ทาตพฺพปิณฺฑปาตสฺส อนฺตราโย มา โหตูติ เอวํ ปิณฺฑปาตํ รกฺขิตุํ น โข ปน สกฺกาติ โยชนา. อิทนฺติ ‘‘น โข, พฺราหฺมณ, โส ภควา’’ติอาทิเทสนํ. อพฺภนฺตรํ กริตฺวาติ นิพฺพานนฺโตคธํ กตฺวา, อนฺตรํ วา ตสฺส นิชฺฌานสฺส การณํ กตฺวา. กามราควเสน หิ ตํ นิชฺฌานํ โหตีติ. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺตปเทเส. สพฺพสงฺคาหิกชฺฌานนฺติ โลกิยโลกุตฺตรสฺส อนฺตราโย มา โหตูติ เอวํ กตฺวาปิ รูปาวจรสฺส มคฺคฌานสฺส ผลฌานสฺสาติ สพฺพสฺสปิ สงฺคณฺหนวเสน เทสิตตฺตา สพฺพสงฺคาหกชฺฌานํ นาม กถิตํ. 84. Cách nối kết câu văn là: Vị này, trong khi nói, đã biến điều không đáng tán thán thành điều đáng tán thán, làm sai lệch đi ý nghĩa đã được bắt đầu mà ông ta muốn được ca ngợi; (nghĩ rằng) ‘mong rằng sẽ không có sự trở ngại cho vật thực khất thực sẽ được cúng dường bởi người này do sự bác bỏ lời nói của ông ta,’ nhưng thật ra không thể bảo vệ vật thực khất thực như vậy. ‘Điều này’ có nghĩa là bài thuyết giảng bắt đầu bằng: ‘Này Bà-la-môn, không phải Thế Tôn...’. ‘Đã làm cho ở bên trong’ có nghĩa là đã bao gồm Niết-bàn, hoặc đã làm cho (tham ái) thành nguyên nhân bên trong của sự suy xét ấy. Vì sự suy xét ấy xảy ra do tham ái. ‘Ở đây’ có nghĩa là trong đoạn kinh này. ‘Thiền bao gồm tất cả’ có nghĩa là: vì đã được thuyết giảng theo cách bao gồm tất cả, tức là thiền sắc giới, đạo thiền, và quả thiền, sau khi đã làm như vậy (nghĩ rằng) ‘mong rằng không có sự trở ngại cho (thiền) thế gian và siêu thế,’ nên được gọi là thiền bao gồm tất cả. ยํ โน มยนฺติ เอตฺถ โนติ นิปาตมตฺตํ. ตํ โนติ เอตฺถ ปน โนติ อมฺหากนฺติ อตฺโถ. อุสูยติ ราชกิจฺจปสุตตาธีนตาย เอกตฺถาภินิเวสภาวโต[Pg.262]. มนฺทปญฺญตาย วสฺสการคตอิสฺสาภิภูตจิตฺตตาย ปริปุณฺณํ กตฺวา วุตฺตมฺปิ อตฺถํ อนุปธาเรนฺโต อาห – ‘‘เอกเทสเมว กเถสี’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Ở đây, trong câu ‘yaṃ no mayanti’, ‘no’ chỉ là một tiểu từ. Nhưng ở đây, trong câu ‘taṃ no’, ‘no’ có nghĩa là ‘của chúng tôi’. (Vị ấy) ganh tị là do bản chất chuyên chú vào một việc vì bận rộn với công việc của đức vua. Do trí tuệ kém cỏi, do tâm bị sự ganh ghét đối với Vassakāra xâm chiếm, vị ấy đã không xem xét ý nghĩa được nói đến một cách trọn vẹn và đã nói rằng: “Chỉ nói một phần mà thôi.” Phần còn lại nên được hiểu rõ. โคปกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn dụ trong bài chú giải kinh Gopakamoggallāna đã hoàn tất. ๙. มหาปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา 9. Chú giải kinh Mahāpuṇṇama (Đại Trăng Rằm). ๘๕. ตสฺมึ อหูติ ตสฺมึ อหนีติ อาห ‘‘ตสฺมึ ทิวเส’’ติ. อนสเนนาติ สพฺพโส อาหารสฺส อภุญฺชเนน สาสนิกสีเลน พาหิรกอนสเนน อุเปตา หุตฺวาติ โยชนา. วา-สทฺเทน ขีรปานมธุสายนาทิวิธึ สงฺคณฺหาติ. อุเปจฺจ วสิตพฺพโต อุโปสโถ, ปาติโมกฺขุทฺเทโส. อุเปเตน สมนฺนาคเตน หุตฺวา วสิตพฺพโต สนฺตาเน วาเสตพฺพโต อุโปสโถ, สีลํ. อนสนาทิธมฺมาทึ วา อุเปจฺจ วสนํ อุปวาโส อุโปสโถ. ตถารูเป หตฺถิชาติวิเสเส อุโปสโถติ สมญฺญามตฺตนฺติ อาห – ‘‘อุโปสโถ นาม นาคราชาติอาทีสุ ปญฺญตฺตี’’ติ. วุตฺตนเยน อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ, ทิวโส. โส ปเนส อุโปสโถ. มาสปุณฺณตายาติ มาสสฺส ปูริตภาเวน. สมฺปุณฺณาติ สพฺพโส ปุณฺณา. ตาย หิ รตฺติยา วเสน มาโส อนวเสสโต ปุณฺโณ โหติ. มาสทฺธมาสาทิเภทํ กาลํ มาติ มินนฺโต วิย โหตีติ จ ‘‘มา’’อิติ จนฺโท วุจฺจติ. เอตฺถาติ เอติสฺสา รตฺติยา. ปุณฺโณ ปริปุณฺณกโล ชาโตติ ปุณฺณมา. ตญฺหิ จนฺทปาริปูริยา มาสปาริปูริยา เอวมาห. เอเตน ตสฺส อุโปสถภาวํ ทสฺเสติ. 85. ‘Tasmiṃ ahu’ có nghĩa là ‘vào ngày ấy’, nên nói là ‘vào ngày đó’. ‘Anasanena’ có nghĩa là hoàn toàn không ăn thức ăn; sự liên kết là ‘sau khi đã thọ trì giới luật trong giáo pháp, sự nhịn ăn bên ngoài’. Với từ ‘vā’, bao gồm các phương pháp như uống sữa, ăn mật ong, v.v. ‘Uposatha’ là việc tụng đọc Pātimokkha, vì phải đến gần và trú ngụ. ‘Uposatha’ là giới hạnh, vì phải trú ngụ sau khi đã thọ trì và thành tựu, hoặc vì phải làm cho nó trú ngụ trong dòng tâm thức. Hoặc ‘upavāsa’, ‘uposatha’ là sự đến gần và trú ngụ trong các pháp như nhịn ăn, v.v. Trong một loài voi đặc biệt như vậy, ‘uposatha’ chỉ là một danh xưng, nên nói rằng: “‘Uposatha’ là một quy ước trong các trường hợp như long vương, v.v.” Theo phương pháp đã nói, ‘upavasanti ettha’ (họ trú ngụ gần ở đây) là ‘uposatha’, tức là ngày. Và đây là ngày Bố-tát. ‘Māsapuṇṇatāya’ có nghĩa là do sự tròn đầy của tháng. ‘Sampuṇṇā’ có nghĩa là hoàn toàn tròn đầy. Vì nhờ đêm đó mà tháng trở nên tròn đầy không còn thiếu sót. Và vì mặt trăng giống như đang đo lường (māti) thời gian được phân chia thành tháng, nửa tháng, v.v., nên được gọi là ‘mā’. ‘Ettha’ có nghĩa là ‘trong đêm này’. ‘Puṇṇamā’ (trăng rằm) là vì đã trở nên tròn đầy, hoàn mãn các giai đoạn. Điều này được nói như vậy là do sự tròn đầy của mặt trăng và sự tròn đầy của tháng. Qua đó, nó cho thấy bản chất của ngày Bố-tát. ทิสฺสติ ผลํ สนฺทิสฺสตีติ เทโส, เหตูติ อาห ‘‘เทสนฺติ การณ’’นฺติ. สพฺพํ กเถนฺติ สพฺพํ อตฺตนา ปริคฺคหิตปฺปการํ กเถนฺติ. กเถตุํ น สกฺโกนฺติ อวิสยตฺตา. ปาสาทปริเวเณติ ปาสาทสฺส ปุรโต วิวฏงฺคเณ. เหฏฺฐา วุตฺตนเยนาติ เสขสุตฺเต (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๒) วุตฺตนเยน วิตฺถาเรตพฺพํ. ‘Deso’ là nơi mà kết quả được thấy, được chỉ ra, tức là nguyên nhân, nên nói rằng “‘desaṃ’ có nghĩa là nguyên nhân”. ‘Họ nói tất cả’ có nghĩa là họ nói tất cả các phương cách mà họ đã nắm bắt. Họ không thể nói được vì đó không phải là lĩnh vực của họ. ‘Pāsādapariveṇe’ có nghĩa là ở sân trống phía trước lâu đài. ‘Theo phương pháp đã được nói ở dưới’ có nghĩa là nên được giải thích chi tiết theo phương pháp đã được nói trong kinh Sekha (Chú giải Trung Bộ 2.22). ๘๖. อิเม นุ โขติ เอตฺถ นูติ สํสยโชตโนติ อาห – ‘‘วิมติปุจฺฉา วิย กถิตา’’ติ. ชานนฺเตนาติอาทิ ปุจฺฉาวตฺตทสฺสนปรํ ทฏฺฐพฺพํ, น [Pg.263] ปุจฺฉกสฺส สตฺถุ อตฺตโน อชานนภาวทีปนปรํ. ชานาติ หิ ภควา. อชานนฺเตน วิย หุตฺวา ปุจฺฉิเต. ยถาภูตสภาวํ ชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ โกหญฺเญ ฐตฺวา. เตนาห – ‘‘เถโร เอวรูปํ วจนํ กึ กริสฺสตี’’ติ การณสฺส สุปฺปหีนตฺตาติ อธิปฺปาโย. 86. Ở đây, trong câu ‘ime nu kho’, ‘nu’ biểu thị sự nghi ngờ, nên nói rằng: “được nói như một câu hỏi về sự không chắc chắn”. Cụm từ bắt đầu bằng ‘jānantenā’ nên được xem là để chỉ cách thức hỏi, chứ không phải để chỉ ra sự không biết của người hỏi, tức là của bậc Đạo Sư. Vì quả thật, Đức Thế Tôn biết rõ. Ngài đã hỏi như thể người không biết. Ngài hỏi như thể người biết rõ bản chất như thật, trong khi giữ một thái độ giả vờ (không biết). Do đó, có nói rằng: “Vị trưởng lão sẽ làm gì với một lời nói như vậy?” Ý nghĩa là vì nguyên nhân (để nói sai) đã được đoạn trừ hoàn toàn. ฉนฺทมูลกาติ ตณฺหาฉนฺทมูลกา. ตณฺหา หิ ทุกฺขสมุทโย. กุสลสญฺโญ วา ถิรวิสทนิปุณสญฺโญ วา, กุสลสงฺขาโร วา ติขิณถิรวิสทสงฺขาโร วา; สุวิสุทฺธวิปุโลทารวิญฺญาโณ วาติ อิมมตฺถํ ‘‘สญฺญาทีสุปิ เอเสว นโย’’ติ อิมินา อติทิสติ. กสฺมา ปเนตฺถ อนาคตกาลวเสเนว เทสนา อาคตาติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. ‘Có dục làm gốc rễ’ có nghĩa là có ái dục làm gốc rễ. Vì ái là nguồn gốc của khổ. Hoặc là tưởng thiện, hoặc là tưởng vững chắc, trong sáng, và tinh tế; hoặc là hành thiện, hoặc là hành sắc bén, vững chắc, và trong sáng; hoặc là thức rất thanh tịnh, rộng lớn, và cao thượng. Vị ấy áp dụng ý nghĩa này cho tưởng, v.v., bằng câu “‘cũng trong tưởng, v.v., phương pháp này cũng vậy’”. Tại sao ở đây lời dạy lại được trình bày theo thì tương lai? Vị ấy nói ‘yasmā panā’ v.v. (là vì...) để trả lời. ขนฺธานํ ขนฺธปณฺณตฺตีติ ขนฺธสทฺทาภิเธยฺยานํ รุปฺปนานุภวนสญฺชานนาภิสงฺขรวิชานนสภาวานํ อตฺถานํ ‘‘ขนฺโธ’’ติ อยํ สมญฺญา. กิตฺตเกนาติ กึปริมาเณน อตฺเถน, ราสตฺถภาคตฺถาทีสุ กีทิเสนาติ อธิปฺปาโย. ‘Sự quy ước về uẩn cho các uẩn’ có nghĩa là danh xưng ‘uẩn’ này dành cho các sự vật được biểu thị bằng từ ‘uẩn’, tức là những thứ có bản chất bị biến hoại, cảm thọ, tri nhận, tạo tác, và nhận biết. ‘Bởi bao nhiêu?’ có nghĩa là bởi ý nghĩa với số lượng nào, ý muốn hỏi là: thuộc loại nào trong số các ý nghĩa như là đống, là phần, v.v.? เหตุเหตูติ เหตุปจฺจยภูโต เหตุ. โย หิ โลภาทีนํ สหชาตธมฺเมสุ มูลฏฺเฐนุปการกภาโว นิปฺปริยาเยน เหตุตฺโถ; โส ปถวีอาทีสุปิ ปจฺจยภาวมตฺเตน เหตุปริยายทสฺสนโต ทุติเยน เหตุ-สทฺเทน วิเสเสตฺวา วุตฺโต ‘‘เหตุเหตู’’ติ. อวิชฺชา ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ สาธารณปจฺจยตฺตา สาธารณเหตุ, ‘‘อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปาก’’นฺติ เอตฺถ วิชฺชมาเนสุปิ อญฺเญสุ ปจฺจเยสุ อิฏฺฐานิฏฺฐวิปากนิยามกตฺตา กมฺมํ ตสฺส ปธานการณนฺติ อาห – ‘‘กุสลากุสลํ อตฺตโน อตฺตโน วิปากทาเน อุตฺตมเหตู’’ติ. ‘‘มหาภูตา เหตู’’ติ อยเมวตฺโถ ‘‘มหาภูตา ปจฺจโย’’ติ อิมินาปิ วุตฺโตติ เหตุสทฺทปจฺจยสทฺทานํ สมานตฺถตฺตา ปจฺจโย เอว เหตุ ปจฺจยเหตุ, โย จ รูปกฺขนฺธสฺส เหตุ, โส เอว ตสฺส ปญฺญาปนาย ปจฺจโยติ วุตฺโตติ อาห – ‘‘อิธ ปจฺจยเหตุ อธิปฺเปโต’’ติ. ยทคฺเคน ปจฺจยธมฺโม อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุปฺปาทาย ฐิติยา จ ปจฺจโย, ตทคฺเคน ตสฺส ภาวโต สมญฺญาโต ปญฺญาปนายปิ โส ปจฺจโยติ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ. ปาฬิยํ อวิภาเคน วุตฺตมตฺถํ วิภาเคน ทสฺเสตุํ, ‘‘ตตฺถ ปถวีธาตู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปญฺญาปนายาติ สเหตุอเหตุกนฺติอาทิอากาเรหิ โพธนาย[Pg.264]. ตํ ปน สพฺโพธนํ ญาเณน ทสฺสนํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ทสฺสนตฺถายา’’ติ. ‘Hetuhetu’ (nhân của nhân) có nghĩa là nhân vốn là duyên nhân. Trạng thái trợ giúp theo nghĩa là gốc rễ đối với các pháp đồng sanh của tham, v.v., chính là ý nghĩa của ‘nhân’ theo nghĩa đen; vì điều này cũng được xem một cách ẩn dụ như là nhân trong địa đại, v.v., chỉ đơn thuần do là một điều kiện, nên nó được phân biệt bằng từ ‘nhân’ thứ hai và được gọi là ‘hetuhetu’. Vô minh là nhân chung vì nó là duyên chung cho các phước hành, v.v. Trong câu “‘kết quả của các nghiệp đã tạo trong quá khứ, tương lai, và hiện tại, theo trường hợp và theo nhân’”, mặc dù có các duyên khác tồn tại, nhưng vì nghiệp quyết định kết quả tốt và xấu, nên nó là nguyên nhân chính. Do đó, có nói rằng: “‘(Nghiệp) thiện và bất thiện là nhân tối thượng trong việc cho kết quả tương ứng của chúng’”. “‘Các đại chủng là nhân’” – chính ý nghĩa này cũng được nói bằng câu “‘các đại chủng là duyên’”. Do đó, vì các từ ‘nhân’ và ‘duyên’ có cùng ý nghĩa, nên duyên chính là nhân, là ‘duyên-nhân’. Và cái gì là nhân cho sắc uẩn, chính cái đó cũng là duyên cho sự quy ước về nó. Do đó, có nói rằng: “‘Ở đây, duyên-nhân được chủ định’”. Trong chừng mực một pháp làm duyên là duyên cho sự sanh khởi và tồn tại của pháp do nó tạo duyên, thì trong chừng mực đó, nó cũng đáng được gọi là duyên cho sự quy ước về pháp ấy qua bản thể và qua danh xưng. Để trình bày một cách phân chia ý nghĩa đã được nói không phân chia trong Pāli, câu ‘tattha pathavīdhātu’ v.v. đã được nói. Ở đó, ‘cho sự quy ước’ có nghĩa là để làm cho biết theo các cách như ‘có nhân’ và ‘vô nhân’. Nhưng vì tất cả sự làm cho biết đó là sự thấy bằng trí tuệ, nên được nói là ‘với mục đích thấy’. ผสฺโสติ ผสฺสสมงฺคีภาโว. โส เจตฺถ สกิจฺจนิปฺผาทนสมตฺถสฺส ผสฺสสฺส นิพฺพตฺติ. นิพฺพตฺโต หิ ผสฺโส ตถารูปาย เวทนาย ปจฺจโย โหตีติ. เอตทตฺถเมเวตฺถ ภควตา ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เทสนา กตา, ตสฺมา ปจฺจุปฺปนฺนาตีตกาลวเสน ทฺวิกาลิโก ผสฺสสทฺโท เวทิตพฺโพ. ผสฺเส สติ เวเทติ ผสฺสปจฺจยา เวทนาอิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ยเถว หิ เวทนาย เอวํ สญฺญาย สงฺขารานมฺปิ ผสฺโส วิเสสปจฺจโย ตสฺมึ อสติ อภาวโต. เจตนาคฺคหเณน อายูหนานุรูปตาย ตปฺปธานตฺตา สงฺขารกฺขนฺธธมฺมา คหิตา. ตถา หิ สุตฺตนฺตภาชนีเย สงฺขารกฺขนฺธภาชนีเย (วิภ. ๒๑, ๒๒) จ ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสชา เจตนา’’ติอาทินา เจตนาว นิทฺทิฏฺฐา. วิญฺญาณกฺขนฺธสฺสาติ เอตฺถ เอกสฺมึ ภเว อาทิภูตวิญฺญาณสฺส นามรูปปจฺจยตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณน ตาวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ คพฺภเสยฺยกสฺส สภาวกสฺส รูปปวตฺตึ สนฺธาย ‘‘อุปริมปริจฺเฉเทนา’’ติ วุตฺตํ สมตึสโต อุปริ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตสฺส รูปานํ อสมฺภวโต. อิทานิ ปวตฺติวิญฺญาณสฺส นามรูปปจฺจยํ ทฺวารวเสน ทสฺเสตุํ, ‘‘จกฺขุทฺวาเร’’ติอาทิ วุตฺตํ. นนุ จ วิญฺญาณสฺสปิ ผสฺโส ปจฺจโย, กสฺมา ตโย เอว ขนฺธา ผสฺสปจฺจยา วุตฺตาติ? สจฺจเมตํ, ยถา ปน วิญฺญาณสหิโต ผสฺโส เวทนาทีนํ ปจฺจโย, น เอวํ วิญฺญาณสฺส. เตนาห ภควา – ‘‘ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๐๔; ม. นิ. ๓.๔๒๑, ๔๒๕, ๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๔, ๔๕; ๒.๔.๖๐) ผสฺโส วิย นามรูปํ วิญฺญาณสฺส วิเสสปจฺจโย ยถา นามรูปปจฺจยาปิ วิญฺญาณนฺติ. ตสฺมา อิมํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ นามรูปสฺเสว วิญฺญาณปจฺจยตา วุตฺตา, น ผสฺสสฺส. Xúc là sự hội hợp của xúc. Ở đây, nó là sự phát sanh của xúc có khả năng hoàn thành phận sự của nó. Vì xúc đã phát sanh là duyên cho thọ tương ứng. Chính vì ý nghĩa này mà ở đây Đức Thế Tôn đã thuyết giảng dựa trên nền tảng cá nhân, do đó, từ 'xúc' nên được hiểu theo hai thời, tức là hiện tại và quá khứ. Khi có xúc thì có cảm thọ, chính là có nghĩa là 'thọ do duyên xúc'. Đối với hai nhóm từ còn lại cũng theo phương pháp này. Thật vậy, cũng như đối với thọ, xúc là duyên đặc biệt cho cả tưởng và các hành, vì khi không có nó thì chúng không có. Bằng việc đề cập đến tư, do sự nổi trội của nó trong việc tạo tác tương ứng, các pháp thuộc hành uẩn được kể đến. Thật vậy, trong phần phân tích Kinh và phần phân tích hành uẩn (Phân Tích 21, 22), chính tư đã được chỉ rõ qua câu 'tư sanh từ nhãn xúc' v.v... Về thức uẩn, ở đây để chỉ ra rằng danh-sắc là duyên cho thức khởi đầu trong một kiếp sống, câu 'trước hết, với thức tái sanh' v.v... đã được nói. Ở đó, liên quan đến sự diễn tiến của sắc của chúng sanh thai sanh có bản chất như vậy, câu 'với giới hạn trên' đã được nói, vì sau ba mươi [tuần], vào sát-na tái sanh, các sắc của nó không thể sanh khởi. Bây giờ, để chỉ ra danh-sắc là duyên cho thức trong dòng diễn tiến theo cách qua các môn, câu 'ở nhãn môn' v.v... đã được nói. Nhưng chẳng phải xúc cũng là duyên cho thức sao, tại sao chỉ có ba uẩn được nói là do duyên xúc? Điều này đúng, tuy nhiên, như xúc cùng sanh với thức là duyên cho thọ v.v..., nó không phải là duyên cho thức theo cách đó. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: 'Sự hội hợp của ba pháp là xúc' (Trung Bộ 1.204; 3.421, 425, 426; Tương Ưng 2.44, 45; 2.4.60). Giống như xúc, danh-sắc là duyên đặc biệt cho thức, như trong câu 'thức cũng do duyên danh-sắc'. Do đó, để chỉ ra sự khác biệt này, chỉ có tính duyên của danh-sắc đối với thức được nói đến, chứ không phải của xúc. ๘๗. ยาว สกฺกายทิฏฺฐิ สมุปฺปชฺชติ, ตาว วฏฺฏสฺส ปริยนฺโต นตฺเถวาติ อปฺปหีนสกฺกายทิฏฺฐิโก วฏฺเฏ ปริพฺภมตีติ อาห – ‘‘กถํ ปน, ภนฺเตติ วฏฺฏํ ปุจฺฉนฺโต’’ติ. ยถา จ สกฺกายทิฏฺฐิโชตนา วฏฺฏปุจฺฉา, เอวํ ตพฺเภทนโชตนา วิวฏฺฏปุจฺฉาติ อาห – ‘‘สกฺกายทิฏฺฐิ น โหตีติ วิวฏฺฏํ ปุจฺฉนฺโต’’ติ. 87. Chừng nào thân kiến còn khởi sanh, chừng đó vòng luân hồi không có hồi kết thúc, người chưa đoạn trừ thân kiến thì lang thang trong vòng luân hồi, ngài nói – 'bằng câu 'Bạch ngài, thế nào?' là đang hỏi về vòng luân hồi'. Và cũng như câu hỏi về vòng luân hồi là để làm sáng tỏ thân kiến, cũng vậy, câu hỏi về sự thoát khỏi luân hồi là để làm sáng tỏ sự phá vỡ thân kiến đó, ngài nói – 'bằng câu 'thân kiến không có' là đang hỏi về sự thoát khỏi luân hồi'. ๘๘. อยํ [Pg.265] รูเป อสฺสาโทติ ยาถาวโต ทสฺสนํ ปริญฺญาภิสมโย, ทุกฺขสจฺจปริยาปนฺนญฺจ รูปนฺติ อาห – ‘‘อิมินา ปริญฺญาปฏิเวโธ เจว ทุกฺขสจฺจญฺจ กถิต’’นฺติ. ‘‘ยํ รูปํ อนิจฺจ’’นฺติอาทิวจนโต อนิจฺจาทิภาโว ตตฺถ อาทีนโว, โส จสฺส ปจฺจยาธีนวุตฺติตาย ปจฺจโย สมุทยสจฺจนฺติ สมุทยปฺปหาเนน อาทีนวสมติกฺกโมติ อาทีนวคฺคหเณน สิทฺธมตฺถมาห – ‘‘ปหานปฏิเวโธ เจว สมุทยสจฺจญฺจา’’ติ. สพฺพสงฺขตนิสฺสรณํ นิพฺพานญฺจ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน ปฏิวิชฺฌิตพฺพนฺติ อาห – ‘‘อิมินา สจฺฉิกิริยาปฏิเวโธ เจว นิโรธสจฺจญฺจา’’ติ. อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสูติ ยถาวุตฺเตสุ ทุกฺขาทีสุ ตีสุ อภิสมยฏฺฐาเนสุ. เย สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย ธมฺมาติ เย อริยมคฺคสญฺญิตา สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย อฏฺฐ, สตฺต วา ธมฺมา. ภาวนาปฏิเวโธ มคฺคสจฺจนฺติ ภาวนาภิสมยวเสน ปวตฺตํ มคฺคสจฺจํ. เสสปเทสุปีติ, ‘‘อยํ เวทนาย อสฺสาโท’’ติอาทิปเทสุปิ. 88. Sự thấy như thật 'Đây là vị ngọt của sắc' là sự thắng tri bằng liễu tri, và ngài nói rằng sắc được bao gồm trong Khổ đế – 'bằng điều này, sự thông đạt bằng liễu tri và Khổ đế đã được nói đến'. Từ lời nói 'Sắc nào vô thường' v.v..., sự nguy hại ở đó chính là trạng thái vô thường v.v... Và nó, do là duyên vì có sự diễn tiến phụ thuộc vào duyên, nên là Tập đế. Sự vượt qua nguy hại là nhờ đoạn trừ Tập đế, bằng việc đề cập đến sự nguy hại, ngài nói lên ý nghĩa đã được thành tựu – 'sự thông đạt bằng đoạn trừ và Tập đế'. Và ngài nói rằng Niết-bàn, sự thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi, được thông đạt qua sự thắng tri bằng chứng ngộ – 'bằng điều này, sự thông đạt bằng chứng ngộ và Diệt đế'. 'Trong ba trường hợp này' nghĩa là trong ba trường hợp thắng tri về Khổ v.v... đã được nói. 'Những pháp như chánh kiến v.v...' nghĩa là những pháp được gọi là Thánh đạo, tức là tám hoặc bảy pháp như chánh kiến v.v... 'Sự thông đạt bằng tu tập là Đạo đế' nghĩa là Đạo đế diễn tiến qua sự thắng tri bằng tu tập. 'Trong các đoạn khác cũng vậy' nghĩa là trong các đoạn như 'Đây là vị ngọt của thọ' v.v... cũng vậy. ๘๙. อิมสฺมินฺติ อาสนฺนปจฺจกฺขตาย สกอตฺตภาโว คหิโต, ตเทว อชฺฌตฺตา ขนฺธาติ ตปฺปฏิโยคิตาย, ‘‘พหิทฺธาติ ปรสฺส สวิญฺญาณเก กาเย’’ติ วุตฺตํ. สพฺพนิมิตฺเตสูติ สพฺเพสุ รูปนิมิตฺตาทีสุปิ. ตานิ ปน อินฺทฺริยพทฺธานิปิ อนินฺทฺริยพทฺธานิปิ ตํสภาวานีติ อาห ‘‘อนินฺทฺริยพทฺธมฺปิ สงฺคณฺหาตี’’ติ. วิญฺญาณคฺคหเณเนเวตฺถ เวทนาทโยปิ คหิตา อวินาภาวโตติ, ‘‘สวิญฺญาณเก กาเย’’ติ วุตฺตํ. ‘‘กาโย’’ติ วา ขนฺธสมูโหติ อตฺโถ. 89. Trong câu 'trong cái này', tự thân được hiểu do sự gần gũi và trực tiếp; đó chính là các uẩn bên trong. Do sự đối lập với nó, câu ''bên ngoài' là trong thân có thức của người khác' đã được nói. 'Trong tất cả các tướng' nghĩa là trong tất cả các tướng như sắc tướng v.v... Và ngài nói rằng chúng có bản chất vừa liên hệ đến các căn vừa không liên hệ đến các căn: 'cũng bao gồm cả những gì không liên hệ đến các căn'. Ở đây, bằng việc đề cập đến thức, thọ v.v... cũng được hiểu do tính bất ly, nên câu 'trong thân có thức' đã được nói. Hoặc 'thân' có nghĩa là tập hợp các uẩn. ๙๐. อนตฺตนิ ฐตฺวาติ อตฺตรหิเต อนตฺตสภาเว ขนฺธโกฏฺฐาเส ฐตฺวา ตํ อาธารํ กตฺวา กตานิ กมฺมานิ. กตรสฺมึ อตฺตนิ ฐตฺวาติ กีทิเส อตฺตนิ นิสฺสยวิปากํ ทสฺสนฺติ วิปจฺจิสฺสนฺติ. เอเตน การกเวทกรหิตตฺตา อตฺตปกฺขกมฺมกานิ น ยุชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ, ขนฺธานํ ขณิกตฺตา จ กตนาสอกตพฺภาคมโทโส จ อาปชฺชตีติ. 90. 'Đứng trong vô ngã' nghĩa là đứng trong phần uẩn không có tự ngã, có bản chất vô ngã, các nghiệp được tạo ra lấy đó làm nền tảng. 'Đứng trong tự ngã nào' nghĩa là chúng sẽ cho quả, sẽ trổ quả nương vào tự ngã loại nào? Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng các nghiệp thuộc về phía tự ngã là không hợp lý vì không có người làm và người chịu, và do tính sát-na của các uẩn, lỗi lầm về việc làm bị mất và hưởng quả không làm cũng sẽ xảy ra. ตตฺรายํ (อิติวุ. อฏฺฐ. ๗๔; สารตฺถ. ฏี. ๑.๕) โจทนาโสธนาวิธิ – ปาณาติปาตวเสน ตาว กมฺมปถสมฺพนฺธวิภาวนา, ขเณ ขเณ หิ นิรุชฺฌนสภาเวสุ สงฺขาเรสุ โก หนฺติ, โก วา หญฺญติ, ยทิ จิตฺตเจตสิกสนฺตาโน, โส อรูปตฺตา [Pg.266] น เฉทนเภทนาทิวเสน วิโกปนสมตฺโถ, นปิ วิโกปนีโย. อถ รูปสนฺตาโน, โส อเจตนตฺตา กฏฺฐกลิงฺครูปโมติ น ตตฺถ เฉทนาทินา ปาณาติปาตาปุญฺญํ ปสวติ ยถา มตสรีเร. ปโยโคปิ ปาณาติปาตสฺส ปหรณปฺปหาราทิโก อตีเตสุ วา สงฺขาเรสุ ภเวยฺย, อนาคเตสุ, ปจฺจุปฺปนฺเนสุ วา, ตตฺถ น ตาว อตีตานาคเตสุ สมฺภวติ เตสํ อภาวโต, ปจฺจุปฺปนฺเนสุ จ สงฺขารานํ ขณิกตฺตา สรเสเนว นิรุชฺฌนสภาวตาย วินาสาภิมุเขสุ นิปฺปโยชโน ปโยโค สิยา, วินาสสฺส จ การณรหิตตฺตา น ปหรณปฺปหาราทิปฺปโยคเหตุกํ มรณํ, นิรีหกตาย จ สงฺขารานํ กสฺส โส ปโยโค? ขณิกตฺตา วธาธิปฺปายสมกาลภิชฺชนกสฺส กิริยาปริโยสานกาลานวฏฺฐานโต กสฺส ปาณาติปาตกมฺมพทฺโธติ? Ở đây, đây là phương pháp chất vấn và làm trong sạch (itivu. aṭṭha. 74; sārattha. ṭī. 1.5) – Trước tiên, sự trình bày về mối liên quan của nghiệp lộ theo phương diện sát sanh. Vì rằng trong các pháp hữu vi có trạng thái diệt đi trong từng khoảnh khắc, ai là người giết, hay ai là người bị giết? Nếu là dòng tương tục của tâm và tâm sở, do là vô sắc nên nó không có khả năng làm tổn hại bằng cách cắt, đâm, v.v., và cũng không thể bị tổn hại. Còn nếu là dòng tương tục của sắc, do là vô tri giác nên nó giống như khúc gỗ, khúc cây, nên ở đó việc sát sanh bất thiện không phát sanh do việc cắt, v.v., giống như ở thân xác đã chết. Sự cố gắng của việc sát sanh, như là đánh đập, v.v., có thể xảy ra đối với các pháp hữu vi trong quá khứ, hoặc trong tương lai, hoặc trong hiện tại. Trong đó, trước tiên nó không thể xảy ra đối với (các pháp hữu vi) quá khứ và tương lai, vì chúng không hiện hữu. Và đối với các pháp hữu vi hiện tại, do tính chất sát-na, do có trạng thái tự diệt theo bản chất của chúng, sự cố gắng đối với những (pháp) đang hướng đến sự hoại diệt sẽ là vô ích. Và do sự hoại diệt không có nguyên nhân, cái chết không phải do sự cố gắng đánh đập, v.v., làm nhân. Và do các pháp hữu vi không có ý muốn, sự cố gắng ấy là của ai? Do tính chất sát-na, do người có ý định giết, người bị tan rã đồng thời, không tồn tại đến thời điểm kết thúc hành động, nghiệp sát sanh ràng buộc ai? วุจฺจเตยถาวุตฺตวธกเจตนาสหิโต สงฺขารปุญฺโช สตฺตสงฺขาโต หนฺติ. เตน ปวตฺติตวธปฺปโยคนิมิตฺตํ อปคตอุสฺมาวิญฺญาณชีวิตินฺทฺริโย มตโวหารปวตฺตินิพนฺธโน ยถาวุตฺตวปฺปโยคกรเณ อุปฺปชฺชนารโห รูปารูปธมฺมสมูโห หญฺญติ, เกวโล วา จิตฺตเจตสิกสนฺตาโน. วธปฺปโยคาวิสยภาเวปิ ตสฺส ปญฺจโวการภเว รูปสนฺตานาธีนวุตฺติตาย รูปสนฺตาเน ปเรน ปโยชิตชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกปโยควเสน ตนฺนิพฺพตฺติตวิพนฺธกวิสทิรูปุปฺปตฺติยา วิคเต วิจฺเฉโท โหตีติ น ปาณาติปาตสฺส อสมฺภโว; นาปิ อเหตุโก ปาณาติปาโต, น จ ปโยโค นิปฺปโยชโน ปจฺจุปฺปนฺเนสุ สงฺขาเรสุ กตปฺปโยควเสน ตทนนฺตรํ อุปฺปชฺชนารหสฺส สงฺขารกลาปสฺส ตถา อนุปฺปตฺติโต. ขณิกานํ สงฺขารานํ ขณิกมรณสฺส อิธ มรณภาเวน อนธิปฺเปตตฺตา สนฺตติมรณสฺส จ ยถาวุตฺตนเยน สเหตุกภาวโต น อเหตุกํ มรณํ; น จ กตฺตุรหิโต ปาณาติปาตปฺปโยโค นิรีหเกสุปิ สงฺขาเรสุ สนฺนิหิตตามตฺเตน อุปการเกสุ อตฺตโน อตฺตโน อนุรูปผลุปฺปาทเน นิยเตสุ การเณสุ กตฺตุโวหารสิทฺธิโต ยถา – ‘‘ปทีโป ปกาเสติ, นิสากโร จนฺทิมา’’ติ. น จ เกวลสฺส วจาธิปฺปายสหภุโน จิตฺตเจตสิกกลาปสฺส ปาณาติปาโต อิจฺฉิโต สนฺตานวเสน อวฏฺฐิตสฺเสว ปฏิชานนโต; สนฺตานวเสน ปวตฺตมานานญฺจ [Pg.267] ปทีปาทีนํ อตฺถกิริยสิทฺธิ ทิสฺสตีติ อตฺเถว ปาณาติปาเตน กมฺมุนา พทฺโธ; ตโต เอว ยสฺมึ สนฺตาเน ปาณาติปาตเจตนา ปวตฺตา; ตตฺเถว สนฺตาเน ปจฺจยนฺตรสมวาเยน ภวนฺตเร นิรยาทีสุ ตสฺสา ผลปฺปวตฺตีติ นตฺเถว กตวินาโส อกตพฺภาคโม จ. อิมินา นเยน อทินฺนาทานาทีนญฺจ วเสน ยถารหํ กมฺมปถสมฺพนฺธวิภาวนา เวทิตพฺพาติ. Được nói rằng: Tập hợp các pháp hữu vi đi cùng với tư tâm sát sanh đã được nói đến, được gọi là chúng sanh, là người giết. Do sự cố gắng giết chóc được thực hiện bởi người ấy, tập hợp các pháp sắc và phi sắc, vốn là nguyên nhân cho sự vận hành của khái niệm "chết" (do) hơi ấm, thức, và mạng quyền đã ra đi, và có khả năng sanh khởi khi sự cố gắng đã nói được thực hiện, bị giết; hoặc chỉ là dòng tương tục của tâm và tâm sở. Mặc dù nó (dòng tâm) không phải là đối tượng của sự cố gắng giết chóc, nhưng trong cõi năm uẩn, do sự tồn tại của nó phụ thuộc vào dòng tương tục của sắc, nên khi sự cố gắng cắt đứt mạng quyền được người khác thực hiện trên dòng tương tục của sắc, sự gián đoạn (của dòng tâm) xảy ra do sự sanh khởi của sắc không tương ưng gây trở ngại được tạo ra bởi sự cố gắng ấy. Do đó, không phải là việc sát sanh không thể xảy ra. Việc sát sanh cũng không phải là vô nhân, và sự cố gắng cũng không phải là vô ích, vì do sự cố gắng được thực hiện trên các pháp hữu vi hiện tại, tập hợp các pháp hữu vi có khả năng sanh khởi ngay sau đó đã không sanh khởi như vậy. Vì cái chết trong từng sát-na của các pháp hữu vi sát-na không được xem là cái chết ở đây, và vì cái chết của dòng tương tục có nguyên nhân theo phương pháp đã nói, nên cái chết không phải là vô nhân. Và sự cố gắng sát sanh không phải là không có người làm, vì ngay cả đối với các pháp hữu vi không có ý muốn, vốn là các nguyên nhân hỗ trợ chỉ bằng sự hiện diện của chúng và được xác định trong việc tạo ra kết quả tương ứng của riêng chúng, khái niệm về người làm vẫn được thành lập, như là: "ngọn đèn chiếu sáng, mặt trăng, kẻ làm ra ban đêm". Và việc sát sanh không được mong muốn chỉ đối với tập hợp tâm và tâm sở đồng sanh với ý định giết, vì nó chỉ được thừa nhận đối với cái tồn tại dưới dạng một dòng tương tục. Và vì sự thành tựu của hành động hữu ích của ngọn đèn, v.v., đang diễn ra dưới dạng một dòng tương tục được thấy, nên thực sự có người bị ràng buộc bởi nghiệp sát sanh. Do đó, trong dòng tương tục nào mà tư tâm sát sanh đã diễn ra, chính trong dòng tương tục ấy, do sự kết hợp của các duyên khác, kết quả của nó sẽ diễn ra trong các kiếp sau ở địa ngục, v.v. Do đó, không có sự mất đi của việc đã làm và không có sự đến của (kết quả) chưa làm. Theo phương pháp này, sự trình bày về mối liên quan của nghiệp lộ theo phương diện trộm cắp, v.v., nên được hiểu một cách thích hợp. สพฺโพ ทิฏฺฐิคฺคาโห ตณฺหาวสคตสฺเสว โหตีติ อาห ‘‘ตณฺหาธิปเตยฺเยนา’’ติ. เตสุ เตสุ ธมฺเมสูติ มยา เทสิยมานทสฺสนธมฺเมสุ. ปกติกมฺมฏฺฐานนฺติ ตสฺส เถรสฺส สนฺติเก คเหตฺวา ปริหริยมานกมฺมฏฺฐานํ. อญฺญํ นวกมฺมฏฺฐานนฺติ ภควโต เทสนานุสาเรน คหิตํ อญฺญํ นวํ กมฺมฏฺฐานํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. (Ngài) đã nói "do quyền lực của ái dục" vì tất cả sự chấp thủ tà kiến chỉ xảy ra đối với người bị ái dục chi phối. "Trong các pháp ấy" có nghĩa là trong các pháp kiến mà ta đang thuyết giảng. "Đề mục thiền định thông thường" là đề mục thiền định đã được thọ nhận từ vị trưởng lão ấy và đang được thực hành. "Đề mục thiền định mới khác" là một đề mục thiền định mới khác đã được thọ nhận theo lời dạy của Đức Thế Tôn. Phần còn lại thì dễ hiểu. มหาปุณฺณมสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Sự giải thích các ý nghĩa ẩn sâu trong phần chú giải kinh Đại Rằm đã kết thúc. ๑๐. จูฬปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา 10. Chú giải kinh Tiểu Rằm ๙๑. ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ อาเมฑิตวจนํ พฺยาปนิจฺฉาวเสน วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘ยํ ยํ ทิส’’นฺติอาทิ. อนุวิโลเกตฺวาติ เอตฺถ อนุสทฺโทปิ พฺยาปนิจฺฉายเมวาติ อนุ อนุ วิโลเกตฺวาติ อตฺโถ. เตเนวาห – ‘‘ตโต ตโต วิโลเกตฺวา’’ติ. อสนฺโต นีโจ ปุริโสติ อสปฺปุริโสติ อาห – ‘‘ปาปปุริโส ลามกปุริโส’’ติ. โสติ อสปฺปุริโส. ตนฺติ อสปฺปุริสํ ชานิตุํ น สกฺโกติ อสปฺปุริสธมฺมานํ ยาถาวโต อชานนโต. ปาปธมฺมสมนฺนาคโตติ กายทุจฺจริตาทิอสนฺตุฏฺฐิตาทิลามกธมฺมสมนฺนาคโต. อสปฺปุริเส ภตฺติ เอตสฺสาติ อสปฺปุริสภตฺติ. เตนาห – ‘‘อสปฺปุริสเสวโน’’ติ. อสปฺปุริสธมฺโม อสปฺปุริโส อุตฺตรปทโลเปน, เตสํ จินฺตนสีโลติ อสปฺปุริสจินฺตี. เตนาห ‘‘อสปฺปุริสจินฺตาย จินฺตโก’’ติ, ทุจฺจินฺติตจินฺตีติ อตฺโถ. อสปฺปุริสมนฺตนนฺติ อสาธุชนวิจารํ อสปฺปุริสวีมํสํ. อสปฺปุริสวาจนฺติ จตุพฺพิธํ ทุพฺภาสิตํ. อสปฺปุริสกมฺมํ นาม ติวิธมฺปิ กายทุจฺจริตํ. อสปฺปุริสทิฏฺฐิ นาม วิเสสโต ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ, ตาย สมนฺนาคโต อสปฺปุริสทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต, อสปฺปุริสทานํ [Pg.268] นาม อสกฺกจฺจทานาทิ. สพฺโพปายมตฺโถ ปาฬิโต เอว วิญฺญายติ. 91. (Ngài) nói "hướng nào hướng nào" v.v., vì lời lặp lại "im lặng, im lặng" được nói với ý nghĩa bao quát. Ở đây, trong từ "sau khi nhìn quanh", tiếp đầu ngữ "anu" cũng có ý nghĩa bao quát, nên có nghĩa là "nhìn quanh, nhìn quanh". Do đó, (Ngài) nói "sau khi nhìn từ hướng này hướng nọ". (Ngài) nói "người xấu xa, người thấp hèn" vì "bất thiện nhân" có nghĩa là người không tốt, người thấp hèn. "Người ấy" là bất thiện nhân. "Người ấy" không thể biết được bất thiện nhân vì không biết đúng như thật các pháp của bất thiện nhân. "Người có các pháp ác" có nghĩa là người có các pháp thấp hèn như thân ác hạnh, v.v., và không biết đủ, v.v. "Người có lòng sùng mộ đối với bất thiện nhân" là người có lòng sùng mộ đối với bất thiện nhân. Do đó, (Ngài) nói "người giao du với bất thiện nhân". "Pháp của bất thiện nhân" trở thành "bất thiện nhân" do lược bỏ từ sau; người có thói quen suy nghĩ về chúng là "người có suy nghĩ của bất thiện nhân". Do đó, (Ngài) nói "người suy nghĩ với suy nghĩ của bất thiện nhân", có nghĩa là người suy nghĩ những điều xấu xa. "Sự bàn bạc của bất thiện nhân" là sự xem xét của người không tốt, sự điều tra của bất thiện nhân. "Lời nói của bất thiện nhân" là bốn loại ác khẩu. "Hành động của bất thiện nhân" là ba loại thân ác hạnh. "Tà kiến của bất thiện nhân" đặc biệt là tà kiến mười sự vật; người có tà kiến ấy là "người có tà kiến của bất thiện nhân". "Sự bố thí của bất thiện nhân" là sự bố thí không cung kính, v.v. Ý nghĩa của tất cả các phương tiện được hiểu từ chính văn Pāli. ‘‘ปาณํ หนิสฺสามี’’ติอาทิกา เจตนา กามํ ปรพฺยาพาธายปิ โหติเยว, ยถา ปน สา อตฺตโน พลวตรทุกฺขตฺถาย โหติ, ตถา น ปรสฺสาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ, ‘‘อตฺตโน ทุกฺขตฺถาย จินฺเตติ’’อิจฺเจว วุตฺโต. ยถา อสุโก อสุกนฺติอาทีหิ ปาปโก ปาปวิปาเกกเทสํ พลวํ ครุตรํ วา ปจฺจนุโภนฺโตปิ ยถา ปโร ปจฺจนุโภติ, น ตถา สยนฺติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ปรพฺยาพาธายา’’ติ. คเหตฺวาติ ปาปกิริยาย สหายภาเวน คเหตฺวา. Tác ý như là: ‘Ta sẽ sát sanh’ v.v… quả thật cũng là để làm tổn hại cho người khác, tuy nhiên để chỉ dạy ý nghĩa này rằng: ‘Nó là vì sự đau khổ mạnh mẽ hơn cho chính mình, chứ không phải cho người khác như thế’, nên mới được nói là: ‘suy nghĩ vì sự đau khổ của chính mình’. Giống như người ác, qua (những hành động) như là ‘người này đối với người kia’ v.v…, dầu có phải trải nghiệm một phần quả báo xấu ác mạnh mẽ hay nặng nề, điều ấy cho thấy rằng tự người ấy không trải nghiệm giống như cách người khác trải nghiệm. Do đó, Ngài nói: ‘vì sự tổn hại cho người khác’. (Từ) Gahetvā (nắm giữ) có nghĩa là nắm giữ trong vai trò đồng lõa trong hành động xấu ác. อสกฺกจฺจนฺติ อนาทรํ กตฺวา. เทยฺยธมฺมสฺส อสกฺกรณํ อปฺปสนฺนากาโร, ปุคฺคลสฺส อสกฺกรณํ อครุกรณนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘เทยฺยธมฺมํ น สกฺกโรติ นามา’’ติอาทิมาห. อจิตฺตีกตฺวาติ น จิตฺเต กตฺวา, น ปูเชตฺวาติ อตฺโถ. ปูเชนฺโต หิ ปูเชตพฺพวตฺถุํ จิตฺเต ฐเปติ, ตโต น พหิ กโรติ. จิตฺตํ วา อจฺฉริยํ กตฺวา ปฏิปตฺติ จิตฺตีกรณํ, สมฺภาวนกิริยา. ตปฺปฏิกฺเขปโต อจิตฺตีกรณํ, อสมฺภาวนกิริยา. อปวิทฺธนฺติ อุจฺฉิฏฺฐาทิฉฑฺฑนียธมฺมํ วิย อวขิตฺตกํ. เตนาห – ‘‘ฉฑฺเฑตุกาโม วิยา’’ติอาทิ. โรคํ ปกฺขิปนฺโต วิยาติ โรคิกสรีรํ โอทนาทีหิ ปมชฺชิตฺวา วมฺมิเก โรคํ ปกฺขิปนฺโต วิย. อทฺธา อิมสฺส ทานสฺส ผลํ มเมว อาคจฺฉตีติ เอวํ ยสฺส ตถา ทิฏฺฐิ อตฺถิ, โส อาคมนทิฏฺฐิโก, อยํ ปน น ตาทิโสติ อาห ‘‘อนาคมนทิฏฺฐิโก’’ติ. เตนาห – ‘‘โน ผลปาฏิกงฺขี หุตฺวา เทตี’’ติ. ‘Không cung kính’ (asakkaccam) có nghĩa là đã làm một cách thiếu tôn trọng. Không tôn trọng vật thí là thái độ không hoan hỷ, không tôn trọng người nhận là không tỏ lòng kính trọng; để chỉ dạy ý nghĩa này, Ngài đã nói: ‘gọi là không tôn trọng vật thí’ v.v… ‘Không để tâm’ (acittīkatvā) có nghĩa là không ghi nhớ trong tâm, nghĩa là không tôn kính. Bởi vì người tôn kính thì đặt đối tượng tôn kính vào trong tâm, không đặt nó ra bên ngoài. Hoặc, làm cho tâm trở nên đặc biệt, sự thực hành đó là sự để tâm (cittīkaraṇaṃ), một hành động kính trọng. Do sự từ bỏ điều đó, nó là sự không để tâm (acittīkaraṇaṃ), một hành động không kính trọng. ‘Vứt bỏ’ (apaviddham) có nghĩa là ném đi, giống như một vật cần được loại bỏ như thức ăn thừa. Do đó, Ngài nói: ‘như thể muốn vứt bỏ đi’ v.v… ‘Như thể đặt mầm bệnh đi’ có nghĩa là giống như lau chùi thân thể người bệnh bằng cơm v.v… rồi đặt mầm bệnh vào trong một gò mối. ‘Chắc chắn quả của sự bố thí này sẽ đến với ta’, người nào có quan điểm như vậy thì là người có quan điểm về sự trổ quả (āgamanadiṭṭhiko). Nhưng người này thì không như vậy, nên được gọi là người không có quan điểm về sự trổ quả (anāgamanadiṭṭhiko). Do đó, Ngài nói: ‘vị ấy cho mà không mong đợi quả báo’. กามญฺจายํ ยถาวุตฺตปุคฺคโล อสทฺธมฺมาทีหิ ปาปธมฺเมหิ สมนฺนาคโต, เตหิ ปน สพฺเพหิปิ มิจฺฉาทสฺสนํ มหาสาวชฺชนฺติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา นิรเย อุปปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. วุตฺตปฏิปกฺขนเยนาติ กณฺหปกฺเข วุตฺตสฺส อตฺถสฺส วิปริยาเยน สุกฺกปกฺเข อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘สเทวกํ โลก’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๑) เทวสทฺโท ฉกามาวจรเทเวสุ, เอวมิธาติ อาห ‘‘ฉกามาวจรเทวา’’ติ. ตตฺถ พฺรหฺมานํ วิสุํ คหิตตฺตา กามาวจรเทวคฺคหณนฺติ เจ? อิธ ทานผลสฺส อธิปฺเปตตฺตา กามาวจรเทวคฺคหณํ[Pg.269], ตตฺถาปิ ฉกามาวจรคฺคหณํ ทฏฺฐพฺพํ เทวมหตฺตตาทิวจนโต. ติณฺณํ กุลานํ สมฺปตฺตีติ ขตฺติยมหตฺตาทีนํ ติณฺณํ กุลานํ สมฺปตฺติ, น เกวลํ กุลสมฺปทา เอว อธิปฺเปตา, อถ โข ตตฺถ อายุวณฺณยสโภคอิสฺสริยาทิสมฺปทาปิ อธิปฺเปตาติ ทฏฺฐพฺพํ อุฬารสฺส ทานมยปุญฺญสฺส วเสน เตสมฺปิ สมิชฺฌนโต. สุทฺธวฏฺฏวเสเนว กถิตํ สุกฺกปกฺเขปิ สพฺพโส วิวฏฺฏสฺส อนามฏฺฐตฺตา. สทฺธาทโย หิ โลกิยกุสลสมฺภารา เอเวตฺถ อธิปฺเปตาติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Mặc dù người đã được nói đến này có đầy đủ các pháp xấu ác như là bất tín v.v…, nhưng để chỉ dạy rằng trong tất cả các pháp ấy, tà kiến là có tội lỗi lớn nhất, nên đã được nói rằng: ‘do tà kiến ấy, vị ấy sanh vào địa ngục’. (Cụm từ) ‘Theo phương pháp đối lập với điều đã được nói’ có nghĩa là ý nghĩa trong bạch phần nên được hiểu theo cách ngược lại với ý nghĩa đã được nêu trong hắc phần. Trong câu ‘thế gian cùng với chư thiên’ v.v…, từ ‘chư thiên’ (deva) chỉ cho chư thiên ở sáu cõi dục; ở đây cũng vậy, nên nói là ‘chư thiên ở sáu cõi dục’. Nếu hỏi: ‘Có phải vì ở đó các vị Phạm thiên được kể riêng nên mới đề cập đến chư thiên cõi dục không?’. Ở đây, vì quả của sự bố thí được nhắm đến, nên chư thiên cõi dục được đề cập; ở đó cũng vậy, nên hiểu là sáu cõi chư thiên dục giới vì có lời nói về sự vĩ đại của chư thiên v.v… ‘Sự thành tựu của ba dòng dõi’ có nghĩa là sự thành tựu của ba dòng dõi Sát-đế-lỵ cao quý v.v… Nên hiểu rằng không chỉ sự thành tựu về dòng dõi được nhắm đến, mà còn sự thành tựu về tuổi thọ, sắc đẹp, danh tiếng, tài sản, quyền lực v.v… cũng được nhắm đến, bởi vì những điều đó cũng được thành tựu nhờ vào phước báu cao thượng của sự bố thí. Trong bạch phần cũng vậy, điều này được nói chỉ dựa trên vòng luân hồi thuần túy, bởi vì điều vượt ra khỏi vòng luân hồi hoàn toàn không được đề cập đến. Bởi vì tín v.v… ở đây chỉ được nhắm đến như là những sự tích lũy thiện pháp thế gian. Phần còn lại thì dễ hiểu. จูฬปุณฺณมสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn tàng của Chú giải kinh Tiểu Mãn Nguyệt đã được hoàn tất. นิฏฺฐิตา จ เทวทหวคฺควณฺณนา. Và Chú giải phẩm Devadaha đã kết thúc. ๒. อนุปทวคฺโค 2. Phẩm Tuần Tự ๑. อนุปทสุตฺตวณฺณนา 1. Chú giải kinh Tuần Tự ๙๓. อิทฺธิมาติ [Pg.270] คุโณ ปากโฏ ปรโตโฆเสน วินา ปาสาทกมฺปนเทวจาริกาทีหิ สยเมว ปกาสภาวโต; ธุตวาทาทิคุณานมฺปิ ตถาภาเว เอเตเนว นเยน เตสํ คุณานํ ปากฏโยคโต จ ปเรสํ นิจฺฉิตภาวโต จ. ปญฺญวโต คุณาติ ปญฺญาปเภทปภาวิเต คุณวิเสเส สนฺธาย วทติ. เต หิ เยภุยฺเยน ปเรสํ อวิสยา. เตนาห – ‘‘น สกฺกา อกถิตา ชานิตุ’’นฺติ. วิสภาคา สภาคา นาม อโยนิโสมนสิการพหุเลสุ ปุถุชฺชเนสุ, เต ปน อปฺปหีนราคโทสตาย ปรสฺส วิชฺชมานมฺปิ คุณํ มกฺเขตฺวา อวิชฺชมานํ อวณฺณเมว โฆเสนฺตีติ อาห – ‘‘วิสภาค…เป… กเถนฺตี’’ติ. 93. Phẩm chất của người có thần thông (iddhimā) là điều hiển nhiên, bởi vì nó tự biểu lộ qua việc làm rung chuyển các cung điện, du hành đến cõi trời v.v… mà không cần lời loan báo từ người khác; các phẩm chất của người thực hành hạnh đầu-đà v.v… cũng như vậy, theo cùng phương pháp này, do sự biểu hiện của những phẩm chất ấy và do chúng được người khác xác quyết. (Cụm từ) ‘Phẩm chất của người có trí tuệ’ – Ngài nói điều này liên quan đến những phẩm chất đặc biệt được phát triển thông qua các loại trí tuệ. Bởi vì những phẩm chất này phần lớn vượt ngoài tầm (hiểu biết) của người khác. Do đó, Ngài nói: ‘không thể biết được nếu không được nói ra’. (Các từ) ‘Không tương đồng’ và ‘tương đồng’ chỉ cho những phàm nhân có nhiều tác ý không như lý. Nhưng những người này, vì tham và sân chưa được đoạn trừ, nên đã che lấp cả những phẩm chất đang hiện hữu của người khác và chỉ loan truyền những lời chê bai không có thật. Do đó, Ngài nói: ‘không tương đồng… v.v… họ nói’. ยา อฏฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทโต อาทีนวโต ยถาภูตํ ปชานนา, อยํ ธาตุกุสลตา. อายตนกุสลตายปิ เอเสว นโย. อวิชฺชาทีสุ ทฺวาทสสุ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺเคสุ โกสลฺลํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตา. อิทํ อิมสฺส ผลสฺส ฐานํ การณํ, อิทํ อฏฺฐานํ อการณนฺติ เอวํ ฐานญฺจ ฐานโต, อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานนา, อยํ ฐานาฏฺฐานกุสลตา. โย ปน อิเมสุ ธาตุอาทีสุ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน นิสฺสงฺคคติยา ปณฺฑาติ ลทฺธนาเมน ญาเณน อิโต คโต ปวตฺโต, อยํ ปณฺฑิโต นามาติ อาห – ‘‘อิเมหิ จตูหิ การเณหิ ปณฺฑิโต’’ติ. มหนฺตานํ อตฺถานํ ปริคฺคณฺหนโต มหตี ปญฺญา เอตสฺสาติ มหาปญฺโญ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโยติ อาห – ‘‘มหาปญฺญาทีหิ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ’’ติ. Sự hiểu biết như thật về sự sanh khởi, sự diệt tận, vị ngọt, sự nguy hại của mười tám giới, đây là sự thiện xảo về giới (dhātukusalatā). Đối với sự thiện xảo về xứ (āyatanakusalatā) cũng theo phương pháp tương tự. Sự khéo léo trong mười hai chi phần duyên khởi, bắt đầu với vô minh, là sự thiện xảo về duyên khởi (paṭiccasamuppādakusalatā). ‘Đây là nền tảng, là nguyên nhân cho quả này; đây không phải là nền tảng, không phải là nguyên nhân’ – sự hiểu biết như thật về xứ là xứ và phi xứ là phi xứ như vậy, đây là sự thiện xảo về xứ và phi xứ (ṭhānāṭṭhānakusalatā). Còn người nào, qua việc liễu tri, chứng ngộ v.v… đối với các giới này, đã đi đến, đã tiến hành từ đây với trí tuệ có được tên gọi là ‘bậc trí’ (paṇḍā) nhờ vào sự tiến hành không vướng mắc – người này được gọi là bậc trí (paṇḍito). Do đó, Ngài nói: ‘là bậc trí do bốn lý do này’. Vì nắm bắt được những ý nghĩa vĩ đại, vị ấy có trí tuệ vĩ đại (mahatī paññā), do đó là người có trí tuệ vĩ đại (mahāpañño). Đối với các thuật ngữ còn lại cũng theo phương pháp tương tự. Do đó, Ngài nói: ‘nghĩa là được phú cho trí tuệ vĩ đại v.v…’. นานตฺตนฺติ ยาหิ มหาปญฺญาทีหิ สมนฺนาคตตฺตา เถโร ‘‘มหาปญฺโญ’’ติอาทินา กิตฺตียติ, ตาสํ มหาปญฺญาทีนํ อิทํ นานตฺตํ อยํ เวมตฺตตา. ยสฺส กสฺสจิ (ที. นิ. ฏี. ๓.๒๑๖; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๑๐; อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๕๘๔) วิเสสโต อรูปธมฺมสฺส มหตฺตํ นาม กิจฺจสิทฺธิยา เวทิตพฺพนฺติ ตทสฺส กิจฺจสิทฺธิยา ทสฺเสนฺโต, ‘‘มหนฺเต สีลกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ มหาปญฺญา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เหตุมหนฺตตาย ปจฺจยมหนฺตตาย นิสฺสยมหนฺตตาย ปเภทมหนฺตตาย กิจฺจมหนฺตตาย [Pg.271] ผลมหนฺตตาย อานิสํสมหนฺตตาย จ สีลกฺขนฺธสฺส มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. ตตฺถ เหตู อโลภาทโย, ปจฺจยา หิโรตฺตปฺปสทฺธาสติวีริยาทโย. นิสฺสยา สาวกโพธิปจฺเจกโพธิสมฺมาสมฺโพธินิยตตา ตํสมงฺคิโน จ ปุริสวิเสสา. ปเภโท จาริตฺตาทิวิภาโค. กิจฺจํ ตทงฺคาทิวเสน ปฏิปกฺขสฺส วิธมนํ. ผลํ สคฺคสมฺปทา นิพฺพานสมฺปทา จ. อานิสํโส ปิยมนาปตาทิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๙) อากงฺเขยฺยสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๑.๖๔ อาทโย) จ อาคตนเยน เวทิตพฺโพ. อิมินา นเยน สมาธิกฺขนฺธาทีนมฺปิ มหนฺตตา ยถารหํ นิทฺธาเรตฺวา เวทิตพฺพา, ฐานาฏฺฐานาทีนํ ปน มหนฺตภาโว มหาวิสยตาย เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ฐานาฏฺฐานานํ มหาวิสยตา พหุธาตุกสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๑๒๔ อาทโย) สยเมว อาคมิสฺสติ. วิหารสมาปตฺตีนํ สมาธิกฺขนฺเธ นิทฺธาริตนเยน เวทิตพฺพา, อริยสจฺจานํ สกลสาสนสงฺคหณโต สจฺจวิภงฺเค (วิภ. ๑๘๙ อาทโย) ตํสํวณฺณนาสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๑๘๙ อาทโย) อาคตนเยน. สติปฏฺฐานาทีนํ วิภงฺคาทีสุ (วิภ. ๓๕๕ อาทโย) ตํสํวณฺณนาทีสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๓๕๕ อาทโย) จ อาคตนเยน. สามญฺญผลานํ มหโต หิตสฺส มหโต สุขสฺส มหโต อตฺถสฺส มหโต โยคกฺเขมสฺส นิปฺผตฺติภาวโต สนฺตปณีตนิปุณอตกฺกาวจรปณฺฑิตเวทนียภาวโต จ. อภิญฺญานํ มหาสมฺภารโต มหาวิสยโต มหากิจฺจโต มหานุภาวโต มหานิปฺผตฺติโต จ. นิพฺพานสฺส มทนิมฺมทนาทิมหตฺถสิทฺธิโต มหนฺตตา เวทิตพฺพา. Nānattanti (sự khác biệt): Do vị trưởng lão đã thành tựu các pháp như là đại trí tuệ v.v... nên được tán dương là ‘vị có đại trí tuệ’ v.v... Đây là sự khác biệt, đây là sự dị biệt của các pháp như là đại trí tuệ v.v... ấy. Sự vĩ đại của bất cứ pháp vô sắc đặc biệt nào nên được hiểu là do sự thành tựu phận sự. Để chỉ ra điều ấy qua sự thành tựu phận sự, ngài đã nói rằng: ‘Đại trí tuệ là do thâu nhiếp các giới uẩn vĩ đại’ v.v... Ở đây, trạng thái vĩ đại của giới uẩn nên được hiểu là do sự vĩ đại của nhân, sự vĩ đại của duyên, sự vĩ đại của sở y, sự vĩ đại của sự phân loại, sự vĩ đại của phận sự, sự vĩ đại của quả, và sự vĩ đại của quả báu. Ở đây, các nhân là vô tham v.v..., các duyên là tàm, úy, tín, niệm, tấn v.v... Các sở y là sự quyết định về Thanh văn giác, Độc giác giác, Chánh đẳng giác và các bậc đặc biệt đã thành tựu các pháp ấy. Sự phân loại là sự phân chia về tác trì v.v... Phận sự là sự chế ngự đối nghịch pháp theo cách chi phần v.v... Quả là sự thành tựu cảnh trời và sự thành tựu Níp-bàn. Quả báu là sự khả ái, khả ý v.v... Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong bộ Visuddhimagga và trong các kinh như Ākaṅkheyyasutta v.v... Theo phương pháp này, sự vĩ đại của các uẩn như định uẩn v.v... cũng nên được xác định và hiểu biết một cách thích hợp. Còn sự vĩ đại của các pháp như xứ và phi xứ v.v... nên được hiểu là do có đối tượng vĩ đại. Ở đây, sự có đối tượng vĩ đại của xứ và phi xứ sẽ được trình bày trong kinh Bahudhātuka. (Sự vĩ đại) của các trú và các chứng đắc nên được hiểu theo phương pháp đã được xác định trong định uẩn. (Sự vĩ đại) của các Thánh đế là do sự bao gồm toàn bộ giáo pháp, theo phương pháp đã được trình bày trong Saccavibhaṅga và trong các sớ giải của bộ ấy. (Sự vĩ đại) của các pháp như niệm xứ v.v... theo phương pháp đã được trình bày trong Vibhaṅga v.v... và trong các sớ giải của bộ ấy v.v... (Sự vĩ đại) của các quả Sa-môn là do sự thành tựu lợi ích vĩ đại, lạc vĩ đại, ý nghĩa vĩ đại, sự an ổn khỏi các ách vĩ đại, và do là pháp tịch tịnh, vi diệu, tế nhị, vượt ngoài tầm tư duy, chỉ bậc trí mới biết. (Sự vĩ đại) của các thắng trí là do có tư lương vĩ đại, đối tượng vĩ đại, phận sự vĩ đại, oai lực vĩ đại, và sự thành tựu vĩ đại. Sự vĩ đại của Níp-bàn nên được hiểu là do sự thành tựu các ý nghĩa vĩ đại như sự dẹp tan lòng kiêu mạn v.v... ปุถุปญฺญาติ เอตฺถาปิ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – นานาขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ, ‘‘อยํ รูปกฺขนฺโธ นาม…เป… อยํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ นามา’’ติ, เอวํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ นานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. เตสุปิ ‘‘เอกวิเธน รูปกฺขนฺโธ, เอกาทสวิเธน รูปกฺขนฺโธ, เอกวิเธน เวทนากฺขนฺโธ, พหุวิเธน เวทนากฺขนฺโธ, เอกวิเธน สญฺญากฺขนฺโธ…เป… เอกวิเธน วิญฺญาณกฺขนฺโธ, พหุวิเธน วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ เอวํ เอเกกสฺส ขนฺธสฺส เอกวิธาทิวเสน อตีตาทิเภทวเสนปิ นานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. ตถา ‘‘อิทํ จกฺขายตนํ นาม…เป… อิทํ ธมฺมายตนํ นาม. ตตฺถ ทสายตนา กามาวจรา, ทฺเว จตุภูมกา’’ติ เอวํ อายตนนานตฺตํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. Puthupaññā (trí tuệ rộng lớn): Ở đây, ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp đã được nói. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt: Trí tuệ khởi lên trong các uẩn khác nhau. Trí tuệ khởi lên tùy thuộc vào sự phân biệt năm uẩn như vầy: ‘Đây gọi là sắc uẩn... đây gọi là thức uẩn.’ Ngay cả trong các uẩn ấy, trí tuệ khởi lên tùy thuộc vào sự phân biệt mỗi uẩn theo cách một loại v.v... và theo sự phân chia quá khứ v.v... như vầy: ‘Sắc uẩn có một loại, sắc uẩn có mười một loại, thọ uẩn có một loại, thọ uẩn có nhiều loại, tưởng uẩn có một loại... thức uẩn có một loại, thức uẩn có nhiều loại.’ Tương tự, trí tuệ khởi lên tùy thuộc vào sự khác biệt của các xứ như vầy: ‘Đây gọi là nhãn xứ... đây gọi là pháp xứ. Trong ấy, mười xứ thuộc cõi Dục, hai xứ thuộc bốn cõi.’ นานาธาตูสูติ [Pg.272] ‘‘อยํ จกฺขุธาตุ นาม…เป… อยํ มโนวิญฺญาณธาตุ นาม. ตตฺถ โสฬส ธาตุโย กามาวจรา, ทฺเว จตุภูมกา’’ติ เอวํ นานาธาตูสุ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. ตยิทํ อุปาทิณฺณกธาตุวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ปจฺเจกพุทฺธานญฺหิ ทฺวินฺนญฺจ อคฺคสาวกานํ อุปาทิณฺณกธาตูสุเยว นานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. ตญฺจ โข เอกเทสโตว, โน นิปฺปเทสโต, อนุปาทิณฺณกธาตูนํ ปน นานากรณํ น ชานนฺติเยว. สพฺพญฺญุพุทฺธานํเยว ปน, ‘‘อิมาย นาม ธาตุยา อุสฺสนฺนตฺตา อิมสฺส รุกฺขสฺส ขนฺโธ เสโต โหติ, อิมสฺส กณฺโห, อิมสฺส พหลตฺตโจ, อิมสฺส ตนุตฺตโจ, อิมสฺส ปตฺตํ วณฺณสณฺฐานาทิวเสน เอวรูปํ, อิมสฺส ปุปฺผํ นีลํ ปีตํ โลหิตํ โอทาตํ สุคนฺธํ ทุคฺคนฺธํ, ผลํ ขุทฺทกํ มหนฺตํ ทีฆํ วฏฺฏํ สุสณฺฐานํ มฏฺฐํ ผรุสํ สุคนฺธํ มธุรํ ติตฺตกํ อมฺพิลํ กฏุกํ กสาวํ, กณฺฏโก ติขิโณ อติขิโณ อุชุโก กุฏิโล โลหิโต โอทาโต โหตี’’ติ ธาตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. Nānādhātūsu (trong các giới khác nhau): Trí tuệ khởi lên tùy thuộc vào các giới khác nhau như vầy: ‘Đây gọi là nhãn giới... đây gọi là ý thức giới. Trong ấy, mười sáu giới thuộc cõi Dục, hai giới thuộc bốn cõi.’ Điều này nên được hiểu là đã được nói theo phương diện các giới được chấp thủ. Thật vậy, đối với các vị Phật Độc Giác và hai vị Thượng thủ Thinh văn, trí tuệ chỉ khởi lên tùy thuộc vào sự phân biệt trong các giới được chấp thủ mà thôi. Và điều đó cũng chỉ là một phần, không phải toàn phần. Các vị ấy hoàn toàn không biết sự phân biệt của các giới không được chấp thủ. Chỉ riêng đối với các vị Phật Toàn Giác, trí tuệ khởi lên tùy thuộc vào sự khác biệt của các giới như vầy: ‘Do giới này trội hơn nên thân của cây này có màu trắng, của cây này có màu đen, của cây này có vỏ dày, của cây này có vỏ mỏng, lá của cây này có hình dạng như thế này về màu sắc, hình dáng v.v..., hoa của cây này màu xanh, vàng, đỏ, trắng, có hương thơm, có mùi hôi, quả nhỏ, lớn, dài, tròn, hình dáng đẹp, nhẵn, thô, có hương thơm, ngọt, đắng, chua, cay, chát, gai nhọn, không nhọn, thẳng, cong, màu đỏ, màu trắng.’ อตฺเถสูติ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ. นานาปฏิจฺจสมุปฺปาเทสูติ อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภทโต สนฺตานเภทโต จ นานปฺปเภเทสุ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺเคสุ. อวิชฺชาทิองฺคานญฺหิ ปจฺเจกํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสญฺญิตาติ. เตนาห – สงฺขารปิฏเก ‘‘ทฺวาทส ปจฺจยา ทฺวาทส ปฏิจฺจสมุปฺปาทา’’ติ. นานาสุญฺญตมนุปลพฺเภสูติ นานาสภาเวสุ นิจฺจสาราทิวิรหโต สุญฺญสภาเวสุ, ตโต เอว อิตฺถิปุริสอตฺตอตฺตนิยาทิวเสน อนุปลพฺเภสุ สภาเวสุ. ม-กาโร เหตฺถ ปทสนฺธิกโร. นานาอตฺเถสูติ อตฺถปฏิสมฺภิทาวิสเยสุ ปจฺจยุปฺปนฺนาทินานาอตฺเถสุ. ธมฺเมสูติ ธมฺมปฏิสมฺภิทาวิสเยสุ ปจฺจยาทินานาธมฺเมสุ. นิรุตฺตีสูติ เตสํเยว อตฺถธมฺมานํ นิทฺธารณวจนสงฺขาตาสุ นานานิรุตฺตีสุ. ปฏิภาเนสูติ เอตฺถ อตฺถปฏิสมฺภิทาทีสุ วิสยภูเตสุ, ‘‘อิมานิ อิทมตฺถโชตกานี’’ติ (วิภ. ๗๒๕-๗๔๕) ตถา ตถา ปฏิภานโต ปฏิภานานีติ ลทฺธนาเมสุ ญาเณสุ. ปุถุ นานาสีลกฺขนฺเธสูติอาทีสุ สีลสฺส ปุถุตฺตํ นานตฺตญฺจ วุตฺตเมว. อิตเรสํ ปน วุตฺตนยานุสาเรน สุวิญฺเญยฺยตฺตา ปากฏเมว. ยํ ปน อภินฺนํ เอกเมว นิพฺพานํ, ตตฺถ อุปจารวเสน ปุถุตฺตํ คเหตพฺพนฺติ อาห – ‘‘ปุถุ นานาชนสาธารเณ ธมฺเม สมติกฺกมฺมา’’ติ. เตนสฺส มทนิมฺมทนาทิปริยาเยน ปุถุตฺตํ ปริทีปิตํ โหติ. Atthesūti có nghĩa là trong các đối tượng như sắc... Nānāpaṭiccasamuppādesūti có nghĩa là trong các chi phần của lý duyên khởi có nhiều loại khác nhau do sự khác biệt về nội phần và ngoại phần, và do sự khác biệt về dòng tương tục. Thật vậy, mỗi chi phần như vô minh... được gọi là duyên khởi. Do đó, đã được nói trong tạng Saṅkhāra: ‘Mười hai duyên là mười hai duyên khởi.’ Nānāsuññatamanupalabbhesūti có nghĩa là trong các pháp có nhiều tự tánh khác nhau, là các pháp có tự tánh không do không có cốt lõi thường hằng..., và chính vì thế là các pháp không thể nắm bắt được theo cách là người nữ, người nam, tự ngã, sở hữu của tự ngã... Ở đây, mẫu tự ‘ma’ có tác dụng nối từ. Nānāatthesūti có nghĩa là trong nhiều nghĩa khác nhau như quả sanh từ duyên... là đối tượng của nghĩa vô ngại giải. Dhammesūti có nghĩa là trong nhiều pháp khác nhau như duyên... là đối tượng của pháp vô ngại giải. Niruttīsūti có nghĩa là trong nhiều ngữ vô ngại giải được gọi là lời nói xác định về chính các nghĩa và các pháp ấy. Paṭibhānesūti có nghĩa là trong các trí tuệ được đặt tên là biện tài vô ngại giải do sự ứng đối như thế này như thế kia, ‘những điều này làm sáng tỏ ý nghĩa này’ (Vibha. 725-745), khi các đối tượng như nghĩa vô ngại giải... đã trở thành cảnh. Trong các câu như ‘trong nhiều uẩn giới khác nhau...’, tính cách rộng lớn và tính cách đa dạng của giới đã được nói đến. Còn đối với các uẩn còn lại, điều này đã rõ ràng vì có thể được hiểu rõ theo phương pháp đã được nói. Tuy nhiên, đối với Niết-bàn là pháp duy nhất không khác biệt, tính cách rộng lớn được hiểu theo nghĩa ẩn dụ, nên đã nói: ‘vượt qua pháp rộng lớn, chung cho nhiều người khác nhau.’ Do đó, tính cách rộng lớn của Niết-bàn được làm sáng tỏ qua các từ đồng nghĩa như sự dẹp tan lòng kiêu mạn... เอวํ [Pg.273] วิสยวเสน ปญฺญาย มหตฺตํ ปุถุตฺตญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สมฺปยุตฺตธมฺมวเสน หาสภาวํ, ปวตฺติอาการวเสน ชวนภาวํ, กิจฺจวเสน ติกฺขาทิภาวญฺจ ทสฺเสตุํ, ‘‘กตมา หาสปญฺญา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ หาสพหุโลติ ปีติพหุโล. เสสปทานิ ตสฺเสว เววจนานิ. สีลํ ปริปูเรตีติ หฏฺฐปหฏฺโฐ อุทคฺคุทคฺโค หุตฺวา ปีติสหคตาย ปญฺญาย. ปีติโสมนสฺสสหคตา หิ ปญฺญา อภิรติวเสน อารมฺมเณ ผุลฺลา วิกสิตา วิย ปวตฺตติ; น อุเปกฺขาสหคตาติ ปาติโมกฺขสีลํ ฐเปตฺวา หาสนียํ ปรํ ติวิธมฺปิ สีลํ ปริปูเรตีติ อตฺโถ. วิสุํ วุตฺตตฺตา ปุน สีลกฺขนฺธมาห. สมาธิกฺขนฺธนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. Sau khi đã trình bày tính cách vĩ đại và rộng lớn của trí tuệ theo phương diện đối tượng, bây giờ để trình bày tính cách hoan hỷ theo phương diện các pháp tương ưng, tính cách nhanh chóng theo phương diện cách thức diễn tiến, và tính cách sắc bén... theo phương diện phận sự, câu ‘Thế nào là hỷ tuệ?’... đã được nói. Trong đó, hāsabahulo có nghĩa là nhiều hỷ. Các từ còn lại là từ đồng nghĩa của nó. (Vị ấy) làm tròn đủ giới với trí tuệ đi kèm với hỷ, trở nên vui vẻ, hân hoan, phấn khởi. Thật vậy, trí tuệ đi kèm với hỷ và hỷ (somanassa) diễn tiến trong đối tượng như thể nở ra, bung ra do sự thích thú; không phải là đi kèm với xả. Có nghĩa là, ngoại trừ giới bổn Pātimokkha, vị ấy làm tròn đủ ba loại giới khác đáng hoan hỷ. Do đã được nói riêng, nên lại nói đến giới uẩn. Trong các câu như ‘định uẩn’..., phương pháp này cũng tương tự. รูปํ อนิจฺจโต ขิปฺปํ ชวตีติ รูปกฺขนฺธํ อนิจฺจนฺติ สีฆํ เวเคน ปวตฺติยา ปฏิปกฺขทูรีภาเวน ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส สาติสยตฺตา อินฺเทน วิสฺสฏฺฐวชิรํ วิย ลกฺขณํ ปฏิวิชฺฌนฺตี อทนฺธายนฺตี รูปกฺขนฺเธ อนิจฺจลกฺขณํ เวคสา ปฏิวิชฺฌติ, ตสฺมา สา ชวนปญฺญา นามาติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เอวํ ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนาวเสน ชวนปญฺญํ ทสฺเสตฺวา พลววิปสฺสนาวเสน ทสฺเสตุํ, ‘‘รูป’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ขยฏฺเฐนาติ ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนโต ขยสภาวตฺตา. ภยฏฺเฐนาติ ภยานกภาวโต. อสารกฏฺเฐนาติ อตฺตสารวิรหโต นิจฺจสาราทิวิรหโต จ. ตุลยิตฺวาติ ตุลาภูตาย วิปสฺสนาปญฺญาย ตุเลตฺวา. ตีรยิตฺวาติ ตาย เอว ตีรณภูตาย ตีเรตฺวา. วิภาวยิตฺวาติ ยาถาวโต ปกาเสตฺวา ปญฺจกฺขนฺธํ วิภูตํ กตฺวา. รูปนิโรเธติ รูปกฺขนฺธสฺส นิโรธภูเต นิพฺพาเน นินฺนโปณปพฺภารวเสน. อิทานิ สิขาปฺปตฺตวิปสฺสนาวเสน ชวนปญฺญํ ทสฺเสตุํ, ปุน ‘‘รูป’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาวเสนาติ เกจิ. ‘Nhanh chóng thấu hiểu sắc là vô thường’ có nghĩa là: trí tuệ ấy thâm nhập tướng vô thường trong sắc uẩn một cách nhanh chóng, không chậm chạp, thâm nhập tướng trạng giống như tia sét do trời Đế-thích phóng ra, do sự vượt trội của hành động tạo tác trước đó, do sự diễn tiến nhanh chóng, do sự loại trừ các pháp đối nghịch. Vì vậy, nó được gọi là tốc tuệ. Trong các câu còn lại, phương pháp này cũng tương tự. Sau khi đã trình bày tốc tuệ theo phương diện thiền quán có tướng trạng làm đối tượng, để trình bày (tốc tuệ) theo phương diện thiền quán có năng lực, câu ‘sắc’... đã được nói. Trong đó, khayaṭṭhena (theo nghĩa hủy diệt) là do có tự tánh hủy diệt, vì ở đâu nó sanh khởi, ở đó nó bị hoại diệt. Bhayaṭṭhena (theo nghĩa đáng sợ) là do có trạng thái đáng sợ. Asārakaṭṭhena (theo nghĩa vô lõi) là do không có cốt lõi tự ngã và không có cốt lõi thường hằng... Tulayitvā (sau khi cân nhắc) là cân nhắc bằng trí tuệ thiền quán đã trở thành cái cân. Tīrayitvā (sau khi thẩm xét) là thẩm xét bằng chính trí tuệ ấy đã trở thành sự thẩm xét. Vibhāvayitvā (sau khi làm sáng tỏ) là sau khi làm cho năm uẩn trở nên rõ ràng bằng cách hiển thị đúng như thật. Rūpanirodhe (trong sự diệt của sắc) có nghĩa là trong Niết-bàn là sự diệt của sắc uẩn, theo nghĩa hướng về, xuôi về, nghiêng về. Bây giờ, để trình bày tốc tuệ theo phương diện thiền quán đạt đến đỉnh điểm, câu ‘sắc’... lại được nói. Một số vị cho rằng (điều này được nói) theo phương diện thiền quán đưa đến xuất khởi. ญาณสฺส ติกฺขภาโว นาม สวิเสสํ ปฏิปกฺขสมุจฺฉินฺทเนน เวทิตพฺโพติ, ‘‘ขิปฺปํ กิเลเส ฉินฺทตีติ ติกฺขปญฺญา’’ติ วตฺวา เต ปน กิเลเส วิภาเคน ทสฺเสนฺโต, ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺก’’นฺติอาทิมาห. ติกฺขปญฺโญ หิ ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ, ปฏิปทา จสฺส น จลตีติ อาห – ‘‘เอกสฺมึ อาสเน จตฺตาโร อริยมคฺคา อธิคตา โหนฺตี’’ติอาทิ. Tính cách sắc bén của trí tuệ cần được hiểu là sự đoạn trừ các pháp đối nghịch một cách đặc biệt, nên sau khi nói ‘trí tuệ sắc bén là trí tuệ đoạn trừ phiền não một cách nhanh chóng,’ để trình bày các phiền não ấy một cách phân tích, ngài đã nói câu ‘dục tầm đã sanh khởi’... Thật vậy, người có trí tuệ sắc bén thì có thắng trí nhanh chóng, và con đường thực hành của vị ấy không bị lay động, nên đã nói: ‘bốn Thánh đạo được chứng đắc trong một lần ngồi’... ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา ขยธมฺมา วยธมฺมา นิโรธธมฺมา’’ติ ยาถาวโต ทสฺสเนน สจฺจสมฺปฏิเวโธ อิชฺฌติ, น อญฺญถาติ การณมุเขน นิพฺเพธิกปญฺญํ ทสฺเสตุํ, ‘‘สพฺพสงฺขาเรสุ [Pg.274] อุพฺเพคพหุโล โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุพฺเพคพหุโลติ วุตฺตนเยน สพฺพสงฺขาเรสุ อภิณฺหํ ปวตฺตสํเวโค. อุตฺตาสพหุโลติ ญาณุตฺราสวเสน สพฺพสงฺขาเรสุ พหุโส อุตฺรสฺตมานโส. เตน อาทีนวานุปสฺสนมาห. อุกฺกณฺฐนพหุโลติ ปน อิมินา นิพฺพิทานุปสฺสนํ อาห – อรติพหุโลติอาทินา ตสฺสา เอว อปราปรุปฺปตฺตึ. พหิมุโขติ สพฺพสงฺขารโต พหิภูตํ นิพฺพานํ อุทฺทิสฺส ปวตฺตญาณมุโข, ตถา วา ปวตฺติตวิโมกฺขมุโข. นิพฺพิชฺฌนํ นิพฺเพโธ, โส เอติสฺสา อตฺถิ, นิพฺพิชฺฌตีติ วา นิพฺเพธา, สาว ปญฺญา นิพฺเพธิกา. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว. Sự thâm nhập chân lý thành tựu nhờ thấy đúng như thật rằng ‘tất cả các pháp hữu vi là vô thường, khổ, có tính biến hoại, là pháp hữu vi, là pháp do duyên sanh, có tính hủy diệt, có tính biến mất, có tính đoạn diệt,’ chứ không phải cách nào khác. Để trình bày trí tuệ xuyên suốt qua phương diện nguyên nhân, câu ‘có nhiều sự kinh sợ trong tất cả các pháp hữu vi’... đã được nói. Trong đó, ubbegabahulo (nhiều sự kinh sợ) là sự chấn động thường xuyên diễn ra trong tất cả các pháp hữu vi theo phương pháp đã nói. Uttāsabahuloti (nhiều sự kinh hãi) là người có tâm kinh hãi nhiều lần trong tất cả các pháp hữu vi do sự kinh hãi của trí tuệ. Qua đó, ngài nói về sự quán chiếu sự nguy hại. Còn với từ ukkaṇṭhanabahulo (nhiều sự chán ngán) này, ngài nói về sự quán chiếu sự nhàm chán. Bằng các từ như aratibahulo (nhiều sự không ưa thích)..., ngài nói về sự sanh khởi liên tiếp của chính sự nhàm chán ấy. Bahimukho (hướng ra ngoài) là người có cửa ngõ trí tuệ hướng đến Niết-bàn, là pháp ở bên ngoài tất cả các pháp hữu vi, hoặc là người có cửa ngõ giải thoát đã diễn tiến như vậy. Sự xuyên suốt là nibbedha. Trí tuệ này có điều đó, hoặc nó xuyên suốt, nên gọi là nibbedhā. Chính trí tuệ đó là nibbedhikā (trí tuệ xuyên suốt). Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, điều đó có thể được hiểu rõ do phương pháp đã được nói ở dưới. ปชฺชติ เอเตน วิปสฺสนาทิโกติ ปทํ, สมาปตฺติ, ตสฺมา อนุปทนฺติ อนุสมาปตฺติโยติ อตฺโถ. ปทํ วา สมฺมสนุปคา ธมฺมา วิปสฺสนาย ปวตฺติฏฺฐานภาวโต. เตนาห ‘‘สมาปตฺติวเสน วา’’ติ. ฌานงฺควเสน วาติ ฌานงฺควเสนาติ จ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน กมตฺโถ อิธ ปทสทฺโท, ตสฺมา อนุปทํ อนุกฺกเมนาติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘อนุปฏิปาฏิยา’’ติ. ธมฺมวิปสฺสนนฺติ ตํตํสมาปตฺติจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนานํ ธมฺมานํ วิปสฺสนํ. วิปสฺสตีติ สมาปตฺติโย ฌานมุเขน เต เต ธมฺเม ยาถาวโต ปริคฺคเหตฺวา, ‘‘อิติปิ ทุกฺขา’’ติอาทินา สมฺมสติ. อทฺธมาเสน อรหตฺตํ ปตฺโต อุกฺกํสคตสฺส สาวกานํ สมฺมสนจารสฺส นิปฺปเทเสน ปวตฺติยมานตฺตา, สาวกปารมีญาณสฺส จ ตถา ปฏิปาเทตพฺพตฺตา. เอวํ สนฺเตปีติ ยทิปิ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร น จิรสฺเสว อรหตฺตํ ปตฺโต; ธมฺมเสนาปติ ปน ตโต จิเรน, เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา โมคฺคลฺลานตฺเถโรปิ มหาปญฺโญว, ตสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโรว มหาปญฺญตโรติ. อิทานิ ตมตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ, ‘‘มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมฺมสนํ จรติ เอตฺถาติ สมฺมสนจาโร, วิปสฺสนาภูมิ, ตํ สมฺมสนจารํ. เอกเทสเมวาติ สกอตฺตภาเว สงฺขาเร อนวเสสโต ปริคฺคเหตุญฺจ สมฺมสิตุญฺจ อสกฺโกนฺตํ อตฺตโน อภินีหารสมุทาคตญาณพลานุรูปํ เอกเทสเมว ปริคฺคเหตฺวา สมฺมสนฺโต. นนุ จ ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๖) วจนโต วฏฺฏทุกฺขโต มุจฺจิตุกาเมน สพฺพํ ปริญฺเญยฺยํ ปริชานิตพฺพเมว? สจฺจเมตํ, ตญฺจ โข สมฺมสนุปคธมฺมวเสน วุตฺตํ. ตสฺมา สสนฺตานคเต สพฺพธมฺเม[Pg.275], ปรสนฺตานคเต จ เตสํ สนฺตานวิภาคํ อกตฺวา พหิทฺธาภาวสามญฺญโต สมฺมสนํ, อยํ สาวกานํ สมฺมสนจาโร. เถโร ปน พหิทฺธาธมฺเมปิ สนฺตานวิภาเคน เกจิ เกจิ อุทฺธริตฺวา สมฺมสิ, ตญฺจ โข ญาเณน ผุฏฺฐมตฺตํ กตฺวา. เตน วุตฺตํ – ‘‘ยฏฺฐิโกฏิยา อุปฺปีเฬนฺโต วิย เอกเทสเมว สมฺมสนฺโต’’ติ. ตตฺถ ญาเณน นาม ยาวตา เนยฺยํ ปวตฺติตพฺพํ, ตถา อปวตฺตนโต ‘‘ยฏฺฐิโกฏิยา อุปฺปีเฬนฺโต วิยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนุปทธมฺมวิปสฺสนาย อภาวโต ‘‘เอกเทสเมว สมฺมสนฺโต’’ติ วุตฺตํ. Do đi đến bằng cái ấy, gọi là vipassanā, v.v... nên là padaṃ (nền tảng), tức là sự chứng đắc; do đó, anupadaṃ có nghĩa là theo sau sự chứng đắc. Hoặc padaṃ là các pháp đi đến sự quán xét, do là nơi chốn sanh khởi của vipassanā. Do đó, ngài đã nói: “Hoặc theo phương diện chứng đắc.” Và theo phương diện chi thiền có nghĩa là theo phương diện chi thiền. Tuy nhiên, trong Chú giải, từ pada ở đây có nghĩa là thứ lớp; do đó, anupadaṃ là theo thứ tự, ở đây có nghĩa này, nên ngài đã nói: “Theo tuần tự.” Quán pháp là sự quán các pháp được bao gồm trong sự sanh khởi của tâm trong mỗi sự chứng đắc ấy. Quán xét là sau khi đã nắm bắt các pháp ấy như thật qua ngõ thiền, vị ấy quán xét bằng (cách): “Như vậy là khổ,” v.v... (Ngài Mục-kiền-liên) đã đắc A-la-hán trong nửa tháng là do sự thực hành quán xét của vị thinh văn đã đạt đến mức tối thượng được tiến hành một cách không sót lại, và do trí tuệ ba-la-mật của thinh văn cần được giải thích như vậy. Dù là như vậy, nghĩa là, mặc dù trưởng lão Đại Mục-kiền-liên không bao lâu đã đắc A-la-hán, còn vị Tướng quân Chánh pháp thì sau đó một thời gian lâu; dù là như vậy, vì trưởng lão Mục-kiền-liên cũng là bậc đại trí tuệ, nên trưởng lão Xá-lợi-phất là bậc có trí tuệ hơn. Bây giờ, để làm cho ý nghĩa ấy rõ ràng hơn, câu “Vì trưởng lão Đại Mục-kiền-liên...” đã được nói. Nơi mà sự quán xét được thực hành là phạm vi quán xét, là mảnh đất của vipassanā; (quán xét) phạm vi quán xét ấy. Chỉ một phần là trong khi không thể nắm bắt và quán xét các pháp hành trong tự thân một cách không sót lại, vị ấy quán xét bằng cách chỉ nắm bắt một phần tương ứng với sức mạnh của trí tuệ đã được tích lũy do sự phát nguyện của mình. Nhưng không phải đã được nói: “Này các Tỳ khưu, không thắng tri, không liễu tri, không ly tham, không từ bỏ tất cả, thì không thể chấm dứt khổ đau” (S. iv. 26) hay sao? Do đó, người muốn thoát khỏi khổ đau luân hồi phải liễu tri tất cả những gì cần được liễu tri? Điều đó đúng, nhưng điều ấy được nói theo phương diện các pháp đi đến sự quán xét. Do đó, quán xét tất cả các pháp trong dòng tương tục của mình, và trong dòng tương tục của người khác mà không phân biệt dòng tương tục của họ, mà chỉ quán xét chung chung là ngoại phần, đây là phạm vi quán xét của các vị thinh văn. Còn vị trưởng lão (Mục-kiền-liên) thì quán xét các pháp ngoại phần bằng cách phân biệt từng dòng tương tục và chọn lọc một số, và điều đó cũng chỉ là chạm đến bằng trí tuệ. Do đó, đã được nói: “Như thể dùng đầu gậy ấn xuống, chỉ quán xét một phần.” Ở đây, câu “Như thể dùng đầu gậy ấn xuống,” v.v... được nói vì trí tuệ không tiến hành đến mức độ mà đối tượng cần biết có thể được tiến hành. Câu “chỉ quán xét một phần” được nói do không có sự quán pháp theo tuần tự. พุทฺธานํ สมฺมสนจาโร ทสสหสฺสิโลกธาตุยํ สตฺตสนฺตานคตา, อนินฺทฺริยพทฺธา จ สงฺขาราติ วทนฺติ, โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสูติ อปเร. ตถา หิ อทฺธตฺตยวเสน ปฏิจฺจสมุปฺปาทนยํ โอสริตฺวา ฉตฺตึสโกฏิสตสหสฺสมุเขน พุทฺธานํ มหาวชิรญาณํ ปวตฺตํ. ปจฺเจกพุทฺธานํ สสนฺตานคเตหิ สทฺธึ มชฺฌิมเทสวาสิสตฺตสนฺตานคตา อนินฺทฺริยพทฺธา จ สมฺมสนจาโรติ วทนฺติ, ชมฺพุทีปวาสิสตฺตสนฺตานคตาติ เกจิ. ธมฺมเสนาปติโนปิ ยถาวุตฺตสาวกานํ วิปสฺสนาภูมิเยว สมฺมสนจาโร. ตตฺถ ปน เถโร สาติสยํ นิรวเสสํ อนุปทธมฺมํ วิปสฺสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สาวกานํ สมฺมสนจารํ นิปฺปเทสํ สมฺมสี’’ติ. Phạm vi quán xét của các vị Phật, họ nói là các pháp hành thuộc dòng tương tục của chúng sanh trong mười ngàn thế giới, và các pháp hành không liên quan đến các căn; những người khác nói là trong một trăm ngàn ức thế giới. Thật vậy, trí tuệ kim cương vĩ đại của các vị Phật đã tiến hành qua ba mươi sáu trăm ngàn ức phương pháp, bằng cách đi vào phương pháp duyên khởi theo phương diện ba thời. Phạm vi quán xét của các vị Phật Độc Giác, họ nói là cùng với các pháp trong dòng tương tục của chính mình, là các pháp hành thuộc dòng tương tục của chúng sanh ở Trung Ấn, và các pháp không liên quan đến các căn; một số nói là các pháp thuộc dòng tương tục của chúng sanh ở Diêm-phù-đề. Phạm vi quán xét của vị Tướng quân Chánh pháp cũng chính là mảnh đất vipassanā của các vị thinh văn đã được nói đến. Tuy nhiên, ở đó, vị trưởng lão đã quán xét các pháp theo tuần tự một cách siêu việt và không sót lại. Do đó, đã được nói: “Ngài đã quán xét phạm vi quán xét của các vị thinh văn một cách không sót lại.” ตตฺถ ‘‘สาวกานํ วิปสฺสนาภูมี’’ติ เอตฺถ สุกฺขวิปสฺสกา โลกิยาภิญฺญปฺปตฺตา ปกติสาวกา อคฺคสาวกา ปจฺเจกพุทฺธา สมฺมาสมฺพุทฺธาติ ฉสุ ชเนสุ สุกฺขวิปสฺสกานํ ฌานาภิญฺญาหิ อนธิคตปญฺญาเนปุญฺญตฺตา อนฺธานํ วิย อิจฺฉิตปเทโสกฺกมนํ วิปสฺสนากาเล อิจฺฉิกิจฺฉิตธมฺมวิปสฺสนา นตฺถิ. เต ยถาปริคฺคหิตธมฺมมตฺเตเยว ฐตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺติ. โลกิยาภิญฺญปฺปตฺตา ปน ปกติสาวกา เยน มุเขน วิปสฺสนํ อารภนฺติ; ตโต อญฺเญน วิปสฺสนํ วิตฺถาริกํ กาตุํ สกฺโกนฺติ วิปุลญาณตฺตา. มหาสาวกา อภินีหารสมฺปนฺนตฺตา ตโต สาติสยํ วิปสฺสนํ วิตฺถาริกํ กาตุํ สกฺโกนฺติ. อคฺคสาวเกสุ ทุติโย อภินีหารสมฺปตฺติยา สมาธานสฺส สาติสยตฺตา วิปสฺสนํ ตโตปิ วิตฺถาริกํ กโรติ. ปฐโม ปน ตโต มหาปญฺญตาย สาวเกหิ อสาธารณํ วิตฺถาริกํ กโรติ. ปจฺเจกพุทฺโธ เตหิปิ มหาภินีหารตาย อตฺตโน อภินีหารานุรูปํ ตโตปิ วิตฺถาริกวิปสฺสนํ กโรนฺติ. พุทฺธานํ, สมฺมเทว, ปริปูริตปญฺญาปารมิปภาวิต-สพฺพญฺญุตญฺญาณาธิคมนสฺส อนุรูปายาติ. ยถา [Pg.276] นาม กตวาลเวธปริจเยน สรภงฺคสทิเสน ธนุคฺคเหน ขิตฺโต สโร อนฺตรา รุกฺขลตาทีสุ อสชฺชมาโน ลกฺขเณเยว ปตติ; น สชฺชติ น วิรชฺฌติ, เอวํ อนฺตรา อสชฺชมานา อวิรชฺฌมานา วิปสฺสนา สมฺมสนียธมฺเมสุ ยาถาวโต นานานเยหิ ปวตฺตติ. ยํ มหาญาณนฺติ วุจฺจติ, ตสฺส ปวตฺติอาการเภโท คณโต วุตฺโตเยว. Ở đây, trong câu “mảnh đất vipassanā của các vị thinh văn,” trong sáu hạng người là: vị thuần quán, vị thinh văn thông thường đã đắc thế gian thông, các vị đại thinh văn, các vị tối thượng thinh văn, các vị Phật Độc Giác, và các vị Phật Chánh Đẳng Giác, thì đối với các vị thuần quán, do không có sự thuần thục về trí tuệ đã được chứng đắc qua các tầng thiền và các pháp thần thông, nên giống như người mù đi đến nơi mong muốn, trong lúc tu tập vipassanā, không có sự quán xét các pháp theo ý muốn. Các vị ấy phát triển vipassanā bằng cách chỉ đứng vững trên các pháp đã được nắm bắt. Còn các vị thinh văn thông thường đã đắc thế gian thông, các vị ấy bắt đầu vipassanā bằng phương pháp nào, thì có thể mở rộng vipassanā bằng phương pháp khác, do có trí tuệ rộng lớn. Các vị đại thinh văn, do đã thành tựu sự phát nguyện, nên có thể mở rộng vipassanā một cách siêu việt hơn. Trong các vị tối thượng thinh văn, vị thứ hai, do sự thành tựu phát nguyện và sự siêu việt của định, nên thực hành vipassanā rộng lớn hơn nữa. Còn vị thứ nhất, do có trí tuệ vĩ đại hơn, nên thực hành (vipassanā) rộng lớn một cách phi thường đối với các vị thinh văn. Vị Phật Độc Giác, do có sự phát nguyện vĩ đại hơn cả các vị ấy, nên thực hành vipassanā rộng lớn hơn nữa, tương ứng với sự phát nguyện của mình. Đối với các vị Phật, thì (vipassanā) tương ứng với sự chứng đắc Toàn giác trí đã được tu tập do sự viên mãn của ba-la-mật trí tuệ. Giống như mũi tên được bắn đi bởi một cung thủ như Sarabhaṅga, người đã thực hành bắn xuyên sợi tóc, không bị vướng vào cây cối, dây leo ở giữa đường mà rơi đúng vào mục tiêu; không bị vướng, không bị kẹt, cũng vậy, vipassanā không bị vướng, không bị kẹt ở giữa đường, mà tiến hành như thật qua nhiều phương pháp khác nhau đối với các pháp cần được quán xét. Sự khác biệt về cách thức tiến hành của cái được gọi là đại trí đã được nói đến theo cách liệt kê. เอเตสุ จ สุกฺขวิปสฺสกานํ วิปสฺสนาจาโร ขชฺโชตปภาสทิโส, อภิญฺญปฺปตฺตปกติสาวกานํ ทีปปภาสทิโส, มหาสาวกานํ โอกฺกาปภาสทิโส, อคฺคสาวกานํ โอสธิตารกาปภาสทิโส, ปจฺเจกพุทฺธานํ จนฺทปภาสทิโส, สมฺมาสมฺพุทฺธานํ รสฺมิสหสฺสปฏิมณฺฑิตสรทสูริยมณฺฑลสทิโส อุปฏฺฐาสิ. ตถา สุกฺขวิปสฺสกานํ วิปสฺสนาจาโร อนฺธานํ ยฏฺฐิโกฏิยา คมนสทิโส, โลกิยาภิญฺญปฺปตฺตปกติสาวกานํ ทณฺฑกเสตุคมนสทิโส, มหาสาวกานํ ชงฺฆเสตุคมนสทิโส, อคฺคสาวกานํ สกฏเสตุคมนสทิโส, ปจฺเจกพุทฺธานํ มหาชงฺฆมคฺคคมนสทิโส, สมฺมาสมฺพุทฺธานํ มหาสกมคฺคคมนสทิโสติ เวทิตพฺโพ. Và trong số những vị ấy, sự thực hành minh sát của các vị thuần quán đã hiện khởi giống như ánh sáng của con đom đóm, của các vị Thinh văn thường đã đắc các thắng trí giống như ánh sáng của ngọn đèn, của các vị Đại Thinh văn giống như ánh sáng của ngọn đuốc, của các vị Thượng thủ Thinh văn giống như ánh sáng của sao mai, của các vị Phật Độc Giác giống như ánh sáng của mặt trăng, của các vị Phật Chánh Đẳng Giác giống như vầng mặt trời mùa thu được trang hoàng với ngàn tia sáng. Tương tự như thế, nên được hiểu rằng sự thực hành minh sát của các vị thuần quán giống như sự đi lại của người mù bằng đầu cây gậy, của các vị Thinh văn thường đã đắc các thắng trí thế gian giống như sự đi qua cây cầu độc mộc, của các vị Đại Thinh văn giống như sự đi qua cây cầu ván, của các vị Thượng thủ Thinh văn giống như sự đi qua cây cầu cho xe, của các vị Phật Độc Giác giống như sự đi trên con đường lớn dành cho người đi bộ, của các vị Phật Chánh Đẳng Giác giống như sự đi trên con đường lớn dành cho xe cộ. อรหตฺตญฺจ กิร ปตฺวาติ เอตฺถ กิร-สทฺโท อนุสฺสวลทฺโธยมตฺโถติ ทีเปตุํ วุตฺโต. ปตฺวา อญฺญาสิ อตฺตโน วิปสฺสนาจารสฺส มหาวิสยตฺตา ติกฺขวิสทสูรภาวสฺส จ สลฺลกฺขเณน. กถํ ปนายํ มหาเถโร ทนฺธํ อรหตฺตํ ปาปุณนฺโต สีฆํ อรหตฺตํ ปตฺตโต ปญฺญาย อตฺตานํ สาติสยํ กตฺวา อญฺญาสีติ อาห – ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. มหาชฏนฺติ มหาชาลสาขํ อติวิย สิพฺพิตชาลํ. ยฏฺฐึ ปน สารํ วา อุชุํ วา น ลภติ เวณุคฺคหเณ อนุจฺจินิตฺวา เวณุสฺส คหิตตฺตา. เอวํสมฺปทนฺติ ยถา เตสุ ปุริเสสุ เอโก เวฬุคฺคหเณ อนุจฺจินิตฺวา เวฬุยฏฺฐึ คณฺหาติ, เอโก อุจฺจินิตฺวา, เอวํ นิปฺผตฺติกํ. ปธานนฺติ ภาวนานุยุญฺชนํ. Trong câu “Và nghe nói sau khi đã chứng đắc A-la-hán”, ở đây, từ “kira” (nghe nói) được nói đến để chỉ rõ rằng: “Ý nghĩa này đã được tiếp thu qua sự truyền tụng.” Sau khi chứng đắc, ngài đã biết bằng sự ghi nhận về tính chất có đối tượng rộng lớn, sắc bén, trong sáng, và dũng mãnh trong sự thực hành minh sát của mình. Vị Đại Trưởng lão này, trong khi chứng đắc A-la-hán một cách chậm chạp, đã biết được rằng mình vượt trội hơn về trí tuệ so với người đã chứng đắc A-la-hán một cách nhanh chóng như thế nào? (Vị ấy) đã nói: “Ví như” và các câu tiếp theo. “Mớ rối lớn” có nghĩa là nhánh cây có nhiều cành chằng chịt, một mạng lưới được kết lại quá mức. Tuy nhiên, người ấy không có được cây gậy có lõi cứng hoặc thẳng vì đã lấy cây tre mà không xem xét kỹ khi chọn tre. “Sự thành tựu như vậy” có nghĩa là: Giống như trong số những người ấy, một người lấy cây gậy tre mà không xem xét kỹ khi chọn tre, một người thì xem xét kỹ, sự việc đã xảy ra như vậy. “Sự tinh tấn” có nghĩa là sự chuyên tâm tu tập. สตฺตสฏฺฐิ ญาณานีติ ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๗๓ มาติกา) อาคเตสุ เตสตฺตติยา ญาเณสุ ฐเปตฺวา ฉ อสาธารณญาณานิ สุตมยญาณาทีนิ ปฏิภานปฏิสมฺภิทาญาณปริโยสานานิ สตฺตสฏฺฐิ ญาณานิ. ตานิ หิ สาวเกหิ ปวิจิตพฺพานิ, น อิตรานิ. โสฬสวิธํ ปญฺญนฺติ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๓๗๙; สํ. นิ. ฏี. ๓.๕.๓๗๙) มหาปญฺญาทิกา, นวานุปุพฺพวิหารสมาปตฺติปญฺญาติ อิทํ โสฬสวิธํ ปญฺญํ. “Sáu mươi bảy loại trí” có nghĩa là: trong bảy mươi ba loại trí được đề cập trong Phân Tích Đạo, ngoại trừ sáu loại trí bất cộng, bắt đầu từ văn tuệ trí cho đến biện tài vô ngại giải trí, là sáu mươi bảy loại trí. Vì rằng những trí ấy cần được các vị Thinh văn thẩm xét, chứ không phải những trí khác. “Mười sáu loại trí tuệ” là: đại tuệ và các loại khác, trí tuệ về chín bậc thiền tuần tự là mười sáu loại trí tuệ này. ตตฺราติ [Pg.277] ตสฺส. อิทํ โหตีติ อิทํ ทานิ วุจฺจมานํ อนุปุพฺพสมฺมสนํ โหติ. วิปสฺสนาโกฏฺฐาสนฺติ วิตกฺกาทิสมฺมสิตพฺพธมฺมวิภาเคน วิภตฺตวิปสฺสนาภาคํ. “Tatra” có nghĩa là “của vị ấy”. “Điều này xảy ra” có nghĩa là: sự thẩm sát tuần tự đang được nói đến này xảy ra. “Phần minh sát” có nghĩa là phần minh sát được phân chia theo sự phân loại các pháp cần được thẩm sát như tầm và các pháp khác. ๙๔. ปฐเม ฌาเนติ อุปสิเลเส ภุมฺมํ, ตสฺมา เย ปฐเม ฌาเน ธมฺมาติ เย ปฐมชฺฌานสํสฏฺฐา ธมฺมาติ อตฺโถ. อนฺโตสมาปตฺติยนฺติ จ สมาปตฺติสหคเต จิตฺตุปฺปาเท สมาปตฺติสมญฺญํ อาโรเปตฺวา วุตฺตํ. ววตฺถิตาติ กตววตฺถนา นิจฺฉิตา. ปริจฺฉินฺนาติ ญาเณน ปริจฺฉินฺนา สลกฺขณโต ปริจฺฉิชฺช ญาตา. โอโลเกนฺโตติ ญาณจกฺขุนา ปจฺจกฺขโต ปสฺสนฺโต. อภินิโรปนํ อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อาโรปนํ. อนุมชฺชนํ อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อนุวิจารณํ. ผรณํ ปณีตรูเปหิ กายสฺส พฺยาปนํ, วิปฺผาริกภาโว วา. สาตนฺติ สาตมธุรตา. อธิกฺเขโป วิกฺเขปสฺส ปฏิปกฺขภูตํ สมาธานํ. ผุสนํ อินฺทฺริยวิสยวิญฺญาณสฺส ตโต อุปฺปชฺชิตฺวา อารมฺมเณ ผุสนากาเรน วิย ปวตฺติ. เวทยิตํ อารมฺมณานุภวนํ. สญฺชานนํ นีลาทิวเสน อารมฺมณสฺส สลฺลกฺขณํ. เจตยิตํ เจตโส พฺยาปาโร. วิชานนํ อารมฺมณูปลทฺธิ. กตฺตุกมฺยตา จิตฺตสฺส อารมฺมเณน อตฺถิกตา. ตสฺมึ อารมฺมเณ อธิมุจฺจนํ, สนฺนิฏฺฐานํ วา อธิโมกฺโข. โกสชฺชปกฺเข ปติตุํ อทตฺวา จิตฺตสฺส ปคฺคณฺหนํ ปคฺคาโห, อธิคฺคโหติ อตฺโถ. อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ฐานํ, อนิสฺสชฺชนํ วา อุปฏฺฐานํ. สมปฺปวตฺเตสุ อสฺเสสุ สารถิ วิย สกิจฺจปสุเตสุ สมฺปยุตฺเตสุ อชฺฌุเปกฺขนํ มชฺฌตฺตตา. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อารมฺมเณ อนุนยนํ สํจรณํ อนุนโย. สภาวโตติ ยถาภูตสภาวโต. โสฬสนฺนํ เอว เจตฺถ ธมฺมานํ คหณํ เตสํเยว เถเรน ววตฺถาปิตภาวโต, เต เอวสฺส ตทา อุปฏฺฐหึสุ, น อิตเรติ วทนฺติ. วีริยสติคฺคหเณน เจตฺถ อินฺทฺริยภาวสามญฺญโต สทฺธาปญฺญา; สติคฺคหเณเนว เอกนฺตานวชฺชภาวสามญฺญโต ปสฺสทฺธิอาทโย ฉ ยุคฬา; อโลภาโทสา จ สงฺคหิตา ฌานจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนตฺตา เตสํ ธมฺมานํ. เถเรน จ ธมฺมา ววตฺถานสามญฺญโต อารทฺธา. เต น อุปฏฺฐหึสูติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ อปเร. 94. Trong câu “trong thiền thứ nhất”, đây là sở thuộc cách trong ý nghĩa gần gũi, do đó “những pháp trong thiền thứ nhất” có nghĩa là “những pháp tương ưng với thiền thứ nhất”. Và câu “trong sự nhập định” được nói bằng cách gán danh xưng “nhập định” cho sự sanh khởi của tâm đồng sanh với sự nhập định. “Đã được xác định” có nghĩa là đã được xác định, đã được quyết định. “Đã được phân định” có nghĩa là đã được phân định bằng trí tuệ, đã được biết sau khi phân định theo tự tướng. “Quan sát” có nghĩa là thấy một cách trực tiếp bằng tuệ nhãn. “Sự áp đặt” là sự áp đặt của tâm trên đối tượng. “Sự thẩm sát” là sự thẩm sát của tâm trên đối tượng. “Sự biến mãn” là sự lan tỏa của các sắc vi tế khắp thân, hoặc là trạng thái lan rộng. “Lạc” là sự ngọt ngào của lạc. “Sự đặt vào” là sự định tĩnh, đối nghịch với sự phóng dật. “Sự xúc chạm” là sự diễn tiến của thức giác quan và đối tượng, sau khi sanh khởi từ đó, giống như thể cách xúc chạm vào đối tượng. “Sự cảm thọ” là sự kinh nghiệm đối tượng. “Sự tưởng tri” là sự ghi nhận đối tượng theo cách xanh, v.v. “Sự tư duy” là hoạt động của tâm. “Sự nhận thức” là sự lĩnh hội đối tượng. “Dục” là sự mong muốn của tâm đối với đối tượng. “Thắng giải” là sự tin chắc, hoặc sự quyết định, vào đối tượng ấy. “Sự sách tấn” là sự nâng đỡ tâm, không để rơi vào phía biếng nhác, có nghĩa là sự nắm giữ. “Sự an trú” là sự đi đến và đứng lại trên đối tượng, hoặc là sự không buông bỏ. “Sự trung bình” là sự xả đối với các pháp tương ưng đang chuyên chú vào phận sự của chúng, giống như người đánh xe đối với những con ngựa đang chạy đều. “Sự thuận theo” là sự dẫn dắt các pháp tương ưng theo đối tượng, là sự luân chuyển. “Theo tự tánh” có nghĩa là theo tự tánh như thật. (Một số vị) nói rằng: “Ở đây, chỉ có sự nắm bắt mười sáu pháp, vì chính những pháp ấy đã được vị Trưởng lão xác định, và chỉ những pháp ấy đã hiện khởi với ngài vào lúc đó, chứ không phải các pháp khác.” Ở đây, do sự nắm bắt cần và niệm, tín và tuệ (cũng được bao gồm) do tính chất chung là quyền; chỉ do sự nắm bắt niệm, sáu cặp pháp như tịnh và các pháp khác (cũng được bao gồm) do tính chất chung là hoàn toàn không có tội lỗi; và vô tham, vô sân cũng được bao gồm vì những pháp ấy thuộc về sự sanh khởi của tâm thiền. Những vị khác lại nói rằng: “Và các pháp đã được vị Trưởng lão khởi sự do tính chất chung của sự xác định. Không thể nói rằng chúng đã không hiện khởi.” วิทิตา อุปฺปชฺชนฺตีติ อุปฺปาเทปิ เนสํ เวทนานํ ปชานนํ โหติเยวาติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ตํ ชานาตีติ ตํญาโณ, ตสฺส [Pg.278] ภาโว ตํญาณตา, ญาณสฺส อตฺตสํเวทนนฺติ อตฺโถ. ตํสมานโยคกฺขมาหิ สมฺปยุตฺตธมฺมา. ญาณพหุตาติ ญาณสฺส พหุภาโว, เอกจิตฺตุปฺปาเท อเนกญาณตาติ อตฺโถ. อิทานิ ตเมวตฺถํ วิวริตุํ, ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. น สกฺกา ชานิตุํ อารมฺมณกรณสฺส อภาวโต. อสมฺโมหาวโพโธ จ อีทิสสฺส ญาณสฺส นตฺถิ. เอเกกเมว ญาณํ อุปฺปชฺชติ ตสฺมึ ขเณ เอกสฺเสว อาวชฺชนสฺส อุปฺปชฺชนโต, น จ อาวชฺชเนน วินา จิตฺตุปฺปตฺติ อตฺถิ. วุตฺตญฺเหตํ – “Sanh khởi một cách được biết rõ” có nghĩa là: ngay cả trong sự sanh khởi của các cảm thọ ấy cũng có sự tuệ tri. Đối với hai câu còn lại cũng theo phương pháp này. “Biết điều đó” là trí biết điều đó, trạng thái của nó là tính chất biết điều đó, có nghĩa là sự tự nhận biết của trí tuệ. Các pháp tương ưng thích hợp với sự tương ưng đồng đều ấy. “Sự đa dạng của trí” có nghĩa là sự nhiều mặt của trí, là có nhiều trí trong một sự sanh khởi của tâm. Bây giờ, để giải thích chính ý nghĩa ấy, câu “Ví như” và các câu tiếp theo đã được nói đến. Không thể biết được vì không có sự bắt đối tượng. Và sự giác ngộ không si mê của loại trí như vậy cũng không có. Chỉ có một trí duy nhất sanh khởi vào khoảnh khắc ấy, vì chỉ có một sự hướng tâm duy nhất sanh khởi. Và không có sự sanh khởi của tâm nếu không có sự hướng tâm. Điều này đã được nói đến: ‘‘จุลฺลาสีติสหสฺสานิ, กปฺปา ติฏฺฐนฺติ เย มรู; น ตฺเวว เตปิ ชีวนฺติ, ทฺวีหิ จิตฺเตหิ สํยุตา’’ติ. (มหานิ. ๑๐, ๓๙) จ, ‘Tám mươi bốn ngàn kiếp, là tuổi thọ của chư thiên; Dầu vậy, các vị ấy cũng không sống, khi tương ưng với hai tâm.’ (mahāni. 10, 39) và, ‘‘นตฺถิ จิตฺเต ยุคา คหี’’ติ จ – ‘Không có người nắm giữ ách ở trong tâm,’ và – วตฺถารมฺมณานํ ปริคฺคหิตตายาติ ยสฺมิญฺจ อารมฺมเณ เย ฌานธมฺมา ปวตฺตนฺติ, เตสํ วตฺถารมฺมณานํ ปเคว ญาเณน ปริจฺฉิชฺช คหิตตฺตา. ยถา นาม มิคสูกราทีนํ อาสเยปริคฺคหิเต ตตฺร ฐิตา มิคา วา สูกรา วา ตโต อุฏฺฐานโตปิ อาคมนโตปิ เนสาทสฺส สุขคฺคหณา โหนฺติ, เอวํสมฺปทมิทํ. เตนาห ‘‘เถเรน หี’’ติอาทิ. เตนาติ วตฺถารมฺมณานํ ปริคฺคหิตภาเวน. อสฺสาติ เถรสฺส. เตสํ ธมฺมานนฺติ ฌานจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนานํ ธมฺมานํ. อุปฺปาทํ อาวชฺชนฺตสฺสาติอาทินา อุปฺปาทาทีสุ ยํ ยเทว อารพฺภ ญาณํ อุปฺปชฺชติ; ตสฺมึ ตสฺมึ ขเณ ตสฺส ตสฺเสว จสฺส ปากฏภาโว ทีปิโต. น หิ อาวชฺชเนน วินา ญาณํ อุปฺปชฺชติ. อหุตฺวา สมฺโภนฺตีติ ปุพฺเพ อวิชฺชมานา หุตฺวา สมฺภวนฺติ, อนุปฺปนฺนา อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. อุทยํ ปสฺสติ เตสํ ธมฺมานํ, ‘‘อหุตฺวา สมฺโภนฺตี’’ติ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิภาวทสฺสนโต. ปุพฺเพ อภาวโพธโก หิ อตฺตลาโภ ธมฺมานํ อุทโย. หุตฺวาติ อุปฺปชฺชิตฺวา. ปฏิเวนฺตีติ ปฏิ ขเณ ขเณ วินสฺสนฺติ. วยํ ปสฺสติ, ‘‘หุตฺวา ปฏิเวนฺตี’’ติ เตสํ ธมฺมานํ ภงฺคกฺขณสมงฺคิภาวทสฺสนโต. วิทฺธํสภาวโพธโก หิ ธมฺมานํ วิชฺชมานโต วโย. Do đã nắm bắt vật và đối tượng có nghĩa là: Các pháp thiền nào sanh khởi trong đối tượng nào, các vật và đối tượng ấy đã được nắm bắt, được phân định bởi trí tuệ từ trước. Ví như khi nơi ở của các loài nai, heo rừng, v.v... đã được bao vây, các con nai hay heo rừng đang ở tại đấy, dù chúng đứng dậy hay đi đến từ nơi ấy, cũng đều dễ dàng bị người thợ săn bắt giữ; sự thành tựu này cũng giống như vậy. Do đó, đã nói rằng: ‘Bởi vị trưởng lão...’ v.v... Ở đây, ‘do đó’ là do trạng thái đã nắm bắt vật và đối tượng. ‘Của vị ấy’ là của vị trưởng lão. ‘Của các pháp ấy’ là của các pháp được bao gồm trong sự phát sanh của tâm thiền. Bằng câu ‘trong khi hướng đến sự sanh khởi...’ v.v..., điều này cho thấy rằng trí tuệ sanh khởi lấy bất cứ điều gì làm đối tượng trong các pháp sanh khởi, v.v...; trong mỗi khoảnh khắc ấy, sự biểu hiện của chính pháp ấy được chỉ rõ. Quả vậy, trí tuệ không sanh khởi nếu không có sự hướng tâm. ‘Sau khi không có, chúng hiện hữu’ có nghĩa là trước đây không tồn tại, chúng trở nên hiện hữu; nghĩa là các pháp chưa sanh nay được sanh khởi. Vị ấy thấy sự sanh của các pháp ấy, do thấy được sự tương ưng với sát-na sanh khởi (của các pháp ấy) qua câu ‘sau khi không có, chúng hiện hữu.’ Quả vậy, sự sanh của các pháp là sự có được tự thể, điều cho biết về sự không tồn tại trước đó. ‘Sau khi có’ có nghĩa là sau khi đã sanh lên. ‘Chúng hoại diệt’ có nghĩa là chúng hoại diệt trong từng khoảnh khắc. Vị ấy thấy sự diệt, do thấy được sự tương ưng với sát-na diệt (của các pháp ấy) qua câu ‘sau khi có, chúng hoại diệt.’ Quả vậy, sự diệt của các pháp là sự hủy hoại từ trạng thái đang tồn tại. เตสุ ธมฺเมสุ นตฺถิ เอตสฺส อุปโย ราควเสน อุปคมนนฺติ อนุปโย, อนนุโรโธ. หุตฺวา วิหรตีติ โยชนา. ตถา นตฺถิ เอตสฺส อปาโย ปฏิฆวเสน อปคมนนฺติ อนปาโย, อวิโรโธ. ‘‘เอตํ มม, [Pg.279] เอโส เม อตฺถา’’ติ ตสฺส ตณฺหาทิฏฺฐิอภินิเวสาภาวโต ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสเยหิ อนิสฺสิโต. อปฺปฏิพทฺโธติ อนุปยานิสฺสิตภาวโต วิปสฺสนาย ปริพนฺธวเสน ฉนฺทราเคน น ปฏิพทฺโธ น วิพนฺธิโต. วิปฺปมุตฺโตติ ตโต เอว วิกฺขมฺภนวิมุตฺติวเสน กามราคโต วิมุตฺโต. วิสํยุตฺโต วิกฺขมฺภนวเสเนว ปฏิปกฺขธมฺเมหิ วิสํยุตฺโต. Trong các pháp ấy, vị ấy không có sự đi đến theo cách của tham ái, nên gọi là không đi đến (anupayo), không thuận theo (ananurodho). Cần được liên kết là ‘sau khi trở thành, vị ấy an trú.’ Tương tự, vị ấy không có sự rời đi theo cách của sân hận, nên gọi là không rời đi (anapāyo), không chống đối (avirodho). Do không có sự chấp thủ theo tham ái và tà kiến rằng ‘cái này là của tôi, cái này là tự ngã của tôi,’ vị ấy không nương tựa vào các nơi nương tựa của tham ái và tà kiến. ‘Không bị trói buộc’ có nghĩa là do trạng thái không đi đến và không nương tựa, vị ấy không bị trói buộc, không bị ràng buộc bởi dục tham vốn là sự trở ngại đối với tuệ quán. ‘Được giải thoát’ có nghĩa là do chính lý do ấy, vị ấy được giải thoát khỏi dục ái bằng sự giải thoát do chế ngự. ‘Không tương ưng’ có nghĩa là do chính sự chế ngự, vị ấy không tương ưng với các pháp đối nghịch. กิเลสมริยาทา เตน กตา ภเวยฺยาติ อนฺโตสมาปตฺติยํ ปวตฺเต โสฬส ธมฺเม อารพฺภ ปวตฺตมานํ วิปสฺสนาวีถึ ภินฺทิตฺวา สเจ ราคาทโย อุปฺปชฺเชยฺยุํ; ตสฺส วิปสฺสนาวีถิยา กิเลสมริยาทา เตน จิตฺเตน, จิตฺตสมงฺคินา วา กตา ภเวยฺย. เตสูติ เตสุ ธมฺเมสุ. อสฺสาติ เถรสฺส. เอโกปีติ ราคาทีสุ เอโกปีติ จ วทนฺติ. วุตฺตากาเรน เอกจฺจานํ อนาปาถคมเน สติ วิปสฺสนา น เตสุ ธมฺเมสุ นิรนฺตรปฺปวตฺตาติ อารมฺมณมริยาทา ภเวยฺย. วิกฺขมฺภิตปจฺจนีกตฺตาติ วิปสฺสนาย ปฏิปกฺขธมฺมานํ ปเคว วิกฺขมฺภิตตฺตา อิทานิปิ วิกฺขมฺเภตพฺพา กิเลสา นตฺถีติ วุตฺตํ. ‘Giới hạn của phiền não có thể được tạo ra bởi vị ấy’ có nghĩa là: Nếu tham ái, v.v... sanh khởi, phá vỡ lộ trình tuệ quán đang diễn tiến bằng cách lấy mười sáu pháp đang diễn ra trong định chứng làm đối tượng, thì giới hạn của phiền não đối với lộ trình tuệ quán ấy có thể được tạo ra bởi tâm ấy, hoặc bởi người tương ưng với tâm ấy. ‘Trong các pháp ấy’ là trong các pháp ấy. ‘Của vị ấy’ là của vị trưởng lão. Và họ nói rằng ‘dù chỉ một’ có nghĩa là dù chỉ một trong số các pháp như tham ái, v.v... Theo cách đã nói, khi một số pháp không đi vào phạm vi (của tuệ quán), tuệ quán không diễn tiến liên tục trong các pháp ấy, do đó có thể có giới hạn của đối tượng. ‘Do các pháp đối nghịch đã được chế ngự’ có nghĩa là: Do các pháp đối nghịch với tuệ quán đã được chế ngự từ trước, nên được nói rằng bây giờ không có phiền não nào cần phải được chế ngự. อิโตติ ปฐมชฺฌานโต. อนนฺตโรติ อุปริโม ฌานาทิวิเสโส. ตสฺส ปชานนสฺสาติ, ‘‘อตฺถิ อุตฺตริ นิสฺสรณ’’นฺติ เอวํ ปวตฺตชานนสฺส. พหุลีกรเณนาติ ปุนปฺปุนํ อุปฺปาทเนน. ‘Từ đây’ là từ thiền thứ nhất. ‘Kế tiếp’ là sự đặc biệt của thiền, v.v... ở bậc cao hơn. ‘Của sự tuệ tri ấy’ là của sự biết đang diễn tiến rằng: ‘có sự xuất ly cao hơn.’ ‘Bằng sự thực hành nhiều’ là bằng sự làm cho sanh khởi nhiều lần. สมฺปสาทนฏฺเฐนาติ กิเลสกาลุสิยาปคมเนน, ตสฺส วิจารกฺโขภวิคเมน วา เจตโส สมฺมเทว ปาสาทิกภาเวน. ‘Với ý nghĩa làm cho trong sạch’ là do sự loại bỏ cấu uế của phiền não, hoặc do sự chấm dứt sự giao động của tứ, bởi bản chất hoàn toàn thanh tịnh của tâm. วีริยํ สติ อุเปกฺขาติ อาคตฏฺฐาเน ปาริสุทฺธิอุเปกฺขา, อทุกฺขมสุขาเวทนาติ เอตฺถ ฌานุเปกฺขาติ, ‘‘สุขฏฺฐาเน เวทนุเปกฺขาวา’’ติ วุตฺตํ. สุขฏฺฐาเนติ จ ปฐมชฺฌานาทีสุ สุขสฺส วุตฺตฏฺฐาเน. ปสฺสทฺธตฺตาติ สมธุรเจตยิตภาเวน อารมฺมเณ วิสฏวิตฺถตภาวโต โย โส เจตโส อาโภโค วุตฺโต. สามญฺญผลาทีสุ สติยา ปาริสุทฺธิ, สา ถน อตฺถโต สติวินิมุตฺตา นตฺถีติ อาห ‘‘ปริสุทฺธาสติเยวา’’ติ. ปาริสุทฺธิอุเปกฺขา, น ฌานุเปกฺขาทโย. Trong đoạn kinh văn có ‘tinh tấn, niệm, xả,’ xả ở đây là thanh tịnh xả; trong câu ‘thọ không khổ không lạc,’ xả ở đây là thiền xả, nên được nói rằng: ‘hoặc là thọ xả ở nơi có lạc.’ Và ‘ở nơi có lạc’ là ở nơi lạc được nói đến trong sơ thiền, v.v... ‘Do sự an tịnh’ là sự hướng của tâm đã được nói đến, do trạng thái trải rộng và lan tỏa trên đối tượng với trạng thái tâm quân bình. Trong kinh Sa Môn Quả, v.v..., sự trong sạch của niệm được nói đến; sự trong sạch ấy về mặt ý nghĩa không tách rời khỏi niệm, nên đã nói rằng ‘chính là niệm trong sạch.’ (Ở đây là) thanh tịnh xả, không phải thiền xả, v.v... ๙๕. อีทิเสสุ ฐาเนสุ สติยา น กทาจิปิ ญาณวิรโห อตฺถีติ อาห – ‘‘ญาเณน สมฺปชาโน หุตฺวา’’ติ. ตถา หิ ตติยชฺฌาเน, ‘‘สติมา สุขวิหารี’’ติ เอตฺถ สมฺปชาโนติ อยมตฺโถ วุตฺโต เอว โหติ[Pg.280]. น สาวกานํ อนุปทธมฺมวิปสฺสนา โหติ สงฺขาราวเสสสุขุมปฺปวตฺติยา ทุวิญฺเญยฺยตฺตา วินิพฺภุชิตฺวา คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยภาวโต. เตนาห – ‘‘กลาปวิปสฺสนํ ทสฺเสนฺโต เอวมาหา’’ติ. 95. Ở những nơi như thế này, niệm không bao giờ thiếu trí tuệ, nên đã nói – ‘sau khi có tỉnh giác cùng với trí tuệ.’ Quả vậy, trong thiền thứ ba, ở câu ‘có niệm, trú trong lạc,’ ý nghĩa ‘tỉnh giác’ này đã được bao hàm. Các vị thinh văn không có tuệ quán trên từng pháp một, do sự diễn tiến vi tế của các hành còn lại rất khó nhận biết, và do không có khả năng nắm bắt bằng cách phân tích. Do đó, đã nói rằng – ‘trong khi chỉ bày về tuệ quán theo nhóm, ngài đã nói như vậy.’ ๙๖. ปญฺญาย จสฺสทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ ทสฺสนสมกาลํ ขียมานา อาสวา, ‘‘ทิสฺวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติ วุตฺตา. สมานกาเลปิ หิ เอทิโส สทฺทปฺปโยโค ทิสฺสติ – 96. ‘Và đối với vị ấy, sau khi thấy bằng trí tuệ, các lậu hoặc được đoạn tận’ có nghĩa là: Các lậu hoặc đang được đoạn tận đồng thời với sự thấy, nên được nói là ‘sau khi thấy, chúng được đoạn tận.’ Quả vậy, ngay cả đối với (các sự kiện xảy ra) đồng thời, cách dùng từ ngữ như vậy vẫn được thấy – ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕, ๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๓-๔๕; ๒.๔.๖๐; กถา. ๔๖๕, ๔๖๗). ‘Do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức sanh khởi.’ (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-45; 2.4.60; kathā. 465, 467). ‘‘นิหนฺตฺวา ติมิรํ สพฺพํ, อุคฺคเตโช สมุคฺคโต; เวโรจโน รสฺมิมาลี, โลกจกฺขุปภงฺกโร’’ติ. (ปฏฺฐา. อนุฏี. ๑.๒๕-๓๔; วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๕๘๐) จ – ‘Sau khi phá tan mọi bóng tối, với năng lượng rực rỡ, mặt trời đã mọc lên; đấng chiếu diệu, với vòng hào quang, là con mắt của thế gian, là đấng tạo ra ánh sáng.’ (paṭṭhā. anuṭī. 1.25-34; visuddhi. mahāṭī. 2.580) và – เอวมาทีสุ. เหตุอตฺโถ วา อยํ ทิสฺวาสทฺโท อสมานกตฺตุโก ยถา – ‘‘ฆตํ ปิวิตฺวา พลํ โหติ, สีหํ ทิสฺวา ภยํ โหตี’’ติ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๘๐๒). ทสฺสนเหตุโก หิ อาสวานํ ปริกฺขโย ปริญฺญาสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมเย สติ ปหานาภิสมยสฺส ลพฺภนโต. ยุคนทฺธํ อาหริตฺวาติ ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถ ฌานธมฺเม สมฺมสนฺโต สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ. เอวํ ยาว เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถ สมฺมสนฺโต สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ กตฺวา ยถา เถโร อรหตฺตํ ปาปุณิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อรหตฺตํ ปตฺตวาโร อิธ คหิโต’’ติ. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. ทีฆนขสุตฺตเทสนาย (ม. นิ. ๒.๒๐๕-๒๐๖) หิ เถโร อรหตฺตํ ปตฺโต. ตทา จ อนาคามี หุตฺวา นิโรธํ สมาปชฺชตีติ วจนอวสโร นตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อรหตฺตํ ปตฺตวาโร อิธ คหิโต’’ติ. ยทิ เอวํ – ‘‘สพฺพโส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ อิทํ กสฺมา วุตฺตนฺติ? เถเร วิชฺชมาเน ปณฺฑิตคุเณ อนวเสสโต ทสฺเสตฺวา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปตุํ. นิโรธสมาปชฺชนํ ปน เถรสฺส อาจิณฺณสมาจิณฺณํ. เตนาห ‘‘นิโรธํ ปน…เป… วทนฺตี’’ติ. เตน ผลสมาปตฺติมฺปิ อนฺตรา สมาปชฺชติเยวาติ ทสฺเสติ. Trong các trường hợp tương tự. Hoặc từ ‘disvā’ này có nghĩa là nguyên nhân, có chủ từ không đồng nhất, ví dụ như: “Uống bơ sữa thì có sức mạnh, thấy sư tử thì có sự sợ hãi” (visuddhi. mahāṭī. 2.802). Vì sự đoạn tận các lậu hoặc có sự thấy làm nhân, do sự chứng ngộ về đoạn trừ có thể đạt được khi có sự chứng ngộ về liễu tri, thực chứng, và tu tiến. ‘Yuganaddhaṃ āharitvā’ (thực hành song hành) có nghĩa là sau khi nhập và xuất sơ thiền, vị ấy quán xét các pháp thiền ở đó, tu tiến chỉ và quán song hành. Tương tự như vậy, cho đến khi nhập và xuất Phi tưởng phi phi tưởng xứ, vị ấy quán xét ở đó, thực hành chỉ và quán song hành, như cách trưởng lão đã chứng đắc A-la-hán. Nhắm đến điều đó, đã được nói rằng: “Trường hợp chứng đắc A-la-hán được đề cập ở đây.” ‘Idha’ (ở đây) có nghĩa là trong bài kinh này. Vì trưởng lão đã chứng đắc A-la-hán nhờ bài pháp Dīghanakha Sutta (ma. ni. 2.205-206). Và vào lúc đó, ngài là bậc Bất lai, không có cơ hội để nói rằng ngài nhập Diệt tận định, do đó đã được nói rằng: “Trường hợp chứng đắc A-la-hán được đề cập ở đây.” Nếu vậy, tại sao lại nói: “Vượt qua hoàn toàn Phi tưởng phi phi tưởng xứ, ngài chứng và trú vào Diệt thọ tưởng định”? (Là để) chỉ ra một cách không sót lại các phẩm chất bậc trí có nơi trưởng lão và kết thúc bài pháp với đỉnh cao là A-la-hán quả. Hơn nữa, việc nhập Diệt tận định là sự thực hành thường xuyên của trưởng lão. Do đó, ngài nói: “nirodhaṃ pana…pe… vadantī” (còn về Diệt tận định... họ nói). Qua đó, điều này cho thấy rằng ngài cũng nhập (Diệt tận định) ngay cả ở giữa (các lần nhập) Thánh quả định. โวมิสฺสํ [Pg.281] วิวริตุํ ‘‘ตตฺถสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘นิโรธํ สมาปชฺชิสฺสามี’’ติ อาโภเคน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ อาหริตฺวา ฐิตสฺส นิโรธสมาปตฺติ สีสํ นาม โหติ, ตสฺส อาโภควเสน นิโรธสฺส วาโร อาคจฺฉติ. ผลสมาปตฺติ คูฬฺโห โหติ, ‘‘ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิสฺสามี’’ติ อาโภคสฺส อภาวโต. ผลสมาปตฺติ สีสํ โหตีติ เอตฺถาปิ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอเตน อาโภคปฏิพทฺธเมเตสํ อาคมนนฺติ ทีปิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ชมฺพุทีปวาสิโน เถรา ปนาติอาทิ อฏฺฐกถารุฬฺหเมว ตํ วจนํ. อนฺโตสมาปตฺติยนฺติ นิโรธํ สมาปนฺนกาเล. ติสมุฏฺฐานิกรูปธมฺเมติ อุตุกมฺมาหารวเสน ติสมุฏฺฐานิกรูปธมฺเม. Để làm rõ sự pha trộn, câu “tatthassā” v.v... đã được nói đến. Trong đó, đối với vị đã thực hành chỉ và quán song hành rồi an trú với sự hướng tâm rằng: “Ta sẽ nhập Diệt tận định,” thì Diệt tận định được gọi là chính yếu, và lượt nhập Diệt tận định đến do sự hướng tâm ấy. Thánh quả định thì ẩn kín, vì không có sự hướng tâm rằng: “Ta sẽ nhập Thánh quả định.” Trong câu “Thánh quả định là chính yếu,” ý nghĩa cũng nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Qua đó, nên biết rằng điều này đã chỉ ra rằng sự khởi lên của các trạng thái này phụ thuộc vào sự hướng tâm. Còn câu “Các trưởng lão ở cõi Diêm-phù-đề” v.v... là lời nói đã được ghi trong Chú giải. ‘Antosamāpattiyanti’ (trong lúc nhập định) có nghĩa là vào lúc đã nhập Diệt tận định. ‘Tisamuṭṭhānikarūpadhammeti’ (các pháp sắc do ba nguồn sanh) có nghĩa là các pháp sắc do ba nguồn sanh là thời tiết, nghiệp, và vật thực. ๙๗. จิณฺณวสิตนฺติ ปฏิปกฺขทูริภาเวน สุภาวิตวสีภาวํ. นิปฺผตฺตึ ปตฺโตติ อุกฺกํสปรินิปฺผตฺตึ ปตฺโต. อุเร วายามชนิตาย โอรโส. ปภาวิตนฺติ อุปฺปาทิตํ. ธมฺเมนาติ อริยมคฺคธมฺเมน. ตสฺส หิ อธิคเมน อริยาย ชาติยา ชาโต นิพฺพตฺโตติ กตฺวา, ‘‘ธมฺมโช ธมฺมนิมฺมิโต’’ติ วุจฺจติ. ธมฺมทายสฺสาติ นววิธสฺส โลกุตฺตรธมฺมทายสฺส. อาทิยนโตติ คณฺหนโต, สสนฺตาเน อุปฺปาทนโตติ อตฺโถ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 97. ‘Ciṇṇavasitanti’ (sự thuần thục đã thực hành) có nghĩa là trạng thái thuần thục được tu tiến tốt đẹp do đã loại trừ các pháp đối nghịch. ‘Nipphattiṃ patto’ (đã đạt đến sự thành tựu) có nghĩa là đã đạt đến sự thành tựu viên mãn tối thượng. ‘Oraso’ (con ruột, sanh từ ngực) là do sự tinh tấn sanh ra. ‘Pabhāvitanti’ (được tạo ra) có nghĩa là được làm cho sanh khởi. ‘Dhammenāti’ (bởi Pháp) có nghĩa là bởi Pháp của Thánh đạo. Vì do chứng ngộ Pháp ấy mà được sanh ra bằng sự sanh của bậc Thánh, nên được gọi là “do Pháp sanh, do Pháp hóa sanh.” ‘Dhammadāyassāti’ (của thừa tự Pháp) có nghĩa là của thừa tự Pháp siêu thế gồm chín loại. ‘Ādiyanatoti’ (do tiếp nhận) có nghĩa là do nắm giữ, do làm cho sanh khởi trong dòng tâm của mình. Phần còn lại thì dễ hiểu. อนุปทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn áo trong Sớ giải kinh Anupada đã hoàn tất. ๒. ฉพฺพิโสธนสุตฺตวณฺณนา 2. Sớ giải kinh Sáu Pháp Thanh Tịnh (Chabbisodhana) ๙๘. ขีณา ชาตีติ อตฺตโน ชาติกฺขยํ ปฏิชานนฺเตน อรหตฺตํ พฺยากตํ โหติ อรหโต ตทภาวโต. ตถา วุสิตํ พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยวาโส เม ปริโยสิโตติ ปฏิชานนฺเตนปิ. กตํ กรณียนฺติ จตูหิ มคฺเคหิ จตูสุ สจฺเจสุ ปริญฺญาทิวเสน โสฬสวิธสฺสปิ กิจฺจสฺส อตฺตนา นิฏฺฐาปิตภาวํ ปฏิชานนฺเตนปิ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ อายตึ ปุนพฺภวาภาวํ, อายตึ วา ปริญฺญาทิกรณียาภาวํ ปฏิชานนฺเตนปีติ อาห – ‘‘เอเกนปิ ปเทน อญฺญา พฺยากตาว โหตี’’ติ. ทฺวิกฺขตฺตุํ พทฺธํ ปน สุพทฺธํ วิยาติ วุตฺตํ. อิธ ปน อญฺญาพฺยากรณํ จตูหิ ปเทหิ อาคตํ, ตสฺมา วตฺตพฺพเมว เจตฺถ นตฺถีติ [Pg.282] อธิปฺปาโย. เจตนาย ทิฏฺฐวาทิตา นาม อริยโวหาโร. สภาโวติ ปกติอตฺโถ หิ อยํ ธมฺมสทฺโท, ‘‘ชาติธมฺมา ชราธมฺมา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๗๔-๒๗๕) วิย ตสฺมา, อนุธมฺโมติ อริยภาวํ อนุคตา ปกตีติ อตฺโถ. ปรมปฺปิจฺฉตาย อริยา อตฺตโน คุเณ อนาวิกโรนฺตาปิ สาสนสฺส นิยฺยานิกภาวปเวทนตฺถญฺเจว สพฺรหฺมจารีนํ สมฺมาปฏิปตฺติยํ อุสฺสาหชนนตฺถญฺจ ตาทิสานํ ปรินิพฺพานสมเยเยว อาวิกโรนฺตีติ อธิปฺปาเยนาห – ‘‘ปรินิพฺพุตสฺส…เป… กาตพฺโพ’’ติ. 98. ‘Khīṇā jāti’ (sanh đã tận): Khi tuyên bố sự đoạn tận sanh của mình, vị ấy đã tuyên bố quả A-la-hán, vì bậc A-la-hán không còn điều đó nữa. Tương tự, ‘vusitaṃ brahmacariyaṃ’ (phạm hạnh đã sống xong): Khi tuyên bố rằng việc sống phạm hạnh của đạo đã được hoàn tất. ‘Kataṃ karaṇīyaṃ’ (việc cần làm đã làm xong): Khi tuyên bố rằng mười sáu phận sự đối với bốn đế bằng bốn đạo, như liễu tri v.v..., đã được tự mình hoàn thành. ‘Nāparaṃ itthattāyāti’ (không còn trở lại trạng thái này nữa): Khi tuyên bố không còn tái sanh trong tương lai, hoặc không còn phận sự phải làm như liễu tri v.v... trong tương lai. Do đó, ngài nói: “Chỉ với một câu, chánh trí cũng đã được tuyên bố.” Lại nữa, có câu nói rằng: “Cái được buộc hai lần thì được buộc chặt.” Ở đây, sự tuyên bố chánh trí đến với bốn câu, do đó, ý muốn nói rằng không còn gì phải bàn cãi ở đây. ‘Cetanāya diṭṭhavāditā’ (nói điều đã thấy với chủ ý) được gọi là ngôn ngữ của bậc Thánh. ‘Sabhāvo’ (bản chất): Từ ‘dhamma’ này thực sự có nghĩa là bản chất, tự nhiên, giống như trong các câu “có bản chất sanh, có bản chất già” (ma. ni. 1.274-275), do đó, ‘anudhammo’ (pháp tùy pháp) có nghĩa là bản chất đi theo trạng thái của bậc Thánh. Với ý định rằng, các bậc Thánh, do thiểu dục, dù không tiết lộ các phẩm chất của mình, nhưng để tuyên bố bản chất giải thoát của giáo pháp và để khuyến khích các vị đồng phạm hạnh trong sự thực hành chân chánh, các ngài chỉ tiết lộ những điều như vậy vào thời điểm nhập Niết-bàn, ngài đã nói: “parinibbutassa…pe… kātabbo” (đối với vị đã nhập Niết-bàn... cần phải được thực hiện). ๙๙. ทุพฺพลนฺติ เผคฺคุ วิย สุเภชฺชนียํ พลวิรหิตํ, อสารนฺติ อตฺโถ. วิราคุตนฺติ ปลุชฺชนสภาวํ. วิคจฺฉนสภาวนฺติ วินาสคมนสภาวํ. อนิจฺจทุกฺขวิปริณามตฺตา อสฺสาสเลสสฺสปิ อภาวโต อสฺสาสวิรหิตํ. อารมฺมณกรณวเสน สมนฺนาคมนวเสน จ ยถารหํ อุเปนฺติ อุปคจฺฉนฺตีติ อุปยา, ‘‘เอตํ มม, เอโส เม อตฺตา’’ติ อุปาทิยนฺติ ทฬฺหคฺคาหํ คณฺหนฺตีติ อุปาทานา. อธิติฏฺฐติ เจตโส อภินนฺทนภูตาติ เจตโส อธิฏฺฐานํ. ตาหีติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ. ตนฺติ จิตฺตํ. อภินิวิสตีติ อภิรติวเสน นิวิสติ, อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – สกฺกายธมฺเมสุ จิตฺตํ อภินิวิสติ ‘‘เอตํ มมํ, เอโส เม อตฺตา’’ติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ เอตาหิ อภินิเวสาหิ, ตถา สกฺกายธมฺเมสุ จิตฺตํ อนุเสติ เอตาหีติ อนุสยา, ตณฺหาทิฏฺฐิโย. ยทคฺเคน หิ เตภูมกธมฺเมสุ ราคาทโย อนุเสนฺติ, ตทคฺเคน ตํสหคตธมฺมา ตตฺถ อนุเสนฺตีติ ปริยาเยน, ‘‘ตํ อนุเสตี’’ติ วุตฺตํ. ขยา วิราคาติ เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ‘‘ขเยน วิราเคนา’’ติ เหตุมฺหิ กรณวเสน อตฺโถ วุตฺโต. วิราเคนาติ จ อิติสทฺโท อาทิ อตฺโถ. เตน ‘‘นิโรเธนา’’ติ เอวมาทิกํ คหิตํ โหติ. อญฺญมญฺญเววจนาเนว อุปยาทีนํ สมุจฺเฉทสฺเสว โพธนโต. 99. Yếu ớt (dubbalanti) có nghĩa là không có sức mạnh, dễ bị phá vỡ như lõi cây, không có cốt lõi. Ly tham (virāgutaṃ) là trạng thái hư hoại. Trạng thái biến mất (vigacchanasabhāvaṃ) là trạng thái đi đến sự hủy diệt. Không có sự an ủi vì không có một chút an ủi nào do là vô thường, khổ, và có sự biến hoại. Các pháp đi đến, tiếp cận một cách tương xứng do cách làm đối tượng và do cách đi cùng, nên được gọi là các cận y; các pháp nắm giữ, chấp thủ một cách kiên cố rằng ‘cái này là của tôi, cái này là tự ngã của tôi,’ nên được gọi là các thủ. Là sự hoan hỷ của tâm nên đứng vững, đó là sự quyết định của tâm. Bởi những điều ấy tức là bởi tham ái và tà kiến. Điều ấy là tâm. Trú vào có nghĩa là ở trong với sự ưa thích, đây là ý nghĩa ở đây – tâm trú vào các pháp thuộc thân kiến, đứng vững với sự chìm đắm rằng ‘cái này là của tôi, cái này là tự ngã của tôi’ bởi những sự cố chấp này; tương tự, tâm ngủ ngầm trong các pháp thuộc thân kiến bởi những điều này, nên được gọi là các tùy miên, tức là tham ái và tà kiến. Vì rằng tham ái v.v... ngủ ngầm trong các pháp tam giới ở mức độ nào, thì các pháp tương ưng với chúng cũng ngủ ngầm ở đó ở mức độ ấy. Theo cách nói gián tiếp, được nói là ‘nó ngủ ngầm trong đó.’ ‘Do đoạn tận, do ly tham’ là cách nói thoát ly ở nguyên nhân cách. ‘Bởi sự đoạn tận, bởi sự ly tham’ là ý nghĩa được nói theo công cụ cách ở nguyên nhân cách. Và trong (cụm từ) ‘bởi sự ly tham,’ từ ‘iti’ có nghĩa là ‘v.v...’ Do đó, (các từ) như là ‘bởi sự diệt’ v.v... được hiểu ngầm. Bởi vì (chúng) chỉ là các từ đồng nghĩa với nhau để chỉ rõ sự đoạn trừ hoàn toàn các cận y v.v... ๑๐๐. ปติฏฺฐาติ เอตฺถ เสสภูตตฺตยํ อุปาทารูปญฺจาติ ปติฏฺฐานา, นิชฺชีวฏฺเฐน ธาตุจาติ ปติฏฺฐานธาตุ. นฺหานียจุณฺณํ พาหิรอุทกํ วิย เสสภูตตฺตยํ อาพนฺธตีติ อาพนฺธนํ. ปจนียภตฺตํ พาหิรเตโช วิย เสสภูตตฺตยํ ปริปาเจตีติ ปริปาจนํ. พาหิรวาโต วิย เสสภูตตฺตยํ วิตฺถมฺเภตีติ วิตฺถมฺภนํ. ธาตุสทฺทตฺโถ วุตฺโตเยว. อสมฺผุฏฺฐธาตูติ [Pg.283] อสมฺผุสิตภาโว เตสํ วิปริมฏฺฐตาภาวโต. วิชานนํ อารมฺมณูปลทฺธิ. อหํ อตฺตาติ อหํ, ‘‘รูปธมฺโม เม อตฺตา’’ติ อตฺตโกฏฺฐาเสน อตฺตภาเวน น อุปคมึ น คณฺหึ. นิสฺสิตนิสฺสิตาปิ นิสฺสิตา เอว นามาติ อาห ‘‘ปถวีธาตุนิสฺสิตาวา’’ติ. อตฺตนา วา ปน ตนฺนิสฺสิตาติ ‘‘เอเกน ปริยาเยนา’’ติ. อุปาทารุปมฺปิ กามํ นิสฺสิตมฺปิ โหติ. ตถาปิ ตํ นิสฺสิตํ โหติเยวาติ ตํ น อุทฺธฏํ. ปริจฺเฉทกรตฺตา ปริจฺเฉทากาสสฺส ‘‘อวินิพฺโภควเสนา’’ติ วุตฺตํ. เตน จ ตถา ปริจฺฉินฺนตฺตา สพฺพมฺปิ ภูตุปาทารูปํ อากาสธาตุนิสฺสิตํ นาม. ตํ นิสฺสาย ปวตฺติยา อุปาทารูปํ วิย ภูตรูปานิ, อรูปกฺขนฺธา วิย จ วตฺถุรูปานิ, ‘‘ตํนิสฺสิตรูปวตฺถุกา อรูปกฺขนฺธา’’ติ วุตฺตนเยน อากาสธาตุนิสฺสิตจกฺขาทิรูปธมฺมวตฺถุกา เวทนาทโย อรูปกฺขนฺธา อากาสธาตุนิสฺสิตา นามาติ อิมมตฺถํ ตถา-สทฺเทน อุปสํหรติ. อิธาปีติ อากาสธาตุนิสฺสิตปเทปิ, น ปถวีธาตุนิสฺสิตปทาทีสุ เอว. รูปารูปนฺติ สพฺพมฺปิ รูปารูปํ คหิตเมว โหติ, อคฺคหิตํ นตฺถิ. สหชาตา…เป… นิสฺสิตนฺติ อิทํ นิปฺปริยายสิทฺธํ นิสฺสยตฺตํ คเหตฺวา วุตฺตํ. เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ปริยายสิทฺเธ นิสฺสยตฺเต คยฺหมาเน – ‘‘ปจฺฉาชาตปจฺจโยติ ปจฺฉาชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๑) วจนโต สพฺพํ จตุสมุฏฺฐานิกรูปํ, ‘‘วิญฺญาณธาตุนิสฺสิต’’นฺติ วตฺตพฺพํ. ตถา อนนฺตรวิญฺญาณธาตุปจฺจยา ปวตฺตนโต, ‘‘วิญฺญาณธาตุนิสฺสิต’’นฺติ วตฺตพฺพํ. 100. Ba đại còn lại và sắc y sinh được thiết lập ở đây, nên gọi là nền tảng; và là giới theo nghĩa vô tri, nên gọi là nền tảng giới. Nó kết dính ba đại còn lại như nước bên ngoài (kết dính) bột tắm, nên gọi là sự kết dính. Nó làm chín muồi ba đại còn lại như lửa bên ngoài (làm chín) thức ăn cần nấu, nên gọi là sự làm chín muồi. Nó chống đỡ ba đại còn lại như gió bên ngoài, nên gọi là sự chống đỡ. Ý nghĩa của từ ‘giới’ đã được nói. Giới không tiếp xúc là trạng thái không tiếp xúc của chúng, vì không có sự va chạm. Sự nhận biết là sự lĩnh hội đối tượng. Tôi đã không tiếp cận, không nắm giữ (nó) như là tự ngã, với phần tự ngã, với bản chất tự ngã rằng ‘sắc pháp là tự ngã của tôi.’ Cái nương vào cái được nương cũng được gọi là cái nương, nên ngài nói ‘hoặc nương vào địa đại.’ Hoặc chính nó nương vào cái đó, nên (nói) ‘theo một phương diện.’ Sắc y sinh dù cũng là cái được nương. Tuy nhiên, nó cũng là cái nương, nên nó không được nêu ra. Do hư không giới hạn có tính chất giới hạn, nên được nói ‘theo cách không thể tách rời.’ Và do được giới hạn như vậy, nên tất cả sắc đại và sắc y sinh được gọi là nương vào hư không đại. Do diễn tiến nương vào nó, giống như sắc y sinh (nương vào) các sắc đại, và giống như các uẩn vô sắc (nương vào) các sắc vật chất, theo phương pháp đã nói ‘các uẩn vô sắc có sắc vật chất nương vào nó làm vật,’ các uẩn vô sắc như thọ v.v... có các sắc pháp vật chất như nhãn v.v... nương vào hư không đại làm vật, được gọi là nương vào hư không đại. Ngài kết luận ý nghĩa này bằng từ ‘tathā.’ Ở đây cũng vậy tức là trong cụm từ ‘nương vào hư không đại,’ chứ không chỉ trong các cụm từ ‘nương vào địa đại’ v.v... Sắc và vô sắc có nghĩa là tất cả sắc và vô sắc đều đã được bao gồm, không có gì không được bao gồm. ‘Đồng sinh... nương’ - điều này được nói bằng cách lấy sự nương tựa được thành tựu một cách trực tiếp. Khi sự nương tựa được thành tựu một cách gián tiếp được hiểu theo phương pháp đã nói ở dưới - theo (câu) ‘Duyên hậu sinh là: các pháp tâm và tâm sở sinh sau làm duyên cho thân này đã sinh trước bằng duyên hậu sinh,’ tất cả sắc do bốn nguồn sinh nên được nói là ‘nương vào thức đại.’ Tương tự, do diễn tiến nhờ duyên thức đại vô gián, nên được nói là ‘nương vào thức đại.’ ๑๐๑. รุปฺปติ วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ รูปนฺติ อยมตฺโถ จกฺขุทฺวาเร อาปาถคเต รูปายตเน นิปฺปริยายโต ลพฺภติ, น อาปาถมนาคเต. จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพภาโว ปน อาปาถมนาคเตปิ ตสฺมึ ลพฺภเตว ตํสภาวานติวตฺถนโต. รูปายตนํ ทฺวิธา วิภชิตฺวา. เถโร ปน อาปาถํ อนาคตสฺสาปิ รูปายตนสฺส รูปภาวํ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุนฺติ ทฺวิธากรณํ นานุชานนฺโต ฉนฺโนวาทํ นิทสฺเสติ, ‘‘อุปริ ฉนฺโนวาเท กินฺติ กริสฺสถา’’ติ. ตตฺถ หิ ‘‘จกฺขุํ, อาวุโส ฉนฺน, จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๙๑) อาคตํ, น เจตฺถ จกฺขุทฺวาเร อาปาถํ อาคตเมว รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพปเทน คหิตํ, น อาปาถํ อนาคตนฺติ สกฺกา วิญฺญาตุํ [Pg.284] อวิเสเสเนว รูปายตเนน ตณฺหามานทิฏฺฐิคาหาภาวสฺส โชติตตฺตา. เตนาห ‘‘น ยิทํ ลพฺภตี’’ติ. รูปเมวาติ รูปายตนเมว. ยทิ เอวํ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสู’’ติ ปทํ กถํ เนตพฺพนฺติ อาห – ‘‘จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา ปนา’’ติอาทิ. จกฺขุวิญฺญาเณน สทฺธึ วิญฺญาตพฺเพสูติ เยน มโนวิญฺญาเณน จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติอาทินา จกฺขุวิญฺญาเณน สทฺธึ เตน วิญฺญาตพฺเพสุ ตํสมฺปยุตฺตธมฺเมสูติ อตฺโถ. ตณฺหาฉนฺโทติ ตสฺสนสภาโว ฉนฺโท, น กตฺตุกมฺยตา ฉนฺโทเยวาติ ตณฺหาฉนฺโท. รชฺชนวเสนาติ วตฺถํ วิย รงฺคชาตํ จิตฺตสฺส อนุรญฺชนวเสน. อภินนฺทนวเสนาติ อารมฺมเณ อภิรมิตฺวา นนฺทนวเสน. สปฺปีติกตณฺหา หิ นนฺทีติ วุจฺจติ. ตณฺหายนวเสน ตณฺหา. 101. Ý nghĩa này rằng: ‘Bị biến hoại, biểu thị trạng thái đi đến sự thay đổi màu sắc, nên gọi là sắc (rūpa)’ được hiểu một cách không ẩn dụ đối với sắc xứ đã đi vào lộ trình của nhãn môn, chứ không phải đối với (sắc xứ) chưa đi vào lộ trình. Tuy nhiên, trạng thái có thể được nhận biết bởi nhãn thức thì vẫn có thể có được ở nơi (sắc xứ) ấy dù chưa đi vào lộ trình, vì không vượt qua tự tánh của nó. (Có người) phân chia sắc xứ làm hai. Nhưng Trưởng lão, không chấp nhận sự phân chia làm hai vì cho rằng không thể bác bỏ tánh chất sắc của sắc xứ dù chưa đi vào lộ trình, đã chỉ ra bài kinh Giáo Giới Channa (Channovāda) rằng: ‘Ở phần trên trong kinh Giáo Giới Channa, quý vị sẽ làm thế nào?’. Vì ở đó có câu: ‘Này hiền giả Channa, con mắt, nhãn thức, và các pháp được nhận biết bởi nhãn thức’ (M. iii. 287). Và ở đây, không thể hiểu rằng chỉ có sắc xứ đã đi vào lộ trình của nhãn môn mới được bao hàm bởi cụm từ ‘các pháp được nhận biết bởi nhãn thức’, chứ không phải (sắc xứ) chưa đi vào lộ trình, bởi vì sự không chấp thủ bởi tham, mạn, và tà kiến đối với sắc xứ nói chung không phân biệt đã được làm sáng tỏ. Do đó, ngài nói: ‘Điều này không thể được’. ‘Chính là sắc’ nghĩa là chính là sắc xứ. Nếu vậy, cụm từ ‘trong các pháp được nhận biết bởi nhãn thức’ nên được hiểu như thế nào? (Ngài) nói: ‘Nhưng các pháp tương ưng với nhãn thức’ v.v... ‘Trong các pháp được nhận biết cùng với nhãn thức’ có nghĩa là: trong các pháp tương ưng với ý thức nào mà nhờ đó nhãn thức được nhận biết cùng với (ý thức ấy) qua (quán niệm) ‘nhãn thức là vô thường’ v.v... ‘Dục tham (taṇhāchando)’ là dục (chando) có bản chất khao khát, chứ không phải chỉ là dục muốn làm, nên gọi là dục tham. ‘Do sự nhiễm trước’ là do sự nhuộm màu tâm giống như vải bị thuốc nhuộm làm cho có màu. ‘Do sự hoan hỷ’ là do sự vui thích, thưởng thức trong đối tượng. Vì ái có kèm theo hỷ được gọi là nandī (hỷ lạc). Do sự khao khát nên gọi là ái (taṇhā). ๑๐๒. อหงฺกาโรติ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๑๒๑, ๑๒๓๙; วิภ. ๘๓๒, ๘๖๖; สํ. นิ. ๔.๑๐๘; มหานิ. ๒๑, ๑๗๘) อหํกรณํ. เยน หิ มมํ กโรติ, เอตํ มมงฺกาโร. สฺเววาติ ‘‘อหงฺกาโร’’ติ วุตฺตมาโน. เอวํ จตุตฺถชฺฌาเน นิทฺทิฏฺเฐ สพฺพาสุ โลกิยาภิญฺญาสุ วุจฺจมานาสุ เหฏฺฐา วิชฺชาทฺวยํ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน, ‘‘ปุพฺเพนิวาสํ ทิพฺพจกฺขุญฺจ อวตฺวา กสฺมา วุตฺต’’นฺติ อาห? อิตโร อิธ สพฺพวาเรสุปิ โลกุตฺตรธมฺมปุจฺฉา อธิกตา ตสฺมา ‘‘โส เอวํ สมาหิเต’’ติอาทินา ตติยา วิชฺชา กถิตาติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ภิกฺขู โลกิยธมฺมํ น ปุจฺฉนฺตี’’ติอาทิมาห. เอกวิสฺสชฺชิตสุตฺตํ นาเมตํ ตติยวิชฺชาย เอว อาคตตฺตา. อริยธมฺมวเสนปิสฺส สมญฺญา อตฺเถวาติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ฉพฺพิโสธนนฺติปิสฺส นาม’’นฺติ วตฺวา เตสุ ธมฺเมสุ เภทํ ทสฺเสตุํ, ‘‘เอตฺถ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิสุทฺธาติ ตสฺสา โจทนาย โสธนวเสน วิโสธิตา. เอกเมว กตฺวาติ เอกวารวเสเนว ปาฬิยํ เอกชฺฌํ อาคตตฺตา เอกเมว โกฏฺฐาสํ กตฺวา. ยทิ เอวํ กถํ วา ฉพฺพิโสธนตาติ อาห – ‘‘จตูหิ อาหาเรหิ สทฺธิ’’นฺติ กถํ ปเนตฺถ จตฺตาโร อาหารา คเหตพฺพาติ? เกจิ ตาว อาหุ – ‘‘สาธูติ ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุตฺตริ ปญฺโห ปุจฺฉิตพฺโพ’’ติ เหฏฺฐา อาคเตน นเยน อาหารวาโร อาหริตฺวา วตฺตพฺโพติ. ‘‘พหิทฺธา สพฺพนิมิตฺเตสู’’ติ เอตฺถ อาหารานมฺปิ สงฺคหิตตฺตา อาหารา อตฺถโต อาคตา เอวาติ อญฺเญ. อปเร ปน รูปกฺขนฺธคฺคหเณน กพฬีกาโร อาหาโร[Pg.285], สงฺขารกฺขนฺธคฺคหเณน ผสฺสาหาโร, มโนสญฺเจตนาหารคฺคหเณน วิญฺญาณาหาโร สรูปโตปิ คหิโตติ วทนฺติ. 102. ‘Ngã chấp (ahaṅkāra)’ là sự tạo ra ‘cái ta’ qua (các ý niệm) như ‘tôi hơn’ v.v... (Dhs. 1116; Vibh. 373). Cái gì tạo ra ‘của tôi’, đó là ‘ngã sở chấp (mamaṅkāra)’. Chính nó được gọi là ‘ngã chấp’. Như vậy, khi thiền thứ tư được trình bày, và trong khi tất cả các thắng trí thế gian đang được nói đến, với ý định rằng hai minh ở dưới nên được nói, (vị ấy) hỏi: ‘Tại sao Túc mạng minh và Thiên nhãn minh không được nói đến mà (minh thứ ba) lại được nói đến?’. Vị kia, để chỉ ra rằng ở đây trong tất cả các trường hợp, câu hỏi về pháp siêu thế được đặt lên hàng đầu, do đó minh thứ ba được nói đến qua (câu) ‘vị ấy, với tâm định tĩnh như vậy’ v.v..., đã nói: ‘Các vị Tỳ khưu không hỏi về pháp thế gian’ v.v... Kinh này có tên là Ekavissajjitasutta (Kinh Một Lời Giải Đáp) vì nó chỉ đề cập đến minh thứ ba. Để chỉ ra rằng nó cũng có một tên gọi theo pháp của bậc Thánh, ngài nói: ‘Nó cũng có tên là Chabbisodhana (Sáu Thanh Tịnh)’, và để chỉ ra sự khác biệt trong các pháp ấy, ngài nói: ‘Vì ở đây’ v.v... ‘Thanh tịnh’ là được làm cho trong sạch bằng cách thanh lọc sự chất vấn ấy. ‘Làm thành một’ là làm thành một phần duy nhất, vì trong kinh Pāli nó được trình bày chung trong một lần. Nếu vậy, làm thế nào có sáu sự thanh tịnh? (Ngài) nói: ‘Cùng với bốn loại thức ăn’. Làm thế nào bốn loại thức ăn được hiểu ở đây? Một số vị nói rằng: ‘Sau khi hoan hỷ và tán thán lời nói “Lành thay”, câu hỏi tiếp theo nên được hỏi’, theo phương pháp đã được nêu ở dưới, đoạn về thức ăn nên được đưa vào và giải thích. Những vị khác cho rằng: ‘Trong câu “đối với tất cả các tướng bên ngoài”’, vì các loại thức ăn cũng được bao gồm, nên các loại thức ăn đã được bao hàm về mặt ý nghĩa. Lại có những vị khác nói rằng: do sự chấp thủ sắc uẩn, đoàn thực được bao hàm; do sự chấp thủ hành uẩn, xúc thực được bao hàm; do sự chấp thủ tư thực, thức thực cũng được bao hàm về mặt tự thân. ‘‘ฉพฺพิโสธน’’นฺติ อิมสฺส สุตฺตสฺส สมญฺญาย อนฺวตฺถตํ ทสฺเสตฺวา อายติมฺปิ ตาทิเสน พฺยากรเณน ภิกฺขูนํ ปฏิปตฺติมฺปิ ทสฺสนตฺถํ, ‘‘อิเม ปนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. วินยนิทฺเทสปริยาเยนาติ วินยนิทฺเทเส อาคเตน การเณน. วินเย วา อาคตนิทฺเทสานุกฺกเมน. Sau khi chỉ ra sự phù hợp về tên gọi của kinh ‘Sáu Thanh Tịnh (Chabbisodhana)’ này, và cũng để chỉ ra sự thực hành của các vị Tỳ khưu trong tương lai với sự giải thích tương tự, (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘Còn những điều này’ đã được bắt đầu. ‘Theo phương pháp của Vinayaniddesa’ có nghĩa là theo lý do được nêu trong Vinayaniddesa (Phân Tích về Luật). Hoặc là, theo thứ tự trình bày trong Luật. อธิคนฺตพฺพโต อธิคโม, ฌานาทิอธิคมปุจฺฉา. เตนาห – ‘‘ฌานวิโมกฺขาทีสู’’ติอาทิ. อุปายปุจฺฉาติ อธิคโมปายปุจฺฉา. กินฺตีติ เกน ปกาเรน วิธินาติ อตฺโถ. Sự chứng đắc (adhigamo) là do cần phải được chứng đắc (adhigantabbato); (đây là) câu hỏi về sự chứng đắc thiền, v.v... Do đó, ngài nói: ‘về thiền, giải thoát, v.v...’. ‘Câu hỏi về phương tiện’ là câu hỏi về phương tiện để chứng đắc. ‘Như thế nào (kinti)’ có nghĩa là bằng cách nào, bằng phương pháp nào. กตเมสํ ตฺวํ ธมฺมานํ ลาภีติ อิทํ ปน ปุพฺเพ ‘‘กึ เต อธิคต’’นฺติ อนิทฺธาริตเภทา ฌานาทิวิเสสา ปุจฺฉิตาติ อิทานิ เตสํ นิทฺธาเรตฺวา ปุจฺฉนาการทสฺสนํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ยถาวุตฺเตหิ อากาเรหิ อธิคมพฺยากรณํ โสเธตพฺพํ, ตสฺมา. เอตฺตาวตาวาติ เอตฺตเกน พฺยากรณมตฺเตเนว น สกฺกาโร กาตพฺโพ. พฺยากรณญฺหิ เอกจฺจสฺส อยาถาวโตปิ โหติ, ยถา นาม ชาตรูปปติรูปํ ชาตรูปํ วิย ขายตีติ ชาตรูปํ นิฆํสนตาปนเฉทเนหิ โสเธตพฺพํ เอวเมวํ อิเมสุ อิทาเนว วุตฺเตสุ ฉสุ ฐาเนสุ ปกฺขิปิตฺวา โสธนตฺถํ วตฺตพฺโพ วิโมกฺขาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน สมาธิ-สมาปตฺติ-ญาณทสฺสน-มคฺคภาวนา-ผลสจฺฉิกิริยา สงฺคณฺหาติ. Câu hỏi ‘Ngươi đã đắc được những pháp nào?’ này là để chỉ ra cách hỏi sau khi đã xác định rõ các pháp ấy, vì trước đó câu hỏi ‘Ngươi đã chứng đắc điều gì?’ đã hỏi về các pháp đặc biệt như thiền, v.v... mà chưa xác định rõ sự khác biệt. ‘Do đó’ có nghĩa là: vì sự giải trình về chứng đắc cần được thanh lọc bằng những cách thức đã nói, do đó. ‘Chỉ với chừng ấy’ có nghĩa là không nên tỏ lòng tôn kính chỉ bằng chừng ấy sự giải trình. Vì sự giải trình của một số người có thể không đúng sự thật, cũng như vàng giả trông giống như vàng thật, nên vàng thật cần được thử bằng cách cọ xát, nung và cắt; cũng vậy, (lời giải trình) cần được thanh lọc bằng cách đặt vào sáu điểm vừa được nói đến ở đây. Trong câu ‘về giải thoát, v.v...’, từ ‘v.v...’ (ādi) bao gồm định, nhập, tri kiến, tu tập đạo, và chứng ngộ quả. ปากโฏ โหติ อธิคตวิเสสสฺส สติสมฺโมสาภาวโต. เสสปุจฺฉาสุปิ ‘‘ปากโฏ โหตี’’ติ ปเท เอเสว นโย. อุคฺคหปริปุจฺฉากุสลาติ สชฺฌายมคฺคสํวณฺณนาสุ นิปุณา. ยาย ปฏิปทาย ยสฺส อริยมคฺโค อาคจฺฉติ, สา ปุพฺพภาคปฏิปตฺติ อาคมนปฏิปทา. โสเธตพฺพาติ สุทฺธา อุทาหุ อสุทฺธาติ วิจารณวเสน โสเธตพฺพา. น สุชฺฌตีติ ตตฺถ ตตฺถ ปมาทปฏิปตฺติภาวโต. อปเนตพฺโพ อตฺตโน ปฏิญฺญาย. ‘‘สุชฺฌตี’’ติ วตฺวา สุชฺฌนาการํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ทีฆรตฺต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปญฺญายตีติ เอตฺถ ‘‘ยที’’ติ ปทํ อาเนตฺวา ยทิ โส ภิกฺขุ ตาย ปฏิปทาย ยทิ ปญฺญายตีติ สมฺพนฺโธ. ขีณาสวปฏิปตฺติสทิสา ปฏิปทา โหติ ทีฆรตฺตํ วิกฺขมฺภิตกิเลสตฺตา. Trở nên rõ ràng là do không có sự quên lãng đối với sự chứng đắc đặc biệt. Trong các câu hỏi còn lại, đối với cụm từ ‘trở nên rõ ràng’ cũng theo phương pháp này. Thiện xảo trong việc học thuộc và hỏi han nghĩa là thành thạo trong việc trùng tụng và diễn giải. Con đường thực hành nào mà nhờ đó Thánh đạo đến với một người, sự thực hành phần đầu đó là con đường thực hành đưa đến. Cần được thanh lọc nghĩa là cần được thanh lọc theo cách xem xét rằng ‘nó thanh tịnh hay không thanh tịnh’. Không được thanh tịnh là do có sự thực hành dễ duôi ở nơi này nơi kia. Cần được loại bỏ bằng sự thừa nhận của chính mình. Sau khi nói ‘được thanh tịnh’, để chỉ ra cách thức thanh tịnh, câu ‘trong thời gian dài’, v.v... đã được nói đến. Ở đây, trong câu ‘được tuệ tri’, cần đưa từ ‘nếu’ vào và kết nối như sau: ‘nếu vị tỳ khưu ấy nhờ con đường thực hành ấy, nếu được tuệ tri’. Con đường thực hành trở nên tương tự như con đường thực hành của bậc lậu tận do các phiền não đã được chế ngự trong một thời gian dài. นทิยา [Pg.286] สมุทฺทํ ปกฺขนฺทนฏฺฐานํ นทีมุขทฺวารํ. มทฺทมาโนติ พทรสาฬวํ สรสํ ปตฺเต ปกฺขิตฺโต หุตฺวา มทฺทมาโน. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Nơi sông đổ vào biển là cửa sông. Đang nghiền nát nghĩa là đang nghiền nát sau khi đã bỏ quả táo tươi vào trong bát. Phần còn lại thì dễ hiểu. ฉพฺพิโสธนสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích các ý nghĩa sâu kín của Chú giải kinh Sáu Pháp Thanh Tịnh đã hoàn tất. ๓. สปฺปุริสธมฺมสุตฺตวณฺณนา 3. Chú giải kinh Pháp Bậc Chân Nhân ๑๐๕. สปฺปุริสธมฺมนฺติ สปฺปุริสภาวกรํ ธมฺมํ. โส ปน ยสฺมา สปฺปุริสานํ ปเวณิโก ธมฺโม โหติ. ตสฺมา อาห – ‘‘สปฺปุริสานํ ธมฺม’’นฺติ, เอส นโย อสปฺปุริสธมฺมนฺติ เอตฺถาปิ. เอวํ ปธานํ อนุฏฺฐาตพฺพญฺจ สปฺปุริสธมฺมํ อาทึ กตฺวา มาติกํ ฐเปตฺวา อยถานุปุพฺพิยา นิทฺทิสนฺโต ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสปฺปุริสธมฺโม’’ติอาทิมาห. ตถา ปน นิทฺทิสนฺโต อุทาหรณปุพฺพกํ เหตุํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ยถา นามา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน อิจฺฉิตพฺพปริจฺจาคปุพฺพกํ คเหตพฺพคฺคหณํ นาม ญายปฏิปตฺติ, ตสฺมา สปฺปุริสธมฺมา สมฺปาเทตพฺพาติ ทีเปนฺโต สตฺถา อยถานุปุพฺพิยา นิทฺธารียตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ตถา อญฺญตฺถาปิ ‘‘อเสวนา จ พาลานํ, ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา’’ติ. เอตเทว หิ กุลทฺวยํ ‘‘อุจฺจกุล’’นฺติ วุจฺจติ นิปฺปริยายโต. ตถาหิ อนฺติมภวิกา โพธิสตฺตา ตตฺเถว ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ. โสติ สามีจิปฺปฏิปนฺโน ภิกฺขุ. อนฺตรํ กริตฺวาติ ตํ การณํ กตฺวา. ปฏิปทา หิ วิญฺญูนํ ปูชาย การณํ, น อุจฺจกุลีนตา. มหากุลาติ วิปุลกุลา อุปาทิโตทิตกุลสมฺปวตฺติกาติ อตฺโถ. 105. Pháp bậc chân nhân nghĩa là pháp làm cho trở thành bậc chân nhân. Hơn nữa, vì đó là pháp truyền thống của các bậc chân nhân, do đó, ngài nói – ‘pháp của các bậc chân nhân’. Phương pháp này cũng áp dụng cho trường hợp ‘pháp của phi chân nhân’. Như vậy, sau khi đặt ra đề mục bắt đầu với pháp của bậc chân nhân là điều chính yếu và cần được thực hành, ngài đã chỉ ra không theo thứ tự và nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, thế nào là pháp của phi chân nhân?’, v.v... Hơn nữa, khi chỉ ra như vậy, để trình bày nguyên nhân đi trước bởi ví dụ, câu ‘ví như’, v.v... đã được nói đến. Qua đó, bậc Đạo sư làm sáng tỏ rằng: ‘việc chấp nhận điều nên chấp nhận đi trước bởi việc từ bỏ điều đáng mong muốn được gọi là sự thực hành đúng đắn, do đó các pháp của bậc chân nhân cần được thành tựu’, và ngài chỉ ra ý nghĩa này rằng nó được xác định không theo thứ tự. Tương tự ở nơi khác cũng có câu: ‘Không thân cận kẻ ngu, thân cận bậc trí’. Chính hai dòng dõi này được gọi là ‘dòng dõi cao quý’ một cách không ẩn ý. Thật vậy, các vị Bồ tát trong kiếp chót thọ sanh chính ở nơi đó. Vị ấy là vị tỳ khưu thực hành đúng đắn. Tạo ra sự khác biệt nghĩa là lấy đó làm nguyên nhân. Vì sự thực hành là nguyên nhân cho sự kính trọng của bậc trí, chứ không phải là sự cao quý của dòng dõi. Dòng dõi lớn có nghĩa là các dòng dõi rộng lớn, có sự thành tựu dòng dõi được tán dương và ca ngợi. ๑๐๖. ยสสทฺโท ปริวารวาจโก. ยสสฺสีติ จ สาติสยปริวารวนฺตตา วุจฺจตีติ อาห ‘‘ปริวารสมฺปนฺโน’’ติ. อาธิปเตยฺยาภาวโต ปเรสํ อุปรินตฺติ เอเตสํ อีโส อีสนํ อิสฺสริยนฺติ อกฺขาตพฺพาติ อปฺเปสกฺขา. เตนาห ‘‘อปฺปปริวารา’’ติ. อภาวตฺโถ หิ อิธ อปฺป-สทฺโท. 106. Từ danh tiếng có nghĩa là đoàn tùy tùng. Và có danh tiếng được nói là có đoàn tùy tùng vượt trội, nên ngài nói ‘đầy đủ đoàn tùy tùng’. Do không có quyền làm chủ, không có quyền lực trên người khác, nên không thể gọi rằng ‘những người này là chủ, sự cai trị là quyền uy’, do đó họ là người ít quyền lực. Do đó, ngài nói ‘ít đoàn tùy tùng’. Vì ở đây, từ ít có nghĩa là không có. ๑๐๗. นเวว ธุตงฺคานิ อาคตานีติ เอตฺถ ยถา อุกฺกฏฺฐปํสุกูลิกสฺส เตจีวริกตา สุกรา. เอวํ อุกฺกฏฺฐปิณฺฑปาติกสฺส สปทานจาริกตา สุกรา. เอกาสนิกสฺส จ ปตฺตปิณฺฑิกขลุปจฺฉาภตฺติกตา สุกรา เอวาติ – ‘‘ปํสุกูลิโก โหตี’’ติอาทิวจเนเนว ปาฬิยา อนาคตานมฺปิ อาคตภาโว เวทิตพฺโพ ปริหรณสุกรตาย เตสมฺปิ สมาทานสมฺภวโต. เตนาห ‘‘เตรส โหนฺตี’’ติ. 107. Ở đây, trong câu ‘chỉ có chín pháp đầu đà được đề cập đến’, giống như đối với người thực hành hạnh phấn tảo y bậc cao, việc thực hành hạnh tam y là dễ dàng. Tương tự, đối với người thực hành hạnh khất thực bậc cao, việc thực hành hạnh đi khất thực từng nhà là dễ dàng. Và đối với người thực hành hạnh ngồi ăn một lần, việc thực hành hạnh ăn bằng bát và hạnh không ăn sau khi đã từ chối cũng là dễ dàng – nên hiểu rằng ngay cả những pháp không được đề cập trong kinh văn Pāli cũng đã được bao gồm chỉ bằng câu nói ‘là người mặc y phấn tảo’, v.v..., vì chúng cũng có thể được thọ trì do sự dễ dàng trong việc thực hành. Do đó, ngài nói ‘có mười ba’. ๑๐๘. กามตณฺหาทิกาย [Pg.287] ตาย ตณฺหาย นิพฺพตฺตาติ ตมฺมยา, ปุถุชฺชนา, ปกติภาวูปคมเนน เตสํ ภาโว ตมฺมยตา, ตปฺปฏิกฺเขปโต อตมฺมยตา, นิตฺตณฺหตา. ตํเยว การณํ กตฺวาติ ปฐมชฺฌาเนปิ ตณฺหาปหานํเยว การณํ กตฺวา. จิตฺเต อุปฺปาเทตฺวาติ อตมฺมยตาปริยาเยน วุตฺเต ตณฺหาย ปฏิปกฺขธมฺเม สมฺปาเทตฺวา. น มญฺญตีติ มญฺญนานํ อริยมคฺเคน สพฺพโส สมุจฺฉินฺนตฺตา กิสฺมิญฺจิ โอกาเส กามภวาทิเก เกนจิ วตฺถุนา หตฺถิอสฺสเขตฺตวตฺถาทินา ปตฺตจีวรวิหารปริเวณาทินา จ ปุคฺคลํ น มญฺญติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 108. Do được tạo ra bởi ái dục như là dục ái, v.v..., nên gọi là do ái ấy tạo thành, tức là các phàm nhân. Trạng thái của họ do đi đến bản chất tự nhiên là sự tạo thành do ái. Do sự từ bỏ điều đó, có sự không tạo thành do ái, tức là sự vô ái. Lấy chính điều đó làm nguyên nhân nghĩa là ngay cả trong sơ thiền, cũng lấy chính sự đoạn trừ ái dục làm nguyên nhân. Làm cho sanh khởi trong tâm nghĩa là sau khi thành tựu các pháp đối trị với ái dục, được gọi bằng từ đồng nghĩa là sự không tạo thành do ái. Không tưởng tri nghĩa là do các tưởng tri đã được đoạn tận hoàn toàn bởi Thánh đạo, nên vị ấy không tưởng tri một cá nhân trong bất kỳ trường hợp nào như cõi dục, cõi hữu, v.v..., bằng bất kỳ vật gì như voi, ngựa, ruộng đất, nhà cửa, v.v..., và y, bát, tự viện, tịnh xá, v.v... Phần còn lại thì dễ hiểu. สปฺปุริสธมฺมสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích các ý nghĩa sâu kín của Chú giải kinh Pháp Bậc Chân Nhân đã hoàn tất. ๔. เสวิตพฺพาเสวิตพฺพสุตฺตวณฺณนา 4. Chú giải kinh Nên Thân Cận và Không Nên Thân Cận ๑๐๙. อญฺญมญฺญนฺติ อญฺญํ อญฺญํ. เตนาห ‘‘อญฺญํ เสวิตพฺพ’’นฺติอาทิ. สตฺตหิ ปเทหีติ สตฺตหิ วากฺเยหิ. ปชฺชติ เอเตน ยถาธิปฺเปโต อตฺโถติ ปทํ, วากฺยํ. สาริปุตฺตตฺเถรสฺส โอกาสกรณํ ธมฺมทายาเท (ม. นิ. ๑.๓๑) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. 109. Lẫn nhau nghĩa là cái này và cái kia. Do đó, ngài nói ‘cái này nên thân cận’, v.v... Bằng bảy câu nghĩa là bằng bảy câu nói. Ý nghĩa được dự định được đạt đến nhờ nó, do đó nó là câu, là câu nói. Việc tạo cơ hội của Trưởng lão Sāriputta nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong kinh Người Thừa Tự Pháp (Ma. ni. 1.31). ๑๑๓. ทิฏฺฐิเยว ปจฺจยวเสน ปฏิลทฺธตาย ทิฏฺฐิปฏิลาโภ. สญฺญาปฏิลาเภปิ เอเสว นโย. มิจฺฉาทิฏฺฐิสมฺมาทิฏฺฐิโย…เป… น คหิตา กมฺมปถปฺปตฺตานํ เตสํ มโนสมาจารภาเวน คหิตตฺตา. ยทิ เอวํ กสฺมา ทิฏฺฐิ จิตฺตุปฺปาทวาเร น คหิตาติ? กามํ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา อวยวิภาโว ลพฺภติ, ตถาปิ จิตฺตุปฺปาทกฺขเณ โลกิยโลกุตฺตรจิตฺตุปฺปาเทสุ กมฺมปถโกฏฺฐาโส น อุทฺธโฏ. 113. Do được chứng đắc chỉ bằng kiến theo cách làm duyên, nên gọi là sự chứng đắc kiến. Trong trường hợp sự chứng đắc tưởng, phương pháp này cũng tương tự. Tà kiến và chánh kiến... v.v... không được đề cập vì chúng, khi đã đạt đến nghiệp đạo, đã được bao gồm trong ý hành. Nếu vậy, tại sao kiến không được đề cập trong phần về sự sanh khởi của tâm? Mặc dù sự phân chia thành các phần của tà kiến có được tìm thấy, tuy nhiên trong khoảnh khắc tâm sanh khởi, trong các tâm sanh khởi thuộc thế gian và siêu thế, phần thuộc nghiệp đạo không được nêu lên. ๑๑๕. กามสญฺญาทีนนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ยถา พฺยาปาทวิหึสาสญฺญา สงฺคหิตา, เอวํ อนภิชฺฌาอพฺยาปาทอวิหึสาสญฺญา สงฺคหิตา ปฐเมน อาทิสทฺเทน ‘‘อนภิชฺฌาสหคตาย สญฺญายา’’ติอาทิปาฐสฺส สงฺคหิตตฺตา. 115. Ở đây, trong câu ‘của các dục tưởng, v.v...’, bằng từ ‘v.v...’, giống như sân tưởng và hại tưởng được bao gồm, tương tự, vô tham tưởng, vô sân tưởng, và vô hại tưởng cũng được bao gồm, bởi từ ‘v.v...’ thứ nhất, do đoạn kinh ‘với tưởng đi cùng với vô tham’, v.v... đã được bao gồm. ๑๑๗. ติ กามภวาทีนํ อปริโยสานาย ปริโยสานํ อิจฺฉโตปิ ตาทิสสฺส ภวานํ อปริโยสานเมว โหติ[Pg.288]. จตฺตาโร โหนฺติ ปุคฺคลวเสน. เตนาห ‘‘ปุถุชฺชโนปิ หี’’ติอาทิ. อกุสลา ธมฺมา วฑฺฒนฺตีติ เตสํ ปหานาย อปฺปฏิปชฺชมานสฺสาติ อธิปฺปาโย, ตโต เอว กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ. เตนสฺส กิเลสทุกฺเขน วิปากทุกฺเขน จ สทุกฺขเมว อตฺตภาวํ อภินิพฺพตฺเตติ. โอรมฺภาคิยสํโยชนานิ ปหาย สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺตนารโห อนาคามี กถํ…เป… อภิวฑฺฒนฺตีติ อาห ‘‘อนาคามีปี’’ติอาทิ. สทุกฺขเมว อตฺตภาวํ อภินิพฺพตฺเตติ, ยาย ลพฺภมานอกุสลาภิวุทฺธึ กุสลปริหานิญฺจ คเหตฺวา อนาคามิโนปิ สพฺยาพชฺฌอตฺตภาวาภินิพฺพตฺตนํ วุตฺตํ. เอวํ ยถาลพฺภมานํ อกุสลปริหานึ กุสลาภิวุทฺธิญฺจ คเหตฺวา ปุถุชฺชนสฺสปิ อนฺติมภวิกสฺส อพฺยาพชฺฌอตฺตภาวาภินิพฺพตฺตนํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘ปุถุชฺชโนปี’’ติอาทิ. อกุสลเมว หายติ,น กุสลํ ตสฺส พุทฺธิปกฺเข ฐิตตฺตา. ตตฺถาปิ วิปสฺสนเมว คพฺภํ คณฺหาเปติ, น วฏฺฏคพฺภํ อนฺติมภวิกตาย วิวฏฺฏูปนิสฺสิตตฺตา อชฺฌาสยสฺส, ญาณสฺส จ ปากคมนโต. 117. Như vậy, ngay cả đối với người mong muốn sự chấm dứt cho điều không chấm dứt của các hữu như là dục hữu v.v..., sự không chấm dứt của các hữu như thế vẫn hiện hữu. Có bốn hạng theo phương diện cá nhân. Do đó, ngài đã nói: “Này, cả hạng phàm phu...” v.v... Các pháp bất thiện tăng trưởng có nghĩa là đối với người không thực hành để đoạn trừ chúng, do đó các pháp thiện bị suy giảm. Do đó, người ấy tạo ra một thân mạng chỉ có khổ đau, với khổ do phiền não và khổ do dị thục. Vị A-na-hàm, người xứng đáng sanh vào Tịnh Cư Thiên sau khi đã đoạn trừ các hạ phần kiết sử, làm sao... cho đến... tăng trưởng? Ngài đã nói: “Cả vị A-na-hàm...” v.v... Người ấy tạo ra một thân mạng chỉ có khổ đau, sự tạo ra thân mạng có phiền não của vị A-na-hàm cũng được nói đến bằng cách lấy sự tăng trưởng của bất thiện và sự suy giảm của thiện có thể có được. Tương tự, cần phải hiểu rằng sự tạo ra thân mạng không phiền não của hạng phàm phu trong kiếp chót cũng được nói đến bằng cách lấy sự suy giảm của bất thiện và sự tăng trưởng của thiện có thể có được. Do đó, ngài đã nói: “Cả hạng phàm phu...” v.v... Chỉ có bất thiện suy giảm, chứ không phải thiện, vì người ấy đứng về phía trí tuệ. Ở đó, chỉ có tuệ quán được thọ thai, chứ không phải thai luân hồi, vì là kiếp chót, vì ý hướng thiên về sự giải thoát, và vì trí tuệ đi đến sự chín muồi. ๑๑๙. เอกจฺจสฺสาติ สามิวจนํ ‘‘อภินนฺทตี’’ติอาทีสุ ปจฺจตฺตวเสน ปริณาเมตพฺพํ, ตถา ‘‘นิพฺพินฺทตี’’ติอาทีสุปิ. อุคฺคณฺหิตฺวาปีติ ปิ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. ภควโต ภาสิตสฺส อตฺถํ อชานนฺตา ตาว ทีฆรตฺตํ หิตสุขโต ปริพาหิรา โหนฺตุ ชานนฺตานมฺปิ สพฺเพสํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหตีติ อเนกํสิกตํ โจเทนฺโต ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทิมาห. อิตโร สพฺเพสมฺปิ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหติเยวาติ, ‘‘อปฺปฏิสนฺธิกา’’ติอาทินา อเนกํสิกตํ ปริหรติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 119. Trong câu “Ekaccassa”, đây là sở hữu cách, cần được chuyển thành chủ cách trong các câu như “abhinandati” v.v..., và tương tự trong các câu như “nibbindati” v.v... Trong câu “Uggaṇhitvāpi”, từ “pi” đã được tỉnh lược. Những người không biết ý nghĩa lời dạy của Đức Thế Tôn thì bị loại ra khỏi lợi ích và hạnh phúc trong một thời gian dài, còn đối với tất cả những người biết thì điều đó đem lại lợi ích và hạnh phúc trong một thời gian dài. Để phản bác tính phiến diện này, ngài đã nói: “Dù là như vậy...” v.v... Người khác lại cho rằng điều đó chắc chắn đem lại lợi ích và hạnh phúc trong một thời gian dài cho tất cả mọi người, và bác bỏ tính phiến diện bằng câu “appaṭisandhikā” v.v... Phần còn lại thì dễ hiểu. เสวิตพฺพาเสวิตพฺพสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn tàng trong bài chú giải kinh Sevitabbāsevitabba đã kết thúc. ๕. พหุธาตุกสุตฺตวณฺณนา 5. Chú giải kinh Bahudhātuka. ๑๒๔. ภยนฺติ (อ. นิ. ฏี. ๒.๓.๑) จิตฺตสํสปฺปตาติ อาห ‘‘จิตฺตุตฺราโส’’ติ. อุปทฺทโวติ อนฺตราโย. ตสฺส ปน วิกฺเขปการณตฺตา วุตฺตํ ‘‘อเนกคฺคตากาโร’’ติ. อุปสคฺโคติ อุปสชฺชนํ. ตโต อปฺปตีการวิฆาตาปตฺติ [Pg.289] ยสฺมา ปตีการาภาเวน วิหญฺญมานสฺส กิญฺจิ กาตุํ อสมตฺถสฺส โอสีทนการณํ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนากาโร’’ติ. วญฺเจตฺวา อาคนฺตุํ ยถาวุตฺเต ทิวเส อนาคจฺฉนฺเตสุ. พหิ อนิกฺขมนตฺถาย ทฺวาเร อคฺคึ ทตฺวา. 124. “Bhaya” (sự sợ hãi) là sự run rẩy của tâm, nên ngài nói là “cittutrāso” (sự kinh hãi của tâm). “Upaddava” (tai họa) là sự nguy hiểm. Vì nó là nguyên nhân của sự phân tán, nên được gọi là “anekaggatākāro” (trạng thái không nhất tâm). “Upasagga” (phiền não) là sự bám víu. Do đó, có sự rơi vào chướng ngại không thể khắc phục, vì nó là nguyên nhân của sự chìm đắm đối với người bị khốn khổ do không có phương cách đối phó và không thể làm gì được, nên được gọi là “tattha tattha lagganākāro” (trạng thái bị mắc kẹt đây đó). Khi những người đã hứa đến nhưng không đến vào ngày đã định. Đốt lửa ở cửa để không cho ra ngoài. นเฬหีติ นฬจฺฉนฺนสงฺเขเปน อุปริ ฉาเทตฺวา เตหิเยว ทารุกจฺฉทนนิยาเมน ปริโตปิ ฉาทิตา. เอเสว นโยติ อิมินา ติเณหิ ฉนฺนตํ, เสสสมฺภารานํ รุกฺขมยตญฺจ อติทิสติ. วิธวาปุตฺเตติ อทนฺตภาโวปลกฺขณํ. เต หิ นิปฺปิติกา อวินีตา อสํยตา อกิจฺจการิโน โหนฺติ. “Naḷehi” (bằng lau sậy) có nghĩa là được lợp bên trên bằng một lớp mái lau sậy, và cũng được che phủ xung quanh bằng chính những cây lau sậy đó theo cách của một lớp che bằng gỗ. “Eseva nayo” (đây là phương pháp), bằng câu này, ngài mở rộng ý nghĩa đến việc được lợp bằng cỏ và các vật liệu còn lại được làm bằng cây. “Vidhavāputte” (những đứa con của góa phụ) là một biểu hiện của tình trạng không được thuần hóa. Vì chúng không có cha, không được giáo dục, không được kiềm chế, và là những kẻ làm điều không nên làm. มตฺถกํ อปาเปตฺวาว นิฏฺฐาปิตาติ กสฺมา ภควา เอวมกาสีติ? อานนฺทตฺเถรสฺส ปุจฺฉาโกสลฺลทีปนตฺถเมว, ตตฺถ นิสินฺนานํ สนฺนิปติตภิกฺขูนํ เทสนาย ชานนตฺถญฺจ. เต กิร สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ อชานนฺตา อนฺธการํ ปวิฏฺฐา วิย ฐิตา. ปุจฺฉานุสนฺธิวเสน ปริคฺคยฺห ชานิสฺสนฺตีติ. “Tại sao Đức Thế Tôn lại kết thúc mà không đưa đến đỉnh điểm?” Vì để thể hiện sự khéo léo trong việc đặt câu hỏi của Trưởng lão Ānanda, và cũng để cho các vị Tỳ khưu đang ngồi tụ họp ở đó biết được qua bài pháp. Dường như các vị ấy, không biết ý nghĩa được nói một cách tóm tắt, đã đứng yên như thể đã đi vào bóng tối. Các vị ấy sẽ hiểu được bằng cách nắm bắt thông qua sự liên kết của câu hỏi. ๑๒๕. รูปปริคฺคโหว กถิโต, น อญฺญํ กิญฺจีติ อตฺโถ. อิทานิ ตโต สจฺจานิ นิทฺธาเรตฺวา จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ, ‘‘สพฺพาปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปญฺจกฺขนฺธา โหนฺตีติ อทฺเธกาทส ธาตุโย รูปกฺขนฺโธ, อทฺธฏฺฐมา ธาตุโย ยถารหํ เวทนาทโย จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธาติ เอวํ อฏฺฐารส ธาตุโย ปญฺจกฺขนฺธา โหนฺติ. ปญฺจปิ ขนฺธา ตณฺหาวชฺชา ทุกฺขสจฺจํ. อปฺปวตฺตีติ อปฺปวตฺตินิมิตฺตํ. นิโรธปชานนาติ ปญฺญาสีเสน มคฺคกิจฺจมาห. สมฺมาทิฏฺฐิปมุโข หิ อริยมคฺโค. มตฺถกํ ปาเปตฺวา กถิตํ โหติ สมฺมสนสฺส ภูมิยา นิปฺผตฺติยา จ กถิตตฺตา. ชานาติ ปสฺสตีติ อิมินา ญาณทสฺสนํ กถิตํ ตํ ปน โลกิยํ โลกุตฺตรนฺติ ทุวิธนฺติ ตทุภยมฺปิ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘สห วิปสฺสนาย มคฺโค วุตฺโต’’ติ. 125. Ý nghĩa là: chỉ có sự liễu tri về sắc được nói đến, chứ không có gì khác. Bây giờ, để chỉ ra đề mục thiền về Tứ Thánh Đế bằng cách rút ra các chân lý từ đó, câu “sabbāpi” v.v... đã được nói đến. Mười tám giới trở thành năm uẩn như sau: mười giới rưỡi là sắc uẩn; bảy giới rưỡi, tương ứng, là bốn danh uẩn gồm thọ v.v...; như vậy mười tám giới trở thành năm uẩn. Cả năm uẩn, ngoại trừ ái, là Khổ đế. “Appavatti” (sự không diễn tiến) là dấu hiệu của sự không diễn tiến. “Nirodhapajānanā” (sự liễu tri về diệt), bằng câu này, ngài nói đến phận sự của đạo với tuệ làm đầu. Vì Thánh đạo có Chánh kiến dẫn đầu. Được gọi là đã thuyết giảng và đưa đến đỉnh điểm vì nền tảng của sự quán xét và sự thành tựu của nó đã được nói đến. “Jānāti passati” (biết và thấy), bằng câu này, tri kiến được nói đến. Tri kiến ấy có hai loại: thế gian và siêu thế. Để chỉ ra cả hai, ngài nói: “Đạo cùng với tuệ quán đã được nói đến”. เอตฺตาวตาปิ โขติ ปิ-สทฺทคฺคหเณน อญฺเญน ปริยาเยน สตฺถา ธาตุโกสลฺลํ เทเสตุกาโมติ เถโร, ‘‘สิยา ปน, ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉตีติ ภควา ปถวีธาตุอาทิวเสนปิ ธาตุโกสลฺลํ วิภาเวติ. ตตฺถ ปถวีธาตุอาทิสทฺเทน เทสนาการณํ วิภาเวนฺโต, ‘‘ปถวีธาตุ…เป… วุตฺตา’’ติ อาห. ตาปิ หิ อาทิโต ฉ ธาตุโย. ‘‘วิญฺญาณธาตุโต [Pg.290] นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา’’ติ วตฺวา กถํ รูปธาตุโย นีหรียนฺตีติ โจทนํ สนฺธาย ตํ นยํ ทสฺเสตุํ, ‘‘วิญฺญาณธาตู’’ติอาทิ วุตฺตํ. กามญฺเจตฺถ กายวิญฺญาณธาตุยา อารมฺมณํ โผฏฺฐพฺพธาตุปถวีธาตุ อาทิวเสน เทสนารุฬเมว, กายธาตุ ปน นีหริตพฺพาติ เอกํสเมว นีหรณวิธึ ทสฺเสนฺโต, ‘‘เอส นโย สพฺพตฺถา’’ติ อาห. ปุริมปจฺฉิมวเสน มโนธาตูติ ปจฺฉิมภาควเสน กิริยามโนธาตุ คเหตพฺพา ตสฺสานุรูปภาวโต. นนุ เจตฺถ มโนธาตุ นามายํ มโนวิญฺญาณธาตุยา อสํสฏฺฐา, วิสุํเยว เจสา ธาตูติ? สจฺจเมตํ อฏฺฐารสธาตุเทสนาย, จิตฺตวิภตฺตินิทฺเทเส ฉวิญฺญาณกายเทสนายํ ปน สา มโนวิญฺญาณกายสงฺคหิตาวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ ตํ วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนายํ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๕๑๗) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. อถ วา ปุริมปจฺฉิมวเสนาติ ปุเรจรานุจรวเสน. มโนธาตูติ วิปากมโนธาตุ คเหตพฺพา ปุเรจรณโต, ปรโต อุปฺปชฺชนกิริยามโนวิญฺญาณธาตุยา อนนฺตรํ มโนธาตุยา, กิริยามโนธาตุยา อนนฺตรํ มโนวิญฺญาณธาตุยา อนุปฺปชฺชนโต จ. Dù chỉ bấy nhiêu, do sự nắm bắt từ ‘pi’, trưởng lão nghĩ rằng: ‘Bậc Đạo Sư muốn thuyết giảng sự thiện xảo về các giới theo một phương diện khác’, nên đã hỏi: ‘Bạch ngài, có thể có chăng?’. Do đó, đức Thế Tôn đã trình bày sự thiện xảo về các giới theo phương diện địa đại v.v... Ở đây, trong khi trình bày lý do thuyết giảng bằng từ ‘địa đại v.v...’, ngài đã nói: ‘Địa đại... cho đến... đã được nói đến’. Vì rằng, sáu giới ấy cũng là từ ban đầu. Sau khi nói: ‘Nên được rút ra từ thức giới để điền vào’, để chỉ ra phương pháp ấy liên quan đến câu chất vấn: ‘Các sắc giới được rút ra như thế nào?’, câu ‘thức giới’ v.v... đã được nói đến. Và ở đây, mặc dù đối tượng của thân thức giới đã được xác lập trong bài thuyết giảng theo phương diện xúc giới, địa đại v.v..., nhưng vì thân giới cần được rút ra, nên để chỉ ra phương pháp rút ra một cách dứt khoát, ngài đã nói: ‘Phương pháp này áp dụng cho tất cả’. Theo phương diện trước và sau, ‘ý giới’ nên được hiểu là ý giới tố tác theo phương diện sau, vì nó tương ứng. Chẳng phải ở đây ý giới này không liên quan đến ý thức giới, và giới này là riêng biệt sao? Điều này đúng trong bài thuyết giảng về mười tám giới, nhưng trong phần chỉ dẫn về sự phân loại tâm, trong bài thuyết giảng về sáu thân thức, nên hiểu rằng nó được bao gồm trong thân ý thức. Điều gì cần nói ở đây, nên được biết theo phương pháp đã được nói trong phần giải thích Thanh Tịnh Đạo (Visuddhi. Mahāṭī. 2.517). Hoặc là, theo phương diện trước và sau có nghĩa là theo phương diện đi trước và theo sau. ‘Ý giới’ nên được hiểu là ý giới quả, vì nó đi trước; và vì sau ý giới là ý thức giới tố tác sanh khởi, và sau ý giới tố tác thì ý thức giới không sanh khởi. ธมฺมานํ ยาวเทว นิสฺสตฺตนิชฺชีววิภาวนตฺถาย สตฺถุ ธาตุเทสนาติ อญฺเญสุ สภาวธารณาทิอตฺเถสุ ลพฺภมาเนสุปิ อยเมตฺถ อตฺโถ ปธาโนติ อาห – ‘‘เอสนโย สพฺพตฺถา’’ติ. สปฺปฏิปกฺขวเสนาติ สปฺปฏิภาควเสน สุขํ ทุกฺเขน สปฺปฏิภาคํ, ทุกฺขํ สุเขน, เอวํ โสมนสฺสโทมนสฺสาติ. ยถา สุขาทีนํเยว สมุทาจาโร วิภูโต, น อุเปกฺขาย, เอวํ ราคาทีนํเยว สมุทาจาโร วิภูโต, น โมหสฺส, เตน วุตฺตํ ‘‘อวิภูตภาเวนา’’ติ. กายวิญฺญาณธาตุ ปริคฺคหิตาว โหติ ตทวินาภาวโต. เสสาสุ โสมนสฺสธาตุอาทีสุ, ปริคฺคหิตาว โหติ อวินาภาวโต เอว. น หิ โสมนสฺสาทโย มโนธาตุยา วินา วตฺตนฺติ. อุเปกฺขาธาตุโต นีหริตฺวาติ เอตฺถ จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทโย จตสฺโส วิญฺญาณธาตุโย ตาสํ วตฺถารมฺมณภูตา จกฺขุธาตุอาทโย จาติ อฏฺฐ รูปธาตุโย, มโนธาตุ, อุเปกฺขาสหคตา มโนวิญฺญาณธาตุ, อุเปกฺขาสหคตา เอว ธมฺมธาตูติ เอวํ ปนฺนรส ธาตุโย อุเปกฺขาธาตุโต นีหริตพฺพา. โสมนสฺสธาตุอาทโย ปน จตสฺโส ธาตุโย ธมฺมธาตุอนฺโตคธา[Pg.291], เอวํ สุขธาตุโต กายวิญฺญาณธาตุยา ตสฺสา วตฺถารมฺมณภูตานํ กายธาตุโผฏฺฐพฺพธาตูนญฺจ นีหรณา เหฏฺฐา ทสฺสิตนยาติ, ‘‘อุเปกฺขาธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. Bài thuyết giảng về các giới của bậc Đạo Sư chỉ nhằm mục đích trình bày tính vô ngã, vô sinh vật của các pháp. Mặc dù có thể có những ý nghĩa khác như xác định tự tánh v.v..., nhưng ý nghĩa này ở đây là chính yếu, nên ngài đã nói: ‘Phương pháp này áp dụng cho tất cả’. Theo phương diện có đối lập có nghĩa là theo phương diện có đối phần: lạc có đối phần với khổ, khổ có đối phần với lạc, tương tự như vậy là hỷ và ưu. Giống như sự biểu hiện của lạc v.v... là rõ ràng, chứ không phải của xả; cũng vậy, sự biểu hiện của tham v.v... là rõ ràng, chứ không phải của si, do đó đã nói là ‘do trạng thái không rõ ràng’. Thân thức giới đã được bao gồm vì không thể tách rời khỏi nó. Trong các giới còn lại như hỷ giới v.v..., chúng cũng đã được bao gồm vì không thể tách rời. Vì rằng hỷ v.v... không thể tồn tại nếu không có ý giới. ‘Rút ra từ xả giới’ có nghĩa là: ở đây, bốn thức giới là nhãn thức giới v.v..., tám sắc giới là nhãn giới v.v... vốn là vật và đối tượng của chúng, ý giới, ý thức giới tương ưng xả, và pháp giới cũng tương ưng xả – như vậy mười lăm giới này cần được rút ra từ xả giới. Còn bốn giới như hỷ giới v.v... thì được bao gồm trong pháp giới. Tương tự, việc rút ra thân thức giới, cùng với thân giới và xúc giới vốn là vật và đối tượng của nó, từ lạc giới đã được chỉ ra theo phương pháp bên dưới, do đó chỉ nói rằng: ‘nên được rút ra từ xả giới để điền vào’. กามวิตกฺกาทโย อิธ กามธาตุอาทิปริยาเยน วุตฺตาติ ‘‘กามธาตุอาทีนํ ทฺเวธาวิตกฺเก กามวิตกฺกาทีสุ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. ตตฺถ หิ ‘‘กามวิตกฺโกติ กามปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, พฺยาปาทวิตกฺโกติ พฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, วิหึสาวิตกฺโกติ วิหึสาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, เนกฺขมฺมปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก เนกฺขมฺมวิตกฺโก, โส ยาว ปฐมชฺฌานา วฏฺฏติ. อพฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก อพฺยาปาทวิตกฺโก, โส เมตฺตาปุพฺพภาคโต ปฏฺฐาย ยาว ปฐมชฺฌานา วฏฺฏติ. อวิหึสาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก อวิหึสาวิตกฺโก, โส กรุณาย ปุพฺพภาคโต ปฏฺฐาย ยาว ปฐมชฺฌานา วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. อยํ ปนตฺโถ อภิธมฺเม วิตฺถารโต อาคโต เอวาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อภิธมฺเม’’ติอาทิ วุตฺตํ. กามธาตุโต นีหริตฺวาติ เอตฺถ กามคฺคหเณน คหิตา รูปธาตุอาทโย ฉ, ตํวิสยา สตฺตวิญฺญาณธาตุโย, ตตฺถ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ จกฺขุธาตุอาทโย ปญฺจาติ อฏฺฐารส. เนกฺขมฺมธาตุอาทโย ปน ธมฺมธาตุอนฺโตคธา เอว. Các tầm về dục v.v... ở đây được nói theo cách gọi của dục giới v.v..., nên ngài đã nói: ‘Ý nghĩa của dục giới v.v... nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong phần hai loại tầm về tầm về dục v.v...’. Ở đó, đã được nói rằng: ‘Tầm về dục là tầm liên quan đến dục, tầm về sân là tầm liên quan đến sân, tầm về hại là tầm liên quan đến hại. Tầm liên quan đến xuất ly là tầm xuất ly, nó có hiệu lực cho đến sơ thiền. Tầm liên quan đến vô sân là tầm vô sân, nó có hiệu lực từ giai đoạn đầu của tâm từ cho đến sơ thiền. Tầm liên quan đến vô hại là tầm vô hại, nó có hiệu lực từ giai đoạn đầu của tâm bi cho đến sơ thiền’. Để chỉ ra rằng ý nghĩa này đã được trình bày chi tiết trong A-tỳ-đàm, câu ‘trong A-tỳ-đàm’ v.v... đã được nói đến. ‘Rút ra từ dục giới’ có nghĩa là: ở đây, sáu giới như sắc giới v.v... được bao gồm bởi sự nắm bắt từ ‘dục’, bảy thức giới có đối tượng là chúng, và trong đó, năm giới như nhãn giới v.v... của năm thức giới, tổng cộng là mười tám. Còn các giới như xuất ly giới v.v... thì được bao gồm trong pháp giới. กามตณฺหาย วิสยภูตา ธมฺมา กามธาตูติ อาห – ‘‘ปญฺจ กามาวจรกฺขนฺธา กามธาตู’’ติ. ตถา รูปตณฺหาย วิสยภูตา ธมฺมา รูปธาตุ, อรูปตณฺหาย วิสยภูตา ธมฺมา อรูปธาตูติ อาห – ‘‘จตฺตาโร อรูปาวจรกฺขนฺธา’’ติอาทิ. กามตณฺหา กาโม อุตฺตรปทโลเปน, เอวํ รูปารูปตณฺหา รูปารูปํ. อารมฺมณกรณวเสน ตา ยตฺถ อวจรนฺติ, เต กามาวจราทโยติ เอวํ กามาวจรกฺขนฺธาทีนํ กามตณฺหาทิภาโว เวทิตพฺโพ. อาทินา นเยนาติ เอเตน ‘‘อุปริโต ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทเว อนฺโตกริตฺวา เอตฺถาวจรา’’ติอาทิปาฬึ (วิภ. ๑๐๒๐) สงฺคณฺหาติ. เอตฺถาวจราติ อวีจิปรนิมฺมิตปริจฺฉินฺโนกาสาย กามตณฺหาย วิสยภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, ตโทกาสตา จ ตณฺหาย ตนฺนินฺนตฺตา เวทิตพฺพา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปริปุณฺณอฏฺฐารสธาตุกตฺตา กามาวจรธมฺมานํ ‘‘กามธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา’’ติ [Pg.292] วุตฺตํ. มโนวิญฺญาณธาตุธมฺมธาตุ เอกเทสมตฺตเมว หิ รูปารูปาวจรธมฺมาติ. Các pháp là đối tượng của dục ái được gọi là dục giới, (Ngài) đã nói: ‘Năm uẩn thuộc cõi dục là dục giới.’ Tương tự, các pháp là đối tượng của sắc ái là sắc giới, các pháp là đối tượng của vô sắc ái là vô sắc giới, (Ngài) đã nói: ‘Bốn uẩn thuộc cõi vô sắc’ v.v... Dục ái (kāmataṇhā) là dục (kāmo) do sự lược bỏ hậu tố. Tương tự, sắc ái và vô sắc ái (rūpārūpataṇhā) là sắc và vô sắc (rūpārūpaṃ). Do việc lấy làm đối tượng, chúng (các ái) hành hoạt ở nơi nào, thì nơi ấy là cõi dục v.v... Như vậy, cần phải hiểu rằng các uẩn thuộc cõi dục v.v... có bản chất là dục ái v.v... Bằng cú pháp ‘v.v...’, Ngài bao gồm đoạn Pāḷi ‘tính từ trên xuống, bao gồm chư thiên ở cõi Tha Hóa Tự Tại, chúng hành hoạt ở đây’ v.v... (Vibha. 1020). Câu ‘chúng hành hoạt ở đây’ được nói với ý nghĩa là đối tượng của dục ái trong không gian được giới hạn bởi địa ngục A-tỳ và cõi Tha Hóa Tự Tại. Và cần hiểu rằng không gian ấy của ái là do sự hướng đến nơi ấy. Đối với hai từ còn lại cũng theo cú pháp này. Do các pháp thuộc cõi dục có đầy đủ mười tám giới, nên đã được nói rằng ‘cần được bổ sung bằng cách lấy ra từ dục giới.’ Bởi vì các pháp thuộc cõi sắc và vô sắc chỉ là một phần của ý thức giới và pháp giới. สมาคนฺตฺวาติ สหิตา หุตฺวา. ยตฺตกญฺหิ ปจฺจยธมฺมา อตฺตโน ผลสฺส การณํ, ตตฺถ ตนฺนิพฺพตฺตเน สมาคตา วิย โหติ เวกลฺเล ตทนิพฺพตฺตนโต. สงฺขตธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา อสงฺขตาย ธาตุยา ธมฺมธาตุเอกเทสภาวโต. Samāgantvā có nghĩa là cùng nhau hợp lại. Bởi vì bao nhiêu pháp duyên là nguyên nhân cho quả của chúng, thì ở đó, trong việc tạo ra quả ấy, chúng giống như cùng nhau hợp lại, do khi riêng lẻ thì quả ấy không được tạo ra. Cần được bổ sung bằng cách lấy ra từ giới hữu vi, bởi vì giới vô vi là một phần của pháp giới. ๑๒๖. เอวํ ปวตฺตมานา มยํ อตฺตาติ คหณํ คมิสฺสามาติ อิมินา วิย อธิปฺปาเยน อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตา อชฺฌตฺตา, เตสุ ภวา ตปฺปริยาปนฺนตฺตาติ อชฺฌตฺติกานิ. ตโต พหิภูตานิ พาหิรานิ. อายตนกถา ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถา จ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๑๐, ๕๗๐, ๕๗๑) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาติ น วิตฺถาริตา. 126. Với chủ ý như là ‘chúng ta, đang diễn tiến như vậy, sẽ đi đến sự chấp thủ rằng đó là tự ngã,’ những gì diễn tiến liên quan đến, nhắm đến tự ngã là nội phần (ajjhattā). Những gì hiện hữu trong chúng, do thuộc về chúng, là nội xứ (ajjhattikāni). Những gì ở bên ngoài chúng là ngoại xứ (bāhirāni). Phần luận về xứ và phần luận về duyên khởi cần được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhi. 2.510, 570, 571), nên không được trình bày chi tiết. ๑๒๗. อวิชฺชมานํ ฐานํ อฏฺฐานํ (อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๒๖๘; วิภ. มูลฏี. ๘๐๙), นตฺถิ ฐานนฺติ วา อฏฺฐานํ. อนวกาโสติ เอตฺถ เอเสว นโย. ตทตฺถนิคมนเมว หิ ‘‘เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ วจนนฺติ. เตนาห ‘‘อุภเยนปี’’ติอาทิ. ยนฺติ การเณ ปจฺจตฺตวจนํ, เหตุอตฺโถ จ การณตฺโถติ อาห – ‘‘ยนฺติ เยน การเณนา’’ติ. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน เอตฺถ ทิฏฺฐิสมฺปตฺติ เวทิตพฺพาติ วุตฺตํ ‘‘มคฺคทิฏฺฐิยา สมฺปนฺโน’’ติ. กุโต ปนายมตฺโถ ลพฺภตีติ? ลิงฺคโต. ลิงฺคญฺเหตํ, ยทิทํ นิจฺจโต อุปคมนปฏิกฺเขโป. จตุภูมเกสูติ อิทํ จตุตฺถภูมกสงฺขารานํ อริยสาวกสฺส วิสยภาวูปคมนโต วุตฺตํ; น ปน เต อารพฺภ นิจฺจโต อุปคมนสพฺภาวโต. วกฺขติ จ ‘‘จตุตฺถภูมกสงฺขารา ปนา’’ติอาทินา. อภิสงฺขตสงฺขารอภิสงฺขรณกสงฺขารานํ สปฺปเทสตฺตา นิปฺปเทสสงฺขารคฺคหณตฺถํ ‘‘สงฺขตสงฺขาเรสู’’ติ วุตฺตํ. โลกุตฺตรสงฺขารานํ ปน นิวตฺตเน การณํ สยเมว วกฺขติ. เอตํ การณํ นตฺถิ เสตุฆาตตฺตา. เตชุสฺสทตฺตาติ สํกิเลสวิธมนเตชสฺส อธิกภาวโต. ตถา หิ เต คมฺภีรภาเวน ทุทฺทสา. อกุสลานํ อารมฺมณํ น โหนฺตีติ อิทํ ปกรณวเสน วุตฺตํ. อปฺปหีนวิปลฺลาสานํ สตฺตานํ กุสลธมฺมานมฺปิ เต อารมฺมณํ น โหนฺติ. 127. Trường hợp không hiện hữu là phi xứ (aṭṭhānaṃ), hoặc không có trường hợp là phi xứ. Ở đây, đối với từ ‘phi cơ hội’ (anavakāso) cũng theo cú pháp này. Bởi vì câu ‘trường hợp này không hiện hữu’ chính là sự kết luận về ý nghĩa đó. Do đó, Ngài nói ‘bằng cả hai cách’ v.v... Từ ‘yaṃ’ là một từ chỉ định trong ý nghĩa nguyên nhân, và ý nghĩa nhân (hetu) cũng là ý nghĩa nguyên nhân (kāraṇa), nên Ngài nói ‘yaṃ có nghĩa là do nguyên nhân nào.’ Ở đây, cần hiểu sự thành tựu chánh kiến qua sự chỉ định cao tột, nên đã nói ‘người thành tựu đạo kiến.’ Nhưng ý nghĩa này được rút ra từ đâu? Từ dấu hiệu. Dấu hiệu chính là điều này, tức là sự bác bỏ việc xem là thường. Câu ‘trong bốn địa’ được nói do các hành thuộc địa thứ tư đi vào phạm vi đối tượng của bậc Thánh đệ tử; chứ không phải do có sự xem là thường khi lấy chúng làm đối tượng. Và sẽ được nói trong câu ‘còn các hành thuộc địa thứ tư’ v.v... Do các hành đã được tạo tác và các hành tạo tác có tính cục bộ, nên để bao gồm các hành không có tính cục bộ, từ ‘trong các hành hữu vi’ đã được nói. Còn nguyên nhân cho sự chấm dứt các hành siêu thế sẽ được nói đến sau. Nguyên nhân này không có, do đã phá vỡ cầu nối. Tejussadattā có nghĩa là do năng lực phá tan phiền não vượt trội. Bởi vì chúng thật khó thấy do tính chất thâm sâu. Câu ‘chúng không là đối tượng của các pháp bất thiện’ được nói theo văn mạch. Đối với chúng sanh chưa đoạn trừ các điên đảo, chúng cũng không là đối tượng của các pháp thiện. อสุเข ‘‘สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส จ อิธ สุขโต อุปคมนสฺส ฐานนฺติ อธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘เอกนฺต…เป… วุตฺต’’นฺติ. อตฺตทิฏฺฐิวเสนาติ ปธานทิฏฺฐิมาห[Pg.293]. ทิฏฺฐิยา นิพฺพานสฺส อวิสยภาโว เหฏฺฐา วุตฺโต เอวาติ ‘‘กสิณาทิปณฺณตฺติสงฺคหตฺถ’’นฺติ วุตฺตํ. ปริจฺเฉโทติ สงฺขารานํ ปริจฺเฉโท สงฺขารานํ ปริจฺฉิชฺชคหณํ. สฺวายํ เยสํ นิจฺจาทิโต อุปคมนํ ภวติ เตสํเยว วเสน กาตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺพวาเรสู’’ติอาทิมาห. สพฺพวาเรสูติ นิจฺจาทิสพฺพวาเรสุ. ปุถุชฺชโน หีติ หิ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา ยํ ยํ สงฺขารํ นิจฺจาทิวเสน ปุถุชฺชนกาเล อุปคจฺฉติ, ตํ ตํ อริยมคฺคาธิคเมน อนิจฺจาทิวเสน คณฺหนฺโต ยาถาวโต ชานนฺโต ตํ คาหํ ตํ ทิฏฺฐึ วินิเวเฐติ วิสฺสชฺเชติ. ตสฺมา ยตฺถ คาโห ตตฺถ วิสฺสชฺชนาติ จตุตฺถภูมกสงฺขารา อิธ สงฺขารคฺคหเณน น คยฺหตีติ อตฺโถ. Để chỉ ra rằng ở đây, điên đảo ‘trong cái khổ cho là lạc’ được chủ ý là trường hợp của việc xem là lạc, (Ngài) đã nói ‘hoàn toàn…được nói.’ Bằng câu ‘do thân kiến,’ Ngài nói về tà kiến chính. Việc Niết-bàn không phải là đối tượng của tà kiến đã được nói ở trước, nên đã nói ‘nhằm bao gồm các chế định như kasiṇa v.v...’ Sự phân định (paricchedo) là sự phân định các hành, là sự nắm bắt các hành bằng cách phân định. Để chỉ ra rằng sự phân định này cần được thực hiện đối với chính những hành nào có sự xem là thường v.v..., Ngài đã nói ‘trong tất cả các trường hợp’ v.v... ‘Trong tất cả các trường hợp’ có nghĩa là trong tất cả các trường hợp như thường v.v... Trong câu ‘bởi vì phàm phu,’ từ ‘hi’ có nghĩa là nguyên nhân. Bởi vì, hành nào mà người ấy xem là thường v.v... trong thời phàm phu, thì chính hành ấy, khi chứng đắc Thánh đạo, người ấy nhận thức là vô thường v.v..., biết đúng như thật, tháo gỡ, từ bỏ sự chấp thủ ấy, tà kiến ấy. Do đó, có sự chấp thủ ở đâu thì có sự từ bỏ ở đó, nên ý nghĩa là các hành thuộc địa thứ tư ở đây không được bao gồm trong sự nắm bắt các hành. ๑๒๘. ปุตฺตสมฺพนฺเธน มาตาปิตุสมญฺญา, ทตฺตกิตฺติมาทิวเสนปิ ปุตฺตโวหาโร โลเก ทิสฺสติ, โส จ โข ปริยายโต นิปฺปริยายสิทฺธํ ตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ชนิกา ว มาตา ชนโก ปิตา’’ติ วุตฺตํ. ตถา อานนฺตริยกมฺมสฺส อธิปฺเปตตฺตา ‘‘มนุสฺสภูโตว ขีณาสโว อรหาติ อธิปฺเปโต’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อฏฺฐานเมต’’นฺติอาทินา มาตุอาทีนํเยว ชีวิตา โวโรปเน อริยสาวกสฺส อภพฺพภาวทสฺสนโต ตทญฺญํ อริยสาวโก ชีวิตา โวโรเปตีติ อิทํ อตฺถโต อาปนฺนเมวาติ มญฺญมาโน วทติ – ‘‘กึ ปน อริยสาวโก อญฺญํ ชีวิตา โวโรเปยฺยา’’ติ? ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ วจนโต, ‘‘เอตมฺปิ อฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘สเจปิ หี’’ติอาทิ. พลทีปนตฺถนฺติ สทฺธาทิพลสมนฺนาคมทีปนตฺถํ. อริยมคฺเคนาคตสทฺธาทิพลวเสน หิ อริยสาวโก ตาทิสํ สาวชฺชํ น กโรติ. 128. Danh xưng cha mẹ là do có liên quan đến con cái, trong đời cũng thấy cách gọi con qua trường hợp con nuôi, con được tạo ra v.v... Và để chỉ ra điều đó, điều được thành tựu một cách không gián tiếp từ cách nói gián tiếp, nên đã nói rằng: ‘Mẹ là người sinh ra, cha là người tạo ra’. Tương tự, vì nghiệp vô gián được chủ ý đến, nên đã nói rằng: ‘Vị A-la-hán đã tận trừ các lậu hoặc, là người đã hiện hữu trong loài người, được chủ ý đến’. Vì qua câu ‘Đây là điều không thể xảy ra’ v.v... cho thấy sự bất khả của vị Thánh đệ tử trong việc tước đoạt mạng sống của chính mẹ cha v.v..., nghĩ rằng ‘vậy thì vị Thánh đệ tử có thể tước đoạt mạng sống của người khác’, điều này về mặt ý nghĩa đã được bao hàm, nên hỏi rằng: ‘Vậy vị Thánh đệ tử có thể tước đoạt mạng sống của người khác chăng?’. Dựa theo câu ‘Này các Tỳ khưu, đây là điều không thể xảy ra, không có cơ hội, rằng một người có đầy đủ chánh kiến lại cố ý tước đoạt mạng sống của chúng sinh, trường hợp này không tồn tại’, nên đã nói rằng ‘điều này cũng là không thể xảy ra’. Do đó, ngài nói ‘dù cho’ v.v... ‘Với mục đích chỉ rõ sức mạnh’ nghĩa là với mục đích chỉ rõ sự thành tựu các sức mạnh như tín lực v.v... Thật vậy, do sức mạnh của tín lực v.v... đã đến bằng Thánh đạo, vị Thánh đệ tử không làm điều có tội như vậy. ปญฺจหิ การเณหีติ อิทํ อตฺถนิปฺผาทกานิ เตสํ ปุพฺพภาคิยานิ จ การณานิ การณภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ คเหตฺวา วุตฺตํ, น ปน สพฺเพสํ ปญฺจนฺนํ สหโยคกฺขมโต. อากาเรหีติ การเณหิ. อนุสฺสาวเนนาติ อนุรูปํ สาวเนน. เภทสฺส อนุรูปํ ยถา เภโท โหติ, เอวํ ภินฺทิตพฺพานํ ภิกฺขูนํ อตฺตโน วจนสฺส สาวเนน วิญฺญาปเนน. เตนาห ‘‘นนุ ตุมฺเห’’ติอาทิ. กณฺณมูเล วจีเภทํ กตฺวาติ เอเตน [Pg.294] ‘‘ปากฏํ กตฺวา เภทกรวตฺถุทีปนํ โวหาโร, ตตฺถ อตฺตโน นิจฺฉิตมตฺถํ รหสฺสวเสน วิญฺญาปนํ อนุสฺสาวน’’นฺติ ทสฺเสติ. Câu ‘bởi năm nguyên nhân’ này được nói bằng cách gộp chung các nguyên nhân tạo ra kết quả và các nguyên nhân thuộc phần trước của chúng, theo tính chất chung của nguyên nhân, chứ không phải do khả năng kết hợp của tất cả năm nguyên nhân. ‘Bởi các phương cách’ nghĩa là bởi các nguyên nhân. ‘Bằng sự loan truyền’ nghĩa là bằng sự cho nghe thích hợp. Thích hợp với sự chia rẽ, để sự chia rẽ xảy ra, bằng cách cho các Tỳ khưu cần được chia rẽ nghe và hiểu rõ lời nói của mình. Do đó, ngài nói ‘chẳng phải các ông’ v.v... Bằng câu ‘đã tạo ra sự chia rẽ bằng lời nói bên tai’, điều này chỉ ra rằng: ‘Việc làm cho rõ ràng và trình bày các vấn đề gây chia rẽ là sự trình bày (vohāro); trong đó, việc thông báo một cách bí mật ý kiến đã quyết định của mình là sự loan truyền (anussāvana)’. กมฺมเมว อุทฺเทโส วา ปมาณนฺติ เตหิ สงฺฆเภทสิทฺธิโต วุตฺตํ, อิตเร ปน เตสํ ปุพฺพภาคภูตา. เตนาห ‘‘โวหารา’’ติอาทิ. ตตฺถาติ โวหาเร. จุติอนนฺตรํ ผลํ อนนฺตรํ นาม, ตสฺมึ อนนฺตเร นิยุตฺตานิ ตนฺนิพฺพตฺตเนน อนนฺตรกรณสีลานิ, อนนฺตรปฺปโยชนานิ จาติ อานนฺตริยานิ, ตานิ เอว ‘‘อานนฺตริยกมฺมานี’’ติ วุตฺตานิ. ‘Chỉ có nghiệp hoặc sự nêu lên là tiêu chuẩn’ được nói ra do sự thành tựu của việc chia rẽ Tăng chúng bởi chúng, còn các yếu tố khác là những phần thuộc giai đoạn trước của chúng. Do đó, ngài nói ‘sự trình bày’ v.v... ‘Trong đó’ nghĩa là trong sự trình bày. Quả báo ngay sau khi chết được gọi là vô gián. Những nghiệp có tính chất tạo ra sự vô gián, có mục đích vô gián, được gắn liền với sự vô gián đó bằng cách tạo ra nó, được gọi là ānantariyāni. Chính chúng được gọi là ‘những nghiệp vô gián’. กมฺมโตติ ‘‘เอวํ อานนฺตริยกมฺมํ โหติ, เอวํ อนนฺตริยกมฺมสทิส’’นฺติ เอวํ กมฺมวิภาคโต. ทฺวารโตติ กายาทิทฺวารโต. กปฺปฏฺฐิติยโตติ ‘‘อิทํ กปฺปฏฺฐิติกวิปากํ, อิทํ น กปฺปฏฺฐิติกวิปาก’’นฺติ เอวํ กปฺปฏฺฐิติยวิภาคโต. ปากาติ ‘‘อิทเมตฺถ วิปจฺจติ, อิทํ น วิปจฺจตี’’ติ วิปจฺจนวิภาคโต. สาธารณาทีหีติ คหฏฺฐปพฺพชิตานํ สาธารณาสาธารณโต, อาทิ-สทฺเทน เวทนาทิวิภาคโต จ. ‘Về phương diện nghiệp’ là từ sự phân loại nghiệp như ‘đây là nghiệp vô gián, đây là nghiệp tương tự nghiệp vô gián’. ‘Về phương diện môn’ là từ các môn như thân môn v.v... ‘Về phương diện tồn tại suốt kiếp’ là từ sự phân loại về sự tồn tại suốt kiếp như ‘đây là quả báo tồn tại suốt kiếp, đây không phải là quả báo tồn tại suốt kiếp’. ‘Về phương diện quả báo’ là từ sự phân loại về sự trổ quả như ‘điều này trổ quả ở đây, điều này không trổ quả’. ‘Về phương diện chung v.v...’ là từ sự phân loại chung và không chung cho tại gia và xuất gia, và từ chữ ‘v.v...’ là từ sự phân loại về thọ v.v... ยสฺมา มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตสฺเสว จ กุสลธมฺมานํ ติกฺขวิสทสูรภาวาปตฺติ, ยถา ตํ ติณฺณมฺปิ โพธิสตฺตานํ โพธิตฺตยนิพฺพตฺติยํ, เอวํ มนุสฺสภาเว ฐิตสฺเสว อกุสลธมฺมานมฺปิ ติกฺขวิสทสูรภาวาปตฺตีติ อาห ‘‘มนุสฺสภูตสฺเสวา’’ติ. ปากติกมนุสฺสานมฺปิ จ กุสลธมฺมานํ วิเสสปฺปตฺติ วิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ (วิ. ว. อฏฺฐ. ๓) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. ยถา วุตฺโต จ อตฺโถ สมานชาติยสฺส วิโกปเน กมฺมํ ครุตรํ, น ตถา วิชาติยสฺสาติ วุตฺตํ – ‘‘มนุสฺสภูตํ มาตรํ วา ปิตรํ วา’’ติ. ลิงฺเค ปริวตฺเต จ โส เอว เอกกมฺมนิพฺพตฺโต ภวงฺคปฺปพนฺโธ, ชีวิตินฺทฺริยปฺปพนฺโธ จ, น อญฺโญติ อาห ‘‘อปิ ปริวตฺตลิงฺค’’นฺติ. อรหนฺเตปิ เอเสว นโย. ตสฺส วิปากนฺติอาทิ กมฺมสฺส อานนฺตริยภาวสมตฺถนํ, จตุโกฏิกญฺเจตฺถ สมฺภวติ. ตตฺถ ปฐมา โกฏิ ทสฺสิตา, อิตราสุ วิสงฺเกตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิปิ ตตฺถ วิสงฺเกโต, กมฺมํ ปน ครุตรํ อานนฺตริยสทิสํ ภายิตพฺพนฺติ อาห – ‘‘อานนฺตริยํ อาหจฺเจว ติฏฺฐตี’’ติ. อยํ ปญฺโหติ ญาปนิจฺฉานิพฺพตฺตา กถา. Bởi vì chỉ khi tồn tại trong thân người thì các thiện pháp mới đạt đến trạng thái sắc bén, trong sáng, và dũng mãnh, như sự thành tựu ba loại Bồ-đề của cả ba vị Bồ-tát; tương tự, chỉ khi tồn tại trong thân người thì các bất thiện pháp cũng đạt đến trạng thái sắc bén, trong sáng, và dũng mãnh, nên ngài nói ‘chỉ của người đã hiện hữu trong loài người’. Sự đạt được các thiện pháp đặc biệt của cả những người bình thường cũng cần được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Chú giải Thiên Cung Sự. Và ý nghĩa đã được nói rằng nghiệp trong việc hãm hại người cùng loài thì nặng hơn, không giống như với người khác loài, nên đã nói: ‘người mẹ hoặc người cha đã hiện hữu trong loài người’. Và khi giới tính thay đổi, dòng hữu phần và dòng mạng căn được tạo ra bởi cùng một nghiệp vẫn là một, không phải khác, nên ngài nói ‘dù có thay đổi giới tính’. Đối với vị A-la-hán cũng theo phương pháp này. Câu ‘quả của nghiệp ấy’ v.v... là sự xác nhận tính chất vô gián của nghiệp, và ở đây có thể có bốn trường hợp. Trong đó, trường hợp thứ nhất đã được chỉ ra; để chỉ ra sự không trùng khớp ở các trường hợp khác, câu ‘còn người nào’ v.v... đã được nói. Mặc dù ở đó có sự không trùng khớp, nhưng nghiệp thì nặng hơn, tương tự nghiệp vô gián, đáng sợ, nên ngài nói: ‘nó đứng gần kề nghiệp vô gián’. Câu hỏi này được tạo ra từ ý muốn làm cho rõ. อานนฺตริยํ ผุสติ มรณาธิปฺปาเยเนว อานนฺตริยวตฺถุโน วิโกปิตตฺตา. อานนฺตริยํ น ผุสติ อานนฺตริยวตฺถุอภาวโต. สพฺพตฺถ [Pg.295] หิ ปุริมํ อภิสนฺธิจิตฺตํ อปฺปมาณํ, วธกจิตฺตํ ปน ตทารมฺมณํ ชีวิตินฺทฺริยญฺจ อานนฺตริยนานนฺตริยภาเว ปมาณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สงฺคามจตุกฺกํ สมฺปตฺตวเสน โยเชตพฺพํ. Chạm đến nghiệp vô gián vì đã hãm hại đối tượng của nghiệp vô gián chỉ với ý định giết. Không chạm đến nghiệp vô gián vì không có đối tượng của nghiệp vô gián. Thật vậy, trong mọi trường hợp, tâm có chủ ý ban đầu không phải là tiêu chuẩn; cần phải hiểu rằng tâm sát hại, đối tượng của nó, và mạng căn là tiêu chuẩn trong việc xác định là nghiệp vô gián hay không phải nghiệp vô gián. Bốn trường hợp chiến trận cần được áp dụng theo sự thành tựu. เตเนวาติ เตเนว ปโยเคน. อรหนฺตฆาโต โหติเยว อรหโต มาริตตฺตา. ปุถุชฺชนสฺเสว ทินฺนํ โหตีติ ยสฺมา ยถา วธกจิตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณมฺปิ ปพนฺธวิจฺเฉทวเสน จ ชีวิตินฺทฺริยํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตติ, น เอวํ จาคเจตนา, สา หิ จชิตพฺพวตฺถุํ อารมฺมณํ กตฺวา จชนมตฺตเมว โหติ, อญฺญสนฺตกภาวกรณญฺจ ตสฺส จชนํ, ตสฺมา ยสฺส ตํ สนฺตกํ กตํ. ตสฺเสว ทินฺนํ โหตีติ. ‘Bởi chính nó’ nghĩa là bởi chính hành động đó. Việc giết A-la-hán chắc chắn xảy ra vì đã giết một vị A-la-hán. ‘Chỉ được xem là cúng dường cho một phàm nhân’ là vì: như tâm sát hại, dù có đối tượng hiện tại, vẫn diễn tiến bằng cách lấy mạng căn làm đối tượng theo cách cắt đứt dòng chảy, tư tâm xả thí không như vậy. Nó chỉ đơn thuần là sự từ bỏ, lấy vật cần từ bỏ làm đối tượng, và sự từ bỏ của nó là việc làm cho vật đó trở thành sở hữu của người khác. Do đó, vật đó đã được làm thành sở hữu của ai, thì được xem là đã cúng dường cho chính người đó. โลหิตํ สโม สรตีติ อภิฆาเตน ปกุปฺปมานํ สญฺจิตํ โหติ. มหนฺตตรนฺติ ครุตรํ. สรีรปฏิชคฺคเน วิยาติ สตฺถุรูปกายปฏิชคฺคเน วิย. ‘Máu tụ lại’ nghĩa là máu bị kích động do va chạm và được tích tụ lại. ‘Lớn hơn’ nghĩa là nặng hơn. ‘Như trong việc chăm sóc thân thể’ nghĩa là như trong việc chăm sóc sắc thân của Bậc Đạo Sư. อสนฺนิปติเตติ อิทํ สามคฺคิยทีปนํ. เภโท จ โหตีติ สงฺฆสฺส เภโท โหติ. วฏฺฏตีติ สญฺญายาติ อีทิสกรณํ สงฺฆสฺส เภทาย น โหตีติ สญฺญาย. นวโต อูนปริสายํ กโรนฺตสฺส ตถาติ โยเชตพฺพํ, ตถาติ อิมินา ‘‘น อานนฺตริยกมฺมนฺติ’’ อิมํ อากฑฺฒติ, น ปน ‘‘เภโท โหตี’’ติ อิทํ. เหฏฺฐิมนฺเตน หิ นวนฺนเมว วเสน สงฺฆเภโท. ธมฺมวาทิโน อนวชฺชา ยถาธมฺมํ อวฏฺฐานโต. สงฺฆเภทสฺส ปุพฺพภาโค สงฺฆราชิ. Asannipatiteti (Không tụ họp), điều này là sự trình bày về sự hòa hợp. Bhedo ca hotīti (Và có sự chia rẽ) nghĩa là có sự chia rẽ Tăng chúng. Vaṭṭatīti saññāyāti (Được phép với nhận thức rằng) nghĩa là với nhận thức rằng việc làm như vậy không phải để chia rẽ Tăng chúng. Đối với người thực hiện trong một hội chúng ít hơn chín vị, nên được liên kết là tathā (như vậy). Bằng từ tathā (như vậy) này, nó kéo theo câu ‘không phải là nghiệp vô gián,’ chứ không phải câu ‘có sự chia rẽ.’ Vì rằng sự chia rẽ Tăng chúng chỉ xảy ra với tối thiểu là chín vị. Những người nói đúng Pháp là không có tội, vì đã đứng vững đúng theo Pháp. Giai đoạn đầu của sự chia rẽ Tăng chúng là sự rạn nứt trong Tăng chúng. กายทฺวารเมว ปูเรนฺติ กายกมฺมภาเวเนว ลกฺขิตพฺพโต. Chỉ hoàn thành qua thân môn, vì chỉ được ghi nhận bằng trạng thái là thân nghiệp. ‘‘สณฺฐหนฺเต หิ…เป… มุจฺจตี’’ติ อิทํ กปฺปฏฺฐกถาย น สเมติ. ตถา หิ กปฺปฏฺฐกถายํ (กถา. อฏฺฐ. ๖๕๔-๖๕๗) วุตฺตํ – ‘‘อาปายิโกติ อิทํ สุตฺตํ ยํ โส เอกํ กปฺปํ อสีติภาเค กตฺวา ตโต เอกภาคมตฺตํ กาลํ ติฏฺเฐยฺย, ตํ อายุกปฺปํ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. กปฺปวินาเสเยวาติ ปน อายุกปฺปวินาเสเยวาติ อตฺเถ สติ นตฺถิ วิโรโธ. เอตฺถ จ สณฺฐหนฺเตติ อิทมฺปิ ‘‘สฺเวววินสฺสิสฺสตี’’ติ วิย อภูตปริกปฺปวเสน วุตฺตํ. เอกทิวสเมว นิรเย ปจฺจติ ตโต ปรํ กปฺปาภาเว อายุกปฺปสฺสปิ อภาวโตติ อวิโรธโต [Pg.296] อตฺถโยชนา ทฏฺฐพฺพา. เสสานีติ สงฺฆเภทโต อญฺญานิ อานนฺตริยกมฺมานิ. Câu ‘Vì khi (kiếp) tồn tại… cho đến… được giải thoát’ này không phù hợp với Chú giải về kiếp. Thật vậy, trong Chú giải về kiếp (Kathā. aṭṭha. 654-657) đã nói rằng: ‘Kinh này nói về người bị đọa ác thú, rằng người ấy sẽ tồn tại trong một khoảng thời gian bằng một phần sau khi chia một kiếp thành tám mươi phần, điều này được nói liên quan đến tuổi thọ kiếp.’ Tuy nhiên, khi có ý nghĩa là ‘chỉ khi tuổi thọ kiếp bị hủy diệt’ thì không có sự mâu thuẫn. Và ở đây, câu ‘khi tồn tại’ này cũng được nói theo cách giả định điều không có thật, giống như câu ‘sẽ bị hủy diệt vào ngày mai.’ Nên hiểu sự giải thích ý nghĩa không mâu thuẫn là: (người ấy) chỉ bị nấu trong địa ngục một ngày, sau đó vì không có kiếp nên cũng không có tuổi thọ kiếp. Sesāni (những nghiệp còn lại) là những nghiệp vô gián khác ngoài nghiệp chia rẽ Tăng chúng. อโหสิกมฺมํ…เป… สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ, เอวํ สติ กถํ เนสํ อานนฺตริยตา จุติอนนฺตรํ วิปากทานาภาวโต. อถ สติ ผลทาเน จุติอนนฺตโร เอว เอเตสํ ผลกาโล, น อญฺโญติ ผลกาลนิยเมน นิยตตา นิจฺฉิตา, น ผลทานนิยเมน, เอวมฺปิ นิยตผลกาลานํ อญฺเญสมฺปิ อุปปชฺชเวทนียานํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียานญฺจ นิยตตา อาปชฺเชยฺย. ตสฺมา วิปากธมฺมธมฺมานํ ปจฺจยนฺตรวิกลตาทีหิ อวิปจฺจมานานมฺปิ อตฺตโน สภาเวน วิปากธมฺมตา วิย พลวตา อานนฺตริเยน วิปาเก ทินฺเน อวิปจฺจมานานมฺปิ อานนฺตริยานํ ผลทาเน นิยตสภาวา อานนฺตริยสภาวา จ ปวตฺตีติ อตฺตโน สภาเวน ผลทานนิยเมเนว นิยตตา อานนฺตริยตา จ เวทิตพฺพา. อวสฺสญฺจ อานนฺตริยสภาวา ตโต เอว นิยตสภาวา จ เตสํ ปวตฺตีติ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพเมตํ อญฺญสฺส พลวโต อานนฺตริยสฺส อภาเว จุติอนนฺตรํ เอกนฺเตน ผลทานโต. Nghiệp trở thành vô hiệu… cho đến… được gọi là. Khi như vậy, làm sao có tính chất vô gián của chúng, vì không cho quả ngay sau khi chết? Hay là, khi có sự cho quả, thời điểm cho quả của chúng chỉ là ngay sau khi chết, không phải lúc khác, (như vậy) tính chất nhất định được xác định bởi quy luật về thời điểm cho quả, chứ không phải bởi quy luật về sự cho quả. Nếu vậy, tính chất nhất định cũng sẽ xảy ra đối với các nghiệp khác có thời điểm cho quả nhất định, như nghiệp cho quả trong đời sau và nghiệp cho quả trong hiện tại. Do đó, cũng giống như các pháp có tính chất cho quả, dù không trổ quả do thiếu các duyên khác, vẫn có tính chất cho quả theo tự tánh của chúng, cũng vậy, đối với các nghiệp vô gián, dù không trổ quả khi một nghiệp vô gián mạnh hơn đã cho quả, sự vận hành của chúng vẫn có tự tánh nhất định trong việc cho quả và có tự tánh vô gián. Vì vậy, tính chất nhất định và tính chất vô gián nên được hiểu chính là bởi quy luật về sự cho quả theo tự tánh của chúng. Và chắc chắn rằng sự vận hành của chúng có tự tánh vô gián và do đó có tự tánh nhất định, điều này cần được chấp nhận, vì khi không có nghiệp vô gián nào khác mạnh hơn, chúng chắc chắn cho quả ngay sau khi chết. นนุ เอวํ อญฺเญสมฺปิ อุปปชฺชเวทนียานํ อญฺญสฺมึ วิปากทายเก อสติ จุติอนนฺตรเมกนฺเตน ผลทานโต นิยตสภาวา อนนฺตริยสภาวา จ ปวตฺติ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ. อสมานชาติเกน เจโตปณิธิวเสน อุปฆาตเกน จ นิวตฺเตตพฺพวิปากตฺตา อนนฺตเร เอกนฺตผลทายกตฺตาภาวา. น ปน อานนฺตริยกานํ ปฐมชฺฌานาทีนํ ทุติยชฺฌานาทีนิ วิย อสมานชาติกํ ผลนิวตฺตกํ อตฺถิ สพฺพานนฺตริยานํ อวีจิผลตฺตา. น จ เหฏฺฐูปปตฺตึ อิจฺฉโต สีลวโต เจโตปณิธิ วิย อุปรูปปตฺติชนกกมฺมผลํ อานนฺตริยผลํ นิวตฺเตตุํ สมตฺโถ เจโตปณิธิ อตฺถิ อนิจฺฉนฺตสฺเสว อวีจิปาตนโต, น จ อานนฺตริโยปฆาตกํ กิญฺจิ กมฺมํ อตฺถิ, ตสฺมา เตสํเยว อนนฺตเร เอกนฺตวิปากชนกสภาวา ปวตฺตีติ. อเนกานิ จ อานนฺตริยานิ กตานิ เอกนฺเตเนว วิปาเก นิยตสภาวตฺตา อุปรตาวิปจฺจนสภาวาสงฺกตฺตา นิจฺฉิตานิ สภาวโต นิยตาเนว. เตสุ ปน สมานสภาเวสุ เอเกน วิปาเก ทินฺเน อิตรานิ อตฺตนา กาตพฺพกิจฺจสฺส เตเนว กตตฺตา น ทุติยํ ตติยํ วา ปฏิสนฺธึ กโรนฺติ. น สมตฺถตาวิฆาตตฺตาติ นตฺถิ เตสํ อานนฺตริยกตา นิวตฺติ; ครุตรภาโว ปน เตสุ ลพฺภเตวาติ สงฺฆเภทสฺส สิยา [Pg.297] ครุตรภาโวติ, ‘‘เยน…เป… วิปจฺจตี’’ติ อาห. เอกสฺส ปน อญฺญานิ อุปตฺถมฺภกานิ โหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพานิ. ปฏิสนฺธิวเสน วิปจฺจตีติ วจเนน อิตเรสํ ปวตฺติวิปากทายิตา อนุญฺญาตา วิย ทิสฺสติ. โน วา ตถา สีลวตีติ ยถา ปิตา สีลวา, ตถา สีลวตี โน วา โหตีติ โยชนา. สเจ มาตา สีลวตี, มาตุฆาโต ปฏิสนฺธิวเสน วิปจฺจตีติ โยชนา. Chẳng phải như vậy, đối với các nghiệp cho quả trong đời sau khác, khi không có nghiệp nào khác cho quả, sự vận hành của chúng cũng sẽ có tự tánh nhất định và tự tánh vô gián vì chúng chắc chắn cho quả ngay sau khi chết hay sao? Không xảy ra. Vì quả của chúng có thể bị ngăn chặn bởi một ý nguyện khác loại hoặc bởi một nghiệp hủy diệt, nên chúng không có khả năng chắc chắn cho quả ngay sau đó. Tuy nhiên, đối với các nghiệp vô gián, không có gì khác loại có thể ngăn chặn quả của chúng, giống như các thiền thứ hai... ngăn chặn quả của thiền thứ nhất..., vì tất cả các nghiệp vô gián đều có quả là (địa ngục) Avīci. Và không có ý nguyện nào có khả năng ngăn chặn quả của nghiệp vô gián, giống như ý nguyện của một người có giới muốn tái sanh vào cõi thấp có thể ngăn chặn quả của nghiệp sanh vào cõi cao, vì (nghiệp vô gián) ném vào Avīci ngay cả khi người đó không muốn. Và không có nghiệp nào có thể hủy diệt nghiệp vô gián, do đó, chỉ có sự vận hành của chúng mới có tự tánh tạo ra quả chắc chắn ngay sau đó. Và nhiều nghiệp vô gián đã được tạo, vì chúng có tự tánh nhất định trong việc cho quả một cách chắc chắn, không có tự tánh ngừng trổ quả, nên chúng được xác định là nhất định về tự tánh. Tuy nhiên, trong số những nghiệp có cùng tự tánh đó, khi một nghiệp đã cho quả, những nghiệp khác không tạo ra sự tái sanh thứ hai hay thứ ba, vì việc cần làm của chúng đã được thực hiện bởi nghiệp kia. Vì khả năng của chúng không bị cản trở, nên tính chất vô gián của chúng không bị mất đi; tuy nhiên, tính chất nặng hơn được tìm thấy trong chúng, do đó, nghiệp chia rẽ Tăng chúng có thể có tính chất nặng hơn, (nên ngài) đã nói: ‘bởi nghiệp nào… cho đến… nó trổ quả.’ Nên hiểu rằng những nghiệp khác trở thành nghiệp hỗ trợ cho một nghiệp. Bằng câu nói ‘trổ quả qua sự tái sanh,’ dường như khả năng cho quả trong dòng đời của những nghiệp khác được cho phép. No vā tathā sīlavatī (hay không có giới như vậy) nên được liên kết là: có giới như người cha có giới, hay không có giới như vậy. Nếu người mẹ có giới, nghiệp giết mẹ sẽ trổ quả qua sự tái sanh, nên được liên kết như vậy. ปกตตฺโตติ อนุกฺขิตฺโต. สมานสํวาสโกติ อปาราชิโก. สมานสีมายนฺติ เอกสีมายํ. Pakatatto nghĩa là không bị đình chỉ. Samānasaṃvāsako nghĩa là không phạm tội bất cộng trú. Samānasīmāyaṃ nghĩa là trong một giới. สตฺถุกิจฺจํ กาตุํ อสมตฺโถติ ยํ สตฺถารา กาตพฺพกิจฺจํ อนุสาสนาทิ, ตํ กาตุํ อสมตฺโถติ ภควนฺตํ ปจฺจกฺขาย. อญฺญํ ติตฺถกรนฺติ อญฺญํ สตฺถารํ. Satthukiccaṃ kātuṃ asamattho (Không có khả năng thực hiện phận sự của bậc Đạo Sư) nghĩa là không có khả năng thực hiện phận sự cần được làm bởi bậc Đạo Sư, như là sự giáo huấn v.v..., (nghĩa là) đã từ bỏ Đức Thế Tôn. Aññaṃ titthakaraṃ (một vị giáo chủ ngoại đạo khác) nghĩa là một vị đạo sư khác. ๑๒๙. อภิชาติอาทิสุ (อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๒๗๗) ปกปฺปเนน เทวตูปสงฺกมนาทินา ชาตจกฺกวาเฬน สมานโยคกฺเขมํ ทสสหสฺสปริมาณํ ฐานํ ชาติเขตฺตํ, สรเสเนว อาณาปวตฺติฏฺฐานํ อาณาเขตฺตํ, วิสยภูตํ ฐานํ วิสยเขตฺตํ. ทสสหสฺสี โลกธาตูติ อิมาย โลกธาตุยา สทฺธึ อิมํ โลกธาตุํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ทสสหสฺสี โลกธาตุ. ตตฺตกานํเยว ชาติเขตฺตภาโว ธมฺมตาวเสน เวทิตพฺโพ. ‘‘ปริคฺคหวเสนา’’ติ เกจิ. ‘‘สพฺเพสมฺปิ พุทฺธานํ ตตฺตกํ เอว ชาติเขตฺตํ ตนฺนิวาสีนํเยว จ เทวตานํ ธมฺมาภิสมโย’’ติ จ วทนฺติ. มาตุกุจฺฉิโอกฺกมนกาลาทีนํ ฉนฺนํ เอว คหณํ นิทสฺสนมตฺตํ มหาภินีหาราทิกาเลปิ ตสฺส ปกมฺปนสฺส ลพฺภมานโต. อาณาเขตฺตํ นาม ยํ เอกชฺฌํ สํวฏฺฏติ จ วิวฏฺฏติ จ. อาณา วตฺตติ อาณาย ตนฺนิวาสีนํ เทวตานํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉเนน, ตญฺจ โข เกวลํ พุทฺธานํ อานุภาเวเนว, น อธิปฺปายวเสน, อธิปฺปายวเสน ปน ‘‘ยาวตา วา ปน อากงฺเขยฺยา’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๑) วจนโต ตโต ปรมฺปิ อาณา ปวตฺเตยฺย. 129. Trong các trường hợp như là sự xuất hiện cao quý (abhijāti), v.v... (a. ni. ṭī. 1.1.277), do sự sắp đặt bằng việc chư thiên viếng thăm, v.v..., nơi chốn có số lượng mười ngàn thế giới, được an ổn tương đương với vòng luân chuyển của sự sanh khởi, là sanh trường (jātikhetta). Nơi chốn có hiệu lực của mệnh lệnh tự bản chất là oai lệnh trường (āṇākhetta). Nơi chốn là đối tượng (của nhận thức) là cảnh giới trường (visayakhetta). Mười ngàn thế giới hệ là mười ngàn thế giới hệ đứng bao quanh thế giới hệ này cùng với thế giới hệ này. Việc chỉ có chừng ấy là sanh trường nên được hiểu là do pháp tánh. Một số vị nói: ‘Do sự nắm giữ.’ Và các vị ấy cũng nói rằng: ‘Đối với tất cả chư Phật, sanh trường chỉ có chừng ấy và sự chứng ngộ Chánh pháp chỉ có đối với chư thiên trú ngụ ở nơi ấy.’ Việc chỉ đề cập đến sáu thời điểm như là lúc nhập vào thai mẹ, v.v... chỉ là ví dụ, vì sự chấn động ấy cũng được tìm thấy vào lúc đại phát nguyện, v.v... Oai lệnh trường là nơi cùng lúc thành và hoại. Oai lệnh có hiệu lực do mệnh lệnh được chư thiên trú ngụ ở nơi ấy cúi đầu chấp nhận, và điều ấy chỉ do oai lực của chư Phật, không phải do ý muốn. Tuy nhiên, về phương diện ý muốn, oai lệnh có thể có hiệu lực vượt xa hơn nữa, theo như câu (kinh): ‘Hoặc là xa đến mức nào mà vị ấy mong muốn’ (a. ni. 3.81). น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ, ‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชตี’’ติอาทึ (ม. นิ. ๑.๒๘๕; ๒.๓๔๑; มหาว. ๑๑; กถา. ๔๐๕; มิ. ป. ๔.๕.๑๑) อิมิสฺสํ โลกธาตุยํ ฐตฺวา วทนฺเตน ภควตา, ‘‘กึ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อตฺเถตรหิ อญฺเญ สมณา วา พฺราหฺมณา วา [Pg.298] ภควตา สมสมา สมฺโพธิยนฺติ, เอวํ ปุฏฺโฐ อหํ, ภนฺเต, โนติ วเทยฺย’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๑๖๑), วตฺวา ตสฺส การณํ ทสฺเสตุํ, ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา’’ติ อิมํ สุตฺตํ (ที. นิ. ๓.๑๖๑; มิ. ป. ๕.๑.๑) ทสฺเสนฺเตน ธมฺมเสนาปตินา จ พุทฺธเขตฺตภูตํ อิมํ โลกธาตุํ ฐเปตฺวา อญฺญตฺถ อนุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อธิปฺปาโย. Còn về việc (chư Phật) không sanh khởi (ở nơi khác) là có, ý nghĩa là: Việc không sanh khởi ở nơi khác, ngoại trừ thế giới hệ này là Phật địa, đã được nói đến bởi đức Thế Tôn, người đã đứng trong thế giới hệ này và nói rằng: ‘Ta không có thầy, người tương đương với ta không có,’ v.v... (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11; kathā. 405; mi. pa. 4.5.11), và bởi vị Pháp Tướng quân, người đã nói rằng: ‘Này hiền giả Sāriputta, hiện nay có các vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào khác tương đương với đức Thế Tôn về sự giác ngộ chăng? Bạch ngài, nếu được hỏi như vậy, tôi sẽ nói là không,’ và để chỉ ra lý do của điều ấy, ngài đã dẫn ra bài kinh này: ‘Điều này là không thể có, không có cơ hội, rằng trong một thế giới hệ lại có hai vị A-la-hán, Chánh Đẳng Giác (cùng xuất hiện)’ (dī. ni. 3.161; mi. pa. 5.1.1). เอกโตติ สห, เอกสฺมึ กาเลติ อตฺโถ. โส ปน กาโล กถํ ปริจฺฉินฺโนติ จริมภเว ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐาย ยาว ธาตุปรินิพฺพานาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. นิสินฺนกาลโต ปฏฺฐายาติ ปฏิโลมกฺกเมน วทติ. ปรินิพฺพานโต ปฏฺฐายาติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพานโต ปฏฺฐาย. เอตฺถนฺตเรติ จริมภเว โพธิสตฺตสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณํ ธาตุปรินิพฺพานนฺติ เอเตสํ อนฺตเร. ‘Ekato’ là cùng nhau, có nghĩa là trong cùng một thời điểm. Còn thời điểm ấy được xác định như thế nào? Để chỉ ra rằng (thời điểm ấy là) kể từ lúc thọ sanh trong kiếp chót cho đến khi xá-lợi nhập Niết-bàn, ngài đã nói ‘tatthā,’ v.v... ‘Kể từ lúc ngồi’ là nói theo thứ tự ngược. ‘Kể từ lúc nhập Niết-bàn’ là kể từ lúc nhập Niết-bàn với Vô dư y Niết-bàn giới. ‘Etthantare’ là ở trong khoảng giữa những điều này, tức là giữa lúc vị Bồ-tát thọ sanh trong kiếp chót và lúc xá-lợi nhập Niết-bàn. อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ น นิวาริตา, ตตฺถ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตีณิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปฏิปตฺติอนฺตรธาเนน หิ สาสนสฺส โอสกฺกิตตฺตา อปรสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ ลทฺธาวสรา โหติ. ปฏิปทาติ ปฏิเวธาวหา ปุพฺพภาคปฏิปทา. ‘‘ปริยตฺติ ปมาณ’’นฺติ วตฺวา ตมตฺถํ โพธิสตฺตํ นิทสฺสนํ กตฺวา ทสฺเสตุํ, ‘‘ยถา’’ติอาทิ วุตฺตํ ตยิทํ หีนํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นิยฺยานิกธมฺมสฺส ฐิติญฺหิ ทสฺเสนฺโต อนิยฺยานิกธมฺมํ นิทสฺเสติ. Sự xuất hiện của một vị Phật khác không bị ngăn cản. Để chỉ ra lý do ở đây, câu ‘tīṇi hi,’ v.v... đã được nói đến. Vì do sự biến mất của pháp hành (paṭipatti) mà giáo pháp đã suy tàn, nên sự xuất hiện của một vị Phật khác có được cơ hội. ‘Paṭipadā’ là pháp hành phần đầu dẫn đến sự chứng ngộ. Sau khi nói ‘Pháp học là tiêu chuẩn,’ để chỉ ra ý nghĩa ấy bằng cách lấy vị Bồ-tát làm ví dụ, câu ‘yathā,’ v.v... đã được nói đến. Điều này nên được hiểu là ‘điều này đã bị làm cho thấp kém.’ Thật vậy, trong khi chỉ ra sự tồn tại của pháp đưa đến giải thoát, ngài lại chỉ ra pháp không đưa đến giải thoát. มาติกาย อนฺตรหิตายาติ, ‘‘โย ปน ภิกฺขู’’ติอาทินยปฺปตฺตา สิกฺขาปทปาฬิ มาติกา, ตาย อนฺตรหิตาย นิทานุทฺเทสสงฺขาเต ปาติโมกฺขุทฺเทเส ปพฺพชฺชายุปสมฺปทากมฺเมสุ จ สาสนํ ติฏฺฐตีติ อตฺโถ. อถ วา ปาติโมกฺเข ธรนฺเตเยว ปพฺพชฺชา อุปสมฺปทา จ, เอวํ สติ ตทุภยํ ปาติโมกฺเข อนฺโตคธํ ตทุภยาภาเว ปาติโมกฺขาภาวโต, ตสฺมา ตยิทํ ตยํ สาสนสฺส ฐิติเหตูติ อาห – ‘‘ปาติโมกฺขปพฺพชฺชาอุปสมฺปทาสุ ฐิตาสุ สาสนํ ติฏฺฐตี’’ติ. ยสฺมา วา อุปสมฺปทาธีนํ ปาติโมกฺขํ, อุปสมฺปทา จ ปพฺพชฺชาธีนา, ตสฺมา ปาติโมกฺเข สิทฺเธ, สิทฺธาสุ ปพฺพชฺชาอุปสมฺปทาสุ จ สาสนํ ติฏฺฐติ. ปจฺฉิมปฏิเวธโต หิ ปรํ ปฏิเวธสาสนํ, ปจฺฉิมสีลโต จ ปรํ ปฏิปตฺติสาสนํ วินฏฺฐํ นาม โหติ. โอสกฺกิตํ นามาติ ปจฺฉิมกปฏิเวธสีลเภททฺวยํ เอกโต กตฺวา ตโต ปรํ วินฏฺฐํ นาม โหตีติ อตฺโถ. ‘Khi mātikā biến mất’ có nghĩa là: Mātikā là Pāli văn về các học giới được trình bày theo phương pháp bắt đầu bằng ‘Vị Tỳ-khưu nào...’ Khi điều ấy biến mất, giáo pháp tồn tại trong việc tụng đọc Pātimokkha được gọi là tụng đọc phần duyên khởi, và trong các nghi thức xuất gia và cụ túc, đó là ý nghĩa. Hoặc là, khi Pātimokkha còn được duy trì thì mới có xuất gia và cụ túc. Khi như vậy, cả hai điều ấy được bao gồm trong Pātimokkha, vì khi không có cả hai điều ấy thì không có Pātimokkha. Do đó, ba điều này là nhân cho sự tồn tại của giáo pháp, nên ngài nói: ‘Khi Pātimokkha, xuất gia, và cụ túc còn tồn tại, giáo pháp tồn tại.’ Hoặc vì Pātimokkha phụ thuộc vào cụ túc, và cụ túc phụ thuộc vào xuất gia, do đó khi Pātimokkha được thành tựu, và khi xuất gia và cụ túc được thành tựu, thì giáo pháp tồn tại. Thật vậy, sau sự chứng ngộ cuối cùng, giáo pháp chứng ngộ được gọi là đã hoại diệt. Sau giới hạnh cuối cùng, giáo pháp hành trì được gọi là đã hoại diệt. ‘Suy tàn’ có nghĩa là sau khi gộp chung hai sự phân chia là chứng ngộ và giới hạnh cuối cùng, sau đó được gọi là đã hoại diệt. เตน [Pg.299] กามํ ‘‘สาสนฏฺฐิติยา ปริยตฺติ ปมาณ’’นฺติ วุตฺตํ, ปริยตฺติ ปน ปฏิปตฺติเหตุกาติ ปฏิปตฺติยา อสติ อปฺปติฏฺฐา โหติ, ตสฺมา ปฏิปตฺติอนฺตรธานํ สาสโนสกฺกนสฺส วิเสสการณนฺติ ทสฺเสตฺวา ตยิทํ สาสโนสกฺกนํ ธาตุปรินิพฺพาโนสานนฺติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตีณิ ปรินิพฺพานานี’’ติ วุตฺตํ. Do đó, mặc dù đã nói rằng ‘Đối với sự tồn tại của giáo pháp, pháp học là tiêu chuẩn,’ nhưng pháp học là nhân của pháp hành, nên khi không có pháp hành thì (pháp học) không có nền tảng. Do đó, sau khi chỉ ra rằng sự biến mất của pháp hành là nguyên nhân đặc biệt cho sự suy tàn của giáo pháp, và để chỉ ra rằng sự suy tàn của giáo pháp này kết thúc bằng sự nhập Niết-bàn của xá-lợi, câu ‘có ba loại Niết-bàn’ đã được nói đến. การุญฺญนฺติ ปริเทวนการุญฺญํ. ชมฺพุทีเป ทีปนฺตเรสุ เทวนาคพฺรหฺมโลเกสุ จ วิปฺปกิริตฺวา ฐิตานํ ธาตูนํ มหาโพธิปลฺลงฺเก เอกชฺฌํ สนฺนิปตนํ, รสฺมิวิสฺสชฺชนํ, ตตฺถ เตโชธาตุยา อุฏฺฐานํ, เอกชาลีภาโว จาติ สพฺพเมตํ สตฺถุ อธิฏฺฐานวเสเนว เวทิตพฺพํ. ‘Kāruñña’ là lòng bi mẫn của sự than van. Việc các xá-lợi đã được phân tán và tồn tại ở cõi Diêm-phù-đề, ở các châu lục khác, và ở các thế giới của chư thiên, long vương, và Phạm thiên, lại tập trung lại làm một tại Bồ-đề tòa; việc phóng ra các tia sáng; việc hỏa đại khởi lên ở đó; và việc trở thành một ngọn lửa duy nhất — tất cả những điều này nên được hiểu là chỉ do năng lực chú nguyện của đức Đạo Sư. อนจฺฉริยตฺตาติ ทฺวีสุปิ อุปฺปชฺชมาเนสุ อจฺฉริยตฺตาภาวโทสโตติ อตฺโถ. พุทฺธา นาม มชฺเฌ ภินฺนํ สุวณฺณํ วิย เอกสทิสาติ เตสํ เทสนาปิ เอกรสา เอวาติ อาห – ‘‘เทสนาย จ วิเสสาภาวโต’’ติ. เอเตนปิ อนจฺฉริยตฺตเมว สาเธติ. วิวาทภาวโตติ เอเตน วิวาทาภาวตฺถํ ทฺเว เอกโต น อุปฺปชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ. “Do không có gì đáng kinh ngạc” có nghĩa là do lỗi không có sự kinh ngạc khi cả hai vị cùng sanh khởi. Chư Phật, được gọi là, giống như vàng đã được chia ở giữa, là đồng nhất, nên lời thuyết giảng của các ngài cũng chỉ có một vị duy nhất, (ngài) đã nói: ‘Và do không có sự khác biệt trong lời thuyết giảng.’ Bằng điều này, ngài cũng chứng minh chính sự không có gì đáng kinh ngạc. “Do không có sự tranh cãi”, bằng điều này, ngài chỉ ra rằng hai vị không cùng sanh khởi để không có sự tranh cãi. ตตฺถาติ มิลินฺทปญฺเห. เอกํ พุทฺธํ ธาเรตีติ เอกพุทฺธธารณี. เอเตน เอวํ สภาวา เอเต พุทฺธคุณา, เยน ทุติยพุทฺธคุเณ ธาเรตุํ อสมตฺถา อยํ โลกธาตูติ ทสฺเสติ. ปจฺจยวิเสสนิปฺผนฺนานญฺหิ คุณธมฺมานํ ภาริโย วิเสโส น สกฺกา ธาเรตุนฺติ, ‘‘น ธาเรยฺยา’’ติ วตฺวา ตเมว อธารณํ ปริยายนฺตเรนปิ ปกาเสนฺโต ‘‘จเลยฺยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จเลยฺยาติ ปริปฺผนฺเทยฺย. กมฺเปยฺยาติ ปเวเธยฺย. นเมยฺยาติ เอกปสฺเสน นเมยฺย. โอนเมยฺยาติ โอสีเทยฺย. วินเมยฺยาติ วิวิธํ อิโตจิโต จ นเมยฺย. วิกิเรยฺยาติ วาเตน ถุสมุฏฺฐิ วิย วิปฺปกิเรยฺย. วิธเมยฺยาติ วินสฺเสยฺย. วิทฺธํเสยฺยาติ สพฺพโส วิทฺธสฺตา ภเวยฺย. ตถาภูตา จ กตฺถจิ น ติฏฺเฐยฺยาติ อาห ‘‘น ฐานมุปคจฺเฉยฺยา’’ติ. “Ở đó” là trong Milindapañha. Chứa đựng một vị Phật, nên gọi là ekabuddhadhāraṇī (vật chứa đựng một vị Phật). Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng các Phật đức này có tự tánh như vậy, do đó thế giới giới này không có khả năng chứa đựng các đức hạnh của vị Phật thứ hai. Vì sự khác biệt nặng nề của các phẩm chất được tạo ra bởi các duyên đặc biệt không thể được chứa đựng, nên sau khi nói ‘không thể chứa đựng,’ ngài đã nói ‘nó sẽ rung chuyển’ v.v... để làm sáng tỏ chính sự không chứa đựng đó bằng một cách diễn đạt khác. Trong đó, ‘rung chuyển’ (caleyyā) là dao động (paripphandeyya). ‘Chấn động’ (kampeyyā) là rung lắc (pavedheyya). ‘Nghiêng’ (nameyyā) là nghiêng về một bên. ‘Lún xuống’ (onameyyā) là chìm xuống (osīdeyya). ‘Cong vênh’ (vinameyyā) là nghiêng theo nhiều cách, đây đó. ‘Tan rã’ (vikireyyā) là bị phân tán như một nắm trấu trong gió. ‘Bị phá hủy’ (vidhameyyā) là bị tiêu diệt (vinasseyya). ‘Bị hủy hoại’ (viddhaṃseyyā) là bị phá hủy hoàn toàn. Và khi đã như vậy, nó sẽ không đứng vững ở bất cứ đâu, ngài đã nói ‘sẽ không đạt đến trạng thái đứng yên.’ อิทานิ ตตฺถ นิทสฺสนํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ยถา, มหาราชา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สมุปาทิกาติ สมํ อุทฺธํ ปชฺชติ ปวตฺตตีติ สมุปาทิกา, อุทกสฺส อุปริ สมํ คามินีติ อตฺโถ. วณฺเณนาติ สณฺฐาเนน. ปมาเณนาติ อาโรเหน[Pg.300]. กิสถูเลนาติ กิสถูลภาเวน, ปริณาเหนาติ อตฺโถ. Bây giờ, để chỉ ra một ví dụ về điều đó, ngài đã nói ‘Ví như, tâu Đại vương’ v.v... Trong đó, ‘samupādikā’ là đi đều lên trên, tiến hành, nên gọi là samupādikā; có nghĩa là đi đều trên mặt nước. ‘Bằng hình sắc’ (vaṇṇena) là bằng hình dáng. ‘Bằng kích thước’ (pamāṇena) là bằng chiều cao. ‘Bằng sự ốm mập’ (kisathūlena) là bằng trạng thái ốm mập, có nghĩa là bằng chu vi. ฉาเทนฺตนฺติ โรเจนฺตํ รุจึ อุปฺปาเทนฺตํ. ตนฺทีกโตติ เตน โภชเนน ตนฺทีภูโต. อโนนมิตทณฺฑชาโตติ ยาวทตฺถํ โภชเนน โอนมิตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อโนนมิตทณฺโฑ วิย ชาโต. สกึ ภุตฺโต วเมยฺยาติ เอกมฺปิ อาโลปํ อชฺโฌหริตฺวา วเมยฺยาติ อตฺโถ. ‘Làm hài lòng’ (chādentaṃ) là làm cho thích thú, làm phát sanh sự ưa thích. ‘Trở nên uể oải’ (tandīkato) là trở nên uể oải do thức ăn đó. ‘Trở thành như cây gậy không thể uốn cong’ (anonamitadaṇḍajāto) là do không thể cúi xuống vì thức ăn vừa đủ, nên đã trở thành như cây gậy không thể uốn cong. ‘Ăn một lần rồi sẽ nôn ra’ (sakiṃ bhutto vameyyā) có nghĩa là sau khi nuốt dù chỉ một miếng cũng sẽ nôn ra. อติธมฺมภาเรน ปถวี จลตีติ ธมฺเมน นาม ปถวี ติฏฺเฐยฺย. สา กึ เตเนว จลติ วินสฺสตีติ อธิปฺปาเยน ปุจฺฉติ. ปุน เถโร ‘‘รตนํ นาม โลเก กุฏุมฺพํ สนฺธาเรนฺตํ อภิมตญฺจ โลเกน อตฺตโน ครุสภาวตาย สกฏภงฺคสฺส การณํ อติภารภูตํ ทิฏฺฐํ. เอวํธมฺโม จ หิตสุขวิเสเสหิ ตํสมงฺคินํ ธาเรนฺโต อภิมโต จ วิญฺญูนํ คมฺภีรปฺปเมยฺยภาเวน ครุสภาวตฺตา อติภารภูโต ปถวีจลนสฺส การณํ โหตี’’ติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อิธ, มหาราช, ทฺเว สกฏา’’ติอาทิมาห. เอเตเนว ตถาคตสฺส มาตุกุจฺฉิโอกฺกมนาทิกาเล ปถวีกมฺปนการณํ สํวณฺณิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกสกฏโต รตนนฺติ เอกสฺมา, เอกสฺส วา สกฏสฺส รตนํ, ตสฺมา สกฏโต คเหตฺวาติ อตฺโถ. Mặt đất rung chuyển do gánh nặng của Vi Diệu Pháp, nhưng mặt đất vốn được duy trì bởi Pháp. (Vua) hỏi với ý rằng: ‘Tại sao nó lại rung chuyển và bị hủy hoại bởi chính điều đó?’. Sau đó, vị Trưởng lão, để chỉ ra rằng: ‘Một vật báu, được gọi là, trong thế gian, trong khi duy trì gia đình và được thế gian ưa thích, do tự tánh nặng nề của nó, đã được thấy là nguyên nhân làm gãy xe, trở thành một gánh nặng quá sức. Cũng vậy, Pháp, trong khi duy trì những người sở hữu nó bằng những lợi ích và hạnh phúc đặc biệt, và được các bậc trí ưa thích, do tự tánh nặng nề bởi sự sâu xa và không thể đo lường, trở thành một gánh nặng quá sức, là nguyên nhân làm cho mặt đất rung chuyển,’ đã nói: ‘Ở đây, tâu Đại vương, có hai cỗ xe’ v.v... Nên hiểu rằng chính bằng điều này, nguyên nhân của sự rung chuyển của mặt đất vào thời điểm Như Lai nhập mẫu thai v.v... đã được giải thích. ‘Báu vật từ một cỗ xe’ (ekasakaṭato ratanaṃ) có nghĩa là báu vật từ một cỗ xe, hoặc của một cỗ xe, do đó được lấy từ cỗ xe đó. โอสาริตนฺติ อุจฺจาริตํ, วุตฺตนฺติ อตฺโถ. อคฺโคติ สพฺพสตฺเตหิ อคฺโค. ‘Được trình bày’ (osāritaṃ) là được phát biểu, có nghĩa là được nói ra. ‘Bậc Tối Thượng’ (aggo) là bậc tối thượng hơn tất cả chúng sanh. สภาวปกตีติ สภาวภูตา อกิตฺติมา ปกติ. การณมหนฺตตายาติ มหนฺเตหิ พุทฺธการกธมฺเมหิ ปารมิตาสงฺขาเตหิ การเณหิ พุทฺธคุณานํ นิพฺพตฺติโตติ วุตฺตํ โหติ. ปถวิอาทีนิ มหนฺตานิ วตฺถูนิ, มหนฺตา จ สกฺกภาวาทโย อตฺตโน อตฺตโน วิสเย เอเกกา เอว, สมฺมาสมฺพุทฺโธปิ มหนฺโต อตฺตโน วิสเย เอโกว, โก จ ตสฺส วิสโย? พุทฺธภูมิ, ยาวตกํ วา เญยฺยํ. เอวํ ‘‘อากาโส วิย อนนฺตวิสโย ภควา เอโกว โหตี’’ติ วทนฺโต ปรจกฺกวาเฬสุ ทุติยสฺส พุทฺธสฺส อภาวํ ทสฺเสติ. ‘Bản tánh tự nhiên’ (sabhāvapakatī) là bản tánh tự nhiên, không bị tạo tác. ‘Do sự vĩ đại của nguyên nhân’ (kāraṇamahantatāya) có nghĩa là các Phật đức được sanh khởi từ những nguyên nhân vĩ đại, tức là các pháp tạo nên Phật, được gọi là các ba-la-mật. Đất v.v... là những vật thể vĩ đại, và những trạng thái vĩ đại như trạng thái của Sakka v.v... trong lĩnh vực của riêng mình, mỗi thứ chỉ có một. Đức Chánh Đẳng Giác cũng vĩ đại, trong lĩnh vực của ngài chỉ có một. Và lĩnh vực của ngài là gì? Là Phật địa, hay là tất cả những gì có thể biết. Như vậy, khi nói ‘Đức Thế Tôn, có lĩnh vực vô biên như hư không, chỉ có một,’ ngài chỉ ra sự không có vị Phật thứ hai trong các thế giới giới khác. อิมินาว [Pg.301] ปเทนาติ ‘‘เอกิสฺสา โลกธาตุยา’’ติ อิมินา เอว ปเทน. ทสจกฺกวาฬสหสฺสานิ คหิตานิ ชาติเขตฺตตฺตา. เอกจกฺกวาเฬเนวาติ อิมินา เอกจกฺกวาเฬเนว. ยถา – ‘‘อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วุตฺเต อิมสฺมิมฺปิ จกฺกวาเฬ ชมฺพุทีเปเยว, ตตฺถปิ มชฺฌิมปเทเส เอวาติ ปริจฺฉินฺทิตุํ วฏฺฏติ; เอวํ ‘‘เอกิสฺสา โลกธาตุยา’’ติ ชาติเขตฺเต อธิปฺเปเตปิ อิมินาว จกฺกวาเฬน ปริจฺฉินฺทิตุํ วฏฺฏติ. ‘Chính bằng từ này’ (imināva padena) là chính bằng từ ‘trong một thế giới giới’ (ekissā lokadhātuyā). Mười ngàn thế giới giới được hiểu là do đó là khu vực sanh ra. ‘Chỉ bằng một thế giới giới’ (ekacakkavāḷeneva) là chính bằng một thế giới giới này. Ví như, khi nói ‘các ngài sanh ra trong chính thế giới giới này,’ có thể giới hạn rằng trong thế giới giới này, chỉ ở Jambudīpa, và ở đó cũng chỉ ở trung tâm xứ; cũng vậy, khi ‘trong một thế giới giới’ được hiểu là khu vực sanh ra, cũng có thể giới hạn bằng chính thế giới giới này. วิวาทูปจฺเฉทโตติ วิวาทูปจฺเฉทการณา. ทฺวีสุ อุปฺปนฺเนสุ โย วิวาโท ภเวยฺย, ตสฺส อนุปฺปาโทเยเวตฺถ วิวาทุปจฺเฉโท. เอกสฺมึ ทีเปติอาทินา ทีปนฺตเรปิ เอกชฺฌํ น อุปฺปชฺชนฺติ, ปเคว เอกทีเปติ ทสฺเสติ. โส ปริหาเยถาติ จกฺกวาฬสฺส ปเทเส เอว วตฺติตพฺพตฺตา ปริหาเยยฺย. ‘Do sự chấm dứt tranh cãi’ (vivādūpacchedato) là do nguyên nhân chấm dứt tranh cãi. Sự tranh cãi nào có thể xảy ra khi hai vị sanh khởi, sự không sanh khởi của nó chính là sự chấm dứt tranh cãi ở đây. Bằng câu ‘trong một châu’ v.v..., ngài chỉ ra rằng các ngài không cùng sanh khởi ở các châu khác nhau, huống chi là trong một châu. ‘Điều đó sẽ bị suy giảm’ (so parihāyethā) là vì nó chỉ nên được nói trong một phần của thế giới giới, nên nó sẽ bị suy giảm. ๑๓๐. มนุสฺสตฺตนฺติ มนุสฺสภาโว ตสฺเสว ปพฺพชฺชาทิคุณสมฺปตฺติอาทีนํ โยคฺคภาวโต. ลิงฺคสมฺปตฺตีติ ปุริสภาโว. เหตูติ มโนวจีปณิธานปุพฺพิกา เหตุสมฺปทา. สตฺถารทสฺสนนฺติ สตฺถุสมฺมุขีภาโว. ปพฺพชฺชาติ กมฺมกิริยวาทีสุ ตาปเสสุ, ภิกฺขูสุ วา ปพฺพชฺชา. คุณสมฺปตฺตีติ อภิญฺญาทิคุณสมฺปทา. อธิกาโรติ พุทฺธํ อุทฺทิสฺส อธิโก สกฺกาโร. ฉนฺทตาติ สมฺมาสมฺโพธึ อุทฺทิสฺส สาติสโย กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท. อฏฺฐธมฺมสโมธานาติ เอเตสํ อฏฺฐนฺนํ ธมฺมานํ สมาโยเคน. อภินีหาโรติ กายปณิธานํ. สมิชฺฌตีติ นิปฺผชฺชตีติ อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน ปรมตฺถทีปนิยา จริยาปิฏกวณฺณนาย (จริยา. อฏฺฐ. ปกิณฺณกกถา) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. 130. ‘Thân người’ (manussattaṃ) là trạng thái làm người, vì chính trạng thái đó phù hợp cho việc thành tựu các phẩm chất như xuất gia v.v... ‘Thành tựu về giới tính’ (liṅgasampatti) là trạng thái nam nhân. ‘Nguyên nhân’ (hetu) là sự thành tựu về nguyên nhân, đi trước bởi sự phát nguyện bằng ý và lời. ‘Thấy bậc Đạo Sư’ (satthāradassanaṃ) là sự diện kiến bậc Đạo Sư. ‘Xuất gia’ (pabbajjā) là xuất gia thành đạo sĩ thuộc nghiệp-hành-luận, hoặc thành tỳ-khưu. ‘Thành tựu về phẩm chất’ (guṇasampatti) là sự thành tựu các phẩm chất như thắng trí v.v... ‘Sự phục vụ’ (adhikāro) là sự tôn kính đặc biệt hướng đến một vị Phật. ‘Ý muốn’ (chandatā) là thiện dục muốn làm một cách vượt trội, hướng đến quả vị Chánh Đẳng Giác. ‘Sự hội đủ tám pháp’ (aṭṭhadhammasamodhāna) là do sự kết hợp của tám pháp này. ‘Sự phát nguyện’ (abhinīhāro) là sự phát nguyện bằng thân. ‘Thành tựu’ (samijjhati) là được hoàn thành. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết nên được hiểu theo cách đã được nói trong Paramatthadīpanī, sớ giải Cariyāpiṭaka (Cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā). สพฺพาการปริปูรเมวาติ ปริปุณฺณลกฺขณตาย สตฺตุสฺสทาทีหิ สพฺพากาเรหิ สมฺปนฺนเมว. น หิ อิตฺถิยา โกโสหิตวตฺถคุยฺหตา สมฺภวติ, ทุติยปกติ จ นาม ปฐมปกติโต นิหีนา เอว. เตเนวาห อนนฺตรวาเร ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ. Sabbākāraparipūramevāti (hoàn hảo về mọi phương diện) có nghĩa là thực sự được thành tựu về mọi phương diện như có bảy chỗ đầy đặn v.v... do có các tướng trạng viên mãn. Vì rằng, đối với người nữ, không thể có được tướng âm tàng, và bản tánh thứ hai (nữ tánh) quả thực là thấp kém hơn bản tánh thứ nhất (nam tánh). Chính vì thế, ngài đã nói trong đoạn kế tiếp là “yasmā” (bởi vì) v.v... อิธ ปุริสสฺส ตตฺถ นิพฺพตฺตนโตติ อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก ปุริสภูตสฺส ตตฺถ พฺรหฺมโลเก พฺรหฺมตฺตภาเวน นิพฺพตฺตนโต. เตน อสติปิ ปุริสลิงฺเค ปุริสาการา พฺรหฺมาโน โหนฺตีติ ทสฺเสติ. ตํเยว หิ ปุริสาการํ [Pg.302] สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ยํ ปุริโส พฺรหฺมตฺตํ กเรยฺยา’’ติ. เตเนวาห ‘‘สมาเนปี’’ติอาทิ. ยทิ เอวํ อิตฺถิโย พฺรหฺมโลเก น อุปฺปชฺชนฺตีติ อาห ‘‘พฺรหฺมตฺต’’นฺติอาทิ. Idha purisassa tattha nibbattanato (sự tái sanh ở nơi ấy của người nam ở đây) có nghĩa là do sự tái sanh với thân phận Phạm thiên ở cõi Phạm thiên ấy của người đã là nam nhân ở cõi người này. Qua đó, ngài chỉ ra rằng các vị Phạm thiên có hình tướng của người nam dù không có nam căn. Thật vậy, chính hình tướng của người nam ấy đã được đề cập đến khi nói rằng – “yaṃ puriso brahmattaṃ kareyyā” (người nam nào có thể thành Phạm thiên). Chính vì thế, ngài đã nói “samānepi” (dầu cho giống nhau) v.v... Nếu như vậy, (phải chăng) người nữ không sanh lên cõi Phạm thiên? (Để trả lời,) ngài đã nói “brahmattaṃ” (thân phận Phạm thiên) v.v... ๑๓๑. กายทุจฺจริตสฺสาติอาทิปาฬิยา กมฺมนิยาโม นาม กถิโต. สมญฺชนํ สมงฺโค, โส เอตสฺส อตฺถีติ สมงฺคี, สมนฺนาคโต. สมญฺชนสีโล วา สมงฺคี. ปุพฺพภาเค อายูหนสมงฺคิตา, สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาวเสน เจตนาสมงฺคิตา. เจตนาสนฺตติวเสน วา อายูหนสมงฺคิตา, ตํตํเจตนาขณวเสน เจตนาสมงฺคิตา. กตูปจิตสฺส อวิปกฺกวิปากสฺส กมฺมสฺส วเสน กมฺมสมงฺคิตา, กมฺเม ปน วิปจฺจิตุํ อารทฺเธ วิปากปฺปวตฺติวเสน วิปากสมงฺคิตา. กมฺมาทีนํ อุปฏฺฐานกาลวเสน อุปฏฺฐานสมงฺคิตา. กุสลากุสลกมฺมายูหนกฺขเณติ กุสลกมฺมสฺส จ อกุสลกมฺมสฺส จ สมีหนกฺขเณ. ตถาติ อิมินา กุสลากุสลกมฺมปทํ อากฑฺฒติ. ยถา กตํ กมฺมํ ผลทานสมตฺถํ โหติ, ตถา กตํ อุปจิตํ. วิปาการหนฺติ ทุติยภวาทีสุ วิปจฺจนารหํ. อุปฺปชฺชมานานํ อุปปตฺตินิมิตฺตํ อุปฏฺฐาตีติ โยชนา. จลตีติ ปริวตฺตติ. เอเกน หิ กมฺมุนา ตชฺเช นิมิตฺเต อุปฏฺฐาปิเต ปจฺจยวิเสสวเสน ตโต อญฺเญน กมฺมุนา อญฺญสฺส นิมิตฺตสฺส อุปฏฺฐานํ ปริวตฺตนํ. 131. Qua đoạn Pāḷi bắt đầu bằng “kāyaduccaritassa” (của thân ác hạnh), định luật về nghiệp đã được nói đến. Samañjanaṃ là samaṅgo, vị ấy có điều đó nên là samaṅgī, (tức là) người thành tựu. Hoặc samaṅgī là người có bản tánh thành tựu. Trong giai đoạn đầu là sự thành tựu do tích lũy, do tư quyết định nên là sự thành tựu về tư. Hoặc do dòng tương tục của tư nên là sự thành tựu do tích lũy, do các sát-na tư tương ứng nên là sự thành tựu về tư. Do nghiệp đã được làm và tích lũy mà quả chưa trổ nên là sự thành tựu về nghiệp. Còn khi nghiệp đã bắt đầu trổ quả, do sự diễn tiến của quả nên là sự thành tựu về quả. Do thời điểm hiện khởi của nghiệp v.v... nên là sự thành tựu do sự hiện khởi. Kusalākusalakammāyūhanakkhaṇe (trong sát-na tích lũy nghiệp thiện và bất thiện) có nghĩa là trong sát-na cố gắng (tạo) nghiệp thiện và nghiệp bất thiện. Bằng từ “tathā” (như vậy) này, ngài dẫn đến thuật ngữ nghiệp thiện và bất thiện. Nghiệp được làm theo cách nào có khả năng cho quả, được làm theo cách ấy là được tích lũy. Vipākārahaṃ (xứng đáng cho quả) có nghĩa là xứng đáng trổ quả trong đời sống thứ hai v.v... Cần được hiểu là: “Đối với những chúng sanh đang sanh, tướng tái sanh hiện khởi.” Calati (dao động) có nghĩa là thay đổi. Vì rằng, khi một nghiệp đã làm cho tướng do nghiệp ấy sanh ra được hiện khởi, sự hiện khởi của một tướng khác do một nghiệp khác từ đó (phát sanh) do duyên đặc biệt chính là sự thay đổi. สุนขชีวิโกติ สุนเขหิ ชีวนสีโล. ตลสนฺถรณปูชนฺติ ภูมิตลสฺส ปุปฺเผหิ สนฺตรณปูชํ. อายูหนเจตนากมฺมสมงฺคิตาวเสนาติ กายทุจฺจริตสฺส อปราปรํ อายูหเนน สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาย ตสฺเสว ปกปฺปเน กมฺมกฺขยกรญาเณน อเขปิตตฺตา ยถูปจิตกมฺมุนา จ สมงฺคิภาวสฺส วเสน. Sunakhajīviko (người sống bằng chó) có nghĩa là người có thói quen sinh sống bằng chó. Talasantharaṇapūjaṃ (sự cúng dường bằng cách trải trên nền đất) có nghĩa là sự cúng dường bằng cách trải hoa trên mặt đất. Āyūhanacetanākammasamaṅgitāvasena (do sự thành tựu về nghiệp, về tư, về sự tích lũy) có nghĩa là do sự tích lũy thân ác hạnh hết lần này đến lần khác, do tư quyết định trong việc hoạch định chính điều ấy, do không bị loại trừ bởi trí tuệ làm cho nghiệp bị tiêu diệt, và do trạng thái thành tựu với nghiệp đã được tích lũy như thế nào. ๑๓๒. เอวํ สสฺสิริกนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน อเนกธาตุวิภชนาทินา นานานยวิจิตฺตตาย ปรมนิปุณคมฺภีรตาย จ อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ สโสภํ กตฺวา. 132. Evaṃ sassirikaṃ (như vậy, có sự huy hoàng) có nghĩa là làm cho được huy hoàng cả về ý nghĩa lẫn văn tự theo cách đã được nói, bằng sự phân tích nhiều giới v.v..., do sự đa dạng với nhiều phương pháp, và do sự vô cùng vi tế và sâu sắc. นํ ธาเรหีติ เอตฺถ นนฺติ นิปาตมตฺตํ. ธาตุอาทิวเสน ปริวฏฺฏียนฺติ อตฺถา เอเตหีติ ปริวฏฺฏา, เทสนาเภทา. จตฺตาโร ปริวฏฺฏา เอตสฺส, เอตสฺมึ วาติ จตุปริวฏฺโฏ, ธมฺมปริยาโย. ธมฺโม จ โส ปริยตฺติภาวโต ยถาวุตฺเตนตฺเถน อาทาโสติ ธมฺมาทาโส. อุปฏฺฐานฏฺเฐน ยถาธมฺมานํ อาทาโสติปิ ธมฺมาทาโส. ยถา หิ อาทาเสน [Pg.303] สตฺตานํ มุเข มลโทสหรณํ, เอวํ อิมินาปิ สุตฺเตน โยคีนํ มุเข มลโทสหรณํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อิมินา สุตฺเตน กิเลเส มทฺทิตฺวา สมถาธิคเมน โยคิโน ชยปฺปตฺตา; ตสฺมา อมตปุรปฺปเวสเน อุคฺโฆสนมหาเภริตาย จ อมตทุนฺทุภิ. อิธ วุตฺตนฺติ อิมสฺมึ สุตฺเต วุตฺตํ. อนุตฺตโร สงฺคามวิชโยติ อนุตฺตรภาวโต กิเลสสงฺคามวิชโย, ‘‘วิเชติ เอเตนา’’ติ กตฺวา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Ở đây, trong câu “naṃ dhārehi” (hãy ghi nhớ nó), “naṃ” chỉ là một tiểu từ. Các ý nghĩa được xoay chuyển bằng những điều này theo cách phân loại giới v.v... nên (chúng) là parivaṭṭā (các sự xoay chuyển), (tức là) các loại thuyết giảng. Pháp môn này có bốn sự xoay chuyển, hoặc có bốn sự xoay chuyển trong pháp môn này, nên là catuparivaṭṭo (có bốn sự xoay chuyển), (tức là) một bài pháp. Và pháp ấy, do là pháp học, là tấm gương theo ý nghĩa đã được nói, nên là dhammādāso (pháp kính). Hoặc, theo ý nghĩa là sự hiện khởi, là tấm gương của các pháp như chúng là, nên là dhammādāso. Vì rằng, giống như tấm gương giúp loại bỏ vết nhơ trên mặt của chúng sanh, cũng vậy, bài kinh này giúp loại bỏ vết nhơ trên mặt của các hành giả. Tasmā (do đó): Bởi vì nhờ bài kinh này, các hành giả đã nhiếp phục các phiền não và đạt đến chiến thắng bằng việc chứng đắc định; do đó, (bài kinh này) là amatadundubhi (trống bất tử) và là trống lớn công bố việc đi vào thành phố bất tử. Idha vuttaṃ (được nói ở đây) có nghĩa là được nói trong bài kinh này. Anuttaro saṅgāmavijayo (chiến thắng trận chiến vô thượng) có nghĩa là sự chiến thắng trận chiến phiền não, do là vô thượng, được hiểu là “vijeti etenā” (người ta chiến thắng nhờ điều này). Phần còn lại thực dễ hiểu. พหุธาตุกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải minh các ý nghĩa ẩn mật của bài chú giải kinh Đa Giới đã hoàn tất. ๖. อิสิคิลิสุตฺตวณฺณนา 6. Chú giải kinh Isigili ๑๓๓. สมญฺญายติ เอตายาติ สมญฺญา, นามนฺติ อตฺโถ. อยมยํ นามาติ ปญฺญาเปนฺติ เอตาย, ตถาปญฺญาปนมตฺตนฺติ วา ปญฺญตฺติ, นามเมว. เตนาห ‘‘ปุริมปทสฺเสว เววจน’’นฺติ. เสเสสุปีติ ‘‘ปณฺฑวสฺส ปพฺพตสฺสา’’ติอาทีสุ ตีสุ วาเรสุปิ. 133. Người ta gọi tên bằng từ này, nên nó là samaññā (tên gọi), có nghĩa là danh xưng. Người ta chế định bằng từ này rằng “đây là tên này, tên này”, hoặc (nó) chỉ là sự chế định như vậy, nên là paññatti (chế định), chính là danh xưng. Chính vì thế, ngài đã nói “(đó là) từ đồng nghĩa của thuật ngữ trước.” Sesesupi (trong các trường hợp còn lại cũng vậy) có nghĩa là trong cả ba trường hợp bắt đầu bằng “paṇḍavassa pabbatassa” (của núi Paṇḍava). สมุฏฺฐานํ ตาว สุตฺตสฺส กเถตฺวา อตฺถสํวณฺณนํ กาตุํ ‘‘ตทา กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. น ปพฺพเตหิ อตฺโถติ น ภควโต ปพฺพเตหิ กถิเตหิ อตฺโถ อตฺถิ. อิสิคิลิภาโวติ อิสิคิลินามตา. อิตีติ อิมินา การเณน, อิมํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ อเวกฺขนฺโตติ อตฺโถ. Trước tiên, sau khi nói về nguồn khởi của bài kinh, để giải thích ý nghĩa, (chú giải) đã nói “tadā kirā” (khi ấy, nghe nói rằng) v.v... Na pabbatehi attho (không có lợi ích gì với các ngọn núi) có nghĩa là đức Thế Tôn không có lợi ích gì với các ngọn núi đã được nói đến. Isigilibhāvo (trạng thái Isigili) có nghĩa là việc có tên là Isigili. Iti (như vậy) có nghĩa là do nguyên nhân này, (tức là) trong khi xem xét đến sự tích này. เจติยคพฺเภติ เจติยฆเร เจติยสฺส อพฺภนฺตเร. ยมกมหาทฺวารนฺติ ยมกกวาฏยุตฺตํ มหนฺตํ ทฺวารํ. ทฺเวธา กตฺวาติ ปพฺพตสฺส อพฺภนฺตเร มณฺฑปสงฺเขเปน เลณํ นิมฺมินิตฺวา ทฺเวธา กตฺวา ตทา เต ตตฺถ วสึสุ. Cetiyagabbhe (trong lòng bảo tháp) có nghĩa là bên trong bảo tháp, ở tại điện thờ. Yamakamahādvāraṃ (cửa lớn đôi) có nghĩa là cửa lớn có cánh cửa đôi. Dvedhā katvā (sau khi chia làm hai) có nghĩa là sau khi tạo ra một hang động được gọi là một gian nhà ở bên trong ngọn núi, và sau khi chia làm hai, khi ấy họ đã trú ngụ ở nơi ấy. วสิตกาลญฺจ กเถนฺโต เตสํ มาตุยา ยาว ตติยภวโต ปฏฺฐาย สมุทาคมํ ทสฺเสตุํ, ‘‘อตีเต กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปตฺเถสีติ ตสฺสา กิร เขตฺตกุฏิยา วีหโย ภชฺชนฺติยา ตตฺถ มหากรญฺชปุปฺผปฺปมาณา มหนฺตา มโนหรา ปญฺจสตมตฺตา ลาชา ชายึสุ. สา ตา คเหตฺวา มหนฺเต ปทุมินิปตฺเต ฐเปสิ. ตสฺมิญฺจ สมเย เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ ตสฺสา อนุคฺคหตฺถํ อวิทูเร เขตฺตปาฬิยา คจฺฉติ. สา ตํ ทิสฺวา [Pg.304] ปสนฺนมานสา สุปุปฺผิตํ มหนฺตํ เอกํ ปทุมํ คเหตฺวา ตตฺถ ลาเช ปกฺขิปิตฺวา ปจฺเจกพุทฺธํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา, ‘‘อิมสฺส, ภนฺเต, ปุญฺญสฺส อานุภาเวน อานุภาวสมฺปนฺเน ปญฺจสตปุตฺเต ลเภยฺย’’นฺติ ปญฺจ ปุตฺตสตานิ ปตฺเถสิ. ตสฺมึเยว ขเณติ ยทา สา ยถาวุตฺตํ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปสิ; ตสฺมึเยว ขเณ ปญฺจสตา มิคลุทฺทกา สมฺภตสมฺภารา ปริปกฺกปจฺเจกโพธิญาณา ตสฺเสว ปจฺเจกพุทฺธสฺส มธุรมํสํ ทตฺวา, ‘‘เอติสฺสา ปุตฺตา ภเวยฺยามา’’ติ ปตฺถยึสุ. อตีตาสุ อเนกชาตีสุ ตสฺสา ปุตฺตภาเวน อาคตตฺตา ตถา เตสํ อโหสีติ วทนฺติ. ปาทุทฺธาเรติ ปาทุทฺธาเร ปาทุทฺธาเร. ปาทุทฺธารสีเสน เจตฺถ นิกฺขิปนํ อาห. Khi nói về thời gian đã trú ngụ, để trình bày sự hội ngộ của họ với người mẹ bắt đầu từ kiếp thứ ba trở về trước, câu “atīte kirā” (chuyện kể rằng trong quá khứ) v.v… đã được nói đến. (Về câu) “Bà đã nguyện rằng,” chuyện kể rằng khi lúa đang được rang trong chòi ruộng của bà, ở đó đã sinh ra khoảng năm trăm hạt cốm to lớn, đẹp đẽ, có kích thước bằng hoa đại karañja. Bà đã lấy chúng và đặt lên một chiếc lá sen lớn. Vào lúc ấy, một vị Phật Độc Giác, vì muốn tế độ bà, đã đi đến bờ ruộng không xa. Khi thấy vị ấy, bà với tâm hoan hỷ đã lấy một đóa sen lớn đang nở rộ, bỏ cốm vào đó, rồi đến gần vị Phật Độc Giác, đảnh lễ theo thế năm vóc sát đất, và đã nguyện ước năm trăm người con rằng: “Bạch ngài, nhờ oai lực của phước báu này, con xin được năm trăm người con trai đầy đủ oai lực.” “Ngay trong khoảnh khắc ấy” có nghĩa là khi bà đã phát nguyện như đã nói; ngay trong khoảnh khắc ấy, năm trăm người thợ săn, đã chuẩn bị đầy đủ tư lương, có trí tuệ Độc Giác đã chín muồi, sau khi dâng cúng thịt ngon cho chính vị Phật Độc Giác ấy, đã phát nguyện rằng: “Mong chúng tôi sẽ trở thành con của bà ấy.” Người ta nói rằng sự việc đã xảy ra như vậy là do trong nhiều kiếp quá khứ, họ đã từng là con của bà. (Về câu) “Pāduddhāreti” (mỗi khi nhấc chân lên) có nghĩa là “pāduddhāre pāduddhāre” (mỗi khi nhấc chân lên, mỗi khi nhấc chân lên). Và ở đây, bằng từ “pāduddhārasīsena” (đầu đề về việc nhấc chân), ngài muốn nói đến việc đặt (chân) xuống. คพฺภมลํ นิสฺสายาติ พหิ นิกฺขนฺตํ คพฺภมลํ นิสฺสยํ กตฺวา สํเสทชภาเวน นิพฺพตฺตา. โอปปาติกภาเวนาติ เกจิ. ขยวยํ ปฏฺฐเปตฺวาติ วิปสฺสนํ อารภิตฺวา. วิปสฺสนาติ อนิจฺจานุปสฺสนาปุพฺพิกา สปฺปจฺจยนามรูปทสฺสนปุพฺพิกา จ, สงฺขาเร สมฺมสนฺตสฺส อนิจฺจลกฺขเณ ทิฏฺเฐ, ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา’’ติ เสสลกฺขณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว โหนฺติ. ปจฺเจกโพธิญาณํ นิพฺพตฺตยึสูติ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปานํ สตสหสฺสญฺจ ปจฺเจกโพธิปารมิตาย ปรินิปฺผนฺนตฺตา ญาณสฺส ปริปากตฺตา วุตฺตนเยน สยเมว วิปสฺสนํ ปวตฺเตตฺวา มตฺถกํ ปาเปตฺวา ปจฺเจกโพธิญาณํ อธิคจฺฉึสุ. สพฺเพปิ เต ตํเยว คาถํ อภาสึสูติ อาห – ‘‘อยํ เตสํ พฺยากรณคาถา อโหสี’’ติ. (Về câu) “Gabbhamalaṃ nissāya” (nương vào cấu uế của thai tạng) có nghĩa là: đã được sinh ra theo cách thấp sinh, bằng việc lấy cấu uế của thai tạng đã thoát ra ngoài làm nơi nương tựa. Một số vị cho rằng (điều này có nghĩa là) theo cách hóa sinh. (Về câu) “Khayavayaṃ paṭṭhapetvā” (sau khi thiết lập sự tiêu hoại) có nghĩa là: sau khi đã khởi sự tu tập minh sát. “Minh sát” là (pháp tu) được đi trước bởi sự tùy quán vô thường và được đi trước bởi sự thấy biết danh-sắc cùng với các duyên của nó. Khi người đang quán xét các pháp hữu vi thấy được tướng vô thường, thì các tướng còn lại — “cái gì vô thường, cái ấy là khổ; cái gì khổ, cái ấy là vô ngã” — trở nên dễ dàng liễu tri. (Về câu) “Paccekabodhiñāṇaṃ nibbattayiṃsū” (họ đã làm phát sinh trí tuệ Độc Giác) có nghĩa là: do đã hoàn mãn các ba-la-mật Độc Giác trong hai a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, và do trí tuệ đã chín muồi, họ đã tự mình tiến hành tu tập minh sát theo phương cách đã được nói đến, đưa đến đỉnh cao, và đã chứng đắc trí tuệ Độc Giác. (Về câu) “Tất cả các vị ấy đã nói lên cùng một bài kệ ấy,” ngài nói rằng: “Đây là bài kệ tuyên thuyết của các vị ấy.” สโรรุหนฺติ สรสิ ชาตํ. ปทุมปลาสปตฺตชนฺติ ขุทฺทกมหนฺเตหิ กมลทเลหิ สหชาตํ. ขุทฺทกมหนฺตกมลทลสงฺขาตานิ วา ปทุมปลาสปตฺตานิ เอตฺถ สนฺตีติ ปทุมปลาสปตฺตํ, ปทุมคจฺฉํ. ตตฺถ ชาตนฺติ ปทุมปลาสปตฺตชํ. สุปุปฺผิตนฺติ สุฏฺฐุ ปุปฺผิตํ สมฺมา วิกสิตํ. ภมรคณานุจิณฺณนฺติ ภมรคเณหิ อนุกุลญฺเจว อนุปริพฺภมิตญฺจ. อนิจฺจตายุปคตนฺติ ขเณ ขเณ วณฺณเภทาทิวเสน อนิจฺจตาย อุปคตํ. วิทิตฺวาติ วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย ชานิตฺวา. เอโก จเรติ ตสฺมา อญฺโญปิ มาทิโส โหตุกาโม เอวํ ปฏิปชฺชิตฺวา เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. (Về từ) “Saroruhaṃ” (sinh trong hồ) có nghĩa là: được sinh ra trong hồ. (Về từ) “Padumapalāsapattajaṃ” (sinh từ lá và cánh sen) có nghĩa là: được sinh ra cùng với các cánh sen nhỏ và lớn. Hoặc, “padumapalāsapattaṃ” là nơi có các lá và cánh sen, được gọi là các cánh sen nhỏ và lớn, tức là bụi sen. “Padumapalāsapattajaṃ” có nghĩa là được sinh ra ở đó. (Về từ) “Supupphitaṃ” (nở rộ) có nghĩa là: nở đẹp, nở trọn vẹn. (Về từ) “Bhamaragaṇānuciṇṇaṃ” (được đàn ong lui tới) có nghĩa là: được các đàn ong thường xuyên lui tới và bay lượn xung quanh. (Về từ) “Aniccatāyupagataṃ” (đã đi đến sự vô thường) có nghĩa là: đã đi đến sự vô thường trong từng khoảnh khắc, qua sự thay đổi màu sắc v.v… (Về từ) “Viditvā” (sau khi biết) có nghĩa là: sau khi đã biết bằng trí tuệ của Đạo hợp với trí tuệ minh sát. (Về câu) “Eko care” (hãy sống một mình) có nghĩa là: do đó, người khác muốn được như ta, sau khi đã thực hành như vậy, hãy sống một mình, giống như sừng tê giác. ๑๓๕. สติสารสีลสาราทิสมนฺนาคมเนน [Pg.305] สตฺเตสุ สารภูตา. สพฺพโส วฏฺฏทุกฺขสฺส วิคตตฺตา นิทฺทุกฺขา. สมุจฺฉินฺนตณฺหตาย นิตฺตณฺหา. มานจฺฉิโทติ ถุติวจนํ. 135. (Các vị ấy) là tinh hoa giữa các chúng sanh do đã thành tựu cốt lõi là niệm, cốt lõi là giới, v.v… (Các vị ấy) không còn khổ đau do khổ đau của vòng luân hồi đã hoàn toàn chấm dứt. (Các vị ấy) không còn ái dục do ái dục đã được đoạn trừ tận gốc. “Mānacchido” (người đã cắt đứt ngã mạn) là một lời tán thán. เอเตสํ เอกนามกาเยวาติ เอเตสํ อาคตานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ ปาฬิยํ อนาคตา อญฺเญ ปจฺเจกพุทฺธา สมานนามกา เอว. วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏีกรณตฺถํ ‘‘อิเมสุ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิสุํ วิสุํ อวตฺวาติ ปจฺเจกํ สรูปโต อวตฺวา. อญฺเญ จาติ อสาธารณตฺตา อาห. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. (Về câu) “Etesaṃ ekanāmakāyeva” (trong số các vị này, có những vị cùng tên) có nghĩa là: trong số các vị Phật Độc Giác đã đến này, có những vị Phật Độc Giác khác không được đề cập trong Pāli tạng cũng có cùng tên. Để làm rõ ý nghĩa đã được nói đến này, câu “imesu hi” (vì trong số các vị này) v.v… đã được nói đến. (Về câu) “Visuṃ visuṃ avatvā” (không nói riêng rẽ) có nghĩa là: không nói về từng vị theo bản chất riêng của họ. (Về câu) “Aññe ca” (và những vị khác), ngài nói như vậy là do tính chất không phổ biến (của các vị ấy). Phần còn lại thì dễ hiểu. อิสิคิลิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong bài chú giải kinh Isigili đã kết thúc. ๗. มหาจตฺตารีสกสุตฺตวณฺณนา 7. Chú giải kinh Đại Tứ Thập (Mahācattārīsaka) ๑๓๖. โทเสหิ อารกาติ อริยํ. เตนาห ‘‘นิทฺโทส’’นฺติ. สา ปน นิทฺโทสตา โลกุตฺตรภาเวน สวิเสสาติ อาห ‘‘โลกุตฺตร’’นฺติ. สมฺมา สุนฺทโร ปสตฺโถ นิยฺยานิโก สมาธิ สมฺมาสมาธีติ อาห – ‘‘สมฺมาสมาธินฺติ มคฺคสมาธิ’’นฺติ. อุปนิสีทติ เอตฺถ ผลํ ตปฺปฏิพทฺธวุตฺติตายาติ อุปนิสํ, การณนฺติ อาห – ‘‘สอุปนิสนฺติ สปฺปจฺจย’’นฺติ. ปริกโรติ ปริวาเรตีติ ปริกฺขาโรติ อาห – ‘‘สปริกฺขารนฺติ สปริวาร’’นฺติ. 136. (Về từ) “Ariyaṃ” (thánh thiện) có nghĩa là: xa lìa các lỗi lầm. Do đó, ngài nói là “niddosaṃ” (vô tội). Hơn nữa, sự vô tội ấy là đặc biệt do thuộc về siêu thế, do đó ngài nói là “lokuttaraṃ” (siêu thế). Chánh định (sammāsamādhi) là định (samādhi) chân chánh, tốt đẹp, đáng tán thán, và có khả năng đưa đến giải thoát, do đó ngài nói: “sammāsamādhiṃ ti maggasamādhiṃ” (chánh định tức là đạo định). “Upanisaṃ” (cận y duyên) là vì quả (phala) an trú gần (upanisīdati) nơi đây, do có sự vận hành liên hệ với nó; (upanisaṃ) có nghĩa là nguyên nhân. Do đó, ngài nói: “saupanisaṃ ti sappaccayaṃ” (có cận y duyên tức là có trợ duyên). “Parikkhāro” (vật tùy tùng) là vì nó trang bị (parikaroti) hoặc bao quanh (parivāreti). Do đó, ngài nói: “saparikkhāraṃ ti saparivāraṃ” (có vật tùy tùng tức là có quyến thuộc). ปริวาริตาติ สหชาตาทิปจฺจยภาเวน ปริวารนฺเตหิ วิย อุปคตา. ปุเรจาริกาติ วุฏฺฐานคามินิภาวนา สหชาตาทิปจฺจยวเสน ปจฺจยตฺตา ปุรสฺสรา. เตนาห – ‘‘วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ จา’’ติ. อิทานิ ตานิ กิจฺจโต ทสฺเสตุํ, ‘‘วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปริวีมํสคฺคหณํ ตตฺถ ตตฺถ จิตฺตุปฺปาเท วีมํสาธิปเตยฺเยน ปวตฺติยา สมฺมาทิฏฺฐิยา ปุพฺพงฺคมภาวทสฺสนตฺถํ. เตนสฺส มคฺคสมาธิสฺส นานาขณิกํ ปุพฺพงฺคมภาวํ ทสฺเสติ. วีมํสนปริโยสาเนติ ตถาปวตฺตอนุโลมญาณสฺส โอสาเน. ภูมิลทฺธํ วฏฺฏํ สมุคฺฆาฏยมานาติ อตฺตโน สนฺตาเน ทีฆรตฺตํ อนุสยิตํ กิเลสวฏฺฏํ สมุจฺฉินฺทนฺติ. วูปสมยมานาติ ตสฺเสว เววจนํ. วูปสมยมานาติ วา ตโต เอว อวสิฏฺฐมฺปิ วฏฺฏํ อปฺปวตฺติกรณวเสน วูปสเมนฺติ. เตเนวาห – ‘‘มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ…เป… อุปฺปชฺชตี’’ติ. สาติ สมฺมาทิฏฺฐิ. ทุวิธาปีติ [Pg.306] ยถาวุตฺตา ทุวิธาปิ. อิธ อธิปฺเปตา วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย กิจฺจสฺส ทสฺสิตตฺตา. Parivāritā có nghĩa là được đi đến giống như bởi những vật tùy tùng do có trạng thái là duyên đồng sanh và v.v... Purecārikā có nghĩa là đi trước do là duyên theo cách đồng sanh và v.v... của sự tu tiến có khả năng đưa đến sự xuất khởi. Do đó, ngài đã nói: “Và chánh kiến trong sự quán minh sát.” Bây giờ, để trình bày các điều ấy về phương diện phận sự, câu “chánh kiến trong sự quán minh sát” và v.v... đã được nói đến. Ở đây, việc đề cập đến sự thẩm sát là để trình bày trạng thái đi trước của chánh kiến trong sự sanh khởi của tâm ở các nơi tương ứng với quyền chủ đạo là sự thẩm sát. Do đó, điều ấy trình bày trạng thái đi trước ở các sát-na khác nhau của định thuộc về đạo. Vīmaṃsanapariyosāne có nghĩa là ở sự kết thúc của tuệ thuận thứ đã khởi lên như thế. Bhūmiladdhaṃ vaṭṭaṃ samugghāṭayamānā có nghĩa là đoạn trừ vòng luân hồi phiền não đã tiềm ẩn lâu dài trong dòng tương tục của chính mình. Vūpasamayamānā là từ đồng nghĩa của chính từ ấy. Hoặc vūpasamayamānā có nghĩa là làm cho an tịnh vòng luân hồi còn lại từ đó theo cách làm cho không còn tiếp diễn. Chính vì thế, ngài đã nói: “Chánh kiến thuộc về đạo ... (cho đến) ... được sanh khởi.” Sā là chánh kiến ấy. Duvidhāpi là cả hai loại đã được nói đến. Ở đây, điều này được ám chỉ vì phận sự của tuệ thuộc về đạo cùng với tuệ quán minh sát đã được trình bày. ลกฺขเณ ปฏิวิชฺฌมาเน ลกฺขณิโก ธมฺโม ปฏิวิทฺโธ โหตีติ อาห – ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐึ…เป… อารมฺมณโต ปชานาตี’’ติ. วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิยมฺปิ เอเสว นโย. กิจฺจโตติ ภาวนากิจฺจโต. สมฺมาทิฏฺฐิยํ ตทธิคตอสมฺโมหตาย อสมฺโมหโต ปชานาติ. กิจฺจโตติ ปฏิเวธกิจฺจโต. ตํ ปน สพฺพถา อสมฺมุยฺหนเมวาติ อาห ‘‘อสมฺโมหโต’’ติ. เอวํ ปชานนาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ยาถาวโต อวโพโธ. อสฺสาติ ตํสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส. Khi đặc tính được thâm nhập thì pháp có đặc tính cũng được thâm nhập, do đó ngài đã nói: “Vị ấy biết rõ tà kiến ... (cho đến) ... về phương diện đối tượng.” Đối với chánh kiến trong sự quán minh sát cũng có cùng phương pháp này. Kiccato có nghĩa là về phương diện phận sự tu tiến. Trong chánh kiến, vị ấy biết rõ không lầm lạc do sự không lầm lạc đã được chứng ngộ ấy. Kiccato có nghĩa là về phương diện phận sự thâm nhập. Hơn nữa, điều ấy chính là sự không mê mờ trong tất cả các cách, do đó ngài đã nói “asammohato.” Evaṃ pajānanaṃ là sự giác ngộ đúng theo thực thể rằng: ‘Tà kiến là tà kiến.’ Assa có nghĩa là của người đã thành tựu điều ấy. ทฺวายนฺติ -กาโร ทีฆํ กตฺวา วุตฺโต. เตนาห ‘‘ทฺวยํ วทามี’’ติ. ทฺเว อวยวา เอตสฺสาติ ทฺวยํ. เตนาห ‘‘ทุวิธโกฏฺฐาสํ วทามี’’ติ. ปุญฺญสฺส เอโก ภาโค โส เอว ปุญฺญภาคิโก, ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา อิตฺถิลิงฺควเสน ‘‘ปุญฺญภาคิยา’’ติ วุตฺตํ. อุปธิสงฺขาตสฺสาติ ขนฺธปพนฺธสงฺขาตสฺส. Trong câu dvāyaṃ, âm a được nói đến sau khi đã được làm cho thành trường âm. Do đó, ngài đã nói: “Ta nói đến hai.” Dvayaṃ có nghĩa là ‘điều này có hai thành phần.’ Do đó, ngài đã nói: “Ta nói đến phần có hai loại.” Một phần của phước đức chính là puññabhāgika. Sau khi đã biến đổi mẫu tự ka thành mẫu tự ya, từ “puññabhāgiyā” đã được nói đến theo nữ tính. Upadhisaṅkhātassa có nghĩa là của điều được gọi là sự tương tục của các uẩn. อมตทฺวารนฺติ อริยมคฺคํ. ปญฺญเปตีติ นิยฺยานาทิปการโต ปญฺญเปติ. เตนาห ‘‘วิภชิตฺวา ทสฺเสตี’’ติ. ตตฺถ สมฺโมหสฺส วิทฺธํสเนน อสมฺโมหโต ทสฺเสติ. ตสฺมึ อตฺเถติ อมตทฺวารปญฺญาปเน อตฺเถ. โพชฺฌงฺคปฺปตฺตาติ โพชฺฌงฺคภาวปฺปตฺตา. มคฺคภาเวน นิยฺยานภาเวน ปวตฺติยา มคฺคปญฺญาย อฏฺฐนฺนมฺปิ สาธารณตฺตา สมุทายสฺส จ อวยโว องฺคนฺติ กตฺวา เสสธมฺเม องฺคิกภาเวน ทสฺเสนฺโต ‘‘อริยมคฺคสฺส องฺค’’นฺติ อาห. โส ภิกฺขูติ มิจฺฉาทิฏฺฐึ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐี’’ติ สมฺมาทิฏฺฐึ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ ชานนฺโต ภิกฺขุ. ปชหนตฺถายาติ สมุจฺเฉทวเสน ปชหนาย. ปฏิลาภตฺถายาติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา อธิคมาย. กุสลวายาโมติ วิปสฺสนาสมฺปยุตฺโตว โกสลฺลสมฺภูโต วายาโม. สรตีติ สโต, ตํ ปนสฺส สรณํ สติสมงฺคิตายาติ อาห ‘‘สติยา สมนฺนาคโต’’ติ. กามญฺเจตฺถ วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐึ ยถาภูตา สมฺมาวายามสติโย สหชาตา จ ปุเรชาตา จ หุตฺวา ปริวาเรนฺติ, ‘‘อิติยิเม ตโย ธมฺมา สมฺมาทิฏฺฐึ อนุปริธาวนฺติ อนุปริวตฺตนฺตี’’ติ ปน วจนโต, ‘‘เอตฺถ หี’’ติอาทินา มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา เอว เสสธมฺมานํ ยถารหํ สหจรณภาเวน ปริวารณํ โยชิตํ. สมฺมาสงฺกปฺปาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวานํ คหณํ อิตเรสํ ปริวารภาเวน คหิตตฺตา[Pg.307]. น หิ สกฺกา เต เอว ปริวาเร ปริวารวนฺเต จ กตฺวา วตฺตุํ สงฺกรโต สมฺโมหชนนโต จ. ตโยติ สมฺมาทิฏฺฐิวายามสติโย สหชาตปริวาราว โหนฺติ มคฺคกฺขณิกานํ เตสํ อธิปฺเปตตฺตา วิปสฺสนาขณวิรตีนํ อสมฺภวโต. Amatadvāraṃ có nghĩa là con đường Thánh. Paññapeti có nghĩa là trình bày rõ theo cách thức xuất ly và v.v... Do đó, ngài đã nói: “Sau khi phân tích, vị ấy trình bày.” Ở đây, vị ấy trình bày không lầm lạc bằng sự phá tan sự lầm lạc. Tasmiṃ atthe có nghĩa là về ý nghĩa trong sự trình bày rõ về cánh cửa bất tử. Bojjhaṅgappattā có nghĩa là đã đạt đến trạng thái của giác chi. Do tuệ thuộc về đạo có sự tương đồng với cả tám pháp trong sự khởi lên với trạng thái là đạo, với trạng thái là sự xuất ly, và do thành phần của một tập hợp được gọi là chi, sau khi đã xem các pháp còn lại là có các chi, trong khi trình bày, ngài đã nói: “Chi của con đường Thánh.” So bhikkhu là vị tỳ khưu biết rõ tà kiến là ‘tà kiến,’ chánh kiến là ‘chánh kiến.’ Pajahanatthāya có nghĩa là để đoạn trừ theo cách đoạn tuyệt. Paṭilābhatthāya có nghĩa là để chứng ngộ chánh kiến thuộc về đạo. Kusalavāyāmo là sự tinh tấn được sanh từ sự thiện xảo tương ứng với sự quán minh sát. Sarati có nghĩa là có niệm; hơn nữa, sự ghi nhớ ấy của vị ấy là do sự thành tựu niệm, do đó ngài đã nói: “Đã thành tựu niệm.” Và mặc dù ở đây, chánh tinh tấn và chánh niệm như thật đã vây quanh chánh kiến trong sự quán minh sát bằng cách trở thành đồng sanh và tiền sanh, nhưng theo như câu nói: “Như vậy, ba pháp này chạy theo, xoay quanh chánh kiến,” bắt đầu với câu “ettha hi,” sự vây quanh của các pháp còn lại đối với chính chánh kiến thuộc về đạo đã được áp dụng một cách thích hợp theo trạng thái đồng hành. Sammāsaṅkappādīnaṃ có nghĩa là việc đề cập đến chánh ngữ, chánh nghiệp, và chánh mạng bằng từ ādi (v.v...) do các pháp khác đã được đề cập với trạng thái là tùy tùng. Thật vậy, không thể nói đến chính các pháp ấy vừa là tùy tùng vừa là có tùy tùng do sự lẫn lộn và do sự tạo ra sự lầm lạc. Tayo có nghĩa là chánh kiến, tinh tấn, và niệm chỉ là các tùy tùng đồng sanh do chúng được ám chỉ là các pháp ở sát-na của đạo, vì các sự kiêng cữ ở sát-na của sự quán minh sát là không thể có. ๑๓๗. ตกฺกนวเสน โลกสิทฺเธนาติ อธิปฺปาโย. ‘‘เอวญฺเจวญฺจ ภวิตพฺพ’’นฺติ วิวิธํ ตกฺกนํ กูเป วิย อุทกสฺส อารมฺมณสฺส อากฑฺฒนํ วิตกฺกนํ วิตกฺโก. สงฺกปฺปนวเสนาติ ตํ ตํ อารมฺมณํ คเหตฺวา กปฺปนวเสน. ตกฺกนํ กปฺปนนฺติ จ อตํสหชาตานเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกคฺโคติ อิมินา สมาธินา ลทฺธุปการสฺเสว วิตกฺกสฺส อปฺปนาปริยาโย โหตีติ ทสฺเสติ. วิเสเสน วา อปฺปนา วิตกฺกสฺส วเสน จิตฺตํ อารมฺมณํ อภิโรเปติ, วิตกฺเก อสติ กถนฺติ อาห ‘‘วิตกฺเก ปนา’’ติอาทิ. อตฺตโนเยว ธมฺมตาย จิตฺตํ อารมฺมณํ อภิรุหตีติ, เอเตน อารมฺมณธมฺมานํ คหณํ นาม สภาวสิทฺธํ, น ธมฺมนฺตรมเปกฺขติ, วิตกฺโก ปน ปวตฺตมาโน อารมฺมณาภินิโรปนวเสเนว ปวตฺตตีติ ทสฺเสติ. เอวํ สนฺเตปิ สภาวาวิตกฺกจิตฺตุปฺปาทโต สวิตกฺกจิตฺตุปฺปาทสฺส อารมฺมณคฺคหณวิเสโส วิตกฺเกน ชาโตติ กตฺวา วิตกฺโก จิตฺตสฺส อารมฺมณคฺคหเณ วิเสสปจฺจโยติ ปากโฏยมตฺโถ. อปเร ปน ภณนฺติ – ยถา โกจิ ราชวลฺลภํ, ตํสมฺพนฺธีนํ มิตฺตํ วา นิสฺสาย ราชเคหํ อาโรหติ อนุปวิสติ, เอวํ วิตกฺกํ นิสฺสาย จิตฺตํ อารมฺมณํ อาโรหติ วิตกฺกสฺส อารมฺมณาภินิโรปนสภาวตฺตา, อญฺเญสํ ธมฺมานญฺจ อวิตกฺกสภาวโต. เตนาห ภควา – ‘‘เจตโส อภินิโรปนา’’ติ (ธ. ส. ๗). 137. "Theo cách suy luận được thế gian công nhận" là ý nghĩa. Tầm (vitakka) là sự suy luận (vitakkana), là sự kéo đối tượng giống như kéo nước trong giếng, là sự suy xét đa dạng rằng "phải là thế này, phải là thế này". "Theo cách tư duy" là theo cách sắp đặt sau khi đã nắm bắt đối tượng này hay đối tượng kia. Cần phải hiểu rằng "suy xét" và "sắp đặt" chỉ là (tên) của các pháp không đồng sanh với nó. "Nhất tâm" cho thấy rằng giai đoạn an chỉ chỉ xảy ra đối với tầm đã nhận được sự hỗ trợ bởi định này. Hoặc một cách đặc biệt, sự an chỉ đưa tâm lên đối tượng nhờ vào tầm. Khi không có tầm thì thế nào? (Ngài) nói "còn khi có tầm" v.v... Tâm tự nó leo lên đối tượng do bản chất của nó. Bằng điều này, (ngài) cho thấy rằng việc nắm bắt các pháp đối tượng vốn đã thành tựu do tự tánh, không phụ thuộc vào pháp khác. Còn tầm, khi khởi lên, nó khởi lên chính là theo cách đưa (tâm) lên đối tượng. Mặc dù như vậy, so với sự sanh khởi của tâm không có tầm do tự tánh, sự khác biệt trong việc nắm bắt đối tượng của tâm có tầm sanh khởi là do tầm. Vì vậy, ý nghĩa này rõ ràng rằng tầm là duyên đặc biệt trong việc nắm bắt đối tượng của tâm. Những người khác lại nói: Giống như một người nào đó, nhờ vào một người được vua yêu mến hoặc một người bạn có liên quan đến người ấy, mà leo lên và đi vào cung điện của vua, cũng vậy, tâm leo lên đối tượng nhờ vào tầm, vì tầm có tự tánh đưa (tâm) lên đối tượng, và vì các pháp khác không có tự tánh của tầm. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: "sự hướng tâm lên (đối tượng)" (Pháp Tụ. 7). ยทิ เอวํ กถํ อวิตกฺกจิตฺตํ อารมฺมณํ อาโรหตีติ? วิตกฺกพเลเนว. ยถา หิ โส ปุริโส ปริจเยน เตน วินาปิ นิราสงฺโก ราชเคหํ ปวิสติ, เอวํ ปริจเยน วิตกฺเกน วินาปิ อวิตกฺกํ จิตฺตํ อารมฺมณํ อาโรหติ. ปริจเยนาติ จ สนฺตาเน ปวตฺตวิตกฺกภาวนาสงฺขาเตน ปริจเยน. วิตกฺกสฺส หิ สนฺตาเน อภิณฺหํ ปวตฺตสฺส วเสน จิตฺตสฺส อารมฺมณาภิรุหนํ จิรปริจิตํ; เตน ตํ กทาจิ วิตกฺเกน วินาปิ ตตฺถ ปวตฺตเตว; ยถา ญาณสหคตํ จิตฺตํ สมฺมสนวเสน จิรปริจิตํ กทาจิ [Pg.308] ญาณรหิตมฺปิ สมฺมสนวเสน ปวตฺตติ; ยถา วา กิเลสสหิตํ หุตฺวา ปวตฺตํ สพฺพโส กิเลสรหิตมฺปิ ปริจเยน กิเลสวาสนาวเสน ปวตฺตติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. Nếu vậy, làm thế nào tâm không có tầm lại leo lên đối tượng? Chính nhờ sức mạnh của tầm. Giống như người kia, do quen thuộc, dù không có người ấy (người dẫn vào) vẫn không ngần ngại đi vào cung vua, cũng vậy, do quen thuộc, dù không có tầm, tâm không có tầm vẫn leo lên đối tượng. "Do quen thuộc" là do sự quen thuộc được gọi là sự tu tập tầm đã diễn ra trong dòng tương tục. Thật vậy, do tầm thường xuyên khởi lên trong dòng tương tục, việc tâm leo lên đối tượng đã trở nên quen thuộc từ lâu; do đó, đôi khi, dù không có tầm, nó (tâm) vẫn khởi lên ở đó; giống như tâm tương ưng trí, đã quen thuộc từ lâu với việc quán xét, đôi khi dù không có trí vẫn khởi lên theo cách quán xét; hoặc giống như (tâm) đã từng khởi lên cùng với phiền não, dù đã hoàn toàn không còn phiền não, do quen thuộc, vẫn khởi lên theo tập khí phiền não. Cần phải hiểu vấn đề này cũng như vậy. วาจํ สงฺขโรตีติ วาจํ อุปฺปาเทติ, วจีโฆสุปฺปตฺติยา วิเสสปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. โลกิยวิตกฺโก ทฺวตฺตึสจิตฺตสหคโต วาจํ สงฺขโรติ วจีวิญฺญตฺติชนนโต. วจีสงฺขาโรตฺเวว ปนสฺส นามํ โหติ รุฬฺหิโต, ตํสมตฺถตานิโรธโต วา สมฺภวโต ปน สงฺขาโรติ. ‘‘โลกุตฺตรสมฺมาสงฺกปฺปํ ปริวาเรนฺตี’’ติ วตฺวา ติวิเธ สมฺมาสงฺกปฺเป กทาจิ กตมํ ปริวาเรนฺตีติ? โจทนํ สนฺธายาห ‘‘เอตฺถา’’ติอาทิ. นานาจิตฺเตสุ ลพฺภนฺติ นานาสมนฺนาหารเหตุกตฺตา, ปุพฺพภาเคเยว จ เต อุปฺปชฺชนฺตีติ. ตีณิ นามานิ ลภติ ติวิธสฺสปิ ปฏิปกฺขสฺส สมุจฺฉินฺทเนน สาติสยํ ติณฺณมฺปิ กิจฺจกรณโต. เอส นโย สมฺมาวาจาทีสุปิ. "Hành lời nói" là làm phát sanh lời nói, nghĩa là là duyên đặc biệt cho sự phát sanh của âm thanh lời nói. Tầm hiệp thế tương ưng với ba mươi hai tâm hành lời nói do làm phát sanh ngữ biểu tri. Tuy nhiên, tên của nó là "khẩu hành" là do quy ước, hoặc do sự chấm dứt khả năng đó. Còn "hành" là do sự phát sanh. Sau khi nói "chúng vây quanh chánh tư duy siêu thế", (câu hỏi được đặt ra là) trong ba loại chánh tư duy, đôi khi chúng vây quanh loại nào? Nhắm đến câu hỏi này, (ngài) nói "ở đây" v.v... Chúng được tìm thấy trong các tâm khác nhau vì có những nguyên nhân quy tụ khác nhau, và chúng chỉ sanh khởi trong giai đoạn chuẩn bị. Nó (chánh tư duy) nhận được ba tên do đã thực hiện một cách xuất sắc phận sự của cả ba bằng cách đoạn trừ cả ba loại đối nghịch. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho chánh ngữ v.v... ๑๓๘. วิรมติ เอตายาติ เวรมณี วิรติ วุจฺจติ. สา มุสาวาทโต วิรมณสฺส การณภาวโต เจตนาปิ เวรสฺส มณนโต วินาสนโต วิรติปีติ อาห – ‘‘วิรติปิ เจตนาปิ วฏฺฏตี’’ติ. อารกา รมตีติ สมุจฺฉินฺเนหิ ทูรโต สมุสฺสาเรติ. วินา เตหิ รมตีติ อจฺจนฺตเมว เตหิ วินา ภวติ. ตโต ตโตติ ทิฏฺเฐ อทิฏฺฐวาทาทิโต มุสาวาทา. วิเสสโต อนุปฺปตฺติธมฺมตฺตา ปฏินิวตฺตา หุตฺวา. 138. "Người ta từ bỏ nhờ nó", do đó nó được gọi là sự từ bỏ (veramaṇī), sự chế ngự (virati). Nó là nguyên nhân của việc từ bỏ nói dối, nên nó cũng là tư. Vì nó nghiền nát, hủy diệt oán thù, nên nó cũng là sự chế ngự. (Do đó, ngài) nói: "cả sự chế ngự và tư đều đúng". "Vui thích ở xa" có nghĩa là nó loại bỏ những (điều ác) đã được đoạn trừ ra xa. "Vui thích không có chúng" có nghĩa là hoàn toàn không có chúng. "Từ điều này, điều kia" là từ việc nói dối như nói thấy thành không thấy v.v... Đặc biệt là đã quay lưng lại vì chúng là những pháp không nên đạt đến. ๑๔๐. ติวิเธน กุหนวตฺถุนาติ ปจฺจยปฏิเสวน-สามนฺตชปฺปน-อิริยาปถปวตฺตนสงฺขาเตน ปาปิจฺฉตา นิพฺพตฺเตน ติวิเธน กุหนวตฺถุนา. เอตาย กุหนาย กรณภูตาย ปจฺจยุปฺปาทนตฺถํ นิมิตฺตํ สีลํ เอเตสนฺติ โยชนา. อตฺตวิสยลาภเหตุ อกฺโกสนขุํสนวมฺภนาทิวเสน ปิสนํ ฆฏฺฏนํ วิเหฐนํ นิปฺเปโส. อิโต ลทฺธํ อญฺญสฺส, ตโต ลทฺธํ ปรสฺส ทตฺวา เอวํ ลาเภน ลาภํ นิชิคีํสตีติ ลาเภน ลาภํ นิชิคีํสนา. ปาฬิยํ อาคโต กุหนาทิวเสน มิจฺฉาอาชีโว. โก ปน โสติ อาห ‘‘อาชีวเหตู’’ติอาทิ. ตาสํเยวาติ อวธารณํ, ‘‘อาชีโว กุปฺปมาโน กายวจีทฺวาเรสุ เอว กุปฺปตี’’ติ กตฺวา วุตฺตํ. 140. "Bằng ba sự việc lừa dối" là bằng ba sự việc lừa dối được tạo ra bởi ác dục, được gọi là sự thọ dụng vật dụng, sự nói bóng gió, và sự thể hiện oai nghi. Bằng sự lừa dối này vốn là công cụ, (họ) làm dấu hiệu về giới hạnh của mình để tạo ra vật dụng, đây là cách nối kết. Sự nghiền nát là sự chà xát, sự va chạm, sự làm phiền bằng cách mắng nhiếc, chê bai, khinh miệt v.v... vì mục đích đạt được lợi lộc cho bản thân. "Mong muốn lợi lộc bằng lợi lộc" là (hành động) cho người khác vật đã nhận được từ đây, cho người khác nữa vật đã nhận được từ kia, như vậy là mong muốn lợi lộc bằng lợi lộc. Tà mạng được đề cập trong kinh điển là bằng cách lừa dối v.v... Vậy nó là gì? (Ngài) nói "vì sinh kế" v.v... "Chỉ của chúng" là sự xác định, được nói ra vì "sinh kế khi bị lay động, chỉ lay động ở thân môn và khẩu môn". ๑๔๑. สมฺมา [Pg.309] ปสตฺถา โสภนา นิยฺยานิกา ทิฏฺฐิ เอตสฺสาติ สมฺมาทิฏฺฐิ, ปุคฺคโล. ตสฺส ปน ยสฺมา สมฺมาทิฏฺฐิ สจฺจาภิสมยสฺส นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย อวสฺสโย, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยํ ฐิตสฺสา’’ติ. ปโหติ ภวติ ตาย สเหว อุปฺปชฺชติ ปวตฺตติ. ปจฺจเวกฺขณญาณํ ยาถาวโต ชานนฏฺเฐน สมฺมาญาณนฺติ อิธาธิปฺเปตํ, ตญฺจ โข มคฺคสมาธิมฺหิ ฐิเต เอว โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ อาห – ‘‘มคฺคสมฺมาสมาธิมฺหิ…เป… สมฺมาญาณํ ปโหตี’’ติอาทิ. อิมินา กึ ทสฺเสตีติ? ยถา มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยํ ฐิโต ปุคฺคโล, ‘‘สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ วุตฺโต, เอวํ มคฺคผลปจฺจเวกฺขณญาเณ ฐิโต, ‘‘สมฺมาญาโณ’’ติ วุตฺโต, ตสฺส จ มคฺคผลสมฺมาสมาธิปวตฺติยา ปโหติ สมฺมาญาณสฺส สมฺมาวิมุตฺติยา ปโหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ผลสมาธิ ตาว ปวตฺตตุ, มคฺคสมาธิ ปน กถนฺติ? ตมฺปิ อกุปฺปภาวตาย อจฺจนฺตสมาธิภาวโต กิจฺจนิปฺผตฺติยา ปวตฺตเตวาติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. ฐเปตฺวา อฏฺฐผลงฺคานีติ ผลภูตานิ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนิ อฏฺฐงฺคานิ, ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหตี’’ติอาทินา วิสุํ คหิตตฺตา ฐเปตฺวา. สมฺมาญาณํ ปจฺจเวกฺขณํ กตฺวาติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ สมฺมาญาณํ กตฺวา. ผลํ กาตุนฺติ ผลธมฺมสหจริตตาย วิปากสภาวตาย จ ‘‘ผล’’นฺติ ลทฺธนาเม ผลสมฺปยุตฺตธมฺเม สมฺมาวิมุตฺตึ กาตุํ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ. ตถา จ วุตฺตํ สลฺเลขสุตฺตวณฺณนายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๘๓) ‘‘ผลสมฺปยุตฺตานิ ปน สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนิ อฏฺฐงฺคานิ ฐเปตฺวา เสสธมฺมา สมฺมาวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา’’ติ. 141. Sammādiṭṭhi, người có chánh kiến, là người có tri kiến được tán thán một cách chân chánh, tốt đẹp, có khả năng đưa đến giải thoát. Lại nữa, vì chánh kiến của người ấy là nền tảng cho sự chứng ngộ các chân lý, cho sự thực chứng Niết Bàn, nên có lời nói rằng: “Đối với người đã an trú trong chánh kiến của đạo.” Pahoti (có khả năng sanh khởi) có nghĩa là trở thành, sanh khởi và tiếp diễn cùng với tri kiến ấy. Ở đây, paccavekkhaṇañāṇaṃ (trí tuệ quán xét) được hiểu là sammāñāṇaṃ (chánh trí) theo nghĩa biết đúng như thật, và điều này chỉ xảy ra khi đã an trú trong chánh định của đạo. Để chỉ rõ ý nghĩa này, có lời nói rằng: “Khi đã an trú trong chánh định của đạo... cho đến... chánh trí có khả năng sanh khởi,” v.v... Điều này cho thấy điều gì? Giống như người an trú trong chánh kiến của đạo được gọi là “người có chánh kiến,” cũng vậy, người an trú trong trí tuệ quán xét đạo và quả được gọi là “người có chánh trí.” Và điều này cho thấy rằng, do sự tiếp diễn của chánh định trong đạo và quả, chánh trí có khả năng sanh khởi, và do chánh trí, chánh giải thoát có khả năng sanh khởi. Quả định thì cứ tiếp diễn, nhưng còn đạo định thì sao? Đạo định cũng được xem là tiếp diễn do bản chất không lay động, do trạng thái định tuyệt đối, và do đã hoàn thành phận sự. Ṭhapetvā aṭṭhaphalaṅgāni (ngoại trừ tám quả chi) có nghĩa là ngoại trừ tám chi phần thuộc về quả, tức là chánh kiến v.v..., vì chúng đã được đề cập riêng trong câu “Đối với người có chánh kiến, chánh tư duy có khả năng sanh khởi,” v.v... Sammāñāṇaṃ paccavekkhaṇaṃ katvā (sau khi đã thực hiện sự quán xét bằng chánh trí) có nghĩa là sau khi đã biến trí tuệ quán xét thành chánh trí. Phalaṃ kātuṃ (để tạo ra quả) có nghĩa là, đã được nói rằng, có thể tạo ra chánh giải thoát trong các pháp tương ưng với quả, vốn được gọi là “quả” do chúng đồng hành với pháp quả và có bản chất là quả dị thục. Và điều này cũng đã được nói trong chú giải kinh Sallekha (Ma. Ni. Aṭṭha. 1.83): “Nên biết rằng, ngoại trừ tám chi phần tương ưng với quả là chánh kiến v.v..., các pháp còn lại chính là chánh giải thoát.” ๑๔๒. นิชฺชิณฺณาติ นิชฺชีริตา, วิทฺธสฺตา วินาสิตาติ อตฺโถ. ผลํ กถิตนฺติ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส, ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหตี’’ติ อิมินา วาเรน สามญฺญผลํ กถิตนฺติ วทนฺติ, นิชฺชีรณํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนนฺติ อธิปฺปาโย. นิชฺชีรณํ ปน สมุจฺฉินฺทนนฺติ กตฺวา, มชฺฌิมภาณกา…เป… มคฺโค กถิโตติ วทนฺติ. ทสฺสนฏฺเฐนาติ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน จตุนฺนํ สจฺจานํ ปจฺจกฺขโต ทสฺสนฏฺเฐน. วิทิตกรณฏฺเฐนาติ ปจฺจกฺเขน ยถาทิฏฺฐานํ มคฺคผลานํ ปากฏกรณฏฺเฐน. ตทธิมุตฺตฏฺเฐนาติ ตสฺมึ ยถาสจฺฉิกเต นิพฺพาเน อธิมุจฺจนภาเวน. 142. Nijjiṇṇā có nghĩa là nijjīritā (đã bị hao mòn), viddhastā (đã bị phá hủy), vināsitā (đã bị tiêu diệt). Phalaṃ kathitaṃ (quả đã được tuyên thuyết) có nghĩa là, một số vị nói rằng, qua đoạn văn “Này các Tỳ khưu, đối với người có chánh kiến, tà kiến đã bị hao mòn,” quả Sa-môn đã được tuyên thuyết, với ý nghĩa rằng sự hao mòn ở đây là sự trấn áp. Tuy nhiên, các vị Trung Bộ Sư... cho đến... nói rằng, vì cho rằng sự hao mòn ở đây là sự đoạn trừ, nên đạo đã được tuyên thuyết. Dassanaṭṭhena (với ý nghĩa thấy) là với ý nghĩa thấy rõ bốn chân lý một cách trực tiếp qua sự liễu tri, chứng ngộ, v.v... Viditakaraṇaṭṭhena (với ý nghĩa làm cho biết rõ) là với ý nghĩa làm cho hiển lộ một cách trực tiếp các đạo và quả đã được thấy đúng như thật. Tadadhimuttaṭṭhena (với ý nghĩa hướng tâm đến đó) là với bản chất hướng tâm đến Niết Bàn đã được thực chứng đúng như thật. กุสลปกฺขาติ อนวชฺชโกฏฺฐาสา. มหาวิปากทาเนนาติ มหโต วิปุลสฺส โลกุตฺตรสฺส สุขวิปากสฺส เจว กายิกาทิทุกฺขวิปากสฺส จ ทาเนน. Kusalapakkhā (thuộc về phe thiện) có nghĩa là các phần không thể bị chê trách. Mahāvipākadānena (do mang lại quả báo lớn) có nghĩa là do mang lại quả báo hạnh phúc siêu thế, to lớn, rộng lớn, và cả quả báo đau khổ về thân thể, v.v... ยถา [Pg.310] มหาวิปากสฺส ทาเนน มหาจตฺตารีสกํ, ตถา พหุตายปิ มหาจตฺตารีสโกติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อิมสฺมิญฺจ ปน สุตฺเต ปญฺจ สมฺมาทิฏฺฐิโย กถิตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. พหุอตฺโถปิ หิ มหา-สทฺโท โหติ ‘‘มหาชโน’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๖๕). เอตฺถ จ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินา วตฺถุเภเทน ทส มิจฺฉาทิฏฺฐิธมฺมา กถิตา, วตฺถุเภเทเนว, ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินา ทส สมฺมาทิฏฺฐิธมฺมาติ วีสติ โหติ. ยถา ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส, ภิกฺขเว, สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหตี’’ติอาทินา มคฺควเสน ทส สมฺมตฺตธมฺมา, ตปฺปฏิปกฺขภูตา ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิสฺส มิจฺฉาสงฺกปฺโป ปโหตี’’ติอาทินา อตฺถโต ทส มิจฺฉตฺตธมฺมาติ วีสติ, ตถา ผลวเสน เตสุ เอวํ วีสติ. กถํ วาเรปิ สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย ทสาติ วีสติ? เอวเมเต ทฺเว จตฺตารีสกานิ ปุริเมน สทฺธึ ตโย จตฺตารีสกา วิภาวิตาติ เวทิตพฺพา. Để chỉ ra rằng kinh này được gọi là Mahācattārīsaka (Kinh Đại Bốn Mươi) không chỉ vì nó mang lại quả báo lớn, mà còn vì số lượng nhiều, nên có lời nói rằng: “Và trong kinh này, năm loại chánh kiến đã được thuyết giảng,” v.v... Bởi vì từ “mahā” (lớn) cũng có nghĩa là “nhiều,” như trong “mahājano” (đám đông), v.v... Ở đây, mười pháp tà kiến đã được thuyết giảng theo sự phân biệt về đối tượng, bắt đầu bằng “không có quả báo của sự bố thí.” Tương tự, theo sự phân biệt về đối tượng, mười pháp chánh kiến bắt đầu bằng “có quả báo của sự bố thí,” như vậy là hai mươi. Giống như mười pháp chân chánh thuộc về đạo, bắt đầu bằng “Này các Tỳ khưu, đối với người có chánh kiến, chánh tư duy có khả năng sanh khởi,” và đối lập với chúng, mười pháp tà vạy về mặt ý nghĩa, bắt đầu bằng “Đối với người có tà kiến, tà tư duy có khả năng sanh khởi,” như vậy là hai mươi. Tương tự, về phương diện quả, cũng có hai mươi pháp như vậy. Làm thế nào mà trong mỗi phần lại có mười pháp như chánh kiến, v.v... thành hai mươi? Như vậy, nên hiểu rằng hai bộ bốn mươi này, cùng với bộ bốn mươi trước, tạo thành ba bộ bốn mươi đã được giải thích. ๑๔๓. ปสํสิยสฺส อุชุวิปจฺจนีกํ นินฺทิยํ ปสํสนฺโตปิ อตฺถโต ปสํสิยํ นินฺทนฺโต นาม โหติ. ปสํสิยสฺส คุณปริธํสนมุเขเนว หิ นินฺทิยสฺส ปสํสาย ปวตฺตนโตติ อาห – ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐินามายํ โสภนาติ วทนฺโตปิ สมฺมาทิฏฺฐึ ครหติ นามา’’ติอาทิ. เอวมาทีติ อาทิสทฺเทน ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สํกิเลสายา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๘; ม. นิ. ๒.๒๒๗) เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ; ตสฺมา เอวํวาทิโนติ เอวํ เหตุ ปฏิกฺเขปวาทิโนติ อตฺโถ. โอกฺกนฺตนิยามาติ โอคาฬฺหมิจฺฉตฺตนิยามา. เอวรูปํ ลทฺธึ คเหตฺวาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ จูฬปุณฺณมสุตฺตวณฺณนายํ วุตฺตนยเมว ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เอทิโส หิ ‘‘พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺโฉ’’ติอาทิ วุตฺตสทิโส. 143. Người tán thán điều đáng chê trách, vốn hoàn toàn đối nghịch với điều đáng tán thán, thì về mặt ý nghĩa, người ấy được xem là đang chê bai điều đáng tán thán. Bởi vì sự tán thán điều đáng chê trách chỉ diễn ra thông qua việc hủy hoại các phẩm chất của điều đáng tán thán. Do đó, có lời nói rằng: “Người nói rằng ‘tà kiến này là tốt đẹp’ thì cũng được xem là đang khiển trách chánh kiến,” v.v... Evamādi (v.v...) – với từ “ādi” (v.v...), câu này bao gồm cả quan điểm như “không có nhân, không có duyên cho sự ô nhiễm của chúng sanh.” Do đó, evaṃvādino (người nói như vậy) có nghĩa là người chủ trương phủ nhận nhân quả. Okkantaniyāmā (đã đi vào định pháp) có nghĩa là đã đi vào định pháp của tà vạy. Những gì cần nói về các câu như evarūpaṃ laddhiṃ gahetvā (sau khi chấp thủ một quan điểm như vậy), v.v... đều theo phương pháp đã được trình bày trong chú giải kinh Cūḷapuṇṇama, do đó nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày ở đó. Một người như vậy quả thật giống như người được nói là “ngay cả các vị Phật cũng không thể chữa trị.” อตฺตโน นินฺทาภเยนาติ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิญฺจ นาเมเต ครหนฺตี’’อาทินา อุปริ ปเรหิ วตฺตพฺพนินฺทาภเยน. ฆฏฺฏนภเยนาติ ตถา ปเรสํ อาสาทนาภเยน. สหธมฺเมน ปเรน อตฺตโน อุปริ กาตพฺพนิคฺคโห อุปารมฺโภ, ครหโต ปริตฺตาโส อุปารมฺภภยํ, ตํ ปน อตฺถโต อุปวาทภยํ โหตีติ อาห ‘‘อุปวาทภเยนา’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Attano nindābhayena (do sợ bị chê bai) có nghĩa là do sợ sự chê bai sẽ được người khác nói ra sau này, như trong câu “và họ không khiển trách chánh kiến,” v.v... Ghaṭṭanabhayena (do sợ va chạm) có nghĩa là do sợ xúc phạm người khác. Upārambho là sự khiển trách, quở phạt mà người khác sẽ thực hiện đối với mình theo đúng Chánh pháp. Sự sợ hãi việc bị khiển trách là upārambhabhayaṃ, và điều đó về mặt ý nghĩa chính là sự sợ hãi bị vu khống, nên có lời nói là “upavādabhayena” (do sợ bị vu khống). Phần còn lại thì dễ hiểu. มหาจตฺตารีสกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa sâu kín trong Chú giải kinh Đại Bốn Mươi đến đây là kết thúc. ๘. อานาปานสฺสติสุตฺตวณฺณนา 8. Chú giải kinh Nhập Tức Xuất Tức Niệm ๑๔๔. ปุพฺเพนาติ [Pg.311] นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. ‘‘อปรํ วิเสส’’นฺติ วุตฺตตฺตา วิเสสวิสโย จ ปุพฺพสทฺโทติ อาห – ‘‘สีลปริปูรณาทิโต ปุพฺพวิเสสโต’’ติ. 144. Pubbena là một công cụ cách (karaṇavacanaṃ) được dùng trong nghĩa vô nhân xưng (nissakke). Vì có lời nói rằng “aparaṃ visesaṃ” (một sự đặc biệt khác), nên từ “pubba” (trước) có đối tượng là sự đặc biệt. Do đó, có lời giải thích là: “sīlaparipūraṇādito pubbavisesato” (từ sự đặc biệt trước đó là sự viên mãn giới hạnh, v.v...). ๑๔๕. อารทฺโธ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปตฺติยา อาราธิโต. ยทตฺถาย สาสเน ปพฺพชฺชา, วิเสสาปตฺติ จ, ตเทเวตฺถ อปฺปตฺตนฺติ อธิปฺเปตํ, ตํ ฌานวิปสฺสนานิมิตฺตนฺติ อาห – ‘‘อปฺปตฺตสฺส อรหตฺตสฺสา’’ติ. โกมุทีติ กุมุทวตี. ตทา กิร กุมุทานิ สุปุปฺผิตานิ โหนฺติ. เตนาห – ‘‘กุมุทานํ อตฺถิตาย โกมุที’’ติ. กุมุทานํ สมูโห, กุมุทานิ เอว วา โกมุทา, เต เอตฺถ อตฺถีติ โกมุทีติ. ปวารณสงฺคหนฺติ มหาปวารณํ อกตฺวา อาคมนียสงฺคหณํ. 145. Āraddho có nghĩa là đã được hài lòng do sự thực hành đúng theo lời chỉ dạy. Điều được ngụ ý là: ‘Vị ấy chưa chứng đạt được điều này,’ tức là mục đích của việc xuất gia trong giáo pháp và sự chứng đắc đặc biệt. Điều ấy là nhân của thiền và minh sát, nên ngài đã nói: “appattassa arahattassā”ti (của quả A-la-hán chưa được chứng đắc). Komudī là kumudavatī (có hoa súng). Khi ấy, được biết các hoa súng nở rộ. Do đó, ngài đã nói: “kumudānaṃ atthitāya komudī”ti (là komudī do có sự hiện hữu của các hoa súng). Komudī là một cụm hoa súng, hoặc chính các hoa súng là komudā, chúng hiện hữu ở đây nên là komudī. Pavāraṇasaṅgahanti (sự thâu nhiếp lễ Tự tứ) là sự thâu nhiếp (chư Tăng) sẽ đến mà không làm lễ Đại Tự tứ. อารทฺธวิปสฺสกสฺสาติ อารภิตวิปสฺสนสฺส, วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อุสฺสุกฺกาเปตฺวา วิปสฺสิสฺส. ภิกฺขู อิธ โอสริสฺสนฺติ วุตฺถวสฺสา ปวาริตปวารณา ‘‘ภควนฺตํ วนฺทิสฺสาม, กมฺมฏฺฐานํ โสเธสฺสาม, ยถาลทฺธํ วิเสสญฺจ ปเวทิสฺสามา’’ติ อชฺฌาสเยน. อิเม ภิกฺขูติ อิเม ตรุณสมถวิปสฺสนา ภิกฺขู. วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ เสนาสนสปฺปายาทิอลาเภน. อปลิพุทฺธนฺติ อญฺเญหิ อนุปทฺทุตํ. เสนาสนํ คเหตุํ น ลภนฺติ อนฺโตวสฺสภาวโต. เอกสฺส ทินฺโนปิ สพฺเพสํ ทินฺโนเยว โหติ, ตสฺมา สุตสุตฏฺฐาเนเยว เอกมาสํ วสิตฺวา โอสรึสุ. Āraddhavipassakassā có nghĩa là của vị đã bắt đầu minh sát, của vị đang minh sát sau khi đã làm cho minh sát tăng trưởng và nỗ lực. Các vị tỳ khưu đã an cư xong, đã làm lễ Tự tứ xong sẽ tụ hội về đây với ý định rằng: “Chúng ta sẽ đảnh lễ đức Thế Tôn, sẽ thanh lọc đề mục thiền, và sẽ trình bày về sự chứng đắc đặc biệt đã đạt được.” Ime bhikkhū (các vị tỳ khưu này) là các vị tỳ khưu có thiền chỉ và thiền quán còn non trẻ này. Các vị ấy sẽ không thể làm phát sanh sự chứng đắc đặc biệt do không có được sự thích hợp về trú xứ và các thứ khác. Apalibuddhan có nghĩa là không bị những người khác quấy nhiễu. Các vị ấy không nhận được trú xứ để ở vì đang trong mùa mưa. (Trú xứ) được cho một vị cũng là đã được cho tất cả. Do đó, các vị ấy đã ở lại một tháng tại những nơi đã nghe ngóng rồi đã tụ hội về. ๑๔๖. อลนฺติ ยุตฺตํ, โอปายิกนฺติ อตฺโถ, ‘‘อลเมว นิพฺพินฺทิตุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๗๒; สํ. นิ. ๒.๑๒๔, ๑๒๘, ๑๓๔, ๑๔๓) วิย. ปุฏพทฺธํ ปริหริตฺวา อสิตํ ปุโฏสํ อ-การสฺส โอ-การํ กตฺวา. เตนาห ‘‘ปาเถยฺย’’นฺติ. 146. Alan có nghĩa là thích hợp, là tương xứng, giống như trong các câu: “alameva nibbinditun”ti (thật đủ để nhàm chán), v.v… Puṭosaṃ là (thực phẩm) được ăn sau khi đã mang đi trong gói buộc, do biến đổi mẫu tự ‘a’ thành mẫu tự ‘o’. Do đó, ngài đã nói là “pātheyyan”ti (lương thực đi đường). ๑๔๗. วิปสฺสนา กถิตาติ อนิจฺจสญฺญามุเขเนว วิปสฺสนาภาวนา กถิตา. น หิ เกวลาย อนิจฺจานุปสฺสนาย วิปสฺสนากิจฺจํ สมิชฺฌติ. พหู ภิกฺขู เต จ วิตฺถารรุจิกาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. 147. Vipassanā kathitā (minh sát được nói đến) có nghĩa là sự tu tiến minh sát được nói đến chỉ bằng phương diện vô thường tưởng. Vì rằng phận sự của minh sát không thành tựu chỉ với sự quán vô thường đơn thuần. Ngụ ý là: “Có nhiều vị tỳ khưu và các vị ấy có khuynh hướng ưa thích sự rộng rãi.” Do đó, ngài đã nói: “tasmā”ti (do đó), v.v… ๑๔๙. สพฺพตฺถาติ [Pg.312] สพฺพวาเรสุ. ‘‘ตสฺมา ติห, ภิกฺขเว, เวทนานุปสฺสี’’ติอาทีสุปิ ปีติปฏิสํเวทิตาทิวเสเนว เวทนานุปสฺสนาย วุตฺตตฺตา, ‘‘สุขเวทนํ สนฺธาเยตํ วุตฺต’’นฺติ อาห. สติปฏฺฐานภาวนามนสิการตาย วุตฺตํ – ‘‘สาธุกํ มนสิการ’’นฺติ. สญฺญานาเมน ปญฺญา วุตฺตา เตสํ ปโยคตฺตา. มนสิการนาเมน เวทนา วุตฺตา, ภาวนาย ปริจิตตฺตา อารมฺมณสฺส มนสิการนฺติ กตฺวา. วิตกฺกวิจาเร ฐเปตฺวาติ วุตฺตํ วจีสงฺขารตฺตา เตสํ. 149. Sabbatthā có nghĩa là trong tất cả các trường hợp. Ngay cả trong các câu: “Tasmā tiha, bhikkhave, vedanānupassī”ti (Này các Tỳ khưu, do đó ở đây, vị ấy là người quán thọ), v.v… cũng do đã được nói về sự quán thọ bằng cách cảm nhận hỷ, v.v… nên ngài đã nói: “Điều này được nói đến liên quan đến lạc thọ.” Do là sự tác ý trong việc tu tiến niệm xứ nên đã được nói là: “sādhukaṃ manasikāran”ti (sự tác ý khéo léo). Trí tuệ được gọi bằng tên ‘tưởng’ do sự áp dụng của chúng. Thọ được gọi bằng tên ‘tác ý’, vì cho rằng đó là sự tác ý của đối tượng do đã được thực hành thuần thục bởi sự tu tiến. Vitakkavicāre ṭhapetvā (sau khi đã đặt tầm và tứ sang một bên) đã được nói đến vì chúng là hành của lời nói. เอวํ สนฺเตปีติ ยทิปิ มนสิการปริยาปนฺนตาย ‘‘มนสิกาโร’’ติ วุตฺตํ, เอวํ สนฺเต เวทนานุปสฺสนาภาโว น ยุชฺชติ, อสฺสาสปสฺสาสา หิสฺส อารมฺมณํ. วตฺถุนฺติ สุขาทีนํ เวทนานํ ปวตฺติฏฺฐานภูตํ วตฺถุํ อารมฺมณํ กตฺวา เวทนาว เวทิยติ, เวทนาย เอกนฺตภาวทสฺสเนน ตสฺส เวทนานุปสฺสนาภาโว ยุชฺชติ เอวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. เอตสฺส อนุโยคสฺส. Evaṃ santepi (dầu cho là như vậy): Dầu cho đã được gọi là ‘tác ý’ do được bao gồm trong tác ý, nhưng khi là như vậy thì việc không phải là quán thọ là không hợp lý, vì hơi thở vô hơi thở ra là đối tượng của vị ấy. Vatthun (vật): Sau khi lấy vật làm đối tượng, là nơi diễn tiến của các thọ như lạc, v.v…, chính thọ được cảm nhận. Bằng cách chỉ ra ý nghĩa này, ngài cho thấy rằng việc ấy là quán thọ là hợp lý do thấy được bản chất duy nhất của thọ. Của sự thực hành này. ทฺวีหากาเรหีติ เย สนฺธาย วุตฺตํ, เต ทสฺเสนฺโต ‘‘อารมฺมณโต อสมฺโมหโต จา’’ติ อาห. สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเนติ ปีติสหคตานิ ปฐมทุติยชฺฌานานิ ปฏิปาฏิยา สมาปชฺชติ. สมาปตฺติกฺขเณติ สมาปชฺชนกฺขเณ. ฌานปฏิลาเภนาติ ฌาเนน สมงฺคีภาเวน. อารมฺมณโต อารมฺมณมุเขน ตทารมฺมณฌานปริยาปนฺนา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ อารมฺมณสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา. ยถา นาม สปฺปปริเยสนํ จรนฺเตน ตสฺส อาสเย ปฏิสํวิทิเต โสปิ ปฏิสํวิทิโตว โหติ มนฺตาคทพเลน ตสฺส คหณสฺส สุกรตฺตา; เอวํ ปีติยา อาสยภูเต อารมฺมเณ ปฏิสํวิทิเต สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา เอว โหติ สลกฺขณโต สามญฺญลกฺขณโต จ ตสฺสา คหณสฺส สุกรตฺตา. วิปสฺสนากฺขเณติ วิปสฺสนาปญฺญาปุพฺพงฺคมาย มคฺคปญฺญาย วิเสสโต ทสฺสนกฺขเณ. ลกฺขณปฏิเวธาติ ปีติยา สลกฺขณสฺส สามญฺญลกฺขณสฺส จ ปฏิวิชฺฌเนน. ยญฺหิ ปีติยา วิเสสโต สามญฺญโต จ ลกฺขณํ, ตสฺมึ วิทิเต สา ยาถาวโต วิทิตา โหติ. เตนาห – ‘‘อสมฺโมหโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหตี’’ติ. Dvīhākārehi (bằng hai cách): Trong khi chỉ ra những điều được nói đến liên quan đến câu ấy, ngài đã nói: “ārammaṇato asammohato cā”ti (từ đối tượng và từ sự không si mê). Sappītike dve jhāne (hai thiền có hỷ) có nghĩa là vị ấy nhập tuần tự thiền thứ nhất và thiền thứ nhì có đi kèm với hỷ. Samāpattikkhaṇe (trong khoảnh khắc nhập định) có nghĩa là trong khoảnh khắc đang nhập. Jhānapaṭilābhena (do sự chứng đắc thiền) có nghĩa là do sự hợp thành với thiền. Ārammaṇato (từ đối tượng): Bằng phương diện đối tượng, hỷ được bao gồm trong thiền có đối tượng ấy được cảm nhận do đối tượng được cảm nhận. Ví như người đang đi tìm kiếm rắn, khi nơi ở của nó được cảm nhận thì nó cũng được xem như đã được cảm nhận, do việc bắt nó là dễ dàng nhờ vào sức mạnh của thần chú và thuốc; tương tự như vậy, khi đối tượng là nơi nương tựa của hỷ được cảm nhận thì hỷ ấy cũng được xem như đã được cảm nhận, do việc nắm bắt nó về tự tướng và cộng tướng là dễ dàng. Vipassanākkhaṇe (trong khoảnh khắc minh sát) có nghĩa là trong khoảnh khắc thấy một cách đặc biệt bằng đạo tuệ có minh sát tuệ đi trước. Lakkhaṇapaṭivedhā (do sự thâm nhập các tướng) có nghĩa là do sự thâm nhập tự tướng và cộng tướng của hỷ. Vì rằng, khi tướng đặc biệt và tướng chung của hỷ được biết đến thì nó được biết đến đúng như thật. Do đó, ngài đã nói: “asammohato pīti paṭisaṃviditā hotī”ti (hỷ được cảm nhận do không có sự si mê). อิทานิ ตมตฺถํ ปาฬิยา วิภาเวตุํ, ‘‘วุตฺตมฺปิ เจต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทีฆํ อสฺสาสวเสนาติ ทีฆสฺส อสฺสาสสฺส อารมฺมณภูตสฺส วเสน. จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโตติ ฌานปริยาปนฺนํ อวิกฺเขโปติ ลทฺธนามํ [Pg.313] จิตฺตสฺเสกคฺคตํ ตํสมฺปยุตฺตาย ปญฺญาย ปชานโต. ยเถว หิ อารมฺมณมุเขน ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ, เอวํ ตํสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ อารมฺมณมุเขน ปฏิสํวิทิตา เอว โหนฺติ. สติ อุปฏฺฐิตา โหตีติ ทีฆํ อสฺสาสวเสน ฌานสมฺปยุตฺตา สติ ตสฺมึ อารมฺมเณ อุปฏฺฐิเต อารมฺมณมุเขน ฌาเนปิ อุปฏฺฐิตา เอว นาม โหติ. ตาย สติยาติ เอวํ อุปฏฺฐิตาย ตาย สติยา ยถาวุตฺเตน เตน ญาเณน สุปฺปฏิวิทิตตฺตา อารมฺมณสฺส ตสฺส วเสน ตทารมฺมณา สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. อวเสสปทานิปีติ ‘‘ทีฆํ ปสฺสาสวเสนา’’ติอาทิปทานิปิ. Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa ấy bằng Chánh văn, câu “vuttampi cetan”ti (và điều này cũng đã được nói), v.v… đã được nói đến. Ở đây, dīghaṃ assāsavasena (do năng lực của hơi thở vô dài) có nghĩa là do năng lực của hơi thở vô dài đã trở thành đối tượng. Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato (của người tuệ tri sự nhất tâm, sự không phân tán của tâm) có nghĩa là của người tuệ tri bằng trí tuệ tương ưng với nó về sự nhất tâm của tâm, được gọi là sự không phân tán, được bao gồm trong thiền. Vì rằng, giống như hỷ được cảm nhận bằng phương diện đối tượng, các pháp tương ưng với nó cũng được cảm nhận bằng phương diện đối tượng. Sati upaṭṭhitā hoti (niệm được an trú) có nghĩa là niệm tương ưng với thiền, do năng lực của hơi thở vô dài, khi đối tượng ấy được an trú thì cũng được gọi là được an trú trong thiền bằng phương diện đối tượng. Tāya satiyā (bởi niệm ấy): Bởi niệm ấy đã được an trú như vậy, do đối tượng được thâm nhập tốt đẹp bởi trí tuệ ấy đã được nói đến, do năng lực của nó, hỷ có đối tượng ấy được cảm nhận. Avasesapadānipi (các câu còn lại cũng vậy) có nghĩa là các câu “dīghaṃ passāsavasenā”ti (do năng lực của hơi thở ra dài), v.v… cũng vậy. เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค วุตฺตมตฺถํ อิมสฺมึ สุตฺเต โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ, ‘‘อิตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิมินาปิ โยคินา มนสิกาเรน ปฏิลภิตพฺพโต ปฏิลาโภติ วุตฺตํ – ‘‘ฌานสมฺปยุตฺเต เวทนาสงฺขาตมนสิการปฏิลาเภนา’’ติ. Để trình bày ý nghĩa đã được nói trong (bộ) Vô Ngại Giải Đạo bằng cách áp dụng vào kinh này, (đoạn) bắt đầu bằng ‘iti’ đã được nói. Cũng vì có thể được chứng đắc bởi hành giả qua tác ý này, nên được gọi là ‘sự chứng đắc’ – (như trong câu) ‘bởi sự chứng đắc tác ý được gọi là thọ tương ưng với thiền’. อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตนฺติ อสฺสาสปสฺสาเส นิสฺสาย ปฏิลทฺธปฏิภาคนิมิตฺตํ อารมฺมณํ กิญฺจาปิ กโรติ; สติญฺจ สมฺปชญฺญญฺจ อุปฏฺฐเปตฺวา ปวตฺตนโต อารมฺมณมุเขน ตทารมฺมณสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสีเยว นาเมส โหติ. เอวํ จิตฺตานุปสฺสนาปิ สติสมฺปชญฺญพเลเนว โหตีติ อาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. ปชหติ เอเตน, สยํ วา ปชหตีติ ปหานํ, ญาณํ. โทมนสฺสวเสน พฺยาปาทนีวรณํ ทสฺสิตํ ตเทกฏฺฐภาวโต. ตสฺสาติ นีวรณปพฺพสฺส. ปหานกรญาณนฺติ ปชหนญาณํ. วิปสฺสนาปรมฺปรนฺติ ปฏิปาฏิยา วิปสฺสนมาห. สมถปฏิปนฺนนฺติ มชฺฌิมสมถนิมิตฺตํ ปฏิปนฺนจิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ. เอกโต อุปฏฺฐานนฺติ ปฏิปกฺขวิคเมน เอกภาเวน อุปฏฺฐานํ. สหชาตานํ อชฺฌุเปกฺขนา โหตีติ ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสเนสุ พฺยาปารสฺส อนาปชฺชิตตฺตา อารมฺมณานํ อชฺฌุเปกฺขนา, ‘‘ยทตฺถิ ยํ ภูตํ ตํ ปชหติ อุเปกฺขํ ปฏิลภตี’’ติ, เอวํ วุตฺตอชฺฌุเปกฺขนา ปวตฺตาติ ปฏิปนฺนา. เกวลํ นีวรณาทิธมฺเมติ นีวรณาทิธมฺเม เอว ปหีเน ทิสฺวา, อถ โข เตสํ ปชหนญาณมฺปิ ยาถาวโต ปญฺญาย ทิสฺวา อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ธมฺมาปิ โข, ภิกฺขเว, ปหาตพฺพา, ปเคว อธมฺมา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๐). Về tướng hơi thở vô-ra, mặc dù (hành giả) lấy quang tướng đã chứng đắc nhờ vào hơi thở vô-ra làm đối tượng; nhưng vì (việc tu tập) được tiến hành bằng cách an trú niệm và tỉnh giác, và vì đối tượng ấy được cảm nhận qua cửa đối tượng, nên vị ấy thực sự được gọi là người quán tâm trên tâm. Như vậy, việc quán tâm cũng xảy ra chính nhờ vào sức mạnh của niệm và tỉnh giác, (chú giải) nói (đoạn) bắt đầu bằng ‘na hi’. Người ta từ bỏ nhờ vào nó, hoặc tự nó từ bỏ, nên gọi là ‘sự từ bỏ’ (pahānaṃ), tức là trí tuệ. Triền cái sân được chỉ ra qua ưu vì chúng có cùng một ý nghĩa. ‘Tassa’ có nghĩa là của chương về triền cái. ‘Pahānakarañāṇaṃ’ là trí tuệ từ bỏ. ‘Vipassanāparamparanti’ có nghĩa là nói về minh sát theo thứ tự. ‘Samathapaṭipannaṃ’ có nghĩa là xả đối với tâm đã thực hành tướng chỉ tịnh trung bình. ‘Ekato upaṭṭhānaṃ’ là sự an trú một cách đồng nhất do sự loại bỏ các pháp đối nghịch. Sự xả đối với các pháp đồng sanh xảy ra vì không có sự nỗ lực trong việc sách tấn, chế ngự và làm cho phấn khởi, nên có sự xả đối với các đối tượng. (Như câu) ‘vị ấy từ bỏ cái gì có, cái gì hiện hữu, và chứng đắc xả’, sự xả đã được nói như vậy được tiến hành, nên gọi là đã thực hành. Không chỉ thấy các pháp như triền cái đã được đoạn trừ, mà còn thấy bằng trí tuệ một cách như thật cả trí tuệ đoạn trừ chúng, nên (tâm) trở nên xả. Điều này đã được Đức Thế Tôn nói: ‘Này các Tỳ khưu, các pháp cũng cần phải được từ bỏ, huống nữa là các phi pháp’ (Trung Bộ I, 240). ๑๕๐. อนิจฺจาทิวเสน [Pg.314] ปวิจินตีติ อนิจฺจาทิปฺปกาเรหิ วิจินติ ปสฺสติ. นิรามิสาติ กิเลสามิสรหิตา. กายิกเจตสิกทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิยาติ กายจิตฺตานํ สาธุภาวูปคมเนน วิกฺขมฺภิตตฺตา. สหชาตธมฺมานํ เอกสภาเวน ปวตฺติยา สหชาตอชฺฌุเปกฺขนาย อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ. 150. ‘Thẩm sát theo cách vô thường v.v...’ có nghĩa là thẩm sát, thấy theo các phương diện vô thường v.v... ‘Phi vật chất’ có nghĩa là không có vật chất của phiền não. ‘Do sự lắng dịu của những phiền muộn thuộc thân và tâm’ có nghĩa là do sự chế ngự (các phiền muộn) bằng việc đạt đến trạng thái tốt đẹp của thân và tâm. Do sự vận hành đồng nhất của các pháp đồng sanh, (tâm) trở nên xả bởi sự xả đối với các pháp đồng sanh. ตสฺมึ กาเย ปวตฺตา กายารมฺมณา สติ, ปุพฺพภาคิโย สติสมฺโพชฺฌงฺโค. เอส นโย เสเสสุปิ. โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทวเสน เจตํ โอกฺกมนํ โอลิยนํ โกสชฺชํ, ตโต อติวตฺตนํ อติธาวนํ อุทฺธจฺจํ, ตทุภยวิธุรา โพชฺฌงฺคุเปกฺขาภูตา อโนสกฺกนอนติวตฺตนสงฺขาตา มชฺฌตฺตาการตา. อิทานิ ยเถว หีติอาทินา ตเมว มชฺฌตฺตาการํ อุปมาย วิภาเวติ. ตุทนํ วา ปโตเทน. อากฑฺฒนํ วา รสฺมินา. นตฺถิ น กาตพฺพํ อตฺถิ. เอกจิตฺตกฺขณิกาติ เอเกกสฺมึ จิตฺเต วิปสฺสนาวเสน สห อุปฺปชฺชนกา. นานารสลกฺขณาติ นานากิจฺจา เจว นานาสภาวา จ. Niệm có đối tượng là thân, vận hành trong thân ấy, là niệm giác chi thuộc giai đoạn đầu. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các phần còn lại. Sự thụt lùi, chìm đắm, tức là sự lười biếng này, là do sự sanh khởi của tâm câu hành với hỷ; từ đó, sự vượt quá, phóng đi, tức là sự trạo cử. Trạng thái trung bình, được gọi là không thụt lùi không vượt quá, thoát khỏi cả hai điều đó, chính là xả giác chi. Bây giờ, bằng (đoạn) bắt đầu bằng ‘yatheva hi’, ngài làm sáng tỏ chính trạng thái trung bình ấy bằng một ví dụ. Không cần phải thúc bằng roi, hay kéo bằng dây cương. ‘Đồng một sát-na tâm’ có nghĩa là cùng sanh khởi trong mỗi một tâm theo cách của minh sát. ‘Có phận sự và đặc tính khác nhau’ có nghĩa là vừa có các phận sự khác nhau, vừa có các bản chất khác nhau. ๑๕๒. วุตฺตตฺถาเนว สพฺพาสวสุตฺตวณฺณนายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒๗) อานาปานารมฺมณา อปราปรํ ปวตฺตสติโย อารมฺมณสีเสน ตทารมฺมณา ธมฺมา คหิตา, ตา ปเนกสนฺตาเน โลกิยจิตฺตสมฺปยุตฺตาติ โลกิยา, ตา วฑฺฒมานา โลกิยํ จตุพฺพิธมฺปิ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรนฺติ. วิชฺชาวิมุตฺติผลนิพฺพานนฺติ วิมุตฺตีนํ ผลภูตํ เตหิเยว เวทิตพฺพํ กิเลสนิพฺพานํ, อมตมหานิพฺพานเมว วิชฺชาวิมุตฺตีนํ อธิคเมน อธิคนฺตพฺพตาย ตถา วุตฺตํ. ปริปูรณญฺจสฺส อารมฺมณํ กตฺวา อมตสฺสานุภวนเมว. อิธ สุตฺเต โลกิยาปิ โพชฺฌงฺคา กถิตา โลกุตฺตราปีติ เอตฺตกํ คเหตฺวา, ‘‘อิติ โลกิยสฺส อาคตฏฺฐาเน โลกิยํ กถิต’’นฺติ จ อตฺถวณฺณนาวเสน อฏฺฐกถายํ กถิตํ. เถโรติ มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถโร. อญฺญตฺถ เอวํ โหตีติ อญฺญสฺมึ โลกิยโลกุตฺตรธมฺมานํ ตตฺถ ตตฺถ โวมิสฺสกนเยน อาคตสุตฺเต เอวํ โลกิยํ อาคตํ, อิธ โลกุตฺตรํ อาคตนฺติ กเถตพฺพํ โหติ. โลกุตฺตรํ อุปริ อาคตนฺติ วิชฺชาวิมุตฺตึ ปริปูเรนฺตีติ เอวํ โลกุตฺตรํ อุปริ เทสนายํ อาคตํ; ตสฺมา โลกิยา เอว โพชฺฌงฺคา วิชฺชาวิมุตฺติ ปริปูริกา กเถตพฺพา [Pg.315] โลกุตฺตรานํ โพชฺฌงฺคานํ วิชฺชาคหเณน คหิตตฺตา, ตสฺมา เถเรน วุตฺโตเยเวตฺถ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว. 152. Trong phần chú giải kinh Tất Cả Lậu Hoặc (Trung Bộ I, 27), ý nghĩa đã được nói là: các niệm liên tục vận hành lấy hơi thở vô-ra làm đối tượng, và các pháp có đối tượng đó được xem xét dưới tiêu đề đối tượng. Nhưng vì chúng tương ưng với tâm hiệp thế trong một dòng tương tục, nên chúng là pháp hiệp thế. Khi chúng phát triển, chúng làm viên mãn cả bốn niệm xứ hiệp thế. ‘Minh và giải thoát là quả và là Niết-bàn’ có nghĩa là Niết-bàn phiền não, là quả của các sự giải thoát, cần được biết đến bởi chính những điều ấy. Chính Vô sanh Đại Niết-bàn được gọi như vậy vì nó cần được chứng đắc bằng sự chứng đắc minh và giải thoát. Và sự viên mãn của nó chính là sự kinh nghiệm trạng thái bất tử bằng cách lấy nó làm đối tượng. Trong kinh này, cả giác chi hiệp thế và siêu thế đều được nói. Nắm lấy điểm này, trong Chú giải, theo cách giải thích ý nghĩa, đã nói rằng: ‘Như vậy, ở chỗ hiệp thế xuất hiện, pháp hiệp thế được nói’. ‘Thera’ là Trưởng lão Mahādhammarakkhita. ‘Ở nơi khác thì như thế này’ có nghĩa là: trong một kinh khác, nơi các pháp hiệp thế và siêu thế xuất hiện được trộn lẫn ở chỗ này chỗ kia, cần phải nói rằng: ‘Ở đây pháp hiệp thế xuất hiện, ở đây pháp siêu thế xuất hiện’. ‘Pháp siêu thế xuất hiện ở trên’ có nghĩa là: (câu) ‘làm viên mãn minh và giải thoát’ như vậy, pháp siêu thế xuất hiện ở phần trên của bài thuyết giảng. Do đó, chỉ các giác chi hiệp thế mới nên được nói là làm viên mãn minh và giải thoát, vì các giác chi siêu thế đã được bao hàm bởi từ ‘minh’. Vì vậy, ý nghĩa được nói bởi Trưởng lão nên được chấp nhận ở đây. Phần còn lại dễ hiểu vì đã được giải thích theo phương pháp đã nói. อานาปานสฺสติสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần làm sáng tỏ những ý nghĩa ẩn sâu của Chú giải kinh Niệm Hơi Thở Vô-Ra đã hoàn tất. ๙. กายคตาสติสุตฺตวณฺณนา 9. Chú giải kinh Niệm Thân ๑๕๓-๔. ตปฺปฏิสรณานํ กามาวจรสตฺตานํ ปฏิสรณฏฺเฐน เคหา กามคุณา, เคเห สิตา อารพฺภ ปวตฺติยา อลฺลีนาติ เคหสฺสิตา. สรนฺตีติ เวคสา ปวตฺตนฺติ. เวเคน หิ ปวตฺติ ธาวตีติ วุจฺจติ. สงฺกปฺปาติ เย เกจิ มิจฺฉาสงฺกปฺปา, พฺยาปาทวิหึสาสงฺกปฺปาทโยปิ กามคุณสิตา เอวาติ. โคจรชฺฌตฺตสฺมึเยวาติ ปริคฺคหิเต กมฺมฏฺฐาเน เอว วตฺตนฺติ. ตญฺหิ ธมฺมวเสน อุปฏฺฐิตาย ภาวนาย โคจรภาวโต ‘‘โคจรชฺฌตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อสฺสาสปสฺสาสกาเย คตา ปวตฺตาติ กายคตา, ตํ กายคตาสตึ. สติสีเสน ตํสหคเต ภาวนาธมฺเม วทติ อสฺสาสปสฺสาสกายาทิเก ตํตํโกฏฺฐาเส สมถวตฺถุภาเวน ปริคฺคเหตฺวา สติยา ปริคฺคหิตตฺตา; ตถาปริคฺคหิเต วา เต อารพฺภ อนิจฺจาทิมนสิการวเสน ปวตฺตา กายารมฺมณา สตี สติภาเวน วตฺวา เอกชฺฌํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กายปริคฺคาหิก’’นฺติอาทิมาห. 153-4. Đối với các chúng sanh ở cõi Dục có nơi nương tựa là các pháp ấy, các dục trưởng dưỡng (kāmaguṇā) là nhà (gehā) theo ý nghĩa là nơi nương tựa. Gehassitā là nương tựa vào nhà, có nghĩa là dính mắc do sự khởi lên liên quan đến (những gì) ở trong nhà. Saranti có nghĩa là chúng diễn tiến với tốc độ. Thật vậy, sự diễn tiến với tốc độ được gọi là dhāvati (chạy). Saṅkappā có nghĩa là bất cứ tà tầm nào, các loại tầm về sân và tầm về hại cũng chính là nương tựa vào dục trưởng dưỡng. Gocarajjhattasmiṃyeva có nghĩa là chúng chỉ diễn tiến ở trong đề mục thiền đã được nắm giữ. Thật vậy, do là cảnh giới cho sự tu tập đã được thiết lập theo phương diện pháp, điều ấy được gọi là ‘gocarajjhatta’. Kāyagatā là đã đi đến, đã diễn tiến ở trong thân hơi thở vô và hơi thở ra; đó là kāyagatāsatiṃ (niệm trong thân). Với niệm là chính, ngài nói về các pháp tu tập đi cùng với niệm ấy. Do được niệm nắm giữ sau khi đã nắm giữ các phần này phần kia, như là thân hơi thở vô và hơi thở ra v.v..., theo thể cách là đối tượng của thiền chỉ; hoặc sau khi đã nắm giữ như vậy, lấy chúng làm đối tượng, niệm có thân làm đối tượng, vốn diễn tiến theo phương diện tác ý về vô thường v.v..., được nói theo thể cách là niệm. Trong khi trình bày một cách gộp chung, ngài nói ‘kāyapariggāhikā’ v.v... สติปฏฺฐาเนติ มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๗๘; ม. นิ. ๑.๑๑๑), จุทฺทสวิเธน กายานุปสฺสนา กถิตา, จุณฺณกชาตานิ อฏฺฐิกานิ ปริโยสานํ กตฺวา กายานุปสฺสนา นิทฺทิฏฺฐา, อิธ ปน เกสาทีสุ วณฺณกสิณวเสน นิพฺพตฺติตานํ จตุนฺนํ ฌานานํ วเสน อุปริเทสนาย วฑฺฒิตตฺตา อฏฺฐารสวิเธน กายคตาสติภาวนา. Satipaṭṭhāne: Trong kinh Đại Niệm Xứ (dī. ni. 2.378; ma. ni. 1.111), pháp quán thân được nói đến theo mười bốn cách. Pháp quán thân được chỉ dẫn với phần kết thúc là những khúc xương đã trở thành bột vụn. Tuy nhiên, ở đây sự tu tập niệm trong thân có mười tám cách do được tăng thêm bởi sự thuyết giảng cao hơn về bốn bậc thiền được sanh khởi theo phương diện biến xứ về màu sắc ở trong tóc v.v... ๑๕๖. ตสฺส ภิกฺขุโนติ โย กายคตาสติภาวนาย วสีภูโต, ตสฺส ภิกฺขุโน. สมฺปโยควเสน วิชฺชํ ภชนฺตีติ สหชาต-อญฺญมญฺญ-นิสฺสย-สมฺปยุตฺต-อตฺถิ-อวิคตปจฺจยวเสน วิชฺชํ ภชนฺติ, ตาย สห เอกีภาวมิว คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. วิชฺชาภาเค วิชฺชาโกฏฺฐาเส [Pg.316] วตฺตนฺตีติ วิชฺชาสภาคตาย ตเทกเทเส วิชฺชาโกฏฺฐาเส วตฺตนฺติ. ตาหิ สมฺปยุตฺตธมฺมา ผสฺสาทโย. นนุ เจตฺถ วิชฺชานํ วิชฺชาภาคิยตา น สมฺภวตีติ? โน น สมฺภวติ. ยาย หิ วิชฺชาย วิชฺชาสมฺปยุตฺตานํ วิชฺชาภาคิยตา, สา ตํนิมิตฺตาย วิชฺชาย อุปจรียตีติ. เอกา วิชฺชา วิชฺชา, เสสา วิชฺชาภาคิยาติ อฏฺฐสุ วิชฺชาสุ เอกํ ‘‘วิชฺชา’’ติ คเหตฺวา อิตรา ตสฺสา ภาคตาย ‘‘วิชฺชาภาคิยา’’ติ เวทิตพฺพา. สทฺธึ ปวตฺตนสภาวาสุ อยเมว วิชฺชาติ วตฺตพฺพาติ นิยมสฺส อภาวโต วิชฺชาภาโค วิย วิชฺชาภาคิยาปิ ปวตฺตติ เอวาติ วตฺตพฺพํ. อาโปผรณนฺติ ปฏิภาคนิมิตฺตภูเตน อาโปกสิเณน สพฺพโส มหาสมุทฺทผรณํ อาโปผรณํ นาม. ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส กิจฺจํ ผรณนฺติ กตฺวา, ทิพฺพจกฺขุอตฺถํ วา อาโลกผรณํ ทิพฺพจกฺขุผรณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อุภยสฺมิมฺปิ ปกฺเข สมุทฺทงฺคมานํ กุนฺนทีนํ สมุทฺทนฺโตคธตฺตา เตสํ เจตสา ผุฏตา เวทิตพฺพา. กุนฺนทิคฺคหณญฺเจตฺถ กญฺจิเมว กาลํ สนฺทิตฺวา ตาสํ อุทกสฺส สมุทฺทปริยาปนฺนภาวูปคมนตฺตา, น พหิ มหานทิโย วิย ปริตฺตกาลฏฺฐิติกาติ. 156. Tassa bhikkhuno có nghĩa là của vị tỳ khưu ấy, là vị đã thuần thục về sự tu tập niệm trong thân. Sampayogavasena vijjaṃ bhajanti có nghĩa là chúng dự phần vào minh theo phương diện tương ưng, tức là theo phương diện của các duyên câu sanh, hỗ tương, y chỉ, tương ưng, hiện hữu, bất ly. Ý nghĩa là chúng đi đến dường như là trạng thái đồng nhất với minh ấy. Vijjābhāge vattanti có nghĩa là chúng diễn tiến ở trong phần của minh, ở trong thành phần của minh. Do có bản thể tương tự với minh, chúng diễn tiến ở trong một phần nào đó, ở trong thành phần của minh. Các pháp tương ưng với các minh ấy là xúc v.v... Phải chăng ở đây, tính cách dự phần vào minh của các minh là không thể có được? Không phải là không thể có được. Thật vậy, tính cách dự phần vào minh của các pháp tương ưng với minh nào thì được quy cho minh ấy là tướng của nó. Ekā vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyā có nghĩa là trong tám minh, sau khi lấy một minh là ‘minh,’ các minh còn lại cần được biết là ‘dự phần vào minh’ do là phần của minh ấy. Cần phải nói rằng: “Trong các pháp có bản thể sanh khởi cùng nhau, do không có sự quy định rằng: ‘Chỉ có pháp này là minh,’ nên giống như có phần của minh, pháp dự phần vào minh cũng vẫn diễn tiến.” Āpopharaṇaṃ là tên gọi sự biến mãn khắp đại dương bằng biến xứ nước đã trở thành quang tướng. Sau khi cho rằng sự biến mãn là phận sự của thiên nhãn trí, hoặc cần phải hiểu sự biến mãn ánh sáng vì mục đích của thiên nhãn là dibbacakkhupharaṇaṃ (sự biến mãn của thiên nhãn). Trong cả hai trường hợp, do các sông nhỏ chảy ra biển đi đến cuối của biển, cần biết rằng chúng được xúc chạm bằng tâm. Và ở đây, việc đề cập đến các sông nhỏ là vì sau khi chảy được một lúc, nước của chúng đi đến trạng thái được bao gồm trong biển, không giống như các sông lớn ở bên ngoài có sự tồn tại trong thời gian ngắn. โอตารนฺติ กิเลสุปฺปตฺติยา อวสรํ, ตํ ปน วิวรํ ฉิทฺทนฺติ จ วุตฺตํ. อารมฺมณนฺติ กิเลสุปฺปตฺติยา โอลมฺพนํ. ยาว ปริโยสานาติ มตฺติกาปุญฺชสฺส ยาว ปริโยสานา. Otāraṃ là cơ hội cho sự sanh khởi của phiền não. Điều ấy lại còn được gọi là vivaraṃ (kẽ hở) và chiddaṃ (lỗ hổng). Ārammaṇaṃ là nơi nương tựa cho sự sanh khởi của phiền não. Yāva pariyosānā là cho đến cuối cùng của đống đất sét. ๑๕๘. อภิญฺญายาติ อิทฺธิวิธาทิอภิญฺญาย. สจฺฉิกาตพฺพสฺสาติ ปจฺจกฺขโต กาตพฺพสฺส อธิฏฺฐานวิกุพฺพนาทิธมฺมสฺส. อภิญฺญาว การณนฺติ อาห – ‘‘สจฺฉิกิริยาเปกฺขาย, อภิญฺญาการณสฺส ปน สิทฺธิยา ปากฏา’’ติ. มริยาทพทฺธาติ อุทกมาติกามุเข กตา. 158. Abhiññāya là bằng thắng trí, như là các loại thần thông v.v... Sacchikātabbassa là của pháp cần được chứng ngộ một cách trực tiếp, như là pháp quyết định và biến hóa v.v... Ngài nói: “Chính thắng trí là nguyên nhân,” (như sau): “Đối với sự chứng ngộ, (pháp ấy) được hiển nhiên do sự thành tựu của nguyên nhân là thắng trí.” Mariyādabaddhā là được làm ở miệng của mương nước. ยุตฺตยานํ วิย กตาย อิจฺฉิติจฺฉิเต กาเล สุเขน ปจฺจเวกฺขิตพฺพตฺตา. ปติฏฺฐากตายาติ สมฺปตฺตีนํ ปติฏฺฐาภาวํ ปาปิตาย. อนุปฺปวตฺติตายาติ ภาวนาพหุลีกาเรหิ อนุปฺปวตฺติตาย. ปริจยกตายาติ อาเสวนทฬฺหตาย สุจิรํ ปริจยาย. สุสมฺปคฺคหิตายาติ สพฺพโส อุกฺกํสํ ปาปิตาย. สุสมารทฺธายาติ อติวิย สมฺมเทว นิพฺพตฺติกตาย. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Được làm như cỗ xe đã thắng yên cương, do có thể được quán xét một cách dễ dàng vào bất cứ lúc nào mong muốn. Patiṭṭhākatāya là được làm cho thành nền tảng, có nghĩa là được đưa đến trạng thái là nền tảng cho các sự thành tựu. Anuppavattitāya là được theo đuổi, có nghĩa là được theo đuổi bằng các phương tiện tu tập và làm cho sung mãn. Paricayakatāya là được làm cho quen thuộc, có nghĩa là quen thuộc trong một thời gian dài với sự vững chắc của việc thực hành. Susampaggahitāya là được nắm giữ kỹ lưỡng, có nghĩa là được đưa đến sự tột bậc về mọi phương diện. Susamāraddhāyāti là được khởi sự tốt đẹp, có nghĩa là được tạo ra một cách hết sức chân chánh. Phần còn lại thì dễ hiểu. กายคตาสติสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích các ý nghĩa sâu kín trong bài Chú giải kinh Niệm Trong Thân đã được hoàn tất. ๑๐. สงฺขารุปปตฺติสุตฺตวณฺณนา 10. Chú giải kinh Saṅkhārupapatti (Kinh Về Sự Sanh Khởi Của Các Hành) ๑๖๐. สงฺขารุปปตฺตินฺติ [Pg.317] วิปากกฺขนฺธสญฺญิตานํ สงฺขารานํ อุปฺปตฺตึ, นิพฺพตฺตินฺติ อตฺโถ. ยสฺมา อวธารณํ เอตสฺมึ ปเท อิจฺฉิตพฺพนฺติ, ‘‘สงฺขารานํเยว อุปปตฺติ’’นฺติ วตฺวา เตน นิวตฺติตํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘น สตฺตสฺสา’’ติ อาห. เตน สตฺโต ชีโว อุปฺปชฺชตีติ มิจฺฉาวาทํ ปฏิกฺขิปติ. เอวํ อุปฺปชฺชนกธมฺมวเสน อุปฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อุปฺปตฺติชนกธมฺมวเสนปิ ตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ปุญฺญาภิสงฺขาเรน วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กาเมสุ ปุญฺญาภิสงฺขาเรนปิ อุปปตฺติ โหติ, สา ปน อิมสฺมึ สุตฺเต คหิตาติ. ปุญฺญาภิสงฺขาเรน วาติ วา-สทฺโท อวุตฺตตฺถาเปกฺขณวิกปฺปตฺโถ, อวุตฺตตฺถาเปกฺขาย ปน น อาคโต ‘‘อาเนญฺชาภิสงฺขาเรนา’’ติ. อถ วา อุปปตฺติ อาคตา, เอวํ กิจฺจํ อาคตํ, อาเนญฺชาภิสงฺขาโร ปเนตฺถ สรูเปน อนาคโตปิ ปุญฺญาภิสงฺขารคฺคหเณเนว คหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เกจิ ปน ‘‘ปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขาเรนา’’ติ ปฐนฺติ. ภวูปคกฺขนฺธานนฺติ สุคติภวูปคานํ อุปาทานกฺขนฺธานํ. 160. Saṅkhārupapattiṃ là sự sanh khởi, ý nghĩa là sự phát sanh, của các hành được gọi là các uẩn dị thục. Bởi vì sự nhấn mạnh được mong muốn ở trong từ này, sau khi nói: “Sự tái sanh của chính các hành,” trong khi trình bày điều được loại trừ bởi từ ấy, ngài nói: “Không phải của chúng sanh.” Do đó, ngài bác bỏ tà kiến cho rằng chúng sanh, sinh mạng, sanh khởi. Sau khi trình bày sự sanh khởi theo phương diện của pháp sanh khởi như vậy, bây giờ để trình bày điều ấy theo phương diện của pháp làm sanh khởi sự sanh khởi, câu “hoặc do phước hành” v.v... đã được nói đến. Ở đây, sự tái sanh ở trong các cõi Dục cũng có do phước hành, nhưng điều ấy đã được đề cập trong bài kinh này. Puññābhisaṅkhārena vā: Từ vā có ý nghĩa lựa chọn liên quan đến điều chưa được nói đến. Tuy nhiên, câu “do bất động hành” đã không được nói đến liên quan đến điều chưa được nói đến. Hoặc giả, sự tái sanh đã được nói đến, như vậy phận sự đã được nói đến. Ở đây, bất động hành dầu không được nói đến theo tự thân của nó, cũng cần được hiểu là đã được bao gồm bởi chính sự đề cập đến phước hành. Tuy nhiên, một số vị đọc là “puññāneñjābhisaṅkhārenā.” Bhavūpagakkhandhānaṃ là của các thủ uẩn đi đến thiện thú. ๑๖๑. โลกิกา วฏฺฏนฺติ กมฺมวฏฺฏสฺส คหณโต. ภวูปปตฺติเหตุภูตา โอกปฺปนียสทฺธา จตุปาริสุทฺธิสีลํ ตาทิสํ พุทฺธวจนพาหุสจฺจํ อามิสปริจฺจาโค กมฺมสฺสกตาญาณํ กมฺมผลทิฏฺฐิ จ อิเม สทฺธาทโย เวทิตพฺพา. ฐเปตีติ ปณิทหนวเสน ฐเปติ. ปณิทหตีติ หิ อยเมตฺถ อตฺโถ. ปติฏฺฐาเปตีติ ตตฺถ สุปฺปติฏฺฐิตํ กตฺวา ฐเปติ. สหปตฺถนายาติ, ‘‘อโห วตาหํ…เป… อุปปชฺเชยฺย’’นฺติ เอวํ ปวตฺตปตฺถนาย สห. สทฺธาทโยวาติ ยถาวุตฺตา สทฺธาทโย เอว ปญฺจ ธมฺมา อุปปตฺติยา สงฺขรณฏฺเฐน สงฺขารา, ตสฺมา เอว อญฺเญหิ วิสิฏฺฐภวูปหรณฏฺเฐน วิหารา นามาติ. ตสฺมึ ฐาเนติ ตสฺมึ อุปปตฺติฏฺฐาเน. 161. (Pháp) hiệp thế tiếp diễn do sự nắm giữ vòng luân hồi của nghiệp. Tín có thể tin tưởng, bốn loại giới thanh tịnh, sự đa văn về Phật ngôn tương tự như thế, sự xả ly tài vật, trí về nghiệp là của riêng, và kiến về quả của nghiệp, những pháp này bắt đầu bằng tín là nhân sanh vào cõi hữu nên được hiểu như vậy. ‘Ṭhapeti’ (đặt để) có nghĩa là đặt để theo cách nguyện vọng. ‘Paṇidahati’ (nguyện) chính là ý nghĩa ở đây. ‘Patiṭṭhāpeti’ (thiết lập) có nghĩa là làm cho được thiết lập vững chắc ở nơi ấy rồi đặt để. ‘Sahapatthanāya’ (cùng với sự mong cầu) có nghĩa là cùng với sự mong cầu diễn tiến như là: “Ôi, mong sao ta... được sanh lên”. ‘Saddhādayo’ (các pháp bắt đầu bằng tín) chính là năm pháp bắt đầu bằng tín đã được nói đến, là các hành (saṅkhārā) theo nghĩa là sự tạo tác cho sự tái sanh; do đó, được gọi là trú xứ (vihārā) theo nghĩa là sự mang lại cõi hữu đặc biệt hơn các cõi khác. ‘Tasmiṃ ṭhāne’ (ở nơi ấy) có nghĩa là ở nơi tái sanh ấy. ปญฺจธมฺมาว ตํสมงฺคีปุคฺคโล อุปปตฺตึ มคฺคติ คเวสติ เอเตนาติ มคฺโค. ปฏิปชฺชติ เอตายาติ ปฏิปทา. เจตนา ปเนตฺถ สุทฺธสงฺขารตาย สทฺธาทิคฺคหเณเนว คหิตา, ตสฺมา อวธารณํ กตํ. อุปปตฺติปกปฺปนวเสเนว ปวตฺติยา ปตฺถนาคหเณเนว ตสฺสา คหณนฺติ เกจิ. จิตฺตกรยุตฺตคตินิพฺพตฺตนธมฺมวเสน อวธารณสฺส กตตฺตา. เจตนา หิ นาม กมฺมํ, ตสฺสา อุปปตฺตินิพฺพตฺตเน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ตสฺสา ปน กิจฺจกรณา สทฺธาทโย ปตฺถนา จาติ อิเม ธมฺมา สหการิโน ภวูปปตฺติยา นิยามกา โหนฺตีติ ตตฺรูปปตฺติยา ปวตฺตนฺตีติ เตสํ มคฺคาทิภาโว วุตฺโต. เตนาห [Pg.318] ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทิ. เตน สทฺธา ปตฺถนา จาติ อุภเย ธมฺมา สหิตา หุตฺวา กมฺมํ วิเสเสนฺตา คตึ นิยเมนฺตีติ ทสฺเสติ, ปฏิสนฺธิคฺคหณํ อนิยตํ เกวลสฺส กมฺมสฺส วเสนาติ อธิปฺปาโย. กามญฺเจตฺถ ‘‘กมฺมํ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ, กมฺมายูหนโต ปน ปเคว ปตฺถนํ ฐเปตุมฺปิ วฏฺฏติเยว. กมฺมํ กตฺวาติ เจตฺถ ‘‘ตาเปตฺวา ภุญฺชติ, ภุตฺวา สยตี’’ติอาทีสุ วิย น กาลนิยโม, กมฺมํ กตฺวา ยทา กทาจิ ปตฺถนํ กาตุํ วฏฺฏตีติ จ อิทํ จาริตฺตทสฺสนํ วิย วุตฺตํ. ยถา หิ ภวปตฺถนา ยาว มคฺเคน น สมุจฺฉิชฺชติ, ตาว อนุปฺปนฺนาภินวกตูปจิตสฺส กมฺมสฺส ปจฺจโย โหติเยว. ปุน ตถา วิเสสปจฺจโย, ยถา นิยเมตฺวา อุปฺปาทิตา. เตน วุตฺตํ – ‘‘ยสฺส ปญฺจ ธมฺมา อตฺถิ, น ปตฺถนา ตสฺส คติ อนิพทฺธา’’ติ. Chỉ có năm pháp. Người có đủ các pháp ấy tìm kiếm, truy cầu sự tái sanh bằng các pháp ấy, nên gọi là đạo lộ (maggo). Thực hành bằng các pháp ấy, nên gọi là con đường (paṭipadā). Ở đây, tư (cetanā) do là hành thuần túy nên đã được bao gồm trong sự kể đến các pháp bắt đầu bằng tín, do đó sự xác định đã được thực hiện. Một số vị cho rằng, sự bao gồm tư ấy là do sự kể đến mong cầu, vốn diễn tiến theo cách sắp đặt sự tái sanh, vì sự xác định được thực hiện theo cách các pháp làm phát sanh cảnh giới tương ứng với sự tạo tác của tâm. Vì tư chính là nghiệp, không có gì phải nói về việc nó làm phát sanh sự tái sanh. Tuy nhiên, để thực hiện phận sự của tư, các pháp này là tín v.v... và mong cầu là những trợ duyên, là những yếu tố quyết định cho sự tái sanh vào cõi hữu, chúng diễn tiến trong sự tái sanh ở nơi ấy, nên bản chất đạo lộ v.v... của chúng được nói đến. Do đó, ngài đã nói: “Vì người nào...” v.v... Qua đó, ngài chỉ ra rằng cả hai pháp là tín và mong cầu, khi kết hợp lại, làm cho nghiệp trở nên đặc biệt và quyết định cảnh giới; ý muốn nói rằng sự chấp thủ tái sanh là không xác định nếu chỉ dựa vào nghiệp đơn thuần. Mặc dù ở đây có nói “sau khi tạo nghiệp”, nhưng cũng có thể đặt nguyện vọng ngay cả trước khi tích lũy nghiệp. Ở đây, câu “sau khi tạo nghiệp” không có sự quy định về thời gian, giống như trong các câu “sau khi nấu rồi ăn, sau khi ăn rồi ngủ” v.v... Và điều này được nói như là một sự trình bày về thông lệ rằng sau khi tạo nghiệp, có thể thực hiện nguyện vọng vào bất cứ lúc nào. Vì rằng, mong cầu về cõi hữu, chừng nào chưa bị đoạn trừ bởi đạo, chừng đó nó vẫn là duyên cho nghiệp mới được tạo và tích lũy mà chưa sanh quả. Lại nữa, nó là duyên đặc biệt theo cách đã được xác định và làm phát sanh. Do đó, có lời nói rằng: “Người nào có năm pháp, không có mong cầu, cảnh giới của người ấy không được ràng buộc”. ๑๖๕. สพฺพโสวาติ ‘‘อิทํ กาฬกํ สามํ เสตํ หริตํ มณฺฑลํ อปริมณฺฑลํ จตุรํสํ ปริปุณฺณํ ขุทฺทกํ มหนฺต’’นฺติอาทินา สพฺพโสว ปากฏํ โหติ. 165. ‘Sabbasova’ (hoàn toàn) có nghĩa là trở nên hiển nhiên về mọi phương diện qua các cách như: “Cái này màu đen, màu sẫm, màu trắng, màu xanh lá, hình tròn, hình bầu dục, hình vuông, đầy đặn, nhỏ, lớn” v.v... ๑๖๗. สุนฺทโรติ กาฬกาทิโทสรหิตตาย โสภโน. อากรสมฺปนฺโน สมฺปนฺนอากรุปฺปตฺติยา. โธวนาทีหีติ โธวนตาปนมชฺชนาทีหิ. 167. ‘Sundaro’ (đẹp) có nghĩa là tốt đẹp do không có các khuyết điểm như màu đen v.v... ‘Ākarasampanno’ (có nguồn gốc hoàn hảo) là do sự phát sanh từ nguồn gốc hoàn hảo. ‘Dhovanādīhi’ (bởi việc rửa v.v...) có nghĩa là bởi việc rửa, nung, đánh bóng v.v... ๑๖๘. โลกธาตูนํ สตสหสฺสํ อตฺตโน วเส วตฺตนโต สตสหสฺโส. ตสฺส ปน ตตฺถ โอภาสกรณํ ปากฏนฺติ อาห ‘‘อาโลกผรณพฺรหฺมา’’ติ. อยเมว นโย เหฏฺฐา ‘‘สหสฺโส พฺรหฺมา’’ติอาทีสุปิ. นิกฺเขน กตนฺติ นิกฺขปริมาเณน ชมฺโพนเทน กตํ. นิกฺขํ ปน วีสติสุวณฺณนฺติ เกจิ. ปญฺจวีสติสุวณฺณนฺติ อปเร. สุวณฺณํ นาม จตุธรณนฺติ วทนฺติ. ฆฏฺฏนมชฺชนกฺขมํ น โหติ ปริตฺตภาวโต. อติเรเกนาติ ปญฺจสุวณฺณอติเรเกน นิกฺขปฺปมาณํ อสมฺปตฺเตน. วณฺณวนฺตํ ปน น โหติ อวิปุลตาย อุฬารํ หุตฺวา อนุปฏฺฐานโต. อวณฺณวนฺตตาย เอว ผรุสธาตุกํ ขายติ. ตาสูติ ตาสุ ภูมีสุ, ยตฺถ สาขา วฑฺฒิตฺวา ฐิตา. เตติ สุวณฺณงฺกุรา. ปจิตฺวาติ ตาเปตฺวา. สมฺปหฏฺฐนฺติ สมุชฺชลีกตนฺติ อาห – ‘‘โธตฆฏฺฏิตปมชฺชิต’’นฺติ, ตมฺพมตฺติกเลปํ กตฺวา โธตญฺเจว ปาสาณาทินา ฆฏฺฏิตญฺจ เอฬกโลมาทินา ปมชฺชิตญฺจาติ อตฺโถ. 168. Do làm chủ một trăm ngàn thế giới, nên gọi là ‘satasahasso’ (vị có trăm ngàn). Việc vị ấy tạo ra ánh sáng ở nơi đó là hiển nhiên, nên nói là “vị Phạm thiên chiếu sáng”. Phương pháp này cũng tương tự như ở dưới đối với “vị Phạm thiên ngàn thế giới” v.v... ‘Nikkhena kataṃ’ (được làm bằng một nikkha) có nghĩa là được làm bằng vàng Diêm-phù-đàn với khối lượng một nikkha. Một số vị nói một nikkha là hai mươi suvaṇṇa. Những vị khác nói là hai mươi lăm suvaṇṇa. Họ nói một suvaṇṇa là bốn dharaṇa. Không thể chịu được sự cọ xát và đánh bóng do số lượng ít. ‘Atirekena’ (vượt quá) có nghĩa là vượt quá năm suvaṇṇa nhưng chưa đạt đến khối lượng một nikkha. Tuy nhiên, nó không có màu sắc đẹp do không rộng lớn, không hiện ra một cách cao quý. Chính vì không có màu sắc đẹp nên nó có vẻ là một chất liệu thô cứng. ‘Tāsu’ (trên chúng) có nghĩa là trên những vùng đất nơi các cành cây đã mọc và đứng vững. ‘Te’ (chúng) là những mầm vàng. ‘Pacitvā’ (sau khi nấu) có nghĩa là sau khi nung nóng. ‘Sampahaṭṭhaṃ’ (được làm cho sáng chói) có nghĩa là làm cho rực rỡ, ngài nói: “được rửa, cọ xát, đánh bóng”. Nghĩa là, sau khi trét một lớp đất sét đồng, nó được rửa, được cọ xát bằng đá v.v..., và được đánh bóng bằng lông cừu v.v... เอตเทวาติ [Pg.319] อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา เอตฺถ อาโลกผรณเมว. อถ วา ยํ ทิพฺพจกฺขุผรณํ, อาโลกผรณมฺปิ เอตเทว. ยตฺตกญฺหิ ฐานํ โยคี กสิณาโลเกน ผรติ; ตตฺตกํ ฐานํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ ผุสตีติ ทิพฺพจกฺขุผรเณ ทสฺสิเต อาโลกผรณํ ทสฺสิตเมวาติ อตฺโถ. สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ ‘‘ผริตฺวา’’ติ อาคตฏฺฐาเน. อวินาเสนฺเตนาติ อสมฺภินฺเนน. ‘Etadeva’ (chính điều này) có nghĩa là sau khi phát triển ánh sáng, chính là sự biến mãn ánh sáng ở đây. Hoặc là, cái gì là sự biến mãn của thiên nhãn, sự biến mãn của ánh sáng cũng chính là cái đó. Vì rằng, hành giả biến mãn nơi nào với ánh sáng của kasiṇa; trí thiên nhãn cũng tiếp xúc với nơi ấy. Nghĩa là, khi sự biến mãn của thiên nhãn được chỉ ra, sự biến mãn của ánh sáng cũng đã được chỉ ra. ‘Sabbattha’ (khắp nơi) có nghĩa là ở tất cả những nơi có từ “pharitvā” (biến mãn). ‘Avināsentena’ (không phá hủy) có nghĩa là không bị trộn lẫn. กสิณผรณํ วิยาติ กสิโณภาเสน ผรณํ วิย ทิสฺสติ อุปฏฺฐาติ, มณิปภาผรณสฺส วิย พฺรหฺมโลเก ธาตุผรณสฺส ทสฺสิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. สรีรปภา ปน นิกฺขปภาสทิสาติ, ‘‘นิกฺโขปมฺเม สรีรผรณํ วิย ทิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. อฏฺฐกถา นาม นตฺถีติ ปาฬิปทสฺส อตฺถวณฺณนาย นาม นิจฺฉิตาย ภวิตพฺพํ, อวินิจฺฉิตาย ปน นตฺถิ วิยาติ อกถนํ นาม อฏฺฐกถาย อนาจิณฺณนฺติ ตสฺส วาทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา. ยถา หิ วตฺตพฺพํ, ตถา อวตฺวา ‘‘วิยา’’ติ วจนํ กิมตฺถิยนฺติ อธิปฺปาโย. พุทฺธานํ พฺยามปฺปภา พฺยามปฺปเทเส สพฺพกาลํ อธิฏฺฐาติ วิย ตสฺส พฺรหฺมุโน สรีรผรณํ สรีราภาย ปตฺถรณํ สพฺพกาลิกํ. จตฺตาริมานิ อิตรานิ ผรณานิ อวินาเสตฺวา อญฺญมญฺญมภินฺทิตฺวา กเถตพฺพํ. ผรณปทสฺเสว เววจนํ ‘‘อธิมุจฺจเนเนว ผรณ’’นฺติ. ปตฺถรตีติ ยถาวุตฺตํ ผรณวเสน ปตฺถรติ. ชานาตีติ อธิมุจฺจนวเสน ชานาติ. “Giống như sự biến mãn của đề mục kasina” có nghĩa là: được thấy, được hiện khởi giống như sự biến mãn bởi ánh sáng của đề mục kasina; ý nói là do đã được chỉ ra sự biến mãn của giới ở cõi Phạm thiên giống như sự biến mãn của ánh sáng ngọc ma-ni. Còn hào quang của thân thì tương tự như ánh sáng của đồng tiền vàng, nên đã được nói rằng: “sự biến mãn của thân được thấy giống như ví dụ về đồng tiền vàng”. Sau khi bác bỏ quan điểm cho rằng: “Không có cái gọi là Chú giải”, vì sự giải thích ý nghĩa của một từ Pāli phải được xác định, còn nếu không được xác định thì giống như là không có, và việc không nói ra không phải là thói quen của Chú giải. Ý nghĩa là: tại sao lại nói “giống như” mà không nói theo cách đáng lẽ phải nói? Giống như hào quang một sải tay của các đức Phật luôn luôn an trú trong phạm vi một sải tay, sự biến mãn thân của vị Phạm thiên ấy, tức sự lan tỏa của hào quang thân, là luôn luôn có. Bốn sự biến mãn khác này nên được nói đến mà không làm hủy hoại và không làm phá vỡ lẫn nhau. Từ đồng nghĩa của từ “biến mãn” là “sự biến mãn chính là do sự hướng tâm”. “Lan tỏa” có nghĩa là lan tỏa theo cách biến mãn như đã được nói. “Biết” có nghĩa là biết theo cách hướng tâm. ๑๖๙. อาทโยติ อาทิ-สทฺเทน สุเภ สงฺคณฺหาติ. อาภาติ ทุติยชฺฌานภูมิเก เทเว เอกชฺฌํ คเหตฺวา สาธารณโต วุตฺตํ. ตโต สุภาติ ตติยชฺฌานภูมิเก. เตนาห – ‘‘ปาฏิเยกฺกา เทวา นตฺถี’’ติอาทิ. สาธารณโต กตายปิ ปตฺถนาย ฌานงฺคํ ปริตฺตํ ภาวิตญฺเจ, ปริตฺตาเภสุ อุปปตฺติ โหติ, มชฺฌิมญฺเจ, อปฺปมาณาเภสุ, ปณีตญฺเจ, อาภสฺสเรสุ อุปปตฺติ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. สุภาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว สุวิญฺเญยฺโยติ อาห – ‘‘เวหปฺผลาทิวารา ปากฏาเยวา’’ติ. 169. “Ādayo (v.v...)” - bằng từ “ādi”, ngài bao gồm các vị trời Tịnh thiên. “Ābhā (Quang thiên)” - đã được nói một cách tổng quát, gộp chung các vị trời ở cõi thiền thứ hai. Sau đó, “Subhā (Tịnh thiên)” - (chỉ) các vị trời ở cõi thiền thứ ba. Do đó, ngài nói: “không có các vị trời riêng biệt”, v.v... Cần phải hiểu rằng: mặc dù lời nguyện được thực hiện một cách tổng quát, nhưng nếu chi thiền được tu tập ở mức độ hạ liệt, sự tái sanh xảy ra ở cõi Thiểu Quang thiên; nếu ở mức độ trung bình, (tái sanh) ở cõi Vô Lượng Quang thiên; nếu ở mức độ thù thắng, sự tái sanh xảy ra ở cõi Quang Âm thiên. “Subhā (Tịnh thiên)” - ở đây cũng theo phương pháp tương tự. Ngài nói: “các đoạn về Quảng Quả thiên, v.v... đã rõ ràng rồi” với ý rằng chúng có thể được hiểu rõ theo phương pháp đã được nói ở trước. กามาวจเรสุ นิพฺพตฺตตูติอาทินา สทฺธาทีนํ อชฺฌานวิปสฺสนานํ กถํ ตทธิฏฺฐานํ โหตีติ อาสงฺกติ. อิตโร สทฺธาทีนํ อชฺฌานสภาวตฺเตปิ ฌานวิปสฺสนานํ อธิฏฺฐานํ นิสฺสยปจฺจยาทิวเสน สปฺปจฺจยตฺตา พฺรหฺมโลกูปปตฺตึ นิพฺพานญฺจ อาวหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อิเม ปญฺจ ธมฺมา’’ติอาทิมาห[Pg.320]. ตตฺถ สีลนฺติ สมฺภารสีลํ. อนาคามี สมุจฺฉินฺนโอรมฺภาคิยสํโยชโน สมาโน สเจ สพฺพโส อุปปตฺติโย อติกฺกมิตุํ น สกฺโกติ, อริยภูมีสุ เอว นิพฺพตฺตติ ยถูปจิตฌานกมฺมุนาติ อาห – ‘‘อนาคามิ…เป… นิพฺพตฺตตี’’ติ. อุปริมคฺคนฺติ อคฺคมคฺคํ ภาเวตฺวา. อาสวกฺขยนฺติ สพฺพโส อาสวานํ ขยํ ปหานํ ปาปุณาติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Bằng câu “hãy tái sanh trong các cõi Dục giới”, v.v..., (người hỏi) nêu lên nghi vấn rằng làm thế nào các pháp như tín, v.v..., vốn không phải là thiền và minh sát, lại có thể là nền tảng cho điều đó. Người kia, để chỉ ra rằng mặc dù các pháp như tín, v.v... không có bản chất là thiền, nhưng chúng là nền tảng cho thiền và minh sát, và do có duyên qua y duyên, v.v..., chúng mang lại sự tái sanh ở cõi Phạm thiên và Niết-bàn, đã nói: “năm pháp này”, v.v... Trong đó, “giới” là giới làm nền tảng. Ngài nói: “vị Bất lai... cho đến... tái sanh” với ý rằng: vị Bất lai, người đã đoạn trừ các hạ phần kiết sử, nếu không thể vượt qua tất cả các cảnh giới tái sanh, sẽ tái sanh chính trong các cõi thánh tùy theo nghiệp thiền đã tích lũy. “Thượng đạo” có nghĩa là sau khi tu tập đạo cao nhất. “Sự đoạn tận các lậu hoặc” có nghĩa là đạt đến sự đoạn trừ, sự từ bỏ hoàn toàn các lậu hoặc. Phần còn lại dễ hiểu. สงฺขารุปปตฺติสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu của bài chú giải kinh Saṅkhārupapatti đã hoàn tất. นิฏฺฐิตา จ อนุปทวคฺควณฺณนา. Và phần chú giải phẩm Anupada đã kết thúc. ๓. สุญฺญตวคฺโค 3. Phẩm Không Tánh ๑. จูฬสุญฺญตสุตฺตวณฺณนา 1. Chú giải kinh Tiểu Không ๑๗๖. กาลปริจฺเฉทํ [Pg.321] กตฺวาติ สมาปชฺชนฺเตหิ นาม กาลปริจฺเฉโท กาตพฺโพ. เถโร ปน ภควโต วตฺตกรณตฺถํ กาลปริจฺเฉทํ กโรติ, ‘‘เอตฺตเก กาเล วีติวตฺเต อิทํ นาม ภควโต กาตพฺพ’’นฺติ. โส ตตฺถกํเยว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา’’ติ. สุญฺญตาผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวาติ เอเตน อิตเร, ‘‘น โสตาปนฺนสกทาคามี ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺตี’’ติ วทนฺติ, ตํ วาทํ ปฏิเสเธติ. สุญฺญโตติ อตฺตสุญฺญโต จ นิจฺจสุญฺญโต จ สงฺขารา อุปฏฺฐหึสุ. เสกฺขานญฺหิ สุญฺญตาปฏิเวโธ ปาเทสิโก สุภสุขสญฺญานํ อปฺปหีนตฺตา, ตสฺมา โส เถโร สุญฺญตากถํ โสตุกาโม ชาโต. ธุเรน ธุรํ ปหรนฺเตน วิยาติ รถธุเรน รถธุรํ ปหรนฺเตน วิย กตฺวา อุชุกเมว สุญฺญตา…เป… วตฺถุํ น สกฺกาติ โยชนา. เอกํ ปทนฺติ เอกํ สุญฺญตาปทํ. 176. “Sau khi đã xác định thời gian” có nghĩa là: quả vậy, những vị nhập định cần phải xác định thời gian. Vị trưởng lão thì xác định thời gian để làm phận sự đối với Đức Thế Tôn, (nghĩ rằng): “sau khi khoảng thời gian chừng này trôi qua, phận sự này đối với Đức Thế Tôn cần phải được làm”. Vị ấy nhập định và xuất định đúng vào lúc đó. Nhắm đến điều này mà nói “sau khi đã xác định thời gian”. “Sau khi đã an trú vào Thánh quả định Không tánh” - bằng câu này, ngài bác bỏ quan điểm của những người khác nói rằng: “các vị Tu-đà-hoàn và Tư-đà-hàm không nhập Thánh quả định”. “Do không tánh” - các pháp hữu vi đã hiện khởi là không có tự ngã và không thường hằng. Quả vậy, sự chứng ngộ không tánh của các bậc hữu học chỉ là một phần do chưa đoạn trừ được tưởng về tịnh và lạc. Vì thế, vị trưởng lão ấy đã khởi tâm muốn nghe pháp thoại về không tánh. “Giống như càng xe đụng vào càng xe” - nên hiểu là không thể nói thẳng về không tánh... cho đến... giống như càng xe ngựa đụng vào càng xe ngựa. “Một câu” có nghĩa là một câu về không tánh. ปุพฺเพปาหนฺติอาทินา ภควา ปฐมโพธิยมฺปิ อตฺตโน สุญฺญตาวิหารพาหุลฺลํ ปกาเสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฐมโพธิยมฺปี’’ติ อาห. เอโกติอาทิ เถรสฺส สุญฺญตากถาย ภาชนภาวทสฺสนตฺถํ. โสตุนฺติ อฏฺฐึ กตฺวา มนสิ กตฺวา สพฺพเจตสา สมนฺนาหริตฺวา โสตุมฺปิ. อุคฺคเหตุมฺปิติ ยถาภูตํ ธมฺมํ ธารณปริปุจฺฉาปริจยวเสน หทเยน อุคฺคหิตํ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตสีหวสา วิย อวินฏฺเฐ กาตุมฺปิ. กเถตุมฺปีติ วิตฺถาเรน ปเรสํ ทสฺเสตุมฺปิ สกฺกา. ตตฺถาติ มิคารมาตุปาสาเท. กฏฺฐรูปโปตฺถกรูปจิตฺตรูปวเสน กตาติ ถมฺภาทีสุ อุตฺติริตฺวา กตานํ กฏฺฐรูปานํ, นิยฺยูหาทีสุ ปฏิมาวเสน รจิตานํ โปตฺถกรูปานํ, สิตฺติปสฺเส จิตฺตกมฺมวเสน วิรจิตานํ จิตฺตรูปานญฺจ กตา นิฏฺฐปิตา. เวสฺสวณมนฺธาตาทีนนฺติ ปฏิมารูเปน กตานํ เวสฺสวณมนฺธาตุสกฺกาทีนํ. จิตฺตกมฺมวเสนาติ อารามาทิจิตฺตกมฺมวเสน. สณฺฐิตมฺปีติ อวยวภาเวน สณฺฐิตํ หุตฺวา ฐิตมฺปิ. ชิณฺณปฏิสงฺขรณตฺถนฺติ ชิณฺณานํ นิยฺยูหกูฏาคารปาสาทาวยวานํ อภิสงฺขรณตฺถาย ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน รหสฺสสญฺญาเณน ฐปิตํ. ‘‘ปริภุญฺชิสฺสามี’’ติ ตสฺมึ [Pg.322] ตสฺมึ กิจฺเจ วินิยุญฺชนวเสน ปริภุญฺชิตพฺพสฺส. เอตํ วุตฺตนฺติ, ‘‘อยํ มิคารมาตุปาสาโท สุญฺโญ’’ติอาทิกํ วุตฺตํ. Để chỉ ra rằng bằng câu “Này Ānanda, cả xưa kia lẫn nay...”, Đức Thế Tôn tuyên bố về việc Ngài thường xuyên an trú trong không tánh ngay cả vào lúc mới giác ngộ, (chú giải) đã nói “ngay cả vào lúc mới giác ngộ”. Câu “Eko (một mình)”, v.v... nhằm để chỉ ra rằng vị trưởng lão là một pháp khí cho pháp thoại về không tánh. “Để nghe” có nghĩa là cũng để nghe với sự chú tâm, tác ý, và tập trung toàn bộ tâm ý. “Để học thuộc” có nghĩa là cũng để làm cho pháp như thật được học thuộc lòng bằng cách ghi nhớ, hỏi han, thực hành, không bị hư hoại, giống như mỡ sư tử được đựng trong bình vàng. “Để thuyết giảng” có nghĩa là cũng có thể chỉ dạy một cách chi tiết cho người khác. “Ở đó” có nghĩa là trong giảng đường của bà Migāramātā. “Được làm bằng hình gỗ, hình đắp, hình vẽ” có nghĩa là các hình bằng gỗ được chạm khắc trên cột, v.v..., các hình đắp được tạo thành dạng tượng trên các đầu hồi, v.v..., và các hình vẽ được vẽ bằng nghệ thuật hội họa trên tường vôi đã được làm xong, đã được hoàn tất. “Của Vessavaṇa, Mandhātu, v.v...” có nghĩa là của Vessavaṇa, Mandhātu, Sakka, v.v... được làm dưới dạng tượng. “Bằng nghệ thuật hội họa” có nghĩa là bằng nghệ thuật hội họa về các khu vườn, v.v... “Được sắp đặt” có nghĩa là cũng đã được sắp đặt và tồn tại dưới dạng các bộ phận. “Để sửa chữa những chỗ hư hỏng” có nghĩa là được đặt ở những nơi khác nhau với dấu hiệu bí mật để sửa chữa các bộ phận hư hỏng của đầu hồi, lầu các, cung điện. “Ta sẽ sử dụng” có nghĩa là của vật sẽ được sử dụng bằng cách dùng vào các công việc khác nhau. “Điều này đã được nói” có nghĩa là câu “giảng đường của bà Migāramātā này trống không”, v.v... đã được nói. นิจฺจนฺติ สพฺพกาลํ รตฺติญฺจ ทิวา จ. เอกภาวํ เอกํ อสุญฺญตนฺติ ปจฺจตฺเต อุปโยควจนํ, เอกตฺตํ เอโก อสุญฺญโตติ อตฺโถ. คาโมติ ปวตฺตนวเสนาติ เคหสนฺนิเวสวีถิจจฺจรสิงฺฆาฏกาทิเก อุปาทาย คาโมติ โลกุปฺปตฺติวเสน. กิเลสวเสนาติ ตตฺถ อนุนยปฏิฆวเสน. เอเสว นโยติ อิมินา ‘‘ปวตฺตวเสน วา กิเลสวเสน วา อุปฺปนฺนํ มนุสฺสสญฺญ’’นฺติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. เอตฺถ จ ยถา คามคฺคหเณน ฆราทิสญฺญา สงฺคหิตา, เอวํ มนุสฺสคฺคหเณน อิตฺถิปุริสาทิสญฺญา สงฺคหิตา. ยสฺมา รุกฺขาทิเก ปฏิจฺจ อรญฺญสญฺญา ตตฺถ ปพฺพตวนสณฺฑาทโย อนฺโตคธา, ตสฺมา ตตฺถ วิชฺชมานมฺปิ ตํ วิภาคํ อคฺคเหตฺวา เอกํ อรญฺญํเยว ปฏิจฺจ อรญฺญสญฺญํ มนสิ กโรติ. โอตรตีติ อนุปฺปวิสติ. อธิมุจฺจตีติ นิจฺฉิโนติ. ปวตฺตทรถาติ ตถารูปาย ปสฺสทฺธิยา อภาวโต โอฬาริกธมฺมปฺปวตฺติสิทฺธา ทรถา. กิเลสทรถาติ อนุนยปฏิฆสมฺภวา กิเลสทรถา. ทุติยปเทติ ‘‘เย อสฺสุ ทรถา มนุสฺสสญฺญํ ปฏิจฺจา’’ติ อิมสฺมึ ปเท. มนสิการสนฺตตาย, – ‘‘นายํ ปุพฺเพ วิย โอฬาริกา, ธมฺมปฺปวตฺตี’’ติ สงฺขารทสฺสนทรถานํ สุขุมตา สลฺลหุกตา จ จริตตฺถาติ อาห ‘‘ปวตฺตทรถมตฺตา อตฺถี’’ติ. Niccam có nghĩa là luôn luôn, cả ban đêm và ban ngày. Ekabhāvaṃ ekaṃ asuññatam (đơn nhất, một, không trống không) là lời nói được sử dụng trong mỗi trường hợp riêng biệt, có nghĩa là: đơn độc, một mình, không trống không. Gāmo (làng) theo phương diện sinh hoạt có nghĩa là: do nương vào sự quy tụ của nhà cửa, đường sá, ngã tư, ngã ba v.v... nên được gọi là làng theo sự phát sanh của thế gian. Theo phương diện phiền não có nghĩa là: ở nơi ấy, theo phương diện thuận ý và nghịch ý. Eseva nayo (cũng tương tự như vậy) là: với câu này, ngài chỉ rộng ra ý nghĩa này: “nhân tưởng đã sanh khởi theo phương diện sinh hoạt hoặc theo phương diện phiền não.” Và ở đây, cũng giống như sự nắm bắt (khái niệm) làng bao gồm luôn cả tưởng về nhà cửa v.v..., cũng vậy, sự nắm bắt (khái niệm) người bao gồm luôn cả tưởng về nam, nữ v.v... Bởi vì tưởng về rừng nương vào cây cối v.v..., ở nơi ấy, núi, rừng cây, lùm cây v.v... được bao gồm, do đó, không nắm bắt sự phân chia đang hiện hữu ở nơi ấy, vị ấy chỉ nương vào một khu rừng duy nhất mà tác ý tưởng về rừng. Otarati có nghĩa là đi vào. Adhimuccati có nghĩa là quyết định. Pavattadarathā (sự phiền nhiễu do diễn tiến) là: do không có sự an tịnh tương xứng như vậy, nên những phiền nhiễu được xác lập bởi sự diễn tiến của các pháp thô thiển. Kilesadarathā (sự phiền nhiễu do phiền não) là: những phiền nhiễu do phiền não sanh khởi từ sự thuận ý và nghịch ý. Dutiyapade (trong câu thứ hai) là: trong câu “những phiền nhiễu nào có thể có do duyên vào nhân tưởng.” Do sự liên tục của tác ý, – “sự diễn tiến của các pháp này không còn thô thiển như trước,” – sự vi tế và nhẹ nhàng của các phiền nhiễu khi thấy các hành đã được thành tựu, nên ngài nói: “chỉ có sự phiền nhiễu do diễn tiến.” ยํ กิเลสทรถชาตํ, ตํ อิมิสฺสา ทรถสญฺญาย น โหตีติ โยชนา. ปวตฺตทรถมตฺตํ อวสิฏฺฐํ โหติ, วิชฺชมานเมว อตฺถิ อิทนฺติ ปชานาตีติ โยชนา. สุญฺญตา นิพฺพตฺตีติ สุญฺญตนฺติ ปวตฺติ. สุญฺญตา สหจริตญฺหิ สุญฺญํ, อิธ สุญฺญตาติ วุตฺตา. Loại phiền nhiễu do phiền não nào đã sanh, loại ấy không có đối với tưởng về sự phiền nhiễu này, đây là cách liên kết. Chỉ còn lại sự phiền nhiễu do diễn tiến, vị ấy biết rằng: “chính cái đang hiện hữu này là có mặt,” đây là cách liên kết. Suññatā nibbattīti (tánh không được tạo ra) có nghĩa là sự diễn tiến của tánh không. Suññatā sahacaritañhi suññaṃ (cái đi cùng với tánh không là không), ở đây được gọi là suññatā (tánh không). ๑๗๗. อสฺสาติ ภควโต เอวํ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน จิตฺตปฺปวตฺติ อโหสิ. อจฺจนฺตสุญฺญตนฺติ ‘‘ปรมานุตฺตร’’นฺติ วุตฺตํ อรหตฺตํ เทเสสฺสามีติ. อรญฺญสญฺญาย วิเสสานธิคมนโตติ, ‘‘อรญฺญํ อรญฺญ’’นฺติ มนสิกาเรน ฌานาทิวิเสสสฺส อธิคมาภาวโต, ‘‘ปถวี’’ติ มนสิกาเรน วิเสสาธิคมนโต. อิทานิ ตเมวตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ สนฺเตติ เอวํ วปิเต สาลิอาทโย สมฺปชฺชนฺติ. ธุวเสวนนฺติ นิยตเสวนํ ปาริหาริยกมฺมฏฺฐานํ. ปฏิจฺจาติ เอตฺถ ‘‘สมฺภูต’’นฺติ วจนเสโส อิจฺฉิโตติ อาห ‘‘ปฏิจฺจ สมฺภูต’’นฺติ. ปถวึ ปฏิจฺจ สมฺภูตา หิ สญฺญาติ. 177. Assā có nghĩa là: đối với Đức Thế Tôn, sự diễn tiến của tâm đã xảy ra theo cách thức đang được nói đến bây giờ. Accantasuññatam (tánh không hoàn toàn) có nghĩa là: “Ta sẽ thuyết giảng về quả A-la-hán, được gọi là ‘tối thượng, vô song.’” Do không chứng đắc được trạng thái đặc biệt với tưởng về rừng, vì không chứng đắc được trạng thái đặc biệt như thiền na v.v... bằng cách tác ý “rừng, rừng,” và do chứng đắc được trạng thái đặc biệt bằng cách tác ý “đất.” Bây giờ, để làm sáng tỏ chính ý nghĩa ấy bằng ví dụ, câu “yathā hi” (ví như) v.v... đã được nói đến. Evaṃ sante có nghĩa là: khi được gieo trồng như vậy, lúa gạo v.v... sẽ thành tựu. Dhuvasevanam có nghĩa là sự thực hành thường xuyên, đề mục thiền định chuẩn bị. Paṭicca: ở đây, phần còn lại của câu là “sambhūtam” (đã sanh khởi) được bao hàm, nên ngài nói là “paṭicca sambhūtam” (đã sanh khởi do duyên vào). Vì tưởng đã sanh khởi do duyên vào đất. ปถวีกสิเณ [Pg.323] โส ปถวีสญฺญี โหติ, น ปกติปถวิยํ. ตสฺสาติ ปถวีกสิณสฺส. เตหีติ คณฺฑาทีหิ. สุฏฺฐุ วิหตนฺติ ยถา วลีนํ เลโสปิ น โหติ, เอวํ สมฺมเทว อาโกฏิตํ. นทีตฬากาทีนํ ตีรปฺปเทโส อุทกสฺส อากรฏฺเฐน กูลํ, อุนฺนตภาวโต อุคฺคตํ กูลํ วิยาติ อุกฺกูลํ, ภูมิยา อุจฺจฏฺฐานํ. วิคตํ กูลนฺติ วิกฺกูลํ, นีจฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘อุจฺจนีจ’’นฺติ. เอกํ สญฺญนฺติ เอกํ ปถวีติสญฺญํเยว. Vị ấy có tưởng về đất ở trong đề mục kasina đất, chứ không phải ở trên đất tự nhiên. Tassa có nghĩa là: của đề mục kasina đất. Tehīti có nghĩa là: bởi những cục đất v.v... Suṭṭhu vihatam có nghĩa là: được đập nhuyễn đúng cách để không còn lại dù chỉ một vết nhăn nhỏ. Vùng bờ của sông, hồ v.v... là kūla (bờ) theo nghĩa là nguồn nước; do trạng thái nhô cao, nó giống như bờ được nâng lên, nên là ukkūla (chỗ cao), là nơi cao trên mặt đất. Vigataṃ kūlam là vikkūla (chỗ thấp), là nơi thấp. Do đó, ngài nói “uccanīcam” (cao và thấp). Ekaṃ saññam có nghĩa là: chỉ một tưởng duy nhất là “đất.” ๑๘๒. สติปิ สงฺขารนิมิตฺตวิรเห ยาทิสานํ นิมิตฺตานํ อภาเวน ‘‘อนิมิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ, ตานิ ทสฺเสตุํ, ‘‘นิจฺจนิมิตฺตาทิวิรหิโต’’ติ วุตฺตํ. จตุมหาภูติกํ จตุมหาภูตนิสฺสิตํ. สฬายตนปฏิสํยุตฺตํ จกฺขายตนาทิสฬายตนสหิตํ. 182. Mặc dù có sự vắng mặt của tướng của các hành, nhưng do sự vắng mặt của những loại tướng nào mà được gọi là “vô tướng,” để chỉ ra điều đó, câu “niccanimittādivirahito” (thoát khỏi tướng thường hằng v.v...) đã được nói đến. Catumahābhūtikaṃ có nghĩa là: nương vào bốn đại hiển. Saḷāyatanapaṭisaṃyuttaṃ có nghĩa là: cùng với sáu xứ như nhãn xứ v.v... ๑๘๓. วิปสฺสนาย ปฏิวิปสฺสนนฺติ ธมฺมานญฺจ ปุน วิปสฺสนํ. อิธาติ อตฺตโน ปจฺจกฺขภูตยถาธิคตมคฺคผลํ วทตีติ อาห – ‘‘อริยมคฺเค เจว อริยผเล จา’’ติ. อุปาทิเสสทรถทสฺสนตฺถนฺติ สพฺพโส กิเลสุปธิยา ปหีนาย ขนฺโธปธิ อวิสิฏฺฐา, ตปฺปจฺจยา ทรถา อุปาทิเสสทรถา, ตํ ทสฺสนตฺถํ. ยสฺมา วิสยโต คามสญฺญา โอฬาริกา, มนุสฺสสญฺญา สุขุมา, ตสฺมา มนุสฺสสญฺญาย คามสญฺญํ นิวตฺเตตฺวา. ยสฺมา ปน มนุสฺสสญฺญาปิ สภาควตฺถุปริคฺคหโต โอฬาริกา, สภาควตฺถุโต อรญฺญสญฺญา สุขุมา, ตสฺมา อรญฺญสญฺญาย มนุสฺสสญฺญํ นิวตฺเตตฺวา. ปถวีสญฺญาทินิวตฺตเน การณํ เหฏฺฐา สุตฺตนฺตเรสุ จ วุตฺตเมว. อนุปุพฺเพนาติ มคฺคปฺปฏิปาฏิยา. นิจฺจสาราทีนํ สพฺพโส อวตฺถุตาย อจฺจนฺตเมว สุญฺญตฺตา อจฺจนฺตสุญฺญตา. 183. Vipassanāya paṭivipassanam có nghĩa là: sự quán chiếu lại các pháp của tuệ quán. Idha có nghĩa là: ngài nói về đạo và quả mà chính mình đã chứng ngộ đúng như đã chứng đắc, nên nói là: “cả trong thánh đạo và trong thánh quả.” Upādisesadarathadassanattham có nghĩa là: với mục đích thấy được sự phiền nhiễu của phần sanh y còn lại. Khi sanh y phiền não đã được đoạn trừ hoàn toàn, sanh y uẩn vẫn còn sót lại; những phiền nhiễu do đó làm duyên được gọi là sự phiền nhiễu của phần sanh y còn lại; với mục đích thấy được điều đó. Bởi vì, xét về đối tượng, tưởng về làng là thô, tưởng về người là tế, do đó, sau khi loại bỏ tưởng về làng bằng tưởng về người. Lại nữa, bởi vì tưởng về người cũng là thô do nắm bắt đối tượng tương đồng, trong khi tưởng về rừng là tế do đối tượng tương đồng của nó, do đó, sau khi loại bỏ tưởng về người bằng tưởng về rừng. Nguyên nhân loại bỏ tưởng về đất v.v... đã được nói đến ở dưới và trong các kinh khác. Anupubbena có nghĩa là: theo thứ tự của đạo. Do sự hoàn toàn không có thực thể của thường, lạc v.v..., nên nó hoàn toàn trống không, do đó gọi là tánh không hoàn toàn. ๑๘๔. สุญฺญตผลสมาปตฺตินฺติ สุญฺญตวิโมกฺขสฺส ผลภูตตฺตา, สุญฺญตานุปสฺสนาย วเสน สมาปชฺชิตพฺพตฺตา จ สุญฺญตผลสมาปตฺตินฺติ ลทฺธนามํ อรหตฺตผลสมาปตฺตึ. ยสฺมา อตีเต ปจฺเจกสมฺพุทฺธา อเหสุํ, อนาคเต ภวิสฺสนฺติ, อิทานิ ปน พุทฺธสาสนสฺส ธรมานตฺตา ปจฺเจกพุทฺธา น วตฺตนฺติ, ตสฺมา ปจฺเจกพุทฺธคฺคหณํ อกตฺวา, ‘‘เอตรหิปิ พุทฺธพุทฺธสาวกสงฺขาตา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. น หิ พุทฺธสาสเน ธรนฺเต ปจฺเจกพุทฺธา ภวนฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 184. Suññataphalasamāpatti (sự chứng đắc quả không) là: sự chứng đắc quả A-la-hán, được đặt tên như vậy vì nó là quả của không giải thoát, và vì nó cần được chứng đắc thông qua việc tu tập không quán. Bởi vì trong quá khứ đã có các vị Phật Độc Giác, trong tương lai sẽ có, nhưng hiện nay, do giáo pháp của Đức Phật vẫn còn tồn tại, nên các vị Phật Độc Giác không xuất hiện. Do đó, không đề cập đến các vị Phật Độc Giác, chỉ nói rằng: “ngay cả hiện nay, những vị được gọi là Phật và đệ tử của Phật.” Vì khi giáo pháp của Đức Phật còn tồn tại, các vị Phật Độc Giác không xuất hiện. Phần còn lại thì dễ hiểu. จูฬสุญฺญตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa sâu kín trong Chú giải kinh Tiểu Không đã được hoàn tất. ๒. มหาสุญฺญตสุตฺตวณฺณนา 2. Chú giải kinh Đại Không ๑๘๕. ฉวิวณฺเณน [Pg.324] โส กาโฬ, น นาเมน. ปลาลสนฺถาโรติ อาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน โกจฺฉจิมิลิกากฏสาราทีนํ คหณํ. คณภิกฺขูนนฺติ คณพนฺธนวเสน ภิกฺขูนํ. 185. Vị ấy có màu da đen, chứ không phải do tên. Palālasanthāroti ādīni (tấm trải bằng rơm v.v...) là: với từ ādi (v.v...), sự bao gồm cả ghế bện, chiếu, thảm v.v... được hiểu ngầm. Gaṇabhikkhūnam có nghĩa là: của các vị tỳ khưu theo phương diện kết thành nhóm. ยทิ สํสโย นาม นตฺถิ, ‘‘สมฺพหุลา นุ โข’’ติ อิทํ กถนฺติ อาห ‘‘วิตกฺกปุพฺพภาคา’’ติอาทิ. ตตฺถ วิตกฺโก ปุพฺพภาโค เอติสฺสาติ วิตกฺกปุพฺพภาคา, ปุจฺฉา. สา ‘‘สมฺพหุลา โน เอตฺถ ภิกฺขูวิหรนฺตี’’ติ วจนํ, วิตกฺโก ปน ‘‘สมฺพหุลา นุ โข อิธ ภิกฺขู วิหรนฺตี’’ติ อิมินา อากาเรน ตทา ภควโต อุปฺปนฺโน จิตฺตสงฺกปฺโป, ตสฺส ปริวิตกฺกสฺส ตพฺภาวโชตโนยํ นุ-กาโร วุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘วิตกฺกปุพฺพภาเค จายํ นุ-กาโร นิปาตมตฺโต’’ติ. กิญฺจาปิ คจฺฉนฺโต ทิสฺวา, ‘‘สมฺพหุลา โน เอตฺถ ภิกฺขู วิหรนฺตี’’ติ ปุจฺฉาวเสน ภควตา วุตฺโต, อถ โข ‘‘น โข, อานนฺท, ภิกฺขุ โสภติ สงฺคณิการาโม’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๑๘๕) อุปริเทสนาวเสน มตฺถกํ คจฺฉนฺเต อวินิจฺฉิโต นาม น โหติ, อถ โข วิสุํ วินิจฺฉิโต เอว โหติ, ทิสฺวา นิจฺฉินิตฺวาว กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ ตถา ปุจฺฉติ. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘ชานนฺตาปิ ตถาคตา ปุจฺฉนฺตี’’ติ (ปารา. ๑๖). เตนาห ‘‘อิโต กิรา’’ติอาทิ. Nếu nói rằng không có sự nghi ngờ, tại sao lại nói câu: “Có phải nhiều vị tỳ khưu chăng?” thì được trả lời bằng câu bắt đầu là: “vitakkapubbabhāgā” (có sự suy tầm là phần đi trước). Ở đây, câu hỏi có sự suy tầm là phần đi trước (vitakkapubbabhāgā) có nghĩa là sự suy tầm (vitakko) là phần đi trước (pubbabhāgo) của câu hỏi ấy (etissā). Câu hỏi ấy là lời nói: “Có phải nhiều vị tỳ khưu đang trú ngụ ở đây chăng?”. Còn sự suy tầm là ý niệm trong tâm đã sanh khởi lên nơi đức Thế Tôn vào lúc ấy theo thể cách này: “Có phải nhiều vị tỳ khưu đang trú ngụ ở đây chăng?”. Để chỉ ra rằng tiểu từ ‘nu’ này được nói ra để làm sáng tỏ bản chất của sự suy xét ấy, nên đã nói rằng: “Và trong phần đi trước của sự suy tầm, tiểu từ ‘nu’ này chỉ là một trợ từ”. Mặc dù trong khi đi, sau khi đã nhìn thấy, đức Thế Tôn đã nói ra dưới hình thức câu hỏi rằng: “Có phải nhiều vị tỳ khưu đang trú ngụ ở đây chăng?”, tuy nhiên, khi đi đến cao điểm bằng cách thuyết giảng tiếp theo rằng: “Này Ānanda, tỳ khưu ưa thích hội chúng thì không tỏa sáng...” (ma. ni. 3.185), thì không phải là chưa được quyết chắc. Trái lại, điều ấy đã được quyết chắc một cách riêng biệt rồi. Sau khi đã nhìn thấy và đã quyết chắc, ngài hỏi như vậy là để khơi mào cho câu chuyện. Vì đã được nói rằng: “Các đấng Như Lai dù biết vẫn hỏi” (pārā. 16). Do đó, đã nói rằng: “ito kirā” (dường như từ đây) v.v... ยถา นทีโอติณฺณํ อุทกํ ยถานินฺนํ ปกฺขนฺทติ, เอวํ สตฺตา ธาตุโส สํสนฺทนฺติ, ตสฺมา ‘‘คณวาโส นทีโอติณฺณอุทกสทิโส’’ติ วุตฺตํ. อิทานิ ตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ – ‘‘นิรยติรจฺฉานโยนี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กุรุวินฺทาทินฺหานียจุณฺณานิ สณฺหสุขุมภาวโต นาฬิยํ ปกฺขิตฺตานิ นิรนฺตราเนว ติฏฺฐนฺตีติ อาห – ‘‘จุณฺณภริตา นาฬิ วิยา’’ติ. สตฺตปณฺณาส กุลสตสหสฺสานีติ สตฺตสตสหสฺสาธิกานิ ปญฺญาส กุลานํเยว สตสหสฺสานิ, มนุสฺสานํ ปน วเสน สตฺต โกฏิโย ตทา ตตฺถ วสึสุ. Giống như nước đã chảy vào sông thì xuôi theo vùng trũng, cũng vậy, các chúng sanh tụ hội lại theo giới tánh. Do đó, đã được nói rằng: “Việc sống trong hội chúng giống như nước đã chảy vào sông”. Bây giờ, để chỉ rõ ý nghĩa ấy một cách chi tiết, đã được nói rằng: “cảnh giới địa ngục, bàng sanh” v.v... Do bản chất mịn và nhỏ, các loại bột tắm như bột kuruvinda v.v... khi được cho vào ống thì nằm yên không có khoảng trống. Do đó, đã nói rằng: “giống như ống được đổ đầy bột”. “Năm mươi bảy trăm ngàn gia tộc” có nghĩa là năm mươi trăm ngàn gia tộc cộng thêm bảy trăm ngàn. Còn về phần con người, vào lúc ấy có bảy koṭi (bảy mươi triệu) đã sinh sống ở nơi ấy. ตโต จินฺเตสิ, กถํ? กามญฺจายํ โลกปกติ, มยฺหํ ปน สาสเน อยุตฺโตว โสติ อาห – ‘‘มยา’’ติอาทิ. ธมฺมนฺติ สภาวสิทฺธํ. สํเวโคติ สโหตฺตปฺปญาณํ วุจฺจติ. น โข ปเนตํ สกฺกา คิลานุปฏฺฐานโอวาทานุสาสนิอาทิวเสน สมาคมสฺส อิจฺฉิตพฺพตฺตา. คณเภทนนฺติ คณสงฺคณิกาย วิเวจนํ. Sau đó, ngài đã suy nghĩ. Như thế nào? “Dù đây là bản chất của thế gian, nhưng trong giáo pháp của ta thì điều ấy quả thật không thích hợp”. Do đó, ngài đã nói rằng: “Bởi ta” v.v... “Dhamma” (pháp) có nghĩa là được thành tựu do tự tánh. “Saṃvega” (sự xúc động tâm linh) được gọi là trí tuệ đi cùng với sự ghê sợ tội lỗi (ottappa). Tuy nhiên, điều này (việc tách khỏi hội chúng) không phải là có thể (thực hiện tuyệt đối), vì sự tụ họp là điều mong muốn cho các việc như chăm sóc người bệnh, khuyên dạy, giáo huấn v.v... “Phá vỡ hội chúng” (gaṇabhedana) có nghĩa là sự tách biệt khỏi việc giao du với hội chúng. ๑๘๖. กตปริภณฺฑนฺติ [Pg.325] ปุพฺเพ กตสํวิธานสฺส จีวรสฺส วุตฺตากาเรน ปฏิสงฺขรณํ. โนติ อมฺหากํ. อนตฺตมโนติ อนาราธิตจิตฺโต. 186. “Kataparibhaṇḍaṃ” (đã chuẩn bị vật dụng) có nghĩa là việc sửa sang lại chiếc y đã được sắp đặt trước đó theo cách thức đã được nói đến. “No” có nghĩa là “của chúng tôi” (amhākaṃ). “Anattamano” (không hài lòng) có nghĩa là có tâm không được vui thích. สกคเณน สหภาวโต สงฺคณิกาติ อาห ‘‘สกปริสสโมธาน’’นฺติ. คโณติ ปน อิธ ชนสมูโหติ วุตฺตํ ‘‘นานาชนสโมธาน’’นฺติ. โสภติ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมานโต. กามโต นิกฺขมตีติ นิกฺขโม, เอวํ นิกฺขมวเสน อุปฺปนฺนํ สุขํ. คณสงฺคณิกากิเลสสงฺคณิกาหิ ปวิวิตฺติ ปวิเวโก. ปวิเวกวเสน อุปฺปนฺนํ สุขํ. ราคาทีนํ อุปสมาวหํ สุขํ อุปสมสุขํ. มคฺคสมฺโพธาวหํ สุขํ สมฺโพธิสุขํ. นิกาเมตพฺพสฺส, นิกามํ วา ลาภี นิกามลาภี. นิทุกฺขํ สุเขเนว ลภตีติ อทุกฺขลาภี. กสิรํ วุจฺจติ อปฺปกนฺติ อาห – ‘‘อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี’’ติ. Do có sự chung đụng với hội chúng của mình nên gọi là “saṅgaṇikā” (sự giao du); do đó đã nói là “sự tụ họp của hội chúng riêng mình”. Còn “gaṇa” (hội chúng) ở đây có nghĩa là sự tập hợp của nhiều người; do đó đã được nói là “sự tụ họp của nhiều người khác nhau”. “Tỏa sáng” (sobhati) là do thực hành theo như đã được chỉ dạy. “Nekkhamma” (sự xuất ly) là đi ra khỏi các dục; như vậy, là lạc sanh khởi do sự xuất ly. “Paviveka” (sự độc cư) là sự tách biệt khỏi sự giao du với hội chúng và sự giao du với phiền não. Là lạc sanh khởi do sự độc cư. “Upasamasukha” (lạc của sự an tịnh) là lạc đem lại sự lắng dịu của tham ái v.v... “Sambodhisukha” (lạc của sự giác ngộ) là lạc đem lại sự chứng ngộ đạo quả. “Nikāmalābhī” (người được như ý) là người có được điều đáng mong muốn, hoặc người có được một cách tùy ý. “Adukkhalābhī” (người được không khó khăn) là người có được không khổ sở, chỉ với sự dễ dàng. “Kasiraṃ” (khó khăn) được gọi là “ít ỏi”; do đó đã nói rằng: “‘akasiralābhī’ (người được không khó khăn) có nghĩa là người được nhiều”. สามายิกนฺติ สมเย กิเลสวิมุจฺจนํ อจฺจนฺตเมวาติ สามายิกํ ม-กาเร อ-การสฺส ทีฆํ กตฺวา. เตนาห – ‘‘อปฺปิตปฺปิตสมเย กิเลเสหิ วิมุตฺต’’นฺติ. กนฺตนฺติ องฺคสนฺตตาย อารมฺมณสนฺตตาย จ กมนียํ มโนรมฺมํ. อสามายิกํ อจฺจนฺตวิมุตฺตํ. “Sāmāyika” (có thời hạn) có nghĩa là sự giải thoát khỏi phiền não vào một thời điểm, không phải là vĩnh viễn; từ này được tạo thành bằng cách kéo dài nguyên âm ‘a’ trong âm tiết ‘ma’. Do đó, đã nói rằng: “được giải thoát khỏi các phiền não vào thời điểm an chỉ”. “Kanta” (khả ái) có nghĩa là đáng mong muốn và làm vui thích tâm ý do sự liên tục của các chi thiền và sự liên tục của đối tượng. “Asāmāyika” (không có thời hạn) có nghĩa là được giải thoát vĩnh viễn. เอตฺตาวตาติอาทินา สงฺคณิการามสฺส วิเสสาธิคมสฺส อนฺตรายิกภาวํ อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ สห นิทสฺสเนน ทสฺเสติ. ตตฺถ สา ทุวิธา อนฺตรายิกตา โวทานธมฺมานํ อนุปฺปตฺติเหตุกา, สํกิเลสธมฺมานํ อุปฺปตฺติเหตุกา จ. Bằng đoạn văn bắt đầu với “Ettāvatā” (chừng ấy là đủ), vị ấy chỉ ra bản chất chướng ngại của việc ưa thích hội chúng đối với sự chứng đắc thù thắng, cả về mặt thuận và mặt nghịch, cùng với ví dụ. Ở đây, tính chất chướng ngại ấy có hai phương diện: là nguyên nhân cho sự không sanh khởi của các pháp thanh tịnh, và là nguyên nhân cho sự sanh khởi của các pháp ô nhiễm. เต ปฐมํ ‘‘สงฺคณิการาโม’’ติอาทินา วิภาเวตฺวา อิตรํ วิภาเวตุํ, ‘‘อิทานิ โทสุปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อฏฺฐิญฺจ ปฏิจฺจ นฺหารุญฺจ ปฏิจฺจ จมฺมญฺจ ปฏิจฺจ มํสญฺจ ปฏิจฺจ อากาโส ปริวาริโต รูปนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐๖) วิย อิธ รูปสทฺโท กรชกายปริยาโยติ ‘‘รูปนฺติ สรีร’’นฺติ อาห. ‘‘นาหํ, อานนฺท…เป… โทมนสฺสุปายาสา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขจิตฺตานํ อารทฺธวิปสฺสกานมฺปิ อสปฺปายวชฺชนสปฺปายเสวนวเสน กายสฺส ปริหรณํ โหตีติ? สจฺจํ, ตํ ปน โย กลฺลสรีรํ นิสฺสาย ธมฺมสาธนาย อนุยุญฺชิตุกาโม โหติ, ตสฺเสว ธมฺมสาธนตาวเสน. ธมฺมสาธนภาวญฺหิ อเปกฺขิตฺวา อสปฺปายํ วชฺเชตฺวา สปฺปายวเสน โปเสตฺวา สุฏฺฐุตรํ หุตฺวา [Pg.326] อนุยุญฺชนโต กายสฺส ปริหรณํ, น โส กาเย อภิรโต นาม โหติ ปจฺจเวกฺขณายตฺตตฺตา อเปกฺขาย วิโนทิตพฺโพ ตาทิโสติ. อุปาลิคหปติโนติ เอตฺถาปิ ‘‘ทสพลสาวกตฺตุปคมนสงฺขาเตนา’’ติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. Sau khi trước tiên đã giải thích các điều ấy bằng câu “ưa thích hội chúng” v.v..., để giải thích điều còn lại, đã được nói rằng: “bây giờ, trong khi chỉ ra sự sanh khởi của lỗi lầm” v.v... Giống như trong các đoạn kinh như: “Duyên xương, duyên gân, duyên da, duyên thịt, khoảng không được bao bọc và được gọi là ‘sắc’ (rūpa)” (ma. ni. 1.306), ở đây từ “rūpa” (sắc) là từ đồng nghĩa với thân thể vật chất. Do đó, đã nói rằng: “‘Rūpa’ có nghĩa là thân thể”. Tại sao lại nói rằng: “Này Ānanda, Ta không... ưu não”? Chẳng phải ngay cả đối với các vị hành giả tu tập minh sát tinh tấn, những người có tâm không luyến tiếc thân và mạng, vẫn có sự chăm sóc thân thể bằng cách tránh né điều không thích hợp và thực hành điều thích hợp hay sao? Đúng vậy. Nhưng điều đó là dành cho người nào nương tựa vào thân thể khỏe mạnh và muốn nỗ lực để chứng ngộ Chánh pháp, vì mục đích chứng ngộ Chánh pháp. Thật vậy, vì người ấy chăm sóc thân thể do xem xét đến việc chứng ngộ Chánh pháp, bằng cách tránh điều không thích hợp, nuôi dưỡng bằng điều thích hợp, làm cho nó trở nên thật tốt đẹp rồi nỗ lực, nên người như vậy không được gọi là người ưa thích thân thể, bởi vì sự luyến ái như thế cần được loại bỏ bằng phương tiện quán xét. Trong trường hợp “gia chủ Upāli”, ở đây cũng nên được kết nối bằng cách đem (cụm từ) “được gọi là đã quy y làm đệ tử của đấng Thập Lực” vào. ๑๘๗. มหากรุณาวเสน ปริวุตาย ปริสาย มชฺเฌ นิสินฺโนปิ เอกนฺตวิเวกชฺฌาสยตฺตา เอกโกว. เอเตน สตฺถุโน ปวิวิตฺตสฺส ปวิเวกตฺเตน วิวิตฺตตํ ทสฺเสติ. รูปารูปปฏิภาคนิมิตฺเตหิ นิวตฺตนตฺถํ ‘‘รูปาทีนํ สงฺขตนิมิตฺตาน’’นฺติ วุตฺตํ. อติวิย สนฺตตรปณีตตมภาเวน วิเสสโต สิโนติ พนฺธตีติ วิสโย, โส เอว สสนฺตติปริยาปนฺนตาย อชฺฌตฺตํ. กึ ปน ตนฺติ อาห – ‘‘สุญฺญตนฺติ สุญฺญตผลสมาปตฺติ’’นฺติ. อุปธิวิเวกตาย อสงฺขตา ธาตุ อิธ วิเวโกติ อธิปฺเปโตติ อาห – ‘‘วิเวกนินฺเนนา’’ติอาทิ. ภงฺคมตฺตมฺปิ อเสเสตฺวา อาสวฏฺฐานิยานญฺจ ธมฺมานํ ตตฺถ วิคตตฺตา เตสํ วเสน วิคตนฺเตน, เอวํภูตํ เตสํ พฺยนฺติภาวํ ปตฺตนฺติ ปาฬิยํ ‘‘พฺยนฺติภูเตนา’’ติ วุตฺตํ. อุยฺโยชนํ วิสฺสชฺชนํ, ตํ เอตสฺส อตฺถิ, อุยฺโยเชติ วิสฺสชฺเชตีติ วา อุยฺโยชนิกํ. ยสฺมา น สพฺพกถา อุยฺโยชนวเสเนว ปวตฺตติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อุยฺโยชนิกปฏิสํยุตฺต’’นฺติ. 187. Dầu cho đang ngự giữa hội chúng được bao quanh bởi lòng đại bi, nhưng do có khuynh hướng hoàn toàn viễn ly nên (Ngài) vẫn đơn độc một mình. Bằng câu này, (chú giải) trình bày sự viễn ly của bậc Đạo Sư vốn đã viễn ly thông qua trạng thái viễn ly. Nhằm mục đích từ bỏ các tướng tương tự của sắc và vô sắc, nên được nói là: “của các tướng hữu vi là sắc v.v…”. Do đặc biệt trói buộc bởi trạng thái cực kỳ an tịnh và vi diệu hơn nên được gọi là đối tượng (visayo), chính đối tượng ấy được bao gồm trong dòng tương tục của tự thân nên là nội phần (ajjhattaṃ). Nhưng điều ấy là gì? (Ngài) nói: “‘Tánh Không’ chính là sự chứng đắc quả vị Tánh Không”. Do sự viễn ly các phiền não, nên ở đây yếu tố vô vi được ám chỉ là sự viễn ly, (chú giải) nói: “với (tâm) hướng về sự viễn ly” v.v… Do các pháp là trú xứ của các lậu hoặc đã được đoạn trừ ở nơi ấy không còn sót lại dù chỉ là sự hoại diệt, do năng lực của các pháp ấy nên (tâm) đã đoạn trừ các cực đoan. Đã đạt đến trạng thái biến mất của chúng như vậy, nên trong Pāli được nói là “bởi (tâm) đã làm cho biến mất”. Uyyojanaṃ là sự giải tán. Điều này có nơi vị ấy, hay vị ấy giải tán, cho đi, nên gọi là uyyojanikaṃ. Bởi vì không phải tất cả các câu chuyện đều diễn tiến theo cách giải tán, cho nên được nói là “tương ưng với sự giải tán”. เตลปากํ คณฺหนฺโต วิยาติ ยถา เตลปาโก นาม ปริจฺฉินฺนกาโล น อติกฺกมิตพฺโพ, เอวํ อตฺตโน สมาปตฺติกาลํ อนติกฺกมิตฺวา. ยถา หิ กุสโล เวชฺโช เตลํ ปจนฺโต ตํ ตํ เตลกิจฺจํ จินฺเตตฺวา ยทิ วา ปตฺถินฺนปาโก, ยทิ วา มชฺฌิมปาโก, ยทิ วา ขรปาโก อิจฺฉิตพฺโพ, ตสฺส กาลํ อุปธาเรตฺวา ปจติ, เอวํ ภควา ธมฺมํ เทเสนฺโต เวเนยฺยานํ ญาณปริปากํ อุปธาเรตฺวา ตํ ตํ กาลํ อนติกฺกมิตฺวา ธมฺมํ เทเสตฺวา ปริสํ อุยฺโยเชนฺโต จ วิเวกนินฺเนเนว จิตฺเตน อุยฺโยเชติ. ทฺเว ปญฺจวิญฺญาณานิปิ ตทภินีหตมโนวิญฺญาณวเสน นิพฺพานนินฺนาเนว. พุทฺธานญฺหิ สงฺขารานํ สุฏฺฐุ ปริญฺญาตตาย ปณีตานมฺปิ รูปาทีนํ อาปาถคมเน ปเคว อิตเรสํ ปฏิกูลตาว สุปากฏา หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา ฆมฺมาภิตตฺตสฺส วิย สีตชลฏฺฐานนินฺนตา นิพฺพานนินฺนเมว จิตฺตํ โหติ, ตสฺส อติวิย สนฺตปณีตภาวโต. (Cụm từ) “Giống như người đang lấy dầu đã được nấu” có nghĩa là: Giống như thời gian giới hạn của việc nấu dầu không nên bị vượt quá, cũng vậy, (vị ấy) không vượt quá thời gian chứng đắc của mình. Thật vậy, giống như một thầy thuốc giỏi khi nấu dầu, sau khi suy xét các công dụng khác nhau của dầu, dù muốn nấu non, nấu vừa hay nấu già, vị ấy quan sát thời điểm của nó rồi mới nấu. Cũng vậy, Đức Thế Tôn khi thuyết pháp, sau khi quan sát sự thuần thục về trí tuệ của chúng sanh cần được giáo hóa, không vượt quá thời gian thích hợp ấy, Ngài thuyết pháp và giải tán hội chúng với tâm quả thật hướng về sự viễn ly. Hai nhóm năm thức cũng quả thật hướng về Niết-bàn do năng lực của ý thức hướng đến đối tượng ấy. Thật vậy, đối với các vị Phật, do đã liễu tri tường tận các pháp hữu vi, nên ngay khi các đối tượng vi diệu như sắc v.v… đi vào tầm nhận thức, thì sự đáng ghê tởm của các đối tượng khác đã trở nên rất rõ ràng và hiện khởi, huống chi là (sự đáng ghê tởm của các đối tượng thông thường). Do đó, giống như người bị nóng bức có xu hướng đến nơi có nước mát, tâm (của các Ngài) cũng hướng về Niết-bàn, vì bản chất cực kỳ an tịnh và vi diệu của nó. ๑๘๘. อชฺฌตฺตเมวาติ [Pg.327] อิธ ฌานารมฺมณํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘โคจรชฺฌตฺตเมวา’’ติ. อิธ นิยกชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ. อปคุณปาทกชฺฌานญฺหิ เอตฺถ ‘‘นิยกชฺฌตฺต’’นฺติ อธิปฺเปตํ วิปสฺสนาวิเสสสฺส อธิปฺเปตตฺตา, นิยกชฺฌตฺตํ นิชฺชีวนิสฺสตฺตตํ, อนตฺตตนฺติ อตฺโถ. อสมฺปชฺชนภาวชานเนนาติ อิทานิ เม กมฺมฏฺฐานํ วีถิปฏิปนฺนํ น โหติ, อุปฺปถเมว ปวตฺตตีติ ชานเนน. 188. (Cụm từ) “Chỉ trong nội tâm” có nghĩa là: ở đây, đối tượng của thiền được ám chỉ, (chú giải) nói: “chỉ trong nội phần của đối tượng”. Ở đây, tánh không là nội phần của chính mình. Thật vậy, ở đây, thiền làm nền tảng cho sự nhàm chán được ám chỉ là “nội phần của chính mình”, vì một loại tuệ quán đặc biệt được nhắm đến. “Nội phần của chính mình” có nghĩa là vô hồn, vô ngã, tức là vô ngã. (Cụm từ) “Do biết được trạng thái không thành tựu” có nghĩa là: do biết rằng “Bây giờ, đề mục thiền của ta không đi đúng lộ trình, nó đang diễn tiến sai đường”. กสฺมา ปเนตฺถ ภควตา วิปสฺสนาย เอว ปาทเก ฌาเน อวตฺวา ปาทกชฺฌานํ คหิตนฺติ อาห – ‘‘อปฺปคุณปาทกชฺฌานโต’’ติอาทิ. น ปกฺขนฺทติ สมฺมา น สมาหิตตฺตา. โส ปน ‘‘อชฺฌตฺตธมฺมา มยฺหํ นิชฺชฏา นิคุมฺพา หุตฺวา น อุปฏฺฐหนฺติ, หนฺทาหํ พหิทฺธาธมฺเม มนสิ กเรยฺยํ เอกจฺเจสุ สงฺขาเรสุ อุปฏฺฐิเตสุ อิตเรปิ อุปฏฺฐเหยฺยุเมวา’’ติ ปรสฺส…เป… มนสิ กโรติ. ปาทกชฺฌานวเสน วิย สมฺมสิตชฺฌานวเสนปิ อุภโตภาควิมุตฺโต โหติเยวาติ อาห – ‘‘อรูปสมาปตฺติยํ นุ โข กถนฺติ อาเนญฺชํ มนสิ กโรตี’’ติ. น เม จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ มยฺหํ วิปสฺสนาจิตฺตํ วีถิปฏิปนฺนํ หุตฺวา น วหตีติ. ปาทกชฺฌานเมวาติ วิปสฺสนาย ปาทกภูตเมว ฌานํ. ปุนปฺปุนํ มนสิ กาตพฺพนฺติ ปุนปฺปุนํ สมาปชฺชิตพฺพํ วิปสฺสนาย ติกฺขวิสทตาปาทนาย. อวหนฺเต นิปุณาภาเวน เฉทนกิริยาย อปฺปวตฺตนฺเต. สมาปชฺชิตฺวา วิปสฺสนาย ติกฺขกมฺมกรณํ สมถวิปสฺสนาวิหาเรนาติ อาห – ‘‘กมฺมฏฺฐาเน มนสิกาโร วหตี’’ติ. Tại sao ở đây Đức Thế Tôn không nói về các thiền làm nền tảng cho tuệ quán mà lại đề cập đến thiền nền tảng? (Chú giải) nói: “từ thiền làm nền tảng cho sự nhàm chán” v.v… (Tâm) không nhập vào một cách đúng đắn vì không được định tĩnh. Vị ấy lại (suy nghĩ): “Các pháp nội phần không hiện khởi đến ta một cách gỡ rối, trong sáng. Thôi, ta nên tác ý đến các pháp ngoại phần. Khi một số pháp hữu vi đã hiện khởi, các pháp khác cũng sẽ hiện khởi mà thôi”, và vị ấy tác ý đến (các pháp) của người khác… v.v… Giống như nhờ vào thiền nền tảng, cũng vậy, nhờ vào thiền được quán chiếu, vị ấy có thể trở thành bậc câu phần giải thoát. (Chú giải) nói: “Vậy trong sự chứng đắc vô sắc thì thế nào? Vị ấy tác ý đến trạng thái bất động”. (Câu) “Tâm của ta không nhập vào” có nghĩa là: tâm tuệ quán của ta, sau khi đã đi vào lộ trình, không tiến triển. (Cụm từ) “Chính thiền nền tảng” có nghĩa là: chính thiền làm nền tảng cho tuệ quán. (Cụm từ) “Nên được tác ý lập đi lập lại” có nghĩa là: nên nhập vào lập đi lập lại để tạo ra sự sắc bén và trong sáng cho tuệ quán. (Cụm từ) “Khi không tiến triển” có nghĩa là: không tiến hành hành động cắt đứt một cách khéo léo. Sau khi đã chứng đắc, việc làm cho tuệ quán trở nên sắc bén và hiệu quả thông qua sự an trú trong chỉ và quán, (chú giải) nói: “sự tác ý đến đề mục thiền được tiến triển”. ๑๘๙. สมฺปชฺชติ เมติ วีถิปฏิปตฺติยา ปุพฺเพนาปรํ วิเสสาภาวโต สมฺปชฺชติ เม กมฺมฏฺฐานนฺติ ชานเนน. อิริยาปถํ อหาเปตฺวาติ ยถา ปริสฺสโม นาคจฺฉติ, เอวํ อตฺตโน พลานุรูปํ ตสฺส กาลํ เนตฺวา ปมาณเมว ปวตฺตเนน อิริยาปถํ อโหเปตฺวา. สพฺพวาเรสูติ ฐานนิสชฺชาสยนวาเรสุ. กถาวาเรสุ ปน วิเสสํ ตตฺถ ตตฺถ วทนฺติ. อิทํ วุตฺตนฺติ อิทํ, ‘‘อิมินา วิหาเรนา’’ติอาทิวจนํ วุตฺตํ. 189. (Cụm từ) “Thành tựu đối với ta” có nghĩa là: do biết rằng “Đề mục thiền của ta thành tựu” vì không có sự khác biệt giữa trước và sau trong tiến trình của lộ trình. (Cụm từ) “Không từ bỏ oai nghi” có nghĩa là: để sự mệt mỏi không phát sinh, do đó, duy trì thời gian ấy tương xứng với sức lực của mình, và bằng cách chỉ tiến hành một cách chừng mực, không từ bỏ oai nghi. (Cụm từ) “Trong tất cả các trường hợp” có nghĩa là: trong các trường hợp đứng, ngồi, và nằm. Nhưng trong các trường hợp nói chuyện, các vị lại nói có sự khác biệt ở chỗ này chỗ kia. (Cụm từ) “Điều này được nói” có nghĩa là: lời này, “bằng sự an trú này” v.v…, đã được nói. ๑๙๐. กามวิตกฺกาทโย โอฬาริกกามราคพฺยาปาทสภาคาติ อาห – ‘‘วิตกฺกปหาเนน ทฺเว มคฺเค กเถตฺวา’’ติ. กามคุเณสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. กิสฺมิญฺจิเทว กิเลสุปฺปตฺติการเณติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส กิเลสุปฺปตฺติการณํ [Pg.328] สนฺธาย วุตฺตํ, อญฺญถา สพฺเพปิ ปญฺจ กามคุณา กิเลสุปฺปตฺติการณเมว. สมุทาจรตีติ สมุทาจาโรติ อาห ‘‘สมุทาจรณโต’’ติ. โส ปน ยสฺมา จิตฺตสฺส, น สตฺตสฺส, ตสฺมา วุตฺตํ ปาฬิยํ ‘‘เจตโส’’ติ. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร เอ-การสฺส จ อกาโร กโตติ อาห ‘‘เอวํ สนฺเต เอตนฺติ. 190. Do dục tầm v.v… có cùng bản chất với dục tham và sân hận thô thiển, nên (chú giải) nói: “sau khi nói về hai đạo lộ bằng sự đoạn trừ tầm”. (Cụm từ) “Trong các dục” là sở thuộc cách chỉ định. (Cụm từ) “Trong một nguyên nhân nào đó cho sự phát sinh của phiền não” được nói liên quan đến nguyên nhân phát sinh phiền não cho một cá nhân cụ thể; nếu không, tất cả năm dục trưởng dưỡng quả thật đều là nguyên nhân phát sinh phiền não. Vì nó khởi lên, nên gọi là sự khởi lên (samudācāro), (chú giải) nói: “do sự khởi lên”. Nhưng vì nó thuộc về tâm, không phải của một chúng sanh, do đó trong Pāli được nói là “của tâm”. Ký tự ‘ma’ là để nối âm, và ký tự ‘e’ đã được đổi thành ‘a’, (chú giải) nói: “evaṃ sante etaṃ” (khi như vậy, điều này). ๑๙๑. อนุสโยติ มานานุสโย ภวราคานุสโย อวิชฺชานุสโยติ ติวิโธปิ อนุสโย ปหียติ อรหตฺตมคฺเคน. วุตฺตนเยเนวาติ, ‘‘ตโต มคฺคานนฺตรํ ผลํ, ผลโต วุฏฺฐาย ปจฺจเวกฺขมาโน ปหีนภาวํ ชานาติ, ตสฺส ชานเนน สมฺปชาโน โหตี’’ติ วุตฺตนเยน. 191. (Cụm từ) “Tùy miên” có nghĩa là: mạn tùy miên, hữu tham tùy miên, và vô minh tùy miên – cả ba loại tùy miên này đều được đoạn trừ bởi A-la-hán đạo. (Cụm từ) “Theo phương pháp đã được nói” có nghĩa là: theo phương pháp đã được nói rằng: “Sau đó, ngay sau đạo là quả. Xuất khỏi quả, trong khi quán xét, vị ấy biết được trạng thái đã được đoạn trừ. Do sự biết ấy, vị ấy trở nên tỉnh giác”. กุสลโต อายาตีติ อายโต, โส เอเตสนฺติ กุสลายติกา. เตนาห ‘‘กุสลโต อาคตา’’ติ. ตํ ปน เนสํ กุสลายติกตฺตํ อุปนิสฺสยวเสน โหติ สหชาตวเสนปีติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ, ‘‘เสยฺยถิท’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. Do đến từ thiện nên là xứ, xứ ấy là của các vị này nên là các vị có xứ thiện. Do đó, ngài đã nói: ‘đã đến từ thiện.’ Tuy nhiên, để trình bày cả hai phương diện rằng việc có xứ thiện của các vị ấy là do nương vào y chỉ và cũng do nương vào đồng sanh, nên câu bắt đầu bằng ‘seyyathidaṃ (ví như)’ đã được nói đến. ยสฺมา ปน ยถาวุตฺตธมฺเมสุ เกจิ โลกิยา, เกจิ โลกุตฺตรา; อถ กสฺมา วิเสเสน ‘‘โลกุตฺตรา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘โลเก อุตฺตรา วิสิฏฺฐา’’ติ. เตน โลกิยธมฺเมสุ อุตฺตมภาเวน ฌานาทโย โลกุตฺตรา วุตฺตา, น โลกสฺส อุตฺตรณโตติ ทสฺเสติ. ยํ กิญฺจิ มหคฺคตจิตฺตํ มารสฺส อวิสโย อกามาวจรตฺตา, ปเคว ตํ วิปสฺสนาย ปาทกภูตํ สุวิกฺขาลิตมลนฺติ อาห – ‘‘ชานิตุํ น สกฺโกตี’’ติ. เอโก อานิสํโส อตฺถิ ภาวนานุโยคสฺส สปฺปายธมฺมกถาปฏิลาโภ. Tuy nhiên, vì sao trong các pháp đã được nói đến như vậy có một số là hiệp thế, một số là siêu thế; vậy tại sao lại được nói một cách đặc biệt là ‘siêu thế?’ Ngài đã nói: ‘là cao thượng, là thù thắng ở trong đời.’ Do đó, ngài trình bày rằng các pháp thiền và các pháp khác được gọi là siêu thế do có trạng thái cao tột trong các pháp hiệp thế, chứ không phải do có sự vượt thoát khỏi thế gian. Bất cứ tâm đại hành nào, do không thuộc Dục giới, là phi cảnh giới của Ma vương, huống nữa là tâm ấy đã được tẩy sạch cấu uế và là nền tảng cho tuệ quán, ngài đã nói: ‘không thể biết được.’ Có một quả báu của việc chuyên tâm tu tập là sự chứng đắc pháp thoại thích hợp. ๑๙๒. เอตทตฺถนฺติ เกวลสฺส สุตสฺส อตฺถาย. สปฺปายาสปฺปายวเสนาติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ สปฺปายวเสน ทสกถาวตฺถูนิ อาคตานีติ? สจฺจเมตํ, อสปฺปายกถาวชฺชนปุพฺพิกาย สปฺปาย กถาย วเสน อาคตตฺตา ‘‘สปฺปายาสปฺปายวเสน อาคตานี’’ติ วุตฺตํ. สุตปริยตฺติวเสนาติ สรูเปน ตตฺถ อนาคตานิปิ ทสกถาวตฺถูนิ สุตฺตเคยฺยาทิอนฺโตคธตฺตา, ‘‘สุตปริยตฺติวเสน อาคตานี’’ติ วุตฺตํ. ปริปูรณวเสน สรูปโต อาคตตฺตา อิมสฺมึ ฐาเน ฐตฺวา กเถตพฺพานิ. อตฺโถติ สามญฺญตฺโถ. 192. Etadatthanti (vì mục đích ấy) là vì mục đích của sự học hỏi đơn thuần. Vì sao được nói là ‘do nương vào sự thích hợp và không thích hợp?’ Chẳng phải mười đề tài câu chuyện đã được đề cập do nương vào sự thích hợp hay sao? Điều này là đúng vậy, đã được nói là ‘đã được đề cập do nương vào sự thích hợp và không thích hợp’ vì đã được đề cập do nương vào câu chuyện thích hợp có sự tránh xa câu chuyện không thích hợp đi trước. Sutapariyattivasenāti (do nương vào sự học thuộc kinh điển) là đã được nói ‘đã được đề cập do nương vào sự học thuộc kinh điển’ vì mười đề tài câu chuyện, dầu không được đề cập ở đó về phương diện tự thân, vẫn được bao gồm trong kinh, ứng tụng, v.v... Do nương vào sự bổ túc, chúng nên được thuyết giảng trong khi đang đứng ở nơi này vì đã được đề cập về phương diện tự thân. Atthoti (mục đích) là ý nghĩa chung. ๑๙๓. อนุอาวตฺตนฺตีติ [Pg.329] อนุอนุ อภิมุขา หุตฺวา วตฺตนฺติ, ปยิรุปาสนาทิวเสน อนุกูลยนฺติ. มุจฺฉนตณฺหนฺติ ปจฺจเยสุ มุจฺฉนาการํ. ตณฺหาย ปตฺถนา นาม เตนากาเรน ปวตฺตีติ อาห – ‘‘ปตฺเถติ ปวตฺเตตี’’ติ. กิเลสูปทฺทเวนาติ กิเลสสงฺขาเตน อุปทฺทเวน. กิเลสา หิ สตฺตานํ มหานตฺถกรณโต ‘‘อุปทฺทโว’’ติ วุจฺจนฺติ. อตฺตโน อพฺภนฺตเร อุปฺปนฺเนน กิเลสูปทฺทเวน อนฺเตวาสิโน, อุปทฺทโว อนฺเตวาสูปทฺทโว, พฺรหฺมจริยสฺส อุปทฺทโว พฺรหฺมจารุปทฺทโวติ อิมมตฺถํ ‘‘เสสุปทฺทเวสุปิ เอเสว นโย’’ติ อิมินา อติทิสติ. คุณมรณํ กถิตํ, น ชีวิตมรณํ. 193. Anuāvattantīti (họ xoay theo) là họ xoay theo, trở nên hướng về; họ làm cho thuận theo do nương vào sự hầu cận, v.v... Mucchanataṇhanti (sự tham ái mê đắm) là trạng thái mê đắm trong các vật dụng. Việc mong cầu của tham ái là sự diễn tiến theo trạng thái ấy, ngài đã nói: ‘mong cầu, làm cho diễn tiến.’ Kilesūpaddavenāti (do tai họa phiền não) là do tai họa được gọi là phiền não. Thật vậy, các phiền não được gọi là ‘tai họa’ do gây ra sự bất hạnh lớn lao cho các chúng sanh. Do tai họa phiền não sanh lên ở bên trong tự thân của vị đệ tử, tai họa là tai họa của đệ tử, tai họa của phạm hạnh là tai họa của người sống phạm hạnh. Ngài đã loại suy ý nghĩa này bằng câu: ‘đây cũng là phương pháp trong các tai họa còn lại.’ Cái chết về phẩm hạnh đã được nói đến, không phải cái chết về mạng sống. อปฺปลาภาติ อปฺปมตฺตกลาภี วิเสสานํ. เอวํ วุตฺโตติ ยถาวุตฺตพฺรหฺมจารุปทฺทโว ทุกฺขวิปากตโร เจว กฏุกวิปากตโร จาติ เอวํ วุตฺโต. อาจริยนฺเตวาสิกูปทฺทโว หิ พาหิรกสมยวเสน วุตฺโต, พฺรหฺมจารุปทฺทโว ปน สาสนวเสน. ทุรกฺขาเต หิ ธมฺมวินเย ทุปฺปฏิปตฺติ น มหาสาวชฺชา มิจฺฉาภินิเวสสฺส สิถิลวายามภาวโต; สฺวาขฺยาเต ปน ธมฺมวินเย ทุปฺปฏิปตฺติ มหาสาวชฺชา มหโต อตฺถสฺส พาหิรภาวกรณโต. เตนาห ‘‘สาสเน ปนา’’ติอาทิ. Appalābhāti (người có được ít) là người có được chút ít các pháp đặc biệt. Evaṃ vuttoti (được nói như vậy) là được nói như vầy: ‘tai họa của người sống phạm hạnh đã được nói đến như trên có quả khổ đau hơn và có quả cay đắng hơn.’ Thật vậy, tai họa của thầy và đệ tử đã được nói do nương vào ngoại giáo, còn tai họa của người sống phạm hạnh là do nương vào giáo pháp. Thật vậy, trong Giáo pháp và Luật đã được thuyết giảng tồi tệ, sự thực hành sai lạc không có tội lỗi lớn do có sự tinh tấn lỏng lẻo của tà kiến chấp thủ; còn trong Giáo pháp và Luật đã được khéo thuyết giảng, sự thực hành sai lạc có tội lỗi lớn do làm cho lợi ích lớn lao bị loại ra ngoài. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: ‘còn trong giáo pháp.’ ๑๙๖. ตสฺมาติ อิทํ ปุพฺพปราเปกฺขํ ปุริมสฺส จ อตฺถสฺส การณภาเวน ปจฺจามสนนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ. มิตฺตํ เอตสฺส อตฺถีติ มิตฺตวา, ตสฺส ภาโว มิตฺตวตา, ตาย. มิตฺตวเสน ปฏิปชฺชนนฺติ อาห ‘‘มิตฺตปฏิปตฺติยา’’ติ. สปตฺตวตายาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. 196. Tasmāti (do đó) là từ này có sự liên quan đến trước và sau, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘yasmā (bởi vì)’ để xem xét lại ý nghĩa của câu trước với vai trò là nguyên nhân. Người có bạn là mittavā, trạng thái của người ấy là mittavatā, do trạng thái ấy. Việc thực hành do nương vào bạn bè, ngài đã nói: ‘do sự thực hành của bạn bè.’ Đây cũng là phương pháp ở trong từ sapattavatāyāti (do trạng thái có kẻ thù). ทุกฺกฏทุพฺภาสิตมตฺตมฺปีติ อิมินา ปเคว อิตรํ วีติกฺกมนฺโตติ ทสฺเสติ. สาวเกสุ หิตปรกฺกมนํ โอวาทานุสาสนีหิ ปฏิปชฺชนนฺติ อาห – ‘‘ตถา น ปฏิปชฺชิสฺสามี’’ติ. อามกมตฺตนฺติ กุลาลภาชนํ วุจฺจติ. นาหํ ตุมฺเหสุ ตถา ปฏิปชฺชิสฺสามีติ กุมฺภกาโร วิย อามกภาชเนสุ อหํ ตุมฺเหสุ เกวลํ ชานาเปนฺโต น ปฏิปชฺชิสฺสามิ. นิคฺคณฺหิตฺวาติ นีหริตฺวา. โลกิยคุณาปิ อิธ สาโรตฺเวว อธิปฺเปตา โลกุตฺตรคุณานํ อธิฏฺฐานภาวโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Dukkaṭadubbhāsitamattampīti (chỉ là tác ác và nói ác) là bằng câu này, ngài trình bày rằng: ‘huống nữa là sự vi phạm điều khác.’ Sự nỗ lực vì lợi ích đối với các vị đệ tử là sự thực hành bằng lời khuyên dạy và chỉ giáo, ngài đã nói: ‘ta sẽ không thực hành như vậy.’ Āmakamattanti (đồ đất sét sống) là đồ dùng của thợ gốm được nói đến. Ta sẽ không thực hành như vậy đối với các ngươi là ta sẽ không thực hành đối với các ngươi chỉ bằng cách làm cho biết, giống như người thợ gốm đối với các đồ dùng bằng đất sét sống. Niggaṇhitvāti (sau khi đã khiển trách) là sau khi đã loại bỏ. Các phẩm chất hiệp thế cũng được hàm ý ở đây chính là cốt lõi do là nền tảng của các phẩm chất siêu thế. Phần còn lại là dễ hiểu. มหาสุญฺญตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần làm sáng tỏ ý nghĩa tiềm ẩn của Chú giải kinh Đại Không đã chấm dứt. ๓. อจฺฉริยพฺภุตสุตฺตวณฺณนา 3. Chú giải kinh Hy Hữu Vị Tằng Hữu ๑๙๗. วิภตฺติปติรูปกา [Pg.330] จ นิปาตา โหนฺตีติ ยถารหํ ตํตํวิภตฺติอตฺถทีปกา, อิธ ปจฺจตฺตวจโน ยตฺรสทฺโท, หิสทฺโท เหตุอตฺโถ, นามสทฺโท อจฺฉริยตฺโถ, ปทตฺตยสฺส ปน อจฺฉริยตฺถนิทฺทิฏฺฐตาย ‘‘อจฺฉริยตฺเถ นิปาโต’’ติ วุตฺตํ. เอกํสโต ปเนตํ ปทตฺตยํ. ตถา หิ วกฺขติ, ‘‘ยตฺราติ นิปาตวเสน อนาคตวจน’’นฺติ. ปปญฺจสทฺโท เหฏฺฐา วุตฺโต. ฉินฺนวฏุเมติ อิมินา สพฺพกิเลสวฏฺฏสฺส อกุสลกมฺมวฏฺฏสฺส จ ฉินฺนตฺตา วิปากวฏฺฏสฺส จ อุปริ วกฺขมานตฺตา อาห – ‘‘วฏุมนฺติ กุสลากุสลกมฺมวฏฺฏํ วุจฺจตี’’ติ. นิปาตวเสน ยตฺรสทฺทโยเคน. อนาคตวจนนฺติ อิทํ อนาคตวจนสทิสตฺตา วุตฺตํ. อนาคตตฺถวาจี หิ อนาคตวจนํ, อตฺโถ เจตฺถ อตีโตติ. อนุสฺสรีติ อิทํ อนุสฺสริตภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘น อนุสฺสริสฺสตี’’ติ สทฺทปโยคสฺส อตีตวิสยตฺตา. ยทา ปน เตหิ ภิกฺขูหิ ยา กถา ปวตฺติตา, ตโต ปจฺฉาปิ ภควโต เตสํ พุทฺธานํ อนุสฺสรณํ โหติเยว. 197. Và các bất biến từ có hình thức tương tự biến cách từ là những từ làm sáng tỏ ý nghĩa của biến cách từ này hay biến cách từ kia một cách tương ứng. Ở đây, từ yatra là từ ở trong sở thuộc cách, từ hi có ý nghĩa là nguyên nhân, từ nāma có ý nghĩa là kỳ diệu. Tuy nhiên, do ba từ này đã được chỉ định ý nghĩa là kỳ diệu nên đã được nói là: ‘bất biến từ có ý nghĩa kỳ diệu.’ Tuy nhiên, ba từ này là một cách chắc chắn. Thật vậy, ngài sẽ nói: ‘yatra là từ chỉ tương lai do nương vào bất biến từ.’ Từ papañca đã được nói ở dưới. Chinnavaṭumeti (người đã cắt đứt vòng luân chuyển) là bằng câu này, do tất cả vòng luân chuyển phiền não và vòng luân chuyển của nghiệp bất thiện đã được cắt đứt và do vòng luân chuyển của quả sẽ được nói đến ở trên, ngài đã nói: ‘vaṭumanti (vòng luân chuyển) là vòng luân chuyển của nghiệp thiện và bất thiện được nói đến.’ Do nương vào bất biến từ, do sự liên kết với từ yatra. Anāgatavacananti (từ chỉ tương lai) là điều này đã được nói do có sự tương tự với từ chỉ tương lai. Thật vậy, từ chỉ tương lai là từ nói lên ý nghĩa tương lai, còn ý nghĩa ở đây là quá khứ. Anussarīti (đã tùy niệm) là điều này đã được nói liên quan đến trạng thái đã tùy niệm, do việc sử dụng từ ‘na anussarissatī (sẽ không tùy niệm)’ có đối tượng là quá khứ. Tuy nhiên, khi câu chuyện nào đã được các vị tỳ khưu ấy tiến hành, sau đó sự tùy niệm về các vị Phật ấy của đức Thế Tôn vẫn có. ขตฺติยชจฺจาติอาทิกาลโต ปฏฺฐาย อสมฺภินฺนาย ขตฺติยชาติยา อุทิโตทิตาย. พฺรหฺมชจฺจาติ พฺราหฺมณชจฺจา. เอวํโคตฺเตปิ เอเสว นโย. โลกิยโลกุตฺตรสีเลนาติ ปารมิตาสมฺภูเตน พุทฺธาเวณิกตฺตา อนญฺญสาธารเณน โลกิเยน โลกุตฺตเรน จ สีเลน. เอวํสีลาติ อนวเสสสีลานํ วิสุํ ปจฺจเวกฺขณกรเณน เอวํสีลาติ อนุสฺสริสฺสติ. เอส นโย เสเสสุ. ยถา วิชฺชาภาคิยา วิชฺชาสมฺปยุตฺตธมฺมา, เอวํ สมาธิปกฺขา สมาธิสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ สติวีริยาทโยติ อาห – ‘‘เหฏฺฐา สมาธิปกฺขานํ ธมฺมานํ คหิตตฺตา วิหาโร คหิโตวา’’ติ. ตสฺมา สมาธิปกฺขธมฺมวินิมุตฺโต เอว อิธ วิหาโร อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘อิทํ หี’’ติอาทิ. Kể từ thời điểm ban đầu như là dòng dõi Sát-đế-lợi, thuộc dòng dõi Sát-đế-lợi không bị pha tạp, đã được sinh ra và phát triển. Dòng dõi Phạm thiên tức là dòng dõi Bà-la-môn. Về dòng họ cũng theo phương pháp tương tự. Bằng giới hiệp thế và siêu thế có nghĩa là bằng giới hiệp thế và siêu thế, được sinh khởi từ các pháp ba-la-mật, là pháp bất cộng (của chư Phật) do là pháp riêng của chư Phật. Vị ấy sẽ tùy niệm rằng 'có giới như vậy' bằng cách quán xét riêng biệt tất cả các giới không còn sót. Phương pháp này cũng tương tự trong các trường hợp còn lại. Giống như các pháp tương ưng với minh là các pháp thuộc phần minh, cũng vậy, các pháp thuộc về định cũng là các pháp tương ưng với định như niệm, tinh tấn, v.v... nên đã nói rằng: 'Do các pháp thuộc về định đã được đề cập ở dưới, nên trú cũng đã được đề cập rồi'. Do đó, ở đây trú được ngụ ý là pháp được giải thoát khỏi các pháp thuộc về định, điều này được nói đến qua câu 'chính điều này' v.v... ยถา วา อฏฺฐสมาปตฺติวิปสฺสนามคฺคผลสงฺคหิตา โลกิยโลกุตฺตรา สมาธิปญฺญา ‘‘เอวํธมฺมา เอวํปญฺญา’’ติ ปเทหิ เหฏฺฐา คหิตาปิ ยถาสกํ ปฏิปกฺขโต มุจฺจนสฺส ปวตฺติวิเสสํ อุปาทาย ‘‘เอวํวิมุตฺตา’’ติ เอตฺถ ปุน คหิตา, ตถา ‘‘เอวํธมฺมา’’ติ เอตฺถ คหิตาปิ สมาธิปกฺขธมฺมา ทิพฺพพฺรหฺมอาเนญฺชอริยวิหารสงฺขาตํ อตฺตโน ปวตฺติวิเสสํ อุปาทาย, ‘‘เอวํวิหารี’’ติ เอตฺถ ปุน คหิตาติ วุจฺจมาเน น โกจิ วิโรโธ. ผลธมฺมานํ ปวตฺติกาเลปิ [Pg.331] กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิ น ตํอานุภาวชาตา, อถ โข อริยมคฺเคน กิเลสานํ สมุจฺฉินฺนตฺตาติ อาห – ‘‘มคฺคานุภาเวน กิเลสานํ ปฏิปสฺสทฺธนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา’’ติ. โย ยํ ปชหติ, โส ปหายโก ปหาตพฺพโต วิมุตฺโตติ วุจฺจติ วิสํสฏฺฐภาวโตติ ปหานวิภาเคน วุจฺจมาเน อปหายกสฺส นิพฺพานสฺส กถํ วิมุตฺตตา? วิสํสฏฺฐาภาวโต เอว. ตญฺหิ ปกติยาว สพฺพโส กิเลเสหิ วิสํสฏฺฐํ วินิสฺสฏํ สุวิทูรวิทูเร ฐิตํ, ตสฺมาสฺส ตโต นิสฺสฏตฺตา นิสฺสรณวิมุตฺติ นิสฺสรณปหานนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘นิพฺพาน’’นฺติอาทิ. Hoặc ví như định và tuệ hiệp thế và siêu thế, được bao gồm trong tám thiền chứng, minh sát, đạo và quả, mặc dù đã được đề cập ở dưới bằng các từ 'có pháp như vậy, có tuệ như vậy', nhưng lại được đề cập một lần nữa ở đây trong câu 'được giải thoát như vậy' là do dựa vào sự diễn tiến đặc biệt của việc giải thoát khỏi các pháp đối nghịch của chính chúng; cũng vậy, khi nói rằng các pháp thuộc về định, mặc dù đã được đề cập ở đây trong câu 'có pháp như vậy', lại được đề cập một lần nữa ở đây trong câu 'có trú như vậy' là do dựa vào sự diễn tiến đặc biệt của chính chúng, được gọi là thiên trú, phạm trú, và bất động trú, thì không có mâu thuẫn nào. Ngay cả trong thời gian các pháp quả đang diễn tiến, sự lắng dịu của các phiền não không phải được sinh ra từ oai lực của quả, mà là do các phiền não đã được đoạn trừ bởi thánh đạo, nên đã nói: 'do được sinh khởi khi các phiền não đã được lắng dịu bởi oai lực của đạo'. Khi được nói theo sự phân loại về đoạn trừ rằng 'người nào đoạn trừ cái gì, người đoạn trừ ấy được gọi là đã giải thoát khỏi cái cần được đoạn trừ do trạng thái không liên hệ', thì làm thế nào Niết-bàn, vốn không phải là người đoạn trừ, lại có sự giải thoát? Chính là do trạng thái không liên hệ. Bởi vì Niết-bàn tự bản chất đã hoàn toàn không liên hệ, đã thoát ly, đã đứng ở nơi rất xa, rất xa các phiền não. Do đó, vì đã thoát khỏi chúng, nên được gọi là xuất ly giải thoát, xuất ly đoạn trừ, điều này được nói đến qua câu 'Niết-bàn' v.v... ๑๙๙. อิเม ตถาคตสฺส อจฺฉริยอพฺภุตธมฺมา, น สาวกวิสยา, มม ปน เทสนา ตยา สุตา เอวาติ เต เถรสฺเสว ภารํ กโรนฺโต, ‘‘ตํ ภิยฺโยโสมตฺตาย ปฏิภนฺตู’’ติ อาห. สโต สมฺปชาโนติ เอตฺถ กาลเภทวเสน ลพฺภมานมฺปิ สมฺปชานภาวํ อนามสิตฺวา คติวิภาเคน ตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ทฺเว สมฺปชญฺญานี’’ติอาทิ วุตฺตํ – อฏฺฐ วเร คณฺหนฺโตติ เอตฺถ กถํ วรํ เทวตา เทติ, ปรสฺส ทียมานญฺจ ตํ กถํ ปรสฺส สมิชฺฌตีติ? กมฺมพเลเนว. ยทิ หิ ตํ กมฺมํ กโตกาสํ ยสฺส ตทปเทเสน ผลํ วิปจฺจติ, เอวํ เทวตาย ตสฺส วรํ ทินฺนํ, อิตเรน จ ลทฺธนฺติ โวหาโร โหตีติ. อปิจ ปรสฺส ปตฺถิตวรานิ นาม วิปจฺจมานสฺส กมฺมสฺส ปจฺจยภูโต ปโยควิเสโสติ ทฏฺฐพฺพํ. ตานิ วิปจฺจเน เอกนฺติกานิปิ อปฺเปสกฺขา เทวตา – ‘‘อยมสฺส ปตฺถนา สมิชฺฌิสฺสติ, โน’’ติ น ชานนฺติ, สกฺโก ปน ปญฺญวา ตานิ เอกจฺจํ ชานาติเยว. เตน วุตฺตํ – ‘‘สกฺเกน ปสีทิตฺวา ทินฺเน อฏฺฐ วเร คณฺหนฺโต’’ติอาทิ. 199. Ngài đã nói: 'Những pháp hy hữu, kỳ diệu này là của Như Lai, không phải là lĩnh vực của các vị thinh văn. Còn bài pháp của ta thì ông đã nghe rồi', do đó ngài đã giao phó trách nhiệm cho chính vị trưởng lão ấy rằng: 'Mong rằng điều ấy hãy hiện khởi nơi ông để có thêm sự hoan hỷ'. Ở đây, trong câu 'chánh niệm, tỉnh giác', để trình bày về tỉnh giác theo sự phân loại về hành xứ mà không đề cập đến trạng thái tỉnh giác vốn có thể đạt được theo sự khác biệt về thời gian, nên đã nói 'hai loại tỉnh giác' v.v... Ở đây, trong câu 'nhận tám điều ước', làm thế nào vị chư thiên ban điều ước, và điều ước được ban cho người khác ấy làm thế nào lại thành tựu cho người khác? Chính là do năng lực của nghiệp. Nếu nghiệp ấy đã tạo cơ hội cho người nào mà quả trổ sanh do sự chỉ định ấy, thì có cách nói rằng vị chư thiên đã ban điều ước cho người ấy, và người kia đã nhận được. Hơn nữa, cần phải hiểu rằng những điều ước được mong cầu cho người khác chính là một loại nỗ lực đặc biệt làm duyên cho nghiệp đang trổ quả. Mặc dù những điều ước ấy chắc chắn sẽ trổ quả, nhưng vị chư thiên có oai lực nhỏ không biết rằng: 'Liệu mong ước này của người ấy có thành tựu hay không?'. Nhưng vua Đế Thích, bậc có trí tuệ, thì biết được một số điều ước ấy. Do đó đã nói: 'nhận tám điều ước được ban cho bởi vua Đế Thích, người đã có lòng tịnh tín' v.v... ปฐมชวนวาเรติ อุปฺปนฺนสฺส สพฺพปฐมชวนวาเร. โส หิ ปฏิสนฺธิยา อาสนฺนภาวโต อวิสโท โหติ, เทวภาเว นิกนฺติวเสน อุปฺปชฺชนโต น ชานาติ. อญฺญาหิ เทวตาหิ อสาธารณชานนํ โหติ ทุติยชวนวารโต ปฏฺฐาย ปวตฺตนโต. Trong lộ trình tốc hành tâm đầu tiên có nghĩa là trong lộ trình tốc hành tâm đầu tiên nhất của người đã sinh ra. Bởi vì lộ trình ấy không rõ ràng do gần với tâm tái tục, và vị ấy không biết do sinh ra với sự khao khát trong cảnh giới chư thiên. Sự biết không chung với các vị chư thiên khác xảy ra do nó diễn tiến kể từ lộ trình tốc hành tâm thứ hai trở đi. อญฺเญปิ เทวาติอาทินา โพธิสตฺตสฺส ตตฺถ สมฺปชญฺเญเนว ฐิตภาวํ พฺยติเรกมุเขน วิภาเวติ. อาหารูปจฺเฉเทน กาลงฺกโรนฺตีติ อิทํ ขิฑฺฑาปโทสิกวเสน วุตฺตํ. อิตเรสมฺปิ ทิพฺพโภเคหิ มุจฺฉิตตํ อชฺฌาปนฺนานํ ติฏฺฐนฺตานํ สมฺปชญฺญาภาโว โหติเยว. กึ ตถารูปํ อารมฺมณํ [Pg.332] นตฺถีติ ยถารูปํ อุฬารํ ปณีตญฺจ อารมฺมณํ ปฏิจฺจ เต เทวา สํมุจฺฉิตา อาหารูปจฺเฉทมฺปิ กโรนฺติ, กึ ตถารูปํ อุฬารํ ปณีตญฺจ อารมฺมณํ โพธิสตฺตสฺส นตฺถีติ โพธิสตฺตสฺส สมฺปชญฺญานุภาวํ วิภาเวตุํ โจทนํ สมุฏฺฐาเปติ? โพธิสตฺโต หิ ยตฺถ ยตฺถ นิพฺพตฺตติ, ตตฺถ ตตฺถ อญฺเญ สตฺเต ทสหิ วิเสเสหิ อธิคฺคณฺหาติ, ปเคว ตตฺถ เทวภูโต, ตถาปิ ‘‘สโต สมฺปชาโน’’ติ อยเมตฺถ อจฺฉริยธมฺโม วุตฺโต. Bằng câu 'cả các vị chư thiên khác' v.v..., ngài làm rõ trạng thái an trú với tỉnh giác của vị Bồ-tát ở nơi ấy bằng phương pháp đối lập. Câu 'chết do đoạn tuyệt vật thực' này được nói theo trường hợp của các vị Khiḍḍāpadosika (chư thiên bị hư hỏng do vui chơi). Đối với các vị chư thiên khác đang an trú trong tình trạng say đắm, chìm ngập trong các dục lạc cõi trời, thì sự thiếu tỉnh giác chắc chắn xảy ra. Ngài nêu lên câu hỏi để làm rõ oai lực tỉnh giác của vị Bồ-tát rằng: 'Phải chăng không có đối tượng như vậy?', tức là, duyên theo đối tượng cao thượng và vi diệu như thế nào mà các vị chư thiên ấy bị say đắm đến nỗi còn đoạn tuyệt cả vật thực, phải chăng vị Bồ-tát không có đối tượng cao thượng và vi diệu như vậy sao? Bởi vì vị Bồ-tát, bất cứ nơi nào ngài tái sinh, ở nơi đó ngài đều vượt trội hơn các chúng sinh khác bằng mười điều đặc biệt, huống chi là khi đã trở thành một vị trời ở nơi ấy. Tuy nhiên, 'chánh niệm, tỉnh giác' này ở đây được nói là một pháp hy hữu. ๒๐๐. สมฺปตฺติภเว ทีฆายุกตา นาม ปญฺญาพเลน โหติ, โพธิสตฺโต จ มหาปญฺโญ, ตสฺมา ตตฺถ ตตฺถ ภเว เตน ทีฆายุเกน ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน, ‘‘เสสตฺตภาเวสุ กึ ยาวตายุกํ น ติฏฺฐตี’’ติ โจเทติ. อิตโร ‘‘อาม น ติฏฺฐตี’’ติ ปฏิชานิตฺวา, ‘‘อญฺญทา หี’’ติอาทินา ตตฺถ การณมาห. ‘‘อิธ น ภวิสฺสามี’’ติ อธิมุจฺจนวเสน กาลกิริยา อธิมุตฺติกาลกิริยา. ปารมิธมฺมานญฺหิ อุกฺกํสปฺปตฺติยา ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺตภาเว อภิญฺญาสมาปตฺตีหิ สนฺตานสฺส วิเสสิตตฺตา อตฺตสิเนหสฺส ตนุภาเวน สตฺเตสุ จ มหากรุณาย อุฬารภาเวน อธิฏฺฐานสฺส ติกฺขวิสทภาวาปตฺติยา โพธิสตฺตานํ อธิปฺปายา สมิชฺฌนฺติ, จิตฺเต วิย กมฺเมสุ จ เตสํ วสิภาโว, ตสฺมา ยตฺถุปปนฺนานํ ปารมิโย สมฺมเทว ปริพฺรูเหนฺติ, วุตฺตนเยน กาลํ กตฺวา ตตฺถ อุปปชฺชนฺติ. ตถา หิ อยํ มหาสตฺโต อิมสฺมึเยว กปฺเป นานาชาตีสุ อปริหีนชฺฌาโน กาลํ กตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต อปฺปกเมว กาลํ ตตฺถ ฐตฺวา ตโต จวิตฺวา อิธ นิพฺพตฺโต. เตนาห – ‘‘อยํ กาลกิริยา อญฺเญสํ น โหตี’’ติ. สพฺพปารมีนํ ปูริตตฺตาติ อิมินา ปโยชนาภาวโต ตตฺถ ฐตฺวา อธิมุตฺติกาลกิริยา นาม น โหตีติ ทสฺเสติ. อปิจ จริมภเว จตุมหานิธิสมุฏฺฐานปุพฺพิกาย ทิพฺพสมฺปตฺติสทิสาย มหาสมฺปตฺติยา นิพฺพตฺติ วิย พุทฺธภูตสฺส อสทิสทานาทิวเสน อนญฺญสาธารณลาภุปฺปตฺติ วิย จ อิโต ปรํ มหาปุริสสฺส ทิพฺพสมฺปตฺติอนุภวนํ นาม นตฺถีติ ยาวตายุกฏฺฐานํ อุสฺสาหชาตสฺส ปุญฺญสมฺภารสฺส วเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. อยญฺเหตฺถ ธมฺมตา. 200. Trong cảnh giới sung mãn, sự sống lâu dài là do năng lực của trí tuệ, và vị Bồ-tát là bậc đại trí tuệ, do đó với ý định rằng trong các kiếp sống khác nhau, ngài nên được sống lâu, nên mới chất vấn rằng: ‘Trong các kiếp sống còn lại, tại sao ngài không trụ cho đến hết tuổi thọ?’ Vị kia sau khi thừa nhận: ‘Phải, không trụ lại,’ đã nói lên lý do ở đây bằng câu ‘vào lúc khác...’ Sự mệnh chung do sự quyết tâm ‘Ta sẽ không ở đây’ được gọi là sự mệnh chung do quyết tâm. Thật vậy, do các pháp ba-la-mật đã đạt đến mức độ cao tột, do dòng tương tục đã được đặc biệt hóa bởi các thắng trí và thiền chứng trong mỗi kiếp sống, do sự suy giảm của lòng ái luyến bản thân, do sự vĩ đại của lòng đại bi đối với chúng sanh, và do sự quyết tâm đã trở nên sắc bén và trong sáng, nên các ý định của chư Bồ-tát đều được thành tựu; các ngài có quyền năng đối với tâm cũng như đối với các nghiệp. Do đó, nơi nào các ngài sanh ra để viên mãn các ba-la-mật một cách đúng đắn, các ngài mệnh chung theo cách đã nói và sanh về nơi ấy. Thật vậy, vị Đại Sĩ này, chính trong kiếp này, trong nhiều dòng sanh thú khác nhau, đã không bị suy giảm thiền định, sau khi mệnh chung đã sanh về cõi Phạm thiên. Sau khi ở đó chỉ một thời gian ngắn, ngài đã từ đó mệnh chung và sanh về đây. Do đó, có lời nói rằng: ‘Sự mệnh chung này không xảy ra cho những người khác.’ Bằng câu ‘do đã viên mãn tất cả các ba-la-mật,’ điều này cho thấy rằng vì không còn mục đích gì để ở lại đó, nên không có cái gọi là sự mệnh chung do quyết tâm. Hơn nữa, trong kiếp sống cuối cùng, cũng giống như sự phát sanh của đại tài sản tương tự như tài sản của chư thiên, được khởi đầu bằng sự xuất hiện của bốn kho tàng lớn, và cũng giống như sự phát sanh của các lợi lộc không gì sánh bằng, không chung với người khác, cho vị đã thành Phật qua việc bố thí vô song v.v..., từ nay về sau, bậc Đại Nhân không còn có sự hưởng thụ tài sản của chư thiên nữa. Cần phải hiểu rằng việc trụ cho đến hết tuổi thọ là do năng lực của kho tàng phước báu được sanh ra từ sự nỗ lực. Đây là pháp tánh ở đây. มนุสฺสคณนาวเสน, น เทวคณนาวเสน. ปุพฺพนิมิตฺตานีติ จุติยา ปุพฺพนิมิตฺตานิ. อมิลายิตฺวาติ เอตฺถ อมิลาตคฺคหเณเนว ตาสํ มาลานํ วณฺณสมฺปทาปิ คนฺธสมฺปทาปิ โสภาสมฺปทาปิ ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. พาหิรพฺภนฺตรานํ [Pg.333] รโชชลฺลานํ เลสสฺสปิ อภาวโต เทวานํ สรีรคตานิ วตฺถานิ สพฺพกาลํ ปริสุทฺธปภสฺสราเนว หุตฺวา ติฏฺฐนฺตีติ อาห ‘‘วตฺเถสุปิ เอเสว นโย’’ติ. เนว สีตํ น อุณฺหนฺติ ยสฺส สีตสฺส ปตีการวเสน อธิกํ เสวิยมานํ อุณฺหํ, สยเมว วา ขรตรํ หุตฺวา อธิภวนฺตํ สรีเร เสทํ อุปฺปาเทยฺย, ตาทิสํ เนว สีตํ น อุณฺหํ โหติ. ตสฺมึ กาเลติ ยถาวุตฺเต มรณาสนฺนกาเล. พินฺทุพินฺทุวเสนาติ มุตฺตคุฬิกา วิย พินฺทุ พินฺทุ หุตฺวา เสทา มุจฺจนฺติ. ทนฺตานํ ขณฺฑิตภาโว ขณฺฑิจฺจํ. เกสานํ ปลิตภาโว ปาลิจฺจํ. อาทิ-สทฺเทน วลิตฺตจตํ สงฺคณฺหาติ. กิลนฺตรูโป อตฺตภาโว โหติ, น ปน ขณฺฑิจฺจปาลิจฺจาทีหีติ อธิปฺปาโย. อุกฺกณฺฐิตาติ อนภิรติ, สา นตฺถิ อุปรูปริ อุฬารุฬารานเมว โภคานํ วิเสสโต รุจิชนกานํ อุปติฏฺฐนโต. Theo cách tính của loài người, không phải theo cách tính của chư thiên. Các điềm báo trước (pubbanimittāni) là các điềm báo trước của sự mệnh chung. ‘Không héo úa’ (amilāyitvā), ở đây cần phải hiểu rằng chính nhờ việc đề cập đến ‘không héo úa’ mà sự toàn hảo về màu sắc, sự toàn hảo về hương thơm, và sự toàn hảo về vẻ đẹp của những vòng hoa ấy đã được chỉ rõ. Do không có một chút bụi bẩn nào cả bên ngoài lẫn bên trong, nên y phục trên thân của chư thiên luôn luôn trong sạch và rực rỡ, vì thế có lời nói rằng: ‘Đối với y phục cũng theo cách thức ấy.’ ‘Không lạnh cũng không nóng’ có nghĩa là không có cái lạnh mà để đối trị phải dùng nhiều đến hơi nóng, hoặc không có hơi nóng gay gắt đến mức lấn át và làm cho mồ hôi toát ra trên cơ thể. ‘Vào lúc ấy’ (tasmiṃ kāle) là vào lúc gần mệnh chung như đã nói. ‘Từng giọt từng giọt’ (bindubinduvasena) có nghĩa là mồ hôi tuôn ra từng giọt từng giọt giống như những viên ngọc trai. Tình trạng răng bị gãy là khaṇḍicca. Tình trạng tóc bị bạc là pālicca. Với từ ‘v.v...’ (ādi), bao gồm cả da nhăn nheo. Ý nghĩa là thân thể trở nên mệt mỏi, chứ không phải do răng gãy, tóc bạc, v.v... ‘Bất mãn’ (ukkaṇṭhitā) là không hoan hỷ. Điều đó không có, bởi vì các vật hưởng thụ ngày càng cao quý và tuyệt vời, đặc biệt là những thứ tạo ra sự thích thú, luôn hiện khởi. ปณฺฑิตา เอวาติ พุทฺธิสมฺปนฺนา เอว เทวตา. ยถา เทวตา ‘‘สมฺปติ ชาตา กีทิเสน ปุญฺญกมฺเมน อิธ นิพฺพตฺตา’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘อิมินา นาม ปุญฺญกมฺเมน อิธ นิพฺพตฺตา’’ติ ชานนฺติ, เอวํ อตีตภเว อตฺตนา กตํ เอกจฺจํ อญฺญมฺปิ ปุญฺญํ ชานนฺติเยว มหาปุญฺญาติ อาห – ‘‘เย มหาปุญฺญา’’ติอาทิ. Chỉ là bậc hiền trí (paṇḍitā eva) có nghĩa là các vị trời đã thành tựu trí tuệ. Giống như vị trời suy nghĩ rằng: ‘Hiện nay ta đã sanh ra, do nghiệp phước nào mà ta đã được sanh về đây?’ rồi biết được rằng: ‘Ta đã được sanh về đây là do nghiệp phước tên là thế này.’ Cũng vậy, các vị ấy biết được một vài phước báu khác do chính mình đã làm trong kiếp quá khứ. Do là bậc đại phước, nên có lời nói rằng: ‘Những vị có đại phước...’ v.v... น ปญฺญายนฺติ จิรตรกาลตฺตา ปรมายุโน. อนิยฺยานิกนฺติ น นิยฺยานาวหํ สตฺตานํ อภาชนภาวโต. สตฺตา น ปรมายุโน โหนฺติ นาม ปาปุสฺสนฺนตายาติ อาห – ‘‘ตทา หิ สตฺตา อุสฺสนฺนกิเลสา โหนฺตี’’ติ. เอตฺถาห – ‘‘กสฺมา สมฺพุทฺธา มนุสฺสโลเก เอว อุปฺปชฺชนฺติ, น เทวพฺรหฺมโลเกสู’’ติ. เทวโลเก ตาว นุปฺปชฺชนฺติ พฺรหฺมจริยวาสสฺส อโนกาสภาวโต ตถา อนจฺฉริยภาวโต. อจฺฉริยธมฺมา หิ พุทฺธา ภควนฺโต, เตสํ สา อจฺฉริยธมฺมตา เทวตฺตภาเว ฐิตานํ น ปากฏา โหติ ยถา มนุสฺสภูตานํ. เทวภูเต หิ สมฺมาสมฺพุทฺเธ ทิสฺสมานํ พุทฺธานุภาวํ เทวานุภาวโตว โลโก ทหติ, น พุทฺธานุภาวโต, ตถา สติ สมฺมาสมฺพุทฺเธ นาธิมุจฺจติ น สมฺปสีทติ อิสฺสรกุตฺตคฺคาหํ น วิสฺสชฺเชติ, เทวตฺตภาวสฺส จ จิรกาลปวตฺตนโต เอกจฺจสสฺสตวาทโต น ปริมุจฺจติ. ‘‘พฺรหฺมโลเก นุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว [Pg.334] นโย. สตฺตานํ ตาทิสคาหวิโมจนตฺถญฺหิ พุทฺธา ภควนฺโต มนุสฺสสุคติยํเยว อุปฺปชฺชนฺติ; น เทวสุคติยํ, มนุสฺสสุคติยํ อุปฺปชฺชนฺตาปิ โอปปาติกา น โหนฺติ, สติ จ โอปปาติกูปปตฺติยํ วุตฺตโทสานติวตฺตนโต. ธมฺมเวเนยฺยานํ อตฺถาย ธมฺมตนฺติยา ฐปนสฺส วิย ธาตุเวเนยฺยานํ อตฺถาย ธาตูนํ ฐปนสฺส อิจฺฉิตพฺพตฺตา จ. น หิ โอปปาติกานํ ปรินิพฺพานโต อุทฺธํ สรีรธาตุโย ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา น โอปปาติกา โหนฺติ, จริมภเว จ มหาโพธิสตฺตา, มนุสฺสภาวสฺส ปากฏกรณาย ทารปริคฺคหมฺปิ กโรนฺตา ยาว ปุตฺตมุขทสฺสนา อคารมชฺเฌ ติฏฺฐนฺติ. ปริปากคตสีลเนกฺขมฺมปญฺญาทิปารมิกาปิ น อภินิกฺขมนฺติ, กึ วา เอตาย การณจินฺตาย? สพฺพพุทฺเธหิ อาจิณฺณสมาจิณฺณา, ยทิทํ มนุสฺสภูตานํเยว อภิสมฺพุชฺฌนา, น เทวภูตานนฺติ อยเมตฺถ ธมฺมตา. ตถา หิ ตทตฺโถ มหาภินีหาโรปิ มนุสฺสภูตานํเยว อิชฺฌติ, น อิตเรสํ. Không được biết đến vì thời gian quá lâu dài của tuổi thọ tối đa. ‘Không đưa đến xuất ly’ có nghĩa là không mang lại sự xuất ly, vì chúng sanh không phải là vật chứa (để lãnh thọ). Chúng sanh không có tuổi thọ tối đa là do sự sung mãn của điều ác, nên nói rằng: ‘Khi ấy, chúng sanh có phiền não sung mãn.’ Ở đây, có câu hỏi: ‘Tại sao các vị Chánh Đẳng Giác chỉ sanh ra ở cõi người, không sanh ra ở cõi trời và cõi Phạm thiên?’ Trước hết, các ngài không sanh ra ở cõi trời vì không có cơ hội để sống đời sống phạm hạnh và cũng vì không có sự kỳ diệu. Vì chư Phật, các đấng Thế Tôn, là những pháp kỳ diệu, và tính chất kỳ diệu ấy của các ngài không được biểu lộ rõ ràng khi ở trong thân chư thiên như khi ở trong thân người. Thật vậy, khi thấy oai lực của đức Phật ở một vị Chánh Đẳng Giác đã sanh làm chư thiên, thế gian cho đó là oai lực của chư thiên, không phải là oai lực của đức Phật. Do đó, họ không tin tưởng, không tịnh tín nơi đức Chánh Đẳng Giác, không từ bỏ tà kiến về đấng sáng tạo, và do thân chư thiên tồn tại lâu dài, họ không thoát khỏi thường kiến. Về câu ‘không sanh ra ở cõi Phạm thiên’, cũng theo phương pháp này. Vì để giải thoát chúng sanh khỏi những tà kiến như vậy, chư Phật, các đấng Thế Tôn, chỉ sanh ra ở cõi người thiện thú, không phải ở cõi trời thiện thú. Và khi sanh ra ở cõi người thiện thú, các ngài cũng không phải là hóa sanh, vì nếu là hóa sanh thì không thể vượt qua được những lỗi đã nói. Và cũng vì mong muốn thiết lập xá-lợi vì lợi ích của những chúng sanh được tế độ bằng xá-lợi, giống như việc thiết lập dòng pháp vì lợi ích của những chúng sanh được tế độ bằng pháp. Thật vậy, xá-lợi thân thể của các vị hóa sanh không tồn tại sau khi các ngài nhập Niết-bàn. Do đó, các ngài không phải là hóa sanh. Và trong kiếp chót, các vị Đại Bồ-tát, để làm cho thân người được rõ ràng, cũng thọ nhận vợ con và ở trong nhà cho đến khi thấy mặt con trai. Dù các ba-la-mật như giới, xuất gia, trí tuệ đã chín muồi, các ngài cũng không xuất gia (ngay). Nhưng cần gì phải suy xét lý do này? Đây là pháp tánh đã được tất cả chư Phật thực hành và thường xuyên thực hành, đó là sự giác ngộ chỉ xảy ra khi là người, không phải khi là chư thiên. Thật vậy, đại nguyện vì mục đích ấy cũng chỉ thành tựu khi là người, không phải ở các loài khác. กสฺมา ปน สมฺมาสมฺพุทฺธา ชมฺพุทีเปเยว อุปฺปชฺชนฺติ, น เสสทีเปสูติ? เกจิ ตาว อาหุ – ‘‘ยสฺมา ปถวิยา นาภิภูตา พุทฺธานุภาวสหิตา อจลฏฺฐานภูตา โพธิมณฺฑภูมิ ชมฺพุทีเปเยว อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ชมฺพุทีเปเยว อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ; ‘‘ตถา อิตเรสมฺปิ อวิชหิตฏฺฐานานํ ตตฺเถว ลพฺภมานโต’’ติ. อยํ ปเนตฺถ อมฺหากํ ขนฺติ – ยสฺมา ปุริมพุทฺธานํ มหาโพธิสตฺตานํ ปจฺเจกพุทฺธานญฺจ นิพฺพตฺติยา สาวกโพธิสตฺตานํ สาวกโพธิยา อภินีหาโร สาวกปารมีนํ สมฺภรณํ ปริปาจนญฺจ พุทฺธเขตฺตภูเต อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ ชมฺพุทีเปเยว อิชฺฌติ, น อญฺญตฺถ. เวเนยฺยานํ วินยนตฺโถ จ พุทฺธุปฺปาโทติ อคฺคสาวกาทิเวเนยฺยวิเสสาเปกฺขาย เอกสฺมึ ชมฺพุทีเปเยว พุทฺธา นิพฺพตฺตนฺติ, น เสสทีเปสุ. อยญฺจ นโย สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณติ เตสํ อุตฺตมปุริสานํ ตตฺเถว อุปฺปตฺติ สมฺปตฺติจกฺกานํ วิย อญฺญมญฺญุปนิสฺสยโต อปราปรํ วตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห – ‘‘ตีสุ ทีเปสุ พุทฺธา น นิพฺพตฺตนฺติ, ชมฺพุทีเปเยว นิพฺพตฺตนฺตีติ ทีปํ ปสฺสตี’’ติ. อิมินา นเยน เทสนิยเมปิ การณํ วตฺตพฺพํ. Lại nữa, tại sao các vị Chánh Đẳng Giác chỉ sanh ra ở châu Diêm-phù-đề, không sanh ra ở các châu khác? Một số vị nói rằng: ‘Bởi vì vùng đất Bồ-đề đoàn, là nơi bất động, không bị trái đất chế ngự, có oai lực của đức Phật, chỉ sanh ra ở châu Diêm-phù-đề, do đó các ngài chỉ sanh ra ở châu Diêm-phù-đề’; ‘và cũng vì các nơi không thể từ bỏ khác cũng chỉ có thể tìm thấy ở đó’. Đây là sự kham nhẫn của chúng tôi về vấn đề này: Bởi vì sự sanh ra của các vị Phật quá khứ, các vị Đại Bồ-tát, và các vị Độc Giác Phật, sự phát nguyện Bồ-đề của các vị Thinh văn Bồ-tát, sự tích lũy và làm cho chín muồi các ba-la-mật của Thinh văn, chỉ thành tựu ở châu Diêm-phù-đề trong cõi Phật này, không ở nơi nào khác. Và sự xuất hiện của chư Phật là vì mục đích giáo hóa chúng sanh, do đó, tùy thuộc vào các chúng sanh đặc biệt như các vị Thượng thủ Thinh văn, chư Phật chỉ sanh ra ở một châu Diêm-phù-đề, không ở các châu khác. Và phương pháp này đã được tất cả chư Phật thực hành và thường xuyên thực hành, nên sự sanh ra của các bậc tối thượng nhân ấy ở chính nơi đó, giống như các bánh xe thành tựu, tiếp nối nhau do sự tương duyên lẫn nhau, cần phải được hiểu như vậy. Do đó, ngài nói: ‘Chư Phật không sanh ra ở ba châu, chỉ sanh ra ở châu Diêm-phù-đề, ngài thấy châu lục’. Theo phương pháp này, lý do về sự quy định nơi chốn cũng cần được nói đến. อิทานิ จ ขตฺติยกุลํ โลกสมฺมตํ พฺราหฺมณานมฺปิ ปูชนียภาวโต. ราชา เม ปิตา ภวิสฺสตีติ กุลํ ปสฺสิ ปิตุวเสน กุลสฺส นิทฺทิสิตพฺพโต[Pg.335]. ทสนฺนํ มาสานํ อุปริ สตฺต ทิวสานีติ ปสฺสิ เตน อตฺตโน อนฺตรายาภาวํ อญฺญาสิ, ตสฺสา จ ตุสิตภเว ทิพฺพสมฺปตฺติปจฺจนุภวนํ. Hiện nay, dòng dõi Sát-đế-lỵ được thế gian tôn trọng, vì cũng được các vị Bà-la-môn tôn kính. Ngài thấy dòng dõi (với suy nghĩ): ‘Vua sẽ là cha của ta’, vì dòng dõi được chỉ định theo người cha. Ngài thấy ‘bảy ngày sau mười tháng’, do đó ngài biết rằng không có sự nguy hiểm cho chính mình, và bà ấy sẽ hưởng thụ tài sản cõi trời ở cõi Đâu-suất. ตา เทวตาติ ทสสหสฺสิจกฺกวาฬเทวตา. กถํ ปน ตา โพธิสตฺตสฺส ปูริตปารมิภาวํ ภาวินญฺจ สมฺพุทฺธภาวํ ชานนฺตีติ? มเหสกฺขานํ เทวตานํ วเสน, เยภุยฺเยน จ ตา เทวตา อภิสมยภาคิโน. ตถา หิ ภควโต จ ธมฺมทานสํวิภาเค อเนกวารํ ทสสหสฺสจกฺกวาฬวาสิเทวตาสนฺนิปาโต อโหสิ. ‘Các vị chư thiên ấy’ là các vị chư thiên ở mười ngàn thế giới. Nhưng làm thế nào họ biết được việc Bồ-tát đã hoàn mãn các ba-la-mật và sẽ thành Phật trong tương lai? Do nhờ các vị chư thiên có đại thần lực, và phần lớn các vị chư thiên ấy có phần chứng ngộ. Thật vậy, trong nhiều lần Thế Tôn phân phát pháp thí, đã có sự hội họp của các vị chư thiên cư ngụ ở mười ngàn thế giới. จวามีติ ปชานาติ จุติอาสนฺนชวเนหิ ญาณสหิเตหิ จุติยา อุปฏฺฐิตภาวสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา. จุติจิตฺตํ น ชานาติ จุติจิตฺตกฺขณสฺส อิตฺตรภาวโต. ตถา หิ ตํ จุตูปปาตญาณสฺสปิ อวิสโย เอว. ปฏิสนฺธิจิตฺเตปิ เอเสว นโย. อาวชฺชนปริยาโยติ อาวชฺชนกฺกโม. ยสฺมา เอกวารํ อาวชฺชิตมตฺเตน อารมฺมณํ นิจฺฉินิตุํ น สกฺกา, ตสฺมา ตเมวารมฺมณํ ทุติยํ ตติยญฺจ อาวชฺชิตฺวา นิจฺฉียติ, อาวชฺชนสีเสน เจตฺถ ชวนวาโร คหิโต. เตนาห – ‘‘ทุติยตติยจิตฺตวาเรเยว ชานิสฺสตี’’ติ. จุติยา ปุเรตรํ กติปยจิตฺตวารโต ปฏฺฐาย มรณํ เม อาสนฺนนฺติ ชานนโต, ‘‘จุติกฺขเณปิ จวามีติ ปชานาตี’’ติ วุตฺตํ. ปฏิสนฺธิยา ปน อปุพฺพภาวโต ปฏิสนฺธิจิตฺตํ น ชานาติ. นิกนฺติยา อุปฺปตฺติโต ปรโต อสุกสฺมึ ฐาเน มยา ปฏิสนฺธิ คหิตาติ ปชานาติ, ทุติยชวนโต ปฏฺฐาย ชานาตีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ตสฺมึ กาเลติ ปฏิสนฺธิคฺคหณกาเล. ทสสหสฺสี กมฺปตีติ เอตฺถ กมฺปนการณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. มหาการุณิกา พุทฺธา ภควนฺโต สตฺตานํ หิตสุขวิธานตปฺปรตาย พหุลํ โสมนสฺสิกาว โหนฺตีติ เตสํ ปฐมมหาวิปากจิตฺเตน ปฏิสนฺธิคฺคหณํ อฏฺฐกถายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๗; ธ. ส. ๔๙๘; ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๙๙) วุตฺตํ. มหาสีวตฺเถโร ปน ยทิปิ มหาการุณิกา พุทฺธา ภควนฺโต สตฺตานํ หิตสุขวิธานตปฺปรา, วิเวกชฺฌาสยา ปน วิสงฺขารนินฺนา สพฺพสงฺขาเรสุ อชฺฌุเปกฺขณพหุลาติ ปญฺจเมน มหาวิปากจิตฺเตน ปฏิสนฺธิคฺคหณมาห. Vị ấy biết rõ: ‘Ta đang chết’ do đã cảm nhận được trạng thái cái chết hiện diện bằng các tốc hành tâm gần kề cái chết có trí tuệ đi kèm. Vị ấy không biết được tâm tử, do vì khoảnh khắc của tâm tử quá ngắn ngủi. Thật vậy, nó cũng là đối tượng không thể biết được của trí tuệ về sự chết và sự sinh. Đối với tâm tái tục cũng theo phương pháp này. ‘Āvajjanapariyāya’ là thứ tự của sự hướng tâm. Bởi vì không thể xác định đối tượng chỉ bằng một lần hướng tâm, do đó, sau khi hướng đến chính đối tượng ấy lần thứ hai và thứ ba, nó mới được xác định. Và ở đây, lộ trình tốc hành tâm được hiểu theo nghĩa hướng tâm là chính. Do đó, ngài nói: ‘Vị ấy sẽ biết được chỉ trong các lộ trình tâm thứ hai và thứ ba.’ Bởi vì vị ấy biết ‘cái chết của ta đã gần kề’ bắt đầu từ một vài lộ trình tâm trước khi chết, nên được nói rằng: ‘ngay cả trong khoảnh khắc chết, vị ấy cũng biết rõ: ‘Ta đang chết’’. Tuy nhiên, do sự tái tục là điều chưa từng có trước đây, vị ấy không biết được tâm tái tục. Sau khi sự ham muốn khởi sinh, vị ấy biết rõ: ‘Ta đã tái tục ở nơi kia.’ Ý nghĩa được nói ở đây là vị ấy biết bắt đầu từ tốc hành tâm thứ hai. ‘Tasmiṃ kāle’ là vào lúc thọ nhận sự tái tục. Trong câu ‘Mười ngàn thế giới rung chuyển,’ nguyên nhân của sự rung chuyển đã được nói ở dưới. Trong Chú giải (dī. ni. aṭṭha. 2.17; dha. sa. 498; ma. ni. aṭṭha. 3.199) có nói rằng, các đức Phật, các đấng Thế Tôn, là những bậc có lòng đại bi, thường xuyên hoan hỷ do chuyên tâm vào việc mang lại lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh, nên việc các ngài thọ nhận sự tái tục bằng tâm đại quả thứ nhất. Tuy nhiên, Trưởng lão Mahāsīva nói rằng, mặc dù các đức Phật, các đấng Thế Tôn, là những bậc có lòng đại bi, chuyên tâm vào việc mang lại lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh, nhưng các ngài lại có khuynh hướng viễn ly, hướng về vô vi, và thường xả đối với tất cả các pháp hữu vi, nên các ngài thọ nhận sự tái tục bằng tâm đại quả thứ năm. ปุเร ปุณฺณมาย สตฺตมทิวสโต ปฏฺฐายาติ ปุณฺณมาย ปุเร สตฺตมทิวสโต ปฏฺฐาย, สุกฺกปกฺเข นวมิโต ปฏฺฐายาติ อตฺโถ. สตฺตเม ทิวเสติ [Pg.336] อาสาฬฺหีปุณฺณมาย. อิทํ สุปินนฺติ อิทานิ วุจฺจมานาการํ สุปินํ. เนสํ เทวิโยติ มหาราชูนํ เทวิโย. ‘Pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya’ có nghĩa là bắt đầu từ ngày thứ bảy trước ngày rằm, tức là bắt đầu từ ngày mùng chín của thượng tuần. ‘Sattame divase’ là vào ngày rằm tháng Āsāḷha. ‘Idaṃ supinaṃ’ là giấc mộng có hình thức được nói đến bây giờ. ‘Nesaṃ deviyo’ là các hoàng hậu của các vị đại vương. โส จ โข ปุริสคพฺโภ, น อิตฺถิคพฺโภ, ปุตฺโต เต ภวิสฺสตีติ เอตฺตกเมว เต พฺราหฺมณา อตฺตโน สุปินสตฺถนเยน กเถสุํ. สเจ อคารํ อชฺฌาวสิสฺสตีติอาทิ ปน เทวตาวิคฺคเหน ภาวินมตฺถํ ยาถาวโต ปเวเทสุํ. Các vị Bà-la-môn ấy chỉ nói bấy nhiêu theo phương pháp giải mộng của họ rằng: ‘Bào thai ấy là nam, không phải là nữ, đó sẽ là con trai của ngài.’ Còn câu ‘Nếu sống tại gia…’ v.v… thì các vị ấy đã báo cho biết một cách như thật về ý nghĩa sẽ xảy ra trong tương lai qua hình thức của chư thiên. คพฺภาวกฺกนฺติโยติ เอตฺถ คพฺโภ วุจฺจติ มาตุกุจฺฉิ, ตตฺถ อุปฺปตฺติ อวกฺกนฺติ, ตาว คพฺภาวกฺกนฺติ, ยาว น นิกฺขมติ. ฐิตกาว นิกฺขมนฺติ ธมฺมาสนโต โอตรนฺโต ธมฺมกถิโก วิย. Trong câu ‘gabbhāvakkanti,’ ‘gabbha’ được gọi là bụng mẹ, sự sanh khởi ở đó là ‘avakkanti’ (sự đi vào). Chừng nào chưa đi ra, chừng đó là ‘gabbhāvakkanti.’ Ngài đi ra trong tư thế đứng, giống như một vị pháp sư bước xuống từ pháp tòa. ๒๐๑. วตฺตมานสมีเป วตฺตมาเน วิย โวหรียตีติ โอกฺกมตีติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘โอกฺกนฺโต โหตีติ อตฺโถ’’ติ. เอวํ โหตีติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเรนสฺส สมฺปชานนา โหติ. น โอกฺกมมาเน ปฏิสนฺธิกฺขณสฺส ทุวิญฺเญยฺยตฺตา. ตถา จ วุตฺตํ – ‘‘ปฏิสนฺธิจิตฺตํ น ชานาตี’’ติ. ทสสหสฺสจกฺกวาฬปตฺถรเณน วา อปฺปมาโณ. อติวิย สมุชฺชลภาเวน อุฬาโร. เทวานุภาวนฺติ เทวานํ ปภานุภาวํ. เทวานญฺหิ ปภํโส โอภาโส อธิภวติ, น เตสํ อาธิปจฺจํ. เตนาห ‘‘เทวาน’’นฺติอาทิ. 201. Vì cách dùng từ gần với hiện tại được sử dụng như thể là hiện tại, nên từ ‘okkamatī’ (đang đi vào) được nói đến. Ngài nói: ‘có nghĩa là đã đi vào.’ ‘Evaṃ hoti’ là sự tỉnh giác của ngài diễn ra theo cách đã được nói như vậy. Không phải trong lúc đang đi vào, vì khoảnh khắc tái tục rất khó biết. Và điều đó đã được nói: ‘vị ấy không biết được tâm tái tục.’ Hoặc là vô lượng do sự lan tỏa khắp mười ngàn thế giới. Là cao quý do trạng thái vô cùng rực rỡ. ‘Devānubhāvaṃ’ là uy lực ánh sáng của chư thiên. Thật vậy, ánh sáng (của Bồ-tát) vượt qua ánh sáng của chư thiên, chứ không phải quyền bá chủ của họ. Do đó, ngài nói ‘của chư thiên’ v.v… รุกฺขคจฺฉาทินา เกนจิ น หญฺญตีติ อฆา, อพาธา. เตนาห ‘‘นิจฺจวิวฏา’’ติ. อสํวุตาติ เหฏฺฐา อุปริ จ เกน จิ น ปิหิตา. เตนาห ‘‘เหฏฺฐาปิ อปฺปติฏฺฐา’’ติ. ตตฺถ ปิ-สทฺเทน ยถา เหฏฺฐา อุทกสฺส ปิธายิกา ปถวี นตฺถีติ อสํวุตา โลกนฺตริกา, เอวํ อุปริปิ จกฺกวาเฬสุ วิย เทววิมานานํ อภาวโต อสํวุตา อปฺปติฏฺฐาติ ทสฺเสติ. อนฺธกาโร เอตฺถ อตฺถีติ อนฺธการา. จกฺขุวิญฺญาณํ น ชายติ อาโลกสฺสาภาวโต, น จกฺขุโน. ตถา หิ ‘‘เตน โอภาเสน อญฺญมญฺญํ สญฺชานนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ชมฺพุทีเป ฐิตมชฺฌนฺหิกเวลายํ ปุพฺพวิเทหวาสีนํ อตฺถงฺคมนวเสน อุปฑฺฒํ สูริยมณฺฑลํ ปญฺญายติ, อปรโคยานวาสีนํ อุคฺคมนวเสน, เอวํ เสสทีเปสุปีติ อาห – ‘‘เอกปฺปหาเรเนว ตีสุ ทีเปสุ ปญฺญายนฺตี’’ติ. อิโต อญฺญถา ปน ทฺวีสุ เอว ทีเปสุ เอกปฺปหาเรเนว ปญฺญายตีติ. เอเกกาย ทิสาย นว นว โยชนสตสหสฺสานิ อนฺธการวิธมนมฺปิ อิมินา นเยน ทฏฺฐพฺพํ. ปภาย นปฺปโหนฺตีติ [Pg.337] อตฺตโน ปภาย โอภาสิตุํ น อภิสมฺภุณนฺติ. ยุคนฺธรปพฺพตมตฺถกปฺปมาเณ อากาเส วิจรณโต, ‘‘จกฺกวาฬปพฺพตสฺส เวมชฺเฌน จรนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ‘Aghā’ là không bị chướng ngại, không bị cản trở bởi bất cứ thứ gì như cây cối, bụi rậm v.v… Do đó, ngài nói ‘luôn luôn trống không.’ ‘Asaṃvutā’ là không bị che đậy bởi bất cứ thứ gì ở dưới và ở trên. Do đó, ngài nói ‘cả ở dưới cũng không có nền tảng.’ Ở đây, từ ‘pi’ (cũng) cho thấy rằng, giống như ở dưới không có đất làm vật che đậy nước nên các không gian giữa các thế giới là không bị che đậy, cũng vậy, ở trên cũng không bị che đậy, không có nền tảng do không có các thiên cung như trong các thế giới. ‘Andhakārā’ là nơi có bóng tối. Nhãn thức không sanh khởi do không có ánh sáng, chứ không phải do không có mắt. Thật vậy, đã được nói rằng: ‘nhờ ánh sáng ấy, họ nhận ra nhau.’ Khi ở Diêm-phù-đề là giữa trưa, thì đối với cư dân ở Đông Thắng Thần châu, nửa đĩa mặt trời hiện ra theo cách lặn; đối với cư dân ở Tây Ngưu Hóa châu, (nửa đĩa mặt trời hiện ra) theo cách mọc. Cũng vậy đối với các châu còn lại. Do đó, ngài nói: ‘chỉ trong một lần, chúng hiện ra ở ba châu.’ Ngoài ra, theo cách khác, chỉ trong một lần, chúng hiện ra ở hai châu. Việc xua tan bóng tối chín trăm ngàn do-tuần ở mỗi phương cũng nên được hiểu theo phương pháp này. ‘Pabhāya nappahonti’ là chúng không thể chiếu sáng bằng ánh sáng của chính mình. Do di chuyển trong không gian có độ cao bằng đỉnh núi Yugandhara, nên được nói rằng: ‘chúng di chuyển ở giữa núi thành thế giới.’ วาวฏาติ ขาทนตฺถํ คณฺหิตุํ อุปกฺกมนฺตา. วิปริวตฺติตฺวาติ วิวฏฺฏิตฺวา. ฉิชฺชิตฺวาติ มุจฺฉาปตฺติยา ฐิตฏฺฐานโต มุจฺจิตฺวา, องฺคปจฺจงฺคจฺเฉทนวเสน วา ฉิชฺชิตฺวา. อจฺจนฺตขาเรติ อาตปสนฺตาปาภาเวน อติสีตภาวํ สนฺธาย อจฺจนฺตขารตา วุตฺตา สิยา. น หิ ตํ กปฺปสณฺฐานอุทกํ สมฺปตฺติกรมหาเมฆวุฏฺฐํ ปถวีสนฺธารกํ กปฺปวินาสกอุทกํ วิย ขารํ ภวิตุมรหติ. ตถา หิ สติ ปถวีปิ วิลีเยยฺย. เตสํ วา ปาปกมฺมพเลน เปตานํ ปกติอุทกสฺส ปุพฺพเขฬภาวาปตฺติ วิย ตสฺส อุทกสฺส ตทา ขารภาวาปตฺติ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อจฺจนฺตขาเร อุทเก’’ติ. สมนฺตโตติ สพฺพภาคโต ฉปฺปการมฺปิ. “Vāvaṭā” có nghĩa là đang tiến đến để lấy nhằm mục đích ăn. “Viparivattitvā” có nghĩa là đã quay lại. “Chijjitvā” có nghĩa là được giải thoát khỏi nơi đã đứng do việc ngất đi, hoặc bị cắt đứt theo cách cắt lìa tay chân và các bộ phận. Về câu “accantakhāre”: có lẽ tính chất cực kỳ mặn được nói đến là nhằm ám chỉ trạng thái cực kỳ lạnh lẽo do không có hơi nóng và sự ấm áp. Quả thật, loại nước duy trì thế giới ấy, là loại nước nâng đỡ quả đất, được đổ xuống bởi đám mây lớn tạo ra sự thành tựu, không thể nào mặn giống như loại nước hủy hoại thế giới được. Bởi vì nếu như thế, quả đất cũng sẽ bị tan rã. Hoặc, do năng lực của ác nghiệp của các loài ngạ quỷ ấy, giống như trường hợp nước bình thường trở thành trạng thái là nước bọt cũ, sự việc nước ấy vào lúc bấy giờ trở thành trạng thái mặn đã được nói đến trong câu: “accantakhāre udake - trong dòng nước cực kỳ mặn.” “Samantato” có nghĩa là từ tất cả các phía, cũng là cả sáu loại. ๒๐๒. จตุนฺนํ มหาราชูนํ วเสนาติ เวสฺสวณาทิจตุมหาราชภาวสามญฺเญน. 202. “Catunnaṃ mahārājūnaṃ vasena” có nghĩa là bằng sự tương đồng về trạng thái là bốn vị Đại vương, Vessavaṇa và các vị khác. ๒๐๓. สภาเวเนวาติ ปรสฺส สนฺติเก คหเณน วินา อตฺตโน สภาเวเนว สยเมว อธิฏฺฐหิตฺวา สีลสมฺปนฺนา. 203. “Sabhāveneva” có nghĩa là không cần thọ nhận từ nơi người khác, mà do tự bản chất của mình, tự mình quyết tâm, nên được thành tựu giới hạnh. มนุสฺเสสูติ อิทํ ปกติจาริตฺตวเสน วุตฺตํ – ‘‘มนุสฺสิตฺถิยา นาม มนุสฺสปุริเสสุ ปุริสาธิปฺปายจิตฺตํ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ, โพธิสตฺตมาตุ ปน เทเวสูปิ ตาทิสํ จิตฺตํ นุปฺปชฺชเตว. ยถา โพธิสตฺตสฺส อานุภาเวน โพธิสตฺตสฺส มาตุ ปุริสาธิปฺปายจิตฺตํ นุปฺปชฺชติ, เอวํ ตสฺส อานุภาเวเนว สา เกนจิ ปุริเสน อนติกฺกมนียาติ อาห – ‘‘ปาทา น วหนฺติ, ทิพฺพสงฺขลิกา วิย พชฺฌนฺตี’’ติ. Câu “manussesu - giữa những người nam” này được nói theo cách hành xử thông thường: “Đối với người nữ nhân loại, tâm có ý hướng về người nam có thể khởi lên đối với những người nam nhân loại.” Tuy nhiên, đối với thân mẫu của vị Bồ-tát, tâm tương tự như thế không hề khởi lên ngay cả đối với các vị trời. Giống như do oai lực của vị Bồ-tát mà tâm có ý hướng về người nam không khởi lên nơi thân mẫu của vị Bồ-tát, cũng vậy, do chính oai lực của ngài mà bà không thể bị bất cứ người nam nào xâm phạm. Do đó, có lời nói rằng: “Các bàn chân không di chuyển, chúng bị trói buộc dường như bởi xiềng xích của chư thiên.” ปุพฺเพ ‘‘กามคุณูปสํหิตํ จิตฺตํ นุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ, ปุน ‘‘ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิตา สมงฺคีภูตา ปริจาเรตี’’ติ วุตฺตํ, กถมิทํ อญฺญมญฺญํ น วิรุชฺฌตีติ อาห ‘‘ปุพฺเพ’’ติอาทิ. วตฺถุปฏิกฺเขโปติ อพฺรหฺมจริยวตฺถุปฏิเสโธ. เตนาห ‘‘ปุริสาธิปฺปายวเสนา’’ติ. อารมฺมณปฏิลาโภติ รูปาทิปญฺจกามคุณารมฺมณสฺเสว ปฏิลาโภ. Trước đây đã nói: “tâm liên hệ đến dục trưởng dưỡng không khởi lên,” sau đó lại nói: “được cung phụng, được trang bị đầy đủ năm dục trưởng dưỡng và hưởng thụ.” Làm thế nào điều này lại không mâu thuẫn với nhau? Để trả lời, ngài nói “pubbe” v.v... “Vatthupaṭikkhepo - sự từ khước đối tượng” là sự ngăn cấm đối tượng của hành vi không trong sạch. Do đó, ngài nói: “purisādhippāyavasena - theo cách có ý hướng về người nam.” “Ārammaṇapaṭilābho - sự thành tựu đối tượng” chính là sự thành tựu đối tượng là năm dục trưởng dưỡng gồm sắc, v.v... ๒๐๔. กิลมโถติ เขโท. กายสฺส หิ ครุภาวกฐินภาวาทโยปิ ตสฺสา ตทา น โหนฺติ เอว. ‘‘ติโรกุจฺฉิคตํ ปสฺสตี’’ติ วุตฺตํ, กทา [Pg.338] ปฏฺฐาย ปสฺสตีติ อาห – ‘‘กลลาทิกาลํ อติกฺกมิตฺวา’’ติอาทิ. ทสฺสเน ปโยชนํ สยเมว วทติ, ตสฺส อภาวโต กลลาทิกาเล น ปสฺสติ. ปุตฺเตนาติ ทหเรน มนฺเทน อุตฺตานเสยฺยเกน. ยํ ตํ มาตูติอาทิ ปกติจาริตฺตวเสน วุตฺตํ. จกฺกวตฺติคพฺภโตปิ หิ สวิเสสํ โพธิสตฺตคพฺโภ ปริหารํ ลภติ ปุญฺญสมฺภารสฺส สาติสยตฺตา, ตสฺมา โพธิสตฺตมาตา อติวิย สปฺปายาหาราจารา จ หุตฺวา สกฺกจฺจํ ปริหรติ. ปุรตฺถาภิมุโขติ มาตุ ปุรตฺถาภิมุโข. อิทานิ ติโรกุจฺฉิคตสฺส ทิสฺสมานตาย อพฺภนฺตรํ พาหิรญฺจ การณํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ปุพฺเพ กตกมฺม’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อสฺสาติ เทวิยา. วตฺถุนฺติ กุจฺฉึ. ผลิกอพฺภปฏลาทิโน วิย โพธิสตฺตมาตุกุจฺฉิตจสฺส ปฏลภาเวน อาโลกสฺส วิพนฺธาภาวโต ยถา โพธิสตฺตมาตา กุจฺฉิคตํ โพธิสตฺตํ ปสฺสติ, กิเมวํ โพธิสตฺโตปิ มาตรํ อญฺญญฺจ ปุรโต รูปคตํ ปสฺสติ, โนติ อาห, ‘‘โพธิสตฺโต ปนา’’ติอาทิ. กสฺมา ปน สติ จกฺขุมฺหิ อาโลเก จ น ปสฺสตีติ อาห – ‘‘น หิ อนฺโตกุจฺฉิยํ จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชตี’’ติ. อสฺสาสปสฺสาสา วิย หิ ตตฺถ จกฺขุวิญฺญาณมฺปิ น อุปฺปชฺชติ ตชฺชาสมนฺนาหารสฺสาภาวโต. 204. “Kilamatho” có nghĩa là sự mệt mỏi. Quả thật, các trạng thái nặng nề, cứng đờ, v.v... của thân thể cũng không hề xảy ra cho bà vào lúc ấy. Đã được nói: “bà nhìn thấy (đứa con) ở bên trong bụng.” Bà nhìn thấy kể từ khi nào? Ngài nói: “sau khi đã vượt qua thời kỳ kalala, v.v...” Chính ngài nói lên lợi ích trong việc nhìn thấy. Do không có lợi ích ấy, bà không nhìn thấy trong thời kỳ kalala. “Puttena” có nghĩa là bởi đứa con còn nhỏ, chưa phát triển, nằm ngửa. Câu “Yaṃ taṃ mātu...” v.v... được nói theo cách hành xử thông thường. Quả thật, bào thai của vị Bồ-tát còn nhận được sự chăm sóc đặc biệt hơn cả bào thai của vị Chuyển Luân Vương, do sự vượt trội trong việc tích lũy phước báu. Vì thế, thân mẫu của vị Bồ-tát, có được thức ăn và cách hành xử vô cùng thích hợp, đã chăm sóc một cách kính cẩn. “Puratthābhimukho” có nghĩa là hướng về phía đông của người mẹ. Bây giờ, để chỉ ra nguyên nhân bên trong và bên ngoài cho việc có thể nhìn thấy được vị ở trong bụng, câu “pubbe katakamma...” v.v... đã được nói đến. “Assā” có nghĩa là của hoàng hậu. “Vatthuṃ” có nghĩa là dạ con. Giống như trường hợp của pha lê, lớp mây, v.v..., do lớp da ở bụng của thân mẫu vị Bồ-tát không che khuất ánh sáng, nên thân mẫu vị Bồ-tát nhìn thấy vị Bồ-tát ở trong bụng. Phải chăng vị Bồ-tát cũng nhìn thấy mẹ và các sắc khác ở phía trước? Ngài nói “không” bằng câu “bodhisatto pana...” v.v... Vậy tại sao, khi có mắt và có ánh sáng, ngài lại không nhìn thấy? Ngài nói: “Quả thật, nhãn thức không khởi lên ở bên trong dạ con.” Giống như hơi thở vô và hơi thở ra, nhãn thức cũng không khởi lên ở đó do không có sự tác ý tương ứng. ๒๐๕. ยถา อญฺญา อิตฺถิโย วิชาตปจฺจยา ตาทิเสน โรเคน อภิภูตาปิ หุตฺวา มรนฺติ, โพธิสตฺตมาตุ ปน โพธิสตฺเต กุจฺฉิคเต น โกจิ โรโค อุปฺปชฺชติ; เกวลํ อายุปริกฺขเยเนว กาลํ กโรติ, สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. โพธิสตฺเตน วสิตฏฺฐานํ หีติอาทินา ตตฺถ การณมาห. อปเนตฺวาติ อคฺคมเหสิฏฺฐานโต นีหริตฺวา. อนุรกฺขิตุํ น สกฺโกตีติ สมฺมา คพฺภปริหารํ นานุยุญฺชติ, เตน คพฺโภ พหฺวาพาโธ โหติ. วตฺถุวิสทํ โหตีติ คพฺภาสโย ปริสุทฺโธ โหติ. มาตุ มชฺฌิมวยสฺส ตติยโกฏฺฐาเส โพธิสตฺตสฺส คพฺโภกฺกมนมฺปิ ตสฺสา อายุปริมาณวิโลกเนเนว สงฺคหิตํ วโยวเสน อุปฺปชฺชนกวิการสฺส ปริวชฺชนโต, อิตฺถิสภาเวน อุปฺปชฺชนกวิกาโร ปน โพธิสตฺตสฺส อานุภาเวเนว วูปสมฺมติ. 205. Giống như các người nữ khác, bị chi phối bởi căn bệnh như thế do duyên sanh nở, rồi qua đời, tuy nhiên đối với thân mẫu của vị Bồ-tát, khi vị Bồ-tát ở trong bụng, không có bệnh hoạn nào khởi lên; bà qua đời chỉ đơn thuần do tuổi thọ đã hết. Ý nghĩa này đã được nói đến ở phần dưới rồi. Ngài nêu ra lý do ở đó bằng câu “Bodhisattena vasitaṭṭhānaṃ hi...” v.v... “Apanetvā” có nghĩa là sau khi đã loại bỏ khỏi địa vị chánh hậu. “Anurakkhituṃ na sakkoti” có nghĩa là không chăm sóc bào thai một cách đúng đắn, do đó bào thai có nhiều bệnh hoạn. “Vatthuvisadaṃ hoti” có nghĩa là dạ con trở nên trong sạch. Việc vị Bồ-tát nhập thai vào phần thứ ba của tuổi trung niên của người mẹ cũng được bao gồm bởi việc xem xét giới hạn tuổi thọ của bà, do việc tránh khỏi những biến đổi phát sinh do tuổi tác. Còn những biến đổi phát sinh do bản chất người nữ thì được lắng dịu nhờ oai lực của vị Bồ-tát. สตฺตมาสชาโตติ ปฏิสนฺธิคฺคหณโต สตฺตเม มาเส ชาโต. โส สีตุณฺหกฺขโม น โหติ อติวิย สุขุมาลตาย. อฏฺฐมาสชาโต กามํ สตฺตมาสชาตโต พุทฺธิอวยโว, เอกจฺเจ ปน จมฺมปเทสา [Pg.339] พุทฺธึ ปาปุณนฺตา ฆฏฺฏนํ น สหนฺติ, เตน โส น ชีวติ. สตฺตมาสชาตสฺส ปน น ตาว เต ชาตาติ วทนฺติ. “Sattamāsajāto” có nghĩa là được sanh ra vào tháng thứ bảy kể từ khi thụ thai. Vị ấy không thể chịu đựng được nóng và lạnh do quá đỗi mỏng manh. Người sanh vào tháng thứ tám, quả thật, có các bộ phận phát triển hơn người sanh vào tháng thứ bảy. Tuy nhiên, một số vùng da, trong khi đạt đến sự phát triển, lại không chịu đựng được sự va chạm, do đó người ấy không sống được. Còn đối với người sanh vào tháng thứ bảy, họ nói rằng những bộ phận ấy vẫn chưa được sanh ra. ฐิตาว หุตฺวาติ นิทฺทุกฺขตาย ฐิตา เอว หุตฺวา. ทุกฺขสฺส หิ พลวภาวโต ตํ ทุกฺขํ อสหมานา อญฺญา อิตฺถิโย นิสินฺนา วา นิปนฺนา วา วิชายนฺติ. อุปวิชญฺญาติ อุปคตวิชายนกาลา. สกลนครวาสิโนติ กปิลวตฺถุํ ปริวาเรตฺวา ฐิเตสุ เทวทหาทีสุ ฉสุ นคเรสุ วสนฺตา. “Ṭhitāva hutvā” có nghĩa là trong khi đang đứng, do không có sự đau khổ. Quả thật, do tính chất mãnh liệt của sự đau đớn, những người nữ khác, không thể chịu đựng được sự đau đớn ấy, đã sanh con trong tư thế ngồi hoặc nằm. “Upavijaññā” có nghĩa là thời điểm sanh nở đã đến gần. “Sakalanagaravāsino” có nghĩa là những người cư ngụ trong sáu thành phố, Devadaha và các thành phố khác, vốn tọa lạc xung quanh thành Kapilavatthu. เทวา นํ ปฐมํ ปฏิคฺคณฺหนฺตีติ โลกนาถํ มหาปุริสํ มยเมว ปฐมํ ปฏิคฺคณฺหามาติ สญฺชาตคารวพหุมานา อตฺตโน ปีตึ ปเวเทนฺตา ขีณาสวา สุทฺธาวาสพฺรหฺมาโน อาทิโต ปฏิคฺคณฺหนฺติ. สูติเวสนฺติ สูติชคฺคนธาติเวสํ. เอเกติ อุตฺตรวิหารวาสิโน. มจฺฉกฺขิสทิสํ ฉวิวเสน. (Devā naṃ paṭhamaṃ paṭiggaṇhantīti) có nghĩa là: “Chúng ta hãy là những người đầu tiên tiếp nhận bậc Lãnh đạo thế gian, bậc Đại nhân,” với lòng kính trọng và tôn kính đã sanh khởi, các vị Phạm thiên ở cõi Tịnh Cư, những bậc đã đoạn tận lậu hoặc, đã biểu lộ niềm hoan hỷ của mình và tiếp nhận (ngài) trước hết. (Sūtivesaṃ) có nghĩa là trang phục của người thợ săn. (Eke) có nghĩa là các vị Tỳ khưu trú ở tu viện phương Bắc. (Macchakkhisadisaṃ) là về phương diện màu da. ๒๐๖. อชินปฺปเวณิยาติ อชินจมฺเมหิ สิพฺเพตฺวา กตปเวณิยา. มหาเตโชติ มหานุภาโว. มหายโสติ มหาปริวาโร วิปุลกิตฺติโฆโส จ. 206. (Ajinappaveṇiyā) có nghĩa là tấm da được làm bằng cách khâu các mảnh da thú lại với nhau. (Mahātejo) có nghĩa là có đại oai lực. (Mahāyaso) có nghĩa là có đoàn tùy tùng đông đảo và danh tiếng lừng lẫy. ภคฺควิภคฺคาติ สมฺพาธฏฺฐานโต นิกฺขมเนน วิภาวิตตฺตา ภคฺคา วิภคฺคา วิย จ หุตฺวา. เตน เนสํ อวิสทภาวเมว ทสฺเสติ. อลคฺโค หุตฺวาติ คพฺภาสเย โยนิปเทเส จ กตฺถจิ อลคฺโค อสตฺโต หุตฺวา. อุทเกนาติ คพฺภาสยคเตน อุทเกน อมกฺขิโต นิกฺขมติ สมฺมกฺขิตสฺส ตาทิสสฺส อุทกเสมฺหาทิกสฺเสว ตตฺถ อภาวโต. โพธิสตฺตสฺส หิ ปุญฺญานุภาเวน ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐาย ตํ ฐานํ วิสุทฺธํ ปรมสุคนฺธคนฺธกุฏิ วิย จนฺทนคนฺธํ วายนฺตํ ติฏฺฐติ. อุทกวฏฺฏิโยติ อุทกกฺขนฺธา. (Bhaggavibhaggā) có nghĩa là do việc đi ra khỏi nơi chật hẹp nên được biểu hiện là đã bị gãy, bị vỡ. Qua đó, điều này cho thấy trạng thái không trong sạch của chúng. (Alaggo hutvā) có nghĩa là không bị dính, không bị bám vào bất cứ đâu trong dạ con và trong sản đạo. (Udakena) có nghĩa là ngài đi ra không bị dính bởi nước trong dạ con, vì ở đó không có những thứ như nước, đờm dãi... làm cho dính bẩn. Thật vậy, do oai lực phước báu của Bồ-tát, kể từ lúc tái sanh, nơi ấy trở nên thanh tịnh, giống như hương thất tỏa hương thơm ngào ngạt, thoang thoảng mùi hương chiên-đàn. (Udakavaṭṭiyo) có nghĩa là các khối nước. ๒๐๗. มุหุตฺตชาโตติ มุหุตฺเตน ชาโต หุตฺวา มุหุตฺตมตฺโตว. อนุธาริยมาเนติ อนุกูลวเสน นียมาเน. อาคตาเนวาติ ตํ ฐานํ อุปคตานิ เอว. 207. (Muhuttajāto) có nghĩa là đã sanh trong một khoảnh khắc, chỉ mới một khoảnh khắc. (Anudhāriyamāne) có nghĩa là khi được mang đi một cách thuận lợi. (Āgatāneva) có nghĩa là chính là đã đến nơi ấy. อเนกสาขนฺติ รตนมยาเนกสตปติฏฺฐานหีรกํ. สหสฺสมณฺฑลนฺติ เตสํ อุปริ ปติฏฺฐิตํ อเนกสหสฺสมณฺฑลหีรกํ. มรูติ เทวา. (Anekasākhaṃ) có nghĩa là có nhiều trăm nhánh bằng châu báu được thiết lập. (Sahassamaṇḍalaṃ) có nghĩa là có nhiều ngàn vòng được thiết lập ở trên chúng. (Marū) có nghĩa là chư thiên. น [Pg.340] โข ปเนวํ ทฏฺฐพฺพนฺติ สตฺตปทวีติหารโต ปเคว ทิสาวิโลกนสฺส กตตฺตา. เตนาห ‘‘มหาสตฺโต หี’’ติอาทิ. เอกงฺคณานีติ วิวฏภาเวน วิหารงฺคณปริเวณงฺคณานิ วิย เอกงฺคณสทิสานิ อเหสุํ. สทิโสปิ นตฺถีติ ตุมฺหากํ อิทํ วิโลกนํ วิสิฏฺเฐ ปสฺสิตุํ อิธ ตุมฺเหหิ สทิโสปิ นตฺถิ, กุโต อุตฺตริตโรติ อาหํสุ. สพฺพปฐโมติ สพฺพปฺปธาโน. ปธานปริยาโย หิ อิธ ปฐมสทฺโท. เตนาห ‘‘อิตรานี’’ติอาทิ. เอตฺถ จ มเหสกฺขา ตาว เทวา ตถา วทนฺติ, อิตเร ปน กถนฺติ? มหาสตฺตสฺส อานุภาวทสฺสเนเนว. มเหสกฺขานญฺหิ เทวานํ มหาสตฺตสฺส อานุภาโว วิย เตน สทิสานมฺปิ อานุภาโว ปจฺจกฺโข อโหสิ. อิตเร ปน เตสํ วจนํ สุตฺวา สทฺทหนฺตา อนุมินนฺตา ตถา อาหํสุ. (Na kho panevaṃ daṭṭhabbaṃ) tuy nhiên, không nên hiểu như vậy, vì việc nhìn các phương đã được thực hiện trước cả việc đi bảy bước. Do đó, ngài đã nói: “Vì Đại Sĩ...” v.v. (Ekaṅgaṇāni) có nghĩa là do sự rộng mở, chúng đã trở thành giống như một sân, giống như sân tu viện, sân chùa. (Sadisopi natthi) họ nói: “Cái nhìn này của ngài là để thấy điều thù thắng. Ở đây, không có ai sánh bằng ngài, huống chi là hơn được?” (Sabbapaṭhamo) có nghĩa là tối thắng hơn tất cả. Ở đây, từ ‘paṭhama’ (đầu tiên) thực sự là một từ đồng nghĩa với ‘padhāna’ (tối thắng). Do đó, ngài đã nói: “những (chúng sanh) khác...” v.v. Ở đây, các vị thiên có đại thần lực đã nói như vậy, còn những vị khác thì sao? Chính là do thấy được oai lực của Đại Sĩ. Thật vậy, đối với các vị thiên có đại thần lực, oai lực của Đại Sĩ cũng như oai lực của những vị tương tự ngài đã được thấy rõ. Còn những vị khác, sau khi nghe lời nói của họ, đã tin tưởng và suy luận rồi nói như vậy. ชาตมตฺตสฺเสว โพธิสตฺตสฺส ฐานาทีนิ เยสํ วิเสสาธิคมานํ ปุพฺพนิมิตฺตภูตานีติ เต นิทฺธาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต, ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปติฏฺฐานํ จตุอิทฺธิปาทปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ อิทฺธิปาทวเสน โลกุตฺตรธมฺเมสุ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสมิชฺฌนโต. อุตฺตราภิมุขภาโว โลกสฺส อุตฺตรณวเสน คมนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. สตฺตปทคมนํ สตฺตโพชฺฌงฺคาทิคมนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, วิสุทฺธฉตฺตธารณํ สุวิสุทฺธวิมุตฺติฉตฺตธารณสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ปญฺจราชกกุธภณฺฑานิ ปญฺจวิธวิมุตฺติคุณปริวารตาย ปุพฺพนิมิตฺตํ, อนาวฏทิสานุวิโลกนํ อนาวฏญาณตาย ปุพฺพนิมิตฺตํ, ‘‘อคฺโคหมสฺมี’’ติอาทิวจนํ อปฺปฏิวตฺติยธมฺมจกฺกปวตฺตนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ; อยมนฺติมา ชาตีติ อายตึ ชาติยา อภาวกิตฺตนา อนุปาทิ…เป… ปุพฺพนิมิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ; ตสฺส ตสฺส อนาคเต ลทฺธพฺพวิเสสสฺส ตํ ตํ นิมิตฺตํ อพฺยภิจารีนิมิตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น อาคโตติ อิมสฺมึ สุตฺเต อญฺญตฺถ จ วกฺขมานาย อนุปุพฺพิยา อนาคตตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อาหริตฺวาติ ตสฺมึ ตสฺมึ สุตฺเต อฏฺฐกถาสุ จ อาคตนเยน อาหริตฺวา ทีเปตพฺโพ. Để chỉ ra và xác định những điều như việc đứng... của Bồ-tát ngay khi vừa đản sanh là điềm báo trước cho những chứng đắc đặc biệt nào, ngài đã nói: “Và ở đây...” v.v. Trong đó, việc đứng vững là điềm báo trước cho sự chứng đắc Tứ Thần Túc, vì nhờ vào các Thần Túc mà thành tựu được trạng thái đứng vững trong các pháp siêu thế. Việc hướng về phương Bắc là điềm báo trước cho sự đi đến vượt thoát thế gian. Việc đi bảy bước là điềm báo trước cho sự đi đến Thất Giác Chi. Việc được che lọng trắng thanh tịnh là điềm báo trước cho việc được che lọng giải thoát hoàn toàn thanh tịnh. Năm vật biểu trưng vương quyền là điềm báo trước cho việc được vây quanh bởi năm loại đức hạnh giải thoát. Việc nhìn khắp các phương không bị che chướng là điềm báo trước cho trí tuệ không bị che chướng. Lời nói “Ta là bậc tối thượng...” là điềm báo trước cho việc chuyển bánh xe Pháp không thể đảo ngược; việc tuyên bố không còn sanh trong tương lai qua câu “Đây là kiếp cuối cùng” nên được hiểu là điềm báo trước của Vô Dư (Niết-bàn)... Nên hiểu rằng mỗi điềm báo ấy là điềm báo không sai lệch cho mỗi chứng đắc đặc biệt sẽ đạt được trong tương lai. (Na āgato) được nói với ý nghĩa là chưa đến, liên quan đến trình tự sẽ được nói đến trong kinh này và ở nơi khác. (Āharitvā) có nghĩa là cần phải được trình bày bằng cách dẫn ra theo phương pháp đã được nêu trong các kinh và chú giải tương ứng. ทสสหสฺสิโลกธาตุ กมฺปีติ ปน อิทํ สติปิ อิธ ปาฬิยํ อาคตตฺเต วกฺขมานานมจฺฉริยานํ มูลภูตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ, เอวํ อญฺญมฺปีทิสํ ทฏฺฐพฺพํ. ตนฺติ พทฺธา วีณา, จมฺมพทฺธา เภริโยติ ปญฺจงฺคิกตูริยสฺส นิทสฺสนมตฺตํ, จ-สทฺเทน วา อิตเรสมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ภิชฺชึสูติ ปาเทสุ พทฺธฏฺฐาเนสุเยว [Pg.341] ภิชฺชึสุ. วิคจฺฉึสูติ วูปสมึสุ. สกเตโชภาสิตานีติ อติวิย สมุชฺชลาย อตฺตโน ปภาย โอภาสิตานิ อเหสุํ. น ปวตฺตีติ น สนฺที. วาโต น วายีติ ขโร วาโต น วายิ, มุทุสุโข ปน สตฺตานํ สุขาวโห วายิ. ปถวีคตา อเหสุํ อุจฺจฏฺฐาเน ฐาตุํ อวิสหนฺตา. อุตุสมฺปนฺโนติ อนุณฺหาสีตตาสงฺขาเตน อุตุนา สมฺปนฺโน. วามหตฺถํ อุเร ฐเปตฺวา ทกฺขิเณน ปุถุปาณินา หตฺถตาฬเนน สทฺทกรณํ อปฺโผฏนํ. มุเขน อุสฺเสฬนํ สทฺทมุญฺจนํ เสฬนํ. เอกทฺธชมาลา อโหสีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน วิจิตฺตปุปฺผสุคนฺธปุปฺผวสฺสเทวา วสฺสึสุ, สูริเย ทิพฺพมาเน เอว ตารกา โอภาสึสุ, อจฺฉํ วิปฺปสนฺนํ อุทกํ ปถวิโต อุพฺภิชฺชิ, พิลาสยา ทริสยา ติรจฺฉานา อาสยโต นิกฺขมึสุ; ราคโทสโมหาปิ ตนุ ภวึสุ, ปถวิยํ รโช วูปสมิ, อนิฏฺฐคนฺโธ วิคจฺฉิ, ทิพฺพคนฺโธ วายิ, รูปิโน เทวา สรูเปเนว มนุสฺสานํ อาปาถมคมํสุ, สตฺตานํ จุตุปปาตา นาเหสุนฺติ อิเมสํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ยานิ มหาภินีหารสมเย อุปฺปนฺนานิ ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ, ตานิ อนวเสสานิ ตทา อเหสุนฺติ. Còn câu ‘mười ngàn thế giới chấn động’ này, dầu đã được đề cập trong Pāḷi ở đây, được nói đến để chỉ ra rằng đó là nền tảng cho những điều kỳ diệu sẽ được trình bày, và những điều tương tự khác cũng nên được hiểu như vậy. Đàn vīṇā được căng bằng dây, trống bherī được bịt bằng da, điều này là để chỉ cho ngũ nhạc cụ; hoặc nên hiểu rằng từ ‘ca’ (và) bao gồm cả những nhạc cụ khác. ‘Bị vỡ’ nghĩa là chúng bị vỡ ngay tại những chỗ được buộc vào chân. ‘Tan biến’ nghĩa là chúng lắng dịu. ‘Tỏa sáng bằng ánh quang của chính mình’ nghĩa là chúng được chiếu sáng bởi ánh quang rực rỡ của chính mình. ‘Không chảy’ nghĩa là không trôi đi. ‘Gió không thổi’ nghĩa là gió mạnh không thổi, nhưng cơn gió nhẹ nhàng, dễ chịu, mang lại sự an lạc cho chúng sanh thì có thổi. ‘Đã đi xuống đất’ là vì không thể đứng ở nơi cao. ‘Thời tiết thuận hòa’ nghĩa là được phú cho thời tiết được gọi là không nóng không lạnh. ‘Apphoṭanaṃ’ là việc tạo ra âm thanh bằng cách vỗ tay, đặt tay trái lên ngực và dùng bàn tay phải rộng để vỗ. ‘Seḷanaṃ’ là việc phát ra âm thanh reo hò bằng miệng. Trong câu ‘trở thành một tràng phướn duy nhất,’ từ ‘iti’ (như vậy) có nghĩa là ‘v.v...’ (ādi). Do đó, nên hiểu rằng nó bao gồm những điều sau: chư thiên làm mưa hoa đa dạng và hoa thơm, các vì sao tỏa sáng ngay cả khi mặt trời đang chiếu rọi, nước trong và tinh khiết trào lên từ mặt đất, các loài thú sống trong hang, trong khe núi đã ra khỏi nơi ở của chúng; tham, sân, si cũng trở nên mỏng nhẹ, bụi bặm trên mặt đất lắng xuống, mùi hôi thối tan biến, hương thơm của chư thiên lan tỏa, các vị trời hữu sắc hiện ra trước mắt loài người bằng chính hình dạng của mình, sự sanh tử của chúng sanh không xảy ra. Ba mươi hai điềm báo đã xuất hiện vào thời điểm đại nguyện, tất cả chúng đều đã xảy ra vào lúc đó. ตตฺราปีติ เตสุปิ ปถวิกมฺปาทีสุ เอวํ ปุพฺพนิมิตฺตภาโว เวทิตพฺโพ, น เกวลํ สมฺปติชาตสฺส ฐานาทีสุ เอวาติ อธิปฺปาโย. สพฺพญฺญุตญฺญาณปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ สพฺพสฺส เญยฺยสฺส ติตฺถกรมตสฺส จ จาลนโต. เกนจิ อนุสฺสาหิตานํเยว อิมสฺมึเยว เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปาโต, เกนจิ อนุสฺสาหิตานํเยว เอกปฺปหาเรเนว สนฺนิปติตฺวา ธมฺมปฏิคฺคณฺหนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ปฐมํ เทวตานํ ปฏิคฺคหณํ ทิพฺพวิหารปฏิลาภสฺส, ปจฺฉา มนุสฺสานํ ปฏิคฺคหณํ ตตฺเถว ฐานสฺส นิจฺจลสภาวโต อาเนญฺชวิหารปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. วีณานํ สยํ วชฺชนํ ปรูปเทเสน วินา สยเมว อนุปุพฺพวิหารปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. เภรีนํ วชฺชนํ จกฺกวาฬปริยนฺตาย ปริสาย ปเวทนสมตฺถสฺส ธมฺมเภริยา อนุสาวนสฺส อมตทุนฺทุภิโฆสนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. อนฺทุพนฺธนาทีนํ เฉโท มานวินิพนฺธเฉทนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ; สุปฏฺฏนสมฺปาปุณนํ อตฺถาทิ อนุรูปํ อตฺถาทีสุ ญาณสฺส เภทาธิคมสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. ‘Ở đó cũng vậy’ nghĩa là trong những hiện tượng như sự chấn động của trái đất, v.v..., bản chất điềm báo nên được hiểu như vậy, ý muốn nói không chỉ trong các sự kiện như việc đứng lại của vị Bồ tát vừa mới sanh. (Sự chấn động của trái đất) là điềm báo cho sự chứng đắc Nhất thiết trí vì nó làm rung chuyển tất cả các đối tượng cần biết và các học thuyết của ngoại đạo. Sự hội họp của (chư thiên) trong cùng một chuyển luân giới này mà không do ai khuyến khích, sự hội họp trong cùng một lúc mà không do ai khuyến khích để tiếp nhận Pháp là điềm báo. Trước hết, sự tiếp nhận của chư thiên là điềm báo cho sự chứng đắc trú xứ của chư thiên (dibbavihāra); sau đó, sự tiếp nhận của loài người là điềm báo cho sự chứng đắc trú xứ bất động (āneñjavihāra) do bản chất không lay chuyển của nơi đó. Việc đàn vīṇā tự vang lên là điềm báo cho sự chứng đắc các trú xứ tuần tự (anupubbavihāra) mà không cần sự chỉ dạy của người khác. Việc trống bherī vang lên là điềm báo cho việc tuyên bố trống Pháp, cho việc loan báo trống bất tử, có khả năng thông báo cho hội chúng đến tận cùng chuyển luân giới. Việc phá vỡ các xiềng xích, v.v... là điềm báo cho việc chặt đứt sự trói buộc của ngã mạn; việc đạt đến sự vững chắc là điềm báo cho việc đạt được sự phân biệt trong trí tuệ về các phương diện như ý nghĩa, v.v... một cách tương xứng. นิพฺพานรเสนาติ กิเลสานํ นิพฺพายนรเสน. เอกรสภาวสฺสาติ สาสนสฺส สพฺพตฺถ เอกรสภาวสฺส. วาตสฺส อวายนํ กิสฺส ปุพฺพนิมิตฺตนฺติ อาห ‘‘ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตภินฺทนสฺสา’’ติ. อากาสาทิอปฺปติฏฺฐวิสมจญฺจลฏฺฐานํ ปหาย [Pg.342] สกุณานํ ปถวีคมนํ ตาทิสํ มิจฺฉาคาหํ ปหาย สตฺตานํ ปาเณหิ รตนตฺตยสรณคมนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. เทวตานํ อปฺโผฏนาทีหิ กีฬนํ ปโมทนุปฺปตฺติอุทานสฺส ภววนฺตคมเนน ธมฺมสภาวโพธเนน จ ปโมทวิภาวนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. ธมฺมเวควสฺสนสฺสาติ เทสนาญาณเวเคน ธมฺมามตสฺส วสฺสนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. กายคตาสติวเสน ลทฺธชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา อุปฺปาทิตมคฺคผลสุขานุภโว กายคตาสติอมตปฏิลาโภ, ตสฺส ปน กายสฺสปิ อตปฺปกสุขาวหตฺตา ขุทาปิปาสาปีฬนาภาโว ปุพฺพนิมิตฺตํ วุตฺโต. อริยทฺธชมาลามาลิตายาติ สเทวกสฺส โลกสฺส อริยมคฺคโพชฺฌงฺคธชมาลาหิ มาลิตภาวสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. ยํ ปเนตฺถ อนุทฺธฏํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ‘Với vị Niết-bàn’ nghĩa là với vị làm lắng dịu các phiền não. ‘Bản chất một vị’ nghĩa là bản chất một vị ở khắp nơi của giáo pháp. Việc gió không thổi là điềm báo cho điều gì? Ngài nói: ‘cho việc phá vỡ sáu mươi hai tà kiến.’ Việc các loài chim từ bỏ những nơi không vững chắc, không bằng phẳng, chông chênh như không gian, v.v... và đi xuống mặt đất là điềm báo cho việc chúng sanh từ bỏ những chấp thủ sai lầm tương tự và hết lòng quy y Tam Bảo. Việc chư thiên vui đùa bằng cách vỗ tay, v.v... là điềm báo cho sự phát sanh niềm hoan hỷ và lời cảm hứng, cho sự biểu lộ niềm vui qua việc đi đến tận cùng của sự tồn tại và sự giác ngộ bản chất của các pháp. ‘Cơn mưa Pháp dũng mãnh’ là điềm báo cho cơn mưa Pháp bất tử với tốc độ của trí tuệ thuyết giảng. Sự chứng đắc Pháp bất tử là niệm thân (kāyagatāsati) là sự trải nghiệm hạnh phúc của đạo và quả được tạo ra bằng cách lấy thiền định đạt được nhờ niệm thân làm nền tảng; và việc không bị đói khát hành hạ được gọi là điềm báo cho điều đó, vì thân thể cũng được an lạc, không bị thiêu đốt. ‘Được trang hoàng bằng tràng phướn của bậc Thánh’ là điềm báo cho việc thế giới cùng với chư thiên được trang hoàng bằng những tràng phướn là Thánh đạo và các giác chi. Những gì không được giải thích ở đây, điều đó rất dễ hiểu. เอตฺถาติ ‘‘สมฺปติชาโต’’ติอาทินา อาคเต อิมสฺมึ ฐาเน. วิสฺสชฺชิโตว, ตสฺมา อมฺเหหิ อิธ อปุพฺพํ วตฺตพฺพํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ตทา ปถวิยํ คจฺฉนฺโตปิ มหาสตฺโต อากาเสน คจฺฉนฺโต วิย มหาชนสฺส อุปฏฺฐาสีติ อยเมตฺถ นิยติ ธมฺมนิยาโม โพธิสตฺตานํ ธมฺมตาติ อิทํ นิยติวาทวเสน กถนํ. ‘‘ปุพฺเพ ปุริมชาตีสุ ตาทิสสฺส ปุญฺญสมฺภารกมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา มหาชนสฺส ตถา อุปฏฺฐาสี’’ติ อิทํ ปุพฺเพกตกมฺมวาทวเสน กถนํ. อิเมสํ สตฺตานํ อุปริ อีสนสีลตาย ยถาสกํ กมฺมเมว อิสฺสโร นาม, ตสฺส นิมฺมานํ อตฺตโน ผลสฺส นิพฺพตฺตนํ, มหาปุริโสปิ สเทวกํ โลกํ อภิภวิตุํ สมตฺเถน อุฬาเรน ปุญฺญกมฺมุนา นิพฺพตฺติโต เตน อิสฺสเรน นิมฺมิโต นาม, ตสฺส จายํ นิมฺมานวิเสโส, ยทิทํ มหานุภาวตา. ยาย มหาชนสฺส ตถา อุปฏฺฐาสีติ อิทํ อิสฺสรนิมฺมานวาทวเสน กถนํ. เอวํ ตํ ตํ พหุํ วตฺวา กึ อิมาย ปริยายกถายาติ อวสาเน อุชุกเมว เอวํ พฺยากาสิ. สมฺปติชาโต ปถวิยํ กถํ ปทสา คจฺฉติ, เอวํมหานุภาโว อากาเสน มญฺเญ คจฺฉตีติ ปริกปฺปนสฺส วเสน อากาเสน คจฺฉนฺโต วิย อโหสิ. สีฆตรํ ปน สตฺตปทวีติหาเรน คตตฺตา ทิสฺสมานรูโปปิ มหาชนสฺส อทิสฺสมาโน วิย อโหสิ. อเจลกภาโว ขุทฺทกสรีรตา จ ตาทิสสฺส อิริยาปถสฺส อนนุจฺฉวิกาติ กมฺมานุภาวสญฺชนิตปาฏิหาริยวเสน อลงฺการปฏิยตฺโต วิย; โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก วิย จ มหาชนสฺส อุปฏฺฐาสีติ เวทิตพฺพํ; พุทฺธภาวานุจฺฉวิกสฺส [Pg.343] โพธิสตฺตานุภาวสฺส ยาถาวโต ปเวทิตตฺตา พุทฺเธน วิย…เป… อตฺตมนา อโหสิ. Ở đây là: ở nơi này đã được đề cập đến bằng (câu) bắt đầu là ‘vừa mới sanh.’ Đã được giải đáp rồi, do đó ý nghĩa là chúng tôi không có gì mới để nói ở đây. Khi ấy, vị Đại Sĩ dù đi trên mặt đất nhưng đã hiện ra cho đại chúng thấy dường như đi trên hư không. Đây là lời nói theo thuyết định mệnh rằng: ‘Đây là định luật tự nhiên, là pháp tánh của các vị Bồ Tát.’ Đây là lời nói theo thuyết túc nghiệp rằng: ‘Do đã thực hiện và tích lũy các nghiệp phước báu tương tự như vậy trong các kiếp trước đây, nên ngài đã hiện ra cho đại chúng thấy như thế.’ Đây là lời nói theo thuyết hóa nhân rằng: ‘Do có tánh làm chủ đối với các chúng sanh này, chính nghiệp của mỗi chúng sanh được gọi là đấng sáng tạo (Issara). Sự tạo tác của nghiệp ấy là sự sanh khởi quả của chính nó. Cả bậc Đại nhân cũng được sanh ra bởi nghiệp phước cao thượng có khả năng chế ngự thế gian cùng với chư Thiên, nên được gọi là do đấng sáng tạo ấy tạo ra. Và đây là sự tạo tác đặc biệt của vị ấy, đó là đại oai lực, nhờ đó mà ngài đã hiện ra cho đại chúng thấy như thế.’ Sau khi đã nói nhiều điều như vậy, (nghĩ rằng) ‘cần gì đến lời nói vòng vo này?’, cuối cùng đã giải thích một cách thẳng thắn như vầy: Do sự suy tưởng rằng: ‘Vừa mới sanh, làm sao đi bộ trên mặt đất được? Có đại oai lực như vậy, ta nghĩ rằng ngài đi trên hư không,’ nên ngài đã (hiện ra) dường như đi trên hư không. Nhưng vì đã đi bảy bước nhanh hơn, nên dù có hình sắc đang được thấy, ngài đã (hiện ra) dường như không được đại chúng thấy. Nên được hiểu là: vì tình trạng không mặc y phục và thân hình nhỏ bé là không tương xứng với oai nghi như vậy, nên do phép lạ được sanh ra bởi oai lực của nghiệp, ngài đã hiện ra cho đại chúng thấy dường như được trang hoàng sửa soạn và dường như là một thanh niên mười sáu tuổi; do oai lực của Bồ Tát tương xứng với Phật tánh đã được tuyên thuyết đúng như thật, (đại chúng) đã hoan hỷ như thể (thấy) Đức Phật... v.v... ปากฏา หุตฺวาติ วิภูตา หุตฺวา. พุทฺธานํ เย เย สงฺขาเร ววตฺถเปตุกามา, เต เต อุปฺปาทกฺขเณปิ สพฺพโส สุปฺปฏิวิทิตา สุปากฏา หตฺถตเล อามลกํ วิย สุฏฺฐุ วิภูตา เอว หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ. เตนาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. อโนกาสคเตติ ปริคฺคหสฺส อโนกาสกาเล ปวตฺเต. นิปฺปเทเสติ นิรวเสเส. โอกาสปฺปตฺเตติ ฐานคมนาทิกาเล อุปฺปนฺเน, เต หิ สมฺมสนสฺส โยคฺยกาเล อุปฺปตฺติยา โอกาสปฺปตฺตาติ อธิปฺปาโย. สตฺตทิวสพฺภนฺตเรติ อิทํ พุทฺธานํ ปากติกสมฺมสนวเสน วุตฺตํ, อากงฺขนฺตา ปน เต ยทา กทาจิ อุปฺปนฺนสงฺขาเร สมฺมสนฺติเยว. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Trở nên hiển nhiên là: trở nên rõ ràng. Đối với các Đức Phật, những pháp hành nào mà các ngài muốn xác định, những pháp hành ấy hiện khởi, được thấu triệt hoàn toàn, rất hiển nhiên, trở nên rất rõ ràng như quả amla trong lòng bàn tay, ngay cả trong sát-na sanh khởi. Do đó, ngài đã nói (câu) bắt đầu là ‘ví như.’ (Từ) anokāsagata có nghĩa là: diễn ra vào lúc không phải thời cơ để nắm bắt. (Từ) nippadesa có nghĩa là: không còn sót lại. (Từ) okāsappatta có nghĩa là: đã sanh khởi vào lúc đi đứng v.v... Ý nghĩa là, vì chúng sanh khởi vào thời điểm thích hợp cho việc quán xét, nên (được gọi là) đã đến thời cơ. (Câu) ‘trong vòng bảy ngày,’ điều này được nói theo cách quán xét thông thường của các Đức Phật. Nhưng khi các ngài mong muốn, các ngài vẫn quán xét các pháp hành đã sanh khởi vào bất cứ lúc nào. Phần còn lại thì dễ hiểu. อจฺฉริยพฺภุตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong bài Sớ giải kinh Hy Hữu Vị Tằng Hữu Pháp đã hoàn tất. ๔. พากุลสุตฺตวณฺณนา 4. Sớ giải kinh Bākula ๒๐๙. ยถา ‘‘ทฺวตฺตึสา’’ติ วตฺตพฺเพ ทฺวิ-สทฺทสฺส พา-อาเทสํ กตฺวา พาตฺตึสาติ วุจฺจติ, เอวํ เอตฺถ พา-การาเทสํ กตฺวา พากุโลติ สมญฺญา อโหสิ, สายํ ตสฺส อนฺวตฺถสญฺญาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตสฺส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สีสํ นฺหาเปตฺวาติ มงฺคลตฺถํ มหาคงฺคาย สีสํ นฺหาเปตฺวา. นิมุชฺชนวเสนาติ ชณฺณุปมาเณ อุทเก โถกํเยว นิมุชฺชนวเสน. ฉฑฺเฑตฺวา ปลาตา มรณภยตชฺชิตา. ปหริยมานา มรนฺติ, น ชาเลน พนฺธิตมตฺเตน. ทารกสฺส เตเชนาติ ทารกสฺส ปุญฺญเตเชน. นีหฏมตฺโตว มโต, ตสฺส มรณตฺถํ อุปกฺกโม น กโต, เยน อุปกฺกเมน ทารกสฺส พาโธ สิยา. ตนฺติ มจฺฉํ. สกลเมวาติ ปริปุณฺณาวยวเมว. 209. Giống như khi cần nói ‘dvattiṃsa’ (ba mươi hai), người ta thay thế từ ‘dvi’ bằng ‘bā’ và nói là ‘bāttiṃsa,’ cũng vậy ở đây, do thay thế bằng âm ‘bā’ nên đã có tên gọi là Bākula. Để chỉ ra rằng đó là tên gọi phù hợp với ý nghĩa của vị ấy, (câu) bắt đầu là ‘bởi vì vị ấy’ đã được nói đến. (Cụm từ) ‘tắm gội đầu’ là: sau khi tắm gội đầu ở sông Hằng vì mục đích tốt lành. (Cụm từ) ‘do sự lặn xuống’ là: do sự lặn xuống một chút trong nước sâu đến đầu gối. Đã vứt bỏ và bỏ chạy: bị đe dọa bởi nỗi sợ chết. Chúng chết khi bị đập, chứ không phải chỉ do bị trói bằng lưới. (Cụm từ) ‘do uy lực của đứa trẻ’ là: do uy lực phước báu của đứa trẻ. Nó chết ngay khi vừa được đưa ra, không có sự cố gắng nào được thực hiện để giết nó, sự cố gắng mà có thể gây hại cho đứa trẻ. (Từ) ấy (chỉ) con cá. (Từ) ‘toàn bộ’ là: có các bộ phận đầy đủ. น เกลายตีติ น มมายติ กิสฺมิญฺจิ น มญฺญติ. ทารกสฺส ปุญฺญเตเชน ปิฏฺฐิโต ผาเลนฺตี. ทารกํ ลภตีติ อุคฺโฆสนวเสน เภรึ จราเปตฺวา. ปวตฺตึ อาจิกฺขิ, อตฺตโน ปุตฺตภาวํ กเถสิ. กุจฺฉิยา ธาริตตฺตา อมาตา กาตุํ น สกฺกา ชนนีภาวโต. มจฺฉํ คณฺหนฺตาปีติ มจฺฉํ กิณิตฺวา คณฺหนฺตาปิ. ตถา คณฺหนฺตา จ ตปฺปริยาปนฺนํ สพฺพํ คณฺหาติ นามาติ [Pg.344] อาห – ‘‘วกฺกยกนาทีนิ พหิ กตฺวา คณฺหนฺตา นาม นตฺถี’’ติ. อยมฺปิ อมาตา กาตุํ น สกฺกา สามิกภาวโต. ทารโก อุภินฺนมฺปิ กุลานํ ทายาโท โหตุ ทฺวินฺนํ ปุตฺตภาวโต. (Cụm từ) ‘không dính mắc’ là: không xem là của ta, không nghĩ tưởng đến bất cứ điều gì. Do uy lực phước báu của đứa trẻ, (lưng) bị nứt ra từ phía sau. (Cụm từ) ‘tìm được đứa trẻ’ là: sau khi cho đánh trống bằng cách loan báo. Đã kể lại câu chuyện, đã nói về tình trạng con trai của mình. Do đã mang trong bụng, không thể không làm mẹ, vì là người mẹ sanh ra. (Cụm từ) ‘người lấy con cá’ là: cả người mua và lấy con cá. Và người lấy như vậy được gọi là lấy tất cả những gì bao gồm trong đó, ngài nói: ‘Không có chuyện người ta lấy (con cá) mà lại bỏ ruột gan v.v... ra ngoài.’ Vị này cũng không thể không làm mẹ, do là người chủ sở hữu. Đứa trẻ hãy là người thừa kế của cả hai gia tộc, do là con của cả hai. อสีติเมติ ชาติยา อสีติเม วสฺเส. ปพฺพชฺชามตฺเตน กิเลสานํ อสมุจฺฉิชฺชนโต วีติกฺกมิตุํ กามสญฺญา อุปฺปนฺนปุพฺพาติ ปุจฺฉา ปน ปุจฺฉิตพฺพา. เตนาห – ‘‘เอวญฺจ โข มํ, อาวุโส กสฺสป, ปุจฺฉิตพฺพ’’นฺติ. (Từ) ‘thứ tám mươi’ là: trong năm thứ tám mươi kể từ khi sanh. Do các phiền não chưa được đoạn trừ chỉ bằng sự xuất gia, nên câu hỏi này nên được hỏi: ‘Tư tưởng về dục đã từng sanh khởi để vượt qua (giới luật) hay chưa?’ Do đó, ngài đã nói: ‘Này hiền giả Kassapa, nên hỏi tôi như thế này.’ ๒๑๐. นิยเมตฺวาติ ตํ ตํวาเร เสสวาเรน นิยเมตฺวา. กมฺมปถเภทโกติ กมฺมปถวิเสสกโร. ตตฺถ กามวิตกฺโก ยถา กายวจีทฺวาเรสุ โจปนปฺปตฺโต กมฺมปถปฺปตฺโต นาม โหติ; มโนทฺวาเร ปรภณฺฑสฺส อตฺตโน ปริณามนวเสน ปวตฺตอภิชฺฌาสหคโต; เอวํ กามสญฺญาติ, ตถา พฺยาปาทวิหึสาวิตกฺกสญฺญาติ เถโร, ‘‘อุภยมฺเปตํ กมฺมปถเภทกเมวา’’ติ อาห. กมฺมปถํ อปฺปตฺตํ สญฺญํ สนฺธาย, ‘‘สญฺญา อุปฺปนฺนมตฺตาวา’’ติ วุจฺจมาเน วิตกฺกิตมฺปิ สมานํ กมฺมปถํ อปฺปตฺตเมว, อุภยสฺส ปน วเสน สุตฺตปทํ ปวตฺตนฺติ เถรสฺส อธิปฺปาโย. 210. (Từ) ‘sau khi xác định’ là: sau khi xác định trong mỗi trường hợp bằng trường hợp còn lại. (Từ) ‘phá vỡ nghiệp đạo’ là: người tạo ra sự khác biệt trong nghiệp đạo. Trong đó, tầm về dục được gọi là đã đạt đến nghiệp đạo khi đã đạt đến sự thúc đẩy ở thân môn và khẩu môn; (hoặc) ở ý môn, khi đi kèm với tham lam diễn ra theo cách hướng tài sản của người khác về cho mình. Vị Trưởng lão đã nói rằng: ‘Cũng vậy là tưởng về dục, cũng như tầm và tưởng về sân, về hại, cả hai điều này đều phá vỡ nghiệp đạo.’ Liên quan đến tưởng chưa đạt đến nghiệp đạo, khi được nói là ‘tưởng chỉ mới sanh khởi,’ thì dù đã được suy tầm, nó vẫn chưa đạt đến nghiệp đạo. Ý của vị Trưởng lão là câu kinh được diễn tiến là do cả hai (tầm và tưởng). ๒๑๑. อายูหนกมฺมนฺติ อตฺตนา อายูหิตพฺพกมฺมํ. โลมกิลิฏฺฐานีติ กิลิฏฺฐโลมานิ, กิลิฏฺฐํสูนีติ อตฺโถ. กิเมวํ โภเคสุ ปรนิมฺมิตภเว วสวตฺติเทวานํ วิย สพฺพโส อายูหนกมฺเมน วินา อญฺญสฺสปิ ปพฺพชิตสฺส ปจฺจยลาโภ ทิฏฺฐปุพฺโพ สุตปุพฺโพติ อาห ‘‘อนจฺฉริยญฺเจต’’นฺติ. กุลูปกเถรานเมตํ กมฺมํ, เถโร ปน กทาจิปิ กุลูปโก นาโหสิ. 211. Āyūhanakammaṃ (nghiệp cần nỗ lực) là nghiệp cần được tự mình nỗ lực. Lomakiliṭṭhāni (lông bị ô nhiễm) là những sợi lông bị ô nhiễm, có nghĩa là những sợi tơ bị ô nhiễm. Ngài nói ‘anacchariyañcetaṃ’ (và điều này không có gì đáng ngạc nhiên) với ý rằng: ‘Tại sao như vậy? Việc một vị xuất gia khác có được vật dụng mà hoàn toàn không cần nỗ lực, giống như các vị chư thiên ở cõi Tha Hóa Tự Tại đối với các dục lạc ở cõi Tha Hóa, đã từng được thấy, đã từng được nghe hay sao?’. Đây là việc làm của các vị trưởng lão thân cận gia đình, nhưng vị trưởng lão thì chưa bao giờ là người thân cận gia đình. คทฺทุหนมตฺตนฺติ โคทุหนมตฺตกาลํ. อิธ ปน สกโล โคทุหโน อธิปฺเปโตติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘คาวึ…เป… กาลมตฺตมฺปี’’ติ อาห. นิพนฺธีติ นิพทฺธทาตพฺพํ กตฺวา ฐเปสิ. Gadduhanamattaṃ (chừng vắt sữa bò) là khoảng thời gian vắt sữa bò. Tuy nhiên, ở đây, để chỉ ra rằng toàn bộ việc vắt sữa bò được ngụ ý, ngài đã nói: ‘gāviṃ…pe… kālamattampī’ (con bò... cho đến... chỉ trong khoảng thời gian). Nibandhi (đã quy định) có nghĩa là đã thiết lập thành một vật cúng dường thường xuyên. สกิเลสปุคฺคลสฺส อเสริภาวกรเณน รเณน สทิสตาย รโณ, สํกิเลโส. อญฺญา อุทปาทีติ ปนาห, ตสฺมา อรหตฺตํ น ปฏิญฺญาตนฺติ ทสฺเสติ. นนุ ตถา วจนํ ปฏิชานนํ วิย โหตีติ อาห ‘‘อปิจา’’ติอาทิ. Do sự tương đồng với cuộc chiến (raṇa) qua việc làm cho người còn phiền não trở nên không tự tại, nên (phiền não) được gọi là ‘raṇo’ (chiến trận), tức là phiền não. Tuy nhiên, ngài nói: ‘Aññā udapādi’ (Trí tuệ đã khởi lên), do đó, điều này cho thấy rằng ngài đã không tuyên bố quả A-la-hán. (Hỏi:) ‘Chẳng phải lời nói như vậy cũng giống như một sự thừa nhận hay sao?’, (đáp:) vì thế ngài nói ‘apicā’ (hơn nữa) và các từ tiếp theo. ๒๑๒. อวาปุรติ [Pg.345] ทฺวารํ เอเตนาติ อวาปุรณํ. ปฐมสงฺคหโต ปจฺฉา เทสิตตฺตา ทุติยสงฺคเห สงฺคิตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 212. Avāpuraṇaṃ là cái mà người ta dùng để mở cửa. Do được thuyết giảng sau lần kết tập đầu tiên, nên nó được kết tập trong lần kết tập thứ hai. Phần còn lại nên được hiểu rõ. พากุลสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Bākula đã hoàn tất. ๕. ทนฺตภูมิสุตฺตวณฺณนา 5. Chú giải kinh Dantabhūmi ๒๑๓. ผุเสยฺยาติ ญาณผุสนา นาม อธิปฺเปตา, ตสฺมา ลเภยฺยาติ อธิคจฺเฉยฺย. เอวํ ปฏิปนฺโนติ, ‘‘อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต’’ติ วุตฺตปฺปกาเรน ปฏิปนฺโน. อชานนโกฏฺฐาเสเยวาติ อวธารเณน อตฺตนิ กตํ โทสาโรปนํ นิวตฺเตติ. 213. Phuseyya (có thể chạm đến) ở đây ngụ ý sự chạm đến bằng trí tuệ, do đó labheyya (có thể đạt được) có nghĩa là có thể chứng đắc. Evaṃ paṭipanno (thực hành như vậy) là thực hành theo cách đã được nói: ‘không dễ duôi, nhiệt tâm, tinh cần’. Bằng sự nhấn mạnh trong câu ‘Ajānanakoṭṭhāseyeva’ (chỉ trong phần không biết), ngài bác bỏ sự quy lỗi đã được gán cho chính mình. ๒๑๔. อปฺปนาอุปจารนฺติ อปฺปนญฺเจว อุปจารญฺจ ปาเปตฺวา กเถสีติ อตฺถํ วทนฺติ, อปฺปนาสหิโต ปน อุปจาโร อปฺปนาอุปจาโร, ตํ ปาเปตฺวา กเถสีติ อตฺโถ. 214. Về ‘appanāupacāraṃ’, họ nói rằng ý nghĩa là ‘đã thuyết giảng sau khi đã làm cho đạt đến cả an chỉ định và cận hành định’. Tuy nhiên, cận hành định cùng với an chỉ định là ‘appanāupacāro’; ý nghĩa là ‘đã thuyết giảng sau khi đã làm cho đạt đến điều đó’. นิกฺขมตีติ นิกฺขโม, อวคฺคาหกามโต นิกฺขมนํ นิกฺขโม เอว เนกฺขมฺโม, ปฐมชฺฌานาทิ. สติ กิเลสกาเม อตฺตโน อุปหารํ อุปจาเรตฺวา อสฺสาเทตฺวา ปริภุญฺชติ นามาติ อาห – ‘‘ทุวิเธปิ กาเม ปริภุญฺชมาโน’’ติ. ทุวิเธปีติ หีนปณีตาทิวเสน ทุวิเธ. Nikkhamo (sự ra đi) là vì nó ra đi. Sự ra khỏi dục vọng chiếm hữu chính là nekkhammo (sự xuất ly), tức là sơ thiền, v.v. Khi có phiền não dục, người ta dâng cúng, thưởng thức và hưởng thụ vật dâng cúng của mình, vì thế ngài nói: ‘duvidhepi kāme paribhuñjamāno’ (hưởng thụ cả hai loại dục). ‘Duvidhepi’ (cả hai loại) có nghĩa là hai loại theo cách phân chia là hạ liệt và cao thượng, v.v. ๒๑๕. กูฏาการนฺติ คาฬฺหสาเฐยฺยํ อปฺปติรูเป ฐาเน ขนฺธคตปาตนาทิ. ทนฺตคมนนฺติ ทนฺเตหิ นิพฺพิเสวเนหิ คนฺธพฺพคตึ. ปตฺตพฺพํ ภูมินฺติ สมฺมากิริยาย ลทฺธพฺพสมฺปตฺตึ. 215. Kūṭākāraṃ (hành vi gian trá) là sự xảo trá thâm độc, như việc làm cho ngã nhào ở nơi không thích hợp, v.v. Dantagamanaṃ (sự đi lại của người đã được điều phục) là sự đi lại của một nhạc công với những người đã được điều phục, những người phục vụ. Pattabbaṃ bhūmiṃ (giai tầng cần đạt đến) là sự thành tựu cần đạt được bằng hành động đúng đắn. ๒๑๖. พฺยติหรณวเสน ลงฺฆกํ วิลงฺฆกํ, อญฺญมญฺญหตฺถคฺคหณํ. เตนาห – ‘‘หตฺเถน หตฺถํ คเหตฺวา’’ติ. 216. Vilaṅghakaṃ (nhảy qua lại) là nhảy theo cách trao đổi qua lại, tức là nắm tay nhau. Do đó, ngài nói: ‘hatthena hatthaṃ gahetvā’ (tay nắm lấy tay). ๒๑๗. คเหตุํ สมตฺโถติ คณิการหตฺถินีหิ อุปลาเปตฺวา อรญฺญหตฺถึ วจนวเสน คเหตุํ สมตฺโถ. อติปสฺสิตฺวา อติฏฺฐานวเสน ปสฺสิตฺวา. เอตฺถเคธาติ เอตสฺมึ อรญฺเญ นาควเน ปวตฺตเคธา. สุขายตีติ สุขํ อยติ ปวตฺเตติ, ‘‘สุขํ หรตี’’ติ วา ปาโฐ. ฑิณฺฑิโม อานโก. นิหิตสพฺพวงฺกโทโสติ อปคตสพฺพสาเฐยฺยโทโส. อปนีตกสาโวติ อเปตสารมฺภกสาโว. 217. Gahetuṃ samattho (có khả năng bắt) là có khả năng bắt con voi rừng bằng lời nói, sau khi đã dụ dỗ nó bằng những con voi cái đã được huấn luyện. Atipassitvā (sau khi xem xét kỹ) là sau khi xem xét theo cách đứng trên cao. Etthagedhā (lòng tham ở đây) là lòng tham khởi lên trong khu rừng voi này. Sukhāyati (sống an lạc) là làm cho sự an lạc tiếp diễn, hoặc có một dị bản là ‘sukhaṃ harati’ (mang lại sự an lạc). Ḍiṇḍima là một loại trống. Nihitasabbavaṅkadoso (người đã từ bỏ mọi lỗi lầm quanh co) là người đã loại bỏ mọi lỗi lầm xảo trá. Apanītakasāvo (người đã loại bỏ cặn bã) là người đã lìa bỏ cặn bã của sự tranh cạnh. ๒๑๙. ปญฺจกามคุณนิสฺสิตสีลานนฺติ [Pg.346] อกุสลานํ. เคหสฺสิตสีลานนฺติ วา วฏฺฏสนฺนิสฺสิตสีลานํ. 219. Pañcakāmaguṇanissitasīlānaṃ (những giới nương tựa vào năm dục trưởng dưỡng) có nghĩa là những (giới) bất thiện. Hoặc gehassitasīlānaṃ (những giới liên quan đến đời sống tại gia) có nghĩa là những giới nương tựa vào vòng luân hồi. ๒๒๒. เอส นโย สพฺพตฺถาติ, ‘‘มชฺฌิโม, ทหโร’’ติ อาคเตสุ อุปมาวาเรสุ, ‘‘เถโร’’ติอาทินา อาคเตสุ อุปเมยฺยวาเรสูติ ปญฺจสุ สํกิเลสปกฺขิเยสุ วาเรสุ เอส ยถาวุตฺโตว นโยติ เวทิตพฺโพ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 222. ‘Esa nayo sabbattha’ (phương pháp này áp dụng cho tất cả các trường hợp) có nghĩa là: trong các trường hợp ví dụ đã được đề cập là ‘trung niên, trẻ tuổi’, và trong các trường hợp đối tượng được ví dụ đã được đề cập bắt đầu bằng ‘trưởng lão’, tức là trong năm trường hợp thuộc về phần phiền não, phương pháp này nên được hiểu đúng như đã nói. Phần còn lại nên được hiểu rõ. ทนฺตภูมิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Dantabhūmi đã hoàn tất. ๖. ภูมิชสุตฺตวณฺณนา 6. Chú giải kinh Bhūmija ๒๒๓. อาสญฺเจปิ กริตฺวาติ, ‘‘อิมินาหํ พฺรหฺมจริเยน เทโว วา ภเวยฺยํ เทวญฺญตโร วา, ทุกฺขโต วา มุจฺเจยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ กตฺวา เจปิ จรนฺติ, อภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย ตณฺหาย พฺรหฺมจริยสฺส วิทูสิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. อนาสญฺเจปิ กริตฺวาติ วุตฺตนเยน ปตฺถนํ อกตฺวา. อภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย อนิยมิตภาวโต. ปณิธานวเสน หิ ปุญฺญผลํ นิยตํ นาม โหติ, ตทภาวโต กตํ ปุญฺญํ น ลภตีติ อธิปฺปาโย. ตติยปกฺเข อุภยฏฺฐาเนหิ วุตฺตํ, จตุตฺถปกฺโข สมฺมาวตาโร อิติ จตุโกฏิโก ปญฺโห ชาลวเสน อาหโฏ, ตตฺถ อาสา นาม ปตฺถนา, มิจฺฉาคาหสฺมึ สติ น วิปจฺจติ, สมฺมาคาหสฺมึ สติ วิปจฺจติ, อุภยถาปิ อุภยาเปกฺขานาม, โย มิจฺฉตฺตธมฺเม ปุรกฺขตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรติ, ตสฺส ยถาธิปฺปายผลํ สมิชฺฌตีติ น วตฺตพฺพํ อโยนิโส พฺรหฺมจริยสฺส จิณฺณตฺตา; โย ปน สมฺมตฺตํ ปุรกฺขตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรติ, ตสฺส ยถาธิปฺปายํ พฺรหฺมจริยผลํ น สมิชฺฌตีติ น วตฺตพฺพํ โยนิโส พฺรหฺมจริยสฺส จิณฺณตฺตา. เตน วุตฺตํ – ‘‘อาสญฺเจปิ กริตฺวา อโยนิโส พฺรหฺมจริยํ จรนฺตี’’ติอาทิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 223. ‘Āsañcepi karitvā’ (dù có mong cầu) có nghĩa là: dù họ thực hành sau khi đã phát nguyện rằng: ‘Với phạm hạnh này, tôi sẽ trở thành một vị trời hoặc một trong các vị trời, hoặc sẽ được giải thoát khỏi khổ đau’, họ vẫn không có khả năng chứng đắc quả vị, vì phạm hạnh đã bị ái dục làm ô nhiễm. Đó là ý nghĩa. ‘Anāsañcepi karitvā’ (dù không có mong cầu) là không phát nguyện theo cách đã nói. Họ không có khả năng chứng đắc quả vị vì (phước) không được xác định. Thật vậy, quả của phước được gọi là xác định nhờ vào sự phát nguyện; do không có điều đó, phước đã làm không được gặt hái. Đó là ý nghĩa. Trong trường hợp thứ ba, điều này được nói từ cả hai quan điểm; trường hợp thứ tư là sự đi vào đúng đắn. Như vậy, câu hỏi có bốn vế được đưa ra theo cách của một tấm lưới. Ở đây, ‘āsā’ (mong cầu) là sự nguyện ước. Khi có sự chấp thủ sai lầm, nó không trổ quả; khi có sự chấp thủ đúng đắn, nó trổ quả. Trong cả hai trường hợp, nó được gọi là phụ thuộc vào cả hai. Người nào thực hành phạm hạnh với các pháp tà kiến làm đầu, không thể nói rằng quả vị theo ý muốn của người ấy sẽ thành tựu, vì phạm hạnh đã được thực hành một cách không như lý. Nhưng người nào thực hành phạm hạnh với chánh kiến làm đầu, không thể nói rằng quả của phạm hạnh theo ý muốn của người ấy sẽ không thành tựu, vì phạm hạnh đã được thực hành một cách như lý. Do đó, đã được nói: ‘āsañcepi karitvā ayoniso brahmacariyaṃ caranti’ (dù có mong cầu, họ thực hành phạm hạnh một cách không như lý), v.v. Phần còn lại nên được hiểu rõ. ภูมิชสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Bhūmija đã hoàn tất. ๗. อนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา 7. Chú giải kinh Anuruddha ๒๓๐. อุปสงฺกมิตฺวา [Pg.347] เอวมาหํสูติ วุตฺตํ อุปสงฺกมนการณํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ตสฺส อุปาสกสฺส อผาสุกกาโล อโหสี’’ติ อาห. อวิราธิตนฺติ อวิรชฺฌนกํ. ยทิ วา เต ธมฺมา นานตฺถา, ยทิ วา เอกตฺถา, ยํ ตตฺถ อวิรชฺฌนกํ, ตํ ตํเยว ปฏิภาตูติ โยชนา. ฌานเมวาติ อปฺปมาณชฺฌานเมว, ‘‘เจโตวิมุตฺตี’’ติ ปน วุตฺตตฺตา จิตฺเตกคฺคตาเยว เอวํ วุจฺจตีติ อุปาสกสฺส อธิปฺปาโย. 230. Để chỉ ra lý do của việc đến gần đã được nói trong câu ‘Upasaṅkamitvā evamāhaṃsū’ (Sau khi đến gần, họ đã nói như vậy), ngài nói: ‘tassa upāsakassa aphāsukakālo ahosī’ (Đó là lúc vị cận sự nam ấy bị bệnh). Avirādhitaṃ (không bị mâu thuẫn) có nghĩa là sự không mâu thuẫn. Cách kết nối câu là: ‘Dù các pháp ấy có ý nghĩa khác nhau, hay có cùng một ý nghĩa, điều gì ở đó không mâu thuẫn, mong rằng điều đó sẽ hiện rõ’. ‘Jhānameva’ (chỉ là thiền) có nghĩa là chỉ là thiền vô lượng. Tuy nhiên, vì đã được nói là ‘cetovimutti’ (tâm giải thoát), nên chỉ có tâm nhất điểm mới được gọi như vậy. Đó là ý của vị cận sự nam. ๒๓๑. ยาวตา มชฺฌนฺหิเก กาเล ฉายา ผรติ, นิวาเต ปณฺณานิ ปตนฺติ, เอตฺตาวตา ‘‘รุกฺขมูล’’นฺติ วุจฺจตีติ เอวํ วุตฺตํ เอกรุกฺขมูลปฺปมาณฏฺฐานํ. กสิณนิมิตฺเตน โอตฺถริตฺวาติ กสิณารมฺมณํ ฌานํ สมาปชฺชนฺโต ตสฺมึ กสิณ…เป… วิหรตีติ วุตฺโต. อาโภโค นตฺถิ ฌานกฺขเณ. กามํ สมาปตฺติกฺขเณ อาโภโค นตฺถิ ตโต ปน ปุพฺเพ วา สิยา โส อาโภโค, ตมฺปิ สนฺธาย มหคฺคตนฺติ เกจิ. อิทานิ ตาสํ เจโตวิมุตฺตีนํ สติปิ เกนจิ วิเสเสน อเภเท วิสยาทิโต ลพฺภมานเภทํ ทสฺเสตุํ, ‘‘เอตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นิมิตฺตํ น วฑฺฒติ วฑฺเฒตพฺพสฺส นิมิตฺตสฺเสว อภาวโต. ปถวีกสิณาทีนํ วิย อากาสภาวนาย อุคฺฆาฏนํ น ชายติ. ตานิ ฌานานีติ พฺรหฺมวิหารชฺฌานานิ. จุทฺทสวิเธน ปริทมนาภาวโต อภิญฺญานํ ปาทกานิ น โหนฺติ. นิมิตฺตุคฺฆาฏสฺเสว อภาวโต อรูปชฺฌานานํ อนธิฏฺฐานตาย นิโรธสฺส ปาทกานิ น โหนฺตีติ. กมฺมวฏฺฏภาเวน กิเลสวฏฺฏวิปากวฏฺฏานํ ติณฺณํ วฏฺฏานํ ปจฺจยภาโว วฏฺฏปาทกตา. อุปปชฺชนวเสเนว ตํ ตํ ภวํ โอกฺกมติ เอเตหีติ ภโวกฺกมนานิ. ทุติยนยสฺส วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุคฺฆาฏนสฺส ลพฺภนโต อรูปชฺฌาโนปริ สมติกฺกโม โหตีติ อยเมว วิเสโส. เอวนฺติ ยถาวุตฺเตน นิมิตฺตาวฑฺฒนนิมิตฺตวฑฺฒนาทิปฺปกาเรน. นานตฺถาติ นานาสภาวา. เอวนฺติ อปฺปมาณมหคฺคตสทฺทวจนียตาย นานาพฺยญฺชนา. กามญฺเจตฺถ อปฺปมาณสมาปตฺติโตปิ นีหริตฺวา วกฺขมานภวูปปตฺติการณํ ทสฺเสตุํ สกฺกา, อฏฺฐกถายํ ปน กสิณฌานโตว นีหริตฺวา โยชนา กตาติ ตถา วุตฺตํ. อถ วา มหคฺคตคหเณเนตฺถ อปฺปมาณาติ วุตฺตพฺรหฺมวิหารานมฺปิ สงฺคโห เวทิตพฺโพ ตสฺสา สมญฺญาย อุภเยสมฺปิ สาธารณภาวโต. 231. Nơi có kích thước của một gốc cây được nói đến như vầy: ‘Bao xa mà bóng cây lan tỏa vào lúc giữa trưa, và lá cây rơi xuống ở nơi lặng gió, chừng ấy được gọi là gốc cây.’ Câu ‘bao trùm bởi tướng kasiṇa’ có nghĩa là vị ấy nhập thiền có đề mục kasiṇa, được nói là trú trong kasiṇa ấy… v.v… Không có sự hướng tâm trong sát-na thiền. Thật vậy, trong sát-na chứng đắc không có sự hướng tâm, nhưng trước đó có thể có sự hướng tâm ấy; một số vị cho rằng cũng vì liên quan đến điều đó mà gọi là đại hành. Bây giờ, để chỉ ra sự khác biệt có thể có được từ đối tượng v.v… mặc dù các tâm giải thoát ấy không có sự khác biệt về một phương diện đặc biệt nào đó, nên đã nói ‘ở đây’ v.v… Tướng không tăng trưởng vì không có tướng để được làm cho tăng trưởng. Sự mở rộng không phát sinh trong việc tu tập về hư không giống như đối với địa kasiṇa v.v… Các thiền ấy là các thiền Phạm trú. Do không có sự chế ngự bằng mười bốn cách nên chúng không làm nền tảng cho các thắng trí. Do không có sự mở rộng tướng nên chúng không làm nền tảng cho sự diệt tận định vì không có sự quyết định của các thiền vô sắc. Sự làm nền tảng cho luân hồi là trạng thái làm duyên cho ba vòng luân hồi là nghiệp luân hồi, phiền não luân hồi, và quả luân hồi, do bởi là nghiệp luân hồi. Các sự đi vào cõi hữu là những pháp mà do năng lực tái sanh, chúng sanh đi vào cõi hữu này hay cõi hữu kia. Ý nghĩa của phương pháp thứ hai nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã được nói. Đây chính là sự khác biệt: do có thể mở rộng được nên có sự vượt qua trên các thiền vô sắc. ‘Như vậy’ là theo cách đã được nói như không làm tăng trưởng tướng, làm tăng trưởng tướng v.v… ‘Khác nhau’ là có các tự tánh khác nhau. ‘Như vậy’ là có các văn tự khác nhau do có thể được gọi bằng các từ ‘vô lượng’ và ‘đại hành.’ Và ở đây, mặc dù có thể rút ra từ sự chứng đắc vô lượng để chỉ ra nguyên nhân sanh vào cõi hữu sắp được nói đến, nhưng trong Chú giải, sự giải thích được thực hiện bằng cách rút ra từ thiền kasiṇa, nên đã được nói như vậy. Hoặc là, do việc dùng từ ‘đại hành,’ ở đây cũng nên hiểu là bao gồm cả các Phạm trú được gọi là ‘vô lượng,’ vì danh từ chung ấy là chung cho cả hai. ๒๓๒. เอวํ [Pg.348] วุตฺโตติ อสติปิ ตถารูเป อาโภเค ‘‘ปริตฺตาภาติ ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา วิหรตี’’ติ วุตฺโต. อปฺปมาณํ กตฺวา กสิณํ วฑฺเฒนฺตสฺส กสิณวฑฺฒนวเสน พหุลีการสมฺภวโต สิยา ฌานสฺส พลวตรตา, ตทภาเว จ ทุพฺพลตา, อาจิณฺณวสิตาย ปน ปจฺจนีกธมฺมานํ สมฺมา อปริโสธเน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ปญฺจหากาเรหิ ฌานสฺส อปฺปคุณตํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สุปฺปมตฺเต วา’’ติอาทิมาห. ฌานสฺส อปฺปานุภาวตาย เอว ตนฺนิมิตฺตา ปภาปิ อปฺปตรา อปริสุทฺธาว โหตีติ อาห – ‘‘วณฺโณ…เป… สํกิลิฏฺโฐ จา’’ติ. ทุติยนโย วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺโพ. ตตฺถาปิ กสิณสฺส ปริตฺตภาเวน วณฺณสฺส ปริตฺตตา, ปริตฺตารมฺมณาย อนุรูปตาย วา นิมิตฺตํ ปภามณฺฑลกมฺปิ ปริตฺตเมว สิยาติ อธิปฺปาโย. วิปุลปริกมฺมนฺติ วิปุลภาเวน ปริกมฺมํ. เสสํ ตติยจตุตฺถนเยสุ วตฺตพฺพํ ปฐมทุติยนเยสุ วุตฺตสทิสเมว. 232. Được nói như vậy là: mặc dù không có sự hướng tâm như thế, vị ấy được nói là ‘trú, lan tỏa và quyết định rằng có ánh sáng nhỏ.’ Đối với người làm cho kasiṇa trở thành vô lượng và mở rộng nó, do có thể thực hành nhiều lần bằng cách mở rộng kasiṇa, thiền có thể trở nên mạnh mẽ hơn, và khi không có điều đó thì yếu đi. Nhưng khi các pháp đối nghịch không được thanh lọc đúng đắn do thói quen đã thực hành, thì không cần phải nói gì nữa. Để chỉ ra sự kém phẩm chất của thiền theo năm cách, ngài đã nói ‘hoặc do quá lơ là’ v.v… Do thiền có ít oai lực, nên ánh sáng của tướng ấy cũng nhỏ hơn và không trong sạch, vì vậy ngài nói: ‘sắc… v.v… và bị ô nhiễm.’ Phương pháp thứ hai nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã được nói. Ở đó cũng vậy, do kasiṇa có tính chất nhỏ, nên sắc cũng nhỏ; hoặc do tương ứng với đối tượng nhỏ, nên vòng ánh sáng của tướng cũng có thể nhỏ, đó là ý nghĩa. ‘Sự chuẩn bị rộng lớn’ là sự chuẩn bị theo cách rộng lớn. Phần còn lại cần được nói trong phương pháp thứ ba và thứ tư cũng tương tự như những gì đã được nói trong phương pháp thứ nhất và thứ hai. วณฺณนานตฺตนฺติ ยทิ ปีตํ ยทิ โลหิตํ ยทิ วา โอทาตนฺติ สรีรวณฺณนานตฺตํ. อาภานานตฺตนฺติ ปริตฺตวิปุลตาวเสน ปภาย นานตฺตํ. อจฺจินานตฺตนฺติ เตโชธาตุสฺส ทีฆาทิวเสน เวมตฺตตา. อภินิวิสนฺตีติ อภิรติวเสน นิวิสนฺติ นิสีทนฺติ ติฏฺฐนฺติ. เตนาห ‘‘วสนฺตี’’ติ. Sự khác nhau về sắc là sự khác nhau về màu sắc của thân, hoặc là màu vàng, hoặc là màu đỏ, hoặc là màu trắng. Sự khác nhau về ánh sáng là sự khác nhau của ánh sáng do tính chất nhỏ và rộng lớn. Sự khác nhau về ngọn lửa là sự khác biệt của hỏa đại do tính chất dài v.v… ‘Họ đi vào’ có nghĩa là họ đi vào, ngồi, đứng do sự ưa thích. Do đó, ngài nói ‘họ trú.’ ๒๓๔. อาภนฺติ ทิพฺพนฺตีติ อาภาติ อาห ‘‘อาภาสมฺปนฺนา’’ติ. ตทงฺเคนาติ วา ตสฺสา ปริตฺตตาย อปฺปมาณตาย จ อาภาการณํ, ตํ ปน อตฺถโต ภวูปปตฺติการณเมวาติ อาห – ‘‘ตสฺสา ภวูปปตฺติยา องฺเคนา’’ติ. กายาลสิยภาโว ตนฺทีอาทีนํ เหตุภูตา กายสฺส วิตฺถายิตตา. 234. ‘Họ chiếu sáng’ là họ tỏa sáng, do đó ngài nói ‘có ánh sáng.’ Hoặc ‘do thành phần ấy’ là nguyên nhân của ánh sáng do tính chất nhỏ và vô lượng của nó, nhưng về mặt ý nghĩa, đó chính là nguyên nhân sanh vào cõi hữu, do đó ngài nói ‘do thành phần của sự sanh vào cõi hữu ấy.’ Sự lười biếng của thân là trạng thái uể oải của thân, là nguyên nhân của sự hôn trầm v.v… ๒๓๕. ปารมิโยติ มหาสาวกสํวตฺตนิกา สาวกปารมิโย ปูเรนฺโต. พฺรหฺมโลเกติ พฺรหฺมตฺตภาเว, พฺรหฺมโลเก วา อุปฺปตฺตึ ปฏิลภิ, วุตฺตมฺปิ เจตํ เถรคาถาสุ. อโวกิณฺณนฺติ อญฺเญหิ อสมฺมิสฺสนฺติ อตฺโถ. ปุพฺเพ สญฺจริตนฺติ อตีตภเวสุ ชาติวเสน สญฺจรณํ มม, สญฺจริตนฺติ ตํ มมสฺสาติ อตฺโถ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 235. ‘Các ba-la-mật’ là đang làm tròn các ba-la-mật của thinh văn đưa đến địa vị đại thinh văn. ‘Trong cõi Phạm thiên’ là trong trạng thái Phạm thiên, hoặc đã được sanh vào cõi Phạm thiên; điều này cũng đã được nói trong Trưởng Lão Kệ. ‘Không lẫn lộn’ có nghĩa là không pha trộn với những người khác. ‘Đã từng đi lại trước đây’ có nghĩa là sự đi lại của tôi trong các kiếp quá khứ do sự sanh; ‘đã từng đi lại’ có nghĩa là điều đó là của tôi. Phần còn lại rất dễ hiểu. อนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Anuruddha đã hoàn tất. ๘. อุปกฺกิเลสสุตฺตวณฺณนา 8. Chú giải kinh Upakkilesa ๒๓๖. ตสฺมาติ [Pg.349] อตฺถกามตฺตา เอวมาห, น ภควโต วจนํ อนาทิยนฺโต. เย ปน ตทา สตฺถุวจนํ น คณฺหึสุ, เต กิญฺจิ อวตฺวา ตุณฺหีภูตา มงฺกุภูตา อฏฺฐํสุ, ตสฺมา อุภเยสมฺปิ สตฺถริ อคารวปฏิปตฺติ นาโหสิ. 236. ‘Do đó’ là ngài đã nói như vậy vì mong muốn lợi ích, chứ không phải vì không chấp nhận lời của Đức Thế Tôn. Còn những vị lúc đó không nghe theo lời của bậc Đạo Sư, họ không nói gì, im lặng, bối rối đứng đó. Do đó, cả hai nhóm đều không có thái độ bất kính đối với bậc Đạo Sư. เยนปิ ชเนน น ทิฏฺโฐติ เยน อุภยชเนน อญฺญวิหิตตาย กุฑฺฑกวาฏาทิอนฺตริกตาย วา น ทิฏฺโฐ. ทมนตฺถนฺติ เตหิ อุปาสเกหิ นิมฺมทภาวํ อาปาทิตานํ เตสํ ภิกฺขูนํ ทมนตฺถํ. ฐปยึสูติ โย อิเมสํ ภิกฺขูนํ เทติ, ตสฺส สตํ ทณฺโฑติ, สหสฺสนฺติ จ วทนฺติ. ‘Bởi người nào không thấy’ có nghĩa là không được thấy bởi cả hai nhóm người do họ bận rộn việc khác hoặc do bị che khuất bởi vách tường, cửa sổ nhỏ v.v… ‘Để chế ngự’ là để chế ngự các vị tỳ khưu ấy, những người đã được các vị cận sự nam làm cho hết kiêu mạn. ‘Họ đã thiết lập’ có nghĩa là họ nói: ‘Ai cúng dường cho các vị tỳ khưu này, người đó bị phạt một trăm,’ và ‘một ngàn.’ ๒๓๗. วคฺคภาเวเนว (สารตฺถ. ฏี. มหาวคฺโค ๓.๔๖๔) นานาสทฺโท อสฺสาติ ปุถุสทฺโท. สมชโนติ ภณฺฑเน สมชฺฌาสโย ชโน. พาลลกฺขเณ ฐิโตปิ ‘‘อหํ พาโล’’ติ น มญฺญติ. ภิยฺโย จาติ อตฺตโน พาลภาวสฺส อชานนโตปิ ภิยฺโย จ ภณฺฑนสฺส อุปริ โผโฏ วิย สงฺฆเภทสฺส อตฺตโน การณภาวมฺปิ อุปฺปชฺชมานํ น มญฺญิ นญฺญาสิ. 237. Từ ‘puthu’ (nhiều) có nghĩa là từ ‘nānā’ (khác nhau) do ý nghĩa là một nhóm (Sāratthaṭīkā, Mahāvagga 3.464). ‘Người tụ tập’ là người có ý định tranh cãi. Mặc dù ở trong đặc tính của kẻ ngu, người ấy không nghĩ rằng ‘tôi là kẻ ngu.’ ‘Và hơn nữa’ là hơn cả việc không biết tình trạng ngu dốt của mình, người ấy đã không nghĩ, không biết rằng sự chia rẽ Tăng đoàn, giống như một mụn nhọt trên sự tranh cãi, cũng đang phát sinh do mình là nguyên nhân. กลหวเสน ปวตฺตวาจาเยว โคจโร เอเตสนฺติ วาจาโคจรา หุตฺวา. มุขายามนฺติ วิวาทวเสน มุขํ อายเมตฺวา ภาณิโน. น ตํ ชานนฺตีติ ตํ กลหํ น ชานนฺติ. กลหํ กโรนฺโต จ ตํ น ชานนฺโต นาม นตฺถิ. ยถา ปน น ชานนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ อาห – ‘‘เอวํ สาทีนโว อย’’นฺติ. อยํ กลโห นาม อตฺตโน ปเรสญฺจ อตฺถชาปนโต อนตฺถุปฺปาทนโต ทิฏฺเฐว ธมฺเม สมฺปราเย จ สาทีนโว, สโทโสติ อตฺโถ. Họ đã trở thành những người có lời nói là cảnh vực (vācāgocarā) theo ý nghĩa rằng: “Lời nói được diễn ra do sự cãi cọ chính là cảnh vực của những người này.” Mukhāyāmaṃ có nghĩa là những người nói năng sau khi đã mở miệng (mukhaṃ āyametvā) do sự tranh luận. Na taṃ jānanti có nghĩa là họ không biết sự cãi cọ ấy. Và không có người nào đang thực hiện việc cãi cọ mà lại không biết điều ấy. Tuy nhiên, để chỉ ra rằng họ không biết như thế nào, vị ấy đã nói: “Sự nguy hiểm này là như thế.” (evaṃ sādīnavo ayaṃ). Sự cãi cọ này được gọi là có sự nguy hiểm (sādīnavo) trong hiện tại và trong tương lai do làm tổn hại lợi ích của mình và của người khác, do làm phát sanh điều bất lợi. Có nghĩa là có lỗi lầm. อุปนยฺหนฺตีติ อุปนาหวเสน อนุพนฺธนฺติ. โปราโณติ ปุริเมหิ พุทฺธาทีหิ อาจิณฺณสมาจิณฺณตาย ปุราตโน. Upanayhanti có nghĩa là họ đeo đuổi do sự phẫn uất. Porāṇo có nghĩa là xưa cũ do đã được các vị Phật v.v... ở quá khứ thực hành và thường xuyên thực hành. น ชานนฺตีติ อนิจฺจสญฺญํ น ปจฺจุปฏฺฐาเปนฺติ. Na jānanti có nghĩa là họ không làm cho tưởng về vô thường được hiện diện. ตถา ปวตฺตเวรานนฺติ อฏฺฐิฉินฺนาทิภาวํ นิสฺสาย อุปนยวเสน จิรกาลํ ปวตฺตเวรานํ. Tathā pavattaverānaṃ có nghĩa là mối oan trái đã diễn ra trong thời gian dài do sự phẫn uất, nương vào tình trạng bị gãy xương v.v... พาลสหายตาย [Pg.350] อิเม ภิกฺขู กลหปสุตา, ปณฺฑิตสหายานํ ปน อิทํ น สิยาติ ปณฺฑิตสหายสฺส พาลสหายสฺส จ วณฺณาวณฺณทีปนตฺถํ วุตฺตา. สีหพฺยคฺฆาทิเก ปากฏปริสฺสเย ราคโทสาทิเก ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสเย จ อภิภวิตฺวา. Các câu kệ đã được nói ra nhằm mục đích chỉ rõ sự tán dương và sự chê bai về người bạn hiền trí và người bạn ngu dốt rằng: “Các vị tỳ khưu này ham thích việc cãi cọ là do có bạn bè ngu dốt, còn điều này hẳn không có đối với các người có bạn bè là bậc hiền trí.” Sau khi đã chế ngự được các hiểm nguy rõ ràng như là sư tử, cọp v.v... và các hiểm nguy che giấu như là tham, sân v.v... มาตงฺโค อรญฺเญ มาตงฺครญฺเญติ สรโลเปน สนฺธิ. มาตงฺคสทฺเทเนว หตฺถิภาวสฺส วุตฺตตฺตา นาควจนํ ตสฺส มหตฺตวิภาวนตฺถนฺติ อาห – ‘‘นาโคติ มหนฺตาธิวจนเมต’’นฺติ. มหนฺตปริยาโยปิ หิ นาค-สทฺโท โหติ ‘‘เอวํ นาคสฺส นาเคน, อีสาทนฺตสฺส หตฺถิโน’’ติอาทีสุ (อุทา. ๒๕; มหาว. ๔๖๗). Mātaṅgaraññe là sự liên kết (sandhi) của mātaṅgo araññe do sự lược bỏ nguyên âm. Do bản thể loài voi đã được nói đến bởi chính từ ngữ mātaṅga, nên lời nói nāga là nhằm mục đích phân biệt sự to lớn của nó. Vị ấy đã nói: “Nāga, đây là từ đồng nghĩa với to lớn.” Thật vậy, từ ngữ nāga cũng là từ đồng nghĩa với to lớn, giống như ở trong các trường hợp: “evaṃ nāgassa nāgena, īsādantassa hatthino” v.v... ๒๓๘. กิรสทฺโท อนุสฺสวสูจนตฺโถ นิปาโต. เตน อยเมตฺถ สุติปรมฺปราติ ทสฺเสติ. ภควตา หิ โส อาทีนโว ปเคว ปริญฺญาโต, น เตน สตฺถา นิพฺพิณฺโณ โหติ; ตสฺมึ ปน อนฺโตวสฺเส เกจิ พุทฺธเวเนยฺยา นาเหสุํ; เตน อญฺญตฺถ คมนํ เตสํ ภิกฺขูนํ ทมนุปาโยติ ปาลิเลยฺยกํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺโต เอกวิหารึ อายสฺมนฺตํ ภคุํ, สมคฺควาสํ วสนฺเต จ อนุรุทฺธตฺเถราทิเก สมฺปหํเสตุํ อนุรุทฺธตฺเถรสฺส จ. อิมํ อุปกฺกิเลโสวาทํ ทาตุํ ตตฺถ คโต, ตสฺมา กลหการเก กิรสฺสาติ เอตฺถาปิ กิรสทฺทคฺคหเณ เอเสว นโย. วุตฺตนยเมว โคสิงฺคสาลสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๓๒๕ อาทโย). 238. Từ ngữ kira là một bất biến từ có ý nghĩa chỉ rõ sự nghe lại. Do đó, vị ấy chỉ ra rằng: “Đây là sự truyền khẩu ở đây.” Thật vậy, sự nguy hiểm ấy đã được đức Thế Tôn liễu tri từ trước, bậc Đạo Sư không có nhàm chán vì lý do ấy. Tuy nhiên, trong mùa an cư ấy có một số người không phải là chúng sanh cần được đức Phật giáo hóa. Do đó, việc đi đến nơi khác là phương tiện để điều phục các vị tỳ khưu ấy. Trong khi đi đến Pālileyyaka, vị ấy đã đi đến nơi ấy để làm cho phấn khởi trưởng lão Anuruddha v.v... là những vị đang sống hòa hợp và trưởng lão Bhagu đáng kính là vị đang sống một mình, và để thuyết giảng bài kinh về các phiền não phụ này cho trưởng lão Anuruddha. Vì thế, ở đây trong câu “kalahakārake kirassa” việc dùng từ ngữ kira cũng có cùng phương pháp ấy. Phương pháp đã được nói đến trong kinh Gosiṅgasāla. ๒๔๑. ‘‘ยถา กถํ ปนา’’ติ วุตฺตปุจฺฉานํ ปจฺฉิมภาวโต ‘‘อตฺถิ ปน โวติ ปจฺฉิมปุจฺฉายา’’ติ วุตฺตํ, น ปุน ‘‘อตฺถิ ปน โว’’ติ ปวตฺตนสฺส ปุจฺฉนสฺส อตฺถิภาวโต. โส ปน โลกุตฺตรธมฺโม. เถรานนฺติ อนุรุทฺธตฺเถราทีนํ นตฺถิ. ปริกมฺโมภาสํ ปุจฺฉตีติ ทิพฺพจกฺขุญาเณ กตาธิการตฺตา ตสฺส อุปฺปาทนตฺถํ ปริกมฺโมภาสํ ปุจฺฉติ. ปริกมฺโมภาสนฺติ ปริกมฺมสมาธินิพฺพตฺตํ โอภาสํ, อุปจารชฺฌานสญฺชนิตํ โอภาสนฺติ อตฺโถ. จตุตฺถชฺฌานลาภี หิ ทิพฺพจกฺขุปริกมฺมตฺถํ โอภาสกสิณํ ภาเวตฺวา อุปจาเร ฐปิโต สมาธิ ปริกมฺมสมาธิ, ตตฺถ โอภาโส ปริกมฺโมภาโสติ วุตฺโต. ตํ สนฺธายาห – ‘‘โอภาสญฺเจว สญฺชานามาติ ปริกมฺโมภาสํ สญฺชานามา’’ติ. ยตฺตเก หิ ฐาเน ทิพฺพจกฺขุนา รูปคตํ ทฏฺฐุกาโม, ตตฺตกํ ฐานํ โอภาสกสิณํ ผริตฺวา ฐิโต. ตํ [Pg.351] โอภาสํ ตตฺถ จ รูปคตํ ทิพฺพจกฺขุญาเณน ปสฺสติ, เถรา จ ตถา ปฏิปชฺชึสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โอภาสญฺเจว สญฺชานาม ทสฺสนญฺจ รูปาน’’นฺติ. ยสฺมา ปน เตสํ รูปคตํ ปสฺสนฺตานํ ปริกมฺมวาโร อติกฺกมิ, ตโต โอภาโส อนฺตรธายิ, ตสฺมึ อนฺตรหิเต รูปคตมฺปิ น ปญฺญายติ. ปริกมฺมนฺติ หิ ยถาวุตฺตกสิณารมฺมณํ อุปจารชฺฌานํ, รูปคตํ ปสฺสนฺตานํ กสิโณภาสวเสน รูปคตทสฺสนํ, กสิโณภาโส จ ปริกมฺมวเสนาติ ตทุภยมฺปิ ปริกมฺมสฺส อปฺปวตฺติยา นาโหสิ, ตยิทํ การณํ อาทิกมฺมิกภาวโต เถรา น มญฺญึสุ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘นปฺปฏิวิชฺฌามา’’ติ. 241. Do là câu hỏi cuối cùng trong các câu hỏi đã được nói ra: “Yathā kathaṃ panā,” nên được nói là: “Câu hỏi cuối cùng ‘atthi pana vo,’” chứ không phải là do có sự hiện hữu của câu hỏi được diễn tiến: “atthi pana vo.” Và pháp ấy là pháp siêu thế. Therānaṃ có nghĩa là không có đối với các vị trưởng lão Anuruddha v.v... Pucchati parikammobhāsaṃ có nghĩa là vị ấy hỏi về ánh sáng chuẩn bị nhằm mục đích làm cho tuệ ấy được sanh khởi, do đã có sự tác thành về thiên nhãn tuệ. Parikammobhāsaṃ có nghĩa là ánh sáng được thành tựu do định chuẩn bị, có nghĩa là ánh sáng được sanh ra do cận định. Thật vậy, vị đã chứng đắc thiền thứ tư, sau khi đã tu tập biến xứ ánh sáng nhằm mục đích chuẩn bị cho thiên nhãn, định được thiết lập ở cận định là định chuẩn bị, ánh sáng ở đấy được gọi là ánh sáng chuẩn bị. Nhắm đến điều ấy, vị ấy đã nói: “Obhāsañceva sañjānāma có nghĩa là chúng tôi nhận biết ánh sáng chuẩn bị.” Thật vậy, vị ấy muốn thấy sắc pháp ở nơi nào bằng thiên nhãn thì vị ấy đứng biến mãn biến xứ ánh sáng đến nơi ấy. Vị ấy thấy ánh sáng ấy và sắc pháp ở đấy bằng thiên nhãn tuệ, và các vị trưởng lão cũng đã thực hành như vậy. Do đó, đã được nói rằng: “Obhāsañceva sañjānāma dassanañca rūpānaṃ.” Tuy nhiên, vì đối với các vị ấy đang thấy sắc pháp, giai đoạn chuẩn bị đã trôi qua, do đó ánh sáng đã biến mất. Khi ánh sáng ấy biến mất, sắc pháp cũng không được nhận biết. Thật vậy, sự chuẩn bị là cận định có đối tượng là biến xứ như đã được nói, việc thấy sắc pháp đối với các vị đang thấy sắc pháp là do ánh sáng của biến xứ, và ánh sáng của biến xứ là do sự chuẩn bị. Do đó, cả hai điều ấy đã không có vì sự chuẩn bị không diễn tiến. Các vị trưởng lão đã không hiểu được nguyên nhân này do là những vị sơ cơ. Vì thế, đã được nói là: “Nappaṭivijjhāma.” นิมิตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตพฺพนฺติ การณํ ปจฺจกฺขโต ทสฺเสตฺวา สุวิสุทฺธทิพฺพจกฺขุญาเณ เถรํ ปติฏฺฐาเปตุกาโม สตฺถา วทติ. กึ น อาฬุเลสฺสนฺตีติ กึ น พฺยาโมเหสฺสนฺติ, พฺยาโมเหสฺสนฺติ เอวาติ อตฺโถ. วิจิกิจฺฉา อุทปาทีติ ทิพฺพจกฺขุโน ยถาอุปฏฺฐิเตสุ รูปคเตสุ อปุพฺพตาย, ‘‘อิทํ นุ โข รูปคตํ กึ, อิทํ นุ โข กิ’’นฺติ มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนตฺตา วิจิกิจฺฉา สํสโย อุปฺปชฺชิ. สมาธิ จวีติ วิจิกิจฺฉาย อุปฺปนฺนตฺตา ปริกมฺมสมาธิ วิคจฺฉิ. ตโต เอว หิ ปริกมฺโมภาโสปิ อนฺตรธายิ, ทิพฺพจกฺขุนาปิ รูปํ น ปสฺสิ. น มนสิ กริสฺสามีติ มนสิการวเสน เม รูปานิ อุปฏฺฐหึสุ, รูปานิ ปสฺสโต วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา อิทานิ กิญฺจิ น มนสิ กริสฺสามีติ ตุณฺหี อโหสิ ตํ ปน ตุณฺหีภาวปฺปตฺตึ สนฺธายาห ‘‘อมนสิกาโร อุทปาที’’ติ. Bậc Đạo Sư nói, vì muốn làm cho vị trưởng lão được an lập ở thiên nhãn tuệ hoàn toàn trong sạch sau khi đã chỉ ra nguyên nhân một cách trực tiếp rằng: “Nimittaṃ paṭivijjhitabbaṃ có nghĩa là dấu hiệu cần được thông suốt.” Kiṃ na āḷulessanti có nghĩa là “chúng sẽ không làm cho rối loạn hay sao?” Có nghĩa là: “chắc chắn chúng sẽ làm cho rối loạn.” Vicikicchā udapādi có nghĩa là do tính chất chưa từng có ở các sắc pháp đã hiện khởi đúng theo thiên nhãn, nên sự hoài nghi, sự phân vân đã sanh khởi rằng: “Sắc pháp này là gì, cái này là gì,” do chưa được đoạn trừ bởi đạo. Samādhi cavi có nghĩa là do sự hoài nghi đã sanh khởi nên định chuẩn bị đã bị lui sụt. Thật vậy, chính do đó ánh sáng chuẩn bị cũng đã biến mất, và vị ấy đã không thấy sắc pháp bằng thiên nhãn. Na manasi karissāmi có nghĩa là: “Các sắc pháp đã hiện khởi đến cho ta do sự tác ý, sự hoài nghi sanh khởi đối với người đang thấy các sắc pháp. Vì thế, bây giờ ta sẽ không tác ý đến điều gì,” và vị ấy đã trở nên im lặng. Tuy nhiên, nhắm đến sự thành tựu trạng thái im lặng ấy, vị ấy đã nói: “Amanasikāro udapādi có nghĩa là sự không tác ý đã sanh khởi.” ตถาภูตสฺส อมนสิการสฺส อภาวํ อาคมฺม อุปฺปิลํ อุทปาทิ. วีริยํ คาฬฺหํ ปคฺคหิตนฺติ ถินมิทฺธฉมฺภิตตฺตานํ วูปสมนตฺถํ อจฺจารทฺธวีริยํ อโหสิ, เตน จิตฺเต สมาธิทูสิกา เคหสฺสิตา พลวปีติ อุปฺปนฺนา. เตนาห ‘‘อุปฺปิลํ อุปฺปนฺน’’นฺติ. ตโตติ สิถิลวีริยตฺตา. ปตเมยฺยาติ อติวิย ขินฺนํ ภเวยฺย. ตํ มมาติ ปตฺถนาอภิภวนียมนสีเสน ชปฺเปตีติ อภิชปฺปา, ตณฺหา. นานตฺตา นานาสภาวา สญฺญา นานตฺตสญฺญา. อติวิย อุปริ กตฺวา นิชฺฌานํ เปกฺขนํ อตินิชฺฌายิตตฺตํ. Do sự vắng mặt của việc không tác ý đến trạng thái như vậy, sự phấn khích đã khởi lên. (Nghĩa là) đã nỗ lực tinh tấn mạnh mẽ: đã có sự tinh tấn quá mức nhằm mục đích làm lắng dịu trạng thái hôn trầm thụy miên và kinh hãi, do đó hỷ mạnh mẽ liên hệ đến tại gia, làm hư hoại định, đã khởi lên trong tâm. Vì thế, ngài đã nói: "sự phấn khích đã khởi lên". Từ đó: do sự tinh tấn lơi lỏng. Có thể rơi rụng: có thể trở nên quá mệt mỏi. Sự thèm muốn (abhijappā) là sự lẩm bẩm với tác ý cần được chế ngự bởi sự mong cầu rằng: "Cái đó là của ta", (chính là) ái. Tưởng về sự đa dạng (nānattasaññā) là tưởng có các bản chất khác nhau, đa dạng. Trạng thái quán xét quá mức (atinijjhāyitattaṃ) là sự nhìn ngắm, quán xét bằng cách đặt lên trên một cách quá mức. ๒๔๓. ปริกมฺโมภาสเมวาติ ปริกมฺมสมุฏฺฐิตํ โอภาสเมว. น จ รูปานิ ปสฺสามีติ โอภาสมนสิการปสุตตาย ทิพฺพจกฺขุนา รูปานิ น ปสฺสามิ. วิสยรูปเมวาติ เตน ผริตฺวา ฐิตฏฺฐาเนว ทิพฺพจกฺขุโน วิสยภูตํ รูปคตเมว มนสิ กโรมิ. 243. Chỉ ánh sáng của sự chuẩn bị: chỉ ánh sáng được phát sinh từ sự chuẩn bị. Và tôi không thấy các sắc: do chuyên tâm tác ý đến ánh sáng, tôi không thấy các sắc bằng thiên nhãn. Chỉ sắc là đối tượng: tôi chỉ tác ý đến sắc đã trở thành đối tượng của thiên nhãn ở ngay nơi đã được biến mãn bởi ánh sáng ấy. กสิณรูปานํ [Pg.352] วเสเนตฺถ โอภาสสฺส ปริตฺตตาติ อาห ‘‘ปริตฺตฏฺฐาเน โอภาส’’นฺติ. ปริตฺตานิ รูปานีติ กติปยานิ, สา จ เนสํ ปริตฺตตา ฐานวเสเนวาติ อาห ‘‘ปริตฺตกฏฺฐาเน รูปานี’’ติ. ‘‘อปฺปมาณญฺเจวา’’ติอาทินา วุตฺโต ทุติยวาโร. โอภาสปริตฺตตํ สนฺธาย ปริกมฺมสมาธิ ‘‘ปริตฺโต’’ติ วุตฺโต ตสฺเสว โอภาสสฺส อปฺปมาณตาย อปฺปมาณสมาธีติ วจนโต. ตสฺมึ สมเยติ ตสฺมึ ปริตฺตสมาธิโน อุปฺปนฺนสมเย. ทิพฺพจกฺขุปิ ปริตฺตกํ โหติ ปริตฺตรูปคตทสฺสนโต. Ở đây, do năng lực của các sắc kasiṇa, (có) sự giới hạn của ánh sáng, vì thế ngài nói "ánh sáng ở nơi giới hạn". Các sắc giới hạn: một vài (sắc); và sự giới hạn của chúng là do nơi chốn, vì thế ngài nói "các sắc ở nơi giới hạn". Trường hợp thứ hai được nói đến bằng (cụm từ) bắt đầu là "và vô lượng". Nhắm đến sự giới hạn của ánh sáng, định chuẩn bị được gọi là "giới hạn"; do sự vô lượng của chính ánh sáng ấy, (định) được gọi là "định vô lượng". Vào lúc ấy: vào lúc định giới hạn ấy khởi lên. Thiên nhãn cũng trở nên giới hạn do thấy các sắc giới hạn. ๒๔๕. ทุกติกชฺฌานสมาธินฺติ จตุกฺกนเย ทุกชฺฌานสมาธึ, ปญฺจกนเย ติกชฺฌานสมาธินฺติ โยชนา. ทุกชฺฌานสมาธินฺติ จตุกฺกนเย ตติยจตุตฺถวเสน ทุกชฺฌานสมาธึ, ปญฺจกนเย จตุตฺถปญฺจมวเสน ทุกชฺฌานสมาธึ. ติกจตุกฺกชฺฌานสมาธินฺติ จตุกฺกนเย ติกชฺฌานสมาธึ, ปญฺจกนเย จตุกฺกชฺฌานสมาธินฺติ โยชนา. 245. Định của hai và ba thiền: nên được hiểu là định của hai thiền theo hệ thống bốn (thiền), và định của ba thiền theo hệ thống năm (thiền). Định của hai thiền: định của hai thiền theo hệ thống bốn (thiền), tức là thiền thứ ba và thứ tư; và định của hai thiền theo hệ thống năm (thiền), tức là thiền thứ tư và thứ năm. Định của ba và bốn thiền: nên được hiểu là định của ba thiền theo hệ thống bốn (thiền), và định của bốn thiền theo hệ thống năm (thiền). ติวิธนฺติ สปฺปีติกวเสน ติปฺปการํ สมาธึ. ตทนฺโตคธาติ สปฺปีติกาทิสภาวา. กามํ ภควา ปุริมยาเม ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ, ปจฺฉิมยาเม ทิพฺพจกฺขุญาณํ นิพฺพตฺเตนฺโตปิ อิมานิ ญาณานิ ภาเวสิเยว. วิปสฺสนาปาทกานิ ปน ญาณานิ สนฺธาย, ‘‘ปจฺฉิมยาเม’’ติ วุตฺตํ, เตนาห ‘‘ภควโต หี’’ติอาทิ. ปญฺจมชฺฌานสฺสาติ ปญฺจมชฺฌานิกสฺส วเสน ปฐมชฺฌานิโก มคฺโค นตฺถิ. โสติ ปญฺจกนโย ภควโต โลกิโย อโหสิ. เอตนฺติ เอตํ, ‘‘สวิตกฺกมฺปิ สวิจารํ สมาธึ ภาเวมี’’ติอาทิวจนํ. โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ‘‘โลกิยํ วา โลกุตฺตรเมว วา’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ. Ba loại: định có ba loại theo cách có hỷ. Bao gồm trong đó: các bản chất như có hỷ, v.v. Mặc dù Đức Thế Tôn, trong canh đầu đã làm phát sinh túc mạng minh, trong canh cuối đã làm phát sinh thiên nhãn minh, ngài vẫn đã tu tập các trí này. Tuy nhiên, nhắm đến các trí làm nền tảng cho minh sát, (cụm từ) "trong canh cuối" đã được nói, vì thế, ngài đã nói (câu) bắt đầu là "quả vậy, của Đức Thế Tôn...". Của thiền thứ năm: đối với người chứng thiền thứ năm, không có đạo của người chứng thiền thứ nhất. Hệ thống năm ấy của Đức Thế Tôn là (thuộc) thế gian. Điều này: là lời nói bắt đầu là "tôi tu tập định có tầm và có tứ". (Điều này) được nói nhắm đến sự pha trộn giữa thế gian và siêu thế, chứ không phải "chỉ thế gian hoặc chỉ siêu thế". Phần còn lại nên được hiểu rõ. อุปกฺกิเลสสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Phiền Não đã hoàn tất. ๙. พาลปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา 9. Chú giải kinh Kẻ Ngu và Bậc Trí ๒๔๖. เอเตหีติ ทุจินฺติตาทีหิ. เอเตน ลกฺขณสทฺทสฺส กรณตฺถตมาห. ตาเนวาติ ลกฺขณานิ เอว. ตสฺสาติ พาลสฺส. ‘‘อยํ พาโล’’ติ นิมียติ สญฺจานียติ เอเตหีติ พาลนิมิตฺตานิ. อปทานํ วุจฺจติ วิขฺยาตํ กมฺมํ. ทุจินฺติตาทีนิ จ พาเล วิขฺยาตานิ, อวธารณภาเว วา, ตสฺมา พาลสฺส อปทานานีติ พาลาปทานานิ. อภิชฺฌาทีหิ [Pg.353] ทุฏฺฐํ ทูสิตํ จินฺเตตีติ ทุจินฺติตจินฺตี. โลภาทีหิ ทุฏฺฐํ ภาสิตํ มุสาวาทาทึ ภาสตีติ ทุพฺภาสิตภาสี. เตสํ เตสํเยว วเสน กตฺตพฺพโต ทุกฺกฏกมฺมํ ปาณาติปาตาทึ กโรตีติ ทุกฺกฏกมฺมการี. เตนาห ‘‘จินฺตยนฺโต’’ติอาทิ. ตานิ อุปนิสฺสาย ชาตนฺติ ตชฺชํ. ตโต เอว เตสํ สารุปฺปํ อนุรูปนฺติ ตสฺสารุปฺปํ. เตนาห ‘‘ตชฺชาติก’’นฺติอาทิ. กจฺฉมานายาติ กถิยมานาย. 246. Bởi những điều này: bởi những điều như suy nghĩ xấu, v.v. Bằng từ này, ngài nói lên ý nghĩa công cụ của từ đặc điểm. Chính những điều ấy: chính các đặc điểm. Của người ấy: của kẻ ngu. Dấu hiệu của kẻ ngu là những thứ mà qua đó người ta đo lường, nhận biết rằng: "Đây là kẻ ngu". Hành động nổi bật được gọi là apadāna. Và những điều như suy nghĩ xấu, v.v., thì nổi bật ở kẻ ngu, hoặc theo nghĩa xác định, do đó những hành động của kẻ ngu (bālāpadānāni). Người suy nghĩ những điều xấu là người suy nghĩ điều xấu xa, ô uế bởi tham ái, v.v. Người nói lời xấu là người nói lời xấu xa như nói dối, v.v., bị ô uế bởi tham lam, v.v. Người làm việc xấu là người làm hành động xấu như sát sanh, v.v., do phải làm theo năng lực của chính những điều ấy. Vì thế, ngài đã nói (câu) bắt đầu là "trong khi suy nghĩ...". Sinh từ đó: sinh ra nương vào những điều ấy. Thích hợp với điều đó: là sự thích hợp, tương ứng của chúng từ chính điều đó. Vì thế, ngài đã nói (câu) bắt đầu là "thuộc loại đó...". Khi được nói đến: khi được kể lại. ๒๔๘. ยสฺมา สตฺตานํ ยถูปจิตานิ กมฺมานิ กโตกาสานิ ตทุปฏฺฐาปิตานิ กมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตานิ มรณสฺส อาสนฺนกาเล จิตฺตสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺตานิ, ตทา โอลมฺพนฺตานิ วิย อภิภวนฺตานิ วิย อชฺโฌตฺถรนฺตานิ วิย อุปฏฺฐหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘โอลมฺพนาทิอากาเรน หิ ตานิ อุปฏฺฐหนฺตี’’ติ. อุปฏฺฐานากาโร เอว ตทา จิตฺตสฺส โคจรภาวํ คจฺฉตีติ อาห – ‘‘ตสฺมึ อุปฏฺฐานากาเร อาปาถคเต’’ติ. 248. Bởi vì, vào lúc gần chết, các nghiệp đã được tích lũy của chúng sanh, khi đã có cơ hội, cùng với nghiệp tướng và thú tướng do chúng tạo ra, đi vào tầm nhận biết của tâm, lúc ấy chúng hiện khởi dường như đang treo lơ lửng, dường như đang áp đảo, dường như đang bao trùm; do đó, đã được nói rằng: "quả vậy, chúng hiện khởi với các trạng thái như treo lơ lửng, v.v.". Chính trạng thái hiện khởi ấy lúc đó trở thành đối tượng của tâm, vì thế ngài nói: "khi trạng thái hiện khởi ấy đi vào tầm nhận biết". ๒๔๙. น สกฺกาติ น วทตีติ เอเตน ทฺเวปิ ปฏิเสธา ปกติอตฺถาติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหติ. น สุกราติ ปน อิมินา ทุกฺกรภาโว ทีปิโต, ทุกฺกรญฺจ ตาว อุปาเยน สกฺกา กาตุนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘น สุกรํ ปนา’’ติอาทิ. เตนาติ วินิวิชฺฌิตฺวา คมเนน อญฺญมญฺญํ สํวิชฺฌเนน. อสฺสาติ โจรสฺส. อิโต อุตฺตริปีติ มชฺฌนฺหิกสมยํ สายนฺหสมยญฺจ สตฺติสเตน. 249. Bằng việc không nói "không thể", ý nghĩa này được nói lên rằng: cả hai sự phủ định đều có ý nghĩa tự nhiên. Tuy nhiên, bằng từ "không dễ làm", trạng thái khó làm được chỉ ra; và để chỉ ra rằng điều khó làm vẫn có thể làm được bằng phương tiện, ngài đã nói (câu) bắt đầu là "tuy nhiên, không dễ làm...". Bởi điều đó: bằng việc đi xuyên qua, bằng việc đâm thủng lẫn nhau. Của nó: của tên trộm. Hơn thế nữa: vào buổi trưa và buổi chiều cũng (đâm) bằng một trăm cây thương. ๒๕๐. สงฺขมฺปิ น อุเปตีติ อิมินา สงฺขาตพฺพมตฺตํ นตฺถีติ ทีปิตํ โหตีติ อาห – ‘‘คณนามตฺตมฺปิ น คจฺฉตี’’ติ. อุปนิกฺเขปนมตฺตมฺปีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. กลภาคนฺติ กลานํ สงฺคณนโกฏฺฐาสํ. เตนาห ‘‘สติมํ กล’’นฺติอาทิ. โอโลกิตมตฺตมฺปีติ อุปนิกฺเขปนวเสน โอโลกนมตฺตกมฺปิ. ตํ กมฺมการณนฺติ ตํ ปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณํ จตุนฺนมฺปิ ปสฺสานํ วเสน สมฺปริวตฺเตตฺวา กโรนฺติเยว, ปาฬิยํ ปน เอกปสฺสวเสน อาคตา. เคหสฺสาติ มหโต เคหสฺส. สพฺพโตติ สพฺพาวยวโต. สมฺปชฺชลิเต เอกชาลีภูเต. สุปกฺกุถิตายาติ สุฏฺฐุ นิปกฺกาย. 250. Với câu saṅkhampi na upeti, điều này được trình bày rằng không có dù chỉ là số lượng có thể được tính đếm, nên đã nói: ‘gaṇanāmattampi na gacchati’ (không đi đến dù chỉ là sự tính đếm). Về câu upanikkhepanamattampi (dù chỉ là sự so sánh), ở đây cũng có cùng phương pháp. Kalabhāgaṃ là phần nhỏ để tính toán các phần (kalā). Do đó, đã nói: ‘satimaṃ kalaṃ’ (phần thứ mười sáu), v.v. Về câu olokitamattampi (dù chỉ là cái nhìn), (có nghĩa là) dù chỉ là sự nhìn ngó theo cách so sánh. Về câu taṃ kammakāraṇaṃ (sự hành hạ ấy), (có nghĩa là) họ thực hiện sự hành hạ bằng cách trói năm chi ấy bằng cách xoay trở cả bốn phía, nhưng trong Pāli tạng thì chỉ được đề cập theo một phía. Gehassa là của ngôi nhà lớn. Sabbato là từ tất cả các bộ phận. Sampajjalite là đã trở thành một khối lửa. Supakkuthitāyā là đã được nấu chín kỹ. วิภตฺโตติ ตตฺถ นิพฺพตฺตกสตฺตานํ สาธารณกมฺมุนา วิภตฺโต วิย นิพฺพตฺโต. อโยปากาเรน ปริโต อตฺโต คหิโตติ อโยปาการปริยตฺโต ปริกฺขิตฺโต. Vibhatto (được phân chia) là được sanh ra ở nơi ấy giống như được phân chia bởi nghiệp chung của các chúng sanh tái sanh ở đó. Ayopākārapariyatto (được bao quanh bởi tường sắt) là được bao bọc, được vây quanh khắp nơi bởi tường bằng sắt. ยมกโคฬกาติ [Pg.354] ทารกานํ กีฬนยุคฬา. เอวมฺปิ ทุกฺโขติ ยถาวุตฺตอุสฺสทนิรยวเสนปิ โสต-ฆาน-ชิวฺหา-กาย-มโน-โคจรตาวเสนปิ อิมินา อากาเรน ทุกฺโขติ. Yamakagoḷakā là cặp bóng đồ chơi của trẻ con. Evampi dukkho (khổ đau như vậy) là khổ đau theo cách này, tức là theo phương diện của các địa ngục Ussada đã được nói đến, và theo phương diện là đối tượng của tai, mũi, lưỡi, thân, và ý. ๒๕๑. ทนฺเตหิ อุลฺเลหิตฺวาติ อุตฺตรทนฺเตหิ อญฺฉิตฺวา. รสวเสน อติตฺโต อสฺสาโท รสาโท. เตนาห ‘‘รสเคเธน ปริภุตฺตรโส’’ติ. 251. Dantehi ullehitvā là cào bằng các răng trên. Rasādo là sự nếm trải không thỏa mãn do sự tham đắm hương vị. Do đó, đã nói: ‘rasagedhena paribhuttaraso’ (hương vị được thưởng thức với sự tham lam hương vị). ๒๕๒. ทุรูโปติ วิรูโป. ทุทฺทโสติ เตเนว วิรูปภาเวน อนิฏฺฐทสฺสโน. ลกุณฺฐโกติ รสฺโส. ปวิฏฺฐคีโวติ ขนฺธนฺตรํ อนุปวิฏฺฐคีโว. มโหทโรติ วิปุลกุจฺฉิ. เยภุยฺเยน หิ ลกุณฺฏกา สตฺตา รสฺสคีวา ปุถุลกุจฺฉิกาว โหนฺตีติ ตถา วุตฺตํ. กาโณ นาม จกฺขุวิกโลติ วุตฺตํ – ‘‘เอกกฺขิกาโณ วา อุภยกฺขิกาโณ วา’’ติ. กุณีติ หตฺถวิกโล วุจฺจตีติ อาห – ‘‘เอกหตฺถกุณี วา อุภยหตฺถกุณี วา’’ติ. วาตาทินา อุปหตกายปกฺโข อิธ ปกฺขหโตติ อธิปฺเปโต, น ปกฺขิหโตติ อาห – ‘‘ปกฺขหโตติ ปีฐสปฺปี’’ติ. ทุกฺขานุปพนฺธทสฺสนตฺถนฺติ อปราปรชาตีสุ วิปากทุกฺขสฺส อนุปพนฺธวเสน ปวตฺติทสฺสนตฺถํ. 252. Durūpo là xấu xí. Duddaso là khó nhìn do chính trạng thái xấu xí ấy, là có tướng mạo khó ưa. Lakuṇṭhako là người lùn. Paviṭṭhagīvo là người có cổ bị thụt vào giữa hai vai. Mahodaro là người có bụng to. Thật vậy, phần lớn các chúng sanh lùn thường có cổ ngắn và bụng to, nên đã được nói như vậy. Kāṇo được gọi là người có mắt bị tật, đã được nói: ‘ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā’ (chột một mắt hoặc chột cả hai mắt). Kuṇī được nói là người có tay bị tật, đã nói: ‘ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā’ (què một tay hoặc què cả hai tay). Ở đây, pakkhahato được hiểu là người có một bên thân bị tổn hại do bệnh phong, v.v., chứ không phải là bị chim đánh (pakkhihato), nên đã nói: ‘pakkhahato ti pīṭhasappī’ (người bị liệt là người lê mình bằng ghế). Dukkhānupabandhadassanatthaṃ là nhằm mục đích cho thấy sự diễn tiến theo cách nối tiếp của quả khổ trong các kiếp sống về sau. กลียติ ขลียติ อปฺปหียติ สาสนํ เอเตนาติ กลิ, ชุตปราชโย. โส เอว คหสทิสตาย ‘‘กลิคฺคโห’’ติ วุตฺโต. อธิพนฺธนฺติ กุฏุมฺพสฺส อธิวุตฺถสฺส มูลภูตสฺส อตฺตโน พนฺธิตพฺพตํ. เตนาห ‘‘อตฺตนาปิ พนฺธํ นิคจฺเฉยฺยา’’ติ. พาลภูมิยา พาลภาวสฺส มตฺถกปฺปตฺติ นิรยคามิกมฺมการิตาติ ‘‘นิรเย นิพฺพตฺตติ’’จฺเจว วุตฺตํ. ตคฺคหเณเนว ปน ตโต มุทุมุทุตราทิกมฺมวเสน เสสาปาเยสุ อปราปรนิพฺพตฺตาทิพาลภูมิ วิภาวิตา โหตีติ. Kali là điều mà qua đó giáo pháp bị vấy bẩn, bị vấp ngã, bị từ bỏ; là sự thua bạc. Chính điều ấy, do tương tự như sự bắt giữ (gaha), nên được gọi là ‘kaliggaho’ (sự bắt giữ của vận rủi). Adhibandhanti là tình trạng bị trói buộc của chính người ấy, người là nền tảng của gia đình đang sinh sống. Do đó, đã nói: ‘attanāpi bandhaṃ nigaccheyyā’ (chính mình cũng sẽ đi đến sự trói buộc). Sự đạt đến đỉnh điểm của trạng thái ngu si trong cảnh giới của kẻ ngu là việc thực hiện nghiệp dẫn đến địa ngục, do đó đã được nói chính là ‘niraye nibbattati’ (tái sanh trong địa ngục). Tuy nhiên, chính nhờ việc đề cập đến điều ấy (địa ngục) mà cảnh giới của kẻ ngu về sự tái sanh liên tiếp, v.v. trong các cõi khổ khác do các nghiệp nhẹ hơn, rất nhẹ, v.v. đã được làm cho rõ ràng. ๒๕๓. วุตฺตานุสาเรนาติ ‘‘พาโล อย’’นฺติอาทินา วุตฺตสฺส อตฺถวจนสฺส ‘‘ปณฺฑิโต อย’’นฺติ เอเตหิ ลกฺขียตีติอาทินา อนุสาเรน. มโนสุจริตาทีนํ วเสนาติ จินฺเตนฺโต อนภิชฺฌา-อพฺยาปาท-สมฺมาทสฺสนํ สุจินฺติตเมว จินฺเตตีติอาทินา มโนสุจริตานํ ติณฺณํ สุจริตานํ วเสน โยเชตพฺพานิ. 253. Vuttānusārena là theo như sự giải thích ý nghĩa đã được nói bắt đầu bằng ‘bālo ayaṃ’ (đây là kẻ ngu), v.v. và được ghi nhận bởi những điều này ‘paṇḍito ayaṃ’ (đây là bậc trí), v.v. Manosucaritādīnaṃ vasena là (các câu) nên được kết hợp theo phương diện của ba thiện nghiệp về ý, bắt đầu bằng câu ‘khi suy nghĩ, vị ấy chỉ suy nghĩ điều được suy nghĩ tốt đẹp là không tham lam, không sân hận, và chánh kiến’. จกฺกรตนวณฺณนา Giải Thích Về Bánh Xe Báu (Cakkaratana) ๒๕๖. อุโปสถํ [Pg.355] (ที. นิ. ฏี. ๒.๒๔๓) วุจฺจติ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ สพฺพทิวเสสุ คหฏฺเฐหิ รกฺขิตพฺพสีลํ, สมาทานวเสน ตํ เอตสฺส อตฺถีติ อุโปสถิโก, ตสฺส. เตนาห ‘‘สมาทินฺนอุโปสถงฺคสฺสา’’ติ. ตทาติ ตสฺมึ กาเล, ยสฺมึ ปน กาเล จกฺกวตฺติภาวสํวตฺตนิย-ทาน-สีลาทิ-ปุญฺญสมฺภารสมุทาคมสมฺปนฺโน ปูริตจกฺกวตฺติวตฺโต กาทีปเทสวิเสสปจฺจาชาติยา เจว กุลรูปโภคาธิปเตยฺยาทิคุณวิเสสสมฺปตฺติยา จ ตทนุรูเป อตฺตภาเว ฐิโต โหติ, ตสฺมึ กาเล. ตาทิเส หิ กาเล จกฺกวตฺติภาวี ปุริสุตฺตโม ยถาวุตฺตคุณสมนฺนาคโต ราชา ขตฺติโย หุตฺวา มุทฺธาวสิตฺโต วิสุทฺธสีโล อนุโปสถํ สตสหสฺสวิสฺสชฺชนาทินา สมฺมาปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชติ, น ยทา จกฺกรตนํ อุปฺปชฺชติ, ตทา เอว. เตนาห – ‘‘ปาโต…เป… ธมฺมตา’’ติ. (ตตฺถ ทโม อินฺทฺริยสํวโร, สํยโม สีลสํวโร.) 256. Uposathaṃ được gọi là giới cần được các gia chủ gìn giữ trong tất cả các ngày, là giới được trang bị tám chi phần. Do đã thọ trì, điều ấy có nơi người này nên gọi là uposathiko (người giữ Bố-tát), của người ấy. Do đó, đã nói: ‘samādinnauposathaṅgassa’ (của người đã thọ trì các chi phần Bố-tát). Tadā là vào lúc ấy, tức là vào lúc mà vị ấy được thành tựu sự tích lũy các phước báu như bố thí, giữ giới, v.v. vốn là điều kiện cho trạng thái Chuyển luân vương, đã hoàn mãn các phận sự của Chuyển luân vương, và đã đứng vững trong một thân thể tương xứng do sự tái sanh đặc biệt ở xứ sở Kāsī, v.v. và do sự thành tựu các phẩm chất đặc biệt như dòng dõi, sắc đẹp, tài sản, quyền uy, v.v. Thật vậy, vào lúc như thế, vị tối thượng nhân sẽ trở thành Chuyển luân vương, là vị vua dòng Sát-đế-lỵ đã làm lễ quán đảnh, có giới hạnh trong sạch, được trang bị các phẩm chất đã được nói, thực hành chánh hạnh vào ngày Bố-tát bằng cách bố thí một trăm ngàn, v.v., chứ không phải chỉ vào lúc bánh xe báu sanh khởi. Do đó, đã nói: ‘pāto… pe… dhammatā’ (vào buổi sáng… v.v… là pháp tánh). (Ở đây, damo là sự phòng hộ các căn, saṃyamo là sự phòng hộ bằng giới). วุตฺตปฺปการปุญฺญกมฺมปจฺจยนฺติ จกฺกวตฺติภาวาวหทานทมสํยมาทิปุญฺญกมฺมเหตุกํ. นีลมณิสงฺฆาฏสทิสนฺติ อินฺทนีลมณิสญฺจยสมานํ. ทิพฺพานุภาวยุตฺตตฺตาติ ทสฺสนียตา มนุญฺญโฆสตา อากาสคามิตา โอภาสวิสฺสชฺชนา อปฺปฏิฆาตตา รญฺโญ อิจฺฉิตตฺถนิปฺผตฺติการณตาติ เอวมาทีหิ ทิพฺพสทิเสหิ อานุภาเวหิ สมนฺนาคตตฺตา. สพฺเพหิ อากาเรหีติ สพฺเพหิ สุนฺทเรหิ อากาเรหิ. ปริปูรนฺติ ปริปุณฺณํ. สา จสฺส ปาริปูริ อิทาเนว วิตฺถารียติ. Vuttappakārapuññakammapaccayanti là có nguyên nhân là nghiệp phước thiện như bố thí, điều phục, tự chế, v.v. vốn mang lại trạng thái Chuyển luân vương. Nīlamaṇisaṅghāṭasadisanti là tương tự như một khối ngọc lam. Dibbānubhāvayuttattā là do được trang bị các oai lực tương tự như của chư thiên, như là: đáng chiêm ngưỡng, có âm thanh dễ chịu, đi được trên hư không, tỏa ra ánh sáng, không bị cản trở, là nguyên nhân thành tựu các điều mong muốn của đức vua, v.v. Sabbehi ākārehi là với tất cả các phương diện tốt đẹp. Paripūraṃ là viên mãn. Và sự viên mãn của nó sẽ được giải thích chi tiết ngay bây giờ. ปนาฬีติ ฉิทฺทํ. สุทฺธสินิทฺธทนฺตปนฺติยา นิพฺพิวรายาติ อธิปฺปาโย. นาภิปนาฬิ ปริกฺเขปปฏฺเฏสูติ นาภิปริกฺเขปปฏฺเฏ เจว นาภิยา ปนาฬิปริกฺเขปปฏฺเฏ จ. สุวิภตฺตาวาติ อญฺญมญฺญํ อสํกิณฺณตฺตา สุฏฺฐุ วิภตฺตา. ปริจฺเฉทเลขนฺตเรสุ มณิกา สุวิภตฺตา หุตฺวา ปญฺญายนฺตีติ วทนฺติ. Panāḷī là lỗ hổng. Ý nghĩa là suddhasiniddhadantapantiyā nibbivarāya (của hàng răng trong sạch, trơn láng, không có kẽ hở). Nābhipanāḷi parikkhepapaṭṭesū là trên các vành đai bao quanh đùm bánh xe và trên các vành đai bao quanh lỗ hổng của đùm bánh xe. Suvibhattā là được phân chia rõ ràng do không bị lẫn lộn với nhau. Họ nói rằng các viên ngọc, do được phân chia rõ ràng, nên hiện ra ở khoảng giữa các đường ranh giới. ปริจฺเฉทเลขาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน มาลากมฺมาทึ สงฺคณฺหาติ. สุรตฺตาติอาทีสุ สุรตฺตคฺคหเณน มหานามวณฺณตํ ปฏิกฺขิปติ, สุทฺธคฺคหเณน สํกิลิฏฺฐตํ, สินิทฺธคฺคหเณน ลูขตํ. กามํ ตสฺส จกฺกรตนสฺส เนมิมณฺฑลํ อสนฺธิกํว นิพฺพตฺตํ, สพฺพตฺถกเมว ปน เกวลํ ปวาฬวณฺโณว [Pg.356] น โสภตีติ ปกติจกฺกสฺส สนฺธิยุตฺเตสุ ฐาเนสุ รตฺตชมฺพุนทปริกฺขตํ อโหสิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สนฺธีสุ ปนสฺสา’’ติอาทิ. Paricchedalekhādīnīti: Bằng từ ādi, bao gồm việc kết tràng hoa v.v... Trong các từ suratta v.v..., việc dùng từ suratta (đỏ thắm) là để loại trừ màu mahānāma, việc dùng từ suddha (trong sạch) là để loại trừ sự ô uế, việc dùng từ siniddha (nhuận trạch) là để loại trừ sự thô ráp. Thật vậy, vành của bánh xe báu ấy được tạo ra dường như không có mối nối, nhưng chỉ một màu san hô ở khắp mọi nơi thì không đẹp, nên ở những chỗ có mối nối của một bánh xe thông thường đã có một dải vàng ròng Jambu đỏ thắm. Nhắm đến điều đó, câu “sandhīsu panassā” (nhưng ở các mối nối của nó) v.v... đã được nói đến. เนมิมณฺฑลปิฏฺฐิยนฺติ เนมิมณฺฑลสฺส ปิฏฺฐิปเทเส. ทสนฺนํ ทสนฺนํ อรานมนฺตเรติ ทสนฺนํ ทสนฺนํ อรานํ อนฺตรสมีเป ปเทเส. ฉิทฺทมณฺฑลจิตฺโตติ มณฺฑลสณฺฐานฉิทฺทวิจิตฺโต. สุกุสลสมนฺนาหตสฺสาติ สุฏฺฐุ กุสเลน สิปฺปินา ปหตสฺส, วาทิตสฺสาติ อตฺโถ. วคฺคูติ มโนรโม รชนีโยติ สุณนฺตานํ ราคุปฺปาทโก. กมนีโยติ กนฺโต. สโมสริตกุสุมทามาติ โอลมฺพิตสุคนฺธกุสุมทามา. เนมิปริกฺเขปสฺสาติ เนมิปริยนฺตปริกฺเขปสฺส. นาภิปนาฬิยา ทฺวินฺนํ ปสฺสานํ วเสน ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ นาภิปนาฬีน’’นฺติ วุตฺตํ. เอกา เอว หิ สา ปนาฬิ. เยหีติ เยหิ ทฺวีหิ สีหมุเขหิ. ปุน เยหีติ มุตฺตากลาเปหิ. Nemimaṇḍalapiṭṭhiyanti: ở trên bề mặt của vành xe. Dasannaṃ dasannaṃ arānamantareti: ở vùng gần khoảng giữa của mỗi mười cây căm. Chiddamaṇḍalacittoti: được trang trí với những lỗ hình tròn. Sukusalasamannāhatassāti: được đánh bởi một nhạc công rất khéo léo, nghĩa là được chơi. Vaggūti: là làm vui lòng. Rajanīyoti: là làm phát sinh tham ái cho người nghe. Kamanīyoti: là đáng yêu. Samosaritakusumadāmāti: những tràng hoa thơm được treo xuống. Nemiparikkhepassāti: của vòng bao quanh vành xe. Do hai bên của ống trục nên được nói là “dvinnampi nābhipanāḷīnaṃ” (của cả hai ống trục). Vì ống đó chỉ là một. Yehīti: bởi hai miệng sư tử nào. Lại nữa, yehīti: bởi các chùm ngọc trai. โอธาปยมานนฺติ โสตุํ อวหิตานิ กุรุมานํ. จนฺโท ปุรโต, จกฺกรตนํ ปจฺฉาติ เอวํ ปุพฺพาปริเยน ปุพฺพาปรภาเคน. Odhāpayamānanti: làm cho chăm chú lắng nghe. Cando purato, cakkaratanaṃ pacchā: mặt trăng ở phía trước, bánh xe báu ở phía sau, như vậy theo thứ tự trước sau, theo phần trước và phần sau. อนฺเต ปุรสฺสาติ อนุราธปุเร รญฺโญ อนฺเตปุรสฺส อุตฺตรสีหปญฺชรอาสนฺเน ตทา รญฺโญ ปาสาเท ตาทิสสฺส อุตฺตรทิสาย สีหปญฺชรสฺส ลพฺภมานตฺตา วุตฺตํ. สุเขน สกฺกาติ กิญฺจิ อนารุหิตฺวา สรีรญฺจ อนุลฺลงฺฆิตฺวา ยถาฐิเตเนว หตฺเถน ปุปฺผมุฏฺฐิโย ขิปิตฺวา สุเขน สกฺกา โหติ ปูเชตุํ. Ante purassāti: ở gần cửa sổ sư tử phía bắc của nội cung đức vua tại thành Anurādhapura. Điều này được nói đến vì vào thời điểm đó, trong cung điện của đức vua, có thể tìm thấy một cửa sổ sư tử như vậy ở hướng bắc. Sukhena sakkāti: có thể dễ dàng, không cần leo lên bất cứ thứ gì và cũng không cần vươn người, chỉ cần đứng yên và dùng tay ném những nắm hoa là có thể cúng dường một cách dễ dàng. นานาวิราครตนปฺปภาสมุชฺชลนฺติ นานาวิธจิตฺตวณฺณรตโนภาสปภสฺสรํ. อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปวตฺเตติ. อาคนฺตฺวา ฐิตฏฺฐานโต อุปริ อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปวตฺเต. Nānāvirāgaratanappabhāsamujjalanti: rực rỡ với ánh sáng của các loại bảo vật có màu sắc đa dạng và kỳ diệu. Ākāsaṃ abbhuggantvā pavatteti: bay lên không trung và di chuyển. Āgantvā ṭhitaṭṭhānato upari ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte: sau khi đến, từ nơi đã dừng lại, bay lên không trung ở phía trên và di chuyển. สนฺนิเวสกฺขโมติ ขนฺธวารสนฺนิเวสโยคฺโย. สุลภาหารูปกรโณติ สุเขเนว ลทฺธพฺพธญฺญโครสทารุติณาทิโภชนสาธโน. ปรจกฺกนฺติ ปรสฺส รญฺโญ เสนา, อาณา วา. Sannivesakkhamoti: thích hợp cho việc đóng quân. Sulabhāhārūpakaraṇoti: có các phương tiện sinh sống như lúa gạo, sản phẩm từ sữa, củi, cỏ v.v... có thể nhận được một cách dễ dàng. Paracakkanti: là quân đội của vua khác, hoặc là quyền uy của vị ấy. อาคตนนฺทโนติ อาคโต หุตฺวา นนฺทิชนโน. อาคตํ วา อาคมนํ, เตน นนฺทตีติ อาคตนนฺทโน. คมเนน โสเจตีติ คมนโสจโน. อุปกปฺเปถาติ อุปรูปริ กปฺเปถ สํวิทหถ, อุปเนถาติ [Pg.357] อตฺโถ. อุปปริกฺขิตฺวาติ เหตุโตปิ สภาวโตปิ ผลโตปิ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกอาทีนวโตปิ วีมํสิตฺวา. Āgatanandanoti: đến rồi làm cho vui mừng. Hoặc āgataṃ là sự đến, vị ấy vui mừng vì điều đó, nên là āgatanandano. Gamanena socetīti gamanasocano: làm cho sầu muộn bởi sự ra đi. Upakappethāti: hãy sắp đặt, hãy chuẩn bị nhiều lần, nghĩa là hãy mang đến. Upaparikkhitvāti: sau khi đã xem xét từ nguyên nhân, từ bản chất, từ kết quả, và từ sự nguy hại trong hiện tại và tương lai. วิภาเวนฺติ ปญฺญาย อตฺถํ วิภูตํ กโรนฺตีติ วิภาวิโน, ปญฺญวนฺโต. อนุยนฺตาติ อนุวตฺตกา. โอคจฺฉมานนฺติ โอสีทนฺตํ. โยชนมตฺตนฺติ วิตฺถารโต โยชนมตฺตํ ปเทสํ. คมฺภีรภาเวน ปน ยถา ภูมิ ทิสฺสติ, เอวํ โอคจฺฉติ. เตนาห ‘‘มหาสมุทฺทตล’’นฺติอาทิ. อนฺเต จกฺกรตนํ อุทเกน เสนาย อนชฺโฌตฺถรณตฺถํ. Vibhāvino: những người làm cho ý nghĩa trở nên rõ ràng bằng trí tuệ, là những người có trí tuệ. Anuyantāti: những người đi theo. Ogacchamānanti: đang chìm xuống. Yojanamattanti: một vùng đất rộng một do tuần. Nhưng về chiều sâu, nó chìm xuống đến mức có thể nhìn thấy mặt đất. Do đó, ngài đã nói “mahāsamuddatala” (đáy đại dương) v.v... Ở cuối, bánh xe báu có mục đích để quân đội không bị nước nhấn chìm. ๒๕๗. ปุรตฺถิโม สมุทฺโท ปริยนฺโต อสฺสาติ ปุรตฺถิมสมุทฺทปริยนฺโต, ปุรตฺถิมสมุทฺทํ ปริยนฺตํ กตฺวา. จาตุรนฺตายาติ จาตุสมุทฺทนฺตาย ปุพฺพวิเทหาทิจตุโกฏฺฐาสนฺตาย. 257. Puratthimasamuddapariyanto: có biển đông làm giới hạn, lấy biển đông làm giới hạn. Cāturantāyāti: có bốn biển làm giới hạn, có bốn châu như Pubbavideha v.v... làm giới hạn. หตฺถิรตนวณฺณนา Giải thích về Tượng báu ๒๕๘. หริจนฺทนาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน จตุชฺชาติยคนฺธาทึ สงฺคณฺหาติ. อาคมนํ จินฺเตถาติ วทนฺติ จกฺกวตฺติวตฺตสฺส ปูริตตาย ปริจิตตฺตา. ภูมิผุสนเกหิ วาลธิ, วรงฺคํ หตฺโถติ อิเมหิ จ ตีหิ, จตูหิ ปาเทหิ จาติ สตฺตหิ อวยเวหิ ฐิตตฺตา สตฺตปติฏฺโฐ. อิตเรสํ อมจฺจาทีนํ จินฺตยนฺตานํ น อาคจฺฉติ. อปเนตฺวาติ อตฺตโน อานุภาเวน อปเนตฺวา. คนฺธเมว หิ ตสฺส อิตเร หตฺถิโน น สหนฺติ. 258. Haricandanādīhīti: Bằng từ ādi, bao gồm bốn loại hương liệu v.v... Người ta nói “hãy nghĩ đến sự xuất hiện của nó” là do đã hoàn thành và quen thuộc với bổn phận của một vị Chuyển luân vương. Sattapatiṭṭho: đứng vững trên bảy chi phần, đó là đuôi, bộ phận sinh dục, và vòi, là ba chi phần này, và bốn chân. Khi những người khác như các vị bộ trưởng v.v... nghĩ đến, nó không đến. Apanetvāti: sau khi đã loại bỏ bằng uy lực của chính mình. Vì những con voi khác không thể chịu được mùi hương của nó. อสฺสรตนวณฺณนา Giải thích về Mã báu สินฺธวกุลโตติ สินฺธวสฺสาชานียกุลโต. Sindhavakulatoti: từ dòng dõi ngựa thuần chủng Sindh. มณิรตนวณฺณนา Giải thích về Ngọc báu สกฏนาภิสมปฺปมาณนฺติ ปริณาหโต มหาสกฏสฺส นาภิยา สมปฺปมาณํ. อุโภสุ อนฺเตสูติ เหฏฺฐา อุปริ จาติ ทฺวีสุ อนฺเตสุ. กณฺณิกปริยนฺตโตติ ทฺวินฺนํ กญฺจนปทุมานํ กณฺณิกาย ปริยนฺตโต. มุตฺตาชาลเก ฐเปตฺวาติ สุวิสุทฺเธ มุตฺตามเย ชาลเก ปติฏฺฐเปตฺวา. Sakaṭanābhisamappamāṇanti: có chu vi bằng với trục của một chiếc xe lớn. Ubhosu antesūti: ở hai đầu, tức là ở dưới và ở trên. Kaṇṇikapariyantatoti: từ rìa đài của hai đóa sen vàng. Muttājālake ṭhapetvāti: sau khi đã thiết lập trên một tấm lưới bằng ngọc trai rất tinh khiết. อิตฺถิรตนวณฺณนา Giải thích về Nữ báu ‘‘อิตฺถิรตนํ [Pg.358] ปาตุภวตี’’ติ วตฺวา อสฺส ปาตุภวนาการํ ทสฺเสตุํ, ‘‘มทฺทราชกุลโต วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. มทฺทรฏฺฐํ กิร อภิรูปานํ อิตฺถีนํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ. สณฺฐานปาริปูริยาติ หตฺถปาทาทิสรีราวยวานํ สุสณฺฐิตตาย. อวยวปาริปูริยา หิ สมุทายปาริปูริสิทฺธิ. รูปนฺติ สรีรํ. ทสฺสนียาติ สุรูปภาเวน ปสฺสิตพฺพยุตฺตา. โสมนสฺสวเสน จิตฺตํ ปสาเทติ โยนิโส จินฺเตนฺตานํ กมฺมผลสทฺธาย วเสน. ปสาทาวหตฺตาติ การณวจเนน ยถา ปาสาทิกตาย วณฺณโปกฺขรตาสิทฺธิ วุตฺตา, เอวํ ทสฺสนียตาย ปาสาทิกตาสิทฺธิ, อภิรูปตาย จ ทสฺสนียตาสิทฺธิ วตฺตพฺพาติ นยํ ทสฺเสติ. ปฏิโลมโต วา วณฺณโปกฺขรตาย ปาสาทิกตาสิทฺธิ, ปาสาทิกตาย ทสฺสนียตาสิทฺธิ, ทสฺสนียตาย อภิรูปตาสิทฺธิ โยเชตพฺพา. เอวํ สรีรสมฺปตฺติวเสน อภิรูปตาทิเก ทสฺเสตฺวา อิทานิ สรีเร โทสาภาววเสนปิ เต ทสฺเสตุํ, ‘‘อภิรูปา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา ปมาณยุตฺตา, เอวํ อาโรหปริณาหโยคโต จ ปาสาทิกา นาติทีฆตาทโย. เอวํ มนุสฺสานํ ทิพฺพรูปตาสมฺปตฺติปีติ ‘‘อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณ’’นฺติ วุตฺตํ. กายวิปตฺติยาติ สรีรโทสสฺส. อภาโวติ อจฺจนฺตเมว ทูรีภาโว. Sau khi nói: “Nữ báu xuất hiện,” để chỉ ra cách thức xuất hiện của vị ấy, câu “hoặc từ dòng dõi vua Madda” v.v… đã được nói đến. Xứ Madda được cho là nơi sinh trưởng của những người phụ nữ xinh đẹp. Sự toàn hảo về hình thể (saṇṭhānapāripūri) là do sự cân đối của các bộ phận cơ thể như tay, chân, v.v… Quả vậy, sự toàn hảo của các bộ phận dẫn đến sự toàn hảo của toàn thể. Sắc (rūpa) là thân thể. Ưa nhìn (dassanīya) là đáng được ngắm nhìn do có dung sắc đẹp. Làm cho tâm trong sáng (pasādeti) là do hỷ lạc, đối với những người suy xét như lý, là do niềm tin vào quả của nghiệp. Do mang lại sự trong sáng (pasādāvahattā): Bằng lời nói về nguyên nhân, cũng như sự thành tựu về vẻ đẹp rạng rỡ (vaṇṇapokkharatā) được nói đến là do sự khả ái (pāsādikatā), tương tự, sự thành tựu về sự khả ái được nói đến là do sự ưa nhìn, và sự thành tựu về sự ưa nhìn được nói đến là do sự xinh đẹp (abhirūpatā), điều này cho thấy phương pháp. Hoặc theo chiều ngược lại, sự thành tựu về sự khả ái là do vẻ đẹp rạng rỡ, sự thành tựu về sự ưa nhìn là do sự khả ái, sự thành tựu về sự xinh đẹp là do sự ưa nhìn, cần được kết hợp như vậy. Sau khi đã chỉ ra sự xinh đẹp v.v… do sự toàn hảo của thân thể như thế, bây giờ để chỉ ra những điều ấy do không có khuyết điểm trên thân thể, câu “hoặc xinh đẹp” v.v… đã được nói đến. Trong đó, cũng như có sự cân xứng về kích thước, tương tự, do sự tương xứng về chiều cao và bề ngang nên khả ái, không quá dài v.v… Như vậy, sự thành tựu về sắc đẹp như chư thiên của con người được nói đến là “chưa đạt đến sắc đẹp của chư thiên.” Sự khiếm khuyết của thân (kāyavipatti) là khuyết điểm của thân thể. Sự không có (abhāvo) là sự xa lìa hoàn toàn. สตวิหตสฺสาติ สตกฺขตฺตุํ วิหตสฺส. สตวิหตสฺสาติ จ อิทํ กปฺปาสปิจุวเสน วุตฺตํ, ตูลปิจุโน ปน วิหนนเมว นตฺถิ. กุงฺกุมตครตุรุกฺขยวนปุปฺผานิ จตุชฺชาติ. ตมาลตครตุรุกฺขยวนปุปฺผานีติ อปเร. Được chải một trăm lần (satavihatassa) là được chải một trăm lượt. Và câu “được chải một trăm lần” này được nói theo nghĩa là một miếng bông gòn, còn đối với một miếng bông gòn mịn thì không có việc chải. Nghệ tây, trầm hương, cây turukkha, và hoa yavana là bốn loại (hương). Những người khác nói là lá tamāla, trầm hương, cây turukkha, và hoa yavana. อคฺคิทฑฺฒา วิยาติ อาสนคเตน อคฺคินา ทฑฺฒา วิย. ปฐมเมวาติ อญฺญกิจฺจโต ปฐมเมว, ทสฺสนสมกาลเมวาติ อตฺโถ. ตํ ตํ อตฺตนา รญฺโญ กาตพฺพกิจฺจํ กึ กโรมีติ ปุจฺฉิตพฺพตาย กึ กรณนฺติ ปฏิสฺสาเวตีติ กิงฺการปฏิสฺสาวินี. Như bị lửa đốt (aggidaḍḍhā viya) là như bị lửa bén vào chỗ ngồi đốt cháy. Ngay từ đầu (paṭhamameva) là ngay trước các công việc khác, nghĩa là ngay khi vừa nhìn thấy. Vị ấy là người vâng lời răm rắp (kiṅkārapaṭissāvinī) vì đáp lại “phải làm gì đây?” do có thể được hỏi “tôi phải làm gì?” về công việc này hay công việc khác mà bản thân phải làm cho đức vua. มาตุคาโม นาม เยภุยฺเยน สฐชาติโก, อิตฺถิรตนสฺส ปน ตํ นตฺถีติ ทสฺเสตุํ, ‘‘สฺวาสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. คุณาติ รูปคุณา เจว อาจารคุณา จ. ปุริมกมฺมานุภาเวนาติ ตสฺสา ปุริมกมฺมานุภาเวน. อิตฺถิรตนสฺส ตพฺภาวสํวตฺตนิยปุริมกมฺมสฺส อานุภาเวน, จกฺกวตฺติโนปิ ปริวารสํวตฺตนิยํ ปุญฺญกมฺมํ ตาทิสสฺส ผลวิเสสสฺส อุปนิสฺสโย โหติเยว. เตนาห ‘‘จกฺกวตฺติโน ปุญฺญํ อุปนิสฺสายา’’ติ. เอเตน เสสรตเนสุปิ [Pg.359] เตสํ วิเสสานํ ตทุปนิสฺสยตา วิภาวิตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุพฺเพ เอกเทสวเสน ลพฺภมานปาริปูรี รญฺโญ จกฺกวตฺติภาวูปคมนโต ปฏฺฐาย สพฺพาการปาริปูรา ชาตา. Người phụ nữ nói chung thường có bản chất gian xảo, nhưng để chỉ ra rằng nữ báu không có điều đó, câu “vị ấy của ngài” v.v… đã được nói đến. Phẩm hạnh (guṇa) là phẩm hạnh về sắc đẹp và cả phẩm hạnh về đức hạnh. Do oai lực của nghiệp quá khứ (purimakammānubhāvena) là do oai lực của nghiệp quá khứ của vị ấy. Do oai lực của nghiệp quá khứ dẫn đến tình trạng ấy của nữ báu, và phước nghiệp dẫn đến đoàn tùy tùng của Chuyển Luân Vương cũng chính là duyên y chỉ cho quả đặc biệt như vậy. Do đó, đã nói rằng “nhờ nương vào phước báu của Chuyển Luân Vương.” Qua đó, cần phải hiểu rằng đối với các báu vật còn lại, sự nương tựa của các phẩm chất đặc biệt của chúng cũng đã được giải thích như vậy. Trước đây, sự toàn hảo đạt được một phần, kể từ khi đức vua đạt đến địa vị Chuyển Luân Vương, đã trở nên toàn hảo về mọi mặt. คหปติรตนวณฺณนา Giải Thích Về Gia Chủ Báu ปกติยาวาติ สภาเวเนว, จกฺกรตนปาตุภาวโต ปุพฺเพปิ. Do tự nhiên (pakatiyāva) là do bản chất, ngay cả trước khi luân báu xuất hiện. ปริณายกรตนวณฺณนา Giải Thích Về Chủ Binh Báu นิสฺสายาติ อุปนิสฺสาย. Nhờ nương vào (nissāya) là do duyên y chỉ. ๒๖๐. กฏคฺคโห วุจฺจติ ชยคฺคโห สกานํ ปณานํ กฏภาเวน อตฺถสิทฺธิวเสน สงฺคณฺหนนฺติ กตฺวา. เตนาห ‘‘ชยคฺคาเหนา’’ติ. เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกปฺปโยเคเนว สตสหสฺสานิ อธิคจฺเฉยฺยาติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว. 260. Sự nắm bắt thành công (kaṭaggaho) được gọi là sự nắm bắt chiến thắng (jayaggaho), vì nó là sự nắm bắt các ván cược của mình do sự thành tựu mục đích thông qua việc thành công. Do đó, đã nói “bằng sự nắm bắt chiến thắng.” Chỉ bằng một lần ra tay (ekappahāreneva) là chỉ bằng một lần nỗ lực, nên hiểu là “có thể đạt được một trăm ngàn.” Phần còn lại dễ hiểu do đã được giải thích theo phương pháp đã nói. พาลปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần Giải Thích Ý Nghĩa Thâm Sâu Của Chú Giải Kinh Người Kẻ Ngu Và Bậc Trí đã hoàn tất. ๑๐. เทวทูตสุตฺตวณฺณนา 10. Chú Giải Kinh Sứ Giả Của Trời ๒๖๑. ทฺเว อคาราติอาทีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘สทฺวารา…เป… อนุวิจรนฺเตปี’’ติ เอตมตฺถํ สงฺคณฺหาติ. เอตฺตกเมว หิ อสฺสปุรสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๓๒; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๓๒) วิตฺถาริตํ เวทิตพฺพํ. ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา’’ติอาทิ ปน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๓๙๗) ตถา วิตฺถาริตมฺปิ สุตฺตสํวณฺณนา โหตีติ กตฺวา, ‘‘อสฺสปุรสุตฺเต วิตฺถาริตเมวา’’ติ วุตฺตํ. 261. Hai ngôi nhà, v.v… (dve agārātiādi): Bằng từ “v.v…” (ādi), bao gồm ý nghĩa này: “có cửa… cho đến… dù đi tuần tra.” Cần biết rằng chỉ có chừng ấy được giải thích chi tiết trong kinh Assapura (ma. ni. 1.432; ma. ni. aṭṭha. 1.432). Còn câu “bằng thiên nhãn” v.v…, mặc dù được giải thích chi tiết như vậy trong Thanh Tịnh Đạo (visuddhi. 2.397), nhưng vì đó là phần chú giải kinh, nên đã được nói là “đã được giải thích chi tiết trong kinh Assapura.” ๒๖๒. นิรยโต ปฏฺฐาย เทสนํ เทวโลเกน โอสาเปตีติ สํกิเลสธมฺเมหิ สํเวเชตฺวา โวทานธมฺเมหิ นิฏฺฐาเปนฺโต. ทุติยํ ปน วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺพํ, ตทิทํ เวเนยฺยชฺฌาสยวิสิฏฺฐนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิทานิ สงฺขิปิตฺวา วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ, ‘‘สเจ’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสติ ภควา. 262. Bắt đầu từ địa ngục và kết thúc bài thuyết pháp ở cõi trời, có nghĩa là làm cho (chúng sanh) xúc động bằng các pháp ô nhiễm rồi kết thúc bằng các pháp thanh tịnh. Còn trường hợp thứ hai, cần được hiểu theo cách ngược lại với điều đã nói; điều này cần được hiểu là tùy thuộc vào khuynh hướng đặc biệt của chúng sanh cần được tế độ. Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt, câu “nếu” v.v… đã được nói đến. Vị ấy (so) là Đức Thế Tôn. เอกจฺเจ [Pg.360] เถราติ (กถา. อนุฏี. ๘๖๖-๘๖๘; อ. นิ. ฏี. ๒.๓.๓๖) อนฺธกาทิเก, วิญฺญาณวาทิโน จ สนฺธาย วทติ. เนรยิเก นิรเย ปาเลนฺติ ตโต นิคฺคนฺตุมปฺปทานวเสน รกฺขนฺตีติ นิรยปาลา. เนรยิกานํ นรกทุกฺเขน ปริโยนทฺธาย อลํ สมตฺถาติ วา นิรยปาลา. ตนฺติ ‘‘นตฺถิ นิรยปาลา’’ติวจนํ. ปฏิเสธิตเมวาติ ‘‘อตฺถิ นิรเย นิรยปาลา, อตฺถิ จ การณิกา’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม (กถา. ๘๖๖) ปฏิเสธิตเมว. ยทิ นิรยปาลา นาม น สิยุํ, กมฺมการณาปิ น ภเวยฺย. สติ หิ การณิเก กมฺมการณาย ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. เอตฺถาห – ‘‘กึ ปเนเต นิรยปาลา เนรยิกา, อุทาหุ อเนรยิกา’’ติ. กิญฺเจตฺถ – ยทิ ตาว เนรยิกา, อิเม นิรยสํวตฺตนิเยน กมฺมุนา นิพฺพตฺตาติ สยมฺปิ นิรยทุกฺขํ อนุภเวยฺยุํ, ตถา สติ อญฺเญสํ เนรยิกานํ ยาตนาย อสมตฺถา สิยุํ, ‘‘อิเม เนรยิกา, อิเม นิรยปาลา’’ติ ววตฺถานญฺจ น สิยา, เย จ เย ยาเตนฺติ, เตหิ สมานรูปพลปฺปมาเณหิ อิตเรสํ ภยสนฺตาสา น สิยุํ. อถ อเนรยิกา, เนสํ ตตฺถ กถํ สมฺภโวติ วุจฺจเต – อเนรยิกา นิรยปาลา อนิรยคติสํวตฺตนิยกมฺมนิพฺพตฺติโต. นิรยูปปตฺติสํวตฺตนิยกมฺมโต หิ อญฺเญเนว กมฺมุนา เต นิพฺพตฺตนฺติ รกฺขสชาติกตฺตา. ตถา หิ วทนฺติ สพฺพตฺถิวาทิโน – Câu “một số trưởng lão” (kathā. anuṭī. 866-868; a. ni. ṭī. 2.3.36) là đề cập đến các vị thuộc phái Andhaka và các vị Thức Tông. Ngục tốt (nirayapālā) là những người canh giữ các chúng sanh trong địa ngục, bảo vệ theo cách không cho thoát ra. Hoặc ngục tốt là những người có đủ khả năng đối với sự trói buộc các chúng sanh địa ngục bằng khổ đau của địa ngục. Lời nói đó là “không có ngục tốt”. Đã bị bác bỏ, tức là đã bị bác bỏ trong tạng A-tỳ-đàm (kathā. 866) theo phương cách bắt đầu bằng “có ngục tốt trong địa ngục, và có những người hành hình”. Nếu không có những người gọi là ngục tốt, thì cũng không có sự hành hình do nghiệp. Ý nghĩa là vì khi có người hành hình, thì phải có sự hành hình do nghiệp. Do đó, ngài nói “Ví như” v.v... Ở đây, có câu hỏi: “Vậy những ngục tốt này là chúng sanh địa ngục hay không phải là chúng sanh địa ngục?” Vấn đề ở đây là: nếu họ là chúng sanh địa ngục, thì họ sanh ra do nghiệp dẫn đến địa ngục, nên chính họ cũng phải chịu khổ đau địa ngục. Nếu vậy, họ sẽ không có khả năng hành hạ các chúng sanh địa ngục khác, và cũng không có sự phân biệt rằng “đây là chúng sanh địa ngục, đây là ngục tốt”. Và những người hành hạ, nếu có hình dạng, sức mạnh và kích thước tương đương với những người khác, thì những người kia sẽ không sợ hãi kinh hoàng. Còn nếu họ không phải là chúng sanh địa ngục, làm sao họ có thể hiện hữu ở đó? Câu trả lời được đưa ra là: Ngục tốt không phải là chúng sanh địa ngục vì họ được sanh ra do nghiệp không dẫn đến cảnh giới địa ngục. Vì họ được sanh ra do một nghiệp khác với nghiệp dẫn đến sanh vào địa ngục, do thuộc loài dạ-xoa. Thật vậy, các vị Nhất Thiết Hữu Bộ nói rằng: ‘‘โกธนา กุรูรกมฺมนฺตา, ปาปาภิรุจิโน สทา; ทุกฺขิเตสุ จ นนฺทนฺติ, ชายนฺติ ยมรกฺขสา’’ติ. (กถา. อนุฏี. ๘๖๖-๘๖๘; อ. นิ. ฏี. ๒.๓.๓๖); “Những người hay phẫn nộ, hành động tàn ác, luôn ưa thích điều ác, và vui thích khi người khác đau khổ, sẽ sanh làm dạ-xoa của Diêm vương.” (kathā. anuṭī. 866-868; a. ni. ṭī. 2.3.36); ตตฺถ ยเทเก วทนฺติ ‘‘ยาตนาทุกฺขํ ปฏิสํเวเทยฺยุํ, อถ วา อญฺญมญฺญํ ยาเตยฺยุ’’นฺติอาทิ, ตยิทํ อสารํ นิรยปาลานํ เนรยิกภาวสฺเสว อภาวโต. ยทิปิ อเนรยิกา นิรยปาลา, อโยมยาย ปน อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย นิรยภูมิยา ปริกฺกมมานา กถํ ทาหทุกฺขํ นานุภวนฺตีติ? กมฺมานุภาวโต. ยถา หิ อิทฺธิมนฺโต เจโตวสิปฺปตฺตา มหาโมคฺคลฺลานาทโย เนรยิเก อนุกมฺปนฺตา อิทฺธิพเลน นิรยภูมึ อุปคตา ทาหทุกฺเขน น พาธียนฺติ, เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. Ở đây, điều mà một số người nói, bắt đầu bằng “họ sẽ cảm nhận nỗi khổ hành hạ, hoặc họ sẽ hành hạ lẫn nhau”, điều đó là vô giá trị vì ngục tốt không có bản chất của chúng sanh địa ngục. Mặc dù ngục tốt không phải là chúng sanh địa ngục, nhưng khi đi lại trên nền địa ngục làm bằng sắt, đang cháy đỏ, bừng cháy, rực lửa, làm sao họ không cảm nhận nỗi khổ bị thiêu đốt? Do uy lực của nghiệp. Ví như các vị có thần thông, đã đạt được tâm tự tại như ngài Đại Mục-kiền-liên, v.v..., vì lòng bi mẫn đối với chúng sanh địa ngục, đã đến cõi địa ngục bằng năng lực thần thông mà không bị khổ đau thiêu đốt làm tổn hại, sự thành tựu này cũng nên được hiểu như vậy. อิทฺธิวิสยสฺส [Pg.361] อจินฺเตยฺยภาวโตติ เจ? อิทมฺปิ ตํสมานํ กมฺมวิปากสฺส อจินฺเตยฺยภาวโต. ตถารูเปน หิ กมฺมุนา เต นิพฺพตฺตา. ยถา นิรยทุกฺเขน อพาธิตา เอว หุตฺวา เนรยิเก ยาเตนฺติ, น เจตฺตเกน พาหิรวิสยาภาโว ยุชฺชติ อิฏฺฐานิฏฺฐตาย ปจฺเจกํ ทฺวารปุริเสสุ วิภตฺตสภาวตฺตา. ตถา หิ เอกจฺจสฺส ทฺวารสฺส ปุริสสฺส จ อิฏฺฐํ เอกจฺจสฺส อนิฏฺฐํ, เอกจฺจสฺส จ อนิฏฺฐํ เอกจฺจสฺส อิฏฺฐํ โหติ. เอวญฺจ กตฺวา ยเทเก วทนฺติ – ‘‘นตฺถิ กมฺมวเสน เตชสา ปรูปตาปน’’นฺติอาทิ, ตทปาหตํ โหติ. ยํ ปน วทนฺติ – ‘‘อเนรยิกานํ เนสํ กถํ ตตฺถ สมฺภโว’’ติ นิรเย เนรยิกานํ ยาตนาสพฺภาวโต. เนรยิกสตฺตยาตนาโยคฺยญฺหิ อตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตนฺตํ กมฺมํ ตาทิสนิกนฺติวินามิตํ นิรยฏฺฐาเนเยว นิพฺพตฺเตติ. เต จ เนรยิเกหิ อธิกตรพลาโรหปริณาหา อติวิย ภยานกทสฺสนา กุรูรตรปโยคา จ โหนฺติ. เอเตเนว ตตฺถ เนรยิกานํ วิพาธกกากสุนขาทีนมฺปิ นิพฺพตฺติ สํวณฺณิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. Nếu nói rằng đó là do cảnh giới thần thông là bất khả tư nghì? Điều này cũng tương tự như vậy, do quả của nghiệp là bất khả tư nghì. Vì họ được sanh ra do nghiệp như vậy, để họ, trong khi không bị khổ đau địa ngục làm tổn hại, có thể hành hạ các chúng sanh địa ngục. Không thể nói rằng không có đối tượng bên ngoài chỉ vì lý do đó, vì bản chất của chúng được phân biệt là khả ái và không khả ái đối với từng cá nhân tại các căn môn. Thật vậy, đối với căn môn của người này thì là khả ái, đối với người khác là không khả ái; và cái không khả ái đối với người này lại là khả ái đối với người khác. Do đó, điều mà một số người nói, bắt đầu bằng “không có sự làm khổ người khác bằng lửa do nghiệp”, điều đó bị bác bỏ. Còn điều họ nói “làm sao những người không phải chúng sanh địa ngục có thể hiện hữu ở đó?”, (câu trả lời là) do sự hiện hữu của việc hành hạ các chúng sanh địa ngục trong địa ngục. Thật vậy, nghiệp tạo ra một thân thể thích hợp để hành hạ chúng sanh địa ngục, được định hướng bởi một khuynh hướng như vậy, làm cho nó sanh ra ngay tại địa ngục. Và họ có sức mạnh, chiều cao và chu vi lớn hơn chúng sanh địa ngục, có vẻ ngoài cực kỳ đáng sợ và có những hành động tàn bạo hơn. Nên hiểu rằng, bằng cách này, sự sanh khởi của những con quạ, chó, v.v... làm khổ chúng sanh địa ngục cũng được giải thích. กถํ อญฺญคติเกหิ อญฺญคติกพาธนนฺติ จ น วตฺตพฺพํ อญฺญตฺถาปิ ตถา ทสฺสนโต. ยํ ปเนเก วทนฺติ – ‘‘อสตฺตสภาวา เอว นิรยปาลา นิรยสุนขาทโย จา’’ติ ตมฺปิ เตสํ มติมตฺตํ อญฺญตฺถ ตถา อทสฺสนโต. น หิ กาจิ อตฺถิ ตาทิสี ธมฺมปฺปวตฺติ, ยา อสตฺตสภาวา, สมฺปติสตฺเตหิ อปฺปโยชิตา จ สตฺตกิจฺจํ สาเธนฺตี ทิฏฺฐปุพฺพา. เปตานํ ปานียนิวารกานํ ทณฺฑาทิหตฺถปุริสานมฺปิ สพฺภาเว, อสตฺตภาเว จ วิเสสการณํ นตฺถิ. สุปิโนปฆาโตปิ อตฺถิ, กิจฺจสมตฺถตา ปน อปฺปมาณํ ทสฺสนาทิมตฺเตนปิ ตทตฺถสิทฺธิโต. ตถา หิ สุปิเน อาหารูปโภคาทินา น อตฺถสิทฺธิ, อิทฺธินิมฺมานรูปํ ปเนตฺถ ลทฺธปริหารํ อิทฺธิวิสยสฺส อจินฺเตยฺยภาวโต. อิธาปิ กมฺมวิปากสฺส อจินฺเตยฺยภาวโตติ เจ? ตํ น, อสิทฺธตฺตา. เนรยิกานํ กมฺมวิปากโต นิรยปาลาติ อสิทฺธเมตํ, วุตฺตนเยน ปน ปาฬิโต จ เตสํ สตฺตภาโว เอว สิทฺโธติ. สกฺกา หิ วตฺตุํ, ‘‘สตฺตสงฺขาตา นิรยปาลสญฺญิตา ธมฺมปฺปวตฺติ สาภิสนฺธิกปรูปฆาตี อตฺถิ กิจฺจสพฺภาวโต โอชาหาราทิรกฺขสสนฺตติ [Pg.362] วิยา’’ติ. อภิสนฺธิปุพฺพกตา เจตฺถ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุํ ตถา ตถา อภิสนฺธิยา ยาตนโต, ตโต เอว น สงฺฆาตปพฺพตาทีหิ อเนกนฺติกตา. เย ปน วทนฺติ – ‘‘ภูตวิเสสา เอว เอเต วณฺณสณฺฐานาทิวิเสสวนฺโต เภรวาการา ‘นรกปาลา’ติ สมญฺญํ ลภนฺตี’’ติ. ตทสิทฺธํ อุชุกเมว ปาฬิยํ, – ‘‘อตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลา’’ติ (กถา. ๘๖๖) วาทสฺส ปติฏฺฐาปิตตฺตา. Cũng không nên nói “làm sao chúng sanh ở cảnh giới khác lại làm khổ chúng sanh ở cảnh giới này?”, vì điều tương tự cũng được thấy ở nơi khác. Còn điều một số người nói “ngục tốt và chó địa ngục, v.v... chỉ là những hiện tượng không phải chúng sanh”, đó cũng chỉ là ý kiến riêng của họ, vì điều tương tự không được thấy ở nơi khác. Vì chưa từng thấy có một tiến trình pháp nào như vậy, mà nó không phải là chúng sanh, không được thúc đẩy bởi chúng sanh hiện hữu, lại có thể thực hiện chức năng của chúng sanh. Không có lý do đặc biệt nào để nói rằng những người cầm gậy v.v... ngăn cản các ngạ quỷ uống nước là có thật, còn (ngục tốt) là không có thật. Sự tổn hại trong giấc mơ cũng có, nhưng khả năng thực hiện công việc thì không đáng kể, vì mục đích của nó được hoàn thành chỉ bằng việc thấy, v.v... Thật vậy, trong giấc mơ, việc ăn uống v.v... không mang lại kết quả thực sự. Ở đây, hình ảnh do thần thông tạo ra được miễn trừ, vì cảnh giới thần thông là bất khả tư nghì. Nếu nói rằng ở đây cũng vậy, do quả của nghiệp là bất khả tư nghì? Điều đó không đúng, vì không được chứng minh. Việc ngục tốt là quả nghiệp của chúng sanh địa ngục là không được chứng minh. Nhưng theo phương cách đã nói và theo Thánh điển, bản chất chúng sanh của họ đã được chứng minh. Thật vậy, có thể nói rằng: “Tiến trình pháp được gọi là chúng sanh, được biết đến là ngục tốt, có chủ ý làm hại người khác, là có thật, vì chức năng của nó hiện hữu, giống như dòng dõi dạ-xoa ăn tinh chất.” Ở đây, không thể phủ nhận rằng nó được đi trước bởi chủ ý, vì sự hành hạ diễn ra với chủ ý như vậy. Do đó, không có sự không nhất quán với các ngọn núi va chạm, v.v... Còn những người nói: “Đây chỉ là những loại đại địa đặc biệt, có màu sắc và hình dạng đặc biệt, với hình thù đáng sợ, được gọi là ‘ngục tốt’”. Điều đó không được chứng minh, vì trong Thánh điển, luận điểm “có ngục tốt trong địa ngục” (kathā. 866) đã được thiết lập một cách thẳng thắn. อปิจ ยถา อริยวินเย นรกปาลานํ ภูตมตฺตตา อสิทฺธา, ตถา ปญฺญตฺติมตฺตวาทิโนปิ เตสํ ภูตมตฺตตา อสิทฺธาว สพฺพโส รูปธมฺมานํ อตฺถิ ภาวสฺเสว อปฺปฏิชานนโต. น หิ ตสฺส ภูตานิ นาม ปรมตฺถโต สนฺติ. ยทิ ปรมตฺถํ คเหตฺวา โวหรติ, อถ กสฺมา จกฺขุรูปาทีนิ ปฏิกฺขิปตีติ? ติฏฺฐเตสา อนวฏฺฐิตตกฺกานํ อปฺปหีนสมฺโมหวิปลฺลาสานํ วาทวีมํสา, เอวํ, ‘‘อตฺเถว นิรเย นิรยปาลา’’ติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. สติ จ เนสํ สพฺภาเว, อสติปิ พาหิเร วิสเย นรเก วิย เทสาทินิยโม โหตีติ วาโท น สิชฺฌติ, สติ เอว ปน พาหิเร วิสเย เทสาทินิยโมติ ทฏฺฐพฺพํ. Vả lại, cũng giống như trong Thánh luật, sự kiện các ngục tốt là chúng sanh không được xác lập, cũng vậy, đối với những người theo thuyết chỉ là chế định, sự kiện các vị ấy là chúng sanh cũng không được xác lập, do vì hoàn toàn không thừa nhận sự hiện hữu của các sắc pháp. Bởi vì đối với người ấy, các chúng sanh theo nghĩa chân đế là không có. Nếu người ấy nắm giữ chân đế để luận bàn, vậy tại sao lại bác bỏ các pháp như mắt, sắc, v.v...? Hãy gác lại sự thẩm xét về luận thuyết của những người có suy luận không vững chắc, chưa đoạn trừ được si mê và điên đảo. Như vậy, ở đây nên đi đến kết luận rằng: ‘Chắc chắn có các ngục tốt ở địa ngục.’ Và khi có sự hiện hữu của các vị ấy, luận thuyết cho rằng ‘sự quy định về nơi chốn, v.v... là có, giống như trong địa ngục, ngay cả khi không có đối tượng bên ngoài’ là không thành tựu. Nên hiểu rằng, sự quy định về nơi chốn chỉ có khi có đối tượng bên ngoài. เทวทูตสราปนวเสน สตฺเต ยถูปจิเต ปุญฺญกมฺเม ยเมติ นิยเมตีติ ยโม, ตสฺส ยมสฺส เวมานิกเปตานํ ราชภาวโต รญฺโญ. เตนาห – ‘‘ยมราชา นาม เวมานิกเปตราชา’’ติ. กมฺมวิปากนฺติ อกุสลกมฺมวิปากํ. เวมานิกเปตาติ กณฺหสุกฺกวเสน มิสฺสกกมฺมํ กตฺวา วินิปาติกเทวตา วิย สุกฺเกน กมฺมุนา ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ. ตถา หิ เต มคฺคผลภาคิโนปิ โหนฺติ, ปวตฺติยํ ปน กมฺมานุรูปํ กทาจิ ปุญฺญผลํ, กทาจิ อปุญฺญผลํ ปจฺจนุภวนฺติ. เยสํ ปน อริยมคฺโค อุปฺปชฺชติ, เตสํ มคฺคาธิคมโต ปฏฺฐาย ปุญฺญผลเมว อุปฺปชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อปุญฺญผลํ ปุพฺเพ วิย กฏุกํ น โหติ. มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตานํ มุทุกเมว โหตีติ อปเร. ธมฺมิโก ราชาติ เอตฺถ ตสฺส ธมฺมิกภาโว ธมฺมเทวปุตฺตสฺส วิย อุปฺปตฺตินิยมิตธมฺมวเสเนว เวทิตพฺโพ. ทฺวาเรสูติ อวีจิมหานรกสฺส จตูสุ ทฺวาเรสุ. Vị ấy được gọi là Yama (Diêm vương) vì chế ngự, kiểm soát chúng sanh theo nghiệp phước đã tích lũy, bằng cách nhắc nhở về các thiên sứ. Vị vua ấy là vua của Yama, do là vua của các ngạ quỷ có lâu đài. Do đó, có lời nói rằng: ‘Vua Yama chính là vua của các ngạ quỷ có lâu đài.’ Dị thục của nghiệp (kammavipākaṃ) có nghĩa là dị thục của bất thiện nghiệp. Ngạ quỷ có lâu đài (vemānikapetā) là những chúng sanh, sau khi đã làm nghiệp hỗn hợp theo cách đen và trắng, được tái sanh bằng nghiệp trắng, giống như các vị trời thuộc loài đọa xứ. Thật vậy, các vị ấy cũng là những người có phần trong đạo và quả. Tuy nhiên, trong đời sống, các vị ấy trải nghiệm khi thì quả phước, khi thì quả bất thiện, tùy theo nghiệp. Nên hiểu rằng, đối với những vị nào mà Thánh đạo sanh khởi, kể từ khi chứng đắc đạo, chỉ có quả phước sanh khởi. Quả bất thiện không còn cay đắng như trước. Những vị khác cho rằng, (quả bất thiện) chỉ trở nên nhẹ nhàng đối với những vị đã đạt được thân người. Ở đây, câu ‘vị vua chánh pháp’ nên được hiểu rằng, tính chánh pháp của vị ấy là do pháp đã được quy định bởi sự sanh khởi, giống như của vị trời Pháp Thiên. Tại các cổng (dvāresu) có nghĩa là tại bốn cổng của đại địa ngục Vô Gián. ชาติธมฺโมติ กมฺมกิเลสวเสน ชาติปกติโก. เตนาห ‘‘ชาติสภาโว’’ติ. สภาโว จ นาม เตโชธาตุยา อุณฺหตา วิย น กทาจิปิ วิคจฺฉตีติ อาห ‘‘อปริมุตฺโต ชาติยา’’ติอาทิ. Có pháp sanh (jātidhammo) có nghĩa là có bản chất sanh do nghiệp và phiền não. Do đó, có lời nói rằng ‘có tự tánh sanh.’ Và tự tánh ấy không bao giờ biến mất, giống như tính nóng của hỏa đại. Do đó, có lời nói rằng ‘chưa giải thoát khỏi sanh,’ v.v... ๒๖๓. อิทานิ [Pg.363] ชาติยา เทวทูตภาวํ นิทฺธาเรตฺวา ทสฺเสตุํ, ‘‘ทหรกุมาโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตฺถโต เอวํ วทติ นามาติ วาจาย อวทนฺโตปิ อตฺถาปตฺติโต เอวํ วทนฺโต วิย โหติ วิญฺญูนนฺติ อตฺโถ. เอวํ ตุมฺหากมฺปิ ชาติ อาคมิสฺสตีติ เอวํ สํกิลิฏฺฐเชคุจฺฉอสมตฺถทหราวตฺถา ชาติ ตุมฺหากํ อาคมิสฺสติ. กามญฺจายํ อาคตา เอว, สา ปน อตีตานาคตาย อุปริปิ อาคมนาย ปโยโค อิจฺฉิตพฺโพ, อนาคตาย น อิจฺฉิตพฺโพติ อาห ‘‘ชาติ อาคมิสฺสตี’’ติ. เตเนวาห – ‘‘อิติ ตสฺสา…เป… กโรถา’’ติ. เตนาติ เตน การเณน วิญฺญูนํ เวทวตฺถุภาเวนาติ อตฺโถ. 263. Bây giờ, để xác định và chỉ ra vai trò thiên sứ của sự sanh, câu ‘đứa bé trai non nớt,’ v.v... đã được nói đến. Ý nghĩa là: ‘Về mặt ý nghĩa, vị ấy nói như vậy,’ có nghĩa là mặc dù không nói bằng lời, nhưng đối với người có trí, vị ấy dường như đang nói như vậy do sự suy luận hợp lý. ‘Sự sanh cũng sẽ đến với các ngươi như vậy’ có nghĩa là sự sanh, là trạng thái non nớt, ô uế, đáng ghê tởm, và bất lực như vậy, sẽ đến với các ngươi. Mặc dù sự sanh này đã đến rồi, nhưng nó được mong muốn áp dụng cho sự đến trong tương lai, trên cả quá khứ và tương lai; còn đối với tương lai thì không được mong muốn. Do đó, có lời nói rằng ‘sự sanh sẽ đến.’ Do đó, có lời nói rằng: ‘Như vậy, của nó… cho đến… hãy làm.’ ‘Do đó’ (tena) có nghĩa là do nguyên nhân đó, do là đối tượng nhận biết của người có trí. อูรุพลนฺติ อูรุพลี. เตน ทูเรปิ คมนาคมนลงฺฆนาทิสมตฺถตํ ทสฺเสติ, พาหุพลนฺติ ปน อิมินา หตฺเถหิ กาตพฺพกิจฺจสมตฺถตํ, ชวคฺคหเณน เวคสฺส ปวตฺติสมตฺถตํ. อนฺตรหิตา นฏฺฐา. เสสํ ปฐมเทวทูเต วุตฺตนยเมว. Sức mạnh của đùi (ūrubalaṃ) có nghĩa là người có sức mạnh ở đùi. Qua đó, ngài chỉ ra khả năng đi, đến, nhảy, v.v... ở khoảng cách xa. Còn qua từ ‘sức mạnh của cánh tay’ (bāhubalaṃ), ngài chỉ ra khả năng làm các công việc phải làm bằng tay; qua việc đề cập đến tốc lực (java), ngài chỉ ra khả năng duy trì vận tốc. Đã biến mất (antarahitā) có nghĩa là đã bị hủy hoại. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói trong phần thiên sứ thứ nhất. วิวิธํ ทุกฺขํ อาทหตีติ พฺยาธิ, วิเสเสน วา อาธียติ เอเตนาติ พฺยาธิ, เตน พฺยาธินา. อภิหโตติ พาธิโต, อุปทฺทุโตติ อตฺโถ. Bệnh (byādhi) là cái mang lại nhiều loại khổ đau; hoặc bệnh (byādhi) là cái mà qua đó người ta bị đau đớn một cách đặc biệt. Bởi bệnh đó (tena byādhinā). Bị tấn công (abhihato) có nghĩa là bị áp bức, bị tai họa. ๒๖๕. การณา นาม ‘‘หตฺถจฺเฉทาทิเภทา อธิกปีฬา กรียติ เอตายา’’ติ กตฺวา ยาตนา, สา เอว การณิเกหิ กาตพฺพฏฺเฐน กมฺมนฺติ กมฺมการณา ยาตนากมฺมนฺติ อตฺโถ. 265. Sự hành hình (kāraṇā) là sự tra tấn, được thực hiện với ý nghĩa rằng ‘sự đau đớn tột cùng, với các loại như chặt tay, v.v..., được gây ra bởi nó.’ Chính sự tra tấn đó, vì là việc phải làm bởi các đao phủ, nên được gọi là nghiệp (kamma). Do đó, sự hành hình bằng nghiệp (kammakāraṇā) có nghĩa là nghiệp tra tấn. ๒๖๖. พหุํ ปาปํ กตนฺติ พหุโส ปาปํ กตํ. เตน ปาปสฺส พหุลีกรณมาห. พหูติ วา มหนฺตํ. มหตฺโถปิ หิ พหุสทฺโท ทิสฺสติ, ‘‘พหุ วต กตํ อสฺสา’’ติอาทีสุ, ครุกนฺติ วุตฺตํ โหติ. โสติ ครุกํ พหุลํ วา ปาปํ กตฺวา ฐิโต นิรเย นิพฺพตฺตติเยว, น ยมปุริเสหิ ยมสฺส สนฺติกํ นียติ. ปริตฺตนฺติ ปมาณปริตฺตตาย กาลปริตฺตตาย จ ปริตฺตํ, ปุริมสฺมึ ปกฺเข อครุนฺติ อตฺโถ, ทุติยสฺมึ อพหุลนฺติ. ยถาวุตฺตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ, ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กตฺตพฺพเมวาติ ทณฺฑเมว. อนุวิชฺชิตฺวา วีมํสิตฺวา. วินิจฺฉยฏฺฐานนฺติ อฏฺฏกรณฏฺฐานํ. ปริตฺตปาปกมฺมาติ ทุพฺพลปาปกมฺมา. เต หิ ปาปกมฺมสฺส ทุพฺพลภาวโต กตูปจิตสฺส จ โอกาสารหกุสลกมฺมสฺส พลวภาวโต อตฺตโน ธมฺมตายปิ สรนฺติ. 266. ‘Đã làm nhiều điều ác’ (bahuṃ pāpaṃ kataṃ) có nghĩa là đã làm điều ác nhiều lần. Qua đó, ngài nói đến việc làm cho điều ác trở nên nhiều. Hoặc ‘nhiều’ (bahu) có nghĩa là lớn lao. Thật vậy, từ ‘bahu’ cũng được thấy với ý nghĩa lớn lao, như trong câu ‘Ôi, thật nhiều đã được làm cho bà ấy,’ v.v... Có nghĩa là (nghiệp) nặng. Người ấy, sau khi đã làm điều ác nặng nề hoặc nhiều lần, chắc chắn sẽ tái sanh trong địa ngục, chứ không bị các thuộc hạ của Yama dẫn đến trước mặt Yama. ‘Ít ỏi’ (parittaṃ) có nghĩa là ít ỏi về số lượng và ít ỏi về thời gian. Trong trường hợp đầu, ý nghĩa là không nặng; trong trường hợp sau, ý nghĩa là không nhiều. Để làm rõ ý nghĩa đã nói bằng ví dụ, câu ‘Ví như,’ v.v... đã được nói đến. ‘Chính là việc phải làm’ (kattabbameva) có nghĩa là chính là hình phạt. Sau khi đã điều tra (anuvijjitvā) có nghĩa là sau khi đã thẩm xét. Nơi phán xét (vinicchayaṭṭhānaṃ) có nghĩa là nơi xét xử. Những người có nghiệp ác ít ỏi (parittapāpakammā) có nghĩa là những người có nghiệp ác yếu ớt. Bởi vì, do nghiệp ác của họ yếu ớt và do nghiệp thiện đã làm và tích lũy, có cơ hội (trổ quả), có sức mạnh, nên họ cũng tự mình nhớ lại theo lẽ tự nhiên. อากาสเจติยนฺติ [Pg.364] คิริสิขเร วิวฏงฺคเณ กตเจติยํ. อคฺคิชาลสทฺทนฺติ ‘‘ปฏปฏา’’ติ ปวตฺตมานํ อคฺคิชาลาย สทฺทํ สุตฺวา, ‘‘มยา ตทา อากาสเจติเย ปูชิตรตฺตปฏา วิยา’’ติ อตฺตโน ปูชิตปฏํ อนุสฺสริ. ปญฺจหิปิ น สรตีติ พลวตา ปาปกมฺเมน พฺยาโมหิโต ปญฺจ สญฺญาณานิ น คณฺหาติ. ตุณฺหี โหติ กมฺมารโห อยนฺติ ตตฺถ ปตีการํ อปสฺสนฺโต. Bảo tháp lộ thiên (ākāsacetiyaṃ) là bảo tháp được xây dựng trên đỉnh núi, ở một khoảng sân trống. ‘Tiếng của ngọn lửa’ (aggijālasaddaṃ) có nghĩa là sau khi nghe tiếng của ngọn lửa đang cháy ‘lách tách,’ vị ấy đã nhớ lại tấm vải mình đã cúng dường, (nghĩ rằng): ‘Giống như tấm vải đỏ ta đã cúng dường tại bảo tháp lộ thiên lúc đó.’ ‘Không nhớ lại bằng cả năm cách’ có nghĩa là bị mê mờ bởi nghiệp ác mạnh mẽ, vị ấy không nắm bắt được năm dấu hiệu. ‘Trở nên im lặng’ có nghĩa là không thấy được phương cách đối trị ở đó, (nghĩ rằng): ‘Người này đáng bị trừng phạt.’ ๒๖๗. อวีจิมหานิรโย อุพฺเพเธนปิ โยชนสตเมวาติ วทนฺติ. นวนวโยชนิกา โหติ ปุถุลโต. มหานิรยสฺส มหนฺตตฺตา ตถาปิ ภิตฺติสตํ โยชนสหสฺสํ โหตีติ อุสฺสทสฺส สพฺพสฺส ปริกฺเขปโต ‘‘ทสโยชนสหสฺสํ โหตี’’ติ วุตฺตํ. 267. Người ta nói rằng đại địa ngục Vô Gián có chiều cao một trăm do-tuần. Về chiều rộng, nó có chín mươi chín do-tuần. Do sự to lớn của đại địa ngục, tuy vậy, một trăm bức tường là một ngàn do-tuần. Do đó, về chu vi của tất cả các địa ngục nhỏ phụ thuộc, có lời nói rằng ‘là mười ngàn do-tuần.’ ๒๖๘. ฌายตีติ ปฏิปากติกํ โหติ. ตาทิสเมวาติ ปุริมสทิสตฺตา ‘‘อุพฺภตํ สทิสเมว โหตี’’ติ เอวํ วุตฺตํ. พหุสมฺปตฺโตติ วา พหุฏฺฐานํ อติกฺกมิตฺวา ปุรตฺถิมทฺวารํ สมฺปตฺโต โหติ. 268. ‘Bị thiêu đốt’ (jhāyati) có nghĩa là trở lại trạng thái ban đầu. ‘Giống như vậy’ (tādisameva) có nghĩa là do giống như trước, nên có lời nói rằng: ‘Được phục hồi lại giống như vậy.’ Hoặc ‘đã đến nhiều’ (bahusampatto) có nghĩa là sau khi đã vượt qua nhiều nơi, vị ấy đã đến được cổng phía đông. ฉนฺนํ ชาลานนฺติ จตูหิ ทิสาหิ เหฏฺฐา อุปริ จ อุพฺภตานํ ฉนฺนํ ชาลานํ. สตฺตานํ นิรนฺตรตา นิรยสํวตฺตนิยกมฺมกตานญฺจ พหุภาวโต ชาลานํ ตาว สตฺตานญฺจ นิรนฺตรตฺตา อวีจิ โหตุ; ทุกฺขสฺส ปน กถํ นิรนฺตรตาติ ตํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘กายทฺวาเร…เป… เอกํ ทุกฺขสหคต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อาวชฺชนํ สมฺปฏิจฺฉนํ สนฺตีรณํ โวฏฺฐพฺพนํ ทฺเว ตทารมฺมณจิตฺตานีติ ฉ อุเปกฺขาสหคตานิ. เอวํ สนฺเตปีติ ยทิปิ ตตฺถ อุเปกฺขาสหคตจิตฺตานิปิ ปวตฺตนฺติ อุเปกฺขาเวทนาปิ ลทฺธาวสรา; ทุกฺขเวทนา ปน พลวตรา นิสิตนิสิเตน ติขิเณน สตฺเถน นิรนฺตรํ สรีรํ ฉินฺทนฺตี วิย ทุกฺขํ อุปเนนฺตี วิย ตา เวทนา อภิภวนฺตี อชฺโฌตฺถรนฺตี อุปฺปชฺชนฺตี นิรนฺตรา วิย โหติ. เตนาห ‘‘อนุทหนพลวตายา’’ติอาทิ. อุเปกฺขาเวทนาติ วา ตตฺถ อติวิย อนิฏฺฐผลตาย อนิฏฺฐารมฺมณา อุเปกฺขาเวทนา ทุกฺขาติ วุจฺจติ, ยถา อิฏฺฐผลพหุตาย อิฏฺฐารมฺมณา ฌานาทิปริยาปนฺเน จ สุคติภเว จ อุเปกฺขาเวทนา สุขาติ วุจฺจติ, เอวํ ทุกฺขสฺส นิรนฺตรตาย อวีจีติ เวทิตพฺพํ. “Channaṃ jālānaṃ (của sáu ngọn lửa)” có nghĩa là của sáu ngọn lửa bốc lên từ bốn phương, từ phía dưới, và từ phía trên. Do sự không gián đoạn của các chúng sanh, và do sự đông đảo của những chúng sanh đã tạo nghiệp dẫn đến địa ngục, và do sự không gián đoạn của các ngọn lửa, nên được gọi là Avīci (Vô Gián); nhưng làm thế nào mà sự khổ lại không gián đoạn? Để chỉ rõ điều ấy, ngài nói: “Nơi thân môn...v.v... một (sát-na) đi kèm với khổ”. Ở đây, hướng tâm (āvajjana), tiếp nhận (sampaṭicchana), suy đạt (santīraṇa), xác định (voṭṭhabbana), và hai tâm dư hưởng (tadārammaṇa), sáu (tâm) này đi kèm với xả. “Evaṃ santepi (dù là như vậy)” có nghĩa là mặc dù ở đó các tâm đi kèm với xả cũng khởi sanh, và thọ xả cũng có cơ hội (khởi sanh); nhưng thọ khổ lại mạnh hơn, giống như thân thể bị cắt xẻ không ngừng bởi một vũ khí sắc bén đã được mài giũa, giống như mang đến sự đau khổ, thọ ấy chế ngự, áp đảo, khởi sanh dường như không gián đoạn. Do đó, ngài nói: “anudahanabalavatāyā (do sức mạnh của sự thiêu đốt)” v.v... Hoặc, thọ xả ở đó, do có quả rất không mong muốn và đối tượng không mong muốn, nên được gọi là “khổ”, giống như thọ xả trong các cảnh giới thiện và trong các tầng thiền v.v..., do có nhiều quả mong muốn và đối tượng mong muốn, nên được gọi là “lạc”. Như vậy, nên hiểu là Avīci (Vô Gián) do sự không gián đoạn của khổ. ๒๖๙. เอโก [Pg.365] ปาโท มหานิรเย โหติ, เอโก คูถนิรเย นิปตติ, กมฺมเวคุกฺขิตฺโต อนฺตรา ปทมาวหติ เสสารมฺภตาย. หตฺถิคีวปฺปมาณา ปริณาเหน. เอกโทณิกนาวาปฺปมาณา อายาเมน. 269. Một chân ở trong đại địa ngục, một chân rơi vào địa ngục phẩn. Bị sức mạnh của nghiệp ném lên, vị ấy nhấc chân lên ở khoảng giữa do sự nỗ lực còn lại. Về chu vi, chúng có kích thước bằng cổ voi. Về chiều dài, chúng có kích thước bằng một chiếc thuyền độc mộc. โปกฺขรปตฺตานีติ ขุรธาราสทิสานิ ติขิณคฺคานิ อโยสูลมยาเนว ปทุมปตฺตานิ. เหฏฺฐา ขุรธาราติ เหฏฺฐาภูมิยํ นิกฺขิตฺตา, เวตฺตลตาโย จ ติขิณธารกณฺฏกา อโยมยา เอว. เตนาห – ‘‘โส ตตฺถ ทุกฺขา’’ติอาทิ. กุสติณานีติ กุสติณชาติตาย ตถา วุตฺตานิ. ขรวาลิกาติ ขรา ติขิณโกฏิกา สิงฺฆาฏกสณฺฐานา วาลิกา. “Pokkharapattāni (những lá sen)” có nghĩa là những lá sen làm bằng chông sắt, có đầu nhọn, giống như lưỡi dao cạo. “Heṭṭhā khuradhārā (lưỡi dao cạo ở dưới)” có nghĩa là được đặt trên mặt đất ở phía dưới, và các dây mây cũng làm bằng sắt có gai sắc bén. Do đó, ngài nói: “so tattha dukkhā (vị ấy ở đó, do khổ)...” v.v... “Kusatiṇāni (cỏ kusa)” được gọi như vậy vì chúng thuộc loại cỏ kusa. “Kharavālikā (cát thô)” có nghĩa là cát thô, có đầu nhọn, hình dạng như củ ấu. ๒๗๐. ทนฺเต สมฺผุเสตีติ เหฏฺฐิมทนฺเต ยถา กิญฺจิ มุเข ปกฺขิปิตุํ น สกฺกา, เอวํ สุผุสิเต กโรติ. ตมฺพโลหปานโต ปฏฺฐายาติ วุตฺตการณโต ปฏิโลมโตปิ เอวํ กมฺมการณานํ การณมาห. ทุติเยนาติ กุฐารีหิ ตจฺฉเนน. ตติเยนาติ วาสีหิ ตจฺฉเนน. อวิชหิตเมว สํเวคเหตุตาย โลกสฺส มหโต อตฺถสฺส สํวตฺตนโต. 270. “Dante samphusetīti (chạm vào răng)” có nghĩa là làm cho các răng dưới chạm vào (răng trên) một cách khít khao đến nỗi không thể bỏ bất cứ thứ gì vào miệng. “Tambalohapānato paṭṭhāya (bắt đầu từ việc uống đồng nóng chảy)” có nghĩa là từ nguyên nhân đã được nói đến, ngài cũng nói về nguyên nhân của các nguyên nhân của nghiệp theo thứ tự ngược lại. “Dutiyena (bởi điều thứ hai)” có nghĩa là bởi việc bị đẽo bằng búa. “Tatiyena (bởi điều thứ ba)” có nghĩa là bởi việc bị đẽo bằng rìu. (Điều này) không bị từ bỏ vì là nguyên nhân của sự chấn động tâm linh (saṃvega) và vì nó dẫn đến lợi ích to lớn cho thế gian. ๒๗๑. หีนกายํ หีนํ วา อตฺตภาวํ อุปคตา. อุปาทาเนติ จตุพฺพิเธปิ อุปาทาเน. ตํ อตฺถโต ตณฺหาทิฏฺฐิคฺคาโหติ อาห ‘‘ตณฺหาทิฏฺฐิคหเณ’’ติ. สมฺภวติ ชรามรณํ เอเตนาติ สมฺภโว, อุปาทานนฺติ อาห – ‘‘ชาติยา มรณสฺส จ การณภูเต’’ติ. อนุปาทาติ อนุปาทาย. เตนาห ‘‘อนุปาทิยิตฺวา’’ติ. 271. “Hīnakāyaṃ (thân thể thấp hèn)” có nghĩa là đã đạt đến một thân thể thấp hèn. “Upādāne (trong sự chấp thủ)” có nghĩa là trong cả bốn loại chấp thủ. Về mặt ý nghĩa, đó là sự nắm giữ của ái và tà kiến, nên ngài nói “taṇhādiṭṭhigahaṇe (trong sự nắm giữ của ái và tà kiến)”. “Sambhavati jarāmaraṇaṃ etena'ti sambhavo (già và chết sanh khởi từ cái này, nên gọi là nguồn sanh khởi)”, đó chính là chấp thủ, nên ngài nói: “jātiyā maraṇassa ca kāraṇabhūte (là nguyên nhân của sanh và chết)”. “Anupādā” có nghĩa là anupādāya (không chấp thủ). Do đó, ngài nói “anupādiyitvā (không chấp thủ)”. สพฺพทุกฺขาติกฺกนฺตา นามาติ สกลมฺปิ วฏฺฏทุกฺขํ อติกฺกนฺตา เอว โหนฺติ จริมจิตฺตนิโรเธน วฏฺฏทุกฺขเลสสฺสปิ อสมฺภวโต. “Sabbadukkhātikkantā nāma (được gọi là những vị đã vượt qua mọi khổ đau)” có nghĩa là các vị ấy thực sự đã vượt qua toàn bộ khổ đau của vòng luân hồi, bởi vì với sự diệt của tâm cuối cùng, ngay cả một chút khổ đau của vòng luân hồi cũng không thể có được. เทวทูตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Thiên Sứ đã hoàn tất. นิฏฺฐิตา จ สุญฺญตวคฺควณฺณนา. Và Chú giải Phẩm Không Tánh đã kết thúc. ๔. วิภงฺควคฺโค 4. Phẩm Phân Tích ๑. ภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา 1. Chú giải kinh Nhất Dạ Hiền Giả ๒๗๒. เอกา [Pg.366] รตฺติ เอกรตฺโต, ภทฺโท เอกรตฺโต เอตสฺสาติ ภทฺเทกรตฺตํ, วิปสฺสนํ ปริพฺรูเหนฺโต ปุคฺคโล. เตนาห – ‘‘วิปสฺสนานุโยคสมนฺนาคตตฺตา’’ติ. ตํ อุทฺทิสฺส ปวตฺติยา ปน ภทฺเทกรตฺตสหจรณโต ภทฺเทกรตฺโต. เตนาห ภควา – ‘‘ภทฺเทกรตฺตสฺส โว, ภิกฺขเว, อุทฺเทสญฺจ วิภงฺคญฺจ เทเสสฺสามี’’ติ. เทเสตพฺพมตฺถํ อุทฺทิสติ เอเตนาติ อุทฺเทโส, สงฺเขปเทสนา เอว. ยสฺมา ปน นิทฺเทสปทานํ ชนนิฏฺฐาเน ฐิตตฺตา มาตา วิยาติ มาติกาติ วุจฺจติ, ตสฺมาห ‘‘อุทฺเทสนฺติ มาติก’’นฺติ. อุทฺทิฏฺฐมตฺถํ วิภชติ เอเตนาติ วิภงฺโค วิตฺถารเทสนา, เตนาห – ‘‘วิตฺถารภาชนิย’’นฺติ ‘‘ยถาอุทฺทิฏฺฐมตฺถํ วิตฺถารโต ภาเชติ วิภชติ เอเตนา’’ติ กตฺวา. 272. “Ekā ratti” là “ekaratto” (một đêm). “Bhaddo ekaratto etassa'ti bhaddekarattaṃ” (một đêm an lành cho vị ấy, nên gọi là bậc Nhất Dạ Hiền Giả), đó là người đang phát triển tuệ quán (vipassanā). Do đó, ngài nói: “vipassanānuyogasamannāgatattā (vì đã thành tựu sự thực hành tuệ quán)”. Hơn nữa, do sự thực hành này liên quan đến vị ấy, nên được gọi là Nhất Dạ Hiền Giả. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Này các Tỳ khưu, Ta sẽ giảng cho các ông về đề cương và sự phân tích của bậc Nhất Dạ Hiền Giả”. “Uddeso (đề cương)” là cái dùng để chỉ ra ý nghĩa cần được giảng dạy, đó chính là sự giảng dạy tóm tắt. Hơn nữa, vì nó đứng ở vị trí của người mẹ đối với các thuật ngữ giải thích, nên được gọi là “mātikā (mẫu đề)”. Do đó, ngài nói: “uddesanti mātikaṃ (đề cương là mẫu đề)”. “Vibhaṅgo (phân tích)” là cái dùng để phân tích ý nghĩa đã được chỉ ra, đó là sự giảng dạy chi tiết. Do đó, ngài nói: “vitthārabhājaniyaṃ (sự phân chia chi tiết)”, được hiểu là “bởi cái này, ý nghĩa đã được chỉ ra được phân chia, phân tích một cách chi tiết”. อุปฺปาทาทิขณตฺตยํ ปตฺวา อติกฺกมํ อติกฺกนฺตํ อตีตํ. ตํ ปน อตฺถโต วิคตํ ขนฺธปญฺจกนฺติ อาห ‘‘อตีเต ขนฺธปญฺจเก’’ติ. ตณฺหาทิฏฺฐีหิ นานุคจฺเฉยฺยาติ ตณฺหาทิฏฺฐาภินนฺทนาหิ นานุภเวยฺย, นาภินนฺเทยฺยาติ อตฺโถ. ยถา ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา วิปรีตคฺคาหวเสน อตีเตสุ รูปาทีสุ มิจฺฉาอภินิวิสนํ ปรามาโส ทิฏฺฐาภินนฺทนา; เอวํ ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา วิปรีตคฺคาหวเสน อนาคเตสุ รูปาทีสุ มิจฺฉาอภินิวิสนํ ปรามาโส ทิฏฺฐิ กมฺมสมาทานํ ทิฏฺฐิปตฺถนาติ ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห – ‘‘ตณฺหาทิฏฺฐีหิ น ปตฺเถยฺยา’’ติ. ยทตีตนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน ‘‘อปตฺต’’นฺติ ปทํ สงฺคณฺหาติ. ตมฺปิ หิ การณวจนํ. เตนาห ‘‘ยสฺมา จา’’ติ. ตตฺถายมธิปฺปาโย, ‘‘อตีตํ ตณฺหาทิวเสน นาภินนฺทิตพฺพํ สพฺพโส อวิชฺชมานตฺตา สสวิสาณํ วิย, ตถา อนาคตมฺปิ น ปตฺเถตพฺพ’’นฺติ. ตตฺถ สิยา – อตีตํ นาภินนฺทิตพฺพํ อภินนฺทนาย นิปฺปโยชนตฺตา, อนาคตปตฺถนา ปน สผลาปิ สิยาติ น สพฺพโส ปฏิกฺขิปิตพฺพาติ? น, ตสฺสาปิ สวิฆาตภาเวน ปฏิกฺขิปิตพฺพโต. เตนาห ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปหีนนฺติ นิสฺสฏฺฐสภาวํ. นิรุทฺธนฺติ ภคฺคํ. อตฺถงฺคตนฺติ วินาสํ. อปฺปตฺตนฺติ สภาวํ อุปฺปาทาทิกํ อสมฺปตฺตํ. อชาตนฺติ น ชาตํ. อนิพฺพตฺตนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. Cái đã trôi qua, đã vượt qua sau khi đạt đến ba sát-na sanh, v.v... là quá khứ. Về mặt ý nghĩa, đó là năm uẩn đã biến mất, nên ngài nói 'trong năm uẩn quá khứ'. 'Không nên truy tìm theo tham ái và tà kiến' có nghĩa là không nên thụ hưởng, không nên hoan hỷ với sự ưa thích của tham ái và tà kiến. Giống như sự chấp thủ sai lầm, sự cố chấp vào các sắc pháp v.v... trong quá khứ do sự nắm bắt sai lệch rằng 'là thường hằng' v.v... là sự bám víu, là sự ưa thích của tà kiến; cũng vậy, sự chấp thủ sai lầm, sự cố chấp vào các sắc pháp v.v... trong tương lai do sự nắm bắt sai lệch rằng 'là thường hằng' v.v... là sự bám víu, là tà kiến, là sự đảm nhận hành động, là sự mong cầu của tà kiến, ngài đã bác bỏ điều đó khi nói – 'không nên mong cầu bằng tham ái và tà kiến'. Trong câu 'yad atītaṃ' (cái gì đã qua), từ 'iti' (yad) có nghĩa là 'vân vân'. Do đó, nó bao gồm cả từ 'chưa đạt đến'. Điều đó cũng là một lời nói có lý do. Vì vậy, ngài nói 'và bởi vì'. Ở đây, ý nghĩa là, 'không nên hoan hỷ với quá khứ theo cách của tham ái v.v... vì nó hoàn toàn không tồn tại, giống như sừng thỏ; tương tự, cũng không nên mong cầu tương lai'. Ở đây, có thể có ý kiến – không nên hoan hỷ với quá khứ vì sự hoan hỷ là vô ích, nhưng sự mong cầu tương lai có thể có kết quả, vậy không nên bác bỏ hoàn toàn? Không, vì nó cũng phải bị bác bỏ do có thể gây ra phiền não. Vì vậy, ngài nói 'bởi vì' v.v... Ở đây, 'đã được từ bỏ' (pahīnaṃ) là bản chất đã được xả ly. 'Đã bị diệt' (niruddhaṃ) là đã bị phá vỡ. 'Đã lặn mất' (atthaṅgataṃ) là sự tiêu vong. 'Chưa đạt đến' (appattaṃ) là chưa đạt đến bản chất sanh khởi v.v... 'Chưa sanh' (ajātaṃ) là chưa được sanh ra. 'Chưa phát sanh' (anibbattaṃ) là từ đồng nghĩa của nó. ยตฺถ ยตฺถาติ ยสฺมึ ยสฺมึ ขเณ, ยสฺมึ ยสฺมึ วา ธมฺมปุญฺเช อุปฺปนฺนํ, ตํ สพฺพมฺปิ อเสเสตฺวา. อรญฺญาทีสุ วาติ วา-สทฺโท อนิยมตฺโถ. เตน [Pg.367] อรญฺเญ วา รุกฺขมูเล วา ปพฺพตกนฺทราทีสุ วาติ ฐานนิยมาภาวา อนุปสฺสนาย สาตจฺจการิตํ ทสฺเสติ. ยมกาทิวเสน ปริพฺรูหิยมานา วิปสฺสนา วิย ปฏิปกฺเขหิ อโกปนิยาว โหตีติ อาห – ‘‘อสํหีรํ อสํกุปฺปนฺติ อิทํ วิปสฺสนาปฏิวิปสฺสนาทสฺสนตฺถํ วุตฺต’’นฺติ. คาถายมยมตฺโถ วิปสฺสนาวเสน ยุชฺชตีติ อาห – ‘‘วิปสฺสนา หี’’ติอาทิ. กึ เอตาย ปริยายกถายาติ นิปฺปริยายโตว อสํหีรํ อสํกุปฺปํ ทสฺเสตุํ, ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. กถํ ปน นิจฺจสฺส นิพฺพานสฺส อนุพฺรูหนา โหตีติ อาห ‘‘ปุนปฺปุน’’นฺติอาทิ. เอเตน ตทารมฺมณธมฺมา พฺรูหนาย, เตสํ อารมฺมณมฺปิ อตฺถโต อนุพฺรูหิตํ นาม โหติ พหุลํ มนสิกาเรนาติ ทสฺเสติ. 'Bất cứ nơi nào' có nghĩa là trong bất kỳ sát-na nào, hoặc trong bất kỳ nhóm pháp nào đã sanh khởi, (quán xét) tất cả không còn sót lại. Trong câu 'hoặc trong rừng v.v...', từ 'vā' (hoặc) có nghĩa là không xác định. Do đó, nó cho thấy sự thực hành quán chiếu một cách liên tục, không có sự quy định về nơi chốn, dù là trong rừng, dưới gốc cây, hay trong hang núi v.v... Giống như minh sát được tu tập theo cách của song đối (yamaka) v.v... thì không thể bị các pháp đối nghịch làm cho lay động, nên ngài nói – 'không thể lay chuyển, không thể khuấy động, điều này được nói để chỉ rõ về minh sát và phản minh sát'. Ý nghĩa này trong câu kệ là phù hợp theo cách của minh sát, nên ngài nói – 'bởi vì minh sát' v.v... Tại sao lại nói một cách vòng vo như vậy? Để chỉ ra một cách trực tiếp 'không thể lay chuyển, không thể khuấy động', ngài đã nói 'hoặc là' v.v... Nhưng làm thế nào có sự tu tập đối với Niết-bàn thường hằng? Ngài nói 'lặp đi lặp lại' v.v... Bằng điều này, ngài chỉ ra rằng do sự tu tập các pháp lấy Niết-bàn làm đối tượng, đối tượng của chúng cũng được gọi là đã được tu tập về mặt ý nghĩa, thông qua sự tác ý thường xuyên. อาทิโต ตาปนํ อาตาปนํ, เตน อารมฺภธาตุมาห. ปริโต ตาปนํ ปริตาปนํ, เตน นิกฺกมธาตุปรกฺกมธาตุโย จาติ. ตสฺส เสนาติ ตสฺส มจฺจุโน สหกรณฏฺเฐน เสนา วิยาติ เสนา. สงฺคโรติอาทีสุ มิตฺตาการคฺคหเณน สามปโยคมาห. ลญฺชคฺคหเณน ลญฺชทานํ, เตน ทานปฺปโยคํ. พลราสีติ หตฺถิอสฺสาทิพลกาโย. เตน ทณฺฑเภทานิ วทติ. เภโทปิ หิ พลวโต เอว อิชฺฌติ, สฺวายํ จตุพฺพิโธปิ อุปายโยเคน สมฺปวตฺตียติ. ตตฺถ ตตฺถ จ สงฺคํ อาสตฺตึ อรติ เทตีติ สงฺคโร ปุพฺพภาเค วา สงฺครณวเสน ตสฺส ปฏิชานนวเสน ปวตฺตนโต. Sự nhiệt tâm từ ban đầu là 'ātāpana' (sự nỗ lực), qua đó ngài nói về yếu tố khởi sự. Sự nhiệt tâm toàn diện là 'paritāpana' (sự tinh tấn), qua đó ngài nói về yếu tố nỗ lực và yếu tố kiên trì. 'Đạo quân của nó' có nghĩa là đạo quân của tử thần ấy, giống như một đạo quân theo nghĩa là công cụ hỗ trợ. Trong câu 'saṅgaro' (sự giao chiến) v.v..., qua việc nắm bắt hình thức của một người bạn, ngài nói về việc sử dụng phương pháp hòa giải (sāma). Qua việc nhận hối lộ, (ngài nói về) việc cho hối lộ, qua đó là việc sử dụng phương pháp ban tặng (dāna). 'Đoàn quân' là tập hợp binh lực gồm voi, ngựa v.v... Qua đó, ngài nói về các hình phạt và sự chia rẽ (daṇḍa, bheda). Bởi vì sự chia rẽ chỉ thành công đối với người có sức mạnh, và bốn phương pháp này được tiến hành bằng cách sử dụng các mưu kế. Ở đây và ở đó, nó mang lại sự dính mắc, sự bám víu, và sự bất mãn, nên gọi là 'saṅgaro' (sự giao chiến), hoặc do nó diễn ra trong giai đoạn đầu theo cách giao ước, theo cách thừa nhận nó. อุฏฺฐาหกํ อุฏฺฐานวีริยสมฺปนฺนํ. สปรหิตสีวนลกฺขเณน อสาธุภาวปรมฺมุขภาวคมเนน วา สนฺโต. 'Người siêng năng' là người có đầy đủ tinh tấn nỗ lực. 'Người thiện' (santo) là người có đặc tính kết nối lợi ích của mình và của người khác, hoặc là người quay lưng lại với điều bất thiện. ๒๗๓. มนุญฺญรูปวเสเนว เอวํรูโป อโหสีนฺติ อตีตํ อนฺวาคเมติ ตตฺถ นนฺทิยาสมนฺวานยนโต. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. กุสลสุขโสมนสฺสเวทนาวเสนาติ กุสลเวทนาวเสน สุขเวทนาวเสน โสมนสฺสเวทนาวเสนาติ ปจฺเจกํ เวทนาสทฺโท โยเชตพฺโพ. ตณฺหาภินนฺทนาย สติ ทิฏฺฐาภินนฺทนา สิทฺธา เอวาติ – ‘‘ตณฺหํ สมนฺวาเนติ’’อิจฺเจว วุตฺตํ. หีนรูปาทิ…เป… น มญฺญติ อมนุญฺโญปิ สมาโน สมนุญฺญภาวสฺเสว วเสน มญฺญนาย ปวตฺตนโต. นานุปวตฺตยติ วิกฺขมฺภนวเสน นนฺทิยา ทูรีกตตฺตา. 273. Do sắc pháp khả ái, người ấy truy tìm quá khứ rằng 'ta đã có sắc như vậy', vì đã mang lại sự hoan hỷ ở đó. Đối với thọ v.v... cũng theo phương pháp này. 'Do thọ thiện, lạc, hỷ' có nghĩa là từ 'thọ' phải được kết hợp riêng với từng từ: do thọ thiện, do lạc thọ, do hỷ thọ. Khi có sự hoan hỷ của tham ái, sự hoan hỷ của tà kiến chắc chắn được thành tựu – do đó chỉ nói rằng 'mang lại tham ái'. Đối với sắc hạ liệt v.v... không tưởng tri, vì dù không khả ái, sự tưởng tri vẫn diễn ra theo cách của trạng thái khả ái. 'Không để cho tiếp diễn' vì sự hoan hỷ đã được loại bỏ xa bằng cách chế ngự. ๒๗๔. อุฬารสุนฺทรภาวมุเขเนว [Pg.368] อนาคเตสุปิ รูปาทีสุ ตณฺหาทิฏฺฐิกปฺปนา ปวตฺตตีติ อาห – ‘‘เอวํรูโป…เป… เวทิตพฺพา’’ติ. 274. Sự tưởng tượng bằng tham ái và tà kiến về các sắc pháp v.v... trong tương lai cũng diễn ra thông qua trạng thái cao quý và tốt đẹp, nên ngài nói: 'Ta có thể có sắc như vậy... v.v... cần được hiểu như vậy'. ๒๗๕. วตฺตพฺพํ สิยาติ ยถา นนฺทิยา อสมนฺวานยนโชตนํ พฺยติเรกมุเขน ปติฏฺฐเปตุํ, ‘‘อตีตํ น นฺวาคเมยฺยา’’ติ อุทฺเทสสฺส, ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, อตีตํ อนฺวาคเมตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๗๓) วิภงฺโค วุตฺโต, เอวํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โย ธมฺม’’นฺติอาทิกสฺส อุทฺเทสสฺส พฺยติเรกมุเขน วิภงฺเค วุจฺจมาเน วิปสฺสนาปฏิกฺเขปวเสน, ‘‘กถญฺจ…เป… วตฺตพฺพํ สิยา’’ติ วุตฺตํ. ตยิทํ ปรมคมฺภีรํ สตฺถุเทสนานยํ อนุปธาเรตฺวา โจทิตํ, ยสฺมา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โย ธมฺม’’นฺติอาทิกสฺส อุทฺเทสสฺส พฺยติเรกมุเขเนว วิปสฺสนาปฏิกฺเขปวเสน, ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปจฺจุปฺปนฺเนสู’’ติ วิภงฺคเทสนา สมฺปวตฺตติ. เตนาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตสฺสา เอวาติ วิปสฺสนาย เอว. อภาวํ ทสฺเสตุํ สํหีรตีติ มาติกํ อุทฺธริตฺวาติ กเถตุกมฺยตาย มาติกาวเสน ปทุทฺธารํ กตฺวา, ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, อสุตวา สุตวา’’ติ จ อาทินา วิตฺถาโร วุตฺโต. วิปสฺสนาย อภาวโตติ วิปสฺสนาย อภาวิตตาย อวิกฺขมฺภิตตาย ตณฺหาทิฏฺฐีหิ สปตฺเตหิ วิย ตตฺถ ตตฺถ ฐปนาย อากฑฺฒียติ, ตตฺถ ตตฺถ วิสเย ตโต เอว อปายสมุทฺทํ สํสารสมุทฺทํ อานียติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺโพ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 275. Câu ‘Vattabbaṃ siyā - nên được nói đến’ là để xác lập sự soi sáng về việc không truy tìm theo hỷ ái bằng phương pháp phủ định. Giống như phần phân tích của câu đề mục ‘Atītaṃ na nvāgameyyā - không nên truy tìm quá khứ’ đã được nói đến bằng câu ‘Kathañca, bhikkhave, atītaṃ anvāgameti - này các Tỳ khưu, thế nào là truy tìm quá khứ?’ và các câu tiếp theo (Ma. ni. 3.273), tương tự như vậy, khi phần phân tích của câu đề mục ‘Paccuppannañca yo dhammaṃ - và pháp nào ở hiện tại’ và các câu tiếp theo được nói đến bằng phương pháp phủ định, theo cách bác bỏ thiền minh sát, thì câu ‘Kathañca…pe… vattabbaṃ siyā - thế nào là… nên được nói đến’ đã được nói ra. Điều này đã được chất vấn do không xem xét phương pháp thuyết giảng vô cùng thâm sâu này của bậc Đạo Sư, bởi vì bài thuyết giảng phân tích ‘Kathañca, bhikkhave, paccuppannesū - này các Tỳ khưu, thế nào là trong các pháp hiện tại’ được tiến hành chính bằng phương pháp phủ định, theo cách bác bỏ thiền minh sát, đối với câu đề mục ‘Paccuppannañca yo dhammaṃ - và pháp nào ở hiện tại’ và các câu tiếp theo. Do đó, ngài đã nói: ‘Yasmā panā - nhưng vì rằng’ và các câu tiếp theo. Ở đây, ‘tassā eva - chính của điều ấy’ là chính của thiền minh sát. ‘Saṃhīrati - bị thu nhiếp’ là để chỉ ra sự vắng mặt. ‘Mātikaṃ uddharitvā - sau khi đã nêu lên đề mục’ là sau khi đã nêu lên các đề mục theo cách đề mục vì có ý muốn nói, và phần chi tiết đã được nói đến bằng câu ‘Idha, bhikkhave, asutavā sutavā - ở đây, này các Tỳ khưu, người vô văn, người có văn’ và các câu tiếp theo. ‘Vipassanāya abhāvato - do sự vắng mặt của thiền minh sát’ có nghĩa là: do thiền minh sát không được tu tập, không được chế ngự, nên bị lôi kéo bởi tham ái và tà kiến giống như bởi kẻ thù, bị đặt để vào nơi này nơi kia, trong đối tượng này đối tượng kia, từ đó bị đưa đến biển khổ đọa xứ, biển khổ luân hồi. Phần thanh tịnh nên được hiểu theo cách ngược lại với điều đã nói. Phần còn lại thì dễ hiểu. ภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích các ý nghĩa ẩn mật trong bài chú giải kinh Nhất Dạ Hiền Giả đã kết thúc. ๒. อานนฺทภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา 2. Chú giải kinh Ananda Nhất Dạ Hiền Giả. ๒๗๖. พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมณโต นิวตฺเตตฺวา เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ จิตฺตสฺส สมฺมเทว ลยนํ อปฺปนํ ปฏิสลฺลานํ, โย โกจิ สมาปตฺติวิหาโร, อิธ ปน อริยวิหาโร อธิปฺเปโตติ อาห – ‘‘ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต’’ติอาทิ. ชานนฺโตว ภควา กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ ปุจฺฉิ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ชานนฺตาปิ ตถาคตา ปุจฺฉนฺติ, ชานนฺตาปิ น ปุจฺฉนฺตี’’ติอาทิ (ปารา. ๑๖). 276. Sự độc cư (paṭisallānaṃ) là sự an trú (layanaṃ), sự an chỉ (appanaṃ) một cách chân chánh của tâm vào chỉ một đối tượng duy nhất sau khi đã làm cho nó quay về từ các đối tượng đa dạng bên ngoài. Đó là bất cứ sự an trú nào trong thiền chứng, nhưng ở đây, sự an trú của bậc Thánh được chủ trương, do đó ngài nói: ‘Paṭisallānā vuṭṭhito - đã xuất khỏi nơi độc cư’ và các câu tiếp theo. Đức Thế Tôn, dù biết rõ, đã hỏi nhằm mục đích khởi lên câu chuyện. Điều này đã được nói: ‘Các đấng Như Lai, dù biết, vẫn hỏi; dù biết, vẫn không hỏi’ và các câu tiếp theo (pārā. 16). ๒๗๘. สาธุการมทาสีติ [Pg.369] สาธุสทฺทํ สาเวสิ. ตํ ปน ปสํสา โหตีติ ปสํสตฺโถ สาธุสทฺโท. เตนาห ‘‘เทสนํ ปสํสนฺโต’’ติ. วิชฺชมาเนหิ วณฺเณหิ คุณวนฺเต อุทคฺคตากรณํ สมฺปหํสนํ, เกวลํ คุณสํกิตฺตนวเสน โถมนา ปสํสาติ อยเมเตสํ วิเสโส. 278. ‘Sādhukāramadāsi - đã nói lời tán thán’ có nghĩa là đã làm cho nghe được tiếng ‘lành thay’. Tiếng ‘lành thay’ (sādhu) ấy có nghĩa là sự tán dương (pasaṃsā). Do đó, ngài nói: ‘Desanaṃ pasaṃsanto - trong khi tán dương bài thuyết giảng.’ Sự tán dương (sampahaṃsanaṃ) là việc làm cho người có đức hạnh được đề cao bằng những phẩm chất đang hiện hữu. Sự ca ngợi (pasaṃsā) chỉ đơn thuần là sự tán thán bằng cách kể lại các đức hạnh. Đây là sự khác biệt giữa chúng. อานนฺทภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích các ý nghĩa ẩn mật trong bài chú giải kinh Ananda Nhất Dạ Hiền Giả đã kết thúc. ๓. มหากจฺจานภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา 3. Chú giải kinh Mahākaccāna Nhất Dạ Hiền Giả. ๒๗๙. อุณฺหภาเวน ตปนโต ตปํ อุทกํ เอตสฺสาติ ตโปทา, รหโท. เตนาห ‘‘ตตฺโตทกสฺส รหทสฺสา’’ติ. สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ, ‘‘เวภารปพฺพตสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตโต อุทกรหทโต, ตํ รหทํ อุปนิสฺสายาติ อตฺโถ. นาคภวนาคโตปิ หิ โส รหโท ตโต อุปริ มนุสฺสโลเก ชลาสเยน สมฺพทฺโธ โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตโปทา นาม นที สนฺทตี’’ติ. เอทิสาติ กุถิตา อุณฺหา, อนฺวตฺถนามวเสน ตโปทาติ จ วุจฺจตีติ อตฺโถ. เปตโลโกติ เปตานํ วสนฏฺฐานํ ปจฺเจกนิรยํ สนฺธายาห. อิมสฺส ปน อารามสฺสาติ ตโปทารามสฺส. ตโตติ ตโปทาสงฺขาตนทิโต. มหาอุทกรหโทติ มหาอุทกภริตํ ปลฺลลํ. 279. ‘Tapodā’ là hồ nước (rahado) có nước (udakaṃ) nóng (tapaṃ) do sự đốt cháy (tapanato) bởi tính chất nóng (uṇhabhāvena). Do đó, ngài nói: ‘Tattodakassa rahadassā - của hồ nước nóng.’ Để chỉ ra một cách chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt, câu ‘Vebhārapabbatassa - của núi Vebhāra’ và các câu tiếp theo đã được nói đến. ‘Tato udakarahadato - từ hồ nước ấy,’ có nghĩa là nương vào hồ nước ấy. Vì rằng hồ nước ấy, dù đến từ cung điện của loài rồng, vẫn được kết nối với một hồ chứa nước ở cõi người bên trên nó. Do đó, đã được nói rằng: ‘Tapodā nāma nadī sandati - một con sông tên là Tapodā chảy.’ ‘Edisā - như thế này’ có nghĩa là sôi, nóng. Ý nghĩa là nó được gọi là Tapodā theo từ nguyên. ‘Petaloko - cõi ngạ quỷ’ là ngài nói đến một địa ngục riêng biệt (paccekanirayaṃ), nơi ở của các ngạ quỷ. ‘Imassa pana ārāmassa - còn của ngôi tự viện này’ là của tự viện Tapodārāma. ‘Tato - từ đó’ là từ con sông được gọi là Tapodā. ‘Mahāudakarahado - hồ nước lớn’ là một cái ao lớn chứa đầy nước. ๒๘๐. สมิทฺโธติ อุฬาโร, ปริปุณฺโณเยวาติ อตฺโถ. อาทิมฺหิ พฺรหฺมจริยมสฺสาติ อาทิพฺรหฺมจริโย, โส เอว อาทิพฺรหฺมจริยโก. เตนาห ‘‘ปุพฺพภาคปฺปฏิปตฺติภูโต’’ติ. ‘‘อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ อทฺธเภทมุเขน สงฺขตธมฺมโพธวจนํ. 280. ‘Samiddho - đầy đủ’ có nghĩa là cao thượng, hoàn toàn viên mãn. ‘Ādibrahmacariyo - người có phạm hạnh ở ban đầu’ là người có phạm hạnh (brahmacariyaṃ) ở lúc ban đầu (ādimhi). Vị ấy chính là ‘ādibrahmacariyako.’ Do đó, ngài nói: ‘Pubbabhāgappaṭipattibhūto - là sự thực hành trong giai đoạn đầu.’ Câu ‘Atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ - quá khứ, vị lai, hiện tại’ là lời nói để liễu tri các pháp hữu vi thông qua sự phân chia về thời gian. ๒๘๒. กามํ ขนฺธาทิวเสน วิภชนํ สาธารณํ, ปฐมทุติยจตุตฺถสุตฺเตสุ ปน ขนฺธวเสน วิภชนํ กตฺวา อิธ ตถา อกตฺวา เอวํ เทสนาย ฐปนํ ตโต อญฺญถา อายตนวเสน วิภชนตฺถํ. เอวํ วิภินฺนา หิ สงฺเขปวิตฺถารโต อนวเสสา สมฺมสนุปคา ธมฺมา วิภชิตฺวา ทสฺสิตา โหนฺติ; อยํ กิเรตฺถ ภควโต อชฺฌาสโย เถเรน นยโต คหิโตติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อิมสฺมึ กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทฺวาทสายตนวเสเนว มาติกํ ฐเปสีติ โลกิยานิ ทฺวาทสายตนานิ เอว สนฺธาย [Pg.370] มาติกํ ฐเปสิ, ยถา ตีสุ สุตฺเตสุ ขนฺธวเสน วิภตฺตํ, เอวํ ยทิ ภควตา อิธาปิ วิภชนํ อิจฺฉิตํ สิยา, ตถา วิภเชยฺย, ยสฺมา ปน ตถา อวิภชิตฺวาว คนฺธกุฏึ ปวิฏฺโฐ, ตสฺมา ทฺวาทสายตนวเสเนเวตฺถ วิภชนํ ภควตา จ อธิปฺเปตนฺติ นยคฺคาเห ฐตฺวา เถโร วิภชิ. เตนาห – ‘‘นยํ ปฏิลภิตฺวา เอวมาหา’’ติ. ภาริยํ กตนฺติ ทุกฺกรํ กตํ. อปเท ปทํ ทสฺสิตํ อากาเส ปทํ กตํ สาธารณสฺส อตฺถสฺส วิสิฏฺฐวิสยตาย ทสฺสิตตฺตา. นิกนฺติวิญฺญาณนฺติ นิกนฺติตณฺหาย สมฺปยุตฺตํ วิญฺญาณํ, ‘‘ฉนฺทราคปฺปฏิพทฺธํ โหตี’’ติ วจนโต. มโนติ ภวงฺคจิตฺตํ มโนทฺวาริกชวนานํ ทฺวารภูตํ. 282. Quả thật, sự phân tích theo uẩn và các pháp khác là phổ thông, nhưng trong các kinh thứ nhất, thứ hai, và thứ tư, sau khi đã thực hiện sự phân tích theo uẩn, ở đây việc không làm như vậy mà thiết lập bài thuyết giảng theo cách này là nhằm mục đích phân tích theo xứ, khác với cách kia. Vì rằng, khi được phân tích như vậy, các pháp thích hợp cho sự quán xét, không còn sót lại, từ tóm tắt đến chi tiết, sẽ được phân tích và chỉ ra. Để chỉ ra rằng: ‘Đây quả là ý hướng của Đức Thế Tôn đã được vị Trưởng lão nắm bắt theo phương pháp,’ câu ‘Imasmiṃ kirā - quả thật, trong kinh này’ và các câu tiếp theo đã được nói đến. Ở đây, ‘dvādasāyatanavaseneva mātikaṃ ṭhapesi - đã thiết lập đề mục chỉ theo mười hai xứ’ có nghĩa là ngài đã thiết lập đề mục nhắm đến chính mười hai xứ thuộc về thế gian. Giống như trong ba bài kinh đã được phân tích theo uẩn, tương tự như vậy, nếu ở đây Đức Thế Tôn cũng mong muốn sự phân tích, ngài đã có thể phân tích như thế. Nhưng vì rằng, sau khi không phân tích như vậy, ngài đã đi vào hương thất, do đó vị Trưởng lão, đứng trên sự nắm bắt phương pháp rằng sự phân tích ở đây chính là theo mười hai xứ cũng là điều Đức Thế Tôn chủ trương, đã phân tích. Do đó, ngài nói: ‘Nayaṃ paṭilabhitvā evamāhā - sau khi đã liễu tri được phương pháp, đã nói như vầy.’ ‘Bhāriyaṃ kataṃ - đã làm một việc nặng nề’ có nghĩa là đã làm một việc khó làm. ‘Apade padaṃ dassitaṃ - dấu chân đã được chỉ ra ở nơi không có dấu chân,’ dấu chân đã được tạo ra trên hư không, do đã chỉ ra một đối tượng đặc biệt của một ý nghĩa phổ thông. ‘Nikantiviññāṇaṃ - thức ham muốn’ là thức tương ưng với tham ái ham muốn (nikantitaṇhā), theo như câu nói: ‘chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti - bị trói buộc bởi dục và tham.’ ‘Mano - ý’ là tâm hữu phần (bhavaṅgacittaṃ), là cửa cho các lộ trình tâm ở ý môn. ๒๘๓. ปตฺถนาวเสน ฐเปสีติ ปตฺถนาวเสน จิตฺตํ ปวตฺเตสิ. 283. ‘Patthanāvasena ṭhapesi - đã đặt để theo cách mong cầu’ có nghĩa là đã làm cho tâm vận hành theo cách mong cầu. มหากจฺจานภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา Phần giải thích các ý nghĩa ẩn mật trong bài chú giải kinh Mahākaccāna Nhất Dạ Hiền Giả สมตฺตา. Đã kết thúc. ๔. โลมสกกงฺคิยภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา 4. Chú giải kinh Lomasakaṅgiya Nhất Dạ Hiền Giả. ๒๘๖. ฆนนิจิตโลโม โลมโส, อยํ ปน อปฺปตาย โลมสโกติ อาห – ‘‘อีสกโลมสาการตายา’’ติ, โลมสโก องฺคิโก โลมสกกงฺคิโย, ปฐโม ก-กาโร อปฺปตฺโถ, ทุติยํ ปน ปทวฑฺฒนเมว. รตฺตกมฺพลสิลายนฺติ รตฺตกมฺพลวณฺณสิลายํ. โอรุยฺหาติ อากาสโต โอตริตฺวา. ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา ทินฺนลาภสกฺการสฺส อสาทิยนโต มนุสฺสปเถ น วสนฺติ. 286. Ghananicitalomo lomaso, vị này do có ít lông nên được gọi là lomasaka, đã nói: ‘īsakalomasākāratāyā’ti (do có hình dạng lông lá chút ít). Lomasako aṅgiko lomasakakaṅgiyo, chữ ‘ka’ thứ nhất có nghĩa là ít, còn chữ thứ hai chỉ là phần thêm vào cho từ. Rattakambalasilāyanti (trên tảng đá Rattakambala) có nghĩa là trên tảng đá có màu như tấm thảm len màu đỏ. Oruyhāti (sau khi xuống) có nghĩa là sau khi đi xuống từ hư không. Do đã thấy thần thông và do không chấp nhận lợi lộc và cung kính được dâng cúng, các vị ấy không sống trong cõi người. ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหีติ นิสฺสกฺกวจนโต อาคนฺตฺวาติ อธิปฺปาโย. สนฺนิปติตาหิ เทวตาหีติ กรณวจนํ. ปญฺญาปโยคมนฺทตาย ปฏิวิชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺตานํ เทวานํ ญาณสฺส ติกฺขวิสทภาวาปาทเนน สมุตฺเตเชตุํ สํเวคชนนตฺถํ…เป… อภาสิ. ตตฺราติ ตสฺมึ เทวสนฺนิปาเต, ติสฺสํ วา เทสนายํ. เทวตฺตสฺสาติ เทวภาวสฺส, ทิพฺพสมฺปตฺติยาติ อตฺโถ. ภทฺเทกรตฺตสฺส สุตฺตสฺส เอตาติ ภทฺเทกรตฺติยา. Dasahi cakkavāḷasahassehīti (từ mười ngàn thế giới) có ý nghĩa là đã đến, theo lời nói không nghi ngờ. Sannipatitāhi devatāhīti (bởi các vị trời đã hội họp) là cách dùng công cụ cách. Để khích lệ và làm phát sanh sự xúc động cho các vị trời không thể thâm nhập (giáo pháp) do sự chậm lụt trong việc vận dụng trí tuệ, bằng cách làm cho trí tuệ của họ trở nên sắc bén và trong sáng... ngài đã thuyết giảng. Tatrāti (ở đó) có nghĩa là trong hội chúng chư thiên ấy, hoặc trong bài pháp này. Devattassāti (của cảnh trời) có nghĩa là của trạng thái chư thiên, nghĩa là tài sản cõi trời. Bhaddekarattassa suttassa etāti bhaddekarattiyā (đây là của kinh Bhaddekaratta). สวนมุเขน พฺยญฺชนโส อตฺถโส จ อุปธารณํ อุคฺคณฺหนนฺติ อาห – ‘‘ตุณฺหีภูโต นิสีทิตฺวา สุณนฺโต อุคฺคณฺหาติ นามา’’ติ. วาจุคฺคตกรณํ ปริยาปุณนนฺติ อาห – ‘‘วาจาย สชฺฌายํ กโรนฺโต ปริยาปุณาติ นามา’’ติ. คนฺถสฺส ปริหณํ ธารณํ, ตํ ปน ปเรสุ ปติฏฺฐาปนํ [Pg.371] ปากฏํ โหตีติ อาห – ‘‘อญฺเญสํ วาเจนฺโต ธาเรติ นามา’’ติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. Việc ghi nhận cả văn tự và ý nghĩa qua sự lắng nghe được gọi là học thuộc (uggaṇhana), đã nói: ‘tuṇhībhūto nisīditvā suṇanto uggaṇhāti nāmā’ti (ngồi im lặng lắng nghe gọi là học thuộc). Việc làm cho thông thạo bằng lời nói được gọi là thông suốt (pariyāpuṇana), đã nói: ‘vācāya sajjhāyaṃ karonto pariyāpuṇāti nāmā’ti (trùng tụng bằng lời nói gọi là thông suốt). Việc gìn giữ kinh văn được gọi là thọ trì (dhāraṇa), và việc ấy trở nên rõ ràng khi được thiết lập nơi người khác, đã nói: ‘aññesaṃ vācento dhāreti nāmā’ti (giảng dạy cho người khác gọi là thọ trì). Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói ở dưới. โลมสกกงฺคิยภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา Giải Thích Ý Nghĩa Sâu Kín Của Bài Chú Giải Kinh Nhất Dạ Hiền Giả Lomasakakaṅgiya สมตฺตา. Hoàn tất. ๕. จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา 5. Chú Giải Kinh Tiểu Nghiệp Phân Biệt ๒๘๙. องฺคสุภตายาติ องฺคานํ หตฺถปาทาทิสรีราวยวานํ สุนฺทรภาเวน. ยํ อปจฺจํ กุจฺฉิตํ มุทฺธํ วา, ตตฺถ โลเก มาณวโวหาโร, เยภุยฺเยน สตฺตา ทหรกาเล สุทฺธธาตุกา โหนฺตีติ วุตฺตํ, ‘‘ตรุณกาเล โวหรึสู’’ติ. อธิปติตฺตาติ อิสฺสรภาวโต. 289. Aṅgasubhatāyāti (do vẻ đẹp của các chi phần) có nghĩa là do trạng thái xinh đẹp của các bộ phận cơ thể như tay, chân, v.v. Bất cứ đứa con nào đáng khinh hay ngu dốt, ở thế gian có từ ngữ ‘māṇava’ (thanh niên) để chỉ chúng, phần lớn chúng sanh khi còn trẻ có các yếu tố thanh tịnh, nên được nói: ‘taruṇakāle vohariṃsū’ti (họ được gọi trong thời niên thiếu). Adhipatittāti (quyền làm chủ) có nghĩa là do trạng thái làm chủ. สมาหารนฺติ สนฺนิจยํ. ปณฺฑิโต ฆรมาวเสติ ยสฺมา อปฺปตเรปิ พฺยยมาเน โภคา ขียนฺติ, อปฺปตเรปิ สญฺจยมาเน วฑฺฒนฺติ, ตสฺมา วิญฺญุชาติโก กิญฺจิ พฺยยํ อกตฺวา อยเมว อุปฺปาเทนฺโต ฆราวาสํ อนุติฏฺเฐยฺยาติ โลภาเทสิตมตฺถํ วทติ. Samāhāranti (sự thu gom) có nghĩa là sự tích trữ. Người trí sống đời tại gia, vì rằng của cải sẽ hao mòn dù chi tiêu ít, và sẽ tăng trưởng dù tích lũy ít. Do đó, người có trí hiểu không nên chi tiêu gì cả mà chỉ nên tạo ra thu nhập để duy trì đời sống tại gia. Điều này nói lên ý nghĩa được dạy bảo do lòng tham. ธนโลเภน…เป… นิพฺพตฺโต. โลภวสิกสฺส หิ คติ นิรโย วา ติรจฺฉานโยนิ วา. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘นิมิตฺตสฺสาทคถิตํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺฐติ อนุพฺยญฺชนสฺสาทคถิตํ วา. ตสฺมึ สมเย กาลงฺกเรยฺย, ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ วทามิ – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๕). นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ กโตกาสสฺส กมฺมสฺส ปฏิพาหิตุํ อสกฺกุเณยฺยภาวโต. Do tham lam của cải... đã tái sanh. Thật vậy, đối với người bị lòng tham chi phối, cảnh giới (sẽ đến) là địa ngục hoặc loài súc sanh. Điều này đã được nói: ‘Này các Tỳ khưu, thức khi an trú, an trú trong sự trói buộc bởi vị ngọt của tướng hoặc trói buộc bởi vị ngọt của các chi tiết phụ. Nếu người ấy mệnh chung vào lúc đó, Ta tuyên bố một trong hai cảnh giới cho người ấy: hoặc là địa ngục, hoặc là loài súc sanh’ (Tương Ưng Bộ 4.235). Sẽ tái sanh trong địa ngục do không thể ngăn cản được nghiệp đã có cơ hội (trổ quả). ปตฺตกฺขนฺธอโธมุขภาวํ สนฺธาย ‘‘โอนาเมตฺวา’’ติ วุตฺตํ. พฺราหฺมณจาริตฺตสฺส ภาวิตตํ สนฺธายาห ‘‘พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต’’ติ. ตํ ปวตฺตึ ปุจฺฉีติ สุตเมตํ มยา, ‘‘มยฺหํ ปิตา สุนโข หุตฺวา นิพฺพตฺโต’’ติ, เอตํ โภตา โคตเมน วุตฺตนฺติ. กิมิทํ วุตฺตนฺติ อิมํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. Liên quan đến việc úp vai bát xuống, nên được nói là ‘onāmetvā’ (sau khi úp xuống). Liên quan đến sự tu tập phạm hạnh của Bà-la-môn, nên nói là ‘brahmaloke nibbatto’ti (đã tái sanh trong cõi Phạm thiên). Taṃ pavattiṃ pucchīti (đã hỏi về sự việc ấy) có nghĩa là: ‘Con đã nghe điều này, rằng “cha của con đã tái sanh làm một con chó,” điều này đã được Tôn giả Gotama nói.’ Kimidaṃ vuttanti (điều gì đã được nói đây) có nghĩa là đã hỏi về sự việc này. ตเถว วตฺวาติ ยถา สุนขสฺส วุตฺตํ, ตเถว วตฺวา. อวิสํวาทนตฺถนฺติ, ‘‘โตเทยฺยพฺราหฺมโณ สุนโข ชาโต’’ติ อตฺตโน วจนสฺส อวิสํวาทนตฺถํ, วิสํวาทนาภาวทสฺสนตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. ญาโตมฺหิ [Pg.372] อิมินาติ อิมินา มม ปุตฺเตน มยฺหํ ปุริมชาติยํ ปิตาติ เอวํ ญาโต อมฺหีติ ชานิตฺวา. พุทฺธานุภาเวน กิร สุนโข ตถา ทสฺเสติ, น ชาติสฺสรตาย. ภควนฺตํ ทิสฺวา ภุกฺกรณํ ปน ปุริมชาติสิทฺธวาสนาย. ภวปฏิจฺฉนฺนนฺติ ภวนฺตรภาเวน ปฏิจฺฉนฺนํ. นาม-สทฺโท สมฺภาวเน. ปฏิสนฺธิอนฺตรนฺติ อญฺญชาติปฏิสนฺธิคฺคหเณน เหฏฺฐิมชาตํ คตึ. องฺควิชฺชาปาฐโก กิเรส, เตน อปฺปายุกทีฆายุกตาทิวเสน จุทฺทส ปญฺเห อภิสงฺขริ; เอวํ กิรสฺส อโหสิ, ‘‘อิเมสํ สตฺตานํ อปฺปายุกตาทโย วิเสสา องฺคปจฺจงฺควเสน สลฺลกฺขิยนฺติ. น โข ปเนตํ ยุตฺตํ ‘องฺคปจฺจงฺคานิ ยาว เตสํ เตสํ การณ’นฺติ; ตสฺมา ภวิตพฺพเมตฺถ อญฺเญเนว การเณน. สมโณ โคตโม ตํ การณํ วิภชิตฺวา กเถสฺสติ, เอวายํ สพฺพญฺญูติ นิจฺฉโย เม อปณฺณโก ภวิสฺสตี’’ติ. อปเร ปน ภณนฺติ, ‘‘ติรจฺฉานคตํ มนุสฺสํ วา อาวิสิตฺวา อิจฺฉิตตฺถกสาวนํ นาม มหามนฺตวิชฺชาวเสน โหติ; ตสฺมา น เอตฺตาวตา สมณสฺส โคตมสฺส สพฺพญฺญุตา สุนิจฺฉิตา โหติ. ยํ นูนาหํ กมฺมผลมสฺส อุทฺทิสฺส ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺยํ, ตตฺถ จ เม จิตฺตํ อาราเธนฺโต ปญฺหํ พฺยากริสฺสติ. เอวายํ สพฺพญฺญูติ วินิจฺฉโย เม ภวิสฺสตีติ เต ปญฺเห ปุจฺฉตี’’ติ. Tatheva vatvāti (sau khi nói như vậy) có nghĩa là sau khi nói giống như đã nói về con chó. Avisaṃvādanatthanti (với mục đích không mâu thuẫn) có nghĩa là với mục đích không làm cho lời nói của chính mình ‘Bà-la-môn Todeyya đã sanh làm chó’ trở nên mâu thuẫn, ý muốn là để cho thấy sự không mâu thuẫn. Ñātomhi imināti (ta đã được người này biết đến) có nghĩa là biết rằng: ‘Ta đã được người con này của ta biết đến là cha trong tiền kiếp.’ Tương truyền, con chó đã biểu lộ như vậy là do oai lực của Đức Phật, chứ không phải do túc mạng thông. Còn việc nó sủa khi thấy Đức Thế Tôn là do tập khí đã có từ tiền kiếp. Bhavapaṭicchannanti (bị đời sống che lấp) có nghĩa là bị che lấp bởi trạng thái của một kiếp sống khác. Từ ‘nāma’ có nghĩa là có thể. Paṭisandhiantaranti (bị sự tái sanh ngăn cách) có nghĩa là cảnh giới của kiếp trước, do việc thọ nhận sự tái sanh trong một kiếp khác. Tương truyền, vị này là người đọc tướng số, do đó đã soạn ra mười bốn câu hỏi về các vấn đề như đoản thọ, trường thọ, v.v. Tương truyền, vị ấy đã nghĩ rằng: ‘Những đặc điểm như đoản thọ của các chúng sanh này được nhận biết qua các chi phần lớn nhỏ. Nhưng không hợp lý khi cho rằng các chi phần lớn nhỏ là nguyên nhân của chúng; do đó, ở đây phải có một nguyên nhân khác. Sa-môn Gotama sẽ phân tích và nói rõ nguyên nhân đó, như vậy sự xác quyết của ta rằng ngài là bậc toàn tri sẽ không thể sai lầm.’ Tuy nhiên, những người khác lại nói: ‘Việc nhập vào một con vật hay một người để khiến họ nói ra điều mong muốn có thể thực hiện được nhờ vào năng lực của đại thần chú; do đó, chỉ bấy nhiêu thôi chưa đủ để xác quyết về sự toàn tri của Sa-môn Gotama. Vậy ta nên hỏi ngài những câu hỏi liên quan đến quả của nghiệp, và nếu ngài trả lời làm cho tâm ta hài lòng, thì sự quyết đoán của ta rằng ngài là bậc toàn tri sẽ được xác lập.’ Vì vậy, vị ấy đã hỏi những câu hỏi đó. ภณฺฑกนฺติ สาปเตยฺยํ, สนฺตกนฺติ อตฺโถ. กมฺมุนา ทาตพฺพํ อาทิยนฺตีติ กมฺมทายาทา, อตฺตนา กตูปจิตกมฺมผลภาคีติ อตฺโถ. ตํ ปน กมฺมทายชฺชํ การโณปจาเรน วทนฺโต, ‘‘กมฺมํ เอเตสํ ทายชฺชํ ภณฺฑกนฺติ อตฺโถ’’ติ อาห – ยถา ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๘๐). ยวติ ผลํ สภาวโต ภินฺนมฺปิ อภินฺนํ วิย มิสฺสิตํ โหติ, เอเตนาติ โยนีติ อาห – ‘‘กมฺมํ เอเตสํ โยนิ การณ’’นฺติ. มมตฺตวเสน พชฺฌติ สํพชฺฌตีติ พนฺธุ, ญาติ สาโลหิโต จ. กมฺมํ ปน เอกนฺตสมฺพนฺธเมวาติ อาห – ‘‘กมฺมํ เอเตสํ พนฺธู’’ติ. ปติฏฺฐาติ อวสฺสโย. กมฺมสทิโส หิ สตฺตานํ อวสฺสโย นตฺถิ, อญฺโญ โกจิ อิสฺสโร พฺรหฺมา วา น กโรติ ตาทิสํ กตฺตุํ สชฺชิตุํ อสมตฺถภาวโต. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. กมฺมเมวาติ กสฺมา อวธาริตํ, นนุ กิเลสาปิ สตฺตานํ หีนปณีตภาวการณํ, น เกวลนฺติ[Pg.373]? สจฺจเมตํ, กิเลสปโยเคน วิปากวฏฺฏํ นิพฺพตฺตํ กมฺมปวตฺติตเมวาติ กตฺวา วุตฺตํ. ‘‘กถิตสฺส อตฺถํ น สญฺชานาสี’’ติ สงฺเขปโต วตฺวา นนุ ภควา มหาการุณิโก ปเรสํ ญาปนตฺถเมว ธมฺมํ เทเสตีติ อาห – ‘‘มานนิสฺสิโต กิเรสา’’ติอาทิ. “Bhaṇḍaka” có nghĩa là tài sản, là vật sở hữu. “Kammadāyādā” (thừa tự của nghiệp) là những người nhận lấy những gì được trao bởi nghiệp, có nghĩa là người thừa hưởng quả của nghiệp đã được chính mình tạo ra và tích lũy. Lại nữa, khi nói về “kammadāyajja” (sự thừa tự nghiệp) ấy bằng cách ẩn dụ về nguyên nhân, ngài nói: “Nghiệp là tài sản thừa tự của họ, có nghĩa là vật sở hữu” – giống như (câu): “Này các Tỳ khưu, do nhân thọ trì các pháp thiện mà phước này tăng trưởng”. Vì quả, dù tự tánh khác biệt, lại được hòa trộn như không khác biệt, do đó (nghiệp) là thai tạng, ngài nói: “Nghiệp là thai tạng, là nguyên nhân của họ”. “Bandhu” (quyến thuộc) là người bị ràng buộc, có liên hệ do ngã sở; (cũng có nghĩa là) bà con và người cùng huyết thống. Nhưng nghiệp thì chắc chắn có mối liên hệ, nên ngài nói: “Nghiệp là quyến thuộc của họ”. “Patiṭṭhā” (chỗ nương tựa) là nơi trú ẩn. Vì không có nơi trú ẩn nào cho chúng sanh giống như nghiệp, không có một vị Thượng đế hay Phạm thiên nào khác tạo ra (điều đó), vì không có khả năng làm hay sắp đặt như vậy. Điều cần nói ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong sớ giải Thanh Tịnh Đạo. Tại sao lại xác định chỉ là “nghiệp”? Chẳng phải phiền não cũng là nguyên nhân cho tình trạng cao thấp của chúng sanh, không phải chỉ có (nghiệp) sao? Điều đó đúng. (Nhưng) đã được nói như vậy vì cho rằng vòng luân hồi dị thục được sanh khởi do sự tác động của phiền não chính là do nghiệp vận hành. Sau khi nói vắn tắt “Ngươi không hiểu rõ ý nghĩa của điều đã được nói”, (vị ấy nghĩ) chẳng phải Đức Thế Tôn, bậc Đại bi, thuyết pháp chỉ nhằm mục đích làm cho người khác liễu tri hay sao, nên đã nói: “Chắc hẳn là do nương vào ngã mạn” v.v... ๒๙๐. สมตฺเตนาติ ปริยตฺเตน, ยถา ตํ ผลํ ทาตุํ สมตฺถํ โหติ, เอวํ กเตน, อุปจิเตนาติ อตฺโถ. ตาทิสํ ปน อตฺตโน กิจฺเจ อนูนํ นาม โหตีติ อาห ‘‘ปริปุณฺเณนา’’ติ. สมาทินฺเนนาติ เอตฺถ สมาทานํ นาม ตณฺหาทิฏฺฐีหิ คหณํ ปรามสนนฺติ อาห – ‘‘คหิเตน ปรามฏฺเฐนา’’ติ. ปฏิปชฺชติ เอตาย สุคติทุคฺคตีติ ปฏิปทา, กมฺมํ. ตถา หิ ตํ ‘‘กมฺมปโถ’’ติ วุจฺจติ. 290. “Samattena” có nghĩa là đã được hoàn tất, đã được làm theo cách mà nó có khả năng cho quả, có nghĩa là đã được tích lũy. Lại nữa, một (nghiệp) như vậy được gọi là không thiếu sót trong phận sự của nó, nên ngài nói là “paripuṇṇena” (đã được viên mãn). Ở đây, trong từ “samādinnena”, “samādāna” (sự chấp thủ) là sự nắm giữ, sự bám víu bởi ái và tà kiến, nên ngài nói là “gahitena parāmaṭṭhena” (đã được nắm giữ, đã được bám víu). “Paṭipadā” (con đường) là cái mà qua đó người ta đi đến thiện thú và ác thú, (đó là) nghiệp. Thật vậy, nó được gọi là “kammapatha” (nghiệp lộ). เอสาติ ปฏิปทา. ทุพฺพลํ อุปฆาตกเมว สิยาติ อุปปีฬกสฺส วิสยํ ทสฺเสตุํ, ‘‘พลวกมฺเมนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. พลวกมฺเมนาติ ปุญฺญกมฺเมน. วทติ นามาติ วทนฺโต วิย โหติ. นิพฺพตฺตาเปยฺยนฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ อุปปีฬกสภาวํ กมฺมํ ชนกสภาวํ น โหตีติ? สพฺพเมตํ ปริกปฺปนวจนํ, ยถา มนุสฺสา ปจฺจตฺถิกํ ปฏิปกฺขํ กิญฺจิ กาตุํ อสมตฺถาปิ เกจิ อาลมฺพนวเสน สมตฺถา วิย อตฺตานํ ทสฺเสนฺติ, เอวํสมฺปทมิทนฺติ เกจิ. อปเร ปน ภณนฺติ – ยสฺสิทํ กมฺมสฺสวิปากํ ปีเฬติ, สเจ ตสฺมึ อโนกาเส เอว สยํ วิปจฺจิตุํ โอกาสํ ลเภยฺย, อปาเยสุ เอว ตํสมงฺคิปุคฺคลํ นิพฺพตฺตาเปยฺย, ยสฺมา ตํ กมฺมํ พลวํ หุตฺวา อวเสสปจฺจยสมวาเยน วิปจฺจิตุํ อารทฺธํ, ตสฺมา อิตรํ ตสฺส วิปากํ วิพาเธนฺตํ อุปปีฬกํ นาม ชาตํ. เอตทตฺถเมว เจตฺถ ‘‘พลวกมฺเมน นิพฺพตฺต’’นฺติ พลวคฺคหณํ กตํ. กิจฺจวเสน หิ เนสํ กมฺมานํ เอตา สมญฺญา, ยทิทํ อุปปีฬกํ อุปจฺเฉทกํ ชนกํ อุปตฺถมฺภกนฺติ, น กุสลานิ วิย อุปตฺถมฺภานิ โหนฺติ นิพฺพตฺตตฺถาย. ปีเฬตฺวาติ วิเหเฐตฺวา ปฏิฆาฏนาทิวเสน อุจฺฉุเตลยนฺตาทโย วิย อุจฺฉุติลาทิเก วิพาเธตฺวา. นิโรชนฺติ นิตฺเตชํ. นิยูสนฺติ นิรสํ. กสฏนฺติ นิสฺสารํ. ปริสฺสยนฺติ อุปทฺทวํ. “Esa” là con đường. Để chỉ ra đối tượng của nghiệp bức não, rằng (nghiệp) yếu hơn chỉ có thể là nghiệp phá hoại, nên câu “do nghiệp có năng lực” v.v... đã được nói. “Do nghiệp có năng lực” là do nghiệp phước. “Vadati nāma” (được gọi là nói) là giống như đang nói. Tại sao lại nói “có thể làm cho sanh khởi”? Chẳng phải nghiệp có tự tánh bức não thì không có tự tánh sinh thành sao? Tất cả đây là lời nói có tính giả định. Một số người cho rằng điều này cũng tương tự như việc một số người, dù không có khả năng làm gì kẻ thù đối nghịch, lại tự tỏ ra như có khả năng bằng cách dựa vào một đối tượng. Nhưng những người khác lại nói: Nghiệp này bức não quả của nghiệp nào, nếu chính nó có cơ hội trổ quả trong khi (nghiệp kia) không có cơ hội, thì nó sẽ làm cho cá nhân có nghiệp ấy sanh khởi trong các cõi khổ. Bởi vì nghiệp kia, do có năng lực, đã bắt đầu trổ quả nhờ sự hội đủ của các duyên còn lại, cho nên nghiệp này, khi cản trở quả của nghiệp kia, được gọi là nghiệp bức não. Chính vì ý nghĩa này mà ở đây việc dùng từ “balava” (có năng lực) trong câu “được sanh khởi bởi nghiệp có năng lực” đã được thực hiện. Vì những tên gọi này của các nghiệp, tức là nghiệp bức não, nghiệp đoạn tuyệt, nghiệp sinh thành, nghiệp tương trợ, là tùy theo phận sự, chứ không phải (nghiệp bất thiện) tương trợ (nghiệp thiện) để sanh khởi như các (nghiệp) thiện (tương trợ nhau). “Pīḷetvā” (sau khi bức não) là sau khi làm tổn hại, sau khi cản trở bằng cách va chạm v.v... giống như máy ép mía dầu v.v... làm hỏng mía, mè v.v... “Niroja” là không có năng lực. “Niyūsa” là không có vị. “Kasaṭa” là không có cốt lõi. “Parissaya” là tai họa. อิทานิ ปริสฺสยสฺส อุปนยนาการํ ทสฺเสนฺเตน ตตฺถ, ‘‘ทารกสฺสา’’ติอาทึ วตฺวา โภคานํ วินาสนาการํ ทสฺเสตุํ, ปุน ‘‘ทารกสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. กุมฺภโทหนาติ กุมฺภปูรขีรา. โคมณฺฑเลติ โคยูเถ. Bây giờ, để chỉ ra cách thức tai họa xảy đến, ở đó, sau khi nói “của đứa trẻ” v.v..., để chỉ ra cách thức tài sản bị hủy hoại, câu “của đứa trẻ” v.v... lại được nói. “Kumbhadohanā” là (những con bò cái cho) sữa đầy ghè. “Gomaṇḍale” là trong đàn bò. อฏฺฐุสภคมนํ [Pg.374] กตฺวาติ อฏฺฐอุสภปฺปมาณํ ปเทสํ ปจฺจตฺถิกํ อุทฺทิสฺส ธนุคฺคโห อนุยายึ กตฺวา. ตนฺติ สรํ. อญฺโญติ ปจฺจตฺถิโก. ตตฺเถว ปาเตยฺย อจฺจาสนฺนํ กตฺวา สรสฺส ขิตฺตตฺตา. วาฬมจฺโฉทกนฺติ มกราทิวาฬมจฺฉวนฺตํ อุทกํ. “Aṭṭhusabhagamanaṃ katvā” (sau khi đi được tám usabha) có nghĩa là sau khi người cầm cung đi theo, nhắm vào kẻ thù ở một nơi có khoảng cách tám usabha. “Tanti” là mũi tên. “Añño” (người khác) là kẻ thù. (Người khác) có thể làm cho nó rơi ngay tại đó, vì mũi tên đã được bắn đi sau khi đã đến rất gần. “Vāḷamacchodakaṃ” là nước có các loài cá dữ như cá sấu v.v... ปฏิสนฺธินิพฺพตฺตกํ กมฺมํ ชนกกมฺมํ นาม ปริปุณฺณวิปากทายิภาวโต, น ปวตฺติวิปากมตฺตนิพฺพตฺตกํ. โภคสมฺปทาทีติ อาทิ-สทฺเทน อาโรคฺยสมฺปทาทิ-ปริวารสมฺปทาทีนิ คณฺหาติ. น ทีฆายุกตาทีนิ หิ อปฺปายุกตาสํวตฺตนิเกน กมฺมุนา นิพฺพตฺตานิ; อญฺญํ ทีฆายุกตากรเณน อุปตฺถมฺเภตุํ สกฺโกติ; น อติทุพฺพณฺณํ อปฺเปสกฺขํ นีจกุลีนํ ทุปฺปญฺญํ วา วณฺณวนฺตตาทิวเสน. ตถา หิ วกฺขติ, ‘‘อิมสฺมึ ปน ปญฺหวิสฺสชฺชเน’’ติอาทิ, ตํ ปน นิทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. Nghiệp làm sanh khởi sự tái sanh được gọi là nghiệp sinh thành vì nó cho quả một cách trọn vẹn, chứ không phải (nghiệp) chỉ làm sanh khởi quả trong dòng đời. Trong “bhogasampadādi” (sự sung túc về tài sản v.v...), từ “ādi” (v.v...) bao gồm sự sung túc về sức khỏe v.v..., sự sung túc về quyến thuộc v.v... Vì (một người) được sanh ra bởi nghiệp dẫn đến tuổi thọ ngắn v.v... không thể được tương trợ bởi một (nghiệp) khác tạo ra tuổi thọ dài; (cũng không thể tương trợ) một người quá xấu xí, ít ảnh hưởng, thuộc dòng dõi thấp kém, hoặc kém trí tuệ về phương diện có dung sắc tốt đẹp v.v... Thật vậy, ngài sẽ nói: “Nhưng trong phần giải đáp câu hỏi này” v.v... Điều đó nên được hiểu là đã được nói như một ví dụ. ปุริมานีติ อุปปีฬโกปจฺเฉทกานิ. อุปปีฬกุปฆาตา นาม กุสลวิปากปฏิพาหกาติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทฺเว อกุสลาเนวา’’ติ วุตฺตํ. อุปตฺถมฺภกํ กุสลเมวาติ เอตฺถ ยถา ชนกํ อุภยสภาวํ, เอวํ อิตเรสมฺปิ อุภยสภาวตาย วุจฺจมานาย น โกจิ วิโรโธ. เทวทตฺตาทีนญฺหิ นาคาทีนํ อิโต อนุปฺปวจฺฉิตานํ เปตาทีนญฺจ นรกาทีสุ อกุสลกมฺมวิปากสฺส อุปตฺถมฺภนุปปีฬนุปฆาตนานิ น น สมฺภวนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา ยา เหฏฺฐา พหูสุ อานนฺตริเยสุ เอเกน คหิตปฏิสนฺธิกสฺส อิตเรสํ ตสฺส อนุพลปฺปทายิตา วุตฺตา, สาปิ สมตฺถิตา โหติ. ยสฺมิญฺหิ กมฺเม กเต ชนกนิพฺพตฺตํ กุสลผลํ วา อกุสลผลํ วา พฺยาธิธาตุสมตาทินิมิตฺตํ วิพาธียติ, ตมุปตฺถมฺภกํ. ยสฺมึ ปน กเต ชาติสมตฺถสฺส ปฏิสนฺธิยํ ปวตฺติยญฺจ วิปากกฏตฺตารูปานํ อุปฺปตฺติ โหติ, ตํ ชนกํ. ยสฺมึ ปน กเต อญฺเญน ชนิตสฺส อิฏฺฐสฺส วา อนิฏฺฐสฺส วา ผลสฺส วิพาธาวิจฺเฉทปจฺจยานุปฺปตฺติยา อุปพฺรูหนปจฺจยุปฺปตฺติยา จ ชนกสามตฺถิยานุรูปํ ปริวุตฺติจิรตรปพนฺธา โหติ, เอตํ อุปตฺถมฺภกํ. ตถา ยสฺมึ กเต ชนกนิพฺพตฺตํ กุสลผลํ อกุสลผลํ วา พฺยาธิธาตุสมตาทินิมิตฺตํ วิพาธียติ, ตํ อุปปีฬกํ. ยสฺมึ ปน กเต ชนกสามตฺถิยวเสน จิรตรปพนฺธารหมฺปิ สมานํ ผลํ วิจฺเฉทกปจฺจยุปฺปตฺติยา วิจฺฉิชฺชติ, ตํ อุปฆาตกนฺติ อยเมตฺถ สาโร. Purimāni có nghĩa là nghiệp bức bách và nghiệp đoạn tuyệt. Với ý nghĩa rằng nghiệp bức bách và nghiệp đoạn tuyệt có tên gọi là (nghiệp) ngăn cản quả của nghiệp thiện, nên được nói là: ‘chỉ là hai nghiệp bất thiện mà thôi’. Ở đây, về câu ‘nghiệp duy trì chỉ là thiện’, cũng giống như nghiệp sinh khởi có bản chất cả hai, khi nói rằng các nghiệp khác cũng có bản chất cả hai thì không có gì mâu thuẫn. Thật vậy, đối với các vị như Devadatta, các loài rồng, ngạ quỷ v.v... đã từ đây đi đến các cõi địa ngục v.v..., không phải là không xảy ra việc duy trì, bức bách, và đoạn tuyệt đối với quả của nghiệp bất thiện. Và làm như vậy, điều đã được nói ở dưới về việc trong nhiều nghiệp vô gián, khi một người đã được tái sanh bởi một nghiệp, các nghiệp khác có vai trò hỗ trợ cho nghiệp ấy, điều đó cũng được chứng minh. Khi một nghiệp được thực hiện, mà quả thiện hay quả bất thiện do nghiệp sinh khởi tạo ra bị trở ngại bởi các dấu hiệu như bệnh tật, sự mất quân bình của các yếu tố, đó là nghiệp duy trì. Còn khi một nghiệp được thực hiện, mà có sự phát sinh các sắc do quả của nghiệp ở thời kỳ tái sanh và trong dòng sinh hữu của một chúng sanh có khả năng sanh khởi, đó là nghiệp sinh khởi. Còn khi một nghiệp được thực hiện, mà quả tốt hay xấu do một nghiệp khác tạo ra, do sự phát sinh của các duyên không gây trở ngại và không cắt đứt và do sự phát sinh của các duyên củng cố, trở nên tồn tại lâu dài và liên tục tương ứng với năng lực của nghiệp sinh khởi, đó là nghiệp duy trì. Tương tự, khi một nghiệp được thực hiện, mà quả thiện hay quả bất thiện do nghiệp sinh khởi tạo ra bị trở ngại bởi các dấu hiệu như bệnh tật, sự mất quân bình của các yếu tố, đó là nghiệp bức bách. Còn khi một nghiệp được thực hiện, mà quả, dù có khả năng tồn tại lâu dài do năng lực của nghiệp sinh khởi, bị cắt đứt do sự phát sinh của duyên cắt đứt, đó là nghiệp đoạn tuyệt. Đây là tóm tắt ở đây. ตตฺถาติ [Pg.375] เตสุ กมฺเมสุ. อุปจฺเฉทกกมฺเมนาติ อายุโน อุปฆาตกกมฺเมน. สฺวายมุปฆาตกภาโว ทฺวิธา อิจฺฉิตพฺโพติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาณาติปาตินา’’ติอาทิ วุตฺตํ. น สกฺโกติ ปาณาติปาตกมฺมุนา สนฺตานสฺส ตถาภิสงฺขตตฺตา. ยสฺมิญฺหิ สนฺตาเน นิพฺพตฺตํ, ตสฺส เตน อภิสงฺขตตา อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพา ตตฺเถว ตสฺส วิปากสฺส วินิพนฺธนโต. เอเตน กุสลสฺส กมฺมสฺส อายูหนกฺขเณเยว ปาณาติปาโต ตาทิสํ สามตฺถิยุปฆาตํ กโรตีติ ทสฺเสติ, ตโต กมฺมํ อปฺปผลํ โหติ. ‘‘ทีฆายุกา’’ติอาทินา อุปฆาตสามตฺถิเยน เขตฺเต อุปฺปนฺนสสฺสํ วิย อุปปตฺตินิยามกา ธมฺมาติ ทสฺเสติ. อุปปตฺติ นิยตวิเสเส วิปจฺจิตุํ โอกาเส กโรนฺเต เอว กุสลกมฺเม อากฑฺฒิยมานปฏิสนฺธิกํ ปาณาติปาตกมฺมํ อปฺปายุกตฺถาย นิยเมตีติ อาห – ‘‘ปฏิสนฺธิเมว วา นิยาเมตฺวา อปฺปายุกํ กโรตี’’ติ. ปาณาติปาตเจตนาย อจฺจนฺตกฏุกวิปากตฺตา สนฺนิฏฺฐานเจตนาย นิรเย นิพฺพตฺตติ ตสฺสา อตฺถสฺส ขีณาภาวโต; อิตเร ปน น ตถา ภาริยาติ อาห – ‘‘ปุพฺพา…เป… โหตี’’ติ. อิธ ปน ยํ เหฏฺฐา วุตฺตสทิสํ, ตํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. Tattha có nghĩa là trong các nghiệp ấy. Upacchedakakammena có nghĩa là bởi nghiệp đoạn tuyệt tuổi thọ. Để chỉ ra rằng bản chất đoạn tuyệt này nên được hiểu theo hai cách, câu ‘pāṇātipātinā’ v.v... đã được nói đến. Không thể được, là do dòng tương tục đã được tác thành như vậy bởi nghiệp sát sanh. Thật vậy, trong dòng tương tục nào mà nó đã phát sinh, việc nó được tác thành bởi nghiệp ấy phải được chấp nhận, vì quả của nghiệp ấy được ràng buộc ngay tại đó. Bằng điều này, nó chỉ ra rằng nghiệp sát sanh, ngay tại thời điểm tích lũy của nghiệp thiện, đã gây ra sự hủy hoại năng lực như vậy, do đó nghiệp ấy có ít quả. Bằng câu ‘Dīghāyukā’ v.v..., nó chỉ ra rằng các pháp quyết định sự tái sanh, thông qua năng lực đoạn tuyệt, giống như lúa mạ mọc trên đồng ruộng. Khi nghiệp thiện đang tạo cơ hội cho quả chín muồi trong một sự hiện hữu đặc biệt đã được định sẵn, nghiệp sát sanh, kéo theo sự tái sanh, đã quyết định cho một cuộc sống ngắn ngủi, nên nói rằng: ‘hoặc sau khi đã quyết định chính sự tái sanh, nó làm cho người ấy đoản thọ’. Do ý chí sát sanh có quả vô cùng cay đắng, nên người ấy tái sanh vào địa ngục bởi ý chí kết thúc, vì mục đích của nó chưa cạn kiệt; còn các ý chí khác thì không nặng nề như vậy, nên nói rằng: ‘các ý chí trước... v.v... là’. Ở đây, điều gì tương tự như đã được nói ở dưới, nên được hiểu theo cách đã được trình bày. มนุสฺสามนุสฺสปริสฺสยาติ มานุสกา อมานุสกา จ อุปทฺทวา. ปุรโตติ ปุพฺพทฺวารโต. ปจฺฉโตติ ปจฺฉิมวตฺถุโต. ปวฏฺฏมานาติ ปริชนสฺส, เทวตานํ วา เทเสน ปวฏฺฏมานา. ปเรหีติ ปุราตเนหิ ปเรหิ. สมฺมุขีภาวนฺติ สามิภาววเสน ปจฺจกฺขตฺตํ. อาหริตฺวา เทนฺติ อิณายิกา. กมฺมนฺตาติ วณิชฺชาทิกมฺมานิ. อปาณาติปาตกมฺมนฺติ ปาณาติปาตสฺส ปฏิปกฺขภูตํ กมฺมํ; ปาณาติปาตา วิรติวเสน ปวตฺติตกมฺมนฺติ อตฺโถ. ทีฆายุกสํวตฺตนิกํ โหติ วิปากสฺส กมฺมสริกฺขภาวโต. อิมินา นเยนาติ อิมินา อปฺปายุกทีฆายุกสํวตฺตนิเกสุ กมฺเมสุ ยถาวุตฺเตน ตํ สํวตฺตนิกวิภาวนนเยน. Manussāmanussaparissayā có nghĩa là những tai họa từ con người và phi nhân. Purato có nghĩa là từ cửa trước. Pacchato có nghĩa là từ khu vực phía sau. Pavaṭṭamānā có nghĩa là đang diễn ra, thông qua lời nói của người hầu cận hoặc của chư thiên. Parehi có nghĩa là bởi những người khác trong quá khứ. Sammukhībhāvan có nghĩa là sự đối diện trực tiếp theo cách thức sở hữu. Āharitvā denti iṇāyikā có nghĩa là các chủ nợ mang đến và trao cho. Kammantā có nghĩa là các công việc như thương mại. Apāṇātipātakamma có nghĩa là nghiệp đối nghịch với sát sanh; nghĩa là nghiệp được thực hiện qua việc kiêng cữ sát sanh. Dīghāyukasaṃvattanikaṃ hoti có nghĩa là nó dẫn đến sự trường thọ, vì quả tương xứng với nghiệp. Iminā nayena có nghĩa là theo phương pháp này, tức là theo phương pháp giải thích về nghiệp dẫn đến đoản thọ và trường thọ như đã được trình bày. วิเหฐนกมฺมาทีนิปีติ ปิ-สทฺเทน โกธอิสฺสามนกมจฺเฉรถทฺธอวิทฺทสุภาววเสน ปวตฺติตกมฺมานิ สงฺคณฺหาติ. ตเถวาติ ยถา ปาณาติปาตกมฺมํ อตฺถโต เอวํ วทติ นามาติ วุตฺตํ, ตเถว วทมานานิ วิย. ‘‘ยํ ยเทวาติปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ (ขุ. ปา. ๘.๑๐) วจนโต ยถา สพฺพกุสลํ สพฺพาสํ สมฺปตฺตีนํ อุปนิสฺสโย, เอวํ สพฺพํ อกุสลํ สพฺพาสํ วิปตฺตีนํ อุปนิสฺสโยติ, ‘‘อุปปีฬเนน นิพฺโภคตํ อาปาเทตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ[Pg.376]. ตถา หิ ปาณาติปาตกมฺมวเสนปิ อยํ นโย ทสฺสิโต. อวิเหฐนาทีนีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อกฺโกธน-อนิสฺสามน-ทาน-อนติมาน-วิทฺทสุภาเวน ปวตฺตกมฺมานิ สงฺคณฺหาติ. Viheṭhanakammādīnipi: bằng từ ‘pi’, nó bao gồm các nghiệp được thực hiện do sân hận, ganh tỵ, keo kiệt, cứng nhắc, và thiếu trí tuệ. Tatheva có nghĩa là: cũng giống như đã được nói rằng nghiệp sát sanh về mặt ý nghĩa đã nói như vậy, chúng cũng giống như đang nói như thế. Theo câu kệ ‘Bất cứ điều gì họ mong muốn, tất cả đều có được nhờ điều này’, cũng như tất cả nghiệp thiện là duyên y chỉ cho mọi thành tựu, cũng vậy tất cả nghiệp bất thiện là duyên y chỉ cho mọi bất hạnh, nên câu ‘bằng sự bức bách, sau khi đã gây ra sự không có tài sản’ v.v... đã được nói đến. Thật vậy, phương pháp này cũng đã được chỉ ra qua nghiệp sát sanh. Aviheṭhanādīni: ở đây, bằng từ ‘ādi’, nó bao gồm các nghiệp được thực hiện do không sân hận, không ganh tỵ, bố thí, không kiêu mạn, và có trí tuệ. ๒๙๓. อิสฺสา มโน เอตสฺสาติ อิสฺสามนโกติ อาห ‘‘อิสฺสาสมฺปยุตฺตจิตฺโต’’ติ. อุปกฺโกสนฺโตติ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺโต. อิสฺสํ พนฺธตีติ อิสฺสํ อนุพนฺธติ อิสฺสาสหิตเมว จิตฺตํ อนุปวตฺเตติ. อปฺเปสกฺโขติ อปฺปานุภาโว อปฺปญฺญาโต. เตนาห ‘‘น ปญฺญายตี’’ติ. สา ปนสฺส อปฺปานุภาวตา ปริวาราภาเวน ปากฏา โหตีติ อาห ‘‘อปฺปปริวาโร’’ติ. 293. Issā mano etassāti issāmanako, nên nói là ‘issāsampayuttacitto’ (tâm tương ưng với ganh tỵ). Upakkosanto có nghĩa là mắng nhiếc bằng những lời lăng mạ. Issaṃ bandhati có nghĩa là theo đuổi sự ganh tỵ, duy trì tâm đi kèm với sự ganh tỵ. Appesakkho có nghĩa là ít quyền lực, ít được biết đến. Do đó, nói là ‘na paññāyati’ (không được biết đến). Và sự ít quyền lực của người ấy trở nên rõ ràng qua việc không có đoàn tùy tùng, nên nói là ‘appaparivāro’ (ít tùy tùng). ๒๙๔. มจฺฉริยวเสน น ทาตา โหตีติ สพฺพโส เทยฺยธมฺมสฺส อภาเวน น ทาตา น โหติ. อมจฺฉรี หิ ปุคฺคโล สติ เทยฺยธมฺเม ยถารหํ เทติเยว. 294. ‘Không phải là người cho do tính keo kiệt’ có nghĩa là không phải người ấy không cho do hoàn toàn không có vật để cho. Thật vậy, một người không keo kiệt, khi có vật để cho, chắc chắn sẽ cho đi một cách thích đáng. ๒๙๕. อภิวาเทตพฺพํ เขตฺตวเสน มตฺถกปฺปตฺตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘พุทฺธํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อญฺเญปิ มาตุปิตุเชฏฺฐภาตราทโย อภิวาทนาทิอรหา สนฺติ, เตสุ ถทฺธาทิวเสน กรณํ นีจกุลสํวตฺตนิกเมว. น หิ ปวตฺเต สกฺกา กาตุนฺติ สมฺพนฺโธ. เตน ปวตฺติวิปากทายิโน กมฺมสฺส วิสโย เอโสติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ปฏิสนฺธิเมว ปนา’’ติอาทิ. 295. Để chỉ cho đối tượng tối thượng cần được đảnh lễ theo phương diện là phước điền, (chú giải) đã nói: “Hoặc là đức Phật” v.v… Cũng có những vị khác đáng được đảnh lễ v.v… là cha mẹ, anh cả v.v… Việc thực hiện (hành vi bất kính) đối với các vị ấy do sự cứng đầu v.v… chính là (nghiệp) đưa đến sự sanh vào dòng dõi thấp hèn. Có sự liên hệ là: “Quả thật, không thể thực hiện được trong kiếp sống hiện hữu.” Do đó, (chú giải) chỉ ra rằng: “Đây là đối tượng của nghiệp đưa đến quả dị thục trong kiếp sống hiện hữu.” Vì thế, (chú giải) đã nói: “Tuy nhiên, chỉ có sự tái sanh” v.v… ๒๙๖. อปริปุจฺฉเนนาติ อปริปุจฺฉามตฺเตน นิรเย น นิพฺพตฺตติ; อปริปุจฺฉาเหตุ ปน กตฺตพฺพากรณาทีหิ สิยา นิรยนิพฺพตฺตีติ ปาฬิยํ, ‘‘น ปริปุจฺฉิตา โหตี’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อปริปุจฺฉโก ปนา’’ติอาทิมาห. ยถานุสนฺธึ ปาเปสีติ เทสนํ ยถานุสนฺธินิฏฺฐานํ ปาเปสิ. เสสํ วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว. 296. (Giải thích) câu Aparipucchanena (do không hỏi han) là: (Người ấy) không sanh vào địa ngục chỉ đơn thuần do việc không hỏi han. Tuy nhiên, do nguyên nhân không hỏi han nên có thể có sự sanh vào địa ngục bởi các (hành vi) làm điều không nên làm v.v… Để chỉ ra rằng trong Pāḷi đã nói: “Vị ấy đã không hỏi han” v.v…, (chú giải) đã nói: “Tuy nhiên, người không hỏi han” v.v… (Giải thích) câu Yathānusandhiṃ pāpesi (đã khiến cho đi đến theo sự liên kết) là: Ngài đã khiến cho bài thuyết giảng đi đến sự kết thúc theo sự liên kết hợp lý. Phần còn lại thực sự dễ hiểu do đã được giải thích theo phương pháp đã nói. จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa sâu kín của bài chú giải kinh Tiểu Nghiệp Phân Biệt đã chấm dứt. ๖. มหากมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา 6. Chú giải kinh Đại Nghiệp Phân Biệt ๒๙๘. กมฺมสฺส โมฆภาโว นาม ผเลน ตุจฺฉตา ผลาภาโวติ อาห – ‘‘โมฆนฺติ ตุจฺฉํ อผล’’นฺติ. ตถํ ภูตนฺติ สจฺจสทฺทสฺส อตฺถมาห. ปริพฺพาชโก [Pg.377] ปน ‘‘สจฺจ’’นฺติ อิมินา ตเมว สผลนฺติ วทติ. สผลญฺหิ กมฺมํ สตฺถุ อภิมตมโนกมฺมนฺติ อธิปฺปาโย. อิทญฺจ ‘‘โมฆํ กายกมฺม’’นฺติอาทิวจนํ. ตํ คเหตฺวาติ ปรมฺปราย คเหตฺวา. เอสาติ โปตลิปุตฺโต ปริพฺพาชโก. อภิสญฺญานิโรธกถํ สนฺธาย วทติ. สาปิ หิ ติตฺถิยานํ อนฺตเร ปากฏา ชาตาติ. เถโรติ สมิทฺธิตฺเถโร. ยถา ภควตา วุตฺตํ, ตโต จ อญฺญถาว โทสาโรปนภเยน คเหตฺวา ตโต ภควนฺตํ เถโร รกฺขตีติ อธิปฺปาเยน ปริพฺพาชโก, ‘‘ปริรกฺขิตพฺพํ มญฺญิสฺสตี’’ติ อโวจาติ อาห – ‘‘ปริรกฺขิตพฺพนฺติ ครหโต โมจเนน รกฺขิตพฺพ’’นฺติ. สญฺเจตนา อสฺส อตฺถีติ สญฺเจตนิกํ. กมฺมนฺติ สญฺเจตนิกสฺสปิ กมฺมสฺส อตฺตโน สมเย อิจฺฉิตตฺตา ปริพฺพาชเกน วุตฺตํ. 298. (Giải thích) câu Kammassa moghabhāvo (trạng thái vô hiệu của nghiệp) được gọi là sự trống rỗng về quả, là sự không có quả, nên (chú giải) đã nói: “Moghan (vô hiệu) là trống rỗng, là không có quả.” (Giải thích) câu Tathaṃ bhūtan (chân thật, hiện thực) là: Ngài nói về ý nghĩa theo nghĩa là sự thật. Tuy nhiên, vị du sĩ ngoại đạo với từ “sacca” (sự thật) này đã nói rằng chính điều ấy là có kết quả. Ý nghĩa là: Nghiệp có kết quả chính là ý nghiệp được bậc Đạo Sư chấp thuận. Và đây là lời nói: “Thân nghiệp là vô hiệu” v.v… (Giải thích) câu Taṃ gahetvā (sau khi nghe điều ấy) là: Sau khi nghe theo sự truyền thừa. (Giải thích) câu Eso (vị này) là: Vị du sĩ ngoại đạo Potaliputta. Vị ấy nói liên quan đến câu chuyện về sự diệt tận của tưởng và thọ. Bởi vì, câu chuyện ấy cũng đã trở nên nổi tiếng ở giữa các người theo ngoại giáo. (Giải thích) câu Thero (vị Trưởng lão) là: Vị Trưởng lão Samiddhi. Vị du sĩ ngoại đạo đã nói: “Vị ấy sẽ nghĩ rằng cần phải được bảo vệ” với ý định rằng: “Vị Trưởng lão, do sợ hãi sự quy tội nếu hiểu khác với những gì đã được đức Thế Tôn nói, do đó sẽ bảo vệ đức Thế Tôn.” Vì thế, (chú giải) đã nói: “Parirakkhitabban (cần được bảo vệ) là cần được bảo vệ bằng cách giải thoát khỏi sự khiển trách.” (Giải thích) câu Sañcetanikaṃ (có chủ ý) là: Nó có sự cố ý. (Giải thích) câu Kammaṃ (nghiệp) là: Đã được vị du sĩ ngoại đạo nói đến vì ngay cả nghiệp có chủ ý cũng được mong muốn vào thời điểm của chính nó. สงฺขตสงฺขารตาย รูปเมว ‘‘ติลมตฺตมฺปิ สงฺขาร’’นฺติ วุตฺตํ. เตนาห – ‘‘มํสจกฺขุนาว ปสฺสตี’’ติ. สมาคมทสฺสนํ สนฺธายาติ กตฺถจิปิ ตสฺส ทสฺสนํ สนฺธาย, น ปริญฺญาทสฺสนํ. เตนาห ภควา – ‘‘กุโต ปเนวรูปํ กถาสลฺลาป’’นฺติ. Do là pháp hữu vi được tạo tác, chính sắc pháp đã được gọi là: “Pháp hữu vi dù chỉ nhỏ bằng hạt mè.” Do đó, ngài đã nói: “Vị ấy chỉ thấy bằng mắt thịt.” (Giải thích) câu Samāgamadassanaṃ sandhāya (liên quan đến sự thấy của việc gặp gỡ) là: Liên quan đến sự thấy vị ấy ở bất cứ nơi đâu, không phải là sự thấy của trí tuệ liễu tri. Do đó, đức Thế Tôn đã nói: “Vậy, cuộc đối thoại như thế này từ đâu mà có?” ๒๙๙. วฏฺฏทุกฺขนฺติ สํสารทุกฺขํ. กิเลสทุกฺขนฺติ กิเลสสมฺภวราคปริฬาหทุกฺขํ. สงฺขารทุกฺขนฺติ ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขนฺติ เอวํ วุตฺตทุกฺขํ. สเจ ภาสิตํ ภเวยฺยาติ อิมํ อีทิสํ ทุกฺขํ สนฺธาย อายสฺมตา สมิทฺธินา ภาสิตํ สิยา นุ ภควา, อวิภชิตฺวา พฺยากรณํ ยุตฺตเมวาติ อธิปฺปาโย. 299. Vaṭṭadukkhan (khổ trong vòng luân hồi) là khổ của sự luân hồi. Kilesadukkhan (khổ của phiền não) là khổ của sự thiêu đốt của tham ái sanh từ phiền não. Saṅkhāradukkhan (khổ của các pháp hữu vi) là khổ đã được nói đến như vầy: “Cái gì vô thường, cái ấy là khổ.” (Giải thích câu) Sace bhāsitaṃ bhaveyya (nếu đã được nói) là: Ý nghĩa là: “Bạch đức Thế Tôn, nếu Tôn giả Samiddhi đã nói liên quan đến loại khổ như thế này, thì việc trả lời không phân tích thực sự là hợp lý.” ๓๐๐. อุมฺมงฺคนฺติ อุมฺมุชฺชนํ, กถามุฬฺเหน อนฺตรา อญฺญาณวิสยปญฺหา อุมฺมงฺคํ. เตนาห – ‘‘ปญฺหาอุมฺมงฺค’’นฺติ เนว ทิพฺพจกฺขุนาติ กสฺมา วุตฺตํ. น หิ ตํ อโยนิโส อุมฺมุชฺชนํ ทิพฺพจกฺขุวิสยนฺติ? กามญฺเจตํ น ทิพฺพจกฺขุวิสยํ, ทิพฺพจกฺขุปริภณฺฑญาวิสยํ ปน สิยาติ ตถา วุตฺตํ. อธิปฺปาเยเนวาติ อุทายิตฺเถรสฺส อธิปฺปาเยเนว คยฺหมาเนน ตํ อโยนิโย อุมฺมุชฺชนํ อญฺญาสิ. สนฺนิสีทิตุํ ปุพฺเพ นิสินฺนากาเรน สนฺนิสีทิตุํ น สกฺโกติ. สมิทฺธิตฺเถเรน อนภิสงฺขตสฺเสว อตฺถสฺส กถิตตฺตา, ‘‘ยํ อภูตํ, ตเทว กเถสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อโยนิโส อุมฺมุชฺชิสฺสตี’’ติ. ติสฺโส เวทนา ปุจฺฉิตา, ‘‘กึ โส เวทิยตี’’ติ อวิภาเคน เวทิยมานสฺส ชาติตตฺตา. สุขาย เวทนาย หิตนฺติ สุขเวทนิยํ. เตนาห [Pg.378] – ‘‘สุขเวทนาย ปจฺจยภูต’’นฺติ. เสเสสูติ, ‘‘ทุกฺขเวทนิย’’นฺติอาทีสุ. 300. Ummaṅgan (sự trồi lên) là sự nổi lên. Câu hỏi về đối tượng của sự vô minh ở giữa (cuộc đối thoại) bởi người bị mê mờ trong câu chuyện là sự trồi lên. Do đó, (chú giải) đã nói: “Pañhāummaṅgan” (sự trồi lên của câu hỏi). Tại sao lại nói: “Không phải bằng thiên nhãn”? Chẳng phải sự trồi lên không như lý tác ý ấy là đối tượng của thiên nhãn sao? Mặc dù điều này không phải là đối tượng của thiên nhãn, nhưng nó có thể là đối tượng của trí tuệ là thành phần phụ của thiên nhãn, vì vậy đã được nói như thế. (Giải thích câu) Adhippāyeneva (chỉ bằng ý định) là: Ngài đã biết được sự trồi lên không như lý tác ý ấy bằng cách nắm bắt chính ý định của Trưởng lão Udāyi. (Vị ấy) không thể lắng xuống theo tư thế đã ngồi trước đó để lắng xuống. Do Trưởng lão Samiddhi đã nói về ý nghĩa không hề được tạo tác, nên đã được nói rằng: “Vị ấy sẽ nói về điều không có thật.” Do đó, (chú giải) đã nói: “Vị ấy sẽ trồi lên một cách không như lý tác ý.” Ba loại cảm thọ đã được hỏi đến, bởi vì điều được cảm nhận sanh khởi không có sự phân biệt (với câu hỏi): “Vị ấy cảm nhận điều gì?” (Giải thích câu) Sukhavedaniyaṃ (cảm thọ lạc) là: Có lợi ích cho cảm thọ lạc. Do đó, (chú giải) đã nói: “Là nhân duyên cho cảm thọ lạc.” (Giải thích câu) Sesesu (trong các trường hợp còn lại) là: Trong (các câu) “dukkhavedaniyaṃ” (cảm thọ khổ) v.v… เหฏฺฐา ติกชฺฌานเจตนาติ เอตฺถ, ‘‘กุสลโต’’ติ อธิการโต รูปาวจรกุสลโต เหฏฺฐา ติกชฺฌานเจตนาติ อตฺโถ. เอตฺถาติ เอเตสุ กามาวจรรูปาวจรสุขเวทนิยกมฺเมสุ. อทุกฺขมสุขมฺปีติ ปิ-สทฺเทน อิฏฺฐารมฺมเณ สุขมฺปีติ อิมมตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. Ở đây, trong câu “tư tâm của ba thiền ở dưới,” ý nghĩa là: “Tư tâm của ba thiền ở dưới” so với thiền thiện thuộc sắc giới, theo như tiêu đề “từ pháp thiện.” (Giải thích câu) Ettha (ở đây) là: Trong các nghiệp thuộc dục giới và sắc giới có cảm thọ lạc này. (Giải thích câu) Adukkhamasukhampi (và cũng không khổ không lạc) là: Bằng từ “pi” (cũng), nó tóm kết ý nghĩa này là: “Và cũng có lạc ở trong đối tượng khả ái.” ยทิ กายทฺวาเร ปวตฺตโต อญฺญตฺถ อทุกฺขมสุขํ ชเนติ, อถ กสฺมา, ‘‘ทุกฺขสฺเสว ชนนโต’’ติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘สา ปน เวทนา’’ติอาทิ. Nếu (nghiệp ấy) sanh ra (thọ) không khổ không lạc ở nơi khác ngoài sự diễn tiến ở thân môn, vậy tại sao lại được nói là: “Do sự sanh khởi của chính khổ”? (Để trả lời,) ngài đã nói: “Tuy nhiên, cảm thọ ấy” v.v… จตุตฺถชฺฌานเจตนาติ เอตฺถ อรูปาวจรกุสลเจตนาติปิ วตฺตพฺพํ. ยถา หิ ‘‘กาเยน วาจาย มนสา’’ติ เอตฺถ ยถาลาภคฺคหณวเสน มนสา สุขเวทนิยํ อทุกฺขมสุขเวทนิยนฺติ อยมตฺโถ อรูปาวจรกุสเลปิ ลพฺภตีติ สุขมฺปิ ชเนติ อุกฺกฏฺฐสฺส ญาณสมฺปยุตฺตกุสลสฺส โสฬสวิปากจิตฺตนิพฺพตฺตนโต, อยญฺจ นโย เหฏฺฐา, ‘‘อทุกฺขมสุขมฺปี’’ติ เอตฺถาปิ วตฺตพฺโพ. ปุพฺเพ ปริยายโต ทุกฺขเวทนา วุตฺตา, สุตฺตนฺตสํวณฺณนา เหสาติ อิทานิ นิปฺปริยายโต ปุน ทสฺเสตุํ, ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน เอตฺถ ทุกฺขเวทนิยํ ปวตฺติวเสเนว วฏฺฏตีติ. เอตสฺสาติ ทุกฺขเวทนิยสฺส ปวตฺติวเสเนว ยุชฺชมานตฺตา เอตสฺส วเสน สพฺพํ สุขเวทนิยํ อทุกฺขมสุขเวทนิยญฺจ ปวตฺติวเสเนว วตฺตุํ วฏฺฏติ. Ở đây, trong câu “tư tâm của thiền thứ tư,” cũng nên được nói là: “Và tư tâm thiện thuộc vô sắc giới.” Ví như ở đây, trong câu “bằng thân, bằng lời, bằng ý,” theo cách thức nắm bắt những gì có được, ý nghĩa này là “cảm thọ lạc” và “cảm thọ không khổ không lạc” bằng ý cũng được tìm thấy trong (tâm) thiện vô sắc giới. (Nghiệp ấy) cũng sanh ra lạc, do sự sanh khởi của mười sáu tâm quả từ (tâm) thiện tương ưng với trí tuệ ở bậc tối thượng. Và phương pháp này cũng nên được áp dụng ở dưới, trong trường hợp “và cũng không khổ không lạc.” Trước đây, cảm thọ khổ đã được nói đến một cách gián tiếp. Vì đây là phần chú giải kinh, nên bây giờ để chỉ ra một lần nữa một cách trực tiếp, (chú giải) đã nói: “Hơn nữa” v.v… Do đó, ở đây (nghiệp) có cảm thọ khổ là hợp lý chỉ theo phương diện kiếp sống hiện hữu. (Giải thích câu) Etassa (của điều này) là: Do (nghiệp) có cảm thọ khổ chỉ thích hợp theo phương diện kiếp sống hiện hữu, nên bằng phương diện này, thật hợp lý để nói rằng tất cả (nghiệp) có cảm thọ lạc và (nghiệp) có cảm thọ không khổ không lạc (chỉ áp dụng) theo phương diện kiếp sống hiện hữu. อาลโยติ อภิรุจิ. มหากมฺมวิภงฺคญาณนฺติ มหติ กมฺมวิภชเน ญาณํ, มหนฺตํ วา กมฺมวิภชนญาณํ. ภาชนํ นาม นิทฺเทโส, อยํ ปน อุทฺเทโสติ กตฺวา อาห – ‘‘กตเม จตฺตาโร…เป… มาติกาฏฺฐปน’’นฺติ. Ālaya có nghĩa là sự ưa thích. Mahākammavibhaṅgañāṇa có nghĩa là trí tuệ ở trong sự phân tích về nghiệp vĩ đại, hoặc là trí tuệ phân tích về nghiệp vĩ đại. Bhājana có nghĩa là sự trình bày chi tiết, còn đây là sự trình bày tóm tắt, do thực hiện như vậy nên đã nói rằng: ‘Bốn loại nào… cho đến… sự sắp đặt đề mục.’ ๓๐๑. ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ ยถาอุทฺทิฏฺฐสฺส มหากมฺมวิภงฺคญาณสฺส อภาชนภาวโต, ปุจฺฉานุสนฺธิอชฺฌาสยานุสนฺธีสุ จ อนนฺโตคธตฺตา. เตนาห ‘‘อิทํ หี’’ติอาทิ. อิทํ อารมฺมณํ กตฺวาติ อิธ, ‘‘ปาณาติปาตึ อทินฺนาทายิ’’นฺติอาทินา ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน วุตฺตํ กมฺมวิภงฺคํ อารพฺภ. อิมํ ปจฺจยํ ลภิตฺวาติ ตสฺเสว เววจนํ. อิทํ ทสฺสนํ คณฺหนฺตีติ อิทํ, ‘‘อตฺถิ กิร, โภ, ปาปกานิ กมฺมานิ, นตฺถิ กิร, โภ, ปาปกานิ กมฺมานี’’ติ จ อาทีนิ หตฺถิทสฺสกอนฺธาวิย ทิฏฺฐมตฺเต เอว ฐตฺวา อจิตฺตกทสฺสนญฺจ คณฺหนฺติ. วีริยํ กิเลสานํ อาตาปนวเสน อาตปฺปํ, ตเทว ปทหวเสน ปธานํ, [Pg.379] ปุนปฺปุนํ ยุญฺชนวเสน อนุโยโค, ตถา ภาวนาย นปฺปมชฺชติ เอเตนาติ อปฺปมาโท, สมฺมา โยนิโส มนสิ กโรติ เอเตนาติ สมฺมามนสิกาโรติ วุจฺจตีติ อธิปฺปาเยน, ‘‘ปญฺจปิ วีริยสฺเสว นามานี’’ติ อาห. อปฺปมาโท วา สติยา อวิปฺปวาโส. ยสฺมึ มนสิกาเร สติ ตสฺส ทิพฺพจกฺขุญาณํ อิชฺฌติ, อยเมตฺถ สมฺมามนสิกาโรติ เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เจโตสมาธินฺติ ทิพฺพจกฺขุญาณสหคตํ จิตฺตสมาธึ. เตนาห ‘‘ทิพฺพจกฺขุสมาธิ’’นฺติ. อญฺญถาติ อกุสลกมฺมกรณโต อญฺญถา, ตํ ปน กุสลกมฺมกรณํ โหตีติ อาห – ‘‘เย ทสฺสนฺนํ กุสลานํ กมฺมปถานํ ปูริตตฺตา’’ติ ทิฏฺฐิถาเมนาติ ทิฏฺฐิวเสน ทิฏฺฐิพเลน. ทิฏฺฐิปรามาเสนาติ ทิฏฺฐิวเสน ธมฺมสภาวํ อติกฺกมิตฺวา ปรามาเสน. อธิฏฺฐหิตฺวาติ, ‘‘อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญ’’นฺติ อธิฏฺฐาย อภินิวิสิตฺวา. อาทิยิตฺวาติ ทฬฺหคฺคาหํ คเหตฺวา. โวหรตีติ อตฺตโน คหิตคฺคหณํ ปเรสํ ทีเปนฺโต โวหรติ. 301. Sự liên kết riêng lẻ (không được thực hiện) do không phải là sự trình bày chi tiết về trí tuệ phân tích về nghiệp vĩ đại đã được nêu tóm tắt, và do không được bao gồm trong sự liên kết về câu hỏi và sự liên kết về ý muốn. Do đó, đã nói rằng: ‘Vì rằng điều này’ v.v... Idaṃ ārammaṇaṃ katvā có nghĩa là ở đây, liên quan đến sự phân tích về nghiệp đã được nói đến với sự xác định về cá nhân bằng (cách nói) rằng: ‘Là người sát sanh, là người trộm cắp’ v.v... Imaṃ paccayaṃ labhitvā là từ đồng nghĩa của chính từ ấy. Idaṃ dassanaṃ gaṇhanti có nghĩa là họ nắm giữ quan điểm này, (tức là) các quan điểm như: ‘Thưa ngài, dường như có các nghiệp xấu ác’ và ‘Thưa ngài, dường như không có các nghiệp xấu ác,’ giống như những người mù xem voi, chỉ đứng lại ở điều được thấy và nắm giữ cả quan điểm không suy xét. Vīriya (tinh tấn) là ātappa (sự nhiệt tâm) theo nghĩa là sự thiêu đốt các phiền não, chính điều ấy là padhāna (sự nỗ lực) theo nghĩa là sự cố gắng, là anuyogo (sự chuyên cần) theo nghĩa là sự chuyên chú nhiều lần, cũng vậy là appamādo (sự không dể duôi) do nhờ đó không dể duôi trong sự tu tiến, là sammāmanasikāro (sự tác ý đúng đắn) do nhờ đó tác ý đúng đắn và hợp lý, với ý nghĩa này nên đã nói rằng: ‘Cả năm cũng chính là các tên gọi của tinh tấn.’ Hoặc appamādo là sự không rời xa của niệm. Khi có sự tác ý nào mà trí tuệ thiên nhãn của vị ấy được thành tựu, thì sự tác ý này ở đây là sammāmanasikāro, ý nghĩa ở đây cần được hiểu là như vậy. Cetosamādhi có nghĩa là sự định tâm đi chung với trí tuệ thiên nhãn. Do đó, đã nói rằng: ‘Sự định của thiên nhãn.’ Aññathā có nghĩa là khác với việc làm nghiệp bất thiện. Và điều ấy là việc làm nghiệp thiện, nên đã nói rằng: ‘Do đã làm cho sung mãn mười thiện nghiệp đạo.’ Diṭṭhithāmena có nghĩa là bằng quan điểm, bằng sức mạnh của quan điểm. Diṭṭhiparāmāsena có nghĩa là bằng quan điểm, bằng sự chấp thủ sai lầm sau khi đã vượt qua bản chất của các pháp. Adhiṭṭhahitvā có nghĩa là sau khi đã xác định và cố chấp rằng: ‘Chỉ điều này là thật, điều khác là sai lầm.’ Ādiyitvā có nghĩa là sau khi đã nắm giữ một cách chắc chắn. Voharati có nghĩa là vị ấy tuyên bố, trong khi trình bày cho những người khác về sự nắm giữ mà mình đã nắm giữ. ๓๐๒. ตตฺรานนฺทาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. อิทมฺปีติ อิทํ วจนํ. ‘‘ตตฺรานนฺทา’’ติ เอวมาทิวจนมฺปีติ อตฺโถ. น มหากมฺมวิภงฺคญาณสฺส ภาชนํ ตสฺส อนิทฺเทสภาวโต. อสฺสาติ มหากมฺมวิภงฺคญาณสฺส มาติกาฏฺฐปนเมว ทิพฺพจกฺขุกานํ สมณพฺราหฺมณานํ วเสน อนุญฺญาตพฺพสฺส จ ทสฺสนวเสน อุทฺเทสภาวโต. เตนาห ‘‘เอตฺถ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอตฺถ ปนาติ ‘‘ตตฺรานนฺทา’’ติอาทิปาเฐ. เอเตสํ ทิพฺพจกฺขุกานนฺติ เอเตสํ เหฏฺฐา จตูสุปิ วาเรสุ อาคตานํ ทิพฺพจกฺขุกานํ. เอตฺตกาติ เอกจฺจิยา สจฺจคิรา. อนุญฺญาตาติ อนุชานิตา. อนนุญฺญาตาติ ปฏิกฺเขปิตา. อิธ อนนุญฺญาตมุเขน ทีปิตํ อนนุญฺญาตภาวมตฺตํ. ตตฺรานนฺทาติอาทิเก ตตฺราติ นิทฺธารเณ ภุมฺมนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘เตสุ จตูสุ สมณพฺราหฺมเณสู’’ติ อาห. อิทํ วจนํ ‘‘อตฺถิ กิร, โภ…เป… วิปาโก’’ติ อิทํ เอวํ วุตฺตํ. อสฺสาติ ตถาวาทิโน สมณพฺราหฺมณสฺส. อญฺเญนากาเรนาติ ‘‘โย กิร, โภ’’ติอาทินา วุตฺตการณโต อญฺเญน การเณน. ทฺวีสุ ฐาเนสูติ ‘‘อตฺถิ กิร, โภ…เป… วิปาโก’’ติ จ, ‘‘อปายํ…เป… นิรยํ อุปปนฺน’’นฺติ จ อิเมสุ [Pg.380] ทฺวีสุ ปาฐปเทเสสุ. อนุญฺญาตา ตทตฺถสฺส อตฺถิภาวโต. ตีสุ ฐาเนสูติ ‘‘โย กิร, โภ…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ’’, ‘‘ยมฺปิ โส…เป… เต สญฺชานนฺติ’’, ‘‘ยมฺปิ โส ยเทว…เป… โมฆมญฺญ’’นฺติ อิเมสุ ตีสุ ปาฐปเทเสสุ. อนนุญฺญาตา ตทตฺถสฺสาเนกนฺติกตฺตา มิจฺฉาภินิเวสโต จ. เตนาห ภควา – ‘‘อญฺญถา หิ, อานนฺท, ตถาคตสฺส มหากมฺมวิภงฺคญาณ’’นฺติ. ยถา เต อปฺปหีนวิปลฺลาสา ปเทสญาณสมณพฺราหฺมณา กมฺมวิภงฺคํ สญฺชานนฺติ, ตโต อญฺญถาว สพฺพโส ปหีนวิปลฺลาสสฺส ตถา อาคมนาทิอตฺเถน ตถาคตสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส มหากมฺมวิภงฺคญาณํ โหตีติ อตฺโถ. 302. Ở đây, trong câu Tatrānanda, từ iti có nghĩa là v.v... Idampi có nghĩa là lời nói này. Ý nghĩa là: ‘Lời nói này bắt đầu bằng Tatrānanda v.v…’ Không phải là sự trình bày chi tiết về trí tuệ phân tích về nghiệp vĩ đại do không phải là sự trình bày chi tiết về điều ấy. Assa có nghĩa là của trí tuệ phân tích về nghiệp vĩ đại này. Chỉ là sự sắp đặt đề mục do là sự trình bày tóm tắt bằng cách trình bày về điều cần được chấp thuận tùy theo các vị Sa-môn, Bà-la-môn có thiên nhãn. Do đó, đã nói rằng: ‘Còn ở đây’ v.v... Trong ấy, ettha pana có nghĩa là trong bài kinh bắt đầu bằng tatrānanda. Etesaṃ dibbacakkhukānaṃ có nghĩa là của các vị có thiên nhãn này, tức là của các vị có thiên nhãn đã xuất hiện trong cả bốn trường hợp ở dưới. Ettaka có nghĩa là một lời nói chân thật nào đó. Anuññātā có nghĩa là được cho phép. Ananuññātā có nghĩa là bị bác bỏ. Ở đây, chỉ có trạng thái không được chấp thuận là được trình bày bằng phương cách không được chấp thuận. Trong (câu) bắt đầu bằng Tatrānanda, trong khi trình bày rằng từ tatra là ở cách định vị trong ý nghĩa xác định, ngài đã nói rằng: ‘Ở trong bốn vị Sa-môn, Bà-la-môn ấy.’ Lời nói này: ‘Thưa ngài, dường như có… cho đến… quả dị thục’ là lời nói này đã được nói đến như vậy. Assa có nghĩa là của vị Sa-môn, Bà-la-môn có lời nói như vậy. Aññenākārena có nghĩa là bằng lý do khác với lý do đã được nói đến bắt đầu bằng: ‘Thưa ngài, người nào.’ Dvīsu ṭhānesu có nghĩa là trong hai đoạn văn này: ‘Thưa ngài, dường như có… cho đến… quả dị thục’ và ‘cõi khổ… cho đến… sanh vào địa ngục.’ (Các câu này) được chấp thuận do ý nghĩa của chúng là có thật. Tīsu ṭhānesu có nghĩa là trong ba đoạn văn này: ‘Thưa ngài, người nào… cho đến… sanh vào địa ngục,’ ‘Và điều nào mà vị ấy… cho đến… các vị ấy nhận biết,’ ‘Và điều nào mà vị ấy, bất cứ điều gì… cho đến… điều khác là sai lầm.’ (Các câu này) không được chấp thuận do ý nghĩa của chúng là không nhất định và do sự cố chấp sai lầm. Do đó, đức Thế Tôn đã nói rằng: ‘Này Ānanda, trí tuệ phân tích về nghiệp vĩ đại của Như Lai là khác hẳn.’ Ý nghĩa là: Trí tuệ phân tích về nghiệp vĩ đại của bậc Chánh Đẳng Giác, của đấng Như Lai – là vị có các điên đảo đã được đoạn trừ một cách toàn diện, là vị Như Lai theo ý nghĩa đã đến như vậy v.v… – là khác hẳn với cách mà các vị Sa-môn, Bà-la-môn có trí tuệ cục bộ, là những vị có các điên đảo chưa được đoạn trừ, nhận biết về sự phân tích về nghiệp. ๓๐๓. อิมินา ทิพฺพจกฺขุเกน ยํ กมฺมํ กโรนฺโต ทิฏฺโฐ, ตโต ปุพฺเพติ โยชนา. ตโตติ ตโต กริยมานกมฺมโต ปุพฺเพ. ขนฺโทติ กุมาโร. สิโวติ อิสฺสโร. ปิตามโหติ พฺรหฺมา. อิสฺสราทีหีติ อิสฺสรพฺรหฺมปชาปติอาทีหิ. วิสฏฺโฐติ นิมฺมิโต. มิจฺฉาทสฺสเนนาติ มิจฺฉาทสฺสนวเสน. ยนฺติ ยํ กมฺมํ. ตตฺถาติ เตสุ ปาณาติปาตาทิวเสน ปวตฺตกมฺเมสุ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ ตสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ ปฏิสํเวเทตีติ โยชนา. อุปปชฺชิตฺวาติ ทุติยภเว นิพฺพตฺติตฺวา. อปรสฺมึ ปริยาเยติ อญฺญสฺมึ ยตฺถ กตฺถจิ ภเว. 303. Sự liên kết là: Trước nghiệp ấy, tức là nghiệp mà người ấy được vị có thiên nhãn này nhìn thấy đang thực hiện. Tato có nghĩa là trước nghiệp đang được thực hiện ấy. Khando có nghĩa là thần Kumāra. Sivo có nghĩa là thần Issara. Pitāmaho có nghĩa là Phạm Thiên. Issarādīhi có nghĩa là bởi các vị thần Issara, Phạm Thiên, Pajāpati v.v... Visaṭṭho có nghĩa là được tạo ra. Micchādassanena có nghĩa là bằng tà kiến. Yaṃ có nghĩa là nghiệp nào. Tattha có nghĩa là trong các nghiệp đã diễn tiến bằng cách sát sanh v.v... ấy. Sự liên kết là: Diṭṭheva dhamme có nghĩa là vị ấy cảm nhận quả dị thục ngay trong chính sự hiện hữu ấy. Upapajjitvā có nghĩa là sau khi đã sanh ở kiếp sống thứ hai. Aparasmiṃ pariyāye có nghĩa là trong một kiếp sống nào đó khác. เอกํ กมฺมราสินฺติ ปาณาติปาตาทิเภเทน เอกํ กมฺมสมุทายํ. เอกํ วิปากราสินฺติ ตสฺเสว องฺเคน เอกํ วิปากสมุทายํ. อิมินาติ ยถาวุตฺเตน ทิพฺพจกฺขุเกน สมเณน พฺราหฺมเณน วา อทิฏฺฐา. ตโยติ ‘‘ปุพฺเพ วาสฺส ตํ กตํ โหตี’’ติอาทินา วุตฺตา ตโย. ทฺเว วิปากราสีติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนิโย อปราปริยายเวทนิโยติ ทฺเว วิปากราสี. อุปปชฺชเวทนิยํ ปน เตน ทิฏฺฐํ, ตสฺมา ‘‘ทฺเว’’ติ วุตฺตํ. ทิฏฺโฐ เอโก, อทิฏฺฐา ตโยติ ทิฏฺเฐ จ อทิฏฺเฐ จ จตฺตาโร กมฺมราสี, ตถา ทิฏฺโฐ เอโก, อทิฏฺฐา ทฺเวติ ตโย วิปากราสี. อิมานิ สตฺต ฐานานีติ ยถาวุตฺตานิ สตฺต ญาณสฺส ปวตฺตนฏฺฐานานิ. ‘‘อิมสฺส นาม กมฺมสฺส อิทํ ผลํ นิพฺพตฺต’’นฺติ กมฺมสฺส, ผลสฺส วา อทิฏฺฐตฺตา, ‘‘ทุติยวาเร ทิพฺพจกฺขุเกน กิญฺจิ น ทิฏฺฐ’’นฺติ วุตฺตํ. ปฐมํ วุตฺตนเยน ตโย กมฺมราสี เวทิตพฺพา, อิธ ทิพฺพจกฺขุเกน ทิฏฺฐสฺส อภาวโต, ‘‘ปจฺจตฺตฏฺฐานานี’’ติ วุตฺตํ. “Một nhóm nghiệp” có nghĩa là một tập hợp nghiệp với sự phân biệt của sát sanh v.v... “Một nhóm quả” có nghĩa là một tập hợp quả do thành phần của chính nghiệp ấy. “Bởi điều này” có nghĩa là: đã không được thấy bởi vị Sa-môn hay Bà-la-môn với thiên nhãn như đã được nói. “Ba” có nghĩa là: ba đã được nói đến qua câu bắt đầu bằng “hoặc nghiệp ấy đã được người ấy làm trong quá khứ”. “Hai nhóm quả” là hai nhóm quả: hiện báo và hậu báo. Còn quả sanh báo đã được vị ấy thấy, do đó được nói là “hai”. Một đã được thấy, ba không được thấy, như vậy là bốn nhóm nghiệp gồm cái đã thấy và những cái không thấy. Tương tự, một đã được thấy, hai không được thấy, như vậy là ba nhóm quả. “Bảy trường hợp này” là bảy nơi vận hành của trí tuệ như đã được nói. Do không thấy được nghiệp hoặc quả rằng “quả này đã sanh khởi cho nghiệp tên này”, nên được nói là “trong lần thứ hai, không có gì được thấy bằng thiên nhãn”. Ba nhóm nghiệp nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở trước. Ở đây, do không có cái được thấy bằng thiên nhãn, nên được nói là “các trường hợp riêng biệt”. ภวติ วฑฺฒติ เอเตนาติ ภพฺพํ, วฑฺฒินิมิตฺตํ. น ภพฺพํ อภพฺพนฺติ อาห ‘‘ภูตวิรหิต’’นฺติ. อตฺตโน ผเล ภาสนํ ทิพฺพนํ อาภาสนนฺติ อาห – ‘‘อาภาสติ อภิภวติ ปฏิพาหตี’’ติ. พลวกมฺมนฺติ มหาสาวชฺชํ กมฺมํ ครุสมาเสวิตาทิเภทํ. อาสนฺเนติ มรเณ, อภิณฺหํ อุปฏฺฐาเนน วา [Pg.381] ตสฺส มรณจิตฺตสฺส อาสนฺเน. พลวกมฺมนฺติ ครุสมาเสวิตตาทิวเสน พลวํ กุสลกมฺมํ. ทุพฺพลกมฺมสฺสาติ อตฺตโน ทุพฺพลสฺส. อาสนฺเน กุสลํ กตนฺติ อิธาปิ อาสนฺนตา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. “Bhabbaṃ” là cái khiến cho (nó) hiện hữu, tăng trưởng, là dấu hiệu của sự tăng trưởng. Không có khả năng là “abhabbaṃ”, (Ngài) nói là “thiếu vắng thực chất”. Sự chiếu sáng, sự rực rỡ trong quả của chính nó là “ābhāsanaṃ”, (Ngài) nói là “chiếu sáng, lấn át, ngăn cản”. “Nghiệp có năng lực” là nghiệp có tội lỗi lớn với sự phân biệt như đã được thực hành nặng nề v.v... “Āsanne” có nghĩa là: lúc lâm chung, hoặc gần kề với tâm tử của người ấy do sự hiện khởi thường xuyên. “Nghiệp có năng lực” là nghiệp thiện có năng lực do đã được thực hành nặng nề v.v... “Của nghiệp yếu kém” có nghĩa là của chính nghiệp yếu kém của mình. “Nghiệp thiện đã làm lúc cận tử”, ở đây cũng vậy, sự cận kề nên được hiểu theo phương pháp đã nói ở trước. อุปฏฺฐานากาเรนาติ มรณสฺส อาสนฺนกาเล กมฺมสฺส อุปฏฺฐานากาเรน. ตสฺสาติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส. นิพฺพตฺติการณภูตํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ อกุสลนฺติ โยชนา. ติตฺถิยา กมฺมนฺตรวิปากนฺตเรสุ อกุสลตาย ยํ กิญฺจิ กมฺมํ ยสฺส กสฺสจิ วิปากสฺส การณํ กตฺวา คณฺหนฺติ หตฺถิทสฺสกอนฺธาทโย วิย ทิฏฺฐมตฺตาภินิเวสิโนติ, ‘‘อญฺญติตฺถิยา…เป… อุปฏฺฐาตี’’ติ วุตฺตํ. อิตรสฺมินฺติ ภพฺพญฺเจว ภพฺพาภาสญฺจ, ภพฺพํ อภพฺพาภาสนฺติ อิมสฺมึ ทฺวเย. เอเสว นโย ปฐมทุติยปุคฺคลวเสน ปุริมานํ ทฺวินฺนํ กมฺมานํ โยชนานโย วุตฺโต อุปฏฺฐานาการวเสน. อยเมว ตติยจตุตฺถปุคฺคลวเสน ปจฺฉิมานํ ทฺวินฺนํ กมฺมานํ โยชนานโย. ตติยสฺส หิ กมฺมสฺส กุสลตฺตา ตสฺส จ สคฺเค นิพฺพตฺตตฺตา ตตฺถ การณภูตํ กุสลํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ; ตถา จตุตฺถสฺสปิ กมฺมสฺส กุสลตฺตา, ตสฺส ปน นิรเย นิพฺพตฺตตฺตา ตตฺถ นิพฺพตฺติการณภูตํ อญฺญติตฺถิยานํ อกุสลํ หุตฺวา อุปฏฺฐาตีติ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. “Theo cách hiện khởi” có nghĩa là: theo cách hiện khởi của nghiệp vào lúc gần kề cái chết. “Của người ấy” có nghĩa là: của cá nhân ấy. Cách kết nối là: nghiệp bất thiện hiện khởi sau khi đã trở thành nguyên nhân tái sanh. Do ngoại đạo không thiện xảo về sự khác biệt của nghiệp và sự khác biệt của quả, họ chấp nhận bất cứ nghiệp nào làm nguyên nhân cho bất cứ quả nào, giống như những người mù từ khi sinh ra nhìn thấy con voi, chỉ cố chấp vào những gì mình thấy, vì vậy được nói là “các ngoại đạo khác... hiện khởi”. “Trong trường hợp khác” có nghĩa là: trong hai trường hợp này: vừa có khả năng vừa có vẻ có khả năng, và có khả năng nhưng có vẻ không có khả năng. Chính phương pháp này là phương pháp kết nối của hai nghiệp trước đối với người thứ nhất và thứ hai, được nói theo cách hiện khởi. Đây chính là phương pháp kết nối của hai nghiệp sau đối với người thứ ba và thứ tư. Thật vậy, đối với người thứ ba, do nghiệp là thiện và do người ấy tái sanh ở cõi trời, nghiệp thiện hiện khởi sau khi đã trở thành nguyên nhân tái sanh ở đó. Tương tự, đối với người thứ tư, do nghiệp là thiện, nhưng do người ấy tái sanh ở địa ngục, nghiệp bất thiện của các ngoại đạo khác hiện khởi sau khi đã trở thành nguyên nhân tái sanh ở đó. Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa, điều đó thực sự dễ hiểu. มหากมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải minh các ý nghĩa ẩn mật trong bài chú giải kinh Đại Phân Biệt Về Nghiệp đã hoàn tất. ๗. สฬายตนวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา 7. Chú giải kinh Phân Biệt Sáu Xứ ๓๐๔. เวทิตพฺพานีติ เอตฺถ ยถา วิทิตานิ ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ วฏฺฏทุกฺขสมติกฺกมาย โหนฺติ, ตถา เวทนํ อธิปฺเปตนฺติ อาห – ‘‘สหวิปสฺสเนน มคฺเคน ชานิตพฺพานี’’ติ. ตตฺถ วิปสฺสนาย อารมฺมณโต มคฺเคน อสมฺโมหโต ชานนํ ทฏฺฐพฺพํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. มโน สวิเสสํ อุปวิจรติ อารมฺมเณ ปวตฺตติ เอเตหีติ มโนปวิจารา, วิตกฺกวิจารา. อารมฺมเณ หิ อภินิโรปนานุมชฺชเนหิ วิตกฺกวิจาเรหิ สห จิตฺตํ ปวตฺตติ, น ตพฺพิรหิตํ. เตนาห ‘‘วิตกฺกวิจารา’’ติอาทิ. สตฺตา ปชฺชนฺติ เอเตหิ ยถารหํ วฏฺฏํ วิวฏฺฏญฺจาติ สตฺตปทา[Pg.382], เคหนิสฺสิตา วฏฺฏปทา. โยคฺคานํ ทมนอาจริยา โยคฺคาจริยา. เตนาห ‘‘ทเมตพฺพทมกาน’’นฺติ. เสสนฺติ วุตฺตาวเสสํ เอกสตฺตติวิธวิญฺญาณํ สผสฺสรูปกสฺเสว อธิปฺเปตตฺตา. 304. Ở đây, trong câu “cần được biết đến”, (Ngài) muốn nói đến sự hiểu biết theo cách mà sáu nội xứ khi được biết đến sẽ dẫn đến việc vượt qua khổ luân hồi, nên (Ngài) nói: “cần được biết đến bằng đạo lộ cùng với tuệ quán”. Ở đó, sự biết nên được thấy là: bằng tuệ quán thông qua đối tượng, bằng đạo lộ thông qua sự không mê mờ. Trong các câu còn lại cũng theo phương pháp này. “Manopavicārā” (những sự du hành của ý) là những cái mà ý du hành, vận hành một cách đặc biệt trên đối tượng nhờ vào chúng, (chúng) là tầm và tứ. Thật vậy, tâm vận hành trên đối tượng cùng với tầm và tứ qua việc hướng đến và thẩm sát, chứ không tách rời khỏi chúng. Do đó, (Ngài) nói “tầm và tứ” v.v... “Sattapadā” (bảy nền tảng) là những cái mà chúng sanh đi đến luân hồi và thoát khỏi luân hồi một cách tương xứng nhờ vào chúng. Các nền tảng luân hồi là những cái liên hệ đến gia đình. “Yoggācariyā” (bậc thầy của hành giả) là những bậc thầy điều phục các hành giả. Do đó, (Ngài) nói “của những người điều phục những ai cần được điều phục”. “Phần còn lại” có nghĩa là bảy mươi mốt loại thức còn lại đã được nói, vì chỉ có thức cùng với xúc và sắc mới được nhắm đến. ๓๐๕. อิธาติ อิมิสฺสํ ฉวิญฺญาณกายเทสนายํ. มโนธาตุตฺตยวินิมุตฺตเมว มโนวิญฺญาณธาตูติ เวทิตพฺพํ. 305. “Ở đây” có nghĩa là: trong bài thuyết giảng về sáu thân thức này. Cần phải hiểu rằng chính cái được giải thoát khỏi ba ý giới là ý thức giới. จกฺขุมฺหิ สมฺผสฺโสติ จกฺขุํ นิสฺสาย อุปฺปนฺโน สมฺผสฺโส. เตนาห – ‘‘จกฺขุวิญาณสมฺปยุตฺตสมฺผสฺสสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ. “Xúc tại mắt” có nghĩa là xúc sanh khởi nương vào mắt. Do đó, (Ngài) nói: “Đây là tên gọi của xúc tương ưng với nhãn thức”. ยถา เกวเลน วิญฺญาเณน รูปทสฺสนํ น โหติ, เอวํ เกวเลน จกฺขุปสาเทนปีติ วุตฺตํ ‘‘จกฺขุวิญฺญาเณนา’’ติ. เตน ปาฬิยํ จกฺขุนาติ นิสฺสยมุเขน นิสฺสิตกิจฺจํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. อารมฺมณวเสนาติ อารมฺมณปจฺจยภาเวน. ‘‘อุปวิจรติ’’จฺเจว กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ตตฺถ วิตกฺกพฺยาปาโรปิ อตฺถีติ? สจฺจํ อตฺถิ. โส ปเนตฺถ ตคฺคติโกติ อาห – ‘‘วิตกฺโก ตํสมฺปยุตฺโต จา’’ติ. สมฺปยุตฺตธมฺมานมฺปิ อุปวิจรณํ วิตกฺกวิจารานํเยเวตฺถ กิจฺจนฺติ ‘‘วิตกฺกวิจารสงฺขาตา มโนปวิจารา’’ติ วุตฺตํ. โสมนสฺสยุตฺโต อุปวิจาโร โสมนสฺสูปวิจาโร ยถา ‘‘อาชญฺญรโถ’’ติ อาห ‘‘โสมนสฺเสน สทฺธิ’’นฺติอาทิ. Giống như việc thấy sắc không xảy ra chỉ bằng thức đơn thuần, cũng vậy (không xảy ra) chỉ bằng thần kinh thị giác đơn thuần, vì thế được nói là “bằng nhãn thức”. Bằng câu đó, (Ngài) chỉ ra rằng trong bản Pāli, câu “bằng mắt” được nói đến là chức năng của cái được nương tựa thông qua phương diện của cái nương tựa. “Do năng lực của đối tượng” có nghĩa là do trạng thái làm duyên đối tượng. Tại sao chỉ nói là “du hành”? Chẳng phải ở đó cũng có hoạt động của tầm hay sao? Thật vậy, có. Ở đây, nó (tầm) có cùng một hướng đi, (Ngài) nói: “tầm và cái tương ưng với nó”. Sự du hành của cả các pháp tương ưng ở đây chính là nhiệm vụ của tầm và tứ, vì vậy được nói là “những sự du hành của ý được gọi là tầm và tứ”. Sự du hành đi cùng với hỷ là “somanassūpavicāro”, giống như “ājaññaratho” (cỗ xe ngựa thuần chủng), (Ngài) nói “cùng với hỷ” v.v... ๓๐๖. อุปวิจารานํ อุปสฺสยฏฺเฐน เคหํ วิยาติ เคหํ, รูปาทโยติ อาห – ‘‘เคหสฺสิตานีติ กามคุณนิสฺสิตานี’’ติ. นิจฺจสญฺญาทินิกฺขมนโต เนกฺขมฺมํ วิปสฺสนาติ, ‘‘เนกฺขมฺมสฺสิตานีติ วิปสฺสนานิสฺสิตานี’’ติ วุตฺตํ. อิฏฺฐานนฺติ กสิวณิชฺชาทิวเสน ปริยิฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘ปริเยสิตาน’’นฺติ. ปิยภาโว ปน กนฺตสทฺเทเนว กถิโตติ กามิตพฺพานํ มโน รเมตีติ มโนรมานํ. โลเกน อามสียตีติ โลกามิสํ, ตณฺหา. ตาย คเหตพฺพตาย อิฏฺฐภาวาปาทเนน ปฏิสงฺขตตาย จ ปฏิสํยุตฺตานํ. อตีเต กตํ อุปฺปชฺชติ อารมฺมณิกอนุภวนสฺส อสมฺภวโตติ อธิปฺปาโย. เอทิสํ อนุสฺสรณํ ทิฏฺฐคฺคหณานุสฺสเรน จ โหตีติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ยถาห’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. 306. “Gehaṃ” (gia) là như ngôi nhà (gehaṃ) theo nghĩa là nơi nương tựa (upassayaṭṭhena) của các sự thẩm sát (upavicārānaṃ). (Ngài) đã nói rằng: “Các sắc... (rūpādayo)”, (nghĩa là) “nương tựa vào gia (gehassitāni) là nương tựa vào các dục trưởng dưỡng (kāmaguṇanissitāni)”. Sự xuất ly (nekkhammaṃ) là tuệ quán (vipassanā) do sự thoát ra khỏi thường tưởng v.v... (niccasaññādinikkhamanato). (Do đó) đã được nói rằng: “Nương tựa vào sự xuất ly (nekkhammassitāni) là nương tựa vào tuệ quán (vipassanānissitāni)”. (Ngài) đã nói “của những thứ được tìm cầu (pariyesitānaṃ)” (để giải thích) “của những thứ khả ái (iṭṭhānaṃ)”, (nghĩa là) được tìm cầu (pariyiṭṭhāni) bằng cách canh tác, buôn bán v.v... Còn trạng thái đáng yêu (piyabhāvo) đã được nói đến bằng chính từ “đáng mến” (kantasaddena). “Của những thứ làm vui thích tâm (manoramānaṃ)” (nghĩa là) làm cho tâm (mano) của những người đáng ham muốn (kāmitabbānaṃ) được vui thích (rameti). “Thế gian lợi dưỡng (lokāmisaṃ)” là cái được thế gian (lokena) nắm lấy (āmasīyati), (đó là) ái (taṇhā). Của những thứ tương ứng (paṭisaṃyuttānaṃ) do phải được nắm giữ bởi ái ấy (tāya gahetabbatāya), do được tạo ra thành trạng thái khả ái (iṭṭhabhāvāpādanena), và do được tuệ quán xem xét (paṭisaṅkhatatāya). Ý nghĩa là (việc ấy) đã được làm trong quá khứ (atīte kataṃ) sanh khởi (uppajjati) vì không thể có sự kinh nghiệm đối tượng (ārammaṇikaanubhavanassa asambhavato). Để chỉ ra rằng sự tùy niệm như vậy (edisaṃ anussaraṇaṃ) cũng xảy ra do sự tùy niệm về việc chấp thủ tà kiến (diṭṭhaggahaṇānussarena), (ngài) đã nói “như đã nói (yathāha)” v.v... อนิจฺจาการนฺติ หุตฺวา อภาวาการํ. วิปริณามวิราคนิโรธนฺติ ชราย มรเณน จาติ ทฺเวธา วิปริณาเมตพฺพญฺเจว, ตโต เอว ปโลกิตํ ภงฺคญฺจ. อฏฺฐกถายํ ปน ยสฺมา อุปฺปนฺนํ รูปํ เตเนวากาเรน น ติฏฺฐติ[Pg.383], อถ โข อุปฺปาทาวตฺถาสงฺขาตํ ปกตึ วิชหติ, วิชหิตญฺจ ชราวตฺถาย ตโต วิคจฺฉติ, วิคจฺฉนฺตญฺจ ภงฺคุปฺปตฺติยา นิรุชฺฌตีติ อิมํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ปกติวิชหเนนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. กามญฺเจตฺถ ‘‘ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต’’ติ วุตฺตํ, อนุโพธญาณํ ปน อธิปฺเปตํ วีถิปฏิปนฺนาย วิปสฺสนาย วเสนาติ ‘‘วิปสฺสนาปญฺญายา’’ติ วุตฺตํ อุปวิจารนิทฺเทสภาวโต. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘ฉสุทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต’’ติอาทิ. สงฺขารานํ เภทํ ปสฺสโตติ สพฺเพสํ สงฺขารานํ ขเณ ขเณ ภิชฺชนสภาวํ วีถิปฏิปนฺเนน วิปสฺสนาญาเณน ปสฺสโต. เตนาห ‘‘สงฺขารคตมฺหิ ติกฺเข’’ติอาทิ. ตตฺถ สงฺขาคตมฺหีติ สงฺขารคเต วิสยภูเต. ติกฺเขติ ภาวนาพเลน อินฺทฺริยานญฺจ สมตาย ติพฺเพ. สูเรติ ปฏิปกฺเขหิ อนภิภูตตาย, เตสญฺจ อภิภวนสมตฺถตาย วิสเท ปฏุภูเต ปวตฺตนฺเต. “Trạng thái vô thường (aniccākāraṃ)” là trạng thái không hiện hữu sau khi đã hiện hữu. “Sự biến hoại, ly tham, đoạn diệt (vipariṇāmavirāganirodhaṃ)” là (trạng thái) cần được biến hoại theo hai cách là do già (jarāya) và do chết (maraṇena), và từ đó là sự tan rã (palokitaṃ) và sự hoại diệt (bhaṅgaṃ). Tuy nhiên, trong Chú giải, để chỉ ra sự khác biệt này: “Bởi vì sắc đã sanh không tồn tại với chính trạng thái ấy, mà nó từ bỏ bản chất được gọi là giai đoạn sanh, và cái đã từ bỏ thì rời khỏi đó do giai đoạn già, và cái đang rời khỏi thì diệt do sự sanh khởi của hoại diệt”, (nên) đã nói “do sự từ bỏ bản chất (pakativijahanena)” v.v... Và ở đây, mặc dù đã nói “của người thấy đúng như thật bằng chánh tuệ”, nhưng trí giác ngộ được ngụ ý theo nghĩa tuệ quán đã đi vào lộ trình, do đó đã nói “bằng tuệ quán” vì là phần giải thích về sự thẩm sát. Thật vậy, (ngài) sẽ nói: “Khi đối tượng khả ái xuất hiện ở sáu cửa” v.v... “Của người thấy sự tan rã của các hành” là của người thấy bằng trí tuệ quán đã đi vào lộ trình về bản chất tan rã trong từng khoảnh khắc của tất cả các hành. Do đó, (ngài) đã nói: “Khi (trí tuệ) sắc bén đối với các hành” v.v... Ở đó, “đối với các hành” là đối với các hành đã trở thành đối tượng. “Sắc bén” là mãnh liệt do sức mạnh của sự tu tập và do sự quân bình của các quyền. “Dũng mãnh” là trong sáng, bén nhạy, đang diễn tiến do không bị các pháp đối nghịch áp đảo và do có khả năng áp đảo chúng. กิเลสานํ วิกฺขมฺภนวเสน วูปสนฺตตาย สนฺตจิตฺตสฺส, สํสาเร ภยสฺส อิกฺขนโต ภิกฺขุโน, อุตฺตริมนุสฺสธมฺมสนฺนิสฺสิตตฺตา อมานุสี รตีติ วิเวกรติ เนกฺขมฺมรติ. ยโต ยโตติ ยถา ยถา นยวิปสฺสนาทีสุ เยน เยน สมฺมสนากาเรนาติ อตฺโถ. ขนฺธานํ อุทยพฺพยนฺติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธานํ อุปฺปาทญฺจ ภงฺคญฺจ. อมตนฺตํ วิชานตนฺติ วิชานนฺตานํ วิญฺญูนํ อารทฺธวิปสฺสนานํ ตํ ปีติปาโมชฺชํ อมตาธิคมเหตุตาย อมตนฺติ เวทิตพฺพํ. “Sự hoan hỷ phi nhân (amānusī rati)” là sự hoan hỷ trong độc cư, sự hoan hỷ trong xuất ly, (thuộc về) vị tỳ khưu có tâm an tịnh do sự lắng dịu theo cách trấn áp các phiền não, vị tỳ khưu thấy được sự đáng sợ trong vòng luân hồi, và do nương tựa vào pháp thượng nhân. “Bất cứ khi nào” có nghĩa là bất cứ khi nào, bằng bất cứ phương cách quán xét nào trong các pháp như tuệ quán theo phương pháp. “Sự sanh và diệt của các uẩn” là sự sanh và sự diệt của năm thủ uẩn. “Của những người biết được bất tử”, (nghĩa là) đối với những người có trí, những người đã khởi sự tuệ quán đang biết, hỷ và hân hoan ấy nên được biết là bất tử vì là nhân chứng đắc bất tử. ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเตติ รูปาทิวเสน ฉพฺพิเธ อิฏฺฐารมฺมเณ ยถารหํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อาปาถคเต. วิสเย เจตํ ภุมฺมวจนํ. “Khi đối tượng khả ái xuất hiện ở sáu cửa” (nghĩa là) khi sáu loại đối tượng khả ái theo cách của sắc v.v... xuất hiện ở sáu cửa một cách tương ứng. Và đây là cách dùng sở thuộc cách trong ý nghĩa đối tượng. ๓๐๗. ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํ. อนุตฺตรวิโมกฺโข นาม อรหตฺตํ อิธ อธิปฺเปตํ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน. กถํ ปน ตตฺถ ปิหํ อุปฏฺฐเปติ, น หิ อธิคตํ อรหตฺตํ อารมฺมณํ โหติ, น จ ตํ อารพฺภ ปิหา ปวตฺตตีติ? โก วา เอวมาห – ‘‘อรหตฺตํ อารมฺมณํ กตฺวา ปิหํ อุปฏฺฐเปตี’’ติ. อนุสฺสุติลทฺธํ ปน ปริกปฺปสิทฺธํ อรหตฺตํ อุทฺทิสฺส ปตฺถนํ ฐเปติ, ตตฺถ จิตฺตํ ปณิทหติ. เตนาห ภควา – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหํ ตทายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ. อายตนนฺติ อรหตฺตเมว ฉฬงฺคสมนฺนาคมาทิการณภาวโต, มนายตนธมฺมายตนภาวโต จ ตถา วุตฺตํ, ตํ ปเนตํ โทมนสฺสํ [Pg.384] ปตฺถนํ ปฏฺฐเปนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ ปตฺถนาย สหาวตฺตนโต. น หิ โลภโทสานํ สห วุตฺติ อตฺถิ. ปตฺถนามูลกตฺตาติ อิมินา อุปฏฺฐาปยโต ปทสฺส เหตุอตฺถโชตกตมาห. เอวนฺติ ‘‘กุทาสฺสุนามา’’ติอาทินา วุตฺตากาเรน. อุสฺสุกฺกาเปตุนฺติ ยถา มคฺเคน ฆเฏติ, เอวํ อุสฺสุกฺกาเปตุํ. 307. “Hiện tại” là hiện tại tương tục. Ở đây, “vô thượng giải thoát” được ngụ ý là A-la-hán quả do sự chỉ dẫn ở mức độ cao nhất. Nhưng làm thế nào (vị ấy) thiết lập sự khao khát đối với quả vị ấy? Vì A-la-hán quả đã chứng đắc không phải là đối tượng, và sự khao khát không khởi lên bằng cách lấy quả vị ấy làm đối tượng. Ai đã nói như vậy: “(Vị ấy) thiết lập sự khao khát bằng cách lấy A-la-hán quả làm đối tượng”? Trái lại, (vị ấy) đặt sự mong cầu hướng đến A-la-hán quả đã được biết qua truyền thống và thành tựu do tưởng tượng, (vị ấy) hướng tâm đến đó. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Khi nào ta sẽ có thể đạt đến và an trú trong xứ ấy?”. “Xứ” chính là A-la-hán quả, được gọi như vậy vì là nhân của sáu yếu tố v.v..., và vì là ý xứ và pháp xứ. Và ưu này sanh khởi cho người đang đặt sự mong cầu do nó đồng khởi với sự mong cầu. Vì không có sự đồng khởi của tham và sân. Bằng câu “do có sự mong cầu làm gốc”, (ngài) nói lên ý nghĩa chỉ nguyên nhân của từ “thiết lập”. “Như vậy” là theo cách đã được nói “Khi nào...” v.v... “Làm cho nỗ lực” là để nỗ lực bằng đạo, như vậy là làm cho nỗ lực. ๓๐๘. อญฺญาณุเปกฺขาติ อญฺญาณสหิตา อุเปกฺขา อสมเปกฺขนปวตฺตา. เตน เตน มคฺโคธินา ตสฺส ตสฺส อปายคมนียกิเลโสธิสฺส อนวเสสโต ชิตตฺตา ขีณาสโว นิปฺปริยายโต โอธิชิโน นาม; ตทภาวโต ปุถุชฺชโน นิปฺปริยายโตว อโนธิชิโน นาม; เสโข ปน สิยา ปริยายโต โอธิชิโนติ. ตมฺปิ นิวตฺเตนฺโต, ‘‘อขีณาสวสฺสาติ อตฺโถ’’ติ อาห. อายตึ วิปากํ ชินิตฺวาติ อปฺปวตฺติกรณวเสน สพฺพโส อายตึ วิปากํ ชินิตฺวา ฐิตตฺตา ขีณาสโวว นิปฺปริยายโต วิปากชิโน นาม; ตทภาวโต ปุถุชฺชโน นิปฺปริยายโต อวิปากชิโน นาม; เสโข ปน สิยา ปริยายโต วิปากชิโนติ. ตมฺปิ นิวตฺเตนฺโต ‘‘อขีณาสวสฺเสวาติ อตฺโถ’’ติ อาห. อปสฺสนฺตสฺส รูปนฺติ ปาฬิโต ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ปาฬิยํ ปุพฺเพ ‘‘ปุถุชฺชนสฺสา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺสา’’ติ วจนํ อนฺธปุถุชฺชนสฺสายํ อุเปกฺขา, น กลฺยาณปุถุชฺชนสฺสาติ ทสฺสนตฺถํ. เคหสฺสิตา อุเปกฺขา หิ ยํ กิญฺจิ อารมฺมณวตฺถุํ อเปกฺขสฺเสว, น นิรเปกฺขสฺสาติ อิฏฺเฐ, อิฏฺฐมชฺฌตฺเต วา อารมฺมเณ สิยาติ วุตฺตํ ‘‘อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต’’ติ. อญฺญาเณน ปน ตตฺถ อชฺฌุเปกฺขนาการปฺปตฺติ โหติ. เตนาห ‘‘คุฬปิณฺฑเก’’ติอาทิ. 308. “Vô trí xả” là trạng thái xả đi kèm với vô trí, diễn tiến trong sự không quán xét đúng đắn. Do đã chiến thắng không còn dư sót từng giới hạn phiền não đưa đến đường ác bằng từng giới hạn của đạo lộ, nên bậc lậu tận được gọi là người chiến thắng giới hạn một cách không ngụ ý. Do không có điều ấy, nên kẻ phàm phu được gọi là người không chiến thắng giới hạn một cách không ngụ ý. Còn bậc hữu học có thể là người chiến thắng giới hạn một cách có ngụ ý. Để bác bỏ cả điều ấy, ngài đã nói: “Nghĩa là đối với người chưa tận lậu.” “Chiến thắng quả vị lai” là do đã đứng vững sau khi chiến thắng hoàn toàn quả vị lai theo cách làm cho không diễn tiến, nên chính bậc lậu tận được gọi là người chiến thắng quả một cách không ngụ ý. Do không có điều ấy, nên kẻ phàm phu được gọi là người không chiến thắng quả một cách không ngụ ý. Còn bậc hữu học có thể là người chiến thắng quả một cách có ngụ ý. Để bác bỏ cả điều ấy, ngài đã nói: “Nghĩa là đối với chính người chưa tận lậu.” Cần phải lấy câu “sắc của người không thấy” từ trong Pāḷi và liên kết. Trong Pāḷi, sau khi đã nói “của kẻ phàm phu” trước đó, việc nói lại “của kẻ phàm phu vô văn” là để chỉ rõ rằng đây là trạng thái xả của kẻ phàm phu mù quáng, không phải của thiện phàm phu. Vì rằng xả tại gia là của người có trông đợi đối với bất cứ đối tượng cảnh nào, không phải của người không trông đợi, nên nó có thể có ở đối tượng khả ái hoặc trung tính khả ái, do đó đã được nói: “khi đối tượng khả ái đi vào tầm nhận thức”. Tuy nhiên, do vô trí mà có sự đạt đến trạng thái thờ ơ ở đó. Vì thế, ngài đã nói: “như cục đường phèn” v.v... อิฏฺเฐ อรชฺชนฺตสฺส อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺตสฺสาติ อิทํ เยภุยฺเยน สตฺตานํ อิฏฺเฐ รชฺชนํ, อนิฏฺเฐ ทุสฺสนนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. อโยนิโยมนสิกาโร หิ ตํตํอารมฺมณวเสน น กตฺถจิปิ ชวนนิยมํ กโรตีติ วุตฺตวิปรีเตปิ อารมฺมเณ รชฺชนทุสฺสนํ สมฺภวติ, ตถาปิสฺส รชฺชนทุสฺสนํ อตฺถโต ปฏิกฺขิตฺตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อสมเปกฺขเนติ อสมํ อยุตฺตทสฺสเน อโยนิโส สมฺโมหปุพฺพกํ อารมฺมณสฺส คหเณ. Câu “không tham đắm trong cảnh khả ái, không sân hận trong cảnh không khả ái” này được nói ra vì phần lớn chúng sanh tham đắm trong cảnh khả ái và sân hận trong cảnh không khả ái. Vì rằng tác ý không như lý không tạo ra quy luật tốc hành ở bất cứ đâu tùy theo đối tượng này hay đối tượng khác, nên sự tham đắm và sân hận cũng có thể xảy ra ở đối tượng ngược lại với điều đã nói. Dù vậy, cần phải hiểu rằng sự tham đắm và sân hận của người ấy về mặt ý nghĩa đã bị bác bỏ. “Không quán xét đúng đắn” là sự nắm bắt đối tượng một cách không như lý, với si mê đi trước, trong sự thấy không đúng đắn, không tương xứng. ๓๐๙. ปวตฺตนวเสนาติ อุปฺปาทนวเสน เจว พหุลีกรณวเสน จ. นิสฺสาย เจว อาคมฺม จาติ อาคมนฏฺฐานภูเต นิสฺสยปจฺจยภูเต จ [Pg.385] กตฺวา. อติกฺกนฺตานิ นาม โหนฺติ วิกฺขมฺภเนน อุสฺสาเรนฺตา สมุสฺสาเรนฺตา. 309. “Theo cách diễn tiến” là theo cách làm cho sanh khởi và theo cách làm cho sung mãn. “Nương tựa và y cứ” là làm cho thành nơi đến và làm cho thành duyên y chỉ. Được gọi là “đã vượt qua” là khi loại trừ, xua đuổi bằng sự trấn áp. โสมนสฺสภาวสามญฺญํ คเหตฺวา, ‘‘สริกฺขเกเนว สริกฺขกํ ชหาเปตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อิธาปิ ปหายกํ นาม ปหาตพฺพโต พลวเมว, สํกิเลสธมฺมานํ พลวภาวโต สาติสยํ ปน พลวภาวํ สนฺธาย ‘‘อิทานิ พลวตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. พลวภาวโต โวทานธมฺมานํ อธิคมสฺส อธิปฺเปตตฺตา เหตฺถ เนกฺขมฺมสฺสิตโทมนสฺสานมฺปิ ปหานํ โชติตํ. Sau khi lấy sự tương đồng về trạng thái hỷ, đã được nói: “khiến từ bỏ cái tương tự bằng chính cái tương tự”. Ở đây cũng vậy, cái từ bỏ quả thật mạnh hơn cái bị từ bỏ. Tuy nhiên, do các pháp nhiễm ô có sức mạnh, nên nhắm đến sức mạnh vượt trội hơn, đã được nói: “bây giờ, bằng cái mạnh hơn” v.v... Do sức mạnh, vì sự chứng đắc các pháp thanh tịnh được chủ trương, nên ở đây sự từ bỏ cả những ưu liên quan đến xuất ly cũng được làm sáng tỏ. อุเปกฺขาย ปหายกภาเวน อธิปฺเปตตฺตา ‘‘อุเปกฺขากถา เวทิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. ฌานสฺส อลาภิโน จ ลาภิโน จ ปกิณฺณกสงฺขารสมฺมสนํ สนฺธาย, ‘‘สุทฺธสงฺขาเร จ ปาทเก กตฺวา’’ติ. อุเปกฺขาสหคตาติ ภาวนาย ปคุณภาวํ อาคมฺม กทาจิ อชฺฌุเปกฺขนวเสนปิ หิ สมฺมสนํ โหตีติ. ปาทกชฺฌานวเสน, สมฺมสิตธมฺมวเสน วา อาคมนวิปสฺสนาย พหุลํ โสมนสฺสสหคตภาวโต ‘‘วุฏฺฐานคามินี ปน วิปสฺสนา โสมนสฺสสหคตาวา’’ติ นิยเมตฺวา วุตฺตํ. อุเปกฺขาสหคตา โหตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. จตุตฺถชฺฌานาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน อรูปชฺฌานานิ สงฺคณฺหาติ. ปุริมสทิสาวาติ ปุริมสทิสา เอว, อุเปกฺขาสหคตา วา โหติ โสมนสฺสสหคตา วาติ อตฺโถ. อิทํ สนฺธายาติ ยํ จตุตฺถชฺฌานาทิปาทกโต เอว อุเปกฺขาสหคตํ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนํ นิสฺสาย โสมนสฺสสหคตาย วิปสฺสนาย ปหานํ, อิทํ สนฺธาย. ปหานนฺติ เจตฺถ สมติกฺกมลกฺขณํ เวทิตพฺพํ. Vì trạng thái xả được chủ trương là cái từ bỏ, nên đã được nói: “cần phải biết câu chuyện về xả”. Nhắm đến sự quán xét các hành tạp đối với người không đắc và người đắc thiền, (đã nói): “và sau khi lấy các hành đơn thuần làm nền tảng”. “Câu hành với xả” là vì do sự thuần thục của việc tu tập, đôi khi sự quán xét cũng diễn ra bằng cách thờ ơ. Do trạng thái câu hành với hỷ phần nhiều của minh sát đến tùy theo thiền nền tảng hoặc tùy theo các pháp được quán xét, nên đã được nói một cách xác định rằng: “còn minh sát xuất khởi thì câu hành với hỷ”. Ở câu “câu hành với xả” cũng có cùng phương pháp này. “Thiền thứ tư v.v...” là từ “v.v...” bao gồm các thiền vô sắc. “Tương tự như trước” có nghĩa là giống hệt như trước, hoặc câu hành với xả hoặc câu hành với hỷ. “Nhắm đến điều này” là nhắm đến việc từ bỏ minh sát câu hành với hỷ bằng cách nương vào minh sát xuất khởi câu hành với xả vốn chỉ từ nền tảng thiền thứ tư v.v... Ở đây, “sự từ bỏ” cần được hiểu là đặc tính vượt qua. เอตํ วิเสสํ วิปสฺสนาย อาวชฺชนฏฺฐานภูตํ. วุฏฺฐานคามินิยา อาสนฺเน สมาปนฺนชฺฌานวิปสฺสนา ปาทกชฺฌานวิปสฺสนา, สมฺมสิตธมฺโมติ วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา ขนฺธา. ปุคฺคลชฺฌาสโยติ ปาทกชฺฌานสฺส สมฺมสิตชฺฌานสฺส จ เภเท สติ ปฏิปชฺชนกสฺส ปุคฺคลสฺส, ‘‘อโห วต มยฺหํ ปญฺจงฺคิกํ ฌานํ ภเวยฺย จตุรงฺคิก’’นฺติอาทินา ปุพฺเพ ปวตฺตอชฺฌาสโย. เตสมฺปิ วาเทติ เอตฺถ ปฐมเถรวาเท. อยเมว…เป… นิยเมติ ตโต ตโต ทุติยาทิปาทกชฺฌานโต อุปฺปนฺนสฺส สงฺขารุเปกฺขาญาณสฺส ปาทกชฺฌานาติกฺกนฺตานํ [Pg.386] องฺคานํ อสมาปชฺชิตุกามตา วิราคภาวนาภาวโต อิตรสฺส จ อตพฺภาวโต. เอเตเนว หิ ปฐมเถรวาเท อปาทกปฐมชฺฌานปาทกมคฺคา ปฐมชฺฌานิกาว โหนฺติ, อิตเร จ ทุติยชฺฌานิกาทิมคฺคา ปาทกชฺฌานวิปสฺสนานิยเมหิ ตํตํฌานิกาว. เอวํ เสสวาเทสุปิ วิปสฺสนานิยโม ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ. เตนาห – ‘‘เตสมฺปิ วาเท อยเมว ปุพฺพภาเค วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาว นิยเมตี’’ติ. วุตฺตาว, ตสฺมา น อิธ วตฺตพฺพาติ อธิปฺปาโย. Sự khác biệt này là nơi hướng tâm của minh sát. Minh sát thiền đã nhập gần với (minh sát) xuất khởi là minh sát thiền nền tảng. “Các pháp được quán xét” là các uẩn đã trở thành đối tượng của minh sát. “Tâm hướng của cá nhân” là tâm hướng đã diễn tiến trước đây của người thực hành khi có sự khác biệt giữa thiền nền tảng và thiền được quán xét, như là: “Ôi, mong rằng thiền năm chi của ta sẽ trở thành bốn chi”. Ở đây, trong học thuyết của Trưởng lão thứ nhất, (có sự giải thích) về các học thuyết của họ. Chính điều này... xác định rằng do không có sự tu tập ly tham đối với ý muốn không nhập vào các chi đã vượt qua của thiền nền tảng của hành xả trí sanh lên từ thiền nền tảng thứ hai v.v... và do cái kia không phải là như vậy. Chính vì lý do này, trong học thuyết của Trưởng lão thứ nhất, các đạo có nền tảng là thiền thứ nhất không có nền tảng (trước đó) đều thuộc thiền thứ nhất, và các đạo khác thuộc thiền thứ hai v.v... đều thuộc về thiền tương ứng theo quy luật của minh sát thiền nền tảng. Tương tự, trong các học thuyết còn lại, quy luật minh sát cũng cần được áp dụng tùy theo khả năng. Vì thế, ngài đã nói: “Trong học thuyết của họ cũng vậy, chính minh sát xuất khởi ở giai đoạn đầu xác định”. Đã được nói rồi, do đó ý muốn là không cần phải nói ở đây. ๓๑๐. นานตฺตาทิ กามาวจราทิกุสลาทิวิภาคโต นานาวิธา. เตนาห ‘‘อเนกปฺปการา’’ติ. นานตฺตสิตาติ รูปสทฺทาทินานารมฺมณนิสฺสยา. เอกตฺตา เอกสภาวา ชาติภูมิอาทิวิภาคาภาวโต. เอการมฺมณนิสฺสิตาติ เอกปฺปกาเรเนว อารมฺมเณ ปวตฺตา. เหฏฺฐา อญฺญาณุเปกฺขา วุตฺตา ‘‘พาลสฺส มุฬฺหสฺสา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๓๐๘). อุปริ ฉฬงฺคุเปกฺขา วกฺขติ ‘‘อุเปกฺขโก วิหรตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๓๑๑). ทฺเว อุเปกฺขา คหิตา ทฺวินฺนมฺปิ เอกตฺตา, เอกชฺฌํ คเหตพฺพโต, นานตฺตสิตาย อุเปกฺขาย ปกาสิตภาวโต จ. 310. “Nānattā” (đa dạng), v.v... là nhiều loại do sự phân chia của các pháp thiện thuộc cõi Dục, v.v... Do đó, ngài đã nói: “anekappakārā” (nhiều loại). “Nānattasitā” (dựa vào sự đa dạng) là dựa vào nhiều đối tượng như sắc, thanh, v.v... “Ekattā” (đơn nhất) là có một bản chất, do không có sự phân chia về sanh, cảnh giới, v.v... “Ekārammaṇanissitā” (dựa vào một đối tượng) là diễn tiến trong một đối tượng chỉ theo một cách. Ở dưới, xả do vô minh (aññāṇupekkhā) đã được nói đến qua câu “của người ngu, của người si mê,” v.v... (ma. ni. 3.308). Ở trên, xả sáu chi (chaḷaṅgupekkhā) sẽ được nói đến qua câu “vị ấy trú xả,” v.v... (ma. ni. 3.311). Hai loại xả được đề cập đến vì cả hai đều có tính đơn nhất, vì chúng cần được đề cập chung, và vì loại xả dựa vào sự đa dạng đã được giải thích. อญฺญาณุเปกฺขา อญฺญา สทฺทาทีสุ ตตฺถ ตตฺเถว วิชฺชมานตฺตา. รูเปสูติ จ อิมินา น เกวลํ รูปายตนวิเสสา เอว คหิตา, อถ โข กสิณรูปานิปีติ อาห – ‘‘รูเป อุเปกฺขาภาวญฺจ อญฺญา’’ติอาทิ. เอกตฺตสิตภาโวปิ อิธ เอกตฺตวิสยสมฺปโยควเสเนว อิจฺฉิโต, น อารมฺมณวเสน จาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. สมฺปยุตฺตวเสนาติ สมฺปโยควเสน. อากาสานญฺจายตนํ นิสฺสยตีติ อากาสานญฺจายตนนิสฺสิตา, อากาสานญฺจายตนขนฺธนิสฺสิตา. เสสาสุปีติ วิญฺญาณญฺจายตนนิสฺสิตาทีสุปิ. Xả do vô minh (aññāṇupekkhā) là khác, vì nó hiện hữu ngay tại đó trong các đối tượng như thanh, v.v... Và qua từ “rūpesu” (trong các sắc), không chỉ các loại sắc xứ đặc biệt được đề cập, mà còn cả các sắc kasina. Do đó, ngài đã nói: “và trạng thái xả trong sắc là khác,” v.v... Để chỉ ra rằng ở đây, trạng thái dựa vào sự đơn nhất cũng được mong muốn chỉ theo phương diện tương ưng với một đối tượng duy nhất, chứ không phải theo phương diện đối tượng, nên câu “yasmā panā” (nhưng vì), v.v... đã được nói đến. Do đó, ngài đã nói: “tatthā” (trong đó), v.v... “Sampayuttavasena” nghĩa là theo phương diện tương ưng. “Ākāsānañcāyatananissitā” là dựa vào Không Vô Biên Xứ, dựa vào các uẩn của Không Vô Biên Xứ. “Sesāsupi” là cũng trong các trường hợp còn lại, như là dựa vào Thức Vô Biên Xứ, v.v... อรูปาวจรวิปสฺสนุเปกฺขายาติ อรูปาวจรธมฺมารมฺมณาย วิปสฺสนุเปกฺขาย. รูปาวจรวิปสฺสนุเปกฺขนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตาย กามรูปารูปเภทาย ตณฺหาย นิพฺพตฺตาติ ตมฺมยา, เตภูมกธมฺมา, เตสํ ภาโว ตมฺมยตา, ตณฺหา ยสฺส คุณสฺส วเสน อตฺเถ สทฺทนิเวโส, ตทภิธานโกติ อาห – ‘‘ตมฺมยตา นาม ตณฺหา’’ติ[Pg.387]. อตมฺมยตา ตมฺมยตาย ปฏิปกฺโขติ กตฺวา. วิปสฺสนุเปกฺขนฺติ, ‘‘ยทตฺถิ ยํ ภูตํ, ตํ ปชหติ อุเปกฺขํ ปฏิลภตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๗๑; อ. นิ. ๗.๕๕) เอวมาคตํ สงฺขารวิจินเน มชฺฌตฺตภูตํ อุเปกฺขํ. “Arūpāvacaravipassanupekkhā” (xả trong thiền quán vô sắc giới) có nghĩa là xả trong thiền quán có đối tượng là các pháp thuộc cõi Vô Sắc. Trong câu “rūpāvacaravipassanupekkhā” (xả trong thiền quán sắc giới) cũng có cùng phương pháp này. “Tammayā” (do ái ấy tạo thành) là được tạo ra bởi ái dục ấy, vốn được phân chia thành cõi Dục, cõi Sắc, và cõi Vô Sắc; chúng là các pháp thuộc ba cõi. Trạng thái của chúng là “tammayatā” (sự tạo thành do ái). Ái là tên gọi của phẩm chất mà qua đó từ ngữ được áp dụng cho ý nghĩa. Do đó, ngài đã nói: “'Tammayatā' chính là ái.” “Atammayatā” (sự không tạo thành do ái) là đối nghịch với “tammayatā”. “Vipassanupekkhā” (xả trong thiền quán) là tâm xả trở nên trung tính trong việc thẩm xét các pháp hữu vi, được đề cập như sau: “Cái gì hiện hữu, cái gì đã sanh khởi, vị ấy từ bỏ điều đó, đạt được tâm xả” (dī. ni. 3.71; a. ni. 7.55). ๓๑๑. ยทริโยติ เอตฺถ ท-กาโร ปทสนฺธิกโร, อุปโยคปุถุวจเน จ ย-สทฺโทติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘เย สติปฏฺฐาเน อริโย’’ติ อาห. กามํ ‘‘อริโย’’ติ ปทํ สพฺเพสมฺปิ ปฏิวิทฺธสจฺจานํ สาธารณํ, วกฺขมานสฺส ปน วิเสสสฺส พุทฺธาเวณิกตฺตา, ‘‘อริโย สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ วุตฺตํ. น หิ ปจฺเจกพุทฺธาทีนํ อยมานุภาโว อตฺถิ. ตีสุ ฐาเนสูติ น สุสฺสูสนฺตีติ วา, เอกจฺเจ น สุสฺสูสนฺติ เอกจฺเจ สุสฺสูสนฺตีติ วา, สุสฺสูสนฺตีติ วา, ปฏิปนฺนาปฏิปนฺนานํ สาวกานํ ปฏิปตฺติสงฺขาเตสุ ตีสุ สติปฏฺฐาเนสุ. สตึ ปฏฺฐเปนฺโตติ ปฏิฆานุนเยหิ อนวสฺสุตตฺตา ตทุภยนิวตฺตตฺตา สพฺพทา สตึ อุปฏฺฐเปนฺโต. พุทฺธานเมว สา นิจฺจํ อุปฏฺฐิตสติตา, น อิตเรสํ อาเวณิกธมฺมภาวโต. อาทเรน โสตุมิจฺฉา อิธ สุสฺสูสาติ ตทภาวํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สทฺทหิตฺวา โสตุํ น อิจฺฉนฺตี’’ติ อาห. น อญฺญาติ ‘‘น อญฺญายา’’ติ วตฺตพฺเพ ยการโลเปน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘น ชานนตฺถายา’’ติ. สตฺถุ โอวาทสฺส อนาทิยนเมว โวกฺกมนนฺติ อาห – ‘‘อติกฺกมิตฺวา…เป… มญฺญนฺตี’’ติ. 311. Trong từ “yadariyo”, mẫu tự “da” là để nối âm, và từ “ya” ở đây là công cụ cách số nhiều. Để chỉ rõ điều này, ngài nói: “ye satipaṭṭhāne ariyo” (vị Thánh trong các niệm xứ nào). Mặc dù từ “ariyo” (bậc Thánh) là chung cho tất cả những vị đã chứng ngộ các chân lý, nhưng vì phẩm chất đặc biệt sắp được đề cập là bất cộng của một vị Phật, nên được nói là: “bậc Thánh, bậc Chánh Đẳng Giác.” Quả thật, các vị Phật Độc Giác và những vị khác không có năng lực này. “Tīsu ṭhānesu” (trong ba trường hợp) có nghĩa là: hoặc họ không muốn lắng nghe, hoặc một số không muốn lắng nghe trong khi một số khác muốn lắng nghe, hoặc họ muốn lắng nghe; trong ba niệm xứ được gọi là sự thực hành của các đệ tử đang thực hành và không thực hành. “Satiṃ paṭṭhapento” (thiết lập niệm) có nghĩa là luôn luôn thiết lập niệm vì không bị sân và tham chi phối, vì đã từ bỏ cả hai. Trạng thái niệm luôn được thiết lập đó chỉ thuộc về các vị Phật, không thuộc về những người khác, vì đó là một pháp bất cộng. Ở đây, “sussūsā” là mong muốn lắng nghe với sự tôn trọng. Để chỉ ra sự thiếu vắng điều đó, ngài nói: “saddahitvā sotuṃ na icchantī” (có đức tin nhưng không muốn lắng nghe). “Na aññā” là một chỉ định với sự lược bỏ mẫu tự “ya” khi lẽ ra phải nói là “na aññāya”. Ngài nói: “na jānanatthāya” (không phải với mục đích để biết). Việc không chấp nhận lời giáo huấn của Bậc Đạo Sư chính là “vokkamanam” (sự vượt qua). Ngài nói: “atikkamitvā…pe… maññantī” (sau khi vượt qua... họ nghĩ rằng). เคหสฺสิตโทมนสฺสวเสนาติ อิทํ อิธ ปฏิกฺขิปิตพฺพมตฺตทสฺสนปทํ ทฏฺฐพฺพํ. เนกฺขมฺมสฺสิตโทมนสฺสสฺสปิ สตฺถุ ปสงฺควเสน ‘‘น เจว อตฺตมโน โหตี’’ติ อตฺตมนปฏิกฺเขเปน อนตฺตมนตา วุตฺตา วิย โหตีติ ตํ ปฏิเสเธนฺโต – ‘‘อปฺปตีโต โหตีติ น เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. ตสฺส เสตุฆาโต หิ ตถาคตานํ. ยทิ เอวํ กสฺมา อตฺตมนตาปฏิกฺเขโปติ อาห – ‘‘อปฺปฏิปนฺนเกสุ ปน อนตฺตมนตาการณสฺส อภาเวเนตํ วุตฺต’’นฺติ. ปฏิฆอวสฺสเวนาติ ฉหิ ทฺวาเรหิ ปฏิฆวิสฺสนฺทเนน, ปฏิฆปฺปวตฺติยาติ อตฺโถ. อุปฺปิลาวิโตติ น เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ อุปฺปิลาวิตตฺตสฺส โพธิมูเล เอว ปหีนตฺตา. ปฏิปนฺนเกสูติ อิทํ อธิการวเสน วุตฺตํ, อปฺปฏิปนฺนเกสุปิ ตถาคตสฺส อนตฺตมนตาการณํ นตฺเถว. เอตํ วุตฺตนฺติ เอตํ ‘‘อตฺตมโน เจว โหตี’’ติอาทิวจนํ วุตฺตํ [Pg.388] สาวกานํ สมฺมาปฏิปตฺติยา สตฺถุ อนวชฺชาย จิตฺตาราธนาย สมฺภวโต. “Gehassitadomanassavasena” (do ưu liên hệ gia đình) - ở đây, điều này cần được xem là một thuật ngữ chỉ biểu thị điều cần được loại bỏ. Để bác bỏ ý kiến cho rằng, do bối cảnh ưu liên hệ xuất gia của Bậc Đạo Sư, qua việc phủ định sự hoan hỷ bằng câu “vị ấy không hoan hỷ,” trạng thái không hoan hỷ (tức ưu) dường như đã được nói đến, ngài nói: “'appatīto hoti' (vị ấy không hài lòng) - ý nghĩa không nên được hiểu như vậy.” Bởi vì các đấng Như Lai đã phá hủy cầu nối của nó (tức ưu). Nếu vậy, tại sao sự hoan hỷ lại bị phủ định? Ngài nói: “Nhưng điều này được nói đến vì không có nguyên nhân cho sự không hoan hỷ (ưu) trong trường hợp những người không thực hành.” “Paṭighaavassavena” (do sự rỉ chảy của sân) có nghĩa là do sự tuôn chảy của sân qua sáu căn môn, nghĩa là do sự khởi lên của sân. “Uppilāvito” (bị dao động) - ý nghĩa không nên được hiểu như vậy, vì sự dao động đã được đoạn trừ ngay tại cội Bồ-đề. “Paṭipannakesu” (trong trường hợp những người thực hành) - điều này được nói theo chủ đề; ngay cả trong trường hợp những người không thực hành, cũng không có nguyên nhân nào cho sự không hoan hỷ (ưu) đối với đấng Như Lai. “Etaṃ vuttaṃ” (điều này được nói) - câu nói “attamano ceva hoti” (vị ấy hoan hỷ), v.v... được nói đến vì tâm của Bậc Đạo Sư có thể được hoan hỷ một cách vô nhiễm do sự thực hành đúng đắn của các đệ tử. ๓๑๒. ทมิโตติ นิพฺพิเสวนภาวาปาทเนน สิกฺขาปิโต. อิริยาปถปริวตฺตนวเสน อปริวตฺติตฺวา เอกทิสาย เอว สตฺตทิสาวิธาวนสฺส อิธาธิปฺเปตตฺตา สาริตานํ หตฺถิทมฺมาทีนํ เอกทิสาธาวนมฺปิ อนิวตฺตนวเสเนว ยุตฺตนฺติ อาห – ‘‘อนิวตฺติตฺวา ธาวนฺโต เอกํเยว ทิสํ ธาวตี’’ติ. กาเยน อนิวตฺติตฺวาวาติ กาเยน อปริวตฺติตฺวา เอว. วิโมกฺขวเสน อฏฺฐ ทิสา วิธาวติ, น ปุรตฺถิมาทิทิสาวเสน. เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกนีหาเรเนว, เอกสฺมึเยว วา ทิวเส เอกภาเคน. ‘‘ปหาโร’’ติ หิ ทิวสสฺส ตติโย ภาโค วุจฺจติ. วิธาวนญฺเจตฺถ ฌานสมาปชฺชนวเสน อกลงฺกมปฺปติสาตํ ชวนจิตฺตปวตฺตนฺติ อาห ‘‘สมาปชฺชติเยวา’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 312. “Damito” (được điều phục) có nghĩa là được huấn luyện bằng cách đưa đến trạng thái không hưởng thụ. Bởi vì ở đây, ý muốn nói đến việc chạy trong bảy phương hướng theo một hướng duy nhất mà không quay lại bằng cách thay đổi oai nghi, nên việc chạy theo một hướng của những con voi đã được điều luyện, v.v... cũng phù hợp theo cách không quay lại. Do đó, ngài nói: “anivattitvā dhāvanto ekaṃyeva disaṃ dhāvatī” (chạy mà không quay lại, nó chỉ chạy theo một hướng). “Kāyena anivattitvā” có nghĩa là không quay thân lại. Vị ấy chạy trong tám phương hướng theo phương diện các giải thoát, chứ không phải theo phương diện các hướng như phương đông, v.v... “Ekappahārena” có nghĩa là trong một lần, hoặc trong một phần của một ngày duy nhất. Quả thật, “pahāro” được gọi là phần thứ ba của một ngày. Và ở đây, “vidhāvanaṃ” (sự chạy) là sự diễn tiến của tốc hành tâm không tỳ vết và không bị cản trở, theo phương diện nhập thiền. Do đó, ngài nói: “samāpajjatiyeva” (vị ấy chỉ nhập vào). Phần còn lại thì dễ hiểu. สฬายตนวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần Giải Thích Ý Nghĩa Thâm Sâu của Chú Giải Kinh Phân Biệt Sáu Xứ đã hoàn tất. ๘. อุทฺเทสวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา 8. Chú Giải Kinh Phân Biệt Đề Cương ๓๑๓. เทเสตพฺพสฺส อตฺถสฺส อุทฺทิสนํ อุทฺเทโส, วิภชนํ วิภงฺโคติ อาห – ‘‘มาติกญฺจ วิภชนญฺจา’’ติ ตุเลยฺยาติอาทีนิ จตฺตาริปิ ปทานิ ปญฺญาเววจนานิ. อถ วา ตุเลยฺยาติ ตุลนภูตาย ปญฺญาย ตสฺส ธมฺมสฺส ปคฺคหาทิวิธินา ปริตุเลยฺย. ตีเรยฺยาติ ตีรณภูตาย ปญฺญาย ตตฺถ ญาณกิริยาสมาปนวเสน ตีเรยฺย. ปริคฺคณฺเหยฺยาติ ตถาสมาปนฺโน อานิสํเส อสฺสาทอาทีนเว จ วิจิเนยฺย. ปริจฺฉินฺเทยฺยาติ ปริจฺฉินฺทภูเตน ญาเณน อตฺถํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ชาเนยฺย. อารมฺมเณสูติ รูปาทิปุถุตฺตารมฺมเณสุ. นิกนฺติวเสนาติ นิกามนวเสน อเปกฺขาวเสน. ติฏฺฐมานนฺติ ปวตฺตมานํ. โคจรชฺฌตฺเตติ ฌานารมฺมณภูเต. ตญฺหิ ภาวนาจิตฺเตนาภิภุยฺย อวิสฺสชฺชิตฺวา คยฺหมานํ อชฺฌตฺตํ วิย โหตีติ ‘‘โคจรชฺฌตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ภาวนํ อารทฺธสฺส ภิกฺขุโน ยทิ ภาวนารมฺมเณ นิกนฺติ อุปฺปชฺเชยฺย, ตาย นิกนฺติยา อุปริ ภาวนํ วิสฺสชฺเชตฺวา จิตฺตสํโกจวเสน สณฺฐิตํ นาม, ตทภาเวน อสณฺฐิตํ นาม โหตีติ, ‘‘อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิต’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘โคจรชฺฌตฺเต นิกนฺติวเสน อสณฺฐิต’’นฺติ [Pg.389] อาห. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘นิกนฺติวเสน หิ อติฏฺฐมานํ หานภาคิยํ น โหติ, วิเสสภาคิยเมว โหตี’’ติ. อคฺคเหตฺวาติ รูปาทีสุ กิญฺจิ ตณฺหาทิคฺคาหวเสน อคฺคเหตฺวา. ตถา อคฺคหเณเนว หิ ตณฺหาปริตาสาทิวเสน น ปริตสฺเสยฺย. อวเสสสฺส จ ทุกฺขสฺสาติ โสกาทิทุกฺขสฺส. อวเสสสฺส จ ทุกฺขสฺสาติ วา ชาติชรามรณสีเสน วิปากทุกฺขสฺส คหิตตฺตา กิเลสทุกฺขสฺส เจว สํสารทุกฺขสฺส จาติ อตฺโถ. 313. Việc nêu lên ý nghĩa cần được thuyết giảng là đề mục (uddesa), việc phân tích là phân tích (vibhaṅga), ngài đã nói – ‘cả đề mục và cả sự phân tích.’ Bốn từ bắt đầu bằng ‘tuleyya’ (nên cân nhắc) đều là đồng nghĩa với trí tuệ. Hoặc là, ‘tuleyya’ (nên cân nhắc) có nghĩa là nên cân nhắc kỹ lưỡng pháp ấy bằng trí tuệ có tính chất cân nhắc, theo phương pháp sách tấn v.v... ‘Tīreyya’ (nên thẩm xét) có nghĩa là nên thẩm xét ở đó bằng trí tuệ có tính chất thẩm xét, theo cách hoàn thành phận sự của trí. ‘Pariggaṇheyya’ (nên nắm bắt) có nghĩa là, khi đã hoàn thành như vậy, nên tìm hiểu các lợi ích, vị ngọt và sự nguy hại. ‘Paricchindeyya’ (nên phân định) có nghĩa là nên biết sau khi đã phân định ý nghĩa bằng trí có tính chất phân định. ‘Trong các đối tượng’ (ārammaṇesu) có nghĩa là trong các đối tượng đa dạng như sắc v.v... ‘Do sự ham muốn’ (nikantivasena) có nghĩa là do sự khao khát, do sự mong mỏi. ‘Đang đứng lại’ (tiṭṭhamānaṃ) có nghĩa là đang diễn tiến. ‘Trong đối tượng hành xứ nội phần’ (gocarajjhatte) có nghĩa là trong đối tượng của thiền. Bởi vì đối tượng ấy, khi được tâm tu tập chế ngự, được nắm giữ không buông bỏ, trở nên giống như nội phần, nên được gọi là ‘đối tượng hành xứ nội phần’ (gocarajjhatta). Để chỉ ra rằng: ‘Nếu sự ham muốn khởi lên trong đối tượng tu tập của vị tỳ khưu đã bắt đầu tu tập, thì do sự ham muốn ấy, sau khi từ bỏ sự tu tập, tâm được gọi là bị co rút (saṇṭhitaṃ) theo cách co rút của tâm; do không có điều đó, tâm được gọi là không bị co rút (asaṇṭhitaṃ),’ nên đã nói ‘không bị co rút ở nội phần’ (ajjhattaṃ asaṇṭhitaṃ). Ngài nói: ‘không bị co rút trong đối tượng hành xứ nội phần do sự ham muốn.’ Thật vậy, ngài sẽ nói: ‘Bởi vì không đứng lại do sự ham muốn, nên không thuộc phần thoái thất, mà chỉ thuộc phần thắng tấn.’ ‘Không nắm giữ’ (aggahetvā) có nghĩa là không nắm giữ bất cứ điều gì trong sắc v.v... theo cách nắm giữ của tham ái v.v... Thật vậy, chính do không nắm giữ như vậy nên không bị run sợ theo cách run sợ của tham ái v.v... ‘Và của khổ còn lại’ (avasesassa ca dukkhassa) có nghĩa là của khổ sầu v.v... Hoặc là, ‘và của khổ còn lại’ (avasesassa ca dukkhassa) có nghĩa là, vì khổ quả đã được đề cập đến với tiêu đề sanh, già, chết, nên (ở đây) có nghĩa là cả khổ phiền não và khổ luân hồi. ๓๑๖. รูปเมว กิเลสุปฺปตฺติยา การณภาวโต รูปนิมิตฺตํ. ราคาทิวเสน ตํ อนุธาวตีติ รูปนิมิตฺตานุสารี. 316. Chính sắc là tướng của sắc (rūpanimittaṃ) vì là nguyên nhân cho sự phát sinh của phiền não. Người đi theo tướng của sắc (rūpanimittānusārī) là người chạy theo nó do tham ái v.v... ๓๑๘. นิกนฺติวเสน อสณฺฐิตนฺติ อเปกฺขาวเสน สณฺฐิตํ นิกนฺตึ ปหาย ปวตฺตมานํ อุปริ วิเสสาวหโตติ. เตนาห ‘‘นิกนฺติวเสน หี’’ติอาทิ. 318. ‘Không bị co rút do sự ham muốn’ có nghĩa là: từ bỏ sự ham muốn vốn co rút do sự mong mỏi, (tâm) đang diễn tiến sẽ mang lại sự chứng đắc cao hơn. Vì thế, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘bởi vì do sự ham muốn.’ ๓๒๐. อคฺคเหตฺวา อปริตสฺสนาติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ, ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา ตณฺหาทิคฺคาหวเสน อุปาทิยิตฺวา ตณฺหาปริตาสาทิวเสน ปริตสฺสนา, วุตฺตวิปริยาเยน อคฺคเหตฺวา อปริตสฺสนา เวทิตพฺพา. กถํ ปเนสา อนุปาทาปริตสฺสนา โหตีติ มหาเถรสฺส อธิปฺปายํ วิวริตุํ โจทนํ สมุฏฺฐเปติ? อุปาทาตพฺพสฺส อภาวโตติ ตสฺส อนุปาทาปริตสฺสนาภาเว การณวจนํ. ยทิ หีติอาทิ ตสฺส สมตฺถนํ. อุปาทาปริตสฺสนาว อสฺส ตถา อุปาทาตพฺพสฺส ตเถว อุปาทินฺนตฺตา. เอวนฺติ นิจฺจาทิอากาเรน. อุปาทินฺนาปีติ คหิตปรามฏฺฐาปิ. อนุปาทินฺนาว โหนฺติ อโยนิโส คหิตตฺตา, วิญฺญูสุ นิสฺสาย ชานิตพฺพตฺตา จ. ทิฏฺฐิวเสนาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา คหณาการวเสน, ตสฺส ปน อยถาภูตคาหิตาย ปรมตฺถโต จ อภาวโต. อตฺถโตติ ปรมตฺถโต. อนุปาทาปริตสฺสนาเยว นาม โหติ อุปาทาตพฺพาการสฺส อภาเวน ตํ อนุปาทิยิตฺวา เอว ปริตสฺสนาติ กตฺวา. 320. ‘Không nắm giữ, không run sợ’ có nghĩa là: sự run sợ do tham ái v.v... (phát sinh) sau khi đã chấp thủ năm uẩn thủ theo cách nắm giữ của tham ái v.v... bằng (cách nghĩ) ‘đây là của tôi’ v.v...; ngược lại với điều đã nói, nên hiểu là không nắm giữ, không run sợ. Để làm rõ ý của vị Đại Trưởng lão, một câu hỏi được đặt ra: ‘Làm thế nào mà có sự không chấp thủ, không run sợ này?’ ‘Do không có đối tượng để chấp thủ’ là lời giải thích nguyên nhân cho việc có sự không chấp thủ, không run sợ ấy. Câu bắt đầu bằng ‘bởi vì nếu’ là sự chứng minh cho điều đó. Sẽ có sự chấp thủ và run sợ, vì đối tượng để chấp thủ như vậy đã được chấp thủ đúng như vậy. ‘Như vậy’ có nghĩa là theo cách thường hằng v.v... ‘Dù đã được chấp thủ’ có nghĩa là dù đã được nắm giữ, bám víu. Chúng thực sự là không được chấp thủ, vì đã được nắm giữ một cách không như lý tác ý, và vì cần phải được biết đến bằng cách nương tựa vào những người có trí. ‘Do tà kiến’ có nghĩa là do cách nắm giữ của tà kiến; nhưng vì nó được nắm giữ không đúng với thực tại và vì nó không tồn tại trên phương diện chân đế. ‘Về mặt ý nghĩa’ có nghĩa là về mặt chân đế. Thực sự được gọi là không chấp thủ, không run sợ, vì do không có phương diện để chấp thủ, nên không chấp thủ nó và không run sợ. ปริวตฺตตีติ น ตเทว รูปํ อญฺญถา ปวตฺตํ ปริวตฺตติ, อถ โข ปกติชหเนน สภาววิคเมน นสฺสติ ภิชฺชติ. วิปริณตนฺติ อญฺญถตฺตํ คตํ วินฏฺฐํ. กมฺมวิญฺญาณนฺติ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ. ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติอาทิ มิจฺฉาคาหวเสน วิญฺญาณสฺส รูปเภเทน วุตฺตสฺส เภทานุปริวตฺติ โหติ. วิปริณามํ อนุคนฺตฺวา วิปริวตฺตนตํ อารพฺภ ปวตฺตํ วิปริณามานุปริวตฺตํ; ตโต [Pg.390] สมุปฺปนฺนา ปริตสฺสนา วิปริณามานุปริวตฺตชา ปริตสฺสนาติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘วิปริณามสฺส…เป… ปริตสฺสนา’’ติ. อกุสลธมฺมสมุปฺปาทา จาติ, ‘‘ยํ อหุ วต เม, ตํ วต เม นตฺถี’’ติอาทินา ปวตฺตา อกุสลจิตฺตุปฺปาทธมฺมา. เขเปตฺวาติ ปวตฺติตุํ อปฺปทานวเสน อนุปฺปตฺตินิมิตฺตตาย เขเปตฺวา. ภยตาเสนาติ ภายนวเสนปิ จิตฺตุตฺราเสน. ตณฺหาตาเสนาติ ตสฺสเนน. สวิฆาโตติ จิตฺตวิฆาตนวิฆาเตน สวิฆาโต. ตโต เอว เจโตทุกฺเขน สทุกฺโข. มณิกรณฺฑกสญฺญายาติ ริตฺตกรณฺฑํเยว มณิปริปุณฺณกรณฺโฑติ อุปฺปนฺนสญฺญาย. อคฺคเหตฺวา ปริตสฺสนาติ คเหตพฺพสฺส อภาเวน คหณมฺปิ อวิชฺชมานปกฺขิยเมวาติ อคฺคเหตฺวา ปริตสฺสนา นาม โหติ. ‘Biến đổi’ (parivattati) có nghĩa là không phải chính sắc ấy diễn tiến một cách khác mà biến đổi, mà là nó bị hoại diệt, bị tan vỡ do từ bỏ trạng thái tự nhiên, do sự mất đi tự tánh. ‘Đã biến hoại’ (vipariṇataṃ) có nghĩa là đã trở nên khác đi, đã bị hủy diệt. ‘Nghiệp thức’ (kammaviññāṇaṃ) là hành thức (abhisaṅkhāraviññāṇaṃ). Do sự nắm giữ sai lầm ‘sắc là tự ngã’ v.v..., thức biến đổi theo sự tan vỡ của sắc đã được nói đến. Sự biến đổi theo sự biến hoại (vipariṇāmānuparivattaṃ) là sự diễn tiến liên quan đến tính chất biến đổi sau khi đi theo sự biến hoại; để chỉ ra rằng sự run sợ phát sinh từ đó là sự run sợ sinh ra từ sự biến đổi theo sự biến hoại, ngài đã nói: ‘sự run sợ... của sự biến hoại...’ ‘Và do sự phát sinh của các pháp bất thiện’ có nghĩa là các pháp bất thiện thuộc tâm sở diễn tiến qua (suy nghĩ) ‘than ôi, cái gì đã là của ta, than ôi, cái đó nay không còn của ta’ v.v... ‘Làm cho cạn kiệt’ (khepetvā) có nghĩa là làm cho cạn kiệt do không cho cơ hội diễn tiến, do đã đạt đến tướng không sinh. ‘Do sự sợ hãi’ (bhayatāsena) có nghĩa là do sự sợ sệt và do sự kinh hoàng của tâm. ‘Do sự run sợ của tham ái’ (taṇhātāsena) có nghĩa là do sự khao khát. ‘Có phiền muộn’ (savighāto) là có phiền muộn do sự phiền muộn làm não loạn tâm. Chính từ đó, ‘có khổ đau’ (sadukkho) do khổ tâm. ‘Do tưởng về hộp ngọc’ (maṇikaraṇḍakasaññāya) có nghĩa là do tưởng khởi lên rằng chiếc hộp rỗng chính là chiếc hộp đầy ngọc. ‘Sự run sợ không do nắm giữ’ có nghĩa là: do không có đối tượng để nắm giữ, nên sự nắm giữ cũng thuộc về phía không tồn tại, vì vậy được gọi là sự run sợ không do nắm giữ. ๓๒๑. กมฺมวิญฺญาณเมว นตฺถิ สติ กมฺมวิญฺญาเณ รูปเภทานุปริวตฺติ สิยาติ กมฺมวิญฺญาณาภาวทสฺสนมุเขน ขีณาสวสฺส สพฺพโส กิเลสาภาวํ ทสฺเสติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 321. Không có nghiệp thức. Nếu có nghiệp thức, thì sẽ có sự biến đổi theo sự tan vỡ của sắc. Bằng cách chỉ ra sự không có nghiệp thức, ngài cho thấy sự hoàn toàn không có phiền não của vị lậu tận. Phần còn lại thì dễ hiểu. อุทฺเทสวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa sâu sắc của bài chú giải kinh Phân Tích Đề Mục đến đây là kết thúc. ๙. อรณวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา 9. Chú giải kinh Phân Tích Vô Tranh ๓๒๓. เคหสฺสิตวเสนาติ กิเลสนิสฺสิตวเสน อนุโรธวเสน. เนว อุกฺขิเปยฺยาติ น อนุคฺคณฺเหยฺย. น อวกฺขิเปยฺยาติ เคหสฺสิตวเสน วิโรธวเสน น นิคฺคณฺเหยฺย. อนุโรเธน วินา สมฺปหํสนวเสน ยถาภูตคุณกถนํ เนวุสฺสาทนา วชฺชาภาวโต; ตถา วิโรเธน วินา วิเวจนวเสน ยถาภูตโทสกถนํ น อปสาทนํ. สภาวเมวาติ ยถาภูตสภาวเมว กสฺสจิ ปุคฺคลสฺส อนาเทสกรณวเสน กเถยฺย, เสยฺยถาปิ อายสฺมา สุภูติตฺเถโร. วินิจฺฉิตสุขนฺติ, ‘‘อชฺฌตฺตํ อนวชฺช’’นฺติอาทินา วิเสสโต วินิจฺฉิตสุขาย โหติ. ปรมฺมุขา อวณฺณนฺติ สฺวายํ รโหวาโท เปสุญฺญูปสํหารวเสน ปวตฺโต อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ปิสุณวาจนฺติ อตฺโถ’’ติ. ขีณาตีติ ขีโณ, โย ภาสติ, ยญฺจ อุทฺทิสฺส ภาสติ, ทฺเวปิ หึสติ วิพาธตีติ อตฺโถ, ตํ ขีณวาทํ. สฺวายํ ยสฺมา กิเลเสหิ อากิณฺโณ สํกิลิฏฺโฐ เอว จ โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อากิณฺณํ [Pg.391] สํกิลิฏฺฐํ วาจ’’นฺติ. เตน อวสิฏฺฐํ ติวิธมฺปิ วจีทุจฺจริตมาห. อธิฏฺฐหิตฺวาติ, ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ อชฺโฌสาย. อาทายาติ ปคฺคยฺห. โวหเรยฺยาติ สมุทาจเรยฺย. โลกสมญฺญนฺติ โลกสงฺเกตํ. 323. Bởi nương tựa tại gia (gehassitavasena) nghĩa là bởi nương tựa phiền não, bởi thuận theo. Không nên tán dương (neva ukkhipeyya) nghĩa là không nên nâng đỡ. Không nên chê bai (na avakkhipeyya) nghĩa là không nên khiển trách bởi nương tựa tại gia, bởi chống đối. Việc nói lên đức tính như thật với ý làm cho hoan hỷ, không có sự thuận theo, thì không phải là sự tán dương vì không có lỗi; tương tự, việc nói lên lỗi lầm như thật với ý phân tích, không có sự chống đối, thì không phải là sự chê bai. Chỉ là tự tánh (sabhāvameva) nghĩa là nên nói về tự tánh như thật của một người nào đó với ý không chỉ định, giống như trường hợp trưởng lão Subhūti. Hạnh phúc đã được thẩm xét (vinicchitasukhaṃ), là hạnh phúc được thẩm xét một cách đặc biệt qua các câu như ‘nội tâm không có tội lỗi’. Chê bai sau lưng (parammukhā avaṇṇaṃ) ở đây được hiểu là lời nói vắng mặt được thực hiện với ý nói đâm thọc, do đó nói rằng ‘nghĩa là lời nói hai lưỡi’. Làm tổn hại (khīṇāti) là làm tổn thương. Người nói và người được nhắm đến để nói, cả hai đều bị làm hại, bị làm phiền não, đó là ý nghĩa. Đó là lời nói gây tổn hại. Vì lời nói ấy tràn đầy phiền não và bị ô nhiễm, nên được nói là ‘lời nói tràn đầy, ô nhiễm’. Do đó, ba loại lời nói ác còn lại cũng được đề cập. Sau khi quyết đoán (adhiṭṭhahitvā) là sau khi chấp thủ rằng ‘chỉ điều này là sự thật’. Sau khi nắm giữ (ādāya) là sau khi đề cao. Nên thực hành (vohareyya) là nên nói ra. Tục lệ thế gian (lokasamaññaṃ) là quy ước của thế gian. ๓๒๔. อารมฺมณโต สมฺปโยคโต กาเมหิ ปฏิสํหิตตฺตา กามปฏิสนฺธิ, กามสุขํ. เตนาห ‘‘กามูปสํหิเตน สุเขนา’’ติ. สทุกฺโขติ วิปากทุกฺเขน สํกิเลสทุกฺเขน สทุกฺโข. ตถา สปริฬาโหติ วิปากปริฬาเหน เจว กิเลสปริฬาเหน จ สปริฬาโห. 324. Do liên quan đến các dục về phương diện đối tượng và tương ưng, nên (gọi là) sự tái sanh trong cõi dục, lạc thú của dục. Do đó, nói rằng ‘với lạc thú liên hệ đến dục’. Có khổ (sadukkho) là có khổ do khổ của quả dị thục và khổ của phiền não. Tương tự, có sự thiêu đốt (sapariḷāho) là có sự thiêu đốt do sự thiêu đốt của quả dị thục và sự thiêu đốt của phiền não. ๓๒๖. วฏฺฏโต นิสฺสริตุํ อทตฺวา ตตฺเถว สีทาปนโต มิจฺฉาปฏิปทาภาเวน สตฺเต สํโยเชตีติ สํโยชนํ, วิเสสโต ภวสํโยชนํ ตณฺหาติ อาห ‘‘ตณฺหาเยตํ นาม’’นฺติ. น ตณฺหาเยว มานาทโยปิ สํโยชนตฺตํ สาเธนฺติ นาม สพฺพโส สํโยชนโต สุฏฺฐุ พนฺธนโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘อวิชฺชานีวรณานํ, ภิกฺขเว, สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๒๕-๑๒๖). 326. Vì không cho thoát khỏi vòng luân hồi, làm cho chìm đắm ngay tại đó, và vì là tà đạo nên nó trói buộc chúng sanh, do đó gọi là kiết sử (saṃyojanaṃ). Đặc biệt, hữu kiết sử chính là ái, do đó nói rằng ‘đây là tên gọi của ái’. Không chỉ ái, mà cả mạn v.v... cũng hoàn thành vai trò kiết sử, vì chúng trói buộc hoàn toàn, trói buộc chặt chẽ. Do đó, đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, đối với các chúng sanh bị vô minh che lấp, bị ái trói buộc’ (saṃ. ni. 2.125-126). อิมํ จตุกฺกนฺติ, ‘‘เย กามปฏิสนฺธิสุขิโน โสมนสฺสานุโยคํ อนุยุตฺตา, เย อตฺตกิลมถานุโยคํ อนุยุตฺตา’’ติ เอวมาคตํ อิมํ จตุกฺกํ นิสฺสาย. ‘‘เอตทคฺเค ฐปิโต’’ติ, วตฺวา ตํ นิสฺสาย ฐปิตภาวํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ, ‘‘ภควโต หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุสฺสาทนาอปสาทนา ปญฺญายนฺติ ตถาคเตน วิเนตพฺพปุคฺคลวเสน ธมฺมเทสนาย ปวตฺเตตพฺพโต. อยํ ปุคฺคโล…เป… อาจารสมฺปนฺโนติ วา นตฺถิ ปเรสํ อนุทฺเทสกวเสน ธมฺมเทสนาย ปวตฺตนโต. Bốn pháp này (imaṃ catukkaṃ), là nương vào bốn pháp đã được đề cập như sau: ‘những người có lạc thú tái sanh trong cõi dục, chuyên tâm theo đuổi sự thỏa thích’ và ‘những người chuyên tâm theo đuổi sự hành hạ bản thân’. Sau khi nói ‘được đặt ở vị trí hàng đầu trong số này’, để chỉ rõ một cách chi tiết việc được đặt ở vị trí đó là nương vào điều ấy, câu ‘quả vậy, đối với Đức Thế Tôn’ v.v... đã được nói. Sự tán dương và chê bai được biết đến là do Đức Như Lai thuyết pháp tùy theo hạng người cần được giáo hóa. Hoặc là không có (sự tán dương và chê bai) vì việc thuyết pháp được tiến hành với ý không chỉ định người khác rằng ‘người này… đầy đủ hạnh kiểm’. ๓๒๙. ปรมฺมุขา อวณฺณนฺติ นินฺทิยสฺส โทสสฺส นินฺทนํ. น หิ กทาจิ นินฺทิโย ปสํสิโย โหติ, ตํ ปน กาลํ ญตฺวาว กเถตพฺพนฺติ อาห, ‘‘ยุตฺตปตฺตกาลํ ญตฺวาวา’’ติ. ขีณวาเทปิ เอเสว นโย ตสฺส รโหวาเทน สมานโยคกฺขมตฺตา. 329. Chê bai sau lưng (parammukhā avaṇṇaṃ) là sự khiển trách lỗi lầm đáng bị khiển trách. Quả vậy, người đáng bị khiển trách không bao giờ đáng được tán dương. Nhưng điều đó chỉ nên được nói sau khi biết thời điểm, do đó nói rằng, ‘sau khi biết thời điểm thích hợp đã đến’. Đối với lời nói gây tổn hại cũng có cùng phương pháp này, vì nó tương tự như lời nói vắng mặt. ๓๓๐. ฆาตียตีติ วธียติ. สทฺโทปิ ภิชฺชติ นสฺสติ, เภโท โหตีติ อตฺโถ. เคลญฺญปฺปตฺโตติ เขทํ ปริสฺสมํ ปตฺโต. อปลิพุทฺธนฺติ โทเสหิ อนนุปติตํ. 330. Bị giết (ghātīyati) là bị sát hại. Âm thanh cũng bị vỡ, bị hủy hoại, nghĩa là có sự tan vỡ. Bị bệnh (gelaññappatto) là đã đạt đến sự mệt mỏi, sự kiệt sức. Không bị ràng buộc (apalibuddhaṃ) là không bị các lỗi lầm theo sau. ๓๓๑. อภินิวิสฺส [Pg.392] โวหรตีติ เอวเมตํ, น อิโต อญฺญถาติ ตํ ชนปทนิรุตฺตึ อภินิวิสิตฺวา สมุทาจรติ. อติธาวนนฺติ สมญฺญํ นาเมตํ โลกสงฺเกตสิทฺธา ปญฺญตฺตีติ ปญฺญตฺติมตฺเต อฏฺฐตฺวา ปรมตฺถโต ถามสา ปรามสฺส โวหรณํ. 331. Thực hành với sự cố chấp (abhinivissa voharati) nghĩa là thực hành sau khi cố chấp vào phương ngữ địa phương rằng ‘điều này là như vậy, không khác’. Vượt qua (atidhāvanaṃ) là không đứng lại ở chỗ chỉ là chế định rằng ‘tên gọi này là một tục lệ, một chế định được thành lập bởi quy ước thế gian’, mà thực hành bằng cách nắm giữ một cách mạnh mẽ theo nghĩa chân đế. ๓๓๒. อปรามสนฺโตติ อนภินิวิสนฺโต สมญฺญามตฺตโตว โวหรติ. 332. Không nắm giữ (aparāmasanto) là không cố chấp, chỉ thực hành theo mức độ của tục lệ. ๓๓๓. มริยาทภาชนียนฺติ ยถาวุตฺตสมฺมาปฏิปทาย มิจฺฉาปฏิปทาย จ อญฺญมญฺญํ สงฺกรภาววิภาชนํ. รณนฺติ สตฺตา เอเตหิ กนฺทนฺติ อกนฺทนฺตาปิ กนฺทนการณภาวโตติ รณา; ราคโทสโมหา, ทสปิ วา กิเลสา, สพฺเพปิ วา เอกนฺตากุสลา, เตหิ นานปฺปการทุกฺขนิพฺพตฺตเกหิ อภิภูตา สตฺตา กนฺทนฺติ; สห รเณหีติ สรโณ. รณสทฺโท วา ราคาทิเรณูสุ นิรุฬฺโห. เตนาห ‘‘สรโช สกิเลโส’’ติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘สทุกฺโข เอโส ธมฺโม’’ติอาทินา อาคตตฺตา กามสุขานุโยคาทโยปิ ‘‘สรโณ’’ติ วุตฺตาติ ทุกฺขาทีนํ รณภาโว ตนฺนิพฺพตฺตกสภาวานํ อกุสลานํ สรณตา จ เวทิตพฺพา. อรโณติอาทีนํ ปทานํ วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. 333. Sự phân chia giới hạn (mariyādabhājanīyaṃ) là sự phân biệt trạng thái không hỗn tạp lẫn nhau giữa chánh đạo và tà đạo đã được nói đến. Raṇa là những thứ mà chúng sanh kêu la vì chúng; ngay cả khi không kêu la, chúng cũng là nguyên nhân của sự kêu la; (đó là) tham, sân, si, hoặc mười phiền não, hoặc tất cả các pháp hoàn toàn bất thiện. Bị áp đảo bởi những thứ tạo ra các loại khổ khác nhau đó, chúng sanh kêu la; cùng với raṇa là saraṇa (có xung đột). Hoặc từ raṇa được dùng với nghĩa là các bụi bặm như tham, v.v... Do đó, nói rằng ‘có bụi bặm, có phiền não’. Tuy nhiên, trong Pāli, vì có câu ‘pháp này có khổ’ v.v..., nên sự chuyên tâm vào lạc thú của dục v.v... cũng được gọi là ‘saraṇa’. Do đó, cần hiểu rằng khổ v.v... là raṇa, và các pháp bất thiện có bản chất tạo ra chúng là saraṇa. Ý nghĩa của các từ araṇa v.v... cần được hiểu theo nghĩa ngược lại với những gì đã nói. วตฺถุํ โสเธตีติ นิโรธสมาปชฺชเนน มหปฺผลภาวกรเณน ทกฺขิเณยฺยวตฺถุภูตํ อตฺตานํ วิโสเธติ; นิโรธสมาปตฺติยา วตฺถุวิโสธนํ นิโรธํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐิตานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ มหากสฺสปตฺเถราทีนํ ทินฺนทกฺขิณาวิสุทฺธิยา ทีเปตพฺพํ. เตนาห ‘‘ตถา หี’’ติอาทิ. ตเถวาติ อิมินา ‘‘ปิณฺฑาย จรนฺโต’’ติอาทึ อุปสํหรติ. เมตฺตาภาวนาย มุทุภูตจิตฺตพหุมานปุพฺพกํ เทนฺตีติ, ‘‘สุภูติตฺเถโร ทกฺขิณํ วิโสเธตี’’ติ วุตฺตํ. เตน ทายกโตปิ ทกฺขิณาวิสุทฺธึ ทสฺเสติ. วตฺถุโสธนํ ปน ปฏิภาคโต. เอวํ ปน กาตุํ สกฺกาติ สาวกานมฺปิ กิเมวํ ลหุวุฏฺฐานาธิฏฺฐานํ สาวเกสุ จิณฺณวสีภาโว สมฺภวตีติ ปุจฺฉติ. อิตโร อคฺคสาวกมหาสาวเกสุ กึ วตฺตพฺพํ, ปกติสาวเกสุปิ วสิปฺปตฺเตสุ ลพฺภตีติ เต ทสฺเสนฺโต, ‘‘อาม สกฺกา’’ติอาทิมาห. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. “Làm trong sạch vật thí” có nghĩa là: Bằng việc nhập Diệt Thọ Tưởng Định, là việc làm cho có quả lớn, vị ấy làm cho tự thân, vốn là đối tượng xứng đáng được cúng dường, trở nên trong sạch. Việc làm trong sạch vật thí bằng Diệt Thọ Tưởng Định nên được trình bày qua sự trong sạch của vật cúng dường được dâng đến các vị Phật Độc Giác, trưởng lão Đại Ca-diếp, v.v... những vị đã xuất khỏi Diệt Định. Do đó, ngài nói “thật vậy”, v.v... Bằng câu “cũng vậy”, ngài kết luận lại câu “trong khi đi khất thực”, v.v... Vì họ dâng cúng với tâm mềm mại và lòng kính trọng do tu tập tâm từ, nên được nói rằng “trưởng lão Subhūti làm trong sạch vật cúng dường”. Qua đó, ngài chỉ ra sự trong sạch của vật cúng dường từ phía người thí chủ. Còn việc làm trong sạch vật thí là phần tương ứng. (Vị ấy) hỏi: “Phải chăng các vị Thinh văn cũng có thể làm như vậy? Làm sao sự thành thục trong việc quyết định xuất định nhanh chóng như vậy lại có thể xảy ra nơi các vị Thinh văn?”. Vị kia, để chỉ ra rằng “nói gì đến các vị Thượng thủ Thinh văn và Đại Thinh văn, điều này có thể đạt được ngay cả nơi các vị Thinh văn thông thường đã đắc quyền năng”, đã nói “vâng, có thể”, v.v... Phần còn lại dễ hiểu. อรณวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Vô Tranh Phân Biệt đã hoàn tất. ๑๐. ธาตุวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา 10. Chú giải kinh Giới Phân Biệt ๓๔๒. อปริกฺขีณายุกํ [Pg.393] ปุกฺกุสาติกุลปุตฺตํ อุทฺทิสฺส คมนนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ตุริตคมนจาริก’’นฺติ. มม วาสุปคมเนน ตว จิตฺตสฺส อผาสุกํ อนิฏฺฐํ สเจ นตฺถิ. โสติ ปุพฺพุปคโต. ทินฺนํ ทินฺนเมว วฏฺฏตีติ เอกวารํ ทินฺนํ ทินฺนเมว ยุตฺตํ, น ปุน ทาตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. กตํ กตเมวาติ สงฺคหตฺถํ กตํ อนุจฺฉวิกกมฺมํ กตเมว, น ตํ ปุน วิปริวตฺเตตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. 342. Vì nghĩ rằng “đây là chuyến đi nhắm đến thiện gia nam tử Pukkusāti, người có tuổi thọ chưa cạn kiệt”, nên đã nói là “cuộc du hành đi nhanh”. Nếu việc ta đến ở không gây khó chịu, không làm phiền lòng ông. “Vị ấy” có nghĩa là đã đến trước. “Cái đã cho là đã cho rồi” có nghĩa là: cái đã cho một lần thì đúng là đã cho rồi, không nên cho lại nữa. “Việc đã làm là đã làm rồi” có nghĩa là: việc làm thích hợp đã được thực hiện nhằm mục đích giúp đỡ thì đã được làm rồi, không nên thay đổi lại nữa. ปุกฺกุสาติมฺหิ อุภยถาปิ กุลปุตฺตภาโว ปริปุณฺโณ เอวาติ อาห – ‘‘ชาติกุลปุตฺโตปิ อาจารกุลปุตฺโตปี’’ติ. ตตฺราติ ตสฺมึ ตกฺกสีลโต อาคมเน. องฺเก นิปนฺนทารกํ วิย ชนํ โตเสติ ตุฏฺฐึ ปาเปติ. รตนานิ อุปฺปชฺชนฺติ ปพฺพตสมุทฺทาทิสนฺนิสฺสิตตฺตา ปจฺจนฺตเทสสฺส. ทสฺสนียนฺติ ทสฺสเนเนว สุขาวหํ. เอวรูปนฺติ ทสฺสนียํ สวนียญฺจ. Vì nơi Pukkusāti, tư cách thiện gia nam tử được viên mãn cả hai phương diện, nên ngài nói: “vừa là thiện gia nam tử về dòng dõi, vừa là thiện gia nam tử về phẩm hạnh”. “Ở đó” có nghĩa là trong chuyến đi từ Takkasīlā về. Làm cho dân chúng hài lòng, vui thích như đứa trẻ nằm trong lòng. Châu báu phát sinh do xứ biên địa gần núi, biển, v.v... “Đáng xem” có nghĩa là mang lại sự vui thích chỉ bằng việc nhìn thấy. “Như vậy” có nghĩa là đáng xem và đáng nghe. อนคฺฆกมฺพเล มหคฺฆกมฺพเล. สารกรณฺฑเกติ จนฺทนสาราทิสารมยกรณฺฑเก. ลิขาเปตฺวา อุกฺกิราเปตฺวา. ลาขาย วฏฺฏาเปตฺวาติ มุขํ ปิทหิตฺวา ลาขาปริกมฺมํ กาเรตฺวา. (Trong) những tấm thảm vô giá, (tức là) những tấm thảm quý giá. “Trong những chiếc hộp bằng lõi cây” có nghĩa là trong những chiếc hộp làm bằng lõi cây chiên-đàn, v.v... Cho viết, (tức là) cho khắc. “Cho niêm bằng sáp” có nghĩa là cho đóng miệng hộp lại và cho làm công việc niêm phong bằng sáp. อนฺโต ทุสฺสภณฺฑิกํ อตฺถีติ อญฺญาสิ นาติครุกภาวโต. อนคฺฆา อเหสุนฺติ วณฺณสมฺปตฺติผสฺสสมฺปตฺติปมาณมหตฺตทุนฺนิมฺมาปิยตาหิ มหคฺฆา อเหสุํ, มหาปุญฺโญ ราชา ตสฺส อตฺเถวาติ อธิปฺปาโย. (Vua) biết rằng “bên trong có kiện hàng vải” do nó không quá nặng. “Chúng là vô giá” có nghĩa là: chúng quý giá do sự hoàn hảo về màu sắc, sự hoàn hảo về xúc chạm, sự to lớn về kích thước, và sự khó chế tác. Ý nghĩa là: “vị vua có phước lớn ấy xứng đáng có chúng”. ยทิ เอวํ, ‘‘กินฺนุ โข เปเสมี’’ติ กสฺมา วีมํสํ อาปชฺชีติ อาห – ‘‘อปิจ โข ปนา’’ติอาทิ. โสติ พิมฺพิสาโร ราชา. วิจินิตุํ อารทฺโธ รตนสฺส อเนกวิธตฺตา อุตฺตรุตฺตริญฺจ ปณีตตราทิภาวโต. สุวณฺณรชตาทีติ สุวณฺณรชตปวาฬมณิมุตฺตาเวฬุริยาทิ. อินฺทฺริยพทฺธนฺติ จกฺขาทิอินฺทฺริยปฏิพทฺธํ. ปเทสนฺติ คุณวเสน เอกเทสํ น ปาปุณาติ. Nếu vậy, tại sao (vua) lại suy xét “ta nên gửi cái gì đây?”, (chú giải) nói: “tuy nhiên”, v.v... “Vị ấy” là vua Bimbisāra. (Vua) bắt đầu tìm kiếm vì châu báu có nhiều loại và có những thứ ngày càng cao quý hơn. “Vàng, bạc, v.v...” có nghĩa là vàng, bạc, san hô, ngọc ma-ni, ngọc trai, lưu ly, v.v... “Liên quan đến các giác quan” có nghĩa là liên quan đến các giác quan như mắt, v.v... “Một phần” có nghĩa là không đạt đến được một phần về phương diện phẩm chất. สามํ สจฺจานํ อภิสมฺพุทฺธตาสามญฺเญน, ‘‘พุทฺธรตนมฺปิ ทุวิธ’’นฺติ วุตฺตํ. พุทฺธรตนสมํ รตนํ นาม นตฺถิ, ยสฺมา ปน อิมสฺมึ โลเก ปรสฺมึ วา ปน พุทฺเธน สทิโส น วิชฺชตีติ. ปฐมโพธิยํเยว ปวตฺตตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘โฆโสปี’’ติอาทิ. Do sự tương đồng trong việc tự mình giác ngộ các chân lý, nên được nói rằng “Phật bảo cũng có hai loại”. Không có bảo vật nào sánh bằng Phật bảo, vì ở đời này hay đời khác, không có ai sánh bằng Đức Phật. Vì nghĩ rằng (tiếng đồn) chỉ lan truyền vào lúc chứng đắc đạo quả đầu tiên, nên đã nói “cả tiếng đồn”, v.v... ราชา ตุฏฺโฐ จินฺเตสิ, ‘‘ตตฺถ อวิชฺชมานํเยว เปเสตุํ ลทฺธ’’นฺติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปริปุณฺณํ เอกทิวสมฺปิ ตสฺมึ ปเทเส พุทฺธานํ อาวาสปริคฺคโห [Pg.394] นตฺถิ, ตสฺมา. ปุพฺพทิสามุขนฺติ ปุพฺพทิสาภิมุขํ สีหปญฺชรํ. เตนสฺส สุวิภูตาโลกตํ ทสฺเสติ. Vua hoan hỷ suy nghĩ: “Ta đã có được thứ để gửi đi mà ở đó không có”. “Do đó” có nghĩa là: vì ở xứ đó, việc chư Phật nhận nơi ở dù chỉ trọn một ngày cũng không có, do đó... “Hướng về phía đông” có nghĩa là cửa sổ sư tử hướng về phía đông. Qua đó, ngài chỉ ra sự sáng sủa rõ ràng của nó. เอวํ อนญฺญสาธารณสฺส ภควโต อีทิโส สมุทาคโมติ ทสฺเสตุํ, ‘‘เอวํ ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ สมฺปนฺนสมุทาคมสฺส ตทนุรูปา อยํ ผลสมฺปทาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตุสิตภวนโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. Để chỉ ra rằng “sự xuất hiện của Đức Thế Tôn, Đấng không chung với ai khác, là như thế này”, nên đã nói “như vậy, sau khi đã làm tròn mười ba-la-mật”, v.v... Để chỉ ra rằng “sự thành tựu quả vị này tương xứng với sự xuất hiện đã thành tựu như vậy”, nên đã nói “từ cõi trời Tusita”, v.v... อริยธมฺโม นาม อริยมคฺคปฺปธาโน, อริยมคฺโค จ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยสงฺคโห, เต จ อุทฺเทสมตฺเตเนว คหิตาติ อาห – ‘‘สตฺตตึสโพธิปกฺขิเย เอกเทเสน ลิขิตฺวา’’ติ. จูฬสีลาทีนิ พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๘-๙) อาคตนเยน เวทิตพฺพานิ. ฉทฺวารสํวรํ สติสมฺปชญฺญนฺติ มนจฺฉฏฺฐานํ ทฺวารานํ สํวรณวเสน สตฺตฏฺฐานิกํ สติสมฺปชญฺญํ. ทฺวาทสปฺปเภทํ จีวราทิจตุปฺปจฺจยสนฺโตสํ. อรญฺญรุกฺขมูลาทีนญฺจ วิภงฺคํ ภาวนานุกูลํ เสนาสนํ. ‘‘อภิชฺฌํ โลเก ปหายา’’ติอาทินา วุตฺตํ นีวรณปฺปหานํ. ปริกมฺมนฺติ กสิณาทิปริกมฺมํ. ปาฬิยํ อาคตนเยน อฏฺฐตึส กมฺมฏฺฐานานิ. วิสุทฺธิปฏิปาฏิยา ยาว อาสวกฺขยา อิมํ ปฏิปตฺตึ เอกเทเสน ลิขิ. โสฬสวิธนฺติ โสฬสวิธภาวนาย ปโยคํ. Thánh pháp có Thánh đạo là chính, và Thánh đạo là sự tổng hợp của ba mươi bảy phẩm trợ đạo. Và vì chúng được nêu lên chỉ bằng đề mục, nên ngài nói: “viết một phần về ba mươi bảy phẩm trợ đạo”. Tiểu giới, v.v... nên được hiểu theo cách đã được trình bày trong kinh Phạm Võng. “Sự phòng hộ sáu căn, chánh niệm và tỉnh giác” có nghĩa là chánh niệm và tỉnh giác ở bảy nơi qua việc phòng hộ sáu căn với ý là thứ sáu. Sự tri túc về bốn vật dụng như y phục, v.v... có mười hai loại. Và sự phân tích về trú xứ thích hợp cho việc tu tập như rừng, gốc cây, v.v... Sự đoạn trừ các triền cái được nói đến qua câu “từ bỏ tham ái ở đời”, v.v... “Sự chuẩn bị” là sự chuẩn bị về kasina, v.v... Ba mươi tám đề mục thiền định theo cách đã được trình bày trong Pāli. (Vua) đã viết một phần về pháp hành này theo thứ tự của các thanh tịnh cho đến sự đoạn tận các lậu hoặc. “Mười sáu loại” là sự thực hành tu tập theo mười sáu cách. กิลญฺชมเยติ นานาวิธภิตฺติวิภตฺเต สณฺหสุขุมรตนปริสิพฺพิเต กิลญฺชมยสมุคฺเค. พหิ วตฺเถน เวเฐตฺวาติ ปฐมํ สุขุมกมฺพเลน เวเฐตฺวา ปฏิปาฏิยา เตตฺตึสาย สมุคฺเคสุ ปกฺขิปิตฺวา ตโต พหิ สุขุมวตฺเถน เวเฐตฺวา ฉาเทตฺวา. ติณคจฺฉปหานสมฺมชฺชนาทินา โสธิตมตฺตกเมว โหตุ, กทลิปุณฺณฆฏฐปนธชปฏากุสฺสาปนาทิอลงฺกรเณน มา นิฏฺฐาเปถาติ อตฺโถ. ราชานุภาเวน ปฏิยาเทถาติ มม ราชานุรูปํ สชฺเชถ, อลงฺกโรถาติ อตฺโถ. อนฺตรโภคิกานนฺติ อนุยุตฺตราชมหามตฺตานํ. ชวนทูเตติ ขิปฺปํ คจฺฉนฺตกทูตปุริเส. ตาเฬหิ สห อวจรนฺตีติ ตาฬาวจรา. Kilañjamayeti có nghĩa là trong những chiếc hộp bằng tấm thảm dệt, được phân chia bởi nhiều vách ngăn khác nhau, được khâu kết bằng những bảo vật mịn màng tinh tế. Bahi vatthena veṭhetvāti có nghĩa là trước tiên dùng tấm chăn len mịn bọc lại, tuần tự đặt vào trong ba mươi ba chiếc hộp, sau đó dùng vải mịn bọc bên ngoài rồi che đậy lại. Chỉ cần được làm sạch bằng cách dọn dẹp cỏ rác, quét tước v.v..., chớ nên hoàn tất bằng việc trang hoàng như đặt những bình đầy nước và cây chuối, dựng cờ phướn v.v... đó là ý nghĩa. Rājānubhāvena paṭiyādethāti có nghĩa là hãy sửa soạn, hãy trang hoàng cho xứng hợp với đức vua của ta. Antarabhogikānanti có nghĩa là của các vị đại thần thân cận của đức vua. Javanadūteti có nghĩa là những người đưa tin đi nhanh chóng. Tāḷehi saha avacarantīti tāḷāvacarā là những người hầu cầm quạt. รญฺญา ปณฺณาการํ อุทฺทิสฺส กตปูชาสกฺการสฺส อมจฺจโต สุตตฺตา ปณฺณาการํ อุจฺจฏฺฐาเน ฐเปตฺวา สยํ นีจาสเน นิสินฺโน. นายํ อญฺญสฺส รตนสฺส ภวิสฺสตีติ อยํ ปริหาโร อญฺญสฺส มณิมุตฺตาทิเภทสฺส รตนสฺส น ภวิสฺสติ มณิมุตฺตาทีหิ อภิสงฺขตตฺตา. พลวโสมนสฺสํ [Pg.395] อุปฺปชฺชิ จิรตนกาลํ พุทฺธสาสเน ภาวิตภาวนตาย วาสิตวาสนตาย ฆเฏ ทีโป วิย อพฺภนฺตเร เอว สมุชฺชลมานปริปกฺกติเหตุกภาวโต. Vì đã nghe từ vị đại thần về sự cúng dường tôn kính được đức vua thực hiện nhắm đến (lá thư) cống phẩm, nên (vị ấy) đã đặt (lá thư) cống phẩm ở nơi cao và tự mình ngồi ở chỗ thấp. Nāyaṃ aññassa ratanassa bhavissatīti có nghĩa là sự tôn kính này sẽ không dành cho loại bảo vật khác như ngọc ma-ni, ngọc trai v.v... vì nó không được tạo tác từ ngọc ma-ni, ngọc trai v.v... Hỷ lạc mãnh liệt đã khởi lên, do bởi sự tu tập đã được thực hành, do bởi sự huân tập đã được thấm nhuần trong Phật giáo từ thời gian lâu dài, do bởi trạng thái có nhân duyên chín muồi đang chiếu sáng rực rỡ ngay bên trong giống như ngọn đèn trong bình. ธาเรมีติ อิจฺฉามิ, คณฺหามีติ อตฺโถ. ทฺเวชฺฌวจนนฺติ ทฺเวฬฺหกภาโว. อนฺตรํ กโรตีติ ทฺวินฺนํ ปาทานํ อนฺตรํ ตํ เลขํ กโรติ, เอเกน ปาเทน อติกฺกมีติ อตฺโถ. ตสฺสา คตมคฺเคนาติ ตาย เทวิยา วิวฏฺฏมานาย นาสิตาย คตมคฺเคน. ตํ ปน เลขนฺติ ปุกฺกุสาตินา กตเลขํ. ปณฺณจฺฉตฺตกนฺติ ตาลปตฺตมุฏฺฐึ. Dhāremīti có nghĩa là tôi muốn, tôi sẽ nhận lấy. Dvejjhavacananti là trạng thái do dự, lưỡng lự. Antaraṃ karotīti có nghĩa là tạo ra khoảng cách giữa hai bàn chân đối với bức thư ấy, tức là bước qua bằng một chân. Tassā gatamaggenāti có nghĩa là theo con đường đã đi của vị thiên nữ ấy, người đã biến mất, đã tiêu tan. Taṃ pana lekhanti là bức thư do vua Pukkusāti viết. Paṇṇacchattakanti là một bó lá cọ. สตฺถุคารเวนาติ สตฺถริ อุปฺปนฺนปสาทเปมพหุมานสมฺภเวน. ตทา สตฺถารํเยว มนสิ กตฺวา ตนฺนินฺนภาเวน คจฺฉนฺโต, ‘‘ปุจฺฉิสฺสามี’’ติปิ จิตฺตํ น อุปฺปาเทสิ, ‘‘เอตฺถ นุ โข สตฺถา วสตี’’ติ ปริวิตกฺกสฺเสว อภาวโต; ราชคหํ ปน ปตฺวา รญฺโญ เปสิตสาสนวเสน ตตฺถ จ วิหารสฺส พหุภาวโต สตฺถา กหํ วสตีติ ปุจฺฉิ. สตฺถุ เอกกสฺเสว นิกฺขมนํ ปญฺจจตฺตาลีส โยชนานิ ปทสา คมนญฺจ ธมฺมปูชาวเสน กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ธมฺมปูชาย จ พุทฺธานํ อาจิณฺณภาโว เหฏฺฐา วิตฺถาริโตเยว. พุทฺธโสภํ ปน ปฏิจฺฉาเทตฺวา อญฺญาตกเวเสน ตตฺถ คมนํ ตสฺส กุลปุตฺตสฺส วิสฺสตฺถวเสน มคฺคทรถปฏิปสฺสมฺภนตฺถํ. อปฺปฏิปสฺสทฺธมคฺคทรโถ หิ ธมฺมเทสนาย ภาชนํ น โหตีติ. ตถาหิ วกฺขติ, ‘‘นนุ จ ภควา’’ติอาทิ. Satthugāravenāti có nghĩa là do sự phát sinh của lòng tịnh tín, tình thương và sự kính trọng đối với Bậc Đạo Sư. Khi ấy, trong khi đi với tâm hướng về Bậc Đạo Sư, vị ấy đã không khởi lên ý nghĩ rằng "ta sẽ hỏi", vì không có sự suy xét rằng "Bậc Đạo Sư có lẽ đang trú ngụ ở đây chăng". Nhưng sau khi đến thành Rājagaha, do thông điệp được vua gửi đến và do có nhiều tu viện ở đó, vị ấy đã hỏi: "Bậc Đạo Sư trú ngụ ở đâu?". Cần phải hiểu rằng việc Bậc Đạo Sư ra đi một mình và đi bộ bốn mươi lăm do-tuần là được thực hiện vì sự cúng dường Pháp. Và việc cúng dường Pháp là thói quen của các vị Phật đã được giải thích chi tiết ở phần dưới. Còn việc che giấu vẻ huy hoàng của một vị Phật và đi đến đó trong hình dạng một người không quen biết là để làm lắng dịu sự mệt mỏi trên đường đi của vị thiện gia nam tử ấy một cách thân mật. Vì rằng người có sự mệt mỏi trên đường đi chưa được lắng dịu thì không phải là đối tượng cho bài thuyết pháp. Thật vậy, sẽ được nói rằng: nanu ca bhagavā v.v... อุรุทฺธนฺติ วิสาลนฺติ เกจิ. อติเรกติโยชนสตนฺติอาทินา อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ มจฺเฉรวินยเน สพฺรหฺมจารีนํ โอวาททานํ. อจฺจนฺตสุขุมาโลติอาทินา สตฺถุ ธมฺมคารเวน สทฺธึ กุลปุตฺตสฺสปิ ธมฺมคารวํ สํสนฺทติ สเมตีติ ทสฺเสติ. เตน ภควโต กตสฺส ปจฺจุคฺคมนสฺส ฐานคตภาวํ วิภาเวนฺโต อญฺเญสมฺปิ ภพฺพรูปานํ กุลปุตฺตานํ ยถารหํ สงฺคโห กาตพฺโพติ ทสฺเสติ. Một số người nói uruddhaṃ có nghĩa là rộng lớn. Bằng câu atirekatiyojanasatanti v.v..., (chú giải) cho thấy sự giáo huấn các vị đồng phạm hạnh trong việc chế ngự lòng bỏn xẻn, cả về phương diện thuận và nghịch. Bằng câu accantasukhumāloti v.v..., (chú giải) cho thấy rằng lòng tôn kính Pháp của vị thiện gia nam tử tương ứng, phù hợp với lòng tôn kính Pháp của Bậc Đạo Sư. Bằng cách đó, trong khi giải thích tính chất hợp lý của việc Thế Tôn đi ra đón, (chú giải) cho thấy rằng sự nhiếp hộ đối với các thiện gia nam tử khác có khả năng cũng nên được thực hiện một cách thích đáng. พฺรหฺมโลกปฺปมาณนฺติ อุจฺจภาเวน. อานุภาเวนาติ อิทฺธานุภาเวน ยถา โส โสตปถํ น อุปคจฺฉติ, เอวํ วูปสเมตุํ สกฺโกติ. อวิพฺภนฺตนฺติ วิพฺภมรหิตํ นิลฺโลลุปฺปํ. ‘‘ภาวนปุํสกํ ปเนต’’นฺติ วตฺวา ตสฺส วิวรณตฺถํ, ‘‘ปาสาทิเกน อิริยาปเถนา’’ติ วุตฺตํ. อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ เอตํ กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘ยถา อิริยโต’’ติอาทิ. อมนาโป [Pg.396] โหติ ปสฺสนฺตานํ. สีหเสยฺยาย นิปนฺนสฺสปิ หิ เอกจฺเจ สรีราวยวา อโธขิตฺตวิกฺขิตฺตา วิย ทิสฺสนฺติ. กฏิยํ ทฺวินฺนํ อูรุสนฺธีนํ ทฺวินฺนญฺจ ชาณุสนฺธีนํ วเสน จตุสนฺธิกปลฺลงฺกํ. น ปติฏฺฐาตีติ นปฺปวตฺตติ, ‘‘กํสิ ตฺว’’นฺติอาทินา อปุจฺฉิเต กถาปวตฺติ เอว น โหติ. อปฺปติฏฺฐิตาย กถาย น สญฺชายตีติ ตถา ปน ปุจฺฉาวเสน กถาย อปฺปวตฺติตาย อุปริ ธมฺมกถา น สญฺชายติ น อุปฺปชฺชติ. อิตีติ ตสฺมา. กถาปติฏฺฐาปนตฺถํ กถาปวตฺตนตฺถํ กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ วา ปุจฺฉิ. Brahmalokappamāṇanti là về phương diện chiều cao. Ānubhāvenāti có nghĩa là bằng thần thông lực, ngài có thể làm cho nó lắng dịu để nó không đi vào đường tai nghe. Avibbhantanti là không có sự bối rối, không dao động. Sau khi nói bhāvanapuṃsakaṃ panetaṃ, để giải thích điều đó, câu pāsādikena iriyāpathenā đã được nói. Cần hiểu đây là công cụ cách trong ý nghĩa chỉ đặc tính. Do đó, ngài nói yathā iriyato v.v... Trở nên không vừa ý đối với những người nhìn thấy. Vì rằng ngay cả đối với người nằm trong tư thế sư tử, một số bộ phận cơ thể cũng trông như bị buông thõng, vung vãi. Tư thế kiết-già có bốn khớp, tức là hai khớp đùi và hai khớp gối ở phần hông. Na patiṭṭhātīti có nghĩa là không diễn ra; khi không được hỏi bằng câu kaṃsi tvaṃ v.v..., cuộc nói chuyện không hề diễn ra. Appatiṭṭhitāya kathāya na sañjāyatīti có nghĩa là khi cuộc nói chuyện không diễn ra bằng cách hỏi như vậy, thì pháp thoại tiếp theo không phát sinh, không khởi lên. Itīti có nghĩa là do đó. Ngài đã hỏi để thiết lập cuộc nói chuyện, hoặc để bắt đầu cuộc nói chuyện, hoặc để khơi mào cuộc nói chuyện. สภาวเมว กเถตีติ อตฺตโน ภควโต อทิฏฺฐปุพฺพตฺตา ‘‘อทิฏฺฐปุพฺพกํ กถมหํ ชาเนยฺย’’นฺติ สภาวเมว เกวลํ อตฺตโน อชฺฌาสยเมว กเถติ; น ปน สเทวกสฺส โลกสฺส สุปากฏํ สภาวสิทฺธํ พุทฺธรูปกายสภาวํ. อถ วา สภาวเมว กเถตีติ ‘‘อิทเมว’’นฺติ ชานนฺโตปิ ตทา ภควโต รุจิยา ตถาปวตฺตมานํ รูปกายสภาวเมว กเถติ อปฺปวิกฺขมฺภนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห – ‘‘ตถา หิ น’’นฺติอาทิ, วิปสฺสนาลกฺขณเมว ปฏิปทนฺติ อธิปฺปาโย. Sabhāvameva kathetīti có nghĩa là do bản thân chưa từng thấy Thế Tôn trước đây, nên vị ấy chỉ nói lên bản chất, tức là chỉ nói lên khuynh hướng của chính mình rằng: "Làm sao tôi có thể biết được người chưa từng thấy?". Chứ không phải (nói về) bản chất của sắc thân Phật, vốn tự nhiên thành tựu và rất hiển nhiên đối với thế gian cùng với chư thiên. Hoặc là, sabhāvameva kathetīti có nghĩa là mặc dù biết rằng "chính là vị này", nhưng khi ấy, do ý muốn của Thế Tôn, vị ấy chỉ nói về bản chất của sắc thân đang diễn ra như vậy, với ý định là không ngăn cản (pháp thoại). Do đó, ngài nói: tathā hi na v.v..., với ý định rằng pháp hành chính là đặc tính của minh sát. ๓๔๓. ‘‘ปุพฺพภาคปฏิปทํ อกเถตฺวา’’ติ วตฺวา ปุพฺพภาคปฏิปทาย อกถเน การณํ ปุพฺพภาคปฏิปทญฺจ สรูปโต ทสฺเสตุํ, ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปริสุทฺธายปิ ปุพฺพภาคปฏิปทาย วิปสฺสนา ตถา น กิจฺจการี, ปเคว อวิชฺชมานายาติ, ‘‘ยสฺส หิ…เป… อปริสุทฺธา โหติ’’จฺเจว วุตฺตํ. ปุพฺพภาคปฏิปทา จ นาม สงฺเขปโต ปนฺนรส จรณธมฺมาติ อาห – ‘‘สีลสํวรํ…เป… อิมํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ อาจิกฺขตี’’ติ. ยานกิจฺจํ สาเธติ มคฺคคมเนน อกิลนฺตภาวสาธนตฺตา. จิรกาลํ ปริภาวิตาย ปริปกฺกคตาย เหตุสมฺปทาย อุปฏฺฐาปิตํ สามเณรสีลมฺปิ ปริปุณฺณํ อขณฺฑาทิภาวปฺปตฺติยา, ยํ ปุพฺพเหตุตฺตา ‘‘สีล’’นฺติ วุจฺจติ. 343. Sau khi nói: “Không thuyết giảng về phần thực hành sơ khởi”, để chỉ ra lý do không nói về phần thực hành sơ khởi và để chỉ ra chính phần thực hành sơ khởi về bản chất, đoạn bắt đầu bằng “yassa hī” (này, của người nào) đã được nói đến. Ngay cả khi phần thực hành sơ khởi không trong sạch, tuệ quán cũng không có tác dụng như vậy, huống hồ là khi nó không tồn tại. Do đó, đã được nói rằng: “Này, của người nào… không trong sạch”. Và phần thực hành sơ khởi, nói tóm lại, chính là mười lăm pháp hành (caraṇadhamma), ngài nói: “Sự thu thúc trong giới… ngài giải thích phần thực hành sơ khởi này”. Nó hoàn thành nhiệm vụ của một cỗ xe vì nó thành tựu trạng thái không mệt mỏi khi đi trên con đường. Ngay cả giới của vị sa-di, được thiết lập bởi sự viên mãn của các nhân đã được tu tập lâu dài và đã đến độ chín muồi, cũng được trọn vẹn do đạt đến trạng thái không bị sứt mẻ v.v., điều này do là nhân từ trước nên được gọi là “giới”. ธาตุโย ปรมตฺถโต วิชฺชมานา, ปญฺญตฺติมตฺโถ ปุริโส อวิชฺชมาโน. อถ กสฺมา ภควา อรหตฺตสฺส ปทฏฺฐานภูตํ วิปสฺสนํ กเถนฺโต ‘‘ฉธาตุโร’’ติ อวิชฺชมานปฺปธานํ เทสนํ อารภีติ อาห – ‘‘ภควา หี’’ติอาทิ. กตฺถจิ ‘‘เตวิชฺโช ฉฬภิญฺโญ’’ติอาทีสุ วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานํ ทสฺเสติ. กตฺถจิ – ‘‘อิตฺถิรูปํ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๑.๑) อวิชฺชมาเนน วิชฺชมานํ ทสฺเสติ. กตฺถจิ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ [Pg.397] โสตวิญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ (วิภ. ๑๒๑) วิชฺชมาเนน วิชฺชมานํ ทสฺเสติ. กตฺถจิ – ‘‘ขตฺติยกุมาโร พฺราหฺมณกญฺญาย สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๗๕) อวิชฺชมาเนน อวิชฺชมานํ ทสฺเสติ. อิธ ปน วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานํ ทสฺเสติ. ‘‘ฉธาตุโร’’ติ หิ สมาสตฺโถ อวิชฺชมาโน ปุคฺคลวิสยตฺตา, ตสฺส ปทสฺส อวยวตฺโถ ปน อปฺปธานตฺโถ วิชฺชมาโน, โส สทฺทกฺกเมน อปฺปธาโนปิ อตฺถกฺกเมน ปธาโนติ อาห – ‘‘วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานํ ทสฺเสนฺโต’’ติ. ปุคฺคลาธิฏฺฐานาเยตฺถ เทสนาย การณํ ทสฺเสตุํ, ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุปฏฺฐาเปยฺยาติ – ‘‘ธาตุโย’’อิจฺเจว กุลปุตฺตสฺส จิตฺตํ นิเวเสยฺย ตถา สญฺชาเนยฺย, เอวํ ธมฺมํ เทเสยฺยาติ อตฺโถ. สนฺเทหํ กเรยฺยาติ อสติ ปุริเส โก กโรติ? โก ปฏิสํเวเทติ, ธาตุโย เอวาติ กึ นุ โข อิทํ, กถํ นุ โข อิทนฺติ สํสยํ อุปฺปาเทยฺย? สมฺโมหํ อาปชฺเชยฺยาติ จตุรงฺคสมนฺนาคเต อนฺธกาเร วตฺตมานํ วิย เทสิยมาเน อตฺเถ สมฺโมหํ อาปชฺเชยฺย. ตถาภูโต จ เทสนาย อภาชนภูตตฺตา เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ น สกฺกุเณยฺย. เอวมาหาติ เอวํ ‘‘ฉธาตุโร’’ติ อาห. Các giới (dhātu) thì tồn tại theo nghĩa chân đế, còn người (purisa) là một khái niệm chế định thì không tồn tại. Vậy tại sao Đức Thế Tôn, khi thuyết giảng về tuệ quán là nền tảng gần của A-la-hán quả, lại bắt đầu bài pháp với chủ thể không tồn tại là “người có sáu giới”? Ngài nói: “Này, vì Đức Thế Tôn…” v.v. Ở một số nơi, như trong “người có tam minh, lục thông”, Ngài dùng cái có thật để chỉ cái không có thật. Ở một số nơi, như trong “Này các Tỳ khưu, sắc của người nữ ám ảnh tâm của người nam”, Ngài dùng cái không có thật để chỉ cái có thật. Ở một số nơi, như trong “nhãn thức, nhĩ thức”, Ngài dùng cái có thật để chỉ cái có thật. Ở một số nơi, như trong “hoàng tử dòng Sát-đế-lỵ chung sống với thiếu nữ dòng Bà-la-môn”, Ngài dùng cái không có thật để chỉ cái không có thật. Nhưng ở đây, Ngài dùng cái có thật để chỉ cái không có thật. Bởi vì ý nghĩa của từ ghép “chadhāturo” (người có sáu giới) là không tồn tại, vì nó liên quan đến một cá nhân (puggala). Tuy nhiên, ý nghĩa của các thành phần của từ đó, tức là ý nghĩa phụ, thì lại tồn tại. Mặc dù nó là phụ theo thứ tự từ ngữ, nhưng nó lại là chính theo thứ tự ý nghĩa, ngài nói: “dùng cái có thật để chỉ cái không có thật”. Để chỉ ra lý do bài pháp ở đây dựa trên khái niệm cá nhân, đoạn bắt đầu bằng “sace hi” (này, nếu) đã được nói đến. “Có thể thiết lập” có nghĩa là: ngài có thể hướng tâm của người thiện gia nam tử chỉ đến “các giới”, có thể nhận thức như vậy, có thể thuyết giảng Pháp theo cách đó. “Có thể nghi ngờ” có nghĩa là: nếu không có người, ai làm? Ai cảm thọ? Chỉ là các giới thôi sao? Cái này là gì? Cái này thế nào? Vị ấy sẽ khởi lên sự nghi ngờ. “Có thể rơi vào si mê” có nghĩa là: vị ấy có thể rơi vào si mê về ý nghĩa đang được giảng dạy, giống như đang ở trong bóng tối bốn lớp. Và người như vậy, do là vật chứa không thích hợp cho bài giảng, sẽ không thể tiếp nhận bài giảng. “Ngài đã nói như vậy” có nghĩa là ngài đã nói “người có sáu giới”. ยํ ตฺวํ ปุริโสติ สญฺชานาสีติ ยํ รูปารูปธมฺมสมูหํ ปพนฺธวเสน ปวตฺตมานํ อธิฏฺฐานวิเสสวิสิฏฺฐํ – ‘‘ปุริโส สตฺโต อิตฺถี’’ติอาทินา ตฺวํ สญฺชานาสิ, โส ฉธาตุโร. สนฺเตสุปิ ฉธาตุวินิมุตฺเตสุ ธาตฺวนฺตเรสุ สุขาวคฺคหณตฺถํ ตถา วุตฺตํ ตคฺคหเณเนว จ เตสํ คเหตพฺพโต, สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา ทสฺสิโต เอว. เสสปเทสูติ ‘‘ฉผสฺสายตโน’’ติอาทิปเทสุปิ. จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ จตสฺโส ปติฏฺฐา เอตสฺสาติ จตุราธิฏฺฐาโน, อธิติฏฺฐติ ปติฏฺฐหติ เอเตนาติ อธิฏฺฐานํ, เยสุ ปติฏฺฐาย อุตฺตมตฺถํ อรหตฺตํ อธิคจฺฉติ, เตสํ ปญฺญาทีนํ เอตํ อธิวจนํ. เตนาห ‘‘สฺวายํ ภิกฺขู’’ติอาทิ. เอตฺโตติ วฏฺฏโต. วิวฏฺฏิตฺวาติ วินิวฏฺฏิตฺวา อปสกฺกิตฺวา. เอตฺโตติ วา เอเตหิ ฉธาตุอาทีหิ. เอตฺถ หิ นิวิฏฺฐสฺส อายตฺตสฺส อุตฺตมาย สิทฺธิยา อสมฺภโวติ. ปติฏฺฐิตนฺติ อริยมคฺคาธิคมวเสน สุปฺปติฏฺฐิตํ. เอวญฺหิ สพฺพโส ปฏิปกฺขสมุจฺฉินฺทเนน ตตฺถ ปติฏฺฐิโต โหติ. มญฺญสฺสวา นปฺปวตฺตนฺตีติ ฉหิปิ ทฺวาเรหิ ปวตฺตมานโสตาย มคฺเคน วิโสสิตาย สพฺพโส วิคตาย สพฺพโส วิจฺเฉทปฺปตฺติยา น สนฺทนฺติ. เตนาห ‘‘นปฺปวตฺตนฺตี’’ติ. ยสฺมา มาเน [Pg.398] สพฺพโส สมุจฺฉินฺเน อสมุจฺฉินฺโน อนุปสนฺโต กิเลโส นาม นตฺถิ, ตสฺมา อาห – ‘‘มุนิ สนฺโตติ วุจฺจตี’’ติ ราคคฺคิอาทีนํ นิพฺพาเนน นิพฺพุโต. “Cái mà ngươi nhận thức là ‘người’” có nghĩa là: cái tập hợp các pháp sắc và phi sắc, đang diễn tiến theo dòng tương tục, được phân biệt bởi một nền tảng đặc biệt, mà ngươi nhận thức bằng các tên gọi như ‘người, chúng sanh, phụ nữ’, đó chính là người có sáu giới. Mặc dù có những giới khác ngoài sáu giới, nhưng đã được nói như vậy để cho dễ hiểu, và cũng vì khi nắm bắt những giới đó thì các giới kia cũng được nắm bắt. Ý nghĩa này đã được chỉ ra ở dưới. “Trong các câu khác” có nghĩa là trong các câu bắt đầu bằng “người có sáu xứ xúc”. “Người có bốn nền tảng” (caturādhiṭṭhāno) có nghĩa là vị ấy có bốn nền tảng, bốn sự thiết lập. “Nền tảng” (adhiṭṭhāna) là cái mà nhờ đó người ta đứng vững, được thiết lập. Đây là tên gọi cho những pháp như trí tuệ v.v., mà khi an trú vào đó, người ta chứng đắc mục đích tối thượng là A-la-hán quả. Do đó, ngài nói: “Vị Tỳ khưu ấy…” v.v. “Từ đây” (etto) có nghĩa là từ vòng luân hồi (vaṭṭa). “Sau khi đã quay lưng” (vivaṭṭitvā) có nghĩa là sau khi đã quay lại, đã rút lui. Hoặc “từ đây” (etto) có nghĩa là từ sáu giới này v.v. Bởi vì đối với người đã an trú và phụ thuộc vào đây, việc thành tựu mục đích tối thượng là không thể có. “Được an lập” (patiṭṭhitaṃ) có nghĩa là được an lập vững chắc nhờ chứng đắc thánh đạo. Vì như vậy, vị ấy được an lập ở đó nhờ đã đoạn trừ hoàn toàn các pháp đối nghịch. “Các dòng chảy của ngã mạn không còn lưu chuyển” có nghĩa là: dòng chảy diễn ra qua sáu cửa, đã được làm khô cạn bởi đạo, đã hoàn toàn biến mất, đã đạt đến trạng thái đoạn diệt hoàn toàn, nên chúng không còn chảy. Do đó, ngài nói: “không còn lưu chuyển”. Bởi vì khi ngã mạn đã được đoạn trừ hoàn toàn, thì không có phiền não nào không được đoạn trừ, không được lắng dịu. Do đó, ngài nói: “bậc ẩn sĩ được gọi là người tịch tịnh”, tức là được dập tắt bởi sự tịch diệt các ngọn lửa tham ái v.v. ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺยาติ, ‘‘ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธตี’’ติอาทินยปฺปวตฺตาย (ม. นิ. ๑.๔๒๓; ๒.๒๔; ๓.๗๕; สํ. นิ. ๔.๑๒๐; อ. นิ. ๓.๑๕; วิภ. ๕๑๙; มหานิ. ๑๖๑) อปฺปมาทปฺปฏิปตฺติยา สมาธิวิปสฺสนาปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺย. เอเตน ปุพฺพภาคิยํ สมถวิปสฺสนาภาวนมาห. สจฺจมนุรกฺเขยฺยาติ สจฺจานุรกฺขนาปเทเสน สีลวิโสธนมาห; สจฺเจ ฐิโต สมาทินฺนสีลํ อวิโกเปตฺวา ปริปูเรนฺโต สมาธิสํวตฺตนิยตํ กโรติ. เตนาห ‘‘วจีสจฺจํ รกฺเขยฺยา’’ติ. กิเลสปริจฺจาคํ พฺรูเหยฺยาติ ตทงฺคาทิวเสน กิเลสานํ ปริจฺจชนวิธึ วฑฺเฒยฺย. กิเลสวูปสมนํ สิกฺเขยฺยาติ ยถา เต กิเลสา ตทงฺคาทิวเสน ปริจฺจตฺตา ยถาสมุทาจารปฺปวตฺติยา สนฺตาเน ปริฬาหํ น ชเนนฺติ; เอวํ กิเลสานํ วูปสมนวิธึ สิกฺเขยฺย ปญฺญาธิฏฺฐานาทีนนฺติ โลกุตฺตรานํ ปญฺญาธิฏฺฐานาทีนํ. อธิคมตฺถายาติ ปฏิลาภตฺถาย. Câu ‘Không nên xao lãng trí tuệ’ có nghĩa là: không nên xao lãng trí tuệ về định và tuệ quán bằng sự thực hành không dể duôi, vốn được tiến hành theo phương pháp như là: ‘ban ngày, trong lúc đi kinh hành và ngồi, vị ấy gột sạch tâm khỏi các pháp chướng ngại’ (Trung Bộ 1.423; 2.24; 3.75; Tương Ưng 4.120; Tăng Chi 3.15; Phân Tích 519; Đại Diễn Giải 161). Bằng điều này, ngài nói về sự tu tập chỉ và quán thuộc phần dự bị. Câu ‘nên bảo vệ sự thật’ có nghĩa là ngài nói về sự thanh lọc giới hạnh qua việc bảo vệ sự thật; người an trú trong sự thật, trong khi làm cho viên mãn giới đã thọ trì mà không làm hư hoại, thì tạo ra điều kiện đưa đến định. Do đó, ngài nói ‘nên bảo vệ lời nói chân thật’. Câu ‘nên làm tăng trưởng sự từ bỏ phiền não’ có nghĩa là nên phát triển phương pháp từ bỏ các phiền não bằng cách từ bỏ theo từng phần, v.v. Câu ‘nên học tập sự làm lắng dịu phiền não’ có nghĩa là: nên học tập phương pháp làm lắng dịu các phiền não như vậy, để các phiền não ấy, đã được từ bỏ bằng cách từ bỏ theo từng phần, v.v., không sinh ra sự thiêu đốt trong dòng tương tục do sự biểu hiện theo cách thông thường. Cụm từ ‘của các sự quyết định bằng trí tuệ, v.v.’ có nghĩa là của các sự quyết định bằng trí tuệ, v.v. thuộc siêu thế. Cụm từ ‘Vì mục đích chứng đắc’ có nghĩa là vì mục đích thành tựu. ๓๔๗. ปุพฺเพ วุตฺตานนฺติ, ‘‘จตุราธิฏฺฐาโน, ยตฺถ ฐิตํ มญฺญสฺสวา นปฺปวตฺตนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๔๓) เอวํ ปุพฺเพ วุตฺตานํ. 347. Cụm từ ‘của những điều đã được nói trước đây’ có nghĩa là: của những điều đã được nói trước đây như vầy: ‘có bốn sự quyết định, nơi người an trú thì các sự rỉ chảy của kiêu mạn không khởi lên’ (Trung Bộ 3.343). ๓๔๘. วตฺตพฺพํ ภเวยฺยาติ นิทฺเทสวเสน วตฺตพฺพํ ภเวยฺย. อาทีหีติ เอวมาทีหิ. กิจฺจํ นตฺถิ กิจฺจาภาวโต. อุปฺปฏิปาฏิธาตุกนฺติ อยถานุปุพฺพิกํ. ยถาธมฺมวเสเนวาติ เทเสตพฺพธมฺมานํ ยถาสภาเวเนว. สปฺปายํ ธุตงฺคนฺติ อตฺตโน กิเลสนิคฺคณฺหนโยคฺคํ ธุตงฺคํ. จิตฺตรุจิตนฺติ อตฺตโน จิตฺตปกติยา อาจริเยหิ วิโรเจตพฺพํ, จริยานุกูลนฺติ อตฺโถ. หตฺถิปโทปมสุตฺตาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน วิสุทฺธิมคฺคธาตุวิภงฺคาทึ สงฺคณฺหาติ. 348. Cụm từ ‘nên được nói đến’ có nghĩa là nên được nói đến theo cách diễn giải. Cụm từ ‘bởi các điều bắt đầu’ có nghĩa là bởi các điều bắt đầu như vậy. Không có phận sự vì không có phận sự. Cụm từ ‘giới không theo thứ tự’ có nghĩa là không theo tuần tự. Cụm từ ‘theo đúng pháp’ có nghĩa là theo đúng tự tánh của các pháp cần được thuyết giảng. Cụm từ ‘đầu-đà thích hợp’ có nghĩa là hạnh đầu-đà thích hợp cho việc chế ngự phiền não của mình. Cụm từ ‘sự ưa thích của tâm’ có nghĩa là điều nên được làm cho sáng tỏ bởi vị thầy theo bản chất tâm của mình, nghĩa là phù hợp với hạnh. Trong câu ‘kinh Ví Dụ Dấu Chân Voi, v.v.’, từ ‘v.v.’ bao gồm cả Thanh Tịnh Đạo, Phân Tích Giới, v.v. ๓๕๔. อยมฺเปตฺถาติ ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน ‘‘อถาปรํ อุเปกฺขาเยว อวสิสฺสตี’’ติ อุปริเทสนํ สมฺปิณฺเฑติ. โสปิ หิ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธีติ. นนุ จายํ ยถาอุทฺทิฏฺฐาย วิญฺญาณธาตุยา นิทฺเทโสปิ [Pg.399] ภวิสฺสตีติ ยถานุสนฺธินโย วิชฺชตีติ? น, วิญฺญาณธาตุนิทฺเทสนเยน เทสนาย อปฺปวตฺตตฺตา เตนาห ‘‘เหฏฺฐโต’’ติอาทิ. ยํ วา ปนาติอาทินา ปน เทสนาย สานุสนฺธิตํ วิภาเวติ. น หิ พุทฺธา ภควนฺโต อนนุสนฺธิกํ เทสนํ เทเสนฺติ. อาคมนียวิปสฺสนาวเสนาติ ยสฺสา ปุพฺเพ ปวตฺตตฺตา อาคมนียฏฺฐาเน ฐิตา วิปสฺสนา, ตสฺสา วเสน. กมฺมการกวิญฺญาณนฺติ ‘‘เนตํ มม เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’’ติ เอวํ วิปสฺสนากิจฺจการกํ วิปสฺสนาสหิตํ วิญฺญาณํ. วิญฺญาณธาตุวเสนาติ ยถาอุทฺทิฏฺฐาย วิญฺญาณธาตุยา ภาชนวเสน. สตฺถุ กถนตฺถายาติ สตฺถารา อุทฺเทสเมว กตฺวา ฐปิตตฺตา นิทฺเทสวเสน กถนตฺถาย. อกถิตภาโว เอว หิสฺส อวสิฏฺฐตา กถนตฺถาย ปฏิวิชฺฌนตฺถาย จ. ปฏิปกฺขวิคเมน ตสฺส จิตฺตสฺส ปริสุทฺธตาติ อาห ‘‘นิรุปกฺกิเลส’’นฺติ. อุปกฺกิเลสานํ ปน ปหีนภาวโต ปริโยทาตํ. สมุทยวเสน อุทยทสฺสนตฺถญฺเจว ปจฺจยนิโรธวเสน อตฺถงฺคมทสฺสนตฺถญฺจ. การณภาเวน สุขาย เวทนาย หิตนฺติ สุขเวทนิยํ. เตนาห ‘‘สุขเวทนาย ปจฺจยภูต’’นฺติ. 354. Trong câu ‘ayampettha’, từ ‘pi’ (cũng) có nghĩa là tóm kết. Bằng từ ấy, ngài tóm kết bài thuyết giảng ở trên: ‘sau đó, chỉ còn lại xả’. Vì đó cũng là một mối liên kết riêng biệt. Chẳng phải đây cũng sẽ là phần diễn giải về thức giới đã được nêu ra, nên có phương pháp liên kết hay sao? Không phải, vì bài thuyết giảng không được tiến hành theo phương pháp diễn giải thức giới, do đó ngài nói ‘từ bên dưới’, v.v. Tuy nhiên, bằng câu ‘hoặc là điều nào’, v.v., ngài làm rõ tính liên kết của bài thuyết giảng. Vì chư Phật, các đấng Thế Tôn, không thuyết những bài pháp không có sự liên kết. Cụm từ ‘theo tuệ quán dẫn đến’ có nghĩa là theo tuệ quán ấy, vốn đã khởi lên trước đó và đang ở trong trạng thái dẫn đến. Cụm từ ‘thức làm tác nhân’ có nghĩa là thức cùng với tuệ quán, thực hiện phận sự của tuệ quán như là: ‘đây không phải của tôi, đây không phải là tôi, đây không phải tự ngã của tôi’. Cụm từ ‘theo thức giới’ có nghĩa là theo cách thức chứa đựng của thức giới đã được nêu ra. Cụm từ ‘vì mục đích để bậc Đạo Sư nói’ có nghĩa là vì mục đích để nói theo cách diễn giải, do bậc Đạo Sư đã chỉ nêu lên đề mục rồi để đó. Vì chính trạng thái chưa được nói đến của nó là sự còn lại để được nói đến và để được thâm nhập. Do sự ra đi của các pháp đối nghịch, tâm ấy được trong sạch, nên ngài nói ‘không phiền não’. Và do trạng thái đã đoạn trừ các phiền não, nó trong trắng. Và vì mục đích thấy sự sinh khởi theo cách thức tập khởi, và vì mục đích thấy sự đoạn diệt theo cách thức duyên diệt. Điều có lợi cho lạc thọ do là nguyên nhân, đó là ‘thuộc về lạc thọ’. Do đó, ngài nói ‘là duyên cho lạc thọ’. ๓๖๐. รูปกมฺมฏฺฐานมฺปิ จตุธาตุววตฺถานวเสน, อรูปกมฺมฏฺฐานมฺปิ สุขทุกฺขเวทนามุเขน ปคุณํ ชาตํ. 360. Đề mục thiền về sắc cũng đã trở nên thuần thục theo cách xác định bốn đại, và đề mục thiền về vô sắc cũng đã trở nên thuần thục qua ngõ của lạc thọ và khổ thọ. สตฺถุ กถนตฺถํเยว อวสิสฺสตีติ, ‘‘กุลปุตฺตสฺส ปฏิวิชฺฌนตฺถ’’นฺติ วุตฺตเมวตฺถํ นิเสเธติ, ตสฺมา วุตฺตเมวตฺถํ สมตฺเถตุํ, ‘‘อิมสฺมึ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กุลปุตฺตสฺส รูปาวจรชฺฌาเนติ กุลปุตฺเตน อธิคตรูปาวจรชฺฌาเน. เตนาห – ‘‘ภิกฺขุ ปคุณํ ตว อิทํ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌาน’’นฺติ. ยํ กิญฺจิ สุวณฺณตาปนโยคฺยํ องฺคารภาชนํ อิธ ‘‘อุกฺกา’’ติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘องฺคารกปลฺล’’นฺติ. สชฺเชยฺยาติ ยถา ตตฺถ ปกฺขิตฺตสุวณฺณญฺจ ตปฺปติ, เอวํ ปฏิยาทิเยยฺย. นีหฏโทสนฺติ วิคตีภูตกาฬกํ. อปนีตกสาวนฺติ อปคตสุขุมกาฬกํ. Câu ‘chỉ còn lại vì mục đích để bậc Đạo Sư nói’ phủ định ý nghĩa đã được nói là ‘vì mục đích để thiện nam tử thâm nhập’, do đó, để hỗ trợ cho ý nghĩa đã được nói, câu ‘vì trong trường hợp này’, v.v. đã được nói đến. Cụm từ ‘trong thiền sắc giới của thiện nam tử’ có nghĩa là trong thiền sắc giới đã được thiện nam tử chứng đắc. Do đó, ngài nói: ‘Này Tỳ khưu, thiền sắc giới thứ tư này của ông đã thuần thục’. Bất cứ vật chứa than nào thích hợp để nung vàng, ở đây được hiểu là ‘lò’, nên ngài nói là ‘lò than’. Cụm từ ‘nên chuẩn bị’ có nghĩa là nên sửa soạn sao cho vàng được bỏ vào đó cũng được nung nóng. Cụm từ ‘đã loại bỏ lỗi’ có nghĩa là đã loại bỏ vết đen. Cụm từ ‘đã loại bỏ cặn bã’ có nghĩa là đã loại bỏ vết đen vi tế. อริยมคฺเค ปติฏฺฐาเปตุกาเมน นาม สพฺพสฺมิมฺปิ โลกิยธมฺเม วิรชฺชนตฺถาย ธมฺโม กเถตพฺโพติ อธิปฺปาเยน, ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทินา โจทนา กตา. วิเนยฺยทมนกุสเลน ภควตา เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน ตาว จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขาย วณฺโณ กถิโตติ ตสฺส ปริหารํ วทนฺโต, ‘‘กุลปุตฺตสฺสา’’ติอาทิมาห. Với ý định rằng, người muốn làm cho (chúng sinh) an trú trong Thánh đạo, quả thực nên thuyết pháp vì mục đích ly tham đối với tất cả các pháp thế gian, sự chất vấn đã được thực hiện bằng câu ‘nhưng tại sao’, v.v. Khi nói lên lời giải đáp cho điều đó, rằng trước hết, sự tán thán về tâm xả của thiền thứ tư đã được Đức Thế Tôn, bậc thiện xảo trong việc điều phục chúng sinh cần được điều phục, nói đến theo khuynh hướng của chúng sinh, ngài đã nói câu ‘của thiện nam tử’, v.v. ๓๖๑. ตทนุธมฺมนฺติ [Pg.400] ตสฺส อรูปาวจรสฺส กุสลสฺส อนุรูปธมฺมํ, ยาย ปฏิปทาย ตสฺส อธิคโม โหติ, ตสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘รูปาวจรชฺฌาน’’นฺติ. ตคฺคหณาติ ตสฺส คหเณน ตสฺสา ปฏิปตฺติยา ปฏิปชฺชมาเนน. อิโต อุตฺตรินฺติ ‘‘วิญฺญาณญฺจายตน’’นฺติอาทีสุ. 361. Cụm từ ‘pháp tùy thuận’ có nghĩa là pháp tương ứng với thiện vô sắc giới ấy, nghĩa là con đường thực hành dự bị của pháp ấy, con đường thực hành mà nhờ đó sự chứng đắc pháp ấy xảy ra. Do đó, ngài nói ‘thiền sắc giới’. Cụm từ ‘bằng sự nắm bắt đó’ có nghĩa là bằng sự nắm bắt pháp ấy, bởi người đang thực hành con đường thực hành ấy. Cụm từ ‘cao hơn nữa’ có nghĩa là trong các câu ‘Thức Vô Biên Xứ’, v.v. ๓๖๒. ตสฺเสวาติ อรูปาวจรชฺฌานสฺส. เอตํ ปน สวิปากํ อรูปาวจรชฺฌานํ สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กตตฺตา สงฺขตํ. ปกปฺปิตนฺติ ปจฺจยวเสน สวิหิตํ. อายูหิตนฺติ สมฺปิณฺฑิตํ. กโรนฺเตน กรียตีติ ปฏิปชฺชนเกน ปฏิปชฺชียติ สงฺขรียติ. นิพฺพานํ วิย น นิจฺจํ น สสฺสตํ. อถ โข ขเณ ขเณ ภิชฺชนสภาวตาย ตาวกาลิกํ. ตโต เอว จวนาทิสภาวนฺติ สพฺพเมตํ รูปาวจรธมฺเมสุ อาทีนววิภาวนํ. ทุกฺเข ปติฏฺฐิตนฺติ สงฺขารทุกฺเข ปติฏฺฐิตํ. อตาณนฺติ จวนสภาวาทิตาย ตาณรหิตํ. อเลณนฺติ ตโต อรกฺขตฺตา ลียนฏฺฐานรหิตํ. อสรณนฺติ อปฺปฏิสรณํ. อสรณีภูตนฺติ สพฺพกาลมฺปิ อปฺปฏิสรณํ. 362. Tasseva: (Của) chính cái ấy, có nghĩa là của thiền vô sắc giới. Hơn nữa, thiền vô sắc giới này cùng với quả của nó là pháp hữu vi do được tạo thành bởi các duyên hội đủ, hợp lại. Pakappitaṃ: (Được) tạo tác, có nghĩa là được sắp đặt theo cách thức của duyên. Āyūhitaṃ: (Được) tích lũy, có nghĩa là được vun đắp. Karontena karīyati: Được thực hiện bởi người thực hành, có nghĩa là được thực hành, được tạo tác bởi người đang hành trì. Không phải thường còn, không phải vĩnh cửu như Niết-bàn. Mà trái lại, nó là tạm thời do có bản chất tan hoại trong từng khoảnh khắc. Chính vì thế, (nó) có bản chất hoại diệt v.v... Tất cả điều này là sự giải thích về sự nguy hại trong các pháp thuộc sắc giới. Dukkhe patiṭṭhitaṃ: An trú trong khổ, có nghĩa là an trú trong hành khổ. Atāṇaṃ: Không nơi nương tựa, có nghĩa là không có sự bảo vệ do có bản chất hoại diệt v.v... Aleṇaṃ: Không nơi ẩn náu, có nghĩa là không có nơi trú ẩn do không được che chở. Asaraṇaṃ: Không nơi quy y, có nghĩa là không có nơi nương tựa. Asaraṇībhūtaṃ: Đã trở thành không nơi quy y, có nghĩa là không có nơi nương tựa trong mọi lúc. สมตฺตปตฺตวิเส ขนฺธาทีสุ คหิเต ทุตฺติกิจฺฉา สิยาติ, ‘‘ขนฺธํ วา สีสํ วา คเหตุํ อทตฺวา’’ติ วุตฺตํ. เอวเมวาติ เอตฺถายํ อุปมาสํสนฺทนา – เฉโก ภิสกฺโก วิย สมฺมาสมฺพุทฺโธ. วิสวิกาโร วิย กิเลสทุกฺขานุพนฺโธ, ภิสกฺกสฺส วิสํ ฐานโต จาเวตฺวา อุปริ อาโรปนํ วิย ภควโต เทสนานุภาเวน กุลปุตฺตสฺส กามภเว นิกนฺตึ ปริยาทาย อรูปชฺฌาเน ภวนํ. ภิสกฺกสฺส วิสํ โอตาเรตฺวา ปถวิยํ ปาตนํ วิย กุลปุตฺตสฺส โอรมฺภาคิยกิเลสทุกฺขาปนยนํ. Vì rằng khi nọc độc đã lan khắp, nếu nó bám lấy các uẩn v.v... thì sẽ khó chữa trị, nên đã được nói rằng: “không để cho nó bám lấy thân hoặc đầu.” “Cũng vậy,” ở đây sự liên kết của ví dụ là như vầy: Bậc Chánh Đẳng Giác ví như vị thầy thuốc tài giỏi. Sự tác hại của phiền não và khổ đau ví như sự biến chứng của nọc độc. Việc vị thầy thuốc làm cho nọc độc di chuyển khỏi vị trí và dồn lên trên ví như việc vị thiện nam tử, nhờ oai lực của lời dạy của Đức Thế Tôn, đã khắc phục được sự ham muốn trong cõi Dục và tái sanh vào thiền vô sắc. Việc vị thầy thuốc làm cho nọc độc đi xuống và rơi xuống đất ví như việc vị thiện nam tử loại bỏ các phiền não và khổ đau thuộc hạ phần. อสมฺปตฺตสฺสาติ อรูปาวจรชฺฌานํ อนธิคตสฺส. อปฺปฏิลทฺธสฺเสวาติ ตสฺส เววจนํ. สพฺพเมตนฺติ ‘‘อนิจฺจํ อธุว’’นฺติอาทินา วิตฺถารโต วุตฺตํ สพฺพเมตํ อาทีนวํ. เอกปเทเนว ‘‘สงฺขตเมต’’นฺติ กเถสิ สงฺขตปเทเนว ตสฺส อตฺถสฺส อนวเสสโต ปริยาทินฺนตฺตา. Asampattassa: (Của người) chưa đạt đến, có nghĩa là của người chưa chứng đắc thiền vô sắc giới. Appaṭiladdhassa: (Của người) chưa thành tựu, là từ đồng nghĩa của từ ấy. Sabbametaṃ: Tất cả điều này, có nghĩa là tất cả sự nguy hại này đã được nói một cách chi tiết qua các từ “vô thường, không bền vững” v.v... Ngài đã nói chỉ bằng một từ “đây là pháp hữu vi,” bởi vì ý nghĩa của điều đó đã được bao hàm một cách không sót lại chỉ bằng từ “hữu vi.” นายูหตีติ ภวการณเจตนาวเสน พฺยาปารํ น สมูเหติ น สมฺปิณฺเฑติ. เตนาห – ‘‘น ราสึ กโรตี’’ติ. อภิสงฺขรณํ นาม เจตนาพฺยาปาโรติ อาห – ‘‘น อภิสญฺเจตยตี’’ติ. ตํ ปน ผลุปฺปาทนสมตฺถตาย ผเลน กปฺปนนฺติ อาห ‘‘น กปฺเปตี’’ติ. สเจ อภิสงฺขารเจตนา อุฬารา, ผลมหตฺตสงฺขาตาย วุฑฺฒิยา โหติ, อนุฬารา จ อวุฑฺฒิยาติ อาห – ‘‘วุฑฺฒิยา วา ปริหานิยา วา’’ติ. พุทฺธวิสเย ฐตฺวาติ ภควา [Pg.401] อตฺตโน พุทฺธสุพุทฺธตาย สีหสมานวุตฺติตาย จ เทสนํ อุกฺกํสโต สาวเกหิ ปตฺตพฺพํ วิเสสํ อนวเสเสนฺโต ตถา วทติ, น สาวกวิสยํ อติกฺกมิตฺวา อตฺตโน พุทฺธวิสยเมว เทเสนฺโต. เตนาห – ‘‘อรหตฺตนิกูฏํ คณฺหี’’ติ. ยทิ กุลปุตฺโต อตฺตโน…เป… ปฏิวิชฺฌิ, อถ กสฺมา ภควา เทสนาย อรหตฺตนิกูฏํ คณฺหีติ อาห ‘‘ยถา นามา’’ติอาทิ. Nāyūhati: Không tích lũy, có nghĩa là không thu gom, không vun đắp sự nỗ lực theo cách thức của tư tâm sở là nguyên nhân của sự hiện hữu. Do đó, Ngài nói: “không tạo thành đống.” Sự cố ý tạo tác chính là sự nỗ lực của tư tâm sở, nên Ngài nói: “không cố ý tạo tác.” Hơn nữa, điều ấy do có khả năng tạo ra quả nên được sắp đặt bởi quả, nên Ngài nói: “không sắp đặt.” Nếu tư tâm sở tạo tác là cao thượng thì có sự tăng trưởng được gọi là sự to lớn của quả; và nếu không cao thượng thì không có sự tăng trưởng, nên Ngài nói: “cho sự tăng trưởng hay cho sự suy giảm.” Buddhavisaye ṭhatvā: Đứng trên lĩnh vực của Phật, có nghĩa là Đức Thế Tôn, do sự giác ngộ hoàn toàn của chính Ngài và do hạnh kiểm tương tự như sư tử, trong khi tán dương lời dạy, Ngài đã nói như vậy để không bỏ sót điều đặc biệt nào mà các vị đệ tử cần phải đạt được, chứ không phải Ngài vượt qua lĩnh vực của đệ tử mà chỉ thuyết giảng về lĩnh vực của Phật của chính Ngài. Do đó, Ngài nói: “Ngài đã nắm lấy đỉnh cao của A-la-hán quả.” Nếu vị thiện nam tử... đã chứng ngộ, vậy tại sao Đức Thế Tôn trong lời dạy lại nắm lấy đỉnh cao của A-la-hán quả? Ngài đã nói: “Ví như...” v.v... อิโต ปุพฺเพติ อิโต อนาคามิผลาธิคมโต อุตฺตริ อุปริ. อสฺสาติ กุลปุตฺตสฺส. กเถนฺตสฺส ภควโต ธมฺเม เนว กงฺขา น วิมติ ปฐมมคฺเคเนว กงฺขาย สมุจฺฉินฺนตฺตา. เอกจฺเจสุ ฐาเนสูติ ตถา วิเนยฺยฐาเนสุ. ตถา หิ อยมฺปิ กุลปุตฺโต อนาคามิผลํ ปตฺวา ภควนฺตํ สญฺชานิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยโต อเนนา’’ติอาทิ. Ito pubbe: Trước đây, có nghĩa là xa hơn, cao hơn sự chứng đắc quả vị Bất Lai này. Assa: Của vị ấy, có nghĩa là của vị thiện nam tử. Về Giáo pháp do Đức Thế Tôn thuyết giảng, không có sự hoài nghi cũng không có sự phân vân, bởi vì hoài nghi đã được đoạn trừ ngay bằng đạo đầu tiên. Ekaccesu ṭhānesu: Trong một số trường hợp, có nghĩa là trong những trường hợp của những người cần được giáo hóa như vậy. Thật vậy, vị thiện nam tử này cũng vậy, sau khi đã đạt được quả vị Bất Lai, đã nhận ra Đức Thế Tôn. Do đó, đã được nói rằng: “bởi vì do vị này...” v.v... ๓๖๓. อนชฺโฌสิตาติ อนชฺโฌสนียาติ อยมตฺโถติ อาห – ‘‘คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา คเหตุํ น ยุตฺตา’’ติ. 363. Anajjhositā: Không bị đắm nhiễm, ý nghĩa là không nên đắm nhiễm, nên Ngài nói: “không thích hợp để nắm giữ sau khi đã nuốt trọn và tiêu thụ hết.” ๓๖๔. ราโคว อนุสโย ราคานุสโย, โส จ ปจฺจยสมวาเย อุปฺปชฺชนารโหติ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ วุตฺตํ – ‘‘สุขเวทนํ อารพฺภ ราคานุสโย อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ. น ปน ตสฺส อุปฺปาทนํ อตฺถิ ขณตฺตยสมาโยคาสมฺภวโต. เอส นโย เสเสสุปิ. อิตรนฺติ อทุกฺขมสุขเวทนํ. วิสํยุตฺโตติ เกนจิ สญฺโญชเนน อสํยุตฺตตาย เอว นิยตวิปฺปยุตฺโต. กายสฺส โกฏิ ปรโม อนฺโต เอตสฺสาติ กายโกฏิกํ. ทุติยปเทติ ‘‘ชีวิตปริยนฺติก’’นฺติ อิมสฺมึ ปเท. วิเสวนสฺสาติ อุปาทานสฺส. สีตีภวิสฺสนฺตีติ ปทสฺส ‘‘นิรุชฺฌิสฺสนฺตี’’ติ อตฺโถ วุตฺโต, กถํ ปน เวทยิตานํ ทฺวาทสสุ อายตเนสุ นิรุชฺฌนํ สีติภาวปฺปตฺตีติ โจทนํ สนฺธายาห – ‘‘กิเลสา หี’’ติอาทิ. สมุทยปญฺเหนาติ มหาสติปฏฺฐาเน (ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๑๓๓) สมุทยสจฺจนิโรธปญฺเหน. นนุ สพฺพโส กิเลสปริฬาหวิคเม สีติภาโว นาม เวทนานิโรธมตฺเตน อธิปฺเปโต; เตน อิธ เวทยิตานิ วุตฺตานิ, น กิเลสาติ เวทยิตานํ อจฺจนฺตนิโรธสงฺขาโต สีติภาโวปิ กิเลสสมุจฺเฉเทเนวาติ อาห ‘‘เวทยิตานิปี’’ติอาทิ. 364. Tùy miên tham ái chính là tham ái (dưới dạng) tùy miên. Và nó có thể sanh khởi khi các duyên hội đủ, nên có thể nói rằng, đã được nói rằng: “tùy miên tham ái có thể sanh khởi do duyên vào lạc thọ.” Nhưng không có sự sanh khởi của nó, vì không thể có sự kết hợp của ba thời. Phương pháp này cũng áp dụng cho các trường hợp còn lại. Itaraṃ: Cái khác, có nghĩa là thọ bất khổ bất lạc. Visaṃyutto: Không tương ưng, có nghĩa là chắc chắn không tương ưng vì không liên kết với bất kỳ kiết sử nào. Kāyassa koṭi: Tột cùng của thân, giới hạn cuối cùng của nó, là “chấm dứt nơi thân.” Dutiyapade: Trong từ thứ hai, tức là trong từ “chấm dứt nơi mạng sống.” Visevanassa: Của sự phục vụ, có nghĩa là của sự chấp thủ. Về từ Sītībhavissanti (sẽ trở nên nguội lạnh), ý nghĩa “sẽ diệt tận” đã được nói đến. Nhưng làm thế nào sự diệt tận của các cảm thọ trong mười hai xứ lại là sự đạt đến trạng thái nguội lạnh? Dự liệu câu hỏi này, Ngài đã nói: “bởi vì các phiền não...” v.v... Samudayapañhena: Bằng câu hỏi về sự tập khởi, có nghĩa là bằng câu hỏi về sự thật tập khởi và diệt tận trong kinh Đại Niệm Xứ (Trường Bộ 2.400; Trung Bộ 1.133). Chẳng phải trạng thái nguội lạnh được hiểu chỉ đơn thuần là sự diệt tận của cảm thọ khi cơn nóng bức của phiền não đã hoàn toàn chấm dứt sao? Do đó, ở đây các cảm thọ được đề cập, chứ không phải phiền não. Trạng thái nguội lạnh, được gọi là sự diệt tận hoàn toàn của các cảm thọ, cũng là do sự đoạn trừ phiền não, nên Ngài đã nói: “cả các cảm thọ cũng...” v.v... ๓๖๕. อิทํ [Pg.402] โอปมฺมสํสนฺทนนฺติ เอตฺถ สญฺโญชนา ทีปสิขา วิย, อธิฏฺฐานกปลฺลิกา วิย เวทนาย นิสฺสยภูตา จตฺตาโร ขนฺธา, เตลํ วิย กิเลสา, วฏฺฏิ วิย กมฺมวฏฺฏํ, อุปหรณกปุริโส วิย วฏฺฏคามี ปุถุชฺชโน, ตสฺส สีสจฺเฉทกปุริโส วิย อรหตฺตมคฺโค สนฺตานสฺส สมุจฺเฉทกรณโต, อนาหาราย ทีปสิขาย นิพฺพายนํ วิย กมฺมกิเลสานํ อนนฺตรปจฺจยโต อนาหาราย เวทนาย อนุปาทิเสสวเสน นิพฺพายนํ. 365. Đây là sự liên kết của ví dụ: Ở đây, các kiết sử ví như ngọn lửa đèn; bốn uẩn là nơi nương tựa của cảm thọ ví như cái đĩa đèn; các phiền não ví như dầu; vòng luân hồi của nghiệp ví như tim đèn; kẻ phàm phu đi trong vòng luân hồi ví như người mang đèn; Thánh đạo A-la-hán ví như người chặt đầu của người ấy, vì nó đoạn tuyệt dòng tương tục; sự dập tắt của ngọn lửa đèn do không có nhiên liệu ví như sự tịch diệt theo cách vô dư y của cảm thọ, vốn không có nhiên liệu do nghiệp và phiền não không còn là duyên kế tiếp. อาทิมฺหิ สมาธิวิปสฺสนาปญฺญาหีติ ปุพฺพภาคปฏิปทาภูตา ตยา ปคุณสมาธิโต อรหตฺตสฺส ปทฏฺฐานภูตวิปสฺสนาปญฺญาโต จ. อุตฺตริตราติ วิสิฏฺฐตรา. เอวํ สมนฺนาคโตติ เอตฺถ เอวํ-สทฺโท อิทํสทฺทตฺถวจโนติ อาห – ‘‘อิมินา อุตฺตเมน อรหตฺตผลปญฺญาธิฏฺฐาเนนา’’ติ. สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขํ เขเปตีติ สพฺพทุกฺขกฺขโย, อคฺคมคฺโค, ตํปริยาปนฺนตาย ตตฺถ ญาณนฺติ อาห – ‘‘สพฺพทุกฺขกฺขเย ญาณํ นาม อรหตฺตมคฺเค ญาณ’’นฺติ. อรหตฺตผเล ญาณํ อธิปฺเปตํ วุตฺตนเยน สพฺพทุกฺขกฺขเย สนฺเต ตนฺนิมิตฺตํ วา อุปฺปนฺนญาณนฺติ กตฺวา. ตสฺสาติ, ‘‘เอวํ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อิมินา ปรเมน ปญฺญาธิฏฺฐาเนน สมนฺนาคโต โหตี’’ติ วุตฺตภิกฺขุโน. Bởi trí tuệ về định và tuệ quán ở lúc ban đầu có nghĩa là bởi trí tuệ về tuệ quán đã trở thành nền tảng cho quả A-la-hán từ định đã được thuần thục bởi vị ấy, vốn là con đường thực hành ở giai đoạn đầu. Vượt trội hơn có nghĩa là đặc biệt hơn. Ở đây, trong câu ‘evaṃ samannāgato,’ từ ‘evaṃ’ có ý nghĩa của từ ‘idaṃ,’ nên ngài đã nói: ‘bởi sự quyết định về trí tuệ của quả A-la-hán tối thượng này.’ Sự chấm dứt tất cả khổ là sự làm cạn kiệt tất cả khổ luân hồi, là đạo tối thượng. Do bao gồm trong đó, trí tuệ ở nơi ấy, nên ngài đã nói: ‘Trí tuệ trong sự chấm dứt tất cả khổ chính là trí tuệ trong đạo A-la-hán.’ Trí tuệ trong quả A-la-hán được ngụ ý, theo cách đã nói, khi có sự chấm dứt tất cả khổ, hoặc là trí tuệ đã sanh khởi do tướng trạng ấy. Của vị ấy có nghĩa là của vị tỳ khưu đã được nói đến: ‘Vị tỳ khưu đã thành tựu như vậy là vị đã thành tựu sự quyết định về trí tuệ tối thượng này.’ ๓๖๖. หีติ ยสฺมา. วิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ, ตสฺมา สพฺพทุกฺขกฺขเย ญาณนฺติ อรหตฺตผลญาณํ อธิปฺเปตํ. สจฺจนฺติ ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานํ, น มคฺคสจฺจํ. กามํ อรหตฺตผลวิมุตฺติ ปฏิปกฺเขหิ อโกปนียตาย อกุปฺปา, ‘‘สจฺเจ ฐิตา’’ติ ปน วจนโต, ‘‘อกุปฺปารมฺมณกรเณน อกุปฺปาติ วุตฺตา’’ติ อาห. วิตถนฺติ นฏฺฐํ, ชราย มรเณน จ วิปริณาเมตพฺพตาย ยาทิสํ อุปฺปาทาวตฺถาย ชาตํ, ตโต อญฺญาทิสนฺติ อตฺโถ. ตถา หิ ตํ ชรามรเณหิ ปริมุสิตพฺพรูปตาย ‘‘มุสา’’ติ วุตฺตํ. เตนาห – ‘‘โมสธมฺมนฺติ นสฺสนสภาว’’นฺติ. ตํ อวิตถนฺติ ตํ วุตฺตนเยน อวิตถํ นาม, ตํ สภาโว สพฺพกาลํ เตเนว ลพฺภนโต. สมถวิปสฺสนาวเสน วจีสจฺจโตติ สมถวิปสฺสนาวเสน ยํ วิสุทฺธิมตฺตํ วจีสจฺจํ, ตโต. ทุกฺขสจฺจสมุทยสจฺเจหิ ตจฺฉวิปลฺลาสภูตสภาเวหิ. อิติ เนสํ ยถาสกํ สภาเวน อวิตถภาเว อโมสธมฺมตาย เตหิปิ อวิตถภาวา ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานเมว อุตฺตริตรํ. ตสฺมาติ นิพฺพานสฺเสว อุตฺตริตรภาวโต. 366. Hi có nghĩa là bởi vì. Sự giải thoát là sự giải thoát của quả A-la-hán, do đó trí tuệ trong sự chấm dứt tất cả khổ được ngụ ý là trí tuệ của quả A-la-hán. Sự thật là sự thật tối hậu, là Niết-bàn, không phải là sự thật về đạo. Thật vậy, sự giải thoát của quả A-la-hán là bất động do không bị lay chuyển bởi các pháp đối nghịch, nhưng do câu ‘an trú trong sự thật,’ nên ngài đã nói: ‘được gọi là bất động do lấy đối tượng bất động làm cảnh.’ Hư ngụy có nghĩa là đã bị hủy hoại. Có nghĩa là, cái gì đã sanh ra trong trạng thái sanh khởi, do phải bị biến đổi bởi già và chết, nó trở thành một thứ khác với cái đó. Thật vậy, nó được gọi là ‘giả dối’ do có bản chất bị già và chết chi phối. Do đó, ngài đã nói: ‘có bản chất hư hoại có nghĩa là có bản chất hủy diệt.’ Cái đó không hư ngụy có nghĩa là cái đó, theo cách đã nói, được gọi là không hư ngụy, vì bản chất của nó luôn luôn có thể được tìm thấy như vậy. Từ lời nói chân thật theo phương diện chỉ và quán có nghĩa là từ lời nói chân thật chỉ là sự thanh tịnh theo phương diện chỉ và quán. Từ khổ đế và tập đế, những pháp có bản chất là sự sai lệch với thực tại. Như vậy, do chúng không hư ngụy theo bản chất riêng của chúng, do có bản chất không hư hoại, và do không hư ngụy hơn cả những pháp ấy, nên sự thật tối hậu chính là Niết-bàn là vượt trội hơn cả. Do đó có nghĩa là do chính Niết-bàn có bản chất vượt trội hơn. ๓๖๗. อุปธียติ [Pg.403] เอตฺถ ทุกฺขนฺติ อุปธี, ขนฺธา กามคุณา จ. อุปทหนฺติ ทุกฺขนฺติ อุปธี, กิเลสาภิสงฺขารา. ปริปูรา คหิตา ปรามฏฺฐาติ ปริยตฺตภาเวน ตณฺหาย คหิตา ทิฏฺฐิยา ปรามฏฺฐา. สมถวิปสฺสนาวเสน กิเลสปริจฺจาคโตติ วิกฺขมฺภนวเสน ตทงฺคปฺปหานวเสน จ กิเลสานํ ปริจฺจชนโต. อุตฺตริตโร วิสิฏฺฐตรสฺส ปหานปฺปการสฺส อภาวโต. 367. Nơi mà khổ được đặt vào, đó là phiền não căn (upadhi), tức là các uẩn và các dục trưởng. Những gì đặt để khổ đau, đó là phiền não căn (upadhi), tức là các phiền não và các hành. Được nắm giữ và chấp thủ một cách trọn vẹn có nghĩa là được nắm giữ bởi ái và được chấp thủ bởi tà kiến theo cách thức bao trùm. Sự từ bỏ phiền não theo phương diện chỉ và quán có nghĩa là do sự từ bỏ các phiền não bằng cách đè nén và bằng cách từ bỏ theo từng phần. Vượt trội hơn là do không có phương cách từ bỏ nào đặc biệt hơn. ๓๖๘. อาฆาตกรณวเสนาติ เจตสิกาฆาตสฺส อุปฺปชฺชนวเสน. พฺยาปชฺชนวเสนาติ จิตฺตสฺส วิปตฺติภาววเสน. สมฺปทุสฺสนวเสนาติ สพฺพโส ทุสฺสนวเสน. ตีหิ ปเทหิ ยทิ อรหตฺตมคฺเคน กิเลสานํ ปริจฺจาโค จาคาธิฏฺฐานํ, อรหตฺตมคฺเคเนว เนสํ วูปสโม อุปสมาธิฏฺฐานํ โหตีติ ทสฺเสติ. เอตฺถ วิเสเสน ปริจฺจาโค สมฺปชหนํ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนํ จาโค, ตถา ปน ปริจฺจาเคน โย โส เนสํ ตทา วูปสนฺตตาย อภาโว, อยํ อุปสโมติ อยเมเตสํ วิเสโส. 368. Theo phương diện tạo ra sự va chạm có nghĩa là theo phương diện sự sanh khởi của sự va chạm trong tâm. Theo phương diện làm hại có nghĩa là theo phương diện trạng thái hư hoại của tâm. Theo phương diện làm ô nhiễm hoàn toàn có nghĩa là theo phương diện làm ô nhiễm một cách toàn diện. Với ba thuật ngữ này, ngài chỉ ra rằng nếu sự từ bỏ các phiền não bằng đạo A-la-hán là sự quyết định xả ly, thì sự lắng dịu chúng bằng chính đạo A-la-hán là sự quyết định an tịnh. Ở đây, một cách đặc biệt, sự từ bỏ, sự đoạn trừ hoàn toàn, sự làm cho chúng có trạng thái không sanh khởi nữa là sự xả ly (cāga). Hơn nữa, do sự từ bỏ ấy, sự không hiện hữu của chúng vào lúc đó do đã được lắng dịu, đây là sự an tịnh (upasama). Đây là sự khác biệt giữa chúng. ๓๖๙. มญฺญิตนฺติ มญฺญนา, ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา กปฺปนาติ อตฺโถ. อวิชฺชาวิพนฺธนตณฺหาคาหาทีนํ สาธารณภาวโต อยมหนฺติ เอตฺถ อหนฺติ ทิฏฺฐิมญฺญนาทสฺสนํ, สา ปน ทิฏฺฐิ มานมญฺญนาย อตฺตนิยคาหวเสน โหตีติ สฺเวว ‘‘อย’’นฺติ อิมินา คหิโตติ อาห – ‘‘อยมหนฺติ เอกํ ตณฺหามญฺญิตเมว วฏฺฏตี’’ติ. อาพาธฏฺเฐนาติ ปฏิปีฬนฏฺเฐน. มญฺญนาวเสน หิ สตฺตานํ ตถา โหติ. อนฺโตโทสฏฺเฐนาติ อพฺภนฺตรทุฏฺฐภาเวน. มญฺญนาทูสิตตฺตา หิ สตฺตานํ อตฺตภาโว ทุกฺขตามูลายตฺโต, กิเลสาสุจิปคฺฆรณโต อุปฺปาทนิโรธภงฺเคหิ อุทฺธมุทฺธํ ปกฺกปภินฺโน โหตีติ ผลูปจาเรน ‘‘มญฺญิตํ คณฺโฑ’’ติ วุตฺโต. อนุปวิฏฺฐฏฺเฐนาติ อนุปวิสิตฺวา หทยมาหจฺจ อธิฏฺฐาเนน. มญฺญิตญฺหิ ปีฬาชนนโต อนฺโตตุทนโต ทุรุทฺธรณโต สลฺลํ. ขีณาสวมุนิ สพฺพโส กิเลสานํ สนฺตตฺตา, ตโต เอว ปริฬาหานํ ปรินิพฺพุตตฺตา วูปสนฺตตฺตา สนฺโต อุปสนฺโต นิพฺพุโตติ วุจฺจติ. ยตฺถ ฐิตนฺติ ยสฺมึ อเสกฺขภูมิยํ ฐิตํ. ยทิ ภควา อตฺตโน เทสนาญาณานุรูปํ เทสนํ ปวตฺตาเปยฺย, มหาปถวึ ปตฺถรนฺตสฺส วิย, อากาสํ ปสาเรนฺตสฺส วิย, อนนฺตาปริเมยฺยโลกธาตุโย ปฏิจฺจ เตสํ ฐิตาการํ [Pg.404] อนุปฺปูรํ วิจินนฺตสฺส วิย เทสนา ปริโยสานํ น คจฺเฉยฺย. ยสฺมา ปนสฺส วิเนยฺยชฺฌาสยานุรูปเมว เทสนา ปวตฺติ, น ตโต ปรํ อณุมตฺตมฺปิ วฑฺฒติ. ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘สพฺพาปิ ธมฺมเทสนา สํขิตฺตาว, วิตฺถารเทสนา นาม นตฺถี’’ติ. นนุ สตฺตปกรณเทสนา วิตฺถารกถาติ? น สาปิ วิตฺถารกถาติ อาห – ‘‘สมนฺตปฏฺฐานกถาปิ สํขิตฺตาเยวา’’ติ. สนฺนิปติตเทวปริสาย อชฺฌาสยานุรูปเมว หิ ตสฺสาปิ ปวตฺติ, น สตฺถุเทสนาญาณานุรูปนฺติ. ยถานุสนฺธึ ปาเปสิ ยถาอุทฺทิฏฺเฐ อนุปุพฺเพน อนวเสสโต วิภชนวเสน เทสนาย นิฏฺฐาปิตตฺตา. วิปญฺจิตญฺญู…เป… กเถสิ นาติสงฺเขปวิตฺถารวเสน เทสิตตฺตา. 369. Maññitaṃ có nghĩa là sự tưởng. Có nghĩa là sự sắp đặt qua câu “đây là của tôi” v.v… Do tính chất phổ thông của sự trói buộc của vô minh, sự nắm giữ của tham ái v.v… nên ở đây, câu ayamahaṃ (ta là thế này) là sự thấy biết tưởng kiến về ‘ta.’ Và tà kiến ấy có được do sự nắm giữ về cái của mình bởi tưởng mạn, chính điều ấy được nắm bắt bởi từ ayaṃ (này), nên ngài đã nói: “Ayamahaṃ (ta là thế này) chỉ là một sự tưởng về tham ái đang diễn tiến.” Ābādhaṭṭhena có nghĩa là theo ý nghĩa áp bức. Thật vậy, do bởi sự tưởng mà chúng sanh có như thế. Antodosaṭṭhena có nghĩa là do trạng thái hư hỏng bên trong. Thật vậy, do bị sự tưởng làm cho ô nhiễm nên thân của chúng sanh phụ thuộc vào gốc rễ của sự khổ, do sự tuôn chảy của các phiền não bất tịnh, do sự sanh, diệt, và hoại diệt mà nó trở nên chín muồi và vỡ tan từ trên xuống dưới, do đó theo cách nói ẩn dụ về kết quả, câu “sự tưởng là khối u” đã được nói đến. Anupaviṭṭhaṭṭhena có nghĩa là do sự đi vào, đâm vào tim, và an trú. Thật vậy, sự tưởng là mũi tên vì nó tạo ra sự đau đớn, vì nó đâm chích bên trong, và vì nó khó nhổ ra. Vị mâu-ni đã tận diệt các lậu hoặc được gọi là người tịch tịnh, người an tịnh, người đã tịch diệt, vì tất cả các phiền não đã được làm cho yên lặng, và chính vì thế các cơn sốt phiền não đã được dập tắt hoàn toàn, đã được làm cho lắng dịu. Yattha ṭhitaṃ có nghĩa là trú ở bậc Vô học. Nếu đức Thế Tôn thuyết pháp tương xứng với trí tuệ thuyết giảng của ngài, thì bài pháp sẽ không đi đến hồi kết, giống như người trải rộng đại địa, giống như người mở rộng hư không, giống như người tuần tự quán xét trạng thái tồn tại của các thế giới giới vô lượng vô biên. Nhưng vì sự thuyết pháp của ngài chỉ diễn ra tương xứng với ý hướng của chúng sanh cần được giáo hóa, không thêm dù chỉ một chút nào ngoài điều đó. Do đó, có lời nói rằng: “Tất cả các bài pháp đều là tóm tắt, không có cái gọi là bài pháp chi tiết.” Chẳng phải bài thuyết giảng về bảy bộ luận là bài giảng chi tiết sao? Ngài nói rằng ngay cả bài giảng đó cũng không phải là chi tiết: “Ngay cả bài giảng về Samantapaṭṭhāna cũng chỉ là tóm tắt.” Thật vậy, sự diễn tiến của bài giảng ấy cũng chỉ tương xứng với ý hướng của hội chúng chư thiên đã tụ tập, chứ không tương xứng với trí tuệ thuyết giảng của bậc Đạo Sư. Ngài đã đưa đến sự kết nối mạch lạc vì đã kết thúc bài pháp bằng cách phân tích không bỏ sót, theo thứ tự, như đã được nêu ra. Bậc Vipañcitaññū… đã thuyết giảng vì đã thuyết không theo cách quá tóm tắt hay quá chi tiết. ๓๗๐. อฏฺฐนฺนํ ปริกฺขารานนฺติ นยิทมนวเสสปริยาทานํ, ลกฺขณวจนํ ปเนตํ, อญฺญตรสฺสาติ วจนเสโส. ตถา หิ, ‘‘มยฺหํ อิทฺธิมยปริกฺขารลาภาย ปจฺจโย โหตู’’ติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปตฺวา ปตฺตจีวรํ, ปตฺตํ, จีวรเมว วา ทินฺเน จริมภเว อิทฺธิมยปริกฺขาโร นิพฺพตฺตตีติ วทนฺติ. อทินฺนตฺตาติ เกจิวาโท, เตนาห ‘‘กุลปุตฺโต’’ติอาทิ. โอกาสาภาวโตติ อุปสมฺปทาลกฺขณสฺส อสมฺภวโต. เตนาห – ‘‘กุลปุตฺตสฺส อายุปริกฺขีณ’’นฺติ. อุทกติตฺถ…เป… อารทฺโธ ปรมปฺปิจฺฉภาวโต. 370. Aṭṭhannaṃ parikkhārānaṃ (của tám vật dụng): đây không phải là sự bao gồm không sót lại, mà đây là lời nói chỉ đặc tính, phần còn lại của câu là aññatarassa (của một trong số). Thật vậy, các vị nói rằng sau khi thiết lập lời nguyện: “Nguyện cho (việc cúng dường này) là duyên để con được các vật dụng do thần thông tạo ra,” khi y bát, hoặc chỉ bát, hoặc chỉ y được cúng dường, thì trong kiếp cuối cùng, các vật dụng do thần thông tạo ra sẽ phát sanh. Adinnattā (vì không được cho) là quan điểm của một số người, do đó ngài nói kulaputto (thiện gia nam tử) v.v… Okāsābhāvato (vì không có cơ hội) có nghĩa là vì đặc tính của lễ xuất gia không thể có được. Do đó, ngài nói: “Tuổi thọ của thiện gia nam tử đã cạn kiệt.” Bến nước… đã bắt đầu do trạng thái thiểu dục tột cùng. วิพฺภนฺตาติ ภนฺตจิตฺตา. สิงฺเคน วิชฺฌิตฺวา ฆาเตสิ ปุริมชาติพทฺธาฆาตตายาติ วทนฺติ. Vibbhantā có nghĩa là những người có tâm hoảng loạn. Các vị nói rằng: “Nó đã húc bằng sừng và giết chết do sự oán thù đã buộc trong tiền kiếp.” มานุสํ โยคนฺติ มนุสฺสตฺตภาวํ. อตฺตภาโว หิ ยุชฺชติ กมฺมกิเลเสหีติ ‘‘โยโค’’ติ วุจฺจติ. อุปจฺจคุนฺติ อุปคจฺฉึสุ. อุปโกติอาทิ เตสํ นามานิ. Mānusaṃ yogaṃ có nghĩa là trạng thái làm người. Thật vậy, thân được kết hợp bởi nghiệp và phiền não, nên được gọi là yogo (sự kết hợp). Upaccaguṃ có nghĩa là họ đã đến. Upaka v.v… là tên của họ. คนฺธกฏฺเฐหีติ จนฺทนาครุสฬลเทวทารุอาทีหิ คนฺธทารูหิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Gandhakaṭṭhehi có nghĩa là bằng các loại gỗ thơm như chiên-đàn, trầm hương, sa-la, tùng v.v… Phần còn lại nên được hiểu rõ. ธาตุวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Phân Biệt Giới đã kết thúc. ๑๑. สจฺจวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา 11. Chú giải kinh Phân Biệt về các Sự Thật ๓๗๑. อาจิกฺขนาติ [Pg.405] – ‘‘อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจ’’นฺติ อาทิโต กถนํ. เทสนาติ ตสฺเสว อตฺถสฺส อติสชฺชนํ ปโพธนํ. ปญฺญาปนาติ ปกาเรหิ ญาปนา, สา ปน ยสฺมา อิตฺถมิทนฺติ เวเนยฺยานํ ปจฺจกฺขโต ทสฺสนา, เตสํ วา สนฺตาเน ปติฏฺฐาปนา โหติ, ตสฺมา อาห – ‘‘ทุกฺขสจฺจาทีนํ ฐปนา’’ติ. ปฏฺฐปนาติ ปติฏฺฐาปนา. ยสฺมา ปฏฺฐปิยมานสภาวา เทสนา ภาชนํ อุปคจฺฉนฺตี วิย โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ปญฺญาปนา’’ติ, ชานาปนาติ อตฺโถ. วิวฏกรณาติ เทสิยมานสฺส อตฺถสฺส วิวฏภาวกรณํ. วิภาคกิริยาติ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถวิภาคสฺส วิตฺถารกรณํ. ปากฏภาวกรณนฺติ อคมฺภีรภาวาปาทนํ. อปโร นโย – จตุสจฺจสญฺญิตสฺส อตฺถสฺส ปจฺเจกํ สรูปโต ทสฺสนวเสน อิทนฺติ อาทิโต สิกฺขาปนํ กถนํ อาจิกฺขนา, เอวํ ปรสนฺตาเน ปโพธนวเสน ปวตฺตาปนา เทสนา, เอวํ วิเนยฺยานํ จิตฺตปริโตสชนเนน เตสํ พุทฺธิปริปาจนํ ‘‘ปญฺญาปนา’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ปญฺญาเปนฺตี จ สา เทสิยมานํ อตฺถํ เวเนยฺยสนฺตาเน ปการโต ฐเปติ ปติฏฺฐเปตีติ ‘‘ปฏฺฐปนา’’ติ วุจฺจติ. ปการโต ฐเปนฺตี ปน สํขิตฺตสฺส วิตฺถารโต ปฏิวุตฺตสฺส ปุนาภิธานโต ‘‘วิวรณา’’ติ, ตสฺเสวตฺถสฺส วิภาคกรณโต ‘‘วิภชนา’’ติ, วุตฺตสฺส วิตฺถาเรนาภิธานโต วิภตฺตสฺส เหตุทาหรณทสฺสนโต, ‘‘อุตฺตานีกมฺม’’นฺติ วุจฺจติ. เตนาห – ‘‘ปากฏภาวกรณ’’นฺติ, เหตูปมาวเสนตฺถสฺส ปากฏภาวกรณโตติ อตฺโถ. 371. Ācikkhanā là sự nói lên từ đầu rằng: “Đây là Khổ Thánh Đế, đây là Con Đường Đưa Đến Sự Diệt Khổ Thánh Đế.” Desanā là sự trình bày, sự làm cho thức tỉnh về chính ý nghĩa ấy. Paññāpanā là sự làm cho biết bằng nhiều cách. Và vì nó là sự chỉ cho thấy một cách trực tiếp đối với chúng sanh cần được giáo hóa rằng ‘đây là thế này,’ hoặc là sự thiết lập trong tâm của họ, do đó ngài nói: “sự thiết lập các sự thật về khổ v.v…” Paṭṭhapanā là sự thiết lập vững chắc. Vì bài pháp có bản chất được thiết lập vững chắc giống như đi vào một vật chứa, do đó được gọi là paññāpanā, có nghĩa là sự làm cho biết. Vivaṭakaraṇaṃ là sự làm cho trạng thái được mở ra của ý nghĩa đang được thuyết giảng. Vibhāgakiriyā là sự làm cho chi tiết sự phân tích ý nghĩa đã được nói đến. Pākaṭabhāvakaraṇaṃ là sự làm cho trở nên không sâu xa. Một phương pháp khác: Ācikkhanā là sự nói, sự dạy từ đầu rằng ‘đây là’ bằng cách chỉ ra tự tướng của từng ý nghĩa được gọi là Tứ Đế. Desanā là sự làm cho diễn tiến bằng cách thức tỉnh trong tâm của người khác. Paññāpanā được gọi là sự làm cho trí tuệ của chúng sanh cần được giáo hóa trở nên thuần thục bằng cách làm cho tâm họ hoan hỷ. Và khi làm cho biết như vậy, nó đặt để, thiết lập vững chắc ý nghĩa đang được thuyết giảng vào trong tâm của chúng sanh cần được giáo hóa bằng nhiều cách, nên được gọi là paṭṭhapanā. Hơn nữa, khi đặt để bằng nhiều cách, nó được gọi là vivaraṇā (sự giải thích) do sự trình bày lại điều đã được nói tóm tắt một cách chi tiết; được gọi là vibhajanā (sự phân tích) do sự phân chia chính ý nghĩa ấy; được gọi là uttānīkamma (sự làm cho rõ ràng) do sự trình bày chi tiết điều đã được nói, do sự đưa ra nguyên nhân và ví dụ cho điều đã được phân tích. Do đó, ngài nói: pākaṭabhāvakaraṇaṃ, có nghĩa là sự làm cho ý nghĩa trở nên rõ ràng bằng nguyên nhân và ví dụ. อนุคฺคาหกาติ อนุคฺคณฺหนกามา. สฺวายมนุคฺคโห สงฺคหวตฺถุวเสน ปากโฏ โหตีติ อาห ‘‘อามิสสงฺคเหนา’’ติอาทิ. ชเนตา ชเนตฺตีติ อาห ‘‘ชนิกา มาตา’’ติ. วุทฺธึ ปริสํ อาปาเทตีติ อาปาเทตา. เตนาห ‘‘โปเสตา’’ติ. อิทานิ ทฺวินฺนํ มหาเถรานํ ยถากฺกมํ สพฺรหฺมจารีนํ ภควตา วุตฺเตหิ ชนิกโปสิกมาตุฏฺฐานิเยหิ สงฺคาหกตํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ, ‘‘ชนิกมาตา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปรโตโฆเสน วินาปิ อุปริมคฺคาธิคโม โหตีติ ‘‘ปจฺจตฺตปุริสกาเรนา’’ติ วุตฺตํ. ปฐมมคฺโค เอว หิ สาวกานํ เอกนฺตโต โฆสาเปกฺโขติ. ปตฺเตสุปีติ ปิ-สทฺเทน ปเคว อปฺปตฺเตสูติ ทสฺเสติ. ภวสฺส [Pg.406] อปฺปมตฺตกตา นาม อิตฺตรกาลตายาติ อาห ‘‘อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปี’’ติ. ชเนตาติ ชนโก, เถโร ปน อริยาย ชนยิตา. อาปาเทตาติ วฑฺเฒตา ปริพฺรูเหตา. ปุริมสฺมึ สจฺจทฺวเย สมฺมสนคฺคหณํ โลกิยตฺตา ตสฺส, อิตรสฺมึ ตสฺส อคฺคหณํ โลกุตฺตรตฺตา. Anuggāhakāti có nghĩa là những người có ý muốn nâng đỡ. Sự nâng đỡ ấy được thể hiện rõ ràng qua các vật nhiếp, vì thế ngài nói: ‘bằng sự nhiếp phục bằng vật thực, v.v...’ Janetā là janettī, vì thế ngài nói: ‘người mẹ sinh thành.’ Āpādetā là người làm cho hội chúng tăng trưởng. Vì thế ngài nói: ‘người nuôi dưỡng.’ Bây giờ, để trình bày chi tiết về việc hai vị Đại Trưởng lão đã nhiếp phục các vị đồng phạm hạnh theo thứ tự bằng những phương cách mà Đức Thế Tôn đã dạy, tương đương với người mẹ sinh thành và người mẹ nuôi dưỡng, nên có lời nói: ‘vì người mẹ sinh thành, v.v...’ Việc chứng đắc các đạo quả cao hơn có thể xảy ra ngay cả khi không có lời dạy từ người khác, vì thế có lời nói: ‘bằng nỗ lực cá nhân.’ Vì chỉ có đạo quả đầu tiên đối với các vị thinh văn mới hoàn toàn phụ thuộc vào lời dạy. Trong câu ‘đối với những người đã chứng đắc,’ từ ‘cũng’ cho thấy rằng huống chi là đối với những người chưa chứng đắc. Sự không đáng kể của kiếp sống được gọi là sự ngắn ngủi của thời gian, vì thế ngài nói: ‘chỉ bằng một cái búng tay.’ Janetā là người sinh ra, nhưng vị Trưởng lão là người sinh ra (đời sống) thánh thiện. Āpādetā là người làm cho tăng trưởng, phát triển. Trong hai chân đế đầu, việc nắm bắt sự quán xét là do tính thế gian của nó; trong hai chân đế sau, việc không nắm bắt nó là do tính siêu thế. กาเมหิ นิกฺขนฺโต สงฺกปฺโป เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป. สฺวายมสฺส ตโต นิกฺขมนตฺโถ เตสํ ปฏิปกฺขภาวโต เตหิ วิสํสคฺคโต วิรชฺชนโต สมุจฺฉินฺทนโต สพฺพโส วิวิตฺตภาวโต จ โหตีติ ทสฺเสตุํ, ‘‘กามปจฺจนีกฏฺเฐนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กามปทฆาตนฺติ ยถา กาโม ปทํ ปติฏฺฐํ น ลภติ, เอวํ หนนํ, กามสมุจฺเฉทนฺติ อตฺโถ. กาเมหิ สพฺพโส วิวิตฺตตฺตา กามวิวิตฺโต, อริยมคฺโค, ตสฺส อนฺโต, อริยผลํ, ตสฺมึ กามวิวิตฺตนฺเต. เอเสว นโยติ อิมินา ‘‘พฺยาปาทปจฺจนีกฏฺเฐนา’’ติอาทิโยชนํ อติทิสติ. สพฺเพ เจเต เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทโย นานาจิตฺเตสุ ลพฺภนฺตีติ โยชนา. ยทิ เอกจิตฺเต ลพฺภนฺติ, กถํ ติวิธมิจฺฉาสงฺกปฺปานํ สมุคฺฆาโตติ อาห ‘‘ตตฺร หี’’ติอาทิ. น นานา ลพฺภตีติ อิมินา ติวิธกิจฺจการิตํ สมฺมาสงฺกปฺปสฺส ทสฺเสติ. กิจฺจวเสน หิ ตสฺส นามสฺส ลาโภ. สมฺมาวาจาทีนมฺปิ มคฺคกฺขเณ เอกจิตฺเต ลพฺภมานานมฺปิ จตุกิจฺจการิตาย จตุพฺพิธนามาทิตา เวทิตพฺพา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Tư duy thoát khỏi các dục được gọi là tư duy xuất ly. Để chỉ ra rằng ý nghĩa thoát khỏi các dục này là do (tư duy xuất ly) là đối nghịch với chúng, không liên hệ với chúng, ly tham khỏi chúng, đoạn trừ chúng, và hoàn toàn tách biệt khỏi chúng, nên có lời nói: ‘với ý nghĩa đối nghịch với dục, v.v...’ Trong đó, ‘sự tiêu diệt nền tảng của dục’ có nghĩa là sự tiêu diệt theo cách mà dục không có được nền tảng, chỗ đứng; nghĩa là sự đoạn trừ dục. ‘Ly dục’ là thánh đạo, vì hoàn toàn tách biệt khỏi các dục. ‘Kết thúc của nó’ là thánh quả. ‘Trong sự kết thúc của ly dục đó.’ Bằng câu ‘đây là phương pháp,’ ngài áp dụng cách giải thích ‘với ý nghĩa đối nghịch với sân, v.v...’ Tất cả những tư duy này, như tư duy xuất ly, v.v..., được tìm thấy trong các tâm khác nhau, đó là cách giải thích. Nếu chúng được tìm thấy trong một tâm duy nhất, làm thế nào có sự đoạn trừ ba loại tà tư duy? Ngài nói: ‘vì ở đó, v.v...’ Bằng câu ‘không được tìm thấy riêng rẽ,’ ngài chỉ ra rằng chánh tư duy thực hiện ba loại phận sự. Vì tên gọi của nó có được là do phận sự. Cũng cần phải hiểu rằng chánh ngữ, v.v..., mặc dù được tìm thấy trong một tâm duy nhất vào sát-na đạo, nhưng có bốn tên gọi, v.v..., do thực hiện bốn phận sự. Phần còn lại rất dễ hiểu. สจฺจวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa sâu kín trong Chú giải kinh Phân biệt về các sự thật đã hoàn tất. ๑๒. ทกฺขิณาวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา 12. Chú giải kinh Phân biệt về các vật cúng dường. ๓๗๖. มหาปชาปติโคตมีติ เอตฺถ โคตมีติ ตสฺส โคตมโคตฺตโต อาคตํ นามํ, มหาปชาปติ ปน คุณโต. ตํ วิวริตุํ, ‘‘นามกรณทิวเส ปนสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. มหตึ อุฬารํ ปชํ ชนนโปสเนหิ ปริรกฺขตีติ มหาปชาปติ. ปริโภควเสน น หญฺญตีติ อหตํ. สิปฺปิกานนฺติ ตนฺตวายานํ. วายนฏฺฐานนฺติ วีนฏฺฐานํ. ตานิ มํ น โตเสนฺติ กายิกสฺส ปุญฺญสฺส อภาวโต. เตนาห – ‘‘สหตฺถา กตเมว [Pg.407] มํ โตเสตี’’ติ. ปิสิตฺวา นิพฺพตฺตนํ กตฺวา. โปเถตฺวาติ สุขุมภาวาปาทนตฺถํ ธนุเกน เนตฺวา. กาลานุกาลญฺจ ธาติคณปริวุตา คนฺตฺวา เวมโกฏึ อคฺคเหสิ เอกทิวสนฺติ อธิปฺปาโย. เอวญฺหิ ‘‘เอกทิวสํ ปน…เป… อกาสี’’ติ ปุริมวจเนน ตํ น วิรุชฺเฌยฺย. 376. Trong câu ‘Mahāpajāpatigotamī,’ ‘Gotamī’ là tên gọi xuất phát từ dòng họ Gotama của bà, còn ‘Mahāpajāpati’ là do đức hạnh. Để làm rõ điều này, có lời nói: ‘vào ngày đặt tên cho bà, v.v...’ Mahāpajāpati là người bảo vệ một chúng sanh lớn lao, cao quý bằng cách sinh thành và nuôi dưỡng. ‘Chưa dùng’ nghĩa là không bị hư hại do sử dụng. ‘Của những người thợ thủ công’ nghĩa là của những người thợ dệt. ‘Nơi dệt’ nghĩa là khung cửi. ‘Những thứ đó không làm tôi hài lòng vì không có công đức thuộc về thân.’ Vì thế, bà nói: ‘Chỉ có việc tự tay làm mới làm tôi hài lòng.’ Sau khi chải, làm cho nó được tạo ra. ‘Sau khi bật’ là dùng cung (bật bông) để làm cho nó trở nên mịn màng. Ý nghĩa là: ‘Vào một ngày nọ, bà cùng với đoàn tùy tùng là các bảo mẫu, thỉnh thoảng đi đến và nhận lấy con thoi.’ Như vậy, điều này sẽ không mâu thuẫn với câu nói trước đó: ‘Vào một ngày nọ... đã làm.’ ฉ เจตนาติ ฉพฺพิธา เจตนา. น หิ ตา ฉเยว เจตนาติ. สงฺเฆ โคตมิ เทหิ…เป… สงฺโฆ จาติ อิทเมว สุตฺตปทํ. สงฺเฆ โคตมิ เทหีติ สงฺฆสฺส ทานาย นิโยเชสิ, ตสฺมา สงฺโฆว ทกฺขิเณยฺยตโรติ อยเมเวตฺถ อตฺโถ. ยทิ เอวนฺติอาทินา ตตฺถ พฺยภิจารํ ทสฺเสติ. ราชมหามตฺตาทโยติอาทินา ตตฺถ พฺยติเรกโต นิทสฺสนํ อาห. มหนฺตตรา ภเวยฺยุนฺติ อานุภาวาทินา มหนฺตตรา ภเวยฺยุํ, น จ ตํ อตฺถีติ. ตสฺมาติ ยสฺมา คุณวิสิฏฺฐเหตุกํ ทกฺขิเณยฺยตํ อนเปกฺขิตฺวา อตฺตโน ทียมานสฺส ทาปนํ ลภติ, ตสฺมา. มา เอวํ คณฺหาติ สมฺมาสมฺพุทฺธโต สงฺโฆว ทกฺขิเณยฺโย’’ติ มา คณฺห. ‘Sáu tư’ là sáu loại tư. Không phải chỉ có sáu tư đó. ‘Này Gotamī, hãy cúng dường đến Tăng chúng... và Tăng chúng’ chính là câu kinh. ‘Này Gotamī, hãy cúng dường đến Tăng chúng’: Ngài đã chỉ định việc cúng dường cho Tăng chúng, do đó Tăng chúng là đối tượng thọ thí xứng đáng hơn. Đây chính là ý nghĩa ở đây. Bằng câu ‘Nếu vậy, v.v...’, ngài chỉ ra sự mâu thuẫn ở đó. Bằng câu ‘Các vị đại thần của vua, v.v...’, ngài đưa ra một ví dụ ngược lại ở đó. ‘Họ sẽ vĩ đại hơn’: Họ sẽ vĩ đại hơn về uy lực, v.v..., nhưng điều đó không có. ‘Do đó’: Bởi vì người ta nhận được sự cúng dường được dâng cho mình mà không xét đến sự xứng đáng thọ thí do đức hạnh đặc biệt, do đó. ‘Đừng hiểu như vậy’: Đừng hiểu rằng ‘Tăng chúng là đối tượng thọ thí xứng đáng hơn cả bậc Chánh Đẳng Giác.’ ตตฺถ นิจฺฉยสาธกํ สุตฺตปทํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘นยิมสฺมึ โลเก…เป… วิปุลผเลสิน’’นฺติ อาห. สฺวายมตฺโถ รตนสุตฺเต (ขุ. ปา. ๖.๓; สุ. นิ. ๒๒๖), ‘‘ยํ กิญฺจิ วิตฺต’’นฺติ คาถาย, อคฺคปสาทสุตฺตาทีหิ (อิติวุ. ๙๐) จ วิภาเวตพฺโพติ. เตนาห – ‘‘สตฺถารา อุตฺตริตโร ทกฺขิเณยฺโย นาม นตฺถี’’ติ. Để chỉ ra câu kinh chứng minh cho sự quyết định đó, ngài nói: ‘trong thế gian này... những người mong cầu quả lớn.’ Ý nghĩa này cần được làm rõ bằng kệ ‘bất cứ tài sản nào’ trong kinh Ratanasutta (Kinh Châu Báu), và bằng các kinh như Aggapasādasutta (Kinh Tín Tâm Tối Thượng), v.v... Vì thế, ngài nói: ‘Không có đối tượng thọ thí nào cao hơn bậc Đạo Sư.’ โคตมิยา อนฺติมภวิกตาย ทานสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย อนุปฺปาทนโต น ตํ ครุตรํ สงฺฆสฺส ปาทาปเน การณนฺติ อาห – ‘‘ปจฺฉิมาย ชนตายา’’ติอาทิ. วจนโตปีติ ตสฺส วตฺถยุคสฺส สตฺถุ เอว ปฏิคฺคหณาย วจนโตปิ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. Vì việc cúng dường của bà Gotamī, người ở kiếp cuối cùng, không mang lại lợi ích và hạnh phúc lâu dài, nên đó không phải là lý do quan trọng hơn để dâng cúng cho Tăng chúng. Ngài nói: ‘cho thế hệ sau, v.v...’ Cũng do lời nói: cũng do lời nói về việc chính bậc Đạo Sư thọ nhận cặp y đó. Vì thế, ngài nói: ‘vì không, v.v...’ สตฺถา สงฺฆปริยาปนฺโนว อีทิเส ฐาเน อคฺคผลฏฺฐตาย อฏฺฐ-อริยปุคฺคลภาวโต, สเจ ปนสฺส น สยํ สงฺฆปริยาปนฺนตา, กถํ สงฺเฆ ปูชิเต สตฺถา ปูชิโต นาม สิยาติ อธิปฺปาโย. ตีณิ สรณคมนานิ ตโย เอว อคฺคปสาทาติ วกฺขตีติ อธิปฺปาโย. อภิเธยฺยานุรูปานิ หิ ลิงฺควจนานิ. น รุหติ อยาถาวปฏิปตฺติภาวโต, น คิหิเวสคฺคหณาทินา คิหิภาวสฺส ปฏิกฺขิปิตตฺตา. น วตฺตพฺพเมตํ ‘‘สตฺถา สงฺฆปริยาปนฺโน’’ติ สตฺถุภาวโต. สาวกสมูโห หิ สงฺโฆ[Pg.408]. สงฺฆคเณ หิ สตฺถา อุตฺตริตโร อนญฺญสาธารณคุเณหิ สมนฺนาคตภาวโต มูลรตนภาวโต จ. Bậc Đạo Sư được bao gồm trong Tăng chúng, trong trường hợp này là do Ngài là một trong tám bậc Thánh nhân đã chứng đắc Thánh quả cao tột. Ý nghĩa là: nếu chính Ngài không được bao gồm trong Tăng chúng, thì làm sao khi Tăng chúng được cúng dường, bậc Đạo Sư lại được xem là đã được cúng dường? Ý nghĩa là: sẽ được nói rằng ba sự quy y chính là ba niềm tịnh tín cao thượng. Quả vậy, giống và số (của từ ngữ) tương ứng với đối tượng được biểu thị. (Cây đức tin) không mọc lên là do sự thực hành không đúng như thật, không phải do đã từ bỏ thân phận tại gia bằng cách khoác lên y phục người tại gia, v.v. Không nên nói rằng: ‘Bậc Đạo Sư được bao gồm trong Tăng chúng,’ vì Ngài là bậc Đạo Sư. Quả vậy, Tăng chúng là tập hợp các vị Thinh văn. Trong tập thể Tăng chúng, bậc Đạo Sư là bậc tối thượng, vì Ngài sở hữu những phẩm chất phi thường không ai sánh bằng và vì Ngài là bảo vật căn bản. ๓๗๗. สมฺปติชาตสฺส มหาสตฺตสฺส สตฺตปทวีติหารคมนํ ธมฺมตาวเสน ชาตํ, ปรํ ตทญฺญทหรสทิสี ปฏิปตฺตีติ อาห – ‘‘หตฺถปาทกิจฺจํ อสาเธนฺเตสู’’ติ. 377. Việc đi bảy bước của vị Đại Sĩ vừa mới đản sanh đã xảy ra theo lẽ tự nhiên (dhammatā). Nhưng sau đó, cách hành xử của ngài cũng tương tự như những đứa trẻ sơ sinh khác. Do đó, có lời nói rằng: ‘trong khi không thể thực hiện được các chức năng của tay và chân.’ ๓๗๘. ปจฺจูปการํ น สุกรํ วทามิ อนุจฺฉวิกกิริยาย กาตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. อภิวาเทนฺติ เอเตนาติ อภิวาทนํ. วนฺทมาเนหิ อนฺเตวาสิเกหิ อาจริยํ ‘‘สุขี โหตู’’ติอาทินา อภิวาเทนฺติ นาม. เตน วุตฺตํ ‘‘อภิวาทน’’นฺติ. ตทภิมุโข…เป… วนฺทิตฺวา นิปชฺชติ, เสยฺยถาปิ อายสฺมา สาริปุตฺโต. กาลานุกาลํ อุปฏฺฐานํ พีชยนปาทสมฺพาหนาทิ อนุจฺฉวิกกมฺมสฺส กรณํ นาม. อนุจฺฉวิกํ กิริยํ กาตุํ น สกฺโกติเยว, ยสฺมา อาจริเยน กตสฺส ธมฺมานุคฺคหสฺส อนฺเตวาสินา กริยมาโน อามิสานุคฺคโห สงฺขมฺปิ กลมฺปิ กลภาคมฺปิ น อุเปติเยวาติ. เตน วุตฺตํ ‘‘น สุปฺปติการํ วทามี’’ติ. 378. Ta nói rằng việc đền ơn không dễ thực hiện bằng một hành động tương xứng, vì không thể làm được. ‘Abhivādana’ (sự đảnh lễ) là phương tiện mà qua đó người ta bày tỏ lòng tôn kính. Các đệ tử khi đảnh lễ thầy, họ bày tỏ lòng tôn kính bằng cách nói: ‘Mong thầy được an lạc,’ v.v. Do đó, nó được gọi là ‘abhivādana.’ Hướng về vị ấy... sau khi đảnh lễ, người ấy nằm xuống, giống như Tôn giả Sāriputta. Việc hầu hạ đúng lúc, như quạt mát, xoa bóp chân, v.v., được gọi là thực hiện hành động tương xứng. Người đệ tử quả thực không thể thực hiện một hành động tương xứng, bởi vì sự hỗ trợ về vật chất do người đệ tử thực hiện không thể sánh bằng một phần nhỏ, một phần cực nhỏ, hay một phần nhỏ li ti của sự hỗ trợ về Chánh pháp do vị thầy đã làm. Do đó, có lời nói rằng: ‘Ta nói rằng không dễ đền ơn.’ ๓๗๙. ปาฏิปุคฺคลิกํ ทกฺขิณํ อารพฺภ สมุฏฺฐิตํ, ‘‘ตํ เม ภควา ปฏิคฺคณฺหตู’’ติ มหาปชาปติโคตมิยา วจนํ นิมิตฺตํ กตฺวา เทสนาย อุฏฺฐิตตฺตา. น เกวลญฺจ ตสฺสา เอว วจนํ, อถ โข อานนฺทตฺเถโรปิ…เป… สมาทเปสิ, ตสฺมา วิภาคโต จุทฺทสสุ…เป… โหตีติ ทสฺเสตุํ, อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ ปติปจฺเจกํ ปุคฺคลํ ทียตีติ ปาฏิปุคฺคลิกํ. ปฐมสทฺโท ยถา อคฺคตฺโถ, เอวํ เสฏฺฐปริยาโยปีติ อาห ‘‘เชฏฺฐกวเสนปี’’ติ. อคฺคา อุตฺตเม เขตฺเต ปวตฺตตฺตา. ทุติยตติยาปิ ปรมทกฺขิณาเยว สพฺพโส สมฺมาวิกฺขมฺภิตราคาทิกิเลสตฺตา. ราคาทโย หิ อทกฺขิเณยฺยภาวสฺส การณํ. เตเนวาห – ‘‘ติณโทสานิ เขตฺตานิ, ราคโทสา อยํ ปชา’’ติอาทิ (ธ. ป. ๓๕๖). ยสฺมา ปน สวาสนํ สพฺพโส สมุจฺฉินฺนกิเลเสหิ ตโต เอว สพฺพโส อปฺปฏิหตญาณจาเรหิ อนนฺตาปริเมยฺยคุณคณาธาเรหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ สทิโส สเทวเก โลเก โกจิ ทกฺขิเณยฺโย นตฺถิ. ตสฺมา ‘‘ปรมทกฺขิณาเยวา’’ติ สาสงฺกํ วทติ. ยสฺมา ปญฺจาภิญฺโญ อฏฺฐสมาปตฺติลาภี เอว [Pg.409] โหติ โลกิยาภิญฺญานํ อฏฺฐสมาปตฺติอธิฏฺฐานตฺตา, ตสฺมา ‘‘โลกิยปญฺจาภิญฺเญ’’อิจฺเจว วุตฺตํ, น ‘‘อฏฺฐสมาปตฺติลาภิมฺหี’’ติ ตาย อวุตฺตสิทฺธตฺตา. โคสีลธาตุโกติ โคสีลสภาโว, สีลวตา สทิสสีโลติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อสโฐ’’ติอาทิ. เตน น อลชฺชิธาตุโก ปกติสิทฺโธ อิธ ปุถุชฺชนสีลวาติ อธิปฺเปโตติ ทสฺเสติ. 379. (Bài kinh này) được khởi lên liên quan đến sự cúng dường đến cá nhân, vì bài thuyết giảng đã được bắt đầu bằng cách lấy lời của bà Mahāpajāpatī Gotamī làm cơ sở: ‘Xin Thế Tôn hãy nhận vật này của con.’ Và không chỉ lời của bà, mà cả Trưởng lão Ānanda cũng... đã khuyến thỉnh. Do đó, để chỉ ra rằng có mười bốn (loại cúng dường cá nhân)... theo cách phân tích, Ngài đã bắt đầu bài thuyết giảng này. Trong đó, ‘pāṭipuggalikaṃ’ có nghĩa là được dâng cúng cho từng cá nhân. Từ ‘đầu tiên’ (paṭhama) có nghĩa là ‘cao tột’ (agga), và cũng có nghĩa là ‘tốt nhất’ (seṭṭha), do đó có nói ‘cũng theo nghĩa là bậc trưởng thượng.’ (Sự cúng dường này) là cao tột vì được diễn ra trong một ruộng phước tối thượng. Loại thứ hai và thứ ba cũng là những sự cúng dường tối cao, vì (những người nhận) đã hoàn toàn chế ngự được các phiền não như tham ái, v.v. Quả vậy, tham ái, v.v., là nguyên nhân của việc không xứng đáng nhận cúng dường. Do đó, có lời nói rằng: ‘Cỏ dại là tai họa của ruộng đồng, tham ái là tai họa của chúng sanh này,’ v.v. (Pháp Cú 356). Tuy nhiên, vì trong thế giới cùng với chư thiên, không có ai xứng đáng nhận cúng dường có thể sánh bằng các bậc Chánh Đẳng Giác, những vị đã đoạn trừ hoàn toàn mọi phiền não cùng với các tập khí tiềm ẩn, do đó có trí tuệ và hành vi hoàn toàn không bị ngăn ngại, và là nền tảng của vô số phẩm chất vô lượng vô biên. Do đó, ngài nói ‘quả là những sự cúng dường tối cao’ với một chút dè dặt. Bởi vì người có năm thắng trí cũng là người đắc tám thiền chứng, do các thắng trí thế gian có nền tảng là tám thiền chứng, cho nên chỉ nói là ‘người có năm thắng trí thế gian,’ chứ không nói ‘người đắc tám thiền chứng,’ vì điều đó đã được bao hàm mà không cần nói ra. ‘Gosīladhātuko’ có nghĩa là bản chất của giới hạnh như con bò; nghĩa là có giới hạnh tương tự như người có giới. Do đó, có nói ‘không gian xảo,’ v.v. Điều này cho thấy rằng ở đây, điều được ngụ ý là giới hạnh của một người phàm phu đã được thiết lập một cách tự nhiên, chứ không phải bản chất của một người không biết hổ thẹn. ปริจฺฉินฺทนฺโตติ เอตฺตโกติ ปจฺเจกปฺปมาณโต ตโต เอว อญฺญมญฺญํ อสงฺกรโตว ปริจฺฉินฺทนฺโต. กถํ ปน อสงฺขฺเยยฺยภาเวน วุจฺจมาโน วิปาโก ปริจฺฉินฺโน โหติ? โสปิ ตสฺส ปริจฺเฉโท เอว อิตเรหิ อสํกิณฺณภาวทีปนโต, เอตทตฺถเมว ปุพฺเพ อสงฺกรคฺคหณํ กตํ. คุณวเสนาติ ลกฺขณสมฺปนฺนาทิคุณวเสน. อุปการวเสนาติ โภครกฺขาทิอุปการวเสน. ยํ โปสนตฺถํ ทินฺนํ, อิทํ น คหิตํ ทานลกฺขณาโยคโต. อนุคฺคหปูชนิจฺฉาวเสน หิ อตฺตโน เทยฺยวตฺถุปริจฺจาโค ทานํ ภยราคลทฺธุกามกุลาทิวเสน สาวชฺชาภาวโต. ตมฺปิ น คหิตํ อยาวทตฺถตาอปริปุณฺณภาเวน ยถาธิปฺเปตผลทานาสมตฺถภาวโต. สมฺปตฺตสฺสาติ สนฺติกาคตสฺส. เตน สมฺปตฺติปโยชเน อนเปกฺขตํ ทสฺเสติ. ผลํ ปฏิกงฺขิตฺวาติ ‘‘อิทํ เม ทานมยํ ปุญฺญํ อายตึ สุขหิตภาวาย โหตู’’ติอาทินา ผลํ ปจฺจาสีสิตฺวา. เตนสฺส ผลทาเน นมิยตํ ทสฺเสติ, ยาวทตฺถนฺติ อิมินา ปริปุณฺณผลตํ. สตคุณาติ เอตฺถ คุณสทฺโท น ‘‘คุเณน นามํ อุทฺธเรยฺย’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๑๓; อุทา. อฏฺฐ. ๕๓; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๗๖; เนตฺติ. อฏฺฐ. ๔.๓๘) วิย สมฺปตฺติอตฺโถ, ‘‘ตทฺทิคุณ’’นฺติอาทีสุ วิย น วฑฺฒนตฺโถ, ‘‘ปญฺจ กามคุณา โลเก, มโนฉฏฺฐา ปเวทิตา’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๗๓) วิย น โกฏฺฐาสตฺโถ, ‘‘อนฺตํ อนฺตคุณ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๗๗; ม. นิ. ๑.๑๑๐; ขุ. ปา. ๓) วิย น อนฺตภาคตฺโถ, อถ โข อานิสํสตฺโถติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สตานิสํสา’’ติ อาห, เต อานิสํเส สรูปโต ทสฺเสตุํ, ‘‘อายุสต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. สตคุณาติ วา สตวฑฺฒิกาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. นิปฺปริตสํ กโรตีติ อายุอาทีนํ อานิสํสานํ อปริตฺตาสํ กโรติ. อถ วา นิปฺปริตสํ กโรตีติ อายุอาทินิมิตฺตํ อปริตฺตาสํ กโรติ. อถ วา นิปฺปริตสํ กโรตีติ อายุอาทีนิ ตโต [Pg.410] อุตฺตริมฺปิ อาหาราทิเหตุ อปริตฺตาสํ กโรติ. อตฺตภาววินิมุตฺตสญฺจรณสฺส อภาวา, ‘‘ภวสเตปิ วุตฺเต อยเมวตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. สพฺพตฺถาติ, ‘‘ปุถุชฺชนทุสฺสีเล’’ติอาทีสุ สพฺพวาเรสุ. นโย เนตพฺโพติ, ‘‘อายุสหสฺสํ วณฺณสหสฺส’’นฺติอาทิโก นโย. Phân định có nghĩa là chừng ấy, là phân định theo từng số lượng riêng biệt, do đó không có sự pha trộn lẫn nhau. Nhưng làm thế nào quả dị thục được nói là vô số lại có thể được phân định? Điều đó cũng là sự phân định của nó, vì nó cho thấy trạng thái không bị pha trộn với những cái khác. Chính vì ý nghĩa này mà trước đây đã đề cập đến việc không pha trộn. Theo phương diện phẩm chất có nghĩa là theo phương diện các phẩm chất như có đầy đủ đặc tính. Theo phương diện giúp đỡ có nghĩa là theo phương diện giúp đỡ như bảo vệ tài sản. Cái gì được cho để nuôi dưỡng, điều này không được xem là bố thí vì không phù hợp với đặc tính của bố thí. Thật vậy, sự từ bỏ vật đáng cho của mình với ý muốn giúp đỡ và cúng dường là bố thí, vì không có lỗi lầm do sợ hãi, tham ái, ham muốn lợi lộc, dòng dõi, v.v. Điều đó cũng không được xem xét vì không đầy đủ, không trọn vẹn, do không có khả năng cho quả như mong muốn. Đến nơi có nghĩa là đã đến gần. Qua đó, nó cho thấy sự không trông đợi vào lợi ích đã đạt được. Mong đợi quả có nghĩa là mong mỏi quả bằng cách nói rằng: 'Mong rằng phước báu bố thí này của tôi sẽ mang lại hạnh phúc và lợi ích trong tương lai'. Qua đó, nó cho thấy sự hướng đến việc cho quả, và qua từ 'cho đến khi đạt được mục đích', nó cho thấy quả trọn vẹn. Trong câu 'trăm lần', từ 'guṇa' không có nghĩa là tài sản như trong các câu 'guṇena nāmaṃ uddhareyya', không có nghĩa là tăng trưởng như trong 'taddiguṇa', không có nghĩa là phần như trong 'pañca kāmaguṇā loke, manochaṭṭhā paveditā', không có nghĩa là phần cuối như trong 'antaṃ antaguṇa', mà để chỉ ra rằng nó có nghĩa là phước báu, nên đã nói là 'trăm phước báu'. Để chỉ ra những phước báu đó về bản chất, đã nói là 'trăm tuổi thọ', v.v. Hoặc 'trăm lần' có nghĩa là 'tăng trưởng trăm lần', ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Làm cho không ít có nghĩa là làm cho các phước báu như tuổi thọ, v.v. không ít. Hoặc là, làm cho không ít có nghĩa là làm cho các dấu hiệu như tuổi thọ, v.v. không ít. Hoặc là, làm cho không ít có nghĩa là làm cho tuổi thọ, v.v. không ít, ngay cả sau đó, do các nguyên nhân như thức ăn. Vì không có sự di chuyển thoát khỏi tự thân, nên đã nói rằng 'ngay cả khi nói về trăm kiếp, ý nghĩa cũng là như vậy'. Ở mọi nơi có nghĩa là trong tất cả các trường hợp như 'phàm phu, người ác giới'. Phương pháp nên được áp dụng có nghĩa là phương pháp như 'ngàn tuổi thọ, ngàn sắc đẹp'. สาสนาวตรณํ นาม ยาวเทว วฏฺฏทุกฺขนิตฺถรณตฺถํ, ตญฺจ มคฺคปฏิเวธนํ, ตสฺมา นิพฺเพธภาคิยสรณคมนํ สิกฺขาปทสมาทานํ ปพฺพชฺชา อุปสมฺปทา สีลปริปูรณํ อธิจิตฺตสิกฺขานุโยโค วิปสฺสนาภาวนาติ สพฺพาเปสา โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปตฺติ เอว โหตีติ อาห – ‘‘ติสรณํ คโต อุปาสโกปี’’ติอาทิ. ตตฺถ ยถา นิพฺเพธภาคิโย สมาธิ ตาว นาม ปรมฺปราย อริยมคฺคาธิคมสฺส ปจฺจยภาวโต อุปนิสฺสโย; ตถา นิพฺเพธภาคิยํ สีลปริปูรณํ อุปสมฺปทา ปพฺพชฺชา อุปาสกสฺส ทสสุ ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐานํ อนฺตมโส สรณาทิคมนมฺปิ นิพฺเพธภาคิยํ อริยมคฺคาธิคมสฺส อุปนิสฺสโย โหติเยวาติ, ‘‘สพฺพาเปสา โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปตฺตี’’ติ วุตฺตา. ตตฺถ อนญฺญสาธารณ-วิชฺชาจรณาทิ-อสงฺขฺเยยฺยอปริเมยฺย-คุณ-สมุทยปูริเต ภควติ สทฺธมฺเม อริยสงฺเฆ อุฬารตรพหุมานคารวตํ คโต. ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวาขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ ตปฺปรายณตาทิอาการปฺปตฺโต ญาณปริโสธิโต ปสาโท สรณคมนนฺติ เตน วตฺถุคเตน ปสาเทน ปริภาวิเต สนฺตาเน กตํ ปุญฺญกฺเขตฺตสมฺปตฺติยา มหปฺผลํ มหานิสํสเมว โหตีติ อาห – ‘‘ตสฺมึ ทินฺนทานมฺปิ อสงฺขฺเยยฺยํ อปฺปเมยฺย’’นฺติ. ตยิทํ สรณํ วตฺถุตฺตเย ปสาทภาเวน อชฺฌาสยสมฺปตฺติมตฺตํ, ตาทิสสฺส ปน ปญฺจสีลํ อชฺฌาสยสมฺปตฺติอุปถมฺภิโต กายวจีสํยโมติ ตตฺถ ทินฺนํ ตโต อุตฺตริ มหปฺผลนฺติ, ทสสีลํ ปน ปริปุณฺณุโปสถสีลํ, ตตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ, ‘‘ตโต อุตฺตริ มหปฺผล’’นฺติ วุตฺตํ. สามเณรสีลาทีนํ ปน อุตฺตริ วิสิฏฺฐตราทิภาวโต ตตฺถ ตตฺถ ทินฺนสฺส วิเสสมหปฺผลตา วุตฺตา. Việc đi vào giáo pháp chỉ nhằm mục đích thoát khỏi khổ luân hồi, và đó chính là sự chứng ngộ đạo. Do đó, việc quy y tam bảo thuộc phần giác ngộ, việc thọ trì học giới, việc xuất gia, việc thọ cụ túc giới, việc viên mãn giới hạnh, việc thực hành tăng thượng tâm học, việc tu tập minh sát, tất cả những điều này đều là sự thực hành để chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn, nên đã nói: 'Ngay cả người cận sự nam đã quy y tam bảo', v.v. Ở đây, giống như định thuộc phần giác ngộ là duyên y chỉ cho việc chứng đắc thánh đạo một cách gián tiếp; cũng vậy, việc viên mãn giới hạnh thuộc phần giác ngộ, việc thọ cụ túc giới, việc xuất gia, việc an trú trong mười giới hoặc năm giới của người cận sự nam, cho đến cả việc quy y tam bảo, cũng là duyên y chỉ thuộc phần giác ngộ cho việc chứng đắc thánh đạo. Do đó, đã nói rằng: 'Tất cả những điều này đều là sự thực hành để chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn'. Ở đây, người ấy đã đạt đến sự tôn kính và kính trọng cao cả đối với Đức Thế Tôn, người đã viên mãn vô số vô lượng phẩm chất như minh và hạnh không chung với ai khác, đối với Chánh pháp, và đối với Thánh chúng. Sự quy y là niềm tin trong sạch được thanh lọc bởi trí tuệ, đạt đến trạng thái hướng về các đối tượng ấy với các hình thức như: 'Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác, Chánh pháp đã được khéo thuyết giảng, Tăng chúng đã khéo thực hành'. Do đó, việc làm trong tâm tánh đã được huân tập bởi niềm tin đối với ba đối tượng ấy, do sự thành tựu của phước điền, sẽ có quả lớn, phước báu lớn, nên đã nói: 'Sự bố thí được dâng cúng trong đó cũng là vô số, vô lượng'. Sự quy y này chỉ là sự thành tựu về ý hướng qua niềm tin đối với ba đối tượng. Còn năm giới của người như vậy là sự thu thúc thân và khẩu được củng cố bởi sự thành tựu về ý hướng, nên sự bố thí được dâng cúng trong đó có quả lớn hơn. Còn mười giới là giới Bố-tát viên mãn, sự bố thí được dâng cúng trong đó có quả lớn, nên đã nói: 'có quả lớn hơn thế nữa'. Còn đối với giới Sa-di, v.v., do có trạng thái cao hơn, đặc biệt hơn, nên sự bố thí được dâng cúng trong từng trường hợp đó được nói là có quả đặc biệt lớn. มคฺคสมงฺคิตา นาม มคฺคจิตฺตกฺขณปริจฺฉินฺนา, ตสฺมิญฺจ ขเณ กถํ ทาตุํ ปฏิคฺคเหตุญฺจ สมฺภวตีติ โจเทติ ‘‘กึ ปน มคฺคสมงฺคิสฺส สกฺกา ทานํ ทาตุ’’นฺติ. อิตโร ตาทิเส สติ สมเยติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อาม สกฺกา’’ติ ปฏิชานิตฺวา, ‘‘อารทฺธวิปสฺสโก’’ติอาทินา ตมตฺถํ วิวรติ. ตสฺมึ ขเณติ ตสฺมึ ปกฺขิปนกฺขเณ. ยทิ อฏฺฐมกสฺส โสตาปนฺนสฺส ทินฺนทานํ [Pg.411] ผลโต อสงฺขฺเยยฺยเมว, โก เนสํ วิเสโสติ อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. เตน สติปิ อสงฺขฺเยยฺยภาวสามญฺเญ อตฺถิ เนสํ อปฺปพหุภาโว สํวฏฺฏฏฺฐายี อสงฺขฺเยยฺยมหากปฺปาสงฺขฺเยยฺยานํ วิยาติ ทสฺเสติ. มคฺคสมงฺคีนํ เตน เตน โอธินา สํกิเลสธมฺมานํ ปหียมานตฺตา โวทานธมฺมานํ วฑฺฒมานตฺตา อปริโยสิตกิจฺจตฺตา อปริปุณฺณคุณตา, ปริโยสิตกิจฺจตฺตา ผลสมงฺคีนํ ปริปุณฺณคุณตาติ ตํตํมคฺคฏฺเฐหิ ผลฏฺฐานํ เขตฺตาติสยตา เวทิตพฺพา. เหฏฺฐิมเหฏฺฐิเมหิ ปน มคฺคฏฺเฐหิ อุปริมานํ มคฺคฏฺฐานํ ผลฏฺเฐหิ ผลฏฺฐานํ อุตฺตริตรตา ปากฏา เอว. ตถา หิ อุปริมานํ ทินฺนทานสฺส มหปฺผลตา วุตฺตา. Sự tương ứng với đạo (maggasamaṅgitā) được gọi là sự giới hạn trong khoảnh khắc của tâm đạo, và trong khoảnh khắc ấy làm thế nào việc cho và việc nhận có thể xảy ra? Vị ấy chất vấn rằng: ‘Thế nhưng, có thể thực hiện việc bố thí đến người tương ứng với đạo được không?’ Vị kia, trong khi trình bày rằng trong trường hợp như vậy là có thể, sau khi xác nhận: ‘Vâng, có thể,’ đã giải thích ý nghĩa ấy bằng câu ‘người đã khởi sự tu tập vipassanā’ v.v... Trong khoảnh khắc ấy có nghĩa là trong khoảnh khắc đặt vật (dâng cúng). Nếu sự bố thí được dâng đến vị thứ tám là bậc Dự Lưu có quả là vô lượng, vậy sự khác biệt của các vị ấy là gì? Vị ấy đã nói ‘ở đây’ v.v... Do đó, vị ấy trình bày rằng mặc dù có sự tương đồng về tính chất vô lượng, vẫn có sự ít nhiều của các vị ấy, giống như sự vô lượng của đại kiếp và sự vô lượng của kiếp hoại trụ. Đối với những người tương ứng với đạo, do các pháp phiền não đang được đoạn trừ theo từng giới hạn ấy, do các pháp thanh tịnh đang tăng trưởng, do phận sự chưa hoàn tất, nên phẩm chất chưa được trọn vẹn. Do phận sự đã hoàn tất, nên phẩm chất của những người tương ứng với quả là trọn vẹn. Vì vậy, sự vượt trội về phước điền của những vị an trú trong quả so với những vị an trú trong từng đạo tương ứng cần được hiểu rõ. Hơn nữa, sự cao thượng hơn của những vị an trú trong đạo ở bậc trên so với những vị an trú trong đạo ở bậc dưới và của những vị an trú trong quả (ở bậc trên) so với những vị an trú trong quả (ở bậc dưới) là điều hiển nhiên. Thật vậy, sự có quả lớn của việc bố thí được dâng đến những vị ở bậc trên đã được nói đến. ๓๘๐. กามญฺเจตฺถ พุทฺธปฺปมุเข อุภโตสงฺเฆ เกวเล จ ภิกฺขุสงฺเฆ ทานํ อตฺถิ เอว, น ปน พุทฺธปฺปมุเข ภิกฺขุสงฺเฆ, ตํ ปน พุทฺธปฺปมุขอุภโตสงฺเฆเนว สงฺคหิตนฺติ อวิรุทฺธํ. น ปาปุณนฺติ มหปฺผลภาเวน สทิสตมฺปิ, กุโต อธิกตํ. 380. Và ở đây, quả thật có sự bố thí đến Tăng chúng hai bộ với đức Phật là vị đứng đầu, và đến riêng Tăng chúng Tỳ khưu, nhưng không có (sự bố thí) đến Tăng chúng Tỳ khưu với đức Phật là vị đứng đầu. Tuy nhiên, điều ấy đã được bao gồm bởi Tăng chúng hai bộ với đức Phật là vị đứng đầu, nên không có mâu thuẫn. (Các sự bố thí khác) thậm chí không đạt đến sự tương đương về phương diện có quả lớn, huống hồ là sự vượt trội. ‘‘ตถาคเต ปรินิพฺพุเต อุภโตสงฺฆสฺส’’ อิจฺเจว วุตฺตตฺตา – ‘‘กึ ปนา’’ติอาทินา โจเทติ. อิตโร ปรินิพฺพุเต ตถาคเต ตํ อุทฺทิสฺส คนฺธปุปฺผาทิปริจฺจาโค วิย จีวราทิปริจฺจาโคปิ มหปฺผโล โหติเยวาติ กตฺวา ปฏิปชฺชนวิธึ ทสฺเสตุํ, ‘‘อุภโตสงฺฆสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เอตฺตกาเยว, ภิกฺขู อุทฺทิสถา’’ติ เอวํ ปริจฺเฉทสฺส อกรเณน อุปจารสีมาปริยาปนฺนานํ เขตฺตปริยาปนฺนานํ วเสน อปริจฺฉินฺนกมหาภิกฺขุสงฺเฆ. Do đã được nói rằng: ‘(Dâng) đến Tăng chúng hai bộ khi đức Như Lai đã nhập Niết Bàn,’ vị ấy chất vấn bằng câu ‘Thế nhưng...’ v.v... Vị kia, vì cho rằng khi đức Như Lai đã nhập Niết Bàn, việc dâng cúng y phục v.v... cũng có quả lớn giống như việc dâng cúng hương hoa v.v... hướng đến Ngài, nên để trình bày phương thức thực hành, đã nói câu ‘đến Tăng chúng hai bộ’ v.v... Do không có sự giới hạn rằng: ‘Chư Tỳ khưu, hãy chỉ định chừng ấy vị thôi,’ (nên sự bố thí này là) đến đại chúng Tỳ khưu không bị giới hạn, theo phương diện bao gồm các vị trong vùng phụ cận của ranh giới và các vị trong phạm vi phước điền. โคตฺตํ วุจฺจติ สาธารณนามํ, มตฺตสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ, ตสฺมา สมณาติ โคตฺตมตฺตํ อนุภวนฺติ ธาเรนฺตีติ โคตฺรภุโน. เตนาห ‘‘นามมตฺตสมณา’’ติ. ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหโต สมณคโณ สงฺโฆ, ตสฺมา สงฺโฆ ทุสฺสีโล นาม นตฺถิ. คุณสงฺขายาติ อานิสํสคณนาย, มหปฺผลตายาติ อตฺโถ. กาสาว…เป… อสงฺขฺเยยฺยาติ วุตฺตา สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทินฺนตฺตา. ยถา ปน สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทานํ โหติ, ตํ วิธึ ทสฺเสตุํ, ‘‘สงฺฆคตา ทกฺขิณา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ จิตฺตีการนฺติ คารวํ. Gotta được gọi là tên gọi chung, từ matta là sự chỉ định bị lược bỏ, do đó gotrabhuno là những vị mang giữ, thừa hưởng chỉ danh hiệu là sa-môn. Do đó, ngài đã nói ‘những vị sa-môn chỉ có danh hiệu.’ Tập hợp các vị sa-môn được hợp nhất bởi sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh là Tăng chúng, do đó không có cái gọi là Tăng chúng ác giới. ‘Do sự tính đếm các phẩm chất’ có nghĩa là do sự tính toán các phước báu, ý nghĩa là sự có quả lớn. ‘(Những vị khoác y) cà-sa... v.v... là vô lượng’ được nói đến là do (vật thí) được dâng cúng hướng đến Tăng chúng. Và để trình bày phương thức mà sự bố thí hướng đến Tăng chúng được thực hiện, câu ‘vật cúng dường thuộc về Tăng chúng’ v.v... đã được nói đến. Ở đây, cittīkāraṃ có nghĩa là sự tôn trọng. สงฺฆโต น ปุคฺคลโต. อญฺญถตฺตํ อาปชฺชตีติ ‘‘อิมสฺส มยา ทินฺนํ สงฺฆสฺส ทินฺนํ โหตี’’ติ เอวํ จิตฺตํ อนุปฺปาเทตฺวา, ‘‘สงฺฆสฺส ทสฺสามี’’ติ เทยฺยธมฺมํ [Pg.412] ปฏิยาเทตฺวา สามเณรสฺส นาม ทาตพฺพํ ชาตนฺติ อญฺญถตฺตํ อาปชฺชติ; ตสฺมา ตสฺส ทกฺขิณา สงฺฆคตา น โหติเยว ปุคฺคลวเสน จิตฺตสฺส ปริณามิตตฺตา. นิพฺเพมติโก หุตฺวาติ ‘‘กึ นุ โข มยา อิมสฺส ทินฺนํ โหติ วา น วา’’ติ วิมตึ อนุปฺปาเทตฺวา, ‘‘โย ปนา’’ติอาทินา วุตฺตากาเรน กโรติ. (Hướng đến) Tăng chúng, không (hướng đến) cá nhân. ‘Trở thành khác đi’ có nghĩa là: không khởi lên tâm niệm rằng: ‘Vật được tôi dâng đến vị này là được dâng đến Tăng chúng,’ mà sau khi đã chuẩn bị vật thí với ý nghĩ: ‘Tôi sẽ dâng đến Tăng chúng,’ (lại nghĩ) ‘vật này nên được trao cho sa-di tên là...’ thì (vật thí) trở thành khác đi. Do đó, vật cúng dường ấy hoàn toàn không thuộc về Tăng chúng, vì tâm đã hướng về phương diện cá nhân. ‘Trở nên không còn hoài nghi’ có nghĩa là không khởi lên sự phân vân rằng: ‘Vật này có được tôi dâng cúng hay không?’ mà thực hiện theo cách thức đã được nói đến qua câu ‘Và vị nào...’ v.v... ตตฺถาติอาทินา วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ปากฏกรณตฺถํ วตฺถุํ นิทสฺเสติ, ‘‘ปรสมุทฺทวาสิโน’’ติอาทินา. โอปุญฺชาเปตฺวา ปริภณฺฑํ กาเรตฺวา, หริตโคมเยน อุปลิมฺปิตฺวาติ อตฺโถ. กาสาวกณฺฐสงฺฆสฺสาติ กาสาวกณฺฐสมูหสฺส. โก โสเธตีติ มหปฺผลภาวกรเณน โก วิโสเธติ. มหปฺผลภาวาปตฺติยา หิ ทกฺขิณา วิสุชฺฌติ นาม. ตตฺถ เยสํ หตฺเถ ทินฺนํ, เตสํ วเสน ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาย วิสุทฺธตฺตา, – ‘‘ตทาปาหํ, อานนฺท, สงฺฆคตํ ทกฺขิณํ อสงฺขฺเยยฺยํ อปฺปเมยฺยํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๘๐) จ วุตฺตํ, ตสฺมา กมฺมวเสเนว ทกฺขิณาวิสุทฺธึ ปุจฺฉติ. อิตโร อริยสงฺเฆ ทินฺนทกฺขิณาย นิพฺพิสิฏฺฐํ กตฺวา วุตฺตตฺตา มตฺถกปฺปตฺตสฺเสว อริยสงฺฆสฺส วเสน ทกฺขิณาวิสุทฺธึ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สาริปุตฺต…เป… โสเธนฺตี’’ติ วตฺวา ปุน, ‘‘เย เกจิ อรหนฺโต โสเธนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. เถรา จิรปรินิพฺพุตาติ อิทํ อชฺชตนานมฺปิ อริยานํ สาวกตํ ทสฺเสนฺเตน มคฺคโสธนวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, น อุทฺทิสฺส ปุญฺญกรเณ สติ อกรณปฺปตฺติยา. เอวญฺหิ ‘‘อสีติมหาเถรา โสเธนฺตี’’ติ อิทํ สุวุตฺตํ โหติ, น อญฺญถา. Để làm rõ ý nghĩa của điều đã được nói qua câu ‘Ở đây’ v.v..., ngài đã chỉ ra một câu chuyện bằng câu ‘những người sống ở bờ bên kia của đại dương’ v.v... ‘Sau khi cho gom lại, cho làm thành đống, và cho trét bằng phân bò tươi’ là ý nghĩa. ‘Đến Tăng chúng có cổ quấn y cà-sa’ có nghĩa là đến nhóm người có cổ quấn y cà-sa. ‘Ai làm cho trong sạch?’ có nghĩa là ai làm cho thanh tịnh bằng cách làm cho có quả lớn. Vì rằng vật cúng dường được gọi là trong sạch do sự chứng đạt trạng thái có quả lớn. Ở đây, do sự trong sạch của vật cúng dường đến từ người thọ nhận, tùy thuộc vào những vị mà vật thí được trao vào tay, và cũng do đã được nói rằng: ‘Khi ấy, này Ānanda, Ta nói rằng vật cúng dường hướng đến Tăng chúng là không thể tính đếm, không thể đo lường’ (ma. ni. 3.380), do đó, vị ấy hỏi về sự trong sạch của vật cúng dường chỉ theo phương diện của nghiệp. Vị kia, do đã được nói bằng cách không phân biệt với vật cúng dường được dâng đến Thánh Tăng, trong khi trình bày sự trong sạch của vật cúng dường tùy thuộc vào Thánh Tăng là bậc đã đạt đến đỉnh cao, sau khi nói: ‘Sāriputta... v.v... làm cho trong sạch,’ lại trình bày rằng: ‘Bất cứ vị A-la-hán nào cũng làm cho trong sạch,’ đã nói câu ‘Hơn nữa’ v.v... Câu ‘Các vị Trưởng lão đã nhập Niết Bàn từ lâu’ này cần được hiểu là được nói theo phương diện thanh lọc đạo lộ, bằng cách trình bày tư cách Thinh văn của cả các bậc Thánh ngày nay, chứ không phải theo ý nghĩa là khi phước được thực hiện hướng đến các ngài thì không thành tựu. Vì chỉ như vậy, câu ‘tám mươi vị đại Trưởng lão làm cho trong sạch’ này mới là khéo nói, không phải cách khác. ‘‘สงฺฆคตาย ทกฺขิณายา’’ติ กามญฺเจตํ สาธารณวจนํ, ตถาปิ ตตฺถ ตตฺถ ปุคฺคลวิเสโส ญาตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อตฺถิ พุทฺธปฺปมุโข สงฺโฆ’’ติอาทิมาห. น อุปเนตพฺโพ ภควโต กาเล ภิกฺขูนํ อภิญฺญาปฏิสมฺภิทาคุณวเสน อติวิย อุฬารภาวโต, เอตรหิ ตทภาวโต. เอตรหิ สงฺโฆ…เป… น อุปเนตพฺโพติ เอตฺถ นยานุสาเรน อตฺโถ วตฺตพฺโพ. เตน เตเนว สมเยนาติ ตสฺส ตสฺส กาลสฺส สมฺปตฺติวิปตฺติมุเขน ปฏิปตฺติยา อุฬารตํ อนุฬารตญฺจ อุลฺลิงฺเคติ. ยตฺถ หิ ภิกฺขู คุเณหิ สพฺพโส ปริปุณฺณา โหนฺติ, ตสฺมึ สมเย สงฺฆคตา ทกฺขิณา อิตรสฺมึ สมเย ทกฺขิณโต มหปฺผลตราติ ทฏฺฐพฺพา. สงฺเฆ จิตฺตีการํ กาตุํ สกฺโกนฺตสฺสาติ สุปฺปฏิปนฺนตาทึ สงฺเฆ อาวชฺชิตฺวา สงฺฆคเตน [Pg.413] ปสาเทน สงฺฆสฺส สมฺมุขา วิย ตสฺมึ ปุคฺคเล จ คารววเสน เทนฺตสฺส ปุถุชฺชนสมเณ ทินฺนํ มหปฺผลตรํ สงฺฆโต อุทฺทิสิตฺวา คหิตตฺตา, ‘‘สงฺฆสฺส เทมี’’ติเยว ทินฺนตฺตา จ. “Sự cúng dường đến Tăng chúng” tuy đây là lời nói chung, tuy nhiên để chỉ dạy rằng ở đó ở đó cá nhân đặc biệt cần được biết, ngài đã nói “có Tăng chúng với đức Phật là vị đứng đầu” v.v… Không nên đem so sánh (với thời nay) vì vào thời của đức Thế Tôn, các vị tỳ khưu vô cùng cao thượng do các phẩm chất thắng trí và vô ngại giải, còn hiện tại thì không có điều ấy. Hiện tại, Tăng chúng…v.v… không nên đem so sánh, ở đây ý nghĩa cần được hiểu theo phương pháp. Bằng chính thời điểm ấy có nghĩa là nêu lên sự cao thượng và không cao thượng của sự thực hành thông qua sự thành tựu và không thành tựu của thời điểm ấy. Thật vậy, ở đâu các vị tỳ khưu được trọn vẹn về các phẩm chất, sự cúng dường đến Tăng chúng vào thời điểm ấy cần được xem là có quả lớn hơn sự cúng dường vào thời điểm khác. Đối với người có thể làm sự tôn kính trong Tăng chúng có nghĩa là đối với người dâng cúng với lòng tôn kính nơi cá nhân ấy như thể ở trước mặt Tăng chúng, với niềm tịnh tín hướng đến Tăng chúng sau khi đã suy xét về thiện hạnh v.v… trong Tăng chúng, (vật thí) được dâng cho vị sa môn phàm phu có quả lớn hơn vì đã được nhận sau khi đã chỉ định từ Tăng chúng và vì đã được dâng cúng với ý nghĩ rằng “tôi dâng cúng đến Tăng chúng”. เอเสว นโยติ อิมินา, ‘‘โสตาปนฺเน ทินฺนํ มหปฺผลตร’’นฺติ เอวมาทึ อติทิสติ. อาทิ-สทฺเทน อุทฺทิสิตฺวา คหิโต สกทาคามี, ปาฏิปุคฺคลิโก อนาคามีติ เอวมาทิ สงฺคหิตํ. มหปฺผลตรเมว. เตนาห ภควา – ‘‘น ตฺเววาหํ, อานนฺท, เกนจิ ปริยาเยน สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย ปาฏิปุคฺคลิกํ ทานํ มหปฺผลตรํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๘๐). ยทิ ขีณาสเว ทินฺนทานโต สงฺฆโต อุทฺทิสิตฺวา คหิตทุสฺสีเลปิ ทินฺนทานํ มหปฺผลํ, เอวํ สนฺเต – ‘‘สีลวโต, มหาราช, ทินฺนํ มหปฺผลํ, โน ตถา ทุสฺสีเล’’ติ อิทํ กถนฺติ อาห – ‘‘ตํ อิมํ นยํ คหายา’’ติอาทิ. สงฺฆโต อุทฺทิสิตฺวา คหณวิธึ ปหาย ทุสฺสีลสฺเสว คหณวเสน วุตฺตํ. อิมสฺมึ จตุกฺเก ทฏฺฐพฺพนฺติ อิมสฺส ปทสฺส วเสน ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ หิ ‘‘ปฏิคฺคาหกา โหนฺติ ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา’’ติ อาคตํ. Bằng câu “đây là phương pháp,” ngài áp dụng cho câu “vật thí được dâng cho bậc Tu-đà-hoàn có quả lớn hơn” v.v… Bằng từ “v.v…” (ādi), vị Tư-đà-hàm được nhận sau khi đã chỉ định, vị A-na-hàm là cá nhân v.v… được bao gồm. (Vẫn) có quả lớn hơn. Do đó, đức Thế Tôn đã nói: “Này Ānanda, Ta không hề nói rằng, bằng bất cứ phương diện nào, sự bố thí cá nhân lại có quả lớn hơn sự cúng dường đến Tăng chúng.” Nếu sự bố thí được dâng cho cả người ác giới đã được nhận sau khi đã chỉ định từ Tăng chúng có quả lớn, (còn lớn) hơn sự bố thí được dâng cho bậc lậu tận, khi là như vậy, tại sao lại có lời nói này: “Thưa Đại vương, vật thí được dâng cho người có giới có quả lớn, không phải như vậy đối với người ác giới?” Ngài nói: “Sau khi đã nắm lấy phương pháp này” v.v… (Lời nói ấy) đã được nói theo cách nhận lấy chính người ác giới, sau khi đã từ bỏ phương thức nhận sau khi đã chỉ định từ Tăng chúng. Cần được hiểu theo cách của ngữ vựng này “cần được thấy trong bốn pháp này.” Thật vậy, ở đó đã được nói đến là “những người nhận là những người ác giới, có pháp ác xấu.” ๓๘๑. วิสุชฺฌตีติ น กิลิสฺสติ, มหาชุติการี มหาวิปฺผารา โหตีติ อตฺโถ. สุจิธมฺโมติ ราคาทิอสุจิวิธมเนน สุจิสภาโว. น ปาปธมฺโมติ น นิหีนสภาโว ปาปกิริยาย. อกุสลธมฺโม หิ เอกนฺตนิหีโน. ชูชโก สีลวา กลฺยาณธมฺโม น โหติ. ตสฺส มหาโพธิสตฺตสฺส อตฺตโน ปุตฺตทานํ ทานปารมิยา มตฺถกํ คณฺหนฺตํ มหาปถวีกมฺปนสมตฺถํ ชาตํ, สฺวายํ ทานคุโณ เวสฺสนฺตรมหารญฺญา กเถตพฺโพติ. 381. “Được trong sạch” có nghĩa là không bị ô nhiễm, có nghĩa là tạo ra sự rực rỡ lớn lao, có sự lan tỏa rộng lớn. “Có pháp trong sạch” có nghĩa là có bản chất trong sạch do sự loại trừ các điều không trong sạch là tham ái v.v… “Không có pháp ác xấu” có nghĩa là không có bản chất thấp hèn do hành động xấu ác. Thật vậy, pháp bất thiện là hoàn toàn thấp hèn. Bà-la-môn Jūjaka không phải là người có giới, có thiện pháp. Sự bố thí các người con của chính vị Đại Bồ Tát ấy, trong khi đạt đến đỉnh cao của ba-la-mật về bố thí, đã trở nên có khả năng làm rung chuyển đại địa. Phẩm chất bố thí này nên được đại vương Vessantara nói đến. อุทฺธรตีติ พหุลํ กตปาปกมฺมวเสน ลทฺธวินิปาตโต อุทฺธรติ. ตสฺมา นตฺถิ มยฺหํ กิญฺจิ จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. “Cứu vớt” có nghĩa là cứu vớt khỏi đọa xứ đã bị rơi vào do đã làm nhiều nghiệp ác. Do đó, ý nghĩa là: “Không có bất cứ sự đổi khác nào trong tâm của tôi.” เปตทกฺขิณนฺติ เปเต อุทฺทิสฺส ทาตพฺพทกฺขิณํ. ปาปิตกาเลเยวาติ, ‘‘อิทํ ทานํ อสุกสฺส เปตสฺส โหตู’’ติ อุทฺทิสนวเสน ปตฺเต ปาปิตกาเลเยว. อสฺสาติ เปตสฺส. ปาปุณีติ ผลสมาปตฺติยา วเสน ปาปุณิ. อยญฺหิ เปเต อุทฺทิสฺส ทาเน ธมฺมตา. “Sự cúng dường cho ngạ quỷ” có nghĩa là sự cúng dường cần được dâng cúng bằng cách hồi hướng cho các ngạ quỷ. “Ngay vào lúc được cho đến” có nghĩa là ngay vào lúc được cho đến nơi đã đạt được, bằng cách hồi hướng rằng: “Sự bố thí này mong được thành tựu đến ngạ quỷ tên là.” “Của người ấy” có nghĩa là của ngạ quỷ. “Đạt được” có nghĩa là đạt được do sự thành tựu của kết quả. Thật vậy, đây là định luật tự nhiên trong sự bố thí có hồi hướng cho các ngạ quỷ. ตทา [Pg.414] โกสลรญฺโญ ปริจฺจาควเสน อติวิย อุฬารชฺฌาสยตํ, พุทฺธปฺปมุขสฺส จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุกฺกํสคตคุณวิสิฏฺฐตํ สนฺธายาห, ‘‘อสทิสทานํ กเถตพฺพ’’นฺติ. Khi ấy, liên quan đến ý định vô cùng cao thượng về phương diện từ bỏ của vua xứ Kosala và sự ưu việt về phẩm chất đã đạt đến mức tột cùng của Tăng chúng tỳ khưu với đức Phật là vị đứng đầu, ngài đã nói: “Sự bố thí không gì sánh bằng nên được nói đến.” อสารมฺปิ เขตฺตนฺติ สารหีนํ ทุกฺเขตฺตํ. สมเยติ กสนารเห กาเล. ปํสุํ อปเนตฺวาติ นิสฺสารํ ปํสุํ นีหริตฺวา. สารพีชานีติ สภาวโต อภิสงฺขารโต จ สารภูตานิ พีชานิ. ปติฏฺฐเปตฺวาติ วปิตฺวา. เอวนฺติ ยถา กสฺสโก อตฺตโน ปโยคสมฺปตฺติยา อสาเรปิ เขตฺเต ผลํ อธิคจฺฉติ. เอวํ สีลวา อตฺตโน ปโยคสมฺปตฺติยา ทุสฺสีลสฺสปิ ทตฺวา ผลํ มหนฺตํ อธิคจฺฉติ. อิมินา อุปาเยนาติ อิมินา ปฐมปเท วุตฺตนเยน. สพฺพปเทสูติ สพฺพโกฏฺฐาเสสุ วิสุชฺฌนํ วุตฺตํ, ตติยปเท ปน วิสุชฺฌนํ ปฏิกฺขิตฺตเมว. “Cả thửa ruộng không màu mỡ” có nghĩa là thửa ruộng xấu, thiếu màu mỡ. “Vào lúc” có nghĩa là vào lúc thích hợp để cày bừa. “Sau khi đã loại bỏ đất” có nghĩa là sau khi đã mang đi lớp đất không màu mỡ. “Các hạt giống tốt” có nghĩa là các hạt giống có thực chất do tự nhiên và do sự chuẩn bị. “Sau khi đã gieo trồng” có nghĩa là sau khi đã gieo vãi. “Như vậy” có nghĩa là giống như người nông dân, do sự thành tựu về nỗ lực của mình, đạt được kết quả ngay cả ở thửa ruộng không màu mỡ. Cũng vậy, người có giới, do sự thành tựu về nỗ lực của mình, sau khi đã cho cả người ác giới vẫn đạt được quả lớn. “Bằng phương tiện này” có nghĩa là bằng phương pháp đã được nói ở câu đầu tiên. “Trong tất cả các câu” có nghĩa là sự trong sạch đã được nói đến trong tất cả các phần, nhưng trong câu thứ ba sự trong sạch đã bị bác bỏ. ๓๘๒. อรหโต ทินฺนทานเมว อคฺคํ ทานเจตนาย เกนจิ อุปกฺกิเลเสน อนุปกฺกิลิฏฺฐตฺตา, ปฏิคฺคาหกสฺส อคฺคทกฺขิเณยฺยตฺตา. เตนาห – ‘‘ภวาลยสฺส ภวปตฺถนาย อภาวโต’’ติ, ‘‘อุภินฺนมฺปี’’ติ วจนเสโส. ขีณาสโว ทานผลํ น สทฺทหตีติ อิทํ ตสฺส อปฺปหีนกิเลสชนสฺส วิย กมฺมกมฺมผลานํ สทฺทหนากาเรน ปวตฺติ นตฺถีติ กตฺวา วุตฺตํ, ยโต อรหา ‘‘อสทฺโธ อกตญฺญู จ…เป… โปริโส’’ติ (ธ. ป. ๙๗) โถมียติ. อสทฺทหนํ อนุมานปกฺขิกํ, อนุมานญฺจ สํสยปุพฺพกํ, นิสฺสนฺทิทฺโธ จ กมฺมกมฺมผเลสุ ปจฺจกฺขภาวํ คโต. ตเมว หิ นิจฺฉิตภาวสิทฺธํ นิสฺสนฺทิทฺธตํ สนฺธาย – ‘‘ทานผลํ สทฺทหนฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิ เอวํ เตน กตกมฺมํ กมฺมลกฺขณปฺปตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘ขีณาสเวนา’’ติอาทิ. เตเนวาห – ‘‘นิจฺฉนฺทราคตฺตา’’ติ, เอตญฺจ ลกฺขณวจนํ, เกนจิ กิเลเสน อนุปกฺกิลิฏฺฐตฺตาติ อธิปฺปาโย. อสฺสาติ ขีณาสวสฺส ทานํ. 382. Sự bố thí được dâng cho bậc A-la-hán là cao tột vì tư tâm bố thí không bị ô nhiễm bởi bất cứ phiền não nào và vì người nhận là đối tượng cúng dường cao tột. Do đó, ngài nói: “Do không có sự mong cầu về sự hiện hữu đối với người không có nơi nương tựa là sự hiện hữu,” phần còn lại của câu là “của cả hai.” Câu “bậc lậu tận không tin tưởng quả của sự bố thí” này đã được nói do vị ấy không có sự diễn tiến theo cách tin tưởng nghiệp và quả của nghiệp giống như người có phiền não chưa được đoạn trừ, vì rằng bậc A-la-hán được tán thán là: “Người không tin tưởng, người biết rõ điều vô vi, v.v… là bậc tối thượng.” Sự không tin tưởng thuộc về phần suy luận, và sự suy luận được đi trước bởi sự hoài nghi, còn người không có hoài nghi đã đi đến trạng thái thấy biết trực tiếp đối với nghiệp và quả của nghiệp. Thật vậy, liên quan đến chính trạng thái chắc chắn, sự không hoài nghi đã được thành tựu ấy, câu “những người tin tưởng quả của sự bố thí” v.v… đã được nói đến. Nếu vậy, nghiệp được vị ấy thực hiện có đạt đến đặc tính của nghiệp hay không? Ngài nói: “Bởi bậc lậu tận” v.v… Do đó, ngài nói: “Do không có dục và tham.” Và đây là lời nói về đặc tính, ý nghĩa là: “Vì không bị ô nhiễm bởi bất cứ phiền não nào.” “Của vị ấy” có nghĩa là sự bố thí của bậc lậu tận. กึ ปน สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติอาทินา ทายกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิ โจทิตา, สาริปุตฺตตฺเถเรนาติอาทินา ปน ปฏิคฺคาหกโตติ วทนฺติ; ตทยุตฺตํ, สาวกสฺส มหปฺผลภาเว สํสยาภาวโต, เหฏฺฐา นิจฺฉิตตฺตา จ, ตสฺมา อุภเยนปิ ทายกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิ เอว โจทิตา. สา หิ อิธ สาธารณวเสน นิจฺฉิตตฺตา สํสยวตฺถุ. เตนาห [Pg.415] – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธน…เป… วทนฺตี’’ติ. สมฺมาสมฺพุทฺธํ หีติอาทิ ยถาวุตฺตอตฺถสฺส การณวจนํ. อญฺโญ ทานสฺส วิปากํ ชานิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ สพฺพโส สตฺตานํ กมฺมวิปากวิภาคชานนญาณสฺส อนนุญฺญาตตฺตา. เตนาห ภควา – ‘‘ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, สตฺตา น ชานนฺติ, ทานสํวิภาคสฺส วิปากํ ยถาหํ ชานามิ, ตสฺมา อทตฺวา ภุญฺชนฺตี’’ติอาทิ (อิติวุ. ๒๖). เอเตน เอตฺถ ญาณวิโสธนํ นาม กถิตํ, น ทกฺขิณาย วิสุทฺธิ นาม ทายกโต ปฏิคฺคาหกโต จ วเสน โหตีติ; สมฺมาสมฺพุทฺเธน สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ทินฺนทานํ สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิสุทฺธิยา ญาณสฺส จ อติวิย อุฬารตฺตา มหานุภาวํ นาม สิยา มหาเตชวนฺตญฺจ; น มหปฺผลํ เตสํ สนฺตาเน ปริปุณฺณผลสฺส อสมฺภวโต. ยทิ ทินฺนทานํ ปริปุณฺณผลํ น โหติ อุภยวิปากทานาภาวโต, ปวตฺติวิปากทายี ปน โหตีติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ทานํ หี’’ติอาทิมาห. Lại nữa, có người nói rằng: “Bởi câu ‘do bậc Chánh Đẳng Giác’ v.v… sự trong sạch của vật cúng dường về phía người thí chủ được nêu lên, còn bởi câu ‘do trưởng lão Sāriputta’ v.v… là về phía người thọ nhận.” Điều ấy không hợp lý, vì không có sự nghi ngờ về quả lớn đối với vị thinh văn, và vì đã được quyết đoán ở dưới. Do đó, bởi cả hai (trường hợp), chính sự trong sạch của vật cúng dường về phía người thí chủ được nêu lên. Vì rằng ở đây, điều ấy là đối tượng của sự nghi ngờ do đã được quyết đoán theo cách tổng quát. Do đó, ngài đã nói: “Bởi bậc Chánh Đẳng Giác… cho đến… họ nói.” Câu bắt đầu bằng “Quả vậy, bậc Chánh Đẳng Giác” là lời nói về nguyên nhân của ý nghĩa đã được trình bày. Thật vậy, không có người nào khác có khả năng biết được quả của sự bố thí, vì trí tuệ biết sự phân chia quả của nghiệp của tất cả chúng sanh đã không được cho phép (đối với người khác). Do đó, đức Thế Tôn đã nói: “Này các Tỳ khưu, vì rằng các chúng sanh không biết quả của sự bố thí và san sẻ như ta biết, do đó họ hưởng dùng mà không cho đi” v.v… (Itivuttaka 26). Bởi điều này, ở đây điều được gọi là sự thanh lọc trí tuệ đã được nói đến, chứ không phải sự trong sạch của vật cúng dường là do phương diện người thí chủ và người thọ nhận. Sự bố thí được thực hiện bởi bậc Chánh Đẳng Giác cho trưởng lão Sāriputta hẳn có đại năng lực và đại oai lực do sự trong sạch hoàn toàn khỏi các phiền não và do trí tuệ vô cùng cao thượng; (nhưng) không có quả lớn, vì quả trọn vẹn không thể có trong dòng tương tục của các vị ấy. Để chỉ ra rằng nếu sự bố thí được thực hiện không có quả trọn vẹn do không có sự cho quả theo cả hai cách, nhưng nó là cái cho quả trong dòng sinh khởi, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “Quả vậy, sự bố thí.” จตูหีติ สหโยเค กรณวจนํ, จตูหิ สมฺปทาหิ สหคตา สหิตํ กตฺวาติ อตฺโถ. อิมา จตสฺโส สมฺปทา สพฺพสาธารณวเสน วุตฺตา, น ยถาธิคตปุคฺคลวเสน. เตนาห – ‘‘เทยฺยธมฺมสฺส ธมฺเมนา’’ติอาทิ. ตสฺมึเยว อตฺตภาเวติ ยสฺมึ อตฺตภาเว ตํ ทานมยํ ปุญฺญํ อุปฺปนฺนํ, ตสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ, เจตนาย มหนฺตตฺตา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ หุตฺวา วิปจฺจตีติ อตฺโถ. ปุพฺพเจตนาทิวเสนาติ สนฺนิฏฺฐาปกชวนวีถิโต ปุพฺพาปรวีถิเจตนาวเสน, อญฺญถา สนฺนิฏฺฐาปกวีถิยํเยว ปุพฺพเจตนาทิวเสนาติ วตฺตพฺพํ สิยา. สา หิ เจตนา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา ตสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ, น อิตรา. มหตฺตตาติ ปุพฺพาภิสงฺขารวเสน ญาณสมฺปโยคาทิวเสน เจตนาย อุฬารตา. ขีณาสวภาเวนาติ ยสฺส เทติ, ตสฺส ขีณาสวภาเวน. วตฺถุสมฺปนฺนตาติ เอตฺถ ยถา ปฏิฆสญฺญา นานตฺตสญฺญานํ วิคเมน ทิพฺพวิหารานํ วเสน, พฺยาปาทสญฺญาทีนํ วิคเมน พฺรหฺมวิหารานํ วเสน, สพฺพโส รูปสญฺญานานตฺตสญฺญานํ วิคเมน อาเนญฺชวิหารานํ วเสน สพฺพโส นิจฺจสญฺญาทีนํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา สพฺพสงฺขารวิมุขตาย อริยวิหารานํ วเสน วตฺถุสมฺปนฺนตา อิจฺฉิตา. ตํตํสมาปตฺติสมาปชฺชเนน สนฺตานสฺส นิโรธสาธนตา ตํ ทิวสํ นิโรธสฺส สาธนตา [Pg.416] นาม. วตฺถุสมฺปนฺนตาติ สพฺพโส นิโรธสมาปตฺติสมาปชฺชเนน วตฺถุสมฺปนฺนตา อิจฺฉิตา; น สพฺพโส อนวเสสสญฺญานิโรธตายาติ อาห – ‘‘ตํ ทิวสํ นิโรธโต วุฏฺฐิตภาเวน วตฺถุสมฺปนฺนตา’’ติ. สญฺญานิโรธสฺส เจตฺถ อจฺจาสนฺนตํ สนฺธาย, ‘‘ตํ ทิวส’’นฺติ วุตฺตํ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Câu “bởi bốn” là cách công cụ trong ý nghĩa liên hợp, có nghĩa là: “sau khi đã làm cho được đi kèm, được hợp thành bởi bốn sự thành tựu.” Bốn sự thành tựu này được nói theo cách tổng quát cho tất cả, không phải theo cách của cá nhân đã chứng đắc. Do đó, ngài đã nói: “của vật thí được (kiếm) một cách hợp pháp” v.v… Câu “ngay trong chính thân hữu ấy” có nghĩa là: phước báu thuộc về bố thí ấy đã sanh lên trong thân hữu nào thì nó cho quả ngay trong chính thân hữu ấy. Nghĩa là, do sự to lớn của tư tâm, nó trở thành nghiệp hiện báo và trổ quả. Câu “do phương diện tiền tư tâm v.v…” có nghĩa là do phương diện các tư tâm của lộ trình tâm trước và sau lộ trình tốc hành tâm quyết định; nếu không, đáng lẽ phải nói là “do phương diện tiền tư tâm v.v… ngay trong lộ trình quyết định.” Vì rằng tư tâm ấy, khi đã trở thành nghiệp hiện báo, nó cho quả ngay trong chính thân hữu ấy, chứ không phải (tư tâm) khác. “Sự to lớn” là sự cao thượng của tư tâm do phương diện tiền hành, do phương diện tương ưng với trí tuệ v.v… Câu “do bản chất lậu tận” có nghĩa là do bản chất lậu tận của người mà vị ấy bố thí cho. Ở đây, “sự thành tựu về đối tượng” được mong muốn theo cách của các thiên trú do sự từ bỏ các tưởng về đối ngại và các tưởng về dị biệt; theo cách của các phạm trú do sự từ bỏ các tưởng về sân hận v.v…; theo cách của các bất động trú do sự từ bỏ hoàn toàn các sắc tưởng và các tưởng về dị biệt; theo cách của các thánh trú do sự lắng dịu hoàn toàn các tưởng về thường hằng v.v… và do sự giải thoát khỏi tất cả các hành. Sự chứng nhập các định chứng này và kia là phương tiện cho sự diệt của dòng tương tục, được gọi là phương tiện cho sự diệt trong ngày hôm đó. “Sự thành tựu về đối tượng” được mong muốn do sự chứng nhập hoàn toàn định diệt tận; không phải do sự diệt tận hoàn toàn không còn dư sót của tưởng, nên ngài nói: “sự thành tựu về đối tượng do bản chất đã xuất khỏi định diệt trong ngày hôm đó.” Và ở đây, câu “trong ngày hôm đó” được nói đến với ý chỉ sự vô cùng gần gũi của sự diệt tận của tưởng. Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích về ý nghĩa thì quả thật là dễ hiểu. ทกฺขิณาวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn áo trong bài sớ giải kinh Phân Biệt Cúng Dường đã kết thúc. นิฏฺฐิตา จ วิภงฺควคฺควณฺณนา. Và sớ giải về Phẩm Phân Tích đã hoàn tất. ๕. สฬายตนวคฺโค 5. Phẩm Sáu Xứ ๑. อนาถปิณฺฑิโกวาทสุตฺตวณฺณนา 1. Sớ giải kinh Giáo Giới Cấp Cô Độc ๓๘๓. อธิมตฺตคิลาโนติ [Pg.417] อธิกาย มตฺตาย มรณสฺส อาสนฺนตาย อติวิย คิลาโนติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘มรณเสยฺยํ อุปคโต’’ติ. อขณฺฑํ อกาสิ คหปติโน สตฺถริ ปรมเปมตฺตา. ยตฺตกํ จสฺสาติ, ‘‘สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา’’ติ วุตฺตํ ยตฺตกํ อสฺส คหปติสฺส. 383. Câu “bệnh nặng” có nghĩa là bệnh rất nặng do mức độ gần kề với cái chết đã gia tăng. Do đó, ngài đã nói: “đã đến giường bệnh chờ chết.” Vị ấy đã làm một cách không gián đoạn do lòng thương mến tột bậc của người gia chủ đối với bậc Đạo Sư. Câu “bao nhiêu cho vị ấy” có nghĩa là bao nhiêu đã được nói cho người gia chủ ấy, (như) “một lần hay hai lần.” ๓๘๔. โอสกฺกนฺตีติ ปริหายนฺติ. โอตฺถรนฺตีติ อภิภวนฺติ. อุสฺมา นาม กมฺมชเตโชธาตุ, สา สห ชีวิตินฺทฺริยนิโรธา ปริยาทิยติ, ยาว ตา อายุอุสฺมา วตฺตนฺติ, ตาว มรณนฺติกา เวทนา วตฺตนฺเตว วิญฺญาณสฺส อนิรุทฺธตฺตา. เตนาห ‘‘ยาว อุสฺมา’’ติอาทิ. 384. Câu “chúng lui sụt” có nghĩa là chúng suy giảm. Câu “chúng áp đảo” có nghĩa là chúng lấn át. Cái gọi là “hơi ấm” là hỏa đại do nghiệp sanh; nó cạn kiệt cùng với sự diệt của mạng quyền. Chừng nào hơi ấm của mạng sống ấy còn diễn tiến, chừng đó các cảm thọ cận tử vẫn còn diễn tiến, do thức chưa bị đoạn diệt. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “chừng nào hơi ấm.” ๓๘๕. ตีหิ คาเหหีติ ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาเหหิ. ปฏิพาหิตุํ วิกฺขมฺเภตุํ. จกฺขุํ ตีหิ คาเหหิ น คณฺหิสฺสามีติ มานคฺคาหปฏิกฺเขปมุเขน จกฺขุสฺมึ อนิจฺจานุปสฺสนาติ ทสฺเสติ. อนิจฺจานุปสฺสนาย หิ สติ อปฺปติฏฺโฐ มานคฺคาโห, ทุกฺขานุปสฺสนาย สติ อปฺปติฏฺโฐ ตณฺหาคฺคาโห, อนตฺตานุปสฺสนาย สติ อปฺปติฏฺโฐ ทิฏฺฐิคฺคาโหติ, คาโห จ นาม โอฬาริโก, ตสฺมึ วิคเตปิ นิกนฺติ ติฏฺเฐยฺยาติ ตํ วิชหาเปตุกาเมน, – ‘‘น จ เม จกฺขุนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ ภวิสฺสตี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘วิญฺญาณญฺจาปิ เม จกฺขุนิสฺสิตํ น ภวิสฺสตี’’ติ. สพฺพํ กามภวรูปนฺติ กามภูมิปริยาปนฺนํ สพฺพํ รูปกฺขนฺธมาห – ‘‘กามรูปภวรูป’’นฺติ วา ปาโฐ. โส ยุตฺโต อิมสฺส วารสฺส เอว อนวเสสปญฺจโวการภวปริยาปนฺนโต. ตถา หิ อุปริ จตุโวการภโว อนวเสสโต วุตฺโต. 385. Câu “bởi ba sự nắm giữ” có nghĩa là bởi sự nắm giữ của ái, mạn, và tà kiến. “Để ngăn trừ” có nghĩa là để trấn áp. Câu “tôi sẽ không nắm giữ con mắt bởi ba sự nắm giữ” chỉ ra sự quán vô thường trong con mắt thông qua việc loại bỏ sự nắm giữ của ngã mạn. Vì rằng khi có sự quán vô thường, sự nắm giữ của ngã mạn không có chỗ đứng; khi có sự quán khổ, sự nắm giữ của tham ái không có chỗ đứng; khi có sự quán vô ngã, sự nắm giữ của tà kiến không có chỗ đứng. Và sự nắm giữ thì thô thiển, ngay cả khi nó đã biến mất, sự ham muốn vẫn có thể tồn tại. Với mong muốn làm cho vị ấy từ bỏ điều đó, câu “và thức của tôi sẽ không nương tựa vào con mắt” đã được nói. (Do đó) ngài nói: “và thức của tôi cũng sẽ không nương tựa vào con mắt.” Câu “tất cả sắc của cõi dục” nói đến toàn bộ sắc uẩn thuộc về cõi dục. Hoặc có cách đọc là “sắc của cõi dục và cõi sắc.” Cách đọc ấy là hợp lý cho đoạn này, vì nó bao gồm không còn dư sót cõi hữu năm uẩn. Vì quả thật, ở trên, cõi hữu bốn uẩn đã được nói đến một cách không còn dư sót. ๓๘๖. อิธโลกนฺติ เอตฺถ สงฺขารโลกวิสโยติ อธิปฺปาเยน, ‘‘วสนฏฺฐานํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตญฺจ โข ปฐมทุติยวาเรหิ อิธโลโก คหิโตติ กตฺวา. ปฐมทุติยวาเรหิ ปน อิธโลโก ปรโลโกติ วิภาเคน วินา ปญฺจโวการภโว คหิโต; ตถา ตติยวาเร ปญฺจโวการภโว จตุโวการภโว จ คหิโตติ ปุน ทิฏฺฐธมฺมสมฺปรายวเสน ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ, ‘‘น อิธโลก’’นฺติอาทิ วุตฺตํ[Pg.418]. อิธโลกนฺติ จ สตฺตสงฺขารวเสเนว คหิตํ. สพฺพมฺปิ สงฺขารวเสน ปริคฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ, ‘‘ยมฺปิ เม ทิฏฺฐ’’นฺติอาทิ วุตฺตนฺติ เกจิ. อปริตสฺสนตฺถํ ตณฺหาปริตสฺสนาย อนุปฺปาทนตฺถํ. ยสฺส ทิฏฺฐธมฺโมติ วุจฺจติ, ตสฺส ปน อภาวโต, ‘‘มนุสฺสโลกํ ฐเปตฺวา เสสา ปรโลกา นามา’’ติ วุตฺตํ. เยสํ ปน ‘‘อิธโลก’’นฺติ อิมินา สตฺตโลกสฺสปิ คหณํ อิจฺฉิตํ. เตสํ มเตน, ‘‘มนุสฺสโลกํ ฐเปตฺวา’’ติ โยชนา. 386. Ở đây, câu nói ‘idhalokanti’ (trong đời này) là với chủ ý về đối tượng của thế giới hữu vi, câu nói ‘vasanaṭṭhānaṃ vā’ (hoặc là nơi trú ngụ) v.v… đã được nói đến, và điều ấy là do đã xem ‘đời này’ được đề cập trong các trường hợp thứ nhất và thứ nhì. Tuy nhiên, trong các trường hợp thứ nhất và thứ nhì, hữu năm uẩn đã được đề cập không có sự phân chia là ‘đời này’ và ‘đời sau;’ tương tự như thế, trong trường hợp thứ ba, hữu năm uẩn và hữu bốn uẩn đã được đề cập. Để trình bày lại điều ấy bằng cách phân chia theo phương diện hiện tại và tương lai, câu nói ‘na idhaloka’ (không phải đời này) v.v… đã được nói đến. Và câu nói ‘idhalokanti’ (trong đời này) đã được đề cập theo phương diện các pháp hữu vi của chúng sanh. Một vài vị nói rằng: Câu nói ‘yampi me diṭṭha’ (điều nào đã được tôi thấy) v.v… đã được nói đến là để trình bày sau khi đã thâu tóm tất cả theo phương diện các pháp hữu vi. ‘Aparitassanatthaṃ’ (với mục đích không run sợ) là với mục đích không làm phát sanh sự run sợ của ái dục. Đối với người nào mà ‘diṭṭhadhammo’ (pháp hiện tại) được nói đến, nhưng vì không có điều ấy nên câu nói ‘manussalokaṃ ṭhapetvā sesā paralokā nāmā’ (ngoại trừ thế giới loài người, các cảnh giới còn lại được gọi là thế giới khác) đã được nói đến. Tuy nhiên, đối với các vị nào mà sự đề cập đến thế giới chúng sanh cũng được mong muốn qua từ ngữ ‘idhaloka’ (đời này) này, theo quan điểm của các vị ấy, sự liên kết là ‘manussalokaṃ ṭhapetvā’ (ngoại trừ thế giới loài người). ๓๘๗. อลฺลียสีติ อตฺตภาเว โภเคสุ จ อเปกฺขํ กโรสีติ อตฺโถ. เอวรูปีติ ยาทิสี ตทา ธมฺมเสนาปตินา กถิตา, เอวรูปี. ธมฺมกถา น สุตปุพฺพาติ ยถากถิตาการเมว สนฺธาย ปฏิกฺเขโป, น สุขุมคมฺภีรสุญฺญตาปฏิสํยุตฺตตาสามญฺญํ. เตนาห ‘‘เอวํ ปนา’’ติอาทิ. 387. ‘Allīyasi’ti (ngươi quyến luyến) có nghĩa là ngươi tạo ra sự luyến ái ở trong tự thân và trong các vật sở hữu. ‘Evarūpī’ti (loại như vậy) là loại như thế nào đã được vị Tướng Quân Chánh Pháp thuyết giảng vào lúc bấy giờ, là loại như vậy. Câu nói ‘dhammakathā na sutapubbā’ (pháp thoại chưa từng được nghe) là sự bác bỏ có liên quan đến chính thể cách đã được thuyết giảng, không phải là tính chất chung chung về sự vi tế, sâu sắc, tương ứng với tánh không. Do đó, ngài đã nói: ‘evaṃ panā’ (tuy nhiên, như thế này) v.v… มยา คตมคฺคเมว อนุคจฺฉสีติ ทานมยปุญฺญภาวสามญฺญํ คเหตฺวา วทติ, น โพธิสตฺตทานภูตํ ทานปารมิตํ. น ปฏิภาตีติ รุจฺจนวเสน จิตฺเต น อุปติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘น รุจฺจตี’’ติ. ตถา เหส วฏฺฏาภิรโตติ. อุชุมคฺคาวหา วิปสฺสนา ภควตา ปนสฺส กถิตปุพฺพา. Câu nói ‘mayā gatamaggameva anugacchasi’ (ngươi đi theo đúng con đường đã được ta đi) là (vị ấy) nói sau khi đã đề cập đến tính chất chung chung của phước báu được tạo nên do sự bố thí, không phải là pháp ba-la-mật về bố thí vốn là sự bố thí của vị Bồ Tát. ‘Na paṭibhāti’ (không làm cho hoan hỷ) là không hiện khởi trong tâm theo phương diện làm cho thích ý. Do đó, ngài đã nói: ‘na ruccati’ (không làm cho thích ý). Vì rằng vị này là người ưa thích trong vòng luân hồi. Tuy nhiên, pháp minh sát dẫn đến con đường ngay thẳng đã được đức Thế Tôn thuyết giảng đến vị ấy trước đây. ๓๘๘. เอสิตคุณตฺตา เอสิยมานคุณตฺตา จ อิสิ, อเสกฺขา เสกฺขา กลฺยาณปุถุชฺชนา จ, อิสีนํ สงฺโฆ, เตน นิเสวิตนฺติ อิสิสงฺฆนิเสวิตํ. กามํ ตสฺส วิหารสฺส คนฺธกุฏิปาสาทกูฏาคาราทิวเสน นิสีทนนิปชฺชนาย รุกฺขลตาทิวเสน ภูมิสยาทิวเสน จ อนญฺญสาธารณา มหตี รมณียตา อตฺเถว, สา ปน เคหสฺสิตภาเวน อริยานํ จิตฺตํ ตถา น โตเสติ; ยถา อริยานํ นิเสวิตภาเวนาติ อาห – ‘‘ปฐมคาถาย เชตวนสฺส วณฺณํ กเถตฺวา’’ติ. เตนาห ภควา – ‘‘ยตฺถ อรหนฺโต วิหรนฺติ, ตํ ภูมิรามเณยฺยก’’นฺติ (ธ. ป. ๙๘; เถรคา. ๙๙๑; สํ. นิ. ๑.๒๖๑). อปจยคามินี เจตนา สตฺตานํ สุทฺธิมาวหตีติ อาห – ‘‘กมฺมนฺติ มคฺคเจตนา’’ติ. จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ วิทิตกรณฏฺเฐน กิเลสานํ วิกฺขมฺภนฏฺเฐน จ วิชฺชา, มคฺคสมฺมาทิฏฺฐีติ อาห – ‘‘วิชฺชาติ มคฺคปญฺญา’’ติ. สมาธิปกฺขิโก ธมฺโม นาม สมฺมาวายามสติสมาธโย. ตถา หิ วิชฺชาภาคิโย สมาธิปิ สมาธิปกฺขิโก. สีลํ ตสฺส อตฺถีติ สีลนฺติ อาห – ‘‘สีเล ปติฏฺฐิตสฺส ชีวิตํ อุตฺตม’’นฺติ. ทิฏฺฐิสงฺกปฺโปติ สมฺมาสงฺกปฺโป. ตตฺถ สมฺมาสงฺกปฺปสฺส อุปการกภาเวน วิชฺชาภาโค[Pg.419]. ตถา หิ โส ปญฺญากฺขนฺธสงฺคหิโตติ วุจฺจติ, ยถา สมฺมาสงฺกปฺโป ปญฺญากฺขนฺเธน สงฺคหิโต, เอวํ วายามสติโย สมาธิกฺขนฺธสงฺคหิตาติ. เตนาห – ‘‘ธมฺโมติ วายามสติสมาธโย’’ติ. ‘‘ธมฺโม’’ติ หิ อิธ สมฺมาสมาธิ อธิปฺเปโต, – ‘‘เอวํ ธมฺมา เต ภควนฺโต อเหสุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๓; ม. นิ. ๓.๑๙๘; สํ. นิ. ๕.๓๗๘) วิย. วาจากมฺมนฺตาชีวาติ สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา มคฺคปริยาปนฺนา เอว, เต สพฺเพปิ คหิตาติ. เตนาห – ‘‘เอเตน อฏฺฐงฺคิเกน มคฺเคนา’’ติ. 388. Do có các đức hạnh đã được tìm cầu và do có các đức hạnh đang được tìm cầu nên là ‘isi’ (bậc ẩn sĩ), là các bậc Vô Học, các bậc Hữu Học, và các bậc thiện phàm phu; là hội chúng của các bậc ẩn sĩ, đã được lui tới bởi hội chúng ấy nên là ‘isisaṅghanisevitaṃ’ (đã được hội chúng của các bậc ẩn sĩ lui tới). Dĩ nhiên, sự khả ái to lớn không thể có ở nơi khác của ngôi tịnh xá ấy chắc chắn có hiện hữu theo phương diện hương thất, các tòa nhà có nóc nhọn, các ngôi nhà có mái hình chóp nhọn v.v… dùng cho việc ngồi và nằm, theo phương diện cây cối, dây leo v.v… và theo phương diện nằm trên đất v.v… Tuy nhiên, điều ấy do bản chất liên hệ đến gia đình nên không làm cho tâm của các bậc Thánh hài lòng như thế nào, thì lại làm cho hài lòng theo phương diện đã được các bậc Thánh lui tới. (Ngài) đã nói: ‘paṭhamagāthāya jetavanassa vaṇṇaṃ kathetvā’ (sau khi đã nói lên sự tán dương tu viện Jetavana bằng bài kệ đầu tiên). Do đó, đức Thế Tôn đã dạy rằng: ‘yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ’ (nơi nào các bậc A-la-hán trú ngụ, nơi ấy là mảnh đất khả ái). Tư tâm đưa đến sự giảm thiểu đã mang lại sự trong sạch cho các chúng sanh, (ngài) đã nói: ‘kammanti maggacetanā’ (nghiệp là tư tâm của đạo). Minh là do có ý nghĩa làm cho biết rõ về bốn Thánh Đế và do có ý nghĩa trấn áp các phiền não, là chánh kiến của đạo, (ngài) đã nói: ‘vijjāti maggapaññā’ (minh là trí tuệ của đạo). Pháp thuộc về phe của định được gọi là chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Vì rằng, định thuộc về phần của minh cũng là pháp thuộc về phe của định. Giới có nơi người ấy nên là ‘sīlaṃ’ (giới), (ngài) đã nói: ‘sīle patiṭṭhitassa jīvitaṃ uttamaṃ’ (đời sống là cao thượng đối với người đã được an trú trong giới). ‘Diṭṭhisaṅkappo’ (kiến và tầm) là chánh tư duy. Ở đó, phần của minh là do có bản chất hỗ trợ cho chánh tư duy. Vì rằng, điều ấy được gọi là đã được nhiếp vào trong uẩn trí tuệ. Giống như chánh tư duy đã được nhiếp vào bởi uẩn trí tuệ, cũng vậy, tinh tấn và niệm đã được nhiếp vào bởi uẩn định. Do đó, ngài đã nói: ‘dhammoti vāyāmasatisamādhayo’ (pháp là tinh tấn, niệm, và định). Vì rằng, ở đây ‘dhammo’ (pháp) được chủ trương là chánh định, giống như trong các câu: ‘evaṃ dhammā te bhagavanto ahesuṃ’ (các đức Thế Tôn ấy đã có các pháp như vậy) v.v… ‘Vācākammantājīvā’ (ngữ, nghiệp, và mạng) chính là chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng đã thuộc về đạo; tất cả các điều ấy đã được đề cập. Do đó, ngài đã nói: ‘etena aṭṭhaṅgikena maggenā’ (bởi con đường có tám chi này). อุปาเยนาติ เยน วิธินา อริยมคฺโค ภาเวตพฺโพ, เตน สมาธิปกฺขิยํ วิปสฺสนาธมฺมญฺเจว มคฺคธมฺมญฺจ. ‘‘อริยํ โว, ภิกฺขเว, สมฺมาสมาธึ เทเสสฺสามิ สอุปนิสํ สปริกฺขาร’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๓๖) หิ วจนโต สมฺมาสมาธิอาทโย มคฺคธมฺมาปิ สมาธิปกฺขิยา. วิจิเนยฺยาติ วีมํเสยฺย, ภาเวยฺยาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ เหตุมฺหิ ภุมฺมวจนํ. อริยมคฺคเหตุกา หิ สตฺตานํ วิสุทฺธิ. เตนาห – ‘‘ตสฺมึ อริยมคฺเค วิสุชฺฌตี’’ติ. ปญฺจกฺขนฺธธมฺมํ วิจิเนยฺย, ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ วิปสฺเสยฺย. เตสุ หิ วิปสฺสิยมาเนสุ วิปสฺสนา อุกฺกํสคตา. ยทคฺเคน ทุกฺขสจฺจํ ปริญฺญาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌียติ, ตทคฺเคน สมุทยสจฺจํ ปหานปฏิเวเธน นิโรธสจฺจํ สจฺฉิกิริยาปฏิเวเธน, มคฺคสจฺจํ ภาวนาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌียติ, เอวํ อจฺจนฺตวิสุทฺธิยา สุชฺฌติ. เตนาห – ‘‘เอวํ เตสุ จตูสุ สจฺเจสุ วิสุชฺฌตี’’ติ. อิธาปิ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมวจนํ. สจฺเจสุ วา ปฏิวิชฺฌิยมาเนสูติ วจนเสโส. ‘Upāyenā’ti (bằng phương tiện) là bằng phương pháp nào mà Thánh đạo cần được tu tập, bằng phương pháp ấy (nên tìm hiểu) cả pháp minh sát thuộc về phe của định và pháp của đạo. Vì rằng, theo như câu nói: ‘Ariyaṃ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṃ desessāmi saupanisaṃ saparikkhāraṃ’ (này các Tỳ khưu, ta sẽ thuyết giảng cho các ngươi về chánh định của bậc Thánh cùng với các cận duyên và các vật hỗ trợ), các pháp của đạo là chánh định v.v… cũng là các pháp thuộc về phe của định. ‘Vicineyyā’ti (nên tìm hiểu) là nên thẩm sát, có nghĩa là nên tu tập. ‘Tatthā’ti (ở đó) là sở thuộc cách trong ý nghĩa về nhân. Vì rằng, sự thanh tịnh của các chúng sanh có Thánh đạo là nhân. Do đó, ngài đã nói: ‘tasmiṃ ariyamagge visujjhati’ (được thanh tịnh ở trong Thánh đạo ấy). Nên tìm hiểu pháp của năm uẩn, nên thực hành minh sát về năm thủ uẩn. Vì rằng, trong khi các uẩn ấy đang được thực hành minh sát thì pháp minh sát đạt đến sự tột đỉnh. Vào lúc khổ đế được thông suốt bằng sự liễu tri thông đạt, vào lúc ấy tập đế được thông suốt bằng sự đoạn trừ thông đạt, diệt đế được thông suốt bằng sự chứng ngộ thông đạt, đạo đế được thông suốt bằng sự tu tập thông đạt; như vậy, được trong sạch bằng sự thanh tịnh hoàn toàn. Do đó, ngài đã nói: ‘evaṃ tesu catūsu saccesu visujjhati’ (như vậy, được thanh tịnh ở trong bốn đế ấy). Ở đây cũng vậy, là sở thuộc cách trong ý nghĩa về trường hợp. Hoặc phần còn lại của câu là: ‘saccesu paṭivijjhiyamānesu’ (trong khi các đế đang được thông suốt). อวธารณวจนนฺติ ววตฺถาปนวจนํ, อวธารณนฺติ อตฺโถ. สาริปุตฺโตวาติ จ อวธารณํ ตสฺส สาวกภาวโต สาวเกสุ สาริปุตฺโตว เสยฺโยติ อิมมตฺถํ ทีเปติ. กิเลสอุปสเมนาติ อิมินา มหาเถรสฺส ตาทิโส กิเลสูปสโมติ ทสฺเสติ, ยสฺส สาวกสฺส วิสเย ปญฺญาย ปารมิปฺปตฺติ อโหสิ. ยทิ เอวํ – ‘‘โยปิ ปารงฺคโต ภิกฺขุ, เอตาวปรโม สิยา’’ติ อิทํ กถนฺติ? เตสํ เตสํ พุทฺธานํ สาสเน ปญฺญาย ปารมิปฺปตฺตสาวกวเสเนตํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา – ‘‘นตฺถิ วิมุตฺติยา นานตฺต’’นฺติ (ที. นิ. ฏี. ๓.๑๔๑; วิภ. มูลฏี. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา) วจนโต สาวเกหิ วิมุตฺติปญฺญามตฺตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตนาห – ‘‘ปารงฺคโตติ นิพฺพานํ คโต’’ติอาทิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Cụm từ "lời nói xác định" (avadhāraṇavacanaṃ) có nghĩa là lời nói thiết lập (vavatthāpanavacanaṃ), nghĩa là sự xác định. Cụm từ "chính là Sāriputta" (Sāriputtova) cũng là sự xác định, nó chỉ ra ý nghĩa này: "Vì ngài là vị Thinh văn, nên trong các vị Thinh văn, chính ngài Sāriputta là bậc tối thắng." Bằng cụm từ "do sự lắng dịu phiền não" (Kilesaupasamena), câu này cho thấy rằng vị Đại Trưởng lão có sự lắng dịu phiền não như thế, vị Thinh văn ấy đã đạt đến sự toàn hảo về trí tuệ. Nếu vậy, câu nói "vị Tỳ khưu nào đã đến bờ kia, vị ấy cũng chỉ tối đa là dường ấy" này là thế nào? Nên hiểu rằng điều này được nói theo phương diện vị Thinh văn đã đạt đến sự toàn hảo về trí tuệ trong giáo pháp của các vị Phật này hay vị Phật kia. Hoặc là, theo câu "không có sự khác biệt về giải thoát" (Dī. Ni. Ṭī. 3.141; Vibha. Mūlaṭī. Suttantabhājanīyavaṇṇanā), điều này được nói đến chỉ liên quan đến trí tuệ giải thoát của các vị Thinh văn. Do đó, ngài nói: "Đến bờ kia (pāraṅgato) là đã đến Níp-bàn (nibbānaṃ gato)," v.v... Phần còn lại nên được hiểu rõ. อนาถปิณฺฑิโกวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn sâu của bài chú giải kinh Giáo giới Anāthapiṇḍika đã hoàn tất. ๒. ฉนฺโนวาทสุตฺตวณฺณนา 2. Chú giải kinh Giáo giới Channa. ๓๘๙. ฉนฺโนติ [Pg.420] อิทํ ตสฺส นามนฺติ อาห ‘‘เอวํนามโก เถโร’’ติ. ยสฺส ปน สตฺถารา ปรินิพฺพานกาเล พฺรหฺมทณฺโฑ อาณตฺโต, อยํ โส น โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘น อภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺตตฺเถโร’’ติ, โลกนาถสฺส อภินิกฺขมนกาเล กปิลปุรโต นิกฺขนฺโตติ อตฺโถ. คิลานปุจฺฉกาติ คิลานสฺส ปุจฺฉนกา, คิลานภาวสฺส อวตฺถํ โสตุกามาติ อตฺโถ. สสนโต หึสนโต สตฺถนฺติ อาห ‘‘ชีวิตหารกสตฺถ’’นฺติ. 389. Ngài nói "vị Trưởng lão có tên như vậy" để chỉ rằng "Channa" là tên của vị ấy. Để chỉ ra rằng đây không phải là vị mà Đức Thế Tôn đã ra lệnh áp dụng phạm hạnh vào lúc Ngài nhập diệt, ngài nói "không phải là vị Trưởng lão đã xuất gia trong cuộc đại xuất ly", nghĩa là, vị đã xuất gia từ thành Kapilapura vào lúc Đức Thế Tôn xuất ly. "Những người hỏi thăm bệnh" (Gilānapucchakā) là những người hỏi thăm người bệnh, nghĩa là những người muốn nghe về tình trạng bệnh tật. Ngài nói "con dao đoạt mạng" (jīvitahārakasatthaṃ) để chỉ rằng nó là "con dao" (satthaṃ) vì nó sát hại (sasanato), vì nó làm tổn hại (hiṃsanato). ๓๙๐. อุปวชฺชํ เอตสฺส นตฺถีติ อนุปวชฺชํ, กรชกายํ กตฺวา อายตึ อุปฺปตฺติรหิตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อนุปฺปตฺติก’’นฺติ. 390. "Không đáng chê trách" (anupavajjaṃ) là vì không có điều đáng chê trách đối với việc này, nghĩa là, sau khi đã làm cho thân thể này trở thành thứ phải được làm (tức là chấm dứt), thì không còn sự sanh khởi trong tương lai. Do đó, ngài nói "không còn sanh khởi" (anuppattikaṃ). ๓๙๑. ขยวยํ ญตฺวาติ สงฺขารคตํ ขณภงฺคํ เนตฺวา ญาเณน ยาถาวโต ญตฺวา. เนตํ มมาติ ทุกฺขโต สมนุปสฺสนา สงฺขาเรสุ ทิฏฺเฐสุ มมํการาภาวโต. เนโสหมสฺมีติ อนิจฺจโต สมนุปสฺสนา อนิจฺจโต เตสุ ทิฏฺเฐสุ อหํการาภาวโต. น เมโส อตฺตาติ อนตฺตโต สมนุปสฺสนา อนตฺตโต เตสุ ทิฏฺเฐสุ อตฺตคฺคาหาภาวโตติ อาห – ‘‘เนตํ มม…เป… อตฺตาติ สมนุปสฺสามี’’ติ. 391. "Sau khi biết sự diệt và sự hoại" (Khayavayaṃ ñatvā) có nghĩa là sau khi đã biết một cách như thật bằng trí tuệ, bằng cách hướng đến sự tan rã trong từng sát-na của các pháp hữu vi. "Đây không phải của tôi" là sự quán xét theo khía cạnh khổ, vì khi các pháp hữu vi được thấy (là khổ) thì không có sự chấp thủ là "của tôi". "Đây không phải là tôi" là sự quán xét theo khía cạnh vô thường, vì khi chúng được thấy là vô thường thì không có sự chấp thủ là "tôi". "Đây không phải tự ngã của tôi" là sự quán xét theo khía cạnh vô ngã, vì khi chúng được thấy là vô ngã thì không có sự chấp thủ tự ngã. Do đó, ngài nói: "Tôi quán xét rằng 'đây không phải của tôi... cho đến... không phải tự ngã của tôi'." ๓๙๓. ตสฺมา ปุถุชฺชโนติ ยสฺมา อริโย สพฺพโส ปริญฺญาตวตฺถุโก ทุกฺขเวทนํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต นาม นตฺถิ, ตสฺมา ปุถุชฺชโน, เกวลํ ปน อธิมาเนเนว – ‘‘นาภิกงฺขามิ ชีวิตํ, ปริจิณฺโณ เม สตฺถา, นิโรธํ ทิสฺวา’’ติ วทตีติ อธิปฺปาโย. อิทมฺปีติ อิทมฺปิ, ‘‘นิสฺสิตสฺส จลิต’’นฺติอาทิ. ตณฺหานิสฺสิตภาเวน หิ อายสฺมา ฉนฺโน มารณนฺติกํ เวทนํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต อิโต จิโต ปริวตฺตนฺโต จลติ วิปฺผนฺทติ, ตสฺมา ‘‘นิสฺสิตสฺส จลิต’’นฺติอาทิ มนสิกาตพฺพํ, เตน อิทํ สพฺพํ ตํ วิปฺผนฺทิตํ น ภวิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. กปฺปสทฺโท กาลปริยาโยปิ โหติ, น กาลวิเสสวาจโก เอวาติ อาห – ‘‘นิจฺจกปฺปนฺติ นิจฺจกาล’’นฺติ. ยถา อปฺปหีนตณฺหาทิฏฺฐิโก ปุคฺคโล ตํนิสฺสิโต อลฺลิโน, เอวํ ตาหิปิ นิสฺสิโต อมุตฺตภาวโตติ อาห – ‘‘ตณฺหาทิฏฺฐีหิ นิสฺสิตสฺสา’’ติ. จลิตนฺติ ยถา ยถา อสมารทฺธาย สมฺมาปฏิปตฺติยา อาทีนววเสน จลนฺตํ ปน ยสฺมา อริยสฺส วินเย วิรูปํ จลิตํ นาม โหติ, ตสฺมา อาห – ‘‘วิปฺผนฺทิตํ โหตี’’ติ. ตาทิเส ปน [Pg.421] ปปญฺจวิกฺขมฺภนวเสน จิตฺตสฺส จลิเต อสติ ภาวนาย วีถิปฏิปนฺนตาย กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิ เอว โหตีติ อาห ‘‘จลิเต อสติ ปสฺสทฺธี’’ติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘กิเลสปสฺสทฺธิ นาม โหตี’’ติ. 393. "Do đó là phàm nhân". Bởi vì không có bậc Thánh nào mà không thể chịu đựng được khổ thọ sau khi đã liễu tri toàn diện đối tượng (của khổ), do đó (Channa) là phàm nhân. Ý muốn nói rằng, chỉ do tăng thượng mạn mà ngài nói: "Tôi không mong cầu sự sống, tôi đã hầu hạ Bậc Đạo Sư, sau khi thấy được sự diệt." "Cả điều này nữa" (Idampi) tức là câu "có sự dao động đối với người còn nương tựa" v.v... Thật vậy, do còn nương tựa vào ái, Tôn giả Channa không thể chịu đựng được cảm thọ gần chết, nên đã trằn trọc qua lại, dao động, rung động. Do đó, nên tác ý câu "có sự dao động đối với người còn nương tựa" v.v... Ý muốn nói rằng, nhờ đó mà tất cả sự rung động ấy sẽ không còn. Từ "kappa" cũng có nghĩa là một khoảng thời gian, không chỉ có nghĩa là một khoảng thời gian đặc biệt. Do đó, ngài nói: "luôn luôn" (niccakappaṃ) nghĩa là "mọi lúc" (niccakālaṃ). Giống như người chưa đoạn trừ ái và tà kiến thì nương tựa, dính mắc vào chúng, cũng vậy, người ấy cũng bị chúng nương tựa vì chưa được giải thoát. Do đó, ngài nói: "của người bị ái và tà kiến nương tựa". "Sự dao động". Bởi vì sự dao động theo khía cạnh nguy hại của việc không khởi sự thực hành đúng đắn là một sự dao động xấu xa trong giới luật của bậc Thánh, do đó ngài nói: "là sự rung động". Tuy nhiên, trong trường hợp như vậy, khi không có sự dao động của tâm do đã chế ngự được các pháp hý luận, thì chỉ có sự lắng dịu phiền não do sự tu tập đã đi vào lộ trình. Do đó, ngài nói: "khi không có sự dao động thì có sự lắng dịu". Vì thế, được nói rằng: "có sự gọi là lắng dịu phiền não". ภวนฺตรํ ทิสฺวา นมนฏฺเฐน นติ. เตนาห – ‘‘นติยา อสตีติ ภวตฺถาย อาลยนิกนฺติปริยุฏฺฐาเนสุ อสตี’’ติ. ปฏิสนฺธิวเสน อาคติ นามาติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน ภวนฺตรโต อิเธว อาคมนํ นาม, จุติวเสน จวนวเสน อิโต ภวนฺตรสฺส คมนํ นาม น โหติ อาคติคติยา อสติ กตูปจิตสฺสปิ กมฺมสฺส อุปฺปตฺติปริกปฺปวเสน ปวตฺติยา อภาวโต. จวนวเสนาติ นิพฺพตฺตภวโต จวนวเสน จุติ, อายตึ อุปปชฺชนวเสน อุปปาโต น โหติ. ยโต คติ อาคติ จวนํ อุปปาโต น โหติ, ตโต เอว เนวิธ, น หุรํ, น อุภยมนฺตเรน, กายสฺส คติยา อาคติยา จ อภาวโต สพฺพโส จุตูปปาโต นตฺถิ; เตน น อิธโลเก ฐิโตติ วตฺตพฺโพ. น ปรโลเก ฐิโตติ วตฺตพฺโพ, น อุภยมนฺตเรน ฐิโตติ วตฺตพฺโพ. เตนาห ‘‘นยิธ โลเก’’ติอาทิ. ตตฺถ อิธโลกปรโลกวินิมุตฺตสฺส สํสรณปเทสสฺส อภาวโต, ‘‘น อุภยมนฺตเรนา’’ติ วุตฺโตติ อุภยปริยาปนฺโน น โหตีติ ปฏิกฺขิปนฺโต, ‘‘น อุภยตฺถ โหตี’’ติ อาห. อยเมว อนฺโตติ โย อิธโลเก ปรโลเก จ อภาโว อวิชฺชมานตา อนุปฺปชฺชนํ, อยเมว สกลสฺส ทุกฺขมูลสฺส อนฺโต ปริโยสานํ. "Sự cúi xuống" (nati) có nghĩa là sự hướng về, sau khi thấy một cảnh giới khác. Do đó, ngài nói: "khi không có sự cúi xuống" nghĩa là khi không có sự chấp thủ, ham muốn, và phiền não tiềm ẩn đối với sự hiện hữu. "Sự đến" (āgati) được gọi là sự đến đây từ một cảnh giới khác theo phương diện sự chấp thủ tái sanh; "sự đi" (gati) được gọi là sự đi từ đây đến một cảnh giới khác theo phương diện sự chết. Khi không có sự đến và đi, thì không có sự diễn tiến của nghiệp đã được tạo và tích lũy theo phương diện sự hình thành sanh khởi. Theo phương diện sự chết, có sự chết (cuti) từ cảnh giới đã sanh ra; theo phương diện sự sanh khởi trong tương lai, không có sự hóa sanh (upapāto). Khi không có sự đi, sự đến, sự chết, sự hóa sanh, thì khi đó không ở đây, không ở kia, không ở giữa cả hai. Do không có sự đi và đến của thân, nên hoàn toàn không có sự chết và sanh; do đó, không thể nói là "đứng ở đời này", không thể nói là "đứng ở đời sau", không thể nói là "đứng ở giữa cả hai". Do đó, ngài nói "không ở đời này" v.v... Ở đây, vì không có nơi luân hồi nào thoát khỏi đời này và đời sau, nên khi nói "không ở giữa cả hai", ngài bác bỏ việc thuộc về cả hai nơi, và nói "không có ở cả hai nơi". "Đây chính là sự chấm dứt". Sự không hiện hữu, sự không có mặt, sự không sanh khởi ở đời này và đời sau, đây chính là sự chấm dứt, sự kết thúc của toàn bộ gốc rễ của khổ. ๓๙๔. กณฺฐนาฬึ ฉินฺทีติ นาฬึ ฉินฺทิตุํ อารภิ. ตสฺมึ ฉินฺทิตุํ อารทฺธกฺขเณ เฉโท จ วตฺตติ; มรณภยญฺจ โอกฺกมิ อวีตราคภาวโต, ตโต เอว คตินิมิตฺตํ อุปฏฺฐาติ. ‘‘โสปิ นาม สพฺรหฺมจารีนํ อนุปวชฺชตํ พฺยากริตฺวา สราคมรณํ มริสฺสตี’’ติ สํวิคฺคมานโส สงฺขาเร อนิจฺจาทิวเสน ปริคฺคณฺหนฺโต. อรหตฺตํ ปตฺวาติ ปุพฺเพ พหุโส วิปสฺสนาย อุทยพฺพยญาณํ ปาวิตตฺตา ตาวเทว อรหตฺตํ ปตฺวา อรหตฺตผลปจฺจเวกฺขณานนฺตรํ กณฺฐนาฬิจฺเฉทปจฺจยา ชีวิตนิโรเธน สมสีสี หุตฺวา ปรินิพฺพายิ. น หิ อนฺติมภวิกสฺส อรหตฺตํ อปฺปตฺวา ชีวิตนฺตราโย โหติ. เถรสฺสาติ อายสฺมโต ฉนฺนตฺเถรสฺส. พฺยากรเณนาติ เหตุมฺหิ กรณวจนํ ‘‘พฺยากรเณน เหตุนา’’ติ. ตนฺนิมิตฺตญฺหิ เถโร วีริยํ [Pg.422] ปคฺคณฺหนฺโต วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปติ. อิมินาติ, ‘‘อตฺถิ, ภนฺเต’’ติอาทิวจเนน. เถโรติ อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร. ปุจฺฉตีติ, ภนฺเต, ตถา กุลสํสคฺคปสุโต กถํ ปรินิพฺพายิสฺสตีติ ปุจฺฉติ. ‘‘ปุพฺเพ กุเลสุ สํสฏฺฐวิหารี’’ติ สพฺรหฺมจารีนํ ปญฺญาตสฺสปิ อิมสฺมึ ‘‘โหนฺติ เหเต สาริปุตฺตา’’ติอาทินา ภควโต วุตฺต-ฏฺฐาเน อสํสฏฺฐภาโว ปากโฏ อโหสิ. ปกฺกมฺปิ นิปกฺกํ วิย สมฺมาปฏิปชฺชมานาปิ เกจิ อสญฺญตา อุปฏฺฐหนฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 394. (Tôi sẽ) cắt cuống họng, (vị ấy) đã bắt đầu cắt cuống họng. Vào khoảnh khắc bắt đầu cắt ấy, việc cắt đang diễn tiến; và nỗi sợ chết đã xâm chiếm do trạng thái chưa ly tham, từ đó tử tướng hiện khởi. Với tâm xúc động rằng: “Vị ấy, sau khi tuyên bố là người không đáng bị các vị đồng phạm hạnh khiển trách, lại sẽ chết với cái chết còn tham ái,” trong khi đang quán xét các pháp hành theo phương diện vô thường v.v. (Vị ấy) đã chứng đắc A-la-hán, nghĩa là do trước đây đã nhiều lần tu tập trí sanh diệt bằng thiền minh sát, nên ngay lúc ấy đã chứng đắc A-la-hán, và ngay sau khi phản khán quả A-la-hán, do duyên cắt đứt cuống họng, đã nhập Niết-bàn với sự chấm dứt mạng sống một cách đồng thời. Vì rằng, đối với người ở kiếp chót, không có sự nguy hại đến mạng sống trước khi chứng đắc A-la-hán. Của trưởng lão (Therassa) nghĩa là của trưởng lão Channa. Bằng sự tuyên bố (Byākaraṇena) là cách dùng công cụ cách trong ý nghĩa nguyên nhân, tức là “do nhân là sự tuyên bố.” Chính vì nhân ấy, trưởng lão đã nỗ lực tinh tấn, chuyên tâm vào thiền minh sát. Bằng điều này (Iminā) nghĩa là bằng lời nói “Thưa ngài, có” v.v. Trưởng lão (Thero) là trưởng lão Sāriputta. Hỏi (pucchati) nghĩa là hỏi: “Thưa ngài, người ham thích giao du với các gia đình như vậy làm sao có thể nhập Niết-bàn?” Mặc dù được các vị đồng phạm hạnh biết đến là “người trước đây có trú xứ giao du với các gia đình,” nhưng trong trường hợp này, qua lời dạy của Đức Thế Tôn bắt đầu bằng “Này Sāriputta, những điều này có xảy ra,” trạng thái không giao du của vị ấy đã trở nên rõ ràng. Giống như quả chín cũng có thể bị thối, một số người dù đang thực hành đúng đắn cũng hiện khởi là người không tự chủ. Phần còn lại nên được hiểu một cách dễ dàng. ฉนฺโนวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn áo trong Chú giải kinh Giáo giới Channa đã hoàn tất. ๓. ปุณฺโณวาทสุตฺตวณฺณนา 3. Chú giải kinh Giáo giới Puṇṇa ๓๙๕. อนนฺตรสุตฺเต ‘‘ปฏิสลฺลานาติ ผลสมาปตฺติโต’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ ธมฺมเสนาปติโน อริยวิหารสฺส อธิปฺเปตตฺตา, อิธ ปน อกตกิจฺจสฺส ปฏิสลฺลานํ นาม กายวิเวโกติ อาห – ‘‘ปฏิสลฺลานาติ เอกีภาวา’’ติ. ‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา’’ติ ปเนตฺถ วิญฺเญยฺยรูปํ วิชานนฺตสฺส ทฺวารภูตํ จกฺขุนฺติ อุภยํ อชฺฌตฺติกํ พาหิรญฺจ อายตนํ อภินนฺทิตาทิสามญฺเญน ตญฺเจติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน เอกชฺฌํ ปจฺจามฏฺฐนฺติ อาห – ‘‘ตญฺเจติ ตํ จกฺขุญฺเจว รูปญฺจา’’ติ. ยํ ปเนตฺถ วิญฺเญยฺยสทฺเทน โชติตํ วิญฺญาณํ ตํ สมฺปยุตฺตธมฺมาติ ตทุภยํ, ‘‘มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา’’ติ ปเทน กถิตเมวาติ อิธ น คหิตํ. เอส นโย เสเสสุปิ. สโมธาเนนาติ สหาวฏฺฐาเนน, จิตฺเตน นนฺทิยา ตณฺหาย สห ปวตฺติยา จิตฺตสหุปฺปตฺติยาติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘อุปฺปชฺชติ นนฺที’’ติ. ปญฺจกฺขนฺธทุกฺขสฺส สโมธานนฺติ ปญฺจกฺขนฺธสงฺขาตสฺส ทุกฺขสจฺจสฺส ปจฺจโวกาเร สหปฺปวตฺติ โหติ. ยสฺมา ทุกฺขํ อุปฺปชฺชมานํ ฉนฺนํ ทฺวารานํเยว วเสน อุปฺปชฺชติ, ตถา สมุทโยติ, ตสฺมา อาห – ‘‘อิติ ฉสุ ทฺวาเรสู’’ติอาทิ. กิเลสวฏฺฏสฺส กมฺมวฏฺฏสฺส วิปากวฏฺฏสฺส จ กถิตตฺตา อาห – ‘‘วฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสตี’’ติ. ทุติยนเยติ ‘‘สนฺติ จ โข’’ติอาทินา วุตฺเต ทุติเย เทสนานเย. ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธีติ น ยถานุสนฺธิ นาปิ อชฺฌาสยานุสนฺธีติ อธิปฺปาโย, ปุจฺฉานุสนฺธิสฺส ปน อิธ สมฺภโว เอว นตฺถีติ. สตฺตสุ ฐาเนสูติ อกฺโกสเน ปริภาสเน ปาณิปฺปหาเร เลฑฺฑุปฺปหาเร ทณฺฑปฺปหาเร สตฺถปฺปหาเร ชีวิตาโวโรปเนติ อิเมสุ สตฺตสุ. ‘‘ภทฺทกา วติเม’’ติอาทินา ขนฺติปฏิสํยุตฺตํ สีหนาทํ นทาเปตุํ. 395. Trong bài kinh kế tiếp, đã được nói rằng: “sự độc cư (paṭisallāna) là do nhập quả định,” bởi vì ở đó, trú xứ của bậc Thánh của vị Tướng quân Chánh pháp được ám chỉ. Nhưng ở đây, đối với người chưa hoàn thành phận sự, sự độc cư được gọi là thân viễn ly, nên ngài nói: “sự độc cư (paṭisallāna) là sự sống một mình.” Trong câu “các sắc được nhận biết bởi mắt,” mắt là cửa ngõ cho người biết sắc được nhận biết, do đó cả hai xứ nội và ngoại được đề cập chung bằng từ “cái ấy” (taṃ) do sự tương đồng về việc hoan hỷ v.v., nên ngài nói: “cái ấy (taṃ) là chính con mắt và sắc.” Ở đây, thức được biểu thị bằng từ “được nhận biết” (viññeyya) và các pháp tương ưng với nó, cả hai điều đó đã được nói đến bằng cụm từ “các pháp được nhận biết bởi ý,” nên không được đề cập ở đây. Phương pháp này cũng áp dụng cho các phần còn lại. Bằng sự kết hợp (Samodhānena) nghĩa là bằng sự cùng tồn tại, nghĩa là sự khởi sanh của tâm cùng với hỷ và ái. Do đó, ngài nói: “hỷ khởi sanh.” Sự kết hợp của khổ ngũ uẩn (Pañcakkhandhadukkhassa samodhānaṃ) là sự cùng khởi sanh trong việc nhận thức khổ đế được gọi là năm uẩn. Bởi vì khổ khi sanh khởi, nó sanh khởi thông qua sáu cửa, và tập khởi cũng vậy, do đó ngài nói: “như vậy, trong sáu cửa” v.v. Do đã nói về vòng luân hồi phiền não, vòng luân hồi nghiệp và vòng luân hồi quả, nên ngài nói: “Ngài chỉ ra vòng luân hồi bằng cách đưa nó lên đến đỉnh điểm.” Trong phương pháp thứ hai (Dutiyanaye) là trong phương pháp thuyết giảng thứ hai được nói đến bắt đầu bằng “Và có những…” Mối liên kết riêng biệt (Pāṭiyekko anusandhi) có nghĩa là không phải là mối liên kết theo thứ tự, cũng không phải là mối liên kết theo khuynh hướng; còn mối liên kết theo câu hỏi thì không thể có ở đây. Trong bảy trường hợp (Sattasu ṭhānesu) là trong bảy trường hợp này: mắng chửi, phỉ báng, đánh bằng tay, ném đất đá, đánh bằng gậy, đánh bằng vũ khí, và tước đoạt mạng sống. Để làm cho (vị ấy) cất lên tiếng rống của sư tử liên quan đến sự kham nhẫn, bắt đầu bằng “Thật là hiền thiện thay.” ๓๙๖. จณฺฑาติ [Pg.423] โกธนา, เตน ทูสิตจิตฺตตาย ทุฏฺฐาติ วุตฺตา. กิพฺพิสาติ ปาปา. ผรุสาติ อีสกมฺปิ ปสาทสิเนหาภาเวน ลุทฺทา. ผรุสวจนตาย วา ผรุสา, ตถาภูตา ปน ลุทฺทา นาม โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘กกฺขฬา’’ติ. อิทญฺจ เตติ, ‘‘หตฺถจฺเฉทํ นาสิกจฺเฉท’’นฺติ เอวมาทึ อิทญฺจ อนิฏฺฐํ กริสฺสามาติ ภยทสฺสเนน ตชฺเชสฺสนฺติ. 396. Dữ dằn (Caṇḍā) nghĩa là hay sân hận, do tâm bị làm cho hư hỏng bởi điều đó nên được gọi là hung ác (duṭṭhā). Tội lỗi (Kibbisā) nghĩa là xấu ác. Thô lỗ (Pharusā) nghĩa là hung dữ do không có một chút tín tâm và ái luyến nào. Hoặc là thô lỗ do lời nói thô lỗ, và những người như vậy được gọi là hung dữ, do đó được nói là “cứng rắn” (kakkhaḷā). Và họ sẽ đe dọa bằng cách cho thấy sự sợ hãi rằng: “Chúng tôi sẽ làm điều này và điều không mong muốn này cho ngươi, như là ‘cắt tay, cắt mũi’” v.v. ฆฏิกมุคฺคเรนาติ ทณฺฑานํ กิร อคฺคปสฺเส ฆฏาการํ ทสฺเสนฺติ, เตน โส ‘‘ฆฏิกมุคฺคโร’’ติ วุจฺจติ. เอกโตธาราทินา สตฺเถน กรวาลขคฺคาทินา. ‘‘อินฺทฺริยสํวราทีนํ เอตํ นาม’’นฺติ วตฺวา ยตฺถ ยตฺถ อินฺทฺริยสํวราทโย ‘‘ทโม’’ติ วุตฺตา, ตํ ปาฐปเทสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สจฺเจนา’’ติอาทิมาห. มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ ทเมติ สํวเรตีติ อินฺทฺริยสํวโร, ทโม. ราคาทิปาปธมฺเม ทเมติ อุปสเมตีติ ทโม, ปญฺญา. ปาณาติปาตาทิกมฺมกิเลเส ทเมติ อุปสเมติ วิกฺขมฺเภตีติ ทโม อุโปสโถ. พฺยาปาทวิเหสาทิเก ทเมติ วิเนตีติ ทโมติ อาห – ‘‘อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ขนฺติ ‘ทโม’ติ เวทิตพฺพา’’ติ. อุปสโมติ ตสฺเสว ทมสฺส เววจนํ, ตสฺมา ทโม จ โส พฺยาปาทาทีนํ วินยนฏฺเฐน เตสํเยว อุปสมนฏฺเฐน อุปสโม จาติ ทมูปสโม, อธิวาสนขนฺติ. Bằng cây vồ hình cái vò (Ghaṭikamuggarena) nghĩa là người ta làm cho đầu gậy có hình dạng cái vò, do đó nó được gọi là “cây vồ hình cái vò.” Bằng vũ khí có một lưỡi bén v.v. (Ekatodhārādinā satthena) nghĩa là bằng gươm, đao v.v. Sau khi nói: “Đây là tên gọi của sự phòng hộ các căn v.v.,” ngài chỉ ra đoạn văn ở những nơi mà sự phòng hộ các căn v.v. được gọi là “sự chế ngự” (damo), và nói: “bằng sự thật” v.v. Sự phòng hộ các căn (indriyasaṃvaro) là sự chế ngự (damo) vì nó chế ngự, thu thúc các căn có ý làm thứ sáu. Trí tuệ (paññā) là sự chế ngự (damo) vì nó chế ngự, làm lắng dịu các pháp ác như tham v.v. Uposatha là sự chế ngự (damo) vì nó chế ngự, làm lắng dịu, trấn áp các nghiệp phiền não như sát sanh v.v. Ngài nói rằng sự chế ngự (damo) là vì nó điều phục sân, hại v.v.: “nhưng trong bài kinh này, sự kham nhẫn (khanti) nên được hiểu là ‘sự chế ngự’ (damo).” Sự lắng dịu (Upasamo) là từ đồng nghĩa của chính sự chế ngự (dama) ấy, do đó, nó vừa là sự chế ngự (damo) theo nghĩa điều phục sân hận v.v., vừa là sự lắng dịu (upasamo) theo nghĩa làm lắng dịu chính những điều đó, nên gọi là sự chế ngự và lắng dịu (damūpasamo), tức là sự kham nhẫn chịu đựng. ๓๙๗. ตตฺถ ขนฺติยํ กตาธิกาโร ตํ ชนปทํ คนฺตฺวา มหาชนสฺส อวสฺสโย โหติ, ตสฺมา ตทสฺส อปทานํ สมุทาคมโต ปฏฺฐาย วิภาเวตุํ, ‘‘โก ปเนส ปุณฺโณ’’ติอาทิ อารทฺธํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สุนาปรนฺตชนปเท. อสปฺปายวิหารนฺติ ภาวนาภิโยคสฺส น สปฺปายํ วิหารํ. 397. Ở đó, vị đã có quyền năng về kham nhẫn, sau khi đi đến xứ ấy, đã trở thành nơi nương tựa cho đại chúng, do đó, để làm sáng tỏ câu chuyện tiền thân của vị ấy kể từ lúc khởi đầu, (chú giải) đã được bắt đầu bằng câu: “Vị Puṇṇa này là ai?” v.v. Ở đây (Ettha) nghĩa là ở xứ Sunāparanta này. Trú xứ không thích hợp (Asappāyavihāraṃ) nghĩa là trú xứ không thích hợp cho việc chuyên tâm tu tập. ทฺเว ภาตโรติ อวิภตฺตสาปเตยฺยา อวิภตฺตโวหารสํโยคา. เตนาห ‘‘เตสู’’ติอาทิ. ชนปทจาริกํ จรนฺโต ภณฺฑํ คเหตฺวา ชนปเทสุ วิกฺกยํ กโรนฺโต. Hai anh em, có nghĩa là tài sản chưa được phân chia, việc giao dịch chưa được phân chia. Do đó, ngài đã nói “tesu” (trong số họ), v.v... Đang đi du hành đến các miền quê có nghĩa là lấy hàng hóa và thực hiện việc buôn bán ở các miền quê. ‘‘พุทฺธปูชํ ธมฺมปูชํ สงฺฆปูชํ กริสฺสามา’’ติ ตนฺนินฺนา. อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสีติ, ‘‘พุทฺโธ’’ติ วจนํ อสฺสุตปุพฺพํ โสตปถํ อุปคตํ อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ สมุฏฺฐาเปนฺตํ ปีติสมุฏฺฐานปณีตรูเปหิ ฉวิจมฺมาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสิ. วิสฺสชฺชิตนฺติ วิกฺกิณนวเสน วินิโยชิตํ. กมฺมฏฺฐานํ น อุปฏฺฐาตีติ ภาวนาวีถึ น โอตรติ. มยฺหํ อสปฺปาโยติ มยฺหํ กมฺมฏฺฐานภาวนาย สปฺปาโย อุปกาโร น โหติ. Họ hướng tâm đến việc: “Chúng ta sẽ cúng dường Đức Phật, cúng dường Pháp, cúng dường Tăng.” Đã đứng lại, tác động đến tủy xương, có nghĩa là: lời nói “Phật” chưa từng được nghe trước đây đã đi vào tai, làm phát sanh niềm hỷ lạc và hoan hỷ không nhỏ, đã cắt đứt da, thịt, v.v... bằng các sắc vi tế do hỷ làm sanh khởi, và đã đứng lại, tác động đến tủy xương. Đã được cho đi, có nghĩa là đã được sử dụng bằng cách bán đi. Đề mục thiền không hiện khởi, có nghĩa là không đi vào tiến trình tu tập. Không thích hợp cho tôi, có nghĩa là không có sự thích hợp, sự hỗ trợ cho việc tu tập đề mục thiền của tôi. โกจิ [Pg.424] จงฺกมิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ มหตา สมุทฺทวีจิสทฺเทน อุปทฺทุตตฺตา ภาวนามนสิการสฺส อนภิสมฺภุณนโต. เตนาห ‘‘สมุทฺทวีจิโย’’ติอาทิ. โสติ มกุฬวิหาโร. Không có ai có thể kinh hành, vì bị phiền nhiễu bởi tiếng sóng biển lớn, do không thể thực hiện được việc tác ý tu tập. Do đó, ngài đã nói “sóng biển”, v.v... Nó, tức là tu viện Makuḷa. อุตฺตมชเวน คจฺฉมานา ยถาธิปฺเปตํ มคฺคํ อติกฺกมิตฺวา อญฺญตรํ ทีปกํ ปาปุณิ. Đi với tốc độ tối đa, (con thuyền) đã vượt qua con đường đã định và đã đến một hòn đảo nào đó. อุปฺปาทิกํ อุฏฺฐาเปตฺวาติ มหาวาตมณฺฑลสมุฏฺฐาปเนน ตสฺมึ ปเทเส มหาสมุทฺทํ สํโขเภนฺโต มหนฺตํ อุปฺปาทํ อุฏฺฐเปตฺวา. Sau khi tạo ra một điềm lạ, có nghĩa là bằng cách làm khởi lên một cơn gió lớn, làm cho đại dương ở vùng đó bị khuấy động, sau khi tạo ra một điềm lạ lớn lao. เถโร, ‘‘อมฺเห อาวชฺเชยฺยาถา’’ติ กนิฏฺฐสฺส วจนํ สริตฺวา อนฺตรนฺตรา อาวชฺเชติ, ตสฺมา ตทาปิ อาวชฺเชติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ตสฺมึเยว ขเณ อาวชฺชิตฺวา’’ติ. สมฺมุเขติ สีสฏฺฐาเน. ปฏิเวเทสุนฺติ ปเวเทสุํ, อุปาสกา มยนฺติ ปฏิชานึสุ. อิมินาติ อิมินา มยฺหํ ปริจฺจตฺตโกฏฺฐาเสน. มณฺฑลมาฬนฺติ มุณฺฑมณฺฑลมาฬสทิสํ ปฏิสฺสยํ. ปริจารกาติ อวเสสคามิโน. Vị trưởng lão, nhớ lại lời của người em: “Xin hãy nghĩ đến chúng tôi”, nên thỉnh thoảng ngài nghĩ đến, vì thế, lúc đó ngài cũng nghĩ đến. Liên quan đến điều đó, đã được nói rằng – “sau khi nghĩ đến ngay trong khoảnh khắc ấy”. Ở phía trước, có nghĩa là ở vị trí đầu. Họ đã trình báo, có nghĩa là họ đã thông báo, họ đã tự nhận: “Chúng tôi là cận sự nam”. Bằng cái này, có nghĩa là bằng phần đã được tôi từ bỏ này. Sảnh đường hình tròn, có nghĩa là một nơi trú ngụ giống như sảnh đường hình tròn không có mái che. Những người phục vụ, có nghĩa là những người đi còn lại. สจฺจพนฺธสฺส โอกาสํ กโรนฺโต ‘‘เอกูนปญฺจสตาน’’นฺติ อาห. ตํ ทิวสํ…เป… อคฺคเหสิ, เตน โส เถโร ปฐมํ สลากํ คณฺหนฺตานํ เอตทคฺเค ฐปิโต. Tạo cơ hội cho việc xác quyết sự thật, ngài đã nói: “của bốn trăm chín mươi chín vị”. Vào ngày đó... đã nhận lấy, do đó, vị trưởng lão ấy đã được đặt vào vị trí tối thượng trong số những người nhận thẻ phiếu đầu tiên. วาณิชคามํ คนฺตฺวาติ วาณิชคามสมีปํ คนฺตฺวา. พุทฺธโกลาหลนฺติ พุทฺธานํ อุปคมฺม สตฺตานํ อุปฺปชฺชนกุตูหลํ. Sau khi đi đến làng của thương nhân, có nghĩa là sau khi đi đến gần làng của thương nhân. Tiếng đồn về Đức Phật, có nghĩa là sự háo hức phát sanh nơi các chúng sanh khi đến gần các Đức Phật. มหาคนฺธกุฏิยํเยวาติ เชตวนมหาวิหาเร มหาคนฺธกุฏิยํเยว. ปริจริตพฺพนฺติ อุปฏฺฐาตพฺพํ. Chỉ tại Hương phòng lớn, có nghĩa là chỉ tại Hương phòng lớn trong đại tu viện Jetavana. Cần được phục vụ, có nghĩa là cần được hầu hạ. คนฺธกฏฺฐานีติ จนฺทนอครุสลฬาทีนิ สุคนฺธกฏฺฐานิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ. Các loại gỗ thơm, có nghĩa là các loại gỗ có hương thơm như chiên-đàn, trầm hương, thông, v.v... Phần còn lại nên được hiểu rõ. ปุณฺโณวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu của bài kinh Puṇṇovāda đã hoàn tất. ๔. นนฺทโกวาทสุตฺตวณฺณนา 4. Chú giải kinh Nandakovāda. ๓๙๘. สงฺฆสฺส ภารํ อกาสิ อุปาเยน นนฺทกตฺเถรสฺส โอวาเทน วิเนตพฺพานํ ภิกฺขุนีนํ วินยตฺถํ. เตนาห ‘‘อิมํ ปนา’’ติอาทิ. ปริยายติ [Pg.425] ปวตฺตตีติ ปริยาโย, ปฏิปาฏีติ อาห – ‘‘ปริยาเยนาติ วาเรนา’’ติ. อสฺสาติ นนฺทกตฺเถรสฺส. วทาเปสิ อญฺเญหิ อตฺตโน อโนกาสภาวํ. ปริยาเยน โอวทนฺตีติ โอวทิตุํ สมตฺถา ภิกฺขุนิโย วาเรน โอวทนฺติ. อิทํ ปริยาเยน โอวทนํ. จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ ปสีทติ ปุพฺพจริยสิทฺเธน คารวพหุมาเนน เคหสฺสิตเปมวเสน. 398. Đã tạo ra gánh nặng cho Tăng chúng một cách khéo léo, vì mục đích giáo huấn các vị tỳ-kheo-ni cần được giáo huấn bằng lời khuyên của trưởng lão Nandaka. Do đó, ngài đã nói “Và điều này”, v.v... Diễn ra theo thứ tự, đó là phiên; ngài nói là tuần tự – “theo phiên, có nghĩa là theo lượt”. Của vị ấy, có nghĩa là của trưởng lão Nandaka. Đã cho người khác nói về việc mình không có cơ hội. Họ khuyên dạy theo phiên, có nghĩa là các vị tỳ-kheo-ni có khả năng khuyên dạy, khuyên dạy theo lượt. Đây là việc khuyên dạy theo phiên. Tâm trở nên nhất tâm, trở nên trong sạch với sự kính trọng và tôn kính đã được thành tựu từ các vị thầy đời trước, do sự yêu mến dựa vào đời sống tại gia. โคตมีติ มหาปชาปติโคตมี. เสฏฺฐิสฺสาติ พาราณสิเสฏฺฐิโน. Gotamī, có nghĩa là Mahāpajāpatī Gotamī. Của vị trưởng giả, có nghĩa là của vị trưởng giả ở Bārāṇasī. เตติ ปจฺเจกพุทฺเธ. กึ นุ โขติ ปุจฺฉิ จิรตรกาลํ ปุญฺญกิริยาย ปริภาวิตสนฺตานตาย, ปจฺเจกพุทฺเธสุ จ คารวพหุมานตาย. ทุคฺคเตหิปิ สกฺกา กาตุนฺติ ทุคฺคเตหิปิ ยถาวิภวํ กตา กุฏิ ตุมฺหากํ วสิตุํ สกฺกาติ ปุจฺฉิ. Các vị ấy, có nghĩa là các vị Phật Độc Giác. Đã hỏi: “Vậy thì sao?” do tâm tánh đã được huân tập bởi việc làm phước trong một thời gian rất dài, và do sự kính trọng và tôn kính đối với các vị Phật Độc Giác. Có thể được làm bởi cả những người nghèo khó, có nghĩa là đã hỏi: “Cái am thất được làm bởi cả những người nghèo khó tùy theo khả năng, có thể để cho các ngài ở được không?”. หตฺถกมฺมํ เทถาติ หตฺถกมฺมํ กตฺวา เทถาติ อตฺโถ. อานิสํสํ อาจิกฺขิตฺวาติ ‘‘ตาทิสานํ มเหสีนํ กตํ เวยฺยาวจฺจํ อมฺหากมฺปิ ทีฆรตฺตํ หิตาย โหติ. อาวาสทานญฺจ นาม มหปฺผลํ มหานิสํสํ นิพฺพตฺตฏฺฐาเน มหาสมฺปตฺติอาวหํ ภวิสฺสตี’’ติอาทินา อานิสํสํ อาจิกฺขิตฺวา. คาฬฺเหน โอวาเทน ตชฺเชตฺวาติ, ‘‘อิเมสุ นาม กโรนฺเตสุ ตฺวํ กสฺมา น กโรสิ, มม เชฏฺฐกทาสสฺส ภริยภาวํ น ชานาสิ. สพฺเพหิปิ กริยมานสฺส หตฺถกมฺมสฺส อกรเณ ตุยฺหํ อิทญฺจิทญฺจ ทุกฺขํ อาคมิสฺสตี’’ติ ภเยน ตชฺเชตฺวา. สตํ สตํ หุตฺวาติ สตํ สตํ ทาสปุตฺตา เอกชฺฌํ หุตฺวา เอกญฺจ เอกญฺจ กุฏึ กตฺวา อทาสิ. จงฺกมนาทิปริวารนฺติ จงฺกมนรตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานโภชนาทิปริวารฏฺฐานสหิตํ. ชคฺคิตฺวา อุปฏฺฐาเปตฺวา. วิสฺสชฺชาเปสีติ ปริจฺจชาเปสิ. ปริวตฺตาเปตฺวาติ เจตาเปตฺวา. ติจีวรานีติ สหสฺสคฺฆนิกานิ ติจีวรานิ กตฺวา อทาสิ. กาเลน กาลนฺติ กาเล กาเล, กิสฺมิญฺจิ กาเลติ อตฺโถ. รชฺเช ฐิตสฺสาติ สพฺพภูตูปการรชฺเช ฐิตสฺส. Hãy cho công việc tay chân, có nghĩa là hãy làm công việc tay chân rồi cho. Sau khi giải thích về quả báu, có nghĩa là sau khi giải thích về quả báu bằng những lời như: “Việc phục vụ được làm cho các bậc đại sĩ như vậy cũng sẽ đem lại lợi ích cho chúng ta trong một thời gian dài. Và việc bố thí trú xứ quả thật có quả báu lớn, có lợi ích lớn, sẽ mang lại tài sản lớn lao ở nơi tái sanh”. Sau khi đe dọa bằng lời khuyên răn nghiêm khắc, có nghĩa là sau khi đe dọa bằng sự sợ hãi rằng: “Khi những người này đang làm, tại sao ngươi lại không làm? Ngươi không biết thân phận là vợ của người nô lệ trưởng của ta sao? Nếu không làm công việc tay chân mà tất cả mọi người đều đang làm, nỗi khổ này và nỗi khổ kia sẽ đến với ngươi”. Sau khi tập hợp từng trăm người, có nghĩa là từng trăm người con của nô lệ tập hợp lại với nhau, đã làm mỗi người một am thất rồi dâng cúng. Cùng với các vật phụ thuộc như nơi kinh hành, v.v..., có nghĩa là cùng với nơi kinh hành, nơi ở ban đêm, nơi ở ban ngày, nơi ăn uống và các nơi phụ thuộc khác. Sau khi chăm sóc, sau khi hầu hạ. Đã khiến cho từ bỏ, có nghĩa là đã khiến cho xả ly. Sau khi cho đổi, có nghĩa là sau khi cho mua. Ba y, có nghĩa là đã làm ba y trị giá một ngàn rồi dâng cúng. Theo thời gian, có nghĩa là vào mỗi thời điểm, vào một thời điểm nào đó. Của người đang ở trong vương quốc, có nghĩa là của người đang ở trong vương quốc giúp đỡ tất cả chúng sanh. นนฺทกตฺเถโรปีติ ตทา เชฏฺฐกทาโส เอตรหิ นนฺทกตฺเถโร ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. เชฏฺฐกทาสิธีตา …เป… อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐิตาติ มหาปชาปติโคตมึ สนฺธาย วทติ. อยมายสฺมา นนฺทโกติ อยเมว สมุทาคมโต อายสฺมา นนฺทกตฺเถโร. เอตาว ตา ภิกฺขุนิโยติ เอตาวตา สมุทาคมโต ปญฺจสตา ภิกฺขุนิโย. Cả trưởng lão Nandaka, có nghĩa là lúc đó là người nô lệ trưởng, bây giờ là trưởng lão Nandaka, đã xuất gia và đắc quả A-la-hán. Con gái của người nô lệ trưởng... đã được đặt vào vị trí hoàng hậu chánh cung, có nghĩa là nói về Mahāpajāpatī Gotamī. Vị tôn giả Nandaka này, có nghĩa là chính là vị tôn giả trưởng lão Nandaka này theo như câu chuyện. Các vị tỳ-kheo-ni này, có nghĩa là chính là năm trăm vị tỳ-kheo-ni này theo như câu chuyện. ๓๙๙. เหตุนาติ [Pg.426] ญาเยน อวิปรีตปฏิปตฺติยา. ปุพฺพภาคา หิ ปุริมา ปุริมา ปฏิปทา ปจฺฉิมาย การณํ. ยาถาวสรสโต ทิฏฺฐนฺติ ยถาภูตสภาวโต ปจฺจกฺขํ วิย. 399. Bằng nhân, có nghĩa là bằng phương pháp, bằng sự thực hành không sai lạc. Quả vậy, các phần trước, tức là các pháp hành trước trước, là nhân cho pháp hành sau. Được thấy theo đúng cơ hội, có nghĩa là như là trực nhận theo đúng thực tánh. ๔๐๑. ตํ สภาวํ ตํสภาวนฺติ ตสฺสา เวทนาย ปจฺจยภาเวน อนุรูปํ. 401. Trạng thái đó, bản chất đó, có nghĩa là phù hợp với bản chất là duyên của thọ ấy. ๔๐๓. ปฐมตรํเยว อนิจฺจาติ ตสฺสาปิ ฉายาย อนิจฺจภาโว ปฐมตรํเยว สิทฺโธ. น หิ กทาจิ อนิจฺจํ นิสฺสาย ปวตฺตํ กิญฺจิ นิจฺจํ นาม อตฺถีติ. 403. Trước hết là vô thường, do đó, tính chất vô thường của cái bóng của nó cũng được thành tựu trước hết. Vì rằng, không có bất cứ cái gì được gọi là thường hằng đã sanh khởi do nương tựa vào cái vô thường. ๔๐๔. อนุปหนิตฺวาติ อวินาเสตฺวา. กถํ ปน มํสกายํ จมฺมกายญฺจ อวินาเสตฺวา อิตเรสํ กนฺตนํ โหตีติ พฺยติเรกมุเขน ทสฺเสตุํ, ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. จมฺมํ อลฺลิยาเปนฺโตติ จมฺเม ลคฺคาเปนฺโต จมฺมปฏิพทฺธํ กโรนฺโต. จมฺมํ พทฺธํ กตฺวาติ วิวรกาเล น ผาเลนฺโต จมฺมพทฺเธ กตฺวา. เอวํ อกตฺวาติ เอวํ มํสจมฺมกายานํ วินาสนํ อกตฺวา, วิลิมํสาทิวิกนฺตเนน อญฺญมญฺญํ วิเวเจตฺวา. ตตฺถ วิลิมํสนฺติ จมฺมนิสฺสิตมํสํ, ปฏิจฺฉนฺนกิโลมกนฺติ จ วทนฺติ. นฺหารูติ สุขุมนฺหารุ. พนฺธนนฺติ จมฺมมํสานํ สมฺพนฺธํ. เตนาห – ‘‘สพฺพจมฺเม ลคฺควิลิปนมํสเมวา’’ติ. อนฺตรกิเลสเมวาติ อนฺตเร จิตฺเต ชาตตฺตา สตฺตสนฺตานนฺโตคธตาย อพฺภนฺตรภูตกิเลสเมว. 404. Anupahanitvā có nghĩa là không hủy hoại. Nhưng làm thế nào lại có sự cắt xén các phần khác mà không hủy hoại thân thịt và thân da? Để chỉ rõ điều này theo phương pháp đối lập, lời nói bắt đầu bằng ‘tatthā’ đã được nói đến. Cammaṃ alliyāpento có nghĩa là làm cho dính vào da, làm cho liên hệ với da. Cammaṃ baddhaṃ katvā có nghĩa là không làm rách ra trong lúc mở, sau khi đã làm cho dính liền với da. Evaṃ akatvā có nghĩa là không làm sự hủy hoại thân thịt và thân da như vậy, sau khi đã phân chia lẫn nhau bằng cách cắt xén thịt bám dính v.v... Ở đây, vilimaṃsa là thịt nương tựa nơi da, và cũng được gọi là paṭicchannakilomaka (màng bọc). Nhāru là gân nhỏ. Bandhana là sự liên kết của da và thịt. Do đó, ngài đã nói: ‘chính là tất cả thịt bám dính đã được trét lên da’. Antarakilesameva có nghĩa là chính phiền não bên trong, do sanh khởi ở tâm bên trong, do được bao gồm trong dòng tương tục của chúng sanh, nên là phiền não thuộc nội tâm. ๔๐๕. ตชฺชํ วายามนฺติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ ปุริเสน กุฐารินา เฉชฺชํ ฉินฺทิเต เฉชฺชฏฺฐานสฺส สลฺลกฺขณํ อิจฺฉิตพฺพํ, ตสฺส ปฏิฆาตภาโว อิจฺฉิตพฺโพ, กายปริฬาหาภาโว อิจฺฉิตพฺโพ, ตสฺส อวฏฺฐานํ อิจฺฉิตพฺพํ, กิจฺจนฺตเร อชฺฌุเปกฺขณํ อิจฺฉิตพฺพํ, เอวํ ปญฺญาย กิเลเส ฉินฺทนฺตสฺส โยคิโน วีริยพเลน สทฺธึ สติ-ปีติ-ปสฺสทฺธิ-สมาธิ-อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคํ อิจฺฉิตพฺพนฺติ อาห – ‘‘เอวํ น วินา ฉหิ…เป… สกฺโกตี’’ติ. 405. Tajjaṃ vāyāmaṃ nên được hiểu là sự khéo léo. Thật vậy, khi người đàn ông dùng rìu để chặt vật cần chặt, sự ghi nhận nơi cần chặt là điều được mong muốn, trạng thái không va chạm của nó là điều được mong muốn, trạng thái không mệt mỏi của thân là điều được mong muốn, sự đứng vững của nó là điều được mong muốn, sự xả bỏ đối với công việc khác là điều được mong muốn. Tương tự như vậy, đối với vị hành giả đang chặt đứt các phiền não bằng trí tuệ, cùng với sức mạnh của tinh tấn, niệm, hỷ, khinh an, định, và xả giác chi là điều được mong muốn. Do đó, ngài đã nói: ‘Như vậy, không thể ... nếu không có sáu (pháp)...’ ๔๐๗. เตน การเณนาติ เยน ตาสํ ภิกฺขุนีนํ สา ธมฺมเทสนา สปฺปายา, อาเสวนมนฺทตาย ปน อชฺฌาสเยน ปริปุณฺณสงฺกปฺปา น ชาตาเยว; ปุน ตถา เทสนาย สติ อาเสวนพลวตาย ปริปุณฺณสงฺกปฺปา ภวิสฺสนฺติ; เตน การเณน ตฺวมฺปิ ตา ภิกฺขุนิโย เตเนว โอวาเทน โอวเทยฺยาสีติ. 407. Tena kāraṇena có nghĩa là: Vì lý do mà bài pháp thoại ấy là thích hợp cho các vị tỳ-khưu-ni ấy, nhưng do sự thực hành yếu ớt nên ý nguyện của họ đã không được viên mãn; khi bài pháp được thuyết lại như vậy, do sự thực hành mạnh mẽ, ý nguyện của họ sẽ được viên mãn; vì lý do ấy, chính ngài cũng nên khuyên dạy các vị tỳ-khưu-ni ấy bằng chính lời khuyên dạy ấy. ๔๑๕. สพฺพปจฺฉิมิกาติ [Pg.427] สพฺพาสํ กนิฏฺฐา โสตาปนฺนา, อนริยา ตตฺถ กาจิ นตฺถีติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘เสสา ปน…เป… ขีณาสวา จา’’ติ. ยทิ เอวนฺติ อขีณาสวาปิ ตาทิสา ภิกฺขุนี อตฺถิ. เอวํ สติ สุกฺขวิปสฺสกภาเวนปิ สติ ขีณาสวภาเว อริยสฺส วินเย อปริปุณฺณสงฺกปฺปาวาติ อธิปฺปาเยน โจเทติ, ‘‘กถํ ปริปุณฺณสงฺกปฺปา’’ติ? อิตโร อชฺฌาสยปาริปูริยาติ การณํ วตฺวา, ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทินา ตมตฺถํ วิวรติ. อชฺฌาสยปาริปูริยาติ ตตฺถ อธิปฺปายปาริปูริยา, น สพฺพโส คุณปาริปูริยาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘กทา นุ โข’’ติอาทิ. เอเตน ปาทกชฺฌานสมฺมสิตชฺฌานานํ วิสทิสตาย ปุคฺคลสฺส วิปสฺสนากาเล ปวตฺตอชฺฌาสยวเสน อริยมคฺเค โพชฺฌงฺคมคฺคงฺคฌานงฺคานํ วิเสสตาติ อยมตฺโถ ทีปิโตติ เวทิตพฺโพ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 415. Sabbapacchimikā có nghĩa là vị thấp nhất trong tất cả là bậc Dự lưu, ý nghĩa là không có vị nào là phàm nhân ở đấy. Do đó, ngài đã nói: ‘Còn các vị còn lại ... là bậc lậu tận.’ Yadi evaṃ có nghĩa là cũng có vị tỳ-khưu-ni như vậy chưa phải là bậc lậu tận. Khi là như vậy, với ý định rằng: ‘Dù là bậc lậu tận do thuần quán, ý nguyện vẫn chưa viên mãn trong giới luật của bậc Thánh,’ vị ấy chất vấn: ‘Làm thế nào ý nguyện được viên mãn?’ Vị kia, sau khi nói lý do là ‘sự viên mãn của ý hướng,’ đã giải thích ý nghĩa ấy bằng đoạn bắt đầu với ‘yassa hī.’ Ajjhāsayapāripūriyā có nghĩa là sự viên mãn của ý định ở đây, không phải là sự viên mãn của tất cả các phẩm chất, đây là ý nghĩa. Do đó, ngài đã nói: ‘Khi nào...’ v.v... Qua điều này, cần phải hiểu rằng ý nghĩa này đã được chỉ ra: do sự khác biệt của thiền nền tảng và thiền được thẩm sát, có sự đặc biệt trong các giác chi, đạo chi, và thiền chi trong Thánh đạo, tùy theo ý hướng đã khởi lên vào lúc thực hành minh sát của cá nhân. Phần còn lại thì dễ hiểu. นนฺทโกวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong bài chú giải kinh Nandakovāda đã hoàn tất. ๕. ราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา 5. Chú giải kinh Giáo giới La-hầu-la. ๔๑๖. วิมุตฺตึ ปริปาเจนฺตีติ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติภูตํ อรหตฺตํ สพฺพโส ปาเจนฺติ สาเธนฺติ นิพฺพาเปนฺตีติ วิมุตฺติปริปาจนียา. ธมฺมาติ การณธมฺมา. เตนาห – ‘‘วิสุทฺธิการณวเสนา’’ติ, อรหตฺตสงฺขาตาย วิสุทฺธิยา สมฺปาทนวเสนาติ อตฺโถ. สทฺธินฺทฺริยาทโย วิสุชฺฌมานา มคฺคปฏิปาฏิยาว สพฺพโส อสฺสทฺธิยาทีหิ จิตฺตํ วิโมเจนฺตา อคฺคผลวิมุตฺตึ สมฺปาเทนฺติ. เตสํ ปน วิสุทฺธิ พาลปริวชฺชเนน ปณฺฑิตปยิรุปาสเนน ปสาทาวหธมฺมปจฺจเวกฺขณาย จ โหติ. ตโต อิธ ปนฺนรส ธมฺมา อธิปฺเปตาติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิมาห. 416. Vimuttiṃ paripācenti có nghĩa là làm cho chín muồi, thành tựu, thực hiện quả A-la-hán, vốn là sự giải thoát do sự lắng dịu của các phiền não; do đó, (các pháp ấy) là những pháp làm cho giải thoát được chín muồi. Dhammā là các pháp nhân. Do đó, ngài đã nói: ‘theo cách là nhân của sự thanh tịnh,’ có nghĩa là theo cách thành tựu sự thanh tịnh được gọi là quả A-la-hán. Tín quyền v.v... khi được thanh lọc theo tuần tự của đạo, hoàn toàn giải thoát tâm khỏi sự vô tín v.v... và thành tựu sự giải thoát của quả vị cao nhất. Nhưng sự thanh tịnh của chúng có được là do tránh xa kẻ ngu, thân cận bậc trí, và do sự quán xét các pháp mang lại niềm tin. Do đó, để chỉ ra rằng mười lăm pháp được đề cập ở đây, ngài đã nói: ‘Điều này đã được nói...’ v.v... ตตฺถ อสฺสทฺเธ ปุคฺคเลติ สทฺธารหิเต ปุคฺคเล. เต หิ นิสฺสาย น กทาจิ สทฺธา สมฺภวติ, เตสํ ปน ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเนน อญฺญทตฺถุ อสทฺธิยเมว วฑฺฒติ, ตสฺมา เต ปฏิภยมคฺโค วิย ทูรโต วชฺเชตพฺพา. อสฺสทฺธิยนฺติ จ สทฺธาย ปฏิปกฺขภูตา อสทฺเธยฺยวตฺถุสฺมึ อธิมุจฺจนากาเรน ปวตฺตา สํกิเลสธมฺมา เวทิตพฺพา. สทฺเธ ปุคฺคเลติ สทฺธาสมฺปนฺเน ปุคฺคเล. เต หิ นิสฺสาย สทฺเธยฺยวตฺถุสฺมึ อนุปฺปนฺนา อุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺนา ภิยฺโยภาวํ เวปุลฺลํ อาปชฺชติ. สทฺเธยฺยวตฺถูติ จ พุทฺธาทีนิ รตนานิ กมฺมกมฺมผลานิ จ. เสวโตติ ลพฺภมานํ สทฺธาสมฺปทํ อุปฺปาเทตุํ วฑฺเฒตุญฺจ นิเสวโต. เสสปทานิ ตสฺเสว เววจนานิ. อถ วา เสวโต อุปสงฺกมโต. ภชโต เตสํ ปฏิปตฺติยํ ภตฺตึ กุพฺพโต. ปยิรุปาสโตติ เตสํ โอวาทานุสาสนิกรณวเสน อุปฏฺฐหโต. ปสาทนียสุตฺตนฺตา นาม พุทฺธาทิคุณปฏิสํยุตฺตา ปสาทาวหา สมฺปสาทนียสุตฺตาทโย. เต หิ ปจฺจเวกฺขโต พุทฺธาทีสุ อนุปฺปนฺนา ปสนฺนา อุปชฺชติ, อุปฺปนฺนา ภิยฺโยภาวํ เวปุลฺลํ [Pg.428] อาปชฺชติ. อิเมหิ ตีหากาเรหีติ อิเมหิ ยถาวุตฺเตหิ ตีหิ การเณหิ. ปฏิปกฺขทูรีภาวโต ปจฺเจกํ สูปหารโต จ อาเสวนํ ภาวนํ ลภนฺติ. สทฺธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ มคฺคผลาวหภาเวน อจฺฉติ วิสุทฺธึ ปาปุณาติ. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. Ở đây, ‘hạng người không có đức tin’ có nghĩa là hạng người thiếu vắng đức tin. Thật vậy, do nương tựa vào những người ấy, đức tin không bao giờ có thể sanh khởi. Trái lại, do việc rơi vào sự bắt chước theo quan điểm của họ, chỉ có sự vô tín là tăng trưởng. Vì thế, họ nên được tránh xa giống như con đường nguy hiểm. Và ‘sự vô tín’ nên được hiểu là các pháp phiền não, là đối nghịch của đức tin, diễn tiến theo cách thức tin tưởng vào đối tượng không đáng tin. ‘Hạng người có đức tin’ có nghĩa là hạng người có đầy đủ đức tin. Thật vậy, do nương tựa vào những người ấy, đức tin chưa sanh sẽ sanh khởi đối với đối tượng đáng tin, đức tin đã sanh sẽ đi đến sự dồi dào, sung mãn. Và ‘đối tượng đáng tin’ là các Tam Bảo gồm đức Phật v.v..., và nghiệp cùng quả của nghiệp. ‘Thân cận’ có nghĩa là do thường xuyên lui tới để làm sanh khởi và tăng trưởng tín tài đang được thành tựu. Các từ còn lại là đồng nghĩa của từ ấy. Hoặc là, ‘thân cận’ có nghĩa là do đến gần. ‘Giao du’ có nghĩa là do thực hiện sự tôn kính đối với sự thực hành của họ. ‘Hầu cận’ có nghĩa là do phụng sự bằng cách thực hiện lời giáo huấn và chỉ dạy của họ. ‘Các kinh điển làm phát sanh tịnh tín’ là các kinh như Sampasādanīyasutta v.v..., có liên quan đến các ân đức của đức Phật v.v..., và mang lại sự tịnh tín. Thật vậy, do quán xét các kinh ấy, sự tịnh tín chưa sanh sẽ sanh khởi đối với đức Phật v.v..., sự tịnh tín đã sanh sẽ đi đến sự dồi dào, sung mãn. ‘Bởi ba phương cách này’ có nghĩa là bởi ba nguyên nhân đã được nói đến như trên. Do sự loại trừ các pháp đối nghịch và do sự hỗ trợ tốt đẹp của mỗi pháp, sự thực hành và sự tu tập được thành tựu. ‘Tín quyền được thanh tịnh’ có nghĩa là đạt đến sự trong sạch, đi đến sự thanh tịnh do mang lại đạo và quả. Theo phương pháp này, ý nghĩa cũng nên được hiểu ở các từ còn lại. อยํ ปน วิเสโส – กุสีเตติ อลเส สมฺมาปฏิปตฺติยํ นิกฺขิตฺตธุเร. อารทฺธวีริเยติ ปคฺคหิตวีริเย สมฺมาปฏิปนฺเน. สมฺมปฺปธาเนติ อนุปฺปนฺนานํ อกุสลานํ อนุปฺปาทนาทิวเสน ปวตฺเต จตฺตาโร อุปายปฺปธาเน. ปจฺจเวกฺขโต ปฏิปตฺตึ อเวกฺขโต. เต หิ ปจฺจเวกฺขโต ลีนํ อภิภวิตฺวา สมฺมเทว อารมฺภธาตุอาทิ อนุปฺปนฺนานํ วิธินา สติสมฺปทาย อุปฺปาทาย ภิยฺโยภาวาย สํวตฺตติ. อสมาหิเต ภนฺตมิคภนฺตโคณสปฺปฏิภาเค วิพฺภนฺตจิตฺเต. สมาหิเต อุปจารสมาธินา อปฺปนาสมาธินา จ สมฺมเทว สมาหิตจิตฺเต. ฌานวิโมกฺเขติ สวิตกฺกสวิจาราทิฌานานิ ปฐมาทิวิโมกฺเข จ. เตสญฺหิ ปจฺจเวกฺขณา อุปรูปริ อจฺจนฺตเมว สมาธานาย สํวตฺตติ. ทุปฺปญฺเญติ นิปฺปญฺเญ, อริยธมฺมสฺส อุคฺคหปริปุจฺฉาสวนสมฺมสนาภาเวน สพฺพโส ปญฺญารหิเต จ. ปญฺญวนฺเตติ วิปสฺสนาปญฺญาย เจว มคฺคปญฺญาย จ สมนฺนาคเต. คมฺภีรญาณจริยนฺติ คมฺภีรํ ขนฺธายตนธาตุสจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิเภทํ ญาณสฺส จริตพฺพฏฺฐานํ, ยตฺถ วา คมฺภีรญาณสฺส จริยํ ปวตฺตติ. ตตฺถ หิ ปจฺจเวกฺขณา สมฺโมหํ วิธมติ, อนุปฺปนฺนาย ปญฺญาย อุปฺปาทาย ภิยฺโยภาวาย สํวตฺตติ. สุตฺตนฺตกฺขนฺเธติ สุตฺตสมูเห. Tuy nhiên, đây là sự khác biệt: ‘Người lười biếng’ có nghĩa là người biếng nhác, người đã từ bỏ trách nhiệm trong sự thực hành chân chánh. ‘Người tinh tấn’ có nghĩa là người đã nỗ lực tinh tấn, người thực hành chân chánh. ‘Chánh cần’ có nghĩa là bốn sự tinh cần đúng đắn diễn tiến theo cách thức không làm sanh khởi các pháp bất thiện chưa sanh v.v... ‘Do quán xét’ có nghĩa là do xem xét sự thực hành. Thật vậy, do quán xét các pháp ấy, sau khi chế ngự sự giải đãi, yếu tố khởi sự tinh tấn v.v... một cách chân chánh, theo phương pháp, sẽ đưa đến sự sanh khởi và sự dồi dào của niệm tài chưa sanh. ‘Người không định tĩnh’ có nghĩa là người có tâm tán loạn, tương tự như con nai đi lang thang, con bò đi lang thang. ‘Người định tĩnh’ có nghĩa là người có tâm được định tĩnh một cách chân chánh bằng cận định và an chỉ định. ‘Các thiền và các giải thoát’ có nghĩa là các thiền có tầm có tứ v.v..., và các giải thoát thứ nhất v.v... Thật vậy, sự quán xét các pháp ấy sẽ đưa đến sự định tĩnh hoàn toàn ở các tầng cao hơn và cao hơn nữa. ‘Người liệt tuệ’ có nghĩa là người không có trí tuệ, và người hoàn toàn thiếu vắng trí tuệ do không có sự học hỏi, hỏi han, lắng nghe, và xem xét Thánh pháp. ‘Người có trí tuệ’ có nghĩa là người có đầy đủ tuệ minh sát và tuệ đạo. ‘Hành xứ của trí tuệ thâm sâu’ có nghĩa là nơi hành hoạt của trí tuệ, là sự thâm sâu, có sự phân biệt về uẩn, xứ, giới, đế, duyên khởi v.v..., hoặc là nơi mà sự thực hành của trí tuệ thâm sâu diễn tiến. Thật vậy, ở đó, sự quán xét sẽ phá tan si mê, sẽ đưa đến sự sanh khởi và sự dồi dào của trí tuệ chưa sanh. ‘Các uẩn kinh’ có nghĩa là các tập hợp kinh. ปุพฺเพ สทฺธินฺทฺริยาทีนํ วิสุทฺธิการณานิ, ‘‘วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา’’ติ วุตฺตานีติ อิธ สทฺธาทิเก อญฺเญ จ ธมฺเม ทสฺเสนฺโต, ‘‘อปเรปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สทฺธาทีนํ วิมุตฺติปริปาจนียตา ทสฺสิตา เอว, อนิจฺจสญฺญาทีนํ [Pg.429] ปน วิมุตฺติปริปาจนียตาย วตฺตพฺพเมว นตฺถิ วิปสฺสนาภาวโต. เตนาห – ‘‘อิเม ปญฺจ นิพฺเพธภาคิยา สญฺญา’’ติ. กลฺยาณมิตฺตตาทโยติ กลฺยาณมิตฺตตา สีลสํวโร อภิสลฺเลขกถา วีริยารมฺโภ นิพฺเพธิกา ปญฺญา อิเม กลฺยาณมิตฺตตาทโย ปญฺจ ธมฺมา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน ‘‘เมฆิยสุตฺตสํวณฺณนายํ’’ (อุทา. อฏฺฐ. ๓๑) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. โลกํ โวโลเกนฺตสฺสาติ พุทฺธเวเนยฺยสตฺตโลกํ พุทฺธจกฺขุนา วิเสสโต โอโลเกนฺตสฺส. Trước đây, các nguyên nhân thanh tịnh của tín quyền v.v... đã được nói là “các pháp làm cho giải thoát được thuần thục,” vì vậy ở đây, khi trình bày về các pháp khác như tín v.v..., ngài đã nói “cũng có các pháp khác” v.v... Ở đó, tính chất làm cho giải thoát được thuần thục của tín v.v... đã được trình bày. Tuy nhiên, về tính chất làm cho giải thoát được thuần thục của vô thường tưởng v.v..., không cần phải nói gì cả, vì chúng là minh sát. Do đó, ngài đã nói: “Năm tưởng thuộc phần thâm nhập này.” ‘Thân hữu thiện v.v...’ là năm pháp này: thân hữu thiện, sự thu thúc trong giới, câu chuyện về sự khắc khổ, sự khởi sự tinh tấn, trí tuệ thâm nhập. Đây là phần tóm tắt ở đây, còn phần chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong bài chú giải Meghiyasutta. ‘Khi ngài nhìn vào thế gian’ có nghĩa là khi ngài nhìn vào thế gian chúng sanh có thể được đức Phật giáo hóa một cách đặc biệt bằng Phật nhãn. ๔๑๙. อายสฺมโต ราหุลสฺส อินฺทฺริยานํ ปริปกฺกตฺตา สทฺธึ ปฏฺฐปิตปตฺถนา เทวตา อุทิกฺขมานา ติฏฺฐนฺติ, – ‘‘กทา นุ โข อุตฺตริ อาสวานํ ขเย วิเนสฺสตี’’ติ. ยทา ปน สตฺถา เอวํ ปริวิตกฺเกสิ, ตาวเทว สมานชฺฌาสยตาย สพฺพกาลํ ตงฺขณํ อาคเมนฺติโย ตา เทวตาโย ตํ สมวายํ ทิสฺวา เอกสฺมึ อนฺธวนสฺมึเยว สนฺนิปติตา. อุปาลิสฺส คหปติโน ทีฆนขปริพฺพาชกสฺส จตุสจฺจธมฺเมสุ ทสฺสนกิจฺเจน ปวตฺโต โสตาปตฺติมคฺโคติ เตสุ สุตฺเตสุ (ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๒.๓๐) ปฐมมคฺโค ‘‘ธมฺมจกฺขุ’’นฺติ วุตฺโต, ตสฺส ทสฺสนตฺถสฺส สาติสยตฺตา, พฺรหฺมายุโน ปน ผลญาณานิ เหฏฺฐิมานิ ตีณิ สาติสยานีติ พฺรหฺมายุสุตฺเต(ม. นิ. ๒.๓๘๓ อาทโย) ตีณิ ผลานิ ‘‘ธมฺมจกฺขุ’’นฺติ วุตฺตานิ. อิทํ ปเนตฺถ อายสฺมโต ราหุลสฺส มคฺคญาณํ ผลญาณญฺจ ทสฺสนตฺโถ สาติสโย, ตาหิ จ เทวตาหิ ยํ ญาณํ อธิคตํ, ตํ สาติสยเมวาติ วุตฺตํ – ‘‘อิมสฺมึ สุตฺเต จตฺตาโร มคฺคา, จตฺตาริ จ ผลานิ ธมฺมจกฺขุนฺติ เวทิตพฺพานี’’ติ. กึ ปน สาวกานํ สจฺจาภิสมยญาเณ อตฺถิ โกจิ วิเสโสติ? อาม อตฺถิ. โส จ โข ปุพฺพภาเค วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาย ปวตฺติยาการวิเสเสน ลเภยฺย กาจิ วิเสสมตฺตา. สฺวายมตฺโถ อภิธมฺเม ‘‘โน จ โข ยถา ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺสา’’ติ สทฺธาวิมุตฺตโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส กิเลสปฺปหานํ ปติ วิเสสกิตฺตเนน ทีเปตพฺโพ. กึ ปน อายสฺมา ราหุโล วิย ตา เทวตา สพฺพา เอกจิตฺตา ปเคว จตฺตาริ ผลานิ อธิคณฺหึสูติ? โนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถ หี’’ติอาทิมาห. กิตฺตกา ปน ตา เทวตาติ อาห ‘‘ตาสญฺจ ปนา’’ติอาทิ. 419. Do các căn của trưởng lão Rāhula đã thuần thục, các vị chư thiên đã cùng nhau thiết lập lời nguyện ước đang đứng trông chờ: “Khi nào trưởng lão sẽ huấn luyện (tâm) để đoạn tận các lậu hoặc cao hơn?”. Và khi đức Thế Tôn đã suy xét như vậy, ngay lúc ấy do có cùng khuynh hướng, các vị chư thiên ấy luôn luôn chờ đợi khoảnh khắc ấy, sau khi thấy được sự hội họp ấy đã tụ tập lại ở chính khu rừng Andhavana. Trong các bài kinh ấy (Paṭi. Ma. Aṭṭha. 2.2.30), đạo đầu tiên được gọi là “pháp nhãn” vì đã khởi lên với phận sự thấy rõ các pháp Tứ Đế của gia chủ Upāli và của du sĩ Dīghanakha, do ý nghĩa thấy rõ của đạo ấy là vượt trội. Còn trong kinh Brahmāyu (Ma. Ni. 2.383 ff), ba quả (đầu) được gọi là “pháp nhãn” vì ba trí tuệ về quả thấp hơn của Bà-la-môn Brahmāyu là vượt trội. Ở đây, trong trường hợp này, ý nghĩa thấy rõ của đạo tuệ và quả tuệ của trưởng lão Rāhula là vượt trội. Và trí tuệ nào đã được các vị chư thiên ấy chứng đắc, trí tuệ ấy cũng chính là vượt trội, vì thế đã được nói rằng: “Trong bài kinh này, bốn đạo và bốn quả nên được hiểu là pháp nhãn”. Nhưng phải chăng có sự khác biệt nào đó trong trí tuệ liễu ngộ chân lý của các vị thinh văn? Vâng, có. Và sự khác biệt nào đó có thể có được do sự khác biệt trong cách thức khởi lên của tuệ quán xuất khởi ở giai đoạn trước. Ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ trong tạng Abhidhamma bằng việc tuyên bố sự khác biệt liên quan đến việc đoạn trừ phiền não của vị Đạt đến Tri kiến so với vị Tín giải thoát (qua câu) “nhưng không giống như của vị Đạt đến Tri kiến”. Nhưng phải chăng tất cả các vị chư thiên ấy, giống như trưởng lão Rāhula, với cùng một tâm đã chứng đắc bốn quả từ trước? Để chỉ ra rằng “không phải vậy”, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “tattha hi”. Và có bao nhiêu vị chư thiên ấy? Ngài nói câu bắt đầu bằng “tāsañca panā”. ราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu của bài chú giải kinh Giáo giới Rāhula đã chấm dứt. ๖. ฉฉกฺกสุตฺตวณฺณนา 6. Chú giải kinh Sáu Sáu ๔๒๐. อาทิมฺหิ [Pg.430] กลฺยาณนฺติ อาทิโกฏฺฐาเส กลฺยาณํ เอตสฺสาติ วา อาทิกลฺยาโณ, ตํ อาทิกลฺยาณํ, อาทิกลฺยาณภาโว จ โทสวิคเมน อิจฺฉิตพฺโพ. ยญฺหิ สพฺพโส วิคตโทสํ, ตํ ปริปุณฺณคุณเมว โหตีติ ‘‘นิทฺโทส’’นฺติ วุตฺตํ. กตฺวาติ จ ปทํ, ‘‘กลฺยาณํ กตฺวา ภทฺทกํ กตฺวา’’ติ ปุริมปททฺวเยนปิ โยเชตพฺพํ. เทสนากาโร หิ อิธ กลฺยาณสทฺเทน คหิโต. เตเนวาห – ‘‘เทเสตพฺพธมฺมสฺส กลฺยาณตา ทสฺสิตา โหตี’’ติ, ทุติเย ปน อตฺถวิกปฺเป เทเสตพฺพธมฺมสฺส กลฺยาณตา มุขฺเยเนว กถิตา อิตรสฺส อตฺถาปตฺติโต. มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อยญฺจ เทสนาย โถมนา พุทฺธานํ อาจิณฺณสมาจิณฺณาวาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อิติ ภควา อริยวํส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ธมฺมคฺคหณมฺปิ เทสนาย โถมนา เอวาติ ‘‘นวหิ ปเทหี’’ติ วุตฺตํ. 420. (Câu) “Tốt đẹp ở phần đầu” (ādi kalyāṇaṃ) có nghĩa là tốt đẹp ở phần đầu tiên, hoặc (giáo pháp) này có phần đầu tốt đẹp, nên là tốt đẹp ở phần đầu. Và trạng thái tốt đẹp ở phần đầu nên được mong muốn qua sự vắng mặt của lỗi lầm. Bởi vì điều gì hoàn toàn không có lỗi lầm, điều ấy chỉ có phẩm chất trọn vẹn, nên được gọi là “không có lỗi lầm” (niddosaṃ). Và từ “sau khi làm” (katvā) cũng nên được kết hợp với hai từ trước đó là “sau khi làm điều tốt đẹp, sau khi làm điều thiện lành”. Vì ở đây, cách thức thuyết giảng được hiểu bằng từ “tốt đẹp”. Do đó, ngài đã nói: “Tính chất tốt đẹp của giáo pháp cần được thuyết giảng đã được chỉ ra”. Tuy nhiên, trong cách giải thích thứ hai, tính chất tốt đẹp của giáo pháp cần được thuyết giảng được nói đến một cách trực tiếp, còn (tính chất tốt đẹp của) điều kia (là cách thức thuyết giảng) thì có được do suy luận. Đối với (các câu) “tốt đẹp ở phần giữa, tốt đẹp ở phần cuối”, phương pháp này cũng tương tự. Và để chỉ ra rằng lời tán thán bài thuyết giảng này là điều thường xuyên thực hành của các đức Phật, câu bắt đầu bằng “như vậy, đức Thế Tôn (thuyết về) dòng dõi bậc Thánh” đã được nói đến. Việc dùng từ “giáo pháp” cũng chính là lời tán thán bài thuyết giảng, vì thế câu “với chín पद” đã được nói đến. เวทนา ยาถาวโต ชานนํ, ตญฺจ มคฺคกิจฺจํ, ตสฺส อุปาโย วิปสฺสนาติอาห – ‘‘สหวิปสฺสเนน มคฺเคน ชานิตพฺพานี’’ติ. ปริญฺญาภิสมยาทิกิจฺเจน นิพฺพตฺติยา อสมฺโมหโต จ ปฏิวิชฺฌิตพฺโพ. เตภูมกจิตฺตเมว กถิตํ สมฺมสนฏฺฐานสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เอส นโย ธมฺมายตนาทีสุปิ. ธมฺมายตนสฺส วา อายตนภาวโต พหิทฺธาคหณํ, น สพฺพโส อนชฺฌตฺตภาวโต. วิปากเวทนาปจฺจยา ชวนกฺขเณ อุปฺปนฺนตณฺหาติ ฉตฺตึสวิปากเวทนํ นิสฺสาย เอวํ อสฺสาเทนฺตี อนุภเวยฺยนฺติ อกุสลชวนกฺขณโต อุปฺปนฺนตณฺหา. Việc biết rõ các thọ đúng như thật, và đó là phận sự của đạo, phương tiện để đạt được điều đó là tuệ quán, vì thế ngài đã nói: “(Các thọ) cần được biết rõ bằng đạo cùng với tuệ quán”. (Pháp) cần được thâm nhập do sự thành tựu phận sự liễu tri, liễu ngộ, v.v., và do không có sự si mê. Chỉ có tâm ba cõi được nói đến, vì đó là đối tượng được nhắm đến của sự quán xét. Phương pháp này cũng áp dụng cho pháp xứ, v.v. Hoặc việc xem pháp xứ là bên ngoài là do bản chất của nó là một xứ, chứ không phải hoàn toàn do bản chất không phải nội tại của nó. (Câu) “tham ái sanh khởi trong sát-na tốc hành do thọ quả làm duyên” có nghĩa là tham ái sanh khởi từ sát-na tốc hành bất thiện, nương vào ba mươi sáu loại thọ quả mà thưởng thức và trải nghiệm như vậy. ๔๒๒. ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธีติ ยถานุสนฺธิอาทีนํ อสมฺภวโตติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. เหฏฺฐาติ วิญฺญาณผสฺสเวทนาตณฺหานํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาทสฺสเนน จกฺขายตนาทีนํ รูปายตนาทีนญฺจ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตา ทีปิตา อปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ปจฺจยาภาวโต, ยญฺจ ปจฺจยายตฺตวุตฺติกํ, ตํ อนิจฺจํ อุปฺปาทสมฺภวโต, ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตาติ ขนฺธปญฺจเก จ ฉนฺนํ ฉกฺกานํ วเสน ฆนวินิพฺโภคกรเณน อตฺถโต อนตฺตลกฺขณํ วิภาวิตํ. น สรูปโตติ สรูปโตปิ ตํ วิภาเวตุกาโม เตเนว ฉฉกฺกานํ วเสน ฆนวินิพฺโภคนเยน พฺยติเรกโต จ อนฺวยโต จ ทสฺเสนฺโต ภควา – ‘‘จกฺขุ อตฺตาติ โย วเทยฺยา’’ติอาทิมาหาติ ยถานุสนฺธิกาว [Pg.431] เทสนา วิภาวิตา. เตนาห ‘‘เหฏฺฐา กถิตานํ หี’’ติอาทิ. เหฏฺฐา ปน ฉนฺนํ ฉกฺกานํ วเสน วินิพฺโภคทสฺสนมตฺตํ, น อนตฺตลกฺขณํ วิภาวิตํ, อิธ ปน สรูปโต อนตฺตลกฺขณํ วิภาวิตนฺติ อธิปฺปาเยน อนุสนฺธนฺตรภาวโชตนา. ยทิปิ อนตฺตภาโว นาม จตูสุปิ สจฺเจสุ ลพฺภเตว, สพฺเพปิ หิ ธมฺมา อนตฺตา, อิเม ปเนตฺถ ทฺเวปิ นยา สมฺมสนวเสน ปวตฺตาติ วุตฺตํ – ‘‘ทฺวินฺนํ สจฺจานํ อนตฺตภาวทสฺสนตฺถ’’นฺติ. น อุปปชฺชตีติ อุปปตฺติสงฺขาตยุตฺติยา น สเมตีติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘น ยุชฺชตี’’ติ. อตฺตวาทินา – ‘‘นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต’’ติ อภิมโต, จกฺขุญฺจ อุปฺปาทวนฺตตาย อนิจฺจํ, ยํ ปจฺจยายตฺถวุตฺติตา, ตสฺมา ‘‘จกฺขุ อตฺตาติ โย วเทยฺย, ตํ น อุปปชฺชตี’’ติอาทิ. สกฺกายวตฺถุ จกฺขุ อนตฺตา อนิจฺจภาวโต เสยฺยถาปิ ฆโฏ, จกฺขุํ อนิจฺจํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติภาวโต เสยฺยถาปิ ฆโฏ, จกฺขุ ปจฺจยายตฺตวุตฺติ อุปฺปาทาทิสมฺภวโต เสยฺยถาปิ ฆโฏ. วิคจฺฉตีติ ภงฺคุปฺปตฺติยา สภาวาวิคเมน วิคจฺฉติ. เตนาห ‘‘นิรุชฺฌตี’’ติ. 422. Câu ‘Sự liên kết riêng biệt’ được nói với chủ ý rằng các sự liên kết theo thứ tự v.v... là không thể có. ‘Ở phần dưới’ có nghĩa là: Bằng cách cho thấy sự hiện hữu tùy thuộc vào duyên của thức, xúc, thọ, ái, tính chất hiện hữu tùy thuộc vào duyên của nhãn xứ v.v... và sắc xứ v.v... đã được chỉ rõ, vì cái không do duyên sanh thì không có duyên. Và cái gì có sự hiện hữu tùy thuộc vào duyên, cái ấy là vô thường vì có sự sanh khởi; cái gì vô thường, cái ấy là khổ; cái gì khổ, cái ấy là vô ngã. Như vậy, trong năm uẩn, đặc tính vô ngã đã được làm sáng tỏ về mặt ý nghĩa bằng cách phân tích khối đặc theo sáu nhóm sáu. ‘Không phải về phương diện tự thể’ có nghĩa là: Mong muốn làm sáng tỏ điều ấy cả về phương diện tự thể, Đức Thế Tôn, bằng chính phương pháp phân tích khối đặc theo sáu nhóm sáu, đã trình bày cả về phương diện dị biệt lẫn đồng nhất, và đã nói: ‘Người nào nói rằng con mắt là tự ngã’ v.v... Như vậy, bài thuyết giảng đã được làm sáng tỏ đúng theo sự liên kết. Do đó, ngài nói: ‘Vì của những điều đã được nói ở phần dưới’ v.v... Tuy nhiên, ở phần dưới chỉ là sự trình bày về việc phân tích theo sáu nhóm sáu, chứ đặc tính vô ngã chưa được làm sáng tỏ. Còn ở đây, đặc tính vô ngã được làm sáng tỏ về phương diện tự thể, với chủ ý làm nổi bật sự khác biệt trong mối liên kết. Mặc dù trạng thái vô ngã được tìm thấy trong cả bốn Thánh đế, vì tất cả các pháp đều là vô ngã, nhưng ở đây cả hai phương pháp này đều diễn tiến theo cách quán xét, nên được nói là: ‘nhằm mục đích cho thấy trạng thái vô ngã của hai Thánh đế.’ ‘Không thích hợp’ có nghĩa là không tương ứng với lý lẽ được gọi là sự thích hợp, ý nghĩa ở đây là như vậy, nên ngài nói: ‘không hợp lý.’ Đối với người chủ trương tự ngã, nó được cho là ‘thường hằng, bền vững, vĩnh cửu,’ còn con mắt thì vô thường vì có sự sanh khởi, và có sự hiện hữu tùy thuộc vào duyên. Do đó, (đã nói): ‘Người nào nói rằng con mắt là tự ngã, điều ấy không thích hợp’ v.v... Đối tượng của thân kiến là con mắt là vô ngã vì là vô thường, cũng giống như cái bình. Con mắt là vô thường vì có sự hiện hữu tùy thuộc vào duyên, cũng giống như cái bình. Con mắt có sự hiện hữu tùy thuộc vào duyên vì có sự sanh khởi v.v..., cũng giống như cái bình. ‘Nó biến mất’ có nghĩa là nó biến mất do sự hoại diệt sanh khởi, do sự mất đi của tự tánh. Do đó, ngài nói: ‘nó diệt.’ ๔๒๔. ยสฺมา กิเลสวฏฺฏมูลกํ กมฺมวฏฺฏํ, กมฺมวฏฺฏมูลกญฺจ วิปากวฏฺฏํ. กิเลสุปฺปตฺติ จ ตณฺหาทิคฺคาหปุพฺพิกา, ตสฺมา ‘‘ติณฺณํ วา คาหานํ วเสน วฏฺฏํ ทสฺเสตุ’’นฺติ อาห. ยสฺมา ปน ตณฺหาปกฺขิกา ธมฺมา สมุทยสจฺจํ, จกฺขาทโย ทุกฺขสจฺจํ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วฏฺฏํ ทสฺเสตุ’’นฺติ. ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหาว เวทิตพฺพา สกฺกายคามินิปฏิปทาย อธิปฺเปตตฺตา. ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา คหณเมเวตฺถ อนุปสฺสนาติ อาห – ‘‘คาหตฺตยวเสน ปสฺสตี’’ติ. 424. Bởi vì nghiệp luân có phiền não luân làm gốc rễ, và dị thục luân có nghiệp luân làm gốc rễ. Và sự sanh khởi của phiền não có sự chấp thủ ái v.v... đi trước, do đó ngài nói: ‘để trình bày vòng luân hồi theo ba cách chấp thủ.’ Lại nữa, bởi vì các pháp thuộc phe ái là Tập đế, con mắt v.v... là Khổ đế, do đó được nói: ‘để trình bày vòng luân hồi theo hai Thánh đế.’ Chính sự chấp thủ ái, mạn, và kiến cần được hiểu, vì chúng được nhắm đến bởi con đường đưa đến thân kiến. Chính sự nắm giữ (với ý niệm) ‘Cái này là của tôi’ v.v... ở đây là sự tùy quán, nên ngài nói: ‘thấy theo ba cách chấp thủ.’ ติณฺณํ คาหานํ ปฏิปกฺขวเสนาติ ตณฺหาทิคฺคาหปฏิปกฺขภูตานํ ทุกฺขานิจฺจานตฺตานุปสฺสนานํ วเสน, ตาหิ วา ติณฺณํ คาหานํ ปฏิปกฺขวเสน วินิเวฐนวเสน อนุปฺปาทนวเสนาติ อตฺโถ. ปฏิปกฺขวเสน วิวฏฺฏํ ทสฺเสตุนฺติ โยชนา. สกฺกายนิโรธคามินี ปฏิปทาติ เอตฺถ นิโรธธมฺโม สรูเปเนว ทสฺสิโตติ อาห – ‘‘นิโรโธ…เป… ทสฺเสตุ’’นฺติ. ปฏิเสธวจนานีติ ปฏิกฺเขปวจนานิ. Câu ‘Theo cách đối trị ba sự chấp thủ’ có nghĩa là theo các pháp tùy quán khổ, vô thường, vô ngã, là những pháp đối trị sự chấp thủ ái v.v...; hoặc ý nghĩa là, nhờ chúng, theo cách đối trị ba sự chấp thủ, theo cách gỡ bỏ, theo cách không cho sanh khởi. Cú pháp là: ‘để trình bày sự thoát khỏi luân hồi theo cách đối trị.’ Trong câu ‘Con đường đưa đến sự diệt tận của thân kiến,’ pháp diệt được trình bày bằng chính tự thể của nó, nên ngài nói: ‘để trình bày… sự diệt.’ ‘Những lời phủ định’ là những lời bác bỏ. ๔๒๕. ตณฺหาทีนํ อนุปาทิยนวจนานิ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสเนว วุตฺตานิ ตณฺหาทิฏฺฐีนํเยว อภินนฺทนาทิวเสน ปวตฺติสพฺภาวโต. อปฺปหีนตฺโถ อนุสยตฺโถติ [Pg.432] อาห – ‘‘อนุเสตีติ อปฺปหีโน โหตี’’ติ อริยมคฺเคน หิ อปฺปหีโน ถามคโต ราคาทิกิเลโส อนุสโย การณลาเภ สติ อุปฺปชฺชนารหภาวโต. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. วฏฺฏทุกฺขกิเลสทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส เจว กิเลสทุกฺขสฺส จ. สอุปาทิเสสนิพฺพานญฺหิ กิเลสทุกฺขสฺส อนฺตกรณํ, อนุปาทิเสสนิพฺพานํ วฏฺฏทุกฺขสฺส. 425. Những lời nói về việc không chấp thủ ái v.v... được nói theo năng lực của ái và kiến, vì chính ái và kiến có sự hiện hữu diễn tiến theo cách hoan hỷ v.v... Ý nghĩa của tùy miên là ý nghĩa chưa được đoạn trừ, nên ngài nói: ‘“nó ngủ ngầm” có nghĩa là “nó chưa được đoạn trừ”.’ Vì phiền não tham v.v... chưa được đoạn trừ bởi Thánh đạo, đã trở nên mạnh mẽ, là tùy miên, do có khả năng sanh khởi khi có được nhân duyên. Điều cần nói ở đây đã được nói ở phần dưới. ‘Của khổ luân hồi và khổ phiền não’ là của khổ luân hồi và của khổ phiền não. Vì Hữu dư y Niết-bàn là sự chấm dứt khổ phiền não, Vô dư y Niết-bàn là sự chấm dứt khổ luân hồi. ๔๒๖. เตสนฺติ อนุสยานํ. ปฏิกฺเขปวเสนาติ ปชหนวเสน, อปฺปวตฺติกรณวเสนาติ อตฺโถ. อวิชฺชํ ปชหิตฺวาติ อนวเสสโต อวิชฺชํ อปฺปวตฺติธมฺมตํ อาปาเทตฺวา. กามํ เหฏฺฐิมมคฺคญาณมฺปิ อวิชฺชาปหายินี วิชฺชา เอว, ตํ ปน ญาณํ อวิชฺชาย อนวเสสปฺปหายกํ น โหติ, อคฺคมคฺคญาเณ ปน อุปฺปนฺเน อวิชฺชาย เลโสปิ นาวสิสฺสตีติ ตเทว อวิชฺชาย ปหายกนฺติ อาห – ‘‘อรหตฺตมคฺควิชฺชํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ. 426. ‘Của chúng’ là của các tùy miên. ‘Theo cách bác bỏ’ là theo cách từ bỏ, ý nghĩa là theo cách làm cho không diễn tiến. ‘Sau khi đã từ bỏ vô minh’ là sau khi đã khiến cho vô minh có trạng thái không diễn tiến một cách không còn dư sót. Thật vậy, trí của đạo thấp hơn cũng chính là minh đoạn trừ vô minh, nhưng trí ấy không phải là thứ đoạn trừ vô minh không còn dư sót. Nhưng khi trí của đạo cao nhất sanh khởi, một chút vô minh cũng không còn sót lại, nên chính nó là thứ đoạn trừ vô minh, do đó ngài nói: ‘sau khi đã làm sanh khởi minh của A-la-hán đạo.’ ๔๒๗. สยเมว ตถาคเต อตฺตโน พุทฺธานุภาเวน เทเสนฺเต สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตาติ อนจฺฉริยเมตํ, อถ กึ อจฺฉริยนฺติ อาห ‘‘อิม’’นฺติอาทิ. กเถนฺเตปีติ เอตฺถ อิติสทฺโท ปการตฺโถ, อิมินาว ปกาเรนาติ อตฺโถ. ปตฺตา เอวาติ สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา เอวาติ โยชนา. เอตมฺปิ อนจฺฉริยํ, สตฺถุ สมฺมุขา สาวกา สมุทาคมา มหาภิญฺญา ปภินฺนปฏิสมฺภิทา ตถา ตถา สปฺปาฏิหาริยํ ธมฺมํ เทเสนฺตีติ. เตนาห – ‘‘มหาภิญฺญปฺปตฺตา หิ เต สาวกา’’ติ. 427. Việc sáu mươi vị tỳ khưu đắc A-la-hán quả trong khi chính Đức Như Lai đang thuyết giảng bằng Phật lực của mình, điều này không có gì đáng kinh ngạc. Vậy điều gì đáng kinh ngạc? Ngài nói: ‘điều này’ v.v... Trong câu ‘ngay cả khi đang nói,’ từ ‘iti’ ở đây có nghĩa là cách thức, ý nghĩa là ‘bằng chính cách thức này.’ Cú pháp là: ‘đã đắc quả’ có nghĩa là sáu mươi vị tỳ khưu đã thực sự đắc A-la-hán quả. Điều này cũng không có gì đáng kinh ngạc, vì các vị thinh văn, những người đã đạt được đại thần thông, đã chứng đắc các tuệ phân tích, thuyết giảng pháp một cách kỳ diệu như vậy trước mặt Bậc Đạo Sư. Do đó, ngài nói: ‘Vì các vị thinh văn ấy đã đạt được đại thần thông.’ มหามณฺฑเปติ โลหปาสาทสฺส ปุรโต เอว มหาภิกฺขุสนฺนิปาโต ชาโตติ เตสํ ปโหนกวเสน กเต มหติ สาณิมณฺฑเปติ วทนฺติ. เตสุปิ ฐาเนสูติ เตสุ ยถาวุตฺตมหามณฺฑปาทีสุ ฐาเนสุ. มหาเถโร อตฺถีติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. เทวตฺเถรสฺส คุเณ สุตฺวา ปสนฺนมานโส มหาเถโร, ตถาปิ วตฺถสมฺปตฺติยา ปสีทิตฺวา ‘‘ตฺวํ ปน นฺหาเปหี’’ติ อาห. Mahāmaṇḍapeti (trong đại giảng đường) là do đại hội chúng tỳ khưu đã sanh khởi ngay phía trước Lâu đài bằng đồng, nên người ta nói rằng (đại hội đã diễn ra) trong đại giảng đường bằng vải được làm ra tùy theo sức chứa của chư vị ấy. Tesupi ṭhānesūti (cũng trong những trú xứ ấy) là trong những trú xứ như là đại giảng đường đã được nói đến. Nên liên kết bằng cách đem đến từ Mahāthero atthi (vị Đại Trưởng lão có mặt). Vị Đại Trưởng lão có tâm ý hoan hỷ sau khi nghe được các đức hạnh của Trưởng lão Deva, tuy vậy, do hoan hỷ về sự thành tựu của vật dụng nên đã nói rằng: “Vậy thì chính ngươi hãy tắm rửa (cho vị ấy).” เหฏฺฐาปาสาเทติ จ กลฺยาณิยมหาวิหาเร อุโปสถาคาเร เหฏฺฐาปาสาเท เอกทา อุปริปาสาเท เอกทา, กเถสีติ. จูฬนาคสฺส ตถา มหตี ปริสา เทวตานุภาเวน อภิญฺญาปาทนํ อโหสีติ เกจิ[Pg.433]. เถโร ปน มหิทฺธิโก อโหสิ, ตสฺมา ตาว มหตึ ปริสํ อภิญฺญาเปสีติ อปเร. Và heṭṭhāpāsāde (ở tầng dưới của lâu đài) là (ngài đã thuyết) một lần ở tầng dưới của lâu đài, một lần ở tầng trên của lâu đài, trong lễ đường Uposatha ở đại tự viện Kalyāṇī. Một số vị nói rằng: “Đối với (Trưởng lão) Cūḷanāga, hội chúng đông đảo như thế đã có sự chứng đắc thắng trí là do oai lực của chư thiên.” Các vị khác lại nói rằng: “Vị Trưởng lão quả là bậc có đại thần lực, vì thế ngài đã làm cho hội chúng đông đảo dường ấy chứng đắc thắng trí.” ตโต ตโตติ ตสฺสํ ตสฺสํ ทิสายํ. เอโกวาติ เอกจฺโจ เอว, น พหุโส, กติปยาว ปุถุชฺชนา อเหสุนฺติ อตฺโถ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว. Tato tato (từ nơi này nơi kia) là từ phương hướng này, phương hướng kia. Ekovāti (chỉ một) là chỉ một người nào đó, không phải nhiều người; ý nghĩa là chỉ có một vài vị phàm phu. Phần còn lại thì dễ hiểu do theo phương pháp đã được nói ở dưới. ฉฉกฺกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa sâu kín trong Chú giải kinh Sáu Sáu đã hoàn tất. ๗. มหาสฬายตนิกสุตฺตวณฺณนา 7. Chú giải kinh Đại Sáu Xứ ๔๒๘. มหนฺตานิ สฬายตนานิ อธิกิจฺจ ปวตฺตตฺตา มหาสฬายตนิกํ, มหนฺตตา จ เตสํ มหนฺตํ โลกสนฺนิวาสํ อภิพฺยาเปตฺวา ฐิตตฺตา อโยนิโส คยฺหมานานํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตนโต, โยนิโส คยฺหมานานํ มหโต อตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตนโต จ ทฏฺฐพฺพา. โชตกนฺติ โพธกํ. 428. (Kinh) được gọi là Đại Sáu Xứ là do được tiến hành liên quan đến sáu xứ to lớn. Và tính chất to lớn của các pháp ấy nên được hiểu là do đã đứng vững sau khi đã thẩm thấu vào thế giới cư trú to lớn, là do khi được nắm giữ một cách không như lý sẽ đưa đến sự bất lợi to lớn, và là do khi được nắm giữ một cách như lý sẽ đưa đến lợi ích, sự tốt đẹp, và sự an lạc to lớn. Jotakanti (sự soi sáng) là sự làm cho giác ngộ. ๔๒๙. สิขาปฺปตฺตาย วิปสฺสนาย ชานนมฺปิ ยถาภูตชานนเมว มคฺเคน ชานนสฺส อาสนฺนการณภาวโตติ อาห – ‘‘สหวิปสฺสเนน มคฺเคน อชานนฺโต’’ติ. วุฑฺฒึ คจฺฉนฺตีติ ปจฺจยสโมธาเนน ภวโยนิคติฐิติสตฺตาวาสปาฬิยา อปราปรํ ปริวุทฺธึ คจฺฉนฺติ. เอวํภูตา ปคุณภาวมาปาทิตา สมถวิปสฺสนาธมฺมา วิย สุฏฺฐุตรํ วสีภาวํ ปาปิตา ฌานาภิญฺญา วิย จ วสีภูตา หุตฺวา อุปรูปริ พฺรูเหนฺตีติ อาห – ‘‘วสีภาวํ คจฺฉนฺตี’’ติ. ตถา หิ เต กทาจิ ภวปตฺถนาย อนุปฺปาทิตายปิ อปฺปหีนภาเวเนวสฺสา ติฏฺฐนฺติ. อกุสลา ธมฺมาว เยภุยฺเยน ทสฺสนายตเนน วินาสทสฺสนโต ปวตฺตนฺติ ปริวฑฺฒนฺติ จ. ปญฺจทฺวาริกทรถาติ ปญฺจทฺวาริกชวนสหคตา อกุสลทรถา. เอวํ มโนทฺวาริกทรถา เวทิตพฺพา. สนฺตาปาติ ทรเถหิ พลวนฺโต สมฺปยุตฺตธมฺมานํ นิสฺสยสฺส จ สนฺตาปนกรา. ปริฬาหาติ ตโตปิ พลวตรา เตสํเยว ปริทหนกรา. 429. Sự hiểu biết bằng tuệ quán đã đạt đến đỉnh điểm cũng chính là sự hiểu biết đúng như thật do là nhân gần của sự hiểu biết bằng đạo, vì thế ngài đã nói: “sahavipassanena maggena ajānanto (không biết bằng đạo cùng với tuệ quán).” Vuḍḍhiṃ gacchanti (chúng tăng trưởng) là chúng tăng trưởng lần lượt do sự hội đủ của các duyên theo bản văn Pāli về hữu, thai sanh, thú, thức trú, và chúng sanh trú. Đã trở thành như vậy, giống như các pháp chỉ và quán đã được dẫn đến trạng thái thuần thục, và giống như các thiền và thắng trí đã được dẫn đến trạng thái thuần thục một cách tốt đẹp hơn, sau khi đã trở nên thuần thục, chúng phát triển càng lúc càng cao hơn, vì thế ngài đã nói: “vasībhāvaṃ gacchanti (chúng đi đến trạng thái thuần thục).” Thật vậy, đôi khi các pháp ấy vẫn tồn tại đối với người ấy trong trạng thái chưa được đoạn trừ, ngay cả khi sự mong cầu về hữu chưa được sanh khởi. Phần lớn, chính các pháp bất thiện tiến hành và tăng trưởng do sự thấy biết sự hoại diệt bằng nhãn xứ. Pañcadvārikadarathāti (sự phiền muộn ở năm môn) là sự phiền muộn bất thiện đi kèm với tốc hành tâm ở năm môn. Sự phiền muộn ở ý môn cũng nên được hiểu như vậy. Santāpāti (những sự thiêu đốt) là những pháp mạnh hơn các sự phiền muộn, là tác nhân thiêu đốt đối với các pháp tương ưng và đối với vật nương của chúng. Pariḷāhāti (những sự thiêu nóng) là những pháp còn mạnh hơn các pháp ấy, là tác nhân thiêu nóng của chính các pháp ấy. ๔๓๐. ปญฺจทฺวาริกสุขํ, น กายปฺปสาทสนฺนิสฺสิตสุขเมว. มโนทฺวาริกสุขนฺติ มโนทฺวาริกจิตฺตสนฺนิสฺสิตสุขํ, น ยํ กิญฺจิ เจตสิกสุขํ ตสฺส กายิกสุขคฺคหเณเนว [Pg.434] คหิตตฺตา. ปญฺจทฺวาริกชวเนน สมาปชฺชนํ วา วุฏฺฐานํ วา นตฺถีติ อิทํ มโนทฺวาริกชวเนน ตสฺส สมฺภวํ ทสฺเสตุํ, มคฺคสฺส วเสน วุตฺตํ, น ปน ตปฺปสงฺคสงฺกานิวตฺตนตฺถํ. วิญฺญตฺติมตฺตมฺปิ ชเนตุํ อสมตฺถํ สมาปชฺชนสฺส กถํ ปจฺจโย โหติ, พุทฺธานํ ปน ภควนฺตานํ โหตีติ เจ? ตถาปิ ตสฺส อาสนฺนฏฺฐาเน ปญฺจทฺวาริกจิตฺตปฺปวตฺติยา อสมฺภโว เอว ตาทิสสฺส ปุพฺพาโภคสฺส ตสฺมึ กาเล อสมฺภวโต. เอเตเนว ยา เกสญฺจิ อริยธมฺเม อโกวิทานํ ฆฏสภาวาทีสุ พุทฺธิตุลฺยการิตาปตฺติโจทนา; สา ปฏิกฺขิตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา ตํตํปุริมาโภควเสน เตน เตน ปญฺจทฺวาริกาภินิยตมโนวิญฺญาณสฺส ปรโต ปวตฺตมานมโนวิญฺญาเณน ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ วณฺณสณฺฐานาทิวิเสสสฺส วินิจฺฉินิตพฺพโต. อุปฺปนฺนมตฺตกเมว โหตีติ ปญฺจทฺวาริกชวนํ ตาทิสํ กิญฺจิ อตฺถนิจฺฉยกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ, เกวลํ อุปฺปนฺนมตฺตเมว โหติ. อยนฺติ ‘‘อาทีนวานุปสฺสิโน’’ติอาทินา วุตฺตา. 430. (Đó là) lạc ở năm môn, không phải chỉ là lạc nương vào thân tịnh sắc. Manodvārikasukhanti (lạc ở ý môn) là lạc nương vào tâm ở ý môn, không phải là sở hữu tâm lạc bất kỳ nào, do sở hữu tâm lạc ấy đã được bao gồm bởi sự nắm giữ lạc thuộc về thân. Không có sự nhập thiền hoặc sự xuất thiền bằng tốc hành tâm ở năm môn, điều này được nói theo phương diện của đạo để cho thấy sự có thể của việc ấy bằng tốc hành tâm ở ý môn, chứ không phải để ngăn ngừa sự nghi ngờ về sự liên quan đến việc ấy. Nếu có câu hỏi rằng: “Pháp không có khả năng sanh ra dù chỉ là biểu tri làm sao là duyên cho sự nhập thiền được? Tuy nhiên, đối với các đức Phật, các đấng Thế Tôn thì có được.” Dầu vậy, sự diễn tiến của tâm ở năm môn ở trú xứ gần với pháp ấy là điều không thể có, do sự không thể có của sự hướng tâm sơ khởi như thế vào lúc ấy. Nên hiểu rằng chính do điều này mà sự kết tội về lỗi hành động tương đương với trí tuệ ở nơi các tự tánh của cái bình v.v... của một số người không thông thạo về Thánh pháp đã bị bác bỏ, do sự quyết định về các đặc điểm của màu sắc, hình dáng v.v... ở trong đối tượng này hay đối tượng kia phải được thực hiện bằng ý thức diễn tiến sau đó đối với ý thức đã được hướng đến ở năm môn này hay năm môn kia, theo phương diện của sự hướng tâm trước đó này hay trước đó kia. Uppannamattakameva hoti (chỉ là đã được sanh khởi) là tốc hành tâm ở năm môn không thể thực hiện được phận sự quyết định ý nghĩa nào đó như vậy, chỉ là đã được sanh khởi mà thôi. Ayanti (điều này) là điều đã được nói đến qua câu “ādīnavānupassino (vị tùy quán sự nguy hại)” v.v... ๔๓๑. กุสลจิตฺต…เป… ภูตสฺสาติ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาสหคตกุสลจิตฺตสฺส สมฺปยุตฺตเจโตสุขสมงฺคีภูตสฺส. ปุพฺพสุทฺธิกาติ มคฺคุปฺปตฺติโต, วิปสฺสนารมฺภโตปิ วา ปุพฺเพว สุทฺธา. เตนาห – ‘‘อาทิโต ปฏฺฐาย ปริสุทฺธาว โหนฺตี’’ติ. สพฺพตฺถกการาปกงฺคานีติ สีลวิโสธนสฺส จิตฺตสมาธานสฺส วิปสฺสนาภิโยคสฺส มคฺเคน ปหาตพฺพกิเลสปหานสฺสาติ สพฺพสฺสปิ มคฺคสมฺภารกิจฺจสฺส การาปกงฺคานิ. อฏฺฐงฺคิโก วาติ ปฐมชฺฌานิโก วา อฏฺฐงฺคิโก, ทุติยชฺฌานิโก วา สตฺตงฺคิโก โหติ. 431. Kusalacitta… pe… bhūtassāti (của người đã trở thành… tâm thiện) là của người đã hội đủ tâm lạc tương ưng với tâm thiện đi kèm với tuệ quán hướng đến sự xuất khởi. Pubbasuddhikāti (sự thanh tịnh trước) là đã thanh tịnh ngay cả trước khi đạo sanh khởi, hoặc từ lúc bắt đầu tuệ quán. Do đó, ngài đã nói: “ādito paṭṭhāya parisuddhāva honti (các pháp ấy vốn đã thanh tịnh ngay từ ban đầu).” Sabbatthakakārāpakaṅgānīti (các chi phần tác thành cho tất cả) là các chi phần tác thành cho toàn bộ phận sự tích lũy các điều kiện cho đạo, tức là sự trong sạch của giới, sự định tĩnh của tâm, sự thực hành tuệ quán, và sự đoạn trừ các phiền não cần được đoạn trừ bằng đạo. Aṭṭhaṅgiko vāti (hoặc có tám chi) là hoặc sơ thiền có tám chi, hoặc nhị thiền có bảy chi. อิมเมว สุตฺตปเทสํ คเหตฺวาติ, ‘‘ยา ตถาภูตสฺส ทิฏฺฐี’’ติอาทินา สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ ปญฺจนฺนํเยว ตสฺมึ ฐาเน คหิตตฺตา โลกุตฺตรมคฺโค ปญฺจงฺคิโกติ วทติ. โสติ ตถา วทนฺโต วิตณฺฑวาที. อนนฺตรวจเนเนวาติ, ‘‘ยา ตถาภูตสฺส ทิฏฺฐี’’ติอาทิวจนสฺส, ‘‘เอวมสฺสาย’’นฺติอาทินา อนนฺตรวจเนน. ปฏิเสธิตพฺโพติ ปฏิกฺขิปิตพฺโพ. ‘‘อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ หิ อิทํ วจนํ อริยมคฺคสฺส ปญฺจงฺคิกภาวํ อุชุกเมว ปฏิกฺขิปติ. ยทิ เอวํ ‘‘ยา ตถาภูตสฺส ทิฏฺฐี’’ติอาทินา ตตฺถ ปญฺจนฺนํ เอว องฺคานํ คหณํ กิมตฺถิยนฺติ อาห ‘‘อุตฺตริ จา’’ติอาทิ. สมฺมาวาจํ ภาเวติ อริยมคฺคสมงฺคี. เตนาห ‘‘มิจฺฉาวาจํ ปชหตี’’ติ. ยสฺมิญฺหิ [Pg.435] ขเณ สมฺมาวาจา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉติ, ตสฺมึเยว มิจฺฉาวาจา ปชหียตีติ. สเหว วิรติยา ปูเรนฺติ สมุจฺเฉทวิรติยา วินา ทุกฺขปริญฺญาทีนํ อสมฺภวโต. อาทิโต ปฏฺฐาย ปริสุทฺธาเนว วฏฺฏนฺติ ปริสุทฺเธ สีเล ปติฏฺฐิตสฺเสว ภาวนาย อิชฺฌนโต. ยถาวุตฺตมตฺถํ คนฺถนฺตเรนปิ สมตฺเถตุํ, ‘‘สุภทฺทสุตฺเตปิ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อเนเกสุ สุตฺตสเตสุ อฏฺฐงฺคิโกว มคฺโค อาคโต, น ปญฺจงฺคิโกติ อธิปฺปาโย. Bằng cách chỉ nắm lấy đoạn kinh này, nghĩa là: Do ở nơi ấy chỉ có năm chi phần là chánh kiến v.v... được đề cập đến qua (câu) ‘tri kiến của vị như thế’ v.v..., nên người ấy nói rằng Thánh đạo Siêu thế có năm chi. Người ấy, người nói như vậy, là một người ngụy biện. Bằng lời nói ngay sau đó, tức là bằng lời nói ngay sau lời ‘tri kiến của vị như thế’ v.v... là (câu) ‘như vậy, đối với vị ấy’ v.v... Cần được phủ định, tức là cần được bác bỏ. Vì lời nói ‘Thánh đạo Tám ngành’ này bác bỏ một cách trực tiếp tình trạng năm chi của Thánh đạo. Nếu vậy, việc đề cập đến chỉ năm chi ở đó qua (câu) ‘tri kiến của vị như thế’ v.v... là vì mục đích gì? (Để trả lời,) ngài nói ‘hơn nữa’ v.v... Vị thành tựu Thánh đạo tu tập chánh ngữ. Do đó, ngài nói ‘vị ấy từ bỏ tà ngữ’. Vì trong khoảnh khắc nào chánh ngữ đạt đến sự viên mãn của việc tu tập, thì ngay trong khoảnh khắc ấy tà ngữ được từ bỏ. (Các chi phần) được làm cho viên mãn cùng với sự chế ngự, bởi vì không có sự chế ngự bằng cách đoạn tuyệt thì không thể có sự liễu tri khổ v.v... Ngay từ đầu, (các chi phần) đã vận hành một cách trong sạch, vì việc tu tập chỉ thành tựu đối với người đã an trú trong giới trong sạch. Để chứng minh ý nghĩa đã được nói bằng một bản văn khác, (câu) ‘và trong kinh Subhadda cũng vậy’ v.v... đã được nói đến. Ý nghĩa là: trong nhiều trăm bài kinh, đạo có tám ngành đã được đề cập, chứ không phải năm ngành. สมฺมาสติ มคฺคกฺขเณ กายานุปสฺสนาทิจตุกิจฺจสาธิกา โหตีติ ตํ จตุพฺพิธํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต, ‘‘มคฺคสมฺปยุตฺตาว จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ อาห. น จตุมคฺคสมฺปยุตฺตตาวเสน. เอส นโย สมฺมปฺปธานาทีสุปิ. อญฺญมญฺญานติวตฺตมานา ยุคนทฺธา ยุตฺตา วิย อริยมคฺคยุคนทฺธา อญฺญมญฺญํ ปฏิพทฺธาติ ยุคนทฺธา. เตนาห – ‘‘เอกกฺขณิกยุคนนฺธา’’ติ อริยมคฺคกฺขเณ เอว หิ สมถวิปสฺสนา เอกกฺขณิกา หุตฺวา สมธุรํ วตฺตนฺติ. เตเนวาห ‘‘เอเต หี’’ติอาทิ. อญฺญสฺมึ ขเณ สมาปตฺติ, อญฺญสฺมึ วิปสฺสนาติ อิทํ เตสํ ตตฺถ ตตฺถ กิจฺจโต อธิกภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, น อญฺญถา. น หิ ปญฺญารหิตา สมาปตฺติ, สมาธิรหิตา จ วิปสฺสนา อตฺถิ. อริยมคฺเค ปน เอกกฺขณิกา สมธุรตาย เอกรสภาเวนาติ อตฺโถ. ผลวิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว. Chánh niệm trong khoảnh khắc đạo có khả năng thực hiện bốn phận sự là quán thân v.v..., do đó, khi trình bày điều ấy theo bốn phương diện, ngài nói: ‘bốn niệm xứ tương ưng với đạo’. Không phải theo cách tương ưng với bốn đạo. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho chánh cần v.v... Không vượt qua lẫn nhau, được gọi là song hành (yuganaddha), giống như được kết đôi (yutta). Thánh đạo song hành (ariyamaggayuganaddhā) có nghĩa là chúng ràng buộc lẫn nhau, nên gọi là song hành. Do đó, ngài nói: ‘song hành trong một khoảnh khắc’. Vì trong khoảnh khắc của Thánh đạo, chỉ và quán trở thành đồng một khoảnh khắc và vận hành một cách quân bình. Chính vì vậy, ngài nói ‘vì những pháp này’ v.v... (Câu) ‘trong một khoảnh khắc là định, trong một khoảnh khắc khác là quán’ này được nói với ý chỉ đến sự nổi trội của chúng về phận sự ở từng nơi, chứ không phải cách khác. Vì không có định mà không có tuệ, và không có quán mà không có định. Nhưng trong Thánh đạo, ý nghĩa là (chúng) đồng một khoảnh khắc, có sự quân bình, và có cùng một bản chất. Quả giải thoát, tức là A-la-hán quả giải thoát. Phần còn lại dễ hiểu vì theo phương pháp đã được nói ở dưới. มหาสฬายตนิกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Đại Sáu Xứ đã hoàn tất. ๘. นครวินฺเทยฺยสุตฺตวณฺณนา 8. Chú giải kinh Nagaravindeyya ๔๓๕. สมวิสมํ จรนฺตีติ กายสมาทึ สมญฺเญว, กายวิสมาทึ วิสมญฺเญว จรนฺติ กโรนฺติ ปฏิปชฺชนฺติ. ตํ ปน สมวิสมํ อญฺญมญฺญํ วิรุทฺธตฺตา วิสทิสตฺตา น เอกสฺมึ กาเล สมฺภวตีติ อาห – ‘‘กาเลน สมํ กาเลน วิสม’’นฺติ. สมจริยมฺปิ หิ เอตนฺติ ปุพฺเพ สมจริยาย โชติตตฺตา วุตฺตํ. 435. (Các vị) thực hành đồng đều và không đồng đều, nghĩa là (các vị) thực hành, làm, tu tập thân hành đồng đều v.v... một cách đồng đều, và thân hành không đồng đều v.v... một cách không đồng đều. Nhưng vì sự đồng đều và không đồng đều ấy đối nghịch và khác biệt nhau, nên chúng không thể xảy ra trong cùng một thời điểm. Do đó, ngài nói: ‘có lúc đồng đều, có lúc không đồng đều’. (Câu) ‘đây cũng là sự thực hành đồng đều’ được nói đến vì sự thực hành đồng đều đã được làm sáng tỏ trước đó. ๔๓๗. อากโรนฺติ อธิปฺเปตมตฺถํ ญาเปนฺติ ปโพเธนฺตีติ อาการา, ญาปกการณนฺติ อาห – ‘‘เก อาการาติ กานิ การณานี’’ติ. อนุพุทฺธิโยติ [Pg.436] อนุมานญาณานิ. ตญฺหิ ยถาทิฏฺฐมตฺถํ ทิฏฺฐภาเวน อนฺเวติ อนุคจฺฉตีติ ‘‘อนฺวยา’’ติ วุจฺจติ. หริตติณจมฺปกวนาทิวเสนาติ หริตกมฺพลาทิสทิสติณาทิวเสน วิตฺถาริตกนกปฏาทิสทิวิกสิตจมฺปกวนาทิวเสน. อาทิสทฺเทน เจตฺถ กีจกเวณุสทฺทมธุรสผลาผลวเสน สทฺทรสานํ อตฺถิภาโว เวทิตพฺโพติ. จมฺปกวเสเนว ปน ผสฺสคนฺธานมฺปิ อตฺถิภาโว วุตฺโตติ. เตนาห – ‘‘รูปาทโย ปญฺจ กามคุณา อตฺถี’’ติ. ‘‘อิตฺถิรูปาทีนิ สนฺธาเยตํ กถิต’’นฺติ วตฺวา อินฺทฺริยพทฺธา วา โหนฺตุ รูปาทโย อนินฺทฺริยพทฺธา วา, สพฺเพปิ เจเต กิเลสุปฺปตฺตินิมิตฺตตาย กามคุณา เอวาติ โจทนํ สนฺธาย วิสภาคิตฺถิคตา รูปาทโย สวิเสสํ กิเลสุปฺปตฺตินิมิตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ตานิ หี’’ติอาทิมาห. 437. Chúng làm cho biết, chúng thông báo, chúng làm cho thức tỉnh ý nghĩa được nhắm đến, nên gọi là các dấu hiệu (ākārā); là những nguyên nhân làm cho biết. Do đó, ngài nói: ‘những dấu hiệu nào, tức là những nguyên nhân nào?’. Các tri kiến theo sau, tức là các tri kiến suy luận. Vì nó đi theo, nó bám sát ý nghĩa đã được thấy như là một sự kiện đã được thấy, nên được gọi là ‘sự đi theo’ (anvayā). Bằng cách (thấy) cỏ xanh, rừng hoa sứ v.v..., tức là bằng cách (thấy) cỏ v.v... giống như tấm thảm len màu xanh, và bằng cách (thấy) rừng hoa sứ nở rộ v.v... giống như tấm vải vàng được trải ra. Ở đây, bằng từ ‘v.v...’, sự hiện hữu của âm thanh và vị cần được hiểu qua tiếng sáo tre, các loại quả ngọt và không ngọt. Và sự hiện hữu của xúc và hương cũng được nói đến qua (ví dụ về) hoa sứ. Do đó, ngài nói: ‘có năm dục trưởng dưỡng là sắc v.v...’. Sau khi nói ‘điều này được nói với ý chỉ đến sắc của người nữ v.v...’, và để trả lời cho sự chất vấn rằng ‘dù sắc v.v... có liên quan đến các căn hay không liên quan đến các căn, tất cả chúng đều là dục trưởng dưỡng vì là nhân duyên cho phiền não sanh khởi’, và để chỉ ra rằng sắc v.v... thuộc về người nữ khác phái là nhân duyên đặc biệt cho phiền não sanh khởi, ngài đã nói ‘vì những điều ấy’ v.v... ตตฺถ ตานีติ รูปาทีนิ. หิ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. เตน ยถาวุตฺตมตฺถํ สมตฺเถติ, ‘‘ยสฺมา ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา อิตฺถิรูปาทีนิ สนฺธาย เอตํ กถิต’’นฺติ. ปุริสสฺส จิตฺตนฺติ ปุริสสฺส จตุภูมกํ กุสลจิตฺตํ ปริยาทาย คเหตฺวา อนฺโตมุฏฺฐิคตํ วิย กตฺวา. ‘‘หตฺถิกายํ ปริยาทิยิตฺวา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๒๖) หิ คหณํ ปริยาทานํ นาม, ‘‘อนิจฺจสญฺญา ภาวิตา พหุลีกตา สพฺพํ กามราคํ ปริยาทิยตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๑๐๒) เขปนํ ปริยาทานํ, อิธ อุภยมฺปิ วฏฺฏติ. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ สุตฺเตเนว สาเธตุํ, ‘‘ยถาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว’’ติอาทีสุ น-กาโร ปฏิเสธตฺโถ. อหนฺติ ภควา อตฺตานํ นิทฺทิสติ. ภิกฺขเวติ ภิกฺขู อาลปติ. อญฺญนฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ อิตฺถิรูปโต อญฺญํ. เอกรูปมฺปีติ เอกมฺปิ รูปํ. สมนุปสฺสามีติ ญาณสฺส สมนุปสฺสนา อธิปฺเปตา, เหฏฺฐา น-การํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ‘‘อหํ, ภิกฺขเว, สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สพฺพโส โอโลเกนฺโต อญฺญํ เอกรูปมฺปิ น สมนุปสฺสามี’’ติ. ยํ เอวํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตีติ ยํ รูปํ รูปครุกสฺส ปุริสสฺส สพฺพมฺปิ กุสลจิตฺตํ ปวตฺติตุํ อปฺปทานวเสน ปริยาทิยิตฺวา คเหตฺวา เขเปตฺวา จ ติฏฺฐติ. ยถยิทํ อิตฺถิรูปนฺติ อิตฺถิยา รูปกายํ. รูปสทฺโท ขนฺธาทิอเนกตฺถวาจโก, อิธ ปน อิตฺถิยา จตุสมุฏฺฐาเน รูปายตเน วณฺณธาตุยํ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อิตฺถิรูปํ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ [Pg.437] อิทํ ปุริมสฺเสว ทฬฺหีกรณตฺถํ วุตฺตํ. ปุริมํ ‘‘ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อิตฺถิรูป’’นฺติ อิทํ โอปมฺมวเสน วุตฺตํ, อิทํ ปริยาทานภาเว นิทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Ở đây, ‘những điều ấy’ là sắc pháp và các pháp khác. Từ ‘hi’ có nghĩa là nguyên nhân. Do đó, nó hỗ trợ cho ý nghĩa đã được nói đến: ‘bởi vì chúng chiếm hữu tâm của người nam mà tồn tại, do đó điều này được nói liên quan đến sắc của người nữ và các pháp khác.’ ‘Tâm của người nam’ có nghĩa là sau khi đã chiếm hữu, nắm giữ tâm thiện thuộc bốn địa của người nam, làm cho nó như thể vật được nắm trong tay. Trong các câu như ‘sau khi đã chế ngự thân của voi’ (S. i. 126), việc nắm giữ được gọi là ‘pariyādānaṃ’ (sự chiếm hữu). Trong các câu như ‘vô thường tưởng được tu tập, được làm cho sung mãn, sẽ đoạn trừ tất cả dục ái’ (S. iii. 102), sự đoạn trừ là ‘pariyādānaṃ’. Ở đây, cả hai nghĩa đều thích hợp. Bây giờ, để xác lập ý nghĩa đã được nói đến bằng chính kinh văn, câu ‘như đã nói’ và các câu khác đã được thuyết. Ở đó, trong câu ‘Này các Tỳ khưu, Ta không...’ và các câu khác, từ ‘na’ có nghĩa là phủ định. ‘Ta’ là Đức Thế Tôn chỉ chính mình. ‘Này các Tỳ khưu’ là Ngài gọi các vị Tỳ khưu. ‘Pháp nào khác’ là pháp khác với sắc của người nữ sẽ được nói đến bây giờ. ‘Dầu chỉ một sắc pháp’ là dầu chỉ một sắc pháp. ‘Thấy rõ’ có ý chỉ sự thấy rõ của trí tuệ, cần phải được kết nối bằng cách đem từ ‘na’ ở phía trước đến. Đây là ý nghĩa ở đây: ‘Này các Tỳ khưu, Ta, khi nhìn khắp mọi nơi bằng trí toàn giác, không thấy rõ một sắc pháp nào khác.’ ‘Mà nó chiếm hữu tâm của người nam mà tồn tại như vậy’ có nghĩa là sắc pháp ấy, đối với người nam xem trọng sắc, nó tồn tại sau khi đã chiếm hữu, nắm giữ và đoạn trừ tất cả tâm thiện của người ấy bằng cách không cho cơ hội phát sanh. ‘Ví như sắc của người nữ này’ có nghĩa là sắc thân của người nữ. Từ ‘sắc’ có nhiều nghĩa như uẩn, v.v., nhưng ở đây cần được hiểu là sắc tố trong xứ sắc có bốn nguồn gốc nơi người nữ. Câu ‘Này các Tỳ khưu, sắc của người nữ chiếm hữu tâm của người nam mà tồn tại’ được nói để củng cố cho câu trước. Câu trước ‘ví như, này các Tỳ khưu, sắc của người nữ này’ được nói theo cách ví dụ, cần được xem là sự minh họa cho tình trạng bị chiếm hữu. Phần còn lại thì dễ hiểu. นครวินฺเทยฺยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu của bài kinh Nagaravindeyya đã hoàn tất. ๙. ปิณฺฑปาตปาริสุทฺธิสุตฺตวณฺณนา 9. Chú giải kinh Piṇḍapātapārisuddhi (Kinh về sự trong sạch của vật thực khất thực). ๔๓๘. ธมฺมเสนาปติโน ปฏิสลฺลียนสฺส อธิปฺเปตตฺตา, อุปริ จ ปาฬิยํ, ‘‘สุญฺญตาวิหาเรน โข อหํ, ภนฺเต, เอตรหิ พหุลํ วิหรามี’’ติ (ม. นิ. ๓.๔๓๘) วุตฺตตฺตา ‘‘ปฏิสลฺลานาติ ผลสมาปตฺติโต’’ติ อาห. 438. Bởi vì sự độc cư của vị Tướng quân Chánh pháp được nhắm đến, và hơn nữa trong Pāli văn ở trên có nói rằng: ‘Bạch ngài, hiện nay con thường trú bằng không tánh trú’ (M. iii. 438), nên (chú giải) đã nói: ‘sự độc cư là từ quả định.’ วิปฺปสนฺนานีติ วิเสสโต ปสนฺนานิ. โอกาสวเสนาติ อินฺทฺริยานํ ปติฏฺฐิโตกาสวเสน. นนุ ตานิ อินฺทฺริยานิ สภาวโต วิปฺปสนฺนานิ โหนฺตีติ? สจฺจํ โหนฺติ. น หิทํ ตาทิสํ ปสนฺนตํ สนฺธาย วุตฺตํ, อิทํ ปน สนฺตปณีตสมาปตฺติสมุฏฺฐิตานํ ปจฺจุปฏฺฐิตานํ จิตฺตชรูปานํ วเสน เสสติสนฺตติรูปานํ เสฏฺฐตรํ ปณีตภาวาปตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. ผลสมาปตฺติโตติ สุญฺญตานุปสฺสนาวเสน สมาปนฺนผลสมาปตฺติโต. มหนฺตานํ พุทฺธาทีนํ ปุริสานํ วิหาโร มหาปุริสวิหาโร. เตนาห – ‘‘พุทฺธ…เป… วิหาโร’’ติ. วิหารโต ปฏฺฐายาติ ปริกฺขิตฺเต จ วิหาเร ปริกฺเขปโต ปฏฺฐาย, อปริกฺขิตฺเต จ ปริกฺเขปารหฏฺฐานโต ปฏฺฐาย. เกจิ ปน ‘‘วิหารพฺภนฺตรโต ปฏฺฐายา’’ติ วทนฺติ. ยาว คามสฺส อินฺทขีลาติ คามสฺส อพฺภนฺตรินฺทขีโล. เคหปฏิปาฏิยาจริตฺวาติ ปิณฺฑาย จริตฺวา. ยาว นครทฺวาเรน นิกฺขมนาติ นครทฺวาเรน ยาว นิกฺขมนปเทสา. ยาว วิหาราติ ยาว วิหารพฺภนฺตรา. ปฏิกฺกนฺตมคฺโคติ นิวตฺตนมคฺโค. อารมฺมเณ ปฏิหญฺญนากาเรน ปวตฺตมานมฺปิ ปฏิฆสมฺปยุตฺตํ จิตฺเต ปฏิหนนฺตํ วิย ปวตฺตตีติ อาห – ‘‘จิตฺเต ปฏิหญฺญนกิเลสชาต’’นฺติ. ทิวสญฺจ รตฺติญฺจ อนุสิกฺขนฺเตนาติ เอตํเยว ราคาทิปฺปหายินึ สมฺมาปฏิปตฺตึ ทิวา จ รตฺติญฺจ อนุ อนุ สิกฺขนฺเตน อุปรูปริ วฑฺเฒนฺเตน. ‘Trong sáng đặc biệt’ có nghĩa là trong sáng một cách đặc biệt. ‘Tùy theo vị trí’ có nghĩa là tùy theo vị trí mà các căn được thiết lập. ‘Chẳng phải các căn ấy tự bản chất đã là trong sáng đặc biệt sao?’ ‘Đúng vậy.’ Điều này không được nói đến với ý nghĩa về sự trong sáng như vậy, mà điều này được nói đến với ý nghĩa về sự đạt đến trạng thái cao tột, vi diệu của các dòng sắc pháp còn lại, nhờ vào các sắc do tâm sanh đã hiện khởi, phát sanh từ sự chứng đắc thiền định an tịnh và vi diệu. ‘Từ quả định’ có nghĩa là từ quả định đã chứng nhập thông qua con đường quán chiếu về tánh không. Chỗ ở của các bậc vĩ nhân như chư Phật là chỗ ở của bậc đại nhân. Do đó, ngài nói: ‘chỗ ở của chư Phật...v.v...’ ‘Bắt đầu từ ngôi tịnh xá’ có nghĩa là, đối với ngôi tịnh xá có tường rào, là bắt đầu từ tường rào; đối với ngôi tịnh xá không có tường rào, là bắt đầu từ nơi thích hợp để làm tường rào. Nhưng một số vị nói: ‘bắt đầu từ bên trong ngôi tịnh xá.’ ‘Cho đến trụ cửa làng’ có nghĩa là trụ cửa bên trong của làng. ‘Đi theo thứ tự các nhà’ có nghĩa là đi khất thực. ‘Cho đến khi ra khỏi cổng thành’ có nghĩa là cho đến nơi ra khỏi qua cổng thành. ‘Cho đến ngôi tịnh xá’ có nghĩa là cho đến bên trong ngôi tịnh xá. ‘Con đường trở về’ có nghĩa là con đường quay lại. ‘Mặc dù diễn tiến theo cách va chạm vào đối tượng, nhưng tâm sân hận cũng diễn tiến như thể đang va chạm vào tâm,’ do đó ngài nói: ‘loại phiền não va chạm vào tâm.’ ‘Bởi người đang tu tập ngày và đêm’ có nghĩa là bởi người đang tu tập liên tục, phát triển ngày càng cao hơn, cả ngày lẫn đêm, trong chính chánh hạnh đoạn trừ tham ái v.v. này. ๔๔๐. ปหีนา นุ โข เม ปญฺจ กามคุณาติ เอตฺถ กามคุณปฺปหานํ นาม ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหานํ. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘ติฏฺฐนฺติ จิตฺรานิ ตเถว [Pg.438] โลเก, อเถตฺถ ธีรา วินยนฺติ ฉนฺท’’นฺติ. เอกภิกฺขุสฺส ปจฺจเวกฺขณา นานาติ เอกสฺเสว ภิกฺขุโน, ‘‘ปหีนา นุ โข เม ปญฺจ กามคุณา’’ติอาทินา ปาฬิยํ อาคตา นานาปจฺจเวกฺขณา โหนฺติ. นานาภิกฺขูนนฺติ วิสุํ วิสุํ อเนเกสํ ภิกฺขูนํ. ปจฺจเวกฺขณา นานาติ วุตฺตนานาปจฺจเวกฺขณา. อิทานิ ตเมว สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ, ‘‘กถ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ปจฺจเวกฺขตี’’ติ วุตฺตํ, กถํ ปน ปจฺจเวกฺขตีติ อาห ‘‘ปหีนา นุ โข’’ติอาทิ. วีริยํ ปคฺคยฺหาติ จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานวีริยํ อารภิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺฒิตฺวา. มคฺคานนฺตรํ อนาคามิผลํ ปตฺวาติ วจนเสโส. ผลานนฺตรํ มคฺคนฺติ ตสฺมึ อนาคามิมคฺเค ฐิโต ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย อคฺคมคฺคตฺถาย วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ตสฺมึเยว อาสเน น จิเรเนว วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อรหตฺตมคฺคํ คณฺหนฺโต นิโรธธมฺมานุปฺปตฺติยา วิปสฺสนาปริวาสาภาวโต ผลานนฺตรํ มคฺคปฺปตฺโต นาม โหตีติ กตฺวา. 440. Ở đây, trong câu ‘Năm dục trưởng dưỡng có được ta đoạn trừ chăng?’, sự đoạn trừ năm dục trưởng dưỡng có nghĩa là sự đoạn trừ dục và tham ái liên quan đến chúng. Thật vậy, có lời dạy rằng: ‘Các pháp đa dạng trong thế gian vẫn tồn tại như thế, nhưng bậc trí ở đây chế ngự lòng ham muốn.’ ‘Sự quán xét đa dạng của một vị Tỳ khưu’ có nghĩa là đối với cùng một vị Tỳ khưu, có nhiều sự quán xét khác nhau được đề cập trong Pāli văn, bắt đầu bằng câu ‘Năm dục trưởng dưỡng có được ta đoạn trừ chăng?’. ‘Của nhiều vị Tỳ khưu’ có nghĩa là của nhiều vị Tỳ khưu riêng lẻ. ‘Sự quán xét đa dạng’ có nghĩa là những sự quán xét đa dạng đã được nói đến. Bây giờ, để trình bày chi tiết ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt ấy, câu ‘như thế nào?’ và các câu khác đã được nói. Ở đó, có nói ‘vị ấy quán xét,’ nhưng vị ấy quán xét như thế nào? Ngài nói ‘có được đoạn trừ chăng?’ và các câu khác. ‘Sau khi đã nỗ lực tinh tấn’ có nghĩa là sau khi đã khởi sự bốn chánh cần và phát triển tuệ quán. ‘Đạt được quả Bất Lai ngay sau đạo’ là phần còn lại của câu. ‘Đạo ngay sau quả’ có nghĩa là: đứng trong đạo Bất Lai ấy, sau khi xuất khỏi quả định, khởi sự tuệ quán vì mục đích đạt đến đạo cao nhất, và ngay trên chỗ ngồi ấy, không lâu sau, đã làm cho tuệ quán trở nên mãnh liệt và nắm bắt được đạo A-la-hán, do sự không sanh khởi của trạng thái diệt, không có giai đoạn ấp ủ tuệ quán, do đó được gọi là người đã đạt được đạo ngay sau quả. ตโต วุฏฺฐายาติ มคฺคานนฺตรผลโต วุฏฺฐาย. มคฺคานนฺตรโต หิ วุฏฺฐิโต มคฺคโต วุฏฺฐิโต วิย โหตีติ ตถา วุตฺตํ. ‘‘ผลานนฺตรํ มคฺค’’นฺติ เอตฺถ ผลํ อนนฺตรํ เอตสฺสาติ ผลานนฺตรํ. ‘‘ผลานนฺตรํ มคฺค’’นฺติ ปททฺวเยนปิ อนาคามิมคฺคผลานิ เจว วทตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. นีวรณาทีสุปิ เอเสว นโยติ เอตฺถ, ‘‘ปหีนา นุ โข เม ปญฺจ นีวรณา’’ติอาทินา โยชนา เวทิตพฺพา. เอเตสนฺติ เอตฺถ เอเตสํ นีวรณปญฺจุปาทานกฺขนฺธสติปฏฺฐานาทีนํ. ปหานาทีนีติ ปหานปริญฺญาภาวนาสจฺฉิกิริยา. นานาปจฺจเวกฺขณา โหตีติ ตา ปจฺจเวกฺขณา นานาติ อธิปฺปาโย. เอตาสุ ปน ปจฺจเวกฺขณาสูติ เอตาสุ กามคุณปจฺจเวกฺขณาทีสุ ทฺวาทสสุ ปจฺจเวกฺขณาสุ. เอกํ ปจฺจเวกฺขณํ ปจฺจเวกฺขติ ทฺวาทสสุ นเยสุ เอเกเนว กิจฺจสิทฺธิโต. อญฺโญ ภิกฺขุ. เอกนฺติ อญฺญํ ปจฺจเวกฺขติ. อญฺญตฺโถ หิ อยํ เอกสทฺโท ‘‘อิตฺเถเก’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๑, ๒๗) วิยาติ. นานาภิกฺขูนํ ปน เอกา ปจฺจเวกฺขณา, นานาภิกฺขูนํ นานาปจฺจเวกฺขณาติ เอวํ จตุกฺกปจฺจเวกฺขณมฺปิ เอตฺถ สมฺภวติ. อิมสฺส ปน ทฺวยสฺส วเสน อภิสมโย นตฺถีติ ตทุภยํ อฏฺฐกถายํ น อุทฺธฏํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Cụm từ "Sau khi xuất khỏi trạng thái ấy" có nghĩa là xuất khỏi Thánh quả ngay sau Thánh đạo. Thật vậy, người xuất khỏi (trạng thái) ngay sau Thánh đạo cũng giống như người xuất khỏi Thánh đạo, vì vậy được nói như thế. Trong câu "quả ngay sau đạo", "quả ngay sau" (phalānantaraṃ) có nghĩa là quả là cái ngay sau của đạo này. Cần hiểu rằng ở đây, với hai từ "quả ngay sau đạo", ngài chỉ nói đến đạo và quả Bất Lai. Phương pháp này cũng áp dụng cho các triền cái v.v... Ở đây, cần hiểu sự liên kết qua câu "Năm triền cái đã được ta đoạn trừ chăng?". "Của những pháp này" (Etesaṃ) ở đây là của những pháp này: năm triền cái, năm thủ uẩn, tứ niệm xứ v.v... "Sự đoạn trừ v.v..." (Pahānādīni) là sự đoạn trừ, sự liễu tri, sự tu tập, sự chứng ngộ. "Có nhiều sự quán xét" (Nānāpaccavekkhaṇā hoti) có nghĩa là các sự quán xét ấy là khác nhau. "Trong những sự quán xét này" (Etāsu pana paccavekkhaṇāsu) là trong mười hai sự quán xét này, bắt đầu bằng sự quán xét các dục trưởng dưỡng. Vị ấy quán xét một sự quán xét, vì công việc được hoàn thành chỉ bằng một trong mười hai phương pháp. Một vị tỳ khưu khác. "Một" (Ekaṃ) có nghĩa là quán xét một cái khác. Thật vậy, từ "eka" này có nghĩa là "khác", như trong các câu "ở đây, một số..." (ittheke) (M. Ni. 3.21, 27). Tuy nhiên, cũng có thể có sự quán xét theo bốn cách ở đây: nhiều vị tỳ khưu có một sự quán xét, và nhiều vị tỳ khưu có nhiều sự quán xét. Nhưng vì không có sự chứng ngộ dựa trên hai trường hợp này, cả hai đều không được đề cập trong Chú giải. Phần còn lại thì dễ hiểu. ปิณฺฑปาตปาริสุทฺธิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Piṇḍapātapārisuddhi (Kinh Thanh Tịnh Về Vật Thực Khất Thực) đã hoàn tất. ๑๐. อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตวณฺณนา 10. Chú giải kinh Indriyabhāvanā (Kinh Tu Tập Các Căn). ๔๕๓. เอวํนามเกติ [Pg.439] ‘‘คชงฺคลา’’ติ เอวํ อิตฺถิลิงฺควเสน ลทฺธนามเก มชฺฌิมปเทสสฺส มริยาทฏฺฐานภูเต นิคเม. สุเวฬุ นาม นิจลรุกฺโขติ วทนฺติ. ตโต อญฺญํ เอวาติ ปน อธิปฺปาเยน ‘‘เอกา รุกฺขชาตี’’ติ วุตฺตํ. จกฺขุโสตานํ ยถาสกวิสยโต นิวารณํ ทมนํ อินฺทฺริยภาวนา, ตญฺจ โข สพฺพโส อทสฺสเนน อสวเนนาติ อาห – ‘‘จกฺขุนา รูปํ น ปสฺสติ, โสเตน สทฺทํ น สุณาตี’’ติ. สติ หิ ทสฺสเน สวเน จ ตานิ อทนฺตานิ อภาวิตาเนวาติ อธิปฺปาโย. จกฺขุโสตานิ จ อสมฺปตฺตคฺคาหิตาย ทุรกฺขิตานีติ พฺราหฺมโณ เตสํเยว วิสยคฺคหณํ ปฏิกฺขิปิ. อสทิสายาติ อญฺญติตฺถิยสมเยหิ อสาธารณาย. อาลยนฺติ กเถตุกามตาการนฺติ อตฺโถ. 453. "Tại một thị trấn tên như vậy" có nghĩa là tại thị trấn tên là "Gajaṅgalā", một cái tên được đặt theo giống cái, là nơi biên giới của Trung Phần. Người ta nói rằng Suveḷu là tên của một loại cây không di chuyển. Tuy nhiên, với ý nghĩa "một loại cây khác với loại đó", nên đã nói là "một loài cây". Sự ngăn ngừa, sự chế ngự mắt và tai khỏi đối tượng tương ứng của chúng là sự tu tập các căn. Và điều đó hoàn toàn bằng cách không thấy, không nghe, nên ngài nói: "không thấy sắc bằng mắt, không nghe tiếng bằng tai". Ý nghĩa là, khi có sự thấy và sự nghe, thì chúng (các căn) không được chế ngự, không được tu tập. Và vì mắt và tai khó bảo vệ do chúng nắm bắt (đối tượng) chưa đến tầm, vị Bà-la-môn đã bác bỏ việc chúng nắm bắt đối tượng. "Không gì sánh bằng" có nghĩa là không phổ biến với các học thuyết của ngoại đạo khác. "Sự luyến ái" (Ālayaṃ) có nghĩa là trạng thái muốn nói. ๔๕๔. วิปสฺสนุเปกฺขาติ อารทฺธวิปสฺสกสฺส วิปสฺสนาญาเณน ลกฺขณตฺตเย ทิฏฺเฐ สงฺขารานํ อนิจฺจภาวาทิวิจินเน มชฺฌตฺตภูตา วิปสฺสนาสงฺขาตา อุเปกฺขา. สา ปน ยสฺมา ภาวนาวิเสสปฺปตฺติยา เหฏฺฐิเมหิ วิปสฺสนาวาเรหิ สนฺตา เจว ปณีตา จ, ปเคว จกฺขุวิญฺญาณาทิสหคตาหิ อุเปกฺขาหิ, ตสฺมา อาห – ‘‘เอสา สนฺตา เอสา ปณีตา’’ติ. อตปฺปิกาติ สนฺตปณีตภาวนารสวเสน ติตฺตึ น ชเนติ. เตเนวาห – 454. "Xả trong minh sát" là tâm xả được gọi là minh sát, trở nên trung lập trong việc thẩm xét tính vô thường v.v... của các pháp hữu vi, khi ba tướng được thấy bằng tuệ minh sát của hành giả đã nỗ lực tu tập minh sát. Và vì tâm xả ấy, do đã đạt đến sự tu tập đặc biệt, vừa tịch tịnh vừa vi diệu hơn các giai đoạn minh sát thấp hơn, huống chi là các tâm xả đi cùng với nhãn thức v.v..., do đó ngài nói: "đây là tịch tịnh, đây là vi diệu". "Không nhàm chán" có nghĩa là không sinh ra sự chán ngán do hương vị của sự tu tập tịch tịnh và vi diệu. Vì vậy, ngài nói: ‘‘สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน; อมานุสี รตี โหติ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต’’ติ. (ธ. ป. ๓๗๓); "Vị Tỳ khưu vào nhà trống, tâm được an tịnh, có được niềm vui siêu nhân, khi chánh quán các pháp." (Pháp Cú 373); อิตีติ เอวํ วกฺขมานากาเรนาติ อตฺโถ. อยํ ภิกฺขูติ อยํ อารทฺธวิปสฺสโก ภิกฺขูติ โยชนา. จกฺขุทฺวาเร รูปารมฺมณมฺหีติ จกฺขุทฺวาเร อาปาถคเต รูปารมฺมเณ. มนาปนฺติ มนาปภาเวน ปวตฺตนกํ. มชฺฌตฺเต มนาปามนาปนฺติ อิฏฺฐมชฺฌตฺเต มนาปภาเวน อมนาปภาเวน จ ปวตฺตนกํ มนาปามนาปํ นามาติ. เตนาห (‘‘เนว มนาปํ น อมนาป’’นฺติ). อิมินา มนาปภาโว คหิโต, ‘‘เนว มนาป’’นฺติ อิมินา มนาปภาโว มชฺฌตฺโต จ อุภยํ เอกเทสโต ลพฺภตีติ, ‘‘มนาปามนาป’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ อารมฺมเณ ลพฺภมานวิเสสวเสน ตทารมฺมณสฺส จิตฺตสฺส ปากติกํ ปวตฺติอาการํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตปฺปฏิเสเธน อริยสฺส [Pg.440] วินเย อนุตฺตรํ อินฺทฺริยภาวนํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตสฺส รชฺชิตุํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺรายํ โยชนา – ตสฺส จิตฺตํ อิฏฺเฐ อารมฺมเณ รชฺชิตุํ วา อนิฏฺเฐ อารมฺมเณ ทุสฺสิตุํ วา มชฺฌตฺเต อารมฺมเณ มุยฺหิตุํ วา. อทตฺวาติ นิเสเธตฺวา. ปริคฺคเหตฺวาติ ปริชานนวเสน ญาเณน คเหตฺวา ญาตตีรณปหานปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา. วิปสฺสนํ มชฺฌตฺเต ฐเปตีติ อนุกฺกเมน วิปสฺสนุเปกฺขํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตํ สงฺขารุเปกฺขํ ปาเปตฺวา ฐเปติ. จกฺขุมาติ น ปสาทจกฺขุโน อตฺถิตามตฺตโชตนํ; อถ โข ตสฺส อติสเยน อตฺถิตาโชตนํ, ‘‘สีลวา’’ติอาทีสุ วิยาติ อาห – ‘‘จกฺขุมาติ สมฺปนฺนจกฺขุ วิสุทฺธเนตฺโต’’ติ. "Như vậy" có nghĩa là theo cách sẽ được nói đến. "Vị Tỳ khưu này" cần được hiểu là "vị Tỳ khưu đã nỗ lực tu tập minh sát này". "Đối với đối tượng sắc tại nhãn môn" có nghĩa là đối với đối tượng sắc đã đi vào tầm của nhãn môn. "Khả ái" là cái diễn tiến với tính chất khả ái. "Khả ái và bất khả ái trong đối tượng trung tính" có nghĩa là cái diễn tiến với tính chất khả ái và bất khả ái trong đối tượng khả hỷ trung tính được gọi là "khả ái và bất khả ái". Do đó, ngài nói ("không phải khả ái cũng không phải bất khả ái"). Bằng từ này, tính chất khả ái được nắm bắt; bằng từ "không phải khả ái", cả tính chất khả ái và trung tính đều được hiểu một phần, do đó được nói là "khả ái và bất khả ái". Sau khi đã chỉ ra cách thức vận hành tự nhiên của tâm đối với đối tượng ấy, tùy theo đặc tính có được trong đối tượng, bây giờ để chỉ ra sự tu tập các căn vô thượng trong giới luật của bậc Thánh bằng cách phủ định điều đó, ngài đã nói câu "tâm của vị ấy có thể tham đắm...". Ở đây, sự liên kết là như sau: tâm của vị ấy có thể tham đắm đối với đối tượng khả ý, hoặc sân hận đối với đối tượng bất khả ý, hoặc si mê đối với đối tượng trung tính. "Không cho phép" có nghĩa là ngăn cản. "Sau khi nắm giữ" có nghĩa là sau khi nắm giữ bằng trí tuệ theo cách liễu tri, tức là sau khi liễu tri bằng thắng tri, thẩm sát tri và đoạn trừ tri. "Đặt minh sát vào trạng thái trung lập" có nghĩa là tuần tự làm phát sinh tâm xả trong minh sát, đưa đến và thiết lập tâm xả đối với các hành (saṅkhārupekkhā). "Có mắt" không chỉ đơn thuần chỉ sự tồn tại của nhãn căn; mà nó chỉ sự tồn tại một cách vượt trội của nó, giống như trong các từ "người có giới" (sīlavā) v.v... Do đó, ngài nói: "có mắt nghĩa là có con mắt toàn hảo, con mắt trong sạch". ๔๕๖. อีสกํ โปเณติ มชฺเฌ อุจฺจํ หุตฺวา อีสกํ โปเณ, น อนฺตนฺเตน วงฺเก. เตนาห – ‘‘รถีสา วิย อุฏฺฐหิตฺวา ฐิเต’’ติ. 456. "Hơi cong" có nghĩa là ở giữa thì cao rồi hơi cong xuống, không cong ở hai đầu. Do đó, ngài nói: "đứng thẳng lên như càng xe". ๔๖๑. ปฏิกูเลติ อมนุญฺเญ อารมฺมเณ. อปฺปฏิกูลสญฺญีติ น ปฏิกูลสญฺญี. ตํ ปน อปฺปฏิกูลสญฺญิตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘เมตฺตาผรเณน วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปฏิกูเล อนิฏฺเฐ วตฺถุสฺมึ สตฺตสญฺญิเต เมตฺตาผรเณน วา ธาตุโส อุปสํหาเรน วา สงฺขารสญฺญิเต ปน ธาตุโส อุปสํหาเรน วาติ โยเชตพฺพํ. อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรตีติ หิเตสิตาย ธมฺมสภาวจินฺตนาย จ นปฺปฏิกูลสญฺญี หุตฺวา อิริยาปถวิหาเรน วิหรติ. อปฺปฏิกูเล อิฏฺเฐ วตฺถุสฺมึ สตฺตสญฺญิเต เกสาทิอสุจิโกฏฺฐาสมตฺตเมวาติ อสุภผรเณน วาติ อสุภโต มนสิการวเสน. อิทํ รูปารูปมตฺตํ อนิจฺจํ สงฺขตนฺติ อนิจฺจโต อุปสํหาเรน วา. ตโต เอว, ‘‘ทุกฺขํ วิปริณามธมฺม’’นฺติ มนสิ กโรนฺโต ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. เสสปเทสูติ, ‘‘ปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูเล จา’’ติอาทินา อาคเตสุ เสเสสุ ทฺวีสุ ปเทสุ. ตตฺถ หิ อิฏฺฐานิฏฺฐวตฺถูนิ เอกชฺฌํ คเหตฺวา วุตฺตํ ยถา สตฺตานํ ปฐมํ ปฏิกูลโต อุปฏฺฐิตเมว ปจฺฉา คหณาการวเสน อวตฺถนฺตเรน วา อปฺปฏิกูลโต อุปฏฺฐาติ. ยญฺจ อปฺปฏิกูลโต อุปฏฺฐิตเมว ปจฺฉา ปฏิกูลโต อุปฏฺฐาติ, ตทุภเยปิ ขีณาสโว สเจ อากงฺขติ, วุตฺตนเยน อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหเรยฺย ปฏิกูลสญฺญี วาติ. 461. (Vị ấy) có tưởng ghê tởm ở đối tượng không khả ái. Có tưởng không ghê tởm nghĩa là không có tưởng ghê tởm. Để chỉ rõ sự có tưởng không ghê tởm ấy, câu “hoặc do sự biến mãn tâm từ” v.v… đã được nói đến. Ở đây, đối với đối tượng ghê tởm, không khả hỷ, được nhận thức là chúng sanh, (có tưởng không ghê tởm) là do sự biến mãn tâm từ hoặc do sự quy kết về các giới; còn đối với (đối tượng) được nhận thức là pháp hữu vi, (có tưởng không ghê tởm) là do sự quy kết về các giới, nên được hiểu như vậy. Vị ấy trú với tưởng không ghê tởm, nghĩa là vị ấy trú bằng cách an trú trong oai nghi, trở thành người không có tưởng ghê tởm do sự mong cầu điều lợi ích và do sự suy niệm về tự tánh của các pháp. Đối với đối tượng không ghê tởm, khả hỷ, được nhận thức là chúng sanh, (có tưởng ghê tởm) là do sự biến mãn tưởng bất tịnh, nghĩa là do tác ý về phương diện bất tịnh rằng: “chỉ là một phần bất tịnh gồm tóc v.v…”. Hoặc do sự quy kết về phương diện vô thường rằng: “Cái này chỉ là sắc và phi sắc, là vô thường, là pháp hữu vi”. Chính vì thế, vị ấy tác ý rằng: “là khổ, có tánh biến hoại” rồi trú với tưởng ghê tởm. Trong các đoạn còn lại, nghĩa là trong hai đoạn còn lại đã được đề cập bằng câu “trong đối tượng ghê tởm và không ghê tởm” v.v… Ở đây, các đối tượng khả hỷ và không khả hỷ được đề cập chung với nhau, theo đó đối với chúng sanh, điều trước tiên hiện khởi là ghê tởm, sau đó lại hiện khởi là không ghê tởm do cách thức nắm bắt hoặc do một trạng thái khác. Và điều trước tiên hiện khởi là không ghê tởm, sau đó lại hiện khởi là ghê tởm, trong cả hai trường hợp ấy, nếu vị lậu tận mong muốn, vị ấy có thể trú với tưởng không ghê tởm hoặc trú với tưởng ghê tởm theo phương pháp đã được nói đến. ตทุภยํ [Pg.441] อภินิวชฺเชตฺวาติ สภาวโต ภาวนานุภาวโต จ อุปฏฺฐิตํ อารมฺมณํ ปฏิกูลสภาวํ อปฺปฏิกูลสภาวํ วาติ ตํ อุภยํ ปหาย อคฺคเหตฺวา. สพฺพสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปน, ‘‘มชฺฌตฺโต หุตฺวา วิหริตุกาโม กึ กโรตี’’ติ, วตฺวา ตตฺถ ปฏิปชฺชนวิธึ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ…เป… โทมนสฺสิโต โหตี’’ติ อาห. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิยา วิภาเวตุํ, ‘‘วุตฺตํ เหต’’นฺติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺตนโย เอว. สโตติ สติเวปุลฺลปฺปตฺติยา สติมา. สมฺปชาโนติ ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺติยา สมฺปชานการี. จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ การณวเสน จกฺขูติ ลทฺธโวหาเรน รูปทสฺสนสมตฺเถน จกฺขุวิญฺญาเณน, จกฺขุนา วา กรณภูเตน รูปํ ปสฺสิตฺวา. เนว สุมโน โหติ เคหสฺสิตโสมนสฺสปฏิกฺเขเปน เนกฺขมฺมปกฺขิกาย กิริยาโสมนสฺสเวทนาย. Tránh xa cả hai điều ấy, nghĩa là từ bỏ, không nắm giữ cả hai điều ấy, tức là đối tượng hiện khởi do tự tánh và do oai lực của sự tu tập, có tự tánh ghê tởm hoặc có tự tánh không ghê tởm. Tuy nhiên, đối với tất cả đối tượng, sau khi nói: “(Vị) muốn trú với tâm xả thì phải làm gì?”, ngài đã chỉ ra phương pháp thực hành ở đó bằng câu: “đối với các (đối tượng) khả hỷ và không khả hỷ… không có ưu”. Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa đã được nói, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “Điều này đã được nói đến”. Ý nghĩa của câu ấy cũng giống như phương pháp đã được nói ở dưới. Chánh niệm, nghĩa là có niệm do đã đạt đến sự sung mãn của niệm. Tỉnh giác, nghĩa là người thực hành sự tỉnh giác do đã đạt đến sự sung mãn của tuệ. Sau khi thấy sắc bằng mắt, nghĩa là sau khi thấy sắc bằng nhãn thức có khả năng thấy sắc, được gọi là ‘mắt’ theo cách dùng quy ước về nguyên nhân, hoặc (thấy) bằng mắt là công cụ. Không có hân hoan, (điều này) là sự phủ định niềm hân hoan liên hệ đến thế tục, (nhưng không phủ định) thọ hỷ thuộc về hành động (duy tác) thuộc phe xuất ly. อิเมสุ จาติ ‘‘อญฺญถา จ ปนานนฺท, อริยสฺส วินเย อนุตฺตรา อินฺทฺริยภาวนา โหตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๔๕๓), – ‘‘กถญฺจานนฺท, เสโข โหติ ปฏิปโท’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๔๖๐); – ‘‘กถญฺจานนฺท, อริโย โหติ ภาวิตินฺทฺริโย’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๔๖๑) จ อาคเตสุ ติวิเธสุ นเยสุ. มนาปํ อมนาปํ มนาปามนาปนฺติ เอตฺถ มนาปคฺคหเณน โสมนสฺสยุตฺตกุสลากุสลานํ, อมนาปคฺคหเณน โทมนสฺสยุตฺตอกุสลานํ, มนาปามนาปคฺคหเณน ตพฺพิธุรุเปกฺขายุตฺตานํ สงฺคหิตตฺตา ปฐมนเย ‘‘สํกิเลสํ วฏฺฏติ, นิกฺกิเลสํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. ปฐมนเย หิ ปุถุชฺชนสฺส อธิปฺเปตตฺตา สํกิเลสกิเลสวิปฺปยุตฺตมฺปิ ยุชฺชติ. ทุติยนเย ปน ‘‘โส…เป… อฑฺฑียตี’’ติอาทิวจนโต ‘‘ปฐมํ สํกิเลสํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. เสกฺขสฺส อธิปฺเปตตฺตา จสฺส อปฺปหีนกิเลสวเสน, ‘‘สํกิเลสมฺปิ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. ตติยนเย อรหโต อธิปฺเปตตฺตา, ‘‘ตติยํ นิกฺกิเลสเมว วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. เสกฺขวาเร ปน ‘‘จกฺขุมา ปุริโส’’ติอาทิกา อุปมา เอกเมว อตฺถํ ญาเปตุํ อาห. ตสฺมา จกฺขุทฺวารสฺส อุปฺปนฺเน ราคาทิเก วิกฺขมฺเภตฺวา วิปสฺสนุเปกฺขาย ปติฏฺฐานํ อริยา อินฺทฺริยภาวนาติ. ปฐมนโย วิปสฺสกวเสน อาคโต, ทุติโย เสกฺขสฺส วเสน, ปฐมทุติโย จ เสกฺขปุถุชฺชนานํ มูลกมฺมฏฺฐานวเสน, ตติโย ขีณาสวสฺส อริยวิหารวเสน [Pg.442] อาคโต. ปฐมนเย จ ปุถุชฺชนสฺส วเสน, ทุติยนเย เสกฺขสฺส วเสน กุสลํ วุตฺตํ, ตติยนเย อเสกฺขสฺส วเสน กิริยาพฺยากตํ วุตฺตนฺติ อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพ. Và trong ba phương pháp này đã được đề cập bằng câu “Này Ānanda, mặt khác, trong giới luật của bậc Thánh, có sự tu tập các căn vô thượng” v.v… (M. iii. 453), – “Này Ānanda, thế nào là bậc hữu học đang thực hành?” v.v… (M. iii. 460); – và “Này Ānanda, thế nào là bậc Thánh đã tu tập các căn?” v.v… (M. iii. 461). Ở đây, trong các từ ‘khả ái’, ‘bất khả ái’, ‘khả ái và bất khả ái’, do việc bao gồm các pháp thiện và bất thiện tương ưng với hỷ qua việc nắm giữ (từ) ‘khả ái’, các pháp bất thiện tương ưng với ưu qua việc nắm giữ (từ) ‘bất khả ái’, và các pháp tương ưng với xả không có cả hai điều ấy qua việc nắm giữ (từ) ‘khả ái và bất khả ái’, nên trong phương pháp thứ nhất, đã được nói rằng: “trở thành ô nhiễm, trở thành không ô nhiễm”. Thật vậy, trong phương pháp thứ nhất, vì nhắm đến phàm nhân, nên (trạng thái) không tương ưng với phiền não ô nhiễm cũng phù hợp. Còn trong phương pháp thứ hai, do câu nói “vị ấy… bị phiền muộn” v.v…, nên đã được nói rằng: “trước tiên trở thành ô nhiễm”. Và vì nhắm đến bậc hữu học, do các phiền não chưa được đoạn trừ, nên đã được nói rằng: “cũng trở thành ô nhiễm”. Trong phương pháp thứ ba, vì nhắm đến bậc A-la-hán, nên đã được nói rằng: “thứ ba chỉ trở thành không ô nhiễm”. Tuy nhiên, trong phần về bậc hữu học, các ví dụ như “người có mắt” v.v… đã được nói để chỉ rõ một ý nghĩa duy nhất. Do đó, sự an trú trong tuệ quán xả sau khi đã chế ngự tham v.v… khởi sanh ở nhãn môn chính là sự tu tập các căn của bậc Thánh. Phương pháp thứ nhất được đề cập theo phương diện của hành giả tu tập tuệ quán, phương pháp thứ hai theo phương diện của bậc hữu học, cả phương pháp thứ nhất và thứ hai theo phương diện là đề mục thiền căn bản cho các bậc hữu học và phàm nhân, phương pháp thứ ba được đề cập theo phương diện là Thánh trú của vị lậu tận. Và trong phương pháp thứ nhất theo phương diện của phàm nhân và trong phương pháp thứ hai theo phương diện của bậc hữu học, pháp thiện đã được nói đến; trong phương pháp thứ ba theo phương diện của bậc vô học, pháp duy tác vô ký đã được nói đến, sự khác biệt này cần được hiểu rõ. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Của Papañcasūdanī, Chú Giải Trung Bộ Kinh อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. Phần Giải Thích Ý Nghĩa Thâm Sâu của bài Sớ Giải Kinh Tu Tập Các Căn đã hoàn tất. นิฏฺฐิตา จ สฬายตนวคฺควณฺณนา. Và Sớ Giải Phẩm Sáu Xứ đã kết thúc. อุปริปณฺณาสฏีกา สมตฺตา. Phụ Chú Giải Kinh Trung Bộ - Phần Cuối đã hoàn tất.