| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部） | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部） | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部） | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ） | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ） | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ） | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། มชฺฌิมนิกาเย དབུས་མའི་སྡེ། อุปริปณฺณาส-ฏีกา ལྔ་བཅུ་པ་གོང་མའི་འགྲེལ་བཤད། ๑. เทวทหวคฺโค ༡. ལྷའི་མཚེའུའི་ཚན། ๑. เทวทหสุตฺตวณฺณนา ༡. ལྷའི་མཚེའུའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๑. ทิพฺพนฺติ [Pg.211] กามคุเณหิ กีฬนฺติ, ลฬนฺติ, เตสุ วา วิหรนฺติ, วิชยสมตฺถตาโยเคน ปจฺจตฺถิเก วิเชตุํ อิจฺฉนฺติ; อิสฺสริยฏฺฐานาทิสกฺการทานคฺคหณํ ตํตํอตฺถานุสาสนญฺจ กโรนฺตา โวหรนฺติ, ปุญฺญานุภาวปฺปตฺตาย ชุติยา โชเตนฺติ วาติ เทวา วุจฺจนฺติ ราชาโน. ตถา หิ เต จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ ชนํ รญฺชยนฺตา สยํ ยถาวุตฺเตหิ วิเสเสหิ ราชนฺติ ทิพฺพนฺติ โสภนฺตีติ จ, ‘‘ราชาโน’’ติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถาติ ตสฺมึ นิคมเทเส. สาติ โปกฺขรณี. ตนฺติ ตํ, ‘‘เทวทห’’นฺติ ลทฺธนามํ โปกฺขรณึ อุปาทาย, ตสฺส อทูรภวตฺตาติ เกจิ. สพฺพํ สุขาทิเภทํ เวทยิตํ. ปุพฺเพติ ปุริมชาติยํ. กตกมฺมปจฺจยาติ กตสฺส กมฺมสฺส ปจฺจยภาวโต ชาตํ กมฺมํ ปฏิจฺจ. เตน สพฺพาปิ เวทนา กมฺมผลภูตา เอว อนุภวิตพฺพาติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘อิมินา’’ติอาทิ. อนิยเมตฺวา วุตฺตนฺติ, ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน’’ติ เอวํ อิเม นามาติ อวิเสเสตฺวา วุตฺตมตฺถํ. นิยเมตฺวาติ, ‘‘เอวํวาทิโน, ภิกฺขเว, นิคณฺฐา’’ติ เอวํ วิเสเสตฺวา ทสฺเสติ. ༡. རྩེ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་རྩེ་བའམ། དགའ་མགུར་སྤྱོད་པའམ། ཡང་ན་དེ་དག་ལ་གནས་པར་བྱེད་པ། ཕྱིར་རྒོལ་བ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་མཐུ་དང་ལྡན་པས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་འདོད་པ། དབང་ཕྱུག་གི་གནས་ལ་སོགས་པའི་བཀུར་སྟི་སྦྱིན་པ་དང་ལེན་པ་དང་། དོན་དེ་དང་དེའི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བྱེད་ཅིང་ཐ་སྙད་འདོགས་པ། བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་ཐོབ་པའི་འོད་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན། རྒྱལ་པོ་རྣམས་ལ་ལྷ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། དེ་ལྟར་ན་ཁོང་ཚོས་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞིས་སྐྱེ་བོ་རྣམས་མགུ་བར་བྱེད་ཅིང་། རང་ཉིད་ཀྱང་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཁྱད་པར་རྣམས་ཀྱིས་མཛེས་པར་བྱེད་པ་དང་། རྩེ་བར་བྱེད་པ་དང་། ལྷག་པར་མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན། "རྒྱལ་པོ་"ཞེས་བརྗོད་དོ།། "དེ་ནི་"ཞེས་པ་ནི་གྲོང་རྡལ་གྱི་ཡུལ་དེ་ཉིད་ལའོ།། "དེ་ནི་"ཞེས་པ་ནི་རྫིང་བུའོ།། "དེ་ལ་"ཞེས་པ་ནི། "ལྷའི་མཚེའུ་"ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་རྫིང་བུ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས། དེའི་ཉེ་འཁོར་དུ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ།། བདེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཐམས་ཅད་ནི་མྱོང་བའོ།། "སྔོན་"ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་སྔོན་མའོ།། "བྱས་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་"ཞེས་པ་ནི། བྱས་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་ཉིད་ལས་སྐྱེས་པའི་ལས་ལ་བརྟེན་ནས་སོ།། དེས་ནི་ཚོར་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུར་གྱུར་པ་ཉིད་དུ་མྱོང་བར་བྱ་དགོས་པ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ "འདི་ལྟར་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། "མ་ངེས་པར་གསུངས་པ་"ཞེས་པ་ནི། "དགེ་སློང་དག དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་ཁ་ཅིག་འདི་སྐད་སྨྲ་བ་ཡོད་དོ་"ཞེས་པ་ལྟར། འདི་དག་ནི་མིང་འདི་ཞེས་བྱེ་བྲག་ཏུ་མ་ཕྱེ་བར་བཤད་པའི་དོན་ཏོ།། "ངེས་པར་བྱས་ནས་"ཞེས་པ་ནི། "དགེ་སློང་དག གཅེར་བུ་པ་རྣམས་ནི་འདི་སྐད་སྨྲ་བའོ་"ཞེས་པ་ལྟར། འདི་ལྟར་བྱེ་བྲག་ཏུ་ཕྱེ་ནས་སྟོན་པའོ།། กลิสาสนนฺติ ปราชยํ. กลีติ หิ อนตฺโถ วุจฺจติ, กลีติ สสติ วิปฺผรตีติ กลิสาสนํ, ปราชโย. กลีติ วา โกธมานาทิกิเลสชาติ, ตาย ปน อยุตฺตวาทิตา กลิสาสนํ. ตํ อาโรเปตุกาโม วิภาเวตุกาโม[Pg.212]. เย กมฺมํ กตํ อกตํ วาติ น ชานนฺติ, เต กถํ ตํ เอทิสนฺติ ชานิสฺสนฺติ. เย จ กมฺมํ ปเภทโต น ชานนฺติ, เต กถํ ตสฺส วิปากํ ชานิสฺสนฺติ; วิปากปริโยสิตภาวํ ชานิสฺสนฺติ, เย จ ปาปสฺส กมฺมสฺส ปฏิปกฺขเมว น ชานนฺติ; เต กถํ ตสฺส ปหานํ กุสลกมฺมสฺส จ สมฺปาทนวิธึ ชานิสฺสนฺตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อุตฺตริ ปุจฺฉายปิ เอเสว นโย’’ติ อาห. "རྩོད་པའི་བསྟན་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཕམ་པའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། "ཀ་ལི་" ཞེས་པ་ནི་དོན་མེད་པ་ལ་བརྗོད་ཅིང་། ཀ་ལི་ཞེས་པ་ནི་གནོད་པ་བྱེད་ཅིང་ཁྱབ་པར་བྱེད་པས་ན། རྩོད་པའི་བསྟན་པ་སྟེ་ཕམ་པའོ།། ཡང་ན། "ཀ་ལི་" ཞེས་པ་ནི་ཁོང་ཁྲོ་དང་ང་རྒྱལ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་རིགས་ཏེ། དེས་ན་མི་རིགས་པར་སྨྲ་བ་ནི་རྩོད་པའི་བསྟན་པའོ།། དེ་ཉིད་སྐྱོན་དུ་འགེལ་བར་འདོད་ཅིང་གསལ་བར་བྱེད་པར་འདོད་པའོ།། གང་དག་གིས་ལས་བྱས་པ་དང་མ་བྱས་པ་ཉིད་ཀྱང་མི་ཤེས་ན། དེ་དག་གིས་དེ་ལྟ་བུ་ཞིག་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་འགྱུར། གང་དག་གིས་ལས་ཀྱི་དབྱེ་བ་མི་ཤེས་ན། དེ་དག་གིས་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་འགྱུར། རྣམ་པར་སྨིན་པ་མཐར་ཐུག་པའི་དངོས་པོ་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་འགྱུར། གང་དག་གིས་སྡིག་པའི་ལས་ཀྱི་གཉེན་པོ་ཉིད་ཀྱང་མི་ཤེས་ན། དེ་དག་གིས་དེ་སྤོང་བ་དང་དགེ་བའི་ལས་སྒྲུབ་པའི་ཆོ་ག་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་འགྱུར་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཉིད་སྟོན་པར། "གོང་མའི་དྲི་བ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། ๒. กิญฺจาปิ จูฬทุกฺขกฺขนฺเธปิ, (ม. นิ. ๑.๑๘๐) ‘‘เอวํ สนฺเต’’ติ อิมินา เตสํ นิคณฺฐานํ อชานนภาโว เอว อุชุกํ ปกาสิโต เหฏฺฐา เทสนาย ตถา ปวตฺตตฺตา. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๘๐) วุตฺตํ – ‘‘เอวํ สนฺเตติ ตุมฺหากํ เอวํ อชานนภาเว สตี’’ติ, ตถาปิ ตตฺถ อุปริเทสนาย สมฺพทฺโธ เอวมตฺโถ วุจฺจมาโน ยุชฺชติ, น อญฺญถาติ ทสฺเสตุํ อิธ, ‘‘มหานิคณฺฐสฺส วจเน สจฺเจ สนฺเตติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. เอตฺตกสฺส ฐานสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส ปญฺจปริมาณสฺส การณสฺส. ༢. སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཕུང་པོ་ཆུང་ངུའི་མདོ་ལས་ཀྱང་། "དེ་ལྟར་ཡིན་ནའང་"ཞེས་པས་གཅེར་བུ་པ་དེ་དག་གི་མི་ཤེས་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཐད་ཀར་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་ཏེ། འོག་གི་གསུང་རབ་ལས་དེ་ལྟར་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་ཡང་འགྲེལ་བཤད་ལས། "དེ་ལྟར་ཡིན་ནའང་ཞེས་པ་ནི་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་མི་ཤེས་པ་ཉིད་ཡོད་བཞིན་དུའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟ་ནའང་། དེར་གོང་མའི་གསུང་རབ་དང་འབྲེལ་བའི་དོན་འདི་ལྟ་བུ་བཤད་པ་ནི་རིགས་པ་ཡིན་གྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། འདིར། "གཅེར་བུ་པ་ཆེན་པོའི་ཚིག་བདེན་པ་ཡིན་ནའང་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "གནས་འདི་ཙམ་གྱི་"ཞེས་པ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚད་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིའོ།། ๓. อเนกวารํ วิสรญฺชนํ อิธ คาฬฺหาปเลปนํ, น สาฏกสฺส วิย ลิตฺตตาติ อาห – ‘‘พหลูป…เป… ลิตฺเตน วิยา’’ติ. วุตฺตเมว, น ปุน วตฺตพฺพํ, ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. ༣. འདིར་ལན་མང་དུ་བྱུག་པ་ནི་མཐུག་པོར་བྱུག་པ་སྟེ། རས་ཡུག་ལ་བྱུག་པ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "མཐུག་པོར་བྱུགས་པ་...ལ་སོགས་པ་...ལྟ་བུའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དེ། ཡང་བཤད་པར་མི་བྱ་ཞིང་། དེར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ།། อิเมสํ นิคณฺฐานํ ตาทิสสฺส เตสํ อภาวโต, ‘‘ชานนกาโล สิยา’’ติ ปริกปฺปวเสน วทติ. เตน เอวํ ชานิตุํ เตหิ สกฺกา สิยา, เตสญฺจ ทสฺสนํ สจฺจํ สิยา. ยสฺมา เตสํ ทสฺสนํ อสจฺจํ, ตสฺมา เต น ชานึสูติ ทสฺเสติ. จตูสุ กาเลสูติ วณมุขสฺส ปริกนฺตนกาโล, สลฺลสฺส เอสนกาโล, อพฺพุหนกาโล, วณมุเข อคทงฺคารโอทหนกาโลติ อิเมสุ จตูสุ กาเลสุ. สุทฺธนฺเตติ สุทฺธโกฏฺฐาเส, ทุกฺขสฺส อนวเสสโต นิชฺชีรณฏฺเฐน นิทฺทุกฺขภาเวติ อตฺโถ. เอกาย อุปมายาติ, ‘‘สลฺเลน วิทฺธสฺส หิ วิทฺธกาเล เวทนาย ปากฏกาโล วิยา’’ติ อิมาย เอกาย อุปมาย. ตโย อตฺถาติ ปุพฺเพ อหุวมฺหา วา โน วา, ปาปกมฺมํ อกริมฺหา วา โน วา, เอวรูปํ วา ปาปกมฺมํ อกริมฺหาติ อิเม ตโย อตฺถา. จตูหิ อุปมาหีติ วณมุขปริกนฺตนาทีหิ จตูหิ อุปมาหิ. เอโก อตฺโถติ, ‘‘เอตฺตกํ ทุกฺขํ นิชฺชิณฺณ’’นฺติอาทินา [Pg.213] วุตฺโต เอโก อตฺโถ. โส หิ ทุกฺขนิชฺชีรณภาวสามญฺญา เอโก อตฺโถติ วุตฺโต. གཅེར་བུ་པ་འདི་དག་ལ་དེ་ལྟ་བུ་མེད་པའི་ཕྱིར། "ཤེས་པའི་དུས་སུ་འགྱུར་རོ་"ཞེས་རྟོག་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་སོ།། དེས་ན་དེ་དག་གིས་དེ་ལྟར་ཤེས་ནུས་པར་འགྱུར་ཞིང་། དེ་དག་གི་ལྟ་བའང་བདེན་པར་འགྱུར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་ལྟ་བ་མི་བདེན་པ་ཡིན་པ་དེའི་ཕྱིར། དེ་དག་གིས་མ་ཤེས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། "དུས་བཞི་པོ་རྣམས་སུ་"ཞེས་པ་ནི། རྨ་ཁ་གཤག་པའི་དུས། ཟུག་རྔུ་འཚོལ་བའི་དུས། ཕྱུང་བའི་དུས། རྨ་ཁར་སྨན་གྱི་སོལ་བ་འདེབས་པའི་དུས་ཏེ། དུས་བཞི་པོ་འདི་དག་ལའོ།། "དག་པའི་མཐའ་"ཞེས་པ་ནི། དག་པའི་ཆ་སྟེ། སྡུག་བསྔལ་མ་ལུས་པར་ཟད་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། "དཔེ་གཅིག་གིས་"ཞེས་པ་ནི། "ཟུག་རྔུས་ཟིན་པ་ལ་ཟིན་པའི་དུས་སུ་ཚོར་བ་གསལ་བའི་དུས་ལྟ་བུའོ་"ཞེས་པའི་དཔེ་གཅིག་པོ་འདིས། "དོན་གསུམ་"ཞེས་པ་ནི། སྔོན་བདག་ཅག་བྱུང་ངམ་མ་བྱུང་། སྡིག་པའི་ལས་བྱས་སམ་མ་བྱས། འདི་ལྟ་བུའི་སྡིག་པའི་ལས་བྱས་སམ་མ་བྱས་པ་སྟེ། དོན་གསུམ་པོ་འདི་དག་གོ། "དཔེ་བཞིས་"ཞེས་པ་ནི། རྨ་ཁ་གཤག་པ་ལ་སོགས་པའི་དཔེ་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། "དོན་གཅིག་"ཞེས་པ་ནི། "སྡུག་བསྔལ་འདི་ཙམ་ཞིག་ཟད་དོ་"ཞེས་སོགས་གསུངས་པའི་དོན་གཅིག་པོའོ།། དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཟད་པའི་དངོས་པོ་སྤྱི་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱིས་དོན་གཅིག་ཅེས་བརྗོད་དོ།། ๔. อิเม ปน นิคณฺฐา. อาสงฺกาย วิทฺโธสฺมีติ สญฺญํ อุปฺปาเทตฺวา. ปจฺจาหริตุนฺติ ปจฺจาวตฺติตุํ, ปริหริตุนฺติ อตฺโถ. ༤. གཅེར་བུ་པ་འདི་དག་ནི། དོགས་པས་བདག་ནི་ཟིན་ཏོ་སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་བསྐྱེད་ནས། "ཕྱིར་བཟློག་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་པ་སྟེ། ཡོངས་སུ་སྤོང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ๕. อตีตวาทํ สทฺทหนฺตานนฺติ, ‘‘อตฺถิ โข, โภ, นิคณฺฐา ปุพฺเพ ปาปกมฺมํ กต’’นฺติ เอวํ อตีตํสํ อารพฺภ ปวตฺตํ มหานิคณฺฐสฺส วาทํ สทฺทหนฺตานํ. ภูตตฺตาติ ยถาภูตตฺตา กึ อวิปรีตเมว อตฺถํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตาติ ปุจฺฉติ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สห ธมฺเมนาติ สหธมฺโม, โส เอว สหธมฺมิโก ยถา ‘‘เวนยิโก’’ติ (อ. นิ. ๘.๑๑; ปารา. ๘). ‘‘ธมฺโม’’ติ เอตฺถ การณํ อธิปฺเปตนฺติ อาห – ‘‘สเหตุกํ สการณ’’นฺติ. ปฏิหรติ ปฏิวตฺเตตีติ ปฏิหาโร, วาโท เอว ปฏิหาโร วาทปฏิหาโร; ตํ, อุตฺตรนฺติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘ปจฺจาคมนกวาท’’นฺติ, โจทนํ ปริวตฺเตตฺวา ปฏิปากติกกรณนฺติ อตฺโถ. เตสนฺติ อิทํ อาวุตฺติวเสน คเหตพฺพํ, ‘‘เตสํ สทฺธาเฉทกวาทํ นาม เตสํ ทสฺเสตี’’ติ. ༥. "འདས་པའི་སྨྲ་བ་ལ་དད་པ་རྣམས་ཀྱི་"ཞེས་པ་ནི། "ཀྱེ་གཅེར་བུ་པ་དག སྔོན་སྡིག་པའི་ལས་བྱས་པ་ཡོད་དོ་"ཞེས་འདས་པའི་ཆ་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བའི་གཅེར་བུ་པ་ཆེན་པོའི་སྨྲ་བ་ལ་དད་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། "ཡང་དག་པ་ཉིད་ཀྱིས་"ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་ཉིད་དེ། དོན་མ་ནོར་བ་ཉིད་དམིགས་པར་བྱས་ནས་འཇུག་གམ་ཞེས་འདྲི་བའོ།། ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། "ཆོས་དང་ལྷན་ཅིག་པ་"ཞེས་པ་ནི། ཆོས་དང་མཐུན་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཆོས་དང་མཐུན་པ་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན། "འདུལ་བ་དང་ལྡན་པ་"ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ།། འདིར་ "ཆོས་" ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་པས་ན། "རྒྱུ་དང་བཅས་པ། རྐྱེན་དང་བཅས་པ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། སྤོང་བར་བྱེད་པ་དང་ཕྱིར་བཟློག་པར་བྱེད་པས་ན་སྤོང་བ་སྟེ། སྨྲ་བ་ཉིད་སྤོང་བ་ནི་སྨྲ་བ་སྤོང་བ་སྟེ། དེའི་ལན་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ཕྱིར་ལྡོག་པའི་སྨྲ་བ་"ཞེས་གསུངས་ཏེ། རྒོལ་བ་ཕྱིར་བཟློག་ནས་རང་ལུགས་སོར་ཆུད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། "དེ་དག་གི་"ཞེས་པ་འདི་ནི་བསྐྱར་བའི་ཚུལ་གྱིས་བཟུང་བར་བྱ་སྟེ། "དེ་དག་གི་དད་པ་གཅོད་པའི་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བ་དེ་དག་ལ་སྟོན་ཏོ་"ཞེས་པའོ།། ๖. อวิชฺชา อญฺญาณา สมฺโมหาติ ปริยายวจนเมตํ. อวิชฺชาติ วา อวิชฺชาย กรณภูตาย. อญฺญาเณนาติ อชานเนน. สมฺโมเหนาติ สมฺมุยฺหเนน มหามุฬฺหตาย. สามํเยว โอปกฺกมิกา เอตรหิ อตฺตโน อุปกฺกมเหตุ ทุกฺขเวทนํ เวทิยมานํ – ‘‘ยํกิญฺจายํ…เป… ปุพฺเพกตเหตู’’ติ วิปรีตโต สทฺทหถ. ปุพฺเพกตเหตุวาทสญฺญิตํ วิปลฺลาสคฺคาหํ คณฺหถ. ༦. མ་རིག་པ་དང་། མི་ཤེས་པ་དང་། གཏི་མུག་ཅེས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། ཡང་ན། "མ་རིག་པས་"ཞེས་པ་ནི་མ་རིག་པ་རྒྱུར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། "མི་ཤེས་པས་"ཞེས་པ་ནི་མ་ཤེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། "རྨོངས་པས་"ཞེས་པ་ནི་རྨོངས་པར་བྱེད་པ་སྟེ་རྨོངས་པ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། རང་ཉིད་ཀྱིས་ད་ལྟ་རང་གི་རྩོལ་བའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་རྩོལ་བ་ལས་སྐྱེས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་མྱོང་བཞིན་དུ། "གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་འདི་...ལ་སོགས་པ་...སྔོན་བྱས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའོ་"ཞེས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་དད་པར་བྱེད་དོ།། སྔོན་བྱས་པའི་རྒྱུར་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་འཛིན་པ་འཛིན་ཏོ།། ๗. ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต, ตตฺถ เวทิตพฺพํ ผลํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ. เตนาห – ‘‘อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากทายก’’นฺติ. ปโยเคนาติ กายิเกน ปโยเคน วา วาจสิเกน วา ปโยเคน. ปธาเนนาติ ปทหเนน เจตสิเกน อุสฺสาหเนน. อาสนฺเน ภวนฺตเร วิปาเจตุํ น สกฺกา, ปเคว ทูเรติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ทุติเย วา ตติเย วา อตฺตภาเว’’ติ วุตฺตํ. นิพฺพตฺตกภาวโต สุขเวทนาย หิตนฺติ สุขเวทนียํ. สา ปน วิปากเวทนาภาวโต เอกนฺตโต อิฏฺฐารมฺมณา เอว โหตีติ อาห ‘‘อิฏฺฐารมฺมณวิปากทายก’’นฺติ. วิปรีตนฺติ [Pg.214] อนิฏฺฐารมฺมณวิปากทายกํ. นิปฺผนฺเนติ สทฺธึ อญฺเญน กมฺเมน นิพฺพตฺเต. สมฺปรายเวทนียสฺสาติ อุปปชฺชเวทนียสฺส อปราปริยเวทนียสฺส. เอวํ สนฺเตปีติ กามํ ปริปกฺกเวทนียนฺติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียเมว วุจฺจติ, ตถาปิ อตฺเถตฺถ อติสโย ทิฏฺฐธมฺมวิเสสภาวโต ปริปกฺกเวทนียสฺสาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อยเมตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยสฺมึ ทิวเส กตํ, ตโต สตฺตทิวสพฺภนฺตเร. ༧. མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་ལ་མཐོང་བའི་ཆོས་ཞེས་བརྗོད་ཅིང་། དེར་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་འབྲས་བུ་ནི་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ལུས་འདི་ཉིད་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "སྦྱོར་བས་"ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྦྱོར་བའམ། ངག་གི་སྦྱོར་བས་སོ།། "བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་"ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་སྤྲོ་བ་སྟེ་བརྩོན་པས་སོ།། ཉེ་བའི་སྐྱེ་བ་གཞན་དུ་རྣམ་པར་སྨིན་པར་བྱེད་མི་ནུས་ན། ཐག་རིང་པོ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། "སྐྱེ་བ་གཉིས་པ་འམ་གསུམ་པ་ལའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ལས་བདེ་བའི་ཚོར་བ་ལ་ཕན་པས་ན་བདེ་བར་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ།། ཚོར་བ་དེ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཚོར་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། གཏན་དུ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས་ན། "ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པའི་རྣམ་སྨིན་སྦྱིན་པའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "བཟློག་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དམིགས་པའི་རྣམ་སྨིན་སྦྱིན་པའོ།། "གྲུབ་པ་"ཞེས་པ་ནི་ལས་གཞན་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྐྱེས་པའོ།། "ཕྱི་མར་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་"ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་ནས་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་དང་། ལན་གྲངས་གཞན་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ།། དེ་ལྟར་ཡིན་ནའང་། འདོད་པའི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་སྨིན་ནས་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ནི་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་ལ་བརྗོད་མོད། དེ་ལྟ་ནའང་འདིར་མཐོང་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཡོངས་སུ་སྨིན་ནས་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ལ་ཁྱད་པར་ཡོད་དོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། "འདི་ནི་འདིར་རོ་"ཞེས་ոགས་གསུངས་སོ།། ཉིན་མོ་གང་ལ་བྱས་པ་དེ་ནས་ཞག་བདུན་གྱི་ཁོངས་སུའོ།། ตตฺราติ ตสฺมึ ปริปกฺกเวทนียกมฺมสฺส สตฺตทิวสพฺภนฺตเร วิปากทาเน. เอกวารํ กสิตฺวา นิสีทิ ฉาตชฺฌตฺโต หุตฺวา. อาคจฺฉนฺตี อาห – ‘‘อุสฺสูเร ภตฺตํ อาหรียิตฺถา’’ติ โทมนสฺสํ อนุปฺปาเทตฺวา ยถา กตปุญฺญํ อนุโมทติ. วิชฺโชตมานํ ทิสฺวา, ‘‘กึ นุ โข อิทมฺปิ ตปฺปกาโร, มม จิตฺตวิกปฺปมตฺตํ, อุทาหุ สุวณฺณเมวา’’ติ วีมํสนฺโต ยฏฺฐิยา ปหริตฺวา. "དེ་ལ་"ཞེས་པ་ནི། ཡོངས་སུ་སྨིན་ནས་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་ལས་དེ་ཉིད་ཞག་བདུན་གྱི་ཁོངས་སུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པ་ལའོ།། ལན་ཅིག་ཞིང་བཏབ་ནས་བཀྲེས་པས་ཉེན་ཏེ་འདུག་གོ། འོངས་ནས་སྨྲས་པ། "ཉི་མ་ཕྱེད་ཡོལ་དུ་ཟས་བསྐྱལ་ཏོ།།" ཞེས་ཡིད་མི་བདེ་བ་མ་བསྐྱེད་པར་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་བྱེད་དོ།། འོད་འབར་བ་མཐོང་ནས། "འདི་ཡང་དེ་ལྟ་བུ་ཞིག་གམ། བདག་གི་སེམས་ཀྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཙམ་ཞིག་གམ། འོན་ཏེ་གསེར་ཉིད་ཡིན་ནམ་"ཞེས་དཔྱོད་བཞིན་དུ་དབྱུག་པས་བརྡེགས་ནས། วาฬยกฺขสญฺจรณตฺตา ราชคหูปจารสฺส นคเร สหสฺสภณฺฑิกํ จาเรสุํ. อุปฺปนฺนราโค จูฬาย ฑํสิ. รญฺโญ อาจิกฺขิตฺวาติ ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาจิกฺขิตฺวา. มลฺลิกาย วตฺถุ ธมฺมปทวตฺถุมฺหิ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.มลฺลิกาเทวีวตฺถุ) อาคเตน นเยน กเถตพฺพํ. གདུག་པའི་གནོད་སྦྱིན་རྒྱུ་བའི་ཕྱིར། རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སྟོང་གི་ཁུར་བསྒྲགས་སོ།། འདོད་ཆགས་སྐྱེས་ནས་གཙུག་ཕུད་ལ་སོ་བཏབ་བོ།། "རྒྱལ་པོ་ལ་བརྗོད་ནས་"ཞེས་པ་ནི་བྱུང་བ་དེ་ཉིད་རྒྱལ་པོ་ལ་བཤད་ནས་སོ།། མཱ་ལླི་ཀཱའི་གཏམ་རྒྱུད་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་གཏམ་རྒྱུད་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱའོ།། มรณสนฺติเกปิ กตํ, ปเคว ตโต ปุเรตรํ อตีตตฺตภาเวสุ จ กตํ. อิธ นิพฺพตฺติตวิปาโกติ วุตฺโต อวสฺสํภาวิภาวโต. สมฺปรายเวทนียเมว ภวนฺตเร วิปากทายกภาวโต. อิธ นิพฺพตฺติตคุโณตฺเวว วุตฺโต, น อิธ นิพฺพตฺติตวิปาโกติ วิมุตฺติภาวโต. ปริปกฺกเวทนียนฺติ เวทิตพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตปริปกฺกเวทนียลกฺขณานติวตฺตนโต. สพฺพลหุํ ผลทายิกาติ เอเตน ผลุปฺปาทนสมตฺถตาโยเคน กมฺมสฺส ปริปกฺกเวทนียตาติ ทสฺเสติ. འཆི་ཁར་བྱས་པའམ། དེའི་སྔོན་དུ་སྐྱེ་བ་འདས་པ་རྣམས་སུ་བྱས་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། "འདིར་སྐྱེས་པའི་རྣམ་སྨིན་"ཞེས་གསུངས་པ་ནི་གདོན་མི་ཟ་བར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། སྐྱེ་བ་གཞན་དུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར་ཕྱི་མར་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ།། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར། "འདིར་སྐྱེས་པའི་ཡོན་ཏན་"ཞེས་གསུངས་པ་ཉིད་དེ། "འདིར་སྐྱེས་པའི་རྣམ་སྨིན་"ཞེས་མ་གསུངས་སོ།། འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཡོངས་སུ་སྨིན་ནས་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་མཚན་ཉིད་ལས་མ་འདས་པའི་ཕྱིར། ཡོངས་སུ་སྨིན་ནས་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། "ཤིན་ཏུ་མྱུར་བར་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པའོ་"ཞེས་པས་ནི། འབྲས་བུ་བསྐྱེད་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་ལས་ཀྱི་ཡོངས་སུ་སྨིན་ནས་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ།། จตุปฺปญฺจกฺขนฺธผลตาย สญฺญาภวูปคํ กมฺมํ พหุเวทนียนฺติ วุตฺตํ. เอกขนฺธผลตฺตา อสญฺญาภวูปคํ กมฺมํ อปฺปเวทนียํ. เกจิ ปน, ‘‘อรูปาวจรกมฺมํ พหุกาลํ เวทิตพฺพผลตฺตา พหุเวทนียํ, อิตรํ อปฺปเวทนียํ. รูปารูปาวจรกมฺมํ วา พหุเวทนียํ, ปริตฺตกมฺมํ อปฺปเวทนีย’’นฺติ วทนฺติ. สวิปากํ กมฺมนฺติ ปจฺจยนฺตรสมวาเย วิปากุปฺปาทนสมตฺถํ, น อารทฺธวิปากเมว. อวิปากํ กมฺมนฺติ ปจฺจยเวกลฺเลน วิปจฺจิตุํ อสมตฺถํ อโหสิกมฺมาทิเภทํ. ཕུང་པོ་བཞི་དང་ལྔའི་འབྲས་བུ་ཉིད་ཀྱིས་ན། འདུ་ཤེས་དང་བཅས་པའི་སྲིད་པར་འགྲོ་བའི་ལས་ནི་མང་པོ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཞེས་གསུངས་སོ།། ཕུང་པོ་གཅིག་གི་འབྲས་བུ་ཉིད་ཀྱིས་ན། འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྲིད་པར་འགྲོ་བའི་ལས་ནི་ཉུང་ངུ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ།། ཁ་ཅིག་ནི། "གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ལས་ནི་དུས་ཡུན་རིང་པོར་མྱོང་བར་བྱ་བའི་འབྲས་བུ་ཉིད་ཀྱིས་མང་པོ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཡིན་ལ། གཞན་ནི་ཉུང་ངུ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ།། ཡང་ན། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ལས་ནི་མང་པོ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཡིན་ལ། ཆུང་ངུའི་ལས་ནི་ཉུང་ངུ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ།།" ཞེས་སྨྲའོ།། "རྣམ་སྨིན་དང་བཅས་པའི་ལས་"ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་གཞན་འདུས་པ་ན་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བསྐྱེད་པར་ནུས་པ་སྟེ། རྣམ་སྨིན་འགོ་བརྩམས་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནོ།། "རྣམ་སྨིན་མེད་པའི་ལས་"ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་མ་ཚང་བས་རྣམ་པར་སྨིན་པར་མི་ནུས་པ་སྟེ། ལས་བྱས་ཤིང་འབྲས་བུ་མེད་པར་གྱུར་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའོ།། ๘. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีนนฺติ [Pg.215] ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีนํ ทสนฺนํ กมฺมานํ อุปกฺกเมน กมฺมานํ อญฺญาถาภาวสฺส อนาปาทนียตฺตา ยถาสภาเวเนว กมฺมานิ ติฏฺฐนฺติ. ตตฺถ นิคณฺฐานํ อุปกฺกโม นิปฺปโยชโนติ อาห ‘‘อผโล’’ติ. นิคณฺฐานํ ปทหนสฺส มิจฺฉาวายามสฺส นิปฺผลภาวปฺปเวทโน ปธานจฺเฉทกวาโท. ปเรหิ วุตฺตการเณหีติ เยหิ การเณหิ นิคณฺฐานํ วาเทสุ โทสํ ทสฺเสนฺติ. เตหิ ปเรหิ วุตฺตการเณหิ. น หิ ลกฺขณยุตฺเตน เหตุนา วินา ปรวาเทสุ โทสํ ทสฺเสตุํ สกฺกา. เตนาห ‘‘สการณา หุตฺวา’’ติ. นิคณฺฐานํ วาทา จ อนุวาทา จาติ นิคณฺเฐหิ วุจฺจมานา สกสกสมยปฺปเวทิกา วาทาเจว สาวเกหิ วุจฺจมานา เตสํ อนุวาทา จ. วิญฺญูหิ ครหิตพฺพํ การณํ อาคจฺฉนฺตีติ, ‘‘อยเมตฺถ โทโส’’ติ ตตฺถ ตตฺถ วิญฺญูหิ ปณฺฑิเตหิ ครหารหํ การณํ อุปคจฺฉนฺติ, ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. ตสฺสตฺโถติอาทีสุ อยํ สงฺเขปตฺโถ, ‘‘วุตฺตนเยน ปเรหิ วุตฺเตน การเณน สการณา หุตฺวา โทสทสฺสนวเสน นิคณฺฐานํ วาทา อนุปฺปตฺตา, ตโต เอว ตํ วาทํ อปฺปสาทนียภาวทสฺสเนน โสเสนฺตา เหตุสมฺปตฺติโวหารสุกฺขเนน มิลาเปนฺตา ทุกฺกฏกมฺมการิโนติอาทโย ทส คารยฺหาปเทสา อุปคจฺฉนฺตี’’ติ. ༨. མཐོང་ཆོས་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པ་ནི། མཐོང་ཆོས་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ལ་སོགས་པའི་ལས་བཅུ་པོ་རྣམས་ནི་རྩོལ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ལས་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། རང་བཞིན་གྱིས་ཉིད་དུ་ལས་རྣམས་གནས་སོ། །དེ་ལ་གཅེར་བུ་པ་རྣམས་ཀྱི་རྩོལ་བ་ནི་དོན་མེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'འབྲས་བུ་མེད་པ་'ཞེས་གསུངས། གཅེར་བུ་པ་རྣམས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་ལོག་པའི་རྩོལ་བ་འབྲས་བུ་མེད་པར་བསྟན་པ་ནི་བརྩོན་པ་གཅོད་པའི་སྨྲ་བ་ཡིན། གཞན་དག་གིས་བཤད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་མཚན་གང་དག་གིས་གཅེར་བུ་པའི་སྨྲ་བ་རྣམས་ལ་སྐྱོན་སྟོན་པར་བྱེད་པ་སྟེ། གཞན་དག་གིས་བཤད་པའི་རྒྱུ་མཚན་དེ་དག་གིས་སོ། །མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་གཏན་ཚིགས་མེད་པར་གཞན་གྱི་སྨྲ་བ་ལ་སྐྱོན་སྟོན་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ 'རྒྱུ་མཚན་དང་བཅས་པར་གྱུར་ནས་'ཞེས་གསུངས། གཅེར་བུ་པའི་སྨྲ་བ་དང་རྗེས་སུ་སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི། གཅེར་བུ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཤད་པའི་རང་རང་གི་གྲུབ་པའི་མཐའ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྨྲ་བ་ཉིད་དང་། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་བཤད་པའི་དེ་དག་གི་རྗེས་སུ་སྨྲ་བ་ཉིད་དོ། །མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྨད་པར་བྱ་བའི་རྒྱུ་ལ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི། 'འདི་ལ་སྐྱོན་འདི་ཡོད་དོ་'ཞེས་དེ་དང་དེ་ལ་མཁས་པ་ཤེས་རབ་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སྨད་པར་འོས་པའི་རྒྱུ་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་སླེབས་པར་འགྱུར་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་དོན་ནི་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བསྡུས་པའི་དོན་ནི། 'བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གཞན་གྱིས་བཤད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་རྒྱུ་མཚན་དང་བཅས་པར་གྱུར་ནས་སྐྱོན་སྟོན་པའི་དབང་གིས་གཅེར་བུ་པའི་སྨྲ་བ་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་སླེབས་ཤིང་། དེ་ཉིར་ཀྱི་ཕྱིར་སྨྲ་བ་དེ་ལ་མི་དད་པའི་རང་བཞིན་བསྟན་པས་སྐེམ་པར་བྱེད་ཅིང་། རྒྱུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཐ་སྙད་སྐེམ་པས་རྙིད་པར་བྱེད་དེ། ལས་ཉེས་པར་བྱེད་པ་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྨད་པའི་མིང་བཅུ་པོ་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་འགྲོའོ་'ཞེས་པའོ། ། ๙. สงฺคติภาวเหตูติ ตตฺถ ตตฺถ ยทิจฺฉาย สมุฏฺฐิตสงฺคตินิมิตฺตํ. สา ปน สงฺคติ นิยติลกฺขณาติ อาห ‘‘นิยติภาวการณา’’ติ. อจฺเฉชฺชสุตฺตาวุตอเภชฺชมณิ วิย หิ ปฏินิยตตา นิยติปวตฺตีติ. ฉฬภิชาติเหตูติ กณฺหาภิชาติ นีลาภิชาติ โลหิตาภิชาติ หลิทฺทาภิชาติ สุกฺกาภิชาติ ปรมสุกฺกาภิชาตีติ อิมาสุ อภิชาตีสุ ชาตินิมิตฺตํ. ปาปสงฺคติกาติ นิหีนสงฺคติกา. ༩. འདུ་བའི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་ལས་ཞེས་པ་ནི། དེ་དང་དེ་ལ་རང་དགར་བྱུང་བའི་འདུ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ནོ། །འདུ་བ་དེ་ནི་ངེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'ངེས་པའི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་ལས་'ཞེས་གསུངས། གཅད་དུ་མེད་པའི་སྐུད་པར་བརྒྱུས་པའི་གཞིག་ཏུ་མེད་པའི་ནོར་བུ་བཞིན་དུ་སོ་སོར་ངེས་པ་ནི་ངེས་པར་འཇུག་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སྐྱེ་གནས་དྲུག་གི་རྒྱུ་ལས་ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་གནས་ནག་པོ། སྐྱེ་གནས་སྔོན་པོ། སྐྱེ་གནས་དམར་པོ། སྐྱེ་གནས་སེར་པོ། སྐྱེ་གནས་དཀར་པོ། སྐྱེ་གནས་མཆོག་ཏུ་དཀར་པོ་སྟེ། སྐྱེ་གནས་འདི་དག་གི་ནང་ནས་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ནོ། །སྡིག་པའི་འདུ་བ་ཅན་ཞེས་པ་ནི། དམན་པའི་འདུ་བ་ཅན་ནོ། ། ๑๐. อนทฺธภูตนฺติ เอตฺถ อธิ-สทฺเทน สมานตฺโถ อทฺธ-สทฺโทติ อาห – ‘‘อนทฺธภูตนฺติ อนธิภูต’’นฺติ. ยถา อาปายิโก อตฺตภาโว มหตา ทุกฺเขน อภิภุยฺยติ, น ตถา อยนฺติ อาห – ‘‘ทุกฺเขน อนธิภูโต นาม มนุสฺสตฺตภาโว วุจฺจตี’’ติ. ‘‘อเจลโก โหตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๓๙๔) วุตฺตาย นานปฺปการาย ทุกฺกรการิกาย กิลมเถน. ยทิ เอวํ [Pg.216] กถํ ธุตงฺคธราติ อาห ‘‘เย ปนา’’ติอาทิ. นิยฺยานิกสาสนสฺมิญฺหิ วีริยนฺติ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา ปวตฺติยมานํ วีริยํ สรีรํ เขทนฺตมฺปิ สมฺมาวายาโม นาม โหติ ญายารทฺธภาวโต. ༡༠. མ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ལ། འདིར་ 'ཨདྷི' (ལྷག་པར་) ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་དོན་གཅིག་པ་ནི་ 'ཨདྡྷ' ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'མ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་གྱུར་པ་ནི་མ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་'ཞེས་གསུངས། ཇི་ལྟར་ངན་སོང་བའི་ལུས་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ལྟར། འདི་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'སྡུག་བསྔལ་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་མ་གནོན་པ་ནི་མིའི་ལུས་ལ་བརྗོད་དོ་'ཞེས་གསུངས། 'གོས་མེད་པར་གྱུར་པ་'ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་དཀའ་ཐུབ་སྤྱོད་པའི་ངལ་བས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ཇི་ལྟར་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་འཛིན་པ་ཡིན་ཞེ་ན། 'གང་དག་ནི་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་བསྟན་པ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་ནི། འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཏེ། ལུས་ངལ་བར་བྱེད་ཀྱང་རིགས་པ་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་ཞེས་བྱའོ། ། เถโรติ เอตฺถ อาคตมหารกฺขิตตฺเถโร. ติสฺโส สมฺปตฺติโย มนุสฺสเทวนิพฺพานสมฺปตฺติโย, สีลสมาธิปญฺญาสมฺปตฺติโย วา. ขุรคฺเคเยวาติ ขุเร สีสคฺเค เอว, ขุเร สีสคฺคโต อปนีเต เอวาติ อธิปฺปาโย. อยนฺติ, ‘‘อิสฺสรกุเล นิพฺพตฺโต’’ติอาทินา วุตฺโต. น สพฺเพ เอว สกฺการปุพฺพกํ ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณนฺตีติ อาห ‘‘โย ทาสิกุจฺฉิย’’นฺติอาทิ. รชตมุทฺทิกนฺติ รชตมยํ องฺคุลิมุทฺทิกํ. โครกปิยงฺคุมตฺเตนปีติ กปิตฺถฉลฺลิกงฺคุปุปฺผคนฺธมตฺเตนปิ. གནས་བརྟན་ཞེས་པ་ནི། འདིར་བྱོན་པའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་སྲུང་བྱེད་དོ། །ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གསུམ་ནི། མི་དང་ལྷ་དང་མྱང་འདས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་སོ། །སྤུ་གྲིའི་རྩེ་མོ་ཉིད་ལ་ཞེས་པ་ནི། སྤུ་གྲི་མགོའི་རྩེ་མོ་ལ་རེག་པ་ཉིད་ལའམ། སྤུ་གྲི་མགོའི་རྩེ་མོ་ལས་བསལ་མ་ཐག་པ་ཉིད་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་ནི་ 'དབང་ཕྱུག་གི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་སོ། །ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བཀུར་སྟི་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'གང་ཞིག་བྲན་མོའི་མངལ་དུ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དངུལ་གྱི་སོར་གདུབ་ཅེས་པ་ནི། དངུལ་ལས་གྲུབ་པའི་སོར་གདུབ་བོ། །ཀ་པིཏྠའི་པགས་པ་དང་ཙཱ་ན་ཀའི་མེ་ཏོག་གི་དྲི་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་ཞེས་པ་ནི། ཀ་པིཏྠའི་པགས་པ་དང་ཙཱ་ན་ཀའི་མེ་ཏོག་གི་དྲི་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་ངོ་། ། ธมฺเมน ญาเยน อาคตสุขํ ธมฺมสุขนฺติ อาห – ‘‘สงฺฆโต วา…เป… ปจฺจยสุข’’นฺติ. อมุจฺฉิโตติ อนชฺฌาปนฺโน. อิทานิ ตํ อนชฺฌาปนฺนตํ ตสฺส จ ผลํ ทสฺเสตุํ ‘‘ธมฺมิกํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิมสฺสาติ สมุทยสฺส. โส หิ ปญฺจกฺขนฺธสฺส ทุกฺขสฺส การณภูตตฺตา อาสนฺโน ปจฺจกฺโข กตฺวา วุตฺโต. เตนาห ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนาน’’นฺติอาทิ. สงฺขารนฺติ ยถารทฺธาย สาติสยํ กรณโต สงฺขารนฺติ ลทฺธนามํ พลววีริยํ อุสฺโสฬฺหึ. ปทหโตติ ปยุญฺชนฺตสฺส ปวตฺเตนฺตสฺส. มคฺเคน วิราโค โหตีติ อริยมคฺเคน ทุกฺขนิทานสฺส วิรชฺชนา โหติ. เตนาห ‘‘อิทํ วุตฺตํ โหตี’’ติ. อิมินา สุขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา กถิตา อกสิเรเนว สีฆตรํ มคฺคปชานตาย โพธิตตฺตา. มชฺฌตฺตตากาโรติ วีริยูเปกฺขมาห. สงฺขารํ ตตฺถ ปทหตีติ ปธานสงฺขารํ ตตฺถ ทุกฺขนิทานสฺส วิรชฺชนนิมิตฺตํ วิรชฺชนตฺถํ ปทหติ. กถํ? มคฺคปฺปธาเนน จตุกิจฺจปฺปธาเน อริยมคฺเค วายาเมน ปทหติ วายมติ. อชฺฌุเปกฺขโตติ วีริยสฺส อนจฺจารทฺธนาติสิถิลตาย วีริยสมตาโยชเน พฺยาปารากรเณน อชฺฌุเปกฺขโต. เตนาห ‘‘อุเปกฺขํ ภาเวนฺตสฺสา’’ติ. อุเปกฺขาภาวนา จ นาเมตฺถ ตถาปวตฺตา อริยมคฺคภาวนา เอวาติ อาห – ‘‘มคฺคภาวนาย ภาเวตี’’ติ. ཆོས་དང་རིགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་བདེ་བ་ནི་ཆོས་ཀྱི་བདེ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'དགེ་འདུན་ལས་སམ། །པེ་། །རྐྱེན་གྱི་བདེ་བ་'ཞེས་གསུངས། མ་ཆགས་པ་ཞེས་པ་ནི། ལྷག་པར་མ་ཞེན་པའོ། །ད་ནི་ལྷག་པར་མ་ཞེན་པ་དེ་དང་དེའི་འབྲས་བུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ཆོས་དང་མཐུན་པ་ཉིད་དོ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འདི་ཡི་ཞེས་པ་ནི། ཀུན་འབྱུང་གིའོ། །དེ་ནི་ཕུང་པོ་ལྔའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཉེ་བར་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ད་ལྟར་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱི་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འདུ་བྱེད་ཅེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་བརྩམས་པ་ལས་ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར། འདུ་བྱེད་ཅེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་དང་སྤྲོ་བའོ། །བརྩོན་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། སྦྱོར་བར་བྱེད་ཅིང་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ལའོ། །ལམ་གྱིས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་ལས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་གསུངས། འདིས་ནི་བདེ་བའི་ལམ་མྱུར་དུ་ཤེས་པ་གསུངས་ཏེ། ཚེགས་མེད་པར་ཤིན་ཏུ་མྱུར་བར་ལམ་ཤེས་པས་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་ལ་བརྗོད་དོ། །དེ་ལ་འདུ་བྱེད་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི། དེ་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་ལས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་པའི་འདུ་བྱེད་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད་དོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། ལམ་གྱི་བརྩོན་པས་བྱ་བ་བཞིའི་བརྩོན་པ་སྟེ་འཕགས་པའི་ལམ་ལ་རྩོལ་བས་བརྩོན་པར་བྱེད་ཅིང་རྩོལ་བར་བྱེད་དོ། །ཉེ་བར་བཏང་སྙོམས་བྱེད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་ཤིན་ཏུ་བརྩམས་པ་མ་ཡིན་པ་དང་ཤིན་ཏུ་ལྷོད་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བརྩོན་འགྲུས་མཉམ་པར་སྦྱོར་བ་ལ་བྱ་བ་མི་བྱེད་པས་ཉེ་བར་བཏང་སྙོམས་བྱེད་པ་ལའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'བཏང་སྙོམས་སྒོམ་པ་ལ་'ཞེས་གསུངས། འདིར་བཏང་སྙོམས་སྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་སྒོམ་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'ལམ་སྒོམ་པས་སྒོམ་མོ་'ཞེས་གསུངས། เอตฺถ จ เอวํ ปาฬิยา ปทโยชนา เวทิตพฺพา, – ‘‘โส เอวํ ปชานาติ. กถํ? สงฺขารํ เม ปทหโต สงฺขารปทหนา อิมสฺส ทุกฺขนิทานสฺส วิราโค โหติ[Pg.217], อชฺฌุเปกฺขโต เม อุเปกฺขนา อิมสฺส ทุกฺขนิทานสฺส วิราโค โหตี’’ติ. ปฏิปชฺชมานสฺส จายํ ปุพฺพภาควีมํสสฺสาติ คเหตพฺพํ. ตตฺถ สงฺขารปฺปธานาติ สมฺมสนปเทน สุเขเนว ขิปฺปตรํ ภาวนาอุสฺสุกฺกาปนวีริยํ ทสฺสิตนฺติ สุขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ทสฺสิตา. อชฺฌุเปกฺขโตติ เอตฺถ กสฺสจิ นาติทฬฺหํ กตฺวา ปวตฺติตวีริเยนปิ ทุกฺขนิทานสฺส วิราโค โหติ วิปสฺสนมนุยุญฺชตีติ ทสฺสิตํ. อุภยตฺถาปิ จตุตฺถีเยว ปฏิปทา วิภาวิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อิทานิ, ‘‘ยสฺส หิ ขฺวาสฺส…เป… อุเปกฺขํ ตตฺถ ภาเวตี’’ติ วาเรหิ ตาสํเยว ปฏิปทานํ วเสน เตสํ ปุคฺคลานํ ปฏิปตฺติ ทสฺสิตา. วฏฺฏทุกฺขนิทานสฺส ปริชิณฺณํ อิเมหิ วาเรหิ ทุกฺขกฺขโย วิภาวิโต. འདིར་ཡང་གཞུང་གི་ཚིག་སྦྱོར་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། 'དེས་འདི་ལྟར་ཤེས་སོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། བདག་གིས་འདུ་བྱེད་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད་པ་ན། འདུ་བྱེད་ལ་བརྩོན་པར་བྱས་པས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་འདི་ལས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་རོ། །བདག་གིས་ཉེ་བར་བཏང་སྙོམས་བྱེད་པ་ན། བཏང་སྙོམས་སུ་བྱས་པས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་འདི་ལས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་པའོ། །འདི་ནི་སྒྲུབ་པ་པོའི་སྔོན་གྱི་ཆའི་དཔྱོད་པ་ཡིན་པར་གཟུང་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་འདུ་བྱེད་ལ་བརྩོན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་ཚིག་གིས་བདེ་བ་ཉིད་ཀྱིས་མྱུར་དུ་སྒོམ་པ་ལ་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། བདེ་བའི་ལམ་མྱུར་དུ་ཤེས་པ་བསྟན་ཏོ། །ཉེ་བར་བཏང་སྙོམས་བྱེད་པ་ལ་ཞེས་པ་འདིར་ནི། ལ་ལས་ཤིན་ཏུ་དྲག་པོར་མ་བྱས་པར་ཞུགས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་ལས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་ཞིང་ལྷག་མཐོང་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བསྟན་ཏོ། །གཉིས་ཀའི་སྐབས་སུ་ཡང་ལམ་བཞི་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ད་ནི་ 'གང་གི་ཕྱིར་འདི་ལྟར་...པེ་...དེ་ལ་བཏང་སྙོམས་སྒོམ་མོ་'ཞེས་པའི་ཐེངས་རྣམས་ཀྱིས་ལམ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་གང་ཟག་དེ་དག་གི་སྒྲུབ་པ་བསྟན་ཏོ། །འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་ཡོངས་སུ་ཟད་པ་ནི་ཐེངས་འདི་དག་གིས་སྡུག་བསྔལ་ཟད་པ་གསལ་བར་བྱས་སོ། ། ๑๑. พทฺธจิตฺโตติ สมฺพทฺธจิตฺโต. พหลจฺฉนฺโทติ พหลตณฺหาฉนฺโท. อติจริตฺวาติ อติกฺกมิตฺวา. นฏสตฺถวิธินา นจฺจนกา นฏา, นจฺจกา อิตเร. โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, ‘‘อีทิสํ นาม อิตฺถึ ปริจฺจชิ’’นฺติ. ฉิชฺชาติ ทฺวิธา โหตุ. ภิชฺชาติ ภิชฺชตุ. ‘‘ฉิชฺช วา ภิชฺชวา’’ติ ปททฺวเยนปิ วินาสเมว วทติ. ญตฺวาติ ปุพฺพภาคญาเณน ชานิตฺวา. ตทุภยนฺติ สงฺขารปทหนอุเปกฺขาภาวนํ. ༡༡. སེམས་བཅིངས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ཏུ་འབྲེལ་བའི་སེམས་སོ། །འདུན་པ་མཐུག་པོ་ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པའི་འདུན་པ་མཐུག་པོའོ། །འདས་ནས་ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་འདས་ནས་སོ། །ཟློས་གར་གྱི་རིག་པའི་ཆོ་གས་གར་བྱེད་པ་ནི་ཟློས་གར་བ་སྟེ། གཞན་དག་ནི་གར་མཁན་ནོ། །'འདི་འདྲ་བའི་བུད་མེད་ནི་ཡོངས་སུ་བཏང་ངོ་'ཞེས་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེའོ། །ཆོད་ཅིག་ཅེས་པ་ནི། གཉིས་སུ་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ། །ཞིག་ཅིག་ཅེས་པ་ནི། ཞིག་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ། །'ཆོད་ཅིག་གམ་ཞིག་ཅིག་'ཅེས་པའི་ཚིག་གཉིས་ཀས་ཀྱང་འཇིག་པ་ཉིད་ལ་བརྗོད་དོ། །ཤེས་ནས་ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་ཆའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་ནས་སོ། །དེ་གཉིས་ཀ་ཞེས་པ་ནི། འདུ་བྱེད་ལ་བརྩོན་པ་དང་བཏང་སྙོམས་སྒོམ་པ་གཉིས་སོ། ། ๑๒. เปเสนฺตสฺสาติ วายมนฺตสฺส. ตํ สนฺธายาติ ทุกฺขาย ปฏิปทาย นิยฺยานตํ สนฺธาย. ༡༢. གཏོང་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི། རྩོལ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་ཞེས་པ་ནི། སྡུག་བསྔལ་བའི་ལམ་གྱིས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་དགོངས་ནས་སོ། ། อุสุกาโร วิย โยคี เตชนสฺส วิย จิตฺตสฺส อุชุกรณโต. โคมุตฺตวงฺกํ, จนฺทเลขากุฏิลํ, นงฺคลโกฏิชิมฺหํ จิตฺตํ. อลาตา วิย วีริยํ อาตาปน-ปริตาปนโต. กญฺจิกเตลํ วิย สทฺธา สิเนหนโต. นมนทณฺฑโก วิย โลกุตฺตรมคฺโค นิพฺพานารมฺมเณ จิตฺตสฺส นามนโต. โลกุตฺตรมคฺเคน จิตฺตสฺส อุชุกรณํ ภาวนาภิสมยโต ทฏฺฐพฺพํ. อนฺตทฺวยวชฺชิตา มชฺฌิมา ปฏิปตฺตีติ กตฺวา กิเลสคณวิชฺฌนํ ปหานาภิสมโย. อิตรา ปน ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ อิมาสุ ทฺวีสุ ยถาวุตฺตาสุ ขิปฺปาภิญฺญาสุ กถิตาสุ, อิตราปิ กถิตาว โหนฺติ ลกฺขณหารนเยน ปฏิปทาสามญฺญโต. สหาคมนียาปิ วา ปฏิปทา กถิตาว, ‘‘น เหว อนทฺธภูตํ อตฺถาน’’นฺติอาทินา ปุพฺพภาคปฏิปทาย กถิตตฺตา. ‘‘อาคมนียปฏิปทา ปน น กถิตา’’ติ [Pg.218] อิทํ สวิเสสํ อชฺฌุเปกฺขสฺส อกถิตตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นิกฺขมนเทสนนฺติ นิกฺขมนุปายํ เทสนํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. མདའ་མཁན་བཞིན་དུ་རྣལ་འབྱོར་པ་སྟེ། མདའ་སྲོང་བ་བཞིན་དུ་སེམས་སྲོང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། བ་གཅིན་གྱི་ལམ་ལྟར་འཁྱོག་པ་དང་། ཟླ་ཚེས་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་དང་། གཤོལ་གྱི་རྩེ་མོ་ལྟར་མི་དྲང་བའི་སེམས་སོ། །མགལ་དུམ་བཞིན་དུ་བརྩོན་འགྲུས་ཏེ། གདུང་བ་དང་ཀུན་ཏུ་གདུང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། སྐྱུར་ཁུའི་སྣུམ་བཞིན་དུ་དད་པ་སྟེ། སྣུམ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། གཞུ་བའི་དབྱུག་པ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དམིགས་པ་ལ་སེམས་གཞོལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་གྱིས་སེམས་སྲོང་བར་བྱེད་པ་ནི་བསྒོམས་པས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལས་བལྟ་བར་བྱའོ། །མཐའ་གཉིས་དང་བྲལ་བའི་དབུ་མའི་ལམ་ཞེས་བྱས་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཚོགས་འབིགས་པ་ནི་སྤངས་པས་མངོན་པར་རྟོགས་པའོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱི་ལམ་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པ་བུལ་བ་སྟེ། དགེ་སློང་འདི་གཉིས་ཀྱི་གོང་དུ་བཤད་པའི་མངོན་པར་ཤེས་པ་མྱུར་བ་གཉིས་པོ་འདི་དག་བཤད་པ་ན། ཅིག་ཤོས་ཀྱང་བཤད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། མཚན་ཉིད་འཛིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལམ་ཐུན་མོང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ཡང་ན་ལྷན་ཅིག་འོང་བའི་ལམ་ཡང་བཤད་པ་ཉིད་དེ། 'མ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་གྱུར་པའི་གནས་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྔོན་གྱི་ཆའི་ལམ་བཤད་པའི་ཕྱིར། 'འོང་བའི་ལམ་ནི་མ་བཤད་དོ་'ཞེས་པ་འདི་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ཉེ་བར་བཏང་སྙོམས་པ་མ་བཤད་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ངེས་པར་འབྱུང་བའི་བསྟན་པ་ཞེས་པ་ནི། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཐབས་ཀྱི་བསྟན་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། เทวทหสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ལྷ་མཚོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་སྦས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๒. ปญฺจตฺตยสุตฺตวณฺณนา ༢. ལྔ་གསུམ་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། ๒๑. เอเกติ เอตฺถ เอก-สทฺโท อญฺญตฺโถ, น คณนาทิอตฺโถติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกจฺเจ’’ติ อาห. ยํ ปน ปาฬิยํ ‘‘สนฺตี’’ติ วุตฺตํ. เตน เตสํ ทิฏฺฐิคติกานํ วิชฺชมานตาย อวิจฺฉินฺนตา; ตโต จ เนสํ มิจฺฉาคหณโต สิถิลกรณวิเวจเนหิ อตฺตโน เทสนาย กิจฺจการิตา อวิตถตา จ ทีปิตา โหติ. ปรมตฺถสมณพฺราหฺมเณสุ อปรนฺตกปฺปิกตาย เลโสปิ นตฺถีติ อาห ‘‘ปริพฺพชุปคตภาเวนา’’ติอาทิ. สสฺสตาทิวเสน อปรนฺตํ กปฺเปนฺตีติ อปรนฺตกปฺปิโน, เต เอว อปรนฺตกปฺปิกา. ยสฺมา เตหิ อปรนฺตํ ปุริมตรสิทฺเธหิ ตณฺหาทิฏฺฐิกปฺเปหิ กปฺเปตฺวา อาเสวนพลวตาย จ วิกปฺเปตฺวา อปรภาคสิทฺเธหิ อภินิเวสภูเตหิ ตณฺหาทิฏฺฐิคฺคาเหหิ คณฺหนฺติ อภินิวิสนฺติ ปรามสนฺติ; ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อปรนฺตํ กปฺเปตฺวา วิกปฺเปตฺวา คณฺหนฺตี’’ติ. ตณฺหุปาทานวเสน กปฺปนคหณานิ เวทิตพฺพานิ. ตณฺหาปจฺจยา หิ อุปาทานํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ มหานิทฺเทเส อุทฺทานโต สงฺเขปโต. ตณฺหาทิฏฺฐิวเสนาติ ตณฺหาย ทิฏฺฐิยา จ วเสน. ทิฏฺฏิยา วา อุปนิสฺสยภูตาย สหชาตาย อภินนฺทนกาย จ ตณฺหาย สสฺสตาทิอากาเรน อภินิวิสนฺตสฺส มิจฺฉาคาหสฺส จ วเสน. อนาคตธมฺมวิสยาย อธิปฺเปตตฺตา อนาคตกาลวาจโก อิธ อปร-สทฺโท. รูปาทิขนฺธวินิมุตฺตสฺส กปฺปนวตฺถุโน อภาวา อนฺต-สทฺโท ภาควาจโกติ อาห – ‘‘อนาคตํ ขนฺธโกฏฺฐาส’’นฺติ. กปฺเปตฺวาติ จ ตสฺมึ อปรนฺเต ตณฺหาย นาภินิเวสานํ สมตฺตนํ ปรินิฏฺฐาปนมาห. ฐิตาติ ตสฺสา ลทฺธิยา อวิชหนํ. ༢༡. ཁ་ཅིག་ཅེས་པ་ལ། འདིར་ 'གཅིག་' ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་གཞན་གྱི་དོན་ཡིན་གྱི། གྲངས་ལ་སོགས་པའི་དོན་མ་ཡིན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'ཁ་ཅིག་'ཅེས་གསུངས། གཞུང་ལས་ 'ཡོད་དོ་'ཞེས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེས་ནི། ལྟ་བ་དེ་དག་ལ་ཞུགས་པ་རྣམས་ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྒྱུན་མ་ཆད་པ་དང་། དེ་ལས་དེ་དག་གི་ལོག་པར་འཛིན་པ་ལྷོད་པར་བྱེད་པ་དང་རྣམ་པར་འབྱེད་པས་རང་གི་བསྟན་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་ཉིད་དང་མ་ནོར་བ་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་སོ། །དོན་དམ་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ལ་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཙམ་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར། 'ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བར་གྱུར་པའི་དངོས་པོས་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པར་བྱེད་པས་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་པོ་སྟེ། དེ་དག་ཉིད་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་པོའོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་གིས་ཕྱི་མའི་མཐའ་ནི་སྔོན་དུ་གྲུབ་པའི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་རྟོག་པ་རྣམས་ཀྱིས་བརྟགས་ཤིང་། གོམས་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་རྣམ་པར་བརྟགས་ནས། ཕྱི་མའི་ཆར་གྲུབ་པའི་མངོན་པར་ཞེན་པར་གྱུར་པའི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བར་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཛིན་ཅིང་མངོན་པར་ཞེན་པ་དང་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ 'ཕྱི་མའི་མཐར་བརྟགས་ཤིང་རྣམ་པར་བརྟགས་ནས་འཛིན་ཏོ་'ཞེས་གསུངས། སྲེད་པ་དང་ཉེ་བར་ལེན་པའི་དབང་གིས་རྟོག་པ་དང་འཛིན་པ་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ། །སྲེད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདི་ནི་གླེང་གཞི་ཆེན་པོ་ལས་ཀྱང་མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་སོ། །སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་གིས་སོ། །ཡང་ན་ལྟ་བའི་ཉེར་བརྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱེད་པའི་སྲེད་པས་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ལོག་པར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་སོ། །མ་འོངས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཡུལ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར། འདིར་ 'ཕྱི་མ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མ་འོངས་པའི་དུས་སྟོན་པ་ཡིན། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་ལས་གྲོལ་བའི་རྟོག་པའི་གཞི་མེད་པའི་ཕྱིར། 'མཐའ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཆ་ཤས་སྟོན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'མ་འོངས་པའི་ཕུང་པོའི་ཆ་ཤས་'ཞེས་གསུངས། བརྟགས་ནས་ཞེས་པ་ནི། ཕྱི་མའི་མཐའ་དེ་ལ་སྲེད་པས་མངོན་པར་ཞེན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྲུབ་པར་བྱེད་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །གནས་པ་ཞེས་པ་ནི། གྲུབ་པའི་མཐའ་དེ་མི་གཏོང་བའོ། ། อนุคตาติ อารมฺมณกรณวเสน อนุ อนุ คตา อปรนฺเต ปวตฺตา. อารพฺภาติ อาลมฺพิตฺวา. วิสโย หิ ตสฺสา ทิฏฺฐิยา อปรนฺโต. วิสยภาวโต [Pg.219] เอว หิ โส ตสฺสา อาคมนฏฺฐานํ อารมฺมณปจฺจโย จาติ วุตฺตํ ‘‘อาคมฺม ปฏิจฺจา’’ติ. อธิวจนปทานีติ ปญฺญตฺติปทานิ, ทาสาทีสุ สิริวฑฺฒกาทิสทฺโท วิย วจนมตฺตเมว อธิการํ กตฺวา ปวตฺติยา อธิวจนํ ปญฺญตฺติ. อถ วา อธิ-สทฺโท อุปริภาเว, วุจฺจตีติ วจนํ, อุปริ วจนํ อธิวจนํ, อุปาทานภูตรูปาทีนํ อุปริ ปญฺญาปิยมานา อุปาทาปญฺญตฺตีติ อตฺโถ, ตสฺมา ปญฺญตฺติทีปกปทานีติ อตฺโถ. ปญฺญตฺติมตฺตญฺเหตํ วุจฺจติ, ยทิทํ, ‘‘อตฺตา โลโก’’ติ จ, น รูปเวทนาทโย วิย ปรมตฺโถ. อธิกวุตฺติตาย วา อธิมุตฺติโยติ ทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ. อธิกญฺหิ สภาวธมฺเมสุ สสฺสตาทึ ปกติอาทึ ทฺรพฺยาทึ ชีวาทึ กายาทิญฺจ อภูตมตฺถํ อชฺฌาโรเปตฺวา ทิฏฺฐิโย ปวตฺตนฺตีติ. อภิวทนฺตีติ, ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ อภินิวิสิตฺวา วทนฺติ, ‘‘อยํ ธมฺโม, นายํ ธมฺโม’’ติอาทินา วิวทนฺติ. อภิวทนกิริยาย อชฺชาปิ อวิจฺเฉทภาวทสฺสนตฺถํ วตฺตมานกาลวจนํ. རྗེས་སུ་སོང་བ་ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་རྗེས་སུ་སོང་ཞིང་མཐར་གནས་པའོ། བརྩམས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི་དམིགས་ནས་སོ། ལྟ་བ་དེའི་ཡུལ་ནི་མཐའ་མ་ཡིན་ནོ། ཡུལ་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ལས་དེ་ནི་དེའི་འབྱུང་ཁུངས་དང་དམིགས་པའི་རྐྱེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'བརྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་' ཞེས་གསུངས་སོ། ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་ཚིག་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་བཏགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཏེ། བྲན་གཡོག་ལ་སོགས་པ་ལ་དཔལ་འཕེལ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ་བརྗོད་པ་ཙམ་ཉིད་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་འཇུག་པས་ཚིག་བླ་དྭགས་ནི་བཏགས་པའོ། ཡང་ན། ཨདྷི (adhi) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྟེང་གི་དོན་ལའོ། བརྗོད་པར་བྱ་བས་ན་ཚིག་སྟེ། སྟེང་གི་ཚིག་ནི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། ཉེ་བར་ལེན་པའི་རྒྱུ་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་སྟེང་དུ་གདགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ཉེ་བར་བཏགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་བཏགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིག་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། འདི་ནི་བཏགས་པ་ཙམ་དུ་བརྗོད་དེ། འདི་ལྟ་སྟེ། 'བདག་དང་འཇིག་རྟེན་' ཞེས་པ་ལྟ་བུ་ལས། གཟུགས་དང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་དོན་དམ་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ལྷག་པར་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རམ། མོས་པ་ལས་ལྟ་བ་རྣམས་ཞེས་བྱའོ། རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། གཙོ་བོ་ལ་སོགས་པ་དང་། རྫས་ལ་སོགས་པ་དང་། སྲོག་ལ་སོགས་པ་དང་། ལུས་ལ་སོགས་པ་མེད་པའི་དོན་སྒྲོ་བཏགས་ནས་ལྟ་བ་རྣམས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། མངོན་པར་བརྗོད་དོ་ཞེས་པ་ནི། 'འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གསོག་གོ་' ཞེས་མངོན་པར་ཞེན་ནས་སྨྲ་ཞིང་། 'འདི་ནི་ཆོས་སོ། འདི་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་ནོ།' ཞེས་ལ་སོགས་པས་རྩོད་པར་བྱེད་དོ། མངོན་པར་བརྗོད་པའི་བྱ་བ་ནི་ད་ལྟ་ཡང་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར་ད་ལྟ་བའི་ཚིག་གོ། สญฺญา เอตสฺส อตฺถีติ สญฺญีติ อาห ‘‘สญฺญาสมงฺคี’’ติ. นตฺถิ เอตสฺส โรโค ภงฺโคติ อโรโคติ อโรคสทฺทสฺส นิจฺจปริยายตา เวทิตพฺพา. โรครหิตตาสีเสน วา นิพฺพิการตาย นิจฺจตํ ปฏิชานาติ ทิฏฺฐิคติโกติ อาห ‘‘อโรโคติ นิจฺโจ’’ติ. อิมินาติ, ‘‘สญฺญี อตฺตา อโรโค ปรํ มรณา’’ติ อิมินา วจเนน. โสฬส สญฺญีวาทาติ – รูปีจตุกฺกํ, อรูปีจตุกฺกํ, อนฺตวาจตุกฺกํ, เอกนฺตสุขีจตุกฺกนฺติ – อิเมสํ จตุนฺนํ จตุกฺกานํ วเสน โสฬส สญฺญีวาทา กถิตา. อิเมสุเยว ปุริมานํ ทฺวินฺนํ จตุกฺกานํ วเสน อฏฺฐ สญฺญีวาทา อฏฺฐ จ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา เวทิตพฺพา. สตฺต อุจฺเฉทวาทาติ มนุสฺสตฺตภาเว กามาวจรเทวตฺตภาเว รูปาวจรเทวตฺตภาเว จตุพฺพิธารุปฺปตฺตภาเว จวิตฺวา สตฺตสฺส อุจฺเฉทปญฺญาปนวเสน สตฺต อุจฺเฉทวาทา กถิตา. อสโต วินาสาสมฺภวโต อตฺถิภาวนิพนฺธโน อุจฺเฉทวาโทติ วุตฺตํ ‘‘สโตติ วิชฺชมานสฺสา’’ติ. ยาวายํ อตฺตา น อุจฺฉิชฺชติ, ตาว วิชฺชติ เอวาติ คหณโต นิรุทยวินาโส อิธ อุจฺเฉโทติ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อุปจฺเฉท’’นฺติ. วิเสเสน นาโส วินาโส, อภาโว, โส ปน มํสจกฺขุ-ปญฺญาจกฺขุ-ทสฺสนปถาติกฺกโมวาติ อาห ‘‘อทสฺสน’’นฺติ. อทสฺสเน [Pg.220] หิ นาส-สทฺโท โลเก นิรุฬฺโห. ภววิคมนฺติ สภาวาปคมนํ โย หิ นิรุทยวินาสวเสน อุจฺฉิชฺชติ, น โส อตฺตโน สภาเวเนว ติฏฺฐติ. འདི་ལ་འདུ་ཤེས་ཡོད་པས་འདུ་ཤེས་ཅན་ཏེ། 'འདུ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། འདི་ལ་ནད་དང་འཇིག་པ་མེད་པས་ནད་མེད་པ་སཏེ། ནད་མེད་པའི་སྒྲ་ནི་རྟག་པའི་རྣམ་གྲངས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ཡང་ན་ནད་དང་བྲལ་བའི་སྒོ་ནས་འགྱུར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རྟག་པར་ཁས་ལེན་པ་ནི་ལྟ་བར་སོང་བ་སཏེ། 'ནད་མེད་པ་ནི་རྟག་པའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། 'འདི་ལྟར་' ཞེས་པ་ནི། 'ཤི་བའི་འོག་ཏུ་བདག་འདུ་ཤེས་ཅན་ནད་མེད་པའོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་སོ། འདུ་ཤེས་ཅན་དུ་སྨྲ་བ་བཅུ་དྲུག་ཅེས་པ་ནི། གཟུགས་ཅན་བཞི་ཚན། གཟུགས་མེད་བཞི་ཚན། མཐའ་ཡོད་བཞི་ཚན། བདེ་བ་གཅིག་པུ་ཅན་བཞི་ཚན་ཏེ། བཞི་ཚན་བཞི་པོ་འདི་དག་གི་དབང་གིས་འདུ་ཤེས་ཅན་དུ་སྨྲ་བ་བཅུ་དྲུག་གསུངས་སོ། འདི་དག་ཉིད་ལས་སྔ་མ་བཞི་ཚན་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་འདུ་ཤེས་ཅན་དུ་སྨྲ་བ་བརྒྱད་དང་། འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་དུ་སྨྲ་བ་བརྒྱད་ཤེས་པར་བྱའོ། ཆད་པར་སྨྲ་བ་བདུན་ཞེས་པ་ནི། མིའི་ལུས་དང་། འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷའི་ལུས་དང་། གཟུགས་ཁམས་ཀྱི་ལྷའི་ལུས་དང་། གཟུགས་མེད་བཞི་པོའི་ལུས་ལས་ཤི་འཕོས་ནས་སེམས་ཅན་ཆད་པར་གདགས་པའི་དབང་གིས་ཆད་པར་སྨྲ་བ་བདུན་གསུངས་སོ། མེད་པ་ལ་འཇིག་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། ཡོད་པའི་དངོས་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་ཆད་པར་སྨྲ་བ་ཡིན་པས་ 'ཡོད་པ་ནི་གནས་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ཇི་སྲིད་བདག་འདི་མ་ཆད་པ་དེ་སྲིད་དུ་ཡོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་འཛིན་པའི་ཕྱིར། འདིར་སྐྱེ་བ་མེད་པར་འཇིག་པ་ནི་ཆད་པ་ཉིད་དུ་དགོངས་ནས་ 'རྒྱུན་ཆད་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ཁྱད་པར་དུ་ཞིག་པ་ནི་འཇིག་པ་སཏེ་མེད་པའོ། དེ་ཡང་ཤ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་གྱི་མཐོང་ལམ་ལས་འདས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་དགོངས་ནས་ 'མི་མཐོང་བ་' ཞེས་གསུངས་སོ། མི་མཐོང་བ་ལ་འཇིག་པའི་སྒྲ་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་གྲགས་སོ། དངོས་པོ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་ལས་འདས་པ་སཏེ། གང་ཞིག་སྐྱེ་བ་མེད་པར་འཇིག་པའི་དབང་གིས་ཆད་པར་འགྱུར་བ་དེ་ནི་རང་གི་རང་བཞིན་ཉིད་དུ་མི་གནས་སོ། ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ ปญฺจกามคุณสุขมนุโภควเสน จตุพฺพิธรูปชฺฌานสุขปริโภควเสน จ ทิฏฺฐธมฺเม นิพฺพานปฺปตฺติปญฺญาปนวาทา. ทิฏฺฐธมฺโมติ ทสฺสนภูเตน ญาเณน อุปลทฺธธมฺโม. ตตฺถ โย อนินฺทฺริยวิสโย, โสปิ สุปากฏภาเวน อินฺทฺริยวิสโย วิย โหตีติ อาห – ‘‘ทิฏฺฐธมฺโมติ ปจฺจกฺขธมฺโม วุจฺจตี’’ติ. เตเนว จ, ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ปฏิลทฺธอตฺตภาวสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ. สญฺญีติ อาทิวเสน ตีหากาเรหิ สนฺตนฺติ สญฺญี อสญฺญี เนวสญฺญีนาสญฺญีติ อิเมหิ อากาเรหิ วิชฺชมานํ, สทา อุปลพฺภมานํ สสฺสตนฺติ อตฺโถ. สญฺญี อตฺตาติอาทีนิ ตีณิ ทสฺสนานิ. สนฺตอตฺถวเสน เอกนฺติ สสฺสตสฺส อตฺตโน วเสน เอกํ ทสฺสนํ. อิตรานิ ทฺเวติ อุจฺเฉทวาท-ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทสญฺญิตานิ ทฺเว ทสฺสนานิ. ตีณิ หุตฺวา ปญฺจ โหนฺตีติ อิทํ, ‘‘สนฺตอตฺถวเสน เอก’’นฺติ สงฺคหวเสน วุตฺตสฺส สญฺญีติ อาทิวิภาควเสน วุตฺตตฺตา สุวิญฺเญยฺยนฺติ อฏฺฐกถายํ น อุทฺธฏํ. མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱང་འདས་སུ་སྨྲ་བ་ལྔ་ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་བདེ་བ་ལ་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་དང་། གཟུགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་བཞིའི་བདེ་བ་ལ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་དབང་གིས་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པར་གདགས་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་སོ། མཐོང་བའི་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྙེད་པའི་ཆོས་སོ། དེ་ལ་གང་ཞིག་དབང་པོའི་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་དེ་ཡང་ཤིན་ཏུ་གསལ་བའི་ཕྱིར་དབང་པོའི་ཡུལ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བས་ 'མཐོང་བའི་ཆོས་ནི་མངོན་སུམ་གྱི་ཆོས་ལ་བརྗོད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ། 'དེ་དང་དེར་ཐོབ་པའི་ལུས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། འདུ་ཤེས་ཅན་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་ཡོད་པ་ཞེས་པ་ནི། འདུ་ཤེས་ཅན། འདུ་ཤེས་མེད་པ། འདུ་ཤེས་ཅན་ཡང་མ་ཡིན་འདུ་ཤེས་མེད་པའང་མ་ཡིན་པ་ཞེས་པའི་རྣམ་པ་འདི་དག་གིས་ཡོད་ཅིང་། རྟག་ཏུ་དམིགས་པར་བྱ་བ་ནི་རྟག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། 'བདག་འདུ་ཤེས་ཅན་' ལ་སོགས་པ་ནི་ལྟ་བ་གསུམ་མོ། ཡོད་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་གཅིག་ཅེས་པ་ནི་རྟག་པའི་བདག་གི་དབང་གིས་ལྟ་བ་གཅིག་གོ། གཞན་གཉིས་ནི་ཆད་པར་སྨྲ་བ་དང་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱང་འདས་སུ་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ལྟ་བ་གཉིས་སོ། གསུམ་དུ་གྱུར་ནས་ལྔར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་འདི་ནི། 'ཡོད་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་གཅིག་' ཞེས་བསྡུས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ལ། འདུ་ཤེས་ཅན་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པས་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་དུ་མ་བཏོན་ཏོ། ๒๒. รูปีํ วาติ เอตฺถ (ที. นิ. ฏี. ๑.๗๖-๗๗) ยทิ รูปํ อสฺส อตฺถีติ รูปีติ อยมตฺโถ อธิปฺเปโต. เอวํ สติ รูปวินิมุตฺเตน อตฺตนา ภวิตพฺพํ สญฺญาย วิย รูปสฺสปิ อตฺตนิยตฺตา. น หิ สญฺญี อตฺตาติ เอตฺถ สญฺญา อตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ สุมงฺคลวิลาสินิยํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๖-๗๗) ‘‘ตตฺถ ปวตฺตสญฺญญฺจสฺส สญฺญาติ คเหตฺวาติ วุตฺต’’นฺติ. เอวํ สนฺเต, ‘‘กสิณรูปํ อตฺตาติ คณฺหาตี’’ติ อิทํ กถนฺติ? น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ – ‘‘รูปํ อสฺส อตฺถีติ รูปี’’ติ, อถ โข ‘‘รุปฺปนสีโล รูปี’’ติ. รุปฺปนญฺเจตฺถ รูปสริกฺขตาย กสิณรูปสฺส วฑฺฒิตาวฑฺฒิตกาลวเสน วิเสสาปตฺติ, สา จ นตฺถีติ น สกฺกา วตฺตุํ ปริตฺตวิปุลตาทิวิเสสสพฺภาวโต. ยทิ เอวํ อิมสฺส วาทสฺส สสฺสตทิฏฺฐิสงฺคโห น ยุชฺชตีติ? โน น ยุชฺชติ กายเภทโต อุทฺธํ อตฺตโน นิพฺพิการตาย เตน อธิปฺเปตตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อโรโค ปรํ มรณา’’ติ. อถ วา ‘‘รูปํ อสฺส อตฺถีติ รูปี’’ติ วุจฺจมาเนปิ น โทโส. กปฺปนาสิทฺเธนปิ หิ เภเทน สามินิทฺเทสทสฺสนโต ยถา ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺติ[Pg.221]. รุปฺปนํ วา รุปฺปนสภาโว รูปํ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ รูปี, อตฺตา ‘‘รูปิโน ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๑ ทุกมาติกา) วิย. เอวญฺจ กตฺวา รูปสภาวตฺตา อตฺตโน ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติ วจนํ ญายาคตเมวาติ ‘‘กสิณรูปํ อตฺตาติ คณฺหาตี’’ติ วุตฺตํ. อรูปินฺติ เอตฺตาปิ วุตฺตนยานุสาเรน ยถารหํ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. สนฺตสุขุมํ มุญฺจิตฺวา ตพฺพิปรีตสฺส คหเณ การณํ นตฺถีติ ลาภี, ‘‘กสิณรูปํ อตฺตา’’ติ คณฺหาตีติ ลาภิตกฺกิโน ฐเปตฺวา, เสสตกฺกี ลาภิคฺคหเณเนว คหิตา. อนุสฺสุติตกฺกิโกปิ สุทฺธตกฺกิโกปิ วา นิรงฺกุสตฺตา ตกฺกนสฺส กสิณรูปมฺปิ อตฺตาติ กทาจิปิ คณฺเหยฺยาติ วุตฺตํ – ‘‘อุโภปิ รูปานิ คณฺหาติเยวา’’ติ. สุทฺธตกฺกิกสฺส อุภยคฺคหณํ น กตํ, ตสฺมา สาสงฺกวจนํ. ༢༢. གཟུགས་ཅན་ནམ་ཞེས་པ་འདིར་གལ་ཏེ་གཟུགས་འདི་ལ་ཡོད་པས་གཟུགས་ཅན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་འདོད་ན། དེ་ལྟ་ན་འདུ་ཤེས་བཞིན་དུ་གཟུགས་ཀྱང་བདག་གི་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གཟུགས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་བདག་ཅིག་ཏུ་འགྱུར་དགོས་སོ། འདིར་ 'བདག་འདུ་ཤེས་ཅན་' ཞེས་པས་འདུ་ཤེས་ནི་བདག་མ་ཡིན་ནོ། དེ་ལྟར་ཡང་ཀུན་ལས་བཏུས་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། 'དེ་ལ་ཞུགས་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་དེའི་འདུ་ཤེས་སོ་ཞེས་བཟུང་ནས་གསུངས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟ་ན་ 'ཟད་པར་གྱི་གཟུགས་ནི་བདག་གོ་ཞེས་འཛིན་ཏོ་' ཞེས་པ་འདི་ཇི་ལྟར་ཡིན། འདི་ནི་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་མི་བྱ་སཏེ། 'གཟུགས་འདི་ལ་ཡོད་པས་གཟུགས་ཅན་' ཞེས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ 'གཟུགས་སུ་རུང་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནི་གཟུགས་ཅན་' ནོ། འདིར་གཟུགས་སུ་རུང་བ་ནི་གཟུགས་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ཟད་པར་གྱི་གཟུགས་རྒྱས་པ་དང་མ་རྒྱས་པའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་ཁྱད་པར་དུ་འགྱུར་བ་སཏེ། དེ་ཡང་ཆུང་བ་དང་རྒྱ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་ཡོད་པའི་ཕྱིར་མེད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་སོ། གལ་ཏེ་འདི་ལྟར་ལྟ་བ་འདི་རྟག་པར་ལྟ་བར་བསྡུ་བ་མི་རིགས་སམ་ཞེ་ན། མི་རིགས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ལུས་ཞིག་པའི་འོག་ཏུ་བདག་ཉིད་འགྱུར་བ་མེད་པར་དེས་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ལྟར་ཡང་ 'ཤི་བའི་འོག་ཏུ་ནད་མེད་པའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན། 'གཟུགས་འདི་ལ་ཡོད་པས་གཟུགས་ཅན་' ཞེས་བརྗོད་ཀྱང་སྐྱོན་མེད་དེ། རྟོག་པས་གྲུབ་པའི་དབྱེ་བས་ཀྱང་བདག་པོའི་སྒྲ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ཏེ། དཔེར་ན། 'རྡོ་བུའི་ལུས་' ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། ཡང་ན་གཟུགས་སུ་རུང་བ་ཉིད་དམ་གཟུགས་སུ་རུང་བའི་རང་བཞིན་ནི་གཟུགས་ཏེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་གཟུགས་ཅན་ཏེ། 'གཟུགས་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་' ལ་སོགས་པ་ལས་བདག་བཞིན་ནོ། དེ་ལྟར་བྱས་ནས་བདག་ནི་གཟུགས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'གཟུགས་ནི་བདག་གོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་རིགས་པ་ལས་འོངས་པ་ཉིད་དེ། དེའི་ཕྱིར་ 'ཟད་པར་གྱི་གཟུགས་ནི་བདག་གོ་ཞེས་འཛིན་ཏོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། 'གཟུགས་མེད་པ་' ཞེས་པ་ལའང་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཅི་རིགས་པར་དོན་བརྗོད་པར་བྱའོ། ཞི་བ་དང་ཕྲ་བ་བོར་ནས་དེ་ལས་བཟློག་པ་འཛིན་པའི་རྒྱུ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཐོབ་པ་པོ་ནི་ 'ཟད་པར་གྱི་གཟུགས་ནི་བདག་གོ་' ཞེས་འཛིན་ཏོ་ཞེས་ཐོབ་པའི་རྟོག་གེ་བ་བཞག་ནས། ལྷག་མའི་རྟོག་གེ་བ་རྣམས་ནི་ཐོབ་པ་འཛིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་ངོ། ཐོས་པ་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་རྟོག་གེ་བ་དང་རྟོག་གེ་པ་ཙམ་པོ་ཡང་རྟོག་པ་ལ་སྲབ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཟད་པར་གྱི་གཟུགས་ཀྱང་བདག་གོ་ཞེས་ནམ་ཞིག་འཛིན་པར་འགྱུར་བས་ 'གཉིས་ཀའི་གཟུགས་འཛིན་པ་ཉིད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། རྟོག་གེ་པ་ཙམ་པོ་ལ་གཉིས་ཀ་འཛིན་པར་མ་བྱས་པས། དེའི་ཕྱིར་དོགས་པ་དང་བཅས་པའི་ཚིག་གོ། กสิณุคฺฆาฏิมากาส-ปฐมารุปฺปวิญฺญาณ-นตฺถิภาวอากิญฺจญฺญายตนานิ อรูปสมาปตฺตินิมิตฺตํ. ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธนฺติ อิทํ สญฺญาย อตฺตนิยตํ หทเย กตฺวา วุตฺตํ. ‘‘รูปึ วา’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยน ปน อตฺเถ วุจฺจมาเน สญฺญากฺขนฺธํ พหิทฺธา อกตฺวา ‘‘อรูปธมฺเม’’อิจฺเจว วตฺตพฺพํ สิยา. มิสฺสกคฺคาหวเสนาติ รูปารูปสมาปตฺตีนํ นิมิตฺตานิ เอกชฺฌํ กตฺวา, ‘‘เอโก อตฺตา’’ติ, ตตฺถ ปวตฺตสญฺญญฺจสฺส, ‘‘สญฺญา’’ติ คหณวเสน. อยญฺหิ ทิฏฺฐิคติโก รูปารูปสมาปตฺติลาภิตาย ตํนิมิตฺตํ รูปภาเวน อรูปภาเวน จ คเหตฺวา อุปติฏฺฐติ, ตสฺมา, ‘‘รูปี อรูปี จา’’ติ อภินิเวสํ ชเนติ อชฺฌตฺตวาทิโน วิย ตกฺกมตฺเตเนว วา รูปารูปธมฺเม มิสฺสกวเสน คเหตฺวา, ‘‘รูปี จ อรูปีจ อตฺตา โหตี’’ติ. ตกฺกคาเหเนวาติ สงฺขาราวเสสสุขุมภาวปฺปตฺตธมฺมา วิย จ อจฺจนฺตสุขุมภาวปตฺติยา สกิจฺจสาธนาสมตฺถตาย ถมฺภกุฏฺฏหตฺถปาทานํ สงฺฆาโต วิย เนว รูปี, รูปสภาวานติวตฺตนโต น อรูปีติ เอวํ ปวตฺตตกฺกคาเหน. ลาภิวเสนปิ วา อนฺตานนฺติกจตุตฺถวาเท วกฺขมานนเยน อญฺญมญฺญปฏิปกฺขวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปน ตตฺถ เทสกาลเภทวเสน ตติยจตุตฺถวาทา อิจฺฉิตา; อิธ กาลวตฺถุ เภทวเสนาติ อยเมว วิเสโส. กาลเภทวเสน เจตฺถ ตติยวาทสฺส ปวตฺติ รูปารูปนิมิตฺตานํ สห อนุปฏฺฐานโต; จตุตฺถวาทสฺส ปน วตฺถุเภทวเสน [Pg.222] ปวตฺติ รูปารูปธมฺมานํ สมูหโต, ‘‘เอโก อตฺตา’’ติ ตกฺกวเสนาติ ตตฺถ วกฺขมานนยานุสาเรน เวทิตพฺพํ. ཟད་པར་བསལ་བའི་ནམ་མཁའ་དང་། གཟུགས་མེད་དང་པོའི་རྣམ་ཤེས་དང་། མེད་པའི་དངོས་པོ་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་གི་མཚན་མའོ། 'འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོ་མ་གཏོགས་པ་' ཞེས་པ་འདི་ནི་འདུ་ཤེས་བདག་གི་ཡིན་པར་སྙིང་ལ་བཅངས་ནས་གསུངས་སོ། 'གཟུགས་ཅན་ནམ་' ཞེས་པ་འདིར་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོན་བརྗོད་ན། འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཕྱི་རོལ་དུ་མ་བྱས་པར་ 'གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་' ཞེས་བྱ་བ་ཉིད་དུ་བརྗོད་པར་འགྱུར་རོ། འདྲེས་པར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་གི་མཚན་མ་རྣམས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས། 'བདག་གཅིག་གོ་' ཞེས་དེ་ལ་ཞུགས་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་ 'འདུ་ཤེས་' སོ་ཞེས་འཛིན་པའི་དབང་གིས་སོ། ལྟ་བར་སོང་བ་འདི་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། དེའི་མཚན་མ་གཟུགས་ཀྱི་དངོས་པོ་དང་གཟུགས་མེད་པའི་དངོས་པོར་བཟུང་ནས་གནས་པས། དེའི་ཕྱིར་ 'གཟུགས་ཅན་དང་གཟུགས་མེད་པའོ་' ཞེས་མངོན་པར་ཞེན་པ་སྐྱེད་དེ། ནང་གི་སྨྲ་བ་བཞིན་ནམ། ཡང་ན་རྟོག་པ་ཙམ་གྱིས་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་འདྲེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཟུང་ནས། 'བདག་ནི་གཟུགས་ཅན་ཡང་ཡིན་ལ་གཟུགས་མེད་པ་ཡང་ཡིན་ནོ་' ཞེས་སོ། རྟོག་པས་འཛིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། འདུ་བྱེད་ཀྱི་ལྷག་མ་ཕྲ་བའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་ཆོས་བཞིན་དུ་དང་། ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་དངོས་པོར་གྱུར་པས་རང་གི་བྱ་བ་སྒྲུབ་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། ཀ་བ་དང་རྩིག་པ་དང་ལག་པ་དང་རྐང་པའི་འདུས་པ་བཞིན་དུ་གཟུགས་ཅན་ཡང་མ་ཡིན་ཏེ། གཟུགས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལས་མ་འདས་པའི་ཕྱིར་གཟུགས་མེད་པའང་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་རྟོག་པས་འཛིན་པས་སོ། ཡང་ན་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་མཐའ་དང་མཐའ་མེད་པར་སྨྲ་བའི་བཞི་པ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕན་ཚུན་གཉེན་པོའི་དབང་གིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། འོན་ཀྱང་དེ་ལ་ཡུལ་དང་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་གསུམ་པ་དང་བཞི་པའི་འདོད་པ་ཡིན་ལ། འདིར་ནི་དུས་དང་དངོས་པོའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་ཏེ་འདི་ཉིད་ཁྱད་པར་རོ། འདིར་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་གསུམ་པ་འཇུག་པ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་མཚན་མ་རྣམས་ལྷན་ཅིག་མི་སྣང་བའི་ཕྱིར་རོ། བཞི་པ་ནི་དངོས་པོའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་འདུས་པ་ལས། 'བདག་གཅིག་གོ་' ཞེས་རྟོག་པའི་དབང་གིས་ཏེ། དེ་ལ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། ยทิปิ อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโน ทิฏฺฐิคติกสฺส วเสน สมาปตฺติเภเทน สญฺญานานตฺตสมฺภวโต ทุติยทิฏฺฐิปิ สมาปนฺนกวเสน ลพฺภติ; ตถาปิ สมาปตฺติยํ เอกรูเปเนว สญฺญาย อุปฏฺฐานโต, ‘‘ปฐมทิฏฺฐิ สมาปนฺนกวาเรน กถิตา’’ติ อาห. เตเนเวตฺถ สมาปนฺนกคฺคหณํ กตํ. เอกสมาปตฺติลาภิโน เอว วา วเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สมาปตฺติ เภเทน สญฺญาเภทสมฺภเวปิ พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณ สญฺญานานตฺเตน โอฬาริเกน นานตฺตสญฺญีติ, ‘‘ทุติยทิฏฺฐิ อสมาปนฺนกวาเรนา’’ติ อาห. อวฑฺฒิตกสิณวเสน ปริตฺตสญฺญิตํ, วฑฺฒิตกสิณวเสน อปฺปมาณสญฺญิตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตติยทิฏฺฐิ สุปฺปมตฺเตน วา สราวมตฺเตน วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘องฺคุฏฺฐปฺปมาโณ วา อตฺตา ยวปฺปมาโณ, อณุมตฺโต วา อตฺตา’’ติอาทิทสฺสนวเสน (อุทา. อฏฺฐ. ๕๔; ที. นิ. ฏี. ๑.๗๖-๗๗) ปริตฺโต สญฺญีติ ปริตฺตสญฺญี. กปิลกณาทาทโย (วิภ. อนุฏี. ๑๘๙) วิย อตฺตโน สพฺพคตภาวปฏิชานนวเสน อปฺปมาโณ สญฺญีติ อปฺปมาณสญฺญีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. གལ་ཏེ་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ཐོབ་པའི་ལྟ་བར་སོང་བའི་དབང་གིས་སྙོམས་འཇུག་གི་དབྱེ་བས་འདུ་ཤེས་སྣ་ཚོགས་སུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ལྟ་བ་གཉིས་པ་ཡང་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་ཀྱང་། དེ་ལྟ་ནའང་སྙོམས་འཇུག་ལ་འདུ་ཤེས་གཅིག་གི་ཚུལ་ཉིད་དུ་སྣང་བའི་ཕྱིར། 'ལྟ་བ་དང་པོ་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་ཐེངས་ཀྱིས་གསུངས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་འདིར་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་བཟུང་བར་བྱས་སོ། ཡང་ན་སྙོམས་འཇུག་གཅིག་ཐོབ་པ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། སྙོམས་འཇུག་གི་དབྱེ་བས་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དབྱེ་བ་སྲིད་ཀྱང་། ཕྱི་རོལ་གྱི་སོ་སོའི་དམིགས་པ་ལ་རགས་པའི་འདུ་ཤེས་སྣ་ཚོགས་པས་འདུ་ཤེས་སྣ་ཚོགས་པ་སཏེ། 'ལྟ་བ་གཉིས་པ་ནི་སྙོམས་པར་མ་ཞུགས་པའི་ཐེངས་ཀྱིས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། མ་རྒྱས་པའི་ཟད་པར་གྱི་དབང་གིས་ཆུང་ངུའི་འདུ་ཤེས་ཅན་དང་། རྒྱས་པའི་ཟད་པར་གྱི་དབང་གིས་ཚད་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ལྟ་བ་གསུམ་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཆུང་བ་འམ། སྡེར་མ་ཙམ་མམ།' ཞེས་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། 'བདག་ནི་མཐེ་བོང་ཙམ་མམ། ནས་ཙམ་མམ། རྡུལ་ཕྲན་ཙམ་མོ་' ཞེས་ལ་སོགས་པའི་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཆུང་ངུའི་འདུ་ཤེས་ཅན་ནི་ཆུང་ངུའི་འདུ་ཤེས་ཅན་ནོ། སེར་སྐྱ་དང་གཟེགས་ཟན་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་རང་གི་ཀུན་ཏུ་སོང་བའི་དངོས་པོ་ཁས་ལེན་པའི་དབང་གིས་ཚད་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་ནི་ཚད་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་ཏེ། འདིར་ཡང་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། เอตนฺติ, ‘‘รูปึ วา’’ติอาทินา ยถาวุตฺตอตฺตวาทํ. เอเกสนฺติ เอกจฺจานํ. อุปาติวตฺตตนฺติ อติกฺกมนฺตานํ. นิทฺธารเณ เจตํ สามิวจนํ. วิญฺญาณกสิณเมเก อภิวทนฺตีติ โยชนา. เตนาห – ‘‘สญฺญํ…เป… อภิวทนฺตี’’ติ. ตตฺถ ‘‘สญฺญํ ฐเปตฺวา เสสานิ ตีณี’’ติ อิทํ สญฺญาย จตุกฺกมฺปิ ปริปุณฺณเมว คเหตฺวา, อปเร อฏฺฐกนฺติ วทนฺติ. ตทุภยนฺติ ตํ สญฺญาอฏฺฐกนฺติ วุตฺตํ อุภยํ. ปรโต อาวิ ภวิสฺสตีติ, ‘‘จตสฺโส รูปสญฺญี’’ติอาทินา อุปริ ปกาเสสฺสติ. วกฺขติ หิ – ‘‘โกฏฺฐาสโต อฏฺฐ, อตฺถโต ปน สตฺต สญฺญา โหนฺตี’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๒๒). เอตฺถาติ, ‘‘เอตํ วา ปนา’’ติ เอตสฺมึ วากฺเย. สมติกฺกมิตุํ สกฺโกนฺติ ตตฺถ อาทีนวทสฺสเนน ตทุทฺธํ อานิสํสทสฺสเนน จ พฺรูหิตสทฺธาทิ คุณตฺตา, วิปริยาเยน อสกฺกุณนํ เวทิตพฺพํ. เย สกฺโกนฺติ, เตว คหิตา เตสํเยว วเสน วกฺขมานสฺส วิเสสสฺส วตฺตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา. สกฺโกนฺตานญฺจ เนสํ อุปาติวตฺตนํ อตฺตโน ญาณพลานุรูปนฺติ อิมมตฺถํ อุปมาย ทสฺเสตุํ, ‘‘เตสํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อปฺปมาณนฺติ อปฺปมาณารมฺมโณ[Pg.223], อปฺปมาณารมฺมณตา จสฺส อาคมนวเสน เวทิตพฺพา อนนฺตารมฺมณโต วา. น หิ อารมฺมเณ อนนฺตนฺติ ปรมานนฺตสฺส ปมาณํ วา คณฺหาติ. สุขทุกฺเขหิ อนิญฺชนโต รูปวิราคภาวนาวิเสสตาย จ อาเนญฺชํ ปตฺวา ติฏฺฐติ, อยํ โน อตฺตาติ อภิวทนฺตา ติฏฺฐนฺติ. วิญฺญาณกสิณเมเกติ วิญฺญาณญฺจายตนํ เอเก ทิฏฺฐิคติกา อตฺตาติ วทนฺติ. เตนาห – ‘‘วิญฺญาณญฺจายตนํ ตาว ทสฺเสตุ’’นฺติ. ตสฺส ปน อารมฺมณภูตํ กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตวิญฺญาณนฺติ อปเร. ตญฺหิ กสิณํ มนสิการวเสน, ‘‘วิญฺญาณกสิณ’’นฺติ, วิญฺญาณญฺจ ตํ อารมฺมณฏฺเฐน อายตนญฺจาติ, ‘‘วิญฺญาณญฺจายตน’’นฺติ จ วุจฺจติ. อากิญฺจญฺญายตนเมเกติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. “འདི་ནི་” ཞེས་པ་ནི། “གཟུགས་ཅན་ནམ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བདག་ཏུ་སྨྲ་བའོ།། “ཁ་ཅིག་གི་” ཞེས་པ་ནི་ཁ་ཅིག་གི་འོ།། “ཤིན་ཏུ་འདའ་བ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་འདས་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་འོ།། འདི་ནི་དབྱེ་བའི་དོན་དུ་འབྲེལ་བའི་སྒྲ་ཡིན་ནོ།། “ཁ་ཅིག་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་མངོན་པར་བསྟོད་དོ།།” ཞེས་སྦྱར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ “འདུ་ཤེས་...པེ་...མངོན་པར་བསྟོད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “འདུ་ཤེས་བཞག་ནས་ལྷག་མ་གསུམ་མོ།།” ཞེས་པ་འདི་ནི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་བཞི་ཚན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་དུ་བཟུང་ནས། གཞན་དག་གིས་བརྒྱད་ཚན་ཞེས་སྨྲའོ།། “དེ་གཉིས་ཀ་” ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་བརྒྱད་ཚན་དུ་བཤད་པ་དེ་གཉིས་ཀའོ།། “ཕྱིས་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་པ་ནི། “གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཅན་བཞིའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གོང་དུ་སྟོན་པར་འགྱུར་བའོ།། འདི་ལྟར་ “རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བརྒྱད་དང་། དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ནི་འདུ་ཤེས་བདུན་ཡོད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ།། “འདི་ལ་” ཞེས་པ་ནི། “ཡང་ན་འདི་ནི།” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ལའོ།། དེ་ལ་ཉེས་དམིགས་མཐོང་བ་དང་། དེའི་གོང་མའི་ཕན་ཡོན་མཐོང་བས་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་འཕེལ་བའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་འདའ་བར་ནུས་ལ། བཟློག་པ་ཉིད་ཀྱིས་མི་ནུས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། གང་དག་ནུས་པ་དེ་དག་ཁོ་ན་བཟུང་སྟེ། དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་བཤད་པར་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་བརྗོད་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ནུས་པ་དེ་དག་གི་ཤིན་ཏུ་འདའ་བ་ནི་རང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་དང་མཐུན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་དཔེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་དག་གི་ནི་...” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “ཚད་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཚད་མེད་པའི་དམིགས་པ་སྟེ། དེའི་ཚད་མེད་པའི་དམིགས་པ་ཉིད་ནི་ལུང་གི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་མཐའ་ཡས་པའི་དམིགས་པའི་ཕྱིར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དམིགས་པ་ལ་མཐའ་ཡས་པ་ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་མཐའ་ཡས་པའི་ཚད་འཛིན་པ་མ་ཡིན་ནོ།། བདེ་སྡུག་གིས་མི་གཡོ་བའི་ཕྱིར་དང་། གཟུགས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་བསྒོམ་པའི་ཁྱད་པར་གྱིས་མི་གཡོ་བ་ཉིད་དུ་གནས་ཤིང་། “འདི་ནི་བདག་གོ།” ཞེས་མངོན་པར་བསྟོད་ཅིང་གནས་སོ།། “ཁ་ཅིག་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་” ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བ་ཅན་ཁ་ཅིག་གིས་རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ནི་བདག་གོ་ཞེས་སྨྲའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “རེ་ཞིག་རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་བསྟན་པའི་ཕྱིར།” ཞེས་གསུངས་སོ།། གཞན་དག་ནི་དེའི་དམིགས་པར་གྱུར་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་བསལ་བའི་ནམ་མཁའ་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྨྲའོ།། འདི་ལྟར་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དེ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ “རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་” ཞེས་བྱ་ལ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དེ་ཉིད་དམིགས་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱེ་མཆེད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་” ཅེས་ཀྱང་བྱའོ།། “ཁ་ཅིག་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དོ།།” ཞེས་པ་འདི་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། ตยิทนฺติ ย-กาโร ปทสนฺธิกโรติ อาห ‘‘ตํ อิท’’นฺติ. ทิฏฺฐิคตนฺติ ยถา วุตฺตํ ‘‘สญฺญี อตฺตา’’ติ เอวํ วุตฺตํ ทิฏฺฐึ. ทิฏฺฐิเยว หิ ทิฏฺฐิคตํ ‘‘มุตฺตคตํ (ม. นิ. ๒.๑๑๙; อ. นิ. ๙.๑๑), สงฺขารคต’’นฺติอาทีสุ (มหานิ. ๔๑) วิย. คนฺตพฺพาภาวโต วา ทิฏฺฐิยา คตมตฺตํ ทิฏฺฐิคตํ, ทิฏฺฐิยา คหณมตฺตนฺติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิปกาโร วา ทิฏฺฐิคตํ. โลกิยา หิ วิธยุตฺตคตปการสทฺเท สมานตฺเถ อิจฺฉนฺติ. ทิฏฺฐิปจฺจโย ทิฏฺฐิการณํ, อวิชฺชาทิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ อวิชฺชาปิ หิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ อุปนิสฺสยาทิภาวโต. ยถาห – ‘‘อสฺสุตวา, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๐๐๗). ผสฺโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ยถาห ‘‘ตทปิ ผสฺสปจฺจยา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๑๘-๑๒๔). สญฺญาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ยถาห ‘‘สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขา’’ติ (สุ. นิ. ๘๘๐; มหานิ. ๑๐๙). วิตกฺโกปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ยถาห – ‘‘ตกฺกญฺจ ทิฏฺฐีสุ ปกปฺปยิตฺวา, สจฺจํ มุสาติ ทฺวยธมฺมมาหู’’ติ (สุ. นิ. ๘๙๒; มหานิ. ๑๒๑). อโยนิโสมนสิกาโรปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. ยถาห – ‘‘ตสฺเสวํ มนสิกโรโต ฉนฺนํ ทิฏฺฐีนํ อญฺญตรา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, อตฺถิ เม อตฺตาติ ตสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๙). ทิฏฺฐารมฺมณนฺติ ทิฏฺฐิอารมฺมณภูตํ อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ. เตนาห – ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทิ (ปฏิ. ม. ๑.๑๓๐). รูปเวทนาทิวินิมุตฺตสฺส ทิฏฺฐิยา อารมฺมณสฺส อภาวโต อนาทิยิตฺวา อิทเมว [Pg.224] ทสฺเสติ – ‘‘อิมินา ปจฺจเยน อิทํ นาม ทสฺสนํ คหิต’’นฺติ. อิมินา ปจฺจเยนาติ วา เอตฺถ ปจฺจยคฺคหเณน อารมฺมณมฺปิ คหิตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. “འདི་དེ་ཉིད་” ཅེས་པ་ནི། ཡ་ཡིག་གིས་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ “དེ་འདི་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “ལྟ་བར་སོང་བ་” ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ “འདུ་ཤེས་ཅན་ནི་བདག་གོ།” ཞེས་དེ་ལྟར་བཤད་པའི་ལྟ་བའོ།། ལྟ་བ་ཉིད་ནི་ལྟ་བར་སོང་བ་སྟེ། “གཅིན་དུ་སོང་བ་” དང་ “འདུ་བྱེད་དུ་སོང་བ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ཡང་ན་བགྲོད་པར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། ལྟ་བར་སོང་བ་ཙམ་ནི་ལྟ་བར་སོང་བ་སྟེ། ལྟ་བས་འཛིན་པ་ཙམ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་ན་ལྟ་བའི་རྣམ་པ་ནི་ལྟ་བར་སོང་བའོ།། འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ནི་རྣམ་པ་དང་། ལྡན་པ་དང་། སོང་བ་དང་། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་རྣམས་དོན་གཅིག་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ལྟ་བའི་རྐྱེན་” ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བའི་རྒྱུ་སྟེ། མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བའི་གནས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལ་མ་རིག་པའང་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་དངོས་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར་ལྟ་བའི་གནས་ཡིན་ནོ།། ཇི་སྐད་དུ་ “དགེ་སློང་དག ཐོས་པ་དང་མི་ལྡན་པའི་བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་འཕགས་པ་རྣམས་མ་མཐོང་བ། འཕགས་པའི་ཆོས་ལ་མི་མཁས་པ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ།། རེག་པའང་ལྟ་བའི་གནས་ཡིན་ཏེ། ཇི་སྐད་དུ་ “དེ་ཡང་རེག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ།། འདུ་ཤེས་ཀྱང་ལྟ་བའི་གནས་ཡིན་ཏེ། ཇི་སྐད་དུ་ “འདུ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་སྤྲོས་པའི་རྣམ་གྲངས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ།། རྟོག་པའང་ལྟ་བའི་གནས་ཡིན་ཏེ། ཇི་སྐད་དུ་ “ལྟ་བ་རྣམས་ལ་རྟོག་པ་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་ནས། བདེན་པ་དང་རྫུན་པ་ཞེས་ཆོས་གཉིས་སུ་སྨྲའོ།།” ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ།། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའང་ལྟ་བའི་གནས་ཡིན་ཏེ། ཇི་སྐད་དུ་ “དེ་ལྟར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དེ་ལ་ལྟ་བ་དྲུག་གི་ནང་ནས་ལྟ་བ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་སྐྱེ་སྟེ། བདག་ལ་བདག་ཡོད་དོ་ཞེས་དེ་ལ་བདེན་པ་དང་བརྟན་པའི་སྒོ་ནས་ལྟ་བ་སྐྱེའོ།།” ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ།། “ལྟ་བའི་དམིགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བའི་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “གཟུགས་ལ་བདག་ཏུ་རྗེས་སུ་ལྟའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གཟུགས་དང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ལྟ་བའི་དམིགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། མ་བཟུང་བར་འདི་ཉིད་སྟོན་ཏེ། “རྐྱེན་འདིས་ལྟ་བ་འདི་ཞེས་བྱ་བ་བཟུང་ངོ།།” ཞེས་སོ།། ཡང་ན་ “རྐྱེན་འདིས་” ཞེས་པ་འདིར་རྐྱེན་བཟུང་བས་དམིགས་པའང་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། ตเทวาติ ทิฏฺฐิคตญฺเจว ทิฏฺฐิปจฺจยญฺจ. รูปสญฺญานนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เอวํ-สทฺโท ปการตฺโถ, ‘‘ยทิ รูปสญฺญาน’’นฺติอาทินา ปกาเรน วุตฺตสญฺญานนฺติ อตฺโถ. นิรุปกฺกิเลสา นีวรณาทิ อุปกฺกิเลสวิมุตฺติโต. อุตฺตมา ปณีตภาวปฺปตฺติโต, ตโต เอว เสฏฺฐา, เสฏฺฐตฺตา เอว อุตฺตริตราภาวโต อนุตฺตริยา. อกฺขายตีติ อุปฏฺฐาติ. อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาย วิสุํ วุจฺจมานตฺตา จตุตฺถารุปฺปสญฺญาย จ อิมสฺมึ สญฺญีวาเท อโนตรณโต, ‘‘ยทิ อารุปฺปสญฺญานนฺติ อิมินา อากาสานญฺจายตน-วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อิตเรหิ ปน ทฺวีหีติ, ‘‘ยทิ เอกตฺตสญฺญานํ, ยทิ นานตฺตสญฺญาน’’นฺติ อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ. สมาปนฺนกวาโร จ ตถา อิธ กถิโตติ อธิปฺปาโย. โกฏฺฐาสโต อฏฺฐ สญฺญา จตุกฺกทฺวยสงฺคหโต. เอกตฺตสญฺญีปทํ ฐเปตฺวา อตฺถโต ปน สตฺต สญฺญา โหนฺติ อคฺคหิตคฺคหเณนาติ อธิปฺปาโย. เตนาห – ‘‘สมาปนฺนก…เป… สงฺคหิโตเยวา’’ติ. “དེ་ཉིད་” ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བར་སོང་བ་ཉིད་དང་ལྟ་བའི་རྐྱེན་ཉིད་དོ།། “གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་འདིར་ “ཨི་ཏི་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སོགས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཨེ་ཝཾ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྣམ་པའི་དོན་ཏེ། “གལ་ཏེ་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་བཤད་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། “མཆོག་” ཅེས་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གཙོ་བོ་ཡིན་ལ། གཙོ་བོ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལས་ལྷག་པ་མེད་པས་བླ་ན་མེད་པའོ།། “བཤད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་གནས་པའོ།། ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ནི་སོ་སོར་བཤད་པའི་ཕྱིར་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་བཞི་པ་ནི་འདུ་ཤེས་ཅན་གྱི་སྨྲ་བ་འདིར་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “གལ་ཏེ་གཟུགས་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་འདིས་ནི་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་དང་རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཁོ་ན་བཤད་དོ།། “གཞན་གཉིས་ཀྱིས་ནི་” ཞེས་པ་ནི། “གལ་ཏེ་གཅིག་པུའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཀྱི། གལ་ཏེ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཀྱི།” ཞེས་ཚིག་འདི་གཉིས་ཀྱིས་སོ།། སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་སྐབས་ཀྱང་དེ་ལྟར་འདིར་བཤད་དོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་འདུ་ཤེས་བརྒྱད་ནི་བཞི་ཚན་གཉིས་སུ་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཅིག་པུའི་འདུ་ཤེས་ཅན་གྱི་ཚིག་བཞག་ནས། དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ནི་མ་བཟུང་བ་འཛིན་པའི་སྒོ་ནས་འདུ་ཤེས་བདུན་ཡོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “སྙོམས་པར་འཇུག་པ་...པེ་...བསྡུས་པ་ཉིད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། สญฺญาคตนฺติ สญฺญาวเสน คตํ, สญฺญาสงฺคหํ คตํ วา. ตสฺส ปน อทิฏฺฐิคตสฺสปิ อุปลพฺภมานตฺตา, ‘‘สทฺธึ ทิฏฺฐิคเตนา’’ติ วุตฺตํ. ปจฺจเยหิ สมาคนฺตฺวา กตนฺติ สห การณภูเตหิ ปจฺจเยหิ เตเนว สห การณภาเวน สมาคนฺตฺวา นิพฺพตฺติตํ; ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ อตฺโถ. สงฺขตตฺตา โอฬาริกํ อุปฺปาทวยญฺญถตฺตสพฺภาวโต. ยสฺส หิ อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ, ตํ ขเณ ขเณ ภิชฺชนสภาวโต ปสฺสนฺตสฺส ปากฏภูตวิการํ โอฬาริกํ สิยา. น เจตฺถ มคฺคผลธมฺมา นิทสฺเสตพฺพา เตสํ ตถา อนนุปสฺสิตพฺพโต; เตสมฺปิ สงฺขตภาเวน อิตเรหิ สมานโยคกฺขมตาย ทุนฺนิวารยภาวโต. ตถา หิ ‘‘อเสสวิราคนิโรธา’’ติ (อุทา. ๓) วจนโต มคฺคสฺสปิ นิสฺสรณภาเวน ‘‘อตฺถิ โข ปน สงฺขารานํ นิโรโธ’’ติ นิพฺพานเมเวตฺถ ปฏิโยคภาเวน อุทฺธฏํ ‘‘นิรุชฺฌนฺติ เอตฺถา’’ติ กตฺวา. นิโรธสงฺขาตํ นิพฺพานํ นาม อตฺถีติ เอตฺถ, – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ [Pg.225] อภูตํ อสงฺขต’’นฺติ สุตฺตปทํ (อุทา. ๗๓) อาเนตฺวา วตฺตพฺพํ. นิพฺพานทสฺสีติ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน นิพฺพานทสฺสี, ตโต เอว อิตราภิสมยตฺถสิทฺธิยา ตํ สงฺขตํ อติกฺกนฺโต. “འདུ་ཤེས་སུ་སོང་བ་” ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་སོང་བའམ། ཡང་ན་འདུ་ཤེས་ཀྱི་བསྡུ་བར་སོང་བའོ།། དེ་ནི་ལྟ་བར་མ་སོང་བ་ལའང་དམིགས་པའི་ཕྱིར། “ལྟ་བར་སོང་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “རྐྱེན་རྣམས་འདུས་ནས་བྱས་པ་” ཞེས་པ་ནི། རྒྱུར་གྱུར་པའི་རྐྱེན་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ། དེ་ཉིད་རྒྱུའི་དངོས་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདུས་ནས་བྱུང་བ་སྟེ། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདུས་བྱས་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རགས་པ་སྟེ། སྐྱེ་བ་དང་། འཇིག་པ་དང་། གནས་པ་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་དམིགས་ལ། འཇིག་པ་དམིགས་ཤིང་། གནས་པ་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་དམིགས་པ་དེ་ནི། སྐད་ཅིག་རེ་རེ་ཞིང་འཇིག་པའི་རང་བཞིན་དུ་ལྟ་བ་ལ་གསལ་བར་གྱུར་པའི་འགྱུར་བ་རགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། འདིར་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཆོས་རྣམས་བསྟན་པར་མི་བྱ་སྟེ། དེ་དག་དེ་ལྟར་རྗེས་སུ་མི་ལྟ་བའི་ཕྱིར་དང་། དེ་དག་ཀྱང་འདུས་བྱས་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་དག་དང་མཚུངས་པར་སྦྱོར་བ་བཟློག་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ལྟར་ “མ་ལུས་པར་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་ཞིང་འགགས་པ་ལས་” ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཕྱིར། ལམ་གྱི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དངོས་པོས་ “འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་འགོག་པ་ནི་ཡོད་དོ་” ཞེས་འདིར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་གཉེན་པོའི་དངོས་པོར་ཕྱུང་སྟེ། “འདིར་འགག་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བྱས་སོ།། འགོག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་དོ་ཞེས་པ་འདིར། “དགེ་སློང་དག མ་སྐྱེས་པ། མ་བྱུང་བ། འདུས་མ་བྱས་པ་ནི་ཡོད་དོ།།” ཞེས་པའི་མདོའི་ཚིག་དྲངས་ནས་བརྗོད་པར་བྱའོ།། “མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མཐོང་བ་” ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མཐོང་བ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གཞན་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དོན་གྲུབ་པས་འདུས་བྱས་དེ་ལས་འདས་པའོ།། ๒๓. อฏฺฐสุ อสญฺญีวาเทสูติ อิทํ พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๗๘-๘๐) อาคตนเยน วุตฺตเมว หิ สนฺธาย เหฏฺฐา, ‘‘สญฺญีติ อิมินา อฏฺฐ อสญฺญีวาทา กถิตา’’ติ วุตฺตํ. อิธ ปน จตฺตาโร วาทา เอว อุทฺธฏา. เตนาห ‘‘อสญฺญี’’ติอาทิ. เอส นโย ปรโต ‘‘อฏฺฐสุ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาเทสู’’ติ เอตฺถาปิ. สญฺญาย สติ ตาย เวทนาคาหสพฺภาวโต ‘‘อาพาธนฏฺเฐน สญฺญา โรโค’’ติ วุตฺตํ. ทุกฺขตาสูลโยคโต กิเลสาสุจิปคฺฆรณโต อุปฺปาทชราภงฺเคหิ อุทฺธุมาตปกฺกปภิชฺชนโต จ สญฺญา คณฺโฑ; สฺวายมตฺโถ โทสทุฏฺฐตาย เอว โหตีติ อาห – ‘‘สโทสฏฺเฐน คณฺโฑ’’ติ. ปีฬาชนนโต อนฺโตตุทนโต ทุรุทฺธรณโต จ สญฺญา สลฺลํ; สฺวายมตฺโถ อตฺตภาวํ อนุปวิสิตฺวา อวฏฺฐาเนนาติ อาห ‘‘อนุปวิฏฺฐฏฺเฐน สลฺล’’นฺติ. ปฏิสนฺธิคฺคหเณ วิญฺญาณํ กุโตจิ อาคตํ วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิสนฺธิวเสน อาคติ’’นฺติ. คตินฺติ ปวตฺตึ. สา ปน ตาสุ ตาสุ คตีสุ วุตฺติ โหตีติ วุตฺตํ – ‘‘จุติวเสน คติ’’นฺติ; วฑฺฒนวเสน ฆนปพนฺธวเสนาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อปราปร’’นฺติ. อปราปรญฺหิ ปพนฺธวเสน ปวตฺตมานํ วิญฺญาณํ นนฺทูปเสจนํ; อิตรํ ขนฺธตฺตยํ วา นิสฺสาย อภิวุทฺธึ ปติฏฺฐํ มหนฺตญฺจ ปาปุณาตีติ. ปวฑฺฒวเสน วา คตึ, นิกฺเขปวเสน จุตึ, ตโต อปราปรญฺจ รูปปวตฺตนวเสน อุปปตฺตึ, อินฺทฺริยปริปากวเสน วุฑฺฒึ ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส กตูปจิตภาเวน วิรุฬฺหึ; ตสฺส กมฺมสฺส ผลนิพฺพตฺติยา เวปุลฺลนฺติ โยเชตพฺพํ. ༢༣. “འདུ་ཤེས་མེད་པར་སྨྲ་བ་བརྒྱད་ལ་” ཞེས་པ་འདི་ནི་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་མདོ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་བཤད་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་འོག་ཏུ། “འདུ་ཤེས་ཅན་ཞེས་པ་འདིས་འདུ་ཤེས་མེད་པར་སྨྲ་བ་བརྒྱད་བཤད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་ནི་སྨྲ་བ་བཞི་ཁོ་ན་ཕྱུང་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ “འདུ་ཤེས་མེད་པ་...” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ཕྱིས་ “འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་སྨྲ་བ་བརྒྱད་ལ་” ཞེས་པ་འདི་ལའང་ངོ་།། འདུ་ཤེས་ཡོད་ན་དེས་ཚོར་བ་འཛིན་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། “གནོད་པའི་དོན་གྱིས་འདུ་ཤེས་ནི་ནད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ཀྱི་ཟུག་རྔུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་མི་གཙང་བ་འཛག་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་དང་འཇིག་པས་སྦོས་པ་དང་སྨིན་པ་དང་འཇིག་པའི་ཕྱིར་འདུ་ཤེས་ནི་འབྲས་སོ།། དོན་འདི་ནི་ཉེས་པས་སྦགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “ཉེས་པ་དང་བཅས་པའི་དོན་གྱིས་འབྲས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། གནོད་པ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ནང་དུ་ཟུག་པའི་ཕྱིར་དང་། དབྱུང་དཀའ་བའི་ཕྱིར་འདུ་ཤེས་ནི་ཟུག་རྔུའོ།། དོན་འདི་ནི་ལུས་ལ་ཞུགས་ནས་གནས་པའི་ཕྱིར། “ཞུགས་པའི་དོན་གྱིས་ཟུག་རྔུའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལེན་པ་ན་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་གང་ཞིག་ལས་འོངས་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་འོང་བའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། “འགྲོ་བ་” ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའོ།། དེ་ནི་འགྲོ་བ་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་འཇུག་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “འཆི་འཕོའི་དབང་གིས་འགྲོ་བའོ།།” ཞེས་གསུངས་ཏེ། འཕེལ་བའི་དབང་གིས་དང་རྒྱུན་མཐུག་པོའི་དབང་གིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཕྱི་མ་ཕྱི་མའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་ཕྱི་མ་ཕྱི་མ་ནི་རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དགའ་བས་བརླན་པ་སྟེ། ཕུང་པོ་གཞན་གསུམ་ལ་བརྟེན་ནས་མངོན་པར་འཕེལ་བ་དང་། གནས་པ་དང་། ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་ན་འཕེལ་བའི་དབང་གིས་འགྲོ་བ་དང་། འདོར་བའི་དབང་གིས་འཆི་འཕོ་དང་། དེ་ལས་ཕྱི་མ་ཕྱི་མ་ནི་གཟུགས་འཇུག་པའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བ་དང་། དབང་པོ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའི་དབང་གིས་འཕེལ་བ་དང་། ལས་དེ་དང་དེ་བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་དངོས་པོས་རྒྱས་པ་དང་། ལས་དེའི་འབྲས་བུ་མངོན་པར་གྲུབ་པས་ཡངས་པ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། กามญฺจาติอาทินา ‘‘อญฺญตฺร รูปา’’ติอาทิกา โจทนา ลกฺขณวเสน วุตฺตาติ ทสฺเสตฺวา อยญฺจ นโย โจทนาย อวิสิฏฺฐวิสยตาย สิยา; วิสิฏฺฐวิสยา ปนายํ โจทนาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อยํ ปน ปญฺโห’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺตเก ขนฺเธติ ยถาวุตฺเต รูปเวทนาทิเก จตฺตาโร ขนฺเธ. อญฺญตฺร รูปาติ อิมินา ยตฺถ กตฺถจิ รูเปน วินา วิญฺญาณสฺส ปวตฺติ นตฺถีติ ทีปิตํ โหติ. ภววิเสสโจทนาย สภาวโต [Pg.226] เอว วิญฺญาเณน วินา รูปสฺสปิ ปวตฺติ นตฺถีติ ทีปิตํ โหตีติ อาห – ‘‘อรูปภเวปิ รูปํ, อสญฺญาภเว จ วิญฺญาณํ อตฺถี’’ติ. นิโรธสมาปนฺนสฺสาติ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺสปิ วิญฺญาณํ อตฺถิ. พฺยญฺชนจฺฉายาย เจ อตฺถํ ปฏิพาหสีติ ยทิ สทฺทตฺถเมว คเหตฺวา อธิปฺปายํ น คณฺหสิ เนยฺยตฺถํ สุตฺตนฺติ. เอตฺถ จ อสญฺญภเว นิพฺพตฺตสตฺตวเสน ปฐมวาโท; สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ เอตฺถ วุตฺตนเยน สญฺญํเยว อตฺตาติ คเหตฺวา ตสฺส กิญฺจนภาเวน ฐิตาย อญฺญาย สญฺญาย อภาวโต อสญฺญีติ ปวตฺโต ทุติยวาโท; ตถา สญฺญาย สห รูปธมฺเม สพฺเพ เอว วา รูปารูปธมฺเม อตฺตาติ คเหตฺวา ปวตฺโต ตติยวาโท; ตกฺกคฺคาหวเสเนว ปวตฺโต จตุตฺถวาโท. เตสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เนวสญฺญีนาสญฺญีวาเทปิ อสญฺญภเว นิพฺพตฺตสฺส สตฺตสฺส จุติปฏิสนฺธีสุ; สพฺพตฺถ วา ปฏุสญฺญากิจฺจํ กาตุํ อสมตฺถาย สุขุมาย สญฺญาย อตฺถิภาวปฏิชานนวเสน ปฐมวาโท; อสญฺญีวาเท วุตฺตนเยน สุขุมาย สญฺญาย วเสน สญฺชานนสภาวตาปฏิชานนวเสน จ ทุติยวาทาทโย ปวตฺตาติ. เอวเมตฺถ เอเตสํ วาทานํ สพฺภาโว เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมว. “འདོད་པ་ནི་”ལ་སོགས་པས་“གཟུགས་ལས་གཞན་པར་”ལ་སོགས་པའི་རྒོལ་བ་ནི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་པར་བསྟན་ནས། རྒོལ་བའི་ཚུལ་འདི་ནི་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཡུལ་ཅན་དུ་འགྱུར་ལ། རྒོལ་བ་འདི་ནི་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་དྲི་བ་སྟེ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “ཕུང་པོ་འདི་ཙམ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གཟུགས་དང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་བཞི་ལའོ།། “གཟུགས་ལས་གཞན་པར་”ཞེས་པས་ནི་གང་དུ་ཡང་གཟུགས་མེད་པར་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་འཇུག་པ་མེད་པར་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན། སྲིད་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྒོལ་བས་ནི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་མེད་པར་གཟུགས་ཀྱི་འཇུག་པའང་མེད་པར་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ། “གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པར་ཡང་གཟུགས་ཡོད་ལ། འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྲིད་པར་ཡང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཡོད་དོ་”ཞེས་པའོ།། “འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་དང་ཚོར་བ་འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ལའང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཡོད་དོ།། “གལ་ཏེ་ཚིག་གི་གྲིབ་མས་དོན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་ན་”ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་སྒྲ་དོན་ཉིད་བཟུང་ནས་དགོངས་པ་མི་འཛིན་ན་དྲང་བའི་དོན་གྱི་མདོ་ཡིན་ནོ།། འདིར་ཡང་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྲིད་པར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་དབང་གིས་གྲུབ་མཐའ་དང་པོའོ།། “འདུ་ཤེས་ལ་བདག་ཏུ་ལྟའོ་”ཞེས་པ་འདིར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདུ་ཤེས་ཉིད་བདག་ཏུ་བཟུང་ནས། དེའི་ཅི་ཡང་མེད་པའི་དངོས་པོར་གནས་པའི་འདུ་ཤེས་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར་འདུ་ཤེས་མེད་པ་ཞེས་འཇུག་པ་ནི་གྲུབ་མཐའ་གཉིས་པའོ།། དེ་བཞིན་དུ་འདུ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་དམ། ཡང་ན་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་བདག་ཏུ་བཟུང་ནས་འཇུག་པ་ནི་གྲུབ་མཐའ་གསུམ་པའོ།། རྟོག་གེས་འཛིན་པའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་འཇུག་པ་ནི་གྲུབ་མཐའ་བཞི་པའོ།། དེ་དག་ལས་གང་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདུ་ཤེས་ཡོད་མིན་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་པའི་སྨྲ་བ་ལའང་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྲིད་པར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་འཆི་འཕོ་དང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དག་ལའམ། ཡང་ན་ཐམས་ཅད་དུ་གསལ་བའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་བྱ་བ་བྱེད་མི་ནུས་པའི་ཕྲ་བའི་འདུ་ཤེས་ཡོད་པར་ཁས་ལེན་པའི་དབང་གིས་གྲུབ་མཐའ་དང་པོའོ།། འདུ་ཤེས་མེད་པར་སྨྲ་བ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕྲ་བའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་འདུ་ཤེས་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་དུ་ཁས་ལེན་པའི་དབང་གིས་གྲུབ་མཐའ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་འཇུག་གོ། དེ་ལྟར་འདིར་གྲུབ་མཐའ་འདི་དག་གི་ཡོད་པ་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། ๒๔. ยตฺถ น สญฺญา, ตตฺถ ญาณสฺส สมฺภโว เอว นตฺถีติ อาห – ‘‘อสญฺญา สมฺโมโห’’ติ, อสญฺญภาโว นาม สมฺโมหปฺปวตฺตีติ อตฺโถ. ยถา นิยฺยนฺตีติ นิยฺยานิยาติ พหุลํ วจนโต กตฺตุสาธโน นิยฺยานิยสทฺโท, เอวํ อิธ วิญฺญาตพฺพสทฺโทติ อาห – ‘‘วิชานาตีติ วิญฺญาตพฺพ’’นฺติ, วิชานนํ วิญฺญาณนฺติ อตฺโถ. เตน ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺพมตฺเตนาติ ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาณปฺปมาเณนาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เตนาห – ‘‘ปญฺจทฺวาริกสญฺญาปวตฺติมตฺเตนา’’ติ, นิพฺพิกปฺปภาวโต ปญฺจทฺวาริกสญฺญาปวตฺติสเมน ภาวนาภินีหาเรนาติ อตฺโถ. โอฬาริกสงฺขารปฺปวตฺติมตฺเตนาติ โอฬาริกานํ สงฺขารานํ ปวตฺติยา. โอฬาริกสงฺขาราติ เจตฺถ อากิญฺจญฺญายตนปริโยสานา สมาปตฺติธมฺมา อธิปฺเปตา. อุปสมฺปทนฺติ เย สญฺญาย, อสญฺญิภาเว จ โทสํ ทิสฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ วณฺเณนฺตาปิ รูปชฺฌานปฏิลาภมตฺเตน ตสฺส สมฺปาทนํ ปฏิลาภํ อธิคมํ ปญฺญเปนฺติ, เตสํ ตสฺส พฺยสนํ อกฺขายติ อนุปายภาวโต. เตนาห ‘‘วินาโส’’ติอาทิ. วุฏฺฐานนฺติ สทิสสมาปชฺชนปุพฺพกํ ปริวุฏฺฐานํ. สมาปตฺติ เอว เตสํ นตฺถิ อนธิคตตฺตา. โอฬาริกสงฺขารปฺปวตฺติยา อนฺตมโส อากิญฺจญฺญายตนสงฺขารปฺปวตฺติยาปิ ปตฺตพฺพนฺติ น อกฺขายติ [Pg.227] เตปิ สมติกฺกมิตฺวา ปตฺตพฺพโต. สงฺขารานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. อวเสสาติ อิโต ปรํ สุขุมภาโว นาม นตฺถีติ สุขุมภาวาปตฺติยา อวเสสา. เตนาห – ‘‘ภาวนาวเสน สพฺพสุขุมภาวํ ปตฺตา สงฺขารา’’ติ. เอตนฺติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ, ปตฺตพฺพํ นาม โหติ ตาทิสสงฺขารปฺปตฺติยํ ตพฺโพหารโต. สงฺขตํ สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กตตฺตา. ༢༤. “གང་དུ་འདུ་ཤེས་མེད་པ་དེར་ཡེ་ཤེས་འབྱུང་བ་ཉིད་མེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་པ། “འདུ་ཤེས་མེད་པ་ནི་གཏི་མུག་གོ་”ཞེས་པ་སྟེ། འདུ་ཤེས་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཞེས་པ་ནི་གཏི་མུག་གི་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཇི་ལྟར་“ངེས་པར་འབྱུང་བས་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བ་”ཞེས་མང་དུ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་བྱེད་པ་པོ་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་སྒྲ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འདིར་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་སྒྲ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ། “རྣམ་པར་ཤེས་པས་ན་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་སྟེ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེས་ན་“མཐོང་ཐོས་བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཙམ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི། མཐོང་ཐོས་བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚད་ཙམ་གྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “སྒོ་ལྔའི་འདུ་ཤེས་འཇུག་པ་ཙམ་གྱིས་”ཞེས་པ་སྟེ། རྣམ་པར་མི་རྟོག་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་སྒོ་ལྔའི་འདུ་ཤེས་འཇུག་པ་དང་མཚུངས་པའི་བསྒོམ་པའི་མངོན་པར་སྒྲུབ་པས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “རགས་པའི་འདུ་བྱེད་འཇུག་པ་ཙམ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་རགས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་འཇུག་པས་སོ།། འདིར་“རགས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་མཐར་ཐུག་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་འདོད་དོ།། “ཉེ་བར་བསྒྲུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་གང་དག་འདུ་ཤེས་དང་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་དངོས་པོ་ལ་ཉེས་དམིགས་མཐོང་ནས། འདུ་ཤེས་ཡོད་མིན་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་བཞིན་དུའང་། གཟུགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་ཐོབ་པ་ཙམ་གྱིས་དེའི་སྒྲུབ་པ་དང་། ཐོབ་པ་དང་། རྟོགས་པར་འདོགས་པ་དག་ལ། ཐབས་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་དེའི་ཉམས་པ་བརྗོད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “འཇིག་པ་”ལ་སོགས་པའོ།། “ལྡང་བ་”ཞེས་པ་ནི་མཚུངས་པར་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཀུན་ནས་ལྡང་བའོ།། དེ་དག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཉིད་མེད་དེ་མ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། རགས་པའི་འདུ་བྱེད་འཇུག་པས་མཐར་ཐུག་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འདུ་བྱེད་འཇུག་པས་ཀྱང་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པར་མི་བརྗོད་དེ། དེ་དག་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་འདས་ནས་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་དབྱེ་བའི་འབྲེལ་སྒྲའོ།། “ལྷག་མ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལས་གཞན་པའི་ཕྲ་བའི་དངོས་པོ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཕྲ་བའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་ལྷག་མ་རྣམས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “བསྒོམ་པའི་དབང་གིས་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་སོ་”ཞེས་པའོ།། “འདི་ནི་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་ཡོད་མིན་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་དེ། དེ་ལྟ་བུའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇུག་པ་ལ་དེའི་ཐ་སྙད་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ནོ།། “འདུས་བྱས་”ཞེས་པ་ནི་འདུས་ཤིང་ཚོགས་ནས་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིས་བྱས་པའི་ཕྱིར། ๒๕. ‘‘เย เต สมณพฺราหฺมณา สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕) วกฺขมานตฺตา สพุทฺธิยํ วิปริวตฺตมาเน เอกชฺฌํ คเหตฺวา, ‘‘ตตฺรา’’ติ ภควตา วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘ตตฺราติ สตฺตสุ อุจฺเฉทวาเทสุ ภุมฺม’’นฺติ. อุทฺธํ สรนฺติ อุทฺธํ คตํ สรนฺตาติ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุทฺธํ วุจฺจตี’’ติอาทิ. สรนฺตาติ ยตฺถ ปตฺเถนฺติ น ลภนฺติ, ตํ ชานนฺตา. อาสตฺตินฺติ อาสีสนํ. เปจฺจาติ ปรโลเก. วาณิชูปมา วิยาติ ภวปริยาปนฺนผลวิเสสาเปกฺขาย ปฏิปชฺชนโต. สกฺกายสฺส ภยาติ สนฺโต กาโยติ สกฺกาโย, ปรมตฺถโต วิชฺชมาโน ธมฺมสมูโหติ กตฺวา อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ, ตโต ภายเนน. มา ขียิ มา ปริกฺขยํ อคมาสิ. มา โอสีทิ มา เหฏฺฐา ภสฺสิ. อพฺภนฺติ อากาสํ มา อุนฺทฺริยิ มา ภิชฺชิตฺวา ปติ. คทฺทุเลน พทฺโธ คทฺทุลพทฺโธ. ทฬฺหถมฺโภ วิย ขีโล วิย จ สกฺกาโย ทุมฺโมจนียโต. สา วิย ทิฏฺฐิคติโก ตสฺส อนุปริวตฺตนโต. ทณฺฑโก วิย ทิฏฺฐิ เฉทนกรณาย อสมตฺถภาวกรณโต. รชฺชุ วิย ตณฺหา พนฺธนโต จ, อารมฺมณกรณวเสน สมนฺนาคมนวเสน จ สมฺพทฺธภาวโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘ทิฏฺฐิทณฺฑเก ปเวสิตาย ตณฺหารชฺชุยา’’ติ. ༢༥. “དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་གང་དག་ཡོད་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཆད་པ་དང་། འཇིག་པ་དང་། མེད་པར་འགྱུར་བ་འདོགས་པ་”ཞེས་གསུངས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། རང་གི་བློ་ལ་ཡོངས་སུ་འཁོར་བ་དག་གཅིག་ཏུ་བཟུང་ནས། “དེ་ལ་”ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ། “དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཆད་པར་སྨྲ་བ་བདུན་གྱི་གནས་སོ་”ཞེས་པའོ།། “གྱེན་དུ་རྒྱུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་གྱེན་དུ་སོང་བར་རྒྱུག་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ལ། “གྱེན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བརྗོད་དོ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “རྒྱུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་གང་དུ་རེ་བ་བྱེད་ཀྱང་མི་ཐོབ་པ་དེ་ཤེས་པ་རྣམས་སོ།། “མངོན་པར་ཞེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་རེ་བའོ།། “ཤི་འཕོས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུའོ།། “ཚོང་པ་དང་འདྲ་བར་”ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པར་གཏོགས་པའི་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་ལ་རེ་བས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “འཇིག་ཚོགས་ལ་འཇིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོད་པའི་ལུས་ནི་འཇིག་ཚོགས་ཏེ། དོན་དམ་པར་ཡོད་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་སུ་བྱས་ནས་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལའོ། དེ་ལས་སྐྲག་པས་སོ།། “མ་ཟད་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་མ་གྱུར་ཅིག “མ་བྱིང་ཞིག་”ཅེས་པ་ནི་འོག་ཏུ་མ་ལྷུང་ཞིག “ནམ་མཁའ་”ཞེས་པ་ནི་དབྱིངས་སོ།། “མ་ཞིག་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི་གས་ནས་མ་ལྷུང་ཞིག “ཐག་པས་བཏགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཀོ་ཐག་གིས་བཏགས་པའོ།། ཀ་བ་བརྟན་པོ་ལྟ་བུ་དང་ཕུར་པ་ལྟ་བུ་ནི་འཇིག་ཚོགས་ཏེ་ཐར་བར་དཀའ་བའི་ཕྱིར། དེ་དང་འདྲ་བ་ནི་ལྟ་བ་ཅན་ཏེ་དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་ཕྱིར། དབྱུག་པ་ལྟ་བུ་ནི་ལྟ་བ་སྟེ་གཅོད་པར་བྱེད་མི་ནུས་པའི་དངོས་པོར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ཐག་པ་ལྟ་བུ་ནི་སྲེད་པ་སྟེ་འཆིང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་འབྲེལ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “ལྟ་བའི་དབྱུག་པ་ལ་བཅུག་པའི་སྲེད་པའི་ཐག་པས་སོ་”ཞེས་པའོ།། ๒๖. ภควา อตฺตโน เทสนาวิลาเสน เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน (จตุจตฺตารีส อปรนฺตกปฺปิกวาทา ตตฺถ ตตฺถ อนฺโตคธาติ) อุทฺเทสวเสน ปญฺเจว สงฺคเหตฺวา ยถุทฺเทสํ นิคเมนฺโต, ‘‘อิมาเนว ปญฺจายตนานี’’ติ [Pg.228] อาห. ตตฺถ ทุกฺขสฺส นิมิตฺตภาวโต ทิฏฺฐิคตานํ การณฏฺเฐน อายตนตฺโถติ วุตฺตํ – ‘‘อิมาเนว ปญฺจ การณานี’’ติ. สญฺญีอาทิวเสน ตีณิ อุจฺเฉทวาโทติ จตฺตาริ ภาชิตานิ. อิตรํ ปน ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ กุหึ ปวิฏฺฐํ? สรูปโต อภาชิตตฺตา ยถาภาชิเตสุ วาเทสุ กตฺถ อนฺโตคธนฺติ ปุจฺฉติ. อุทฺเทเส ปน สรูปโต คหิตเมว, ‘‘ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ วา ปเนเก อภิวทนฺตี’’ติ. อิตโร เอกตฺตสญฺญีวาเท นานตฺตสญฺญีวาเท อนฺโตคธนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกตฺต…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ อาห ยถาสุขญฺเจตํ วุตฺตํ. ปฐโม หิ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาโท นานตฺตสญฺญีวาเท อนฺโตคโธ, อิตเร จตฺตาโร เอกตฺตสญฺญีวาเท. ༢༦. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་གི་གསུང་གི་སྒེག་ཆོས་དང་གདུལ་བྱའི་བསམ་པའི་དབང་གིས་ (ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པའི་སྨྲ་བ་བཞི་བཅུ་རྩ་བཞི་པོ་དེ་དག་དེ་དང་དེར་འདུ་བའི་ཕྱིར་) བསྟན་པའི་དབང་གིས་ལྔ་ཉིད་བསྡུས་ནས་ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་མཇུག་སྡུད་པར། “སྐྱེ་མཆེད་ལྔ་པོ་འདི་དག་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ལྟ་བར་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུའི་དོན་གྱིས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དོན་ཏོ་ཞེས་གསུངས་པ། “རྒྱུ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ཉིད་དོ་”ཞེས་པའོ།། འདུ་ཤེས་ཡོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གསུམ་དང་ཆད་པར་སྨྲ་བ་སྟེ་བཞི་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།། གཞན་ཡང་ཚེ་འདིའི་མྱང་འདས་ནི་གང་དུ་ཞུགས་ཤེ་ན། རང་གི་ངོ་བོས་རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བའི་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་སྨྲ་བ་རྣམས་ལས་གང་དུ་འདུ་ཞེས་འདྲི་བའོ།། བསྟན་པ་ལ་ནི་རང་གི་ངོ་བོས་བཟུང་བ་ཉིད་དེ། “ཡང་ན་ཁ་ཅིག་ཚེ་འདིའི་མྱང་འདས་སུ་སྨྲའོ་”ཞེས་པའོ།། གཞན་ནི་གཅིག་ཏུ་འདུ་ཤེས་པར་སྨྲ་བ་དང་ཐ་དད་དུ་འདུ་ཤེས་པར་སྨྲ་བ་ལ་འདུ་བར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གཅིག་ཏུ་...ལྟ་བུར་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་བདེ་བར་བཤད་པ་འདིའོ།། ཚེ་འདིའི་མྱང་འདས་སུ་སྨྲ་བ་དང་པོ་ནི་ཐ་དད་དུ་འདུ་ཤེས་པར་སྨྲ་བ་ལ་འདུ་ལ། གཞན་བཞི་པོ་ནི་གཅིག་ཏུ་འདུ་ཤེས་པར་སྨྲ་བ་ལའོ།། ๒๗. อตีตโกฏฺฐาสสงฺขาตนฺติ อตีตํ ขนฺธโกฏฺฐาสสงฺขาตํ ปุพฺพนฺตํ. ปุพฺเพ นิวุตฺถธมฺมวิสยา กปฺปนา อิธาธิปฺเปตา, ตสฺมา อตีตกาลวาจโก อิธ ปุพฺพสทฺโท, รูปาทิขนฺธวินิมุตฺตญฺจ กปฺปนาวตฺถุ นตฺถิ, อนฺตสทฺโท จ โกฏฺฐาสวาจโก. เตน วุตฺตํ ‘‘อตีตโกฏฺฐาสสงฺขาตํ ปุพฺพนฺตํ กปฺเปตฺวา’’ติ. ‘‘กปฺเปตฺวา’’ติ จ ตสฺมึ ปุพฺพนฺเต ตณฺหายนาภินิวิสานํ สมตฺถนํ ปรินิฏฺฐาปนํ วทติ. เสสมฺปีติ ‘‘ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐี’’ติ เอวมาทิกํ. ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการนฺติ ‘‘อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน’’ติอาทีสุ วุตฺตปฺปการํ. เอเกกสฺมิญฺจ อตฺตาติ อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ กตฺวา, โลโกติ โลกิยนฺติ เอตฺถ ปุญฺญปาปานิ ตพฺพิปากา จาติ กตฺวา, ตํ ตํ คหณวิเสสํ อุปาทาย ปญฺญาปนํ โหตีติ อาห – ‘‘รูปาทีสุ อญฺญตรํ อตฺตาติ จ โลโกติ จ คเหตฺวา’’ติ. สพฺพทาภาเวน สสฺสโต. อมโร นิจฺโจ ธุโวติ ตสฺเสว เววจนานิ. มรณาภาเวน อมโร, อุปฺปาทาภาเวน สพฺพกาลํ วตฺตนโต นิจฺโจ, ถิรฏฺเฐน วิการาภาเวน ธุโว, ยถาหาติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ นิทฺเทสปฏิสมฺภิทาปาฬีหิ วิภาเวติ. อยญฺจ อตฺโถ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๓๐-๑๓๑) อิมิสฺสา ปญฺจวิธาย สกฺกายทิฏฺฐิยา วเสน วุตฺโต. ‘‘รูปวนฺต’’นฺติอาทิกาย (ปฏิ. ม. ๑.๑๓๐-๑๓๑) ปน ปญฺจทสวิธาย สกฺกายทิฏฺฐิยา วเสน จตฺตาโร จตฺตาโร ขนฺเธ, ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ตทญฺญํ – ‘‘โลโก’’ติ ปญฺญเปนฺตีติ อยมฺปิ อตฺโถ ลพฺภติ, ตถา เอกํ ขนฺธํ, ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ตทญฺเญ ‘‘โลโก’’ติ ปญฺญเปนฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอเสว นโยติ อิมินา ยถา ‘‘รูปาทีสุ อญฺญตรํ อตฺตาติ [Pg.229] จ โลโกติ จ คเหตฺวา สสฺสโต…เป… ธุโว’’ติ อตฺโถ วุตฺโต; เอวํ อสสฺสโต อนิจฺโจ อธุโว อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ น โหติ ปรํ มรณา; นิจฺโจ จ อนิจฺโจ จ เนวนิจฺโจ นานิจฺโจติ เอวมาทิมตฺถํ อติทิสติ. ༢༧. “འདས་པའི་ཆ་ཤས་སུ་བགྲང་བ་”ཞེས་པ་ནི་འདས་པའི་ཕུང་པོའི་ཆ་ཤས་སུ་བགྲང་བའི་སྔོན་གྱི་མཐའོ།། སྔོན་གནས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཡུལ་ཅན་གྱི་རྟོག་པ་ནི་འདིར་འདོད་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་འདིར་སྔོན་གྱི་སྒྲ་ནི་འདས་པའི་དུས་སྟོན་པ་ཡིན་ལ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་ལས་གྲོལ་བའི་རྟོག་པའི་གཞི་ནི་མེད་དོ།། མཐའི་སྒྲ་ནི་ཆ་ཤས་སྟོན་པ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “འདས་པའི་ཆ་ཤས་སུ་བགྲང་བའི་སྔོན་གྱི་མཐའ་ལ་རྟོག་ནས་”ཞེས་པའོ།། “རྟོག་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་མཐའ་དེ་ལ་སྲེད་པ་དང་མངོན་པར་ཞེན་པ་རྣམས་སྒྲུབ་པ་དང་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་པ་ལ་བརྗོད་དོ།། “ལྷག་མའང་”ཞེས་པ་ནི་“སྔོན་གྱི་མཐར་ལྟ་བ་”ལ་སོགས་པ་འདི་ལྟ་བུའོ།། “སྔོན་བཤད་པའི་རྣམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་“ཕྱི་མའི་མཐར་ལྟ་བ་རྣམས་”ལ་སོགས་པ་ལས་བཤད་པའི་རྣམ་པའོ།། རེ་རེ་ལའང་བདག་ཅེས་ང་རྒྱལ་བཞག་པ་འདིར་ཡོད་པས་ན། འཇིག་རྟེན་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་སྟེ། འདིར་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་དང་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དག་ཡོད་པས་ན། འཛིན་པའི་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འདོགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ། “གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་བདག་དང་འཇིག་རྟེན་དུ་བཟུང་ནས་”ཞེས་པའོ།། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རྟག་པའོ།། མི་འཆི་བ་དང་། རྟག་པ་དང་། བརྟན་པ་ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ།། འཆི་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་མི་འཆི་བའོ།། སྐྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་འཇུག་པས་རྟག་པའོ།། བརྟན་པའི་དོན་གྱིས་འགྱུར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་བརྟན་པའོ།། “ཇི་སྐད་དུ་གསུངས་པ་”ལ་སོགས་པས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་དེ་ཉིད་ངེས་པར་བསྟན་པ་དང་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལུང་དག་གིས་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ།། དོན་འདི་ཡང་“གཟུགས་ལ་བདག་ཏུ་ལྟའོ།། ཚོར་བ་... འདུ་ཤེས་... འདུ་བྱེད་... རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་བདག་ཏུ་ལྟའོ་”ཞེས་པའི་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་རྣམ་པ་ལྔ་པོ་འདིའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། “གཟུགས་དང་ལྡན་པ་”ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་བཅོ་ལྔའི་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ནི་ཕུང་པོ་བཞི་བཞི་བདག་ཏུ་བཟུང་ནས། དེ་ལས་གཞན་པ་ནི་“འཇིག་རྟེན་ནོ་”ཞེས་འདོགས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདིའང་ཐོབ་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ཕུང་པོ་གཅིག་བདག་ཏུ་བཟུང་ནས། དེ་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ནི་“འཇིག་རྟེན་ནོ་”ཞེས་འདོགས་སོ་ཞེས་དེ་ལྟར་འདིར་དོན་བལྟ་བར་བྱའོ།། “ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་”ཞེས་པས་ནི་ཇི་ལྟར་“གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་བདག་དང་འཇིག་རྟེན་དུ་བཟུང་ནས་རྟག་པ་... བརྟན་པ་”ཞེས་དོན་བཤད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་མི་རྟག་པ་དང་། མི་བརྟན་པ་དང་། ཆད་པར་འགྱུར་བ་དང་། འཇིག་པར་འགྱུར་བ་དང་། ཤི་འཕོས་ནས་མི་འབྱུང་བ་དང་། རྟག་པ་དང་མི་རྟག་པ་ཉིད་དང་། རྟག་པའང་མ་ཡིན་མི་རྟག་པའང་མ་ཡིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ལ་མཚུངས་པར་སྦྱོར་རོ།། จตฺตาโร สสฺสตวาทาติ ลาภีวเสน ตโย, ตกฺกีวเสน เอโกติ เอวํ จตฺตาโร. ปุพฺเพนิวาสญาณลาภี ติตฺถิโย มนฺทปญฺโญ อเนกชาติสตสหสฺสมตฺตํ อนุสฺสรติ, มชฺฌิมปญฺโญ ทส สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺปานิ, ติกฺขปญฺโญ จตฺตารีส สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺปานิ, น ตโต ปรํ. โส เอวํ อนุสฺสรนฺโต อตฺตา จ โลโก จาติ อภิวทติ. ตกฺกี ปน ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ สยํปฏิภานํ สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติ อภิวทติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ลาภีวเสน ตโย, ตกฺกีวเสน เอโกติ เอวํ จตฺตาโร สสฺสตวาทา’’ติ. เอเตเนว จ อธิจฺจสมุปฺปตฺติกวาโท วิย สสฺสตวาโท กสฺมา ทุวิเธน น วิภตฺโตติ เจ? ปฏิกฺขิตฺตตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. “རྟག་པར་སྨྲ་བ་བཞི་”ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་གསུམ་དང་། རྟོག་གེའི་དབང་གིས་གཅིག་སྟེ་དེ་ལྟར་བཞིའོ།། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཤེས་པ་ཐོབ་པའི་མུ་སྟེགས་ཅན་ཤེས་རབ་བརྟུལ་པོས་ནི་སྐྱེ་བ་བརྒྱ་སྟོང་ཕྲག་མང་པོ་ཙམ་རྗེས་སུ་དྲན་ལ། ཤེས་རབ་འབྲིང་གིས་ནི་འཇིག་པ་དང་ཆགས་པའི་བསྐལ་པ་བཅུའོ།། ཤེས་རབ་རྣོན་པོས་ནི་འཇིག་པ་དང་ཆགས་པའི་བསྐལ་པ་བཞི་བཅུ་སྟེ། དེ་ལས་གཞན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། དེས་དེ་ལྟར་རྗེས་སུ་དྲན་བཞིན་དུ་བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནོ་ཞེས་མངོན་པར་སྨྲའོ།། རྟོག་གེ་པ་ནི་རྟོག་གེས་བརྟགས་ཤིང་དཔྱད་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་རང་གི་སྤོབས་པས་བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པའོ་ཞེས་མངོན་པར་སྨྲའོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “ཐོབ་པའི་དབང་གིས་གསུམ་དང་། རྟོག་གེའི་དབང་གིས་གཅིག་སྟེ་དེ་ལྟར་རྟག་པར་སྨྲ་བ་བཞིའོ་”ཞེས་པའོ།། འདི་ཉིད་ཀྱིས་རྒྱུ་མེད་པར་སྐྱེ་བར་སྨྲ་བ་བཞིན་དུ་རྟག་པར་སྨྲ་བ་ནི་ཅིའི་ཕྱིར་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་མ་ཕྱེ་ཞེ་ན། བཀག་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ།། เอตฺถ จ, ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ วาเท อยมยุตฺตตาวิภาวนา – ยทิ หิ ปเรน ปริกปฺปิโต อตฺตา, โลโก วา สสฺสโต สิยา, ตสฺส นิพฺพิการตาย ปุริมรูปาวิชหนโต กสฺสจิ วิเสสาธานสฺส กาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อหิตโต นิวตฺตนตฺถํ หิเต จ ปฏิปตฺติอตฺถํ อุปเทโส เอว นิปฺปโยชโน สิยา สสฺสตวาทิโน. กถํ วา โส อุปเทโส ปวตฺตียติ วิการาภาวโต; เอวญฺจ อตฺตโน อชฏากาสสฺส วิย ทานาทิกิริยา หึสาทิกิริยา จ น สมฺภวติ; ตถา สุขสฺส ทุกฺขสฺส จ อนุภวนนิพนฺโธ เอว สสฺสตวาทิโน น ยุชฺชติ กมฺมพทฺธาภาวโต, ชาติอาทีนํ อสมฺภวโต กุโต วิโมกฺโข. อถ ปน ธมฺมมตฺตํ ตสฺส อุปฺปชฺชติ เจว วินสฺสติ จ, ยสฺส วเสนายํ กิริยาทิโวหาโรติ วเทยฺย. เอวมฺปิ ปุริมรูปาวิชหเนน อวฏฺฐิตสฺส อตฺตโน ธมฺมมตฺตนฺติ น สกฺกา สมฺภาเวตุํ; เต วา ปนสฺส ธมฺมา อวตฺถาภูตา ตโต อญฺเญ วา สิยุํ อนญฺเญ วา, ยทิ อญฺเญ, น ตาหิ ตสฺส อุปฺปนฺนาหิปิ โกจิ วิเสโส อตฺถิ. โย หิ กโรติ ปฏิสํเวเทติ จวติ อุปปชฺชติ จาติ อิจฺฉิตํ. ตสฺมา ตทวตฺโถ เอว ยถาวุตฺตโทโส, กิญฺจ ธมฺมกปฺปนาปิ นิรตฺถกา สิยา. อถ อนญฺเญ, อุปฺปาทวินาสวนฺตีหิ อวตฺถาหิ [Pg.230] อนญฺญสฺส อตฺตโน ตาสํ วิย อุปฺปาทวินาสสมฺภวาปตฺติโต กุโต นิจฺจตาวกาโส. ตาสมฺปิ วา อตฺตโน วิย นิจฺจตาติ พนฺธนวิโมกฺขานํ อสมฺภโว เอวาติ น ยุชฺชติ เอว สสฺสตวาโท; น เจตฺถ โกจิ วาที ธมฺมานํ สสฺสตภาเว ปริสุทฺธํ ยุตฺตึ วตฺตุํ สมตฺโถ อตฺถิ; ยุตฺติรหิตญฺจ วจนํ น ปณฺฑิตานํ จิตฺตมาราเธตีติ วิญฺญูหิ ฉฑฺฑิโต เอวายํ สสฺสตวาโทติ. འདིར་ "བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པའོ་" ཞེས་པའི་སྨྲ་བ་ལ་མི་རིགས་པ་ཉིད་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི། གལ་ཏེ་གཞན་གྱིས་བརྟགས་པའི་བདག་གམ་འཇིག་རྟེན་རྟག་པ་ཞིག་ཡིན་ན། དེ་ནི་འགྱུར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། སྔོན་གྱི་རང་བཞིན་མི་གཏོང་བའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་གང་ཡང་བསྐྱེད་པར་མི་ནུས་པས། མི་ཕན་པ་ལས་བཟློག་པ་དང་ཕན་པ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དུ་གདམས་ངག་བྱེད་པ་ཉིད་རྟག་པར་སྨྲ་བ་ལ་དོན་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན་འགྱུར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་གདམས་ངག་དེ་ཇི་ལྟར་འཇུག་པར་འགྱུར། དེ་ལྟ་ན་ནམ་མཁའ་ལ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་དང་འཚེ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་མི་སྲིད་པ་བཞིན་དུ་བདག་ལའང་མི་སྲིད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་རྟག་པར་སྨྲ་བ་ལ་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བའི་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱང་མི་རིགས་ཏེ། ལས་ཀྱིས་བཅིངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་མི་སྲིད་པས་ཐར་པ་གང་ལས་འབྱུང་། ཅི་སྟེ་བདག་དེའི་ཆོས་ཙམ་ཞིག་སྐྱེ་ཞིང་འཇིག་པ་ཡོད་ལ། དེའི་དབང་གིས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཐ་སྙད་འདི་འཇུག་གོ་ཞེས་སྨྲ་ན། དེ་ལྟ་ནའང་སྔོན་གྱི་རང་བཞིན་མ་བཏང་བར་གནས་པའི་བདག་གི་ཆོས་ཙམ་ཞིག་ཡིན་པར་བསམ་པར་མི་ནུས་སོ། །ཡང་ན་གནས་སྐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཆོས་དེ་དག་བདག་དེ་ལས་གཞན་ཞིག་གམ་གཞན་མ་ཡིན་པ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར། གལ་ཏེ་གཞན་ཡིན་ན། ཆོས་དེ་དག་སྐྱེས་པས་ཀྱང་བདག་ལ་ཁྱད་པར་གང་ཡང་མེད་དེ། གང་ཞིག་བྱེད་པ་དང་། མྱོང་བ་དང་། འཆི་འཕོ་བ་དང་། སྐྱེ་བ་ལེན་པ་ནི་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གནས་སྐབས་དེ་ཉིད་ལ་བཤད་མ་ཐག་པའི་སྐྱོན་ཡོད་དོ། །གཞན་ཡང་ཆོས་སུ་བརྟག་པ་ཉིད་ཀྱང་དོན་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །ཅི་སྟེ་གཞན་མ་ཡིན་ན། སྐྱེ་འཇིག་དང་ལྡན་པའི་གནས་སྐབས་རྣམས་དང་གཞན་མ་ཡིན་པའི་བདག་ལའང་གནས་སྐབས་དེ་དག་བཞིན་དུ་སྐྱེ་འཇིག་འབྱུང་བར་འགྱུར་བས་རྟག་པའི་གོ་སྐབས་གང་ལས་ཡོད། ཡང་ན་གནས་སྐབས་དེ་དག་ལའང་བདག་བཞིན་དུ་རྟག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས་བཅིངས་པ་དང་ཐར་པ་མི་སྲིད་པ་ཉིད་དོ། །དེས་ན་རྟག་པར་སྨྲ་བ་ནི་མི་རིགས་པ་ཉིད་དོ། །འདིར་སྨྲ་བ་པོ་སུ་ཡང་ཆོས་རྣམས་རྟག་པ་ཉིད་ལ་རིགས་པ་རྣམ་པར་དག་པ་སྨྲ་བར་ནུས་པ་མེད་དོ། །རིགས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཚིག་གིས་ནི་མཁས་པའི་ཡིད་མགུ་བར་མི་བྱེད་པས། རྟག་པར་སྨྲ་བ་འདི་ནི་ཤེས་ལྡན་རྣམས་ཀྱིས་རྣམ་པར་སྤངས་པ་ཉིད་དོ། ། สตฺต อุจฺเฉทวาทาติ เอตฺถ เต สรูปมตฺตโต เหฏฺฐา ทสฺสิตา เอว, ตตฺถ ทฺเว ชนา อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหนฺติ ลาภี จ อลาภี จ. ตตฺถ ลาภี นาม ทิพฺพจกฺขุญาณลาภี ทิพฺเพน จกฺขุนา อรหโต จุตึ ทิสฺวา อุปปตฺตึ อปสฺสนฺโต. โย วา ปุถุชฺชนานมฺปิ จุติมตฺตเมว ทฏฺฐุํ สกฺโกติ, ปุพฺพโยคาภาเวน ปริกมฺมากรเณน วา อุปปาตํ ทฏฺฐุํ น สกฺโกติ. โส ‘‘ตตฺถ ตตฺเถว อตฺตา อุจฺฉิชฺชตี’’ติ อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหาติ. อลาภี – ‘‘โก ปรโลกํ ชานาติ, เอตฺตโก ชีววิสโย, ยาว อินฺทฺริยโคจโร’’ติ อตฺตโน ธีตุยา หตฺถคฺคณฺหนกราชา วิย กามสุขคิทฺธตาย วา, ‘‘ยถา รุกฺขปณฺณานิ รุกฺขโต ปติตานิ น ปฏิสนฺธิยนฺติ, เอวํ สพฺเพปิ สตฺตา อปฺปฏิสนฺธิกมรณเมว คจฺฉนฺติ, ชลพุพฺพุฬกูปมา สตฺตา’’ติ ตกฺกมตฺตวเสน วา อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหาติ. ตตฺถ ยํ เหฏฺฐา วุตฺตํ – ‘‘มนุสฺสตฺตภาเว กามาวจรเทวตฺตภาเว รูปาวจรเทวตฺตภาเว จตุพฺพิธอรูปตฺตภาเว จวิตฺวา สตฺตสฺส อุจฺเฉทปญฺญาปนวเสน สตฺต อุจฺเฉทวาทา กถิตา’’ติ. ตตฺถ ยุตฺตํ ตาว ปุริเมสุ ตีสุ วาเทสุ ‘‘กายสฺส เภทา’’ติ วุตฺตํ; ปญฺจโวการภวปริยาปนฺนํ อตฺตภาวํ อารพฺภ ปวตฺตตฺตา เตสํ วาทานํ, น ยุตฺตํ จตุโวการภวปริยาปนฺนํ อตฺตภาวํ นิสฺสาย ปวตฺเตสุ จตุตฺถาทีสุ จตูสุ วาเทสุ, ‘‘กายสฺส เภทา’’ติ วุตฺตํ. น หิ อรูปีนํ กาโย อตฺถีติ? สจฺจเมตํ, รูปภเว ปวตฺตโวหาเรเนว ทิฏฺฐิคติโก อรูปภเวปิ กายโวหารมาโรเปตฺวา อาห ‘‘กายสฺส เภทา’’ติ. ยถา ทิฏฺฐิคติเกหิ ทิฏฺฐิโย ปญฺญตฺตา, ตเถว ภควา ทสฺเสสีติ. อรูปกายภาวโต วา ผสฺสาทิธมฺมสมูหภูเต อรูปตฺตภาเว กายนิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ. "ཆད་པར་སྨྲ་བ་བདུན་" ཞེས་པ་ལ། དེ་དག་གི་རང་བཞིན་ཙམ་ནི་འོག་ཏུ་བསྟན་ཟིན་ཏོ། །དེ་ལ་གང་ཟག་གཉིས་ཀྱིས་ཆད་པར་ལྟ་བ་འཛིན་ཏེ། ཐོབ་པ་དང་མ་ཐོབ་པའོ། །དེ་ལ་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་སྟེ། ལྷའི་མིག་གིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་འཆི་འཕོ་བ་མཐོང་ནས་སྐྱེ་བ་མ་མཐོང་བའོ། །ཡང་ན་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་བ་ཙམ་མཐོང་ནུས་ཀྱང་། སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་མེད་པའམ་སྔོན་འགྲོའི་ལས་མ་བྱས་པས་སྐྱེ་བ་མཐོང་མི་ནུས་པའོ། །དེས་ "བདག་ནི་དེ་དང་དེར་ཆད་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་ཆད་པར་ལྟ་བ་འཛིན་ཏོ། །མ་ཐོབ་པ་ནི། "འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་སུས་ཤེས། སྲོག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་ནི་འདི་ཙམ་ཞིག་སྟེ། དབང་པོའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཇི་ཙམ་པ་བཞིན་ནོ་" ཞེས་རང་གི་བུ་མོའི་ལག་པ་ནས་འཛིན་པའི་རྒྱལ་པོ་བཞིན་དུ་འདོད་པའི་བདེ་བ་ལ་ཆགས་པས་སམ། "ཇི་ལྟར་ཤིང་ལོ་རྣམས་ཤིང་ལས་ལྷུང་ནས་ཡང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པ་བཞིན་དུ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཡང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པར་འཆི་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ཆུའི་ཆུ་བུར་དང་འདྲའོ་" ཞེས་རྟོག་གེ་ཙམ་གྱི་དབང་གིས་ཆད་པར་ལྟ་བ་འཛིན་ཏོ། །དེ་ལ་འོག་ཏུ་བཤད་པ་ནི། "མིའི་ལུས་དང་། འདོད་པ་ན་སྤྱོད་པའི་ལྷའི་ལུས་དང་། གཟུགས་ན་སྤྱོད་པའི་ལྷའི་ལུས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ལུས་རྣམ་པ་བཞི་ལས་འཆི་འཕོས་ནས་སེམས་ཅན་ཆད་པར་གདགས་པའི་དབང་གིས་ཆད་པར་སྨྲ་བ་བདུན་གསུངས་སོ་" ཞེས་པའོ། །དེ་ལ་སྔ་མ་གསུམ་གྱི་སྨྲ་བ་ལ། "ལུས་ཞིག་ནས་" ཞེས་གསུངས་པ་ནི་རིགས་ཏེ། ཕུང་པོ་ལྔ་པའི་སྲིད་པར་གཏོགས་པའི་ལུས་ལ་བརྟེན་ནས་སྨྲ་བ་དེ་དག་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཕུང་པོ་བཞི་པའི་སྲིད་པར་གཏོགས་པའི་ལུས་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་བཞི་པ་ལ་སོགས་པའི་སྨྲ་བ་བཞི་ལ། "ལུས་ཞིག་ནས་" ཞེས་གསུངས་པ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། གཟུགས་མེད་པ་རྣམས་ལ་ལུས་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེ་ན། འདི་ནི་བདེན་ཏེ། གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་ལ་གྲགས་པའི་ཐ་སྙད་ཉིད་ཀྱིས་<ལྟ་བ་པོས་>གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་ལའང་ལུས་ཀྱི་ཐ་སྙད་བཏགས་ནས་ "ལུས་ཞིག་ནས་" ཞེས་སྨྲས་སོ། །ལྟ་བ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ལྟ་བ་ཇི་ལྟར་བཏགས་པ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་ལྟར་བསྟན་ཏོ། །ཡང་ན་གཟུགས་མེད་པའི་ལུས་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རམ། རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་སུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་མེད་པའི་ལུས་ལ་ལུས་ཀྱི་སྒྲས་བསྟན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། เอตฺถาห – ‘‘กามาวจรเทวตฺตภาวาทินิรวเสสวิภวปติฏฺฐาปกานํ ทุติยวาทาทีนํ ยุตฺโต อปรนฺตกปฺปิกภาโว อนาคตทฺธวิสยตฺตา เตสํ [Pg.231] วาทานํ; น ปน ทิฏฺฐิคติก-ปจฺจกฺขภูต-มนุสฺสตฺตภาว-สมุจฺเฉทปติฏฺฐาปกสฺส ปฐมวาทสฺส ปจฺจุปฺปนฺนวิสยตฺตา’’ติ. ยทิ เอวํ ยถา หิ ทุติยาทิวาทานํ, ปุริมปุริมวาทสงฺคหิตสฺเสว อตฺตโน อุตฺตรุตฺตรภโวปปตฺติยา สมุจฺเฉทนโต ยุชฺชติ อปรนฺตกปฺปิกตา, ตถา จ ‘‘โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ อนาคตสฺเสว มนุสฺสตฺตภาวสมุจฺเฉทสฺส อธิปฺเปตตฺตา ปฐมวาทสฺสปิ อปรนฺตกปฺปิกตา ยุชฺชติ. เอวํ สพฺพสฺสปิ ปุพฺพนฺตโต อาคตสฺส อุจฺเฉทปญฺญาปนวเสน อิธ ปุพฺพนฺตกปฺปิเกสุ เทสนา คตา. เอเต อุจฺเฉทวาทา เหฏฺฐา อปรนฺตกปฺปิเกสุ เทสนา คตา. เอเต อุจฺเฉทวาทา เหฏฺฐา อปรนฺตกปฺปิเกสุ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชติ, น ตโต อุทฺธํ ปวตฺติ อตฺถีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตา. ชลพุพฺพุฬกูปมา หิ สตฺตาติ ตสฺส ลทฺธิ. འདིར་བཤད་པ་ནི། "འདོད་པ་ན་སྤྱོད་པའི་ལྷའི་ལུས་ལ་སོགས་པ་མ་ལུས་པར་འཇིག་པ་ལ་གནས་པའི་སྨྲ་བ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི། མ་འོངས་པའི་དུས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ཅན་གྱི་སྨྲ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་ཉིད་དུ་རིགས་ལ། ལྟ་བ་པོའི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་མིའི་ལུས་ཆད་པར་གནས་པའི་སྨྲ་བ་དང་པོ་ནི་ད་ལྟར་བའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེ་ན། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། སྨྲ་བ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བཞིན་དུ། སྔ་མ་སྔ་མའི་སྨྲ་བས་བསྡུས་པའི་བདག་ཉིད་ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་སྐྱེ་བ་ལེན་པ་ལས་ཆད་པའི་ཕྱིར་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་ཉིད་དུ་རིགས་ཏེ། དེ་ལྟར་ཡང་ "ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག་ བདག་འདི་ནི་འདི་ཙམ་གྱིས་ཀུན་ཏུ་ཆད་པར་མི་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་མ་འོངས་པ་ཉིད་ཀྱི་མིའི་ལུས་ཆད་པ་འདོད་པའི་ཕྱིར་སྨྲ་བ་དང་པོ་ལའང་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་ཉིད་དུ་རིགས་སོ། །དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྔོན་གྱི་མཐའ་ལས་འོངས་པའི་ཆད་པར་གདགས་པའི་དབང་གིས་འདིར་སྔོན་གྱི་མཐར་རྟོག་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་བསྟན་ཏོ། །ཆད་པར་སྨྲ་བ་འདི་དག་ནི་འོག་ཏུ་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་བསྟན་ཏོ། །ཆད་པར་སྨྲ་བ་འདི་དག་ནི་འོག་ཏུ་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་རྣམས་སུ་དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་ཆད་པར་འགྱུར་གྱི། དེ་ལས་གཞན་དུ་འཇུག་པ་མེད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །"སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ཆུའི་ཆུ་བུར་དང་འདྲའོ་" ཞེས་པ་ནི་ཁོའི་གྲུབ་པའི་མཐའ་ཡིན་ནོ། ། อิธาติ ปุพฺพนฺตกปฺปิเกสุ. อิเธว มนุสฺสตฺตภาวาทิเก อุจฺฉิชฺชติ วินฏฺฐวินาสวเสน. เอวํ อนาคเต อนุปฺปตฺติทสฺสนปรานํ อุจฺเฉทวาทานํ อปรนฺตกปฺปิเกสุ คหณํ; ปุพฺพนฺตโต ปน อาคตสฺส อตฺตโน อิเธว อุจฺเฉททสฺสนปรานํ ปุพฺพนฺตกปฺปิเกสุ คหณํ. อิโต ปรํ น คจฺฉตีติ ปน อิทํ อตฺถโต อาปนฺนสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนํ. สตฺเตสุ สงฺขาเรสุ จ เอกจฺจสสฺสตนฺติ ปวตฺโต เอกจฺจสสฺสตวาโท. โส ปน พฺรหฺมกายิก-ขิฑฺฑาปโทสิก-มโนปโทสิกตฺตภาวโต จวิตฺวา อิธาคตานํ ตกฺกิโน จ อุปฺปชฺชนวเสน จตุพฺพิโธติ อาห ‘‘จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสตวาทา’’ติ. ‘‘สงฺขาเรกจฺจสสฺสติกา’’ติ อิทํ เตหิ สสฺสตภาเวน คยฺหมานานํ ธมฺมานํ ยถาสภาวทสฺสนวเสน วุตฺตํ, น ปเนกจฺจสสฺสติกมตทสฺสนวเสน. ตสฺส หิ สสฺสตาภิมตํ อสงฺขตเมวาติ ลทฺธิ. ตถา หิ วุตฺตํ (ที. นิ. ๑.๔๙) พฺรหฺมชาเล – ‘‘จิตฺตนฺติ วา มโนติ วา วิญฺญาณนฺติ วา อยํ อตฺตา นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม สสฺสติสมํ ตเถว ฐสฺสตี’’ติ. น หิ ยสฺส ภาวสฺส ปจฺจเยหิ อภิสงฺขตภาวํ ปฏิชานาติ; ตสฺเสว นิจฺจธุวาทิภาโว อนุมฺมตฺตเกน น สกฺกา ปฏิญฺญาตุํ. เอเตน, ‘‘อุปฺปาทวยธุวตายุตฺตภาวา สิยา นิจฺจา, สิยา อนิจฺจา, สิยา น วตฺตพฺพา’’ติอาทินา ปวตฺตสฺส สตฺตภงฺควาทสฺส อยุตฺตตา วิภาวิตา โหติ. "འདིར་" ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་མཐར་རྟོག་པ་རྣམས་ལའོ། །འདི་ཉིད་དུ་མིའི་ལུས་ལ་སོགས་པ་ཞིག་ཅིང་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། །དེ་ལྟར་མ་འོངས་པ་ལ་ཡང་མི་སྐྱེ་བར་ལྟ་བ་ལ་གཞོལ་བའི་ཆད་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་ནི་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་རྣམས་སུ་བསྡུས་ལ། སྔོན་གྱི་མཐའ་ལས་འོངས་པའི་བདག་ཉིད་འདི་ཉིད་དུ་ཆད་པར་ལྟ་བ་ལ་གཞོལ་བ་རྣམས་ནི་སྔོན་གྱི་མཐར་རྟོག་པ་རྣམས་སུ་བསྡུས་སོ། །"འདི་ལས་ཕ་རོལ་ཏུ་མི་འགྲོའོ་" ཞེས་པ་ནི་དོན་གྱིས་ཐོབ་པའི་དོན་བསྟན་པའོ། །སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ཁ་ཅིག་རྟག་པའོ་ཞེས་འཇུག་པ་ནི་ཁ་ཅིག་རྟག་པར་སྨྲ་བའོ། །དེ་ནི་ཚངས་པའི་རིས་དང་། རྩེད་མོས་ཉམས་པ་དང་། ཡིད་ཀྱིས་ཉམས་པའི་ལུས་ལས་འཆི་འཕོས་ནས་འདིར་འོངས་པ་རྣམས་དང་། རྟོག་གེ་པ་རྣམས་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་བཞི་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "ཁ་ཅིག་རྟག་པར་སྨྲ་བ་བཞི་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"འདུ་བྱེད་ཁ་ཅིག་རྟག་པར་སྨྲ་བ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་དེ་དག་གིས་རྟག་པའི་དངོས་པོར་འཛིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། ཁ་ཅིག་རྟག་པར་སྨྲ་བའི་འདོད་པ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཁོའི་རྟག་པར་འདོད་པ་ནི་འདུས་མ་བྱས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་མདོ་ལས་གསུངས་ཏེ། "སེམས་ཞེས་བྱ་བའམ། ཡིད་ཅེས་བྱ་བའམ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་བདག་སྟེ། རྟག་པ། བརྟན་པ། ཐེར་ཟུག་པ། མི་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན། ལོ་བརྒྱ་སྟོང་དུ་དེ་ལྟ་ཉིད་དུ་གནས་པའོ་" ཞེས་སོ། །དངོས་པོ་གང་ཞིག་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་གྱིས་མངོན་པར་འདུས་བྱས་པ་ཉིད་དུ་ཁས་ལེན་ན། དེ་ཉིད་རྟག་པ་དང་བརྟན་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དུ་སྨྱོན་པ་མ་གཏོགས་པས་ཁས་ལེན་པར་མི་ནུས་སོ། །འདིས་ནི། "སྐྱེ་འཇིག་དང་བརྟན་པ་དང་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་ནི་ལ་ལ་རྟག་པ། ལ་ལ་མི་རྟག་པ། ལ་ལ་བརྗོད་དུ་མེད་པའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་འཇུག་པའི་ཚུལ་བདུན་དུ་སྨྲ་བའི་མི་རིགས་པ་ཉིད་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ། ། ตตฺถายํ [Pg.232] (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๘) อยุตฺตตาวิภาวนา – ยทิ, ‘‘เยน สภาเวน โย ธมฺโม อตฺถีติ วุจฺจติ, เตเนว สภาเวน โส ธมฺโม นตฺถี’’ติอาทินา วุจฺเจยฺย, สิยา อเนกนฺตวาโท; อถ อญฺเญน, สิยา น อเนกนฺตวาโท; น เจตฺถ เทสนฺตราทิสมฺพทฺธภาโว ยุตฺโต วตฺตุํ ตสฺส สพฺพโลกสิทฺธตฺตา วิวาทาภาวโต. เย ปน วทนฺติ – ‘‘ยถา สุวณฺณฆเฏ มกุเฏ กเต ฆฏภาโว นสฺสติ, มกุฏภาโว อุปฺปชฺชติ, สุวณฺณภาโว ติฏฺฐติเยว, เอวํ สพฺพภาวานํ โกจิ ธมฺโม นสฺสติ, โกจิ อุปฺปชฺชติ, สภาโว ปน ติฏฺฐตี’’ติ. เต วตฺตพฺพา – กึ ตํ สุวณฺณํ, ยํ ฆเฏ มกุเฏ จ อวฏฺฐิตํ? ยทิ รูปาทิ, โส สทฺโท วิย อนิจฺโจ, อถ รูปาทิสมูโห, สมูโห นาม สมฺมุติมตฺตํ. ตสฺส โวหารมตฺตสฺส อตฺถิตา นตฺถิตา นิจฺจตา วา น วตฺตพฺพา. ตสฺส ปรมตฺถสภาเวน อนุปลพฺภนโตติ อเนกนฺตวาโท น สิยา. ธมฺมา จ ธมฺมิโต อญฺเญ วา สิยุํ อนญฺเญ วา. ยทิ อญฺเญ, น เตสํ อนิจฺจตาย ธมฺมี อนิจฺโจ อญฺญตฺตา. น หิ รูปา จกฺขุวิญฺญาณํ อญฺญตฺตา, น จ รูเป จกฺขุวิญฺญาณสทฺโท โหติ; กิญฺจ ธมฺมกปฺปนาปิ นิรตฺถิกา สิยา ธมฺมิโน นิจฺจานิจฺจตาย อสิชฺฌนโต อถ อนญฺเญ; อุปฺปาทวินาสวนฺเตหิ อนญฺญสฺส ธมฺมิโน เตสํ วิย อุปฺปาทวินาสสพฺภาวโต กุโต นิจฺจตาวกาโส, เตสมฺปิ วา ธมฺมิโน วิย นิจฺจตาปตฺติ สิยา. อปิจ นิจฺจานิจฺจนวตฺตพฺพรูโป อตฺตา จ โลโก จ ปรมตฺถโต วิชฺชมานตาปฏิชานนโต ยถา นิจฺจาทีนํ อญฺญตรํ รูปํ, ยถา วา ทีปาทโย. น หิ ทีปาทีนํ อุทยพฺพยสภาวานํ นิจฺจานิจฺจนวตฺตพฺพสภาวตา สกฺกา วตฺตุํ ชีวสฺส นิจฺจาทีสุ อญฺญตรํ รูปํ วิยาติ เอวํ สตฺตภงฺคสฺส วิย เสสภงฺคานมฺปิ อสมฺภโวเยวาติ สตฺตภงฺควาทสฺส อยุตฺตตา เวทิตพฺพาติ. དེ་ལ་འདི་ནི་མི་རིགས་པ་ཉིད་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། གལ་ཏེ། "རང་བཞིན་གང་གིས་ཆོས་གང་ཡོད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པ་དེ། རང་བཞིན་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཆོས་དེ་མེད་དོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་སྨྲ་ན། མཐའ་གཅིག་ཏུ་མ་ངེས་པར་སྨྲ་བར་འགྱུར་རོ། །ཅི་སྟེ་གཞན་གྱིས་ན། མཐའ་གཅིག་ཏུ་མ་ངེས་པར་སྨྲ་བར་མི་འགྱུར་རོ། །འདིར་ཡུལ་གཞན་ལ་སོགས་པ་དང་འབྲེལ་བའི་དངོས་པོ་སྨྲ་བར་མི་རིགས་ཏེ། དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལ་གྲུབ་པས་རྩོད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །གང་དག་སྨྲ་བ། "ཇི་ལྟར་གསེར་གྱི་བུམ་པ་ལས་ཅོད་པན་བྱས་པ་ན། བུམ་པའི་དངོས་པོ་འཇིག་ཅིང་ཅོད་པན་གྱི་དངོས་པོ་སྐྱེ་ལ། གསེར་གྱི་དངོས་པོ་ནི་གནས་པ་ཉིད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཡང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པར་འཆི་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ཆུའི་ཆུ་བུར་དང་འདྲའོ་" ཞེས་སྨྲ་བ་དེ་དག་ལ། འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་པར་བྱ་སཏེ། བུམ་པ་དང་ཅོད་པན་གཉིས་ཀ་ལ་གནས་པའི་གསེར་དེ་གང་ཞིག་ཡིན། གལ་ཏེ་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཡིན་ན། དེ་ནི་སྒྲ་བཞིན་དུ་མི་རྟག་པ་ཡིན་ལ། ཅི་སྟེ་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་པ་ཡིན་ན། ཚོགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཙམ་མོ། །ཐ་སྙད་ཙམ་དེ་ལ་ཡོད་པ་ཉིད་དམ། མེད་པ་ཉིད་དམ། རྟག་པ་ཉིད་དུ་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ། །དེ་ནི་དོན་དམ་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་མི་དམིགས་པའི་ཕྱིར་མཐའ་གཅིག་ཏུ་མ་ངེས་པར་སྨྲ་བར་མི་འགྱུར་རོ། །ཆོས་རྣམས་དང་ཆོས་ཅན་ནི་གཞན་ཞིག་གམ་གཞན་མ་ཡིན་པ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར། གལ་ཏེ་གཞན་ཡིན་ན། ཆོས་དེ་དག་མི་རྟག་པས་ཆོས་ཅན་མི་རྟག་པར་མི་འགྱུར་ཏེ། གཞན་ཡིན་པའི་ཕིྱར་རོ། །གཟུགས་ལས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གཞན་ཡིན་པ་མ་གཏོགས་པས། གཟུགས་ལ་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་སྒྲ་མི་འཇུག་པ་བཞིན་ནོ། །གཞན་ཡང་ཆོས་སུ་བརྟག་པ་ཉིད་ཀྱང་དོན་མེད་པར་འགྱུར་ཏེ། ཆོས་ཅན་རྟག་པ་དང་མི་རྟག་པ་ཉིད་དུ་མ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཅི་སྟེ་གཞན་མ་ཡིན་ན། སྐྱེ་འཇིག་དང་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་གཞན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཅན་ལའང་ཆོས་དེ་དག་བཞིན་དུ་སྐྱེ་འཇིག་ཡོད་པར་འགྱུར་བས་རྟག་པའི་གོ་སྐབས་གང་ལས་ཡོད། ཡང་ན་ཆོས་དེ་དག་ལའང་ཆོས་ཅན་བཞིན་དུ་རྟག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །གཞན་ཡང་རྟག་པ་དང་མི་རྟག་པ་བརྗོད་དུ་མེད་པའི་རང་བཞིན་གྱི་བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་དོན་དམ་པར་ཡོད་པར་ཁས་ལེན་པའི་ཕྱིར། རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན་སྒྲོན་མེ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །སྒྲོན་མེ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་འཇིག་གི་རང་བཞིན་ཅན་རྣམས་ལ། རྟག་པ་དང་མི་རྟག་པ་བརྗོད་དུ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་དུ་བརྗོད་པར་མི་ནུས་ཏེ། སྲོག་ནི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་བ་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ཚུལ་བདུན་དུ་སྨྲ་བ་བཞིན་དུ་ཚུལ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་མི་སྲིད་པ་ཉིད་དེ། ཚུལ་བདུན་དུ་སྨྲ་བའི་མི་རིགས་པ་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ། ། เอตฺถ จ, ‘‘อิสฺสโร นิจฺโจ, อญฺเญ สตฺตา อนิจฺจา’’ติ เอวํ ปวตฺตวาทา สตฺเตกจฺจสสฺสตวาทา; เสยฺยถาปิ อิสฺสรวาทาทโย. ‘‘ปรมาณโว นิจฺจา ธุวา, ทฺวิอณุกาทโย อนิจฺจา’’ติ เอวํ ปวตฺตวาทา สงฺขาเรกจฺจสสฺสตวาทา; เสยฺยถาปิ กณาทวาทาทโย. นนุ จ ‘‘เอกจฺเจ ธมฺมา สสฺสตา, เอกจฺเจ [Pg.233] อสสฺสตา’’ติ; เอตสฺมึ วาเท จกฺขาทีนํ อสสฺสตตาสนฺนิฏฺฐานํ ยถาสภาวาวโพโธ เอว, ตยิทํ กถํ มิจฺฉาทสฺสนนฺติ, โก เอวมาห – ‘‘จกฺขาทีนํ อสสฺสตภาวสนฺนิฏฺฐานํ มิจฺฉาทสฺสน’’นฺติ? อสสฺสเตสุเยว ปน เกสญฺจิ ธมฺมานํ สสฺสตภาวาภินิเวโส อิธ มิจฺฉาทสฺสนํ; เตน ปน เอกวาเร ปวตฺตมาเนน จกฺขาทีนํ อสสฺสตภาวาวโพโธ วิทูสิโต สํสฏฺฐภาวโต; วิสสํสฏฺโฐ วิย สปฺปิมณฺโฑ สกิจฺจการณาสมตฺตตาย สมฺมาทสฺสนปกฺเข ฐเปตพฺพตํ นารหติ. อถ วา อสสฺสตภาเวน นิจฺฉิตาปิ จกฺขุอาทโย สมาโรปิตชีวสภาวา เอว ทิฏฺฐิคติ เกหิ คยฺหนฺตีติ ตทวโพธสฺส มิจฺฉาทสฺสนภาโว น สกฺกา นิวาเรตุํ. ตถา หิ วุตฺตํ พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๔๙) – ‘‘จกฺขุนฺติ วา…เป… กาโยติ วา อยํ เม อตฺตา’’ติอาทิ. เอวญฺจ กตฺวา อสงฺขตาย สงฺขตาย จ ธาตุยา วเสน ยถากฺกมํ เอกจฺเจ ธมฺมา สสฺสตา; เอกจฺเจ อสสฺสตาติ เอวํ ปวตฺโต วิภชฺชวาโทปิ เอกจฺจสสฺสตวาโท อาปชฺชตีติ เอวํปการา โจทนา อโนกาสา โหติ อวิปรีตธมฺมสภาวสมฺปฏิปตฺติภาวโต. འདི་ལ་“དབང་ཕྱུག་ནི་རྟག་པ་ཡིན། སེམས་ཅན་གཞན་རྣམས་ནི་མི་རྟག་པ་ཡིན།”ཞེས་འདི་ལྟར་སྨྲ་བ་ནི་སེམས་ཅན་རྟག་མི་རྟག་ཕྱེད་མར་སྨྲ་བ་སྟེ། དཔེར་ན་དབང་ཕྱུག་ཏུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ།། “རྡུལ་ཕྲན་རྣམས་ནི་རྟག་ཅིང་བརྟན་པ་ཡིན། རྡུལ་གཉིས་འདུས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མི་རྟག་པ་ཡིན།”ཞེས་འདི་ལྟར་སྨྲ་བ་ནི་འདུ་བྱེད་རྟག་མི་རྟག་ཕྱེད་མར་སྨྲ་བ་སྟེ། དཔེར་ན་གཟེགས་ཟན་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ།། “ཆོས་ཁ་ཅིག་ནི་རྟག་པ་ཡིན། ཆོས་ཁ་ཅིག་ནི་མི་རྟག་པ་ཡིན།”ཞེས་བྱ་བའི་སྨྲ་བ་འདི་ལ། མིག་ལ་སོགས་པ་མི་རྟག་པར་ངེས་པ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པ་ཉིད་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ལྟ་ན་འདི་ཇི་ལྟར་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞེ་ན། སུ་ཞིག་གིས་“མིག་ལ་སོགས་པ་མི་རྟག་པའི་དངོས་པོར་ངེས་པ་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བའོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་སྨྲས་སམ། འོན་ཀྱང་མི་རྟག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་ཁ་ཅིག་ལ་རྟག་པའི་དངོས་པོར་མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་འདིར་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟ་ནའང་ཐེངས་གཅིག་ལ་འཇུག་པ་དེས། མིག་ལ་སོགས་པ་མི་རྟག་པར་རྟོགས་པ་ནི་འདྲེས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཉམས་པར་བྱས་ཏེ། དུག་དང་འདྲེས་པའི་མར་གྱི་སྙིང་པོ་བཞིན་དུ་རང་གི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་རྒྱུ་མ་ཚང་བའི་ཕྱིར། ཡང་དག་པར་ལྟ་བའི་ཕྱོགས་སུ་གཞག་པར་མི་འོས་སོ།། ཡང་ན། མིག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་མི་རྟག་པའི་དངོས་པོར་ངེས་པར་བྱས་ཀྱང་། ལྟ་བར་སོང་བ་ཁ་ཅིག་གིས་སྲོག་གི་རང་བཞིན་དུ་སྒྲོ་བཏགས་ནས་འཛིན་པའི་ཕྱིར། དེ་རྟོགས་པ་ལ་ལོག་པར་ལྟ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་ནི་བཟློག་པར་མི་ནུས་སོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་མདོ་ལས། “མིག་གམ། །ལུས་ཀྱི་བར་དུ་འདི་ནི་བདག་གོ།”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ།། དེ་ལྟར་བྱས་ནས། འདུས་མ་བྱས་པ་དང་འདུས་བྱས་ཀྱི་དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་གོ་རིམ་བཞིན། ཆོས་ཁ་ཅིག་ནི་རྟག་པ་དང་། ཆོས་ཁ་ཅིག་ནི་མི་རྟག་པ་ཞེས་འདི་ལྟར་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་སྨྲ་བའང་རྟག་མི་རྟག་ཕྱེད་མར་སྨྲ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལྟ་བུའི་རྒོལ་བ་ནི་གནས་མེད་པ་ཡིན་ཏེ། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། น มรตีติ อมรา. กา สา? ‘‘เอวนฺติปิ เม โน’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๖๒) นเยน ปริยนฺตรหิตา ทิฏฺฐิคติกสฺส ทิฏฺฐิ จ วาจา จ, อมราย ทิฏฺฐิยา วาจาย วิวิโธ เขโปติ อมราวิกฺเขโป. โส เอตสฺส อตฺถีติ อมราวิกฺเขโป. อถ วา อมราติ เอกา มจฺฉชาติ, สา อุมฺมุชฺชนนิมฺมุชฺชนาทิวเสน อุทเก สนฺธาวมานา คาหํ น คจฺฉติ; เอวเมวํ อยมฺปิ วาโท อิโต จิโต จ สนฺธาวติ, คาหํ นาคจฺฉตีติ อมราวิกฺเขโป, โส เอว อมราวิกฺเขปิโก. สฺวายํ วาโท มุสาวาทอนุโยคฉนฺทราคโมหเหตุกตาย จตุธา ปวตฺโตติ อาห – ‘‘จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา วุตฺตา’’ติ. นนุ เจตฺถ (ที. นิ. ฏี. ๑.๖๕-๖๖) จตุพฺพิโธปิ อมราวิกฺเขปิโก กุสลาทิเก ธมฺเม ปรโลกตฺติกาทีนิ จ ยถาภูตํ อนวพุชฺฌมาโน, ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ปุจฺฉาย วิกฺเขปนมตฺตํ อาปชฺชตีติ ตสฺส กถํ ทิฏฺฐิคติกภาโว. น หิ อวตฺตุกามสฺส วิย ปุจฺฉิตมตฺถํ อชานนฺตสฺส วิกฺเขปกรณมตฺเตน ทิฏฺฐิคติกตา ยุตฺตาติ? น เหวํ ปุจฺฉาวิกฺเขปกรณมตฺเตน ตสฺส ทิฏฺฐิคติกตา อิจฺฉิตา, อถ โข มิจฺฉาภินิเวเสน. สสฺสตวเสน มิจฺฉาภินิวิฏฺโฐเยว หิ มนฺทพุทฺธิตาย กุสลาทิธมฺเม ปรโลกตฺติกาทีนิ [Pg.234] จ, ยาถาวโต อปฺปฏิปชฺชมาโน อตฺตนา อวิญฺญาตสฺส อตฺถสฺส ปรํ วิญฺญาเปตุํ อสมตฺถตาย มุสาวาทาทิภเยน จ วิกฺเขปํ อาปชฺชตีติ. ตถา หิสฺส วาทสฺส สสฺสตทิฏฺฐิสงฺคโห วุตฺโต. อถ วา ปุญฺญปาปานํ, ตพฺพิปากานญฺจ อนวโพเธน, อสทฺทหเนน จ, ‘‘ตพฺพิสยาย ปุจฺฉาย วิกฺเขปกรณํเยว ยุตฺตํ สุนฺทรญฺจา’’ติ, ขนฺตึ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อภินิวิสนฺตสฺส อุปฺปนฺนา วิสุํเยเวกา เอสา ทิฏฺฐิ สตฺตภงฺคทิฏฺฐิ วิยาติ ทฏฺฐพฺพา. ตถา เจว วุตฺตํ – ‘‘ปริยนฺตรหิตา ทิฏฺฐิคติกสฺส ทิฏฺฐิ เจว วาจา จา’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๑). กถํ ปนสฺสา สสฺสตทิฏฺฐิสงฺคโห? อุจฺเฉทวเสน อนภินิเวสโต. ‘‘นตฺถิ โกจิ ธมฺมานํ ยถาภูตเวที วิวาทพหุลตฺตา โลกสฺส; ‘เอวเมว’นฺติ ปน สทฺทนฺตเรน ธมฺเม นิชฺฌานนา อนาทิกาลิกา โลเก’’ติ คาหวเสน สสฺสตเลโสเปตฺถ ลพฺภติเยว. མི་འཆི་བས་ན་མི་འཆི་བ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་གང་ཞེ་ན། “འདི་ལྟར་ཡང་བདག་ལ་མེད་དོ།།”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྟ་བར་སོང་བའི་མཐའ་མེད་པའི་ལྟ་བ་དང་ངག་སྟེ། མི་འཆི་བའི་ལྟ་བ་དང་ངག་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་གཡེང་བར་བྱེད་པས་ན་མི་འཆི་བའི་གཡེང་བ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་མི་འཆི་བའི་གཡེང་བ་ཅན་ནོ།། ཡང་ན། ཨ་མ་རཱ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉའི་བྱེ་བྲག་ཅིག་སྟེ། དེ་ནི་ཆུ་ནང་དུ་འཐོན་པ་དང་བྱིང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྒྱུག་ཅིང་བཟུང་དུ་མི་བཏུབ་པ་བཞིན། སྨྲ་བ་འདི་ཡང་ཕར་ཚུར་རྒྱུག་ཅིང་བཟུང་དུ་མི་བཏུབ་པས་ན་མི་འཆི་བའི་གཡེང་བ་སྟེ། དེ་ཉིད་མི་འཆི་བའི་གཡེང་བ་ཅན་ནོ།། སྨྲ་བ་དེ་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་དང་། རྗེས་སུ་འདྲི་བ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་། གཏི་མུག་གི་རྒྱུ་ལས་རྣམ་པ་བཞིར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “མི་འཆི་བའི་གཡེང་བ་ཅན་བཞི་གསུངས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་མི་འཆི་བའི་གཡེང་བ་ཅན་རྣམ་པ་བཞི་ཆར་ཡང་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་དང་། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་གསུམ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མ་རྟོགས་པར། དེ་དང་དེར་དྲི་བ་དྲིས་པ་ན་དྲི་བ་གཡེང་བ་ཙམ་དུ་འགྱུར་ན། དེ་ལ་ལྟ་བར་སོང་བ་ཉིད་ཇི་ལྟར་ཡོད་དེ་མ་ཡིན་ནམ། སྨྲ་བར་མི་འདོད་པ་བཞིན་དུ་དྲིས་པའི་དོན་མི་ཤེས་པས་གཡེང་བར་བྱེད་པ་ཙམ་གྱིས་ལྟ་བར་སོང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་ནི་མི་རིགས་སོ་ཞེ་ན། འདི་ལྟར་དྲི་བ་གཡེང་བར་བྱེད་པ་ཙམ་གྱིས་དེ་ལྟ་བར་སོང་བ་ཉིད་དུ་འདོད་པ་ནི་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ཕྱིར་རོ།། རྟག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་ཉིད་དེ། བློ་གྲོས་རྟུལ་བའི་ཕྱིར་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་གསུམ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མ་ཞུགས་པར། རང་གིས་མ་ཤེས་པའི་དོན་གཞན་ལ་གོ་བར་བྱེད་མི་ནུས་པ་ཉིད་དང་། རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་འཇིགས་པས་གཡེང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་ན་སྨྲ་བ་དེ་ནི་རྟག་པར་ལྟ་བའི་ཁོངས་སུ་བསྡུས་པར་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། བསོད་ནམས་དང་སྡིག་པ་དང་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་རྣམས་མ་རྟོགས་པ་དང་། མ་དད་པའི་ཕྱིར། “དེའི་ཡུལ་གྱི་དྲི་བ་ལ་གཡེང་བར་བྱེད་པ་ཉིད་རིགས་ཤིང་བཟང་ངོ་།།”ཞེས་བཟོད་པ་དང་འདོད་པ་བསྐྱེད་ནས་མངོན་པར་ཞེན་པ་ལས་བྱུང་བའི་ལྟ་བ་ལོགས་ཤིག་པ་འདི་ནི། ཚུལ་བདུན་གྱི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་ཡང་གསུངས་ཏེ། “ལྟ་བར་སོང་བའི་མཐའ་མེད་པའི་ལྟ་བ་དང་ངག་ཉིད་དོ།།”ཞེས་སོ།། འོ་ན་འདི་རྟག་པར་ལྟ་བའི་ཁོངས་སུ་ཇི་ལྟར་འདུ་ཞེ་ན། ཆད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མངོན་པར་མ་ཞེན་པའི་ཕྱིར་རོ།། “འཇིག་རྟེན་རྩོད་པ་མང་བའི་ཕྱིར་ཆོས་རྣམས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རིག་པ་སུ་ཡང་མེད་དོ།། ‘འདི་ལྟ་བུ་ཉིད་དོ།།’ཞེས་སྒྲ་གཞན་གྱིས་ཆོས་ལ་ངེས་པར་རྟོག་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་ཐོག་མ་མེད་པའི་དུས་ནས་ཡོད་དོ།།”ཞེས་འཛིན་པའི་དབང་གིས་འདིར་རྟག་པའི་ཆ་ཤས་ཀྱང་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ།། อมติ คจฺฉติ เอตฺถ สภาโว โอสานนฺติ อนฺโต, มริยาโท, โส เอตสฺส อตฺถีติ อนฺตวา. เตนาห ‘‘สปริยนฺโต’’ติ. อวฑฺฒิตกสิณสฺส ปุคฺคลสฺส เอวํ โหตีติ โยชนา. ทุติยวาโท ‘‘อนนฺตวา โลโก’’ติ วาโท. ตติยวาโท ‘‘อนฺตวา จ อนนฺตวา จา’’ติ วาโท. จตุตฺถวาโท ‘‘เนวนฺตวา นานนฺตวา’’ติ วาโท. เอเต เอว จตฺตาโร วาทิโน สนฺธาย พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๕๓) – ‘‘อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ (ที. นิ. ฏี. ๑.๕๓) ยุตฺตํ ตาว ปุริมานํ ติณฺณํ วาทีนํ อนฺตตฺตญฺจ อนนฺตตฺตญฺจ อนฺตานนฺตตฺตญฺจ อารพฺภ ปวตฺตวาทตฺตา อนฺตานนฺติกตฺตํ. ปจฺฉิมสฺส ปน ตทุภยปฏิเสธวเสน ปวตฺตวาทตฺตา กถมนฺตานนฺติกตฺตนฺติ? ตทุภยปฏิเสธวเสน ปวตฺตวาทตฺตา เอว. ยสฺมา ปฏิเสธวาโทปิ อนฺตานนฺตวิสโย เอว ตํ อารพฺภ ปวตฺตตฺตา. อปเร อาหุ – ‘‘ยถา ตติยวาเท สมฺเภทวเสน เอตสฺเสว อนฺตวนฺตตา อนนฺตตา จ สมฺภวติ, เอวํ ตกฺกีวาเทปิ กาลเภทวเสน อุภยสมฺภวโต อญฺญมญฺญปฏิเสเธน อุภยญฺเญว วุจฺจติ. กถํ? อนฺตวนฺตตาปฏิเสเธน หิ อนนฺตตา วุจฺจติ, อนนฺตตาปฏิเสเธน จ อนฺตวนฺตตา, อนฺตานนฺตานญฺจ ตติยวาทภาโว กาลเภทสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อิทํ วุตฺตํ โหติ ยสฺมา อยํ โลกสญฺญิโต อตฺตา ฌายีหิ อธิคตวิเสเสหิ อนนฺโต กทาจิ สกฺขิ ทิฏฺโฐ อนุสุยฺยติ; ตสฺมา เนวนฺตวา. ยสฺมา ปน เตหิ [Pg.235] เอว กทาจิ อนฺตวา สกฺขิ ทิฏฺโฐ อนุสุยฺยติ, ตสฺมา น ปน อนนฺตวา’’ติ. ยถา จ อนุสฺสุติตกฺกีวเสน, เอวํ ชาติสฺสรตกฺกิอาทีนญฺจ วเสน ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํ. อยญฺหิ ตกฺกิโก อวฑฺฒิตภาวปุพฺพกตฺตา ปฏิภาคนิมิตฺตานํ วฑฺฒิตภาวสฺส วฑฺฒิตกาลวเสน อปจฺจกฺขการิตาย อนุสฺสวาทิมตฺเต ฐตฺวา – ‘‘เนวนฺตวา’’ติ ปฏิกฺขิปติ, อวฑฺฒิตกาลวเสน ปน ‘‘นานนฺโต’’ติ. น ปน อนฺตวนฺตตานนฺตตานํ อจฺจนฺตมภาเวน ยถา ตํ ‘‘เนวสญฺญีนาสญฺญี’’ติ, อวสฺสญฺจ เอตํ เอวํ วิญฺญาตพฺพํ, อญฺญถา วิกฺเขปปกฺขํเยว ภเชยฺย จตุตฺถวาโท. น หิ อนฺตวนฺตตานนฺตตาตทุภยวินิมุตฺโต อตฺตโน ปกาโร อตฺถิ, ตกฺกีวาที จ ยุตฺติมคฺคโก, กาลเภทวเสน จ ตทุภยมฺปิ เอกสฺมึ น น ยุชฺชตีติ. อนนฺตรจตุกฺกนฺติ เอกตฺตสญฺญีติ อาคตสญฺญีจตุกฺกํ. འདིར་རང་བཞིན་གྱིས་འགྲོ་ཞིང་མཐར་ཐུག་པ་ནི་མཐའ་སྟེ་ཚད་དོ།། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་མཐའ་ཅན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་“མཐའ་དང་བཅས་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཟད་པར་གྱི་དམིགས་པ་མ་སྤེལ་བའི་གང་ཟག་ལ་འདི་ལྟར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། སྨྲ་བ་གཉིས་པ་ནི་“འཇིག་རྟེན་མཐའ་མེད་པའོ་”ཞེས་སྨྲ་བའོ།། སྨྲ་བ་གསུམ་པ་ནི་“མཐའ་ཅན་ཡང་ཡིན་ལ་མཐའ་མེད་པ་ཡང་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྨྲ་བའོ།། སྨྲ་བ་བཞི་པ་ནི་“མཐའ་ཅན་ཡང་མ་ཡིན་མཐའ་མེད་པའང་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྨྲ་བའོ།། སྨྲ་བ་པོ་བཞི་པོ་འདི་དག་ལ་དགོངས་ནས་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་མདོ་ལས། “མཐའ་དང་མཐའ་མེད་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་ནི་གཞི་བཞིའི་སྒོ་ནས་འཇིག་རྟེན་གྱི་མཐའ་དང་མཐའ་མེད་པར་འདོགས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་རེ་ཞིག་སྔ་མ་སྨྲ་བ་པོ་གསུམ་ནི་མཐའ་ཅན་ཉིད་དང་། མཐའ་མེད་པ་ཉིད་དང་། མཐའ་ཅན་དང་མཐའ་མེད་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་སྨྲ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མཐའ་དང་མཐའ་མེད་པར་སྨྲ་བ་ཉིད་དུ་རིགས་སོ།། ཕྱི་མ་ནི་དེ་གཉིས་ཀ་བཀག་པའི་སྒོ་ནས་སྨྲ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་མཐའ་དང་མཐའ་མེད་པར་སྨྲ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞེ་ན། དེ་གཉིས་ཀ་བཀག་པའི་སྒོ་ནས་སྨྲ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར་བཀག་པ་སྨྲ་བའང་མཐའ་དང་མཐའ་མེད་པའི་ཡུལ་ཅན་ཉིད་དེ། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཞན་དག་ན་རེ། “ཇི་ལྟར་སྨྲ་བ་གསུམ་པ་ལ་འདྲེས་པའི་དབང་གིས་འདི་ཉིད་ལ་མཐའ་ཅན་ཉིད་དང་མཐའ་མེད་པ་ཉིད་འབྱུང་བ་དེ་བཞིན། རྟོག་གེ་བའི་སྨྲ་བ་ལའང་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བས་གཉིས་ཀ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། ཕན་ཚུན་བཀག་པས་གཉིས་ཀ་ཉིད་དུ་བརྗོད་དོ།། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། མཐའ་ཅན་ཉིད་བཀག་པས་ནི་མཐའ་མེད་པ་ཉིད་དུ་བརྗོད་ལ། མཐའ་མེད་པ་ཉིད་བཀག་པས་ནི་མཐའ་ཅན་ཉིད་དུ་བརྗོད་དེ། མཐའ་དང་མཐའ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱི་སྨྲ་བ་གསུམ་པའི་དངོས་པོ་ནི་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་དུ་མིང་བཏགས་པའི་བདག་འདི་ནི། ཁྱད་པར་ཐོབ་པའི་བསམ་གཏན་པ་རྣམས་ཀྱིས་མཐའ་མེད་པར་ལན་ཅིག་མངོན་སུམ་དུ་མཐོང་ཞིང་རྗེས་སུ་ཐོས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་མཐའ་ཅན་མ་ཡིན་ནོ།། གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་ལན་ཅིག་མཐའ་ཅན་དུ་མངོན་སུམ་དུ་མཐོང་ཞིང་རྗེས་སུ་ཐོས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་མཐའ་མེད་པའང་མ་ཡིན་ནོ།།”ཞེས་སོ།། ཐོས་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་རྟོག་གེ་བའི་དབང་གིས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན། སྐྱེ་བ་དྲན་པའི་རྟོག་གེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ།། རྟོག་གེ་བ་འདི་ནི་སྔོན་མ་སྤེལ་བའི་དངོས་པོ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མཚན་མ་མཐུན་པར་སྤེལ་བའི་དངོས་པོ་སྤེལ་བའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་མངོན་སུམ་དུ་མ་བྱས་པར། ཐོས་པ་ལ་སོགས་པ་ཙམ་ལ་གནས་ནས། “མཐའ་ཅན་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྤོང་ལ། མ་སྤེལ་བའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་ནི་“མཐའ་མེད་པའང་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སོ།། འོན་ཀྱང་མཐའ་ཅན་ཉིད་དང་མཐའ་མེད་པ་ཉིད་གཏན་མེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན་“འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད”ཅེས་བྱ་བ་ལྟ་བུའོ།། འདི་ནི་ངེས་པར་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། གཞན་དུ་ན་སྨྲ་བ་བཞི་པ་ནི་གཡེང་བའི་ཕྱོགས་ཉིད་ལ་བརྟེན་པར་འགྱུར་རོ།། མཐའ་ཅན་ཉིད་དང་མཐའ་མེད་པ་ཉིད་དེ་གཉིས་ཀ་ལས་གྲོལ་བའི་རང་གི་རྣམ་པ་ནི་མེད་ལ། རྟོག་གེ་བར་སྨྲ་བའང་རིགས་པའི་ལམ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། དུས་ཀྱི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་དེ་གཉིས་ཀ་ཡང་གཅིག་ལ་མི་རིགས་པ་མ་ཡིན་ནོ།། མཚམས་མེད་པའི་བཞི་ཚན་ནི་“གཅིག་པུར་འདུ་ཤེས་ཅན་”ཞེས་འབྱུང་བའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་བཞི་ཚན་ནོ།། เอกนฺตสุขีติ เอกนฺเตเนว สุขี. ตํ ปนสฺส สุขํ ทุกฺเขน อโวมิสฺสํ โหตีติ อาห ‘‘นิรนฺตรสุขี’’ติ. เอกนฺตสุขเมวาติ อิทํ สุขพหุลตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อตีตาสุ สตฺตสุ ชาตีสูติ อิทํ ตโต ปรํ ชาติสฺสรญาเณน อนุสฺสริตุํ น สกฺกาติ กตฺวา วุตฺตํ. ตาทิสเมวาติ สุขสมงฺคิเมว อตฺตภาวํ. ‘‘เอวํ สุขสมงฺคี’’ติ ตํ อนุสฺสรนฺตสฺส ชาติสฺสรสฺส อตีตชาติยมฺปิ อิธ วิย ทุกฺขผุฏฺฐสฺส ตํ อนุสฺสรนฺตสฺส. གཅིག་ཏུ་བདེ་བ་ཅན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཅིག་ཏུ་ཉིད་དུ་བདེ་བ་ཅན་ནོ།། དེའི་བདེ་བ་དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་དང་མ་འདྲེས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བདེ་བ་ཅན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། གཅིག་ཏུ་བདེ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་བདེ་བ་མང་བའི་ཆ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། འདས་པའི་སྐྱེ་བ་བདུན་དག་ཏུ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི། དེ་ལས་ལྷག་པ་སྐྱེ་བ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་དྲན་མི་ནུས་པར་བྱས་ནས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱི་ལུས་སོ།། “འདི་ལྟར་བདེ་བ་དང་ལྡན་པའོ་”ཞེས་དེ་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་སྐྱེ་བ་དྲན་པ་པོ་ལ། འདས་པའི་སྐྱེ་བར་ཡང་འདིར་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་རེག་པ་བཞིན་དུ་དེ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་པོའོ།། สพฺเพสมฺปีติ ลาภีนํ ตกฺกีนมฺปิ. ตถาติ อิมินา ‘‘สพฺเพสมฺปี’’ติ อิทํ ปทํ อากฑฺฒติ. กามาวจรํ นาม อทุกฺขมสุขํ อนุฬารํ อวิภูตนฺติ อาห ‘‘จตุตฺถชฺฌานวเสนา’’ติ. จตุตฺถชฺฌานํ การณภูตํ เอตสฺส อตฺถิ, เตน วา นิพฺพตฺตนฺติ จตุตฺถชฺฌานิกํ. มชฺฌตฺตสฺสาติ มชฺฌตฺตภูตสฺส มชฺฌตฺตเวทนาพหุลสฺส. มชฺฌตฺตภูตฏฺฐานเมว อตฺตโน มชฺฌตฺตตาปตฺตเมว ภูตปุพฺพํ อนุสฺสรนฺตสฺส. เอกจฺจสสฺสติกาติ เอกจฺจสสฺสตวาทิโน วุตฺตา. ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน หิ เอกจฺจสสฺสติกา. เอส นโย เสเสสุปิ. อธิจฺจสมุปฺปนฺนวาโท สสฺสตวาทสมุทฺทิฏฺโฐติ กตฺวา ‘‘ทฺเว อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา’’ติ จ วุตฺตํ. ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཡང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐོབ་པ་པོ་དང་རྟོག་གེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་ངོ།། དེ་བཞིན་ཞེས་བྱ་བ་འདིས་“ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཡང་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་འདྲེན་ནོ།། འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་ནི་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་རགས་ཤིང་མ་གསལ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བསམ་གཏན་བཞི་པའི་དབང་གིས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། བསམ་གཏན་བཞི་པ་རྒྱུར་གྱུར་པ་འདི་ལ་ཡོད་པའམ། ཡང་ན་དེས་བསྐྱེད་པས་ན་བསམ་གཏན་བཞི་པ་པའོ།། བཏང་སྙོམས་པ་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་པ་ཚོར་བ་བཏང་སྙོམས་མང་བ་ཅན་ལའོ།། བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་པའི་གནས་ཉིད་དེ། རང་གི་བཏང་སྙོམས་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་སྔོན་བྱུང་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ལའོ།། རྟག་མི་རྟག་ཕྱེད་མར་སྨྲ་བ་རྣམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྟག་མི་རྟག་ཕྱེད་མར་སྨྲ་བར་གསུངས་སོ།། གང་ཟག་ལ་བརྟེན་ནས་ནི་རྟག་མི་རྟག་ཕྱེད་མར་སྨྲ་བ་རྣམས་སོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། རྒྱུ་མེད་པར་སྐྱེ་བར་སྨྲ་བ་ནི་རྟག་པར་སྨྲ་བའི་ཁོངས་སུ་བསྡུས་པར་བྱས་ནས། “རྒྱུ་མེད་པར་སྐྱེ་བར་སྨྲ་བ་གཉིས་སོ་”ཞེས་ཀྱང་གསུངས་སོ།། ๒๘. ทิฏฺฐุทฺธารนฺติ ยถาวุตฺตานํ ทิฏฺฐีนํ อนิยฺยานิกภาวทสฺสนวเสน ปทุทฺธรณํ. ปจฺจตฺตํเยว ญาณนฺติ อปรปฺปจฺจยํ อตฺตนิเยว ญาณํ. ตํ ปน อตฺตปจฺจกฺขํ [Pg.236] โหตีติ อาห ‘‘ปจฺจกฺขญาณ’’นฺติ. สุวณฺณสฺส วิย โทสาปคเมน อุปกฺกิเลสวิคเมน ญาณสฺส วิสุทฺธนฺติ อาห ‘‘ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลส’’นฺติ. กิเลสนฺธการวิคมโต สปฺปภาสมุชฺชลเมว โหตีติ วุตฺตํ – ‘‘ปริโยทาตนฺติ ปภสฺสร’’นฺติ พาหิรสมยสฺมิมฺปิ โหนฺติ ฌานสฺส สมิชฺฌนโต. มยมิทํ ชานามาติ ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ จ มิจฺฉาคาหวเสน อญฺญาณภาคเมว ปริพฺรูเหตฺวา ตโต เอว ยถาคหิตํ คาหํ สนฺธาย – ‘‘มยมิทํ อตฺถํ ตตฺถ ชานามา’’ติ เอวํ ตตฺถ มิจฺฉาคาเห อวิชฺชมานํ ญาณโกฏฺฐาสํ โอตาเรนฺติเยว อนุปฺปเวเสนฺติเยว. น ตํ ญาณํ, มิจฺฉาทสฺสนํ นาเมตํ, กึ ปน ตํ มิจฺฉาทสฺสนํ นาม? สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติอาทินา มิจฺฉาภินิเวสภาวโต. เตนาห ‘‘ตทปิ…เป… อตฺโถ’’ติ. ยํ ตํ ทิฏฺฐิยา อุปนิสฺสยภูตํ ญาณํ, ตํ สนฺธายาห – ‘‘ชานนมตฺตลกฺขณตฺตา ญาณภาคมตฺตเมวา’’ติ. ญาณมฺปิ หิ ทิฏฺฐิยา อุปนิสฺสโย โหติเยว ลาภิโน อิตรสฺส จ ตถา ตถา มิจฺฉาภินิเวสโต. อนุปาติวตฺตนโต อนติกฺกมนโต. อสาธารณโต น อุปาติวตฺตนฺติ เอเตนาติ อนุปาติวตฺตนํ, ตโต. อุปาทานปจฺจยโตติ อุปาทานสฺส ปจฺจยภาวโต. เอเตน ผลูปจาเรเนว อุปาทานมาห. ยทิ พฺรหฺมชาเล อาคตา สพฺพาปิ ทิฏฺฐิโย อิธ กถิตา โหนฺติ, เอวํ สนฺเต อิทํ สุตฺตํ พฺรหฺมชาลสุตฺเตน เอกสทิสนฺติ อาห – ‘‘พฺรหฺมชาเล ปนา’’ติอาทิ. ‘‘อญฺญตฺร รูปํ อญฺญตฺร เวทนา สกฺกายํเยว อนุปริธาวนฺตี’’ติ วจนโต อิธ สกฺกายทิฏฺฐิ อาคตา. พฺรหฺมชาลํ กถิตเมว โหติ ตตฺถ อาคตานํ ทฺวาสฏฺฐิยาปิ ทิฏฺฐีนํ อิธาคตตฺตา. สสฺสตุจฺเฉทาภินิเวโส อตฺตาภินิเวสปุพฺพโก, ‘‘อตฺตา สสฺสโต อตฺตา อุจฺเฉโท’’ติ ปวตฺตนโต. ༢༨. ལྟ་བ་འབྱིན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལྟ་བ་རྣམས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་ཚིག་འབྱིན་པའོ། །སོ་སོ་རང་ཉིད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་གཞན་ལ་རག་མ་ལས་པར་རང་ཉིད་ལ་ཡོད་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེ་ཉིད་རང་གི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། “མངོན་སུམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གསེར་བཞིན་དུ་སྐྱོན་དང་བྲལ་ཞིང་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བས་ཡེ་ཤེས་རྣམ་པར་དག་པ་ལ། “ཡོངས་སུ་དག་པ་སྟེ་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཉོན་མོངས་པའི་མུན་པ་དང་བྲལ་བས་འོད་དང་བཅས་ཤིང་གསལ་བར་གྱུར་པ་ལ། “ཡོངས་སུ་བྱང་བ་སྟེ་འོད་གསལ་བ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཕྱི་རོལ་པའི་གྲུབ་མཐའ་ལའང་བསམ་གཏན་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཡོད་དོ། །“བདག་ཅག་གིས་འདི་ཤེས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། “བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པ་སྟེ། འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གསོག་གོ་”ཞེས་ལོག་པར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་མི་ཤེས་པའི་ཆ་ཉིད་འཕེལ་བར་བྱས་ནས། དེ་ལས་ཇི་ལྟར་བཟུང་བའི་འཛིན་པ་ལ་དམིགས་ཏེ། “བདག་ཅག་གིས་དེའི་དོན་འདི་ཤེས་སོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་ལོག་པར་འཛིན་པ་དེ་ལ་མེད་པའི་ཤེས་པའི་ཆ་ཞིག་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ནི་ཤེས་པ་མ་ཡིན་གྱི་ལོག་ལྟ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ནོ། །ལོག་ལྟ་ཞེས་བྱ་བ་དེ་གང་ཞེ་ན། བདག་དང་འཇིག་རྟེན་རྟག་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ “དེ་ཡང་...ལྷག་མ་...དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྟ་བའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཤེས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་དམིགས་ནས། “ཤེས་པ་ཙམ་གྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཤེས་པའི་ཆ་ཙམ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཤེས་པ་ཡང་ལྟ་བའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུར་འགྱུར་ཏེ། ཐོབ་པ་པོ་དང་གཞན་དག་གིས་དེ་དང་དེ་ལྟར་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྗེས་སུ་མི་འདའ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་མི་འགོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འདིས་མི་འདའ་བས་ན་རྗེས་སུ་མི་འདའ་བ་སྟེ། དེ་ལས་སོ། །ཉེ་བར་ལེན་པའི་རྐྱེན་ལས་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ལས་སོ། །འདིས་འབྲས་བུ་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཉིད་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་ཚངས་པའི་དྲྭ་བའི་མདོ་ལས་བྱུང་བའི་ལྟ་བ་ཐམས་ཅད་འདིར་བཤད་པ་ཡིན་ན། དེ་ལྟ་ན་མདོ་འདི་ནི་ཚངས་པའི་དྲྭ་བའི་མདོ་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་ “ཚངས་པའི་དྲྭ་བ་ལས་ནི་...”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“གཟུགས་གཞན་དུ་ཡོད་ལ། ཚོར་བ་གཞན་དུ་ཡོད་དེ། འཇིག་ཚོགས་ཉིད་ཀྱི་རྗེས་སུ་རྒྱུག་གོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འདིར་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་བྱུང་ངོ། །ཚངས་པའི་དྲྭ་བ་ནི་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དེ། དེར་བྱུང་བའི་ལྟ་བ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་ཐམས་ཅད་འདིར་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །རྟག་པ་དང་ཆད་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་བདག་ཏུ་མངོན་པར་ཞེན་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཅན་ཡིན་ཏེ། “བདག་ནི་རྟག་པའོ། །བདག་ནི་ཆད་པའོ།།”ཞེས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། ๓๐. ทฺวาสฏฺฐิ…เป… ทสฺเสตุนฺติ กถํ ปนายมตฺโถ ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ’’ติอาทิปาฬิยา ทสฺสิโต โหตีติ? อปฺปหีนสกฺกายทิฏฺฐิกสฺส ปุพฺพนฺตาปรนฺตทิฏฺฐิอุปาทิยนโชตนโต. ปริจฺจาเคนาติ วิกฺขมฺภเนน. จตุตฺถชฺฌานนิโรธา ตติยชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ เอตฺถ น ปริหีนจตุตฺถชฺฌานสฺส ตติยชฺฌานํ ภวติ, ตติยชฺฌานา วุฏฺฐิตสฺส ปน จตุตฺถชฺฌานา วุฏฺฐิตสฺส จ ตติยํ ปฏิโลมนเยน สมฺภวติ. เตนาห ‘‘อยํ [Pg.237] ปเนตฺถา’’ติอาทิ. เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพนฺติ ‘‘ปวิเวกา ปีติ นิรุชฺฌตี’’ติ อิทํ, ‘‘นิรามิสสุขสฺสนิโรธา’’ติ เอตฺถ วิย วุฏฺฐานนิโรธวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพนฺติ อตฺโถ. หีนชฺฌานปริยาทานกโทมนสฺสนฺติ นีวรณสหคตโทมนสฺสมาห. ตญฺหิ ฌานปริยาทานกรํ. กมฺมนียภาโวติ สมาปตฺตึ ปตฺโต วิย สมาปตฺติสมาปชฺชนภาเว กมฺมกฺขมภาโว. โสมนสฺสวิธุรตฺตา โทมนสฺสํ วิยาติ โทมนสฺสนฺติ วุตฺตํ. ‘‘อุปฺปชฺชติ ปวิเวกา ปีตี’’ติ ปุน วุตฺตา ปีติ ฌานทฺวยปีติ. ยํ ฐานํ ฉายา ชหตีติ ยํ ปเทสํ อาตเปน อภิภุยฺยมานํ ฉายา ชหติ. ตตฺถ อาตเป ฉายาติ ปเทเสน อาตปสญฺญิตานํ ภูตสงฺขตานํ ปหานฏฺฐานมาห. เตนาห ‘‘ยสฺมึ ฐาเน’’ติอาทิ. ༣༠. “དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་...ལྷག་མ་...བསྟན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། དོན་འདི་ “དགེ་སློང་དག་འདི་ན་ཁ་ཅིག་...”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུང་གིས་ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་ཡིན་ཞེ་ན། འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་མ་སྤངས་པ་དེས་སྔོན་གྱི་མཐའ་དང་ཕྱི་མའི་མཐར་ལྟ་བ་ཉེ་བར་ལེན་པ་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཡོངས་སུ་གཏོང་བས་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གནོན་པས་སོ། །“བསམ་གཏན་བཞི་པ་འགགས་པ་ལས་བསམ་གཏན་གསུམ་པ་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་སོ་”ཞེས་པ་འདིར། བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལས་ཉམས་པ་ལ་བསམ་གཏན་གསུམ་པ་འབྱུང་བ་མ་ཡིན་གྱི། བསམ་གཏན་གསུམ་པ་ལས་ལངས་པ་དང་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལས་ལངས་པ་ལ་ལུགས་ལྡོག་གི་ཚུལ་གྱིས་གསུམ་པ་འབྱུང་བ་སྲིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “འདི་ནི་འདིར་...”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“འདི་ལྟར་ལྡན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི། “དབེན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་འགག་གོ་”ཞེས་པ་འདི། “ཟང་ཟིང་མེད་པའི་བདེ་བ་འགགས་པ་ལས་”ཞེས་པ་བཞིན་དུ་ལྡང་བ་དང་འགག་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བསམ་གཏན་དམན་པ་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་བྱེད་པའི་ཡིད་མི་བདེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྒྲིབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཡིད་མི་བདེ་བ་ལ་གསུངས་སོ། །དེས་ནི་བསམ་གཏན་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ལས་སུ་རུང་བ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་ཐོབ་པ་བཞིན་དུ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་ལས་སུ་རུང་བའི་ཉིད་དོ། །ཡིད་བདེ་བ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ཡིད་མི་བདེ་བ་བཞིན་ནོ་ཞེས་ “ཡིད་མི་བདེ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“དབེན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་སྐྱེའོ་”ཞེས་ཡང་བསྐྱར་གསུངས་པའི་དགའ་བ་ནི་བསམ་གཏན་གཉིས་ཀྱི་དགའ་བའོ། །“གྲིབ་མས་གང་གཏོང་བའི་གནས་”ཞེས་པ་ནི་ཚ་བས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ན་གྲིབ་མས་གཏོང་བའི་ཡུལ་ལོ། །དེར་ཚ་བ་ལ་གྲིབ་མ་ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ཚ་བར་མངོན་པར་བརྗོད་པའི་འབྱུང་བ་འདུས་བྱས་རྣམས་སྤོང་བའི་གནས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གནས་གང་དུ་...”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ๓๑. นิรามิสํ สุขนฺติ ตติยชฺฌานสุขํ ทูรสมุสฺสาริตกามามิสตฺตา. ༣༡. “ཟང་ཟིང་མེད་པའི་བདེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་གསུམ་པའི་བདེ་བ་སྟེ། འདོད་པའི་ཟང་ཟིང་རྒྱང་རིང་དུ་བསྐྲད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ๓๒. อทุกฺขมสุขนฺติ จตุตฺถชฺฌานเวทนํ, น ยํ กิญฺจิ อุเปกฺขาเวทนํ. ༣༢. “སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་ཚོར་བ་སྟེ། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ๓๓. นิคฺคหโณติ มมํการภาเวน กิญฺจิปิ อคณฺหนฺโต. นิพฺพานสฺส สปฺปายนฺติ นิพฺพานาธิคมสฺส, นิพฺพานสฺเสว วา อวิโลมวเสน เอกนฺติกุปายตาย สปฺปายํ. เตนาห ‘‘อุปการภูต’’นฺติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ เตภูมกธมฺเมสุ. เอตนฺติ เอตํ ยถาวุตฺตสมถภาวนาย กิเลสานํ วิกฺขมฺภนํ. สพฺพตฺถ นิกนฺติยา อสุกฺขาปิตตฺตา กถํ นิพฺพานสฺส อุปการปฏิปทา นาม ชาตํ? น ชายเต วาตฺยธิปฺปาโย. สพฺพตฺถาติ ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิอาทิเก สพฺพสฺมึ. อคฺคณฺหนวเสนาติ ตณฺหาคาเหน อคฺคหณวเสน. ยตฺถ หิ ตณฺหาคาโห วิโมจิโต, ตตฺถ ทิฏฺฐิมานคฺคาหา สุกฺขา วิย โหนฺติ ตเทกฏฺฐภาวโต. ตาทิสสฺส นิพฺพานคามินี ปฏิปทา เอว อาสนฺเน, น ทูเร. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุปการปฏิปทา นาม ชาต’’นฺติ. ตาทิสสฺส จ สนฺโตหมสฺมีติอาทิกา สมนุปสฺสนา อธิมานปกฺเข ติฏฺฐตีติ อาห – ‘‘อภิวทตีติ อภิมาเนน อุปวทตี’’ติ. อิทเมว อุปาทิยตีติ นิยมาภาวโต ‘‘อฏฺฐารสวิธมฺปี’’ติ วุตฺตํ. เสสปเทปิ เอเสว นโย. ทิฏฺฐุปาทาเน สติ เสสอุปาทานสมฺภโว อวุตฺตสิทฺโธติ ตเทว อุทฺธฏํ. ༣༣. “འཛིན་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིར་འཛིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མི་འཛིན་པའོ། །“མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མཐུན་པ་”ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པ་ལ་མཐུན་པ་འམ། ཡང་ན་མི་མཐུན་པ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ཀྱི་ངེས་པའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པས་མཐུན་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཕན་ཐོགས་པར་གྱུར་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཐམས་ཅད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་ཁམས་གསུམ་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལའོ། །“འདི་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཞི་གནས་བསྒོམས་པས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་གནོན་པ་འདིའོ། །ཐམས་ཅད་དུ་ཞེན་པ་མ་བསྐམས་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕན་ཐོགས་པའི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་ཡིན། མི་སྐྱེ་བའོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། །“ཐམས་ཅད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་མཐའི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ལའོ། །“མི་འཛིན་པའི་སྒོ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པས་འཛིན་པའི་སྒོ་ནས་མི་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གང་དུ་སྲེད་པའི་འཛིན་པ་ལས་གྲོལ་བ་དེར། ལྟ་བ་དང་ང་རྒྱལ་གྱི་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱང་བསྐམས་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་ཏེ། དེ་དག་གནས་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟ་བུ་ལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ནི་ཉེ་བ་ཉིད་དེ། རིང་བ་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཕན་ཐོགས་པའི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟ་བུ་ལ་ “བདག་ནི་ཞི་བའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ནི་མངོན་པའི་ང་རྒྱལ་གྱི་ཕྱོགས་སུ་གནས་པའི་ཕྱིར། “མངོན་པར་བརྗོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་མངོན་པའི་ང་རྒྱལ་གྱིས་སྨྲའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདི་ཉིད་ཉེ་བར་ལེན་ནོ་”ཞེས་ངེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། “རྣམ་པ་བཅོ་བརྒྱད་པོ་ཡང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ལྟ་བ་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཡོད་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་འབྱུང་བ་ནི་མ་བཤད་ཀྱང་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་ཕྱུང་བའོ།། เส อายตเน เวทิตพฺเพติ นิโรธสฺส การณํ นิพฺพานํ เวทิตพฺพํ. ทฺวินฺนํ อายตนานนฺติ จกฺขายตนาทีนํ ทฺวินฺนํ อายตนานํ. ปฏิกฺเขเปน นิพฺพานํ ทสฺสิตํ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน. “སྐྱེ་མཆེད་དེ་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་འགོག་པའི་རྒྱུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“སྐྱེ་མཆེད་གཉིས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་མཆེད་གཉིས་ཀྱིའོ། །དགག་པའི་སྒོ་ནས་གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་ལ་བལྟོས་ཏེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་བསྟན་ཏོ།། น [Pg.238] คาธตีติ น ปติฏฺฐาติ. อโตติ อสฺมา นิพฺพานา. สราติ ตณฺหา. สงฺขารปฏิกฺเขเปนาติ สงฺขาเรกเทสภูตานํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ ปฏิกฺเขเปน. “གཏིང་མི་རྙེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་མི་གནས་པའོ། །“འདི་ལས་”ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འདི་ལས་སོ། །“རྒྱུན་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའོ། །“འདུ་བྱེད་དགག་པས་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་དགག་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། วิญฺญาณนฺติ วิสิฏฺเฐน ญาเณน ชานิตพฺพํ. ตโต เอว อนิทสฺสนํ อจกฺขุวิญฺเญยฺยํ อนินฺทฺริยโคจรํ. อนนฺตนฺติ อนฺตรหิตํ, นิจฺจนฺติ อตฺโถ. สพฺพโต ปภนฺติ กิเลสนฺธการาภาวโต จ สมนฺตโต ปภสฺสรํ. ‘‘สพฺพโต ปป’’นฺติ วา ปาโฐ, สพฺพโต ปตติตฺถนฺติ อตฺโถ. จตฺตารีสกมฺมฏฺฐานสงฺขาเตหิ ติตฺเถหิ โอตริตฺวา อนุปวิสิตพฺพํ อมตสรนฺติ วุตฺตํ โหติ. อนุปาทา กญฺจิ ธมฺมํ อคฺคเหตฺวา วิมุจฺจนฺติ เอตฺถาติ อนุปาทาวิโมกฺโข, นิพฺพานํ. อนุปาทา วิมุจฺจติ เอเตนาติ อนุปาทาวิโมกฺโข, อคฺคมคฺโค. อนุปาทาวิโมกฺขนฺติกตาย ปน อรหตฺตผลํ อนุปาทาวิโมกฺโขติ วุตฺตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. “རྣམ་པར་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉིད་ “བསྟན་དུ་མེད་པ་”སྟེ། མིག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ཞིང་དབང་པོའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའོ། །“མཐའ་ཡས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཐའ་དང་བྲལ་བ་སྟེ། རྟག་པའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཀུན་ཏུ་འོད་གསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་མུན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཀུན་ནས་འོད་གསལ་བའོ། །ཡང་ན་ “ཀུན་ཏུ་འབབ་སྟེགས་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་སྟེ། ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ནས་འབབ་པའི་འབབ་སྟེགས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ལས་ཀྱི་ས་གཞི་བཞི་བཅུར་བགྲང་བའི་འབབ་སྟེགས་ནས་བབས་ཏེ་འཇུག་པར་བྱ་བའི་འཆི་མེད་ཀྱི་མཚོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །ཆོས་གང་ལའང་ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་འདི་ལས་གྲོལ་བས་ན་ “ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་”སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །ཡང་ན་འདིས་ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་ན་ “ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་”སྟེ། ལམ་གྱི་མཆོག་གོ། །ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་མཐར་ཐུག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་ “ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། ปญฺจตฺตยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ལྔ་གསུམ་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། ๓. กินฺติสุตฺตวณฺณนา ༣. ཇི་ལྟར་ཞེས་བྱ་བའི་མདོའི་བཤད་པའོ།། ๓๔. ภโวติ ปริตฺโต. อภโวติ มหนฺโต. วุทฺธิอตฺโถ หิ อยํ อ-กาโร, ‘‘สํวราสํวโร, ผลาผล’’นฺติอาทีสุ วิย, ตสฺมา ภวาภวเหตูติ ขุทฺทกสฺส มหนฺตสฺส วา ภวสฺส เหตุ, ตํ ปจฺจาสีสมาโนติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว สุขํ เวทิสฺสามี’’ติอาทิ. ༣༤. “སྲིད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆུང་ངུའོ། །“སྲིད་པ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆེན་པོའོ། །འདིར་ཨ་ཡིག་ནི་ “སྡོམ་པ་དང་སྡོམ་པ་ཆེན་པོ་”དང་ “འབྲས་བུ་དང་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་”ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་འཕེལ་བའི་དོན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྲིད་པ་དང་སྲིད་པ་ཆེན་པོའི་རྒྱུ་”ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་ཆུང་ངུ་འམ་ཆེན་པོའི་རྒྱུ་སྟེ། དེ་ལ་རེ་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ “སྲིད་པ་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་བདེ་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ๓๕. โลกุตฺตรโพธิปกฺขิยธมฺเม อุทฺทิสฺส ปุถุชฺชนานํ วิวาโท สมฺภวตีติ อาห – ‘‘โลกิยโลกุตฺตราว กถิตา’’ติ. โลกิยาปิ หิ โพธิปกฺขิยธมฺมา โลกุตฺตรธมฺมาธิคมสฺส อาสนฺนการณตฺตา วิเสสการณนฺติ ยาว อญฺเญหิ โลกิยธมฺเมหิ อภิวิสิฏฺโฐติ กตฺวา, ‘‘อิเมสุ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺเมสู’’ติ อวิเสเสน วุตฺตํ. อตฺถโต นานํ โหตีติ อตฺถโต เภโท โหติ โพธิปกฺขิยธมฺมานํ สมธิคตตฺตา. น หิ กายาทโย ภาเวตพฺพา, สติเยว ปน ภาเวตพฺพาติ. พฺยญฺชนโต นานํ เภทํ. อิมินาปิ การเณนาติ อิมายปิ ยุตฺติยา. อิทานิ ตํ ยุตฺตึ ทสฺเสนฺโต – ‘‘อตฺถญฺจ พฺยญฺชนญฺจา’’ติอาทิมาห[Pg.239]. ตตฺถ สมาเนตฺวาติ สุตฺตนฺตรโต สมาเนตฺวา, สุตฺตนฺตรปเทหิ จ สมาเนตฺวา. อญฺญถาติ อญฺญโต, ภูตโต อปคตํ กตฺวาติ อตฺโถ. มิจฺฉา โรปิตภาโวติ อยาถาวโต ฐปิตภาโว. อตฺถญฺจ พฺยญฺชนญฺจ วิญฺญาปนการณเมวาติ อวิปรีตตฺถสฺส สทฺทสฺส จ พุชฺฌนเหตุตาย. ༣༥. འཇིག་རྟེན་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་དམིགས་ནས་རྩོད་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ “འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཉིད་བཤད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འཇིག་རྟེན་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྟོགས་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་དང་ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་གཞན་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་པས་ན། “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་པོ་འདི་དག་ལ་”ཞེས་བྱེ་བྲག་མེད་པར་གསུངས་སོ། །“དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཐ་དད་པ་ཡོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་ཡོད་པའོ། །ལུས་ལ་སོགས་པ་ནི་བསྒོམ་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་གྱི། དྲན་པ་ཉིད་བསྒོམ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཚིག་གི་སྒོ་ནས་ཐ་དད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དབྱེ་བའོ། །“རྒྱུ་མཚན་འདིས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་རིགས་པ་འདིས་ཀྱང་ངོ། །ད་ནི་རིགས་པ་དེ་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ལ། “དོན་དང་ཚིག་ཀྱང་...”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེར་ “མཚུངས་པར་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་མདོ་གཞན་ལས་བསྡུས་ནས་དང་། མདོ་གཞན་གྱི་ཚིག་རྣམས་དང་མཚུངས་པར་བྱས་ནས་སོ། །“གཞན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་ལས་ཏེ། ཡང་དག་པ་ལས་བྲལ་བར་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ལོག་པར་བཞག་པ་”ཞེས་པ་ནི་མ་ཡིན་པ་ལྟར་བཞག་པའི་རང་བཞིན་ནོ། །“དོན་དང་ཚིག་ནི་གོ་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་དོན་དང་སྒྲ་རྟོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ๓๗. อิธ ธมฺมวินยฏฺฐาเน สติเยว สติปฏฺฐานนฺติ คหิตา, อตฺถโต สเมติ นาม ยาถาวโต อตฺถสฺส คหิตตฺตา. อสภาวนิรุตฺติภาวโต พฺยญฺชนโต นานตฺตนฺติ ตํ ลิงฺคเภเทน วจนเภเทน จ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สติปฏฺฐาโนติ วา สติปฏฺฐานาติ วา มิจฺฉา โรเปถา’’ติ อาห. อปฺปมตฺตกนฺติ อณุมตฺตํ สลฺลหุกํ, น ครุตรํ อธนิตํ กตฺวา วตฺตพฺพมฺปิ ธนิตํ โฆสวนฺตํ กตฺวา โรปิเต วุตฺตโทสาภาวโตติ เตนาห – ‘‘นิพฺพุตึ ปตฺตุํ สกฺกา โหตี’’ติ. ༣༧. འདིར་ཆོས་དང་འདུལ་བའི་གནས་སུ་དྲན་པ་ཉིད་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ཞེས་བཟུང་བས། དོན་ཡང་དག་པར་བཟུང་བའི་ཕྱིར་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་མཐུན་པ་ཞེས་བྱའོ། །རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་སྒྲ་བཤད་ཀྱི་དངོས་པོ་ལས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་ཐ་དད་པ་ཡོད་དོ་ཞེས་པ་དེ། རྟགས་ཀྱི་དབྱེ་བ་དང་ཚིག་གི་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་སྟོན་པ་ལ། “དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ཞེས་སམ། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་རྣམས་ཞེས་ལོག་པར་འཇོག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཆུང་ངུ་”ཞེས་པ་ནི་རྡུལ་ཙམ་སྟེ་ཡང་བ་ཉིད་དེ། ལྕི་བ་མ་ཡིན་ནོ། །སྒྲ་ཆུང་བར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལའང་སྒྲ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པར་བྱས་ཏེ་བཞག་པ་ལ་བཤད་པའི་སྐྱོན་མེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ “མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པར་ནུས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། พฺยญฺชนสฺส มิจฺฉาโรปนํ น วิเสสนฺตรายกรํ โหตีติ ญาปนตฺถํ, จตุสุ มคฺเคสุ ปญฺหํ กเถตฺวาว ปรินิพฺพุโต. สุตฺตนฺตพฺยญฺชนํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘อปฺปมตฺตกํ โข ปนา’’ติ. ཚིག་ལོག་པར་བཞག་པ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་བར་ཆད་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ལམ་བཞི་པོ་ལ་དྲི་བ་བཤད་ནས་མྱ་ངན་ལས་འདས་ོ། །མདོ་སྡེའི་ཚིག་ལ་དམིགས་ནས་ “འོན་ཀྱང་འདི་ནི་ཆུང་ངུ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ๓๘. อถ จตุตฺถวาเร วิวาโท กสฺมา ชาโต? ยาวตา เนสํ วจนํ อตฺถโต เจว สเมติ พฺยญฺชนโต จาติ อธิปฺปาโย. สญฺญาย วิวาโทติ กิญฺจาปิ สเมติ อตฺถโต เจว พฺยญฺชนโต จ, สญฺญา ปน เนสํ อวิสุทฺธา, ตาย สญฺญาย วเสน วิวาโท ชาโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อห’’นฺติอาทิมาห. อหํ สติปฏฺฐานนฺติ วทามิ, อยํ สติปฏฺฐาโนติ วทตีติ เอวํ เตสํ ญาณํ โหตีติ อิมมตฺถํ, ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา อติทิสติ. ༣༨. འོ་ན་ཐེངས་བཞི་པར་རྩོད་པ་ཅིའི་ཕྱིར་བྱུང་ཞེ་ན། དེ་དག་གི་ཚིག་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཀྱང་མཐུན་ལ། ཚིག་གི་སྒོ་ནས་ཀྱང་མཐུན་པའི་ཕྱིར་རོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། །“འདུ་ཤེས་ཀྱི་རྩོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། དོན་དང་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་མཐུན་པ་ཡིན་ནའང་། དེ་དག་གི་འདུ་ཤེས་ནི་མ་དག་པ་ཡིན་ལ། འདུ་ཤེས་དེའི་དབང་གིས་རྩོད་པ་བྱུང་ངོ་ཞེས་སྟོན་པ་ལ། “བདག་...”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“བདག་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ཞེས་སྨྲའོ། །འདི་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ཞེས་སྨྲའོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་དེ་དག་ལ་ཤེས་པ་ཡོད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི། “ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་”ཞེས་པས་མཚོན་པར་བྱེད་དོ།། ๓๙. น โจทนตฺถาย เวคายิตพฺพนฺติ สีฆํ สีฆํ น โจทนา กาตพฺพาติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอกจฺโจ โกธนภาเวน เอวํ ปฏิปฺผริ, ตสฺมา. อนาทานทิฏฺฐีติ อาทิยิตฺวา อนภินิวิสนโต อนาทานทิฏฺฐี อทฬฺหคฺคาหี. ปกฺขิปนฺโต วิยาติ คิลิตฺวา ปกฺขิปนฺโต วิย. ༣༩. སྐྱོན་བརྗོད་པའི་ཆེད་དུ་བྲེལ་བར་མི་བྱའོ་ཞེས་པ་ནི། མགྱོགས་པོ་མགྱོགས་པོར་སྐྱོན་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ཁྲོ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་འདི་ལྟར་ཕྱིར་ལྡོག་པའི་ཕྱིར་རོ། ལྟ་བ་མི་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི། བཟུང་ནས་མངོན་པར་མ་ཞེན་པས་ན་ལྟ་བ་མི་འཛིན་པ་སྟེ། བརྟན་པོར་མི་འཛིན་པའོ། བཅུག་པ་བཞིན་ཞེས་པ་ནི། མིད་ནས་བཅུག་པ་བཞིན་ནོ། อุปฆาโตติ จิตฺตปฺปฆาโต ผรสุปฆาโต วิย. วณฆฏฺฏิตสฺส วิยาติ วเณ ฆฏฺฏิตสฺส วิย ทุกฺขุปฺปตฺติ จิตฺตทุกฺขุปฺปตฺติ. ทฺเว วาเร วตฺวาปิ วิสชฺเชตีติ สุปฺปฏินิสฺสคฺคี เอวํ ปเคว โจทิตมตฺเต วิสฺสชฺเชติ เจติ อธิปฺปาโย[Pg.240]. กถนวเสน จ กายจิตฺตกิลมโถ. เอวรูโปติ สหสา อวิสฺสชฺเชนฺเตน โจทกสฺส วิเหสาวาโท หุตฺวาปิ อกฺโกธนาทิสภาโว. གནོད་པ་ཞེས་པ་ནི། སྟ་རེས་གནོད་པ་བྱས་པ་བཞིན་དུ་སེམས་ལ་གནོད་པའོ། རྨ་ལ་རེག་པ་བཞིན་ཞེས་པ་ནི། རྨ་ལ་རེག་པ་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བ་སྟེ། སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བའོ། ལན་གཉིས་སྨྲས་ནས་ཀྱང་གཏོང་ངོ་ཞེས་པ་ནི། ལེགས་པར་འདོར་བ་སྟེ། དེ་ལྟར་སྐྱོན་བརྗོད་པ་ཙམ་གྱིས་སྔ་མོ་ནས་གཏོང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། སྨྲ་བའི་དབང་གིས་ལུས་དང་སེམས་ངལ་བའོ། འདི་ལྟ་བུ་ཞེས་པ་ནི། མྱུར་དུ་མི་གཏོང་བས་སྐྱོན་བརྗོད་པ་པོ་ལ་གནོད་པའི་ཚིག་ཏུ་གྱུར་ཀྱང་། མི་ཁྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ནོ། อุเปกฺขาติ สเกน กมฺเมน ปญฺญายิสฺสตีติ ตสฺมึ ปุคฺคเล อชฺฌุเปกฺขณา. อุเปกฺขํ อติมญฺญติ นาม ตสฺส อนาจารสฺส อนชฺฌุเปกฺขณโต. བཏང་སྙོམས་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ལས་ཀྱིས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གང་ཟག་དེ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པའོ། བཏང་སྙོམས་ལ་བརྙས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། དེའི་ཚུལ་མིན་གྱི་སྤྱོད་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་མི་འཇོག་པའི་ཕྱིར་རོ། ๔๐. วจนสญฺจาโรติ เปสุญฺญวเสน อญฺญถาวจนุปสํหาโร. ทิฏฺฐิปฬาโสติ ยุคคฺคาหวเสน ลทฺธิ. สา ปน จิตฺตสฺส อนาราธนิยภาโว สตฺถุจิตฺตสฺส อนาราธกภาโว. กลโหติ อธิกรณุปฺปาทวเสน ปวตฺโต วิคฺคโห ภณฺฑนสฺส ปุพฺพภาโค. ༤༠. ཚིག་བརྒྱུད་སྤྲོད་པ་ཞེས་པ་ནི། ཕྲ་མ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཚིག་གཞན་དུ་སྦྱོར་བའོ། ལྟ་བའི་འགྲན་སེམས་ཞེས་པ་ནི། འགྲན་ཟླ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་གྲུབ་པའི་མཐའོ། དེ་ནི་སེམས་མི་མགུ་བར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཏེ། སྟོན་པའི་ཐུགས་མི་མགུ་བར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ནོ། འཐབ་རྩོད་ཞེས་པ་ནི། རྩོད་གཞི་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་རྩོད་པ་སྟེ། འཁྲུག་པའི་སྔོན་གྱི་ཆའོ། เยน การเณนาติ เยน ธมฺเมน สตฺถุสาสเนน. ตเมว หิ สนฺธาย วทติ – ‘‘ธมฺโมติ สารณียธมฺโม อธิปฺเปโต’’ติ. เอตฺถาติ ‘‘ธมฺมสฺส จานุธมฺม’’นฺติ เอตฺถ. ธมฺโมติ สมฺพุทฺธสฺส ตสฺส ตถา ปวตฺตํ พฺยากรณํ ยถา วิวาทาปนฺนา สญฺญตฺตึ คจฺฉนฺติ. เตนาห – ‘‘เตสํ ภิกฺขูนํ สญฺญตฺติกรณ’’นฺติ. ตเทว พฺยากรณํ อนุธมฺโมติ ภิกฺขุนา วุจฺจมาโน อนุปวตฺโต ธมฺโม. เตนาห – ‘‘ตเทว พฺยากโรติ นามา’’ติ. โกจีติ โย โกจิ. สหธมฺมิโก สการโณ. อญฺญตฺโถ อยํ กึ สทฺโทติ อาห ‘‘อญฺโญ’’ติ. อสฺสาติ วุตฺตนเยน ปฏิปนฺนภิกฺขุโน, ตสฺส ปฏิปตฺติ น เกนจิ ครหณียา โหตีติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยเมว. རྒྱུ་གང་གིས་ཞེས་པ་ནི། ཆོས་གང་གིས་ཏེ་སྟོན་པའི་བསྟན་པས་སོ། དེ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་ཏེ། 'ཆོས་ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་དྲན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་འདོད་དོ་' ཞེས་སོ། འདིར་ཞེས་པ་ནི། 'ཆོས་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་' ཞེས་པ་འདིར་རོ། ཆོས་ཞེས་པ་ནི། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་རྩོད་པ་བྱུང་བ་རྣམས་གོ་བ་ལོན་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་ལུང་བསྟན་པ་ཉིད་དོ། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། 'དགེ་སློང་དེ་དག་གོ་བར་བྱེད་པའོ་' ཞེས་སོ། ལུང་བསྟན་པ་དེ་ཉིད་ཆོས་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་ཞེས་བྱ་སྟེ། དགེ་སློང་གིས་སྨྲས་ཤིང་རྗེས་སུ་འཇུག་པའི་ཆོས་སོ། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། 'དེ་ཉིད་ལུང་སྟོན་པ་ཞེས་བྱའོ་' ཞེས་སོ། གང་ཡང་རུང་བ་ཞེས་པ་ནི། སུ་ཡང་རུང་བའོ། ཆོས་དང་མཐུན་པ་ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་མཚན་དང་བཅས་པའོ། འདིར་ཅི་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དོན་གཞན་ལ་འཇུག་པས་ 'གཞན་' ཞེས་གསུངས་སོ། འདི་ལ་ཞེས་པ་ནི། བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པའི་དགེ་སློང་དེ་ལའོ། དེའི་སྒྲུབ་པ་ནི་སུས་ཀྱང་སྨད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། กินฺติสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ཀིནྟི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་དོན་ཟབ་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ๔. สามคามสุตฺตวณฺณนา ༤. ས་མ་གཱ་མའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๔๑. ทฺเวธิกชาตาติ ชาตทฺเวธิกา สญฺชาตเภทา. ทฺเวชฺฌชาตาติ ทุวิธภาวํ ปตฺตา. ภณฺฑนฺติ ปริภาสนฺติ เอเตนาติ ภณฺฑนํ, วิรุทฺธจิตฺตตา. ตนฺติ ภณฺฑนํ. ธมฺมวินยนฺติ ปาวจนํ. วิตุชฺชนฺตา มุขสตฺตีหิ. สหิตํ เมติ มยฺหํ วจนํ สหิตํ สิลิฏฺฐํ ปุพฺพาปรสมฺพนฺธํ อตฺถยุตฺตํ. เตนาห [Pg.241] ‘‘อตฺถสํหิต’’นฺติ. อธิจิณฺณนฺติ อาจิณฺณํ. วิปราวตฺตนฺติ วิโรธทสฺสนวเสน ปราวตฺติตํ, ปราวตฺตํ ทูสิตนฺติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘จิรกาลวเสน…เป… นิวตฺต’’นฺติ. ปริเยสมาโน จร, ตตฺถ ตตฺถ คนฺตฺวา สิกฺขาหีติ อตฺโถ. สเจ สกฺโกสิ, อิทานิเมว มยา เวฐิตโทสํ นิพฺเพเฐหิ. มรณเมวาติ อญฺญมญฺญฆาตวเสน มรณเมว. ༤༡. གཉིས་སུ་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི། གཉིས་སུ་གྱུར་ཅིང་དབྱེན་བྱུང་བའོ། རྣམ་པ་གཉིས་སུ་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པའོ། འཁྲུག་པ་ཞེས་པ་ནི། འདིས་སྤྱོ་བར་བྱེད་པས་ན་འཁྲུག་པ་སྟེ། མི་མཐུན་པའི་སེམས་སོ། དེ་ནི་འཁྲུག་པའོ། ཆོས་དང་འདུལ་བ་ཞེས་པ་ནི། གསུང་རབ་བོ། ཁའི་མཚོན་ཆས་རྡེག་པའོ། ང་དང་མཐུན་པ་ཞེས་པ་ནི། ངའི་ཚིག་མཐུན་ཞིང་འབྲེལ་ཆགས་པ་དང་། སྔ་ཕྱི་འབྲེལ་ཆགས་ཤིང་དོན་དང་ལྡན་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ 'དོན་དང་ལྡན་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། གོམས་པར་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི། གོམས་པའོ། ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི། འགལ་བ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་ཕྱིར་ལོག་པ་སྟེ། ཕྱིར་ལོག་ཅིང་ཉམས་པར་བྱས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་ 'དུས་ཡུན་རིང་པོའི་དབང་གིས་...ལྡོག་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ཚོལ་ཞིང་རྒྱུག་ཅིག་ཅེས་པ་ནི། དེ་དང་དེར་སོང་ནས་སློབ་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། གལ་ཏེ་ནུས་ན། ད་ལྟ་ཉིད་དུ་ངས་དཀྲིས་པའི་སྐྱོན་དེ་དཀྲོལ་ཅིག འཆི་བ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། ཕན་ཚུན་གསོད་པའི་དབང་གིས་འཆི་བ་ཉིད་དོ། นาฏปุตฺตสฺส อิเมติ นาฏปุตฺติยา. เต ปน ตสฺส สิสฺสาติ อาห ‘‘อนฺเตวาสิเกสู’’ติ. ปุริมปฏิปตฺติโต ปฏินิวตฺตนํ ปฏิวานํ, ตํ รูปํ สภาโว เอเตสนฺติ ปฏิวานรูปา. เตนาห ‘‘นิวตฺตนสภาวา’’ติ. กถนํ อตฺถสฺส อาจิกฺขนํ. ปเวทนํ ตสฺส เหตุทาหรณานิ อาหริตฺวา โพธนํ. น อุปสมาย สํวตฺตตีติ อนุปสมสํวตฺตนํ, ตเทว อนุปสมสํวตฺตนิกํ, ตสฺมึ. สมุสฺสิตํ หุตฺวา ปติฏฺฐาเหตุภาวโต ถูปํ ปติฏฺฐาติ อาห – ‘‘ภินฺนถูเปติ ภินฺนปติฏฺเฐ’’ติ. ถูโปติ วา ธมฺมสฺส นิยฺยานภาโว เวทิตพฺโพ, อญฺญธมฺเม อภิภุยฺย สมุสฺสิตฏฺเฐน. โส นิคณฺฐสฺส สมเย เกหิจิ อภินฺนสมฺมโตปิ ภินฺโน วินฏฺโฐเยว สพฺเพน สพฺพํ อภาวโตติ ภินฺนถูโป. โส เอว นิยฺยานภาโว วฏฺฏทุกฺขโต มุจฺจิตุกามานํ ปฏิสรณํ, ตํ เอตฺถ นตฺถีติ อปฺปฏิสรโณ, ตสฺมึ ภินฺนถูเป อปฺปฏิสรเณติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. གཉེན་གྱི་བུ་འདི་དག་ནི་གཉེན་གྱི་བུའི་རྗེས་འབྲང་བ་རྣམས་སོ། དེ་དག་ནི་དེའི་སློབ་མ་རྣམས་ཡིན་པས་ 'སློབ་མ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་' ཞེས་གསུངས་སོ། སྔོན་གྱི་སྒྲུབ་པ་ལས་ཕྱིར་ལྡོག་པ་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་པ་སྟེ། དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཡོད་པས་ན་ཕྱིར་ལྡོག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་ 'ཕྱིར་ལྡོག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་' ཞེས་གསུངས་སོ། སྨྲ་བ་ནི་དོན་བསྟན་པའོ། རབ་ཏུ་བསྒྲགས་པ་ནི་དེའི་རྒྱུ་དང་དཔེ་རྣམས་དྲངས་ནས་གོ་བར་བྱེད་པའོ། ཉེ་བར་ཞི་བར་མི་འགྱུར་བས་ན་ཉེ་བར་མི་ཞི་བར་འགྱུར་བ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཉེ་བར་མི་ཞི་བར་འགྱུར་བ་དེ་ལའོ། མཐོན་པོར་གྱུར་ནས་གནས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པས་མཆོད་རྟེན་ནི་གནས་གཞི་སྟེ། 'མཆོད་རྟེན་ཞིག་པ་ཞེས་པ་ནི་གནས་གཞི་ཞིག་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན་ཆོས་གཞན་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་མཐོན་པོར་གནས་པའི་ཕྱིར་མཆོད་རྟེན་ནི་ཆོས་ཀྱི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རང་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་ནི་གཅེར་བུ་པའི་ལུགས་ལ་ཁ་ཅིག་གིས་མ་ཞིག་པར་འདོད་ཀྱང་། ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་དུ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཞིག་ཅིང་ཉམས་པ་ཉིད་དེ། དེས་ན་མཆོད་རྟེན་ཞིག་པའོ། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རང་བཞིན་དེ་ཉིད་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་ཡིན་ལ། དེ་འདིར་མེད་པས་སྐྱབས་མེད་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་མཆོད་རྟེན་ཞིག་ཅིང་སྐྱབས་མེད་པ་དེ་ལ་ཞེས་འདིར་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། อาจริยปฺปมาณนฺติ อาจริยมุฏฺฐิ หุตฺวา ปมาณภูตํ. นานานีหาเรนาติ นานากาเรน. ‘‘วิวาโท น อุปฺปชฺชี’’ติ วตฺวา ตสฺส อนุปฺปตฺติการณํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สตฺถา หิ…เป… อวิวาทการณํ กตฺวาว ปรินิพฺพายี’’ติ วตฺวา ตํ วิวริตุํ ‘‘ภควตา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปติฏฺฐา จ อวสฺสโย จ, ‘‘อยํ ธมฺโม อยํ วินโย อิทํ สตฺถุสาสน’’นฺติ วินิจฺฉยเน มหาปเทสา, ปญฺหพฺยากรณานิ จ, ยสฺมา เตสุ ปติฏฺฐาย เต อวสฺสาย ธมฺมวินยธรา จ นิจฺฉยํ คจฺฉนฺติ. ตถา หิ สุตฺตนฺตมหาปเทสโต วินเย เกนจิ ปุจฺฉิโต อตฺโถ จตุนฺนํ ปญฺหพฺยากรณานํ วเสน สุวินิจฺฉิตรูโป, ตสฺมา ธมฺมวินโย อิธ สตฺถุ กิจฺจํ กาตุํ สกฺโกตีติ อาห – ‘‘เตเนวา’’ติอาทิ, ตสฺมา อุฬาราย เทสนาย ภาชนนฺติ อธิปฺปาโย. སློབ་དཔོན་ཚད་མ་ཞེས་པ་ནི། སློབ་དཔོན་གྱི་སྤར་བཅངས་སུ་གྱུར་ཅིང་ཚད་མར་གྱུར་པའོ། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་སོ། 'རྩོད་པ་མ་བྱུང་ངོ་' ཞེས་གསུངས་ནས་དེ་མི་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པར། 'སྟོན་པ་ནི་...པེ་...རྩོད་པ་མེད་པའི་རྒྱུ་བྱས་ནས་མྱ་ངན་ལས་འདས་སོ་' ཞེས་གསུངས་ཏེ། དེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་' ཞེས་ོགས་གསུངས་སོ། གནས་གཞི་དང་སྐྱབས་དང་། 'འདི་ནི་ཆོས་སོ། འདི་ནི་འདུལ་བའོ། འདི་ནི་སྟོན་པའི་བསྟན་པའོ།' ཞེས་ཐག་གཅོད་པ་ལ་ཆེན་པོ་བཞིའི་བསྟན་པ་དང་། དྲི་བ་ལུང་བསྟན་པ་རྣམས་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་ལ་བརྟེན་ཅིང་སྐྱབས་སུ་བྱས་ནས་ཆོས་དང་འདུལ་བ་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཐག་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ལྟར་མདོ་སྡེའི་ཆེན་པོའི་བསྟན་པ་ལས་འདུལ་བ་ལ་སུས་ཀྱང་དྲིས་པའི་དོན་ནི། དྲི་བ་ལུང་བསྟན་པ་བཞིའི་དབང་གིས་ལེགས་པར་གཏན་ལ་ཕབ་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཆོས་དང་འདུལ་བ་འདིས་འདིར་སྟོན་པའི་མཛད་པ་བྱེད་ནུས་སོ་ཞེས་ 'དེའི་ཕྱིར་རོ་' ཞེས་སོགས་གསུངས་ཏེ། དེས་ན་རྒྱ་ཆེ་བའི་བཤད་པའི་སྣོད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ๔๒. ปฏิปวิฏฺฐํ กตฺวา อาหริตพฺพโต, สจฺจํ การิตพฺพโต ปาภตํ มูลนฺติ อาห – ‘‘กถาปาภต’’นฺติ, ธมฺมกถาย มูลการณนฺติ อตฺโถ. เยสํ [Pg.242] วเสน วิวาโท อุปฺปนฺโน, เตเยว อธมฺมวาทิโน, เตสํ ตาว โส อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตตุ, ตโต อญฺเญสํ เทวมนุสฺสานํ กถนฺติ, โจทนา ปรมฺปราย สํกิเลสวตฺถุภาวโตติ ปริหาโร. เตนาห – ‘‘โกสมฺพกกฺขนฺธเก วิยา’’ติอาทิ. ༤༢. ནང་དུ་བཅུག་ནས་དྲང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། བདེན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སྐྱེས་ནི་རྩ་བ་ཡིན་པས་ 'གཏམ་གྱི་སྐྱེས་' ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་རྩ་བའི་རྒྱུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གང་དག་གི་དབང་གིས་རྩོད་པ་བྱུང་བ་དེ་དག་ཉིད་ཆོས་མ་ཡིན་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་ཡིན་ལ། དེ་དག་ལ་རེ་ཞིག་དེ་ནི་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་བར་འགྱུར་ན། དེ་ལས་གཞན་པའི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས་ཏེ། སྐྱོན་བརྗོད་པ་བརྒྱུད་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་གཞིར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་ལན་བཏབ་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ 'ཀོ་སམྦཱིའི་བམ་པོ་བཞིན་ནོ་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ๔๓. อภิญฺญา เทสิตาติ อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ชานิตฺวา โพธิตา. ปติสฺสยมานรูปาติ อปทิสฺส ปติสฺสยมานา ครุกวเสน นิสฺสยมานสภาวา. เตนาห – ‘‘อุปนิสฺสาย วิหรนฺตี’’ติ, ครุตรํ นิสฺสยํ กตฺวา วิหรนฺตีติ อตฺโถ. ปริวาเร ปญฺญตฺตานีติ, ‘‘อาชีวเหตุ อาชีวการณา’’ติ, เอวํ นิทฺธาเรตฺวา ปริวารปาฬิยํ (ปริ. ๓๓๖) อาสงฺกรวเสน ฐปิตานิ. ‘‘เอวญฺจ ปน, ภิกฺขเว, อิมํ สิกฺขาปทํ อุทฺทิเสยฺยา’’ติ (ปารา. ๓๙, ๔๒, ๔๓) วิภงฺคปาฐวเสเนว หิ ตานิ ภควตา ปญฺญตฺตานิ. ตานิ ฐเปตฺวา เสสานิ สพฺพสิกฺขาปทานิ อธิปาติโมกฺขํ นามาติ, อิทํ โคพลีพทฺทญาเยน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ เตสมฺปิ อธิปาติโมกฺขภาวโต. ༤༣. མངོན་པར་ཤེས་ནས་བསྟན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཤེས་ནས་རྟོགས་པར་བྱས་པའོ། བརྟེན་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཞེས་པ་ནི། བརྟེན་ཅིང་གུས་པའི་སྒོ་ནས་གནས་པའི་རང་བཞིན་ོ། དེའི་ཕྱིར་ 'ཉེ་བར་བརྟེན་ནས་གནས་སོ་' ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཆེས་ཆེར་གུས་པའི་སྒོ་ནས་བརྟེན་ནས་གནས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ལྷག་མ་ལ་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི། 'འཚོ་བའི་རྒྱུ་དང་འཚོ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་' ཞེས་འདི་ལྟར་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་ལྷག་མའི་གཞུང་དུ་དོགས་པའི་དབང་གིས་བཞག་པའོ། 'དགེ་སློང་དག འདི་ལྟར་ཡང་བསླབ་པའི་གཞི་འདི་གདོན་པར་བྱའོ་' ཞེས་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་གཞུང་གི་དབང་གིས་ཉིད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཅས་པའོ། དེ་དག་མ་གཏོགས་པའི་བསླབ་པའི་གཞི་ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་ལྷག་པའི་སོ་སོར་ཐར་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་བ་ལང་དང་གླང་གི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། དེ་དག་ཀྱང་ལྷག་པའི་སོ་སོར་ཐར་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ตตฺรายํ นโยติ ตสฺมึ สุปฺปชหนาย อปฺปมตฺตกภาเว อยํ วกฺขมาโน. ตานีติ ปณีตโภชนานิ. โย โกจีติ ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา. ทุกฺกฏวตฺถุกนฺติ ยํ กิญฺจิ ทุกฺกฏาปตฺติวตฺถุกํ. เตนาติ สุปฺปชหนภาเวน มูลาปตฺติวีติกฺกมสฺส อณุมตฺตตาย. དེ་ལ་ཚུལ་འདི་ནི་ཞེས་པ་ནི། སྤང་སླ་བ་དང་ཆུང་ངུ་ཉིད་དེ་ལ་འདི་ཉིད་བཤད་པར་བྱའོ། དེ་དག་ནི་ཞེས་པ་ནི། ཟས་གྱ་ནོམ་པ་རྣམས་སོ། གང་ཡང་རུང་བ་ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་ངམ་དགེ་སློང་མ་འང་རུང་བའོ། ཉེས་བྱས་ཀྱི་གཞི་ཅན་ཞེས་པ་ནི། ཉེས་བྱས་ཀྱི་ལྟུང་བའི་གཞི་གང་ཡང་རུང་བའོ། དེས་ན་ཞེས་པ་ནི། སྤང་སླ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་རྩ་བའི་ལྟུང་བ་ལས་འདས་པ་རྡུལ་ཙམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ปุพฺพภาคมคฺคนฺติ โลกิยมคฺคํ. ตตฺราติ ตสฺมึ ปุพฺพภาคมคฺคํ นิสฺสาย วิวาทุปฺปาเท. โอภาสญาณนฺติ โอภาสสฺส อุปฺปตฺติเหตุภูตํ ญาณํ. ตตฺถ ปน โส มคฺคสญฺญิภาเวน มคฺโค จ จตุพฺพิโธติ สุตตฺตา, ‘‘ปฏฺฐมมคฺโค นามา’’ติอาทิมาห. เอวนฺติ เอวํ อสนฺทิทฺธํ อปริสงฺกิตํ ปริจฺจตฺตํ กตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กเถตุํ น สกฺโกติ. སྔོན་གྱི་ཆའི་ལམ་ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་པའི་ལམ་མོ། དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་ཆའི་ལམ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་རྩོད་པ་སྐྱེ་བ་ལའོ། སྣང་བའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི། སྣང་བ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། དེ་ལ་ནི་ལམ་དུ་འདུ་ཤེས་པའི་སྒོ་ནས་ལམ་རྣམ་པ་བཞི་ཡོད་པར་ཐོས་པའི་ཕྱིར། 'ལམ་དང་པོ་ཞེས་བྱ་བ་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། འདི་ལྟར་ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟར་ཐེ་ཚོམ་མེད་པ་དང་། དོགས་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་ལས་ཀྱི་ས་གཞི་སྨྲ་བར་མི་ནུས་སོ། เจติยํ น ทิฏฺฐนฺติ ตสฺส กตํ ถูปํ วทติ. นินฺทิเย ปุถุชฺชนภาเว ฐิตํ ปาสํสํ อริยภาวํ อาโรเปตฺวา ตํ มิจฺฉาลทฺธึ อภินิวิสฺส ปคฺคยฺห โวหรณโต สคฺโคปิ มคฺโคปิ วาริโตเยวาติ. วุตฺตญฺเหตํ – མཆོད་རྟེན་མ་མཐོང་ཞེས་པ་ནི། དེའི་ཆེད་དུ་བྱས་པའི་མཆོད་རྟེན་ལ་གསུངས་སོ། སྨད་པར་བྱ་བའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དངོས་པོ་ལ་གནས་པ་ལ། བསྔགས་པར་བྱ་བའི་འཕགས་པའི་དངོས་པོ་བཏགས་ནས། ལྟ་བ་ལོག་པ་དེ་ལ་མངོན་པར་ཞེན་ཅིང་བཟུང་ནས་སྨྲ་བའི་ཕྱིར། མཐོ་རིས་དང་ལམ་གཉིས་ཀ་བཀག་པ་ཉིད་དོ། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘โย นินฺทิยํ ปสํสติ, ตํ วา นินฺทติ โย ปสํสิโย; วิจินาติ มุเขน โส กลึ, กลินา เตน สุขํ น วินฺทตี’’ติ. (สุ. นิ. ๖๖๓; สํ. นิ. ๑.๑๘๐-๑๘๑; อ. นิ. ๔.๓; เนตฺติ. ๙๒); གང་ཞིག་སྨད་བྱར་བསྔགས་པ་བྱེད་པ་དང་། །བསྔགས་པར་འོས་པ་དེ་ལ་སྨོད་བྱེད་པ། །དེས་ནི་ཁ་ཡིས་རྩོད་པ་སྡུད་བྱེད་དེ། །རྩོད་པ་དེས་ནི་བདེ་བ་རྙེད་མི་འགྱུར། །ཞེས་སོ། ‘‘ขเณเนว [Pg.243] อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สมตฺถกมฺมฏฺฐานกถํ อาจิกฺขิสฺสามี’’ติ หิ อิมินา ตตฺถ โกหญฺญมฺปิ ทิสฺสติ; อิตเรสุ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อุปฺปาเฏตฺวาติ อุทฺธริตฺวา. ‘‘อถ เต ภิกฺขู’’ติอาทิ เสสํ นาม. ‘‘อมตํ เต ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ ปริภุญฺชนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๖๐๐) วจนํ ทุคฺคหิตํ คณฺหาเปตฺวา, ‘‘เอตฺตาวตา โว อมตํ ปริภุตฺตํ นาม ภวิสฺสตี’’ติ อาห. 'སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་ནུས་པའི་ལས་ཀྱི་ས་གཞིའི་གཏམ་བཤད་པར་བྱའོ་' ཞེས་པ་འདིས་ནི་དེ་ལ་གཡོ་སྒྱུ་ཡང་མཐོང་ལ། གཞན་དག་ལ་ནི་སྨྲ་རྒྱུ་ཉིད་མེད་དོ། ཕྱུང་ནས་ཞེས་པ་ནི། བཏོན་ནས་སོ། 'དེ་ནས་དགེ་སློང་དེ་དག་' ཅེས་སོགས་ནི་ལྷག་མའོ། 'གང་དག་ལུས་ལ་གཏོགས་པའི་དྲན་པ་སྤྱོད་པ་དེ་དག་གིས་བདུད་རྩི་སྤྱོད་དོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་ལོག་པར་བཟུང་དུ་བཅུག་ནས། 'འདི་ཙམ་གྱིས་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་བདུད་རྩི་སྤྱད་པ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ๔๔. เอวนฺติ อาการลกฺขณเมตํ, น อาการนิยมนํ. เตน อิมินาว การเณน จ โย วิวาโท อุปฺปชฺเชยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. ครุสฺมึ ครูติ ปวตฺตํ จิตฺตํ ครุวิสยตฺตา ตํสหจริตตฺตา ครุ, ตสฺส ภาโว คารวํ, ครุกรณํ, ตํ เอตฺถ นตฺถีติ อคารโว. เตนาห ‘‘คารววิรหิโต’’ติ. ครุสฺส คารววเสน ปติสฺสยนํ ปติสฺโสติ วุจฺจติ นีจวุตฺติตา, ตปฺปฏิปกฺขโต อปฺปติสฺโสติ อาห – ‘‘อปฺปติสฺสโย อนีจวุตฺตี’’ติ. เอตฺถ ยถายํ ปุคฺคโล สตฺถริ อคารโว นาม โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘เอตฺถ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตีสุกาเลสุ อุปฏฺฐานํ น ยาตีติอาทิ สมุทายกิตฺตนอนวเสสทสฺสนํ, อวยวโต ปน อคารวสิทฺธิ ยถา ตํ สามญฺญโต สิกฺขาปทสมาทานํ ตพฺพิเสโส เภโท. เอส นโย เสเสสุปิ. ༤༤. འདི་ལྟར་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པའི་མཚན་ཉིད་འདི་ཡིན་གྱི། རྣམ་པ་ངེས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དེས་ན་རྒྱུ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་རྩོད་པ་གང་ཞིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། བླ་མ་ལ་བླ་མར་འཛིན་པའི་སེམས་བྱུང་བ་ནི། ཡུལ་ལྕི་བའི་ཕྱིར་དང་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར་ལྕི་བ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་གུས་པ་སྟེ་བླ་མར་བྱེད་པའོ། དེ་འདིར་མེད་པས་ན་མ་གུས་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ 'གུས་པ་དང་བྲལ་བ་' ཞེས་གསུངས་སོ། བླ་མ་ལ་གུས་པའི་དབང་གིས་བརྟེན་པ་ནི་བརྟེན་པ་སྟེ་དམའ་བར་གནས་པ་ཞེས་བྱའོ། དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ནི་མི་བརྟེན་པ་ཡིན་པས་ 'མི་བརྟེན་པ་སྟེ་དམའ་བར་མི་གནས་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་གང་ཟག་འདི་སྟོན་པ་ལ་མ་གུས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཇི་ལྟར་ཡིན་པ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'འདིར་ནི་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་དུས་གསུམ་དུ་རིམ་གྲོ་ལ་མི་འགྲོ་བ་ཞེས་སོགས་ནི་ཚོགས་པ་བརྗོད་པས་མ་ལུས་པར་བསྟན་པ་སྟེ། ཆ་ཤས་ཀྱི་སྒོ་ནས་མ་གུས་པ་གྲུབ་པ་ནི། དཔེར་ན་སྤྱིར་བསླབ་པའི་གཞི་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་དང་དེའི་བྱེ་བྲག་གི་དབྱེ་བ་བཞིན་ནོ། ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། สกฺกจฺจํ น คจฺฉตีติ อาทรวเสน น คจฺฉติ. สงฺเฆ กโตเยว โหติ สงฺฆปริยาปนฺนตฺตา ตสฺส, ยถา สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทินฺนํ เอเกน ภิกฺขุนา ปฏิคฺคหิตํ สงฺฆสฺส ทินฺนเมว โหติ. อปริปูรยมาโนว สิกฺขาย อคารโว. เตนาห ภควา – ‘‘สิกฺขาย น ปริปูรการี’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๓๕). อตฺตโน ปริสาย อุปฺปนฺนํ วิวาทมูลํ วิเสสโต อตฺตนา วูปสเมตพฺพโต อตฺตโน จ อนตฺถาวหโต ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺตฺเวว วุตฺตํ. เอส นโย พหิทฺธาติ เอตฺถาปิ. "Sakkaccaṃ na gacchati" (གུས་པར་མི་འགྲོའོ་) ཞེས་པ་ནི་གུས་པའི་སྒོ་ནས་མི་འགྲོ་བའོ། །དགེ་འདུན་གྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་ནི་དགེ་འདུན་ལ་བྱས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན་དགེ་འདུན་ལ་དམིགས་ཏེ་བྱིན་པ་དེ་དགེ་སློང་གཅིག་གིས་བླངས་ཀྱང་དགེ་འདུན་ལ་བྱིན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་བཞིན་ནོ། །བསླབ་པ་ཡོངས་སུ་མི་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ནི་མ་གུས་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ "བསླབ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མི་བྱེད་པའོ་" (མཛོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད། མདོ་དབུས། ༢།༡༣༥) ཞེས་གསུངས་སོ། །རང་གི་འཁོར་གྱི་ནང་དུ་བྱུང་བའི་རྩོད་པའི་རྩ་བ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་དགོས་པ་ཉིད་དང་། རང་ཉིད་ལ་དོན་མེད་པ་ཉེ་བར་འཁྱེར་བའི་ཕྱིར་ "ནང་གི་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་སྐབས་འདིར་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ།། ๔๖. ฉฐานานีติ ฉมูลานิ. ยถา สมนวเสน สมถานํ วิวาทาทีสุ อธิกตฺตุภาโว, เอวํ วิวาทาทีนํ เตหิ อธิกตฺตพฺพตาปีติ อาห – ‘‘วูปสมนตฺถาย…เป… อธิกรณานี’’ติ. เตน อธิกรณสทฺทสฺส กมฺมตฺถตํ อาห. สมถา วา สมนวเสน อธิกรียนฺติ เอตฺถาติ อธิกรณานิ, วิวาทาทโย. ༤༦. "Chaṭhānāni" (གནས་དྲུག་པོ་དག་) ཅེས་པ་ནི་རྩ་བ་དྲུག་པོའོ། །ཇི་ལྟར་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་ཞི་བ་རྣམས་ཀྱི་རྩོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བྱེད་པ་པོའི་དངོས་པོ་ཡོད་པ་དེ་བཞིན་དུ། རྩོད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་དེ་དག་གིས་བྱ་བའི་ཡུལ་དུ་འགྱུར་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ "ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་...ལས་རྣམས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ན་ལས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་བྱ་བའི་ཡུལ་གྱི་དོན་དུ་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འདི་དག་ལ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པས་ན་ལས་རྣམས་ཏེ། རྩོད་པ་ལ་སོགས་པའོ།། วิวาโท [Pg.244] อุปฺปนฺนมตฺโตว หุตฺวา ปรโต กกฺขฬตฺถาย สํวตฺตนโต ยํ วตฺถุํ นิสฺสาย ปฐมํ อุปฺปนฺโน วิวาทานุสาเรน มูลกํ วิย อนุพนฺธโรโค ตเมว ตทญฺญํ วา วตฺถุํ กตฺวา ปวฑฺฒนฺโต วิวาทาธิกรณํ ปตฺวา อุปริ วฑฺฒติ นาม, อนุวาทาปตฺติกิจฺจาธิกรณํ ปตฺวา วิวาทสฺส จ วฑฺฒนํ ปากฏเมว. เตน วุตฺตํ – ‘‘จตฺตาริ อธิกรณานิ ปตฺวา อุปริ วฑฺฒนฺโต โส วิวาโท’’ติ. อุปฺปนฺนานํ อุปฺปนฺนานนฺติ (ที. นิ. ฏี. ๓.๓๓๑) อุฏฺฐิตานํ อุฏฺฐิตานํ. สมถตฺถนฺติ สมนตฺถํ. རྩོད་པ་ནི་སྐྱེས་མ་ཐག་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་ཕྱིས་སུ་རྩུབ་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། གཞི་གང་ལ་བརྟེན་ནས་ཐོག་མར་སྐྱེས་པའི་རྩོད་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ། རྩ་བའི་ནད་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བའི་ནད་བཞིན་དུ། གཞི་དེ་ཉིད་དམ་ཡང་ན་དེ་ལས་གཞན་པའི་གཞི་ཞིག་བྱས་ནས་འཕེལ་ཞིང་། རྩོད་པའི་ལས་སུ་གྱུར་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་བ་ཞེས་བྱ་ལ། སྐུར་བ་འདེབས་པ་དང་། ལྟུང་བ་དང་། བྱ་བའི་ལས་ལ་བརྟེན་ནས་རྩོད་པ་འཕེལ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་གསལ་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ "ལས་བཞི་པོ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་བའི་རྩོད་པ་དེའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"Uppannānaṃ uppannānaṃ" (སྐྱེས་པ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱི་) ཞེས་པ་ནི་ལངས་པ་ལངས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །"Samathatthaṃ" (ཉེ་བར་ཞི་བའི་དོན་དུ་) ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། อฏฺฐารสหิ วตฺถูหีติ ลกฺขณวจนเมตํ ยถา ‘‘ยทิ เม พฺยาธี ทาเหยฺยุํ. ทาตพฺพมิทโมสธ’’นฺติ (สํ. นิ. ฏี. ๒.๓.๓๙-๔๒; กงฺขา. อภิ. ฏี. อธิกรณสมถวณฺณนา), ตสฺมา เตสุ อญฺญตเรน วิวทนฺตา, ‘‘อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ วิวทนฺตี’’ติ วุจฺจนฺติ. อุปวทนาติ อกฺโกโส. โจทนาติ อนุโยโค. "གཞི་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་མཚན་ཉིད་སྟོན་པའི་ཚིག་སྟེ། དཔེར་ན་ "གལ་ཏེ་བདག་གི་ནད་འདིས་གདུང་བར་བྱེད་ན། སྨན་འདི་སྦྱིན་པར་བྱའོ་" ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ལས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་རྩོད་པར་བྱེད་པ་ན། "གཞི་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་རྩོད་པར་བྱེད་དོ་" ཞེས་བརྗོད་དོ། །"Upavadanā" (ཉེ་བར་སྨྲ་བ་) ཞེས་པ་ནི་གཤེ་བའོ། །"Codanā" (སྐུལ་བ་) ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་འདྲི་བའོ།། อธิกรณสฺส สมฺมุขาว วินยนโต สมฺมุขาวินโย. สนฺนิปติตปริสาย ธมฺมวาทีนํ เยภุยฺยตาย เยภุยฺยสิกกมฺมสฺส กรณํ เยภุยฺยสิกา. การกสงฺฆสฺส สามคฺคิวเสน สมฺมุขีภาโว, น ยถา ตถา การกปุคฺคลานํ สมฺมุขตามตฺตํ. ภูตตาติ ตจฺฉตา. สจฺจปริยาโย หิ อิธ ธมฺม-สทฺโท ‘‘ธมฺมวาที’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๙) วิย. วิเนติ เอเตนาติ วินโย, ตสฺส ตสฺส อธิกรณสฺส วูปสมาย ภควตา วุตฺตวิธิ, ตสฺส วินยสฺส สมฺมุขตา วินยสมฺมุขตา. วิวาทวตฺถุสงฺขาเต อตฺเถ ปจฺจตฺถิกา อตฺถปจฺจตฺถิกา, เตสํ อตฺถปจฺจตฺถิกานํ. สงฺฆสมฺมุขตา ปริหายติ สมฺมตปุคฺคเลเหว วูปสมนโต. ལས་དེ་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་འདུལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མངོན་སུམ་དུ་འདུལ་བའོ། །འདུས་པའི་འཁོར་གྱི་ནང་དུ་ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་མང་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་མང་པོ་ཞིག་གི་ལས་བྱེད་པ་ནི་མང་པོ་ཞིག་གི་ཚུལ་ལོ། །ལས་བྱེད་པའི་དགེ་འདུན་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་ཡིན་གྱི། ལས་བྱེད་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཇི་ལྟར་ཡང་རུང་བར་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་ཙམ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །"Bhūtatā" (ཡང་དག་པ་ཉིད་) ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་དོ། །འདིར་ "ཆོས་" ཀྱི་སྒྲ་ནི་ "ཆོས་སྨྲ་བ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་བདེན་པའི་རྣམ་གྲངས་སོ། །འདིས་འདུལ་བར་བྱེད་པས་ན་འདུལ་བ་སྟེ། ལས་དེ་དང་དེ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཆོ་གའོ། །འདུལ་བ་དེ་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་ནི་འདུལ་བ་མངོན་སུམ་ཉིད་དོ། །རྩོད་པའི་གཞིར་གྱུར་པའི་དོན་ལ་ཕྱིར་རྒོལ་བ་རྣམས་ནི་དོན་གྱི་ཕྱིར་རྒོལ་བ་སྟེ། དོན་གྱི་ཕྱིར་རྒོལ་བ་དེ་དག་གིའོ། །བསྐོས་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱིས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དགེ་འདུན་མངོན་སུམ་ཉིད་ནི་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ།། นนฺติ วิวาทาธิกรณํ. ‘‘น ฉนฺทาคตึ คจฺฉตี’’ติอาทินา (ปริ. ๓๘๓) วุตฺตํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ. คุฬฺหกาทีสุ อลชฺชุสฺสนฺนาย ปริสาย คุฬฺหโก สลากคฺคาโห กาตพฺโพ; ลชฺชุสฺสนฺนาย วิวฏโก, พาลุสฺสนฺนาย สกณฺณชปฺปโก. ยสฺสา กิริยาย ธมฺมวาทิโน พหุตรา, สา เยภุยฺยสิกาติ อาห – ‘‘ธมฺมวาทีนํ เยภุยฺยตายา’’ติอาทิ. "དེ་ལ་" ཞེས་པ་ནི་རྩོད་པའི་ལས་ལའོ། །"འདུན་པའི་དབང་གིས་ལམ་ལོག་པར་མི་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པའོ། །གསང་བ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་ངོ་ཚ་མེད་པ་ཤས་ཆེ་བའི་འཁོར་ལ་གསང་བའི་སྒོ་ནས་ཐུར་མ་བསྡུ་བར་བྱའོ། །ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཤས་ཆེ་བ་ལ་མངོན་སུམ་དུའོ། །རྨོངས་པ་ཤས་ཆེ་བ་ལ་རྣ་བར་ཤུབ་བུའི་སྒོ་ནས་སོ། །བྱ་བ་གང་ལ་ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་མང་བ་དེ་ནི་མང་པོ་ཞིག་གི་ཚུལ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ "ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་མང་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་..." ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། เอวํ วินิจฺฉิตนฺติ อาปตฺตึ ทสฺเสตฺวา โรปนวเสน วินิจฺฉิตํ, ปฏิกมฺมํ ปน อาปตฺตาธิกรณสมเถ ปรโต อาคมิสฺสติ. น สมณสารุปฺปํ อสฺสามณกํ, สมเณหิ อกาตพฺพํ, ตสฺมึ. อชฺฌาจาเร วีติกฺกเมสติ. ปฏิจรโตติ [Pg.245] ปฏิจฺฉาเทนฺตสฺส. ปาปุสฺสนฺนตาย ปาปิโย, ปุคฺคโล, ตสฺส กาตพฺพกมฺมํ ตสฺสปาปิยสิกํ. "འདི་ལྟར་རྣམ་པར་གཏན་ལ་ཕབ་པ་" ཞེས་པ་ནི་ལྟུང་བ་བསྟན་ནས་སྐུར་བ་འདེབས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་གཏན་ལ་ཕབ་པ་སྟེ། ཕྱིར་བཅོས་པ་ནི་འོག་ནས་ལྟུང་བའི་ལས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །དགེ་སྦྱོང་དང་མི་མཐུན་པ་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་མ་ཡིན་པ་སྟེ། དགེ་སྦྱོང་རྣམས་ཀྱིས་མི་བྱ་བ་དེ་ལའོ། །"ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་ལ་" ཞེས་པ་ནི་འགལ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །"སྦེད་པར་བྱེད་པ་ལ་" ཞེས་པ་ནི་གསང་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །སྡིག་པ་ཤས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་སྡིག་ཅན་ཏེ། གང་ཟག་གོ། །དེ་ལ་བྱ་བའི་ལས་ནི་གང་ཟག་སྡིག་ཅན་དེའི་ལས་སོ།། สมฺมุขาวินเยเนว วูปสโม นตฺถิ ปฏิญฺญาย, ตถารูปาย ขนฺติยา วา วินา อวูปสมนโต. เอตฺถาติ อาปตฺติเทสนายํ. ปฏิญฺญาเต อาปนฺนภาวาทิเก กรณกิริยา, ‘‘อายตึ สํวเรยฺยาสี’’ติ, ปริวาสทานาทิวเสน จ ปวตฺตํ วจีกมฺมํ ปฏิญฺญาตกรณํ. མངོན་སུམ་དུ་འདུལ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ཁས་བླངས་པ་དང་། དེ་ལྟ་བུའི་བཟོད་པ་མེད་པར་ཉེ་བར་ཞི་བར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །"འདི་ལ་" ཞེས་པ་ནི་ལྟུང་བ་བཤགས་པ་ལའོ། །ལྟུང་བར་གྱུར་པ་ལ་སོགས་པ་ཁས་བླངས་པ་ལ་བྱ་བའི་ལས་ཏེ། "ཕྱིན་ཆད་སྡོམ་པར་བྱའོ་" ཞེས་པ་དང་། སྤོ་མགུ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་ངག་གི་ལས་ནི་ཁས་བླངས་པར་བྱ་བའོ།། ยถานุรูปนฺติ ‘‘ทฺวีหิ จตูหิ ติหิ เอเกนา’’ติ เอวํ วุตฺตนเยน ยถานุรูปํ. เอตฺถาติ อิมสฺมึ สุตฺเต, เอตสฺมึ วา สมถวิจาเร. วินิจฺฉยนโยติ วินิจฺฉเย นยมตฺตํ. เตนาห ‘‘วิตฺถาโร ปนา’’ติอาทิ. "མཐུན་པར་" ཞེས་པ་ནི་ "གཉིས་སམ། བཞིའམ། གསུམ་མམ། གཅིག་གིས་སོ་" ཞེས་འདི་ལྟར་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མཐུན་པར་རོ། །"འདི་ལ་" ཞེས་པ་ནི་མདོ་འདི་ལའམ། ཡང་ན་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དཔྱད་པ་འདི་ལའོ། །"རྣམ་པར་གཏན་ལ་དབབ་པའི་ཚུལ་" ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གཏན་ལ་དབབ་པ་ལ་ཚུལ་ཙམ་མོ། །དེའི་ཕྱིར་ "རྒྱས་པར་ནི་..." ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ๔๗. สงฺเขปโตว วุตฺโต, น สมถกฺขนฺธเก วิย วิตฺถารโต. ตถาติ อิมินา ‘‘ธมฺมา’’ติ ปทํ อากฑฺฒติ, เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, เอวมาทินา อิมินา ปกาเรนาติ วาติ วุตฺตํ โหติ. โพธิปกฺขิยธมฺมานํ เอกนฺตานวชฺชภาวโต นตฺถิ อธมฺมภาโว, ภควโต เทสิตาการํ หาเปตฺวา วฑฺเฒตฺวา วา กถนํ ยถาธมฺมํ อกตนฺติ กตฺวา อธมฺมภาโวติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘ตโย สติปฏฺฐานา’’ติอาทิ. ༤༧. བསྡུས་པ་ཙམ་དུ་གསུངས་ཀྱི། ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕུང་པོ་བཞིན་དུ་རྒྱས་པར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །"དེ་བཞིན་དུ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་འདིས་ "ཆོས་རྣམས་" ཞེས་པའི་ཚིག་འདྲེན་པར་བྱེད་དེ། འདིར་ "ཞེས་བྱ་བའི་" སྒྲ་ནི་སོགས་པའི་དོན་ཏེ། འདི་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་འདིས་སམ། ཡང་ན་འདི་ལྟར་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། །བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་གཏན་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ནི་མེད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསྟན་པའི་རྣམ་པ་ལས་དབྲི་བའམ་བསྣན་ནས་སྨྲ་བ་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་པར་མ་བྱས་པ་ཉིད་དུ་བྱས་ནས་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ན། "དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་གསུམ་མོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། นิยฺยานิกนฺติ สปาฏิหีรํ อปฺปฏิวานํ หุตฺวา ปวตฺตติ. ตเถวาติ อิมินา ‘‘เอวํ อมฺหาก’’นฺติอาทินา วุตฺตมตฺถํ อากฑฺฒติ. ภูเตน…เป… กาตพฺพกมฺมํ ธมฺโม นาม ยถาธมฺมํ กรณโต, วุตฺตวิปริยายโต อิโต ปรํ อธมฺโม. อยํ วินโย นาม ราคาทีนํ สํวรณโต ปหานโต ปฏิสงฺขานโต จ. อยํ อวินโย นาม ราคาทีนํ อวินยนโต. อยํ วินโย นาม ยถาวินยกรณโต, วุตฺตวิปริยาเยน อิตโร อวินโย. วตฺถุสมฺปตฺติอาทินา เอว สพฺเพสํ วินยกมฺมานํ อกุปฺปตาติ อาห – ‘‘วตฺถุสมฺปตฺติ…เป… อยํ วินโย นามา’’ติ, ตปฺปฏิปกฺขโต อวินโย เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘วตฺถุวิปตฺตี’’ติอาทิ. "ངེས་པར་འབྱུང་བ་" ཞེས་པ་ནི་ཆོ་འཕྲུལ་དང་བཅས་ཤིང་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་འཇུག་པའོ། །"དེ་བཞིན་དུ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་འདིས་ "འདི་ལྟར་བདག་ཅག་གི་..." ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་དོན་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ། །ཡང་དག་པ་ཉིད་ཀྱིས་... བྱ་བའི་ལས་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཆོས་ཞེས་བྱ་ལ། གསུངས་པ་ལས་བཟློག་པ་ནི་འདི་ལས་གཞན་པ་ཆོས་མ་ཡིན་པའོ། །འདི་ནི་འདུལ་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་སྡོམ་པ་དང་། སྤོང་བ་དང་། སོ་སོར་རྟོག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་མི་འདུལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ནི་འདུལ་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདུལ་བ་དང་མཐུན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །གསུངས་པ་ལས་བཟློག་པ་ནི་གཞན་པ་འདུལ་བ་མ་ཡིན་པའོ། །གཞི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་འདུལ་བའི་ལས་ཐམས་ཅད་མི་འཁྲུགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ "གཞི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་...འདི་ནི་འདུལ་བ་ཞེས་བྱའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ནི་འདུལ་བ་མ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ "གཞི་ཉམས་པ་..." ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། สมฺมาปฏิปตฺติยา นยนฏฺเฐน ยถาวุตฺโต ธมฺโม เอว เนตฺติ, ตโต เอว สตฺตสฺส วิย รชฺชุ อสิถิลปวตฺติเหตุตาย ธมฺมรชฺชูติ อตฺโถ วุตฺโต. สุตฺตนฺตปริยาเยน ตาว ทส กุสลกมฺมปถา ธมฺโมติ เอวํ วุตฺตา. สา เอว วา โหตุ ธมฺมเนตฺติ, โย อิธ อิมิสฺสา วณฺณนาย, ‘‘ฉตฺตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา’’ติอาทินา ธมฺเมน จ วินเยน จ วุตฺโต, โส เอว [Pg.246] วา ธมฺมเนตฺติ โหตูติ อาเนตฺวา โยชนา. ตาย ธมฺมเนตฺติยา สเมติ ตาย ยถาวุตฺตาย ธมฺมเนตฺติยา สํสนฺทติ, เอกลกฺขณเมว โหตีติ อตฺโถ. เอวํ วิวาทวตฺถุภูโต ธมฺโม เจ ‘‘ธมฺโม’’ติ, อธมฺโม เจ ‘‘อธมฺโม’’ติ, วินโย เจ ‘‘วินโย’’ติ, อวินโย เจ ‘‘อวินโย’’ติ นิจฺฉินนฺเตน เอกจฺจานํ วิวาทาธิกรณเมว ทสฺสิตํ ตสฺส วูปสมธมฺมานํ อปริโยสาปิตตฺตา. ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་འདྲེན་པའི་དོན་གྱིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆོས་ཉིད་ནི་ཚུལ་ལམ་ལམ་སཏེ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་གྱི་ཐག་པ་བཞིན་དུ་ལྷོད་པ་མེད་པར་འཇུག་པའི་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་ཐག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་གསུངས་སོ། །མདོ་སྡེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་རེ་ཞིག་དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་ནི་ཆོས་སོ་ཞེས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་དེ་ཉིད་ཆོས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་གྱུར་ཅིག །ཡང་ན་འདིར་འགྲེལ་བཤད་འདི་ལས། "བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་གོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་དང་འདུལ་བས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་ཆོས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་གྱུར་ཅིག་ཅེས་དྲངས་ནས་སྦྱར་རོ། །"ཆོས་ཀྱི་ཚུལ་དེ་དང་མཐུན་པར་བྱེད་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚུལ་དེ་དང་མཐུན་པར་འགྱུར་ཞིང་། མཚན་ཉིད་གཅིག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་རྩོད་པའི་གཞིར་གྱུར་པའི་ཆོས་ནི་གལ་ཏེ་ "ཆོས་" སོ་ཞེས་དང་། ཆོས་མ་ཡིན་པ་ནི་གལ་ཏེ་ "ཆོས་མ་ཡིན་པའོ་" ཞེས་དང་། འདུལ་བ་ནི་གལ་ཏེ་ "འདུལ་བའོ་" ཞེས་དང་། འདུལ་བ་མ་ཡིན་པ་ནི་གལ་ཏེ་ "འདུལ་བ་མ་ཡིན་པའོ་" ཞེས་རྣམ་པར་གཏན་ལ་འབེབས་པ་ན། ཁ་ཅིག་གི་རྩོད་པའི་ལས་ཉིད་བསྟན་པ་ཡིན་ཏེ། དེའི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ๔๘. ตํ ปเนตนฺติ วิวาทาธิกรณํ ปจฺจามสติ. วาเร อตฺถสํวณฺณนาวเสน ปตฺเตปิ. ทฺวีหีติ ยสฺมึ อาวาเส วิวาทาธิกรณํ อุปฺปนฺนํ, ตตฺถ วาสีหิ ทฺวีหิปิ ภิกฺขูหิ อติเรกตรา. ༤༨. "དེ་ནི་འདི་ལྟར་" ཞེས་པ་ནི་རྩོད་པའི་ལས་ལ་ཕྱིར་ལྟ་བའོ། །སྐབས་འདིར་དོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དབང་གིས་ཐོབ་པར་གྱུར་ཀྱང་། "གཉིས་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་གནས་གང་དུ་རྩོད་པའི་ལས་སྐྱེས་པ་དེ་ན། གནས་པ་དེའི་དགེ་སློང་གཉིས་ལས་ཀྱང་ལྷག་པ་རྣམས་སོ།། ๔๙. ขนฺธสามนฺตนฺติ อาปตฺติกฺขนฺธภาเวน สมีปํ. อาปตฺติสามนฺตํ นาม ปุพฺพภาคา อาปชฺชิตพฺพอาปตฺติ. เมถุนราควเสน กายสํสคฺเค ทุกฺกฏสฺส วตฺถูติ อาห – ‘‘ปฐมปาราชิกสฺส ปุพฺพภาเค ทุกฺกฏ’’นฺติ. เสสานํ ติณฺณํ ปาราชิกานํ ปุพฺพภาเค ถุลฺลจฺจยเมว. ༤༩. "ཕུང་པོའི་ཉེ་འཁོར་" ཞེས་པ་ནི་ལུང་གི་ཕུང་པོའི་ཚུལ་གྱིས་ཉེ་བའོ། །ལྟུང་བའི་ཉེ་འཁོར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ལྟུང་བར་འགྱུར་བའི་ལྟུང་བའོ། །འཁྲིག་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་ལུས་ཀྱིས་རེག་པ་ལ་ཉེས་བྱས་ཀྱི་གཞི་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ "ཕམ་པ་དང་པོའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ཉེས་བྱས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་ཕམ་པ་གསུམ་པོའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ནི་སྦོམ་པོ་ཉིད་དོ།། ๕๐. ปริกฺกมิตฺวา อุปกฺกมิตฺวา. อาปตฺตาธิกรณํ ทสฺสิตํ ตตฺเถว วิเสสโต ปฏิญฺญาย กาเรตพฺพตาย อิจฺฉิตพฺพตฺตา. ༥༠. "བསྐོར་ནས་" ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སོང་ནས་སོ། །ལྟུང་བའི་ལས་ནི་དེ་ཉིད་ལ་ཁྱད་པར་དུ་ཁས་བླངས་ནས་བྱ་བར་འདོད་པའི་ཕྱིར་བསྟན་ཏོ།། ๕๒. กมฺมสฺส วตฺถุ ทสฺสิตํ น สมโถติ อธิปฺปาโย. นนุ จายํ สมถาธิกาโรติ? สจฺจํ, สมถสฺส ปน การเณ ทสฺสิเต สมโถ ทสฺสิโตว โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวรูปสฺส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ༥༢. ལས་ཀྱི་གཞི་བསྟན་པ་ཡིན་གྱི། ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །ཅི་འདི་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་སྐབས་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ། འོན་ཀྱང་ཉེ་བར་ཞི་བའི་རྒྱུ་བསྟན་པ་ན། ཉེ་བར་ཞི་བ་ཉིད་བསྟན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ "འདི་ལྟ་བུ་ལ་ནི་..." ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ๕๓. อิทํ กมฺมนฺติ ‘‘อิทํ อมฺหากํ ภณฺฑนชาตาน’’นฺติอาทินา วุตฺตกมฺมํ. ติณวตฺถารกสทิสตฺตาติ ตํสทิสตาย ตพฺโพหาโรติ ทสฺเสติ ยถา – ‘‘เอส พฺรหฺมทตฺโต’’ติ. อาการมตฺตเมว ติณวตฺถารกกมฺมํ นาม, น ปน ตสฺส สพฺพโส กรณวิธานํ. เตนาห ‘‘ขนฺธเก’’ติอาทิ. คิหีนํ หีเนน ขุํสนวมฺภนํ ยถา ‘‘ติลสํคุฬิกา นตฺถี’’ติ. ธมฺมิกปฏิสฺสเวสุ วิสํวาทนวเสน อาปนฺนา อาปตฺติ. อสฺสาติ กิจฺจาธิกรณสฺส. สมฺมุขาวินเยเนว วูปสโม สงฺฆสมฺมุขตาทินาว วูปสมนโต. ༥༣. "ལས་འདི་" ཞེས་པ་ནི་ "འདི་ནི་བདག་ཅག་འཁྲུག་པ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱིའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་ལས་སོ། །"རྩྭ་བཏིང་བ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་ཀྱིས་དེའི་ཐ་སྙད་དུ་བྱེད་པར་སྟོན་ཏེ། དཔེར་ན་ "འདི་ནི་ཚངས་པས་བྱིན་ནོ་" ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །རྣམ་པ་ཙམ་ཉིད་ནི་རྩྭ་བཏིང་བའི་ལས་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་གྱི། དེའི་བྱ་བའི་ཆོ་ག་ཐམས་ཅད་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ "ཕུང་པོ་ལས་..." ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཁྱིམ་པ་རྣམས་ལ་དམན་པའི་སྒོ་ནས་སྨོད་པ་དང་བརྙས་པ་ནི་དཔེར་ན་ "ཏིལ་གྱི་རིལ་བུ་མེད་དོ་" ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །ཆོས་དང་མཐུན་པར་ཁས་བླངས་པ་ལ་བསླུས་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་ལྟུང་བའོ། །"དེའི་" ཞེས་པ་ནི་བྱ་བའི་ལས་ཀྱིའོ། །མངོན་སུམ་དུ་འདུལ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་དགེ་འདུན་མངོན་སུམ་ཉིད་ལ་སོགས་པས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། ๕๔. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยวจนโต โกสมฺพิยสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๙๒) โสตาปตฺติมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ กถิตา, อิธ ปน ‘‘ทิฏฺฐิสามญฺญคโต วิหรติ’’จฺเจว [Pg.247] วุตฺตตฺตา, ‘‘อิมสฺมึ สุตฺเต โสตาปตฺติผลสมฺมาทิฏฺฐิ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. ปาปกมฺมสฺส อปฺปตา มหนฺตตา สาวชฺชภาวสฺส มุทุติกฺขภาเวน เวทิตพฺพาติ อาห ‘‘อณุนฺติ อปฺปสาวชฺชํ. ถูลนฺติ มหาสาวชฺช’’นฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ༥༤. རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཀཽ་ཤཱམྦཱིའི་མདོ་ (མཛོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད། མདོ་དབུས། ༡།༤༩༢) ལས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་གསུངས་ལ། འདིར་ནི་ "ལྟ་བ་མཚུངས་པར་གྱུར་ཏེ་གནས་སོ་" ཞེས་གསུངས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། "མདོ་འདིར་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །སྡིག་པའི་ལས་ཀྱི་ཆུང་བ་དང་ཆེ་བ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱི་འཇམ་པ་དང་རྣོ་བའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ "ཕྲ་མོ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བའོ། །རགས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའོ། །" ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ།། สามคามสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ས་མ་གཱ་མའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་དོན་ཟབ་མོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། ๕. สุนกฺขตฺตสุตฺตวณฺณนา ༥. ལེགས་པའི་སྐར་མའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་དོ།། ๕๕. เหฏฺฐิมมคฺเคหิ ญาตมริยาทาย ปชานนโต อญฺญา, มคฺคปญฺญา. ตสฺส ผลภาวโต อคฺคผลปญฺญา, ตํสหคตา สมฺมาสงฺกปฺปาทโย จ ‘‘อญฺญา’’ติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อญฺญาติ อรหตฺต’’นฺติ. จตูหิ ปเทหิ กถิตา, ‘‘ปริจิณฺณา เม ภควา’’ติอาทีสุ วิย น เอกปเทเนว. ‘‘โลกุตฺตโร ธมฺโม อธิคโต มยา’’ติ มญฺญนามตฺตํ อธิมาโนติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อปฺปตฺเต ปตฺตสญฺญิโน’’ติอาทิมาห. ༥༥. འོག་མའི་ལམ་རྣམས་ཀྱིས་ཤེས་པའི་མཚམས་ལས་རབ་ཏུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་ཀུན་ཤེས་པ་སྟེ། ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་བོ། །དེའི་འབྲས་བུར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མཆོག་གི་འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་དང་། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་ "ཀུན་ཤེས་པ་" ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ "ཀུན་ཤེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚིག་བཞིས་གསུངས་ཏེ། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བདག་གིས་བསྙེན་བཀུར་བྱས་སོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཚིག་གཅིག་པུས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །"བདག་གིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཐོབ་བོ་" ཞེས་སྙམ་པ་ཙམ་ནི་མངོན་པའི་ང་རྒྱལ་ཡིན་པར་སྟོན་པ་ན། "མ་ཐོབ་པ་ལ་ཐོབ་པར་འདུ་ཤེས་པ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ๕๖. อิทํ ฐานนฺติ อิทํ โอภาสาทิสมฺมุติเหตุภูตํ อุฬารตรํ อุทยพฺพยญาณํ. อุฬารตรภาเวน หิ ตํ มคฺคผลปญฺญาย ปจฺจโย หุตฺวา ยาถาวโต ทุพฺพิญฺเญยฺยตาย วิปสฺสกํ วิสํวาเทติ. เตนาห ‘‘อวิภูตํ อนฺธการ’’นฺติ. อิมํ ปญฺหนฺติ อิมํ สุตฺตํ คมฺภีรํ โลกุตฺตรปฏิสํยุตฺตํ อตฺตนา ญาตุํ อิจฺฉิตํ อตฺถํ. อุคฺคเหตฺวาติ เกวลํ ปิฏกสมฺปาทนวเสเนว อุคฺคณฺหิตฺวา. เตนาห ‘‘อชานิตฺวา’’ติ. วิเสวมานาติ กิเลสวิเส อวมาเนนฺตา, สาสนสฺส วา อนุปการวิรูปปจฺจเย เสวมานา. เอวมสฺสาติ เอวํ วุตฺตนเยน เตสํ กรณเหตุ อสฺส จิตฺตสฺส ธมฺมเทสนาวเสน ปวตฺตสฺส. อญฺญถาภาโว อเทเสตุกามตา โหติ. ตนฺติ ยถาวุตฺตมตฺถํ สนฺธาย. เอตนฺติ ‘‘ตสฺสปิ โหติ อญฺญถตฺต’’นฺติ เอวํ วุตฺตํ. ༥༦. “གནས་འདི་ནི་”ཞེས་པ་ནི། འོད་ཟེར་ལ་སོགས་པའི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་སྐྱེ་འཇིག་གི་ཡེ་ཤེས་འདི་ཉིད་དོ། ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ནི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་ནས། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་དཀའ་བའི་ཕྱིར་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་པོ་ལ་བསླུ་བར་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་“མི་གསལ་བའི་མུན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “དྲི་བ་འདི་ནི་”ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་དང་འབྲེལ་བའི་ཟབ་མོའི་མདོ་འདི་ཉིད་རང་གིས་ཤེས་པར་འདོད་པའི་དོན་ཏོ། “བཟུང་ནས་”ཞེས་པ་ནི། སྡེ་སྣོད་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་ཁོ་ནས་བཟུང་ནས་སོ། དེའི་ཕྱིར་“མི་ཤེས་པར་”ཞེས་གསུངས་སོ། “དུག་ལ་བསྟེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་དུག་ལ་བརྙས་སྨོད་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་བསྟན་པ་ལ་ཕན་ཐོགས་མེད་པའི་མི་མཐུན་པའི་རྐྱེན་ལ་བསྟེན་པའོ། “འདི་ལྟར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་དག་བྱེད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཆོས་བསྟན་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་སེམས་འདི་ལའོ། གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ནི་བསྟན་པར་མི་འདོད་པ་ཉིད་དོ། “དེ་ནི་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་ལ་དགོངས་ནས་སོ། “འདི་ནི་”ཞེས་པ་ནི། “དེ་ལའང་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ཡོད་དོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་པའོ། ๕๘. กิเลเสหิ อามสียตีติ อามิสํ, โลเกปริยาปนฺนํ อามิสนฺติ อิธ ปญฺจ กามคุณา อธิปฺเปตาติ เตสุ วฏฺฏามิสภาเวปิ ลภิเต กามามิสภาโว สิทฺโธติ อาห – ‘‘วฏฺฏามิสกามามิสโลกามิสภูเตสู’’ติ. กามคุณา หิ วฏฺฏสฺส วฑฺฒนโต วฏฺฏามิสํ, กาเมตพฺพโต กามตณฺหาย อามสิตพฺพโต กามามิสํ, เยภูยฺยโต สตฺตโลกสฺส อามิสภาวโต [Pg.248] โลกามิสํ. กามคุณสภาคาติ กามคุณานุโลมา กามคุณปฏิสํยุตฺตา. อาเนญฺชสมาปตฺติปฏิสํยุตฺตายาติ กิเลสิญฺชนรหิตตาย อิธ อาเนญฺชาติ อธิปฺเปตาหิ เหฏฺฐิมาหิ อรูปสมาปตฺตีหิ ปฏิสํยุตฺตาย. เอวรูโปติ โลกามิสภูเตสุ ปจฺจเยสุ อธิมุตฺโต ตนฺนินฺโน ตคฺครุโก ตปฺปพฺภาโร. เอตฺตาวตาติ เอวํ สทฺธานํ มนุสฺสานํ ทสฺสเนน เตสํ ปวตฺติตาสเยน จ. สีสํ นิกฺขนฺตํ โหตีติ ลาภาสาย สีสํ พหิ นิกฺขนฺตํ วิย โหติ. อุทรํ ผลิตนฺติ อติพหุภณฺฑํ ปกฺขิปิยมานํ ปสิพฺพกํ วิย ลทฺธพฺพสฺส อติปหูตภาเวน อุทรํ ผีตํ โหติ. ༥༨. ཉོན་མོངས་པ་དག་གིས་རེག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཟང་ཟིང་ངོ་། འཇིག་རྟེན་དུ་གཏོགས་པའི་ཟང་ཟིང་ནི་འདིར་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་དགོངས་པ་སྟེ། དེ་དག་ལ་འཁོར་བའི་ཟང་ཟིང་གི་དངོས་པོ་ཐོབ་པར་གྱུར་ནའང་འདོད་པའི་ཟང་ཟིང་གི་དངོས་པོ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། “འཁོར་བའི་ཟང་ཟིང་དང་། འདོད་པའི་ཟང་ཟིང་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་དུ་གྱུར་པ་དག་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དག་ནི་འཁོར་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་འཁོར་བའི་ཟང་ཟིང་དང་། འདོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་འདོད་པའི་སྲེད་པས་རེག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདོད་པའི་ཟང་ཟིང་དང་། ཕལ་ཆེར་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་གི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་ངོ་། “འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་སྐལ་བ་མཉམ་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་མཐུན་པ་དང་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་འབྲེལ་བའོ། “མི་གཡོ་བའི་སྙོམས་འཇུག་དང་འབྲེལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་གཡོ་བ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་འདིར་“མི་གཡོ་བ་”ཞེས་དགོངས་པའི་འོག་མའི་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་དག་དང་འབྲེལ་བའོ། “འདི་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་དུ་གྱུར་པའི་རྐྱེན་དག་ལ་མོས་ཤིང་། དེ་ལ་གཞོལ་བ། དེ་གཙོ་བོར་བྱེད་པ། དེ་ལ་བབས་པའོ། “འདི་ཙམ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་དད་པ་ཅན་གྱི་མི་རྣམས་མཐོང་བ་དང་། དེ་དག་གི་རྒྱུད་ལ་སྐྱེས་པའི་བསམ་པས་སོ། “མགོ་བོ་ཕྱིར་ཕྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི། རྙེད་པའི་རེ་བས་མགོ་བོ་ཕྱིར་ཕྱུང་བ་ལྟ་བུའོ། “ལྟོ་བ་གས་པ་”ཞེས་པ་ནི། དངོས་པོ་ཤིན་ཏུ་མང་པོ་བཅུག་པའི་སྣོད་ལྟར། ཐོབ་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཤིན་ཏུ་མང་བའི་ཕྱིར་ལྟོ་བ་རྒྱས་པར་གྱུར་པའོ། ๕๙. ยถา ปุริมา ทฺเว อรูปสมาปตฺติโย อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลเสหิ อนิญฺชนโต ‘‘อนิญฺชา’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวํ อิตราปิ. ตํ ปวุตฺตนฺติ โลกามิสสํโยชนํ วิคตํ. ༥༩. ཇི་ལྟར་སྔ་མའི་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་གཉིས་པོ་རང་གི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་དག་གིས་མི་གཡོ་བའི་ཕྱིར་“མི་གཡོ་བ་”ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། གཞན་དག་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ། “དེ་བཤད་པ་”ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་གི་ཀུན་སྦྱོར་དང་བྲལ་བའོ། ๖๐. นิฆํสนฺติ ‘‘เอตฺตโก อย’’นฺติ ปริจฺเฉทนฺติ อตฺโถ. สิเลเสนาติ จมฺมการสิเลสาทิสิเลเสน, วชิรเลปสิเลเส วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตํ ภินฺนนฺติ อาเนญฺชสํโยชนํ ภินฺนํ วิธมิตํ สมติกฺกนฺตํ ตาสุ สมาปตฺตีสุ อเปกฺขาภาวโต. อชฺฌาสเยน อสมฺพทฺธตฺตา วุตฺตํ – ‘‘ทฺเวธาภินฺนา เสลา วิย โหตี’’ติ. เตนาห – ‘‘ตํ สมาปชฺชิสฺสามีติ จิตฺตํ น อุปฺปชฺชตี’’ติ. ༦༠. “བརྡར་བ་”ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་འདི་ཙམ་མོ་”ཞེས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའི་དོན་ཏོ། “སྦྱོར་བྱེད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི། ཀོ་མཁན་གྱི་སྤྲ་ཚིལ་ལ་སོགས་པའི་སྦྱོར་བྱེད་ཀྱིས་ཏེ། རྡོ་རྗེའི་འབྱར་རྩི་ལྟ་བུའི་སྦྱོར་བྱེད་ལ་ནི་སྨོས་ཅི་དགོས། “དེ་བཅག་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྙོམས་འཇུག་དེ་དག་ལ་རེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། མི་གཡོ་བའི་ཀུན་སྦྱོར་བཅག་པ་དང་། བཅོམ་པ་དང་། ཤིན་ཏུ་འདས་པའོ། བསམ་པ་དང་མ་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར། “ཕྱེད་དུ་གས་པའི་ཕ་བོང་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་“བདག་གིས་དེ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་གོ་སྙམ་པའི་སེམས་མི་སྐྱེའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ๖๑. วนฺตนฺติ ฉฑฺฑิตํ, วิสฺสฏฺฐนฺติ อตฺโถ. ༦༡. “སྐྱུགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། བོར་བའམ་བཏང་བའི་དོན་ཏོ། ๖๒. อุปริสมาปตฺติลาภิโนติ เอตฺถ อุปริสมาปตฺตีติ อรหตฺตผลสมาปตฺติ อธิปฺเปตา, อรหโต จ มคฺคาธิคเมเนว อนาคามิผลสมาปตฺติ, เสกฺขานํ วิสยา เหฏฺฐิมา ผลสมาปตฺติโย ปฏิปฺปสฺสทฺธา. โลกิยา ปน นิกนฺติปฺปหาเนน ปฏินิสฺสฏฺฐาติ อาห – ‘‘เหฏฺฐา…เป… น อุปฺปชฺชตี’’ติ. ༦༢. “གོང་མའི་སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་འདིར། གོང་མའི་སྙོམས་འཇུག་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་དགོངས་པ་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་ནི་ལམ་རྟོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་དང་། སློབ་པ་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་འོག་མའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་དག་ཉེ་བར་ཞི་བར་གྱུར་ཏོ། འཇིག་རྟེན་པའི་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་ནི་མངོན་པར་ཞེན་པ་སྤངས་པས་ཡོངས་སུ་བཏང་བའི་ཕྱིར། “འོག་མ་...ལྷག་མ་...མི་སྐྱེའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ๖๓. ‘‘ปญฺจ โข อิเม, สุนกฺขตฺต, กามคุณา’’ติอาทินา อารทฺธเทสนา, ‘‘สมฺมา นิพฺพานาธิมุตฺโต ปุริสปุคฺคโล’’ติ อรหตฺตกิตฺตเนน นิฏฺฐาปิตาติ ตโต ปรํ, ‘‘ฐานํ โข ปนา’’ติอาทิกา เทสนา, ‘‘ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธี’’ติ [Pg.249] วุตฺตา. เตนาห ‘‘เหฏฺฐา หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ยถา ขีณาสวสฺส สมาปตฺติลาภิโนติ โยชนา, เอวํ วา ขีณาสวสฺส สุกฺขวิปสฺสกสฺสาติ โยเชตพฺพา. ปฏิกฺขิตฺตํ อฏฺฐกถายํ. ตสฺส ปฏิกฺเขปสฺส การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมาปตฺติลาภิโน หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยถา สุกฺขวิปสฺสโก อธิมานิโก สมาปตฺติลาภิโน สมานโยคกฺขโม อปฺปตฺเต ปตฺตสญฺญิตาย เภทาภาวโต, เอวํ สุกฺขวิปสฺสโก ขีณาสโว สมานโยคกฺขโม ขีณาสวภาเวน วิเสสาภาวโต, ตสฺมา ‘‘สมาปตฺติลาภิมฺหิ กถิเต อิตโรปิ กถิโตว โหตี’’ติ วุตฺตํ. ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนนฺติ สมาปตฺติลาภิโน อธิมานิกสฺส ขีณาสวสฺส จ. เตเนวาห ‘‘ปุถุชฺชนสฺส ตาวา’’ติอาทิ. ༦༣. “ལེགས་སྐར་ཉིད་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བརྩམས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ནི། “མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ཡང་དག་པར་མོས་པའི་སྐྱེས་བུ་གང་ཟག་”ཅེས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་པས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར། དེའི་འོག་ཏུ་“གནས་འདི་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ནི། “སོ་སོའི་མཚམས་སྦྱོར་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་“འོག་ཏུ་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ཇི་ལྟར་ཟག་པ་ཟད་པའི་སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པ་པོ་ཞེས་སྦྱོར་བ་ལྟར། ཡང་ན་ཟག་པ་ཟད་པའི་སྐམ་པོ་ལྷག་མཐོང་བ་ཞེས་དེ་ལྟར་སྦྱར་བར་བྱའོ། འགྲེལ་བཤད་ལས་བཀག་གོ། དགག་པ་དེའི་རྒྱུ་མཚན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པ་པོ་དག་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ཇི་ལྟར་སྐམ་པོ་ལྷག་མཐོང་བའི་མངོན་པའི་ང་རྒྱལ་ཅན་ནི་སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པ་པོ་དང་རྣལ་འབྱོར་གྱི་བདེ་འཇགས་མཉམ་པ་སྟེ། མ་ཐོབ་པ་ལ་ཐོབ་པར་འདུ་ཤེས་པ་ལ་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཕྱིར། དེ་བཞིན་དུ་སྐམ་པོ་ལྷག་མཐོང་བའི་ཟག་པ་ཟད་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་དངོས་པོ་ལ་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཕྱིར་རྣལ་འབྱོར་གྱི་བདེ་འཇགས་མཉམ་མོ། དེའི་ཕྱིར་“སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པ་པོ་བཤད་པ་ན། ཅིག་ཤོས་ཀྱང་བཤད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “དགེ་སློང་གཉིས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི། སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པའི་མངོན་པའི་ང་རྒྱལ་ཅན་དང་ཟག་པ་ཟད་པ་གཉིས་ཀྱིའོ། དེའི་ཕྱིར་“རེ་ཞིག་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལ་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ยทคฺเคนาติ เยน ภาเคน. ยทิปิ ขีณาสวสฺส อสปฺปายารมฺมณํ กิเลสานํ อุปฺปตฺติยา ปจฺจโย น โหติ เตสํ สพฺพโส สมุจฺฉินฺนตฺตา. สนฺตวิหารปริปนฺโถ ปน สิยา วิสภาคโตติ วุตฺตํ – ‘‘ขีณาสวสฺสปิ อสปฺปายเมวา’’ติ. เตนาห – ‘‘วิสํ นาม…เป… วิสเมวา’’ติ. เอเตน ‘‘ยถา วิสชานนํ อปฺปมาณํ, วิการุปฺปาทนโต ปน ตํ ปริหริตพฺพํ, เอวํ ปริญฺญาตมฺปิ วตฺตุ อตฺถวิเสสาภาเวน เอกรูปเมวาติ ตํ ปริหริตพฺพเมวา’’ติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. น หิ อสํวุเตน ภวิตพฺพํ อสารุปฺปภาวโต. ยุตฺตปยุตฺเตเนวาติ สภาคารมฺมณสฺส อาโลกนาทีสุ ยุตฺเตเนว ภวิตุํ วฏฺฏติ. “གང་གི་ཆ་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ཆ་ཤས་གང་གིས་སོ། གལ་ཏེ་ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་མི་མཐུན་པའི་དམིགས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་དུ་མི་འགྱུར་ཏེ། དེ་དག་གཏན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར་རོ། འོན་ཀྱང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར་ཞི་བའི་གནས་ལ་བར་ཆད་དུ་འགྱུར་སྲིད་པས། “ཟག་པ་ཟད་པ་ལའང་མི་མཐུན་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་“དུག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་...ལྷག་མ་...དུག་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། འདིས་“ཇི་ལྟར་དུག་ཤེས་པ་ལ་ཚད་མེད་ཀྱང་། འགྱུར་བ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དེ་ནི་སྤང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་དངོས་པོའང་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པ་གཅིག་པ་ཉིད་དེ། དེ་ནི་སྤང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ་”ཞེས་སྟོན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་“མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར་སྡོམ་པ་མེད་པར་མི་བྱའོ། “བརྩོན་ཞིང་རབ་ཏུ་བརྩོན་པ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི། མཐུན་པའི་དམིགས་པ་ལ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྩོན་པ་ཉིད་དུ་བྱ་བར་རིགས་སོ། ๖๔. ยตฺถ สยํ นิปตติ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส สนฺตานสฺส วิปฺปสนฺนวเสน รุปฺปนโต, วิสสงฺขาตสฺส ทุกฺขสฺส มูลภาวโต จ ‘‘อวิชฺชาสงฺขาโต วิสโทโส’’ติ วุตฺตํ. รุปฺปตีติ กตฺตพฺพาทิมุจฺฉาปาทเนน วิการํ อุปฺปาเทติ. อนุทฺธํเสยฺยาติ วิพาเธยฺย. ราโค หิ อุปฺปชฺชมาโนว กุสลจิตฺตปฺปวตฺติยา โอกาสํ อเทนฺโต ตํ วิพาธติ; ตถาภูโต สทฺธาสิเนหสฺส สมถวิปสฺสนาภิวุฑฺฒิยา วมเนน จ ตํ วิโสเสติ มิลาเปติ. เตนาห ‘‘โสเสยฺย มิลาเปยฺยา’’ติ. สคหณเสสนฺติ คเหตพฺพวิสํ สาวเสสํ กตฺวาติ อตฺโถ. น อลํ น สมตฺถนฺติ อนลํ. สูกปริยาโย ปาฬิยํ วุตฺโต สุก-สทฺโทติ อาห – ‘‘วีหิสุกาทิ จ สูก’’นฺติ. ༦༤. གང་དུ་རང་ཉིད་ལྷུང་ཞིང་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ། རྒྱུད་དེའི་རྙོག་པ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དུག་ཏུ་བགྲང་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། “མ་རིག་པར་བགྲང་བའི་དུག་གི་སྐྱོན་”ཞེས་གསུངས་སོ། “གནོད་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་རྨོངས་པ་བསྐྱེད་པས་འགྱུར་བ་སྐྱེད་པའོ། “རྗེས་སུ་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། གནོད་པར་བྱེད་པའོ། འདོད་ཆགས་ནི་སྐྱེ་བཞིན་པ་ཉིད་དུ་དགེ་བའི་སེམས་འཇུག་པ་ལ་གོ་སྐབས་མི་སྟེར་བར་དེ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་དོ། དེ་ལྟར་གྱུར་པ་ནི་དད་པའི་བརྩེ་བ་དང་། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་འཕེལ་བ་སྐྱུགས་པར་བྱེད་པས་དེ་ཉིད་སྐེམ་པར་བྱེད་ཅིང་རྙིད་པར་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་“སྐེམ་པར་བྱེད་ཅིང་རྙིད་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “གཟུང་བྱ་ལྷག་མ་དང་བཅས་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཟུང་བར་བྱ་བའི་དུག་ལྷག་མ་དང་བཅས་པར་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “མི་ནུས་པ་”ཞེས་པ་ནི། མི་འོས་པའམ་མི་ནུས་པའོ། གཞུང་ལས་བཤད་པའི་ཟེགས་མའི་རྣམ་གྲངས་ནི་སུ་ཀ་ཞེས་པའི་སྒྲ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་“འབྲས་ཀྱི་ཟེགས་མ་ལ་སོགས་པའང་ཟེགས་མའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། สอุปาทานสลฺลุทฺธาโร [Pg.250] วิย อปฺปหีโน อวิชฺชาวิสโทโส ทฏฺฐพฺโพ มหานตฺถุปฺปาทนโต. อสปฺปาย…เป… อสํวุตกาโล ทฏฺฐพฺโพ อตฺตภาวสฺส อปริหรณภาวโต. มรณํ วิย สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตนํ อธิสีลสงฺขาตสฺส อายุโน อเปตตฺตา. มรณมตฺตํ ทุกฺขํ วิย อาปตฺติยา อาปชฺชนํ ยถาวุตฺตสฺส อายุโน อุปปีฬนกภาวโต. อิมินาว นเยน โอปมฺมสํสนฺทนนฺติ เอตฺถ อนุปาทิเสสสลฺลุทฺธาโร วิย ปหีโน อวิชฺชาวิสโทโส; สปฺปาย…เป… สุสํวุตกาโล, ตทุภเยน วเณ ปุถุตฺตํ น คเต มรณาภาโว วิย สิกฺขาย อปจฺจกฺขานํ, มรณมตฺตทุกฺขาภาโว วิย อญฺญตราย สํกิลิฏฺฐาย อาปตฺติยา อนาปชฺชนนฺติ โยชนา เวทิตพฺพา. ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པའི་ཟུག་རྔུ་ཕྱུང་བ་བཞིན་དུ། མ་སྤངས་པའི་མ་རིག་པའི་དུག་གི་སྐྱོན་ནི་དོན་མེད་པ་ཆེན་པོ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་བལྟ་བར་བྱའོ། མི་མཐུན་པ་...ལྷག་མ་...སྡོམ་པ་མེད་པའི་དུས་ནི་ལུས་ཡོངས་སུ་མི་སྐྱོང་བའི་ཕྱིར་བལྟ་བར་བྱའོ། འཆི་བ་བཞིན་དུ་བསླབ་པ་ཕྱིར་ཕུལ་ནས་དམན་པར་ལྡོག་པ་ནི། ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སུ་བགྲང་བའི་ཚེ་སྲོག་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རོ། འཆི་བ་ཙམ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་བཞིན་དུ་ལྟུང་བ་བྱུང་བ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚེ་སྲོག་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་དཔེ་སྦྱོར་བ་ནི། འདིར་ལྷག་མ་མེད་པར་ཟུག་རྔུ་ཕྱུང་བ་བཞིན་དུ་སྤངས་པའི་མ་རིག་པའི་དུག་གི་སྐྱོན་དང་། མཐུན་པ་...ལྷག་མ་...ལེགས་པར་བསྡམས་པའི་དུས་དང་། དེ་གཉིས་ཀྱིས་རྨ་རྒྱ་ཆེར་མ་སོང་བས་འཆི་བ་མེད་པ་བཞིན་དུ་བསླབ་པ་ཕྱིར་མི་འབུལ་བ་དང་། འཆི་བ་ཙམ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་མེད་པ་བཞིན་དུ་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ལྟུང་བ་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་མི་ལྟུང་བ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། ๖๕. สติยาติ เอตฺถ ยสฺมา ‘‘อริยายา’’ติ น วิเสสิตนฺติ อาห – ‘‘สติ ปญฺญาคติกา’’ติอาทิ. ปญฺญา เจตฺถ โลกิยา อธิปฺเปตา, น โลกุตฺตราติ อาห – ‘‘ปริสุทฺธาย วิปสฺสนาปญฺญายา’’ติ. ༦༥. “དྲན་པས་”ཞེས་པ་འདིར། གང་གི་ཕྱིར་“འཕགས་པའི་”ཞེས་ཁྱད་པར་དུ་མ་བྱས་པའི་ཕྱིར། “དྲན་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྗེས་སུ་འགྲོ་བའོ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། འདིར་ཤེས་རབ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཤེས་རབ་ལ་དགོངས་ཀྱི། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཡོངས་སུ་དག་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་”ཞེས་གསུངས་སོ། ขีณาสวสฺส พลนฺติ อุฬารตเมสุ ทิพฺพสทิเสสุปิ อารมฺมเณสุ มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ อนุปนมนเหตุภูตํ สุสํวุตการิสงฺขาตํ ขีณาสวพลํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สํวุตการี’’ติ วุตฺตํ, อุกฺกํสคตสติเวปุลฺลตฺตา ยถา อสํวรสฺส อสํวโร โหติ, เอวํ สติสมฺปชญฺญพเลน จกฺขาทิทฺวารานิ สํวริตฺวา ทสฺสนาทิกิจฺจการี. เอวํ ชานิตฺวาติ ‘‘อุปธิ ทุกฺขสฺส มูล’’นฺติ เอวํ วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย ชานิตฺวา. อุปธียติ ทุกฺขํ เอเตหีติ อุปธี, กิเลสาติ อาห – ‘‘กิเลสุปธิปหานา นิรุปธี’’ติ. ตโต เอว อุปาทียติ ทุกฺขํ เอเตหีติ กิเลสา ‘‘อุปาทานา’’ติปิ วุจฺจนฺตีติ อาห – ‘‘นิรุปาทาโนติ อตฺโถ’’ติ. อุปธี สมฺมเทว ขียนฺติ เอตฺตาติ อุปธิสงฺขโย, นิพฺพานนฺติ อาห – ‘‘อุปธีนํ สงฺขยภูเต นิพฺพาเน’’ติ. อารมฺมณโตติ อารมฺมณํ กตฺวา ตทารมฺมณาย ผลวิมุตฺติยา วิมุตฺโต. กามุปธิสฺมึ กายํ อุปสํหริสฺสตีติ ‘‘กาเมเสวิสฺสามี’’ติ ตตฺถ กายํ อุปนาเมสฺสติ; กายูปสํหาโร ตาว ติฏฺฐตุ, ตถา จิตฺตํ วา อุปฺปาเทสฺสตีติ เอตํ การณํ นตฺถีติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. “ཟག་པ་ཟད་པའི་སྟོབས་”ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་ལྷའི་ཡུལ་ལྟ་བུ་དག་ལའང་ཡིད་དྲུག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་མི་འཇུག་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པ། ལེགས་པར་བསྡམས་པར་བྱེད་པར་བགྲང་བའི་ཟག་པ་ཟད་པའི་སྟོབས་སྟོན་པར། “བསྡམས་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དྲན་པ་ཕུལ་དུ་བྱུང་ཞིང་རྒྱས་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་མ་བསྡམས་པ་ལ་སྡོམ་པ་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱི་སྟོབས་ཀྱིས་མིག་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་རྣམས་བསྡམས་ནས་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པའོ། “དེ་ལྟར་ཤེས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། “ཕུང་པོ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྩ་བའོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་དང་བཅས་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཤེས་ནས་སོ། འདི་དག་གིས་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་འཛིན་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་ལེན་པ་སྟེ། ཉོན་མོངས་པ་དག་གོ། དེའི་ཕྱིར་“ཉོན་མོངས་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་སྤངས་པས་ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་དག་གིས་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལ་“ཉེ་བར་ལེན་པ་”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པས། “ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ”ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་ཡང་དག་པར་ཟད་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཟད་པ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། དེའི་ཕྱིར་“ཉེ་བར་ལེན་པ་ཟད་པར་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་”ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པར་བྱས་ནས་དམིགས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། “འདོད་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་ལ་ལུས་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། “བདག་གིས་འདོད་པ་དག་ལ་བསྟེན་པར་བྱའོ་”ཞེས་དེ་ལ་ལུས་ཉེ་བར་གཏོད་པར་བྱེད་དོ། ལུས་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་ནི་རེ་ཞིག་བཞག་ལ། དེ་བཞིན་དུ་སེམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་རྒྱུ་མཚན་འདི་ནི་མེད་དོ། ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། สุนกฺขตฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ལེགས་སྐར་གྱི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་ཟབ་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ๖. อาเนญฺชสปฺปายสุตฺตวณฺณนา ༦. མི་གཡོ་བར་མཐུན་པའི་མདོའི་བཤད་པའོ། ๖๖. ขณปภงฺคุตาย [Pg.251] น นิจฺจา น ธุวาติ อนิจฺจา. ตโต เอว ปณฺฑิเตหิ น อิจฺจา น อุปคนฺตพฺพาติปิ อนิจฺจา. โส จายํ อนิจฺจตฺโถ อุทยวยปริจฺฉินฺนตาย เวทิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจา’’ติ อาห; อุปฺปชฺชิตฺวา วินสฺสนโตติ อตฺโถ. อยญฺจ อนิจฺจตา วกฺขมานา จ ตุจฺฉาทิตา ทฺวินฺนมฺปิ กามานํ สาธารโณติ อาห – ‘‘วตฺถุกามาปิ กิเลสกามาปี’’ติ. ริตฺตา วิวิตฺตา, เตสํ นิจฺจสาราทีนํ อตฺตนิ อภาวโต เตหิ วิสุํภูตา. ยถา ปน สพฺพโส สภาวรหิตมากาสํ ‘‘ตุจฺฉํ ริตฺต’’นฺติ วุจฺจติ, น เอวเมเต. เอเต ปน เกวลํ นิจฺจสาราทิวิรหโต เอว ตุจฺฉา ริตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น ปนา’’ติอาทิมาห. ‘‘น หิ ตุจฺฉมุฏฺฐิ นาม นตฺถี’’ติ อิทํ โลกสมญฺญาวเสน วุตฺตํ, โลกสมญฺญา โลกิยกถา น ลงฺฆิตพฺพา. ༦༦. སྐད་ཅིག་མ་འཇིག་པའི་ཕྱིར་རྟག་པ་མ་ཡིན་པ་དང་བརྟན་པ་མ་ཡིན་པས་མི་རྟག་པའོ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མི་འདོད་པ་དང་ཉེ་བར་མི་བསྟེན་པས་ཀྱང་མི་རྟག་པའོ། མི་རྟག་པའི་དོན་དེ་ནི་སྐྱེ་འཇིག་གིས་ཡོངས་སུ་བཅད་པས་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་པར། “བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་དོན་གྱིས་མི་རྟག་པའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། སྐྱེས་ནས་འཇིག་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། མི་རྟག་པ་ཉིད་འདི་དང་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་གསོག་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ནི་འདོད་པ་གཉིས་ཀ་ལ་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “དངོས་པོའི་འདོད་པའང་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པའང་”ཞེས་གསུངས་སོ། “གསོག་”ཅེས་པ་ནི། དབེན་པ་སྟེ། རྟག་པའི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་རང་ལ་མེད་པའི་ཕྱིར་དེ་དག་དང་བྲལ་བའོ། འོན་ཀྱང་ཇི་ལྟར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་རང་བཞིན་དང་བྲལ་བའི་ནམ་མཁའ་ལ་“གསོག་དང་སྟོང་པ་”ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། འདི་དག་ནི་དེ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་ནོ། འདི་དག་ནི་རྟག་པའི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བ་ཙམ་གྱིས་གསོག་དང་སྟོང་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྟོན་པར། “འོན་ཀྱང་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། “གསོག་གི་སྤར་མོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེད་པ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་གྲགས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་གྱི་གྲགས་པ་དང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་ནི་བརྒལ་བར་མི་བྱའོ། มุสาติ อิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานตาย น ทิสฺสตีติ อาห ‘‘มุสาติ นาสนกา’’ติ. วิสํวาทนฏฺเฐน วา มุสา. เอเต หิ อสุภาทิสภาวาปิ พาลานํ สุภาทิภาเวน อุปฏฺฐหนฺตา สุภาทิคฺคหณสฺส ปจฺจกฺขภาเวน สตฺเต วิสํวาเทนฺติ. นสฺสนสภาวาติ ขณภงฺคตฺตา อิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานตาย ทิสฺสมานา วิยปิ หุตฺวา อปญฺญายนกปกติกา. เตนาห ‘‘เขตฺตํ วิยา’’ติอาทิ. ธมฺมสทฺโท เจตฺถ ‘‘ชาติธมฺมาน’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๙๘) วิย ปกติปริยาโย, ตถา สภาวสทฺโท จาติ ทฏฺฐพฺพํ. โมสธมฺมาติ โมสนปกติกา, กุสลภณฺฑหรณสภาวาติ อตฺโถ. มายากตนฺติ มายาย กตํ อุทกาทิมณิอาทิอากาเรน มายาทินา อุปฏฺฐาปิตํ; มายากตํ วิย มายากตํ อญฺญสภาวา หุตฺวา อตถา อุปฏฺฐหนโต. เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. จกฺขุปเถ เอว กตวิชฺชาย, น ตโต ปรนฺติ วุตฺตํ – ‘‘ทสฺสนูปจาเร ฐิตสฺเสว ตถา ปญฺญายตี’’ติ. ตยิทํ สมฺพรวิชฺชาวเสน วุตฺตํ. “རྫུན་པ་” ཞེས་པ་ནི་གནས་སྐབས་སུ་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་མི་སྣང་བས་ན། “རྫུན་པ་ནི་འཇིག་པར་བྱེད་པའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན་བསླུ་བའི་དོན་གྱིས་རྫུན་པའོ། འདི་དག་ནི་མི་སྡུག་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་ཡང་། བྱིས་པ་རྣམས་ལ་སྡུག་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་སྣང་བས། སྡུག་པ་ལ་སོགས་པར་འཛིན་པ་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བསླུ་བར་བྱེད་དོ། “འཇིག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་སྐད་ཅིག་མར་འཇིག་པའི་ཕྱིར། གནས་སྐབས་སུ་ཉེ་བར་གནས་པ་ལྟར་སྣང་ཡང་། མི་མངོན་པར་འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་ “ཞིང་བཞིན་ནོ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། འདིར་ “ཆོས་” ཀྱི་སྒྲ་ནི་ “སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་རང་བཞིན་གྱི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ “རང་བཞིན་” གྱི་སྒྲ་ཡང་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ། “བསླུ་བའི་ཆོས་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་བསླུ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཏེ། དགེ་བའི་ནོར་འཕྲོག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “སྒྱུ་མས་བྱས་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྒྱུ་མས་བྱས་པ་སྟེ། ཆུ་ལ་སོགས་པའི་ནོར་བུ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་སྒྱུ་མ་མཁན་ལ་སོགས་པས་ཉེ་བར་བསྟན་པའོ། སྒྱུ་མས་བྱས་པ་བཞིན་དུ་སྒྱུ་མས་བྱས་པ་སྟེ། རང་བཞིན་གཞན་དུ་གྱུར་ནས་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་པར་སྣང་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ “ཇི་ལྟར་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། མིག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་ཉིད་དུ་རིག་སྔགས་བྱས་པ་ལས། དེ་ལས་གཞན་དུ་མ་ཡིན་པར་གསུངས་པ་ནི་— “མཐོང་བའི་ཉེ་འཁོར་དུ་གནས་པ་ཉིད་ལ་དེ་ལྟར་ཤེས་སོ་” ཞེས་པའོ། འདི་ནི་སྒྱུ་མའི་རིག་སྔགས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། เอวํ ตาวกาลิกภาเวน กามานํ มายากตภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตโต อญฺเญนปิ ปกาเรน ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนิจฺจาทิสภาวานํ กามานํ นิจฺจาทิสภาวทสฺสนํ วิปลฺลาสสหคตตาย เวทิตพฺพํ. พาลานํ ลาปนโตติ อปริญฺญาตวตฺถุกานํ อนฺธพาลานํ ปุคฺคลานํ วิปลฺลาสเหตุโต. มนุสฺสโลเก ฐตฺวา [Pg.252] มนุสฺสานํ วา วเสน ภควตา ภาสิตตฺตา วุตฺตํ – ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกา กามาติ มานุสกา ปญฺจ กามคุณา’’ติ. ตโต เอว จ ‘‘สมฺปรายิกาติ เต ฐเปตฺวา อวเสสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมา ปจฺจกฺขสภาวา อารมฺมณภูตา เอตาสํ อตฺถีติ ทิฏฺฐธมฺมิกา. สมฺปรายิเก กาเม อารพฺภ อุปฺปนฺนสญฺญา สมฺปรายิกา. เต สเมจฺจ ธียติ เอตฺถ อาณาติ เธยฺยํ, อาณาปวตฺติฏฺฐานํ. มารสฺส เธยฺยนฺติ มารเธยฺยํ ตสฺส อิสฺสริยปวตฺตนตฺตา. เตนาห ‘‘เยหี’’ติอาทิ. คหิตนฺติ วิสยวิสยีภาเวน คหิตํ, อารมฺมณวเสน อารมฺมณกรณวเสน จ คหิตนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ อารมฺมณกรณวเสน คหณํ นาม ‘‘อิทํ มยฺห’’นฺติ อวิภาเคน ปริคฺคหกรณํ; อารมฺมณวเสน ปน คหณํ ภาคโส อารมฺมณานุภวนนฺติ วทนฺติ. อุภยสฺสปิ ปน ตณฺหาราควเสน คหณํ สนฺธาย, ‘‘อุภยเมตํ คหิต’’นฺติ วุตฺตํ. มาโรติ กิเลสมาโร. ยทคฺเคน กิเลสมาโร, ตทคฺเคน เทวปุตฺตมาโรปิ เต อตฺตโน วสํ วตฺเตติ. ตํ สนฺธายาติ ธมฺมมุเขน ปุคฺคลคฺคหณํ สนฺธาย. དེ་ལྟར་གནས་སྐབས་ཙམ་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་སྒྱུ་མས་བྱས་པའི་ཉིད་ཉེ་བར་བསྟན་ནས། ད་ནི་དེ་ལས་གཞན་པའི་རྣམ་པས་ཀྱང་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཇི་ལྟར་ཡང་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་འདོད་པ་རྣམས་ལ། རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་ནི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། “བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྨྲ་བ་ལས་” ཞེས་པ་ནི། གཞི་ཡོངས་སུ་མ་ཤེས་པའི་ལོང་བ་དང་བྱིས་པ་ལྟ་བུའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་རྒྱུ་ལས་སོ། མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་བཞུགས་ནས་སམ། ཡང་ན་མི་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ཚེ་འདིའི་འདོད་པ་རྣམས་ནི་མིའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་ “ཕྱི་མའི་ཚེ་ན་ནི་དེ་དག་མ་གཏོགས་པ་ལྷག་མ་རྣམས་སོ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ཚེ་འདི་ནི་མངོན་སུམ་གྱི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་དམིགས་པ་སྟེ། དེ་དག་ལ་ཡོད་པས་ན་ཚེ་འདིའི་འོ། ཕྱི་མའི་ཚེའི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་ཕྱི་མའི་ཚེའི་འོ། དེ་དག་འདུས་ནས་གནས་པར་བྱེད་པའི་ཡུལ་ནི་གནས་ (dheyya) ཏེ། བཀའ་ལུང་འཇུག་པའི་གནས་སོ། “བདུད་ཀྱི་གནས་” ཞེས་པ་ནི་བདུད་ཀྱི་གནས་ཏེ། དེའི་དབང་ཕྱུག་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ “གང་དག་གིས་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། “བཟུང་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་དང་ཡུལ་ཅན་གྱི་དངོས་པོས་བཟུང་བ་སྟེ། དམིགས་པའི་དབང་གིས་དང་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་བཟུང་བའི་དོན་ཏོ། དེ་ལ་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་བདག་གིའོ་” ཞེས་དབྱེར་མེད་པར་ཡོངས་སུ་འཛིན་པར་བྱེད་པའོ། དམིགས་པའི་དབང་གིས་འཛིན་པ་ནི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་དམིགས་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་ལ་བརྗོད་དོ། འོན་ཀྱང་གཉིས་ཀའང་སྲེད་པ་དང་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་འཛིན་པ་ལ་དགོངས་ནས། “གཉིས་ཀ་འདི་བཟུང་བའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། “བདུད་” ཅེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་དོ། ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་གང་གི་མཐར་ཐུག་པ་དེས། ལྷའི་བུ་བདུད་ཀྱང་དེ་དག་རང་གི་དབང་དུ་བྱེད་དོ། “དེ་ལ་དགོངས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གང་ཟག་འཛིན་པ་ལ་དགོངས་ནས་སོ། อปฺปหีนวิปลฺลาสา หิ ปุคฺคลา กามาธิมุตฺตา มารสฺส อิสฺสริยวตฺตนฏฺฐานตาย ‘‘มารเธยฺย’’นฺติ วุตฺตา, ตถา มารสฺส นิวาปโคจรปริยาเยหิปิ เต เอวํ วุตฺตาติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ยถา โจฬสฺสา’’ติอาทิมาห. นิวปตีติ นิวาโป, โส เอว พีชนฺติ นิวาปพีชํ. เตติ กามคุณา. ยตฺถาติ ยสฺมึ ปเทเส. ཕྱིན་ཅི་ལོག་མ་སྤངས་པའི་གང་ཟག་འདོད་པ་ལ་ལྷག་པར་མོས་པ་རྣམས་ནི། བདུད་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་འཇུག་པའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བདུད་ཀྱི་གནས་” ཞེས་གསུངས་ལ། དེ་བཞིན་དུ་བདུད་ཀྱི་གཟན་པ་དང་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་དག་དེ་ལྟར་གསུངས་པར་སྟོན་པར། “ཇི་ལྟར་གོས་ཀྱི་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། “གཏོར་བར་བྱེད་པས་ན་གཟན་པ་” སྟེ། དེ་ཉིད་ས་བོན་ཡིན་པས་ན་གཟན་པའི་ས་བོན་ནོ། “དེ་དག་” ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་སོ། “གང་དུ་” ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་གང་དུའོ། มนสิ ภวาติ มานสาติ อาห ‘‘จิตฺตสมฺภูตา’’ติ. เต ปน อวิชฺชาทโย ปาฬิยํ อาคตา. เอวญฺหิ โลหิตสนฺนิสฺสโย ปุพฺโพ วิย อนุโรธูปนิสฺสโย วิโรโธติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘มมายิเต วตฺถุสฺมิ’’นฺติอาทิมาห. เตธาติ เอตฺถ อิธาติ นิปาตมตฺตํ ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, ภุตฺตาวี อสฺส’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐) วิย. กามโลกนฺติ กามคุณสงฺขาตํ สงฺขารโลกํ, ยตฺถ วา โลเก กามคุณวนฺตํ โลกํ. จิตฺเตน อธิฏฺฐหิตฺวาติ ฌานารมฺมณํ ปฏิภาคนิมิตฺตํ ภาวนาจิตฺเตน อุปฺปาเทตฺวา. ปริตฺตํ นาม วิกฺขมฺภนอสมตฺถตฺตา กิเลเสหิ ปริโต ขณฺฑิตํ วิย โหติ. ตสฺส ปฏิกฺเขเปนาติ ปริตฺตภาวปฏิกฺเขเปน. ปมาณนฺติปิ กามาวจรเมว [Pg.253] ปาปกานํ ปมาณกรณธมฺมานํ วิกฺขมฺภนวเสน อปฺปชหนโต. ตปฺปฏิกฺเขปวเสน อปฺปมาณํ นาม มหคฺคตนฺติ อาห – ‘‘รูปาวจรํ อรูปาวจร’’นฺติ. สมุจฺเฉทวเสน กิเลสานํ อปฺปหาเนน มหคฺคตชฺฌานมฺปิ สุภาวิตํ นาม น โหติ, ปเคว ปริตฺตชฺฌานนฺติ อาห – ‘‘สุภาวิตนฺติ…เป… โลกุตฺตรสฺเสเวตํ นาม’’นฺติ. เอตสฺส วเสนาติ ‘‘สุภาวิต’’นฺติ ปทสฺส วเสน. ཡིད་ལ་ཡོད་པས་ན་ཡིད་ལས་སྐྱེས་པ་ཞེས་པ་ལ། “སེམས་ལས་བྱུང་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ། མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ནི་གཞུང་ལས་བྱུང་བའོ། འདི་ལྟར་ཁྲག་ལ་བརྟེན་པའི་རྣག་བཞིན་དུ། རྗེས་སུ་མཐུན་པར་བརྟེན་པ་ནི་འགལ་བ་ཡིན་པར་སྟོན་པར། “བདག་གིར་བྱས་པའི་དངོས་པོ་ལ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། འདིར་ “ཏེ་དྷ་” (tedhā) ཞེས་པ་ལ། “ཨི་དྷ་” (idhā) ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་སྟེ། “དགེ་སློང་དག་འདིར་བདག་ནི་ཟས་ཟོས་ཟིན་པ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། “འདོད་པའི་འཇིག་རྟེན་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དུ་བགྲང་བའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཏེ། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་གང་ན་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། “སེམས་ཀྱིས་བྱིན་གྱིས་བརླབས་ནས་” ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་གྱི་དམིགས་པ་མཚན་མ་མཐུན་པ་བསྒོམ་པའི་སེམས་ཀྱིས་བསྐྱེད་ནས་སོ། “ཆུང་ངུ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པར་གནོན་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀུན་ནས་བཅོམ་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། “དེ་བཀག་པས་ན་” ཞེས་པ་ནི་ཆུང་ངུའི་དངོས་པོ་བཀག་པས་སོ། “ཚད་མ་ཡོད་པ་” ཞེས་པའང་འདོད་པའི་ཁམས་ཉིད་དེ། སྡིག་པའི་ཆོས་ཚད་མ་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྒོ་ནས་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། དེ་བཀག་པའི་དབང་གིས་ཚད་མེད་པ་ནི་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཡིན་པར་གསུངས་ཏེ། “གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སོ་” ཞེས་སོ། ཀུན་གཅོད་པའི་སྒོ་ནས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མ་སྤངས་པས། རྒྱ་ཆེན་པོའི་བསམ་གཏན་ཡང་ལེགས་པར་བསྒོམས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ན། ཆུང་ངུའི་བསམ་གཏན་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་གསུངས་པ། “ལེགས་པར་བསྒོམས་པ་ནི་...ལྷག་པར་...འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ཀྱི་མིང་ངོ་” ཞེས་སོ། “འདིའི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ནི་ “ལེགས་པར་བསྒོམས་པ་” ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་སོ། ตเมว ปฏิปทนฺติ ตเมว อภิชฺฌาทิปหานาวหํ ฌานปฏิปทํ. อรหตฺเต ตสฺส อุปายภูตาย วิปสฺสนาย วา จตุตฺถชฺฌาเน ตสฺส อุปายภูเต อุปจาเร วา สติ จิตฺตํ ปสนฺนเมว โหตีติ อาห – ‘‘อรหตฺตํ วา…เป… อุปจารํ วา’’ติ. อธิโมกฺขสมฺปสาโทติ ‘‘อชฺเชว อรหตฺตํ คณฺหิสฺสามี’’ติ วา วิปสฺสนาย วีถิปฏิปนฺนตฺตา; ‘‘อชฺเชว จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตสฺสามี’’ติ วา อุปจารสมาธินา จิตฺตสฺส สมาหิตตฺตา อธิมุจฺจนภูโต สมฺปสาโท. ปฏิลาภสมฺปสาโทติ อรหตฺตสฺส จตุตฺถชฺฌานสฺส วา อธิคมสงฺขาโต สมฺปสาโท. ปฏิลาโภปิ หิ กิเลสกาลุสิยาภิภวนโต จิตฺตสฺส สุปฺปสนฺนภาวาวหตฺตา ‘‘สมฺปสาโท’’ติ วุตฺโต. ปจฺจยาติ นามรูปปจฺจยา อวิชฺชาทโย. สพฺพถาติ สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทโต อาทีนวโต นิสฺสรณโตติ สพฺพปฺปกาเรน. อาสาติ อธิมุจฺจนวเสน อาสีสนา. เตนาห – ‘‘อาสา สนฺติฏฺฐติ, อธิโมกฺขํ ปฏิลภตี’’ติ. “ལམ་དེ་ཉིད་” ཅེས་པ་ནི། བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ལམ་དེ་ཉིད་དོ། དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་དེའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ལྷག་མཐོང་ཡོད་པའམ། ཡང་ན་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་དེའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ཡོད་ན། སེམས་ནི་དང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ། “དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དམ། ...ལྷག་པར་... ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ་” ཞེས་སོ། “མོས་པའི་དང་བ་” ཞེས་པ་ནི། “དེ་རིང་ཉིད་དུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་འཛིན་པར་བྱའོ་” ཞེས་ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་ལ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་རམ། “དེ་རིང་ཉིད་དུ་བསམ་གཏན་བཞི་པ་བསྐྱེད་པར་བྱའོ་” ཞེས་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པའི་ཕྱིར། མོས་པར་གྱུར་པའི་དང་བའོ། “ཐོབ་པའི་དང་བ་” ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དམ་བསམ་གཏན་བཞི་པ་རྟོགས་པར་བགྲང་བའི་དང་བའོ། ཐོབ་པའང་ཉོན་མོངས་པའི་རྙོག་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཤིན་ཏུ་དང་བའི་དངོས་པོ་འདྲེན་པས་ན་ “དང་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ། “རྐྱེན་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི། མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་རྐྱེན་ཅན་གྱི་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའོ། “རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་” ཞེས་པ་ནི། ཀུན་འབྱུང་བ་དང་། ནུབ་པ་དང་། རོ་མྱང་བ་དང་། ཉེས་དམིགས་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུའོ། “རེ་བ་” ཞེས་པ་ནི་མོས་པའི་དབང་གིས་རེ་བའོ། དེའི་ཕྱིར་ “རེ་བ་གནས་ཤིང་། མོས་པ་ཐོབ་པའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ปาทกนฺติ ปทฏฺฐานํ. กิเลสา สนฺนิสีทนฺตีติ นีวรณสหคตา เอว กิเลสา วิกฺขมฺภนวเสน วูปสมนฺติ. สตีติ อุปจารชฺฌานาวหา สติ สนฺติฏฺฐติ. สงฺขารคตนฺติ ภาวนาย สมตาย ปวตฺตมานตฺตา, อิเม ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทโย เอกรสา หุตฺวา ปวตฺตนฺตีติ, ภาวนาจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนํ สงฺขารคตํ วิภูตํ ปากฏํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. จิตฺตุปฺปาโทติ ภาวนาจิตฺตุปฺปาโท. เลปปิณฺเฑติ สิเลสปิณฺเฑ ลคฺคมาโน วิย อปฺปิโต วิย โหติ. อุปจาเรน สมาธิยติ อุปจารชฺฌาเนน สมาธิยติ. อยนฺติ อยํ ทุวิโธปิ อธิมุจฺจนากาโร อธิโมกฺขสมฺปสาโท นาม. ตสฺมึ สมฺปสาเท สตีติ เอตสฺมึ วิปสฺสนาลกฺขเณ, อุปจารชฺฌาเน วา อธิโมกฺขสมฺปสาเท สติ. โย ปน อรหตฺตํ วา ปฏิลภติ จตุตฺถชฺฌานํ วา, ตสฺส จิตฺตํ วิปฺปสนฺนํ โหติเยว, อยํ นิปฺปริยายโต ปฏิลาภสมฺปสาโท, เอวํ สนฺเตปิ อิธามิปฺเปตเมว ทสฺเสตุํ[Pg.254], ‘‘อิธ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิปสฺสนา หีติอาทิ วุตฺตสฺส สมตฺถนํ. ตตฺถ ปญฺญายาติ อรหตฺตปญฺญาย. อธิมุจฺจนสฺสาติ สทฺทหนํ อุสฺสุกฺกาปชฺชนสฺส. อุปจารนฺติ อุปจารชฺฌานํ. อาเนญฺชสมาปตฺติยา อธิมุจฺจนสฺส การณนฺติ โยชนา. “རྐང་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཞིའོ། “ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཞི་བར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི། སྒྲིབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཉིད་རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་ཞི་བའོ། “དྲན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་བསམ་གཏན་འདྲེན་པའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པའོ། “འདུ་བྱེད་ཀྱི་ནང་དུ་གཏོགས་པ་” ཞེས་པ་ནི། བསྒོམ་པ་མཉམ་པ་ཉིད་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། ཆོས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་རོ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་ནས་འཇུག་པས། བསྒོམ་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པའི་ནང་དུ་གཏོགས་པའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ནང་དུ་གཏོགས་པ་ནི་གསལ་ཞིང་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་ནས་ཉེ་བར་གནས་སོ། “སེམས་བསྐྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་བསྒོམ་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པའོ། “འབྱར་བག་གི་གོང་བུ་ལ་” ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་བག་གི་གོང་བུ་ལ་ཆགས་པ་བཞིན་དུ་གཏད་པ་ལྟ་བུར་འགྱུར་རོ། “ཉེ་བར་འགྲོ་བས་མཉམ་པར་འཇོག་པ་” ནི། ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་བསམ་གཏན་གྱིས་མཉམ་པར་འཇོག་པའོ། “འདི་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་འདི་ཉིད་མོས་པའི་རྣམ་པ་སྟེ། མོས་པའི་དང་བ་ཞེས་བྱའོ། “དང་བ་དེ་ཡོད་ན་” ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་གི་མཚན་ཉིད་འདི་ལའམ། ཡང་ན་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་བསམ་གཏན་གྱི་མོས་པའི་དང་བ་ཡོད་ནའོ། གང་ཞིག་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ཐོབ་པར་བྱེད་པ་དེའི་སེམས་ནི་རྣམ་པར་དང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ལ། འདི་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ཐོབ་པའི་དང་བའོ། དེ་ལྟ་ན་ཡང་འདིར་འདོད་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདིར་ནི་” ཞེས་...སོགས་གསུངས་སོ། “ལྷག་མཐོང་ནི་” ཞེས་སོགས་ནི་གསུངས་པ་སྒྲུབ་པའོ། དེ་ལ་ “ཤེས་རབ་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སོ། “མོས་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི། དད་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་ལའོ། “ཉེ་བར་འགྲོ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་བསམ་གཏན་ནོ། “མི་གཡོ་བའི་སྙོམས་འཇུག་གི་མོས་པའི་རྒྱུ་” ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། เอตรหิ วาติ อิทานิเมว. อาเนญฺชํ วาติ จตุตฺถชฺฌานํ วา. สมาปชฺชตีติ อธิคจฺฉติ. อิทํ หีติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรติ. อรหตฺตสจฺฉิกิริยา นาม อคฺคมคฺคภาวนาย สติ อตฺถโต อาปนฺนา โหติ, อคฺคมคฺคปญฺญา เอว ตทตฺถํ อธิมุจฺจิตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อถ วา’’ติ วิกปฺปนฺตรมาห. ตตฺถ ยถา นาม ปาสาทสฺส อตฺถาย สมานีตทพฺพสมฺภาราวยเว อปฺปโหนฺเต กูฏาคารํ กาตุํ น ปโหนฺติเยว, เอวํสมฺปทมิทนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ตํ อนภิสมฺภุณนฺโต อาเนญฺชํ วา สมาปชฺชตี’’ติ อาห. จตุสจฺจํ วา สจฺฉิกโรติ เหฏฺฐิมมคฺคาธิคมนวเสน อาเนญฺชํ วา สมาปชฺชติ อุภยสฺสปิ เหตุปริคฺคหิตตฺตา. “ཡང་ན་ད་ལྟ་ཉིད་དོ་” ཞེས་པའོ། “མི་གཡོ་བ་ལའམ།” ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་བཞི་པའོ། “སྙོམས་པར་འཇུག་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པའོ། “འདི་ནི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བསྡུས་པའི་དོན་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ། དགྲ་བཅོམ་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལམ་གྱི་མཆོག་བསྒོམ་པ་ཡོད་ན་དོན་གྱིས་འགྱུར་བ་ཡིན་ལ། ལམ་གྱི་མཆོག་གི་ཤེས་རབ་ཉིད་དེའི་དོན་དུ་མོས་པར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་པར། “ཡང་ན་” ཞེས་རྣམ་གྲངས་གཞན་གསུངས་སོ། དེ་ལ་དཔེར་ན། ཁང་བཟང་གི་ཆེད་དུ་བསྡུས་པའི་རྒྱུ་དང་ཡོ་བྱད་ཀྱི་ཆ་ཤས་རྣམས་མ་ཚང་ན། ཁང་པ་བརྩེགས་པ་བྱེད་མི་ནུས་པ་བཞིན་དུ། འདིའང་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་པར་སྟོན་པར། “དེ་མ་ཐོབ་པས་མི་གཡོ་བ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་གོ” ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན་བདེན་པ་བཞི་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་ནི། འོག་མའི་ལམ་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་མི་གཡོ་བ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་སྟེ། གཉིས་ཀའང་རྒྱུས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར། ตตฺราติ ตสฺมึ ‘‘ปญฺญาย วา อธิมุจฺจติ, อาเนญฺชํ วา สมาปชฺชตี’’ติ ยถาวุตฺเต วิเสสาธิคเม อยํ อิทานิ วุจฺจมาโน โยชนานโย. เอวํ โหตีติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน จิตฺตาภินีหาโร โหติ. กิจฺจนฺติ ปพฺพชิตกิจฺจํ. ตโตติ อรหตฺตาธิคมนโต. โอสกฺกิตมานโสติ สํกุจิตจิตฺโต. อนฺตรา น ติฏฺฐตีติ อสมาหิตภูมิยํ น ติฏฺฐติ. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – ยถา ตสฺส ปุริสสฺส วนมหึสํ คเหตุํ อุสฺสาหวโต โอสกฺกนฺตสฺส สสโคธาทิคฺคหเณ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, เอวํ อิมสฺสปิ ภิกฺขุโน อรหตฺตํ คเหตุํ อุสฺสาหวโต ตโต โอสกฺกิตฺวา จตุตฺถชฺฌานสมาปชฺชเน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. เอเสว นโยติ ยถาวุตฺตํ อุปมํ อุปมาสํสนฺทนญฺจ มคฺคภาวนาโยชนายํ จตุสจฺจสจฺฉิกิริยาโยชนายญฺจ อติทิสติ. “དེ་ལ་” ཞེས་པ་ནི། “ཤེས་རབ་ཀྱིས་མོས་པའམ། ཡང་ན་མི་གཡོ་བ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་གོ་” ཞེས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པ་དེ་ལ། ད་ནི་བཤད་པར་བྱ་བའི་སྦྱོར་ཚུལ་ལོ། “དེ་ལྟར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི། ད་ནི་བཤད་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པས་སེམས་གཏོད་པར་བྱེད་པའོ། “བྱ་བ་” ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་བྱ་བའོ། “དེ་ལས་” ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཐོབ་པ་ལས་སོ། “སེམས་ཕྱིར་ནུར་བ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཞུམ་པའོ། “བར་དུ་མི་གནས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པར་མ་བཞག་པའི་ས་ལ་མི་གནས་པའོ། ད་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་དེ་དཔེས་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “ཇི་ལྟར་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་འདི་ནི་བསྡུས་པའི་དོན་ཏེ། དཔེར་ན་སྐྱེས་བུ་དེ་ནགས་ཀྱི་མ་ཧེ་འཛིན་པར་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་ལས། ཕྱིར་ནུར་བ་ལ་རི་བོང་དང་གོང་གོ་ལ་སོགས་པ་འཛིན་པ་ལ་སྨྲ་དགོས་པ་ཉིད་མེད་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་དགེ་སློང་འདི་ཡང་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་འཛིན་པར་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་ལས། དེ་ལས་ཕྱིར་ནུར་ནས་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་སྨྲ་དགོས་པ་ཉིད་མེད་དོ། “ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དཔེ་དང་དཔེའི་སྦྱོར་བ་དེ། ལམ་བསྒོམ་པའི་སྦྱོར་བ་དང་བདེན་པ་བཞི་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་སྦྱོར་བ་ལ་མཚུངས་པར་སྦྱོར་བའོ། เหตุอตฺถโชตโน ยนฺติ นิปาโต, กรเณ วา เอตํ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘เยน การเณนา’’ติ. ตสฺส สํวตฺตนํ อรหติ, ตํ วา ปโยชนํ เอตสฺสาติ ตํสํวตฺตนิกํ. วิญฺญาณนฺติ วิปากวิญฺญาณํ. อาเนญฺชสภาวํ อุปคจฺฉตีติ อาเนญฺชูปคํ. ยถา กุสลํ อาเนญฺชสภาวํ, เอวํ ตํ วิปากวิญฺญาณมฺปิ อาเนญฺชสภาวํ อุปคตํ อสฺส ภเวยฺย. เตนาห – ‘‘กาทิสเมว ภเวยฺยาติ อตฺโถ’’ติ. เกจีติ อภยคิริวาสิโน. กุสลวิญฺญาณนฺติ [Pg.255] วิปากวิญฺญาณมฺปิ ตํ กุสลํ วิย วทนฺติ. ตนฺนามกเมวาติ กุสลํ วิย อาเนญฺชนามกเมว สิยา. เอตฺถ จ ปุริมวิกปฺเป ‘‘อาเนญฺชูปค’’นฺติ ตํสทิสตา วุตฺตา, ทุติยวิกปฺเป ตโต เอว ตํสมญฺญตา. โส ปนายมตฺโถติ อาเนญฺชสทิสตาย วิปากกาเลปิ ตํนามกเมว อสฺสาติ ยถาวุตฺโต อตฺโถ. อิมินา นเยนาติ อิมินา วุตฺตนเยน. เอตฺถ หิ อาเนญฺชาภิสงฺขารเหตุวิปากวิญฺญาณํ ‘‘อาเนญฺชูปคํ โหติ วิญฺญาณ’’นฺติ วุตฺตตฺตา ตํนามกเมว กตฺวา ทีปิตํ. อรหตฺตสฺสาปีติ อปิสทฺเทน อคฺคมคฺคภาวนายปิ เหฏฺฐิมมคฺคภาวนายปีติ อตฺโถ สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. สมาธิวเสน โอสกฺกนา กถิตาติ ‘‘วิปุเลน มหคฺคเตน เจตสา วิหเรยฺย’’นฺติ สมถนยํ ทสฺเสตฺวา เทสนา กถิตา. yanti ཞེས་པའི་ཚིག་ཕྲད་ནི་རྒྱུའི་དོན་གསལ་བྱེད་ཡིན། ཡང་ན་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲ་ལ་བྱེད་པའི་ཚིག་ཏུ་བཤད་པས་“གང་གི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་”ཞེས་གསུངས། དེར་འགྱུར་བར་འོས་པ་འམ། ཡང་ན་དེའི་དགོས་པ་ནི་འདི་ཡིན་པས་“དེར་འགྱུར་བ་”ཞེས་བྱའོ། །“རྣམ་པར་ཤེས་པ་”ནི་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྣམ་ཤེས་སོ། །“མི་གཡོ་བའི་རང་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་”ནི་མི་གཡོ་བར་ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ། །ཇི་ལྟར་དགེ་བ་ནི་མི་གཡོ་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྣམ་ཤེས་དེ་ཡང་མི་གཡོ་བའི་རང་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་སོང་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“གང་འདྲ་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རམ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས། །“ཁ་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི་འཇིགས་མེད་རི་ལ་གནས་པ་རྣམས་སོ། །“དགེ་བའི་རྣམ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྣམ་ཤེས་དེ་ཡང་དགེ་བ་དེ་བཞིན་དུ་སྨྲའོ། །“དེའི་མིང་ཅན་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་དགེ་བ་ལྟར་མི་གཡོ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ། །འདི་ལ་རྣམ་གྲངས་སྔ་མ་ལྟར་ན། “མི་གཡོ་བར་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་”ཞེས་པས་དེ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་གསུངས་ལ། རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལྟར་ན། དེ་ལས་དེ་དང་མིང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ། །“དོན་འདི་ཉིད་ནི་”མི་གཡོ་བ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར། རྣམ་སྨིན་གྱི་དུས་སུ་ཡང་དེའི་མིང་ཅན་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་ཏོ། །“ཚུལ་འདིས་”ཞེས་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་འདིས་སོ། །འདིར་ནི་མི་གཡོ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྣམ་ཤེས་ལ། “རྣམ་པར་ཤེས་པ་མི་གཡོ་བར་ཉེ་བར་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེའི་མིང་ཅན་ཉིད་དུ་བྱས་ནས་བསྟན་ཏོ། །“དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལའང་”ཞེས་པའི་“ཀྱང་”སྒྲས་ལམ་གྱི་མཆོག་བསྒོམ་པ་ཙམ་མ་ཟད། འོག་མའི་ལམ་བསྒོམ་པ་ཡང་བསྡུས་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །“ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་ཕྱིར་བཤིབ་པ་གསུངས་པ་”ནི། “རྒྱ་ཆེན་པོ་གོང་དུ་འཕེལ་བའི་སེམས་ཀྱིས་གནས་པར་བྱའོ་”ཞེས་ཞི་གནས་ཀྱི་ཚུལ་བསྟན་ནས་ཆོས་བསྟན་པ་གསུངས་སོ། ། ๖๗. อยญฺหิ ภิกฺขูติ ยํ อุทฺทิสฺส อยํ ทุติยาเนญฺชสปฺปายเทสนาย ภิกฺขุ วุตฺโต. ปญฺญวนฺตตโรติ วตฺวา ตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสตี’’ติ วุตฺตํ. เหฏฺฐิมสฺส หิ ‘‘เย จ ทิฏฺฐธมฺมิกา กามา’’ติอาทินา รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพาเนว รูปมุเขน วิปสฺสนาภินิเวโส กโต, อิมสฺส ปน ‘‘ยํ กิญฺจิ รูป’’นฺติอาทินา สกลรูปธมฺมวเสน. ภควา หิ กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺโต กมฺมฏฺฐานิกสฺส ภิกฺขุโน การณพลานุรูปเมว ปฐมํ ภาวนาภินิเวสํ ทสฺเสติ; โส ปจฺฉา ญาเณ วิปุลํ คจฺฉนฺเต อนวเสสโต ธมฺมํ ปริคฺคณฺหาติ. รูปปฏิพาหเนนาติ รูปวิราคภาวนาย สพฺพโส สมติกฺกเมน. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ตติยาเนญฺชาทีสุ. ༦༧. “དགེ་སློང་འདི་ནི་”ཞེས་པ་ནི་གང་ལ་དམིགས་ནས་མི་གཡོ་བར་མཐུན་པའི་བསྟན་པ་གཉིས་པ་འདིར་དགེ་སློང་ཞེས་གསུངས་པའོ། །“ཤེས་རབ་ཆེ་བ་”ཞེས་གསུངས་ནས་དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “ལས་ཀྱི་གནས་གཉིས་ཀ་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་གོ་”ཞེས་གསུངས། འོག་མ་ལ་ནི་“གང་དག་ཚེ་འདིའི་འདོད་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གཟུགས་དང་། སྒྲ་དང་། དྲི་དང་། རོ་དང་། རེག་བྱ་རྣམས་ཁོ་ན་གཟུགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ལྷག་མཐོང་ལ་འཇུག་པར་བྱས་ལ། འདི་ལ་ནི་“གཟུགས་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་མཐའ་དག་གི་དབང་གིས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལས་ཀྱི་གནས་གསུངས་པ་ན། ལས་ཀྱི་གནས་ཅན་གྱི་དགེ་སློང་གི་རྒྱུའི་སྟོབས་དང་མཐུན་པར་ཐོག་མར་སྒོམ་པ་ལ་འཇུག་པ་སྟོན་ཏོ། །དེ་ནས་ཕྱིས་ཤེས་རབ་རྒྱ་ཆེན་པོར་གྱུར་པ་ན་ཆོས་མ་ལུས་པར་འཛིན་ཏོ། །“གཟུགས་བཟློག་པས་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་སྒོམ་པས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཤིན་ཏུ་འདས་པས་སོ། །“ཐམས་ཅད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་མི་གཡོ་བ་གསུམ་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ལའོ། ། ปญฺญวนฺตตโรติ ปญฺญุตฺตโร. ติณฺณมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวาติ กามคุณา สพฺพรูปธมฺมา กามสญฺญาติ เอวํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ กมฺมฏฺฐานวเสน ติธา วุตฺเต สมฺมสนูปคธมฺเม เอกโต กตฺวา, ‘‘สพฺพเมตํ อนิจฺจ’’นฺติ เอกชฺฌํ คเหตฺวา, สมฺมสติ ยถา – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๒๙๘; สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๖; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๔, ๗, ๘; ติสฺสเมตฺเตยฺยมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๐, ๑๑; ปฏิ. ม. ๒.๓๐). เตนาห – ‘‘อุภยเมตํ อนิจฺจ’’นฺติอาทิ. กามรูปสญฺญาวเสน ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกเภทโต อฏฺฐ เอเกกโกฏฺฐาสาติ เอวํ กตํ อุภยนฺติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิก…เป… วเสน สงฺขิปิตฺวา อุภยนฺติ วุตฺต’’นฺติ. ตณฺหาทิฏฺฐิวเสนาติ ตณฺหาภินนฺทนาวเสน ‘‘เอตํ มมา’’ติ, ทิฏฺฐาภินนฺทนาวเสน [Pg.256] ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ เอวํ อภินนฺทิตุํ. เอเสว นโยติ อิมินา ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ‘‘เอตํ มม, เอโส เม อตฺตา’’ติ อภินนฺทิตุํ อชฺโฌสาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา ฐาตุนฺติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. กามปฏิพาหเนนาติ อิทํ อาคมนปฏิปทาทสฺสนตฺถํ, วณฺณภณนตฺถญฺจ วุตฺตํ. รูปปฏิพาหนํ หิสฺส อาสนฺนํ, ตโตปิ อากาสานญฺจายตนสมติกฺกโม, ตํสมติกฺกเมน สเหว สพฺเพ ตา วิปสฺสนาวเสน โอสกฺกนา กถิตา ‘‘อุภยเมตํ อนิจฺจ’’นฺติอาทิวจนโต. “ཤེས་རབ་ཆེ་བ་”ནི་ཤེས་རབ་མཆོག་གོ། །“ལས་ཀྱི་གནས་གསུམ་ཀ་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་དང་། འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ཏེ། འདི་ལྟར་གང་ཟག་གསུམ་གྱི་ལས་ཀྱི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་གསུངས་པའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་འོས་པའི་ཆོས་རྣམས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ཏེ། “འདི་ཐམས་ཅད་ནི་མི་རྟག་པའོ་”ཞེས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བཟུང་ནས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་སྟེ། དཔེར་ན། “ཀུན་འབྱུང་བའི་ཆོས་ཅན་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་འགོག་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ་”ཞེས་པ་ལྟར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“འདི་གཉིས་ཀ་ནི་མི་རྟག་པའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་དབྱེ་བ་ལས་བརྒྱད་པོ་རེ་རེ་ནི་ཆ་ཤས་ཡིན་པས། དེ་ལྟར་བྱས་པ་ལ་གཉིས་ཀ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ཚེ་འདི་...ལ་སོགས་པའི་...དབང་གིས་བསྡུས་ནས་གཉིས་ཀ་ཞེས་གསུངས་སོ་”ཞེས་གསུངས། །“སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པས་མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་“འདི་ནི་བདག་གིའོ་”ཞེས་དང་། ལྟ་བས་མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་“འདི་ནི་བདག་གོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་”ཞེས་པས་ནི། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་གིས་“འདི་ནི་བདག་གིའོ། །འདི་ནི་བདག་གོ་”ཞེས་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་། ལྷག་པར་ཆགས་ཏེ་མིད་ནས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ཏེ་གནས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་མཚོན་ནོ། །“འདོད་པ་བཟློག་པས་”ཞེས་པ་ནི་འོང་བའི་ལམ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། བསྔགས་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །གཟུགས་བཟློག་པ་ནི་ཁོང་ལ་ཉེ་བ་ཡིན་ལ། དེ་ལས་ཀྱང་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་ཤིང་། དེ་ལས་འདས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་ཕྱིར་བཤིབ་པ་ཐམས་ཅད་ནི་“འདི་གཉིས་ཀ་ནི་མི་རྟག་པའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གིས་གསུངས་སོ། ། ๖๘. อิธ อตฺตโน จาติ อากิญฺจญฺญายตนกมฺมฏฺฐานํ สนฺธายาห. นิรุชฺฌนฺติ ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคนิโรเธน, สมาปชฺชนกฺขเณ ปน อนุปฺปาทเนนปิ. เตนาห ‘‘อากิญฺจญฺญายตนํ ปตฺวา’’ติ. อตปฺปกฏฺเฐนาติ อุฬารตรภาเวน ฌานสมาปตฺติยา อติตฺติกรภาเวน. ตเมว ปฏิปทนฺติ อากิญฺจญฺญายตนภาวนมาห. สมาธิวเสน โอสกฺกนา กถิตา ตติยารุปฺปกมฺมฏฺฐานสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘ยตฺเถตา’’ติอาทินา. ༦༨. “འདིར་བདག་གི་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་གནས་ལ་དམིགས་ནས་གསུངས་སོ། །“འགག་གོ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་འབྲེལ་བའི་འདོད་ཆགས་དང་འདུན་པ་འགགས་པས་སམ། སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་སྐད་ཅིག་ལ་སྐྱེ་བ་མེད་པས་ཀྱང་ངོ་། །དེའི་ཕྱིར་“ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དུ་སོན་ནས་”ཞེས་གསུངས། །“ཚིམ་པར་མི་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཆེས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་གྱི་སྙོམས་འཇུག་གིས་ཚིམ་པར་མི་བྱེད་པའི་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“ལམ་དེ་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་སྒོམ་པ་ལ་གསུངས་སོ། །“གང་དག་འདི་ལ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གཟུགས་མེད་གསུམ་པའི་ལས་ཀྱི་གནས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་ཕྱིར་བཤིབ་པ་གསུངས་སོ། ། อิธ อตฺตโนติ ทฺวิโกฏิกสุญฺญตามนสิการสงฺขาตํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. เหฏฺฐา วุตฺตปฏิปทนฺติ อนนฺตรํ วุตฺตอากิญฺจญฺญายตนกมฺมฏฺฐานํ. สติ สมถภาวนายํ สุญฺญตามนสิการสฺส อิธ สาติสยตฺตา วุตฺตํ. ‘‘ทุติยากิญฺจญฺญายตเน วิปสฺสนาวเสน โอสกฺกนา กถิตา’’ติ. “འདིར་བདག་གི་”ཞེས་པ་ནི་མཐའ་གཉིས་ཀྱི་སྟོང་པ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ལྷག་མཐོང་གི་ལས་ཀྱི་གནས་སོ། །“འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ལམ་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་མཇུག་ཐོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་གནས་སོ། །ཞི་གནས་སྒོམ་པ་ཡོད་ཀྱང་། འདིར་སྟོང་པ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར། “ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་གཉིས་པ་ལ་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་ཕྱིར་བཤིབ་པ་གསུངས་སོ་”ཞེས་གསུངས། ། ๗๐. ตติยากิญฺจญฺญายตเน อตฺตโนติ จตุโกฏิกสุญฺญตามนสิการสงฺขาตํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สุญฺญตานุปสฺสนาธิกาเร. กฺวจีติ กตฺถจิ ฐาเน, กาเล, ธมฺเม วา. อถ วา กฺวจีติ อชฺฌตฺตํ, พหิทฺธา วา. อตฺตโน อตฺตานนฺติ สกตฺตานํ. ‘‘อยํ โข, โภ พฺรหฺมา…เป… วสี ปิตา ภูตภพฺยาน’’นฺติอาทินา (ที. นิ. ๑.๔๒) ปรปริกปฺปิตํ อตฺตานญฺจ กสฺสจิ กิญฺจนภูตํ น ปสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กสฺสจี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปรสฺสาติ ‘‘ปรา ปชา’’ติ ‘‘ปโร ปุริโส’’ติ จ เอวํ คหิตสฺส. น จ มม กฺวจนีติ เอตฺถ มม-สทฺโท อฏฺฐานปยุตฺโตติ อาห ‘‘มมสทฺทํ ตาว ฐเปตฺวา’’ติ. ปรสฺส จาติ อตฺตโต อญฺญสฺส, ‘‘ปโร ปุริโส นาม อตฺถิ มมตฺถาย สชิโต, ตสฺส วเสน มยฺหํ สพฺพํ [Pg.257] อิชฺฌตี’’ติ เอวํ เอกจฺจทิฏฺฐิคติกปริกปฺปิตวเสน ปรํ อตฺตานํ, ตญฺจ อตฺตโน กิญฺจนภูตํ น ปสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘น จ กฺวจนี’’ติอาทิมาห. เอตฺถ จ นาหํ กฺวจนีติ สกอตฺตโน อภาวํ ปสฺสติ. น กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมินฺติ สกอตฺตโน เอว กสฺสจิ อนตฺตนิยตํ ปสฺสติ. น จ, มมาติ เอตํ ทฺวยํ ยถาสงฺขฺยํ สมฺพนฺธิตพฺพํ, อตฺถีติ ปจฺเจกํ. ‘‘น จ กฺวจนิ ปรสฺส อตฺตา อตฺถี’’ติ ปรสฺส อตฺตโน อภาวํ ปสฺสติ, ‘‘ตสฺส ปรสฺส อตฺตโน มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนตา น จตฺถี’’ติ ปรสฺส อตฺตโน อนตฺตนิยตํ ปสฺสติ. เอวํ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา จ ขนฺธานํ อตฺตตฺตนิยสุญฺญตา สุทฺธสงฺขารปุญฺชตา จตุโกฏิกสุญฺญตาปริคฺคณฺหเนน ทิฏฺฐา โหติ. เหฏฺฐา วุตฺตปฏิปทนฺติ อิธาปิ อากิญฺจญฺญายตนกมฺมฏฺฐานเมว วทติ. วิปสฺสนาวเสเนว โอสกฺกนา กถิตา จตุโกฏิกสุญฺญตาทสฺสนวิเสสภาวโต, ตปฺปธานตฺตา จสฺส มนสิการสฺส. ༧༠. “ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་གསུམ་པ་ལ་བདག་གི་”ཞེས་པ་ནི། མཐའ་བཞིའི་སྟོང་པ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ལྷག་མཐོང་གི་ལས་ཀྱི་གནས་སོ། །“འདིར་”ཞེས་པ་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་སྐབས་འདི་ལའོ། །“གང་དུའང་”ཞེས་པ་ནི་གནས་སམ། དུས་སམ། ཆོས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལའོ། །ཡང་ན། “གང་དུའང་”ཞེས་པ་ནི་ནང་ངམ། ཕྱི་རོལ་ལའོ། །“བདག་གི་བདག་”ཅེས་པ་ནི་རང་གི་བདག་གོ། །“ཀྱེ་ཚངས་པ་འདི་ནི་...ལ་སོགས་པས་...སྐྱེ་དགུ་ཀུན་གྱི་དབང་ཕྱུག་དང་ཕར་བྱེད་པའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གཞན་གྱིས་ཀུན་ཏུ་བཏགས་པའི་བདག་དང་། རང་གི་བདག་དེ་ཡང་སུ་ཞིག་གི་ཅི་ཡང་རུང་བར་མི་མཐོང་བར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “སུ་ཞིག་གི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེར་“གཞན་གྱི་”ཞེས་པ་ནི། “གཞན་གྱི་སྐྱེ་དགུ་”ཞེས་པའམ། “གཞན་གྱི་སྐྱེས་བུ་”ཞེས་འདི་ལྟར་བཟུང་བའོ། །“བདག་གི་གང་དུའང་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་འདིར། “བདག་གི་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གནས་མ་ཡིན་པར་སྦྱར་བའི་ཕྱིར། “རེ་ཞིག་བདག་གི་ཞེས་པའི་སྒྲ་བཞག་ནས་”ཞེས་གསུངས། །“གཞན་གྱི་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་བདག་ལས་གཞན་པ་སྟེ། “གཞན་གྱི་སྐྱེས་བུ་ཞེས་བྱ་བ་བདག་གི་དོན་དུ་བསྐྲུན་པ་ཞིག་ཡོད་དེ། དེའི་དབང་གིས་བདག་གི་ཐམས་ཅད་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་ལྟ་བ་ཅན་ཁ་ཅིག་གིས་ཀུན་ཏུ་བཏགས་པའི་དབང་གིས་གཞན་གྱི་བདག་དེ་དང་། དེ་ཡང་རང་གི་ཅི་ཡང་རུང་བར་མི་མཐོང་བར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “གང་དུའང་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འདིར་“བདག་ནི་གང་དུའང་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པས་རང་གི་བདག་མེད་པ་ཉིད་དུ་མཐོང་ལ། “སུ་ཞིག་གི་ཅི་ཡང་རུང་བར་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པས་རང་གི་བདག་དེ་ཉིད་སུ་ཞིག་གི་བདག་གི་བ་མ་ཡིན་པར་མཐོང་ངོ་། །“མ་ཡིན་ནོ་”དང་“བདག་གི་”ཞེས་པ་འདི་གཉིས་ནི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་སྦྱར་བར་བྱ་ཞིང་། “ཡོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་རེ་རེ་ལ་སྦྱར་རོ། །“གཞན་གྱི་བདག་གང་དུའང་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པས་གཞན་གྱི་བདག་མེད་པ་ཉིད་དུ་མཐོང་ལ། “གཞན་གྱི་བདག་དེ་བདག་གི་གང་ལའང་ཅི་ཡང་རུང་བར་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པས་གཞན་གྱི་བདག་དེ་བདག་གི་བ་མ་ཡིན་པར་མཐོང་ངོ་། །དེ་ལྟར་ནང་དང་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་བདག་དང་བདག་གི་བས་སྟོང་པ་ཉིད་དེ། འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཙམ་ཉིད་དུ་མཐའ་བཞིའི་སྟོང་པ་ཉིད་ཡོངས་སུ་འཛིན་པས་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། །“འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ལམ་”ཞེས་པ་ནི་འདིར་ཡང་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་གནས་ཁོ་ན་ལ་གསུངས་སོ། །མཐའ་བཞིའི་སྟོང་པ་ཉིད་མཐོང་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཉིད་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་འདི་གཙོ་བོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ལྷག་མཐོང་གི་དབང་ཁོ་ནས་ཕྱིར་བཤིབ་པ་གསུངས་སོ། ། อิธ อตฺตโนติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกมฺมฏฺฐานมาห. สพฺพสญฺญาติ รูปสญฺญา ปฏิฆสญฺญา นานตฺตสญฺญา เหฏฺฐิมา ติสฺโส อรูปสญฺญาติ เอวํ สพฺพสญฺญา อนวเสสา นิรุชฺฌนฺตีติ วทนฺติ. ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตา’’ติ ปน วิเสสิตตฺตา อิมสฺมึ อาคตา จตุตฺถชฺฌานสญฺญาทโย อปิ สญฺญาติ อปเร. ตนฺติ สมฺมุติมตฺตํ กามสญฺญาปฏิพาหนวเสเนว เตสํ นานตฺตสญฺญาทินิโรธสฺส อตฺถสิทฺธตฺตา. สมาธิวเสน โอสกฺกนา กถิตา เนวสญฺญานาสญฺญายตนภาวนาย สมถกมฺมฏฺฐานภาวโต. “འདིར་བདག་གི་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་གནས་ལ་གསུངས་སོ། །“འདུ་ཤེས་ཐམས་ཅད་”ཅེས་པ་ནི། གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་། ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། ཐ་དད་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། འོག་མའི་གཟུགས་མེད་ཀྱི་འདུ་ཤེས་གསུམ་སྟེ། འདི་ལྟར་འདུ་ཤེས་ཐམས་ཅད་མ་ལུས་པར་འགག་གོ་ཞེས་སྨྲའོ། །“འོག་ཏུ་བཤད་པའི་”ཞེས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པའི་ཕྱིར། འདིར་བྱུང་བའི་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཡང་འདུ་ཤེས་ཡིན་ནོ་ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ། །དེ་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཙམ་སྟེ། འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་བཟློག་པའི་དབང་ཁོ་ནས་དེ་དག་གི་ཐ་དད་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་འགོག་པའི་དོན་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་སྒོམ་པ་ནི་ཞི་གནས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་གནས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་ཕྱིར་བཤིབ་པ་གསུངས་སོ། ། ๗๑. ปุพฺเพ ปญฺจวิธํ กมฺมวฏฺฏนฺติ ปุริมกมฺมภวสฺมึ โมโห อวิชฺชา อายูหนา สงฺขารา นิกนฺติตณฺหา อุปคมนํ อุปาทานํ เจตนา ภโวติ เอวมาคโต สปริกฺขาโร กมฺมปฺปพนฺโธ. น อายูหิตํ อสฺสาติ น เจติตํ ปกปฺปิตํ ภเวยฺย. เอตรหิ เอวํ ปญฺจวิธํ วิปากวฏฺฏนฺติ วิญฺญาณนามรูปสฬายตนผสฺสเวทนาสงฺขาโต ปจฺจุปฺปนฺโน วิปากปฺปพนฺโธ นปฺปวตฺเตยฺย การณสฺส อนิปฺผนฺนตฺตา. สเจ อายูหิตํ น ภวิสฺสตีติ ยทิ เจติตํ ปกปฺปิตํ น สิยา. ยํ อตฺถีติ ยํ ปรมตฺถโต วิชฺชมานกํ. เตนาห ‘‘ภูต’’นฺติ. ตญฺหิ ปจฺจยนิพฺพตฺตตาย ‘‘ภูต’’นฺติ วุจฺจติ. ตํ ปชหามีติ ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน ตโต เอว อายตึ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนวเสน ปชหามิ ปริจฺจชามิ. ༧༡. “སྔོན་གྱི་རྣམ་པ་ལྔའི་ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་ལས་ཀྱི་སྲིད་པ་ལ་གཏི་མུག་ནི་མ་རིག་པ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ནི་འདུ་བྱེད་དང་། མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་། ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ནི་ལེན་པ་དང་། སེམས་པ་ནི་སྲིད་པ་སྟེ། འདི་ལྟར་བྱུང་བའི་ཡོ་བྱད་དང་བཅས་པའི་ལས་ཀྱི་རྒྱུན་ནོ། །“མངོན་པར་འདུ་མ་བྱས་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་པ་དང་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པར་མ་གྱུར་པའོ། །“ད་ལྟ་འདི་ལྟར་རྣམ་པ་ལྔའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་འཁོར་ལོ་”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། མིང་དང་གཟུགས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་དང་། རེག་པ་དང་། ཚོར་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ད་ལྟར་གྱི་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྒྱུན་ནི། རྒྱུ་མ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་མི་འཇུག་གོ། །“གལ་ཏེ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པར་མི་འགྱུར་ན་”ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་སེམས་པ་དང་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པ་མ་ཡིན་ནའོ། །“གང་ཡོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དོན་དམ་པར་ཡོད་པ་ཉིད་ོ། །དེའི་ཕྱིར་“བྱུང་བ་”ཞེས་གསུངས། དེ་ནི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་“བྱུང་བ་”ཞེས་བྱའོ། །“དེ་སྤོང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་འབྲེལ་བའི་འདོད་ཆགས་དང་འདུན་པ་སྤངས་པས་དེ་ཉིད་ལས་མ་འོངས་པ་ན་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སྤོང་ཞིང་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའོ། ། ปรินิพฺพายีติ [Pg.258] สห ปริกปฺปเนน อตีตตฺเถติ อาห ‘‘ปรินิพฺพาเยยฺยา’’ติ. ปรินิพฺพาเยยฺย นุ โขติ วา ปาโฐ, โส เอวตฺโถ. น กิญฺจิ กถิตนฺติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา สงฺขาราวเสสสุขุมภาเวน ญาณุตฺตรสฺเสว วิสยภาวโต สรูปโต น กิญฺจิ กถิตํ, นเยน ปนสฺส วิเสสํ ญาเปตุกามตฺตา. ภควโต กิร เอตทโหสิ – ‘‘อิมิสฺสํเยว ปริสติ นิสินฺโน อานนฺโท อนุสนฺธิกุสลตาย เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปาทกํ กตฺวา ฐิตสฺส ภิกฺขุโน ปฏิสนฺธึ อรหตฺตญฺจ สนฺธาย ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสติ, อิมินา ปุจฺฉานุสนฺธินา ตมตฺถํ เทเสสฺสามี’’ติ. โอสกฺกนาย จ อิธาธิปฺเปตตฺตา ภินฺนรสเทสนา โหตีติ ปุจฺฉานุสนฺธิ ปุจฺฉิตา. ตสฺมิญฺหิ อสติ อนุสนฺธิเภทภินฺเนสา เทสนา, น จ พุทฺธาจิณฺณา ภินฺนรสเทสนาติ. วิปสฺสนานิสฺสิตนฺติ ตนฺนิสฺสิตํ. ตสฺส ภิกฺขุโน. อุปาทิยติ เอเตนาติ จ อุปาทานํ. น ปรินิพฺพายติ ปหาตพฺพสฺส อปฺปชหนโต. เตนาห ภควา – ‘‘ธมฺมาปิ โข, ภิกฺขเว, ปหาตพฺพา, ปเคว อธมฺมา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๐). อุปาทานเสฏฺฐนฺติ อิทํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนภวสฺส สพฺพภวคฺคตาทสฺสนปรํ, น ปน อริยภวคฺคสฺส อุปาทานเสฏฺฐตาปฏิเสธปรํ. ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བར་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པ་དང་བཅས་ཏེ་འདས་པའི་དོན་ལ་བརྗོད་པས་ 'ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བར་འགྱུར་རམ་' ཞེས་གསུངས། 'ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བར་འགྱུར་རམ་ཅི་' ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཞིག་ཡིན་ལ། དོན་ནི་གཅིག་ཉིད་དོ། །'ཅི་ཡང་མ་གསུངས་པ་' ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྙོམས་འཇུག་གི་འདུ་བྱེད་ལྷག་མ་ཕྲ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་ཡེ་ཤེས་མཆོག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་ཁོ་ནར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་ཅི་ཡང་མ་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། ཚུལ་གྱིས་ནི་དེའི་ཁྱད་པར་ཤེས་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འདི་སྙམ་དུ་བྱུང་སྟེ། 'འཁོར་འདི་ཉིད་དུ་འཁོད་པའི་ཀུན་དགའ་བོ་ནི་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལ་མཁས་པས། འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་གཞིར་བྱས་ཏེ་གནས་པའི་དགེ་སློང་གི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་དམིགས་ནས་དྲི་བ་འདྲི་བར་འགྱུར་ལ། དྲི་བའི་མཚམས་སྦྱོར་འདིས་དོན་དེ་བསྟན་པར་བྱའོ་' ཞེས་སོ། །ཕྱིར་བཤོལ་བ་འདིར་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ་གཞན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་འབྱུང་བས་དྲི་བའི་མཚམས་སྦྱོར་དྲིས་སོ། །དེ་མེད་ན་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབྱེ་བས་ཐ་དད་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་འདི་ཉིད་འགྱུར་ལ། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་སྤྱད་པ་ནི་རོ་གཞན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་མ་ཡིན་ནོ། །'ལྷག་མཐོང་ལ་བརྟེན་པ་' ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་བརྟེན་པའོ། །དགེ་སློང་དེའོ། །'འདིས་ཉེ་བར་ལེན་པས་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་' ཞེས་བྱའོ། །སྤང་བྱ་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་མི་འདའོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ 'དགེ་སློང་དག ཆོས་རྣམས་ཀྱང་སྤང་བར་བྱ་ན་ཆོས་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ལྟ་ཅི་སྨོས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཉེ་བར་ལེན་པ་མཆོག་' ཅེས་པ་འདི་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྲིད་པ་ནི་སྲིད་པའི་རྩེ་མོ་ཐམས་ཅད་དུ་སྟོན་པ་ལ་གཞོལ་བ་ཡིན་གྱི། འཕགས་པའི་སྲིད་རྩེའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་མཆོག་ཉིད་བཀག་པ་ལ་གཞོལ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། ๗๓. นิสฺสายาติ ภวปริยาปนฺนํ นาม ธมฺมํ นิสฺสาย ตปฺปริยาปนฺนํ นาม นิสฺสาย โอฆนิตฺถรณา ภควตา อกฺขาตา; อโห อจฺฉริยเมตํ, อโห อพฺภุตเมตนฺติ. ༧༣. 'བརྟེན་ནས་' ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པར་གཏོགས་པའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས། དེར་གཏོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ་སྟེ། ཨེ་མ་ཧོ་རྨད་དུ་བྱུང་བ་འདིའོ། །ཨེ་མ་ཧོ་ངོ་མཚར་བ་འདིའོ། །ཞེས་སོ། ། นวสุปิ ฐาเนสุ สมถยานิกสฺเสว วเสน เทสนาย อาคตตฺตา, อิธ จ กสฺสจิปิ ปาทกชฺฌานสฺส อนามฏฺฐตฺตา วุตฺตํ – ‘‘อริยสาวโกติ สุกฺขวิปสฺสโก อริยสาวโก’’ติ. นวนฺนมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ เอกโต กตฺวา สมฺมสตีติ อิทํ ฌานธมฺเมปิ อนุสฺสวลทฺเธ คเหตฺวา สมฺมสนํ สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ; เตภูมกสงฺขารคตํ อิธ วุตฺตนฺติ อนวเสสโต ปริคฺคหณํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ยาวตา สกฺกาโย’’ติ. གནས་དགུ་ཆར་དུ་ཞི་གནས་ཀྱི་ཐེག་པ་ཅན་ཁོ་ནའི་དབང་གིས་ཆོས་བསྟན་པ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་དང་། འདིར་ཡང་གཞིར་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་གང་ལའང་མ་རེག་པའི་ཕྱིར། 'འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ནི་སྐམ་པོའི་ལྷག་མཐོང་ཅན་གྱི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ལས་ཀྱི་ས་དགུ་ཆར་གཅིག་ཏུ་བྱས་ཏེ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་' ཞེས་པ་འདི་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བར་བཟུང་ནས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་སྲིད་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། ཁམས་གསུམ་གྱི་འདུ་བྱེད་དུ་གཏོགས་པ་འདིར་གསུངས་པ་ནི་མ་ལུས་པར་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ལ་དམིགས་ནས་ 'ཇི་ཙམ་པ་འཇིག་ཚོགས་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། เอตํ อมตนฺติ อมตํ นิพฺพานํ อารพฺภ ปวตฺติยา เอตํ อรหตฺตํ อมตรสํ. เตนาห – ‘‘เอตํ อมตํ สนฺตํ, เอตํ ปณีต’’นฺติ. ‘‘อนุปาทาย กิญฺจิปิ อคฺคเหตฺวา จิตฺตํ วิมุจฺจี’’ติ วุตฺตตฺตาปิ อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโข นิพฺพานํ อญฺญตฺถ สุตฺเต วุจฺจติ. 'འདི་ནི་འཆི་མེད་དོ་' ཞེས་པ་ནི་འཆི་མེད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་འདི་ནི་འཆི་མེད་ཀྱི་རོ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'འདི་ནི་འཆི་མེད་ཞི་བ་འདི་ནི་གྱ་ནོམ་པའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་བཟུང་བར་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་ལོ་' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཡང་། ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་མདོ་གཞན་ལས་གསུངས་སོ། ། ติณฺณํ [Pg.259] ภิกฺขูนนฺติ อภินิเวสเภเทน ติวิธานํ. ปาทกํ กตฺวา ฐิตสฺส โอสกฺกนาย อภาเว การณํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สโมธาเนตฺวาติ สมฺมเทว โอทหิตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน อสงฺกรโต ววตฺถเปตฺวา. สุกถิตํ นาม โหติ กเถตพฺพสฺส อนวเสเสตฺวา กถิตตฺตา. 'དགེ་སློང་གསུམ་གྱི་' ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་ཞེན་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་གསུམ་མོ། །གཞིར་བྱས་ཏེ་གནས་པ་ལ་ཕྱིར་བཤོལ་བ་མེད་པའི་རྒྱུ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །'བསྡུས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་བཞག་ནས་གནས་དེ་དང་དེར་མ་འདྲེས་པར་རྣམ་པར་གཏན་ལ་ཕབ་ནས་སོ། །'ལེགས་པར་བཤད་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཤད་པར་བྱ་བ་མ་ལུས་པར་བཤད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། อาเนญฺชสปฺปายสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. མི་གཡོ་བར་འགྱུར་བའི་མཐུན་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་དོན་ཟབ་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๗. คณกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา ༧. རྩིས་པ་མོའུ་འགལ་གྱི་བུའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། ๗๔. ยถา เหฏฺฐิมโสปานผลกํ โอโรหนฺตสฺส ปจฺฉิมํ นาม โหติ, เอวํ อาโรหนฺตสฺส ปฐมํ นาม โหตีติ วุตฺตํ – ‘‘ยาว ปจฺฉิมโสปานกเฬวราติ ยาว ปฐมโสปานผลกา’’ติ. วตฺถุํ โสเธตฺวาติ วตฺถุวิชฺชาจริเยน วุตฺตวิธินา ปาสาทวตฺถุโน โสธนวิธึ กตฺวา. เอตฺถาติ ปาสาทกรเณ. สตฺตธา ภินฺนสฺส วาลคฺคสฺส อํสุโกฏิเวธโก วาลเวธิ นาม. ฐานสมฺปาทนนฺติ เวสาขมณฺฑลาทีนํ สมฺปาทนํ. มุฏฺฐิกรณาทีหีติ อุสุมุฏฺฐิกรณชิยาคาหชิยาวิชฺฌาทีหิ. เอวํ คณาเปมาติ เอกํ นาม เอกเมว, ทฺเว ทุกา จตฺตาริ, ตีณิ ติกานิ นว, จตฺตาริ จตุกฺกานิ โสฬสาติอาทินา เอวํ คณนํ สิกฺขาเปม. ༧༤. ཇི་ལྟར་སྐས་ཀྱི་ཐེམ་པ་འོག་མ་ནི་འབབ་པ་པོ་ལ་ཐ་མ་ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འཛེགས་པ་པོ་ལ་དང་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར་ 'ཐ་མའི་སྐས་ཀྱི་རྐང་རྟེན་གྱི་བར་དུ་' ཞེས་པ་ནི་ 'དང་པོའི་སྐས་ཀྱི་ཐེམ་པའི་བར་དུ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'གཞི་བསལ་ནས་' ཞེས་པ་ནི་ས་དཔྱད་ཀྱི་མཁན་པོས་གསུངས་པའི་ཆོ་ག་བཞིན་དུ་ཁང་བཟང་གི་གཞི་བསལ་བའི་ཆོ་ག་བྱས་ནས་སོ། །'འདིར་' ཞེས་པ་ནི་ཁང་བཟང་རྩིག་པ་ལའོ། །སྐྲའི་རྩེ་མོ་ཚལ་པ་བདུན་དུ་གཤགས་པའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་རྩེ་མོ་ལ་འཕོག་པར་བྱེད་པ་ནི་སྐྲ་འབིགས་པ་ཞེས་བྱའོ། །'གནས་སྒྲུབ་པ་' ཞེས་པ་ནི་ས་ག་ལ་སོགས་པའི་དཀྱིལ་འཁོར་སྒྲུབ་པའོ། །'སྦར་བཟུང་ལ་སོགས་པས་' ཞེས་པ་ནི་མདའ་སྦར་བཟུང་དང་། རྒྱུད་བཟུང་བ། རྒྱུད་འཕེན་པ་ལ་སོགས་པས་སོ། །'འདི་ལྟར་རྩི་བར་བྱེད་དོ་' ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ཅེས་པ་གཅིག་ཉིད་དང་། གཉིས་གཉིས་ནི་བཞི། གསུམ་གསུམ་ནི་དགུ། བཞི་བཞི་ནི་བཅུ་དྲུག་ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་འདི་ལྟར་རྩིས་སློབ་པར་བྱེད་དོ། ། ๗๕. เกราฏิกา โหนฺตีติ สมยสฺส อนุปกฺกิลิฏฺฐกรณมายาสาเฐยฺเยน สมนฺนาคตา โหนฺติ. ตํ ทมนํ ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมติ, อยมสฺส ชาติโทสาภาโว. ༧༥. 'གཡོ་སྒྱུ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པ་ནི་ལུགས་ལ་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པའི་སྒྱུ་དང་གཡོས་ཀུན་ནས་བསླངས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་འདུལ་བ་ནི་སྲོག་གི་ཕྱིར་ཡང་མི་འདའ་བ་སྟེ། འདི་ནི་དེའི་སྐྱེ་བའི་སྐྱོན་མེད་པའོ། ། ๗๖. สติสมฺปชญฺญาหิ สมงฺคิภาวตฺถายาติ สตตวิหาริภาวสาธเนหิ สติสมฺปชญฺเญหิ สมนฺนาคมตฺถาย. นนุ จ ขีณาสวา สติเวปุลฺลปฺปตฺตา ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺตา จ, กถํ ตสฺส สติสมฺปชญฺญํ ปโยคสาธนียํ ปวตฺตนฺติ อาห ‘‘ทฺเว หี’’ติอาทิ. สตตวิหารีติ สตตํ สมาปตฺติวิหาริพหุลา, ตสฺมา เต อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺติ. วุตฺตวิปริยาเยน โนสตตวิหาริโน ทฏฺฐพฺพา. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. อปฺเปตุํ น สกฺโกติ อนาจิณฺณภาวโต. ༧༦. 'དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་' ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་གནས་པ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ནི་དྲན་པ་ཡངས་པ་ཐོབ་པ་དང་ཤེས་རབ་ཡངས་པ་ཐོབ་པ་མ་ཡིན་ནམ། ཇི་ལྟར་དེའི་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་སྦྱོར་བས་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བར་འགྱུར་ཞེ་ན། 'གཉིས་ཏེ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'རྒྱུན་དུ་གནས་པ་' ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་སྙོམས་འཇུག་གི་གནས་པ་མང་བ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་གིས་འདོད་པ་དང་འདོད་པའི་སྐད་ཅིག་ལ་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་གོ། །བཤད་པ་ལས་བཟློག་པས་ནི་རྒྱུན་དུ་མི་གནས་པ་རྣམས་སུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'དེ་ལ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །མ་གོམས་པའི་ཕྱིར་གཏད་པར་མི་ནུས་སོ། ། ตํ วิตกฺเกนฺโตติ ‘‘สามเณรสฺส เสนาสนํ นตฺถิ, อรญฺญญฺจ สีหาทีหิ สปริสฺสยํ, กึ นุ โข ตสฺส ภวิสฺสตี’’ติ ตํ วิตกฺเกนฺโต. เอวรูโปติ [Pg.260] เอทิโส ยถาวุตฺตสามเณรสทิโส ขีณาสโว. อิเม ธมฺเมติ อิมสฺมึ สุตฺเต อาคเต สีลาทิธมฺเม. อาวชฺชิตฺวาวาติ อตฺตโน ปริสุทฺธสีลตาทิอาวชฺชนเหตุ เอว สมาปชฺชิตุํ สกฺขิสฺสติ. 'དེ་རྟོག་པ་' ཞེས་པ་ནི་ 'དགེ་ཚུལ་ལ་གནས་མལ་མེད་ལ། ནགས་ཚལ་ཡང་སེང་གེ་ལ་སོགས་པས་ཉེན་ཚབས་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་ཅི་ཞིག་འབྱུང་བར་འགྱུར་' ཞེས་དེ་རྟོག་པའོ། །'འདི་ལྟ་བུ་' ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དགེ་ཚུལ་དང་འདྲ་བའི་ཟག་པ་ཟད་པའོ། །'ཆོས་འདི་དག་' ཞེས་པ་ནི་མདོ་འདིར་བྱུང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །'ཡིད་ལ་བྱས་ནས་ཁོ་ན་' ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱིས་སྙོམས་པར་འཇུག་ནུས་པར་འགྱུར་རོ། ། ๗๘. ‘‘เยเม, โภ โคตมา’’ติ วจนสฺส สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตถาคเต กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวนฺติ ‘‘เยเม, โภ โคตมา’’ติอาทิอากาเรหิ วตฺตุมารทฺโธ. ༧༨. 'ཀྱེ་གཽ་ཏ་མ། གང་འདི་དག་' ཅེས་པའི་ཚིག་གི་འབྲེལ་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་གྲགས་པ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'འདི་ལྟར་' ཞེས་པ་ནི་ 'ཀྱེ་གཽ་ཏ་མ། གང་འདི་དག་' ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་སྨྲ་བར་བརྩམས་པའོ། ། อชฺชธมฺเมสูติ อปุราตนธมฺเมสุ. ตกฺกนมตฺตานิ หิ เตหิ กปฺเปตฺวา สยํปฏิภานํ วิรจิตานิ. ปุราตนตาย ปริปุณฺณตาย เอกนฺตนิยฺยานิกตาย จ ปรโม อุตฺตโม. เตนาห – ‘‘เตสุ…เป… อุตฺตโมติ อตฺโถ’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 'དེང་གི་ཆོས་རྣམས་ལ་' ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལའོ། །དེ་དག་གིས་རྟོག་གེ་ཙམ་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་ནས་རང་གི་སྤོབས་པས་བརྩམས་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྔོན་གྱི་ཉིད་དང་། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་དང་། གཏན་དུ་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ནི་བླ་ན་མེད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'དེ་དག་གི་ནང་ནས་...ལྷག་མ་...མཆོག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། คณกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. རྩིས་པ་མོའུ་འགལ་གྱི་བུའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་དོན་ཟབ་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๘. โคปกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา ༨. ཕྱུགས་རྫི་མོའུ་འགལ་གྱི་བུའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། ๗๙. กมฺมํเยว กมฺมนฺโต, โส เอตฺถ อตฺถีติ กมฺมกรณฏฺฐานํ ‘‘กมฺมนฺโต’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘กมฺมนฺตฏฺฐาน’’นฺติ. เตหิ ธมฺเมหีติ พุทฺธคุเณหิ. เต ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปมุขาติ กตฺวา อาห ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณธมฺเมหี’’ติ. สพฺเพน สพฺพนฺติ สพฺพปฺปกาเรน อนวเสสํ, เอตฺตโก คุณานํ ปการเภโท, เตสุ กิญฺจิปิ ปการํ อนวเสเสตฺวา. สพฺพโกฏฺฐาเสหิ สพฺพนฺติ ยตฺตกา คุณภาคา, เตหิ สพฺเพหิ อนวเสสํ นิสฺเสสเมว กตฺวา. โยปิ อโหสีติ โยปิ โกสมฺพิวาสีนํ ภิกฺขูนํ วเสน โกสมฺพิยํ กลโห อโหสิ. โสปิ ตตฺเถว อุปฺปนฺนฏฺฐาเนเยว อุปฺปนฺนมตฺโต วูปสมิโต. ปรินิพฺพุตกาเล ปนสฺสาติ อสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปรินิพฺพุตกาเล ปน. ภิยฺโยโสมตฺตาย ภิกฺขู สมคฺคา ชาตา, กถญฺจ สํเวโค ชาโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐสฏฺฐี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สาติสยํ อภิณฺหญฺจ อุปสมปฺปตฺติยา อติวิย อุปสนฺตุปสนฺตา. อนุสํยายมาโนติ อนุ อนุ สมฺมเทว ชานนฺโต วิจาเรนฺโต โวสาสมาโน. ‘‘อนุสญฺญายมาโน’’ติ วา ปาโฐ. ตตฺถ ย-การสฺส ญ-การํ กตฺวา นิทฺเทโสติ อาห ‘‘อนุวิจรมาโน’’ติ. ༧༩. ལས་ཉིད་ནི་ལས་ཀྱི་མཐའ་སྟེ། དེ་འདིར་ཡོད་པས་ན་ལས་བྱེད་པའི་གནས་ལ་ 'ལས་ཀྱི་མཐའ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ལས་ཀྱི་མཐའི་གནས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཆོས་དེ་དག་གིས་' ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །དེ་དག་ཀྱང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་ 'ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་' ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མ་ལུས་པ་སྟེ། འདི་ཙམ་གྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་རྣམ་པའི་དབྱེ་བ་རྣམས་ལས། རྣམ་པ་གང་ཡང་མ་ལུས་པར་བྱས་ནས་སོ། །'ཆ་ཤས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་' ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མ་ལུས་ཤིང་ལྷག་མ་མེད་པར་བྱས་ནས་སོ། །'གང་ཡང་བྱུང་བ་' ཞེས་པ་ནི་ཀཽ་ཤཱམྦཱིར་གནས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀཽ་ཤཱམྦཱིར་འཁྲུག་པ་གང་བྱུང་བ་དེའོ། །དེ་ཡང་དེ་ཉིད་དུ་སྐྱེས་པའི་གནས་ཉིད་དུ་སྐྱེས་མ་ཐག་ཏུ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱས་སོ། །'ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དུས་སུ་ནི་དེའི་' ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དུས་སུ་ནིའོ། །ལྷག་པར་དུ་དགེ་སློང་རྣམས་མཐུན་པར་གྱུར་པ་དང་། ཇི་ལྟར་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'དྲུག་ཅུ་རྩ་བརྒྱད་' ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ལྷག་པར་དུ་རྒྱུན་དུ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཐོབ་པས་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བར་ཞི་ཞིང་ཉེ་བར་ཞི་བའོ། །'རྗེས་སུ་རྒྱུ་བ་' ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་རྗེས་སུ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་ཤིང་དཔྱོད་ལ་གཏན་ལ་འབེབས་པའོ། །ཡང་ན་ 'རྗེས་སུ་ཤེས་པ་' ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ། །དེ་ལ་ཡ་ཡིག་ཉ་ཡིག་ཏུ་བྱས་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'རྗེས་སུ་དཔྱོད་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๘๐. เหฏฺฐิมปุจฺฉเมวาติ [Pg.261] โคปกโมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตปุจฺฉเมว. โส หิ ‘‘เตหิ ธมฺเมหี’’ติอาทินา, ‘‘อตฺถิ โกจิ ตุมฺหากํ สาสนสฺส สารภูโต ภิกฺขู’’ติ ปุจฺฉิ. อยญฺจ ตเมว ‘‘ปฏิสรโณ’’ติ ปริยาเยน ปุจฺฉิ. อปฺปฏิสรเณติ ยํ ตุมฺเห ภิกฺขุํ ปฏิโพเธยฺยาถ, ตาทิสสฺส อภาเวน อปฺปฏิสรเณ. ตถาคเตน ปเวทิโต ธมฺโม ปฏิสรณํ เอเตสนฺติ ธมฺมปฏิสรณา. เตนาห ‘‘ธมฺโม อวสฺสโย’’ติ. ༨༠. 'འོག་གི་དྲི་བ་ཉིད་' ཅེས་པ་ནི་ཕྱུགས་རྫི་མོའུ་འགལ་གྱི་བུས་དྲིས་པའི་དྲི་བ་ཉིད་དོ། །ཁོས་ནི་ 'ཆོས་དེ་དག་གིས་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ 'ཁྱེད་ཀྱི་བསྟན་པའི་སྙིང་པོར་གྱུར་པའི་དགེ་སློང་གང་ཞིག་ཡོད་དམ་' ཞེས་དྲིས་སོ། །འདིས་ཀྱང་དེ་ཉིད་ལ་ 'སྐྱབས་' ཞེས་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་དྲིས་སོ། །'སྐྱབས་མེད་པ་ལ་' ཞེས་པ་ནི་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་དགེ་སློང་གང་ལ་བརྟེན་པར་བྱ་བའི་དེ་ལྟ་བུ་མེད་པས་སྐྱབས་མེད་པ་ལའོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་བསྟན་པའི་ཆོས་ནི་འདི་དག་གི་སྐྱབས་ཡིན་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་སྐྱབས་ཅན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ཆོས་ནི་རྟེན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๘๑. อาคจฺฉตีติ วาจุคฺคตภาเวน อาคจฺฉติ. วตฺถุวีติกฺกมสงฺขาเต ครุครุตรลหุลหุตราทิเภเท อชฺฌาจาเร อาปตฺติสมญฺญาติ อาห – ‘‘อาปตฺติ…เป… อาณาติกฺกมนเมวา’’ติ. ยถาธมฺมนฺติ ธมฺมานุรูปํ. ยถาสิฏฺฐนฺติ ยถานุสิฏฺฐํ. ธมฺโม โนติ เอตฺถ โน-สทฺโท อวธารเณ ‘‘น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนา’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๖.๓; สุ. นิ. ๒๒๖) วิย. เตเนวาห ‘‘ธมฺโมว กาเรตี’’ติ. ༨༡. 'འོང་བ་' ཞེས་པ་ནི་ངག་ཏུ་བྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་འོང་བའོ། །གཞི་ལས་འདས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལྕི་བ་དང་། ཆེས་ལྕི་བ། ཡང་བ། ཆེས་ཡང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ལྷག་པར་སྤྱོད་པ་ལ་ལྟུང་བའི་སྤྱི་མིང་དུ་བྱས་ནས་ 'ལྟུང་བ་...ལྷག་མ་...བཀའ་ལས་འདས་པ་ཉིད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཆོས་བཞིན་དུ་' ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་པར་རོ། །'ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་' ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བཞིན་དུའོ། །'ཆོས་མ་ཡིན་ནམ་' ཞེས་པ་འདིར་ 'མ་ཡིན་ནམ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ངེས་པར་གཟུང་བ་སྟེ། 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་མཚུངས་པ་མེད་དོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་བྱེད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๘๓. ‘‘ยถา ตํ ตุมฺหาทิเสหิ รกฺขเกหิ โคปเกหี’’ติ เอวํ ปสนฺนเวเสน อตฺตานํ อุกฺกํสาเปตุกาโม. อริยูปวาทปาปํ ขมาปเน สติ อนฺตรายาย น โหตีติ อาห – ‘‘อิจฺเจตํ กุสล’’นฺติ. โคนงฺคลมกฺกโฏติ โคนงฺคุฏฺฐมกฺกโฏ. ༨༣. 'ཇི་ལྟར་ཁྱེད་ལྟ་བུའི་སྲུང་བ་པོ་ཕྱུགས་རྫི་རྣམས་ཀྱིས་' ཞེས་པ་འདི་ལྟར་དད་པའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་བདག་ཉིད་མཐོ་བར་བྱེད་པར་འདོད་པའོ། །འཕགས་པ་ལ་སྐུར་བ་བཏབ་པའི་སྡིག་པ་ནི་བཟོད་པར་གསོལ་ན་བར་ཆད་དུ་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། 'འདི་ནི་དགེ་བའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'གོ་ནང་ྒ་ལ་སྤྲེའུ་' ཞེས་པ་ནི་བ་ལང་གི་མཇུག་མ་ལྟ་བུའི་མཇུག་མ་ཅན་གྱི་སྤྲེའུའོ། ། ๘๔. อยํ อุกฺกํสาเปตุํ อิจฺฉิตํ ยถารทฺธมตฺถํ วิสํวาเทติ อวณฺณิตมฺปิ วณฺณิตํ กตฺวา กเถนฺโต; อิมสฺส วจนสฺส ปฏิกฺเขเปน อิมินา ทาตพฺพปิณฺฑปาตสฺส อนฺตราโย มา โหตูติ เอวํ ปิณฺฑปาตํ รกฺขิตุํ น โข ปน สกฺกาติ โยชนา. อิทนฺติ ‘‘น โข, พฺราหฺมณ, โส ภควา’’ติอาทิเทสนํ. อพฺภนฺตรํ กริตฺวาติ นิพฺพานนฺโตคธํ กตฺวา, อนฺตรํ วา ตสฺส นิชฺฌานสฺส การณํ กตฺวา. กามราควเสน หิ ตํ นิชฺฌานํ โหตีติ. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺตปเทเส. สพฺพสงฺคาหิกชฺฌานนฺติ โลกิยโลกุตฺตรสฺส อนฺตราโย มา โหตูติ เอวํ กตฺวาปิ รูปาวจรสฺส มคฺคฌานสฺส ผลฌานสฺสาติ สพฺพสฺสปิ สงฺคณฺหนวเสน เทสิตตฺตา สพฺพสงฺคาหกชฺฌานํ นาม กถิตํ. ༨༤. འདིས་ནི་མཐོ་བར་བྱེད་པར་འདོད་པ་ཇི་ལྟར་བརྩམས་པའི་དོན་ལ་བསླུ་བར་བྱེད་དེ། མ་བསྔགས་པའང་བསྔགས་པར་བྱས་ནས་སྨྲ་བའོ། །ཚིག་འདི་བཀག་པས་འདིས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་བསོད་སྙོམས་ལ་བར་ཆད་དུ་མ་གྱུར་ཅིག་སྙམ་དུ་འདི་ལྟར་བསོད་སྙོམས་བསྲུང་བར་བྱ་བ་ནི་མི་ནུས་སོ་ཞེས་སྦྱོར་བའོ། །'འདི་' ཞེས་པ་ནི་ 'བྲམ་ཟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་བསྟན་པའོ། །'ནང་དུ་བྱས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པར་བྱས་ནས་སམ། ཡང་ན་དེའི་ངེས་པར་སེམས་པའི་རྒྱུ་བྱས་ནས་སོ། །འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་ནི་ངེས་པར་སེམས་པ་དེ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །'འདིར་' ཞེས་པ་ནི་མདོའི་ཕྱོགས་འདིར་རོ། །'ཐམས་ཅད་སྡུད་པའི་བསམ་གཏན་' ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བར་ཆད་དུ་མ་གྱུར་ཅིག་སྙམ་དུ་འདི་ལྟར་བྱས་ཀྱང་། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ལམ་གྱི་བསམ་གཏན་དང་འབྲས་བུའི་བསམ་གཏན་ཏེ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྡུད་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཐམས་ཅད་སྡུད་པའི་བསམ་གཏན་ཞེས་བྱ་བར་བཤད་དོ། ། ยํ โน มยนฺติ เอตฺถ โนติ นิปาตมตฺตํ. ตํ โนติ เอตฺถ ปน โนติ อมฺหากนฺติ อตฺโถ. อุสูยติ ราชกิจฺจปสุตตาธีนตาย เอกตฺถาภินิเวสภาวโต[Pg.262]. มนฺทปญฺญตาย วสฺสการคตอิสฺสาภิภูตจิตฺตตาย ปริปุณฺณํ กตฺวา วุตฺตมฺปิ อตฺถํ อนุปธาเรนฺโต อาห – ‘‘เอกเทสเมว กเถสี’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 'གང་ངེད་ཅག་གིས་' ཞེས་པ་འདིར་ 'ངེད་ཅག་' ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ། །'དེ་ངེད་ཅག་གི་' ཞེས་པ་འདིར་ནི་ 'ངེད་ཅག་གི་' ཞེས་པ་ནི་ངེད་ཅག་གི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །རྒྱལ་པོའི་བྱ་བ་ལ་བརྩོན་ཞིང་གཞན་ལ་རག་ལས་པས་དོན་གཅིག་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ཕྱིར་ཕྲག་དོག་བྱེད་དོ། །ཤེས་རབ་ཞན་པའི་ཕྱིར་དང་། དབྱར་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་ཕྲག་དོག་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་གསུངས་པའི་དོན་ལའང་མི་རྟོག་པར། 'ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ན་བཤད་དོ་' ཞེས་སྨྲས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། โคปกโมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ཕྱུགས་རྫི་མོའུ་འགལ་གྱི་བུའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་དོན་ཟབ་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๙. มหาปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา ༩. ཟླ་བ་ཉ་བའི་མདོ་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། ๘๕. ตสฺมึ อหูติ ตสฺมึ อหนีติ อาห ‘‘ตสฺมึ ทิวเส’’ติ. อนสเนนาติ สพฺพโส อาหารสฺส อภุญฺชเนน สาสนิกสีเลน พาหิรกอนสเนน อุเปตา หุตฺวาติ โยชนา. วา-สทฺเทน ขีรปานมธุสายนาทิวิธึ สงฺคณฺหาติ. อุเปจฺจ วสิตพฺพโต อุโปสโถ, ปาติโมกฺขุทฺเทโส. อุเปเตน สมนฺนาคเตน หุตฺวา วสิตพฺพโต สนฺตาเน วาเสตพฺพโต อุโปสโถ, สีลํ. อนสนาทิธมฺมาทึ วา อุเปจฺจ วสนํ อุปวาโส อุโปสโถ. ตถารูเป หตฺถิชาติวิเสเส อุโปสโถติ สมญฺญามตฺตนฺติ อาห – ‘‘อุโปสโถ นาม นาคราชาติอาทีสุ ปญฺญตฺตี’’ติ. วุตฺตนเยน อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ, ทิวโส. โส ปเนส อุโปสโถ. มาสปุณฺณตายาติ มาสสฺส ปูริตภาเวน. สมฺปุณฺณาติ สพฺพโส ปุณฺณา. ตาย หิ รตฺติยา วเสน มาโส อนวเสสโต ปุณฺโณ โหติ. มาสทฺธมาสาทิเภทํ กาลํ มาติ มินนฺโต วิย โหตีติ จ ‘‘มา’’อิติ จนฺโท วุจฺจติ. เอตฺถาติ เอติสฺสา รตฺติยา. ปุณฺโณ ปริปุณฺณกโล ชาโตติ ปุณฺณมา. ตญฺหิ จนฺทปาริปูริยา มาสปาริปูริยา เอวมาห. เอเตน ตสฺส อุโปสถภาวํ ทสฺเสติ. ༨༥. དེ་ལ་ཡོད་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་ཉིན་མོ་དེ་ལ་ཞེས་གསུངས་པའོ། །ཟས་མི་ཟ་བས་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཟས་མི་ཟ་བར་བསྟན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཕྱི་རོལ་པའི་ཟས་གཅོད་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ནས་ཞེས་སྦྱོར་རོ། །ཡང་ན་ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་འོ་མ་འཐུང་བ་དང་སྦྲང་རྩི་མྱང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོ་ག་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །ཉེ་བར་གནས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ན་གསོ་སྦྱོང་སྟེ་སོ་སོར་ཐར་པ་འདོན་པའོ། །ལྡན་པ་དང་འགྲོགས་པར་གྱུར་ནས་གནས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རམ། རྒྱུད་ལ་གནས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ན་གསོ་སྦྱོང་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །ཡང་ན་ཟས་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ལ་ཉེ་བར་གནས་ནས་གནས་པ་ནི་ཉེ་བར་གནས་པ་སྟེ་གསོ་སྦྱོང་ངོ། །དེ་ལྟ་བུའི་གླང་པོའི་སྐྱེ་གནས་ཁྱད་པར་ཅན་ལ་གསོ་སྦྱོང་ཞེས་པ་ནི་མིང་ཙམ་དུ་ཟད་དོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “གསོ་སྦྱོང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་བཏགས་པའོ། །”ཞེས་སོ། །བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདི་ལ་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་གསོ་སྦྱོང་སྟེ་ཉིན་མོའོ། །གསོ་སྦྱོང་དེ་ནི་ཟླ་བ་གང་བའི་ཕྱིར་ཏེ་ཟླ་བ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཀུན་ནས་གང་བ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་གང་བའོ། །མཚན་མོ་དེའི་དབང་གིས་ཟླ་བ་ནི་མ་ལུས་པར་གང་བར་འགྱུར་རོ། །ཟླ་བ་དང་ཟླ་ཕྱེད་ལ་སོགས་པའི་དུས་ལ་འཇལ་བ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན། ཟླ་བ་ལ་“མཱ་”ཞེས་བརྗོད་དོ། །འདི་ལ་ཞེས་པ་ནི་མཚན་མོ་འདི་ལའོ། །གང་བ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དུས་སུ་གྱུར་པ་སྟེ་ཟླ་བ་ཉ་བའོ། །དེ་ནི་ཟླ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་ཟླ་བ་རྫོགས་པའི་དབང་གིས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །འདིས་ནི་དེའི་གསོ་སྦྱོང་གི་དངོས་པོ་སྟོན་ཏོ། ། ทิสฺสติ ผลํ สนฺทิสฺสตีติ เทโส, เหตูติ อาห ‘‘เทสนฺติ การณ’’นฺติ. สพฺพํ กเถนฺติ สพฺพํ อตฺตนา ปริคฺคหิตปฺปการํ กเถนฺติ. กเถตุํ น สกฺโกนฺติ อวิสยตฺตา. ปาสาทปริเวเณติ ปาสาทสฺส ปุรโต วิวฏงฺคเณ. เหฏฺฐา วุตฺตนเยนาติ เสขสุตฺเต (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๒) วุตฺตนเยน วิตฺถาเรตพฺพํ. འབྲས་བུ་མཐོང་ཞིང་ཀུན་ཏུ་མཐོང་བས་ན་ཡུལ་ལམ་རྒྱུ་སྟེ། “ཡུལ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཐམས་ཅད་སྨྲ་བ་ནི་བདག་ཉིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་སྨྲ་བའོ། །སྨྲ་བར་མི་ནུས་པ་ནི་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཁང་བཟང་གི་ར་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཁང་བཟང་གི་མདུན་གྱི་ཕྱིར་གྱུར་པའི་ར་བའོ། །འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞེས་པ་ནི་སློབ་པའི་མདོ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ། ། ๘๖. อิเม นุ โขติ เอตฺถ นูติ สํสยโชตโนติ อาห – ‘‘วิมติปุจฺฉา วิย กถิตา’’ติ. ชานนฺเตนาติอาทิ ปุจฺฉาวตฺตทสฺสนปรํ ทฏฺฐพฺพํ, น [Pg.263] ปุจฺฉกสฺส สตฺถุ อตฺตโน อชานนภาวทีปนปรํ. ชานาติ หิ ภควา. อชานนฺเตน วิย หุตฺวา ปุจฺฉิเต. ยถาภูตสภาวํ ชานนฺโต วิย ปุจฺฉติ โกหญฺเญ ฐตฺวา. เตนาห – ‘‘เถโร เอวรูปํ วจนํ กึ กริสฺสตี’’ติ การณสฺส สุปฺปหีนตฺตาติ อธิปฺปาโย. ༨༦. འདི་དག་གམ་ཞེས་པ་འདིར་“ནུ་”ཞེས་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་སྟོན་པ་ཡིན་པས་ན། “ཐེ་ཚོམ་གྱི་དྲི་བ་ལྟར་གསུངས་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །མཁྱེན་བཞིན་དུ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དྲི་བའི་ཚུལ་སྟོན་པ་ལ་གཞོལ་བར་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། འདྲི་བ་པོ་སྟོན་པ་ཉིད་ཀྱིས་རང་ཉིད་མི་མཁྱེན་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་གཞོལ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་མཁྱེན་པ་ཉིད་དོ། །མི་མཁྱེན་པ་ལྟར་གྱུར་ནས་དྲིས་པའོ། །ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་མཁྱེན་བཞིན་དུ་གནས་གཞན་ལ་གནས་ནས་འདྲི་བ་ལྟར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “གནས་བརྟན་གྱིས་འདི་ལྟ་བུའི་ཚིག་ཅི་ཞིག་བྱ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་ཤིན་ཏུ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ། ฉนฺทมูลกาติ ตณฺหาฉนฺทมูลกา. ตณฺหา หิ ทุกฺขสมุทโย. กุสลสญฺโญ วา ถิรวิสทนิปุณสญฺโญ วา, กุสลสงฺขาโร วา ติขิณถิรวิสทสงฺขาโร วา; สุวิสุทฺธวิปุโลทารวิญฺญาโณ วาติ อิมมตฺถํ ‘‘สญฺญาทีสุปิ เอเสว นโย’’ติ อิมินา อติทิสติ. กสฺมา ปเนตฺถ อนาคตกาลวเสเนว เทสนา อาคตาติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. འདུན་པ་ལ་རྩ་བ་ཅན་ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་འདུན་པ་ལ་རྩ་བ་ཅན་ནོ། །སྲེད་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཀུན་འབྱུང་ངོ། །དགེ་བའི་འདུ་ཤེས་སམ། བརྟན་ཞིང་གསལ་ལ་ཞིབ་པའི་འདུ་ཤེས་སམ། དགེ་བའི་འདུ་བྱེད་དམ། རྣོ་ཞིང་བརྟན་ལ་གསལ་བའི་འདུ་བྱེད་དམ། ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་ཅིང་ཡངས་ལ་རྒྱ་ཆེ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ནི། “འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །”ཞེས་པས་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་མ་འོངས་པའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་ཆོས་བསྟན་པ་བྱུང་ཞེ་ན། “གང་གི་ཕྱིར་ན། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ขนฺธานํ ขนฺธปณฺณตฺตีติ ขนฺธสทฺทาภิเธยฺยานํ รุปฺปนานุภวนสญฺชานนาภิสงฺขรวิชานนสภาวานํ อตฺถานํ ‘‘ขนฺโธ’’ติ อยํ สมญฺญา. กิตฺตเกนาติ กึปริมาเณน อตฺเถน, ราสตฺถภาคตฺถาทีสุ กีทิเสนาติ อธิปฺปาโย. ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཕུང་པོར་གདགས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོ་ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་གཟུགས་སུ་རུང་བ་དང་། མྱོང་བ་དང་། འདུ་ཤེས་པ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་དོན་རྣམས་ལ་“ཕུང་པོ་”ཞེས་བྱ་བའི་མིང་འདིའོ། །ཇི་ཙམ་གྱིས་ཞེས་པ་ནི་ཚད་ཇི་ཙམ་གྱི་དོན་གྱིས། སྤུངས་པའི་དོན་དང་ཆ་ཤས་ཀྱི་དོན་ལ་སོགས་པ་ལས་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག་གིས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ། เหตุเหตูติ เหตุปจฺจยภูโต เหตุ. โย หิ โลภาทีนํ สหชาตธมฺเมสุ มูลฏฺเฐนุปการกภาโว นิปฺปริยาเยน เหตุตฺโถ; โส ปถวีอาทีสุปิ ปจฺจยภาวมตฺเตน เหตุปริยายทสฺสนโต ทุติเยน เหตุ-สทฺเทน วิเสเสตฺวา วุตฺโต ‘‘เหตุเหตู’’ติ. อวิชฺชา ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ สาธารณปจฺจยตฺตา สาธารณเหตุ, ‘‘อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปาก’’นฺติ เอตฺถ วิชฺชมาเนสุปิ อญฺเญสุ ปจฺจเยสุ อิฏฺฐานิฏฺฐวิปากนิยามกตฺตา กมฺมํ ตสฺส ปธานการณนฺติ อาห – ‘‘กุสลากุสลํ อตฺตโน อตฺตโน วิปากทาเน อุตฺตมเหตู’’ติ. ‘‘มหาภูตา เหตู’’ติ อยเมวตฺโถ ‘‘มหาภูตา ปจฺจโย’’ติ อิมินาปิ วุตฺโตติ เหตุสทฺทปจฺจยสทฺทานํ สมานตฺถตฺตา ปจฺจโย เอว เหตุ ปจฺจยเหตุ, โย จ รูปกฺขนฺธสฺส เหตุ, โส เอว ตสฺส ปญฺญาปนาย ปจฺจโยติ วุตฺโตติ อาห – ‘‘อิธ ปจฺจยเหตุ อธิปฺเปโต’’ติ. ยทคฺเคน ปจฺจยธมฺโม อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุปฺปาทาย ฐิติยา จ ปจฺจโย, ตทคฺเคน ตสฺส ภาวโต สมญฺญาโต ปญฺญาปนายปิ โส ปจฺจโยติ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ. ปาฬิยํ อวิภาเคน วุตฺตมตฺถํ วิภาเคน ทสฺเสตุํ, ‘‘ตตฺถ ปถวีธาตู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปญฺญาปนายาติ สเหตุอเหตุกนฺติอาทิอากาเรหิ โพธนาย[Pg.264]. ตํ ปน สพฺโพธนํ ญาเณน ทสฺสนํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ทสฺสนตฺถายา’’ติ. རྒྱུའི་རྒྱུ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་རྒྱུའོ། །གང་ཞིག་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་རྩ་བའི་དོན་གྱིས་ཕན་འདོགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་རྒྱུའི་དོན་ཡིན་ལ། དེ་ནི་ས་ལ་སོགས་པ་ལའང་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཙམ་གྱིས་རྒྱུའི་རྣམ་གྲངས་སུ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། རྒྱུ་ཞེས་པའི་སྒྲ་གཉིས་པས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ནས་“རྒྱུའི་རྒྱུ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །མ་རིག་པ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐུན་མོང་གི་རྐྱེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཐུན་མོང་གི་རྒྱུ་ཡིན་ལ། “འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་དང་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་ལས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་གནས་དང་རྒྱུ་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པ་”ཞེས་པ་འདིར་རྐྱེན་གཞན་དག་ཡོད་ཀྱང་། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ངེས་པར་བྱེད་པ་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ལས་ནི་དེའི་གཙོ་བོའི་རྒྱུ་ཡིན་པས་ན། “དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་ནི་རང་རང་གི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པ་ལ་མཆོག་གི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་“འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་པས་ཀྱང་གསུངས་པས། རྒྱུའི་སྒྲ་དང་རྐྱེན་གྱི་སྒྲ་དག་དོན་གཅིག་པའི་ཕྱིར། རྐྱེན་ཉིད་རྒྱུ་སྟེ་རྐྱེན་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་ལ། གང་ཞིག་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་རྒྱུ་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་དེ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་རྐྱེན་ཡིན་པར་གསུངས་པས་ན། “འདིར་རྐྱེན་གྱི་རྒྱུ་ལ་དགོངས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །རྐྱེན་གྱི་ཆོས་ནི་གང་གི་སྒོ་ནས་རང་གི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་སྐྱེ་བ་དང་གནས་པའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་བ་དེའི་སྒོ་ནས་དེའི་དངོས་པོ་ལས་མིང་དུ་བཏགས་པས་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལའང་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་ཞེས་བརྗོད་པར་འོས་སོ། །གཞུང་ལས་བྱེ་བྲག་མ་ཕྱེ་བར་གསུངས་པའི་དོན་བྱེ་བྲག་ཏུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལ་ས་ཁམས་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་དང་བཅས་པ་དང་རྒྱུ་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །རྟོགས་པར་བྱེད་པ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཐོང་བ་ཡིན་པས་ན། “མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ผสฺโสติ ผสฺสสมงฺคีภาโว. โส เจตฺถ สกิจฺจนิปฺผาทนสมตฺถสฺส ผสฺสสฺส นิพฺพตฺติ. นิพฺพตฺโต หิ ผสฺโส ตถารูปาย เวทนาย ปจฺจโย โหตีติ. เอตทตฺถเมเวตฺถ ภควตา ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เทสนา กตา, ตสฺมา ปจฺจุปฺปนฺนาตีตกาลวเสน ทฺวิกาลิโก ผสฺสสทฺโท เวทิตพฺโพ. ผสฺเส สติ เวเทติ ผสฺสปจฺจยา เวทนาอิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ยเถว หิ เวทนาย เอวํ สญฺญาย สงฺขารานมฺปิ ผสฺโส วิเสสปจฺจโย ตสฺมึ อสติ อภาวโต. เจตนาคฺคหเณน อายูหนานุรูปตาย ตปฺปธานตฺตา สงฺขารกฺขนฺธธมฺมา คหิตา. ตถา หิ สุตฺตนฺตภาชนีเย สงฺขารกฺขนฺธภาชนีเย (วิภ. ๒๑, ๒๒) จ ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสชา เจตนา’’ติอาทินา เจตนาว นิทฺทิฏฺฐา. วิญฺญาณกฺขนฺธสฺสาติ เอตฺถ เอกสฺมึ ภเว อาทิภูตวิญฺญาณสฺส นามรูปปจฺจยตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณน ตาวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ คพฺภเสยฺยกสฺส สภาวกสฺส รูปปวตฺตึ สนฺธาย ‘‘อุปริมปริจฺเฉเทนา’’ติ วุตฺตํ สมตึสโต อุปริ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตสฺส รูปานํ อสมฺภวโต. อิทานิ ปวตฺติวิญฺญาณสฺส นามรูปปจฺจยํ ทฺวารวเสน ทสฺเสตุํ, ‘‘จกฺขุทฺวาเร’’ติอาทิ วุตฺตํ. นนุ จ วิญฺญาณสฺสปิ ผสฺโส ปจฺจโย, กสฺมา ตโย เอว ขนฺธา ผสฺสปจฺจยา วุตฺตาติ? สจฺจเมตํ, ยถา ปน วิญฺญาณสหิโต ผสฺโส เวทนาทีนํ ปจฺจโย, น เอวํ วิญฺญาณสฺส. เตนาห ภควา – ‘‘ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๐๔; ม. นิ. ๓.๔๒๑, ๔๒๕, ๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๔, ๔๕; ๒.๔.๖๐) ผสฺโส วิย นามรูปํ วิญฺญาณสฺส วิเสสปจฺจโย ยถา นามรูปปจฺจยาปิ วิญฺญาณนฺติ. ตสฺมา อิมํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ นามรูปสฺเสว วิญฺญาณปจฺจยตา วุตฺตา, น ผสฺสสฺส. རེག་པ་ཞེས་པ་ནི་རེག་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པའོ། །དེ་ནི་འདིར་རང་གི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པར་ནུས་པའི་རེག་པ་སྐྱེ་བའོ། །སྐྱེས་པའི་རེག་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་ཚོར་བའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །དོན་འདིའི་ཕྱིར་འདིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་མཛད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ད་ལྟར་བྱུང་བ་དང་འདས་པའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་རེག་པའི་སྒྲ་ནི་དུས་གཉིས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །རེག་པ་ཡོད་ན་མྱོང་བར་འགྱུར་ཏེ། རེག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཚོར་བ་ཞེས་གསུངས་པ་ཉིད་དོ། །ཚིག་ལྷག་མ་གཉིས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ཚོར་བ་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་འདུ་ཤེས་དང་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལའང་རེག་པ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཡིན་ཏེ། དེ་མེད་ན་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །སེམས་པ་བཟུང་བས་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་མཐུན་པར་དེ་གཙོ་བོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོའི་ཆོས་རྣམས་བཟུང་བའོ། །དེ་ལྟར་ན་མདོ་སྡེའི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོའི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས། “མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་སེམས་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སེམས་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོའི་ཞེས་པ་འདིར་སྐྱེ་བ་གཅིག་གི་ཐོག་མར་གྱུར་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་རྐྱེན་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “རེ་ཞིག་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་མངལ་ན་གནས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་གཟུགས་ཀྱི་འཇུག་པ་ལ་དགོངས་ནས། “གོང་མའི་མཚམས་ཀྱིས་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། སུམ་ཅུ་ལས་གོང་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་དེའི་གཟུགས་རྣམས་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ད་ནི་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་རྐྱེན་སྒོའི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “མིག་གི་སྒོ་ལ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཅི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལའང་རེག་པ་ནི་རྐྱེན་མ་ཡིན་ནམ། ཅིའི་ཕྱིར་ཕུང་པོ་གསུམ་ཁོ་ན་རེག་པའི་རྐྱེན་ཅན་དུ་གསུངས་ཤེ་ན། དེ་ནི་བདེན་ཏེ། འོན་ཀྱང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བཅས་པའི་རེག་པ་ནི་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་ཡིན་པ་ལྟར། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“གསུམ་འདུས་པ་ནི་རེག་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་ཏེ། རེག་པ་ལྟར་མིང་དང་གཟུགས་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཡིན་ཏེ། མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་ཀྱང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཡིན་པ་ལྟར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་འདི་བསྟན་པའི་ཕྱིར་མིང་དང་གཟུགས་ཉིད་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྐྱེན་ཉིད་དུ་གསུངས་ཀྱི། རེག་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། ๘๗. ยาว สกฺกายทิฏฺฐิ สมุปฺปชฺชติ, ตาว วฏฺฏสฺส ปริยนฺโต นตฺเถวาติ อปฺปหีนสกฺกายทิฏฺฐิโก วฏฺเฏ ปริพฺภมตีติ อาห – ‘‘กถํ ปน, ภนฺเตติ วฏฺฏํ ปุจฺฉนฺโต’’ติ. ยถา จ สกฺกายทิฏฺฐิโชตนา วฏฺฏปุจฺฉา, เอวํ ตพฺเภทนโชตนา วิวฏฺฏปุจฺฉาติ อาห – ‘‘สกฺกายทิฏฺฐิ น โหตีติ วิวฏฺฏํ ปุจฺฉนฺโต’’ติ. ༨༧. ཇི་སྲིད་དུ་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་ཀུན་ཏུ་སྐྱེ་བ་དེ་སྲིད་དུ་འཁོར་བའི་མཐའ་མེད་པ་ཉིད་དེ། འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་མ་སྤངས་པ་ནི་འཁོར་བ་ལ་ཀུན་ཏུ་འཁོར་རོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “བཙུན་པ་ཇི་ལྟར་ལགས་ཞེས་འཁོར་བ་འདྲི་བའོ། །”ཞེས་སོ། །ཇི་ལྟར་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་འཁོར་བའི་དྲི་བ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་འཇིག་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པའི་དྲི་བ་ཡིན་པས་ན། “འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་མི་འབྱུང་ཞེས་འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པ་འདྲི་བའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๘๘. อยํ [Pg.265] รูเป อสฺสาโทติ ยาถาวโต ทสฺสนํ ปริญฺญาภิสมโย, ทุกฺขสจฺจปริยาปนฺนญฺจ รูปนฺติ อาห – ‘‘อิมินา ปริญฺญาปฏิเวโธ เจว ทุกฺขสจฺจญฺจ กถิต’’นฺติ. ‘‘ยํ รูปํ อนิจฺจ’’นฺติอาทิวจนโต อนิจฺจาทิภาโว ตตฺถ อาทีนโว, โส จสฺส ปจฺจยาธีนวุตฺติตาย ปจฺจโย สมุทยสจฺจนฺติ สมุทยปฺปหาเนน อาทีนวสมติกฺกโมติ อาทีนวคฺคหเณน สิทฺธมตฺถมาห – ‘‘ปหานปฏิเวโธ เจว สมุทยสจฺจญฺจา’’ติ. สพฺพสงฺขตนิสฺสรณํ นิพฺพานญฺจ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน ปฏิวิชฺฌิตพฺพนฺติ อาห – ‘‘อิมินา สจฺฉิกิริยาปฏิเวโธ เจว นิโรธสจฺจญฺจา’’ติ. อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสูติ ยถาวุตฺเตสุ ทุกฺขาทีสุ ตีสุ อภิสมยฏฺฐาเนสุ. เย สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย ธมฺมาติ เย อริยมคฺคสญฺญิตา สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย อฏฺฐ, สตฺต วา ธมฺมา. ภาวนาปฏิเวโธ มคฺคสจฺจนฺติ ภาวนาภิสมยวเสน ปวตฺตํ มคฺคสจฺจํ. เสสปเทสุปีติ, ‘‘อยํ เวทนาย อสฺสาโท’’ติอาทิปเทสุปิ. ༨༨. འདི་ནི་གཟུགས་ཀྱི་རོ་མྱང་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་རྟོགས་པ་ཡིན་ལ། གཟུགས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པར་གཏོགས་པ་ཡིན་པས་ན། “འདིས་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་རྟོགས་པ་ཉིད་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་གསུངས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“གཟུགས་གང་མི་རྟག་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལས་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་དེ་ལ་ཉེས་དམིགས་ཡིན་ལ། དེ་ནི་དེའི་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རྐྱེན་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ཡིན་པས། ཀུན་འབྱུང་སྤངས་པས་ཉེས་དམིགས་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པ་ནི་ཉེས་དམིགས་བཟུང་བས་གྲུབ་པའི་དོན་ཏེ། “སྤངས་པའི་རྟོགས་པ་ཉིད་དང་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདུས་བྱས་ཐམས་ཅད་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན། “འདིས་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་རྟོགས་པ་ཉིད་དང་འགོག་པའི་བདེན་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །གནས་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་རྟོགས་པའི་གནས་གསུམ་ལའོ། །ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་གང་དག་ཅེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་བརྒྱད་དམ་བདུན་ནོ། །བསྒོམས་པའི་རྟོགས་པ་ནི་ལམ་གྱི་བདེན་པ་སྟེ། བསྒོམ་པའི་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱི་བདེན་པའོ། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་ཚོར་བའི་རོ་མྱང་བའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ལའང་ངོ། ། ๘๙. อิมสฺมินฺติ อาสนฺนปจฺจกฺขตาย สกอตฺตภาโว คหิโต, ตเทว อชฺฌตฺตา ขนฺธาติ ตปฺปฏิโยคิตาย, ‘‘พหิทฺธาติ ปรสฺส สวิญฺญาณเก กาเย’’ติ วุตฺตํ. สพฺพนิมิตฺเตสูติ สพฺเพสุ รูปนิมิตฺตาทีสุปิ. ตานิ ปน อินฺทฺริยพทฺธานิปิ อนินฺทฺริยพทฺธานิปิ ตํสภาวานีติ อาห ‘‘อนินฺทฺริยพทฺธมฺปิ สงฺคณฺหาตี’’ติ. วิญฺญาณคฺคหเณเนเวตฺถ เวทนาทโยปิ คหิตา อวินาภาวโตติ, ‘‘สวิญฺญาณเก กาเย’’ติ วุตฺตํ. ‘‘กาโย’’ติ วา ขนฺธสมูโหติ อตฺโถ. ༨༩. འདི་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རང་གི་ལུས་བཟུང་བ་སྟེ། དེ་ཉིད་ནི་ནང་གི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཡིན་པས་དེའི་ཟླས་ཕྱེ་སྟེ། “ཕྱི་རོལ་ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བཅས་པའི་ལུས་ལའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །མཚན་མ་ཐམས་ཅད་ལ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ལའང་ངོ། །དེ་དག་ནི་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་པ་དང་དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་པའང་དེའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པས་ན། “དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་པའང་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པ་བཟུང་བས་ནི་འདིར་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའང་མི་འབྲལ་བའི་ཕྱིར་བཟུང་བ་ཡིན་པས་ན། “རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བཅས་པའི་ལུས་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་“ལུས་”ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོའི་ཚོགས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། ๙๐. อนตฺตนิ ฐตฺวาติ อตฺตรหิเต อนตฺตสภาเว ขนฺธโกฏฺฐาเส ฐตฺวา ตํ อาธารํ กตฺวา กตานิ กมฺมานิ. กตรสฺมึ อตฺตนิ ฐตฺวาติ กีทิเส อตฺตนิ นิสฺสยวิปากํ ทสฺสนฺติ วิปจฺจิสฺสนฺติ. เอเตน การกเวทกรหิตตฺตา อตฺตปกฺขกมฺมกานิ น ยุชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ, ขนฺธานํ ขณิกตฺตา จ กตนาสอกตพฺภาคมโทโส จ อาปชฺชตีติ. ༩༠. བདག་མེད་པ་ལ་གནས་ནས་ཞེས་པ་ནི་བདག་དང་བྲལ་བའི་བདག་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཕུང་པོའི་ཆ་ཤས་ལ་གནས་ནས་དེ་ལ་རྟེན་དུ་བྱས་ཏེ་བྱས་པའི་ལས་རྣམས་སོ། །བདག་གང་ལ་གནས་ནས་ཞེས་པ་ནི་བདག་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག་ལ་གནས་ནས་རྟེན་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པར་འགྱུར་ཞིང་རྣམ་པར་སྨིན་པར་འགྱུར་རམ། འདིས་ནི་བྱེད་པ་པོ་དང་མྱོང་བ་པོ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་བདག་གི་ཕྱོགས་ཀྱི་ལས་རྣམས་མི་རིགས་པར་སྟོན་ཏེ། ཕུང་པོ་རྣམས་སྐད་ཅིག་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བྱས་པ་ཆུད་ཟོས་པ་དང་མ་བྱས་པ་དང་འཕྲད་པའི་སྐྱོན་དུའང་འགྱུར་རོ་ཞེས་སོ། ། ตตฺรายํ (อิติวุ. อฏฺฐ. ๗๔; สารตฺถ. ฏี. ๑.๕) โจทนาโสธนาวิธิ – ปาณาติปาตวเสน ตาว กมฺมปถสมฺพนฺธวิภาวนา, ขเณ ขเณ หิ นิรุชฺฌนสภาเวสุ สงฺขาเรสุ โก หนฺติ, โก วา หญฺญติ, ยทิ จิตฺตเจตสิกสนฺตาโน, โส อรูปตฺตา [Pg.266] น เฉทนเภทนาทิวเสน วิโกปนสมตฺโถ, นปิ วิโกปนีโย. อถ รูปสนฺตาโน, โส อเจตนตฺตา กฏฺฐกลิงฺครูปโมติ น ตตฺถ เฉทนาทินา ปาณาติปาตาปุญฺญํ ปสวติ ยถา มตสรีเร. ปโยโคปิ ปาณาติปาตสฺส ปหรณปฺปหาราทิโก อตีเตสุ วา สงฺขาเรสุ ภเวยฺย, อนาคเตสุ, ปจฺจุปฺปนฺเนสุ วา, ตตฺถ น ตาว อตีตานาคเตสุ สมฺภวติ เตสํ อภาวโต, ปจฺจุปฺปนฺเนสุ จ สงฺขารานํ ขณิกตฺตา สรเสเนว นิรุชฺฌนสภาวตาย วินาสาภิมุเขสุ นิปฺปโยชโน ปโยโค สิยา, วินาสสฺส จ การณรหิตตฺตา น ปหรณปฺปหาราทิปฺปโยคเหตุกํ มรณํ, นิรีหกตาย จ สงฺขารานํ กสฺส โส ปโยโค? ขณิกตฺตา วธาธิปฺปายสมกาลภิชฺชนกสฺส กิริยาปริโยสานกาลานวฏฺฐานโต กสฺส ปาณาติปาตกมฺมพทฺโธติ? དེ་ལ་འདི་ནི་ (ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་འགྲེལ་བཤད། ༧༤། སཱ་རཏࠠ་ཊཱི་ཀཱ། ༡.༥) རྒོལ་བ་དང་ལན་གྱི་ཆོ་ག་སྟེ། ཐོག་མར་སྲོག་གཅོད་པའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་འབྲེལ་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ། སྐད་ཅིག་རེ་རེ་བཞིན་འགག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་སུས་གསོད་ཅིང་སུ་ཞིག་གསོད་པར་འགྱུར། གལ་ཏེ་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་རྒྱུན་ཡིན་ན། དེ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཕྱིར་གཅོད་པ་དང་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གནོད་པར་བྱེད་མི་ནུས་ཤིང་གནོད་པར་བྱ་བའང་མ་ཡིན། འོ་ན་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུན་ཡིན་ན། དེ་ནི་སེམས་མེད་པའི་ཕྱིར་ཤིང་དང་གྱོ་དུམ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་དེ་ལ་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པས་སྲོག་གཅོད་པའི་མི་དགེ་བ་མི་སྐྱེ་སྟེ་རོ་ལྟ་བུའོ། །སྲོག་གཅོད་པའི་སྦྱོར་བ་བརྡེག་པ་དང་མཚོན་འདེབས་པ་ལ་སོགས་པའང་འདས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་འགྱུར་རམ། མ་འོངས་པ་ལའམ། ད་ལྟར་བ་ལ་འགྱུར། དེ་ལ་འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་རྣམས་ལ་ནི་དེ་དག་མེད་པའི་ཕྱིར་མི་སྲིད་ལ། ད་ལྟར་བའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱང་སྐད་ཅིག་མ་ཡིན་པས་རང་གི་ངང་གིས་འགག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཉིད་ཀྱིས་འཇིག་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་ཕྱིར་སྦྱོར་བ་ནི་དོན་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །འཇིག་པ་ལ་རྒྱུ་མེད་པའི་ཕྱིར་བརྡེག་པ་དང་མཚོན་འདེབས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྦྱོར་བའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་འཆི་བ་མ་ཡིན་ལ། འདུ་བྱེད་རྣམས་བྱེད་པ་པོ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྦྱོར་བ་དེ་སུའི་ཡིན། སྐད་ཅིག་མ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གསོད་པའི་བསམ་པ་དང་དུས་མཉམ་དུ་འཇིག་པས་བྱ་བ་རྫོགས་པའི་དུས་སུ་མི་གནས་པའི་ཕྱིར་སུ་ཞིག་སྲོག་གཅོད་པའི་ལས་ཀྱིས་བཅིངས་པར་འགྱུར་ཞེ་ན། วุจฺจเตยถาวุตฺตวธกเจตนาสหิโต สงฺขารปุญฺโช สตฺตสงฺขาโต หนฺติ. เตน ปวตฺติตวธปฺปโยคนิมิตฺตํ อปคตอุสฺมาวิญฺญาณชีวิตินฺทฺริโย มตโวหารปวตฺตินิพนฺธโน ยถาวุตฺตวปฺปโยคกรเณ อุปฺปชฺชนารโห รูปารูปธมฺมสมูโห หญฺญติ, เกวโล วา จิตฺตเจตสิกสนฺตาโน. วธปฺปโยคาวิสยภาเวปิ ตสฺส ปญฺจโวการภเว รูปสนฺตานาธีนวุตฺติตาย รูปสนฺตาเน ปเรน ปโยชิตชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกปโยควเสน ตนฺนิพฺพตฺติตวิพนฺธกวิสทิรูปุปฺปตฺติยา วิคเต วิจฺเฉโท โหตีติ น ปาณาติปาตสฺส อสมฺภโว; นาปิ อเหตุโก ปาณาติปาโต, น จ ปโยโค นิปฺปโยชโน ปจฺจุปฺปนฺเนสุ สงฺขาเรสุ กตปฺปโยควเสน ตทนนฺตรํ อุปฺปชฺชนารหสฺส สงฺขารกลาปสฺส ตถา อนุปฺปตฺติโต. ขณิกานํ สงฺขารานํ ขณิกมรณสฺส อิธ มรณภาเวน อนธิปฺเปตตฺตา สนฺตติมรณสฺส จ ยถาวุตฺตนเยน สเหตุกภาวโต น อเหตุกํ มรณํ; น จ กตฺตุรหิโต ปาณาติปาตปฺปโยโค นิรีหเกสุปิ สงฺขาเรสุ สนฺนิหิตตามตฺเตน อุปการเกสุ อตฺตโน อตฺตโน อนุรูปผลุปฺปาทเน นิยเตสุ การเณสุ กตฺตุโวหารสิทฺธิโต ยถา – ‘‘ปทีโป ปกาเสติ, นิสากโร จนฺทิมา’’ติ. น จ เกวลสฺส วจาธิปฺปายสหภุโน จิตฺตเจตสิกกลาปสฺส ปาณาติปาโต อิจฺฉิโต สนฺตานวเสน อวฏฺฐิตสฺเสว ปฏิชานนโต; สนฺตานวเสน ปวตฺตมานานญฺจ [Pg.267] ปทีปาทีนํ อตฺถกิริยสิทฺธิ ทิสฺสตีติ อตฺเถว ปาณาติปาเตน กมฺมุนา พทฺโธ; ตโต เอว ยสฺมึ สนฺตาเน ปาณาติปาตเจตนา ปวตฺตา; ตตฺเถว สนฺตาเน ปจฺจยนฺตรสมวาเยน ภวนฺตเร นิรยาทีสุ ตสฺสา ผลปฺปวตฺตีติ นตฺเถว กตวินาโส อกตพฺภาคโม จ. อิมินา นเยน อทินฺนาทานาทีนญฺจ วเสน ยถารหํ กมฺมปถสมฺพนฺธวิภาวนา เวทิตพฺพาติ. ལན་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གསོད་པའི་སེམས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་སེམས་ཅན་དུ་བཏགས་པ་དེས་གསོད་པར་བྱེད་དོ། །དེས་བརྩམས་པའི་གསོད་པའི་སྦྱོར་བའི་རྒྱུ་མཚན་ལས་དྲོད་དང་རྣམ་ཤེས་དང་སྲོག་གི་དབང་པོ་དང་བྲལ་ཞིང་ཤི་བའི་ཐ་སྙད་འཇུག་པའི་རྒྱུ་ཅན། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྦྱོར་བ་བྱས་པ་ལས་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པ་དེ་གསོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནམ། ཡང་ན་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་རྒྱུན་འབའ་ཞིག་གསོད་པར་བྱ་བ་ཡིན། གསོད་པའི་སྦྱོར་བའི་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུའང་དེའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པའི་སྲིད་པ་ལ་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། གཞན་གྱིས་སྦྱར་བའི་སྲོག་གི་དབང་པོ་གཅོད་པའི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་དེ་ལས་བྱུང་བའི་གེགས་བྱེད་པའི་མི་མཐུན་པའི་གཟུགས་སྐྱེས་ནས་བྲལ་བར་གྱུར་པ་ན་རྒྱུན་ཆད་པར་འགྱུར་བས། སྲོག་གཅོད་པ་མི་སྲིད་པ་མ་ཡིན་ནོ། །སྲོག་གཅོད་པ་རྒྱུ་མེད་པའང་མ་ཡིན་ལ། སྦྱོར་བའང་དོན་མེད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ད་ལྟར་བའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་སྦྱོར་བ་བྱས་པའི་དབང་གིས་དེའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཚོགས་པ་དེ་ལྟར་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །སྐད་ཅིག་མའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མའི་འཆི་བ་ནི་འདིར་འཆི་བའི་དངོས་པོར་མ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། རྒྱུན་གྱི་འཆི་བ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྒྱུ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྒྱུ་མེད་པའི་འཆི་བ་མ་ཡིན་ནོ། །བྱེད་པ་པོ་དང་བྲལ་བའི་སྲོག་གཅོད་པའི་སྦྱོར་བའང་མ་ཡིན་ཏེ། བྱེད་པ་མེད་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལའང་ཉེ་བར་གནས་པ་ཙམ་གྱིས་ཕན་འདོགས་པར་བྱེད་ཅིང་རང་རང་གི་མཐུན་པའི་འབྲས་བུ་སྐྱེད་པ་ལ་ངེས་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ལ་བྱེད་པ་པོའི་ཐ་སྙད་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཏེ། དཔེར་ན། “སྒྲོན་མེས་གསལ་བར་བྱེད། ཟླ་བས་མཚན་མོ་བྱེད།” ཅེས་པ་ལྟར་རོ། །གསོད་པའི་བསམ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཚོགས་པ་འབའ་ཞིག་ལ་སྲོག་གཅོད་པར་འདོད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། རྒྱུན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པ་ཉིད་ལ་ཁས་ལེན་པའི་ཕྱིར་དང་། རྒྱུན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་སྒྲོན་མེ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་དོན་བྱེད་ནུས་པ་གྲུབ་པར་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེས་ན་སྲོག་གཅོད་པའི་ལས་ཀྱིས་བཅིངས་པ་ཡོད་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྒྱུད་གང་ལ་སྲོག་གཅོད་པའི་སེམས་པ་སྐྱེས་པ་དེའི་རྒྱུད་ཉིད་ལ་རྐྱེན་གཞན་ཚོགས་པ་ལས་སྐྱེ་བ་གཞན་དུ་དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པར་དེའི་འབྲས་བུ་མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། བྱས་པ་ཆུད་ཟོས་པ་དང་མ་བྱས་པ་དང་འཕྲད་པ་མེད་པ་ཉིད་དོ། །ཚུལ་འདིའི་སྒོ་ནས་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་དུའང་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་འབྲེལ་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཞེས་སོ། ། สพฺโพ ทิฏฺฐิคฺคาโห ตณฺหาวสคตสฺเสว โหตีติ อาห ‘‘ตณฺหาธิปเตยฺเยนา’’ติ. เตสุ เตสุ ธมฺเมสูติ มยา เทสิยมานทสฺสนธมฺเมสุ. ปกติกมฺมฏฺฐานนฺติ ตสฺส เถรสฺส สนฺติเก คเหตฺวา ปริหริยมานกมฺมฏฺฐานํ. อญฺญํ นวกมฺมฏฺฐานนฺติ ภควโต เทสนานุสาเรน คหิตํ อญฺญํ นวํ กมฺมฏฺฐานํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ལྟ་བ་འཛིན་པ་ཐམས་ཅད་སྲེད་པའི་དབང་དུ་སོང་བ་ཁོ་ན་ལ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། “སྲེད་པའི་བདག་དབང་གིས།” ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཆོས་དེ་དང་དེ་དག་ལ།” ཞེས་པ་ནི་ངས་བསྟན་པའི་ལྟ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལའོ། །“རང་བཞིན་གྱི་ལས་ཀྱི་ས་གཞི།” ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྟན་དེའི་དྲུང་ནས་བླངས་ཏེ་ཉམས་སུ་ལེན་བཞིན་པའི་ལས་ཀྱི་ས་གཞིའོ། །“གཞན་གསར་པའི་ལས་ཀྱི་ས་གཞི།” ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་གི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་བླངས་པའི་ལས་ཀྱི་ས་གཞི་གསར་པ་གཞན་ཞིག་གོ །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྟོགས་པར་སླའོ། ། มหาปุณฺณมสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ཟླ་བ་ཉ་བའི་མདོ་ཆེན་པོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๐. จูฬปุณฺณมสุตฺตวณฺณนา ༡༠. ཟླ་བ་ཉ་བའི་མདོ་ཆུང་ངུའི་བཤད་པ། ๙๑. ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ อาเมฑิตวจนํ พฺยาปนิจฺฉาวเสน วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘ยํ ยํ ทิส’’นฺติอาทิ. อนุวิโลเกตฺวาติ เอตฺถ อนุสทฺโทปิ พฺยาปนิจฺฉายเมวาติ อนุ อนุ วิโลเกตฺวาติ อตฺโถ. เตเนวาห – ‘‘ตโต ตโต วิโลเกตฺวา’’ติ. อสนฺโต นีโจ ปุริโสติ อสปฺปุริโสติ อาห – ‘‘ปาปปุริโส ลามกปุริโส’’ติ. โสติ อสปฺปุริโส. ตนฺติ อสปฺปุริสํ ชานิตุํ น สกฺโกติ อสปฺปุริสธมฺมานํ ยาถาวโต อชานนโต. ปาปธมฺมสมนฺนาคโตติ กายทุจฺจริตาทิอสนฺตุฏฺฐิตาทิลามกธมฺมสมนฺนาคโต. อสปฺปุริเส ภตฺติ เอตสฺสาติ อสปฺปุริสภตฺติ. เตนาห – ‘‘อสปฺปุริสเสวโน’’ติ. อสปฺปุริสธมฺโม อสปฺปุริโส อุตฺตรปทโลเปน, เตสํ จินฺตนสีโลติ อสปฺปุริสจินฺตี. เตนาห ‘‘อสปฺปุริสจินฺตาย จินฺตโก’’ติ, ทุจฺจินฺติตจินฺตีติ อตฺโถ. อสปฺปุริสมนฺตนนฺติ อสาธุชนวิจารํ อสปฺปุริสวีมํสํ. อสปฺปุริสวาจนฺติ จตุพฺพิธํ ทุพฺภาสิตํ. อสปฺปุริสกมฺมํ นาม ติวิธมฺปิ กายทุจฺจริตํ. อสปฺปุริสทิฏฺฐิ นาม วิเสสโต ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ, ตาย สมนฺนาคโต อสปฺปุริสทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต, อสปฺปุริสทานํ [Pg.268] นาม อสกฺกจฺจทานาทิ. สพฺโพปายมตฺโถ ปาฬิโต เอว วิญฺญายติ. ༩༡. “ཅང་མི་སྨྲ་བར་གྱུར་ཅིང་ཅང་མི་སྨྲ་བར་གྱུར་པ།” ཞེས་ཟློས་པའི་ཚིག་ནི་ཁྱབ་པར་འདོད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཕྱོགས་གང་དང་གང་དུ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ཀུན་ཏུ་བལྟས་ནས།” ཞེས་པ་འདིར་“ཀུན་ཏུ།” ཞེས་པའི་སྒྲའང་ཁྱབ་པར་འདོད་པ་ཉིད་ལ་འཇུག་པས་ཡང་དང་ཡང་དུ་བལྟས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“དེ་དང་དེ་ནས་བལྟས་ནས།” ཞེས་གསུངས་སོ། །“དམ་པ་མ་ཡིན་པ་དམན་པའི་སྐྱེས་བུ།” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་སྟེ། “སྐྱེས་བུ་སྡིག་ཅན། སྐྱེས་བུ་ཐ་ཤལ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །“དེ།” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའོ། །“དེ།” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་དེ་ཤེས་པར་མི་ནུས་ཏེ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མི་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“སྡིག་པའི་ཆོས་དང་ལྡན་པ།” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་དང་ཆོག་མི་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཐ་ཤལ་བ་རྣམས་དང་ལྡན་པའོ། །སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་ལ་དད་པ་ཡོད་པ་ནི་“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་ལ་དད་པའོ།” །དེའི་ཕྱིར་“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་ལ་བསྟེན་པ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་སྟེ་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའོ། །དེ་དག་སེམས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནི་“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་སེམས་པ་ཅན།” ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་བསམ་པས་སེམས་པ།” ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཉེས་པར་བསམས་པ་སེམས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་གྲོས་བྱེད་པ།” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་དཔྱད་པ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་རྟོག་དཔྱོད་དོ། །“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཚིག” ཅེས་པ་ནི་རྣམ་པ་བཞིའི་ཉེས་པར་སྨྲས་པའོ། །“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ལས།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དོ། །“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ལྟ་བ།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་གཞི་བཅུ་ལྡན་གྱི་ལོག་པར་ལྟ་བ་སྟེ། དེ་དང་ལྡན་པ་ནི་“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པའོ།” །“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་སྦྱིན་པ།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་གུས་པ་མེད་པར་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའོ། །ཐབས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་ནི་གཞུང་ཉིད་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ‘‘ปาณํ หนิสฺสามี’’ติอาทิกา เจตนา กามํ ปรพฺยาพาธายปิ โหติเยว, ยถา ปน สา อตฺตโน พลวตรทุกฺขตฺถาย โหติ, ตถา น ปรสฺสาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ, ‘‘อตฺตโน ทุกฺขตฺถาย จินฺเตติ’’อิจฺเจว วุตฺโต. ยถา อสุโก อสุกนฺติอาทีหิ ปาปโก ปาปวิปาเกกเทสํ พลวํ ครุตรํ วา ปจฺจนุโภนฺโตปิ ยถา ปโร ปจฺจนุโภติ, น ตถา สยนฺติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ปรพฺยาพาธายา’’ติ. คเหตฺวาติ ปาปกิริยาย สหายภาเวน คเหตฺวา. “སྲོག་གཅོད་པར་བྱའོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་པ་ནི་གཞན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དུའང་འགྱུར་བ་ཅི་མ་རུང་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་རང་ཉིད་ལ་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དོན་དུ་འགྱུར་བ་ལྟར་གཞན་ལ་དེ་ལྟར་མི་འགྱུར་བའི་དོན་འདི་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “རང་གི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དོན་དུ་སེམས་སོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཆེ་གེ་མོ་དང་ཆེ་གེ་མོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྡིག་པ་ཅན་གྱིས་སྡིག་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆ་ཤས་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་འམ་ལྕི་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་ཡང་། ཇི་ལྟར་གཞན་གྱིས་མྱོང་བ་ལྟར་རང་གིས་དེ་ལྟར་མི་མྱོང་བར་སྟོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“གཞན་ལ་གནོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར།” ཞེས་གསུངས་སོ། །“བཟུང་ནས།” ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པའི་བྱ་བ་ལ་གྲོགས་ཀྱི་དངོས་པོར་བཟུང་ནས་སོ། ། อสกฺกจฺจนฺติ อนาทรํ กตฺวา. เทยฺยธมฺมสฺส อสกฺกรณํ อปฺปสนฺนากาโร, ปุคฺคลสฺส อสกฺกรณํ อครุกรณนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘เทยฺยธมฺมํ น สกฺกโรติ นามา’’ติอาทิมาห. อจิตฺตีกตฺวาติ น จิตฺเต กตฺวา, น ปูเชตฺวาติ อตฺโถ. ปูเชนฺโต หิ ปูเชตพฺพวตฺถุํ จิตฺเต ฐเปติ, ตโต น พหิ กโรติ. จิตฺตํ วา อจฺฉริยํ กตฺวา ปฏิปตฺติ จิตฺตีกรณํ, สมฺภาวนกิริยา. ตปฺปฏิกฺเขปโต อจิตฺตีกรณํ, อสมฺภาวนกิริยา. อปวิทฺธนฺติ อุจฺฉิฏฺฐาทิฉฑฺฑนียธมฺมํ วิย อวขิตฺตกํ. เตนาห – ‘‘ฉฑฺเฑตุกาโม วิยา’’ติอาทิ. โรคํ ปกฺขิปนฺโต วิยาติ โรคิกสรีรํ โอทนาทีหิ ปมชฺชิตฺวา วมฺมิเก โรคํ ปกฺขิปนฺโต วิย. อทฺธา อิมสฺส ทานสฺส ผลํ มเมว อาคจฺฉตีติ เอวํ ยสฺส ตถา ทิฏฺฐิ อตฺถิ, โส อาคมนทิฏฺฐิโก, อยํ ปน น ตาทิโสติ อาห ‘‘อนาคมนทิฏฺฐิโก’’ติ. เตนาห – ‘‘โน ผลปาฏิกงฺขี หุตฺวา เทตี’’ติ. “མ་གུས་པར།” ཞེས་པ་ནི་མ་རངས་པར་བྱས་ནས་སོ། །སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་མ་གུས་པ་ནི་མ་དད་པའི་རྣམ་པ་ཡིན་ལ། གང་ཟག་ལ་མ་གུས་པ་ནི་བཀུར་སྟི་མི་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་དོན་འདི་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་བཀུར་སྟི་མི་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པར།” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལ་མི་འཇོག་པར་ཏེ། མཆོད་པར་མི་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །མཆོད་པར་བྱེད་པ་པོས་ནི་མཆོད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་སེམས་ལ་འཇོག་ཅིང་། དེ་ལས་ཕྱི་རོལ་དུ་མི་བྱེད་དོ། །ཡང་ན་སེམས་ངོ་མཚར་དུ་བྱས་ནས་སྒྲུབ་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་སྟེ་བཀུར་སྟིའི་བྱ་བའོ། །དེ་ལས་བཟློག་པ་ནི་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པ་སྟེ་བཀུར་སྟི་མི་བྱེད་པའི་བྱ་བའོ། །“བོར་བ་ལྟ་བུ།” ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མ་ལ་སོགས་པ་དོར་བྱའི་ཆོས་བཞིན་དུ་བསྐྱུར་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་“དོར་བར་འདོད་པ་བཞིན་དུ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ནད་གཏོར་བ་ལྟ་བུ།” ཞེས་པ་ནི་ནད་པའི་ལུས་ཟས་ལ་སོགས་པས་ཕྱིས་ནས་གྲོག་མཁར་ལ་ནད་གཏོར་བ་ལྟ་བུའོ། །“ངེས་པར་སྦྱིན་པ་འདིའི་འབྲས་བུ་བདག་ཉིད་ལ་འོང་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་དེ་ལྟར་ལྟ་བ་གང་ལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་འོང་བར་ལྟ་བ་ཅན་ཡིན་ལ། འདི་ནི་དེ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འོང་བར་མི་ལྟ་བའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“འབྲས་བུ་ལ་རེ་བ་མེད་པར་སྦྱིན་པར་བྱེད་དོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ། กามญฺจายํ ยถาวุตฺตปุคฺคโล อสทฺธมฺมาทีหิ ปาปธมฺเมหิ สมนฺนาคโต, เตหิ ปน สพฺเพหิปิ มิจฺฉาทสฺสนํ มหาสาวชฺชนฺติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา นิรเย อุปปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. วุตฺตปฏิปกฺขนเยนาติ กณฺหปกฺเข วุตฺตสฺส อตฺถสฺส วิปริยาเยน สุกฺกปกฺเข อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘สเทวกํ โลก’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๑) เทวสทฺโท ฉกามาวจรเทเวสุ, เอวมิธาติ อาห ‘‘ฉกามาวจรเทวา’’ติ. ตตฺถ พฺรหฺมานํ วิสุํ คหิตตฺตา กามาวจรเทวคฺคหณนฺติ เจ? อิธ ทานผลสฺส อธิปฺเปตตฺตา กามาวจรเทวคฺคหณํ[Pg.269], ตตฺถาปิ ฉกามาวจรคฺคหณํ ทฏฺฐพฺพํ เทวมหตฺตตาทิวจนโต. ติณฺณํ กุลานํ สมฺปตฺตีติ ขตฺติยมหตฺตาทีนํ ติณฺณํ กุลานํ สมฺปตฺติ, น เกวลํ กุลสมฺปทา เอว อธิปฺเปตา, อถ โข ตตฺถ อายุวณฺณยสโภคอิสฺสริยาทิสมฺปทาปิ อธิปฺเปตาติ ทฏฺฐพฺพํ อุฬารสฺส ทานมยปุญฺญสฺส วเสน เตสมฺปิ สมิชฺฌนโต. สุทฺธวฏฺฏวเสเนว กถิตํ สุกฺกปกฺเขปิ สพฺพโส วิวฏฺฏสฺส อนามฏฺฐตฺตา. สทฺธาทโย หิ โลกิยกุสลสมฺภารา เอเวตฺถ อธิปฺเปตาติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གང་ཟག་འདི་ནི་དམ་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་ལྡན་པ་ཅི་མ་རུང་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལས་ཀྱང་ལོག་པར་ལྟ་བ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ལོག་པར་ལྟ་བ་དེས་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །“བཤད་པའི་གཉེན་པོའི་ཚུལ་གྱིས།” ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་ནག་པོར་བཤད་པའི་དོན་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་ཕྱོགས་དཀར་པོའི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྷའི་སྒྲ་ནི་འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རིགས་དྲུག་ལ་འཇུག་པ་ལྟར། འདིར་ཡང་དེ་ལྟར་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རིགས་དྲུག” ཅེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཚངས་པ་རྣམས་ལོགས་སུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་བཟུང་བ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། འདིར་སྦྱིན་པའི་འབྲས་བུ་འདོད་པའི་ཕྱིར་འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་བཟུང་བ་ཡིན་ལ། དེར་ཡང་ལྷའི་ཆེ་བ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རིགས་དྲུག་བཟུང་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །“རིགས་གསུམ་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ།” ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་རིགས་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་རིགས་གསུམ་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེ། རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཙམ་ཞིག་འདོད་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ལ་ཚེ་དང་། ཁ་དོག གྲགས་པ། ལོངས་སྤྱོད། དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའང་འདོད་པར་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། རྒྱ་ཆེ་བའི་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་དེ་དག་ཀྱང་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཕྱོགས་དཀར་པོ་ལའང་རྣམ་པར་འཁོར་བ་འབའ་ཞིག་གི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་ཏེ། རྣམ་པར་བཟློག་པ་ལ་རྩ་བ་ནས་མ་རེག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་པའི་དགེ་བའི་ཚོགས་རྣམས་ཁོ་ན་འདིར་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྟོགས་པར་སླའོ། ། จูฬปุณฺณมสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ཟླ་བ་ཉ་བའི་མདོ་ཆུང་ངུའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། นิฏฺฐิตา จ เทวทหวคฺควณฺณนา. ལྷ་རྫིང་གི་ཚོགས་ཀྱི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๒. อนุปทวคฺโค ༢. ཚིག་སོ་སོའི་ཚོགས། ๑. อนุปทสุตฺตวณฺณนา ༡. ཚིག་སོ་སོའི་མདོའི་བཤད་པ། ๙๓. อิทฺธิมาติ [Pg.270] คุโณ ปากโฏ ปรโตโฆเสน วินา ปาสาทกมฺปนเทวจาริกาทีหิ สยเมว ปกาสภาวโต; ธุตวาทาทิคุณานมฺปิ ตถาภาเว เอเตเนว นเยน เตสํ คุณานํ ปากฏโยคโต จ ปเรสํ นิจฺฉิตภาวโต จ. ปญฺญวโต คุณาติ ปญฺญาปเภทปภาวิเต คุณวิเสเส สนฺธาย วทติ. เต หิ เยภุยฺเยน ปเรสํ อวิสยา. เตนาห – ‘‘น สกฺกา อกถิตา ชานิตุ’’นฺติ. วิสภาคา สภาคา นาม อโยนิโสมนสิการพหุเลสุ ปุถุชฺชเนสุ, เต ปน อปฺปหีนราคโทสตาย ปรสฺส วิชฺชมานมฺปิ คุณํ มกฺเขตฺวา อวิชฺชมานํ อวณฺณเมว โฆเสนฺตีติ อาห – ‘‘วิสภาค…เป… กเถนฺตี’’ติ. ༩༣. “རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ།” ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་སྒྲ་ལ་མ་ལྟོས་པར་གཞལ་ཡས་ཁང་གཡོ་བ་དང་ལྷའི་ཡུལ་དུ་རྒྱུ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རང་ཉིད་གསལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ཡོན་ཏན་གསལ་བ་ཉིད་དོ། །སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་ལ་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་གི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་འོས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་གཞན་རྣམས་ངེས་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་ཡོན་ཏན།” ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབྱེ་བས་ཕྱེ་བའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །དེ་དག་ནི་ཕལ་ཆེར་གཞན་གྱི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “མ་བཤད་པར་ཤེས་པར་མི་ནུས་སོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །མི་མཐུན་པ་དང་མཐུན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་བའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལའོ། །དེ་དག་ནི་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་གཞན་ལ་ཡོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལའང་སྐུར་བ་བཏབ་ནས་མེད་པའི་སྐྱོན་ཉིད་སྒྲོག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “མི་མཐུན་པ་...པེ་...སྨྲའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ། ยา อฏฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทโต อาทีนวโต ยถาภูตํ ปชานนา, อยํ ธาตุกุสลตา. อายตนกุสลตายปิ เอเสว นโย. อวิชฺชาทีสุ ทฺวาทสสุ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺเคสุ โกสลฺลํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตา. อิทํ อิมสฺส ผลสฺส ฐานํ การณํ, อิทํ อฏฺฐานํ อการณนฺติ เอวํ ฐานญฺจ ฐานโต, อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานนา, อยํ ฐานาฏฺฐานกุสลตา. โย ปน อิเมสุ ธาตุอาทีสุ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน นิสฺสงฺคคติยา ปณฺฑาติ ลทฺธนาเมน ญาเณน อิโต คโต ปวตฺโต, อยํ ปณฺฑิโต นามาติ อาห – ‘‘อิเมหิ จตูหิ การเณหิ ปณฺฑิโต’’ติ. มหนฺตานํ อตฺถานํ ปริคฺคณฺหนโต มหตี ปญฺญา เอตสฺสาติ มหาปญฺโญ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโยติ อาห – ‘‘มหาปญฺญาทีหิ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ’’ติ. གང་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་འབྱུང་བ་དང་། ནུབ་པ་དང་། རོ་མྱང་བ་དང་། ཉེས་དམིགས་རྣམས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་ཤེས་པ་འདི་ནི་ཁམས་ལ་མཁས་པ་ཉིད་དོ། །སྐྱེ་མཆེད་ལ་མཁས་པ་ཉིད་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས་པོ་རྣམས་ལ་མཁས་པ་ནི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལ་མཁས་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ནི་འབྲས་བུ་འདིའི་གནས་དང་རྒྱུ་ཡིན་ལ། འདི་ནི་གནས་མ་ཡིན་པ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་ལྟར་གནས་ཀྱང་གནས་སུ་དང་། གནས་མ་ཡིན་པའང་གནས་མ་ཡིན་པར་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་ཤེས་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་མཁས་པ་ཉིད་དོ། །གང་ཞིག་ཁམས་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཆགས་པ་མེད་པའི་འགྲོ་བས་ "མཁས་པ" ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཐོབ་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་འདི་ནས་སོང་ཞིང་ཞུགས་པ་དེ་ནི་ "མཁས་པ" ཞེས་བྱ་སྟེ། "རྒྱུ་བཞི་པོ་འདི་དག་གིས་མཁས་པའོ" ཞེས་གསུངས་སོ། །དོན་ཆེན་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་འདི་ལ་ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་ཡོད་པས་ན་ "ཤེས་རབ་ཆེ་བའོ"། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། "ཤེས་རབ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ" ཞེས་སོ། ། นานตฺตนฺติ ยาหิ มหาปญฺญาทีหิ สมนฺนาคตตฺตา เถโร ‘‘มหาปญฺโญ’’ติอาทินา กิตฺตียติ, ตาสํ มหาปญฺญาทีนํ อิทํ นานตฺตํ อยํ เวมตฺตตา. ยสฺส กสฺสจิ (ที. นิ. ฏี. ๓.๒๑๖; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๑๐; อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๕๘๔) วิเสสโต อรูปธมฺมสฺส มหตฺตํ นาม กิจฺจสิทฺธิยา เวทิตพฺพนฺติ ตทสฺส กิจฺจสิทฺธิยา ทสฺเสนฺโต, ‘‘มหนฺเต สีลกฺขนฺเธ ปริคฺคณฺหาตีติ มหาปญฺญา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เหตุมหนฺตตาย ปจฺจยมหนฺตตาย นิสฺสยมหนฺตตาย ปเภทมหนฺตตาย กิจฺจมหนฺตตาย [Pg.271] ผลมหนฺตตาย อานิสํสมหนฺตตาย จ สีลกฺขนฺธสฺส มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. ตตฺถ เหตู อโลภาทโย, ปจฺจยา หิโรตฺตปฺปสทฺธาสติวีริยาทโย. นิสฺสยา สาวกโพธิปจฺเจกโพธิสมฺมาสมฺโพธินิยตตา ตํสมงฺคิโน จ ปุริสวิเสสา. ปเภโท จาริตฺตาทิวิภาโค. กิจฺจํ ตทงฺคาทิวเสน ปฏิปกฺขสฺส วิธมนํ. ผลํ สคฺคสมฺปทา นิพฺพานสมฺปทา จ. อานิสํโส ปิยมนาปตาทิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๙) อากงฺเขยฺยสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๑.๖๔ อาทโย) จ อาคตนเยน เวทิตพฺโพ. อิมินา นเยน สมาธิกฺขนฺธาทีนมฺปิ มหนฺตตา ยถารหํ นิทฺธาเรตฺวา เวทิตพฺพา, ฐานาฏฺฐานาทีนํ ปน มหนฺตภาโว มหาวิสยตาย เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ฐานาฏฺฐานานํ มหาวิสยตา พหุธาตุกสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๑๒๔ อาทโย) สยเมว อาคมิสฺสติ. วิหารสมาปตฺตีนํ สมาธิกฺขนฺเธ นิทฺธาริตนเยน เวทิตพฺพา, อริยสจฺจานํ สกลสาสนสงฺคหณโต สจฺจวิภงฺเค (วิภ. ๑๘๙ อาทโย) ตํสํวณฺณนาสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๑๘๙ อาทโย) อาคตนเยน. สติปฏฺฐานาทีนํ วิภงฺคาทีสุ (วิภ. ๓๕๕ อาทโย) ตํสํวณฺณนาทีสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๓๕๕ อาทโย) จ อาคตนเยน. สามญฺญผลานํ มหโต หิตสฺส มหโต สุขสฺส มหโต อตฺถสฺส มหโต โยคกฺเขมสฺส นิปฺผตฺติภาวโต สนฺตปณีตนิปุณอตกฺกาวจรปณฺฑิตเวทนียภาวโต จ. อภิญฺญานํ มหาสมฺภารโต มหาวิสยโต มหากิจฺจโต มหานุภาวโต มหานิปฺผตฺติโต จ. นิพฺพานสฺส มทนิมฺมทนาทิมหตฺถสิทฺธิโต มหนฺตตา เวทิตพฺพา. "ཐ་དད་པ་ཉིད" ཅེས་པ་ནི། གནས་བརྟན་གང་ཞིག་ཤེས་རབ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ "ཤེས་རབ་ཆེ་བའོ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་དེ་དག་གི ཤེས་རབ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གི་ཐ་དད་པ་འདི་དང་བྱེ་བྲག་འདི་ཉིད་དོ། །གང་ཡང་རུང་བ་ཁྱད་པར་དུ་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཆེ་བ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་བྱ་བ་གྲུབ་པས་ཤེས་པར་བྱ་དགོས་པས། དེའི་བྱ་བ་གྲུབ་པ་ཉིད་སྟོན་པར། "ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པས་ན་ཤེས་རབ་ཆེ་བའོ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་རྒྱུ་ཆེ་བ་ཉིད་དང་། རྐྱེན་ཆེ་བ་ཉིད་དང་། རྟེན་ཆེ་བ་ཉིད་དང་། རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ཆེ་བ་ཉིད་དང་། བྱ་བ་ཆེ་བ་ཉིད་དང་། འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ཉིད་དང་། ཕན་ཡོན་ཆེ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་ཆེ་བའི་དངོས་པོ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་རྒྱུ་ནི་མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་དང་། རྐྱེན་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་། ཁྲེལ་ཡོད་པ་དང་། དད་པ་དང་། དྲན་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སོ། །རྟེན་ནི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་དང་། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་དང་། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་ངེས་པ་ཉིད་དང་། དེ་དག་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་ཁྱད་པར་ཅན་རྣམས་སོ། །རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ནི་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །བྱ་བ་ནི་དེའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་འཇོམས་པ་ཉིད་དོ། །འབྲས་བུ་ནི་མཐོ་རིས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །ཕན་ཡོན་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་འབབ་པ་ལ་སོགས་པའོ། །འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་དང་། མངོན་པར་འདོད་པའི་མདོ་ལ་སོགས་པར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཚུལ་འདིས། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆེ་བ་ཉིད་ཀྱང་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་ཤེས་པར་བྱ་ལ། གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆེ་བའི་དངོས་པོ་ནི་ཡུལ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡུལ་ཆེན་པོ་ཉིད་ནི་ཁམས་མང་པོ་པའི་མདོ་ལས་ཉིད་ཀྱིས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །གནས་པ་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོའི་སྐབས་སུ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱ་ལ། འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་བསྟན་པ་མཐའ་དག་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། བདེན་པའི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་དེའི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། །དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལ་སོགས་པར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། །དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་རྣམས་ཀྱི་ནི་ཕན་པ་ཆེན་པོ་དང་། བདེ་བ་ཆེན་པོ་དང་། དོན་ཆེན་པོ་དང་། རྣལ་འབྱོར་གྱི་བདེ་འཇགས་ཆེན་པོ་འགྲུབ་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཞི་བ་དང་། གྱ་ནོམ་པ་དང་། ཕྲ་བ་དང་། རྟོག་གེའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་དང་། མཁས་པས་རིག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །མངོན་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་ཚོགས་ཆེན་པོ་དང་། ཡུལ་ཆེན་པོ་དང་། བྱ་བ་ཆེན་པོ་དང་། མཐུ་ཆེན་པོ་དང་། གྲུབ་པ་ཆེན་པོའི་ཕྱིར་རོ། །མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ནི་རྒྱགས་པ་བཅོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཆེན་པོ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ปุถุปญฺญาติ เอตฺถาปิ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – นานาขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ, ‘‘อยํ รูปกฺขนฺโธ นาม…เป… อยํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ นามา’’ติ, เอวํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ นานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. เตสุปิ ‘‘เอกวิเธน รูปกฺขนฺโธ, เอกาทสวิเธน รูปกฺขนฺโธ, เอกวิเธน เวทนากฺขนฺโธ, พหุวิเธน เวทนากฺขนฺโธ, เอกวิเธน สญฺญากฺขนฺโธ…เป… เอกวิเธน วิญฺญาณกฺขนฺโธ, พหุวิเธน วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ เอวํ เอเกกสฺส ขนฺธสฺส เอกวิธาทิวเสน อตีตาทิเภทวเสนปิ นานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. ตถา ‘‘อิทํ จกฺขายตนํ นาม…เป… อิทํ ธมฺมายตนํ นาม. ตตฺถ ทสายตนา กามาวจรา, ทฺเว จตุภูมกา’’ติ เอวํ อายตนนานตฺตํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. "ཤེས་རབ་ཡངས་པ" ཞེས་པ་འདིར་ཡང་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ལ་ནི་ཁྱད་པར་འདི་ཡོད་དེ། ཕུང་པོ་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པ་ནི། "འདི་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱ་བའོ། །ལ། །འདི་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱ་བའོ" ཞེས་དེ་ལྟར་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཐ་དད་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ། །དེ་དག་ལའང་ "རྣམ་པ་གཅིག་གིས་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའོ། །རྣམ་པ་བཅུ་གཅིག་གིས་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའོ། །རྣམ་པ་གཅིག་གིས་ཚོར་བའི་ཕུང་པོའོ། །རྣམ་པ་མང་པོས་ཚོར་བའི་ཕུང་པོའོ། །རྣམ་པ་གཅིག་གིས་འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོའོ། །ལ། །རྣམ་པ་གཅིག་གིས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོའོ། །རྣམ་པ་མང་པོས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོའོ" ཞེས་དེ་ལྟར་ཕུང་པོ་རེ་རེ་ལ་རྣམ་པ་གཅིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཐ་དད་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ། །དེ་བཞིན་དུ་ "འདི་ནི་མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱ་བའོ། །ལ། །འདི་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱ་བའོ། །དེ་ལ་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ལ། གཉིས་ནི་ས་བཞི་པའོ" ཞེས་དེ་ལྟར་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཐ་དད་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ། ། นานาธาตูสูติ [Pg.272] ‘‘อยํ จกฺขุธาตุ นาม…เป… อยํ มโนวิญฺญาณธาตุ นาม. ตตฺถ โสฬส ธาตุโย กามาวจรา, ทฺเว จตุภูมกา’’ติ เอวํ นานาธาตูสุ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. ตยิทํ อุปาทิณฺณกธาตุวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ปจฺเจกพุทฺธานญฺหิ ทฺวินฺนญฺจ อคฺคสาวกานํ อุปาทิณฺณกธาตูสุเยว นานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. ตญฺจ โข เอกเทสโตว, โน นิปฺปเทสโต, อนุปาทิณฺณกธาตูนํ ปน นานากรณํ น ชานนฺติเยว. สพฺพญฺญุพุทฺธานํเยว ปน, ‘‘อิมาย นาม ธาตุยา อุสฺสนฺนตฺตา อิมสฺส รุกฺขสฺส ขนฺโธ เสโต โหติ, อิมสฺส กณฺโห, อิมสฺส พหลตฺตโจ, อิมสฺส ตนุตฺตโจ, อิมสฺส ปตฺตํ วณฺณสณฺฐานาทิวเสน เอวรูปํ, อิมสฺส ปุปฺผํ นีลํ ปีตํ โลหิตํ โอทาตํ สุคนฺธํ ทุคฺคนฺธํ, ผลํ ขุทฺทกํ มหนฺตํ ทีฆํ วฏฺฏํ สุสณฺฐานํ มฏฺฐํ ผรุสํ สุคนฺธํ มธุรํ ติตฺตกํ อมฺพิลํ กฏุกํ กสาวํ, กณฺฏโก ติขิโณ อติขิโณ อุชุโก กุฏิโล โลหิโต โอทาโต โหตี’’ติ ธาตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. "ཁམས་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ" ཞེས་པ་ནི། "འདི་ནི་མིག་གི་ཁམས་ཞེས་བྱ་བའོ། །ལ། །འདི་ནི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཞེས་བྱ་བའོ། །དེ་ལ་ཁམས་བཅུ་དྲུག་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ལ། གཉིས་ནི་ས་བཞི་པའོ" ཞེས་དེ་ལྟར་ཁམས་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ། །འདི་ནི་ཟིན་པའི་ཁམས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་ཉན་ཐོས་མཆོག་གཉིས་ཀྱི་ནི་ཟིན་པའི་ཁམས་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་ཐ་དད་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ། །དེ་ཡང་ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ན་ནས་ཡིན་གྱི། མ་ལུས་པར་ནི་མ་ཡིན་ལ། མ་ཟིན་པའི་ཁམས་རྣམས་ཀྱི་ཐ་དད་པ་ནི་མི་ཤེས་པ་ཉིད་དོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཁོ་ན་ལ། "ཁམས་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ཤས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཤིང་འདིའི་སྡོང་པོ་ནི་དཀར་པོ་ཡིན། འདིའི་ནི་ནག་པོ། འདིའི་ནི་པགས་པ་མཐུག་པ། འདིའི་ནི་པགས་པ་སྲབ་པ། འདིའི་ལོ་མ་ནི་ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འདི་ལྟ་བུ་ཡིན། འདིའི་མེ་ཏོག་ནི་སྔོན་པོ། སེར་པོ། དམར་པོ། དཀར་པོ། དྲི་ཞིམ་པ། དྲི་ང་བ། འབྲས་བུ་ནི་ཆུང་བ། ཆེན་པོ། རིང་བ། ཟླུམ་པོ། དབྱིབས་ལེགས་པ། འཇམ་པ། རྩུབ་པ། དྲི་ཞིམ་པ། མངར་བ། ཁ་བ། སྐྱུར་བ། ཚ་བ། བསྐ་བ། ཚེར་མ་ནི་རྣོ་བ། ཤིན་ཏུ་རྣོ་བ། དྲང་པོ། གྱ་གྱུ་ཅན། དམར་པོ། དཀར་པོ་ཡིན་ནོ" ཞེས་ཁམས་ཀྱི་ཐ་དད་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ། ། อตฺเถสูติ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ. นานาปฏิจฺจสมุปฺปาเทสูติ อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภทโต สนฺตานเภทโต จ นานปฺปเภเทสุ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺเคสุ. อวิชฺชาทิองฺคานญฺหิ ปจฺเจกํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสญฺญิตาติ. เตนาห – สงฺขารปิฏเก ‘‘ทฺวาทส ปจฺจยา ทฺวาทส ปฏิจฺจสมุปฺปาทา’’ติ. นานาสุญฺญตมนุปลพฺเภสูติ นานาสภาเวสุ นิจฺจสาราทิวิรหโต สุญฺญสภาเวสุ, ตโต เอว อิตฺถิปุริสอตฺตอตฺตนิยาทิวเสน อนุปลพฺเภสุ สภาเวสุ. ม-กาโร เหตฺถ ปทสนฺธิกโร. นานาอตฺเถสูติ อตฺถปฏิสมฺภิทาวิสเยสุ ปจฺจยุปฺปนฺนาทินานาอตฺเถสุ. ธมฺเมสูติ ธมฺมปฏิสมฺภิทาวิสเยสุ ปจฺจยาทินานาธมฺเมสุ. นิรุตฺตีสูติ เตสํเยว อตฺถธมฺมานํ นิทฺธารณวจนสงฺขาตาสุ นานานิรุตฺตีสุ. ปฏิภาเนสูติ เอตฺถ อตฺถปฏิสมฺภิทาทีสุ วิสยภูเตสุ, ‘‘อิมานิ อิทมตฺถโชตกานี’’ติ (วิภ. ๗๒๕-๗๔๕) ตถา ตถา ปฏิภานโต ปฏิภานานีติ ลทฺธนาเมสุ ญาเณสุ. ปุถุ นานาสีลกฺขนฺเธสูติอาทีสุ สีลสฺส ปุถุตฺตํ นานตฺตญฺจ วุตฺตเมว. อิตเรสํ ปน วุตฺตนยานุสาเรน สุวิญฺเญยฺยตฺตา ปากฏเมว. ยํ ปน อภินฺนํ เอกเมว นิพฺพานํ, ตตฺถ อุปจารวเสน ปุถุตฺตํ คเหตพฺพนฺติ อาห – ‘‘ปุถุ นานาชนสาธารเณ ธมฺเม สมติกฺกมฺมา’’ติ. เตนสฺส มทนิมฺมทนาทิปริยาเยน ปุถุตฺตํ ปริทีปิตํ โหติ. "དོན་རྣམས་ལ" ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་རྣམས་ལའོ། །"རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ" ཞེས་པ་ནི་ནང་དང་ཕྱིའི་དབྱེ་བ་དང་རྒྱུད་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལས་རྣམ་པ་ཐ་དད་པའི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཡན་ལག་རྣམས་ལའོ། །མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་རྣམས་ནི་རེ་རེ་ནས་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡེ་སྣོད་ལས། "རྐྱེན་བཅུ་གཉིས་ནི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་བཅུ་གཉིས་སོ" ཞེས་གསུངས་སོ། །"སྟོང་པ་ཉིད་དང་མི་དམིགས་པ་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ" ཞེས་པ་ནི། རང་བཞིན་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་རྟག་པའི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་སྟོང་པའི་རང་བཞིན་རྣམས་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་བུད་མེད་དང་། སྐྱེས་པ་དང་། བདག་དང་། བདག་གི་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མི་དམིགས་པའི་རང་བཞིན་རྣམས་ལའོ། །འདིར་ "མ" ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཡི་གེའོ། །"དོན་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ" ཞེས་པ་ནི་དོན་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལའོ། །"ཆོས་རྣམས་ལ" ཞེས་པ་ནི་ཆོས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་རྐྱེན་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལའོ། །"ངེས་པའི་ཚིག་རྣམས་ལ" ཞེས་པ་ནི་དོན་དང་ཆོས་དེ་དག་ཉིད་རྣམ་པར་ངེས་པའི་ཚིག་ཏུ་བགྲང་བའི་ངེས་པའི་ཚིག་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལའོ། །"སྤོབས་པ་རྣམས་ལ" ཞེས་པ་ནི་འདིར་དོན་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ལ། "འདི་དག་ནི་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ" ཞེས་དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་སྤོབས་པའི་ཕྱིར་ "སྤོབས་པ" ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཐོབ་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ལའོ། །"ཡངས་ཤིང་ཐ་དད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡངས་པ་ཉིད་དང་ཐ་དད་པ་ཉིད་ནི་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །གཞན་རྣམས་ཀྱི་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པས་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བའི་ཕྱིར་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །གང་ཞིག་དབྱེར་མེད་པ་གཅིག་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དེ་ལ། བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ཡངས་པ་ཉིད་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། "སྐྱེ་བོ་ཐ་དད་པ་དང་ཐུན་མོང་བའི་ཆོས་རྣམས་ལས་ཡངས་པར་ཤིན་ཏུ་འདས་ཏེ" ཞེས་སོ། །དེས་ན་དེའི་རྒྱགས་པ་བཅོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཡངས་པ་ཉིད་ཡོངས་སུ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། ། เอวํ [Pg.273] วิสยวเสน ปญฺญาย มหตฺตํ ปุถุตฺตญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สมฺปยุตฺตธมฺมวเสน หาสภาวํ, ปวตฺติอาการวเสน ชวนภาวํ, กิจฺจวเสน ติกฺขาทิภาวญฺจ ทสฺเสตุํ, ‘‘กตมา หาสปญฺญา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ หาสพหุโลติ ปีติพหุโล. เสสปทานิ ตสฺเสว เววจนานิ. สีลํ ปริปูเรตีติ หฏฺฐปหฏฺโฐ อุทคฺคุทคฺโค หุตฺวา ปีติสหคตาย ปญฺญาย. ปีติโสมนสฺสสหคตา หิ ปญฺญา อภิรติวเสน อารมฺมเณ ผุลฺลา วิกสิตา วิย ปวตฺตติ; น อุเปกฺขาสหคตาติ ปาติโมกฺขสีลํ ฐเปตฺวา หาสนียํ ปรํ ติวิธมฺปิ สีลํ ปริปูเรตีติ อตฺโถ. วิสุํ วุตฺตตฺตา ปุน สีลกฺขนฺธมาห. สมาธิกฺขนฺธนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. དེ་ལྟར་ཡུལ་གྱི་དབང་གིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཆེ་བ་ཉིད་དང་ཡངས་པ་ཉིད་བསྟན་ནས། ད་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་རངས་པའི་དངོས་པོ་དང་། འཇུག་པའི་རྣམ་པའི་དབང་གིས་མགྱོགས་པའི་དངོས་པོ་དང་། བྱ་བའི་དབང་གིས་རྣོ་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "རངས་པའི་ཤེས་རབ་གང་ཞེ་ན" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ "རངས་པ་མང་བ" ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་མང་བའོ། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་ཁོ་ནའོ། །"ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད" ཅེས་པ་ནི། རབ་ཏུ་དགའ་ཞིང་མགུ་ལ་མཆོག་ཏུ་ཡིད་རངས་པར་གྱུར་ནས་དགའ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སོ། །དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་དམིགས་པ་ལ་མེ་ཏོག་ཁ་བྱེ་ཞིང་རྒྱས་པ་བཞིན་དུ་འཇུག་གི། བཏང་སྙོམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ལྟར་མ་ཡིན་པས་ན། སོ་སོར་ཐར་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞག་ནས། རངས་པར་བྱེད་པའི་གཞན་གསུམ་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །སོ་སོར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཡང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་གསུངས་སོ། །ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། รูปํ อนิจฺจโต ขิปฺปํ ชวตีติ รูปกฺขนฺธํ อนิจฺจนฺติ สีฆํ เวเคน ปวตฺติยา ปฏิปกฺขทูรีภาเวน ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส สาติสยตฺตา อินฺเทน วิสฺสฏฺฐวชิรํ วิย ลกฺขณํ ปฏิวิชฺฌนฺตี อทนฺธายนฺตี รูปกฺขนฺเธ อนิจฺจลกฺขณํ เวคสา ปฏิวิชฺฌติ, ตสฺมา สา ชวนปญฺญา นามาติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เอวํ ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนาวเสน ชวนปญฺญํ ทสฺเสตฺวา พลววิปสฺสนาวเสน ทสฺเสตุํ, ‘‘รูป’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ขยฏฺเฐนาติ ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนโต ขยสภาวตฺตา. ภยฏฺเฐนาติ ภยานกภาวโต. อสารกฏฺเฐนาติ อตฺตสารวิรหโต นิจฺจสาราทิวิรหโต จ. ตุลยิตฺวาติ ตุลาภูตาย วิปสฺสนาปญฺญาย ตุเลตฺวา. ตีรยิตฺวาติ ตาย เอว ตีรณภูตาย ตีเรตฺวา. วิภาวยิตฺวาติ ยาถาวโต ปกาเสตฺวา ปญฺจกฺขนฺธํ วิภูตํ กตฺวา. รูปนิโรเธติ รูปกฺขนฺธสฺส นิโรธภูเต นิพฺพาเน นินฺนโปณปพฺภารวเสน. อิทานิ สิขาปฺปตฺตวิปสฺสนาวเสน ชวนปญฺญํ ทสฺเสตุํ, ปุน ‘‘รูป’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาวเสนาติ เกจิ. "གཟུགས་མི་རྟག་པ་ཉིད་དུ་མྱུར་དུ་འཇུག་གོ" ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་མི་རྟག་གོ་ཞེས་མྱུར་ཞིང་ཤུགས་ཀྱིས་འཇུག་པ་དང་། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རིང་དུ་བྱས་པས་སྔོན་གྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར། དབང་པོས་འཕངས་པའི་རྡོ་རྗེ་བཞིན་དུ་མཚན་ཉིད་རྟོགས་ཤིང་། བུལ་བ་མེད་པར་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་ཤུགས་ཀྱིས་རྟོགས་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ནི་ "མགྱོགས་པའི་ཤེས་རབ" ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་མཚན་ཉིད་ལ་དམིགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་མགྱོགས་པའི་ཤེས་རབ་བསྟན་ནས། ལྷག་མཐོང་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "གཟུགས" ཞེས་བྱ་བ་ལ་...སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ "ཟད་པའི་དོན་གྱིས" ཞེས་པ་ནི། གང་དང་གང་དུ་སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་འཇིག་པའི་ཕྱིར་ཟད་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །"འཇིགས་པའི་དོན་གྱིས" ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །"སྙིང་པོ་མེད་པའི་དོན་གྱིས" ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་སྙིང་པོ་དང་བྲལ་བ་དང་རྟག་པའི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །"གཞལ་ཏེ" ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མ་ལྟ་བུར་གྱུར་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་གཞལ་ནས་སོ། །"རྟོགས་ཏེ" ཞེས་པ་ནི་དེ་ཉིད་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྟོགས་པར་བྱས་ནས་སོ། །"རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱས་ཏེ" ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་བསྟན་ནས་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱས་ནས་སོ། །"གཟུགས་འགོག་པ་ལ" ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་འགོག་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཞོལ་བ་དང་། འབབ་པ་དང་། བབས་པའི་དབང་གིས་སོ། །ད་ནི་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་མགྱོགས་པའི་ཤེས་རབ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཡང་ "གཟུགས" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་སོ་ཞེས་ཟེར་རོ། ། ญาณสฺส ติกฺขภาโว นาม สวิเสสํ ปฏิปกฺขสมุจฺฉินฺทเนน เวทิตพฺโพติ, ‘‘ขิปฺปํ กิเลเส ฉินฺทตีติ ติกฺขปญฺญา’’ติ วตฺวา เต ปน กิเลเส วิภาเคน ทสฺเสนฺโต, ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺก’’นฺติอาทิมาห. ติกฺขปญฺโญ หิ ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ, ปฏิปทา จสฺส น จลตีติ อาห – ‘‘เอกสฺมึ อาสเน จตฺตาโร อริยมคฺคา อธิคตา โหนฺตี’’ติอาทิ. ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྣོ་བའི་དངོས་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཁྱད་པར་དུ་རྩད་ནས་གཅོད་པས་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ།། “ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མྱུར་དུ་གཅོད་པས་ན་ཤེས་རབ་རྣོན་པོའོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་རྣམ་པར་དབྱེ་བས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཤེས་རབ་རྣོན་པོ་ཅན་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པ་མྱུར་བ་ཡིན་ལ། དེའི་ལམ་ཡང་མི་གཡོ་བའི་ཕྱིར། “སྟན་གཅིག་ལ་འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา ขยธมฺมา วยธมฺมา นิโรธธมฺมา’’ติ ยาถาวโต ทสฺสเนน สจฺจสมฺปฏิเวโธ อิชฺฌติ, น อญฺญถาติ การณมุเขน นิพฺเพธิกปญฺญํ ทสฺเสตุํ, ‘‘สพฺพสงฺขาเรสุ [Pg.274] อุพฺเพคพหุโล โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุพฺเพคพหุโลติ วุตฺตนเยน สพฺพสงฺขาเรสุ อภิณฺหํ ปวตฺตสํเวโค. อุตฺตาสพหุโลติ ญาณุตฺราสวเสน สพฺพสงฺขาเรสุ พหุโส อุตฺรสฺตมานโส. เตน อาทีนวานุปสฺสนมาห. อุกฺกณฺฐนพหุโลติ ปน อิมินา นิพฺพิทานุปสฺสนํ อาห – อรติพหุโลติอาทินา ตสฺสา เอว อปราปรุปฺปตฺตึ. พหิมุโขติ สพฺพสงฺขารโต พหิภูตํ นิพฺพานํ อุทฺทิสฺส ปวตฺตญาณมุโข, ตถา วา ปวตฺติตวิโมกฺขมุโข. นิพฺพิชฺฌนํ นิพฺเพโธ, โส เอติสฺสา อตฺถิ, นิพฺพิชฺฌตีติ วา นิพฺเพธา, สาว ปญฺญา นิพฺเพธิกา. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว. “འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ནི་མི་རྟག་པ། སྡུག་བསྔལ་བ། འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན། འདུས་བྱས། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ། ཟད་པའི་ཆོས་ཅན། འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན། འགོག་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ་”ཞེས་པ། ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བས་བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་འགྲུབ་ཀྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་རྒྱུའི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་སྐྲག་པ་མང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “སྐྲག་པ་མང་བ་”ཞེས་པ་ནི། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་རྒྱུན་དུ་སྐྱེ་བའི་སྐྱོ་ཤས་སོ།། “འཇིགས་པ་མང་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇིགས་པའི་དབང་གིས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་ལན་མང་དུ་སྐྲག་པའི་ཡིད་དོ།། དེས་ནི་ཉེས་དམིགས་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་གསུངས་སོ།། “སྐྱོ་བ་མང་བ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི་སྐྱོ་བ་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་གསུངས་ལ། “མི་དགའ་བ་མང་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་དེ་ཉིད་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བ་གསུངས་སོ།། “ཕྱིར་ཕྱོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལས་ཕྱིར་རོལ་དུ་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒོ་འམ། ཡང་ན་དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་སྒོའོ།། རྟོགས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱེད་པ་སྟེ། དེ་ནི་འདི་ལ་ཡོད་པས་སམ། ཡང་ན་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ངེས་པར་འབྱེད་པ་སྟེ། ཤེས་རབ་དེ་ཉིད་ནི་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་བོ།། འདིར་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་མ་ཕྱེ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། ปชฺชติ เอเตน วิปสฺสนาทิโกติ ปทํ, สมาปตฺติ, ตสฺมา อนุปทนฺติ อนุสมาปตฺติโยติ อตฺโถ. ปทํ วา สมฺมสนุปคา ธมฺมา วิปสฺสนาย ปวตฺติฏฺฐานภาวโต. เตนาห ‘‘สมาปตฺติวเสน วา’’ติ. ฌานงฺควเสน วาติ ฌานงฺควเสนาติ จ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน กมตฺโถ อิธ ปทสทฺโท, ตสฺมา อนุปทํ อนุกฺกเมนาติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘อนุปฏิปาฏิยา’’ติ. ธมฺมวิปสฺสนนฺติ ตํตํสมาปตฺติจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนานํ ธมฺมานํ วิปสฺสนํ. วิปสฺสตีติ สมาปตฺติโย ฌานมุเขน เต เต ธมฺเม ยาถาวโต ปริคฺคเหตฺวา, ‘‘อิติปิ ทุกฺขา’’ติอาทินา สมฺมสติ. อทฺธมาเสน อรหตฺตํ ปตฺโต อุกฺกํสคตสฺส สาวกานํ สมฺมสนจารสฺส นิปฺปเทเสน ปวตฺติยมานตฺตา, สาวกปารมีญาณสฺส จ ตถา ปฏิปาเทตพฺพตฺตา. เอวํ สนฺเตปีติ ยทิปิ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร น จิรสฺเสว อรหตฺตํ ปตฺโต; ธมฺมเสนาปติ ปน ตโต จิเรน, เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา โมคฺคลฺลานตฺเถโรปิ มหาปญฺโญว, ตสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโรว มหาปญฺญตโรติ. อิทานิ ตมตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ, ‘‘มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมฺมสนํ จรติ เอตฺถาติ สมฺมสนจาโร, วิปสฺสนาภูมิ, ตํ สมฺมสนจารํ. เอกเทสเมวาติ สกอตฺตภาเว สงฺขาเร อนวเสสโต ปริคฺคเหตุญฺจ สมฺมสิตุญฺจ อสกฺโกนฺตํ อตฺตโน อภินีหารสมุทาคตญาณพลานุรูปํ เอกเทสเมว ปริคฺคเหตฺวา สมฺมสนฺโต. นนุ จ ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๖) วจนโต วฏฺฏทุกฺขโต มุจฺจิตุกาเมน สพฺพํ ปริญฺเญยฺยํ ปริชานิตพฺพเมว? สจฺจเมตํ, ตญฺจ โข สมฺมสนุปคธมฺมวเสน วุตฺตํ. ตสฺมา สสนฺตานคเต สพฺพธมฺเม[Pg.275], ปรสนฺตานคเต จ เตสํ สนฺตานวิภาคํ อกตฺวา พหิทฺธาภาวสามญฺญโต สมฺมสนํ, อยํ สาวกานํ สมฺมสนจาโร. เถโร ปน พหิทฺธาธมฺเมปิ สนฺตานวิภาเคน เกจิ เกจิ อุทฺธริตฺวา สมฺมสิ, ตญฺจ โข ญาเณน ผุฏฺฐมตฺตํ กตฺวา. เตน วุตฺตํ – ‘‘ยฏฺฐิโกฏิยา อุปฺปีเฬนฺโต วิย เอกเทสเมว สมฺมสนฺโต’’ติ. ตตฺถ ญาเณน นาม ยาวตา เนยฺยํ ปวตฺติตพฺพํ, ตถา อปวตฺตนโต ‘‘ยฏฺฐิโกฏิยา อุปฺปีเฬนฺโต วิยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนุปทธมฺมวิปสฺสนาย อภาวโต ‘‘เอกเทสเมว สมฺมสนฺโต’’ติ วุตฺตํ. འདིས་ལྷག་མཐོང་ལ་སོགས་པ་ལ་འཇུག་པས་ན་ “གནས་” (pada) ཏེ། སྙོམས་པར་འཇུག་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “གནས་རྗེས་སུ་” (anupada) ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་འཇུག་གི་རྗེས་སུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན་ལྷག་མཐོང་འཇུག་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ “གནས་” སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཡང་ན་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་དབང་གིས་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་གི་དབང་གིས་”ཞེས་པའང་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་གི་དབང་གིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི་འདིར་ “གནས་” ཀྱི་སྒྲ་ནི་གོ་རིམ་གྱི་དོན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ “གནས་རྗེས་སུ་” ཞེས་པ་ནི་རིམ་པ་བཞིན་དུ་ཞེས་པ་འདི་འདིར་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “རིམ་པ་བཞིན་དུ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཆོས་ལ་ལྷག་མཐོང་”ཞེས་པ་ནི། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དེ་དང་དེའི་སེམས་བསྐྱེད་པའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ལྷག་མཐོང་བྱེད་པའོ།། “ལྷག་མཐོང་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དང་བསམ་གཏན་གྱི་สྒོ་ནས་ཆོས་དེ་དང་དེ་དག་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བཟུང་ནས། “འདི་ལྟར་ཡང་སྡུག་བསྔལ་བའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་བྱེད་པའོ།། ཟླ་བ་ཕྱེད་ཀྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ནི། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལྷག་མ་མ་ལུས་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དང་། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱང་དེ་ལྟར་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། “དེ་ལྟ་ན་ཡང་”ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་གནས་བརྟན་མོའུ་འགལ་གྱི་བུ་ཆེན་པོ་ནི་རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་ལ། ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་ནི་དེ་ལས་རིང་ཞིག་གིས་ཐོབ་པ་དེ་ལྟ་ན་ཡང་། གནས་བརྟན་མོའུ་འགལ་གྱི་བུ་ཡང་ཤེས་རབ་ཆེ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ཉིད་ཤེས་རབ་ཆེས་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ།། ད་ནི་དོན་དེ་ཉིད་ཆེས་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “གནས་བརྟན་མོའུ་འགལ་གྱི་བུ་ཆེན་པོ་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདིར་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་བྱེད་པས་ན་ “ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་”ཏེ། ལྷག་མཐོང་གི་ས་སྟེ། ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་དེའོ།། “ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ནའོ་”ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་མ་ལུས་པར་འཛིན་པ་དང་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་མི་ནུས་པས། རང་གི་སྨོན་ལམ་གྱིས་མངོན་པར་བསྒྲུབས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་དང་མཐུན་པར་ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ན་བཟུང་ནས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་བྱེད་པའོ།། “དགེ་སློང་དག ཐམས་ཅད་མངོན་པར་མ་ཤེས་པ། ཡོངས་སུ་མ་ཤེས་པ། འདོད་ཆགས་དང་མ་བྲལ་བ། མ་སྤངས་ན་སྡུག་བསྔལ་ཟད་པར་བྱེད་མི་ནུས་སོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་འདོད་པས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་འཇུག་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་རང་གི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་དང་། གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པ་རྣམས་ལ་རྒྱུད་ཀྱི་དབྱེ་བ་མ་བྱས་པར་ཕྱིའི་དངོས་པོ་སྤྱི་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ནི། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ།། གནས་བརྟན་ནི་ཕྱིའི་ཆོས་རྣམས་ལའང་རྒྱུད་ཀྱི་དབྱེ་བས་ཁ་ཅིག་ཁ་ཅིག་ཕྱུང་ནས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་མཛད་དེ། དེ་ཡང་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རེག་པ་ཙམ་དུ་མཛད་ནས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “འཁར་བའི་རྩེ་མོས་གནོན་པ་བཞིན་དུ་ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ན་ལ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་བྱ་ཇི་ཙམ་ལ་འཇུག་པར་བྱ་བ་དེ་ལྟར་མ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར། “འཁར་བའི་རྩེ་མོས་གནོན་པ་བཞིན་དུ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གནས་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ལ་ལྷག་མཐོང་མེད་པའི་ཕྱིར། “ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ན་ལ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། พุทฺธานํ สมฺมสนจาโร ทสสหสฺสิโลกธาตุยํ สตฺตสนฺตานคตา, อนินฺทฺริยพทฺธา จ สงฺขาราติ วทนฺติ, โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสูติ อปเร. ตถา หิ อทฺธตฺตยวเสน ปฏิจฺจสมุปฺปาทนยํ โอสริตฺวา ฉตฺตึสโกฏิสตสหสฺสมุเขน พุทฺธานํ มหาวชิรญาณํ ปวตฺตํ. ปจฺเจกพุทฺธานํ สสนฺตานคเตหิ สทฺธึ มชฺฌิมเทสวาสิสตฺตสนฺตานคตา อนินฺทฺริยพทฺธา จ สมฺมสนจาโรติ วทนฺติ, ชมฺพุทีปวาสิสตฺตสนฺตานคตาติ เกจิ. ธมฺมเสนาปติโนปิ ยถาวุตฺตสาวกานํ วิปสฺสนาภูมิเยว สมฺมสนจาโร. ตตฺถ ปน เถโร สาติสยํ นิรวเสสํ อนุปทธมฺมํ วิปสฺสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สาวกานํ สมฺมสนจารํ นิปฺปเทสํ สมฺมสี’’ติ. སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ནི། སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པ་དང་། དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་སོ་ཞེས་གསུངས་ལ། གཞན་དག་ནི་འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་གི་ནང་དུ་འོ་ཞེས་ཟེར་རོ།། འདི་ལྟར་དུས་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་ལ་ཞུགས་ནས། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་རྡོ་རྗེ་ལྟ་བུ་ཆེན་པོ་ནི་སྒོ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་གི་སྒོ་ནས་འཇུག་གོ། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ནི། རང་གི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཡུལ་དབུས་སུ་གནས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པ་དང་། དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བ་རྣམས་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ་ཞེས་ཟེར་ལ། ཁ་ཅིག་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་དུ་གནས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པ་རྣམས་སོ་ཞེས་ཟེར་རོ།། ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གྱི་ཡང་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ལྷག་མཐོང་གི་ས་ཉིད་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ།། དེ་ལ་གནས་བརྟན་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་ཤིང་མ་ལུས་པར་གནས་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ལ་ལྷག་མཐོང་མཛད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལྷག་མ་མ་ལུས་པར་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་མཛད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ตตฺถ ‘‘สาวกานํ วิปสฺสนาภูมี’’ติ เอตฺถ สุกฺขวิปสฺสกา โลกิยาภิญฺญปฺปตฺตา ปกติสาวกา อคฺคสาวกา ปจฺเจกพุทฺธา สมฺมาสมฺพุทฺธาติ ฉสุ ชเนสุ สุกฺขวิปสฺสกานํ ฌานาภิญฺญาหิ อนธิคตปญฺญาเนปุญฺญตฺตา อนฺธานํ วิย อิจฺฉิตปเทโสกฺกมนํ วิปสฺสนากาเล อิจฺฉิกิจฺฉิตธมฺมวิปสฺสนา นตฺถิ. เต ยถาปริคฺคหิตธมฺมมตฺเตเยว ฐตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺติ. โลกิยาภิญฺญปฺปตฺตา ปน ปกติสาวกา เยน มุเขน วิปสฺสนํ อารภนฺติ; ตโต อญฺเญน วิปสฺสนํ วิตฺถาริกํ กาตุํ สกฺโกนฺติ วิปุลญาณตฺตา. มหาสาวกา อภินีหารสมฺปนฺนตฺตา ตโต สาติสยํ วิปสฺสนํ วิตฺถาริกํ กาตุํ สกฺโกนฺติ. อคฺคสาวเกสุ ทุติโย อภินีหารสมฺปตฺติยา สมาธานสฺส สาติสยตฺตา วิปสฺสนํ ตโตปิ วิตฺถาริกํ กโรติ. ปฐโม ปน ตโต มหาปญฺญตาย สาวเกหิ อสาธารณํ วิตฺถาริกํ กโรติ. ปจฺเจกพุทฺโธ เตหิปิ มหาภินีหารตาย อตฺตโน อภินีหารานุรูปํ ตโตปิ วิตฺถาริกวิปสฺสนํ กโรนฺติ. พุทฺธานํ, สมฺมเทว, ปริปูริตปญฺญาปารมิปภาวิต-สพฺพญฺญุตญฺญาณาธิคมนสฺส อนุรูปายาติ. ยถา [Pg.276] นาม กตวาลเวธปริจเยน สรภงฺคสทิเสน ธนุคฺคเหน ขิตฺโต สโร อนฺตรา รุกฺขลตาทีสุ อสชฺชมาโน ลกฺขเณเยว ปตติ; น สชฺชติ น วิรชฺฌติ, เอวํ อนฺตรา อสชฺชมานา อวิรชฺฌมานา วิปสฺสนา สมฺมสนียธมฺเมสุ ยาถาวโต นานานเยหิ ปวตฺตติ. ยํ มหาญาณนฺติ วุจฺจติ, ตสฺส ปวตฺติอาการเภโท คณโต วุตฺโตเยว. དེ་ལ་ “ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ལྷག་མཐོང་གི་ས་”ཞེས་པ་འདིར། སྐམ་པོ་ལྷག་མཐོང་ཅན། འཇིག་རྟེན་པའི་མངོན་ཤེས་ཐོབ་པ། ཕལ་པའི་ཉན་ཐོས། ཉན་ཐོས་མཆོག རང་སངས་རྒྱས། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཏེ་སྐྱེས་བུ་དྲུག་པོ་དེ་དག་ལས། སྐམ་པོ་ལྷག་མཐོང་ཅན་རྣམས་ནི་བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྩལ་མ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། དམིགས་པ་རྣམས་ལ་འཇུག་པའི་ཚེ་ལོང་བ་བཞིན་དུ་འདོད་པའི་གནས་སུ་འཇུག་པ་ལྟར། ལྷག་མཐོང་གི་དུས་སུ་འདོད་དགུའི་ཆོས་ལ་ལྷག་མཐོང་བྱེད་པ་མེད་དོ།། དེ་དག་ནི་ཇི་ལྟར་བཟུང་བའི་ཆོས་ཙམ་ཉིད་ལ་གནས་ནས་ལྷག་མཐོང་སྤེལ་བར་བྱེད་དོ།། འཇིག་རྟེན་པའི་མངོན་ཤེས་ཐོབ་པའི་ཕལ་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ནི་སྒོ་གང་ནས་ལྷག་མཐོང་རྩོམ་པ་དེ་ལས་གཞན་པའི་སྒོ་ནས་ཡེ་ཤེས་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ལྷག་མཐོང་རྒྱས་པར་བྱེད་ནུས་སོ།། ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་སྨོན་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར་དེ་ལས་ཀྱང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པར་ལྷག་མཐོང་རྒྱས་པར་བྱེད་ནུས་སོ།། ཉན་ཐོས་མཆོག་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གཉིས་པ་ནི་སྨོན་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར་ལྷག་མཐོང་དེ་ལས་ཀྱང་རྒྱས་པར་བྱེད་དོ།། དང་པོ་ནི་དེ་ལས་ཀྱང་ཤེས་རབ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཉན་ཐོས་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པར་རྒྱས་པར་བྱེད་དོ།། རང་སངས་རྒྱས་ནི་དེ་དག་ལས་ཀྱང་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། རང་གི་སྨོན་ལམ་དང་མཐུན་པར་དེ་ལས་ཀྱང་རྒྱས་པའི་ལྷག་མཐོང་མཛད་དོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ནི། ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་དང་མཐུན་པའོ།། དཔེར་ན་སྐྲ་གཤགས་ཏེ་འཕོག་པའི་སྦྱང་བ་བྱས་པའི་གཞུ་ཐོགས་པ་ཤར་བྷངྒ་ལྟ་བུས་འཕངས་པའི་མདའ་ནི། བར་སྐབས་སུ་ཤིང་དང་འཁྲི་ཤིང་ལ་སོགས་པ་ལ་མ་ཐོགས་པར་འབེན་ཉིད་ལ་འཕོག་ཅིང་། མི་ཐོགས་ཤིང་མི་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། བར་སྐབས་སུ་མི་ཐོགས་ཤིང་མི་འགྱུར་བའི་ལྷག་མཐོང་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཚུལ་དུ་མ་ལས་འཇུག་གོ། ཡེ་ཤེས་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡིན་པ་དེའི་འཇུག་པའི་རྣམ་པའི་དབྱེ་བ་ནི་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བཤད་ཟིན་ཏོ།། เอเตสุ จ สุกฺขวิปสฺสกานํ วิปสฺสนาจาโร ขชฺโชตปภาสทิโส, อภิญฺญปฺปตฺตปกติสาวกานํ ทีปปภาสทิโส, มหาสาวกานํ โอกฺกาปภาสทิโส, อคฺคสาวกานํ โอสธิตารกาปภาสทิโส, ปจฺเจกพุทฺธานํ จนฺทปภาสทิโส, สมฺมาสมฺพุทฺธานํ รสฺมิสหสฺสปฏิมณฺฑิตสรทสูริยมณฺฑลสทิโส อุปฏฺฐาสิ. ตถา สุกฺขวิปสฺสกานํ วิปสฺสนาจาโร อนฺธานํ ยฏฺฐิโกฏิยา คมนสทิโส, โลกิยาภิญฺญปฺปตฺตปกติสาวกานํ ทณฺฑกเสตุคมนสทิโส, มหาสาวกานํ ชงฺฆเสตุคมนสทิโส, อคฺคสาวกานํ สกฏเสตุคมนสทิโส, ปจฺเจกพุทฺธานํ มหาชงฺฆมคฺคคมนสทิโส, สมฺมาสมฺพุทฺธานํ มหาสกมคฺคคมนสทิโสติ เวทิตพฺโพ. དེ་དག་ལས་སྐམ་པོ་ལྷག་མཐོང་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལྷག་མཐོང་གི་སྤྱོད་པ་ནི་སྲིན་བུ་མེ་ཁྱེར་གྱི་འོད་དང་འདྲ་བར་སྣང་ལ། མངོན་ཤེས་ཐོབ་པའི་ཕལ་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ནི་མར་མེའི་འོད་དང་འདྲ་བ། ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནི་སྒྲོན་མེའི་འོད་དང་འདྲ་བ། ཉན་ཐོས་མཆོག་རྣམས་ཀྱི་ནི་སྐར་མ་གསལ་བའི་འོད་དང་འདྲ་བ། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ནི་ཟླ་བའི་འོད་དང་འདྲ་བ། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ནི་འོད་ཟེར་སྟོང་གིས་བརྒྱན་པའི་སྟོན་གྱི་ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་འདྲ་བར་སྣང་ངོ་།། དེ་བཞིན་དུ་སྐམ་པོ་ལྷག་མཐོང་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལྷག་མཐོང་གི་སྤྱོད་པ་ནི་ལོང་བ་རྣམས་འཁར་བའི་རྩེ་མོས་འགྲོ་བ་དང་འདྲ་བ། འཇིག་རྟེན་པའི་མངོན་ཤེས་ཐོབ་པའི་ཕལ་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ནི་ཤིང་གི་ཟམ་པ་ལ་འགྲོ་བ་དང་འདྲ་བ། ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནི་རྐང་ཟམ་ལ་འགྲོ་བ་དང་འདྲ་བ། ཉན་ཐོས་མཆོག་རྣམས་ཀྱི་ནི་ཤིང་རྟའི་ཟམ་པ་ལ་འགྲོ་བ་དང་འདྲ་བ། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ནི་རྐང་ཐང་གི་ལམ་ཆེན་ལ་འགྲོ་བ་དང་འདྲ་བ། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ནི་ཤིང་རྟའི་ལམ་ཆེན་ལ་འགྲོ་བ་དང་འདྲ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། อรหตฺตญฺจ กิร ปตฺวาติ เอตฺถ กิร-สทฺโท อนุสฺสวลทฺโธยมตฺโถติ ทีเปตุํ วุตฺโต. ปตฺวา อญฺญาสิ อตฺตโน วิปสฺสนาจารสฺส มหาวิสยตฺตา ติกฺขวิสทสูรภาวสฺส จ สลฺลกฺขเณน. กถํ ปนายํ มหาเถโร ทนฺธํ อรหตฺตํ ปาปุณนฺโต สีฆํ อรหตฺตํ ปตฺตโต ปญฺญาย อตฺตานํ สาติสยํ กตฺวา อญฺญาสีติ อาห – ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. มหาชฏนฺติ มหาชาลสาขํ อติวิย สิพฺพิตชาลํ. ยฏฺฐึ ปน สารํ วา อุชุํ วา น ลภติ เวณุคฺคหเณ อนุจฺจินิตฺวา เวณุสฺส คหิตตฺตา. เอวํสมฺปทนฺติ ยถา เตสุ ปุริเสสุ เอโก เวฬุคฺคหเณ อนุจฺจินิตฺวา เวฬุยฏฺฐึ คณฺหาติ, เอโก อุจฺจินิตฺวา, เอวํ นิปฺผตฺติกํ. ปธานนฺติ ภาวนานุยุญฺชนํ. “དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་འདིར། “སྐད་” (kira) ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བའི་དོན་འདི་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། ཐོབ་ནས་རང་གི་ལྷག་མཐོང་གི་སྤྱོད་ཡུལ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། རྣོ་ཞིང་གསལ་ལ་དཔའ་བའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་བརྟགས་པས་ཤེས་པར་གྱུར་ཏོ།། ཇི་ལྟར་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་འདི་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་བུལ་བར་ཐོབ་པ་ལས། མྱུར་དུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ལས་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒོ་ནས་རང་ཉིད་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པར་བྱས་ཏེ་ཤེས་པར་གྱུར་ཅེ་ན། “དཔེར་ན།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “དྲ་བ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི། དྲ་བ་ཆེན་པོའི་ཡལ་ག་སྟེ་ཤིན་ཏུ་འབྲེལ་བའི་དྲ་བའོ།། སྨྱུག་མ་འཛིན་པའི་ཚེ་མ་བདམས་པར་སྨྱུག་མ་བཟུང་བའི་ཕྱིར། སྙིང་པོ་ཅན་ནམ་དྲང་པོའི་འཁར་བ་ནི་མི་ཐོབ་བོ།། “དེ་ལྟར་འགྲུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་བུ་དེ་དག་ལས་གཅིག་གིས་སྨྱུག་མ་འཛིན་པའི་ཚེ་མ་བདམས་པར་སྨྱུག་མའི་འཁར་བ་འཛིན་ལ། གཅིག་གིས་བདམས་ནས་འཛིན་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་འབྲས་བུ་འབྱུང་བའོ།། “བརྩོན་འགྲུས་” (padhāna) ཞེས་པ་ནི་སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའོ།། สตฺตสฏฺฐิ ญาณานีติ ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๗๓ มาติกา) อาคเตสุ เตสตฺตติยา ญาเณสุ ฐเปตฺวา ฉ อสาธารณญาณานิ สุตมยญาณาทีนิ ปฏิภานปฏิสมฺภิทาญาณปริโยสานานิ สตฺตสฏฺฐิ ญาณานิ. ตานิ หิ สาวเกหิ ปวิจิตพฺพานิ, น อิตรานิ. โสฬสวิธํ ปญฺญนฺติ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๓๗๙; สํ. นิ. ฏี. ๓.๕.๓๗๙) มหาปญฺญาทิกา, นวานุปุพฺพวิหารสมาปตฺติปญฺญาติ อิทํ โสฬสวิธํ ปญฺญํ. “ཡེ་ཤེས་དྲུག་ཅུ་རྩ་བདུན་”ཞེས་པ་ནི། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་ལས་བྱུང་བའི་ཡེ་ཤེས་བདུན་ཅུ་རྩ་གསུམ་པོ་དེ་དག་ལས། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་བཞག་ནས། ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་སྤོབས་པ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐར་ཐུག་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་ཅུ་རྩ་བདུན་ནོ།། དེ་དག་ནི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་རྣམ་པར་དཔྱད་པར་བྱ་བ་ཡིན་གྱི། གཞན་དག་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། “ཤེས་རབ་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་”ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་། མཐར་གྱིས་གནས་པའི་སྙོམས་འཇུག་དགུའི་ཤེས་རབ་སྟེ། འདི་ནི་ཤེས་རབ་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་གོ། ตตฺราติ [Pg.277] ตสฺส. อิทํ โหตีติ อิทํ ทานิ วุจฺจมานํ อนุปุพฺพสมฺมสนํ โหติ. วิปสฺสนาโกฏฺฐาสนฺติ วิตกฺกาทิสมฺมสิตพฺพธมฺมวิภาเคน วิภตฺตวิปสฺสนาภาคํ. “དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་དེའིའོ།། “འདི་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། ད་ལྟ་བཤད་པར་བྱ་བའི་མཐར་གྱིས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་འདི་འགྱུར་རོ།། “ལྷག་མཐོང་གི་ཆ་”ཞེས་པ་ནི། རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དབྱེ་བས་ཕྱེ་བའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཆའོ།། ๙๔. ปฐเม ฌาเนติ อุปสิเลเส ภุมฺมํ, ตสฺมา เย ปฐเม ฌาเน ธมฺมาติ เย ปฐมชฺฌานสํสฏฺฐา ธมฺมาติ อตฺโถ. อนฺโตสมาปตฺติยนฺติ จ สมาปตฺติสหคเต จิตฺตุปฺปาเท สมาปตฺติสมญฺญํ อาโรเปตฺวา วุตฺตํ. ววตฺถิตาติ กตววตฺถนา นิจฺฉิตา. ปริจฺฉินฺนาติ ญาเณน ปริจฺฉินฺนา สลกฺขณโต ปริจฺฉิชฺช ญาตา. โอโลเกนฺโตติ ญาณจกฺขุนา ปจฺจกฺขโต ปสฺสนฺโต. อภินิโรปนํ อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อาโรปนํ. อนุมชฺชนํ อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อนุวิจารณํ. ผรณํ ปณีตรูเปหิ กายสฺส พฺยาปนํ, วิปฺผาริกภาโว วา. สาตนฺติ สาตมธุรตา. อธิกฺเขโป วิกฺเขปสฺส ปฏิปกฺขภูตํ สมาธานํ. ผุสนํ อินฺทฺริยวิสยวิญฺญาณสฺส ตโต อุปฺปชฺชิตฺวา อารมฺมเณ ผุสนากาเรน วิย ปวตฺติ. เวทยิตํ อารมฺมณานุภวนํ. สญฺชานนํ นีลาทิวเสน อารมฺมณสฺส สลฺลกฺขณํ. เจตยิตํ เจตโส พฺยาปาโร. วิชานนํ อารมฺมณูปลทฺธิ. กตฺตุกมฺยตา จิตฺตสฺส อารมฺมเณน อตฺถิกตา. ตสฺมึ อารมฺมเณ อธิมุจฺจนํ, สนฺนิฏฺฐานํ วา อธิโมกฺโข. โกสชฺชปกฺเข ปติตุํ อทตฺวา จิตฺตสฺส ปคฺคณฺหนํ ปคฺคาโห, อธิคฺคโหติ อตฺโถ. อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ฐานํ, อนิสฺสชฺชนํ วา อุปฏฺฐานํ. สมปฺปวตฺเตสุ อสฺเสสุ สารถิ วิย สกิจฺจปสุเตสุ สมฺปยุตฺเตสุ อชฺฌุเปกฺขนํ มชฺฌตฺตตา. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อารมฺมเณ อนุนยนํ สํจรณํ อนุนโย. สภาวโตติ ยถาภูตสภาวโต. โสฬสนฺนํ เอว เจตฺถ ธมฺมานํ คหณํ เตสํเยว เถเรน ววตฺถาปิตภาวโต, เต เอวสฺส ตทา อุปฏฺฐหึสุ, น อิตเรติ วทนฺติ. วีริยสติคฺคหเณน เจตฺถ อินฺทฺริยภาวสามญฺญโต สทฺธาปญฺญา; สติคฺคหเณเนว เอกนฺตานวชฺชภาวสามญฺญโต ปสฺสทฺธิอาทโย ฉ ยุคฬา; อโลภาโทสา จ สงฺคหิตา ฌานจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนตฺตา เตสํ ธมฺมานํ. เถเรน จ ธมฺมา ววตฺถานสามญฺญโต อารทฺธา. เต น อุปฏฺฐหึสูติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ อปเร. ༩༤. “བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སྦྱོར་བའི་གནས་གཞི་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་“བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་ཆོས་གང་དག་ཡོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་ཆོས་གང་དག་ཡིན་པའི་དོན་ཏོ།། “སྙོམས་འཇུག་གི་ནང་དུ་”ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་འཇུག་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་བསྐྱེད་ལ་སྙོམས་འཇུག་གི་མིང་བཏགས་ནས་གསུངས་པའོ།། “རྣམ་པར་གཞག་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གཞག་པ་བྱས་ཤིང་ངེས་པའོ།། “ཡོངས་སུ་ཆད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བཅད་པ་སྟེ། རང་གི་མཚན་ཉིད་ནས་ཡོངས་སུ་བཅད་དེ་ཤེས་པའོ།། “ལྟ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་མངོན་སུམ་དུ་ལྟ་བའོ།། “གཏོད་པ་”ནི་དམིགས་པ་ལ་སེམས་འགོད་པའོ།། “དཔྱོད་པ་”ནི་དམིགས་པ་ལ་སེམས་རྗེས་སུ་སྤྱོད་པའོ།། “ཁྱབ་པ་”ནི་གྱ་ནོམ་པའི་གཟུགས་ཀྱིས་ལུས་ལ་ཁྱབ་པ་འམ་རྣམ་པར་འཕྲོ་བའི་རང་བཞིན་ནོ།། “བདེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཞིམ་ཞིང་མངར་བའི་རང་བཞིན་ནོ།། “གཏོད་པ་”ནི་རྣམ་པར་གཡེང་བའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ།། “རེག་པ་”ནི་དབང་པོ་དང་ཡུལ་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གསུམ་འདུས་པ་ལས་སྐྱེས་ཏེ། དམིགས་པ་ལ་རེག་པའི་རྣམ་པ་ལྟར་འཇུག་པའོ།། “མྱོང་བ་”ནི་དམིགས་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའོ།། “འདུ་ཤེས་པ་”ནི་སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དམིགས་པ་མཚན་མར་འཛིན་པའོ།། “སེམས་པ་”ནི་སེམས་ཀྱི་བྱེད་པའོ།། “རྣམ་པར་ཤེས་པ་”ནི་དམིགས་པ་རྟོགས་པའོ།། “བྱེད་འདོད་པ་”ནི་དམིགས་པ་ལ་སེམས་ཀྱིས་དགོས་པ་ཡོད་པའོ།། “མོས་པ་”ནི་དམིགས་པ་དེ་ལ་མོས་པ་འམ་ངེས་པར་འཛིན་པའོ།། “རྩོལ་བ་”ནི་ལེ་ལོའི་ཕྱོགས་སུ་ལྷུང་དུ་མ་བཅུག་པར་སེམས་འཛིན་པ་སྟེ། ལྷག་པར་འཛིན་པའི་དོན་ཏོ།། “ཉེ་བར་གནས་པ་”ནི་དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་སོང་ནས་གནས་པ་འམ་མ་བཏང་བའོ།། “བཏང་སྙོམས་”ནི་རྟ་མཉམ་པར་རྒྱུག་པ་ལ་ཁ་ལོ་པ་བཞིན་དུ། རང་རང་གི་བྱ་བ་ལ་བརྩོན་པའི་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་བལྟ་བའོ།། “རྗེས་སུ་འབྲང་བ་”ནི་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་ལ་འཁྲིད་པ་འམ་རྒྱུ་བའོ།། “རང་བཞིན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།། འདིར་ཆོས་བཅུ་དྲུག་པོ་འདི་དག་ཁོ་ན་བཟུང་བ་ནི། གནས་བརྟན་གྱིས་དེ་དག་ཁོ་ན་རྣམ་པར་གཞག་པའི་ཕྱིར་ཏེ། དེའི་ཚེ་དེ་དག་ཁོ་ན་ཁོང་ལ་མངོན་དུ་གྱུར་གྱི་གཞན་དག་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྨྲའོ།། འདིར་བརྩོན་འགྲུས་དང་དྲན་པ་བཟུང་བས། དབང་པོའི་དངོས་པོ་ཐུན་མོང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དད་པ་དང་ཤེས་རབ་དང་། དྲན་པ་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་གཏན་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཐུན་མོང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཟུང་དྲུག་དང་། མ་ཆགས་པ་དང་མི་སྡང་བ་རྣམས་ཀྱང་བསྡུས་པ་ཡིན་ཏེ། ཆོས་དེ་དག་བསམ་གཏན་གྱི་སེམས་བསྐྱེད་དུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། གནས་བརྟན་གྱིས་ཀྱང་ཆོས་རྣམས་རྣམ་པར་གཞག་པ་ཐུན་མོང་བའི་སྒོ་ནས་བརྩམས་སོ།། དེ་དག་མངོན་དུ་མ་གྱུར་ཏོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་སོ་ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ།། วิทิตา อุปฺปชฺชนฺตีติ อุปฺปาเทปิ เนสํ เวทนานํ ปชานนํ โหติเยวาติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ตํ ชานาตีติ ตํญาโณ, ตสฺส [Pg.278] ภาโว ตํญาณตา, ญาณสฺส อตฺตสํเวทนนฺติ อตฺโถ. ตํสมานโยคกฺขมาหิ สมฺปยุตฺตธมฺมา. ญาณพหุตาติ ญาณสฺส พหุภาโว, เอกจิตฺตุปฺปาเท อเนกญาณตาติ อตฺโถ. อิทานิ ตเมวตฺถํ วิวริตุํ, ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. น สกฺกา ชานิตุํ อารมฺมณกรณสฺส อภาวโต. อสมฺโมหาวโพโธ จ อีทิสสฺส ญาณสฺส นตฺถิ. เอเกกเมว ญาณํ อุปฺปชฺชติ ตสฺมึ ขเณ เอกสฺเสว อาวชฺชนสฺส อุปฺปชฺชนโต, น จ อาวชฺชเนน วินา จิตฺตุปฺปตฺติ อตฺถิ. วุตฺตญฺเหตํ – “ཤེས་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཚོར་བ་དེ་དག་སྐྱེ་བའི་ཚེའང་ཤེས་པ་ཡོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལྷག་མའི་ཚིག་རྐང་གཉིས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། “དེ་ཤེས་པ་”ནི་དེའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་དེ་ཤེས་པ་ཉིད་དོ།། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རང་ཉིད་རིག་པའི་དོན་ཏོ།། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་དེ་དང་མཚུངས་པར་རྣལ་འབྱོར་གྱི་ས་ལས་བྱུང་བའོ།། “ཡེ་ཤེས་མང་པོ་ཉིད་”ནི་ཡེ་ཤེས་མང་བའི་རང་བཞིན་ཏེ། སེམས་བསྐྱེད་གཅིག་ལ་ཡེ་ཤེས་དུ་མ་ཡོད་པའི་དོན་ཏོ།། དེང་ནི་དོན་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། དམིགས་པར་བྱེད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཤེས་པར་མི་ནུས་སོ།། འདི་འདྲ་བའི་ཡེ་ཤེས་ལ་མ་རྨོངས་པར་རྟོགས་པ་ཡང་མེད་དོ།། སྐད་ཅིག་མ་དེ་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་གཅིག་ཁོ་ན་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། ཡེ་ཤེས་རེ་རེ་ཁོ་ན་སྐྱེ་ལ། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་པར་སེམས་སྐྱེ་བ་མེད་དོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘จุลฺลาสีติสหสฺสานิ, กปฺปา ติฏฺฐนฺติ เย มรู; น ตฺเวว เตปิ ชีวนฺติ, ทฺวีหิ จิตฺเตหิ สํยุตา’’ติ. (มหานิ. ๑๐, ๓๙) จ, “ལྷ་གང་དག་བསྐལ་པ་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞིར་གནས་པར་འགྱུར་བ་དེ་དག་ཀྱང་། སེམས་གཉིས་དང་ལྡན་པར་འཚོ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།།”ཞེས་དང་། ‘‘นตฺถิ จิตฺเต ยุคา คหี’’ติ จ – “སེམས་ལ་ཟུང་དུ་འཛིན་པ་མེད་དོ།།”ཞེས་སོ།། วตฺถารมฺมณานํ ปริคฺคหิตตายาติ ยสฺมิญฺจ อารมฺมเณ เย ฌานธมฺมา ปวตฺตนฺติ, เตสํ วตฺถารมฺมณานํ ปเคว ญาเณน ปริจฺฉิชฺช คหิตตฺตา. ยถา นาม มิคสูกราทีนํ อาสเยปริคฺคหิเต ตตฺร ฐิตา มิคา วา สูกรา วา ตโต อุฏฺฐานโตปิ อาคมนโตปิ เนสาทสฺส สุขคฺคหณา โหนฺติ, เอวํสมฺปทมิทํ. เตนาห ‘‘เถเรน หี’’ติอาทิ. เตนาติ วตฺถารมฺมณานํ ปริคฺคหิตภาเวน. อสฺสาติ เถรสฺส. เตสํ ธมฺมานนฺติ ฌานจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนานํ ธมฺมานํ. อุปฺปาทํ อาวชฺชนฺตสฺสาติอาทินา อุปฺปาทาทีสุ ยํ ยเทว อารพฺภ ญาณํ อุปฺปชฺชติ; ตสฺมึ ตสฺมึ ขเณ ตสฺส ตสฺเสว จสฺส ปากฏภาโว ทีปิโต. น หิ อาวชฺชเนน วินา ญาณํ อุปฺปชฺชติ. อหุตฺวา สมฺโภนฺตีติ ปุพฺเพ อวิชฺชมานา หุตฺวา สมฺภวนฺติ, อนุปฺปนฺนา อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. อุทยํ ปสฺสติ เตสํ ธมฺมานํ, ‘‘อหุตฺวา สมฺโภนฺตี’’ติ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิภาวทสฺสนโต. ปุพฺเพ อภาวโพธโก หิ อตฺตลาโภ ธมฺมานํ อุทโย. หุตฺวาติ อุปฺปชฺชิตฺวา. ปฏิเวนฺตีติ ปฏิ ขเณ ขเณ วินสฺสนฺติ. วยํ ปสฺสติ, ‘‘หุตฺวา ปฏิเวนฺตี’’ติ เตสํ ธมฺมานํ ภงฺคกฺขณสมงฺคิภาวทสฺสนโต. วิทฺธํสภาวโพธโก หิ ธมฺมานํ วิชฺชมานโต วโย. “གཞི་དང་དམིགས་པ་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པ་གང་ལ་བསམ་གཏན་གྱི་ཆོས་གང་དག་འཇུག་པ་དེའི་གཞི་དང་དམིགས་པ་རྣམས་སྔོན་ཉིད་ནས་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བཅད་དེ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། དཔེར་ན། རི་དྭགས་དང་ཕག་པ་ལ་སོགས་པའི་གནས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་ན། དེ་ན་གནས་པའི་རི་དྭགས་སམ་ཕག་པ་རྣམས་དེ་ལས་ལྡང་བའམ་འོང་བའི་ཚེའང་རྔོན་པས་བདེ་བླག་ཏུ་འཛིན་པར་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ། འདི་ཡང་དེ་དང་མཚུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་“གནས་བརྟན་གྱིས་ནི་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། “དེས་”ཞེས་པ་ནི་གཞི་དང་དམིགས་པ་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།། “ཁོང་གི་”ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྟན་གྱིའོ།། “ཆོས་དེ་དག་གི་”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་སེམས་བསྐྱེད་དུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིའོ།། “སྐྱེ་བ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་”ཞེས་སོགས་ཀྱིས། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་དམིགས་ནས་ཡེ་ཤེས་གང་དང་གང་སྐྱེ་བ། སྐད་ཅིག་མ་དེ་དང་དེ་ལ་དེ་དང་དེ་ཉིད་གསལ་བར་འགྱུར་བ་བསན་ཏོ།། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་པར་ཡེ་ཤེས་སྐྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “མ་བྱུང་བ་ལས་བྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་མེད་པ་ལས་བྱུང་བ་སྟེ། མ་སྐྱེས་པ་ལས་སྐྱེ་བའི་དོན་ཏོ།། “མ་བྱུང་བ་ལས་བྱུང་བ་”ཞེས་སྐྱེ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་དང་ལྡན་པར་མཐོང་བའི་ཕྱིར། ཆོས་དེ་དག་གི་སྐྱེ་བ་མཐོང་བའོ།། སྔོན་མེད་པ་རྟོགས་པ་ཉིད་ནི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། “བྱུང་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་ནས་སོ།། “འཇིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐད་ཅིག་རེ་རེ་བཞིན་འཇིག་པའོ།། “བྱུང་ནས་འཇིག་པ་”ཞེས་ཆོས་དེ་དག་གི་འཇིག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་དང་ལྡན་པར་མཐོང་བའི་ཕྱིར། འཇིག་པ་མཐོང་བའོ།། ཞིག་པའི་རང་བཞིན་རྟོགས་པ་ཉིད་ནི་ཆོས་རྣམས་ཡོད་པ་ལས་འཇིག་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། เตสุ ธมฺเมสุ นตฺถิ เอตสฺส อุปโย ราควเสน อุปคมนนฺติ อนุปโย, อนนุโรโธ. หุตฺวา วิหรตีติ โยชนา. ตถา นตฺถิ เอตสฺส อปาโย ปฏิฆวเสน อปคมนนฺติ อนปาโย, อวิโรโธ. ‘‘เอตํ มม, [Pg.279] เอโส เม อตฺถา’’ติ ตสฺส ตณฺหาทิฏฺฐิอภินิเวสาภาวโต ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสเยหิ อนิสฺสิโต. อปฺปฏิพทฺโธติ อนุปยานิสฺสิตภาวโต วิปสฺสนาย ปริพนฺธวเสน ฉนฺทราเคน น ปฏิพทฺโธ น วิพนฺธิโต. วิปฺปมุตฺโตติ ตโต เอว วิกฺขมฺภนวิมุตฺติวเสน กามราคโต วิมุตฺโต. วิสํยุตฺโต วิกฺขมฺภนวเสเนว ปฏิปกฺขธมฺเมหิ วิสํยุตฺโต. ཆོས་དེ་དག་ལ་འདིའི་ཆགས་པའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་མེད་པས་“ཉེ་བར་མི་འགྲོ་བ་”སྟེ། རྗེས་སུ་མི་མཐུན་པ་མེད་པའོ།། “གནས་སོ་”ཞེས་སྦྱར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཁོང་ཁྲོའི་དབང་གིས་ཕྱིར་འགྲོ་བ་མེད་པས་“ཕྱིར་མི་འགྲོ་བ་”སྟེ། འགལ་བ་མེད་པའོ།། “འདི་ནི་བདག་གིའོ།། འདི་ནི་བདག་གི་བདག་གོ།”ཞེས་དེ་ལ་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་མངོན་པར་ཞེན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་གནས་ལ་“མི་གནས་པའོ།།” “མ་འབྲེལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་མི་འགྲོ་བ་དང་མི་གནས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས། ལྷག་མཐོང་གི་བར་ཆད་ཀྱི་དབང་གིས་འདོད་ཆགས་དང་སྲེད་པས་མ་འབྲེལ་ཞིང་མ་བཅིངས་པའོ།། “རྣམ་པར་གྲོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྣམ་པར་གནོན་པའི་གྲོལ་བའི་སྒོ་ནས་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ།། “མི་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྒོ་ནས་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་མི་ལྡན་པའོ།། กิเลสมริยาทา เตน กตา ภเวยฺยาติ อนฺโตสมาปตฺติยํ ปวตฺเต โสฬส ธมฺเม อารพฺภ ปวตฺตมานํ วิปสฺสนาวีถึ ภินฺทิตฺวา สเจ ราคาทโย อุปฺปชฺเชยฺยุํ; ตสฺส วิปสฺสนาวีถิยา กิเลสมริยาทา เตน จิตฺเตน, จิตฺตสมงฺคินา วา กตา ภเวยฺย. เตสูติ เตสุ ธมฺเมสุ. อสฺสาติ เถรสฺส. เอโกปีติ ราคาทีสุ เอโกปีติ จ วทนฺติ. วุตฺตากาเรน เอกจฺจานํ อนาปาถคมเน สติ วิปสฺสนา น เตสุ ธมฺเมสุ นิรนฺตรปฺปวตฺตาติ อารมฺมณมริยาทา ภเวยฺย. วิกฺขมฺภิตปจฺจนีกตฺตาติ วิปสฺสนาย ปฏิปกฺขธมฺมานํ ปเคว วิกฺขมฺภิตตฺตา อิทานิปิ วิกฺขมฺเภตพฺพา กิเลสา นตฺถีติ วุตฺตํ. “དེས་ཉོན་མོངས་པའི་མཚམས་བྱས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། སྙོམས་འཇུག་གི་ནང་དུ་འཇུག་པའི་ཆོས་བཅུ་དྲུག་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་བཅད་དེ། གལ་ཏེ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ན། ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་དེའི་ཉོན་མོངས་པའི་མཚམས་ནི་སེམས་དེས་སམ། སེམས་དང་ལྡན་པ་དེས་བྱས་པར་འགྱུར་རོ།། “དེ་དག་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དེ་དག་ལའོ།། “ཁོང་གི་”ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྟན་གྱིའོ།། “གཅིག་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ལས་གཅིག་ཀྱང་ངོ་ཞེས་ཀྱང་སྨྲའོ།། གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཁ་ཅིག་ཡུལ་དུ་མ་གྱུར་པ་ན། ལྷག་མཐོང་ནི་ཆོས་དེ་དག་ལ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་མི་འཇུག་པས་དམིགས་པའི་མཚམས་སུ་འགྱུར་རོ།། “མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་གི་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་སྔོན་ཉིད་ནས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཕྱིར། དེང་ཡང་རྣམ་པར་གནོན་པར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་དོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། อิโตติ ปฐมชฺฌานโต. อนนฺตโรติ อุปริโม ฌานาทิวิเสโส. ตสฺส ปชานนสฺสาติ, ‘‘อตฺถิ อุตฺตริ นิสฺสรณ’’นฺติ เอวํ ปวตฺตชานนสฺส. พหุลีกรเณนาติ ปุนปฺปุนํ อุปฺปาทเนน. “འདི་ལས་”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལས་སོ།། “དེ་མ་ཐག་པ་”ཞེས་པ་ནི་གོང་མའི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་རོ།། “དེ་ཤེས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། “གོང་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཡོད་དོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་ཤེས་པ་ལའོ།། “མང་དུ་བྱས་པས་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་བསྐྱེད་པས་སོ།། สมฺปสาทนฏฺเฐนาติ กิเลสกาลุสิยาปคมเนน, ตสฺส วิจารกฺโขภวิคเมน วา เจตโส สมฺมเทว ปาสาทิกภาเวน. “རབ་ཏུ་དང་བའི་དོན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་རྙོག་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རམ། དཔྱོད་པའི་གཡོ་བ་དང་བྲལ་བས་སེམས་ལེགས་པར་དང་བའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། วีริยํ สติ อุเปกฺขาติ อาคตฏฺฐาเน ปาริสุทฺธิอุเปกฺขา, อทุกฺขมสุขาเวทนาติ เอตฺถ ฌานุเปกฺขาติ, ‘‘สุขฏฺฐาเน เวทนุเปกฺขาวา’’ติ วุตฺตํ. สุขฏฺฐาเนติ จ ปฐมชฺฌานาทีสุ สุขสฺส วุตฺตฏฺฐาเน. ปสฺสทฺธตฺตาติ สมธุรเจตยิตภาเวน อารมฺมเณ วิสฏวิตฺถตภาวโต โย โส เจตโส อาโภโค วุตฺโต. สามญฺญผลาทีสุ สติยา ปาริสุทฺธิ, สา ถน อตฺถโต สติวินิมุตฺตา นตฺถีติ อาห ‘‘ปริสุทฺธาสติเยวา’’ติ. ปาริสุทฺธิอุเปกฺขา, น ฌานุเปกฺขาทโย. “བརྩོན་འགྲུས་དང་དྲན་པ་དང་བཏང་སྙོམས་”ཞེས་བྱུང་བའི་གནས་སུ། རྣམ་པར་དག་པའི་བཏང་སྙོམས་དང་། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་ཞེས་པ་འདིར་བསམ་གཏན་གྱི་བཏང་སྙོམས་སམ། “བདེ་བའི་གནས་སུ་ཚོར་བའི་བཏང་སྙོམས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། “བདེ་བའི་གནས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་བདེ་བ་གསུངས་པའི་གནས་སུའོ།། “ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། མཉམ་ཞིང་མཐུན་པའི་སེམས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་དམིགས་པ་ལ་ཁྱབ་ཅིང་རྒྱས་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཀྱི་འཇུག་པ་གང་གསུངས་པ་དེའོ།། དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པ་ལ་དྲན་པ་རྣམ་པར་དག་པ་ནི། དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་དྲན་པ་ལས་ལོགས་སུ་མེད་པའི་ཕྱིར། “རྣམ་པར་དག་པའི་དྲན་པ་ཉིད་དོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། རྣམ་པར་དག་པའི་བཏང་སྙོམས་ཡིན་གྱི། བསམ་གཏན་གྱི་བཏང་སྙོམས་ལ་སོགས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ๙๕. อีทิเสสุ ฐาเนสุ สติยา น กทาจิปิ ญาณวิรโห อตฺถีติ อาห – ‘‘ญาเณน สมฺปชาโน หุตฺวา’’ติ. ตถา หิ ตติยชฺฌาเน, ‘‘สติมา สุขวิหารี’’ติ เอตฺถ สมฺปชาโนติ อยมตฺโถ วุตฺโต เอว โหติ[Pg.280]. น สาวกานํ อนุปทธมฺมวิปสฺสนา โหติ สงฺขาราวเสสสุขุมปฺปวตฺติยา ทุวิญฺเญยฺยตฺตา วินิพฺภุชิตฺวา คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยภาวโต. เตนาห – ‘‘กลาปวิปสฺสนํ ทสฺเสนฺโต เอวมาหา’’ติ. ༩༥. འདི་འདྲ་བའི་གནས་རྣམས་སུ་དྲན་པ་ཡོད་པ་ན། ནམ་ཡང་ཡེ་ཤེས་དང་བྲལ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། “ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཤེས་བཞིན་པ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་བསམ་གཏན་གསུམ་པ་ལ། “དྲན་པ་དང་ལྡན་ཞིང་བདེ་བར་གནས་སོ་”ཞེས་པ་འདིར། ཤེས་བཞིན་པ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཉིད་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་ཆོས་རེ་རེ་བཞིན་ལྷག་མཐོང་མི་འབྱུང་སྟེ། འདུ་བྱེད་ཀྱི་ལྷག་མ་ཕྲ་མོའི་འཇུག་པ་ནི་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་དང་། སོ་སོར་ཕྱེ་ནས་འཛིན་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཕུང་པོའི་ལྷག་མཐོང་བསྟན་ནས་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། ๙๖. ปญฺญาย จสฺสทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ ทสฺสนสมกาลํ ขียมานา อาสวา, ‘‘ทิสฺวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติ วุตฺตา. สมานกาเลปิ หิ เอทิโส สทฺทปฺปโยโค ทิสฺสติ – ༩༦. “ཤེས་རབ་ཀྱིས་མཐོང་ནས་ཟག་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། མཐོང་བ་དང་དུས་མཚུངས་སུ་ཟད་པའི་ཟག་པ་རྣམས་ལ། “མཐོང་ནས་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དུས་མཚུངས་པའི་ཚེའང་འདི་འདྲ་བའི་སྒྲའི་སྦྱོར་བ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ཏེ། ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕, ๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๓-๔๕; ๒.๔.๖๐; กถา. ๔๖๕, ๔๖๗). “མིག་དང་གཟུགས་ལ་བརྟེན་ནས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྐྱེའོ།།”ཞེས་དང་། ‘‘นิหนฺตฺวา ติมิรํ สพฺพํ, อุคฺคเตโช สมุคฺคโต; เวโรจโน รสฺมิมาลี, โลกจกฺขุปภงฺกโร’’ติ. (ปฏฺฐา. อนุฏี. ๑.๒๕-๓๔; วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๕๘๐) จ – “རབ་རིབ་ཐམས་ཅད་བཅོམ་ནས་ནི།། གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོ་ཤར་བར་གྱུར།། འོད་ཟེར་ཕྲེང་བ་རྣམ་པར་སྣང་།། འཇིག་རྟེན་མིག་གི་སྣང་བ་བྱེད།།”ཅེས་སོ།། เอวมาทีสุ. เหตุอตฺโถ วา อยํ ทิสฺวาสทฺโท อสมานกตฺตุโก ยถา – ‘‘ฆตํ ปิวิตฺวา พลํ โหติ, สีหํ ทิสฺวา ภยํ โหตี’’ติ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๘๐๒). ทสฺสนเหตุโก หิ อาสวานํ ปริกฺขโย ปริญฺญาสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมเย สติ ปหานาภิสมยสฺส ลพฺภนโต. ยุคนทฺธํ อาหริตฺวาติ ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถ ฌานธมฺเม สมฺมสนฺโต สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ. เอวํ ยาว เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถ สมฺมสนฺโต สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ กตฺวา ยถา เถโร อรหตฺตํ ปาปุณิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อรหตฺตํ ปตฺตวาโร อิธ คหิโต’’ติ. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. ทีฆนขสุตฺตเทสนาย (ม. นิ. ๒.๒๐๕-๒๐๖) หิ เถโร อรหตฺตํ ปตฺโต. ตทา จ อนาคามี หุตฺวา นิโรธํ สมาปชฺชตีติ วจนอวสโร นตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อรหตฺตํ ปตฺตวาโร อิธ คหิโต’’ติ. ยทิ เอวํ – ‘‘สพฺพโส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ อิทํ กสฺมา วุตฺตนฺติ? เถเร วิชฺชมาเน ปณฺฑิตคุเณ อนวเสสโต ทสฺเสตฺวา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐาเปตุํ. นิโรธสมาปชฺชนํ ปน เถรสฺส อาจิณฺณสมาจิณฺณํ. เตนาห ‘‘นิโรธํ ปน…เป… วทนฺตี’’ติ. เตน ผลสมาปตฺติมฺปิ อนฺตรา สมาปชฺชติเยวาติ ทสฺเสติ. འདི་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའོ། །disvā ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ཏེ། བྱེད་པ་པོ་མི་མཐུན་པ་ནི་དཔེར་ན། “མར་གསར་འཐུངས་ནས་སྟོབས་སྐྱེ། སེང་གེ་མཐོང་ནས་འཇིགས་པ་སྐྱེ།” ཞེས་པ་ལྟར་རོ། །ཟག་པ་ཟད་པ་ནི་མཐོང་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་ཏེ། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་དང་། བསྒོམ་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཡོད་ན། སྤོང་བའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཟུང་དུ་འབྲེལ་བར་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སྙོམས་པར་བཞུགས་ནས་ལངས་ཏེ། དེའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་བཞིན་དུ་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བར་སྒོམ་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་བར་དུ་སྙོམས་པར་བཞུགས་ནས་ལངས་ཏེ། དེ་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་བཞིན་དུ་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བར་བྱས་ནས། གནས་བརྟན་གྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ལྟར་རོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་“འདིར་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའི་ཐེངས་བཟུང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཞེས་པ་ནི་མདོ་འདི་ལའོ། །དིག་གྷ་ན་ཁའི་མདོ་བསྟན་པ་ལས་གནས་བརྟན་གྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཚེ་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ཅན་དུ་གྱུར་ནས་འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་གོ་ཞེས་བརྗོད་པའི་སྐབས་མེད་པས། དེའི་ཕྱིར་“འདིར་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའི་ཐེངས་བཟུང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། “རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་ཏེ། འདུ་ཤེས་དང་ཚོར་བ་འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་བཞུགས་ནས་གནས་སོ་”ཞེས་པ་འདི་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། གནས་བརྟན་ལ་ཡོད་པའི་མཁས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་མ་ལུས་པར་བསྟན་ནས། དགྲ་བཅོམ་པའི་རྩེ་མོས་ཆོས་བསྟན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ནི་གནས་བརྟན་གྱི་རྒྱུན་ལྡན་གྱི་གོམས་པ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“འགོག་པ་ནི་...ལྷག་མ་...གསུངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ནི་བར་སྐབས་སུ་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལའང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། โวมิสฺสํ [Pg.281] วิวริตุํ ‘‘ตตฺถสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘นิโรธํ สมาปชฺชิสฺสามี’’ติ อาโภเคน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ อาหริตฺวา ฐิตสฺส นิโรธสมาปตฺติ สีสํ นาม โหติ, ตสฺส อาโภควเสน นิโรธสฺส วาโร อาคจฺฉติ. ผลสมาปตฺติ คูฬฺโห โหติ, ‘‘ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิสฺสามี’’ติ อาโภคสฺส อภาวโต. ผลสมาปตฺติ สีสํ โหตีติ เอตฺถาปิ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอเตน อาโภคปฏิพทฺธเมเตสํ อาคมนนฺติ ทีปิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ชมฺพุทีปวาสิโน เถรา ปนาติอาทิ อฏฺฐกถารุฬฺหเมว ตํ วจนํ. อนฺโตสมาปตฺติยนฺติ นิโรธํ สมาปนฺนกาเล. ติสมุฏฺฐานิกรูปธมฺเมติ อุตุกมฺมาหารวเสน ติสมุฏฺฐานิกรูปธมฺเม. འདྲེས་པ་རྣམས་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་“དེ་ལ་དེའི་...”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་བྱའོ་”སྙམ་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་བཅས་ཏེ། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བར་བྱས་ནས་གནས་པ་ལ། འགོག་པའི་སྙོམས་འཇུག་ནི་གཙོ་བོ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འགོག་པའི་ཐེངས་ལ་བབས་སོ། །འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ནི་སྦས་པ་ཡིན་ཏེ། “འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་བྱའོ་”སྙམ་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གཙོ་བོ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་འདིར་ཡང་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིས་ནི་དེ་དག་འབྱུང་བ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་རག་ལས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསལ་བར་བྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །“འཛམ་བུའི་གླིང་ན་གནས་པའི་གནས་བརྟན་རྣམས་ནི་...”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་དེ་ནི་འགྲེལ་བཤད་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་དོ། །སྙོམས་འཇུག་གི་ནང་དུ་ཞེས་པ་ནི་འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པའི་དུས་སུའོ། །ཀུན་འབྱུང་གསུམ་གྱི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་དུས་ཟས་དང་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀུན་འབྱུང་གསུམ་གྱི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལའོ། ། ๙๗. จิณฺณวสิตนฺติ ปฏิปกฺขทูริภาเวน สุภาวิตวสีภาวํ. นิปฺผตฺตึ ปตฺโตติ อุกฺกํสปรินิปฺผตฺตึ ปตฺโต. อุเร วายามชนิตาย โอรโส. ปภาวิตนฺติ อุปฺปาทิตํ. ธมฺเมนาติ อริยมคฺคธมฺเมน. ตสฺส หิ อธิคเมน อริยาย ชาติยา ชาโต นิพฺพตฺโตติ กตฺวา, ‘‘ธมฺมโช ธมฺมนิมฺมิโต’’ติ วุจฺจติ. ธมฺมทายสฺสาติ นววิธสฺส โลกุตฺตรธมฺมทายสฺส. อาทิยนโตติ คณฺหนโต, สสนฺตาเน อุปฺปาทนโตติ อตฺโถ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ༩༧. གོམས་པའི་དབང་འབྱོར་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རིང་དུ་བྱས་པས་ལེགས་པར་བསྒོམས་པའི་དབང་འབྱོར་པའོ། །གྲུབ་པ་ལ་བརྙེས་པ་ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་མཐར་ཕྱིན་པའི་གྲུབ་པ་བརྙེས་པའོ། །བྲང་ལས་སྐྱེས་པ་ནི་བྲང་གི་བརྩོན་འགྲུས་ལས་སྐྱེས་པའོ། །སྤྲུལ་པ་ཞེས་པ་ནི་བསྐྱེད་པའོ། །ཆོས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཆོས་ཀྱིས་སོ། །དེ་རྟོགས་པས་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བས་སྐྱེས་ཤིང་བྱུང་བས་ན། “ཆོས་ལས་སྐྱེས་པ། ཆོས་ཀྱིས་སྤྲུལ་པ་”ཞེས་བྱའོ། །ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་ལ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་རྣམ་པ་དགུ་ལའོ། །ལེན་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི་འཛིན་པ་ལས་ཏེ། རང་གི་རྒྱུད་ལ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། อนุปทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. རྗེས་སུ་ཚིག་གི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་སྦས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๒. ฉพฺพิโสธนสุตฺตวณฺณนา ༢. རྣམ་པར་དག་པ་དྲུག་གི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། ๙๘. ขีณา ชาตีติ อตฺตโน ชาติกฺขยํ ปฏิชานนฺเตน อรหตฺตํ พฺยากตํ โหติ อรหโต ตทภาวโต. ตถา วุสิตํ พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยวาโส เม ปริโยสิโตติ ปฏิชานนฺเตนปิ. กตํ กรณียนฺติ จตูหิ มคฺเคหิ จตูสุ สจฺเจสุ ปริญฺญาทิวเสน โสฬสวิธสฺสปิ กิจฺจสฺส อตฺตนา นิฏฺฐาปิตภาวํ ปฏิชานนฺเตนปิ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ อายตึ ปุนพฺภวาภาวํ, อายตึ วา ปริญฺญาทิกรณียาภาวํ ปฏิชานนฺเตนปีติ อาห – ‘‘เอเกนปิ ปเทน อญฺญา พฺยากตาว โหตี’’ติ. ทฺวิกฺขตฺตุํ พทฺธํ ปน สุพทฺธํ วิยาติ วุตฺตํ. อิธ ปน อญฺญาพฺยากรณํ จตูหิ ปเทหิ อาคตํ, ตสฺมา วตฺตพฺพเมว เจตฺถ นตฺถีติ [Pg.282] อธิปฺปาโย. เจตนาย ทิฏฺฐวาทิตา นาม อริยโวหาโร. สภาโวติ ปกติอตฺโถ หิ อยํ ธมฺมสทฺโท, ‘‘ชาติธมฺมา ชราธมฺมา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๗๔-๒๗๕) วิย ตสฺมา, อนุธมฺโมติ อริยภาวํ อนุคตา ปกตีติ อตฺโถ. ปรมปฺปิจฺฉตาย อริยา อตฺตโน คุเณ อนาวิกโรนฺตาปิ สาสนสฺส นิยฺยานิกภาวปเวทนตฺถญฺเจว สพฺรหฺมจารีนํ สมฺมาปฏิปตฺติยํ อุสฺสาหชนนตฺถญฺจ ตาทิสานํ ปรินิพฺพานสมเยเยว อาวิกโรนฺตีติ อธิปฺปาเยนาห – ‘‘ปรินิพฺพุตสฺส…เป… กาตพฺโพ’’ติ. ༩༨. “སྐྱེ་བ་ཟད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་སྐྱེ་བ་ཟད་པར་ཁས་ལེན་པས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ལུང་བསྟན་པ་ཡིན་ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་“ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་བསྟེན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་ལམ་གྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་གནས་པ་མཐར་ཕྱིན་ཏོ་ཞེས་ཁས་ལེན་པས་ཀྱང་ངོ་། །“བྱ་བ་བྱས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་བཞིས་བདེན་པ་བཞི་ལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བྱ་བ་བཅུ་དྲུག་པོ་ཐམས་ཅད་རང་གིས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་པའི་དངོས་པོ་ཁས་ལེན་པས་ཀྱང་ངོ་། །“འདི་ལས་གཞན་མེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་མར་ཡང་སྲིད་མེད་པ་ཉིད་དམ། ཕྱི་མར་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་མེད་པ་ཉིད་ཁས་ལེན་པས་ཀྱང་ངོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “ཚིག་གཅིག་གིས་ཀྱང་ཀུན་ཤེས་པ་ལུང་བསྟན་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་སོ། །ལན་གཉིས་བཅིངས་པ་ནི་ལེགས་པར་བཅིངས་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ནི་ཀུན་ཤེས་པ་ལུང་བསྟན་པ་ཚིག་བཞིས་འབྱུང་བས། དེའི་ཕྱིར་འདིར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་མེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ། །སེམས་པས་མཐོང་བ་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཕགས་པའི་ཐ་སྙད་དོ། །རང་བཞིན་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་འདི་རང་བཞིན་གྱི་དོན་ཡིན་ཏེ། “སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན། རྒ་བའི་ཆོས་ཅན་”ལ་སོགས་པ་ལྟར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་”ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་དངོས་པོའི་རྗེས་སུ་སོང་བའི་རང་བཞིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདོད་པ་ཤིན་ཏུ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་ཡོན་ཏན་རྣམས་མི་གསལ་བར་བྱེད་ནའང་། བསྟན་པ་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དངོས་པོ་བསྒྲག་པའི་ཕྱིར་དང་། ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟ་བུ་རྣམས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དུས་ཉིད་དུ་གསལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དགོངས་པས་“ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་...ལྷག་མ་...བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๙๙. ทุพฺพลนฺติ เผคฺคุ วิย สุเภชฺชนียํ พลวิรหิตํ, อสารนฺติ อตฺโถ. วิราคุตนฺติ ปลุชฺชนสภาวํ. วิคจฺฉนสภาวนฺติ วินาสคมนสภาวํ. อนิจฺจทุกฺขวิปริณามตฺตา อสฺสาสเลสสฺสปิ อภาวโต อสฺสาสวิรหิตํ. อารมฺมณกรณวเสน สมนฺนาคมนวเสน จ ยถารหํ อุเปนฺติ อุปคจฺฉนฺตีติ อุปยา, ‘‘เอตํ มม, เอโส เม อตฺตา’’ติ อุปาทิยนฺติ ทฬฺหคฺคาหํ คณฺหนฺตีติ อุปาทานา. อธิติฏฺฐติ เจตโส อภินนฺทนภูตาติ เจตโส อธิฏฺฐานํ. ตาหีติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ. ตนฺติ จิตฺตํ. อภินิวิสตีติ อภิรติวเสน นิวิสติ, อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – สกฺกายธมฺเมสุ จิตฺตํ อภินิวิสติ ‘‘เอตํ มมํ, เอโส เม อตฺตา’’ติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ เอตาหิ อภินิเวสาหิ, ตถา สกฺกายธมฺเมสุ จิตฺตํ อนุเสติ เอตาหีติ อนุสยา, ตณฺหาทิฏฺฐิโย. ยทคฺเคน หิ เตภูมกธมฺเมสุ ราคาทโย อนุเสนฺติ, ตทคฺเคน ตํสหคตธมฺมา ตตฺถ อนุเสนฺตีติ ปริยาเยน, ‘‘ตํ อนุเสตี’’ติ วุตฺตํ. ขยา วิราคาติ เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ‘‘ขเยน วิราเคนา’’ติ เหตุมฺหิ กรณวเสน อตฺโถ วุตฺโต. วิราเคนาติ จ อิติสทฺโท อาทิ อตฺโถ. เตน ‘‘นิโรเธนา’’ติ เอวมาทิกํ คหิตํ โหติ. อญฺญมญฺญเววจนาเนว อุปยาทีนํ สมุจฺเฉทสฺเสว โพธนโต. ༩༩. ཉམ་ཆུང་བ་ཞེས་པ་ནི་སྙིང་པོ་མེད་པའི་ཤིང་བཞིན་དུ་བཤིག་སླ་བ་སྟོབས་དང་བྲལ་བ། སྙིང་པོ་མེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན་ཞེས་པ་ནི་ཞིག་པའི་རང་བཞིན་ནོ། །འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པར་འགྲོ་བའི་རང་བཞིན་ནོ། །མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ། འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན་ཉིད་ཀྱིས་དབུགས་དབྱུང་བའི་ཆ་ཤས་ཙམ་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་དབུགས་དབྱུང་བ་དང་བྲལ་བའོ། །དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དང་། ལྡན་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཅི་རིགས་པར་ཉེ་བར་འགྲོ་བས་ན་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་རྣམས་སོ། །“འདི་ནི་བདག་གིའོ། འདི་ནི་བདག་གོ།” ཞེས་ཉེ་བར་ལེན་ཅིང་དམ་པོར་འཛིན་པས་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་སོ། །སེམས་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱེད་པས་གནས་པས་ན་སེམས་ཀྱི་གནས་སོ། །དེ་དག་གིས་ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །དེ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལའོ། །མངོན་པར་ཞེན་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་གནས་པ་སྟེ། འདིར་དོན་ནི། འཇིག་ཚོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་སེམས་མངོན་པར་ཞེན་ཏེ། “འདི་ནི་བདག་གིའོ། འདི་ནི་བདག་གོ།” ཞེས་ལྷག་པར་ཆགས་ནས་གནས་པར་བྱེད་པའི་མངོན་པར་ཞེན་པ་འདི་དག་གིས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་འཇིག་ཚོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་སེམས་བག་ལ་ཉལ་བར་བྱེད་པའི་བག་ལ་ཉལ་བ་འདི་དག་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་རྣམས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་ས་གསུམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་བག་ལ་ཉལ་བ་དེའི་ཕྱིར། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་དེ་ལ་བག་ལ་ཉལ་ལོ་ཞེས་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་“དེ་ལ་བག་ལ་ཉལ་ལོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཟད་པ་དང་བྲལ་བས་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་ལ་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་སྒྲ་སྟེ། “ཟད་པ་དང་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བས་”ཞེས་རྒྱུ་ལ་བྱེད་པའི་སྒྲའི་དབང་གིས་དོན་གསུངས་སོ། །འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བས་ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་“ཞེས་པ་”ནི་སོགས་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ནི་“འགོག་པས་”ལ་སོགས་པ་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ། །ཕན་ཚུན་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་ཉིད་དོ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པ་ཉིད་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ๑๐๐. ปติฏฺฐาติ เอตฺถ เสสภูตตฺตยํ อุปาทารูปญฺจาติ ปติฏฺฐานา, นิชฺชีวฏฺเฐน ธาตุจาติ ปติฏฺฐานธาตุ. นฺหานียจุณฺณํ พาหิรอุทกํ วิย เสสภูตตฺตยํ อาพนฺธตีติ อาพนฺธนํ. ปจนียภตฺตํ พาหิรเตโช วิย เสสภูตตฺตยํ ปริปาเจตีติ ปริปาจนํ. พาหิรวาโต วิย เสสภูตตฺตยํ วิตฺถมฺเภตีติ วิตฺถมฺภนํ. ธาตุสทฺทตฺโถ วุตฺโตเยว. อสมฺผุฏฺฐธาตูติ [Pg.283] อสมฺผุสิตภาโว เตสํ วิปริมฏฺฐตาภาวโต. วิชานนํ อารมฺมณูปลทฺธิ. อหํ อตฺตาติ อหํ, ‘‘รูปธมฺโม เม อตฺตา’’ติ อตฺตโกฏฺฐาเสน อตฺตภาเวน น อุปคมึ น คณฺหึ. นิสฺสิตนิสฺสิตาปิ นิสฺสิตา เอว นามาติ อาห ‘‘ปถวีธาตุนิสฺสิตาวา’’ติ. อตฺตนา วา ปน ตนฺนิสฺสิตาติ ‘‘เอเกน ปริยาเยนา’’ติ. อุปาทารุปมฺปิ กามํ นิสฺสิตมฺปิ โหติ. ตถาปิ ตํ นิสฺสิตํ โหติเยวาติ ตํ น อุทฺธฏํ. ปริจฺเฉทกรตฺตา ปริจฺเฉทากาสสฺส ‘‘อวินิพฺโภควเสนา’’ติ วุตฺตํ. เตน จ ตถา ปริจฺฉินฺนตฺตา สพฺพมฺปิ ภูตุปาทารูปํ อากาสธาตุนิสฺสิตํ นาม. ตํ นิสฺสาย ปวตฺติยา อุปาทารูปํ วิย ภูตรูปานิ, อรูปกฺขนฺธา วิย จ วตฺถุรูปานิ, ‘‘ตํนิสฺสิตรูปวตฺถุกา อรูปกฺขนฺธา’’ติ วุตฺตนเยน อากาสธาตุนิสฺสิตจกฺขาทิรูปธมฺมวตฺถุกา เวทนาทโย อรูปกฺขนฺธา อากาสธาตุนิสฺสิตา นามาติ อิมมตฺถํ ตถา-สทฺเทน อุปสํหรติ. อิธาปีติ อากาสธาตุนิสฺสิตปเทปิ, น ปถวีธาตุนิสฺสิตปทาทีสุ เอว. รูปารูปนฺติ สพฺพมฺปิ รูปารูปํ คหิตเมว โหติ, อคฺคหิตํ นตฺถิ. สหชาตา…เป… นิสฺสิตนฺติ อิทํ นิปฺปริยายสิทฺธํ นิสฺสยตฺตํ คเหตฺวา วุตฺตํ. เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ปริยายสิทฺเธ นิสฺสยตฺเต คยฺหมาเน – ‘‘ปจฺฉาชาตปจฺจโยติ ปจฺฉาชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๑) วจนโต สพฺพํ จตุสมุฏฺฐานิกรูปํ, ‘‘วิญฺญาณธาตุนิสฺสิต’’นฺติ วตฺตพฺพํ. ตถา อนนฺตรวิญฺญาณธาตุปจฺจยา ปวตฺตนโต, ‘‘วิญฺญาณธาตุนิสฺสิต’’นฺติ วตฺตพฺพํ. ༡༠༠. གནས་ཞེས་པ་འདིར་ལྷག་མའི་འབྱུང་བ་གསུམ་དང་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་ནི་གནས་པ་སྟེ། སྲོག་མེད་པའི་དོན་གྱིས་ཁམས་ཀྱང་ཡིན་པས་གནས་པའི་ཁམས་སོ། །ཁྲུས་ཕྱེ་ལ་ཕྱིའི་ཆུ་བཞིན་དུ་ལྷག་མའི་འབྱུང་བ་གསུམ་སྡུད་པར་བྱེད་པས་ན་སྡུད་པའོ། །བཙོ་བའི་འབྲས་ལ་ཕྱིའི་མེ་བཞིན་དུ་ལྷག་མའི་འབྱུང་བ་གསུམ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པས་ན་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའོ། །ཕྱིའི་རླུང་བཞིན་དུ་ལྷག་མའི་འབྱུང་བ་གསum་འདེགས་པར་བྱེད་པས་ན་འདེགས་པའོ། །ཁམས་ཀྱི་སྒྲའི་དོན་ནི་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །མ་རེག་པའི་ཁམས་ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་ལ་ཡོངས་སུ་ཕྱིས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་མ་རེག་པའི་དངོས་པོའོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་དམིགས་པ་རྙེད་པའོ། །བདག་དང་བདག་གི་ཞེས་པ་ནི། “གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ནི་བདག་གི་བདག་གོ་”ཞེས་བདག་གི་ཆ་ཤས་སུ་བདག་གི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་མ་སོང་ཞིང་མ་བཟུང་ངོ་། །བརྟེན་པ་ལ་བརྟེན་པའང་བརྟེན་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བའི་ཕྱིར་“ས་ཁམས་ལ་བརྟེན་པ་ཉིད་དམ།”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་རང་ཉིད་དེ་ལ་བརྟེན་པ་ནི་“རྣམ་གྲངས་གཅིག་གིས་”ཞེས་པའོ། །རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་ཀྱང་འདོད་ཆགས་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟ་ནའང་དེ་བརྟེན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས་དེ་མ་ཕྱུང་ངོ་། །ཡོངས་སུ་གཅོད་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའི་ནམ་མཁའ་ལ་“རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བའི་དབང་གིས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ན་དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་བཅད་པའི་ཕྱིར་འབྱུང་བ་དང་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ནམ་མཁའི་ཁམས་ལ་བརྟེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་བཞིན་དུ་འབྱུང་བའི་གཟུགས་རྣམས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་བཞིན་དུ་གཞིའི་གཟུགས་རྣམས་ཏེ། “དེ་ལ་བརྟེན་པའི་གཟུགས་ཀྱི་གཞི་ཅན་གྱི་གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་”ཞེས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ནམ་མཁའི་ཁམས་ལ་བརྟེན་པའི་མིག་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་གཞི་ཅན་གྱི་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ནམ་མཁའི་ཁམས་ལ་བརྟེན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་“དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ཉེ་བར་སྡུད་དོ། །འདིར་ཡང་ཞེས་པ་ནི་ནམ་མཁའི་ཁམས་ལ་བརྟེན་པའི་ཚིག་ལའང་སྟེ། ས་ཁམས་ལ་བརྟེན་པའི་ཚིག་ལ་སོགས་པ་ཁོ་ན་ལ་མ་ཡིན་ནོ། །གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པ་ཐམས་ཅད་བཟུང་བ་ཉིད་དེ། མ་བཟུང་བ་མེད་དོ། །ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་...ལྷག་མ་...བརྟེན་པ་ཞེས་པ་འདི་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་གྲུབ་པའི་རྟེན་ཉིད་བཟུང་ནས་གསུངས་སོ། །འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གྲུབ་པའི་རྟེན་ཉིད་འཛིན་པ་ན། “ཕྱིས་སྐྱེས་པའི་རྐྱེན་ནི་ཕྱིས་སྐྱེས་པའི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཆོས་རྣམས་སྔོན་སྐྱེས་པའི་ལུས་འདི་ལ་ཕྱིས་སྐྱེས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཕྱིར་ཀུན་འབྱུང་བཞིའི་གཟུགས་ཐམས་ཅད་“རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ལ་བརྟེན་པ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་མཚམས་མེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་“རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ལ་བརྟེན་པ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། ๑๐๑. รุปฺปติ วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ รูปนฺติ อยมตฺโถ จกฺขุทฺวาเร อาปาถคเต รูปายตเน นิปฺปริยายโต ลพฺภติ, น อาปาถมนาคเต. จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพภาโว ปน อาปาถมนาคเตปิ ตสฺมึ ลพฺภเตว ตํสภาวานติวตฺถนโต. รูปายตนํ ทฺวิธา วิภชิตฺวา. เถโร ปน อาปาถํ อนาคตสฺสาปิ รูปายตนสฺส รูปภาวํ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุนฺติ ทฺวิธากรณํ นานุชานนฺโต ฉนฺโนวาทํ นิทสฺเสติ, ‘‘อุปริ ฉนฺโนวาเท กินฺติ กริสฺสถา’’ติ. ตตฺถ หิ ‘‘จกฺขุํ, อาวุโส ฉนฺน, จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๙๑) อาคตํ, น เจตฺถ จกฺขุทฺวาเร อาปาถํ อาคตเมว รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพปเทน คหิตํ, น อาปาถํ อนาคตนฺติ สกฺกา วิญฺญาตุํ [Pg.284] อวิเสเสเนว รูปายตเนน ตณฺหามานทิฏฺฐิคาหาภาวสฺส โชติตตฺตา. เตนาห ‘‘น ยิทํ ลพฺภตี’’ติ. รูปเมวาติ รูปายตนเมว. ยทิ เอวํ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสู’’ติ ปทํ กถํ เนตพฺพนฺติ อาห – ‘‘จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา ปนา’’ติอาทิ. จกฺขุวิญฺญาเณน สทฺธึ วิญฺญาตพฺเพสูติ เยน มโนวิญฺญาเณน จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติอาทินา จกฺขุวิญฺญาเณน สทฺธึ เตน วิญฺญาตพฺเพสุ ตํสมฺปยุตฺตธมฺเมสูติ อตฺโถ. ตณฺหาฉนฺโทติ ตสฺสนสภาโว ฉนฺโท, น กตฺตุกมฺยตา ฉนฺโทเยวาติ ตณฺหาฉนฺโท. รชฺชนวเสนาติ วตฺถํ วิย รงฺคชาตํ จิตฺตสฺส อนุรญฺชนวเสน. อภินนฺทนวเสนาติ อารมฺมเณ อภิรมิตฺวา นนฺทนวเสน. สปฺปีติกตณฺหา หิ นนฺทีติ วุจฺจติ. ตณฺหายนวเสน ตณฺหา. ༡༠༡. གཟུགས་སུ་རུང་བས་ན་གཟུགས་ཞེས་བྱ་སྟེ། ཁ་དོག་གི་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིང་སྙིང་ལ་ཞུགས་པའི་རང་བཞིན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དོན་འདི་ནི་མིག་གི་སྒོར་སྣང་བའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ཐོབ་ཀྱི། སྣང་བའི་ཡུལ་དུ་མ་གྱུར་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ནི་སྣང་བའི་ཡུལ་དུ་མ་གྱུར་པ་དེ་ལའང་ཐོབ་པ་ཉིད་དེ། དེའི་རང་བཞིན་ལས་མ་འདས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་གཉིས་སུ་བགོས་ནས། གནས་བརྟན་གྱིས་ནི་སྣང་བའི་ཡུལ་དུ་མ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱི་དངོས་པོའང་དགག་པར་མི་ནུས་པས་གཉིས་སུ་བྱེད་པ་ལ་མ་གནང་བར། འཆར་ཀའི་གདམས་ངག་བསྟན་ཏེ། 'གོང་དུ་འཆར་ཀའི་གདམས་ངག་ལ་ཇི་ལྟར་བྱ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ནི་ 'ཚེ་དང་ལྡན་པ་འཆར་ཀ མིག་དང་། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་' ཞེས་འབྱུང་ལ། འདིར་མིག་གི་སྒོར་སྣང་བའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཁོ་ན་ 'མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཤེས་པར་བྱ་བ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་བཟུང་གི། སྣང་བའི་ཡུལ་དུ་མ་གྱུར་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཤེས་པར་མི་ནུས་ཏེ། བྱེ་བྲག་མེད་པར་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སྲེད་པ་དང་ང་རྒྱལ་དང་ལྟ་བས་འཛིན་པ་མེད་པ་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'འདི་ནི་མི་ཐོབ་བོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'གཟུགས་ཁོ་ན་' ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཁོ་ནའོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། 'མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་' ཞེས་པའི་ཚིག་ཇི་ལྟར་དྲང་ཞེ་ན། 'མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་ནི་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཤེས་པར་བྱ་བ་རྣམས་ལ་' ཞེས་པ་ནི། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གང་གིས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་མི་རྟག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་དེས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'སྲེད་པའི་འདུན་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་རང་བཞིན་གྱི་འདུན་པ་སཏེ། བྱེད་པར་འདོད་པའི་འདུན་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པས་ན་སྲེད་པའི་འདུན་པའོ། །'ཆགས་པའི་དབང་གིས་' ཞེས་པ་ནི་གོས་ལ་ཚོན་གྱིས་བསྒྱུར་བ་བཞིན་དུ་སེམས་རྗེས་སུ་ཆགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སོ། །'མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་' ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་ལ་མངོན་པར་རྩེ་ཞིང་དགའ་བའི་དབང་གིས་སོ། །དགའ་བ་དང་བཅས་པའི་སྲེད་པ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བ་ཞེས་བྱའོ། །སྲེད་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སྲེད་པའོ། ། ๑๐๒. อหงฺกาโรติ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๑๒๑, ๑๒๓๙; วิภ. ๘๓๒, ๘๖๖; สํ. นิ. ๔.๑๐๘; มหานิ. ๒๑, ๑๗๘) อหํกรณํ. เยน หิ มมํ กโรติ, เอตํ มมงฺกาโร. สฺเววาติ ‘‘อหงฺกาโร’’ติ วุตฺตมาโน. เอวํ จตุตฺถชฺฌาเน นิทฺทิฏฺเฐ สพฺพาสุ โลกิยาภิญฺญาสุ วุจฺจมานาสุ เหฏฺฐา วิชฺชาทฺวยํ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน, ‘‘ปุพฺเพนิวาสํ ทิพฺพจกฺขุญฺจ อวตฺวา กสฺมา วุตฺต’’นฺติ อาห? อิตโร อิธ สพฺพวาเรสุปิ โลกุตฺตรธมฺมปุจฺฉา อธิกตา ตสฺมา ‘‘โส เอวํ สมาหิเต’’ติอาทินา ตติยา วิชฺชา กถิตาติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ภิกฺขู โลกิยธมฺมํ น ปุจฺฉนฺตี’’ติอาทิมาห. เอกวิสฺสชฺชิตสุตฺตํ นาเมตํ ตติยวิชฺชาย เอว อาคตตฺตา. อริยธมฺมวเสนปิสฺส สมญฺญา อตฺเถวาติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ฉพฺพิโสธนนฺติปิสฺส นาม’’นฺติ วตฺวา เตสุ ธมฺเมสุ เภทํ ทสฺเสตุํ, ‘‘เอตฺถ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิสุทฺธาติ ตสฺสา โจทนาย โสธนวเสน วิโสธิตา. เอกเมว กตฺวาติ เอกวารวเสเนว ปาฬิยํ เอกชฺฌํ อาคตตฺตา เอกเมว โกฏฺฐาสํ กตฺวา. ยทิ เอวํ กถํ วา ฉพฺพิโสธนตาติ อาห – ‘‘จตูหิ อาหาเรหิ สทฺธิ’’นฺติ กถํ ปเนตฺถ จตฺตาโร อาหารา คเหตพฺพาติ? เกจิ ตาว อาหุ – ‘‘สาธูติ ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุตฺตริ ปญฺโห ปุจฺฉิตพฺโพ’’ติ เหฏฺฐา อาคเตน นเยน อาหารวาโร อาหริตฺวา วตฺตพฺโพติ. ‘‘พหิทฺธา สพฺพนิมิตฺเตสู’’ติ เอตฺถ อาหารานมฺปิ สงฺคหิตตฺตา อาหารา อตฺถโต อาคตา เอวาติ อญฺเญ. อปเร ปน รูปกฺขนฺธคฺคหเณน กพฬีกาโร อาหาโร[Pg.285], สงฺขารกฺขนฺธคฺคหเณน ผสฺสาหาโร, มโนสญฺเจตนาหารคฺคหเณน วิญฺญาณาหาโร สรูปโตปิ คหิโตติ วทนฺติ. ༡༠༢. 'ངར་འཛིན་པ་' ཞེས་པ་ནི་ 'ང་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ང་རུ་བྱེད་པའོ། །གང་གིས་བདག་གིར་བྱེད་པ་དེ་ནི་ 'བདག་གིར་འཛིན་པ་' ཡིན་ནོ། །'དེ་ཉིད་' ཞེས་པ་ནི་ 'ངར་འཛིན་པ་' ཞེས་གསུངས་པ་དེའོ། །དེ་ལྟར་བསམ་གཏན་བཞི་པ་བསྟན་པ་ན། འཇིག་རྟེན་པའི་མངོན་ཤེས་ཐམས་ཅད་བརྗོད་པའི་སྐབས་སུ། འོག་གི་རིག་པ་གཉིས་བརྗོད་པར་བྱའོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། 'སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་ལྷའི་མིག་མ་གསུངས་པར་ཅིའི་ཕྱིར་འདི་གསུངས་སམ་' ཞེས་དྲིས་སོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་ནི་འདིར་ཐེངས་ཐམས་ཅད་དུའང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དྲི་བ་གཙོ་བོར་གྱུར་པས། དེའི་ཕྱིར་ 'དེ་ལྟར་མཉམ་པར་བཞག་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རིག་པ་གསུམ་པ་གསུངས་པར་སྟོན་ཅིང་། 'དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་མི་འདྲིའོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'ལན་གཅིག་བཏབ་པའི་མདོ་' ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་རིག་པ་གསུམ་པ་ཁོ་ན་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །འཕགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་དེའི་མིང་ཡོད་པར་སྟོན་ཅིང་། 'རྣམ་པར་དག་པ་དྲུག་ཅེས་ཀྱང་དེའི་མིང་ཡིན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་ནས། ཆོས་དེ་དག་གི་དབྱེ་བ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'འདི་ལ་ནི་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'རྣམ་པར་དག་པ་' ཞེས་པ་ནི་རྒོལ་བ་དེ་རྣམ་པར་སྦྱོང་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་དག་པའོ། །'གཅིག་ཁོ་ནར་བྱས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་ལན་གཅིག་གི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་ལུང་གི་ནང་དུ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འབྱུང་བས་ཚན་པ་གཅིག་ཁོ་ནར་བྱས་ནས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། ཇི་ལྟར་རྣམ་པར་དག་པ་དྲུག་ཏུ་འགྱurཞེ་ན། 'ཟས་བཞི་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཟས་བཞི་པོ་དག་ཇི་ལྟར་བཟུང་བར་བྱ་ཞེ་ན། ཁ་ཅིག་ནི་ 'ལེགས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་རྗེས་སུ་ཡི་རང་ནས་གོང་དུ་དྲི་བ་དྲི་བར་བྱའོ་' ཞེས་འོག་ནས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཟས་ཀྱི་ཚན་པ་བླངས་ཏེ་བརྗོད་པར་བྱའོ་ཞེས་ཟེར། གཞན་དག་ནི་ 'ཕྱི་རོལ་གྱི་མཚན་མ་ཐམས་ཅད་ལ་' ཞེས་པ་འདིར་ཟས་རྣམས་ཀྱང་འདུས་པའི་ཕྱིར། ཟས་རྣམས་ནི་དོན་གྱིས་ཐོབ་པ་ཁོ་ནའོ་ཞེས་ཟེར། ཡང་གཞན་དག་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་བཟུང་བས་ཁམ་གྱི་ཟས་དང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་བཟུང་བས་རེག་པའི་ཟས་དང་། ཡིད་ལ་སེམས་པའི་ཟས་བཟུང་བས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཟས་རྣམས་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཟེར། ‘‘ฉพฺพิโสธน’’นฺติ อิมสฺส สุตฺตสฺส สมญฺญาย อนฺวตฺถตํ ทสฺเสตฺวา อายติมฺปิ ตาทิเสน พฺยากรเณน ภิกฺขูนํ ปฏิปตฺติมฺปิ ทสฺสนตฺถํ, ‘‘อิเม ปนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. วินยนิทฺเทสปริยาเยนาติ วินยนิทฺเทเส อาคเตน การเณน. วินเย วา อาคตนิทฺเทสานุกฺกเมน. 'རྣམ་པར་དག་པ་དྲུག་' ཅེས་བྱ་བའི་མདོ་འདིའི་མིང་གི་དོན་མཐུན་པ་ཉིད་བསྟན་ནས། མ་འོངས་པའི་དུས་སུའང་དེ་ལྟ་བུའི་ལུང་བསྟན་པས་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་སྒྲུབ་པའང་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'འདི་དག་ནི་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བརྩམས་སོ། །'འདུལ་བ་བསྟན་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་' ཞེས་པ་ནི་འདུལ་བ་བསྟན་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ། །ཡང་ན་འདུལ་བ་ལས་བྱུང་བའི་བསྟན་པའི་གོ་རིམ་གྱིས་སོ། ། อธิคนฺตพฺพโต อธิคโม, ฌานาทิอธิคมปุจฺฉา. เตนาห – ‘‘ฌานวิโมกฺขาทีสู’’ติอาทิ. อุปายปุจฺฉาติ อธิคโมปายปุจฺฉา. กินฺตีติ เกน ปกาเรน วิธินาติ อตฺโถ. ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ན་རྟོགས་པ་སྟེ། བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་རྟོགས་པའི་དྲི་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'བསམ་གཏན་དང་རྣམ་པར་ཐར་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'ཐབས་ཀྱི་དྲི་བ་' ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པའི་ཐབས་ཀྱི་དྲི་བའོ། །'ཇི་ལྟར་' ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གང་གིས་སམ་ཆོ་ག་གང་གིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། กตเมสํ ตฺวํ ธมฺมานํ ลาภีติ อิทํ ปน ปุพฺเพ ‘‘กึ เต อธิคต’’นฺติ อนิทฺธาริตเภทา ฌานาทิวิเสสา ปุจฺฉิตาติ อิทานิ เตสํ นิทฺธาเรตฺวา ปุจฺฉนาการทสฺสนํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ยถาวุตฺเตหิ อากาเรหิ อธิคมพฺยากรณํ โสเธตพฺพํ, ตสฺมา. เอตฺตาวตาวาติ เอตฺตเกน พฺยากรณมตฺเตเนว น สกฺกาโร กาตพฺโพ. พฺยากรณญฺหิ เอกจฺจสฺส อยาถาวโตปิ โหติ, ยถา นาม ชาตรูปปติรูปํ ชาตรูปํ วิย ขายตีติ ชาตรูปํ นิฆํสนตาปนเฉทเนหิ โสเธตพฺพํ เอวเมวํ อิเมสุ อิทาเนว วุตฺเตสุ ฉสุ ฐาเนสุ ปกฺขิปิตฺวา โสธนตฺถํ วตฺตพฺโพ วิโมกฺขาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน สมาธิ-สมาปตฺติ-ญาณทสฺสน-มคฺคภาวนา-ผลสจฺฉิกิริยา สงฺคณฺหาติ. 'ཁྱོད་ཆོས་གང་དག་ཐོབ་པ་ཡིན་ནམ་' ཞེས་པ་འདི་ནི། སྔོན་ 'ཁྱོད་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་རྟོགས་' ཞེས་དབྱེ་བ་མ་ཕྱེ་བར་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་རྣམས་དྲིས་པ་ལ། ད་ལྟ་དེ་དག་གི་དབྱེ་བ་ཕྱེ་ནས་འདྲི་བའི་རྣམ་པ་སྟོན་པའོ། །'དེའི་ཕྱིར་' ཞེས་པ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པ་དག་གིས་རྟོགས་པའི་ལུང་བསྟན་པ་ཉིད་སྦྱང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །'འདི་ཙམ་གྱིས་' ཞེས་པ་ནི་ལུང་བསྟན་པ་ཙམ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་བཀུར་སྟི་བྱ་བར་མི་ནུས་སོ། །ལུང་བསྟན་པ་ནི་ཁ་ཅིག་ལ་མ་ཡིན་པ་བཞིན་དུའང་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན་གསེར་ལྟར་སྣང་བ་ནི་གསེར་བཞིན་དུ་སྣང་ཡང་། གསེར་ནི་བརྡར་བ་དང་། བསྲེག་པ་དང་། བཅད་པས་སྦྱང་བར་བྱ་བ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ད་ལྟ་ཉིད་དུ་བཤད་པའི་གནས་དྲུག་པོ་འདི་དག་ཏུ་བཅུག་ནས་སྦྱང་བའི་ཕྱིར། 'རྣམ་པར་ཐར་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་' ཞེས་གསུངས་ལ། 'ལ་སོགས་པ་' ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་དང་། ལམ་བསྒོམ་པ་དང་། འབྲས་བུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། ། ปากโฏ โหติ อธิคตวิเสสสฺส สติสมฺโมสาภาวโต. เสสปุจฺฉาสุปิ ‘‘ปากโฏ โหตี’’ติ ปเท เอเสว นโย. อุคฺคหปริปุจฺฉากุสลาติ สชฺฌายมคฺคสํวณฺณนาสุ นิปุณา. ยาย ปฏิปทาย ยสฺส อริยมคฺโค อาคจฺฉติ, สา ปุพฺพภาคปฏิปตฺติ อาคมนปฏิปทา. โสเธตพฺพาติ สุทฺธา อุทาหุ อสุทฺธาติ วิจารณวเสน โสเธตพฺพา. น สุชฺฌตีติ ตตฺถ ตตฺถ ปมาทปฏิปตฺติภาวโต. อปเนตพฺโพ อตฺตโน ปฏิญฺญาย. ‘‘สุชฺฌตี’’ติ วตฺวา สุชฺฌนาการํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ทีฆรตฺต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปญฺญายตีติ เอตฺถ ‘‘ยที’’ติ ปทํ อาเนตฺวา ยทิ โส ภิกฺขุ ตาย ปฏิปทาย ยทิ ปญฺญายตีติ สมฺพนฺโธ. ขีณาสวปฏิปตฺติสทิสา ปฏิปทา โหติ ทีฆรตฺตํ วิกฺขมฺภิตกิเลสตฺตา. རྟོགས་པའི་ཁྱད་པར་ལ་དྲན་པ་ཉམས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ 'གསལ་བར་འགྱུར་རོ།' །དྲི་བ་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ 'གསལ་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་ལ་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །'འཛིན་པ་དང་ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་ལ་མཁས་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཁ་ཏོན་གྱི་ལམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལ་མཁས་པའོ། །ལམ་གང་གིས་གང་ཟག་གང་ལ་འཕགས་པའི་ལམ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ནི་སྔོན་གྱི་ཆའི་སྒྲུབ་པ་སཏེ་འོང་བའི་སྒྲུབ་པའོ། །'སྦྱང་བར་བྱ་བ་' ཞེས་པ་ནི་དག་གམ་མ་དག་ཅེས་བརྟག་པའི་སྒོ་ནས་སྦྱང་བར་བྱ་བའོ། །'མི་དག་གོ་' ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་དེ་ལ་བག་མེད་པའི་སྒྲུབ་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། །རང་གི་དམ་བཅའ་ལས་བསལ་བར་བྱའོ། །'དག་གོ་' ཞེས་གསུངས་ནས་དག་པའི་རྣམ་པ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'ཡུན་རིང་པོར་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'ཤེས་སོ་' ཞེས་པ་འདིར་ 'གལ་ཏེ་' ཞེས་པའི་ཚིག་བཀུག་ནས། གལ་ཏེ་དགེ་སློང་དེ་སྒྲུབ་པ་དེས་གལ་ཏེ་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །ཟག་པ་ཟད་པའི་སྒྲུབ་པ་དང་མཚུངས་པའི་སྒྲུབ་པ་ནི་ཡུན་རིང་པོར་ཉོན་མོངས་པ་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། นทิยา [Pg.286] สมุทฺทํ ปกฺขนฺทนฏฺฐานํ นทีมุขทฺวารํ. มทฺทมาโนติ พทรสาฬวํ สรสํ ปตฺเต ปกฺขิตฺโต หุตฺวา มทฺทมาโน. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ཆུ་བོ་རྒྱ་མཚོར་འབབ་པའི་གནས་ནི་ཆུ་བོའི་འབབ་སྒོའོ། །'བཅོམ་པ་' ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཤུག་གི་ཕྱེ་མ་རློན་པ་ལྷུང་བཟེད་དུ་བཅུག་ནས་བཅོམ་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། ฉพฺพิโสธนสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. རྣམ་པར་དག་པ་དྲུག་གི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๓. สปฺปุริสธมฺมสุตฺตวณฺณนา ༣. སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་མདོའི་བཤད་པ། ๑๐๕. สปฺปุริสธมฺมนฺติ สปฺปุริสภาวกรํ ธมฺมํ. โส ปน ยสฺมา สปฺปุริสานํ ปเวณิโก ธมฺโม โหติ. ตสฺมา อาห – ‘‘สปฺปุริสานํ ธมฺม’’นฺติ, เอส นโย อสปฺปุริสธมฺมนฺติ เอตฺถาปิ. เอวํ ปธานํ อนุฏฺฐาตพฺพญฺจ สปฺปุริสธมฺมํ อาทึ กตฺวา มาติกํ ฐเปตฺวา อยถานุปุพฺพิยา นิทฺทิสนฺโต ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสปฺปุริสธมฺโม’’ติอาทิมาห. ตถา ปน นิทฺทิสนฺโต อุทาหรณปุพฺพกํ เหตุํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ยถา นามา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน อิจฺฉิตพฺพปริจฺจาคปุพฺพกํ คเหตพฺพคฺคหณํ นาม ญายปฏิปตฺติ, ตสฺมา สปฺปุริสธมฺมา สมฺปาเทตพฺพาติ ทีเปนฺโต สตฺถา อยถานุปุพฺพิยา นิทฺธารียตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ตถา อญฺญตฺถาปิ ‘‘อเสวนา จ พาลานํ, ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา’’ติ. เอตเทว หิ กุลทฺวยํ ‘‘อุจฺจกุล’’นฺติ วุจฺจติ นิปฺปริยายโต. ตถาหิ อนฺติมภวิกา โพธิสตฺตา ตตฺเถว ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ. โสติ สามีจิปฺปฏิปนฺโน ภิกฺขุ. อนฺตรํ กริตฺวาติ ตํ การณํ กตฺวา. ปฏิปทา หิ วิญฺญูนํ ปูชาย การณํ, น อุจฺจกุลีนตา. มหากุลาติ วิปุลกุลา อุปาทิโตทิตกุลสมฺปวตฺติกาติ อตฺโถ. ༡༠༥. 'སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་དངོས་པོ་བྱེད་པའི་ཆོས་སོ། །དེ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུད་ཀྱི་ཆོས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ 'སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་' ཞེས་གསུངས་ལ། ཚུལ་འདི་ནི་ 'སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་' ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ངོ་། །དེ་ལྟར་གཙོ་བོ་དང་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་ཐོག་མར་བྱས་ནས་མ་དྲངས་པ་བཞག་སཏེ། གོ་རིམ་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་སྟོན་ཅིང་ 'དགེ་སློང་དག སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་གང་ཞེ་ན།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་སྟོན་པ་ན་དཔེ་དང་བཅས་པའི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'དཔེར་ན།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེས་ན་འདོད་པ་སྤངས་པ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་བླང་བར་བྱ་བ་འཛིན་པ་ནི་རིགས་པའི་སྒྲུབ་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་རྣམས་བསྒྲུབ་པར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་པར་བྱེད་པའི་སྟོན་པས་གོ་རིམ་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་འཛིན་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྟོན་ཏོ། །དེ་བཞིན་དུ་གཞན་དུའང་ 'བྱིས་པ་རྣམས་ལ་མི་བསྟེན་པ་དང་། མཁས་པ་རྣམས་ལ་བསྟེན་པ་དང་།' ཞེས་གསུངས་སོ། །རིགས་གཉིས་པོ་འདི་ཁོ་ན་ལ་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ 'རིགས་མཐོན་པོ་' ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ན་སྲིད་པ་ཐ་མ་པ་རྣམས་དང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་དེ་ཉིད་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་འཛིན་ཏོ། །'དེ་' ཞེས་པ་ནི་མཐུན་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་ཞུགས་པའི་དགེ་སློང་ངོ་། །'བར་དུ་བྱས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་དེ་བྱས་ནས་སོ། །སྒྲུབ་པ་ནི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པའི་རྒྱུ་ཡིན་གྱི། རིགས་མཐོན་པོ་ཉིད་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །'རིགས་ཆེན་པོ་' ཞེས་པ་ནི་རིགས་ཡངས་པ་སྟེ། རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྐྱེས་ཤིང་འཕེལ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ๑๐๖. ยสสทฺโท ปริวารวาจโก. ยสสฺสีติ จ สาติสยปริวารวนฺตตา วุจฺจตีติ อาห ‘‘ปริวารสมฺปนฺโน’’ติ. อาธิปเตยฺยาภาวโต ปเรสํ อุปรินตฺติ เอเตสํ อีโส อีสนํ อิสฺสริยนฺติ อกฺขาตพฺพาติ อปฺเปสกฺขา. เตนาห ‘‘อปฺปปริวารา’’ติ. อภาวตฺโถ หิ อิธ อปฺป-สทฺโท. ༡༠༦. གྲགས་པའི་སྒྲ་ནི་འཁོར་གྱི་ཚིག་གོ། །'གྲགས་པ་དང་ལྡན་པ་' ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ལྷག་པར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པ་ལ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། 'འཁོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དབང་མེད་པའི་ཕྱིར་གཞན་གྱི་སྟེང་དུ་མི་གནས་པས་ན། དེ་དག་གི་དབང་ཕྱུག་གམ་དབང་བྱེད་པ་ནི་དབང་ཕྱུག་ཅེས་བརྗོད་པས་ན། དབང་ཆུང་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'འཁོར་ཉུང་བ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ 'ཉུང་བ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མེད་པའི་དོན་ཏོ། ། ๑๐๗. นเวว ธุตงฺคานิ อาคตานีติ เอตฺถ ยถา อุกฺกฏฺฐปํสุกูลิกสฺส เตจีวริกตา สุกรา. เอวํ อุกฺกฏฺฐปิณฺฑปาติกสฺส สปทานจาริกตา สุกรา. เอกาสนิกสฺส จ ปตฺตปิณฺฑิกขลุปจฺฉาภตฺติกตา สุกรา เอวาติ – ‘‘ปํสุกูลิโก โหตี’’ติอาทิวจเนเนว ปาฬิยา อนาคตานมฺปิ อาคตภาโว เวทิตพฺโพ ปริหรณสุกรตาย เตสมฺปิ สมาทานสมฺภวโต. เตนาห ‘‘เตรส โหนฺตี’’ติ. ༡༠༧. 'སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་དགུ་ཁོ་ན་བྱུང་བ་' ཞེས་པ་འདིར་དཔེར་ན་ཕྱག་དར་ཁྲོད་པ་དྲག་པོ་ལ་ཆོས་གོས་གསུམ་པ་ཉིད་སླ་བ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་བསོད་སྙོམས་པ་དྲག་པོ་ལ་མཐར་ཆགས་སུ་རྒྱུ་བ་ཉིད་སླ་བ་དང་། སྟན་གཅིག་པ་ལ་ལྷུང་བཟེད་ཀྱི་བསོད་སྙོམས་པ་དང་ཕྱིས་ཟས་མི་ལེན་པ་ཉིད་སླ་བ་ཁོ་ན་སཏེ། 'ཕྱག་དར་ཁྲོད་པ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ཉིད་ཀྱིས་ལུང་ལས་མ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱང་བྱུང་བའི་དངོས་པོ་ཤེས་པར་བྱ་སཏེ། ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་བདེ་བའི་ཕྱིར་དེ་དག་ཀྱང་ཡང་དག་པར་བླང་དུ་རུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'བཅུ་གསུམ་དུ་འགྱུར་རོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๑๐๘. กามตณฺหาทิกาย [Pg.287] ตาย ตณฺหาย นิพฺพตฺตาติ ตมฺมยา, ปุถุชฺชนา, ปกติภาวูปคมเนน เตสํ ภาโว ตมฺมยตา, ตปฺปฏิกฺเขปโต อตมฺมยตา, นิตฺตณฺหตา. ตํเยว การณํ กตฺวาติ ปฐมชฺฌาเนปิ ตณฺหาปหานํเยว การณํ กตฺวา. จิตฺเต อุปฺปาเทตฺวาติ อตมฺมยตาปริยาเยน วุตฺเต ตณฺหาย ปฏิปกฺขธมฺเม สมฺปาเทตฺวา. น มญฺญตีติ มญฺญนานํ อริยมคฺเคน สพฺพโส สมุจฺฉินฺนตฺตา กิสฺมิญฺจิ โอกาเส กามภวาทิเก เกนจิ วตฺถุนา หตฺถิอสฺสเขตฺตวตฺถาทินา ปตฺตจีวรวิหารปริเวณาทินา จ ปุคฺคลํ น มญฺญติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ༡༠༨. འདོད་པའི་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྲེད་པ་དེས་བསྐྱེད་པས་ན་དེའི་རང་བཞིན་ཏེ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་སོ། །རང་བཞིན་གྱི་གནས་སྐབས་སུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བས་དེ་དག་གི་དངོས་པོ་ནི་དེའི་རང་བཞིན་ཉིད་དོ། །དེ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་དེའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དེ། སྲེད་པ་མེད་པ་ཉིད་དོ། །'དེ་ཉིད་རྒྱུ་མཚན་དུ་བྱས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལའང་སྲེད་པ་སྤངས་པ་ཉིད་རྒྱུ་མཚན་དུ་བྱས་ནས་སོ། །'སེམས་ལ་བསྐྱེད་ནས་' ཞེས་པ་ནི་དེའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་སྲེད་པའི་གཉེན་པོའི་ཆོས་རྣམས་བསྒྲུབས་ནས་སོ། །'རློམ་སེམས་མི་བྱེད་དོ་' ཞེས་པ་ནི་རློམ་སེམས་རྣམས་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་གཏན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར། སྐབས་འགའ་ཞིག་ཏུ་འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་དངོས་པོ་འགའ་ཞིག་སཏེ། གླང་པོ་ཆེ་དང་། རྟ་དང་། ཞིང་དང་། གཞི་ལ་སོགས་པ་དང་། ལྷུང་བཟེད་དང་། ཆོས་གོས་དང་། གཙུག་ལག་ཁང་དང་། ཀུན་དགའ་ར་བ་ལ་སོགས་པས་གང་ཟག་ལ་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་དོ། །ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། สปฺปุริสธมฺมสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๔. เสวิตพฺพาเสวิตพฺพสุตฺตวณฺณนา ༤. བསྟེན་པར་བྱ་བ་དང་མི་བསྟེན་པར་བྱ་བའི་མདོའི་བཤད་པ། ๑๐๙. อญฺญมญฺญนฺติ อญฺญํ อญฺญํ. เตนาห ‘‘อญฺญํ เสวิตพฺพ’’นฺติอาทิ. สตฺตหิ ปเทหีติ สตฺตหิ วากฺเยหิ. ปชฺชติ เอเตน ยถาธิปฺเปโต อตฺโถติ ปทํ, วากฺยํ. สาริปุตฺตตฺเถรสฺส โอกาสกรณํ ธมฺมทายาเท (ม. นิ. ๑.๓๑) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. ༡༠༩. 'གཅིག་ལ་གཅིག་' ཞེས་པ་ནི་གཞན་དང་གཞན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'གཞན་ནི་བསྟེན་པར་བྱའོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'ཚིག་བདུན་གྱིས་' ཞེས་པ་ནི་ངག་བདུན་གྱིས་སོ། །འདིས་བསམ་པའི་དོན་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཚིག་སཏེ་ངག་གོ། །གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུས་སྐབས་ཕྱེ་བ་ནི་ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་ལ་སྤྱོད་པའི་མདོ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ๑๑๓. ทิฏฺฐิเยว ปจฺจยวเสน ปฏิลทฺธตาย ทิฏฺฐิปฏิลาโภ. สญฺญาปฏิลาเภปิ เอเสว นโย. มิจฺฉาทิฏฺฐิสมฺมาทิฏฺฐิโย…เป… น คหิตา กมฺมปถปฺปตฺตานํ เตสํ มโนสมาจารภาเวน คหิตตฺตา. ยทิ เอวํ กสฺมา ทิฏฺฐิ จิตฺตุปฺปาทวาเร น คหิตาติ? กามํ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา อวยวิภาโว ลพฺภติ, ตถาปิ จิตฺตุปฺปาทกฺขเณ โลกิยโลกุตฺตรจิตฺตุปฺปาเทสุ กมฺมปถโกฏฺฐาโส น อุทฺธโฏ. ༡༡༣. ལྟ་བ་ཉིད་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ལྟ་བ་ཐོབ་པའོ། །འདུ་ཤེས་ཐོབ་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ལོག་པར་ལྟ་བ་དང་ཡང་དག་པར་ལྟ་བ་...ལྟ་བུ་ནི་མ་བཟུང་སྟེ། ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་དེ་དག་ཡིད་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་ཀྱི་དངོས་པོར་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་སེམས་བསྐྱེད་པའི་སྐབས་སུ་ལྟ་བ་མ་བཟུང་ཞེ་ན། འདོད་པ་ལྟར་ན་ལོག་པར་ལྟ་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཐོབ་ཀྱང་། དེ་ལྟ་ནའང་སེམས་བསྐྱེད་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་རྣམས་སུ་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཆ་ཤས་མ་ཕྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། ། ๑๑๕. กามสญฺญาทีนนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ยถา พฺยาปาทวิหึสาสญฺญา สงฺคหิตา, เอวํ อนภิชฺฌาอพฺยาปาทอวิหึสาสญฺญา สงฺคหิตา ปฐเมน อาทิสทฺเทน ‘‘อนภิชฺฌาสหคตาย สญฺญายา’’ติอาทิปาฐสฺส สงฺคหิตตฺตา. ༡༡༥. “འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པ་འདིར་སོགས་ཁོངས་ཀྱི་སྒྲས་ཇི་ལྟར་གནོད་སེམས་དང་རྣམ་པར་འཚེ་བའི་འདུ་ཤེས་བསྡུས་པ་དེ་བཞིན་དུ། བརྣབ་སེམས་མེད་པ་དང་། གནོད་སེམས་མེད་པ། རྣམ་པར་མི་འཚེ་བའི་འདུ་ཤེས་ཀྱང་བསྡུས་ཏེ། དང་པོའི་སོགས་སྒྲས་ “བརྣབ་སེམས་མེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་” ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རིས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ๑๑๗. ติ กามภวาทีนํ อปริโยสานาย ปริโยสานํ อิจฺฉโตปิ ตาทิสสฺส ภวานํ อปริโยสานเมว โหติ[Pg.288]. จตฺตาโร โหนฺติ ปุคฺคลวเสน. เตนาห ‘‘ปุถุชฺชโนปิ หี’’ติอาทิ. อกุสลา ธมฺมา วฑฺฒนฺตีติ เตสํ ปหานาย อปฺปฏิปชฺชมานสฺสาติ อธิปฺปาโย, ตโต เอว กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ. เตนสฺส กิเลสทุกฺเขน วิปากทุกฺเขน จ สทุกฺขเมว อตฺตภาวํ อภินิพฺพตฺเตติ. โอรมฺภาคิยสํโยชนานิ ปหาย สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺตนารโห อนาคามี กถํ…เป… อภิวฑฺฒนฺตีติ อาห ‘‘อนาคามีปี’’ติอาทิ. สทุกฺขเมว อตฺตภาวํ อภินิพฺพตฺเตติ, ยาย ลพฺภมานอกุสลาภิวุทฺธึ กุสลปริหานิญฺจ คเหตฺวา อนาคามิโนปิ สพฺยาพชฺฌอตฺตภาวาภินิพฺพตฺตนํ วุตฺตํ. เอวํ ยถาลพฺภมานํ อกุสลปริหานึ กุสลาภิวุทฺธิญฺจ คเหตฺวา ปุถุชฺชนสฺสปิ อนฺติมภวิกสฺส อพฺยาพชฺฌอตฺตภาวาภินิพฺพตฺตนํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘ปุถุชฺชโนปี’’ติอาทิ. อกุสลเมว หายติ,น กุสลํ ตสฺส พุทฺธิปกฺเข ฐิตตฺตา. ตตฺถาปิ วิปสฺสนเมว คพฺภํ คณฺหาเปติ, น วฏฺฏคพฺภํ อนฺติมภวิกตาย วิวฏฺฏูปนิสฺสิตตฺตา อชฺฌาสยสฺส, ญาณสฺส จ ปากคมนโต. ༡༡༧. འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་མཐར་མ་ཕྱིན་པའི་ཕྱིར། མཐར་ཕྱིན་པར་འདོད་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུ་ལ་སྲིད་པ་རྣམས་མཐར་མི་ཕྱིན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །གང་ཟག་གི་དབང་གིས་བཞི་ཡོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཡང་...” ཞེས་གསུངས་སོ། །“མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཕེལ་ལོ་” ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་སྤོང་བའི་ཕྱིར་མི་སྒྲུབ་པ་ལ་དགོངས་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ། །དེས་ན་དེའི་ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱི་ལུས་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །ཐ་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་སྤངས་ནས་གནས་གཙང་མའི་རིས་སུ་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ནི་ཇི་ལྟར་...“མངོན་པར་འཕེལ་ལོ་” ཞེས་གསུངས་པ་ལ། “ཕྱིར་མི་འོང་བའང་...” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱི་ལུས་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་དེ། གང་གིས་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་མི་དགེ་བ་འཕེལ་བ་དང་དགེ་བ་ཉམས་པ་བཟུང་ནས། ཕྱིར་མི་འོང་བ་ལའང་གནོད་པ་དང་བཅས་པའི་ལུས་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཐོབ་པ་ལྟར་གྱི་མི་དགེ་བ་ཉམས་པ་དང་དགེ་བ་འཕེལ་བ་བཟུང་ནས། སྲིད་པ་ཐ་མ་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལའང་གནོད་པ་མེད་པའི་ལུས་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཡང་...” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །མི་དགེ་བ་ཉིད་ཉམས་པར་འགྱུར་གྱི་དགེ་བ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་སུ་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལའང་ལྷག་མཐོང་ཉིད་མངལ་འཛིན་པར་བྱེད་ཀྱི། འཁོར་བའི་མངལ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། སྲིད་པ་ཐ་མ་པ་ཉིད་ཀྱིས་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པའི་རྒྱུ་ལ་བརྟེན་པའི་བསམ་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ๑๑๙. เอกจฺจสฺสาติ สามิวจนํ ‘‘อภินนฺทตี’’ติอาทีสุ ปจฺจตฺตวเสน ปริณาเมตพฺพํ, ตถา ‘‘นิพฺพินฺทตี’’ติอาทีสุปิ. อุคฺคณฺหิตฺวาปีติ ปิ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. ภควโต ภาสิตสฺส อตฺถํ อชานนฺตา ตาว ทีฆรตฺตํ หิตสุขโต ปริพาหิรา โหนฺตุ ชานนฺตานมฺปิ สพฺเพสํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหตีติ อเนกํสิกตํ โจเทนฺโต ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทิมาห. อิตโร สพฺเพสมฺปิ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหติเยวาติ, ‘‘อปฺปฏิสนฺธิกา’’ติอาทินา อเนกํสิกตํ ปริหรติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ༡༡༩. “ཁ་ཅིག་གི་” ཞེས་པའི་འབྲེལ་སྒྲ་ནི་ “མངོན་པར་དགའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲ་རུ་བསྒྱུར་བར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ “སྐྱོ་བར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ངོ་། །“བཟུང་ནས་ཀྱང་” ཞེས་པའི་ “ཀྱང་” གི་སྒྲ་ནི་བསྡུས་ནས་བསྟན་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་དོན་མི་ཤེས་པ་རྣམས་ནི་རེ་ཞིག་དུས་ཡུན་རིང་པོར་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ལས་ཕྱི་རོལ་ཏུ་གྱུར་ལ། ཤེས་པ་རྣམས་ཐམས་ཅད་ལའང་དུས་ཡུན་རིང་པོར་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་ཕྱིར་འགྱུར་རོ་ཞེས་མ་ངེས་པ་ཉིད་ལ་རྒོལ་བརྗོད་བྱེད་བཞིན་དུ། “དེ་ལྟར་ཡིན་ནའང་...” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་ནི་ཐམས་ཅད་ལའང་དུས་ཡུན་རིང་པོར་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་ “ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པ་...” ཞེས་སོགས་ཀྱིས་མ་ངེས་པ་ཉིད་སྤོང་བར་བྱེད་དོ། །ལྷག་མ་ནི་ལེགས་པར་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། เสวิตพฺพาเสวิตพฺพสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. བསྟེན་པར་བྱ་བ་དང་བསྟེན་པར་མི་བྱ་བའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་སྦས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๕. พหุธาตุกสุตฺตวณฺณนา ༥. ཁམས་མང་པོ་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། ๑๒๔. ภยนฺติ (อ. นิ. ฏี. ๒.๓.๑) จิตฺตสํสปฺปตาติ อาห ‘‘จิตฺตุตฺราโส’’ติ. อุปทฺทโวติ อนฺตราโย. ตสฺส ปน วิกฺเขปการณตฺตา วุตฺตํ ‘‘อเนกคฺคตากาโร’’ติ. อุปสคฺโคติ อุปสชฺชนํ. ตโต อปฺปตีการวิฆาตาปตฺติ [Pg.289] ยสฺมา ปตีการาภาเวน วิหญฺญมานสฺส กิญฺจิ กาตุํ อสมตฺถสฺส โอสีทนการณํ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนากาโร’’ติ. วญฺเจตฺวา อาคนฺตุํ ยถาวุตฺเต ทิวเส อนาคจฺฉนฺเตสุ. พหิ อนิกฺขมนตฺถาย ทฺวาเร อคฺคึ ทตฺวา. ༡༢༤. “འཇིགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་འདར་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “སེམས་སྐྲག་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཉེ་བར་འཚེ་བ་” ཞེས་པ་ནི་བར་ཆད་དོ། །དེ་ནི་རྣམ་པར་གཡེང་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “རྩེ་གཅིག་ཏུ་མ་བབས་པའི་རྣམ་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“གནོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་གནོད་པའོ། །དེ་ལས་གསོ་ཐབས་མེད་པར་གནོད་པ་འབྱུང་བ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་གསོ་ཐབས་མེད་པས་གདུང་བར་གྱུར་ཅིང་ཅི་ཡང་བྱེད་མི་ནུས་པ་བྱིང་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ “དེ་དང་དེར་ཆགས་པའི་རྣམ་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །བསླུས་ནས་འོང་བའི་ཕྱིར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཉིན་མོར་མ་འོངས་པ་རྣམས་ལའོ། །ཕྱིར་མི་འཐོན་པའི་ཕྱིར་སྒོ་ལ་མེ་བཏང་ནས་སོ། ། นเฬหีติ นฬจฺฉนฺนสงฺเขเปน อุปริ ฉาเทตฺวา เตหิเยว ทารุกจฺฉทนนิยาเมน ปริโตปิ ฉาทิตา. เอเสว นโยติ อิมินา ติเณหิ ฉนฺนตํ, เสสสมฺภารานํ รุกฺขมยตญฺจ อติทิสติ. วิธวาปุตฺเตติ อทนฺตภาโวปลกฺขณํ. เต หิ นิปฺปิติกา อวินีตา อสํยตา อกิจฺจการิโน โหนฺติ. “འདམ་རྩྭ་རྣམས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་འདམ་རྩྭས་གཡོགས་པའི་བསྡུས་དོན་གྱིས་སྟེང་ནས་གཡོགས་ཤིང་། དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་ཤིང་གི་ཐོག་གི་ཚུལ་གྱིས་མཐའ་སྐོར་དུའང་གཡོགས་པའོ། །“ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་” ཞེས་པས་འདིས་རྩྭས་གཡོགས་པ་དང་། ལྷག་མའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཤིང་ལས་གྲུབ་པ་ཉིད་དུ་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། །“ཡུགས་ས་མོའི་བུ་” ཞེས་པ་ནི་མ་དུལ་བའི་དངོས་པོའི་མཚན་ཉིད་དོ། །དེ་དག་ནི་ཕ་མེད་པ་དང་། མ་དུལ་བ། མ་སྡོམ་པ། བྱ་བ་མི་བྱེད་པ་རྣམས་སུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། ། มตฺถกํ อปาเปตฺวาว นิฏฺฐาปิตาติ กสฺมา ภควา เอวมกาสีติ? อานนฺทตฺเถรสฺส ปุจฺฉาโกสลฺลทีปนตฺถเมว, ตตฺถ นิสินฺนานํ สนฺนิปติตภิกฺขูนํ เทสนาย ชานนตฺถญฺจ. เต กิร สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ อชานนฺตา อนฺธการํ ปวิฏฺฐา วิย ฐิตา. ปุจฺฉานุสนฺธิวเสน ปริคฺคยฺห ชานิสฺสนฺตีติ. “མཐར་མ་ཕྱིན་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཅིའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་མཛད་ཅེ་ན། གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོའི་དྲི་བའི་མཁས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཉིད་དང་། དེར་འཁོད་པའི་འདུས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་དག་ནི་མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པའི་དོན་མི་ཤེས་པས་མུན་ནག་ཏུ་ཞུགས་པ་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །དྲི་བའི་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ། ། ๑๒๕. รูปปริคฺคโหว กถิโต, น อญฺญํ กิญฺจีติ อตฺโถ. อิทานิ ตโต สจฺจานิ นิทฺธาเรตฺวา จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ, ‘‘สพฺพาปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปญฺจกฺขนฺธา โหนฺตีติ อทฺเธกาทส ธาตุโย รูปกฺขนฺโธ, อทฺธฏฺฐมา ธาตุโย ยถารหํ เวทนาทโย จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธาติ เอวํ อฏฺฐารส ธาตุโย ปญฺจกฺขนฺธา โหนฺติ. ปญฺจปิ ขนฺธา ตณฺหาวชฺชา ทุกฺขสจฺจํ. อปฺปวตฺตีติ อปฺปวตฺตินิมิตฺตํ. นิโรธปชานนาติ ปญฺญาสีเสน มคฺคกิจฺจมาห. สมฺมาทิฏฺฐิปมุโข หิ อริยมคฺโค. มตฺถกํ ปาเปตฺวา กถิตํ โหติ สมฺมสนสฺส ภูมิยา นิปฺผตฺติยา จ กถิตตฺตา. ชานาติ ปสฺสตีติ อิมินา ญาณทสฺสนํ กถิตํ ตํ ปน โลกิยํ โลกุตฺตรนฺติ ทุวิธนฺติ ตทุภยมฺปิ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘สห วิปสฺสนาย มคฺโค วุตฺโต’’ติ. ༡༢༥. གཟུགས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ཉིད་གསུངས་ཀྱི། གཞན་ཅི་ཡང་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ད་ནི་དེ་ལས་བདེན་པ་རྣམས་ཕྱུང་ནས་བདེན་པ་བཞིའི་ལས་ཀྱི་ས་གཞི་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཐམས་ཅད་ཀྱང་...” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“ཕུང་པོ་ལྔར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི་ཁམས་བཅུ་གཅིག་གི་ཕྱེད་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་དང་། ཁམས་བརྒྱད་ཀྱི་ཕྱེད་ནི་ཇི་ལྟར་འོས་པར་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཕུང་པོ་བཞི་སྟེ། དེ་ལྟར་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ནི་ཕུང་པོ་ལྔར་འགྱུར་རོ། །སྲེད་པ་མ་གཏོགས་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ཆར་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པའོ། །“མི་འཇུག་པ་” ཞེས་པ་ནི་མི་འཇུག་པའི་མཚན་མའོ། །“འགོག་པ་ཤེས་པ་” ཞེས་པས་ཤེས་རབ་ཀྱི་གཙོ་བོས་ལམ་གྱི་བྱ་བ་གསུངས་སོ། །ཡང་དག་པའི་ལྟ་བས་དབུ་དྲངས་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་ཉིད་དོ། །ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་ས་གཞི་དང་གྲུབ་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་མཐར་ཕྱིན་པར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །“ཤེས་ཤིང་མཐོང་བ་” ཞེས་པས་འདིས་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་གསུངས་ཏེ། དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཞེས་གཉིས་ཡོད་པས་དེ་གཉིས་ཀ་སྟོན་བཞིན་དུ། “ལྷག་མཐོང་དང་བཅས་པའི་ལམ་གསུངས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ། เอตฺตาวตาปิ โขติ ปิ-สทฺทคฺคหเณน อญฺเญน ปริยาเยน สตฺถา ธาตุโกสลฺลํ เทเสตุกาโมติ เถโร, ‘‘สิยา ปน, ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉตีติ ภควา ปถวีธาตุอาทิวเสนปิ ธาตุโกสลฺลํ วิภาเวติ. ตตฺถ ปถวีธาตุอาทิสทฺเทน เทสนาการณํ วิภาเวนฺโต, ‘‘ปถวีธาตุ…เป… วุตฺตา’’ติ อาห. ตาปิ หิ อาทิโต ฉ ธาตุโย. ‘‘วิญฺญาณธาตุโต [Pg.290] นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา’’ติ วตฺวา กถํ รูปธาตุโย นีหรียนฺตีติ โจทนํ สนฺธาย ตํ นยํ ทสฺเสตุํ, ‘‘วิญฺญาณธาตู’’ติอาทิ วุตฺตํ. กามญฺเจตฺถ กายวิญฺญาณธาตุยา อารมฺมณํ โผฏฺฐพฺพธาตุปถวีธาตุ อาทิวเสน เทสนารุฬเมว, กายธาตุ ปน นีหริตพฺพาติ เอกํสเมว นีหรณวิธึ ทสฺเสนฺโต, ‘‘เอส นโย สพฺพตฺถา’’ติ อาห. ปุริมปจฺฉิมวเสน มโนธาตูติ ปจฺฉิมภาควเสน กิริยามโนธาตุ คเหตพฺพา ตสฺสานุรูปภาวโต. นนุ เจตฺถ มโนธาตุ นามายํ มโนวิญฺญาณธาตุยา อสํสฏฺฐา, วิสุํเยว เจสา ธาตูติ? สจฺจเมตํ อฏฺฐารสธาตุเทสนาย, จิตฺตวิภตฺตินิทฺเทเส ฉวิญฺญาณกายเทสนายํ ปน สา มโนวิญฺญาณกายสงฺคหิตาวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ ตํ วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนายํ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๕๑๗) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. อถ วา ปุริมปจฺฉิมวเสนาติ ปุเรจรานุจรวเสน. มโนธาตูติ วิปากมโนธาตุ คเหตพฺพา ปุเรจรณโต, ปรโต อุปฺปชฺชนกิริยามโนวิญฺญาณธาตุยา อนนฺตรํ มโนธาตุยา, กิริยามโนธาตุยา อนนฺตรํ มโนวิญฺญาณธาตุยา อนุปฺปชฺชนโต จ. “འདི་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་” ཞེས་པའི་ “ཀྱང་” གི་སྒྲ་བཟུང་བས་རྣམ་གྲངས་གཞན་གྱིས་སྟོན་པས་ཁམས་ལ་མཁས་པ་ཉིད་བསྟན་པར་བཞེད་དོ་སྙམ་ནས་གནས་བརྟན་གྱིས་ “བཙུན་པ་...འགྱུར་རམ་” ཞེས་ཞུས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ས་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཁམས་ལ་མཁས་པ་ཉིད་རྣམ་པར་དབྱེའོ། །དེ་ལ་ས་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་སྒྲས་བསྟན་པའི་རྒྱུ་རྣམ་པར་དབྱེ་བཞིན་དུ། “ས་ཁམས་...” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་དག་ཀྱང་ཐོག་མ་ནས་ཁམས་དྲུག་གོ། །“རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ལས་ཕྱུང་ནས་གང་བར་བྱའོ་” ཞེས་གསུངས་ནས། ཇི་ལར་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་རྣམས་འབྱིན་ཞེ་ན། རྒོལ་བ་ལ་དམིགས་ནས་ཚུལ་དེ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་...” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །འདིར་འདོད་པ་ལྟར་ན་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱི་དམིགས་པ་ནི་རེག་བྱའི་ཁམས་དང་ས་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པ་ལ་ཞུགས་པ་ཉིད་ཡིན་ལ། ལུས་ཀྱི་ཁམས་ནི་དབྱུང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་དབྱུང་བའི་ཆོ་ག་ངེས་པ་ཉིད་སྟོན་བཞིན་དུ། “ཚུལ་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་ལའོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །སྔ་ཕྱིའི་དབང་གིས་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་མའི་ཆ་ལས་བྱེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་བཟུང་བར་བྱ་སྟེ། དེ་དང་མཐུན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོ་ན་འདིར་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་དང་མ་འདྲེས་པར་སོ་སོ་ཉིད་ཀྱི་ཁམས་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་བསྟན་པ་ལ་འདི་ནི་བདེན་ནོ། །སེམས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་བསྟན་པ་ལས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚོགས་དྲུག་བསྟན་པ་ལ་ནི་དེ་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚོགས་སུ་བསྡུས་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདིར་གང་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཡང་ན་སྔ་ཕྱིའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་དང་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་དབང་གིས་སོ། །ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་བཟུང་བར་བྱ་སྟེ། སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཕྱིས་སྐྱེ་བའི་བྱེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱི་མཚམས་སུ་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་དང་། བྱེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་མཚམས་སུ་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། ། ธมฺมานํ ยาวเทว นิสฺสตฺตนิชฺชีววิภาวนตฺถาย สตฺถุ ธาตุเทสนาติ อญฺเญสุ สภาวธารณาทิอตฺเถสุ ลพฺภมาเนสุปิ อยเมตฺถ อตฺโถ ปธาโนติ อาห – ‘‘เอสนโย สพฺพตฺถา’’ติ. สปฺปฏิปกฺขวเสนาติ สปฺปฏิภาควเสน สุขํ ทุกฺเขน สปฺปฏิภาคํ, ทุกฺขํ สุเขน, เอวํ โสมนสฺสโทมนสฺสาติ. ยถา สุขาทีนํเยว สมุทาจาโร วิภูโต, น อุเปกฺขาย, เอวํ ราคาทีนํเยว สมุทาจาโร วิภูโต, น โมหสฺส, เตน วุตฺตํ ‘‘อวิภูตภาเวนา’’ติ. กายวิญฺญาณธาตุ ปริคฺคหิตาว โหติ ตทวินาภาวโต. เสสาสุ โสมนสฺสธาตุอาทีสุ, ปริคฺคหิตาว โหติ อวินาภาวโต เอว. น หิ โสมนสฺสาทโย มโนธาตุยา วินา วตฺตนฺติ. อุเปกฺขาธาตุโต นีหริตฺวาติ เอตฺถ จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทโย จตสฺโส วิญฺญาณธาตุโย ตาสํ วตฺถารมฺมณภูตา จกฺขุธาตุอาทโย จาติ อฏฺฐ รูปธาตุโย, มโนธาตุ, อุเปกฺขาสหคตา มโนวิญฺญาณธาตุ, อุเปกฺขาสหคตา เอว ธมฺมธาตูติ เอวํ ปนฺนรส ธาตุโย อุเปกฺขาธาตุโต นีหริตพฺพา. โสมนสฺสธาตุอาทโย ปน จตสฺโส ธาตุโย ธมฺมธาตุอนฺโตคธา[Pg.291], เอวํ สุขธาตุโต กายวิญฺญาณธาตุยา ตสฺสา วตฺถารมฺมณภูตานํ กายธาตุโผฏฺฐพฺพธาตูนญฺจ นีหรณา เหฏฺฐา ทสฺสิตนยาติ, ‘‘อุเปกฺขาธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་མེད་པ་དང་སྲོག་མེད་པ་ཉིད་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར་སྟོན་པས་ཁམས་བསྟན་པ་ཡིན་པས། རང་བཞིན་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་གཞན་རྣམས་ཐོབ་པར་འགྱུར་ནའང་། འདིར་དོན་འདི་ཉིད་གཙོ་བོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “ཚུལ་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་ལའོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །“མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ནི་ཆ་མཐུན་པའི་དབང་གིས་ཏེ། བདེ་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཆ་མཐུན་པ། སྡུག་བསྔལ་ནི་བདེ་བ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ཡིད་བདེ་བ་དང་ཡིད་མི་བདེ་བའོ། །ཇི་ལྟར་བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་གསལ་ལ། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ནི་མ་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་གསལ་ལ། གཏི་མུག་གི་ནི་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ “མི་གསལ་བའི་དངོས་པོས་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ནི་དེ་དང་མི་འབྲལ་བའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་ཉིད་དོ། །ལྷག་མ་ཡིད་བདེ་བའི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུའང་མི་འབྲལ་བའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་ཉིད་དོ། །ཡིད་བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་མེད་པར་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །“བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཁམས་ལས་ཕྱུང་ནས་” ཞེས་པ་འདིར་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་བཞི་དང་། དེ་དག་གི་རྟེན་དང་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་མིག་གི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་སྟེ་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་བརྒྱད་དང་། ཡིད་ཀྱི་ཁམས་དང་། བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་དང་། བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་ཁམས་ཏེ། དེ་ལྟར་ཁམས་བཅོ་ལྔ་ནི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཁམས་ལས་དབྱུང་བར་བྱའོ། །ཡིད་བདེ་བའི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་ཁམས་བཞི་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་ནང་དུ་འདུས་ལ། དེ་བཞིན་དུ་བདེ་བའི་ཁམས་ལས་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་དང་། དེའི་རྟེན་དང་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་ལུས་ཀྱི་ཁམས་དང་རེག་བྱའི་ཁམས་རྣམས་འབྱིན་པ་ནི་འོག་ཏུ་བསྟན་པའི་ཚུལ་ཡིན་པས། “བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཁམས་ལས་ཕྱུང་ནས་གང་བར་བྱའོ་” ཞེས་ཁོ་ནར་གསུངས་སོ། ། กามวิตกฺกาทโย อิธ กามธาตุอาทิปริยาเยน วุตฺตาติ ‘‘กามธาตุอาทีนํ ทฺเวธาวิตกฺเก กามวิตกฺกาทีสุ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. ตตฺถ หิ ‘‘กามวิตกฺโกติ กามปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, พฺยาปาทวิตกฺโกติ พฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, วิหึสาวิตกฺโกติ วิหึสาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก, เนกฺขมฺมปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก เนกฺขมฺมวิตกฺโก, โส ยาว ปฐมชฺฌานา วฏฺฏติ. อพฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก อพฺยาปาทวิตกฺโก, โส เมตฺตาปุพฺพภาคโต ปฏฺฐาย ยาว ปฐมชฺฌานา วฏฺฏติ. อวิหึสาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก อวิหึสาวิตกฺโก, โส กรุณาย ปุพฺพภาคโต ปฏฺฐาย ยาว ปฐมชฺฌานา วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. อยํ ปนตฺโถ อภิธมฺเม วิตฺถารโต อาคโต เอวาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อภิธมฺเม’’ติอาทิ วุตฺตํ. กามธาตุโต นีหริตฺวาติ เอตฺถ กามคฺคหเณน คหิตา รูปธาตุอาทโย ฉ, ตํวิสยา สตฺตวิญฺญาณธาตุโย, ตตฺถ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ จกฺขุธาตุอาทโย ปญฺจาติ อฏฺฐารส. เนกฺขมฺมธาตุอาทโย ปน ธมฺมธาตุอนฺโตคธา เอว. འདིར་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་པས། 'འདོད་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་རྟོག་གཉིས་པོ་ལ། འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པར་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ་'ཞེས་གསུངས། དེ་ལ་འདི་སྐད་དུ། 'འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ནི་འདོད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་གོ། གནོད་སེམས་ཀྱི་རྣམ་རྟོག་ནི་གནོད་སེམས་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་གོ། རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྣམ་རྟོག་ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་གོ། ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་ནི་ངེས་འབྱུང་གྱི་རྣམ་རྟོག་སྟེ། དེ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོའི་བར་དུ་འཇུག་གོ། གནོད་སེམས་མེད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་ནི་གནོད་སེམས་མེད་པའི་རྣམ་རྟོག་སྟེ། དེ་ནི་བྱམས་པའི་སྦྱོར་ལམ་ནས་བཟུང་སྟེ་བསམ་གཏན་དང་པོའི་བར་དུ་འཇུག་གོ། རྣམ་པར་མི་འཚེ་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་ནི་རྣམ་པར་མི་འཚེ་བའི་རྣམ་རྟོག་སྟེ། དེ་ནི་སྙིང་རྗེའི་སྦྱོར་ལམ་ནས་བཟུང་སྟེ་བསམ་གཏན་དང་པོའི་བར་དུ་འཇུག་གོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །དོན་འདི་ནི་ཆོས་མངོན་པ་ལས་རྒྱས་པར་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ཆོས་མངོན་པ་ལས་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། 'འདོད་པའི་ཁམས་ནས་ཕྱུང་སྟེ་'ཞེས་བྱ་བ་འདིར། འདོད་པ་བཟུང་བས་བསྡུས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་དྲུག་དང་། དེའི་ཡུལ་གྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་བདུན་དང་། དེ་ལ་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་མིག་གི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་ལྔ་སྟེ་བཅོ་བརྒྱད་དོ། །ངེས་འབྱུང་གི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་ནང་དུ་འདུས་པ་ཉིད་དོ།། กามตณฺหาย วิสยภูตา ธมฺมา กามธาตูติ อาห – ‘‘ปญฺจ กามาวจรกฺขนฺธา กามธาตู’’ติ. ตถา รูปตณฺหาย วิสยภูตา ธมฺมา รูปธาตุ, อรูปตณฺหาย วิสยภูตา ธมฺมา อรูปธาตูติ อาห – ‘‘จตฺตาโร อรูปาวจรกฺขนฺธา’’ติอาทิ. กามตณฺหา กาโม อุตฺตรปทโลเปน, เอวํ รูปารูปตณฺหา รูปารูปํ. อารมฺมณกรณวเสน ตา ยตฺถ อวจรนฺติ, เต กามาวจราทโยติ เอวํ กามาวจรกฺขนฺธาทีนํ กามตณฺหาทิภาโว เวทิตพฺโพ. อาทินา นเยนาติ เอเตน ‘‘อุปริโต ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทเว อนฺโตกริตฺวา เอตฺถาวจรา’’ติอาทิปาฬึ (วิภ. ๑๐๒๐) สงฺคณฺหาติ. เอตฺถาวจราติ อวีจิปรนิมฺมิตปริจฺฉินฺโนกาสาย กามตณฺหาย วิสยภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, ตโทกาสตา จ ตณฺหาย ตนฺนินฺนตฺตา เวทิตพฺพา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ปริปุณฺณอฏฺฐารสธาตุกตฺตา กามาวจรธมฺมานํ ‘‘กามธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา’’ติ [Pg.292] วุตฺตํ. มโนวิญฺญาณธาตุธมฺมธาตุ เอกเทสมตฺตเมว หิ รูปารูปาวจรธมฺมาติ. འདོད་པའི་སྲེད་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ཡིན་པས་ན། 'འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སོ་'ཞེས་གསུངས། དེ་བཞིན་དུ་གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་སྲེད་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཡིན་པས་ན། 'གཟུགས་མེད་པར་སྤྱོད་པའི་ཕུང་པོ་བཞི་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པས་འདོད་པའི་སྲེད་པ་ནི་འདོད་པ་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་དུ་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲེད་པ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའོ། །དམིགས་པ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དེ་དག་གང་དུ་སྤྱོད་པ་ནི་འདོད་པར་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིན་པས། དེ་ལྟར་འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་འདོད་པའི་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །'ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་'ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི། 'གོང་དུ་གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ནང་དུ་བཅུག་ནས་འདིར་སྤྱོད་པ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ལུང་བསྡུས་སོ། །'འདིར་སྤྱོད་པ་'ཞེས་བྱ་བ་ནི། མནར་མེད་ནས་གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་ཀྱི་བར་དུ་ཡོངས་སུ་ཆད་པའི་གནས་སུ་འདོད་པའི་སྲེད་པའི་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་སྟེ། དེའི་གནས་ཉིད་ནི་སྲེད་པ་དེ་ལ་གཞོལ་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཚིག་ལྷག་མ་གཉིས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་ཡོད་པའི་ཕྱིར། 'འདོད་པའི་ཁམས་ནས་ཕྱུང་སྟེ་གང་བར་བྱའོ་'ཞེས་གསུངས། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་དང་ཆོས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་ཕྱོགས་གཅིག་ཙམ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། สมาคนฺตฺวาติ สหิตา หุตฺวา. ยตฺตกญฺหิ ปจฺจยธมฺมา อตฺตโน ผลสฺส การณํ, ตตฺถ ตนฺนิพฺพตฺตเน สมาคตา วิย โหติ เวกลฺเล ตทนิพฺพตฺตนโต. สงฺขตธาตุโต นีหริตฺวา ปูเรตพฺพา อสงฺขตาย ธาตุยา ธมฺมธาตุเอกเทสภาวโต. 'འདུས་ནས་'ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གྱུར་ནས་སོ། །རྐྱེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་རང་གི་འབྲས་བུའི་རྒྱུ་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི། འབྲས་བུ་དེ་སྐྱེད་པ་ལ་འདུས་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་ཏེ། མ་ཚང་ན་དེ་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །'འདུས་བྱས་ཀྱི་ཁམས་ནས་ཕྱུང་སྟེ་གང་བར་བྱའོ་'ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་ཁམས་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། ๑๒๖. เอวํ ปวตฺตมานา มยํ อตฺตาติ คหณํ คมิสฺสามาติ อิมินา วิย อธิปฺปาเยน อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตา อชฺฌตฺตา, เตสุ ภวา ตปฺปริยาปนฺนตฺตาติ อชฺฌตฺติกานิ. ตโต พหิภูตานิ พาหิรานิ. อายตนกถา ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถา จ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๑๐, ๕๗๐, ๕๗๑) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาติ น วิตฺถาริตา. ༡༢༦. 'འདི་ལྟར་འཇུག་པ་ན་བདག་གོ་སྙམ་དུ་འཛིན་པར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་བྱ་བའི་བསམ་པ་འདི་ལྟ་བུས་བདག་ལ་བརྟེན་ཅིང་དམིགས་ནས་འཇུག་པས་ན་ནང་གི་སྟེ། དེ་དག་ལ་གནས་ཤིང་དེར་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་ནང་གི་རྣམས་སོ། །དེ་ལས་ཕྱི་རོལ་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་རྣམས་སོ། །སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་གཏམ་དང་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་གཏམ་ནི་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རྒྱས་པར་མ་བཤད་དོ།། ๑๒๗. อวิชฺชมานํ ฐานํ อฏฺฐานํ (อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๒๖๘; วิภ. มูลฏี. ๘๐๙), นตฺถิ ฐานนฺติ วา อฏฺฐานํ. อนวกาโสติ เอตฺถ เอเสว นโย. ตทตฺถนิคมนเมว หิ ‘‘เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ วจนนฺติ. เตนาห ‘‘อุภเยนปี’’ติอาทิ. ยนฺติ การเณ ปจฺจตฺตวจนํ, เหตุอตฺโถ จ การณตฺโถติ อาห – ‘‘ยนฺติ เยน การเณนา’’ติ. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน เอตฺถ ทิฏฺฐิสมฺปตฺติ เวทิตพฺพาติ วุตฺตํ ‘‘มคฺคทิฏฺฐิยา สมฺปนฺโน’’ติ. กุโต ปนายมตฺโถ ลพฺภตีติ? ลิงฺคโต. ลิงฺคญฺเหตํ, ยทิทํ นิจฺจโต อุปคมนปฏิกฺเขโป. จตุภูมเกสูติ อิทํ จตุตฺถภูมกสงฺขารานํ อริยสาวกสฺส วิสยภาวูปคมนโต วุตฺตํ; น ปน เต อารพฺภ นิจฺจโต อุปคมนสพฺภาวโต. วกฺขติ จ ‘‘จตุตฺถภูมกสงฺขารา ปนา’’ติอาทินา. อภิสงฺขตสงฺขารอภิสงฺขรณกสงฺขารานํ สปฺปเทสตฺตา นิปฺปเทสสงฺขารคฺคหณตฺถํ ‘‘สงฺขตสงฺขาเรสู’’ติ วุตฺตํ. โลกุตฺตรสงฺขารานํ ปน นิวตฺตเน การณํ สยเมว วกฺขติ. เอตํ การณํ นตฺถิ เสตุฆาตตฺตา. เตชุสฺสทตฺตาติ สํกิเลสวิธมนเตชสฺส อธิกภาวโต. ตถา หิ เต คมฺภีรภาเวน ทุทฺทสา. อกุสลานํ อารมฺมณํ น โหนฺตีติ อิทํ ปกรณวเสน วุตฺตํ. อปฺปหีนวิปลฺลาสานํ สตฺตานํ กุสลธมฺมานมฺปิ เต อารมฺมณํ น โหนฺติ. ༡༢༧. མི་སྲིད་པའི་གནས་ནི་གནས་མ་ཡིན་པ་སྟེ། ཡང་ན་གནས་མེད་པས་གནས་མ་ཡིན་པའོ། །'སྐབས་མེད་པ་'ཞེས་བྱ་བ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །'གནས་འདི་མི་སྲིད་དོ་'ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་དེའི་དོན་གྱི་མཇུག་བསྡུ་བ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'གཉིས་ཀས་ཀྱང་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། 'གང་'ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྒྱུ་ལ་བྱེད་པའི་སྒྲ་སྟེ། རྒྱུའི་དོན་ནི་བྱེད་པའི་དོན་ཡིན་པས་ན། 'གང་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་གང་གིས་'ཞེས་གསུངས། འདིར་མཆོག་ཏུ་བསྟན་པས་ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། 'ལམ་གྱི་ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་'ཞེས་གསུངས། དོན་འདི་གང་ལས་རྙེད་ཅེ་ན། རྟགས་ལས་སོ། །རྟགས་འདི་ནི་རྟག་པར་འཛིན་པ་བཟློག་པ་གང་ཡིན་པ་དེའོ། །'ས་བཞི་པ་རྣམས་ལ་'ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ས་བཞི་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས་རྟག་པར་འཛིན་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །'ས་བཞི་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་འཆད་པར་འགྱུར་རོ། །མངོན་པར་འདུས་བྱས་པའི་འདུ་བྱེད་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་པ་ཡིན་པས། ལྷག་མ་མ་ལུས་པའི་འདུ་བྱེད་གཟུང་བའི་ཕྱིར། 'འདུས་བྱས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་'ཞེས་གསུངས། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་བཟློག་པའི་རྒྱུ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱིས་འཆད་པར་འགྱུར་རོ། །རྒྱུ་འདི་ནི་མེད་དེ་ཟམ་པ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་རོ། །'གཟི་བརྗིད་ཆེ་བའི་ཕྱིར་'ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་འཇོམས་པའི་གཟི་བརྗིད་ལྷག་པར་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་དེ་དག་ནི་ཟབ་པའི་ཕྱིར་མཐོང་བར་དཀའོ། །'མི་དགེ་བའི་དམིགས་པ་མ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །ཕྱིན་ཅི་ལོག་མ་སྤངས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་དམིགས་པ་མ་ཡིན་ནོ།། อสุเข ‘‘สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส จ อิธ สุขโต อุปคมนสฺส ฐานนฺติ อธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘เอกนฺต…เป… วุตฺต’’นฺติ. อตฺตทิฏฺฐิวเสนาติ ปธานทิฏฺฐิมาห[Pg.293]. ทิฏฺฐิยา นิพฺพานสฺส อวิสยภาโว เหฏฺฐา วุตฺโต เอวาติ ‘‘กสิณาทิปณฺณตฺติสงฺคหตฺถ’’นฺติ วุตฺตํ. ปริจฺเฉโทติ สงฺขารานํ ปริจฺเฉโท สงฺขารานํ ปริจฺฉิชฺชคหณํ. สฺวายํ เยสํ นิจฺจาทิโต อุปคมนํ ภวติ เตสํเยว วเสน กาตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺพวาเรสู’’ติอาทิมาห. สพฺพวาเรสูติ นิจฺจาทิสพฺพวาเรสุ. ปุถุชฺชโน หีติ หิ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา ยํ ยํ สงฺขารํ นิจฺจาทิวเสน ปุถุชฺชนกาเล อุปคจฺฉติ, ตํ ตํ อริยมคฺคาธิคเมน อนิจฺจาทิวเสน คณฺหนฺโต ยาถาวโต ชานนฺโต ตํ คาหํ ตํ ทิฏฺฐึ วินิเวเฐติ วิสฺสชฺเชติ. ตสฺมา ยตฺถ คาโห ตตฺถ วิสฺสชฺชนาติ จตุตฺถภูมกสงฺขารา อิธ สงฺขารคฺคหเณน น คยฺหตีติ อตฺโถ. བདེ་བ་མ་ཡིན་པ་ལ་ 'བདེ་བ་'ཞེས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པ་འདིར་བདེ་བར་འཛིན་པའི་གནས་སུ་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'གཅིག་ཏུ་...པེ་...གསུངས་སོ་'ཞེས་བྱ་བ་གསུངས། 'བདག་ཏུ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་'ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཙོ་བོའི་ལྟ་བ་ལ་གསུངས་སོ། །ལྟ་བའི་ཡུལ་དུ་མྱང་འདས་མི་འཇུག་པ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་པས། 'ཟད་པར་ལ་སོགས་པའི་བཏགས་པ་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་'ཞེས་གསུངས། 'ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་'ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་སཏེ་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཡོངས་སུ་བཅད་ནས་འཛིན་པའོ། །དེ་ནི་གང་དག་ལ་རྟག་པ་ལ་སོགས་པར་འཛིན་པ་ཡོད་པ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་བྱ་བའོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ཐེངས་ཐམས་ཅད་ལ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། 'ཐེངས་ཐམས་ཅད་ལ་'ཞེས་པ་ནི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐེངས་ཐམས་ཅད་ལའོ། །'སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ནི་'ཞེས་པའི་ 'ནི་'ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ཏོ། །གང་གི་ཕྱིར་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དུས་སུ་འདུ་བྱེད་གང་དང་གང་ལ་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཛིན་པ་དེ། འཕགས་པའི་ལམ་ཐོབ་པ་ན་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཛིན་ཅིང་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་ནས། འཛིན་པ་དེ་དང་ལྟ་བ་དེ་བཟློག་ཅིང་གཏོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གང་དུ་འཛིན་པ་ཡོད་པ་དེར་གཏོང་བ་ཡོད་པས། ས་བཞི་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་འདིར་འདུ་བྱེད་བཟུང་བས་མི་གཟུང་ངོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ๑๒๘. ปุตฺตสมฺพนฺเธน มาตาปิตุสมญฺญา, ทตฺตกิตฺติมาทิวเสนปิ ปุตฺตโวหาโร โลเก ทิสฺสติ, โส จ โข ปริยายโต นิปฺปริยายสิทฺธํ ตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ชนิกา ว มาตา ชนโก ปิตา’’ติ วุตฺตํ. ตถา อานนฺตริยกมฺมสฺส อธิปฺเปตตฺตา ‘‘มนุสฺสภูโตว ขีณาสโว อรหาติ อธิปฺเปโต’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อฏฺฐานเมต’’นฺติอาทินา มาตุอาทีนํเยว ชีวิตา โวโรปเน อริยสาวกสฺส อภพฺพภาวทสฺสนโต ตทญฺญํ อริยสาวโก ชีวิตา โวโรเปตีติ อิทํ อตฺถโต อาปนฺนเมวาติ มญฺญมาโน วทติ – ‘‘กึ ปน อริยสาวโก อญฺญํ ชีวิตา โวโรเปยฺยา’’ติ? ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ วจนโต, ‘‘เอตมฺปิ อฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘สเจปิ หี’’ติอาทิ. พลทีปนตฺถนฺติ สทฺธาทิพลสมนฺนาคมทีปนตฺถํ. อริยมคฺเคนาคตสทฺธาทิพลวเสน หิ อริยสาวโก ตาทิสํ สาวชฺชํ น กโรติ. ༡༢༨. བུ་དང་འབྲེལ་བའི་སྒོ་ནས་ཕ་མའི་མིང་དུ་འབོད་པ་དང་། བུ་བཅོས་མ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་ན་བུའི་ཐ་སྙད་མཐོང་སྟེ། དེ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཡིན་ལ། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་གྲུབ་པ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'སྐྱེད་བྱེད་ཉིད་མ་སྟེ། སྐྱེད་བྱེད་ཉིད་ཕའོ་'ཞེས་གསུངས། དེ་བཞིན་དུ་མཚམས་མེད་པའི་ལས་སུ་དགོངས་པའི་ཕྱིར། 'མི་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཟག་པ་ཟད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་དགོངས་པའོ་'ཞེས་གསུངས། 'གནས་འདི་མི་སྲིད་དོ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་མ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་སྲོག་དང་བྲལ་བར་བྱེད་པ་ལ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་མི་སྐལ་བ་ཉིད་དུ་མཐོང་བས། དེ་ལས་གཞན་པ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་སྲོག་དང་བྲལ་བར་བྱེད་དམ་སྙམ་དུ་དོན་གྱིས་འགྱུར་རོ་སྙམ་ནས་འདི་སྐད་དུ། 'འོ་ན་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་གཞན་སྲོག་དང་བྲལ་བར་བྱེད་དམ་'ཞེས་དྲིའོ། །'དགེ་སློང་དག གང་ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་གང་ཟག་གིས་ཆེད་དུ་བསམས་ཏེ་སྲོག་ཆགས་སྲོག་དང་བྲལ་བར་བྱེད་པ་ནི་གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་དེ། གནས་འདི་མི་སྲིད་དོ་'ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'འདི་ཡང་གནས་མ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་གསུངས། དེའི་ཕྱིར་ 'གལ་ཏེ་ཡང་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། 'སྟོབས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་'ཞེས་བྱ་བ་ནི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འཕགས་པའི་ལམ་ལས་བྱུང་བའི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྟོབས་ཀྱི་དབང་གིས་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་མི་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ปญฺจหิ การเณหีติ อิทํ อตฺถนิปฺผาทกานิ เตสํ ปุพฺพภาคิยานิ จ การณานิ การณภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ คเหตฺวา วุตฺตํ, น ปน สพฺเพสํ ปญฺจนฺนํ สหโยคกฺขมโต. อากาเรหีติ การเณหิ. อนุสฺสาวเนนาติ อนุรูปํ สาวเนน. เภทสฺส อนุรูปํ ยถา เภโท โหติ, เอวํ ภินฺทิตพฺพานํ ภิกฺขูนํ อตฺตโน วจนสฺส สาวเนน วิญฺญาปเนน. เตนาห ‘‘นนุ ตุมฺเห’’ติอาทิ. กณฺณมูเล วจีเภทํ กตฺวาติ เอเตน [Pg.294] ‘‘ปากฏํ กตฺวา เภทกรวตฺถุทีปนํ โวหาโร, ตตฺถ อตฺตโน นิจฺฉิตมตฺถํ รหสฺสวเสน วิญฺญาปนํ อนุสฺสาวน’’นฺติ ทสฺเสติ. 'རྒྱུ་ལྔས་'ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་དོན་གྲུབ་པར་བྱེད་པ་དང་དེའི་སྦྱོར་ལམ་གྱི་རྒྱུ་རྣམས་རྒྱུའི་དངོས་པོ་སྤྱི་མཐུན་པས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། ལྔ་པོ་ཐམས་ཅད་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇུག་རུང་བའི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །'རྣམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་'ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །'རྗེས་སུ་སྒྲོག་པས་'ཞེས་པ་ནི་མཐུན་པར་སྒྲོག་པས་སོ། །དབྱེན་དང་མཐུན་པར་དབྱེན་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་ལྟར། དེ་ལྟར་དབྱེ་བར་བྱ་བའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་རང་གི་ཚིག་སྒྲོག་ཅིང་གོ་བར་བྱེད་པས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ཁྱེད་རྣམས་མ་ཡིན་ནམ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། 'རྣ་བའི་དྲུང་དུ་ངག་གི་དབྱེན་བྱས་ནས་'ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི། 'གསལ་བར་བྱས་ཏེ་དབྱེན་བྱེད་པའི་གཞི་སྟོན་པ་ནི་ཐ་སྙད་དེ། དེ་ལ་རང་གི་ངེས་པའི་དོན་གསང་བའི་ཚུལ་གྱིས་གོ་བར་བྱེད་པ་ནི་རྗེས་སུ་སྒྲོག་པའོ་'ཞེས་བསྟན་ཏོ།། กมฺมเมว อุทฺเทโส วา ปมาณนฺติ เตหิ สงฺฆเภทสิทฺธิโต วุตฺตํ, อิตเร ปน เตสํ ปุพฺพภาคภูตา. เตนาห ‘‘โวหารา’’ติอาทิ. ตตฺถาติ โวหาเร. จุติอนนฺตรํ ผลํ อนนฺตรํ นาม, ตสฺมึ อนนฺตเร นิยุตฺตานิ ตนฺนิพฺพตฺตเนน อนนฺตรกรณสีลานิ, อนนฺตรปฺปโยชนานิ จาติ อานนฺตริยานิ, ตานิ เอว ‘‘อานนฺตริยกมฺมานี’’ติ วุตฺตานิ. ལས་ཉིད་ནི་བསྟན་པ་འམ་ཚད་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་གིས་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་གསུངས་ལ། གཞན་དག་ནི་དེའི་སྦྱོར་བར་གྱུར་པ་རྣམས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ཐ་སྙད་ལས་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། 'དེ་ལ་'ཞེས་པ་ནི་ཐ་སྙད་ལའོ། །འཕོ་བའི་དེ་མ་ཐག་པའི་འབྲས་བུ་ནི་མཚམས་མེད་པ་ཞེས་བྱ་ལ། མཚམས་མེད་པ་དེ་ལ་སྦྱོར་ཞིང་དེ་སྐྱེད་པས་མཚམས་མེད་པར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་དང་། མཚམས་མེད་པའི་དགོས་པ་ཅན་ནི་མཚམས་མེད་པ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ཉིད་ལ་ 'མཚམས་མེད་པའི་ལས་རྣམས་'ཞེས་གསུངས་སོ།། กมฺมโตติ ‘‘เอวํ อานนฺตริยกมฺมํ โหติ, เอวํ อนนฺตริยกมฺมสทิส’’นฺติ เอวํ กมฺมวิภาคโต. ทฺวารโตติ กายาทิทฺวารโต. กปฺปฏฺฐิติยโตติ ‘‘อิทํ กปฺปฏฺฐิติกวิปากํ, อิทํ น กปฺปฏฺฐิติกวิปาก’’นฺติ เอวํ กปฺปฏฺฐิติยวิภาคโต. ปากาติ ‘‘อิทเมตฺถ วิปจฺจติ, อิทํ น วิปจฺจตี’’ติ วิปจฺจนวิภาคโต. สาธารณาทีหีติ คหฏฺฐปพฺพชิตานํ สาธารณาสาธารณโต, อาทิ-สทฺเทน เวทนาทิวิภาคโต จ. 'ལས་ཀྱི་สྒོ་ནས་'ཞེས་པ་ནི། 'འདི་ལྟར་མཚམས་མེད་པའི་ལས་སུ་འགྱུར་ལ། འདི་ལྟར་མཚམས་མེད་པའི་ལས་དང་འདྲ་བའོ་'ཞེས་དེ་ལྟར་ལས་ཀྱི་རྣམ་དབྱེ་ལས་སོ། །'སྒོ་ནས་'ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སོ། །'བསྐལ་པར་གནས་པའི་སྒོ་ནས་'ཞེས་པ་ནི། 'འདི་ནི་བསྐལ་པར་གནས་པའི་རྣམ་སྨིན་ཅན་ཡིན་ལ། འདི་ནི་བསྐལ་པར་གནས་པའི་རྣམ་སྨིན་ཅན་མ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་དེ་ལྟར་བསྐལ་པར་གནས་པའི་རྣམ་དབྱེ་ལས་སོ། །'རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་'ཞེས་པ་ནི། 'འདི་ནི་འདིར་སྨིན་པར་འགྱུར་ལ། འདི་ནི་སྨིན་པར་མི་འགྱུར་རོ་'ཞེས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྣམ་དབྱེ་ལས་སོ། །'ཐུན་མོང་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་'ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་པ་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱི་ཐུན་མོང་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ལས་དང་། 'ལ་སོགས་པ་'ཞེས་པའི་སྒྲས་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་དབྱེ་ལས་ཀྱང་ངོ་།། ยสฺมา มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตสฺเสว จ กุสลธมฺมานํ ติกฺขวิสทสูรภาวาปตฺติ, ยถา ตํ ติณฺณมฺปิ โพธิสตฺตานํ โพธิตฺตยนิพฺพตฺติยํ, เอวํ มนุสฺสภาเว ฐิตสฺเสว อกุสลธมฺมานมฺปิ ติกฺขวิสทสูรภาวาปตฺตีติ อาห ‘‘มนุสฺสภูตสฺเสวา’’ติ. ปากติกมนุสฺสานมฺปิ จ กุสลธมฺมานํ วิเสสปฺปตฺติ วิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ (วิ. ว. อฏฺฐ. ๓) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. ยถา วุตฺโต จ อตฺโถ สมานชาติยสฺส วิโกปเน กมฺมํ ครุตรํ, น ตถา วิชาติยสฺสาติ วุตฺตํ – ‘‘มนุสฺสภูตํ มาตรํ วา ปิตรํ วา’’ติ. ลิงฺเค ปริวตฺเต จ โส เอว เอกกมฺมนิพฺพตฺโต ภวงฺคปฺปพนฺโธ, ชีวิตินฺทฺริยปฺปพนฺโธ จ, น อญฺโญติ อาห ‘‘อปิ ปริวตฺตลิงฺค’’นฺติ. อรหนฺเตปิ เอเสว นโย. ตสฺส วิปากนฺติอาทิ กมฺมสฺส อานนฺตริยภาวสมตฺถนํ, จตุโกฏิกญฺเจตฺถ สมฺภวติ. ตตฺถ ปฐมา โกฏิ ทสฺสิตา, อิตราสุ วิสงฺเกตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิปิ ตตฺถ วิสงฺเกโต, กมฺมํ ปน ครุตรํ อานนฺตริยสทิสํ ภายิตพฺพนฺติ อาห – ‘‘อานนฺตริยํ อาหจฺเจว ติฏฺฐตี’’ติ. อยํ ปญฺโหติ ญาปนิจฺฉานิพฺพตฺตา กถา. གང་གི་ཕྱིར་མིའི་ལུས་རྟེན་ལ་གནས་པ་ཁོ་ནས་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་རྣོ་ཞིང་གསལ་ལ་དཔའ་བའི་རང་བཞིན་དུ་འགྱུར་བ་ནི། དཔེར་ན་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གསུམ་པོས་བྱང་ཆུབ་གསུམ་མངོན་དུ་བྱས་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་མིའི་ལུས་རྟེན་ལ་གནས་པ་ཁོ་ནས་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་རྣོ་ཞིང་གསལ་ལ་དཔའ་བའི་རང་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “མིར་གྱུར་པ་ཁོ་ནའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཕལ་པའི་མི་རྣམས་ཀྱི་དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཐོབ་ཚུལ་ནི། གཞལ་ཡས་ཁང་གི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ (Vimānavatthu-aṭṭhakathā) ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་ནི། རིགས་མཐུན་པ་ལ་གནོད་པ་བྱས་པའི་ལས་ནི་ལྕི་བ་ཡིན་གྱི། རིགས་མི་མཐུན་པ་ལ་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “མིར་གྱུར་པའི་མ་མམ་ཡང་ན་ཕའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །རྟགས་འགྱུར་བའི་ཚེ་ནའང་ལས་གཅིག་གིས་བསྐྱེད་པའི་ཀུན་གཞིའི་རྒྱུན་ (bhavaṅgappabandha) དེ་ཉིད་དང་། སྲོག་གི་དབང་པོའི་རྒྱུན་དེ་ཉིད་ཡིན་གྱི། གཞན་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “རྟགས་འགྱུར་ཡང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དགྲ་བཅོམ་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་སྒྲུབ་པ་ཡིན་ལ། འདིར་མཐའ་བཞི་པ་འབྱུང་སྲིད་དོ། །དེ་ལས་མཐའ་དང་པོ་བསྟན་ནས། གཞན་རྣམས་ལ་འཁྲུལ་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར། “གང་ཞིག་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལ་འཁྲུལ་པ་ཡོད་ཀྱང་། ལས་ནི་མཚམས་མེད་པ་དང་འདྲ་བར་ཤིན་ཏུ་ལྕི་བས་འཇིགས་པར་བྱ་དགོས་པའི་ཕྱིར། “མཚམས་མེད་པ་ནི་གནས་པ་ཁོ་ནའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདི་ནི་དྲི་བའོ་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་པར་འདོད་པས་བསྐྱེད་པའི་གཏམ་མོ། ། อานนฺตริยํ ผุสติ มรณาธิปฺปาเยเนว อานนฺตริยวตฺถุโน วิโกปิตตฺตา. อานนฺตริยํ น ผุสติ อานนฺตริยวตฺถุอภาวโต. สพฺพตฺถ [Pg.295] หิ ปุริมํ อภิสนฺธิจิตฺตํ อปฺปมาณํ, วธกจิตฺตํ ปน ตทารมฺมณํ ชีวิตินฺทฺริยญฺจ อานนฺตริยนานนฺตริยภาเว ปมาณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สงฺคามจตุกฺกํ สมฺปตฺตวเสน โยเชตพฺพํ. གསོད་པའི་བསམ་པ་ཁོ་ནས་མཚམས་མེད་པའི་དངོས་པོ་ལ་གནོད་པ་བྱས་པའི་ཕྱིར། མཚམས་མེད་པའི་ལས་ལ་རེག་པར་འགྱུར་རོ། །མཚམས་མེད་པའི་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར། མཚམས་མེད་པའི་ལས་ལ་མི་རེག་གོ། །ཐམས་ཅད་དུ་སྔོན་གྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་སེམས་ནི་ཚད་མ་མ་ཡིན་ལ། གསོད་སེམས་དང་དེའི་དམིགས་པ་དང་སྲོག་གི་དབང་པོ་ནི་མཚམས་མེད་པ་དང་མཚམས་མེད་པ་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་ལ་ཚད་མ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །གཡུལ་འགྱེད་ཀྱི་མཐའ་བཞི་པོ་ནི་འབྱོར་བའི་དབང་གིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། เตเนวาติ เตเนว ปโยเคน. อรหนฺตฆาโต โหติเยว อรหโต มาริตตฺตา. ปุถุชฺชนสฺเสว ทินฺนํ โหตีติ ยสฺมา ยถา วธกจิตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณมฺปิ ปพนฺธวิจฺเฉทวเสน จ ชีวิตินฺทฺริยํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตติ, น เอวํ จาคเจตนา, สา หิ จชิตพฺพวตฺถุํ อารมฺมณํ กตฺวา จชนมตฺตเมว โหติ, อญฺญสนฺตกภาวกรณญฺจ ตสฺส จชนํ, ตสฺมา ยสฺส ตํ สนฺตกํ กตํ. ตสฺเสว ทินฺนํ โหตีติ. “དེ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །དགྲ་བཅོམ་པ་བསད་པའི་ཕྱིར། དགྲ་བཅོམ་པ་གསོད་པའི་ལས་སུ་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ། །“སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཁོ་ན་ལ་བྱིན་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་གསོད་སེམས་ནི་ད་ལྟར་གྱི་དམིགས་པ་ཅན་ཡིན་ཡང་། རྒྱུན་གཅོད་པའི་དབང་གིས་སྲོག་གི་དབང་པོ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པ་ལྟར། གཏོང་བའི་སེམས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་གཏང་བྱའི་དངོས་པོ་ལ་དམིགས་ནས་གཏོང་བ་ཙམ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། གཞན་གྱི་ནོར་དུ་བྱེད་པ་ནི་དེའི་གཏོང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གང་ལ་ནོར་དུ་བྱས་པ་དེ་ཉིད་ལ་བྱིན་པར་འགྱུར་རོ། ། โลหิตํ สโม สรตีติ อภิฆาเตน ปกุปฺปมานํ สญฺจิตํ โหติ. มหนฺตตรนฺติ ครุตรํ. สรีรปฏิชคฺคเน วิยาติ สตฺถุรูปกายปฏิชคฺคเน วิย. “ཁྲག་མཉམ་པར་འཛག་པ་”ཞེས་པ་ནི་བརྡེགས་པས་འཁྲུགས་ཤིང་བསགས་པར་འགྱུར་བའོ། །“ཆེས་ཆེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཆེས་ལྕི་བའོ། །“ལུས་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པའི་གཟུགས་སྐུ་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ། ། อสนฺนิปติเตติ อิทํ สามคฺคิยทีปนํ. เภโท จ โหตีติ สงฺฆสฺส เภโท โหติ. วฏฺฏตีติ สญฺญายาติ อีทิสกรณํ สงฺฆสฺส เภทาย น โหตีติ สญฺญาย. นวโต อูนปริสายํ กโรนฺตสฺส ตถาติ โยเชตพฺพํ, ตถาติ อิมินา ‘‘น อานนฺตริยกมฺมนฺติ’’ อิมํ อากฑฺฒติ, น ปน ‘‘เภโท โหตี’’ติ อิทํ. เหฏฺฐิมนฺเตน หิ นวนฺนเมว วเสน สงฺฆเภโท. ธมฺมวาทิโน อนวชฺชา ยถาธมฺมํ อวฏฺฐานโต. สงฺฆเภทสฺส ปุพฺพภาโค สงฺฆราชิ. “མ་འདུས་པ་ལ་”ཞེས་པ་འདིས་ནི་མཐུན་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །“དབྱེན་ཡང་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་དུ་འགྱུར་བའོ། །“རུང་ངོ་སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་བྱེད་པ་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་དུ་མི་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་སོ། །དགུ་ལས་ཉུང་བའི་འཁོར་གྱིས་བྱེད་པ་ལའང་“དེ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“དེ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་འདིས་“མཚམས་མེད་པའི་ལས་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་འདི་འདྲེན་པ་ཡིན་གྱི། “དབྱེན་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཐ་མའི་ཚད་ནི་དགུ་ཁོ་ནའི་དབང་གིས་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་ནི་ཆོས་བཞིན་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའོ། །དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་གྱི་སྔོན་གྱི་ཆ་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་གས་པའོ། ། กายทฺวารเมว ปูเรนฺติ กายกมฺมภาเวเนว ลกฺขิตพฺพโต. ལུས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཁོ་ནས་མཚོན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ལུས་ཀྱི་སྒོ་ཁོ་ན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ།” ། ‘‘สณฺฐหนฺเต หิ…เป… มุจฺจตี’’ติ อิทํ กปฺปฏฺฐกถาย น สเมติ. ตถา หิ กปฺปฏฺฐกถายํ (กถา. อฏฺฐ. ๖๕๔-๖๕๗) วุตฺตํ – ‘‘อาปายิโกติ อิทํ สุตฺตํ ยํ โส เอกํ กปฺปํ อสีติภาเค กตฺวา ตโต เอกภาคมตฺตํ กาลํ ติฏฺเฐยฺย, ตํ อายุกปฺปํ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. กปฺปวินาเสเยวาติ ปน อายุกปฺปวินาเสเยวาติ อตฺเถ สติ นตฺถิ วิโรโธ. เอตฺถ จ สณฺฐหนฺเตติ อิทมฺปิ ‘‘สฺเวววินสฺสิสฺสตี’’ติ วิย อภูตปริกปฺปวเสน วุตฺตํ. เอกทิวสเมว นิรเย ปจฺจติ ตโต ปรํ กปฺปาภาเว อายุกปฺปสฺสปิ อภาวโตติ อวิโรธโต [Pg.296] อตฺถโยชนา ทฏฺฐพฺพา. เสสานีติ สงฺฆเภทโต อญฺญานิ อานนฺตริยกมฺมานิ. “གནས་པ་ན་...ནས... ཐར་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་བསྐལ་པའི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ (Kappaṭṭhakathā) དང་མི་མཐུན་ནོ། །འདི་ལྟར་བསྐལ་པའི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། “ངན་སོང་བ་ཞེས་པ་ནི་མདོ་འདི་གང་ཞིག་བསྐལ་པ་གཅིག་ཆ་བརྒྱད་ཅུར་བྱས་ནས་དེ་ལས་ཆ་གཅིག་ཙམ་གྱི་དུས་སུ་གནས་པ་ནི། ཚེའི་བསྐལ་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ་”ཞེས་སོ། །“བསྐལ་པ་འཇིག་པ་ཁོ་ན་ལའོ་”ཞེས་པ་ནི་ཚེའི་བསྐལ་པ་འཇིག་པ་ཁོ་ན་ལའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཡོད་ན་འགལ་བ་མེད་དོ། །འདིར་“གནས་པ་ན་”ཞེས་པ་འདི་ཡང་“སང་ཉིད་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་བཞིན་དུ་མ་བྱུང་བའི་ཀུན་བརྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །ཉིན་གཅིག་ཁོ་ནར་དམྱལ་བར་སྨིན་ལ། དེའི་འོག་ཏུ་བསྐལ་པ་མེད་པས་ཚེའི་བསྐལ་པའང་མེད་པའི་ཕྱིར་འགལ་བ་མེད་པར་དོན་གྱི་སྦྱོར་བ་བལྟ་བར་བྱའོ། །“ལྷག་མ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་ལས་གཞན་པའི་མཚམས་མེད་པའི་ལས་རྣམས་སོ། ། อโหสิกมฺมํ…เป… สงฺขฺยํ คจฺฉนฺติ, เอวํ สติ กถํ เนสํ อานนฺตริยตา จุติอนนฺตรํ วิปากทานาภาวโต. อถ สติ ผลทาเน จุติอนนฺตโร เอว เอเตสํ ผลกาโล, น อญฺโญติ ผลกาลนิยเมน นิยตตา นิจฺฉิตา, น ผลทานนิยเมน, เอวมฺปิ นิยตผลกาลานํ อญฺเญสมฺปิ อุปปชฺชเวทนียานํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียานญฺจ นิยตตา อาปชฺเชยฺย. ตสฺมา วิปากธมฺมธมฺมานํ ปจฺจยนฺตรวิกลตาทีหิ อวิปจฺจมานานมฺปิ อตฺตโน สภาเวน วิปากธมฺมตา วิย พลวตา อานนฺตริเยน วิปาเก ทินฺเน อวิปจฺจมานานมฺปิ อานนฺตริยานํ ผลทาเน นิยตสภาวา อานนฺตริยสภาวา จ ปวตฺตีติ อตฺตโน สภาเวน ผลทานนิยเมเนว นิยตตา อานนฺตริยตา จ เวทิตพฺพา. อวสฺสญฺจ อานนฺตริยสภาวา ตโต เอว นิยตสภาวา จ เตสํ ปวตฺตีติ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพเมตํ อญฺญสฺส พลวโต อานนฺตริยสฺส อภาเว จุติอนนฺตรํ เอกนฺเตน ผลทานโต. “བྱས་ཟིན་པའི་ལས་ (ahosikamma) ...ནས... གྲངས་སུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་དེ་ལྟར་ཡིན་ན། ཤི་འཕོས་པའི་མཚམས་ཐོག་ཏུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མ་བྱིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟར་འགྱུར། གལ་ཏེ་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པ་ཡོད་ན། ཤི་འཕོས་པའི་མཚམས་ཐོག་ཁོ་ན་ནི་དེ་དག་གི་འབྲས་བུའི་དུས་ཡིན་གྱི། གཞན་མ་ཡིན་པས་འབྲས་བུའི་དུས་ངེས་པའི་སྒོ་ནས་ངེས་པ་ཉིད་དུ་གྲུབ་པ་ཡིན་གྱི། འབྲས་བུ་སྦྱིན་པའི་ངེས་པས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟ་ནའང་འབྲས་བུའི་དུས་ངེས་པའི་སྐྱེ་བ་གཞན་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་དང་། མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་ལས་གཞན་རྣམས་ལའང་ངེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་རྐྱེན་གཞན་མ་ཚང་བ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་མ་སྨིན་པར་འགྱུར་ཡང་། རང་གི་ངོ་བོས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པ་བཞིན། མཚམས་མེད་པའི་ལས་སྟོབས་དང་ལྡན་པས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བྱིན་པའི་ཚེ། རྣམ་པར་མ་སྨིན་པའི་མཚམས་མེད་པའི་ལས་རྣམས་ཀྱང་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པ་ལ་ངེས་པའི་རང་བཞིན་དང་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། རང་གི་ངོ་བོས་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པར་ངེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ངེས་པ་དང་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །གཞན་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་མཚམས་མེད་པའི་ལས་མེད་པའི་ཚེ། ཤི་འཕོས་པའི་མཚམས་ཐོག་ཏུ་གདོན་མི་ཟ་བར་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ལ་གདོན་མི་ཟ་བར་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་དང་། དེ་ལས་བྱུང་བའི་ངེས་པའི་རང་བཞིན་དུ་འཇུག་པ་ཉིད་དུ་ཁས་བླང་བར་བྱའོ། ། นนุ เอวํ อญฺเญสมฺปิ อุปปชฺชเวทนียานํ อญฺญสฺมึ วิปากทายเก อสติ จุติอนนฺตรเมกนฺเตน ผลทานโต นิยตสภาวา อนนฺตริยสภาวา จ ปวตฺติ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ. อสมานชาติเกน เจโตปณิธิวเสน อุปฆาตเกน จ นิวตฺเตตพฺพวิปากตฺตา อนนฺตเร เอกนฺตผลทายกตฺตาภาวา. น ปน อานนฺตริยกานํ ปฐมชฺฌานาทีนํ ทุติยชฺฌานาทีนิ วิย อสมานชาติกํ ผลนิวตฺตกํ อตฺถิ สพฺพานนฺตริยานํ อวีจิผลตฺตา. น จ เหฏฺฐูปปตฺตึ อิจฺฉโต สีลวโต เจโตปณิธิ วิย อุปรูปปตฺติชนกกมฺมผลํ อานนฺตริยผลํ นิวตฺเตตุํ สมตฺโถ เจโตปณิธิ อตฺถิ อนิจฺฉนฺตสฺเสว อวีจิปาตนโต, น จ อานนฺตริโยปฆาตกํ กิญฺจิ กมฺมํ อตฺถิ, ตสฺมา เตสํเยว อนนฺตเร เอกนฺตวิปากชนกสภาวา ปวตฺตีติ. อเนกานิ จ อานนฺตริยานิ กตานิ เอกนฺเตเนว วิปาเก นิยตสภาวตฺตา อุปรตาวิปจฺจนสภาวาสงฺกตฺตา นิจฺฉิตานิ สภาวโต นิยตาเนว. เตสุ ปน สมานสภาเวสุ เอเกน วิปาเก ทินฺเน อิตรานิ อตฺตนา กาตพฺพกิจฺจสฺส เตเนว กตตฺตา น ทุติยํ ตติยํ วา ปฏิสนฺธึ กโรนฺติ. น สมตฺถตาวิฆาตตฺตาติ นตฺถิ เตสํ อานนฺตริยกตา นิวตฺติ; ครุตรภาโว ปน เตสุ ลพฺภเตวาติ สงฺฆเภทสฺส สิยา [Pg.297] ครุตรภาโวติ, ‘‘เยน…เป… วิปจฺจตี’’ติ อาห. เอกสฺส ปน อญฺญานิ อุปตฺถมฺภกานิ โหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพานิ. ปฏิสนฺธิวเสน วิปจฺจตีติ วจเนน อิตเรสํ ปวตฺติวิปากทายิตา อนุญฺญาตา วิย ทิสฺสติ. โน วา ตถา สีลวตีติ ยถา ปิตา สีลวา, ตถา สีลวตี โน วา โหตีติ โยชนา. สเจ มาตา สีลวตี, มาตุฆาโต ปฏิสนฺธิวเสน วิปจฺจตีติ โยชนา. ཅི་སྟེ་འདི་ལྟར་སྐྱེ་བ་གཞན་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་ལས་གཞན་རྣམས་ལའང་། རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པ་པོ་གཞན་མེད་པའི་ཚེ། ཤི་འཕོས་པའི་མཚམས་ཐོག་ཏུ་གདོན་མི་ཟ་བར་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར། ངེས་པའི་རང་བཞིན་དང་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་དུ་འཇུག་པར་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། མི་འགྱུར་ཏེ། རིགས་མི་མཐུན་པའི་སེམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་གྱི་དབང་གིས་དང་། གནོད་བྱེད་ཀྱིས་བཟློག་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མཚམས་ཐོག་ཏུ་གདོན་མི་ཟ་བར་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པ་པོ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་མཚམས་མེད་པའི་ལས་རྣམས་ལ་ནི། བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་རིགས་མི་མཐུན་པའི་འབྲས་བུ་བཟློག་པར་བྱེད་པ་མེད་དེ། མཚམས་མེད་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འབྲས་བུ་ནི་མནར་མེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོག་ཏུ་སྐྱེ་བར་འདོད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་བཞིན། སྟེང་དུ་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་མཚམས་མེད་པའི་འབྲས་བུ་བཟློག་པར་ནུས་པའི་སེམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་ནི་མེད་དེ། མི་འདོད་བཞིན་དུ་མནར་མེད་པར་ལྷུང་བའི་ཕྱིར་དང་། མཚམས་མེད་པའི་ལས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ལས་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ཁོ་ན་ལ་མཚམས་ཐོག་ཏུ་གདོན་མི་ཟ་བར་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྐྱེད་པའི་རང་བཞིན་དུ་འཇུག་གོ། །མཚམས་མེད་པའི་ལས་དུ་མ་བྱས་པ་རྣམས་ཀྱང་གདོན་མི་ཟ་བར་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་ངེས་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་མི་སྨིན་པའི་རང་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་དོགས་པ་མེད་པར་ངེས་པ་ནི། རང་གི་ངོ་བོས་ངེས་པ་ཁོ་ནའོ། །དེ་དག་ལས་རང་བཞིན་མཚུངས་པ་རྣམས་ལས། གཅིག་གིས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བྱིན་པའི་ཚེ། གཞན་རྣམས་ཀྱིས་རང་གིས་བྱ་བའི་བྱ་བ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བྱས་པའི་ཕྱིར། གཉིས་པ་འམ་གསུམ་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མི་བྱེད་དོ། །ནུས་པ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་བཟློག་པ་མེད་དོ། །འོན་ཀྱང་དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཆེས་ལྕི་བའི་རང་བཞིན་ནི་ཐོབ་པ་ཉིད་དེ། དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་ནི་ཆེས་ལྕི་བའི་རང་བཞིན་དུ་འགྱུར་སྲིད་པའི་ཕྱིར། “གང་གིས་...ནས... རྣམ་པར་སྨིན་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གཅིག་ལ་ནི་གཞན་རྣམས་གྲོགས་བྱེད་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །“ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་སྨིན་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས། གཞན་རྣམས་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པ་ཉིད་གནང་བ་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ། །“ཡང་ན་དེ་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ་”ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་ཕ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་བཞིན། དེ་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའམ་ཡང་ན་མི་ལྡན་པ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །གལ་ཏེ་མ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ན། མ་བསད་པ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་སྨིན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། ปกตตฺโตติ อนุกฺขิตฺโต. สมานสํวาสโกติ อปาราชิโก. สมานสีมายนฺติ เอกสีมายํ. “རང་བཞིན་དུ་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མ་བསྐྲད་པའོ། །“གནས་མཐུན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕམ་པ་མ་བྱུང་བའོ། །“མཚམས་མཚུངས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་མཚམས་གཅིག་གི་ནང་དུའོ། ། สตฺถุกิจฺจํ กาตุํ อสมตฺโถติ ยํ สตฺถารา กาตพฺพกิจฺจํ อนุสาสนาทิ, ตํ กาตุํ อสมตฺโถติ ภควนฺตํ ปจฺจกฺขาย. อญฺญํ ติตฺถกรนฺติ อญฺญํ สตฺถารํ. “སྟོན་པའི་བྱ་བ་བྱེད་མི་ནུས་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྟོན་པས་བྱ་བར་འོས་པའི་བྱ་བ་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པ་དེ་བྱེད་མི་ནུས་པར་བཅོམ་ལྡན་འདས་སྤངས་ནས་སོ། །“མུ་སྟེགས་ཅན་གཞན་”ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པ་གཞན་ནོ། ། ๑๒๙. อภิชาติอาทิสุ (อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๒๗๗) ปกปฺปเนน เทวตูปสงฺกมนาทินา ชาตจกฺกวาเฬน สมานโยคกฺเขมํ ทสสหสฺสปริมาณํ ฐานํ ชาติเขตฺตํ, สรเสเนว อาณาปวตฺติฏฺฐานํ อาณาเขตฺตํ, วิสยภูตํ ฐานํ วิสยเขตฺตํ. ทสสหสฺสี โลกธาตูติ อิมาย โลกธาตุยา สทฺธึ อิมํ โลกธาตุํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ทสสหสฺสี โลกธาตุ. ตตฺตกานํเยว ชาติเขตฺตภาโว ธมฺมตาวเสน เวทิตพฺโพ. ‘‘ปริคฺคหวเสนา’’ติ เกจิ. ‘‘สพฺเพสมฺปิ พุทฺธานํ ตตฺตกํ เอว ชาติเขตฺตํ ตนฺนิวาสีนํเยว จ เทวตานํ ธมฺมาภิสมโย’’ติ จ วทนฺติ. มาตุกุจฺฉิโอกฺกมนกาลาทีนํ ฉนฺนํ เอว คหณํ นิทสฺสนมตฺตํ มหาภินีหาราทิกาเลปิ ตสฺส ปกมฺปนสฺส ลพฺภมานโต. อาณาเขตฺตํ นาม ยํ เอกชฺฌํ สํวฏฺฏติ จ วิวฏฺฏติ จ. อาณา วตฺตติ อาณาย ตนฺนิวาสีนํ เทวตานํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉเนน, ตญฺจ โข เกวลํ พุทฺธานํ อานุภาเวเนว, น อธิปฺปายวเสน, อธิปฺปายวเสน ปน ‘‘ยาวตา วา ปน อากงฺเขยฺยา’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๑) วจนโต ตโต ปรมฺปิ อาณา ปวตฺเตยฺย. ༡༢༩. མངོན་པར་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ (Aṅguttara-nikāya-ṭīkā 1.1.277) ལས་བརྟགས་པའི་སྒོ་ནས་ལྷ་རྣམས་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པས་སྐྱེ་བའི་འཁོར་ཡུག་དང་མཐུན་པར་སྦྱོར་བ་བདེ་བ་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་ཚད་ཀྱི་གནས་ནི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ངོ་། །རང་གི་སྒྲ་ཉིད་ཀྱིས་བཀའ་འཇུག་པའི་གནས་ནི་བཀའི་ཞིང་ངོ་། །ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་གནས་ནི་ཡུལ་གྱི་ཞིང་ངོ་། །“སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ལ་བསྐོར་ནས་གནས་པའི་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སོ། །དེ་ཙམ་ཁོ་ན་ལ་སྐྱེ་བའི་ཞིང་གི་དངོས་པོ་ཡོད་པ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་སོ་”ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །“སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ནི་དེ་ཙམ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། དེར་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་ཀྱང་སྨྲའོ། །མའི་མངལ་དུ་འཇུག་པའི་དུས་ལ་སོགས་པ་དྲུག་ཁོ་ན་བཟུང་བ་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་སྟེ། མངོན་པར་འབྱུང་བ་ཆེན་པོའི་དུས་ལའང་ས་གཡོ་བ་དེ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །བཀའི་ཞིང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གང་ཞིག་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇིག་པ་དང་ཆགས་པར་འགྱུར་བའོ། །བཀའ་ནི་བཀའི་དབང་གིས་དེར་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་སྤྱི་བོས་དང་དུ་ལེན་པས་འཇུག་ལ། དེ་ཡང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་མཐུ་ཁོ་ནས་ཡིན་གྱི། བསམ་པའི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །བསམ་པའི་དབང་གིས་ནི་“ཇི་ཙམ་འདོད་པ་དེ་ཙམ་དུ་” (Aṅguttara-nikāya 3.81) ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེ་ལས་གཞན་དུའང་བཀའ་འཇུག་པར་འགྱུར་རོ། ། น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ, ‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชตี’’ติอาทึ (ม. นิ. ๑.๒๘๕; ๒.๓๔๑; มหาว. ๑๑; กถา. ๔๐๕; มิ. ป. ๔.๕.๑๑) อิมิสฺสํ โลกธาตุยํ ฐตฺวา วทนฺเตน ภควตา, ‘‘กึ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อตฺเถตรหิ อญฺเญ สมณา วา พฺราหฺมณา วา [Pg.298] ภควตา สมสมา สมฺโพธิยนฺติ, เอวํ ปุฏฺโฐ อหํ, ภนฺเต, โนติ วเทยฺย’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๑๖๑), วตฺวา ตสฺส การณํ ทสฺเสตุํ, ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา’’ติ อิมํ สุตฺตํ (ที. นิ. ๓.๑๖๑; มิ. ป. ๕.๑.๑) ทสฺเสนฺเตน ธมฺมเสนาปตินา จ พุทฺธเขตฺตภูตํ อิมํ โลกธาตุํ ฐเปตฺวา อญฺญตฺถ อนุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อธิปฺปาโย. “མི་སྐྱེའོ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོད་དེ། “ང་ལ་སློབ་དཔོན་མེད། ང་དང་མཚུངས་པ་མི་དམིགས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (Majjhima-nikāya 1.285; 2.341; Mahāvagga 11; Kathāvatthu 405; Milindapañha 4.5.11) འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདིར་བཞུགས་ནས་གསུངས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུ་ཉིད་ལ། ད་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་མཚུངས་པའི་དགེ་སྦྱོང་ངམ་བྲམ་ཟེ་གཞན་བྱང་ཆུབ་པ་ཡོད་དམ། བཙུན་པ་དེ་ལྟར་དྲིས་ན་ངས་མེད་དོ་ཞེས་སྨྲའོ་”ཞེས་ (Dīgha-nikāya 3.161) གསུངས་ནས། དེའི་རྒྱུ་མཚན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཉིས་”ཞེས་པའི་མདོ་འདི་ (Dīgha-nikāya 3.161; Milindapañha 5.1.1) བསྟན་པའི་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གཉིས་ཀྱིས། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་བཞག་ནས། གཞན་དུ་མི་སྐྱེ་བར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། ། เอกโตติ สห, เอกสฺมึ กาเลติ อตฺโถ. โส ปน กาโล กถํ ปริจฺฉินฺโนติ จริมภเว ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐาย ยาว ธาตุปรินิพฺพานาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. นิสินฺนกาลโต ปฏฺฐายาติ ปฏิโลมกฺกเมน วทติ. ปรินิพฺพานโต ปฏฺฐายาติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพานโต ปฏฺฐาย. เอตฺถนฺตเรติ จริมภเว โพธิสตฺตสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณํ ธาตุปรินิพฺพานนฺติ เอเตสํ อนฺตเร. “Ekatoti” ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། དུས་གཅིག་ཏུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དུས་དེ་ཡང་ཇི་ལྟར་ཡོངས་སུ་བཅད་ཅེ་ན། ཚེ་མཐའ་མར་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་བ་ནས་བཟུང་སྟེ། ཁམས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བར་དུ་ཡིན་པར་སྟོན་པར། “tatthā” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“Nisinnakālato paṭṭhāyā” ཞེས་པ་ནི་ལུགས་ལྡོག་གི་རིམ་པས་གསུངས་སོ། །“Parinibbānato paṭṭhāyā” ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཁམས་སུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནས་བཟུང་སྟེའོ། །“Etthantare” ཞེས་པ་ནི་ཚེ་མཐའ་མར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འཛིན་པ་དང་། ཁམས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་སྟེ། དེ་དག་གི་བར་དུའོ། ། อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ น นิวาริตา, ตตฺถ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตีณิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปฏิปตฺติอนฺตรธาเนน หิ สาสนสฺส โอสกฺกิตตฺตา อปรสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ ลทฺธาวสรา โหติ. ปฏิปทาติ ปฏิเวธาวหา ปุพฺพภาคปฏิปทา. ‘‘ปริยตฺติ ปมาณ’’นฺติ วตฺวา ตมตฺถํ โพธิสตฺตํ นิทสฺสนํ กตฺวา ทสฺเสตุํ, ‘‘ยถา’’ติอาทิ วุตฺตํ ตยิทํ หีนํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นิยฺยานิกธมฺมสฺส ฐิติญฺหิ ทสฺเสนฺโต อนิยฺยานิกธมฺมํ นิทสฺเสติ. སངས་རྒྱས་གཞན་འབྱུང་བ་ནི་མ་བཀག་ལ། དེའི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པར། “tīṇi hī” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །སྒྲུབ་པ་ནུབ་པས་བསྟན་པ་ཉམས་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་གཞན་འབྱུང་བའི་སྐབས་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ། །“Paṭipadā” ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་སྔོན་གྱི་ཆའི་ལམ་མོ། །“Pariyatti pamāṇa” ཞེས་གསུངས་ནས། དོན་དེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དཔེར་མཛད་དེ་སྟོན་པར། “yathā” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་འདི་ནི་དམན་པར་བྱས་པ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ངེས་པར་འབྱིན་པའི་ཆོས་ཀྱི་གནས་པ་སྟོན་པ་ན། ངེས་པར་མི་འབྱིན་པའི་ཆོས་དཔེར་མཚོན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། มาติกาย อนฺตรหิตายาติ, ‘‘โย ปน ภิกฺขู’’ติอาทินยปฺปตฺตา สิกฺขาปทปาฬิ มาติกา, ตาย อนฺตรหิตาย นิทานุทฺเทสสงฺขาเต ปาติโมกฺขุทฺเทเส ปพฺพชฺชายุปสมฺปทากมฺเมสุ จ สาสนํ ติฏฺฐตีติ อตฺโถ. อถ วา ปาติโมกฺเข ธรนฺเตเยว ปพฺพชฺชา อุปสมฺปทา จ, เอวํ สติ ตทุภยํ ปาติโมกฺเข อนฺโตคธํ ตทุภยาภาเว ปาติโมกฺขาภาวโต, ตสฺมา ตยิทํ ตยํ สาสนสฺส ฐิติเหตูติ อาห – ‘‘ปาติโมกฺขปพฺพชฺชาอุปสมฺปทาสุ ฐิตาสุ สาสนํ ติฏฺฐตี’’ติ. ยสฺมา วา อุปสมฺปทาธีนํ ปาติโมกฺขํ, อุปสมฺปทา จ ปพฺพชฺชาธีนา, ตสฺมา ปาติโมกฺเข สิทฺเธ, สิทฺธาสุ ปพฺพชฺชาอุปสมฺปทาสุ จ สาสนํ ติฏฺฐติ. ปจฺฉิมปฏิเวธโต หิ ปรํ ปฏิเวธสาสนํ, ปจฺฉิมสีลโต จ ปรํ ปฏิปตฺติสาสนํ วินฏฺฐํ นาม โหติ. โอสกฺกิตํ นามาติ ปจฺฉิมกปฏิเวธสีลเภททฺวยํ เอกโต กตฺวา ตโต ปรํ วินฏฺฐํ นาม โหตีติ อตฺโถ. “Mātikāya antarahitāyā” ཞེས་པ་ནི། “དགེ་སློང་གང་ཞིག” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འོངས་པའི་བསླབ་པའི་གཞིའི་གཞུང་ནི་མ་མོ་ཡིན་ལ། དེ་ནུབ་པ་ན། གླེང་གཞི་བརྗོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སོ་སོར་ཐར་པ་འདོན་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་བསྙེན་པར་རྫོགས་པའི་ལས་རྣམས་ལ་བསྟན་པ་གནས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། སོ་སོར་ཐར་པ་གནས་པ་ཉིད་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་ཡོད་ལ། དེ་ལྟར་ན་དེ་གཉིས་ཀ་སོ་སོར་ཐར་པའི་ཁོངས་སུ་འདུ་ཞིང་། དེ་གཉིས་མེད་ན་སོ་སོར་ཐར་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གསུམ་པོ་འདི་ནི་བསྟན་པ་གནས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པར་གསུངས་ཏེ། “སོ་སོར་ཐར་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་རྣམས་གནས་པ་ན། བསྟན་པ་གནས་སོ།” ཞེས་སོ། །ཡང་ན། སོ་སོར་ཐར་པ་ནི་བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་ལ་རག་ལས་པ་དང་། བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་རག་ལས་པའི་ཕྱིར། སོ་སོར་ཐར་པ་གྲུབ་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་གྲུབ་པ་ན། བསྟན་པ་གནས་སོ། །རྟོགས་པ་མཐའ་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་རྟོགས་པའི་བསྟན་པ་ནུབ་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་མཐའ་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་སྒྲུབ་པའི་བསྟན་པ་ཞིག་པར་འགྱུར་རོ། །“Osakkitaṃ nāmā” ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པ་མཐའ་མ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པ་གཉིས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས། དེ་ལས་གཞན་དུ་ཞིག་པར་གྱུར་པ་ལ་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། เตน [Pg.299] กามํ ‘‘สาสนฏฺฐิติยา ปริยตฺติ ปมาณ’’นฺติ วุตฺตํ, ปริยตฺติ ปน ปฏิปตฺติเหตุกาติ ปฏิปตฺติยา อสติ อปฺปติฏฺฐา โหติ, ตสฺมา ปฏิปตฺติอนฺตรธานํ สาสโนสกฺกนสฺส วิเสสการณนฺติ ทสฺเสตฺวา ตยิทํ สาสโนสกฺกนํ ธาตุปรินิพฺพาโนสานนฺติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตีณิ ปรินิพฺพานานี’’ติ วุตฺตํ. དེའི་ཕྱིར་ཅི་དགར་ “བསྟན་པ་གནས་པའི་ཕྱིར་ལུང་ནི་ཚད་མ་ཡིན།” ཞེས་གསུངས་ཀྱང་། ལུང་ནི་སྒྲུབ་པ་ལ་རྒྱུ་བྱས་པ་ཡིན་པས་སྒྲུབ་པ་མེད་ན་མི་གནས་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་སྒྲུབ་པ་ནུབ་པ་ནི་བསྟན་པ་ཉམས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པར་བསྟན་ནས། བསྟན་པ་ཉམས་པ་འདི་ནི་རིང་བསྲེལ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་མཐར་ཐུག་པ་ཡིན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “tīṇi parinibbānānī” ཞེས་གསུངས་སོ། ། การุญฺญนฺติ ปริเทวนการุญฺญํ. ชมฺพุทีเป ทีปนฺตเรสุ เทวนาคพฺรหฺมโลเกสุ จ วิปฺปกิริตฺวา ฐิตานํ ธาตูนํ มหาโพธิปลฺลงฺเก เอกชฺฌํ สนฺนิปตนํ, รสฺมิวิสฺสชฺชนํ, ตตฺถ เตโชธาตุยา อุฏฺฐานํ, เอกชาลีภาโว จาติ สพฺพเมตํ สตฺถุ อธิฏฺฐานวเสเนว เวทิตพฺพํ. “Kāruññaṃ” ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་གྱི་སྙིང་རྗེའོ། །འཛམ་བུའི་གླིང་དང་། གླིང་གཞན་དག་དང་། ལྷ་དང་ཀླུ་དང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་སུ་ཐོར་བུར་གནས་པའི་རིང་བསྲེལ་རྣམས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་གདན་ལ་གཅིག་ཏུ་འདུ་བ་དང་། འོད་ཟེར་འཕྲོ་བ་དང་། དེར་མེའི་ཁམས་ལངས་པ་དང་། མེ་ལྕེ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་འདི་ཐམས་ཅད་ནི་སྟོན་པའི་སྨོན་ལམ་གྱི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། อนจฺฉริยตฺตาติ ทฺวีสุปิ อุปฺปชฺชมาเนสุ อจฺฉริยตฺตาภาวโทสโตติ อตฺโถ. พุทฺธา นาม มชฺเฌ ภินฺนํ สุวณฺณํ วิย เอกสทิสาติ เตสํ เทสนาปิ เอกรสา เอวาติ อาห – ‘‘เทสนาย จ วิเสสาภาวโต’’ติ. เอเตนปิ อนจฺฉริยตฺตเมว สาเธติ. วิวาทภาวโตติ เอเตน วิวาทาภาวตฺถํ ทฺเว เอกโต น อุปฺปชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ. “Anacchariyattā” ཞེས་པ་ནི་གཉིས་ཀ་བྱུང་ན་ངོ་མཚར་བ་མེད་པའི་སྐྱོན་གྱི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་དབུས་ནས་བཅག་པའི་གསེར་བཞིན་དུ་གཅིག་མཚུངས་ཡིན་པས། དེ་དག་གི་གསུང་ཆོས་ཀྱང་རོ་གཅིག་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ། “desanāya ca visesābhāvato” ཞེས་པའོ། །འདིས་ཀྱང་ངོ་མཚར་མེད་པ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །“Vivādabhāvato” ཞེས་པས་ནི་རྩོད་པ་མེད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གཉིས་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མི་འབྱུང་བར་སྟོན་ཏོ། ། ตตฺถาติ มิลินฺทปญฺเห. เอกํ พุทฺธํ ธาเรตีติ เอกพุทฺธธารณี. เอเตน เอวํ สภาวา เอเต พุทฺธคุณา, เยน ทุติยพุทฺธคุเณ ธาเรตุํ อสมตฺถา อยํ โลกธาตูติ ทสฺเสติ. ปจฺจยวิเสสนิปฺผนฺนานญฺหิ คุณธมฺมานํ ภาริโย วิเสโส น สกฺกา ธาเรตุนฺติ, ‘‘น ธาเรยฺยา’’ติ วตฺวา ตเมว อธารณํ ปริยายนฺตเรนปิ ปกาเสนฺโต ‘‘จเลยฺยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จเลยฺยาติ ปริปฺผนฺเทยฺย. กมฺเปยฺยาติ ปเวเธยฺย. นเมยฺยาติ เอกปสฺเสน นเมยฺย. โอนเมยฺยาติ โอสีเทยฺย. วินเมยฺยาติ วิวิธํ อิโตจิโต จ นเมยฺย. วิกิเรยฺยาติ วาเตน ถุสมุฏฺฐิ วิย วิปฺปกิเรยฺย. วิธเมยฺยาติ วินสฺเสยฺย. วิทฺธํเสยฺยาติ สพฺพโส วิทฺธสฺตา ภเวยฺย. ตถาภูตา จ กตฺถจิ น ติฏฺเฐยฺยาติ อาห ‘‘น ฐานมุปคจฺเฉยฺยา’’ติ. “Tattha” ཞེས་པ་ནི་མི་ལིནྡའི་དྲི་བ་ལའོ། །“སངས་རྒྱས་གཅིག་འཛིན་པ།” ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་གཅིག་པུ་འཛིན་པའོ། །འདིས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་འདི་དག་གི་རང་བཞིན་འདི་ལྟ་བུ་ཡིན་པས། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདིས་སངས་རྒྱས་གཉིས་པའི་ཡོན་ཏན་འཛིན་མི་ནུས་པར་སྟོན་ཏོ། །རྐྱེན་གྱི་ཁྱད་པར་ལས་གྲུབ་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ལྗིད་པའི་ཁྱད་པར་ནི་འཛིན་མི་ནུས་པས། “མི་འཛིན་ཏོ།” ཞེས་གསུངས་ནས། མི་འཛིན་པ་དེ་ཉིད་རྣམ་གྲངས་གཞན་གྱིས་ཀྱང་གསལ་བར་བྱེད་པར། “caleyya” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “caleyya” ཞེས་པ་ནི་འགུལ་བར་འགྱུར་བའོ། །“Kampeyya” ཞེས་པ་ནི་འདར་བར་འགྱུར་བའོ། །“Nameyya” ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་གཞོལ་བར་འགྱུར་བའོ། །“Onameyya” ཞེས་པ་ནི་བྱིང་བར་འགྱུར་བའོ། །“Vinameyya” ཞེས་པ་ནི་ཕར་ཚུར་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་གཞོལ་བར་འགྱུར་བའོ། །“Vikireyya” ཞེས་པ་ནི་རླུང་གིས་སྦུན་པ་བཏབ་པ་བཞིན་དུ་ཐོར་བར་འགྱུར་བའོ། །“Vidhameyya” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པར་འགྱུར་བའོ། །“Viddhaṃseyya” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཞིག་པར་འགྱུར་བའོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་པ་ན་གང་དུའང་མི་གནས་པར་འགྱུར་བས་ན། “གནས་སུ་མི་འགྱུར་རོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ། อิทานิ ตตฺถ นิทสฺสนํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ยถา, มหาราชา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สมุปาทิกาติ สมํ อุทฺธํ ปชฺชติ ปวตฺตตีติ สมุปาทิกา, อุทกสฺส อุปริ สมํ คามินีติ อตฺโถ. วณฺเณนาติ สณฺฐาเนน. ปมาเณนาติ อาโรเหน[Pg.300]. กิสถูเลนาติ กิสถูลภาเวน, ปริณาเหนาติ อตฺโถ. ད་ནི་དེ་ལ་དཔེ་སྟོན་པར། “yathā, mahārājā” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “samupādikā” ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པར་སྟེང་དུ་འཕྱོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ “samupādikā” སྟེ། ཆུའི་སྟེང་དུ་མཉམ་པར་འགྲོ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“Vaṇṇena” ཞེས་པ་ནི་དབྱིབས་ཀྱིས། །“Pamāṇena” ཞེས་པ་ནི་སྲིད་ཀྱིས། །“Kisathūlena” ཞེས་པ་ནི་ཕྲ་བ་དང་སྦོམ་པའི་རང་བཞིན་ཏེ། ཞེང་གི་ཚད་ཀྱིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ฉาเทนฺตนฺติ โรเจนฺตํ รุจึ อุปฺปาเทนฺตํ. ตนฺทีกโตติ เตน โภชเนน ตนฺทีภูโต. อโนนมิตทณฺฑชาโตติ ยาวทตฺถํ โภชเนน โอนมิตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อโนนมิตทณฺโฑ วิย ชาโต. สกึ ภุตฺโต วเมยฺยาติ เอกมฺปิ อาโลปํ อชฺโฌหริตฺวา วเมยฺยาติ อตฺโถ. “Chādentaṃ” ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བར་བྱེད་པའམ་དང་བ་སྐྱེད་པའོ། །“Tandīkato” ཞེས་པ་ནི་ཟས་དེས་ལེ་ལོར་གྱུར་པའོ། །“Anonamitadaṇḍajāto” ཞེས་པ་ནི་ཟས་ཚོད་མེད་པར་ཟོས་པས་གུག་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། མི་གུག་པའི་དབྱུག་པ་ལྟར་གྱུར་པ་ལ་བྱའོ། །“Sakiṃ bhutto vameyya” ཞེས་པ་ནི་ཁམ་གཅིག་ཙམ་མིད་ནས་ཀྱང་སྐྱུག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། อติธมฺมภาเรน ปถวี จลตีติ ธมฺเมน นาม ปถวี ติฏฺเฐยฺย. สา กึ เตเนว จลติ วินสฺสตีติ อธิปฺปาเยน ปุจฺฉติ. ปุน เถโร ‘‘รตนํ นาม โลเก กุฏุมฺพํ สนฺธาเรนฺตํ อภิมตญฺจ โลเกน อตฺตโน ครุสภาวตาย สกฏภงฺคสฺส การณํ อติภารภูตํ ทิฏฺฐํ. เอวํธมฺโม จ หิตสุขวิเสเสหิ ตํสมงฺคินํ ธาเรนฺโต อภิมโต จ วิญฺญูนํ คมฺภีรปฺปเมยฺยภาเวน ครุสภาวตฺตา อติภารภูโต ปถวีจลนสฺส การณํ โหตี’’ติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อิธ, มหาราช, ทฺเว สกฏา’’ติอาทิมาห. เอเตเนว ตถาคตสฺส มาตุกุจฺฉิโอกฺกมนาทิกาเล ปถวีกมฺปนการณํ สํวณฺณิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกสกฏโต รตนนฺติ เอกสฺมา, เอกสฺส วา สกฏสฺส รตนํ, ตสฺมา สกฏโต คเหตฺวาติ อตฺโถ. “ཆོས་ཀྱི་ཁུར་ལྷག་པས་ས་གཞི་གཡོ་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་པ་ནི། ས་གཞི་ནི་ཆོས་ཀྱིས་གནས་པ་ཡིན་ན། དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཅིའི་ཕྱིར་གཡོ་ཞིང་འཇིག་པར་འགྱུར་སྙམ་པའི་བསམ་པས་འདྲིའོ། །ཡང་གནས་བརྟན་གྱིས་ “འཇིག་རྟེན་ན་རིན་པོ་ཆེ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁྱིམ་འཛིན་པར་བྱེད་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱིས་བཀུར་བ་ཞིག་ཡིན་ཡང་། རང་གི་ལྗིད་ཆེ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་ཤིང་རྟ་འཆག་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཁུར་ལྷག་ཏུ་གྱུར་པ་མཐོང་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་ཀྱང་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་ཁྱད་པར་གྱིས་དེ་དང་ལྡན་པ་འཛིན་པར་བྱེད་ཅིང་། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཀུར་བ་ཞིག་ཡིན་ཡང་། ཟབ་ཅིང་དཔག་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་ལྗིད་ཆེ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་ཁུར་ལྷག་ཏུ་གྱུར་ཏེ། ས་གཞི་གཡོ་བའི་རྒྱུར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་སྟོན་པར། “idha, mahārāja, dve sakaṭā” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ཉིད་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡུམ་གྱི་ལྷུམས་སུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་སུ་ས་གཞི་གཡོ་བའི་རྒྱུ་མཚན་བཤད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །“Ekasakaṭato ratanaṃ” ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ལས་སམ། ཤིང་རྟ་གཅིག་གི་རིན་པོ་ཆེ་སྟེ། ཤིང་རྟ་དེ་ལས་བླངས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། โอสาริตนฺติ อุจฺจาริตํ, วุตฺตนฺติ อตฺโถ. อคฺโคติ สพฺพสตฺเตหิ อคฺโค. “Osāritaṃ” ཞེས་པ་ནི་གསུངས་པའམ་བཤད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“Aggo” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའོ། ། สภาวปกตีติ สภาวภูตา อกิตฺติมา ปกติ. การณมหนฺตตายาติ มหนฺเตหิ พุทฺธการกธมฺเมหิ ปารมิตาสงฺขาเตหิ การเณหิ พุทฺธคุณานํ นิพฺพตฺติโตติ วุตฺตํ โหติ. ปถวิอาทีนิ มหนฺตานิ วตฺถูนิ, มหนฺตา จ สกฺกภาวาทโย อตฺตโน อตฺตโน วิสเย เอเกกา เอว, สมฺมาสมฺพุทฺโธปิ มหนฺโต อตฺตโน วิสเย เอโกว, โก จ ตสฺส วิสโย? พุทฺธภูมิ, ยาวตกํ วา เญยฺยํ. เอวํ ‘‘อากาโส วิย อนนฺตวิสโย ภควา เอโกว โหตี’’ติ วทนฺโต ปรจกฺกวาเฬสุ ทุติยสฺส พุทฺธสฺส อภาวํ ทสฺเสติ. “Sabhāvapakati” ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པ་བཅོས་མ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཉིད་དོ། །“Kāraṇamahantatāyā” ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སངས་རྒྱས་བྱེད་པའི་ཆོས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་གྲུབ་པའོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །ས་ལ་སོགས་པ་ནི་དངོས་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཡིན་ལ། བརྒྱ་བྱིན་གྱི་དངོས་པོ་ལ་སོགས་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱང་རང་རང་གི་ཡུལ་ལ་གཅིག་གཅིག་པུ་ཁོ་ན་ཡིན་པ་བཞིན། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཆེན་པོ་ཡང་རང་གི་ཡུལ་ལ་གཅིག་པུ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཡུལ་ནི་གང་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་འམ་ཤེས་བྱ་ཇི་སྙེད་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ “ནམ་མཁའ་བཞིན་དུ་མཐའ་ཡས་པའི་ཡུལ་ཅན་གྱི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་གཅིག་པུ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ།” ཞེས་གསུངས་པས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཉིས་པ་མེད་པར་སྟོན་ཏོ། ། อิมินาว [Pg.301] ปเทนาติ ‘‘เอกิสฺสา โลกธาตุยา’’ติ อิมินา เอว ปเทน. ทสจกฺกวาฬสหสฺสานิ คหิตานิ ชาติเขตฺตตฺตา. เอกจกฺกวาเฬเนวาติ อิมินา เอกจกฺกวาเฬเนว. ยถา – ‘‘อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วุตฺเต อิมสฺมิมฺปิ จกฺกวาเฬ ชมฺพุทีเปเยว, ตตฺถปิ มชฺฌิมปเทเส เอวาติ ปริจฺฉินฺทิตุํ วฏฺฏติ; เอวํ ‘‘เอกิสฺสา โลกธาตุยา’’ติ ชาติเขตฺเต อธิปฺเปเตปิ อิมินาว จกฺกวาเฬน ปริจฺฉินฺทิตุํ วฏฺฏติ. “Imināva padena” ཞེས་པ་ནི། “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ལ།” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །སྐྱེ་བའི་ཞིང་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འཁོར་ཡུག་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་བཟུང་ངོ་། །“Ekacakkavāḷeneva” ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཡུག་གཅིག་པུ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །དཔེར་ན། “འཁོར་ཡུག་འདི་ཉིད་དུ་འབྱུང་ངོ་།” ཞེས་གསུངས་པ་ན། འཁོར་ཡུག་འདིར་ཡང་འཛམ་བུའི་གླིང་ཁོ་ནར། དེར་ཡང་ཡུལ་དབུས་ཁོ་ནར་རོ་ཞེས་ཡོངས་སུ་གཅོད་རིགས་པ་བཞིན། “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ལ།” ཞེས་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་ནའང་། འཁོར་ཡུག་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གཅོད་རིགས་སོ། ། วิวาทูปจฺเฉทโตติ วิวาทูปจฺเฉทการณา. ทฺวีสุ อุปฺปนฺเนสุ โย วิวาโท ภเวยฺย, ตสฺส อนุปฺปาโทเยเวตฺถ วิวาทุปจฺเฉโท. เอกสฺมึ ทีเปติอาทินา ทีปนฺตเรปิ เอกชฺฌํ น อุปฺปชฺชนฺติ, ปเคว เอกทีเปติ ทสฺเสติ. โส ปริหาเยถาติ จกฺกวาฬสฺส ปเทเส เอว วตฺติตพฺพตฺตา ปริหาเยยฺย. “Vivādūpacchedato” ཞེས་པ་ནི་རྩོད་པ་གཅོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ། །གཉིས་བྱུང་ན་རྩོད་པ་གང་ཞིག་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་མི་སྐྱེ་བ་ནི་འདིར་རྩོད་པ་གཅོད་པའོ། །“གླིང་གཅིག་ལ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གླིང་གཞན་དུའང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མི་འབྱུང་ན། གླིང་གཅིག་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །“So parihāyetha” ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཡུག་གི་ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ནར་གནས་དགོས་པའི་ཕྱིར་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ། ། ๑๓๐. มนุสฺสตฺตนฺติ มนุสฺสภาโว ตสฺเสว ปพฺพชฺชาทิคุณสมฺปตฺติอาทีนํ โยคฺคภาวโต. ลิงฺคสมฺปตฺตีติ ปุริสภาโว. เหตูติ มโนวจีปณิธานปุพฺพิกา เหตุสมฺปทา. สตฺถารทสฺสนนฺติ สตฺถุสมฺมุขีภาโว. ปพฺพชฺชาติ กมฺมกิริยวาทีสุ ตาปเสสุ, ภิกฺขูสุ วา ปพฺพชฺชา. คุณสมฺปตฺตีติ อภิญฺญาทิคุณสมฺปทา. อธิกาโรติ พุทฺธํ อุทฺทิสฺส อธิโก สกฺกาโร. ฉนฺทตาติ สมฺมาสมฺโพธึ อุทฺทิสฺส สาติสโย กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท. อฏฺฐธมฺมสโมธานาติ เอเตสํ อฏฺฐนฺนํ ธมฺมานํ สมาโยเคน. อภินีหาโรติ กายปณิธานํ. สมิชฺฌตีติ นิปฺผชฺชตีติ อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน ปรมตฺถทีปนิยา จริยาปิฏกวณฺณนาย (จริยา. อฏฺฐ. ปกิณฺณกกถา) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ༡༣༠. “Manussattaṃ” ཞེས་པ་ནི་མིའི་དངོས་པོ་སྟེ། དེ་ཉིད་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྣོད་དུ་རུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །“Liṅgasampatti” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོའོ། །“Hetu” ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དང་ངག་གི་སྨོན་ལམ་སྔོན་དུ་བཏང་བའི་རྒྱུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །“Satthāradassanaṃ” ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པའི་སྤྱན་སྔར་གཏོགས་པའོ། །“Pabbajjā” ཞེས་པ་ནི་ལས་སུ་སྨྲ་བའི་དཀའ་ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱི་གསེབ་ཏུའམ། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་གསེབ་ཏུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བའོ། །“Guṇasampatti” ཞེས་པ་ནི་མངོན་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །“Adhikāro” ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་དམིགས་ཏེ་ལྷག་པར་བཀུར་སྟི་བྱེད་པའོ། །“Chandatā” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་དམིགས་ཏེ་བྱ་བར་འདོད་པའི་དགེ་བའི་འདུན་པ་ཁྱར་པར་ཅན་ནོ། །“Aṭṭhadhammasamodhānā” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་འདུས་པ་ལས་སོ། །“Abhinīhāro” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་མོ། །“Samijjhati” ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་དོན་དམ་པར་གསལ་བྱེད་ལས་སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་དུ་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། สพฺพาการปริปูรเมวาติ ปริปุณฺณลกฺขณตาย สตฺตุสฺสทาทีหิ สพฺพากาเรหิ สมฺปนฺนเมว. น หิ อิตฺถิยา โกโสหิตวตฺถคุยฺหตา สมฺภวติ, ทุติยปกติ จ นาม ปฐมปกติโต นิหีนา เอว. เตเนวาห อนนฺตรวาเร ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ. “Sabbākāraparipūrameva” ཞེས་པ་ནི་མཚན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་མཆོག་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ། །བུད་མེད་ལ་ནི་འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་མི་སྲིད་ལ། རང་བཞིན་གཉིས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་བཞིན་དང་པོ་ལས་དམན་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་སྐབས་འདིའི་འོག་ཏུ། “yasmā” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། อิธ ปุริสสฺส ตตฺถ นิพฺพตฺตนโตติ อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก ปุริสภูตสฺส ตตฺถ พฺรหฺมโลเก พฺรหฺมตฺตภาเวน นิพฺพตฺตนโต. เตน อสติปิ ปุริสลิงฺเค ปุริสาการา พฺรหฺมาโน โหนฺตีติ ทสฺเสติ. ตํเยว หิ ปุริสาการํ [Pg.302] สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ยํ ปุริโส พฺรหฺมตฺตํ กเรยฺยา’’ติ. เตเนวาห ‘‘สมาเนปี’’ติอาทิ. ยทิ เอวํ อิตฺถิโย พฺรหฺมโลเก น อุปฺปชฺชนฺตีติ อาห ‘‘พฺรหฺมตฺต’’นฺติอาทิ. “Idha purisassa tattha nibbattanato” ཞེས་པ་ནི་འདིར་མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དེ། ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དེར་ཚངས་པའི་ལུས་སུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེས་ནི་སྐྱེས་པའི་དབང་པོ་མེད་ཀྱང་ཚངས་པ་རྣམས་སྐྱེས་པའི་རྣམ་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་བར་སྟོན་ཏོ། །སྐྱེས་པའི་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས། “སྐྱེས་པ་གང་ཞིག་ཚངས་པའི་གོ་འཕང་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “samānepī” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་བུད་མེད་རྣམས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མི་སྐྱེའམ་ཞེ་ན། “brahmattaṃ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ๑๓๑. กายทุจฺจริตสฺสาติอาทิปาฬิยา กมฺมนิยาโม นาม กถิโต. สมญฺชนํ สมงฺโค, โส เอตสฺส อตฺถีติ สมงฺคี, สมนฺนาคโต. สมญฺชนสีโล วา สมงฺคี. ปุพฺพภาเค อายูหนสมงฺคิตา, สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาวเสน เจตนาสมงฺคิตา. เจตนาสนฺตติวเสน วา อายูหนสมงฺคิตา, ตํตํเจตนาขณวเสน เจตนาสมงฺคิตา. กตูปจิตสฺส อวิปกฺกวิปากสฺส กมฺมสฺส วเสน กมฺมสมงฺคิตา, กมฺเม ปน วิปจฺจิตุํ อารทฺเธ วิปากปฺปวตฺติวเสน วิปากสมงฺคิตา. กมฺมาทีนํ อุปฏฺฐานกาลวเสน อุปฏฺฐานสมงฺคิตา. กุสลากุสลกมฺมายูหนกฺขเณติ กุสลกมฺมสฺส จ อกุสลกมฺมสฺส จ สมีหนกฺขเณ. ตถาติ อิมินา กุสลากุสลกมฺมปทํ อากฑฺฒติ. ยถา กตํ กมฺมํ ผลทานสมตฺถํ โหติ, ตถา กตํ อุปจิตํ. วิปาการหนฺติ ทุติยภวาทีสุ วิปจฺจนารหํ. อุปฺปชฺชมานานํ อุปปตฺตินิมิตฺตํ อุปฏฺฐาตีติ โยชนา. จลตีติ ปริวตฺตติ. เอเกน หิ กมฺมุนา ตชฺเช นิมิตฺเต อุปฏฺฐาปิเต ปจฺจยวิเสสวเสน ตโต อญฺเญน กมฺมุนา อญฺญสฺส นิมิตฺตสฺส อุปฏฺฐานํ ปริวตฺตนํ. ༡༣༡. “ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་”ལ་སོགས་པའི་གཞུང་གིས་ལས་ཀྱི་ངེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་བསྟན་ཏོ།། མཐུན་པར་འཇུག་པ་ནི་ལྡན་པ་སྟེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ལྡན་པ་ཉིད་དེ། ཀུན་ཏུ་ལྡན་པའོ།། ཡང་ན་མཐུན་པར་འཇུག་པའི་ཚུལ་ཅན་ནི་ལྡན་པའོ།། སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། མཐར་ཐུག་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པའི་དབང་གིས་སེམས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། ཡང་ན་སེམས་པའི་རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། སེམས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་དེ་དང་དེའི་དབང་གིས་སེམས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། བྱས་ཤིང་བསགས་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མ་སྨིན་པའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་ལས་དང་ལྡན་པ་དང་། ལས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་ན་རྣམ་སྨིན་འཇུག་པའི་དབང་གིས་རྣམ་སྨིན་དང་ལྡན་པའོ།། ལས་ལ་སོགས་པ་མངོན་དུ་གྱུར་པའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་མངོན་དུ་གྱུར་པ་དང་ལྡན་པའོ།། “དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། དགེ་བའི་ལས་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་བསགས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལའོ།། “དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པས་འདིར་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ཚིག་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ།། ཇི་ལྟར་བྱས་པའི་ལས་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པར་ནུས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་བྱས་ཤིང་བསགས་པའོ།། “རྣམ་པར་སྨིན་པར་འོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པར་རྣམ་པར་སྨིན་པར་འོས་པའོ།། “སྐྱེ་བ་ལེན་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བའི་མཚན་མ་མངོན་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྦྱར་རོ།། “གཡོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་འགྱུར་བའོ།། ལས་གཅིག་གིས་དེ་ལས་བྱུང་བའི་མཚན་མ་མངོན་དུ་བྱས་པ་ན། རྐྱེན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱི་དབང་གིས་དེ་ལས་གཞན་པའི་ལས་གཞན་གྱིས་མཚན་མ་གཞན་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་ནི་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ།། สุนขชีวิโกติ สุนเขหิ ชีวนสีโล. ตลสนฺถรณปูชนฺติ ภูมิตลสฺส ปุปฺเผหิ สนฺตรณปูชํ. อายูหนเจตนากมฺมสมงฺคิตาวเสนาติ กายทุจฺจริตสฺส อปราปรํ อายูหเนน สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาย ตสฺเสว ปกปฺปเน กมฺมกฺขยกรญาเณน อเขปิตตฺตา ยถูปจิตกมฺมุนา จ สมงฺคิภาวสฺส วเสน. “ཁྱི་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱི་རྣམས་ཀྱིས་འཚོ་བའི་ཚུལ་ཅན་ནོ།། “ས་གཞི་བཏིང་བའི་མཆོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ས་གཞི་ལ་མེ་ཏོག་བཏིང་ནས་མཆོད་པའོ།། “མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་སེམས་པ་དང་ལས་དང་ལྡན་པའི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ཡང་དང་ཡང་དུ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་། མཐར་ཐུག་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པས་དེ་ཉིད་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་དང་། ལས་ཟད་པར་བྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མ་བཅོམ་པས་ཇི་ལྟར་བསགས་པའི་ལས་དང་ལྷན་ཅིག་ལྡན་པའི་དབང་གིས་སོ།། ๑๓๒. เอวํ สสฺสิริกนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน อเนกธาตุวิภชนาทินา นานานยวิจิตฺตตาย ปรมนิปุณคมฺภีรตาย จ อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ สโสภํ กตฺวา. ༡༣༢. “འདི་ལྟར་དཔལ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཁམས་དུ་མ་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ལ་སོགས་པས་ཚུལ་སྣ་ཚོགས་པས་མཛེས་པ་དང་། ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་ཟབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་དོན་དང་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་མཛེས་པར་བྱས་ནས་སོ།། นํ ธาเรหีติ เอตฺถ นนฺติ นิปาตมตฺตํ. ธาตุอาทิวเสน ปริวฏฺฏียนฺติ อตฺถา เอเตหีติ ปริวฏฺฏา, เทสนาเภทา. จตฺตาโร ปริวฏฺฏา เอตสฺส, เอตสฺมึ วาติ จตุปริวฏฺโฏ, ธมฺมปริยาโย. ธมฺโม จ โส ปริยตฺติภาวโต ยถาวุตฺเตนตฺเถน อาทาโสติ ธมฺมาทาโส. อุปฏฺฐานฏฺเฐน ยถาธมฺมานํ อาทาโสติปิ ธมฺมาทาโส. ยถา หิ อาทาเสน [Pg.303] สตฺตานํ มุเข มลโทสหรณํ, เอวํ อิมินาปิ สุตฺเตน โยคีนํ มุเข มลโทสหรณํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อิมินา สุตฺเตน กิเลเส มทฺทิตฺวา สมถาธิคเมน โยคิโน ชยปฺปตฺตา; ตสฺมา อมตปุรปฺปเวสเน อุคฺโฆสนมหาเภริตาย จ อมตทุนฺทุภิ. อิธ วุตฺตนฺติ อิมสฺมึ สุตฺเต วุตฺตํ. อนุตฺตโร สงฺคามวิชโยติ อนุตฺตรภาวโต กิเลสสงฺคามวิชโย, ‘‘วิเชติ เอเตนา’’ติ กตฺวา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. “དེ་ཟུངས་ཤིག་”ཅེས་པའི་ནང་གི་“དེ་” (naṃ) ནི་ཚིག་ཕྲད་ཙམ་མོ།། ཁམས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དོན་རྣམས་འདི་དག་གིས་བསྐོར་བར་བྱེད་པས་ན་སྐོར་བ་སྟེ། གསུང་རབ་ཀྱི་དབྱེ་བའོ།། འདི་ལ་སྐོར་བ་བཞི་ཡོད་པའམ། ཡང་ན་འདི་ཉིད་ལ་སྐོར་བ་བཞི་ཡོད་པས་ན་སྐོར་བ་བཞི་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སོ།། དེ་ཉིད་ལུང་གི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱང་ཡིན་ལ། བཤད་པའི་དོན་གྱིས་མེ་ལོང་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་མེ་ལོང་ངོ་།། མངོན་དུ་འགྱུར་བའི་དོན་གྱིས་ཆོས་རྣམས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གསལ་བའི་ཕྱིར་ཡང་ཆོས་ཀྱི་མེ་ལོང་ངོ་།། ཇི་ལྟར་མེ་ལོང་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་གདོང་གི་དྲི་མ་དང་སྐྱོན་སེལ་བ་དེ་བཞིན་དུ། མདོ་འདིས་ཀྱང་རྣལ་འབྱོར་པ་རྣམས་ཀྱི་གདོང་གི་དྲི་མ་དང་སྐྱོན་སེལ་བར་བྱེད་དོ།། “དེ་ལྟ་བས་ན་”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་མདོ་འདིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བཅོམ་ནས་ཞི་གནས་ཐོབ་པས་རྣལ་འབྱོར་པ་རྣམས་རྒྱལ་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དང་། འཆི་མེད་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་འཇུག་པ་ན་སྒྲོག་པའི་རྔ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ན་འཆི་མེད་ཀྱི་རྔ་ཆེན་ནོ།། “འདིར་གསུངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མདོ་འདིར་གསུངས་པའོ།། “བླ་ན་མེད་པའི་གཡུལ་ལས་རྒྱལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བླ་ན་མེད་པའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པའི་གཡུལ་ལས་རྒྱལ་བ་སྟེ། “འདིས་རྒྱལ་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ།། พหุธาตุกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ཁམས་མང་པོ་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད་རྫོགས་སོ།། ๖. อิสิคิลิสุตฺตวณฺณนา ༦. དྲང་སྲོང་ཟ་བའི་མདོའི་བཤད་པ། ๑๓๓. สมญฺญายติ เอตายาติ สมญฺญา, นามนฺติ อตฺโถ. อยมยํ นามาติ ปญฺญาเปนฺติ เอตาย, ตถาปญฺญาปนมตฺตนฺติ วา ปญฺญตฺติ, นามเมว. เตนาห ‘‘ปุริมปทสฺเสว เววจน’’นฺติ. เสเสสุปีติ ‘‘ปณฺฑวสฺส ปพฺพตสฺสา’’ติอาทีสุ ตีสุ วาเรสุปิ. ༡༣༣. འདིས་ཀུན་ཏུ་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ཀུན་ཏུ་ཐ་སྙད་དེ། མིང་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདི་ནི་འདི་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ངོ་ཞེས་འདིས་གདགས་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་དེ་ལྟར་གདགས་པ་ཙམ་ནི་བཏགས་པ་སྟེ། མིང་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་“སྔ་མའི་ཚིག་གི་རྣམ་གྲངས་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་”ཞེས་པ་ནི། “སྐྱ་རེངས་ཀྱི་རི་”ལ་སོགས་པ་ཐེངས་གསུམ་གྱི་སྐབས་སུའང་ངོ་།། สมุฏฺฐานํ ตาว สุตฺตสฺส กเถตฺวา อตฺถสํวณฺณนํ กาตุํ ‘‘ตทา กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. น ปพฺพเตหิ อตฺโถติ น ภควโต ปพฺพเตหิ กถิเตหิ อตฺโถ อตฺถิ. อิสิคิลิภาโวติ อิสิคิลินามตา. อิตีติ อิมินา การเณน, อิมํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ อเวกฺขนฺโตติ อตฺโถ. ཐོག་མར་མདོ་འདིའི་གླེང་གཞི་བཤད་ནས་དོན་གྱི་འགྲེལ་པ་བྱ་བའི་ཕྱིར། “དེའི་ཚེ་གྲགས་པ་ལྟར་ན།”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “རི་རྣམས་ཀྱིས་དོན་མེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་རི་རྣམས་བཤད་པས་དགོས་པ་མེད་པའོ།། “དྲང་སྲོང་ཟ་བའི་དངོས་པོ་”ཞེས་པ་ནི་དྲང་སྲོང་ཟ་བ་ཞེས་པའི་མིང་ཉིད་དོ།། “འདི་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་འདིས། བྱུང་བ་འདི་ལ་གཟིགས་ནས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། เจติยคพฺเภติ เจติยฆเร เจติยสฺส อพฺภนฺตเร. ยมกมหาทฺวารนฺติ ยมกกวาฏยุตฺตํ มหนฺตํ ทฺวารํ. ทฺเวธา กตฺวาติ ปพฺพตสฺส อพฺภนฺตเร มณฺฑปสงฺเขเปน เลณํ นิมฺมินิตฺวา ทฺเวธา กตฺวา ตทา เต ตตฺถ วสึสุ. “མཆོད་རྟེན་གྱི་སྦུབས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་མཆོད་རྟེན་གྱི་ཁང་པའི་ནང་ངམ། མཆོད་རྟེན་གྱི་ནང་དུའོ།། “ཟུང་གི་སྒོ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་སྒོ་གླེགས་ཟུང་དང་ལྡན་པའི་སྒོ་ཆེན་པོའོ།། “གཉིས་སུ་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། རིའི་ནང་དུ་བསིལ་ཁང་གི་ཚུལ་གྱིས་ཕུག་པ་སྤྲུལ་ནས་གཉིས་སུ་བྱས་ཏེ། དེའི་ཚེ་ཁོང་ཚོ་དེར་བཞུགས་སོ།། วสิตกาลญฺจ กเถนฺโต เตสํ มาตุยา ยาว ตติยภวโต ปฏฺฐาย สมุทาคมํ ทสฺเสตุํ, ‘‘อตีเต กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปตฺเถสีติ ตสฺสา กิร เขตฺตกุฏิยา วีหโย ภชฺชนฺติยา ตตฺถ มหากรญฺชปุปฺผปฺปมาณา มหนฺตา มโนหรา ปญฺจสตมตฺตา ลาชา ชายึสุ. สา ตา คเหตฺวา มหนฺเต ปทุมินิปตฺเต ฐเปสิ. ตสฺมิญฺจ สมเย เอโก ปจฺเจกพุทฺโธ ตสฺสา อนุคฺคหตฺถํ อวิทูเร เขตฺตปาฬิยา คจฺฉติ. สา ตํ ทิสฺวา [Pg.304] ปสนฺนมานสา สุปุปฺผิตํ มหนฺตํ เอกํ ปทุมํ คเหตฺวา ตตฺถ ลาเช ปกฺขิปิตฺวา ปจฺเจกพุทฺธํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา, ‘‘อิมสฺส, ภนฺเต, ปุญฺญสฺส อานุภาเวน อานุภาวสมฺปนฺเน ปญฺจสตปุตฺเต ลเภยฺย’’นฺติ ปญฺจ ปุตฺตสตานิ ปตฺเถสิ. ตสฺมึเยว ขเณติ ยทา สา ยถาวุตฺตํ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปสิ; ตสฺมึเยว ขเณ ปญฺจสตา มิคลุทฺทกา สมฺภตสมฺภารา ปริปกฺกปจฺเจกโพธิญาณา ตสฺเสว ปจฺเจกพุทฺธสฺส มธุรมํสํ ทตฺวา, ‘‘เอติสฺสา ปุตฺตา ภเวยฺยามา’’ติ ปตฺถยึสุ. อตีตาสุ อเนกชาตีสุ ตสฺสา ปุตฺตภาเวน อาคตตฺตา ตถา เตสํ อโหสีติ วทนฺติ. ปาทุทฺธาเรติ ปาทุทฺธาเร ปาทุทฺธาเร. ปาทุทฺธารสีเสน เจตฺถ นิกฺขิปนํ อาห. བཞུགས་པའི་དུས་གསུང་བ་ན། ཁོང་ཚོའི་ཡུམ་གྱི་སྐྱེ་བ་གསུམ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཚོགས་བསགས་ཚུལ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདས་པའི་དུས་སུ་གྲགས་པ་ལྟར་ན།”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “སྨོན་ལམ་བཏབ་བོ་”ཞེས་པ་ནི། མོ་རང་ཞིང་ཁང་དུ་འབྲས་ཡོས་རྔོད་པ་ན། དེར་ཀ་རཉྫའི་མེ་ཏོག་གི་ཚད་ཙམ་ཡོད་པའི་ཡོས་ཆེན་པོ་ཡིད་དུ་འོང་བ་ལྔ་བརྒྱ་ཙམ་བྱུང་ངོ་།། མོས་དེ་དག་བླངས་ནས་པད་མའི་ལོ་མ་ཆེན་པོ་ཞིག་གི་སྟེང་དུ་བཞག་གོ། དེའི་ཚེ་རང་སངས་རྒྱས་གཅིག་མོ་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར། མི་རིང་བའི་ས་ཞིང་གི་མཐའ་སྐོར་ནས་གཤེགས་སོ།། མོས་ཁོང་མཐོང་ནས་སེམས་དད་དེ། ལེགས་པར་བཞད་པའི་པད་མ་ཆེན་པོ་གཅིག་བླངས་ནས་དེའི་ནང་དུ་ཡོས་རྣམས་བླུགས་ཏེ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་བཅར་ནས་ཡན་ལག་ལྔས་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། “བཙུན་པ་ལགས། བསོད་ནམས་འདིའི་མཐུ་ལས་མཐུ་རྩལ་དང་ལྡན་པའི་བུ་ལྔ་བརྒྱ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཅིག”ཅེས་བུ་ལྔ་བརྒྱ་ཐོབ་པའི་སྨོན་ལམ་བཏབ་བོ།། “སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཚེ་མོས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ན། སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་ཚོགས་བསགས་ཤིང་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའི་རི་དྭགས་རྔོན་པ་ལྔ་བརྒྱས་རང་སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་ལ་ཤ་མངར་མོ་བྱིན་ནས། “ང་ཚོ་མོ་རང་གི་བུ་རུ་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིག”ཅེས་སྨོན་ལམ་བཏབ་བོ།། འདས་པའི་སྐྱེ་བ་དུ་མར་མོའི་བུ་ཉིད་དུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། ཁོང་ཚོ་ལའང་དེ་བཞིན་དུ་བྱུང་ངོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། “རྐང་པ་འདེགས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་རྐང་པ་འདེགས་པ་རེ་རེ་ལའོ།། འདིར་རྐང་པ་འདེགས་པའི་སྒོ་ནས་རྐང་པ་འཇོག་པའང་གསུངས་སོ།། คพฺภมลํ นิสฺสายาติ พหิ นิกฺขนฺตํ คพฺภมลํ นิสฺสยํ กตฺวา สํเสทชภาเวน นิพฺพตฺตา. โอปปาติกภาเวนาติ เกจิ. ขยวยํ ปฏฺฐเปตฺวาติ วิปสฺสนํ อารภิตฺวา. วิปสฺสนาติ อนิจฺจานุปสฺสนาปุพฺพิกา สปฺปจฺจยนามรูปทสฺสนปุพฺพิกา จ, สงฺขาเร สมฺมสนฺตสฺส อนิจฺจลกฺขเณ ทิฏฺเฐ, ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา’’ติ เสสลกฺขณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว โหนฺติ. ปจฺเจกโพธิญาณํ นิพฺพตฺตยึสูติ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปานํ สตสหสฺสญฺจ ปจฺเจกโพธิปารมิตาย ปรินิปฺผนฺนตฺตา ญาณสฺส ปริปากตฺตา วุตฺตนเยน สยเมว วิปสฺสนํ ปวตฺเตตฺวา มตฺถกํ ปาเปตฺวา ปจฺเจกโพธิญาณํ อธิคจฺฉึสุ. สพฺเพปิ เต ตํเยว คาถํ อภาสึสูติ อาห – ‘‘อยํ เตสํ พฺยากรณคาถา อโหสี’’ติ. “མངལ་གྱི་དྲི་མ་ལ་བརྟེན་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་ཐོན་པའི་མངལ་གྱི་དྲི་མ་ལ་བརྟེན་ནས་དྲོད་གཤེར་ལས་སྐྱེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བྱུང་བའོ།། ཁ་ཅིག་ནི་རྫུས་ཏེ་སྐྱེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ་ཞེས་ཟེར་རོ།། “ཟད་པ་དང་འཇིག་པ་ལ་དམིགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ནས་སོ།། ལྷག་མཐོང་ཞེས་པ་ནི་མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་དང་། རྐྱེན་དང་བཅས་པའི་མིང་དང་གཟུགས་ལ་ལྟ་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་སྟེ། འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་རྟོག་པ་ན་མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་མཐོང་བས། “གང་མི་རྟག་པ་དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ། གང་སྡུག་བསྔལ་བ་དེ་ནི་བདག་མེད་པའོ།”ཞེས་མཚན་ཉིད་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ།། “རང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་བསྐྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་གཉིས་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་དུ་རང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ཡེ་ཤེས་སྨིན་པའི་ཕྱིར། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རང་ཉིད་ཀྱིས་ལྷག་མཐོང་བསྐྱེད་དེ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ནས་རང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པའོ།། ཁོང་ཚོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ཉིད་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་ཁོང་ཚོའི་ལུང་བསྟན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། สโรรุหนฺติ สรสิ ชาตํ. ปทุมปลาสปตฺตชนฺติ ขุทฺทกมหนฺเตหิ กมลทเลหิ สหชาตํ. ขุทฺทกมหนฺตกมลทลสงฺขาตานิ วา ปทุมปลาสปตฺตานิ เอตฺถ สนฺตีติ ปทุมปลาสปตฺตํ, ปทุมคจฺฉํ. ตตฺถ ชาตนฺติ ปทุมปลาสปตฺตชํ. สุปุปฺผิตนฺติ สุฏฺฐุ ปุปฺผิตํ สมฺมา วิกสิตํ. ภมรคณานุจิณฺณนฺติ ภมรคเณหิ อนุกุลญฺเจว อนุปริพฺภมิตญฺจ. อนิจฺจตายุปคตนฺติ ขเณ ขเณ วณฺณเภทาทิวเสน อนิจฺจตาย อุปคตํ. วิทิตฺวาติ วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย ชานิตฺวา. เอโก จเรติ ตสฺมา อญฺโญปิ มาทิโส โหตุกาโม เอวํ ปฏิปชฺชิตฺวา เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโปติ. “མཚོ་སྐྱེས་”ཞེས་པ་ནི་མཚོ་ལས་སྐྱེས་པའོ།། “པད་མའི་ལོ་མ་ལས་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་པད་མའི་འདབ་མ་ཆེ་ཆུང་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའོ།། ཡང་ན་པད་མའི་འདབ་མ་ཆེ་ཆུང་དུ་བགྲང་བ་རྣམས་འདིར་ཡོད་པས་ན་པད་མའི་ལོ་མ་སྟེ། པད་མའི་སྡོང་པོའོ།། དེར་སྐྱེས་པས་ན་པད་མའི་ལོ་མ་ལས་སྐྱེས་པའོ།། “ལེགས་པར་བཞད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་མེ་ཏོག་ཁ་བྱེ་ཞིང་ལེགས་པར་རྒྱས་པའོ།། “བུང་བའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྟེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་བུང་བའི་ཚོགས་ཀྱིས་མཐུན་པར་བསྐོར་ཞིང་ཉེ་བར་འཁོར་བའོ།། “མི་རྟག་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐད་ཅིག་མ་རེ་རེ་བཞིན་ཁ་དོག་གི་དབྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མི་རྟག་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའོ།། “ཤེས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྟོགས་ནས་སོ།། “གཅིག་པུར་སྤྱོད་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི། དེའི་ཕྱིར་གཞན་ཡང་ང་དང་འདྲ་བར་འགྱུར་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་བསྒྲུབས་ནས་བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱོད་ཅིག་ཅེས་པའོ།། ๑๓๕. สติสารสีลสาราทิสมนฺนาคมเนน [Pg.305] สตฺเตสุ สารภูตา. สพฺพโส วฏฺฏทุกฺขสฺส วิคตตฺตา นิทฺทุกฺขา. สมุจฺฉินฺนตณฺหตาย นิตฺตณฺหา. มานจฺฉิโทติ ถุติวจนํ. ༡༣༥. དྲན་པའི་སྙིང་པོ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་སྙིང་པོ་ལྟ་བུར་གྱུར་པའོ།། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་བྲལ་བའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་མེད་པའོ།། སྲེད་པ་ཀུན་ཏུ་བཅད་པའི་ཕྱིར་སྲེད་པ་མེད་པའོ།། “ང་རྒྱལ་གཅོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་བསྟོད་པའི་ཚིག་གོ། เอเตสํ เอกนามกาเยวาติ เอเตสํ อาคตานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ ปาฬิยํ อนาคตา อญฺเญ ปจฺเจกพุทฺธา สมานนามกา เอว. วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏีกรณตฺถํ ‘‘อิเมสุ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิสุํ วิสุํ อวตฺวาติ ปจฺเจกํ สรูปโต อวตฺวา. อญฺเญ จาติ อสาธารณตฺตา อาห. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. “འདི་དག་ནི་མིང་གཅིག་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། འདིར་བྱུང་བའི་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་ལུང་ལས་མ་བྱུང་བའི་རང་སངས་རྒྱས་གཞན་རྣམས་མིང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ།། བཤད་པའི་དོན་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “འདི་དག་ལ་ནི་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “སོ་སོར་མ་གསུངས་པར་”ཞེས་པ་ནི་རེ་རེ་བཞིན་རང་གི་ངོ་བོ་ནས་མ་གསུངས་པའོ།། “གཞན་དག་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ།། อิสิคิลิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. དྲང་སྲོང་ཟ་བའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད་རྫོགས་སོ།། ๗. มหาจตฺตารีสกสุตฺตวณฺณนา ༧. བཞི་བཅུ་པ་ཆེན་པོའི་མདོའི་བཤད་པ། ๑๓๖. โทเสหิ อารกาติ อริยํ. เตนาห ‘‘นิทฺโทส’’นฺติ. สา ปน นิทฺโทสตา โลกุตฺตรภาเวน สวิเสสาติ อาห ‘‘โลกุตฺตร’’นฺติ. สมฺมา สุนฺทโร ปสตฺโถ นิยฺยานิโก สมาธิ สมฺมาสมาธีติ อาห – ‘‘สมฺมาสมาธินฺติ มคฺคสมาธิ’’นฺติ. อุปนิสีทติ เอตฺถ ผลํ ตปฺปฏิพทฺธวุตฺติตายาติ อุปนิสํ, การณนฺติ อาห – ‘‘สอุปนิสนฺติ สปฺปจฺจย’’นฺติ. ปริกโรติ ปริวาเรตีติ ปริกฺขาโรติ อาห – ‘‘สปริกฺขารนฺติ สปริวาร’’นฺติ. ༡༣༦. ཉེས་པ་རྣམས་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པས་ན་འཕགས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཉེས་པ་མེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཉེས་པ་མེད་པ་དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར། “འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་དག་པ་དང་། བཟང་པོ་དང་། བསྔགས་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་“ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ལམ་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འབྲས་བུ་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ན་ཉེ་བར་གནས་པ་སྟེ། རྒྱུ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཉེ་བར་གནས་པ་དང་བཅས་པ་ནི་རྐྱེན་དང་བཅས་པའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཀུན་ནས་སྐོར་ཞིང་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བས་ན་ཡོ་བྱད་དེ། དེའི་ཕྱིར་“ཡོ་བྱད་དང་བཅས་པ་ནི་འཁོར་དང་བཅས་པའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། ปริวาริตาติ สหชาตาทิปจฺจยภาเวน ปริวารนฺเตหิ วิย อุปคตา. ปุเรจาริกาติ วุฏฺฐานคามินิภาวนา สหชาตาทิปจฺจยวเสน ปจฺจยตฺตา ปุรสฺสรา. เตนาห – ‘‘วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ จา’’ติ. อิทานิ ตานิ กิจฺจโต ทสฺเสตุํ, ‘‘วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปริวีมํสคฺคหณํ ตตฺถ ตตฺถ จิตฺตุปฺปาเท วีมํสาธิปเตยฺเยน ปวตฺติยา สมฺมาทิฏฺฐิยา ปุพฺพงฺคมภาวทสฺสนตฺถํ. เตนสฺส มคฺคสมาธิสฺส นานาขณิกํ ปุพฺพงฺคมภาวํ ทสฺเสติ. วีมํสนปริโยสาเนติ ตถาปวตฺตอนุโลมญาณสฺส โอสาเน. ภูมิลทฺธํ วฏฺฏํ สมุคฺฆาฏยมานาติ อตฺตโน สนฺตาเน ทีฆรตฺตํ อนุสยิตํ กิเลสวฏฺฏํ สมุจฺฉินฺทนฺติ. วูปสมยมานาติ ตสฺเสว เววจนํ. วูปสมยมานาติ วา ตโต เอว อวสิฏฺฐมฺปิ วฏฺฏํ อปฺปวตฺติกรณวเสน วูปสเมนฺติ. เตเนวาห – ‘‘มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ…เป… อุปฺปชฺชตี’’ติ. สาติ สมฺมาทิฏฺฐิ. ทุวิธาปีติ [Pg.306] ยถาวุตฺตา ทุวิธาปิ. อิธ อธิปฺเปตา วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย กิจฺจสฺส ทสฺสิตตฺตา. “བསྐོར་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་ལྟར་ཉེ་བར་གྱུར་པའོ།། “སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་སྒོམ་པ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་རྐྱེན་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་“ལྷག་མཐོང་གི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་།”ཞེས་གསུངས་སོ།། ད་ནི་དེ་དག་བྱེད་ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ལྷག་མཐོང་གི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཡོངས་སུ་དཔྱོད་པ་བཟུང་བ་ནི། སེམས་བསྐྱེད་དེ་དང་དེ་ལ་དཔྱོད་པའི་བདག་པོ་ཉིད་ཀྱིས་འཇུག་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེས་འདིའི་ལམ་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་དུ་མའི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དངོས་པོ་སྟོན་ཏོ།། “དཔྱོད་པའི་མཐར་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐར་རོ།། “ས་ཐོབ་པའི་འཁོར་བ་རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། རང་གི་རྒྱུད་ལ་དུས་རིང་པོ་ནས་བག་ལ་ཉལ་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་བ་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའོ།། “ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སོ།། ཡང་ན་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པ་ནི། དེ་ལས་ལྷག་མ་ལུས་པའི་འཁོར་བའང་མི་འབྱུང་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་“ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་...ལྷག་མ་...སྐྱེའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ནི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའོ།། “རྣམ་པ་གཉིས་ཀ་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པ་གཉིས་ཀའོ།། འདིར་དགོངས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་བྱེད་ལས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ลกฺขเณ ปฏิวิชฺฌมาเน ลกฺขณิโก ธมฺโม ปฏิวิทฺโธ โหตีติ อาห – ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐึ…เป… อารมฺมณโต ปชานาตี’’ติ. วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิยมฺปิ เอเสว นโย. กิจฺจโตติ ภาวนากิจฺจโต. สมฺมาทิฏฺฐิยํ ตทธิคตอสมฺโมหตาย อสมฺโมหโต ปชานาติ. กิจฺจโตติ ปฏิเวธกิจฺจโต. ตํ ปน สพฺพถา อสมฺมุยฺหนเมวาติ อาห ‘‘อสมฺโมหโต’’ติ. เอวํ ปชานนาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ยาถาวโต อวโพโธ. อสฺสาติ ตํสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส. མཚན་ཉིད་རྟོགས་པར་གྱུར་པ་ན། མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་ཆོས་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། "ལོག་པར་ལྟ་བ་...ལྷག་མ་...དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ་"ཞེས་པའོ།། ལྷག་མཐོང་གི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། བྱ་བའི་སྒོ་ནས་ཞེས་པ་ནི་བསྒོམ་པའི་བྱ་བའི་སྒོ་ནས་སོ།། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་དེས་ཐོབ་པའི་རྨོངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། མ་རྨོངས་པའི་སྒོ་ནས་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ།། བྱ་བའི་སྒོ་ནས་ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པའི་བྱ་བའི་སྒོ་ནས་སོ།། དེ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མ་རྨོངས་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "མ་རྨོངས་པའི་སྒོ་ནས་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་རབ་ཏུ་ཤེས་པ་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བ་ལ་ལོག་པར་ལྟ་བའོ་ཞེས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་རྟོགས་པའོ།། དེའི་ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གིའོ།། ทฺวายนฺติ -กาโร ทีฆํ กตฺวา วุตฺโต. เตนาห ‘‘ทฺวยํ วทามี’’ติ. ทฺเว อวยวา เอตสฺสาติ ทฺวยํ. เตนาห ‘‘ทุวิธโกฏฺฐาสํ วทามี’’ติ. ปุญฺญสฺส เอโก ภาโค โส เอว ปุญฺญภาคิโก, ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา อิตฺถิลิงฺควเสน ‘‘ปุญฺญภาคิยา’’ติ วุตฺตํ. อุปธิสงฺขาตสฺสาติ ขนฺธปพนฺธสงฺขาตสฺส. ཟུང་ (dvāya) ཞེས་པ་ནི་ཡི་གེ་རིང་པོར་བྱས་ཏེ་གསུངས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "གཉིས་སུ་སྨྲའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལ་ཆ་ཤས་གཉིས་ཡོད་པས་ན་གཉིས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ "རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་ཆ་ཤས་སུ་སྨྲའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཆ་ཤས་གཅིག་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ (puññabhāgika) ཡིན་ལ། ཀ་ཡིག་ཡ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཅིང་མོ་རྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་ "བསོད་ནམས་ཀྱི་ཆ་དང་མཐུན་པ་" (puññabhāgiyā) ཞེས་གསུངས་སོ།། ཉེ་བར་ལེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་དུ་གཏོགས་པའོ།། อมตทฺวารนฺติ อริยมคฺคํ. ปญฺญเปตีติ นิยฺยานาทิปการโต ปญฺญเปติ. เตนาห ‘‘วิภชิตฺวา ทสฺเสตี’’ติ. ตตฺถ สมฺโมหสฺส วิทฺธํสเนน อสมฺโมหโต ทสฺเสติ. ตสฺมึ อตฺเถติ อมตทฺวารปญฺญาปเน อตฺเถ. โพชฺฌงฺคปฺปตฺตาติ โพชฺฌงฺคภาวปฺปตฺตา. มคฺคภาเวน นิยฺยานภาเวน ปวตฺติยา มคฺคปญฺญาย อฏฺฐนฺนมฺปิ สาธารณตฺตา สมุทายสฺส จ อวยโว องฺคนฺติ กตฺวา เสสธมฺเม องฺคิกภาเวน ทสฺเสนฺโต ‘‘อริยมคฺคสฺส องฺค’’นฺติ อาห. โส ภิกฺขูติ มิจฺฉาทิฏฺฐึ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐี’’ติ สมฺมาทิฏฺฐึ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ ชานนฺโต ภิกฺขุ. ปชหนตฺถายาติ สมุจฺเฉทวเสน ปชหนาย. ปฏิลาภตฺถายาติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา อธิคมาย. กุสลวายาโมติ วิปสฺสนาสมฺปยุตฺโตว โกสลฺลสมฺภูโต วายาโม. สรตีติ สโต, ตํ ปนสฺส สรณํ สติสมงฺคิตายาติ อาห ‘‘สติยา สมนฺนาคโต’’ติ. กามญฺเจตฺถ วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐึ ยถาภูตา สมฺมาวายามสติโย สหชาตา จ ปุเรชาตา จ หุตฺวา ปริวาเรนฺติ, ‘‘อิติยิเม ตโย ธมฺมา สมฺมาทิฏฺฐึ อนุปริธาวนฺติ อนุปริวตฺตนฺตี’’ติ ปน วจนโต, ‘‘เอตฺถ หี’’ติอาทินา มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา เอว เสสธมฺมานํ ยถารหํ สหจรณภาเวน ปริวารณํ โยชิตํ. สมฺมาสงฺกปฺปาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวานํ คหณํ อิตเรสํ ปริวารภาเวน คหิตตฺตา[Pg.307]. น หิ สกฺกา เต เอว ปริวาเร ปริวารวนฺเต จ กตฺวา วตฺตุํ สงฺกรโต สมฺโมหชนนโต จ. ตโยติ สมฺมาทิฏฺฐิวายามสติโย สหชาตปริวาราว โหนฺติ มคฺคกฺขณิกานํ เตสํ อธิปฺเปตตฺตา วิปสฺสนาขณวิรตีนํ อสมฺภวโต. འཆི་མེད་ཀྱི་སྒོ་ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་མོ།། འདོགས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་འདོགས་པར་བྱེད་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་སྟོན་ཏོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་རྨོངས་པ་བཅོམ་པའི་སྒོ་ནས་མ་རྨོངས་པར་སྟོན་ཏོ།། དོན་དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི་འཆི་མེད་ཀྱི་སྒོ་འདོགས་པའི་དོན་ལའོ།། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཏུ་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་དངོས་པོར་གྱུར་པའོ།། ལམ་གྱི་དངོས་པོ་དང་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དངོས་པོར་འཇུག་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ནི་བརྒྱད་པོ་ཀུན་ལ་ཐུན་མོང་དུ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཚོགས་པའི་ཆ་ཤས་ནི་ཡན་ལག་ཡིན་པས་ན། ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་ཡན་ལག་གི་དངོས་པོར་སྟོན་ཅིང་ "འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་" ཅེས་གསུངས་སོ།། དགེ་སློང་དེ་ཞེས་པ་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བ་ལ་ "ལོག་པར་ལྟ་བའོ་" ཞེས་དང་། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་ "ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའོ་" ཞེས་ཤེས་པའི་དགེ་སློང་ངོ།། སྤང་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའི་སྒོ་ནས་སྤང་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དགེ་བའི་རྩོལ་བ་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཉིད་དམ། མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྩོལ་བའོ།། དྲན་པར་བྱེད་པས་ན་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ།། དེའི་དྲན་པ་དེ་ནི་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ཡིན་པས་ "དྲན་པ་དང་ཉེ་བར་ལྡན་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་ལྷག་མཐོང་གི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་དང་དྲན་པ་དག་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་སྔོན་དུ་སྐྱེས་པ་གཉིས་ཀར་གྱུར་ཏེ་བསྐོར་བ་ཡིན་མོད་ཀྱང་། "འདི་ལྟར་ཆོས་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་རྗེས་སུ་རྒྱུག་ཅིང་རྗེས་སུ་འབྲང་ངོ་" ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། "འདིར་ནི་" ལ་སོགས་པས་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ཉིད་ལ་ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་ཅི་རིགས་པར་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་དངོས་པོས་བསྐོར་བར་སྦྱར་རོ།། "ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་" ཞེས་པའི་སོགས་ཁོངས་ནས་ཡང་དག་པའི་ངག་དང་། ལས་ཀྱི་མཐའ་དང་། འཚོ་བ་རྣམས་བཟུང་སྟེ། གཞན་དག་འཁོར་གྱི་དངོས་པོར་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། འདྲེས་པ་དང་རྨོངས་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེ་དག་ཉིད་འཁོར་དང་འཁོར་དང་ལྡན་པར་བྱས་ནས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་སོ།། "གསུམ་པོ་" ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་། རྩོལ་བ་དང་། དྲན་པ་རྣམས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འཁོར་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། དེ་དག་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་འདོད་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་སྐད་ཅིག་ལ་སྤོང་བ་རྣམས་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ๑๓๗. ตกฺกนวเสน โลกสิทฺเธนาติ อธิปฺปาโย. ‘‘เอวญฺเจวญฺจ ภวิตพฺพ’’นฺติ วิวิธํ ตกฺกนํ กูเป วิย อุทกสฺส อารมฺมณสฺส อากฑฺฒนํ วิตกฺกนํ วิตกฺโก. สงฺกปฺปนวเสนาติ ตํ ตํ อารมฺมณํ คเหตฺวา กปฺปนวเสน. ตกฺกนํ กปฺปนนฺติ จ อตํสหชาตานเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกคฺโคติ อิมินา สมาธินา ลทฺธุปการสฺเสว วิตกฺกสฺส อปฺปนาปริยาโย โหตีติ ทสฺเสติ. วิเสเสน วา อปฺปนา วิตกฺกสฺส วเสน จิตฺตํ อารมฺมณํ อภิโรเปติ, วิตกฺเก อสติ กถนฺติ อาห ‘‘วิตกฺเก ปนา’’ติอาทิ. อตฺตโนเยว ธมฺมตาย จิตฺตํ อารมฺมณํ อภิรุหตีติ, เอเตน อารมฺมณธมฺมานํ คหณํ นาม สภาวสิทฺธํ, น ธมฺมนฺตรมเปกฺขติ, วิตกฺโก ปน ปวตฺตมาโน อารมฺมณาภินิโรปนวเสเนว ปวตฺตตีติ ทสฺเสติ. เอวํ สนฺเตปิ สภาวาวิตกฺกจิตฺตุปฺปาทโต สวิตกฺกจิตฺตุปฺปาทสฺส อารมฺมณคฺคหณวิเสโส วิตกฺเกน ชาโตติ กตฺวา วิตกฺโก จิตฺตสฺส อารมฺมณคฺคหเณ วิเสสปจฺจโยติ ปากโฏยมตฺโถ. อปเร ปน ภณนฺติ – ยถา โกจิ ราชวลฺลภํ, ตํสมฺพนฺธีนํ มิตฺตํ วา นิสฺสาย ราชเคหํ อาโรหติ อนุปวิสติ, เอวํ วิตกฺกํ นิสฺสาย จิตฺตํ อารมฺมณํ อาโรหติ วิตกฺกสฺส อารมฺมณาภินิโรปนสภาวตฺตา, อญฺเญสํ ธมฺมานญฺจ อวิตกฺกสภาวโต. เตนาห ภควา – ‘‘เจตโส อภินิโรปนา’’ติ (ธ. ส. ๗). ༡༣༧. རྟོག་པའི་དབང་གིས་འཇིག་རྟེན་ན་གྲུབ་པ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། "འདི་ལྟར་དང་འདི་ལྟར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་རྣམ་པ་མང་པོར་རྟོག་པ་ནི། ཁྲོན་པ་ལས་ཆུ་འདྲེན་པ་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་རྟོག་པ་ནི་རྟོག་པའོ།། ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་དེ་དང་དེ་བཟུང་ནས་རྟོག་པའི་དབང་གིས་སོ།། རྟོག་པ་དང་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ནི་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་མ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཁོ་ནའི་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། "རྩེ་གཅིག་པ་" ཞེས་པས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལས་ཕན་གདགས་པ་ཐོབ་པའི་རྟོག་པ་ཉིད་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་གྲངས་ཡོད་པར་སྟོན་ཏོ།། ཡང་ན་བྱེ་བྲག་ཏུ་འཇུག་པ་ནི་རྟོག་པའི་དབང་གིས་སེམས་དམིགས་པ་ལ་གཏོད་པར་བྱེད་དོ།། རྟོག་པ་མེད་ན་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། "རྟོག་པ་ལ་ནི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། "རང་གི་ཆོས་ཉིད་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་གོ་" ཞེས་པས་ནི། དམིགས་པའི་ཆོས་རྣམས་འཛིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པ་ཡིན་གྱི། ཆོས་གཞན་ལ་ལྟོས་པ་མ་ཡིན་ལ། རྟོག་པ་ནི་འཇུག་པ་ན་དམིགས་པ་ལ་གཏོད་པའི་དབང་ཁོ་ནས་འཇུག་པར་སྟོན་ཏོ།། དེ་ལྟ་མོད་ཀྱང་། རང་བཞིན་གྱིས་རྟོག་པ་མེད་པའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ལས་རྟོག་པ་དང་བཅས་པའི་སེམས་སྐྱེ་བའི་དམིགས་པ་འཛིན་པའི་ཁྱད་པར་ནི་རྟོག་པས་བསྐྱེད་པ་ཡིན་པས་ན། རྟོག་པ་ནི་སེམས་ཀྱིས་དམིགས་པ་འཛིན་པ་ལ་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་གསལ་པོ་ཡིན་ནོ།། གཞན་དག་ནི་སྨྲ་སྟེ། དཔེར་ན་གང་ཟག་འགའ་ཞིག་རྒྱལ་པོའི་ཕྱག་མཛོད་དམ། དེ་དང་འབྲེལ་བའི་གྲོགས་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་དུ་འཛུགས་ཤིང་འཇུག་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་རྟོག་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་སྟེ། རྟོག་པ་ནི་དམིགས་པ་ལ་གཏོད་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཆོས་གཞན་རྣམས་ནི་རྟོག་པ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ "སེམས་གཏོད་པའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ยทิ เอวํ กถํ อวิตกฺกจิตฺตํ อารมฺมณํ อาโรหตีติ? วิตกฺกพเลเนว. ยถา หิ โส ปุริโส ปริจเยน เตน วินาปิ นิราสงฺโก ราชเคหํ ปวิสติ, เอวํ ปริจเยน วิตกฺเกน วินาปิ อวิตกฺกํ จิตฺตํ อารมฺมณํ อาโรหติ. ปริจเยนาติ จ สนฺตาเน ปวตฺตวิตกฺกภาวนาสงฺขาเตน ปริจเยน. วิตกฺกสฺส หิ สนฺตาเน อภิณฺหํ ปวตฺตสฺส วเสน จิตฺตสฺส อารมฺมณาภิรุหนํ จิรปริจิตํ; เตน ตํ กทาจิ วิตกฺเกน วินาปิ ตตฺถ ปวตฺตเตว; ยถา ญาณสหคตํ จิตฺตํ สมฺมสนวเสน จิรปริจิตํ กทาจิ [Pg.308] ญาณรหิตมฺปิ สมฺมสนวเสน ปวตฺตติ; ยถา วา กิเลสสหิตํ หุตฺวา ปวตฺตํ สพฺพโส กิเลสรหิตมฺปิ ปริจเยน กิเลสวาสนาวเสน ปวตฺตติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་རྟོག་པ་མེད་པའི་སེམས་དམིགས་པ་ལ་ཇི་ལྟར་འཇུག་ཅེ་ན། རྟོག་པའི་སྟོབས་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། འདི་ལྟར་སྐྱེས་བུ་དེ་གོམས་པའི་དབང་གིས་དེ་མེད་པར་ཡང་ཐེ་ཚོམ་མེད་པར་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་དུ་འཇུག་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་གོམས་པའི་དབང་གིས་རྟོག་པ་མེད་པར་ཡང་རྟོག་པ་མེད་པའི་སེམས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་གོ། གོམས་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུད་ལ་ཞུགས་པའི་རྟོག་པ་བསྒོམས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གོམས་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། རྒྱུད་ལ་རྟོག་པ་ཡང་ཡང་འཇུག་པའི་དབང་གིས་སེམས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་པ་ནི་ཡུན་རིང་དུ་གོམས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ནི་རེས་འགའ་རྟོག་པ་མེད་པར་ཡང་དེ་ལ་འཇུག་པ་ཉིད་དོ།། དཔེར་ན་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་དབང་གིས་ཡུན་རིང་དུ་གོམས་པས། རེས་འགའ་ཡེ་ཤེས་དང་བྲལ་ཡང་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་བཞིན་དང་། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་ཏེ་ཞུགས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་མཐའ་དག་དང་བྲལ་ཡང་གོམས་པའི་དབང་གིས་ཉོན་མོངས་པའི་བག་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་འཇུག་པ་བཞིན་དུ། འདིའང་དེ་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། วาจํ สงฺขโรตีติ วาจํ อุปฺปาเทติ, วจีโฆสุปฺปตฺติยา วิเสสปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. โลกิยวิตกฺโก ทฺวตฺตึสจิตฺตสหคโต วาจํ สงฺขโรติ วจีวิญฺญตฺติชนนโต. วจีสงฺขาโรตฺเวว ปนสฺส นามํ โหติ รุฬฺหิโต, ตํสมตฺถตานิโรธโต วา สมฺภวโต ปน สงฺขาโรติ. ‘‘โลกุตฺตรสมฺมาสงฺกปฺปํ ปริวาเรนฺตี’’ติ วตฺวา ติวิเธ สมฺมาสงฺกปฺเป กทาจิ กตมํ ปริวาเรนฺตีติ? โจทนํ สนฺธายาห ‘‘เอตฺถา’’ติอาทิ. นานาจิตฺเตสุ ลพฺภนฺติ นานาสมนฺนาหารเหตุกตฺตา, ปุพฺพภาเคเยว จ เต อุปฺปชฺชนฺตีติ. ตีณิ นามานิ ลภติ ติวิธสฺสปิ ปฏิปกฺขสฺส สมุจฺฉินฺทเนน สาติสยํ ติณฺณมฺปิ กิจฺจกรณโต. เอส นโย สมฺมาวาจาทีสุปิ. ངག་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་ངག་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་སྟེ། ངག་གི་སྒྲ་འབྱུང་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། འཇིག་རྟེན་པའི་རྟོག་པ་ནི་སེམས་སོ་གཉིས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་སྟེ། ངག་གི་རིག་བྱེད་སྐྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ངག་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དོ།། འོན་ཀྱང་འདིའི་མིང་ནི་གྲགས་པའི་སྒོ་ནས་སམ། ཡང་ན་དེའི་ནུས་པ་འགགས་པའི་ཕྱིར་ "ངག་གི་འདུ་བྱེད་" ཅེས་བྱ་ལ། བྱུང་བའི་ཕྱིར་ན་འདུ་བྱེད་དོ།། "འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལ་བསྐོར་རོ་" ཞེས་གསུངས་ནས། རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལས་རེས་འགའ་གང་ཞིག་ལ་བསྐོར་རམ་ཞེ་ན། རྒོལ་བ་ལ་དགོངས་ནས་ "འདིར་ནི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཐ་དད་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་སེམས་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་ཐོབ་ལ། སྔོན་གྱི་ཆ་ཉིད་དུ་དེ་དག་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཁྱད་པར་དུ་གསུམ་པོའི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མིང་གསུམ་ཐོབ་བོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ཡང་དག་པའི་ངག་ལ་སོགས་པ་ལའང་ངོ་།། ๑๓๘. วิรมติ เอตายาติ เวรมณี วิรติ วุจฺจติ. สา มุสาวาทโต วิรมณสฺส การณภาวโต เจตนาปิ เวรสฺส มณนโต วินาสนโต วิรติปีติ อาห – ‘‘วิรติปิ เจตนาปิ วฏฺฏตี’’ติ. อารกา รมตีติ สมุจฺฉินฺเนหิ ทูรโต สมุสฺสาเรติ. วินา เตหิ รมตีติ อจฺจนฺตเมว เตหิ วินา ภวติ. ตโต ตโตติ ทิฏฺเฐ อทิฏฺฐวาทาทิโต มุสาวาทา. วิเสสโต อนุปฺปตฺติธมฺมตฺตา ปฏินิวตฺตา หุตฺวา. ༡༣༨. འདིས་སྤོང་བར་བྱེད་པས་ན་སྤོང་བ་ (veramaṇī) ཞེས་བྱ་སྟེ། སྡོམ་པ་ (virati) ཞེས་བྱའོ།། དེ་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལས་སྤོང་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སེམས་པ་ཡང་མི་མཐུན་པ་འཇོམས་ཤིང་འཇིག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སྤོང་བ་ཉིད་ཡིན་པས་ན། "སྤོང་བ་ཡང་སེམས་པ་ཡང་རུང་ངོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཐག་རིང་པོར་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་རྒྱང་རིང་པོར་འདེགས་པའོ།། དེ་དག་མེད་པར་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི་གཏན་དུ་དེ་དག་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བའོ།། དེ་དང་དེ་ལས་ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བ་ལ་མ་མཐོང་བར་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལས་སོ།། ཁྱད་པར་དུ་ཕྱིས་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་ཕྱིར་ལོག་པར་གྱུར་ཏོ།། ๑๔๐. ติวิเธน กุหนวตฺถุนาติ ปจฺจยปฏิเสวน-สามนฺตชปฺปน-อิริยาปถปวตฺตนสงฺขาเตน ปาปิจฺฉตา นิพฺพตฺเตน ติวิเธน กุหนวตฺถุนา. เอตาย กุหนาย กรณภูตาย ปจฺจยุปฺปาทนตฺถํ นิมิตฺตํ สีลํ เอเตสนฺติ โยชนา. อตฺตวิสยลาภเหตุ อกฺโกสนขุํสนวมฺภนาทิวเสน ปิสนํ ฆฏฺฏนํ วิเหฐนํ นิปฺเปโส. อิโต ลทฺธํ อญฺญสฺส, ตโต ลทฺธํ ปรสฺส ทตฺวา เอวํ ลาเภน ลาภํ นิชิคีํสตีติ ลาเภน ลาภํ นิชิคีํสนา. ปาฬิยํ อาคโต กุหนาทิวเสน มิจฺฉาอาชีโว. โก ปน โสติ อาห ‘‘อาชีวเหตู’’ติอาทิ. ตาสํเยวาติ อวธารณํ, ‘‘อาชีโว กุปฺปมาโน กายวจีทฺวาเรสุ เอว กุปฺปตี’’ติ กตฺวา วุตฺตํ. ༡༤༠. ཚུལ་ཆོས་ཀྱི་གཞི་རྣམ་པ་གསུམ་ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་ངན་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཡོ་བྱད་བསྟེན་པ་དང་། ཉེ་བར་སྨྲ་བ་དང་། སྤྱོད་ལམ་གཏོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚུལ་ཆོས་ཀྱི་གཞི་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་སོ།། ཚུལ་ཆོས་འདི་བྱེད་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པ་ལ། ཡོ་བྱད་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་དེ་དག་གི་མཚན་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། རང་གི་ཡུལ་གྱི་རྙེད་པའི་ཕྱིར། གཤེ་བ་དང་། སྨོད་པ་དང་། བརྙས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཕྱེ་མར་འཐག་པ་དང་། བརྡེག་པ་དང་། འཚེ་བ་ནི་གནོད་པར་བྱེད་པའོ།། འདི་ལས་རྙེད་པ་གཞན་ལ་བྱིན། དེ་ལས་རྙེད་པ་ཕ་རོལ་པོ་ལ་བྱིན་ནས། དེ་ལྟར་རྙེད་པས་རྙེད་པ་འདོད་པ་ནི་རྙེད་པས་རྙེད་པ་འདོད་པའོ།། གཞུང་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་ཆོས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ལོག་པའི་འཚོ་བའོ།། འོ་ན་དེ་གང་ཞེ་ན། "འཚོ་བའི་རྒྱུའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། "དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་" ཞེས་པ་ནི་ངེས་གཟུང་སྟེ། "འཚོ་བ་ཉམས་པ་ནི་ལུས་དང་ངག་གི་སྒོ་ཉིད་ལས་ཉམས་སོ་" ཞེས་བྱས་ནས་གསུངས་པའོ།། ๑๔๑. สมฺมา [Pg.309] ปสตฺถา โสภนา นิยฺยานิกา ทิฏฺฐิ เอตสฺสาติ สมฺมาทิฏฺฐิ, ปุคฺคโล. ตสฺส ปน ยสฺมา สมฺมาทิฏฺฐิ สจฺจาภิสมยสฺส นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย อวสฺสโย, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยํ ฐิตสฺสา’’ติ. ปโหติ ภวติ ตาย สเหว อุปฺปชฺชติ ปวตฺตติ. ปจฺจเวกฺขณญาณํ ยาถาวโต ชานนฏฺเฐน สมฺมาญาณนฺติ อิธาธิปฺเปตํ, ตญฺจ โข มคฺคสมาธิมฺหิ ฐิเต เอว โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ อาห – ‘‘มคฺคสมฺมาสมาธิมฺหิ…เป… สมฺมาญาณํ ปโหตี’’ติอาทิ. อิมินา กึ ทสฺเสตีติ? ยถา มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยํ ฐิโต ปุคฺคโล, ‘‘สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ วุตฺโต, เอวํ มคฺคผลปจฺจเวกฺขณญาเณ ฐิโต, ‘‘สมฺมาญาโณ’’ติ วุตฺโต, ตสฺส จ มคฺคผลสมฺมาสมาธิปวตฺติยา ปโหติ สมฺมาญาณสฺส สมฺมาวิมุตฺติยา ปโหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ผลสมาธิ ตาว ปวตฺตตุ, มคฺคสมาธิ ปน กถนฺติ? ตมฺปิ อกุปฺปภาวตาย อจฺจนฺตสมาธิภาวโต กิจฺจนิปฺผตฺติยา ปวตฺตเตวาติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. ฐเปตฺวา อฏฺฐผลงฺคานีติ ผลภูตานิ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนิ อฏฺฐงฺคานิ, ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหตี’’ติอาทินา วิสุํ คหิตตฺตา ฐเปตฺวา. สมฺมาญาณํ ปจฺจเวกฺขณํ กตฺวาติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ สมฺมาญาณํ กตฺวา. ผลํ กาตุนฺติ ผลธมฺมสหจริตตาย วิปากสภาวตาย จ ‘‘ผล’’นฺติ ลทฺธนาเม ผลสมฺปยุตฺตธมฺเม สมฺมาวิมุตฺตึ กาตุํ วฏฺฏตีติ วุตฺตํ. ตถา จ วุตฺตํ สลฺเลขสุตฺตวณฺณนายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๘๓) ‘‘ผลสมฺปยุตฺตานิ ปน สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนิ อฏฺฐงฺคานิ ฐเปตฺวา เสสธมฺมา สมฺมาวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา’’ติ. ༡༤༡. ཡང་དག་པ་དང་། བསྔགས་པ་དང་། མཛེས་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ལྟ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་སྟེ། གང་ཟག་གོ། དེའི་ཕྱིར་གང་ཟག་དེ་ལ་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ནི་བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་དུ་བྱེད་པའི་རྟེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་གནས་པ་ལའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། འབྱུང་ངོ་ཞེས་པ་ནི་ཡོད་པར་འགྱུར་བ་སྟེ། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྐྱེ་ཞིང་འཇུག་པའོ།། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པའི་དོན་གྱིས་ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱ་བར་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་ལ། དེ་ཡང་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་གནས་པ་ཉིད་ལ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྟོན་པའི་ཕྱིར། "ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་...ལྷག་མ་...ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་འབྱུང་ངོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདིས་ཅི་ཞིག་སྟོན་ཞེ་ན། ཇི་ལྟར་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་གནས་པའི་གང་ཟག་ལ་ "ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ་" ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ལམ་གྱི་འབྲས་བུ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་གནས་པ་ལ་ "ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་" ཞེས་བརྗོད་ལ། དེ་ལ་ལམ་གྱི་འབྲས་བུའི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་འཇུག་པས་ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་འབྱུང་ཞིང་། ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་ལས་ཡང་དག་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་འབྱུང་ངོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྟོན་ཏོ།། འབྲས་བུའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་འཇུག་པར་འགྱུར་ལ་ལམ་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། དེ་ཡང་མི་འཁྲུགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དང་གཏན་དུ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བྱ་བ་གྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ།། "འབྲས་བུའི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པོ་མ་གཏོགས་པ་" ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུར་གྱུར་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པོ་རྣམས། "ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ་ལ་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་འབྱུང་ངོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སོ་སོར་བཟུང་བའི་ཕྱིར་མ་གཏོགས་པའོ།། "ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པ་བྱས་ནས་" ཞེས་པ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བྱས་ནས་སོ།། "འབྲས་བུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུའི་ཆོས་དང་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པ་ཉིད་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "འབྲས་བུ་" ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་འབྲས་བུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཡང་དག་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་བྱ་བར་རིགས་སོ་ཞེས་གསུངས་པའོ།། དེ་བཞིན་དུ་སྦྱངས་པའི་མདོའི་བཤད་པ་ལས་ཀྱང་། "འབྲས་བུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པོ་མ་གཏོགས་པ། ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཡང་དག་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ๑๔๒. นิชฺชิณฺณาติ นิชฺชีริตา, วิทฺธสฺตา วินาสิตาติ อตฺโถ. ผลํ กถิตนฺติ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส, ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหตี’’ติ อิมินา วาเรน สามญฺญผลํ กถิตนฺติ วทนฺติ, นิชฺชีรณํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนนฺติ อธิปฺปาโย. นิชฺชีรณํ ปน สมุจฺฉินฺทนนฺติ กตฺวา, มชฺฌิมภาณกา…เป… มคฺโค กถิโตติ วทนฺติ. ทสฺสนฏฺเฐนาติ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน จตุนฺนํ สจฺจานํ ปจฺจกฺขโต ทสฺสนฏฺเฐน. วิทิตกรณฏฺเฐนาติ ปจฺจกฺเขน ยถาทิฏฺฐานํ มคฺคผลานํ ปากฏกรณฏฺเฐน. ตทธิมุตฺตฏฺเฐนาติ ตสฺมึ ยถาสจฺฉิกเต นิพฺพาเน อธิมุจฺจนภาเวน. ༡༤༢. ཟད་པ་ཞེས་པ་ནི་རྙིངས་པ་དང་། ཞིག་པ་དང་། བཅོམ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འབྲས་བུ་བསྟན་པ་ཞེས་པ་ནི། “དགེ་སློང་དག །ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ་ལ་ལོག་པའི་ལྟ་བ་ཟད་པར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་པའི་ཐེངས་འདིས། དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་བསྟན་པ་ཡིན་ཞེས་སྨྲ་སྟེ། ཟད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་དགོངས་སོ།། ཡང་ཟད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པ་ལ་བྱས་ནས། ལུང་བར་མའི་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་...ལམ་བསྟན་པ་ཡིན་ཞེས་སྨྲའོ།། མཐོང་བའི་དོན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བདེན་པ་བཞི་མངོན་སུམ་དུ་མཐོང་བའི་དོན་གྱིས་སོ།། ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི། མངོན་སུམ་གྱིས་ཇི་ལྟར་མཐོང་བའི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་སོ།། དེ་ལ་མོས་པའི་དོན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དེ་ལ་མོས་པའི་དངོས་པོས་སོ།། กุสลปกฺขาติ อนวชฺชโกฏฺฐาสา. มหาวิปากทาเนนาติ มหโต วิปุลสฺส โลกุตฺตรสฺส สุขวิปากสฺส เจว กายิกาทิทุกฺขวิปากสฺส จ ทาเนน. དགེ་བའི་ཕྱོགས་ཞེས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཆ་ཤས་རྣམས་སོ།། རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཆེན་པོ་སྦྱིན་པས་ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཆེན་པོ་རྒྱ་ཆེན་པོ་སྦྱིན་པ་དང་། ལུས་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པས་སོ།། ยถา [Pg.310] มหาวิปากสฺส ทาเนน มหาจตฺตารีสกํ, ตถา พหุตายปิ มหาจตฺตารีสโกติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อิมสฺมิญฺจ ปน สุตฺเต ปญฺจ สมฺมาทิฏฺฐิโย กถิตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. พหุอตฺโถปิ หิ มหา-สทฺโท โหติ ‘‘มหาชโน’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๖๕). เอตฺถ จ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินา วตฺถุเภเทน ทส มิจฺฉาทิฏฺฐิธมฺมา กถิตา, วตฺถุเภเทเนว, ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินา ทส สมฺมาทิฏฺฐิธมฺมาติ วีสติ โหติ. ยถา ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส, ภิกฺขเว, สมฺมาสงฺกปฺโป ปโหตี’’ติอาทินา มคฺควเสน ทส สมฺมตฺตธมฺมา, ตปฺปฏิปกฺขภูตา ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิสฺส มิจฺฉาสงฺกปฺโป ปโหตี’’ติอาทินา อตฺถโต ทส มิจฺฉตฺตธมฺมาติ วีสติ, ตถา ผลวเสน เตสุ เอวํ วีสติ. กถํ วาเรปิ สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย ทสาติ วีสติ? เอวเมเต ทฺเว จตฺตารีสกานิ ปุริเมน สทฺธึ ตโย จตฺตารีสกา วิภาวิตาติ เวทิตพฺพา. ཇི་ལྟར་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཆེན་པོ་སྦྱིན་པས་བཞི་བཅུ་པ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། མང་བའི་དངོས་པོས་ཀྱང་བཞི་བཅུ་པ་ཆེན་པོ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “མདོ་འདི་ལས་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལྔ་བཤད་དོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཅི་ཕྱིར་ཞེ་ན། “སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་” ལ་སོགས་པ་ལྟར། “ཆེན་པོ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མང་པོའི་དོན་ལའང་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ལའང་ “སྦྱིན་པ་མེད།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གཞིའི་དབྱེ་བས་ལོག་པའི་ལྟ་བའི་ཆོས་བཅུ་བཤད་པ་དང་། གཞིའི་དབྱེ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ “སྦྱིན་པ་ཡོད།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་ཆོས་བཅུ་སྟེ་ཉི་ཤུ་འགྱུར་རོ།། ཇི་ལྟར་ “དགེ་སློང་དག །ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ་ལ་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་འབྱུང་ངོ་།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལམ་གྱི་དབང་གིས་ཡང་དག་པའི་ཆོས་བཅུ་དང་། དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པ་ “ལོག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ་ལ་ལོག་པའི་རྟོག་པ་འབྱུང་ངོ་།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དོན་གྱིས་ལོག་པའི་ཆོས་བཅུ་སྟེ་ཉི་ཤུ་ཡོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འབྲས་བུའི་དབང་གིས་ཀྱང་དེ་དག་ལ་ཉི་ཤུ་ཡོད་དོ།། ཐེངས་ཀྱི་སྐབས་སུའང་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་བཅུ་པོ་དག་ཇི་ལྟར་ཉི་ཤུ་འགྱུར་ཞེ་ན། དེ་ལྟར་འདི་དག་བཞི་བཅུ་པ་གཉིས་པོ་སྔ་མ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བཞི་བཅུ་པ་གསུམ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བར་རིག་པར་བྱའོ།། ๑๔๓. ปสํสิยสฺส อุชุวิปจฺจนีกํ นินฺทิยํ ปสํสนฺโตปิ อตฺถโต ปสํสิยํ นินฺทนฺโต นาม โหติ. ปสํสิยสฺส คุณปริธํสนมุเขเนว หิ นินฺทิยสฺส ปสํสาย ปวตฺตนโตติ อาห – ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐินามายํ โสภนาติ วทนฺโตปิ สมฺมาทิฏฺฐึ ครหติ นามา’’ติอาทิ. เอวมาทีติ อาทิสทฺเทน ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สํกิเลสายา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๘; ม. นิ. ๒.๒๒๗) เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ; ตสฺมา เอวํวาทิโนติ เอวํ เหตุ ปฏิกฺเขปวาทิโนติ อตฺโถ. โอกฺกนฺตนิยามาติ โอคาฬฺหมิจฺฉตฺตนิยามา. เอวรูปํ ลทฺธึ คเหตฺวาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ จูฬปุณฺณมสุตฺตวณฺณนายํ วุตฺตนยเมว ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เอทิโส หิ ‘‘พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺโฉ’’ติอาทิ วุตฺตสทิโส. ༡༤༣. བསྔགས་པར་འོས་པ་དང་དངོས་སུ་འགལ་བའི་སྨད་པར་འོས་པ་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའང་། དོན་གྱིས་ན་བསྔགས་པར་འོས་པ་ལ་སྨོད་པ་ཉིད་ཡིན་ནོ།། ཅི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བསྔགས་པར་འོས་པའི་ཡོན་ཏན་འཇིག་པའི་སྒོ་ནས་སྨད་པར་འོས་པ་ལ་བསྔགས་པ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར། “ལོག་པའི་ལྟ་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མཛེས་སོ་ཞེས་སྨྲ་བའང་། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སྨོད་པ་ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “འདི་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པ་” ཞེས་པའི་སོགས་སྒྲས་ནི། “སེམས་ཅན་རྣམས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ལ་རྒྱུ་མེད། རྐྱེན་མེད་དོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ།། དེའི་ཕྱིར། “འདི་སྐད་སྨྲ་བ་” ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟར་རྒྱུ་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པར་སྨྲ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ངེས་པར་ཞུགས་པ་” ཞེས་པ་ནི། ལོག་པ་ཉིད་ཀྱི་ངེས་པ་ལ་བྱིང་བ་རྣམས་སོ།། “འདི་ལྟ་བུའི་ལྟ་བ་བཟུང་ནས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་གང་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི། ཟླ་བ་ཉ་བའི་མདོ་ཆུང་ངུའི་བཤད་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཡིན་པས། དེར་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་འདྲ་བ་ནི་ “སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་གསོ་མི་རུང་བ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་དང་འདྲའོ།། อตฺตโน นินฺทาภเยนาติ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิญฺจ นาเมเต ครหนฺตี’’อาทินา อุปริ ปเรหิ วตฺตพฺพนินฺทาภเยน. ฆฏฺฏนภเยนาติ ตถา ปเรสํ อาสาทนาภเยน. สหธมฺเมน ปเรน อตฺตโน อุปริ กาตพฺพนิคฺคโห อุปารมฺโภ, ครหโต ปริตฺตาโส อุปารมฺภภยํ, ตํ ปน อตฺถโต อุปวาทภยํ โหตีติ อาห ‘‘อุปวาทภเยนา’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. “བདག་ལ་སྨོད་པའི་འཇིགས་པས་” ཞེས་པ་ནི། “འདི་དག་ནི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལའང་སྨོད་དོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཕྱིས་གཞན་གྱིས་བརྗོད་པར་འགྱུར་བའི་སྨོད་པའི་འཇིགས་པས་སོ།། “གནོད་པའི་འཇིགས་པས་” ཞེས་པ་ནི། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་འཇིགས་པས་སོ།། ཆོས་དང་མཐུན་པར་གཞན་གྱིས་བདག་གི་སྟེང་དུ་བྱ་བའི་ཚར་གཅོད་པ་ནི་ཀླན་ཀ་ཡིན་ལ། སྨོད་པ་ལས་སྐྲག་པ་ནི་ཀླན་ཀའི་འཇིགས་པ་སྟེ། དེ་ནི་དོན་གྱིས་ན་སྐུར་བ་འདེབས་པའི་འཇིགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྐུར་བ་འདེབས་པའི་འཇིགས་པས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། มหาจตฺตารีสกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. བཞི་བཅུ་པ་ཆེན་པོའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་སྦས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། ๘. อานาปานสฺสติสุตฺตวณฺณนา ༨. དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་དྲན་པའི་མདོའི་བཤད་པ། ๑๔๔. ปุพฺเพนาติ [Pg.311] นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. ‘‘อปรํ วิเสส’’นฺติ วุตฺตตฺตา วิเสสวิสโย จ ปุพฺพสทฺโทติ อาห – ‘‘สีลปริปูรณาทิโต ปุพฺพวิเสสโต’’ติ. ༡༤༤. “སྔོན་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་དོན་ལ་བྱེད་པའི་སྒྲའོ།། “གཞན་པའི་ཁྱད་པར་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། སྔོན་གྱི་སྒྲ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པས། “ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལ་སོགས་པ་སྔོན་གྱི་ཁྱད་པར་ལས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། ๑๔๕. อารทฺโธ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปตฺติยา อาราธิโต. ยทตฺถาย สาสเน ปพฺพชฺชา, วิเสสาปตฺติ จ, ตเทเวตฺถ อปฺปตฺตนฺติ อธิปฺเปตํ, ตํ ฌานวิปสฺสนานิมิตฺตนฺติ อาห – ‘‘อปฺปตฺตสฺส อรหตฺตสฺสา’’ติ. โกมุทีติ กุมุทวตี. ตทา กิร กุมุทานิ สุปุปฺผิตานิ โหนฺติ. เตนาห – ‘‘กุมุทานํ อตฺถิตาย โกมุที’’ติ. กุมุทานํ สมูโห, กุมุทานิ เอว วา โกมุทา, เต เอตฺถ อตฺถีติ โกมุทีติ. ปวารณสงฺคหนฺติ มหาปวารณํ อกตฺวา อาคมนียสงฺคหณํ. ༡༤༥. “བརྩམས་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་སྒྲུབ་པས་མགུ་བར་བྱས་པའོ།། གང་གི་ཕྱིར་བསྟན་པ་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། ཁྱད་པར་ཐོབ་པ་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་འདིར་ “མ་ཐོབ་པ་” ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་བསམ་གཏན་དང་ལྷག་མཐོང་གི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “མ་ཐོབ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཀྱི་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཀོ་མུ་དཱི་” ཞེས་པ་ནི་ཀུ་མུ་ད་དང་ལྡན་པའོ།། དེའི་ཚེ་ཀུ་མུ་ད་རྣམས་ཤིན་ཏུ་ཁ་བྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར། “ཀུ་མུ་ད་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ཀོ་མུ་དཱི་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཀུ་མུ་དའི་ཚོགས་སམ། ཀུ་མུ་ད་ཉིད་ནི་ཀོ་མུ་དཱ་སྟེ། དེ་དག་འདིར་ཡོད་པས་ཀོ་མུ་དཱི་ཞེས་བྱའོ།། “དགག་དབྱེའི་བསྡུ་བ་” ཞེས་པ་ནི་དགག་དབྱེ་ཆེན་པོ་མ་བྱས་པར་འོངས་པའི་བསྡུ་བའོ།། อารทฺธวิปสฺสกสฺสาติ อารภิตวิปสฺสนสฺส, วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อุสฺสุกฺกาเปตฺวา วิปสฺสิสฺส. ภิกฺขู อิธ โอสริสฺสนฺติ วุตฺถวสฺสา ปวาริตปวารณา ‘‘ภควนฺตํ วนฺทิสฺสาม, กมฺมฏฺฐานํ โสเธสฺสาม, ยถาลทฺธํ วิเสสญฺจ ปเวทิสฺสามา’’ติ อชฺฌาสเยน. อิเม ภิกฺขูติ อิเม ตรุณสมถวิปสฺสนา ภิกฺขู. วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ เสนาสนสปฺปายาทิอลาเภน. อปลิพุทฺธนฺติ อญฺเญหิ อนุปทฺทุตํ. เสนาสนํ คเหตุํ น ลภนฺติ อนฺโตวสฺสภาวโต. เอกสฺส ทินฺโนปิ สพฺเพสํ ทินฺโนเยว โหติ, ตสฺมา สุตสุตฏฺฐาเนเยว เอกมาสํ วสิตฺวา โอสรึสุ. “ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པ་སྟེ། ལྷག་མཐོང་སྤེལ་ཞིང་བརྩོན་པར་བྱས་ནས་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་ལའོ།། དགེ་སློང་རྣམས་དབྱར་གནས་ཟིན་ཏེ་དགག་དབྱེ་བྱས་ནས། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱ། ལས་ཀྱི་ས་བོན་སྦྱང་བར་བྱ། ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་ཁྱད་པར་ཡང་གསོལ་བར་བྱའོ།།” སྙམ་པའི་བསམ་པས་འདིར་འདུ་བར་འགྱུར་རོ།། “དགེ་སློང་འདི་དག་” ཞེས་པ་ནི། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གསར་བུ་བ་འདི་དག་གོ། གནས་མལ་འཚམ་པ་ལ་སོགས་པ་མ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་བསྐྱེད་པར་མི་ནུས་སོ།། “བར་ཆད་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་གནོད་པ་མེད་པའོ།། དབྱར་གྱི་ནང་དུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གནས་མལ་འཛིན་པར་མི་ཐོབ་བོ།། གཅིག་ལ་བྱིན་པའང་ཐམས་ཅད་ལ་བྱིན་པ་ཉིད་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཐོས་ཐོས་པའི་གནས་ཉིད་དུ་ཟླ་བ་གཅིག་གནས་ནས་འདུས་སོ།། ๑๔๖. อลนฺติ ยุตฺตํ, โอปายิกนฺติ อตฺโถ, ‘‘อลเมว นิพฺพินฺทิตุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๗๒; สํ. นิ. ๒.๑๒๔, ๑๒๘, ๑๓๔, ๑๔๓) วิย. ปุฏพทฺธํ ปริหริตฺวา อสิตํ ปุโฏสํ อ-การสฺส โอ-การํ กตฺวา. เตนาห ‘‘ปาเถยฺย’’นฺติ. ༡༤༦. “རུང་བ་” ཞེས་པ་ནི་འོས་པ་སྟེ། ཐབས་སུ་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “སྐྱོ་བར་འོས་པ་ཉིད་དོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་རོ།། ཐུམ་བུ་བཅིངས་པ་སྤངས་ནས། མ་ཟོས་པའི་ཐུམ་བུ་ཞེས་པའི་ཨ་ཡིག་ཨོ་ཡིག་ཏུ་བྱས་ནས། དེའི་ཕྱིར་ “ལམ་རྒྱགས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ๑๔๗. วิปสฺสนา กถิตาติ อนิจฺจสญฺญามุเขเนว วิปสฺสนาภาวนา กถิตา. น หิ เกวลาย อนิจฺจานุปสฺสนาย วิปสฺสนากิจฺจํ สมิชฺฌติ. พหู ภิกฺขู เต จ วิตฺถารรุจิกาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. ༡༤༧. “ལྷག་མཐོང་བཤད་པ་” ཞེས་པ་ནི། མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་བཤད་པའོ།། ཅི་ཕྱིར་ཞེ་ན། མི་རྟག་པ་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་ཙམ་གྱིས་ལྷག་མཐོང་གི་བྱ་བ་རྫོགས་པར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། དགེ་སློང་མང་པོ་ཡོད་ལ། དེ་དག་ཀྱང་རྒྱས་པར་སྤྲོ་བ་ཅན་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “དེའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ๑๔๙. สพฺพตฺถาติ [Pg.312] สพฺพวาเรสุ. ‘‘ตสฺมา ติห, ภิกฺขเว, เวทนานุปสฺสี’’ติอาทีสุปิ ปีติปฏิสํเวทิตาทิวเสเนว เวทนานุปสฺสนาย วุตฺตตฺตา, ‘‘สุขเวทนํ สนฺธาเยตํ วุตฺต’’นฺติ อาห. สติปฏฺฐานภาวนามนสิการตาย วุตฺตํ – ‘‘สาธุกํ มนสิการ’’นฺติ. สญฺญานาเมน ปญฺญา วุตฺตา เตสํ ปโยคตฺตา. มนสิการนาเมน เวทนา วุตฺตา, ภาวนาย ปริจิตตฺตา อารมฺมณสฺส มนสิการนฺติ กตฺวา. วิตกฺกวิจาเร ฐเปตฺวาติ วุตฺตํ วจีสงฺขารตฺตา เตสํ. ༡༤༩. “ཐམས་ཅད་དུ་” ཞེས་པ་ནི་ཐེངས་ཐམས་ཅད་ལའོ།། “དགེ་སློང་དག །དེའི་ཕྱིར་འདིར་ཚོར་བ་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་། དགའ་བ་རིག་པར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཉིད་ཚོར་བ་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་བདེ་བའི་ཚོར་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། “ལེགས་པར་ཡིད་ལ་བྱོས་ཤིག་” ཞེས་པ་ནི། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་སྒོམ་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དངོས་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། དེ་དག་སྦྱོར་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདུ་ཤེས་ཀྱི་མིང་གིས་ཤེས་རབ་གསུངས་སོ།། སྒོམ་པ་ལ་གོམས་པའི་ཕྱིར། དམིགས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པར་བྱས་ནས། ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་མིང་གིས་ཚོར་བ་གསུངས་སོ།། རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་དག་ནི་ངག་གི་འདུ་བྱེད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་མ་གཏོགས་པར་” ཞེས་གསུངས་སོ།། เอวํ สนฺเตปีติ ยทิปิ มนสิการปริยาปนฺนตาย ‘‘มนสิกาโร’’ติ วุตฺตํ, เอวํ สนฺเต เวทนานุปสฺสนาภาโว น ยุชฺชติ, อสฺสาสปสฺสาสา หิสฺส อารมฺมณํ. วตฺถุนฺติ สุขาทีนํ เวทนานํ ปวตฺติฏฺฐานภูตํ วตฺถุํ อารมฺมณํ กตฺวา เวทนาว เวทิยติ, เวทนาย เอกนฺตภาวทสฺสเนน ตสฺส เวทนานุปสฺสนาภาโว ยุชฺชติ เอวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. เอตสฺส อนุโยคสฺส. “དེ་ལྟ་ནའང་” ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་ནང་དུ་འདུས་པའི་ཕྱིར་ “ཡིད་ལ་བྱེད་པ་” ཞེས་གསུངས་ནའང་། དེ་ལྟ་ན་ཚོར་བ་རྗེས་སུ་མཐོང་བའི་དངོས་པོ་མི་རིགས་ཏེ། དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ནི་དེའི་དམིགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། བདེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚོར་བ་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་གཞི་དམིགས་པར་བྱས་ནས། ཚོར་བ་ཉིད་མྱོང་བར་འགྱུར་ལ། ཚོར་བ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་མཐོང་བས་ན། དེའི་ཚོར་བ་རྗེས་སུ་མཐོང་བའི་དངོས་པོ་རིགས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྟོན་ཏོ།། འདྲི་བ་འདི་ལའོ།། ทฺวีหากาเรหีติ เย สนฺธาย วุตฺตํ, เต ทสฺเสนฺโต ‘‘อารมฺมณโต อสมฺโมหโต จา’’ติ อาห. สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเนติ ปีติสหคตานิ ปฐมทุติยชฺฌานานิ ปฏิปาฏิยา สมาปชฺชติ. สมาปตฺติกฺขเณติ สมาปชฺชนกฺขเณ. ฌานปฏิลาเภนาติ ฌาเนน สมงฺคีภาเวน. อารมฺมณโต อารมฺมณมุเขน ตทารมฺมณฌานปริยาปนฺนา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ อารมฺมณสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา. ยถา นาม สปฺปปริเยสนํ จรนฺเตน ตสฺส อาสเย ปฏิสํวิทิเต โสปิ ปฏิสํวิทิโตว โหติ มนฺตาคทพเลน ตสฺส คหณสฺส สุกรตฺตา; เอวํ ปีติยา อาสยภูเต อารมฺมเณ ปฏิสํวิทิเต สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา เอว โหติ สลกฺขณโต สามญฺญลกฺขณโต จ ตสฺสา คหณสฺส สุกรตฺตา. วิปสฺสนากฺขเณติ วิปสฺสนาปญฺญาปุพฺพงฺคมาย มคฺคปญฺญาย วิเสสโต ทสฺสนกฺขเณ. ลกฺขณปฏิเวธาติ ปีติยา สลกฺขณสฺส สามญฺญลกฺขณสฺส จ ปฏิวิชฺฌเนน. ยญฺหิ ปีติยา วิเสสโต สามญฺญโต จ ลกฺขณํ, ตสฺมึ วิทิเต สา ยาถาวโต วิทิตา โหติ. เตนาห – ‘‘อสมฺโมหโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหตี’’ติ. “རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི། གང་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་དེ་དག་སྟོན་པར། “དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་དང་མ་རྨོངས་པའི་སྒོ་ནས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། “དགའ་བ་དང་བཅས་པའི་བསམ་གཏན་གཉིས་” ཞེས་པ་ནི། དགའ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་དང་གཉིས་པ་ལ་རིམ་གྱིས་སྙོམས་པར་འཇུག་པའོ།། “སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་སྐབས་སུ་” ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལའོ།། “བསམ་གཏན་ཐོབ་པས་” ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པས་སོ།། “དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་” ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་དམིགས་པ་དེ་ཉིད་རིག་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར། དམིགས་པ་དེ་ལ་དམིགས་པའི་བསམ་གཏན་དུ་གཏོགས་པའི་དགའ་བ་ནི་རིག་པར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ།། དཔེར་ན། སྦྲུལ་ཚོལ་བར་བྱེད་པ་ཞིག་གིས་སྦྲུལ་གྱི་ཚང་རིག་པར་བྱས་ན། གསང་སྔགས་དང་སྨན་གྱི་མཐུས་སྦྲུལ་དེ་བཟུང་བར་སླ་བའི་ཕྱིར། སྦྲུལ་དེ་ཉིད་ཀྱང་རིག་པ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་དགའ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་དམིགས་པ་རིག་པར་བྱས་ན། རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་དགའ་བ་དེ་བཟུང་བར་སླ་བའི་ཕྱིར། དགའ་བ་དེ་ཉིད་ཀྱང་རིག་པ་ཡིན་ནོ།། “ལྷག་མཐོང་གི་སྐབས་སུ་” ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཁྱད་པར་དུ་མཐོང་བའི་སྐབས་སུ་འོ།། “མཚན་ཉིད་རྟོགས་པས་” ཞེས་པ་ནི། དགའ་བའི་རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་རྟོགས་པས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་དགའ་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་མཚན་ཉིད་དང་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ཤེས་ན། དེ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “མ་རྨོངས་པའི་སྒོ་ནས་དགའ་བ་རིག་པར་བྱེད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། อิทานิ ตมตฺถํ ปาฬิยา วิภาเวตุํ, ‘‘วุตฺตมฺปิ เจต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทีฆํ อสฺสาสวเสนาติ ทีฆสฺส อสฺสาสสฺส อารมฺมณภูตสฺส วเสน. จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโตติ ฌานปริยาปนฺนํ อวิกฺเขโปติ ลทฺธนามํ [Pg.313] จิตฺตสฺเสกคฺคตํ ตํสมฺปยุตฺตาย ปญฺญาย ปชานโต. ยเถว หิ อารมฺมณมุเขน ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ, เอวํ ตํสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ อารมฺมณมุเขน ปฏิสํวิทิตา เอว โหนฺติ. สติ อุปฏฺฐิตา โหตีติ ทีฆํ อสฺสาสวเสน ฌานสมฺปยุตฺตา สติ ตสฺมึ อารมฺมเณ อุปฏฺฐิเต อารมฺมณมุเขน ฌาเนปิ อุปฏฺฐิตา เอว นาม โหติ. ตาย สติยาติ เอวํ อุปฏฺฐิตาย ตาย สติยา ยถาวุตฺเตน เตน ญาเณน สุปฺปฏิวิทิตตฺตา อารมฺมณสฺส ตสฺส วเสน ตทารมฺมณา สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. อวเสสปทานิปีติ ‘‘ทีฆํ ปสฺสาสวเสนา’’ติอาทิปทานิปิ. ད་ནི་དོན་དེ་ཉིད་གཞུང་གི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “དབུགས་རིང་དུ་རྔུབ་པའི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པར་གྱུར་པའི་དབགས་རིང་པོའི་དབང་གིས་སོ།། “སེམས་ཀྱི་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་རྣམ་པར་མི་གཡེང་བ་ཤེས་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་དུ་གཏོགས་ཤིང་རྣམ་པར་མི་གཡེང་བ་ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་སེམས་ཀྱི་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དེ། དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཤེས་པ་ལའོ།། ཇི་ལྟར་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་དགའ་བ་རིག་པར་བྱེད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་རིག་པ་ཉིད་དོ།། “དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི། དབུགས་རིང་དུ་རྔུབ་པའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དྲན་པ་དེ། དམིགས་པ་དེ་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཚེ། དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་བསམ་གཏན་ལའང་ཉེ་བར་གནས་པ་ཉིད་དོ།། “དྲན་པ་དེས་” ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཉེ་བར་གནས་པའི་དྲན་པ་དེ་དང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཡེ་ཤེས་དེས་དམིགས་པ་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། དམིགས་པ་དེའི་དབང་གིས་དམིགས་པ་དེ་ལ་དམིགས་པའི་དགའ་བ་དེ་རིག་པར་བྱེད་དོ།། “ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་” ཞེས་པ་ནི། “དབུགས་རིང་དུ་འབྱུང་བའི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱང་ངོ་།། เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค วุตฺตมตฺถํ อิมสฺมึ สุตฺเต โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ, ‘‘อิตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิมินาปิ โยคินา มนสิกาเรน ปฏิลภิตพฺพโต ปฏิลาโภติ วุตฺตํ – ‘‘ฌานสมฺปยุตฺเต เวทนาสงฺขาตมนสิการปฏิลาเภนา’’ติ. དེ་ལྟར་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་ལས་གསུངས་པའི་དོན་མདོ་འདི་ལ་སྦྱར་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། རྣལ་འབྱོར་པས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་འདིས་ཀྱང་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བསམ་གཏན་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཚོར་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཐོབ་པས་སོ།།” ཞེས་ཐོབ་པ་ཞེས་གསུངས་སོ།། อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตนฺติ อสฺสาสปสฺสาเส นิสฺสาย ปฏิลทฺธปฏิภาคนิมิตฺตํ อารมฺมณํ กิญฺจาปิ กโรติ; สติญฺจ สมฺปชญฺญญฺจ อุปฏฺฐเปตฺวา ปวตฺตนโต อารมฺมณมุเขน ตทารมฺมณสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสีเยว นาเมส โหติ. เอวํ จิตฺตานุปสฺสนาปิ สติสมฺปชญฺญพเลเนว โหตีติ อาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. ปชหติ เอเตน, สยํ วา ปชหตีติ ปหานํ, ญาณํ. โทมนสฺสวเสน พฺยาปาทนีวรณํ ทสฺสิตํ ตเทกฏฺฐภาวโต. ตสฺสาติ นีวรณปพฺพสฺส. ปหานกรญาณนฺติ ปชหนญาณํ. วิปสฺสนาปรมฺปรนฺติ ปฏิปาฏิยา วิปสฺสนมาห. สมถปฏิปนฺนนฺติ มชฺฌิมสมถนิมิตฺตํ ปฏิปนฺนจิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ. เอกโต อุปฏฺฐานนฺติ ปฏิปกฺขวิคเมน เอกภาเวน อุปฏฺฐานํ. สหชาตานํ อชฺฌุเปกฺขนา โหตีติ ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสเนสุ พฺยาปารสฺส อนาปชฺชิตตฺตา อารมฺมณานํ อชฺฌุเปกฺขนา, ‘‘ยทตฺถิ ยํ ภูตํ ตํ ปชหติ อุเปกฺขํ ปฏิลภตี’’ติ, เอวํ วุตฺตอชฺฌุเปกฺขนา ปวตฺตาติ ปฏิปนฺนา. เกวลํ นีวรณาทิธมฺเมติ นีวรณาทิธมฺเม เอว ปหีเน ทิสฺวา, อถ โข เตสํ ปชหนญาณมฺปิ ยาถาวโต ปญฺญาย ทิสฺวา อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘ธมฺมาปิ โข, ภิกฺขเว, ปหาตพฺพา, ปเคว อธมฺมา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๐). དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ཀྱི་མཚན་མ་ཞེས་པ་ནི། དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ལ་བརྟེན་ནས་ཐོབ་པའི་མཚུངས་པའི་མཚན་མའི་དམིགས་པ་ཅི་རིགས་པ་བྱེད་པའོ། །དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ཉེ་བར་བཞག་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་དམིགས་པ་དེ་ཉིད་རིག་པར་བྱེད་པས་སེམས་ལ་སེམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་སེམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བའང་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱི་སྟོབས་ཉིད་ཀྱིས་འབྱུང་བར་འགྱུར་བས་ན། “མ་ཡིན་ནོ”་ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །འདིས་སྤོང་བའམ། རང་ཉིད་ཀྱིས་སྤོང་བས་ན་སྤོང་བ་སྟེ་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཡིད་མི་བདེ་བའི་དབང་གིས་གནོད་སེམས་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་བསྟན་ཏེ། དེ་གཉིས་གནས་གཅིག་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཞེས་པ་ནི་སྒྲིབ་པའི་ཚན་པའོ། །སྤོང་བར་བྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་སྤོང་བའི་ཤེས་རབ་བོ། །ལྷག་མཐོང་གི་རྒྱུན་ཞེས་པ་ནི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་ལྷག་མཐོང་གསུངས་པའོ། །ཞི་གནས་ལ་ཞུགས་པ་ཞེས་པ་ནི་དབུས་ཀྱི་ཞི་གནས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་ཞུགས་པའི་སེམས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པའོ། །གཅིག་ཏུ་ཉེ་བར་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་དང་བྲལ་བས་གཅིག་གི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། །ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འགྱུར་བ་ཞེས་པ་ནི། གཟེངས་བསྟོད་པ་དང་། ཚར་གཅོད་པ་དང་། རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་བྱ་བ་མི་འཇུག་པས་དམིགས་པ་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པ་སྟེ། “གང་ཡོད་པ་དང་གང་བྱུང་བ་དེ་སྤོང་ཞིང་བཏང་སྙོམས་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ”་ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་བཏང་སྙོམས་འཇུག་པས་ན་ཞུགས་པའོ། །སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་འབའ་ཞིག་ཅེས་པ་ནི། སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཁོ་ན་སྤངས་པ་མཐོང་ནས། དེ་ནས་དེ་དག་སྤོང་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱང་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མཐོང་ནས་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པའོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“དགེ་སློང་དག ཆོས་རྣམས་ཀྱང་སྤང་བར་བྱ་ན་ཆོས་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ལྟ་ཅི་སྨོས”་ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๑๕๐. อนิจฺจาทิวเสน [Pg.314] ปวิจินตีติ อนิจฺจาทิปฺปกาเรหิ วิจินติ ปสฺสติ. นิรามิสาติ กิเลสามิสรหิตา. กายิกเจตสิกทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิยาติ กายจิตฺตานํ สาธุภาวูปคมเนน วิกฺขมฺภิตตฺตา. สหชาตธมฺมานํ เอกสภาเวน ปวตฺติยา สหชาตอชฺฌุเปกฺขนาย อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ. ༡༥༠. མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་རྣམ་པར་འབྱེད་ཅིང་ལྟ་བའོ། །ཟང་ཟིང་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་ཟང་ཟིང་དང་བྲལ་བའོ། །ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་ངལ་བ་རྒྱུན་ཆད་པ་ཞེས་པ་ནི། ལུས་དང་སེམས་ལེགས་པའི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་སོང་བས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཕྱིར། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་རང་བཞིན་གཅིག་ཏུ་འཇུག་པས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱིས་བཏང་སྙོམས་སུ་བྱས་པ་ཡིན་ནོ། ། ตสฺมึ กาเย ปวตฺตา กายารมฺมณา สติ, ปุพฺพภาคิโย สติสมฺโพชฺฌงฺโค. เอส นโย เสเสสุปิ. โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทวเสน เจตํ โอกฺกมนํ โอลิยนํ โกสชฺชํ, ตโต อติวตฺตนํ อติธาวนํ อุทฺธจฺจํ, ตทุภยวิธุรา โพชฺฌงฺคุเปกฺขาภูตา อโนสกฺกนอนติวตฺตนสงฺขาตา มชฺฌตฺตาการตา. อิทานิ ยเถว หีติอาทินา ตเมว มชฺฌตฺตาการํ อุปมาย วิภาเวติ. ตุทนํ วา ปโตเทน. อากฑฺฒนํ วา รสฺมินา. นตฺถิ น กาตพฺพํ อตฺถิ. เอกจิตฺตกฺขณิกาติ เอเกกสฺมึ จิตฺเต วิปสฺสนาวเสน สห อุปฺปชฺชนกา. นานารสลกฺขณาติ นานากิจฺจา เจว นานาสภาวา จ. ལུས་དེ་ལ་འཇུག་ཅིང་ལུས་ལ་དམིགས་པའི་དྲན་པ་ནི། སྔོན་གྱི་ཆའི་དྲན་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ །ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་རོ། །ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པའི་དབང་གིས་འདི་ནི་ནང་དུ་འཇུག་པ་དང་། ཞུམ་པ་དང་། ལེ་ལོ་ཡིན་ལ། དེ་ལས་བརྒལ་བ་དང་། ཐལ་ཆེས་པ་ནི་རྒོད་པ་ཡིན་ཞིང་། དེ་གཉིས་དང་བྲལ་བའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་པ། ཕྱིར་མི་བཤོལ་བ་དང་ཐལ་མི་ཆེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་དབུས་སུ་གནས་པའི་རྣམ་པའོ། །དེང་ནི་“ཇི་ལྟར་ཡང་”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་དབུས་སུ་གནས་པའི་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་དཔེས་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ། །ལྕག་གིས་གཟེར་བའམ། སྲབ་སྐྱོགས་ཀྱིས་འཐེན་པ་ལྟ་བུའོ། །བྱ་བར་མི་འོས་པ་གང་ཡང་མེད་དོ། །སེམས་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་པ་ཞེས་པ་ནི། སེམས་རེ་རེ་ལ་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བའོ། །རོ་དང་མཚན་ཉིད་ཐ་དད་པ་ཞེས་པ་ནི། བྱ་བ་ཐ་དད་པ་དང་རང་བཞིན་ཐ་དད་པ་ཉིད་དོ། ། ๑๕๒. วุตฺตตฺถาเนว สพฺพาสวสุตฺตวณฺณนายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒๗) อานาปานารมฺมณา อปราปรํ ปวตฺตสติโย อารมฺมณสีเสน ตทารมฺมณา ธมฺมา คหิตา, ตา ปเนกสนฺตาเน โลกิยจิตฺตสมฺปยุตฺตาติ โลกิยา, ตา วฑฺฒมานา โลกิยํ จตุพฺพิธมฺปิ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรนฺติ. วิชฺชาวิมุตฺติผลนิพฺพานนฺติ วิมุตฺตีนํ ผลภูตํ เตหิเยว เวทิตพฺพํ กิเลสนิพฺพานํ, อมตมหานิพฺพานเมว วิชฺชาวิมุตฺตีนํ อธิคเมน อธิคนฺตพฺพตาย ตถา วุตฺตํ. ปริปูรณญฺจสฺส อารมฺมณํ กตฺวา อมตสฺสานุภวนเมว. อิธ สุตฺเต โลกิยาปิ โพชฺฌงฺคา กถิตา โลกุตฺตราปีติ เอตฺตกํ คเหตฺวา, ‘‘อิติ โลกิยสฺส อาคตฏฺฐาเน โลกิยํ กถิต’’นฺติ จ อตฺถวณฺณนาวเสน อฏฺฐกถายํ กถิตํ. เถโรติ มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถโร. อญฺญตฺถ เอวํ โหตีติ อญฺญสฺมึ โลกิยโลกุตฺตรธมฺมานํ ตตฺถ ตตฺถ โวมิสฺสกนเยน อาคตสุตฺเต เอวํ โลกิยํ อาคตํ, อิธ โลกุตฺตรํ อาคตนฺติ กเถตพฺพํ โหติ. โลกุตฺตรํ อุปริ อาคตนฺติ วิชฺชาวิมุตฺตึ ปริปูเรนฺตีติ เอวํ โลกุตฺตรํ อุปริ เทสนายํ อาคตํ; ตสฺมา โลกิยา เอว โพชฺฌงฺคา วิชฺชาวิมุตฺติ ปริปูริกา กเถตพฺพา [Pg.315] โลกุตฺตรานํ โพชฺฌงฺคานํ วิชฺชาคหเณน คหิตตฺตา, ตสฺมา เถเรน วุตฺโตเยเวตฺถ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว. ༡༥༢. ཟག་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ (མཛོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ ༢༧) ལས་གསུངས་པའི་དོན་ཉིད་དེ། དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་འཇུག་པའི་དྲན་པ་རྣམས་ནི། དམིགས་པའི་གཙོ་བོའི་སྒོ་ནས་དམིགས་པ་དེའི་ཆོས་རྣམས་བཟུང་བ་ཡིན་ལ། དེ་དག་ནི་རྒྱུད་གཅིག་ལ་འཇིག་རྟེན་པའི་སེམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པས་འཇིག་རྟེན་པ་ཡིན་ཞིང་། དེ་དག་འཕེལ་བས་འཇིག་རྟེན་པའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་རྣམ་པ་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ། །རིག་པ་དང་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་འབྲས་བུའི་མྱང་འདས་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་རྣམས་ཀྱི་འབྲས་བུར་གྱུར་པ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་མྱང་འདས་ཏེ། འཆི་མེད་ཀྱི་མྱང་འདས་ཆེན་པོ་ཉིད་རིག་པ་དང་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཐོབ་པས་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །དེ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ནི་དམིགས་པར་བྱས་ནས་འཆི་མེད་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་ཉིད་དོ། །མདོ་འདིར་འཇིག་རྟེན་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཀྱང་གསུངས་ལ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའང་གསུངས་སོ་ཞེས་འདི་ཙམ་བཟུང་ནས། “འདི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་པའི་སྐབས་སུ་བབས་པའི་གནས་སུ་འཇིག་རྟེན་པ་གསུངས་སོ”་ཞེས་དོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དབང་གིས་ཀུན་ལས་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་སོ། །གནས་བརྟན་ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྟན་ཆོས་སྐྱོང་ཆེན་པོའོ། །གཞན་དུ་དེ་ལྟར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི། གཞན་དུ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་གནས་དེ་དང་དེར་འདྲེས་མའི་ཚུལ་གྱིས་འོངས་པའི་མདོ་ལས། འདི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་པ་འོངས་ལ། འདིར་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འོངས་སོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་གོང་དུ་འོངས་པ་ཞེས་པ་ནི། རིག་པ་དང་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་དེ་ལྟར་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་གོང་གི་བསྟན་པ་ལས་འོངས་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་འཇིག་རྟེན་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཉིད་རིག་པ་དང་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པར་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ནི་རིག་པ་བཟུང་བས་བཟུང་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་གནས་བརྟན་གྱིས་གསུངས་པའི་དོན་ཉིད་འདིར་བཟུང་བར་བྱའོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པར་སླའོ། ། อานาปานสฺสติสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་དྲན་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๙. กายคตาสติสุตฺตวณฺณนา ༩. ལུས་གཏོགས་པའི་དྲན་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། ๑๕๓-๔. ตปฺปฏิสรณานํ กามาวจรสตฺตานํ ปฏิสรณฏฺเฐน เคหา กามคุณา, เคเห สิตา อารพฺภ ปวตฺติยา อลฺลีนาติ เคหสฺสิตา. สรนฺตีติ เวคสา ปวตฺตนฺติ. เวเคน หิ ปวตฺติ ธาวตีติ วุจฺจติ. สงฺกปฺปาติ เย เกจิ มิจฺฉาสงฺกปฺปา, พฺยาปาทวิหึสาสงฺกปฺปาทโยปิ กามคุณสิตา เอวาติ. โคจรชฺฌตฺตสฺมึเยวาติ ปริคฺคหิเต กมฺมฏฺฐาเน เอว วตฺตนฺติ. ตญฺหิ ธมฺมวเสน อุปฏฺฐิตาย ภาวนาย โคจรภาวโต ‘‘โคจรชฺฌตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อสฺสาสปสฺสาสกาเย คตา ปวตฺตาติ กายคตา, ตํ กายคตาสตึ. สติสีเสน ตํสหคเต ภาวนาธมฺเม วทติ อสฺสาสปสฺสาสกายาทิเก ตํตํโกฏฺฐาเส สมถวตฺถุภาเวน ปริคฺคเหตฺวา สติยา ปริคฺคหิตตฺตา; ตถาปริคฺคหิเต วา เต อารพฺภ อนิจฺจาทิมนสิการวเสน ปวตฺตา กายารมฺมณา สตี สติภาเวน วตฺวา เอกชฺฌํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กายปริคฺคาหิก’’นฺติอาทิมาห. ༡༥༣-༤. དེ་ལ་སྐྱབས་སུ་སོང་བའི་འདོད་ཁམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་ཀྱི་དོན་གྱིས་ཁྱིམ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཏེ། ཁྱིམ་ལ་གནས་པ་ནི་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པས་ཞེན་པའོ། །རྒྱུག་པ་ཞེས་པ་ནི་ཤུགས་ཀྱིས་འཇུག་པའོ། །ཤུགས་ཀྱིས་འཇུག་པ་ལ་རྒྱུག་པ་ཞེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཞེས་པ་ནི་ལོག་པར་རྟོག་པ་གང་ཅི་ཡང་རུང་སྟེ། གནོད་སེམས་དང་རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའང་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་གནས་པ་ཁོ་ནའོ། །སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ནང་ཉིད་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་ལས་ཀྱི་ས་ལ་ཁོ་ན་འཇུག་པའོ། །དེ་ནི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཉེ་བར་གནས་པའི་སྒོམ་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ནང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ཀྱི་ལུས་ལ་གཏོགས་ཤིང་ཞུགས་པས་ན་ལུས་གཏོགས་པ་སྟེ། ལུས་གཏོགས་པའི་དྲན་པ་དེའོ། །དྲན་པའི་གཙོ་བོའི་སྒོ་ནས་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སྒོམ་པའི་ཆོས་རྣམས་གསུངས་ཏེ། དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ཀྱི་ལུས་ལ་སོགས་པའི་ཆ་ཤས་དེ་དང་དེ་དག་ཞི་གནས་ཀྱི་གཞིའི་དངོས་པོར་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་དྲན་པས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར། ཡང་ན་དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ལུས་ལ་དམིགས་པའི་དྲན་པ་ནི་དྲན་པའི་དངོས་པོར་གསུངས་ནས་གཅིག་ཏུ་སྟོན་པར། “ལུས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། สติปฏฺฐาเนติ มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๗๘; ม. นิ. ๑.๑๑๑), จุทฺทสวิเธน กายานุปสฺสนา กถิตา, จุณฺณกชาตานิ อฏฺฐิกานิ ปริโยสานํ กตฺวา กายานุปสฺสนา นิทฺทิฏฺฐา, อิธ ปน เกสาทีสุ วณฺณกสิณวเสน นิพฺพตฺติตานํ จตุนฺนํ ฌานานํ วเสน อุปริเทสนาย วฑฺฒิตตฺตา อฏฺฐารสวิเธน กายคตาสติภาวนา. དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པའི་མདོ་ཆེན་པོ་ལས། རྣམ་པ་བཅུ་བཞིའི་སྒོ་ནས་ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་གསུངས་ཏེ། རུས་པ་ཞིག་པར་གྱུར་པ་མཐར་ཐུག་པར་བྱས་ནས་ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་བསྟན་ཏོ། །འདིར་ནི་སྐྲ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཁ་དོག་གི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་བསམ་གཏན་བཞི་པོའི་དབང་གིས་གོང་གི་བསྟན་པ་འཕེལ་བའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ལུས་གཏོགས་པའི་དྲན་པ་སྒོམ་པའོ། ། ๑๕๖. ตสฺส ภิกฺขุโนติ โย กายคตาสติภาวนาย วสีภูโต, ตสฺส ภิกฺขุโน. สมฺปโยควเสน วิชฺชํ ภชนฺตีติ สหชาต-อญฺญมญฺญ-นิสฺสย-สมฺปยุตฺต-อตฺถิ-อวิคตปจฺจยวเสน วิชฺชํ ภชนฺติ, ตาย สห เอกีภาวมิว คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. วิชฺชาภาเค วิชฺชาโกฏฺฐาเส [Pg.316] วตฺตนฺตีติ วิชฺชาสภาคตาย ตเทกเทเส วิชฺชาโกฏฺฐาเส วตฺตนฺติ. ตาหิ สมฺปยุตฺตธมฺมา ผสฺสาทโย. นนุ เจตฺถ วิชฺชานํ วิชฺชาภาคิยตา น สมฺภวตีติ? โน น สมฺภวติ. ยาย หิ วิชฺชาย วิชฺชาสมฺปยุตฺตานํ วิชฺชาภาคิยตา, สา ตํนิมิตฺตาย วิชฺชาย อุปจรียตีติ. เอกา วิชฺชา วิชฺชา, เสสา วิชฺชาภาคิยาติ อฏฺฐสุ วิชฺชาสุ เอกํ ‘‘วิชฺชา’’ติ คเหตฺวา อิตรา ตสฺสา ภาคตาย ‘‘วิชฺชาภาคิยา’’ติ เวทิตพฺพา. สทฺธึ ปวตฺตนสภาวาสุ อยเมว วิชฺชาติ วตฺตพฺพาติ นิยมสฺส อภาวโต วิชฺชาภาโค วิย วิชฺชาภาคิยาปิ ปวตฺตติ เอวาติ วตฺตพฺพํ. อาโปผรณนฺติ ปฏิภาคนิมิตฺตภูเตน อาโปกสิเณน สพฺพโส มหาสมุทฺทผรณํ อาโปผรณํ นาม. ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส กิจฺจํ ผรณนฺติ กตฺวา, ทิพฺพจกฺขุอตฺถํ วา อาโลกผรณํ ทิพฺพจกฺขุผรณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อุภยสฺมิมฺปิ ปกฺเข สมุทฺทงฺคมานํ กุนฺนทีนํ สมุทฺทนฺโตคธตฺตา เตสํ เจตสา ผุฏตา เวทิตพฺพา. กุนฺนทิคฺคหณญฺเจตฺถ กญฺจิเมว กาลํ สนฺทิตฺวา ตาสํ อุทกสฺส สมุทฺทปริยาปนฺนภาวูปคมนตฺตา, น พหิ มหานทิโย วิย ปริตฺตกาลฏฺฐิติกาติ. ༡༥༦. དགེ་སློང་དེའི་ཞེས་པ་ནི། གང་ལུས་གཏོགས་པའི་དྲན་པ་སྒོམ་པ་ལ་དབང་འབྱོར་པར་གྱུར་པའི་དགེ་སློང་དེའོ། །མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དབང་གིས་རིག་པ་ལ་བསྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་། ཕན་ཚུན་དང་། གནས་དང་། མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་། ཡོད་པ་དང་། མི་བྲལ་བའི་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་རིག་པ་ལ་བསྟེན་པ་སྟེ། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་བཞིན་དུ་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་རོ། །རིག་པའི་ཆ་ཤས་སུ་གཏོགས་པ་ཞེས་པ་ནི། རིག་པ་དང་སྐལ་བ་མཉམ་པའི་ཕྱིར་དེའི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་རིག་པའི་ཆ་ཤས་སུ་གཏོགས་པའོ། །དེ་དག་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་རེག་པ་ལ་སོགས་པའོ། །འདིར་རིག་པ་རྣམས་ལ་རིག་པའི་ཆ་ཤས་སུ་གཏོགས་པ་མི་སྲིད་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། མི་སྲིད་པ་མ་ཡིན་ནོ། །རིག་པ་གང་གིས་རིག་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་རིག་པའི་ཆ་ཤས་སུ་གཏོགས་པ་ཉིད་དེ། དེ་ནི་དེའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་རིག་པ་ལ་བཏགས་པའི་ཕྱིར། རིག་པ་གཅིག་ནི་རིག་པ་ཡིན་ལ། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རིག་པའི་ཆ་ཤས་སུ་གཏོགས་པ་ཞེས་པ་ནི། རིག་པ་བརྒྱད་པོ་ལས་གཅིག་ནི་“རིག་པ་”ཞེས་བཟུང་ནས། གཞན་རྣམས་དེའི་ཆ་ཤས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“རིག་པའི་ཆ་ཤས་སུ་གཏོགས་པ་”ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ལྷན་ཅིག་འཇུག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་རྣམས་ལས། འདི་ཉིད་རིག་པ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་ངེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། རིག་པའི་ཆ་ཤས་བཞིན་དུ་རིག་པའི་ཆ་ཤས་སུ་གཏོགས་པའང་འཇུག་པ་校ནའོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །ཆུས་ཁྱབ་པ་ཞེས་པ་ནི། མཚུངས་པའི་མཚན་མར་གྱུར་པའི་ཆུའི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱིས་མཐའ་དག་ཏུ་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལ་ཁྱབ་པ་ནི་ཆུས་ཁྱབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བྱ་བ་ནི་ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པས་ན། ལྷའི་མིག་གི་དོན་དུ་འོད་ཀྱིས་ཁྱབ་པ་ནི་ལྷའི་མིག་གིས་ཁྱབ་པ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཕྱོགས་གཉིས་ཀ་ལའང་རྒྱ་མཚོར་འབབ་པའི་ཆུ་ཕྲན་རྣམས་རྒྱ་མཚོའི་ནང་དུ་འདུ་བའི་ཕྱིར། དེ་དག་སེམས་ཀྱིས་ཁྱབ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་ཆུ་ཕྲན་རྣམས་བཟུང་བ་ནི། དུས་འགའ་ཞིག་ཏུ་བབས་ནས་དེ་དག་གི་ཆུ་རྒྱ་མཚོའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ཏེ། ཕྱི་རོལ་གྱི་གཙང་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་བཞིན་དུ་དུས་ཐུང་ངུར་གནས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། โอตารนฺติ กิเลสุปฺปตฺติยา อวสรํ, ตํ ปน วิวรํ ฉิทฺทนฺติ จ วุตฺตํ. อารมฺมณนฺติ กิเลสุปฺปตฺติยา โอลมฺพนํ. ยาว ปริโยสานาติ มตฺติกาปุญฺชสฺส ยาว ปริโยสานา. གླགས་ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་སྐབས་ཏེ། དེ་ནི་བུ་ག་དང་བུ་ག་ཞེས་ཀྱང་བཤད་དོ། །དམིགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་དམིགས་རྟེན་ནོ། །མཐར་ཐུག་པའི་བར་དུ་ཞེས་པ་ནི་འདམ་གྱི་ཕུང་པོའི་མཐར་ཐུག་པའི་བར་དུའོ། ། ๑๕๘. อภิญฺญายาติ อิทฺธิวิธาทิอภิญฺญาย. สจฺฉิกาตพฺพสฺสาติ ปจฺจกฺขโต กาตพฺพสฺส อธิฏฺฐานวิกุพฺพนาทิธมฺมสฺส. อภิญฺญาว การณนฺติ อาห – ‘‘สจฺฉิกิริยาเปกฺขาย, อภิญฺญาการณสฺส ปน สิทฺธิยา ปากฏา’’ติ. มริยาทพทฺธาติ อุทกมาติกามุเข กตา. ༡༥༨. མངོན་པར་ཤེས་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པའི་མངོན་ཤེས་ཀྱིས་སོ། །མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་བྱིན་གྱིས་བརླབས་པ་དང་སྤྲུལ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་སོ། །མངོན་པར་ཤེས་པ་ཉིད་རྒྱུ་ཡིན་པས་ན། “མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བར་འདོད་པ་ལ། མངོན་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུ་གྲུབ་པས་གསལ་བའོ”་ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡུར་བས་བསྐོར་བ་ཞེས་པ་ནི་ཆུའི་ཡུར་བའི་སྒོར་བྱས་པའོ། ། ยุตฺตยานํ วิย กตาย อิจฺฉิติจฺฉิเต กาเล สุเขน ปจฺจเวกฺขิตพฺพตฺตา. ปติฏฺฐากตายาติ สมฺปตฺตีนํ ปติฏฺฐาภาวํ ปาปิตาย. อนุปฺปวตฺติตายาติ ภาวนาพหุลีกาเรหิ อนุปฺปวตฺติตาย. ปริจยกตายาติ อาเสวนทฬฺหตาย สุจิรํ ปริจยาย. สุสมฺปคฺคหิตายาติ สพฺพโส อุกฺกํสํ ปาปิตาย. สุสมารทฺธายาติ อติวิย สมฺมเทว นิพฺพตฺติกตาย. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ཤིང་རྟ་ལེགས་པར་སྦྱར་བ་བཞིན་དུ་བྱས་པས་འདོད་པ་དང་འདོད་པའི་དུས་སུ་བདེ་བླག་ཏུ་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །གཞིར་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་གྱི་དངོས་པོར་བྱས་པའི་ཕྱིར། རྗེས་སུ་བསྒྲུབས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྒོམ་པ་མང་དུ་བྱས་པས་རྗེས་སུ་བསྒྲུབས་པའི་ཕྱིར། གོམས་པར་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་བསྟེན་པ་བརྟན་པས་ཡུན་རིང་དུ་གོམས་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར། ལེགས་པར་བཟུང་བ་ཞེས་པ་ནི་མཐའ་དག་ཏུ་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པའི་ཕྱིར། ལེགས་པར་བརྩམས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ལེགས་པར་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། ལྷག་མ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པར་སླའོ། ། กายคตาสติสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ལུས་གཏོགས་པའི་དྲན་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๐. สงฺขารุปปตฺติสุตฺตวณฺณนา ༡༠. འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། ๑๖๐. สงฺขารุปปตฺตินฺติ [Pg.317] วิปากกฺขนฺธสญฺญิตานํ สงฺขารานํ อุปฺปตฺตึ, นิพฺพตฺตินฺติ อตฺโถ. ยสฺมา อวธารณํ เอตสฺมึ ปเท อิจฺฉิตพฺพนฺติ, ‘‘สงฺขารานํเยว อุปปตฺติ’’นฺติ วตฺวา เตน นิวตฺติตํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘น สตฺตสฺสา’’ติ อาห. เตน สตฺโต ชีโว อุปฺปชฺชตีติ มิจฺฉาวาทํ ปฏิกฺขิปติ. เอวํ อุปฺปชฺชนกธมฺมวเสน อุปฺปตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อุปฺปตฺติชนกธมฺมวเสนปิ ตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ปุญฺญาภิสงฺขาเรน วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กาเมสุ ปุญฺญาภิสงฺขาเรนปิ อุปปตฺติ โหติ, สา ปน อิมสฺมึ สุตฺเต คหิตาติ. ปุญฺญาภิสงฺขาเรน วาติ วา-สทฺโท อวุตฺตตฺถาเปกฺขณวิกปฺปตฺโถ, อวุตฺตตฺถาเปกฺขาย ปน น อาคโต ‘‘อาเนญฺชาภิสงฺขาเรนา’’ติ. อถ วา อุปปตฺติ อาคตา, เอวํ กิจฺจํ อาคตํ, อาเนญฺชาภิสงฺขาโร ปเนตฺถ สรูเปน อนาคโตปิ ปุญฺญาภิสงฺขารคฺคหเณเนว คหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เกจิ ปน ‘‘ปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขาเรนา’’ติ ปฐนฺติ. ภวูปคกฺขนฺธานนฺติ สุคติภวูปคานํ อุปาทานกฺขนฺธานํ. ༡༦༠. འདུ་བྱེད་སྐྱེ་བ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་སྨིན་གྱི་ཕུང་པོར་གཏོགས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་སྐྱེ་བ་སྟེ་འབྱུང་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཚིག་འདི་ལ་ངེས་གཟུང་འདོད་པར་བྱ་དགོས་པས། 'འདུ་བྱེད་རྣམས་ཁོ་ནའི་སྐྱེ་བའོ་'ཞེས་གསུངས་ནས། དེས་བཟློག་པར་བྱ་བ་སྟོན་པར། 'སེམས་ཅན་གྱི་མ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་སེམས་ཅན་ནམ་སྲོག་སྐྱེའོ་ཞེས་པའི་ལོག་ལྟ་བཟློག་པར་མཛད་དོ། །དེ་ལྟར་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་སྐྱེ་བ་བསྟན་ནས། ད་ནི་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་བྱེད་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'བསོད་ནམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཀྱིས་སམ།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་བསོད་ནམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཀྱིས་ཀྱང་སྐྱེ་བ་འབྱུང་མོད། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་མདོ་འདིར་བཟུང་ངོ་། །'བསོད་ནམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཀྱིས་སམ།' ཞེས་པའི་ 'ཡང་ན་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མ་གསུངས་པའི་དོན་ལ་ལྟོས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་དོན་ཏེ། མ་གསུངས་པའི་དོན་ལ་ལྟོས་ནས་ 'མི་གཡོ་བའི་འདུ་བྱེད་ཀྱིས་' ཞེས་པ་མ་འོངས་སོ། །ཡང་ན་སྐྱེ་བ་འོངས་པས། དེ་ལྟར་བྱེད་ལས་འོངས་ལ། མི་གཡོ་བའི་འདུ་བྱེད་ནི་འདིར་རང་གི་ངོ་བོས་མ་འོངས་ཀྱང་བསོད་ནམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ 'བསོད་ནམས་དང་མི་གཡོ་བའི་འདུ་བྱེད་ཀྱིས་' ཞེས་ཀློག་གོ། །'སྲིད་པར་འགྲོ་བའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་བདེ་འགྲོའི་སྲིད་པར་འགྲོ་བའི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ། ། ๑๖๑. โลกิกา วฏฺฏนฺติ กมฺมวฏฺฏสฺส คหณโต. ภวูปปตฺติเหตุภูตา โอกปฺปนียสทฺธา จตุปาริสุทฺธิสีลํ ตาทิสํ พุทฺธวจนพาหุสจฺจํ อามิสปริจฺจาโค กมฺมสฺสกตาญาณํ กมฺมผลทิฏฺฐิ จ อิเม สทฺธาทโย เวทิตพฺพา. ฐเปตีติ ปณิทหนวเสน ฐเปติ. ปณิทหตีติ หิ อยเมตฺถ อตฺโถ. ปติฏฺฐาเปตีติ ตตฺถ สุปฺปติฏฺฐิตํ กตฺวา ฐเปติ. สหปตฺถนายาติ, ‘‘อโห วตาหํ…เป… อุปปชฺเชยฺย’’นฺติ เอวํ ปวตฺตปตฺถนาย สห. สทฺธาทโยวาติ ยถาวุตฺตา สทฺธาทโย เอว ปญฺจ ธมฺมา อุปปตฺติยา สงฺขรณฏฺเฐน สงฺขารา, ตสฺมา เอว อญฺเญหิ วิสิฏฺฐภวูปหรณฏฺเฐน วิหารา นามาติ. ตสฺมึ ฐาเนติ ตสฺมึ อุปปตฺติฏฺฐาเน. ༡༦༡. འཇིག་རྟེན་པའི་འཁོར་བ་ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་འཁོར་བ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །སྲིད་པར་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཡིད་ཆེས་པའི་དད་པ་དང་། རྣམ་པར་དག་པ་བཞིའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། དེ་ལྟ་བུའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་མང་དུ་ཐོས་པ་དང་། ཟང་ཟིང་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། ལས་རང་གིར་བྱ་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལས་ཀྱི་འབྲས་བུར་ལྟ་བ་སྟེ། དད་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ། །'འཇོག་གོ་'ཞེས་པ་ནི་སྨོན་ལམ་གྱི་དབང་གིས་འཇོག་པའོ། །'སྨོན་ལམ་འདེབས་སོ་'ཞེས་པ་ནི་འདིར་དོན་ཏོ། །'རབ་ཏུ་འགོད་དོ་'ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་ཤིན་ཏུ་གནས་པར་བྱས་ནས་འཇོག་པའོ། །'སྨོན་ལམ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་'ཞེས་པ་ནི། 'ཀྱེ་མ་བདག་ནི་...པེ་...སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིག་'ཅེས་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་སྨོན་ལམ་དང་ལྷན་ཅིག་གོ། །'དད་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དོ་'ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ལྔ་པོ་ཉིད་སྐྱེ་བ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཡིན་ལ། དེའི་ཕྱིར་ཁོ་ན་གཞན་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སྲིད་པ་ལེན་པའི་དོན་གྱིས་གནས་པ་ཞེས་བྱའོ། །'གནས་དེར་'ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་གནས་དེར་རོ། ། ปญฺจธมฺมาว ตํสมงฺคีปุคฺคโล อุปปตฺตึ มคฺคติ คเวสติ เอเตนาติ มคฺโค. ปฏิปชฺชติ เอตายาติ ปฏิปทา. เจตนา ปเนตฺถ สุทฺธสงฺขารตาย สทฺธาทิคฺคหเณเนว คหิตา, ตสฺมา อวธารณํ กตํ. อุปปตฺติปกปฺปนวเสเนว ปวตฺติยา ปตฺถนาคหเณเนว ตสฺสา คหณนฺติ เกจิ. จิตฺตกรยุตฺตคตินิพฺพตฺตนธมฺมวเสน อวธารณสฺส กตตฺตา. เจตนา หิ นาม กมฺมํ, ตสฺสา อุปปตฺตินิพฺพตฺตเน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ตสฺสา ปน กิจฺจกรณา สทฺธาทโย ปตฺถนา จาติ อิเม ธมฺมา สหการิโน ภวูปปตฺติยา นิยามกา โหนฺตีติ ตตฺรูปปตฺติยา ปวตฺตนฺตีติ เตสํ มคฺคาทิภาโว วุตฺโต. เตนาห [Pg.318] ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทิ. เตน สทฺธา ปตฺถนา จาติ อุภเย ธมฺมา สหิตา หุตฺวา กมฺมํ วิเสเสนฺตา คตึ นิยเมนฺตีติ ทสฺเสติ, ปฏิสนฺธิคฺคหณํ อนิยตํ เกวลสฺส กมฺมสฺส วเสนาติ อธิปฺปาโย. กามญฺเจตฺถ ‘‘กมฺมํ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ, กมฺมายูหนโต ปน ปเคว ปตฺถนํ ฐเปตุมฺปิ วฏฺฏติเยว. กมฺมํ กตฺวาติ เจตฺถ ‘‘ตาเปตฺวา ภุญฺชติ, ภุตฺวา สยตี’’ติอาทีสุ วิย น กาลนิยโม, กมฺมํ กตฺวา ยทา กทาจิ ปตฺถนํ กาตุํ วฏฺฏตีติ จ อิทํ จาริตฺตทสฺสนํ วิย วุตฺตํ. ยถา หิ ภวปตฺถนา ยาว มคฺเคน น สมุจฺฉิชฺชติ, ตาว อนุปฺปนฺนาภินวกตูปจิตสฺส กมฺมสฺส ปจฺจโย โหติเยว. ปุน ตถา วิเสสปจฺจโย, ยถา นิยเมตฺวา อุปฺปาทิตา. เตน วุตฺตํ – ‘‘ยสฺส ปญฺจ ธมฺมา อตฺถิ, น ปตฺถนา ตสฺส คติ อนิพทฺธา’’ติ. ཆོས་ལྔ་པོ་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གིས་སྐྱེ་བ་འཚོལ་ཞིང་ཚོལ་བར་བྱེད་པས་ན་ལམ་མོ། །འདིས་བགྲོད་པར་བྱེད་པས་ན་ལམ་གྱི་བགྲོད་པའོ། །འདིར་སེམས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་རྐྱང་པ་ཉིད་དུ་ཡོད་པས་དད་པ་ལ་སོགས་པ་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་བས། དེའི་ཕྱིར་ངེས་གཟུང་མཛད་དོ། །སྐྱེ་བ་བརྟག་པའི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་འཇུག་པའི་སྨོན་ལམ་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་བཟུང་ངོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །སེམས་ཀྱི་བྱེད་པ་དང་མཐུན་པའི་འགྲོ་བ་སྐྱེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ངེས་གཟུང་མཛད་པའི་ཕྱིར་རོ། །སེམས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལས་ཡིན་པས། དེས་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་པ་ལ་སྨོས་ཅི་དགོས། འོན་ཀྱང་དེའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་པོ་དད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་སྨོན་ལམ་སྟེ། ཆོས་འདི་རྣམས་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པ་སྲིད་པར་སྐྱེ་བའི་ངེས་བྱེད་དུ་འགྱུར་བས། དེར་སྐྱེ་བར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་ལམ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'གང་ལ་ནི་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེས་དད་པ་དང་སྨོན་ལམ་སྟེ་ཆོས་གཉིས་པོ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གྱུར་ནས་ལས་ལ་ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་ཅིང་འགྲོ་བ་ངེས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏེ། ལས་རྐྱང་པའི་དབང་གིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལེན་པ་ནི་མ་ངེས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་ 'ལས་བྱས་ནས་' ཞེས་གསུངས་མོད། ལས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ལས་སྔ་བར་སྨོན་ལམ་འཇོག་པའང་རུང་བ་ཉིད་དོ། །'ལས་བྱས་ནས་' ཞེས་པ་འདིར་ 'གདུང་བར་བྱས་ནས་ཟ། ཟོས་ནས་ཉལ་ལོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་དུས་ངེས་པ་མེད་དེ། ལས་བྱས་ནས་ནམ་ཡང་རུང་བའི་ཚེ་སྨོན་ལམ་གདབ་པར་རུང་ངོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་སྤྱོད་པ་སྟོན་པ་བཞིན་དུ་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་སྲིད་པའི་སྨོན་ལམ་ནི་ཇི་སྲིད་ལམ་གྱིས་མ་བཅད་པ་དེ་སྲིད་དུ་མ་སྐྱེས་པའི་གསར་དུ་བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ། །ཡང་དེ་ལྟར་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ནི་ཇི་ལྟར་ངེས་པར་བྱས་ནས་བསྐྱེད་པ་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། 'གང་ལ་ཆོས་ལྔ་ཡོད་ཀྱང་སྨོན་ལམ་མེད་པ་དེའི་འགྲོ་བ་ནི་མ་ངེས་པའོ་'ཞེས་སོ། ། ๑๖๕. สพฺพโสวาติ ‘‘อิทํ กาฬกํ สามํ เสตํ หริตํ มณฺฑลํ อปริมณฺฑลํ จตุรํสํ ปริปุณฺณํ ขุทฺทกํ มหนฺต’’นฺติอาทินา สพฺพโสว ปากฏํ โหติ. ༡༦༥. 'རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་'ཞེས་པ་ནི། 'འདི་ནི་ནག་པོ། སྔོ་བསངས། དཀར་པོ། ལྗང་གུ། ཟླུམ་པོ། མི་ཟླུམ་པོ། གྲུ་བཞི། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ། ཆུང་ངུ། ཆེན་པོ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་གསལ་བར་འགྱུར་བའོ། ། ๑๖๗. สุนฺทโรติ กาฬกาทิโทสรหิตตาย โสภโน. อากรสมฺปนฺโน สมฺปนฺนอากรุปฺปตฺติยา. โธวนาทีหีติ โธวนตาปนมชฺชนาทีหิ. ༡༦༧. 'བཟང་པོ་'ཞེས་པ་ནི་ནག་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་དང་བྲལ་བས་མཛེས་པའོ། །'དབྱིབས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་'ཞེས་པ་ནི་དབྱིབས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་སྐྱེས་པའོ། །'བཀྲུ་བ་ལ་སོགས་པས་'ཞེས་པ་ནི་བཀྲུ་བ་དང་། གདུང་བ་དང་། ཕྱི་བདར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པས་སོ། ། ๑๖๘. โลกธาตูนํ สตสหสฺสํ อตฺตโน วเส วตฺตนโต สตสหสฺโส. ตสฺส ปน ตตฺถ โอภาสกรณํ ปากฏนฺติ อาห ‘‘อาโลกผรณพฺรหฺมา’’ติ. อยเมว นโย เหฏฺฐา ‘‘สหสฺโส พฺรหฺมา’’ติอาทีสุปิ. นิกฺเขน กตนฺติ นิกฺขปริมาเณน ชมฺโพนเทน กตํ. นิกฺขํ ปน วีสติสุวณฺณนฺติ เกจิ. ปญฺจวีสติสุวณฺณนฺติ อปเร. สุวณฺณํ นาม จตุธรณนฺติ วทนฺติ. ฆฏฺฏนมชฺชนกฺขมํ น โหติ ปริตฺตภาวโต. อติเรเกนาติ ปญฺจสุวณฺณอติเรเกน นิกฺขปฺปมาณํ อสมฺปตฺเตน. วณฺณวนฺตํ ปน น โหติ อวิปุลตาย อุฬารํ หุตฺวา อนุปฏฺฐานโต. อวณฺณวนฺตตาย เอว ผรุสธาตุกํ ขายติ. ตาสูติ ตาสุ ภูมีสุ, ยตฺถ สาขา วฑฺฒิตฺวา ฐิตา. เตติ สุวณฺณงฺกุรา. ปจิตฺวาติ ตาเปตฺวา. สมฺปหฏฺฐนฺติ สมุชฺชลีกตนฺติ อาห – ‘‘โธตฆฏฺฏิตปมชฺชิต’’นฺติ, ตมฺพมตฺติกเลปํ กตฺวา โธตญฺเจว ปาสาณาทินา ฆฏฺฏิตญฺจ เอฬกโลมาทินา ปมชฺชิตญฺจาติ อตฺโถ. ༡༦༨. འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འབུམ་ཕྲག་གཅིག་རང་གི་དབང་དུ་བསྒྱུར་བས་ན་འབུམ་ཕྲག་གཅིག་པའོ། །དེས་དེ་ལ་སྣང་བར་བྱེད་པ་གསལ་བའི་ཕྱིར། 'སྣང་བ་འགྱེད་པའི་ཚངས་པ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་འདི་ཉིད་འོག་གི་ 'སྟོང་གི་ཚངས་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་སྦྱར་རོ། །'ནེ་ཀྵས་བྱས་པ་'ཞེས་པ་ནི་ནེ་ཀྵའི་ཚད་ཀྱི་འཛམ་བུའི་གསེར་གྱིས་བྱས་པའོ། །ནེ་ཀྵ་ནི་གསེར་སྲང་ཉི་ཤུ་ཡིན་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །གཞན་དག་ནི་གསེར་སྲང་ཉེར་ལྔ་ཡིན་ཟེར། གསེར་ཞེས་པ་ནི་དྷ་ར་ཎ་བཞི་ལ་བཤད་དོ། །ཆུང་བའི་ཕྱིར་བརྡར་བ་དང་ཕྱི་བདར་བྱེད་みབཟོད་དོ། །'ལྷག་པས་'ཞེས་པ་ནི་གསེར་སྲང་ལྔ་ལས་ལྷག་པས་ནེ་ཀྵའི་ཚད་དུ་མ་ལོངས་པའོ། །ཡངས་པོ་མེད་པས་རྒྱ་ཆེན་པོར་མི་སྣང་བའི་ཕྱིར་ཁ་དོག་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ཁ་དོག་མེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྩུབ་པའི་རང་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ་། །'དེ་དག་ལ་'ཞེས་པ་ནི་ས་གཞི་དེ་དག་ལའོ། །གང་དུ་ཡལ་ག་སྐྱེས་ནས་གནས་པའོ། །'དེ་དག་'ནི་གསེར་གྱི་མྱུ་གུ་རྣམས་སོ། །'བཙོས་ནས་'ཞེས་པ་ནི་གདུངས་ནས་སོ། །'ཀུན་ཏུ་དགའ་བ་'ནི་ཤིན་ཏུ་འབར་བར་བྱས་པ་སྟེ། 'བཀྲུས་ཤིང་བརྡར་ལ་ཕྱིས་པ་'ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཟངས་ཀྱི་ས་དམར་བྱུགས་ནས་བཀྲུས་པ་དང་། རྡོ་ལ་སོགས་པས་བརྡར་བ་དང་། ལུག་བལ་ལ་སོགས་པས་ཕྱིས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། เอตเทวาติ [Pg.319] อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา เอตฺถ อาโลกผรณเมว. อถ วา ยํ ทิพฺพจกฺขุผรณํ, อาโลกผรณมฺปิ เอตเทว. ยตฺตกญฺหิ ฐานํ โยคี กสิณาโลเกน ผรติ; ตตฺตกํ ฐานํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ ผุสตีติ ทิพฺพจกฺขุผรเณ ทสฺสิเต อาโลกผรณํ ทสฺสิตเมวาติ อตฺโถ. สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ ‘‘ผริตฺวา’’ติ อาคตฏฺฐาเน. อวินาเสนฺเตนาติ อสมฺภินฺเนน. 'འདི་ཉིད་'ཅེས་པ་ནི་སྣང་བ་སྤེལ་ནས་འདིར་སྣང་བ་འགྱེད་པ་ཉིད་དོ། །ཡང་ན་ལྷའི་མིག་གི་འགྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་སྣང་བ་འགྱེད་པའང་ཡིན་ནོ། །རྣལ་འབྱོར་པས་ཟད་པར་གྱི་སྣང་བས་གནས་ཇི་ཙམ་ཞིག་ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་དེ་ཙམ་གྱི་གནས་ལ་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རེག་པར་བྱེད་པས། ལྷའི་མིག་གི་འགྱེད་པ་བསྟན་པས་སྣང་བ་འགྱེད་པ་བསྟན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'ཐམས་ཅད་དུ་'ཞེས་པ་ནི་ 'ཁྱབ་པར་བྱས་ནས་' ཞེས་འོངས་པའི་གནས་ཐམས་ཅད་དུའོ། །'མ་ཉམས་པར་'ཞེས་པ་ནི་མ་འདྲེས་པར་རོ། ། กสิณผรณํ วิยาติ กสิโณภาเสน ผรณํ วิย ทิสฺสติ อุปฏฺฐาติ, มณิปภาผรณสฺส วิย พฺรหฺมโลเก ธาตุผรณสฺส ทสฺสิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. สรีรปภา ปน นิกฺขปภาสทิสาติ, ‘‘นิกฺโขปมฺเม สรีรผรณํ วิย ทิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. อฏฺฐกถา นาม นตฺถีติ ปาฬิปทสฺส อตฺถวณฺณนาย นาม นิจฺฉิตาย ภวิตพฺพํ, อวินิจฺฉิตาย ปน นตฺถิ วิยาติ อกถนํ นาม อฏฺฐกถาย อนาจิณฺณนฺติ ตสฺส วาทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา. ยถา หิ วตฺตพฺพํ, ตถา อวตฺวา ‘‘วิยา’’ติ วจนํ กิมตฺถิยนฺติ อธิปฺปาโย. พุทฺธานํ พฺยามปฺปภา พฺยามปฺปเทเส สพฺพกาลํ อธิฏฺฐาติ วิย ตสฺส พฺรหฺมุโน สรีรผรณํ สรีราภาย ปตฺถรณํ สพฺพกาลิกํ. จตฺตาริมานิ อิตรานิ ผรณานิ อวินาเสตฺวา อญฺญมญฺญมภินฺทิตฺวา กเถตพฺพํ. ผรณปทสฺเสว เววจนํ ‘‘อธิมุจฺจเนเนว ผรณ’’นฺติ. ปตฺถรตีติ ยถาวุตฺตํ ผรณวเสน ปตฺถรติ. ชานาตีติ อธิมุจฺจนวเสน ชานาติ. 'ཟད་པར་གྱི་འགྱེད་པ་བཞིན་'ཞེས་པ་ནི་ཟད་པར་གྱི་སྣང་བས་འགྱེད་པ་བཞིན་དུ་སྣང་ཞིང་ཉེ་བར་གནས་ཏེ། ནོར་བུའི་འོད་ཀྱི་འགྱེད་པ་བཞིན་དུ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་ཁམས་ཀྱི་འགྱེད་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ལུས་ཀྱི་འོད་ནི་ནེ་ཀྵའི་འོད་དང་འདྲ་བས། 'ནེ་ཀྵ་དང་མཚུངས་པར་ལུས་ཀྱི་འགྱེད་པ་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །'འགྲེལ་བཤད་ཅེས་བྱ་བ་མེད་དོ་'ཞེས་པ་ནི་གཞུང་གི་ཚིག་གི་དོན་བཤད་པ་ནི་ངེས་པ་ཞིག་དགོས་པ་ལ། མ་ངེས་པ་ནི་མེད་པ་བཞིན་དུ་མི་སྨྲ་བ་ནི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་ལུགས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེའི་སྨྲ་བ་བཟློག་ནས་སོ། །ཇི་ལྟར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ལྟར་མ་བརྗོད་པར། 'བཞིན་'ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་ཅི་ཞིག་གི་དོན་དུ་ཡིན་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་འདོམ་གང་གི་འོད་ནི་འདོམ་གང་གི་ཡུལ་དུ་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་གནས་པ་བཞིན། ཚངས་པ་དེའི་ལུས་ཀྱི་འགྱེད་པ་སྟེ་ལུས་ཀྱི་འོད་ཀྱིས་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའང་དུས་རྟག་པའོ། །གཞན་པའི་འགྱེད་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་མ་ཉམས་པར་ཕན་ཚུན་མ་འདྲེས་པར་བརྗོད་པར་བྱའོ། །འགྱེད་པའི་ཚིག་གི་རྣམ་གྲངས་ནི་ 'མོས་པ་ཉིད་ཀྱིས་འགྱེད་པའོ་'ཞེས་པའོ། །'ཁྱབ་པར་བྱེད་དོ་'ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འགྱེད་པའི་དབང་གིས་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའོ། །'ཤེས་སོ་'ཞེས་པ་ནི་མོས་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པའོ། ། ๑๖๙. อาทโยติ อาทิ-สทฺเทน สุเภ สงฺคณฺหาติ. อาภาติ ทุติยชฺฌานภูมิเก เทเว เอกชฺฌํ คเหตฺวา สาธารณโต วุตฺตํ. ตโต สุภาติ ตติยชฺฌานภูมิเก. เตนาห – ‘‘ปาฏิเยกฺกา เทวา นตฺถี’’ติอาทิ. สาธารณโต กตายปิ ปตฺถนาย ฌานงฺคํ ปริตฺตํ ภาวิตญฺเจ, ปริตฺตาเภสุ อุปปตฺติ โหติ, มชฺฌิมญฺเจ, อปฺปมาณาเภสุ, ปณีตญฺเจ, อาภสฺสเรสุ อุปปตฺติ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. สุภาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว สุวิญฺเญยฺโยติ อาห – ‘‘เวหปฺผลาทิวารา ปากฏาเยวา’’ติ. ༡༦༩. 'ལ་སོགས་པ་'ཞེས་པའི་སྒྲས་དགེ་བ་རྣམས་སྡུད་དོ། །'འོད་'ཅེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ས་པའི་ལྷ་རྣམས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་ཐུན་མོང་དུ་གསུངས་པའོ། །'དེ་ལས་དགེ་བ་'ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་གསུམ་པའི་ས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། 'སོ་སོའི་ལྷ་རྣམས་མེད་དོ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ། །ཐུན་མོང་དུ་བྱས་པའི་སྨོན་ལམ་ལའང་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་ཆུང་ངུ་བསྒོམས་ན་ནི་འོད་ཆུང་རྣམས་སུ་སྐྱེ་བ་འགྱུར་ལ། འབྲིང་བསྒོམས་ན་ཚད་མེད་འོད་རྣམས་སུ་དང་། གྱ་ནོམ་པ་བསྒོམས་ན་འོད་གསལ་རྣམས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །'དགེ་བ་'ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་ཤེས་སླ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། 'འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཐེངས་རྣམས་ནི་གསལ་བ་ཉིད་དོ་'ཞེས་སོ། ། กามาวจเรสุ นิพฺพตฺตตูติอาทินา สทฺธาทีนํ อชฺฌานวิปสฺสนานํ กถํ ตทธิฏฺฐานํ โหตีติ อาสงฺกติ. อิตโร สทฺธาทีนํ อชฺฌานสภาวตฺเตปิ ฌานวิปสฺสนานํ อธิฏฺฐานํ นิสฺสยปจฺจยาทิวเสน สปฺปจฺจยตฺตา พฺรหฺมโลกูปปตฺตึ นิพฺพานญฺจ อาวหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อิเม ปญฺจ ธมฺมา’’ติอาทิมาห[Pg.320]. ตตฺถ สีลนฺติ สมฺภารสีลํ. อนาคามี สมุจฺฉินฺนโอรมฺภาคิยสํโยชโน สมาโน สเจ สพฺพโส อุปปตฺติโย อติกฺกมิตุํ น สกฺโกติ, อริยภูมีสุ เอว นิพฺพตฺตติ ยถูปจิตฌานกมฺมุนาติ อาห – ‘‘อนาคามิ…เป… นิพฺพตฺตตี’’ติ. อุปริมคฺคนฺติ อคฺคมคฺคํ ภาเวตฺวา. อาสวกฺขยนฺติ สพฺพโส อาสวานํ ขยํ ปหานํ ปาปุณาติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 'འདོད་པའི་ཁམས་སུ་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིག་'ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དད་པ་ལ་སོགས་པ་ལྷག་པའི་སེམས་དང་ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་མཐོང་རྣམས་ཀྱི་གནས་དེ་ཇི་ལྟར་འགྱུར་ཞེ་ན། གཞན་དག་གིས་དད་པ་ལ་སོགས་པ་ལྷག་པའི་སེམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་ཡང་། བསམ་གཏན་དང་ལྷག་མཐོང་གི་གནས་ནི་གནས་ཀྱི་རྐྱེན་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྐྱེན་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འདྲེན་པར་སྟོན་པར། 'ཆོས་ལྔ་པོ་འདི་དག་'ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །ཕྱིར་མི་འོང་བ་ནི་ཐ་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཀུན་ཏུ་བཅད་པ་ཡིན་པས། གལ་ཏེ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སྐྱེ་བ་རྣམས་ལས་འདས་པར་མི་ནུས་ན། ཇི་ལྟར་བསགས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ལས་ཀྱིས་འཕགས་པའི་ས་རྣམས་སུ་ཁོ་ནར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། 'ཕྱིར་མི་འོང་བ་...པེ་...སྐྱེའོ་'ཞེས་སོ། །'གོང་མའི་ལམ་'ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་ལམ་བསྒོམས་ནས་སོ། །'ཟག་པ་ཟད་པ་'ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཟག་པ་རྣམས་ཟད་པ་སྟེ་སྤངས་པ་ལ་རེག་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། สงฺขารุปปตฺติสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. འདུ་བྱེད་སྐྱེ་བའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། นิฏฺฐิตา จ อนุปทวคฺควณฺณนา. ཚིག་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་ཚན་པའི་བཤད་པའང་གྲུབ་བོ། ། ๓. สุญฺญตวคฺโค ༣. སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཚན་པ། ๑. จูฬสุญฺญตสุตฺตวณฺณนา ༡. སྟོང་པ་ཉིད་ཆུང་ངུའི་མདོའི་བཤད་པ། ๑๗๖. กาลปริจฺเฉทํ [Pg.321] กตฺวาติ สมาปชฺชนฺเตหิ นาม กาลปริจฺเฉโท กาตพฺโพ. เถโร ปน ภควโต วตฺตกรณตฺถํ กาลปริจฺเฉทํ กโรติ, ‘‘เอตฺตเก กาเล วีติวตฺเต อิทํ นาม ภควโต กาตพฺพ’’นฺติ. โส ตตฺถกํเยว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา’’ติ. สุญฺญตาผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวาติ เอเตน อิตเร, ‘‘น โสตาปนฺนสกทาคามี ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺตี’’ติ วทนฺติ, ตํ วาทํ ปฏิเสเธติ. สุญฺญโตติ อตฺตสุญฺญโต จ นิจฺจสุญฺญโต จ สงฺขารา อุปฏฺฐหึสุ. เสกฺขานญฺหิ สุญฺญตาปฏิเวโธ ปาเทสิโก สุภสุขสญฺญานํ อปฺปหีนตฺตา, ตสฺมา โส เถโร สุญฺญตากถํ โสตุกาโม ชาโต. ธุเรน ธุรํ ปหรนฺเตน วิยาติ รถธุเรน รถธุรํ ปหรนฺเตน วิย กตฺวา อุชุกเมว สุญฺญตา…เป… วตฺถุํ น สกฺกาติ โยชนา. เอกํ ปทนฺติ เอกํ สุญฺญตาปทํ. ༡༧༦. 'དུས་ཀྱི་ཚད་བཟུང་ནས་'ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་དུས་ཀྱི་ཚད་གཟུང་བར་བྱའོ། །གནས་བརྟན་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དུས་ཀྱི་ཚད་འཛིན་པར་བྱེད་དེ། 'དུས་འདི་ཙམ་འདས་པ་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་ལྟ་བུ་ཞིག་མཛད་དགོས་སོ་'ཞེས་སོ། །ཁོང་གིས་དེ་ཙམ་གྱི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་ལྡང་བས། དེ་ལ་དགོངས་ནས་ 'དུས་ཀྱི་ཚད་བཟུང་ནས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་གཏད་ནས་'ཞེས་པས་ནི་གཞན་དག 'རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དང་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་རྣམས་འབྲས་བུའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་སྙོམས་པར་མི་འཇུག་གོ་'ཞེས་སྨྲ་བ་དེའི་ལུགས་བཟློག་པར་མཛད་དོ། །'སྟོང་པ་ཉིད་ལས་'ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་སྟོང་པ་དང་རྟག་པས་སྟོང་པ་ལས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཉེ་བར་གནས་སོ། །སློབ་པ་རྣམས་ཀྱི་སྟོང་པ་ཉིད་རྟོགས་པ་ནི་ཕྱོགས་རེ་བ་ཡིན་ཏེ། སྡུག་པ་དང་བདེ་བའི་འདུ་ཤེས་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་དེ་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་གཏམ་ཐོས་པར་འདོད་པར་གྱུར་ཏོ། །'གཉའ་ཤིང་གིས་གཉའ་ཤིང་ལ་བརྡེག་པ་བཞིན་དུ་'ཞེས་པ་ནི་ཤིང་རྟའི་གཉའ་ཤིང་གིས་གཉའ་ཤིང་ལ་བརྡེག་པ་བཞིན་དུ་བྱས་ནས་དྲང་པོ་ཉིད་དུ་སྟོང་པ་ཉིད་...པེ་...དངོས་པོ་མི་ནུས་སོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །'ཚིག་གཅིག་'ཅེས་པ་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་གཅིག་གོ། ། ปุพฺเพปาหนฺติอาทินา ภควา ปฐมโพธิยมฺปิ อตฺตโน สุญฺญตาวิหารพาหุลฺลํ ปกาเสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฐมโพธิยมฺปี’’ติ อาห. เอโกติอาทิ เถรสฺส สุญฺญตากถาย ภาชนภาวทสฺสนตฺถํ. โสตุนฺติ อฏฺฐึ กตฺวา มนสิ กตฺวา สพฺพเจตสา สมนฺนาหริตฺวา โสตุมฺปิ. อุคฺคเหตุมฺปิติ ยถาภูตํ ธมฺมํ ธารณปริปุจฺฉาปริจยวเสน หทเยน อุคฺคหิตํ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตสีหวสา วิย อวินฏฺเฐ กาตุมฺปิ. กเถตุมฺปีติ วิตฺถาเรน ปเรสํ ทสฺเสตุมฺปิ สกฺกา. ตตฺถาติ มิคารมาตุปาสาเท. กฏฺฐรูปโปตฺถกรูปจิตฺตรูปวเสน กตาติ ถมฺภาทีสุ อุตฺติริตฺวา กตานํ กฏฺฐรูปานํ, นิยฺยูหาทีสุ ปฏิมาวเสน รจิตานํ โปตฺถกรูปานํ, สิตฺติปสฺเส จิตฺตกมฺมวเสน วิรจิตานํ จิตฺตรูปานญฺจ กตา นิฏฺฐปิตา. เวสฺสวณมนฺธาตาทีนนฺติ ปฏิมารูเปน กตานํ เวสฺสวณมนฺธาตุสกฺกาทีนํ. จิตฺตกมฺมวเสนาติ อารามาทิจิตฺตกมฺมวเสน. สณฺฐิตมฺปีติ อวยวภาเวน สณฺฐิตํ หุตฺวา ฐิตมฺปิ. ชิณฺณปฏิสงฺขรณตฺถนฺติ ชิณฺณานํ นิยฺยูหกูฏาคารปาสาทาวยวานํ อภิสงฺขรณตฺถาย ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน รหสฺสสญฺญาเณน ฐปิตํ. ‘‘ปริภุญฺชิสฺสามี’’ติ ตสฺมึ [Pg.322] ตสฺมึ กิจฺเจ วินิยุญฺชนวเสน ปริภุญฺชิตพฺพสฺส. เอตํ วุตฺตนฺติ, ‘‘อยํ มิคารมาตุปาสาโท สุญฺโญ’’ติอาทิกํ วุตฺตํ. “Pubbepāhantiādinā” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་ཐོག་མའི་དུས་སུའང་རང་གི་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་གནས་པ་མང་པོ་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “paṭhamabodhiyampī” ཞེས་གསུངས་སོ།། “Ekotiādi” ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནས་བརྟན་གྱི་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་གཏམ་གྱི་སྣོད་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། “Sotunti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཅེས་སུ་བྱས་ཏེ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་སེམས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཀུན་ཏུ་བསྡུས་ཏེ་མཉན་པའང་རུང་། “Uggahetumpiti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་ཆོས་འཛིན་པ་དང་། འདྲི་བ་དང་། གོམས་པའི་དབང་གིས་སྙིང་ལ་བཟུང་བ་དེ་གསེར་གྱི་སྣོད་དུ་བླུགས་པའི་སེང་གེའི་ཚིལ་བཞིན་དུ་མ་ཉམས་པར་བྱ་བའང་རུང་། “Kathetumpīti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྒྱས་པར་གཞན་དག་ལ་སྟོན་པའང་ནུས་སོ།། “Tatthāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་གཱ་ར་མཱ་ཏཱའི་ཁང་བཟང་ལའོ།། “Kaṭṭharūpapotthakarūpacittarūpavasena katāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཀ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྐོས་ཏེ་བྱས་པའི་ཤིང་གི་གཟུགས་རྣམས་དང་། སྒོ་ཁྱུད་ལ་སོགས་པ་ལ་སྐུ་འདྲའི་ཚུལ་གྱིས་བཟོས་པའི་འཇིམ་པའི་གཟུགས་རྣམས་དང་། རྩིག་ངོས་ལ་རི་མོའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་བྲིས་པའི་རི་མོའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱིས་བྱས་ཤིང་གྲུབ་པའོ།། “Vessavaṇamandhātādīnanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐུ་འདྲའི་གཟུགས་སུ་བྱས་པའི་རྣམ་ཐོས་སྲས་དང་། ང་ལས་ནུ། བརྒྱ་བྱིན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “Cittakammavasenāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ལ་སོགས་པའི་རི་མོའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ།། “Saṇṭhitampīti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡན་ལག་གི་ཚུལ་དུ་གནས་པར་གྱུར་ཏེ་གནས་པའང་རུང་། “Jiṇṇapaṭisaṅkharaṇatthanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྙིང་པར་གྱུར་པའི་སྒོ་ཁྱུད་དང་། ཁང་པ་བརྩེགས་པ་དང་། ཁང་བཟང་གི་ཡན་ལག་རྣམས་ལེགས་པར་གསོ་བའི་ཕྱིར་དུ་གནས་དེ་དང་དེར་གསང་བའི་མཚན་མས་བཞག་པའོ།། “Paribhuñjissāmīti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱ་བ་དེ་དང་དེར་བཀོལ་བའི་དབང་གིས་ལོངས་སྤྱོད་པར་བྱ་བའོ།། “Etaṃ vuttanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “མི་གཱ་ར་མཱ་ཏཱའི་ཁང་བཟང་འདི་སྟོང་པའོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པའོ།། นิจฺจนฺติ สพฺพกาลํ รตฺติญฺจ ทิวา จ. เอกภาวํ เอกํ อสุญฺญตนฺติ ปจฺจตฺเต อุปโยควจนํ, เอกตฺตํ เอโก อสุญฺญโตติ อตฺโถ. คาโมติ ปวตฺตนวเสนาติ เคหสนฺนิเวสวีถิจจฺจรสิงฺฆาฏกาทิเก อุปาทาย คาโมติ โลกุปฺปตฺติวเสน. กิเลสวเสนาติ ตตฺถ อนุนยปฏิฆวเสน. เอเสว นโยติ อิมินา ‘‘ปวตฺตวเสน วา กิเลสวเสน วา อุปฺปนฺนํ มนุสฺสสญฺญ’’นฺติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. เอตฺถ จ ยถา คามคฺคหเณน ฆราทิสญฺญา สงฺคหิตา, เอวํ มนุสฺสคฺคหเณน อิตฺถิปุริสาทิสญฺญา สงฺคหิตา. ยสฺมา รุกฺขาทิเก ปฏิจฺจ อรญฺญสญฺญา ตตฺถ ปพฺพตวนสณฺฑาทโย อนฺโตคธา, ตสฺมา ตตฺถ วิชฺชมานมฺปิ ตํ วิภาคํ อคฺคเหตฺวา เอกํ อรญฺญํเยว ปฏิจฺจ อรญฺญสญฺญํ มนสิ กโรติ. โอตรตีติ อนุปฺปวิสติ. อธิมุจฺจตีติ นิจฺฉิโนติ. ปวตฺตทรถาติ ตถารูปาย ปสฺสทฺธิยา อภาวโต โอฬาริกธมฺมปฺปวตฺติสิทฺธา ทรถา. กิเลสทรถาติ อนุนยปฏิฆสมฺภวา กิเลสทรถา. ทุติยปเทติ ‘‘เย อสฺสุ ทรถา มนุสฺสสญฺญํ ปฏิจฺจา’’ติ อิมสฺมึ ปเท. มนสิการสนฺตตาย, – ‘‘นายํ ปุพฺเพ วิย โอฬาริกา, ธมฺมปฺปวตฺตี’’ติ สงฺขารทสฺสนทรถานํ สุขุมตา สลฺลหุกตา จ จริตตฺถาติ อาห ‘‘ปวตฺตทรถมตฺตา อตฺถี’’ติ. “Niccanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཉིན་མོ་དང་མཚན་མོའོ།། “Ekabhāvaṃ ekaṃ asuññatanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱེད་པ་པོ་རང་ཉིད་ལ་ལས་ཀྱི་སྒྲ་སྟེ། གཅིག་པུ་ཉིད་གཅིག་པུ་མི་སྟོང་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “Gāmoti pavattanavasenāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁྱིམ་གྱི་བཀོད་པ་དང་། ལམ་སྲང་དང་། བཞི་མདོ་དང་། ལམ་འདུས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གྲོང་ཞེས་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱུང་བའི་དབང་གིས་སོ།། “Kilesavasenāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལ་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་དང་ཁོང་ཁྲོ་བའི་དབང་གིས་སོ།། “Eseva nayoti” ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ “འཇུག་པའི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་མིའི་འདུ་ཤེས་” ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་མཚོན་པར་བྱེད་དོ།། འདིར་ཡང་ཇི་ལྟར་གྲོང་བཟུང་བས་ཁྱིམ་ལ་སོགས་པའི་འདུ་ཤེས་བསྡུས་པ་དེ་བཞིན་དུ། མི་བཟུང་བས་བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་འདུ་ཤེས་བསྡུས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཤིང་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་དགོན་པའི་འདུ་ཤེས་སྐྱེ་ལ། དེ་ལ་རི་དང་ནགས་ཚལ་ལ་སོགས་པ་འདུས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དེ་ན་ཡོད་པའི་རྣམ་དབྱེ་དེ་མ་བཟུང་བར། གཅིག་པུ་དགོན་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་དགོན་པའི་འདུ་ཤེས་ཡིད་ལ་བྱེད་དོ།། “Otaratīti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྗེས་སུ་འཇུག་པའོ།། “Adhimuccatīti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངེས་པར་འཛིན་པའོ།། “Pavattadarathāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རགས་པའི་ཆོས་འཇུག་པ་ལས་གྲུབ་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བའོ།། “Kilesadarathāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་དང་ཁོང་ཁྲོ་བ་ལས་བྱུང་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བའོ།། “Dutiyapadeti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “མིའི་འདུ་ཤེས་ལ་བརྟེན་ནས་གང་དག་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཡོད་པ་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་ལའོ།། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྒྱུན་ཆགས་པའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་སྔོན་བཞིན་དུ་རགས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པའོ་” ཞེས་འདུ་བྱེད་ལ་ལྟ་བའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་རྣམས་ཀྱི་ཕྲ་བ་ཉིད་དང་ཡང་བ་ཉིད་སྤྱད་པའི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འཇུག་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཙམ་ཡོད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ยํ กิเลสทรถชาตํ, ตํ อิมิสฺสา ทรถสญฺญาย น โหตีติ โยชนา. ปวตฺตทรถมตฺตํ อวสิฏฺฐํ โหติ, วิชฺชมานเมว อตฺถิ อิทนฺติ ปชานาตีติ โยชนา. สุญฺญตา นิพฺพตฺตีติ สุญฺญตนฺติ ปวตฺติ. สุญฺญตา สหจริตญฺหิ สุญฺญํ, อิธ สุญฺญตาติ วุตฺตา. “ཉོན་མོངས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་གང་སྐྱེས་པ་དེ་ནི། ཡོངས་སུ་གདུང་བའི་འདུ་ཤེས་འདི་ལ་མེད་དོ་” ཞེས་སྦྱར་རོ།། “འཇུག་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཙམ་ལྷག་མ་ཡོད་པ་ནི། ཡོད་པ་ཉིད་འདི་ན་ཡོད་དོ་ཞེས་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ་” ཞེས་སྦྱར་རོ།། “Suññatā nibbattīti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་འཇུག་པའོ།། སྟོང་པ་ཉིད་དང་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པ་ནི་སྟོང་པ་སྟེ། འདིར་སྟོང་པ་ཉིད་ཅེས་གསུངས་སོ།། ๑๗๗. อสฺสาติ ภควโต เอวํ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน จิตฺตปฺปวตฺติ อโหสิ. อจฺจนฺตสุญฺญตนฺติ ‘‘ปรมานุตฺตร’’นฺติ วุตฺตํ อรหตฺตํ เทเสสฺสามีติ. อรญฺญสญฺญาย วิเสสานธิคมนโตติ, ‘‘อรญฺญํ อรญฺญ’’นฺติ มนสิกาเรน ฌานาทิวิเสสสฺส อธิคมาภาวโต, ‘‘ปถวี’’ติ มนสิกาเรน วิเสสาธิคมนโต. อิทานิ ตเมวตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ สนฺเตติ เอวํ วปิเต สาลิอาทโย สมฺปชฺชนฺติ. ธุวเสวนนฺติ นิยตเสวนํ ปาริหาริยกมฺมฏฺฐานํ. ปฏิจฺจาติ เอตฺถ ‘‘สมฺภูต’’นฺติ วจนเสโส อิจฺฉิโตติ อาห ‘‘ปฏิจฺจ สมฺภูต’’นฺติ. ปถวึ ปฏิจฺจ สมฺภูตา หิ สญฺญาติ. ༡༧༧. “Assāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སེམས་ཀྱི་འཇུག་པ་ནི་ད་ལྟ་བཤད་པའི་རྣམ་པ་འདི་ལྟ་བུར་གྱུར་ཏོ།། “Accantasuññatanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “བླ་ན་མེད་པའི་མཆོག་” ཅེས་གསུངས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ཉིད་བསྟན་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ།། “Araññasaññāya visesānadhigamanatoti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “དགོན་པ་དགོན་པ་” ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་མ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དང་། “ས་” ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་ཁྱད་པར་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། ད་ནི་དོན་དེ་ཉིད་དཔེས་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “Evaṃ santeti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལྟར་བཏབ་ན་འབྲས་སཱ་ལུ་ལ་སོགས་པ་འགྲུབ་པའོ།། “Dhuvasevananti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངེས་པར་བསྟེན་པའི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་ལས་ཀྱི་གནས་སོ།། “Paṭiccāti” ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ “བྱུང་བ་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་གི་ལྷག་མ་འདོད་པའི་ཕྱིར། “ས་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བའི་འདུ་ཤེས་ཉིད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ปถวีกสิเณ [Pg.323] โส ปถวีสญฺญี โหติ, น ปกติปถวิยํ. ตสฺสาติ ปถวีกสิณสฺส. เตหีติ คณฺฑาทีหิ. สุฏฺฐุ วิหตนฺติ ยถา วลีนํ เลโสปิ น โหติ, เอวํ สมฺมเทว อาโกฏิตํ. นทีตฬากาทีนํ ตีรปฺปเทโส อุทกสฺส อากรฏฺเฐน กูลํ, อุนฺนตภาวโต อุคฺคตํ กูลํ วิยาติ อุกฺกูลํ, ภูมิยา อุจฺจฏฺฐานํ. วิคตํ กูลนฺติ วิกฺกูลํ, นีจฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘อุจฺจนีจ’’นฺติ. เอกํ สญฺญนฺติ เอกํ ปถวีติสญฺญํเยว. ས་ཟད་པར་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་ཁོང་ནི་སའི་འདུ་ཤེས་ཅན་དུ་འགྱུར་གྱི། རང་བཞིན་གྱི་ས་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། “Tassāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ས་ཟད་པར་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱིའོ།། “Tehīti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབར་འབུར་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། “Suṭṭhu vihatanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་ལྟར་གཉེར་མའི་ཆ་ཙམ་ཡང་མེད་པ་དེ་བཞིན་དུ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་བརྡུངས་པའོ།། ཀླུང་དང་རྫིང་བུ་ལ་སོགས་པའི་འགྲམ་གྱི་ཆ་ནི་ཆུའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འགྲམ་སྟེ། མཐོ་བའི་དངོས་པོ་ལས་མཐོ་བར་འཕགས་པའི་འགྲམ་ལྟ་བུ་ནི་འགྲམ་གྱེན་ཏེ། སའི་གནས་མཐོ་བའོ།། འགྲམ་དང་བྲལ་བ་ནི་འགྲམ་ཐུར་ཏེ། གནས་དམའ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “མཐོ་དམན་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “Ekaṃ saññanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “ས་” ཞེས་བྱ་བའི་འདུ་ཤེས་གཅིག་པུ་ཉིད་དོ།། ๑๘๒. สติปิ สงฺขารนิมิตฺตวิรเห ยาทิสานํ นิมิตฺตานํ อภาเวน ‘‘อนิมิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ, ตานิ ทสฺเสตุํ, ‘‘นิจฺจนิมิตฺตาทิวิรหิโต’’ติ วุตฺตํ. จตุมหาภูติกํ จตุมหาภูตนิสฺสิตํ. สฬายตนปฏิสํยุตฺตํ จกฺขายตนาทิสฬายตนสหิตํ. ༡༨༢. འདུ་བྱེད་ཀྱི་མཚན་མ་དང་བྲལ་བ་ཡོད་ཀྱང་། མཚན་མ་ཇི་ལྟ་བུ་དག་མེད་པའི་ཕྱིར་ “མཚན་མ་མེད་པ་” ཞེས་བྱ་བ་དེ་དག་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “རྟག་པའི་མཚན་མ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “Catumahābhūtikaṃ” ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་ལ་བརྟེན་པའོ།། “Saḷāyatanapaṭisaṃyuttaṃ” ཞེས་བྱ་བ་ནི་མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་དང་ལྷན་ཅིག་པའོ།། ๑๘๓. วิปสฺสนาย ปฏิวิปสฺสนนฺติ ธมฺมานญฺจ ปุน วิปสฺสนํ. อิธาติ อตฺตโน ปจฺจกฺขภูตยถาธิคตมคฺคผลํ วทตีติ อาห – ‘‘อริยมคฺเค เจว อริยผเล จา’’ติ. อุปาทิเสสทรถทสฺสนตฺถนฺติ สพฺพโส กิเลสุปธิยา ปหีนาย ขนฺโธปธิ อวิสิฏฺฐา, ตปฺปจฺจยา ทรถา อุปาทิเสสทรถา, ตํ ทสฺสนตฺถํ. ยสฺมา วิสยโต คามสญฺญา โอฬาริกา, มนุสฺสสญฺญา สุขุมา, ตสฺมา มนุสฺสสญฺญาย คามสญฺญํ นิวตฺเตตฺวา. ยสฺมา ปน มนุสฺสสญฺญาปิ สภาควตฺถุปริคฺคหโต โอฬาริกา, สภาควตฺถุโต อรญฺญสญฺญา สุขุมา, ตสฺมา อรญฺญสญฺญาย มนุสฺสสญฺญํ นิวตฺเตตฺวา. ปถวีสญฺญาทินิวตฺตเน การณํ เหฏฺฐา สุตฺตนฺตเรสุ จ วุตฺตเมว. อนุปุพฺเพนาติ มคฺคปฺปฏิปาฏิยา. นิจฺจสาราทีนํ สพฺพโส อวตฺถุตาย อจฺจนฺตเมว สุญฺญตฺตา อจฺจนฺตสุญฺญตา. ༡༨༣. ལྷག་མཐོང་གི་རྗེས་སུ་ལྷག་མཐོང་ནི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཡང་བསྐྱར་ལྷག་མཐོང་བྱེད་པའོ།། “འདིར་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་གི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “འཕགས་པའི་ལམ་དང་འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་ཉིད་ལ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཐམས་ཅད་སྤངས་པས་ཕུང་པོའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལྷག་མར་ལུས་ལ། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ནི་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་སྟེ། དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཡུལ་གྱི་སྒོ་ནས་གྲོང་གི་འདུ་ཤེས་ནི་རགས་པ་དང་། མིའི་འདུ་ཤེས་ནི་ཕྲ་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་མིའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་གྲོང་གི་འདུ་ཤེས་བཟློག་ནས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཡང་མིའི་འདུ་ཤེས་ཀྱང་སྐལ་བ་མཉམ་པའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རགས་པ་དང་། སྐལ་བ་མཉམ་པའི་དངོས་པོ་ལས་དགོན་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་ཕྲ་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དགོན་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་མིའི་འདུ་ཤེས་བཟློག་ནས་སོ།། སའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་བཟློག་པའི་རྒྱུ་ནི་འོག་གི་མདོ་སྡེ་རྣམས་སུ་གསུངས་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། “རིམ་གྱིས་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལམ་གྱི་གོ་རིམ་གྱིས་སོ།། རྟག་པའི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར་གཏན་དུ་སྟོང་པ་ཉིད་ནི་གཏན་དུ་སྟོང་པ་ཉིད་དོ།། ๑๘๔. สุญฺญตผลสมาปตฺตินฺติ สุญฺญตวิโมกฺขสฺส ผลภูตตฺตา, สุญฺญตานุปสฺสนาย วเสน สมาปชฺชิตพฺพตฺตา จ สุญฺญตผลสมาปตฺตินฺติ ลทฺธนามํ อรหตฺตผลสมาปตฺตึ. ยสฺมา อตีเต ปจฺเจกสมฺพุทฺธา อเหสุํ, อนาคเต ภวิสฺสนฺติ, อิทานิ ปน พุทฺธสาสนสฺส ธรมานตฺตา ปจฺเจกพุทฺธา น วตฺตนฺติ, ตสฺมา ปจฺเจกพุทฺธคฺคหณํ อกตฺวา, ‘‘เอตรหิปิ พุทฺธพุทฺธสาวกสงฺขาตา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. น หิ พุทฺธสาสเน ธรนฺเต ปจฺเจกพุทฺธา ภวนฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ༡༨༤. “Suññataphalasamāpattinti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་འབྲས་བུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། སྟོང་པ་ཉིད་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་” ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཐོབ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའོ།། གང་གི་ཕྱིར་འདས་པའི་དུས་སུ་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་བྱུང་ལ། མ་འོངས་པའི་དུས་སུ་ཡང་འབྱུང་བར་འགྱུར་མོད། ད་ལྟ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་གནས་པའི་ཕྱིར་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་འབྱུང་བས། དེའི་ཕྱིར་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་མ་བཟུང་བར། “ད་ལྟ་ཡང་སངས་རྒྱས་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་སུ་གཏོགས་པ་རྣམས་” ཞེས་འདི་ཉིད་གསུངས་སོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་གནས་པའི་ཚེ་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། จูฬสุญฺญตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. སྟོང་པ་ཉིད་ཆུང་ངུའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། ๒. มหาสุญฺญตสุตฺตวณฺณนา ༢. སྟོང་པ་ཉིད་ཆེན་པོའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ๑๘๕. ฉวิวณฺเณน [Pg.324] โส กาโฬ, น นาเมน. ปลาลสนฺถาโรติ อาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน โกจฺฉจิมิลิกากฏสาราทีนํ คหณํ. คณภิกฺขูนนฺติ คณพนฺธนวเสน ภิกฺขูนํ. ༡༨༥. “Chavivaṇṇena” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཤ་མདོག་གི་སྒོ་ནས་ཁོང་ནི་ནག་པོ་ཡིན་གྱི། མིང་གི་སྒོ་ནས་མ་ཡིན་ནོ།། “Palālasanthāroti ādīnīti” ཞེས་བྱ་བའི་ལ་སོགས་པའི་สྒྲས་ཁྲི་དང་། གདན་ཆུང་དང་། རྩྭ་གདན་ལ་སོགས་པ་བཟུང་བའོ།། “Gaṇabhikkhūnanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚོགས་སུ་འདུས་པའི་དབང་གིས་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིའོ།། ยทิ สํสโย นาม นตฺถิ, ‘‘สมฺพหุลา นุ โข’’ติ อิทํ กถนฺติ อาห ‘‘วิตกฺกปุพฺพภาคา’’ติอาทิ. ตตฺถ วิตกฺโก ปุพฺพภาโค เอติสฺสาติ วิตกฺกปุพฺพภาคา, ปุจฺฉา. สา ‘‘สมฺพหุลา โน เอตฺถ ภิกฺขูวิหรนฺตี’’ติ วจนํ, วิตกฺโก ปน ‘‘สมฺพหุลา นุ โข อิธ ภิกฺขู วิหรนฺตี’’ติ อิมินา อากาเรน ตทา ภควโต อุปฺปนฺโน จิตฺตสงฺกปฺโป, ตสฺส ปริวิตกฺกสฺส ตพฺภาวโชตโนยํ นุ-กาโร วุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘วิตกฺกปุพฺพภาเค จายํ นุ-กาโร นิปาตมตฺโต’’ติ. กิญฺจาปิ คจฺฉนฺโต ทิสฺวา, ‘‘สมฺพหุลา โน เอตฺถ ภิกฺขู วิหรนฺตี’’ติ ปุจฺฉาวเสน ภควตา วุตฺโต, อถ โข ‘‘น โข, อานนฺท, ภิกฺขุ โสภติ สงฺคณิการาโม’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๑๘๕) อุปริเทสนาวเสน มตฺถกํ คจฺฉนฺเต อวินิจฺฉิโต นาม น โหติ, อถ โข วิสุํ วินิจฺฉิโต เอว โหติ, ทิสฺวา นิจฺฉินิตฺวาว กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ ตถา ปุจฺฉติ. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘ชานนฺตาปิ ตถาคตา ปุจฺฉนฺตี’’ติ (ปารา. ๑๖). เตนาห ‘‘อิโต กิรา’’ติอาทิ. གལ་ཏེ་ཐེ་ཚོམ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་ན། “དགེ་སློང་མང་པོ་དག་གམ་” ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། “རྟོག་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་རྟོག་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་རྟོག་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དྲི་བའོ།། དེ་ནི་ “འདིར་དགེ་སློང་མང་པོ་གནས་སམ་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་སྟེ། རྟོག་པ་ནི་ “འདིར་དགེ་སློང་མང་པོ་དག་གནས་སམ་” ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་པ་འདིས་དེའི་ཚེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་སྟེ། ཡོངས་སུ་རྟོག་པ་དེའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་ “ནུ་” ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་འདི་གསུངས་སོ་ཞེས་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “རྟོག་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ལ་ ‘ནུ་’ ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་འདི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། གཤེགས་བཞིན་དུ་གཟིགས་ནས། “འདིར་དགེ་སློང་མང་པོ་གནས་སམ་” ཞེས་དྲི་བའི་དབང་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་མོད། འོན་ཀྱང་ “ཀུན་དགའ་བོ་དགེ་སློང་འདུ་འཛི་ལ་དགའ་བ་ནི་མི་མཛེས་སོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་གོང་མའི་བསྟན་པའི་དབང་གིས་མཐར་ཕྱིན་པར་འགྱུར་བ་ན་མ་ངེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དེ། འོན་ཀྱང་སོ་སོར་ངེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། གཟིགས་ནས་ངེས་པར་མཛད་དེ་གཏམ་སློང་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་འདྲི་བར་མཛད་དོ།། འདི་ལྟར་ཡང་ “དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་མཁྱེན་བཞིན་དུ་འདྲི་བར་མཛད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “འདི་ལས་གྲགས་སོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ยถา นทีโอติณฺณํ อุทกํ ยถานินฺนํ ปกฺขนฺทติ, เอวํ สตฺตา ธาตุโส สํสนฺทนฺติ, ตสฺมา ‘‘คณวาโส นทีโอติณฺณอุทกสทิโส’’ติ วุตฺตํ. อิทานิ ตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ – ‘‘นิรยติรจฺฉานโยนี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กุรุวินฺทาทินฺหานียจุณฺณานิ สณฺหสุขุมภาวโต นาฬิยํ ปกฺขิตฺตานิ นิรนฺตราเนว ติฏฺฐนฺตีติ อาห – ‘‘จุณฺณภริตา นาฬิ วิยา’’ติ. สตฺตปณฺณาส กุลสตสหสฺสานีติ สตฺตสตสหสฺสาธิกานิ ปญฺญาส กุลานํเยว สตสหสฺสานิ, มนุสฺสานํ ปน วเสน สตฺต โกฏิโย ตทา ตตฺถ วสึสุ. ཇི་ལྟར་ཆུ་ཀླུང་དུ་བབས་པའི་ཆུ་ནི་གཤོངས་སུ་འབབ་པ་དེ་བཞིན་དུ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱང་ཁམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་མཐུན་པར་འདུ་བའི་ཕྱིར། “ཚོགས་ཀྱི་གནས་པ་ནི་ཆུ་ཀླུང་དུ་བབས་པའི་ཆུ་དང་འདྲའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ད་ནི་དོན་དེ་ཉིད་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དམྱལ་བ་དང་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཀུ་རུ་བིནྡ་ལ་སོགས་པའི་ཁྲུས་ཀྱི་ཕྱེ་མ་རྣམས་ནི་ཞིབ་ཅིང་ཕྲ་བའི་ཕྱིར་སྣོད་དུ་བླུགས་ན་བར་མེད་པར་གནས་པའི་ཕྱིར། “ཕྱེ་མས་གང་བའི་སྣོད་བཞིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “Sattapaṇṇāsa kulasatasahassānīti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབུམ་ཕྲག་བདུན་གྱིས་ལྷག་པའི་ཁྱིམ་འབུམ་ཕྲག་ལྔ་བཅུ་སྟེ། མིའི་དབང་གིས་ན་དེའི་ཚེ་དེ་ན་བྱེ་བ་བདུན་གནས་སོ།། ตโต จินฺเตสิ, กถํ? กามญฺจายํ โลกปกติ, มยฺหํ ปน สาสเน อยุตฺโตว โสติ อาห – ‘‘มยา’’ติอาทิ. ธมฺมนฺติ สภาวสิทฺธํ. สํเวโคติ สโหตฺตปฺปญาณํ วุจฺจติ. น โข ปเนตํ สกฺกา คิลานุปฏฺฐานโอวาทานุสาสนิอาทิวเสน สมาคมสฺส อิจฺฉิตพฺพตฺตา. คณเภทนนฺติ คณสงฺคณิกาย วิเวจนํ. དེ་ནི་བསམས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། འཇིག་རྟེན་གྱི་རང་བཞིན་འདི་ནི་འདོད་པ་ཡིན་མོད། ངའི་བསྟན་པ་ལ་ནི་དེ་མི་རིགས་སོ་སྙམ་ནས། “ངས་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “Dhammanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པའོ།། “Saṃvegoti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ།། ནད་པ་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་དང་། གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འདུ་བ་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འདི་ནི་མི་ནུས་སོ།། “Gaṇabhedananti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་འཛི་ལས་དབེན་པའོ།། ๑๘๖. กตปริภณฺฑนฺติ [Pg.325] ปุพฺเพ กตสํวิธานสฺส จีวรสฺส วุตฺตากาเรน ปฏิสงฺขรณํ. โนติ อมฺหากํ. อนตฺตมโนติ อนาราธิตจิตฺโต. ༡༨༦. “Kataparibhaṇḍanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྔོན་དུ་བཀོད་པ་བྱས་པའི་ཆོས་གོས་བཤད་པའི་རྣམ་པས་ལེགས་པར་བཅོས་པའོ།། “Noti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངེད་ཅག་གིའོ།། “Anattamanoti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་མ་མགུ་བའོ།། สกคเณน สหภาวโต สงฺคณิกาติ อาห ‘‘สกปริสสโมธาน’’นฺติ. คโณติ ปน อิธ ชนสมูโหติ วุตฺตํ ‘‘นานาชนสโมธาน’’นฺติ. โสภติ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมานโต. กามโต นิกฺขมตีติ นิกฺขโม, เอวํ นิกฺขมวเสน อุปฺปนฺนํ สุขํ. คณสงฺคณิกากิเลสสงฺคณิกาหิ ปวิวิตฺติ ปวิเวโก. ปวิเวกวเสน อุปฺปนฺนํ สุขํ. ราคาทีนํ อุปสมาวหํ สุขํ อุปสมสุขํ. มคฺคสมฺโพธาวหํ สุขํ สมฺโพธิสุขํ. นิกาเมตพฺพสฺส, นิกามํ วา ลาภี นิกามลาภี. นิทุกฺขํ สุเขเนว ลภตีติ อทุกฺขลาภี. กสิรํ วุจฺจติ อปฺปกนฺติ อาห – ‘‘อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี’’ติ. རང་གི་ཚོགས་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་ཕྱིར་འདུ་འཛི་ཞེས་བྱ་སྟེ། “རང་གི་འཁོར་འདུ་བའོ་”ཞེས་གསུངས། འདིར་“ཚོགས་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ལ་བྱ་སྟེ། “སྐྱེ་བོ་སྣ་ཚོགས་འདུ་བའོ་”ཞེས་གསུངས། རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པས་མཛེས་པའོ། འདོད་པ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བས་ན་ངེས་འབྱུང་སྟེ། དེ་ལྟར་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་བདེ་བའོ། ཚོགས་ཀྱི་འདུ་འཛི་དང་ཉོན་མོངས་པའི་འདུ་འཛི་ལས་དབེན་པ་ནི་རབ་ཏུ་དབེན་པའོ། རབ་ཏུ་དབེན་པའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་བདེ་བའོ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའི་བདེ་བ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདེ་བའོ། ལམ་གྱི་བྱང་ཆུབ་འདྲེན་པའི་བདེ་བ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་བདེ་བའོ། འདོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་འདོད་པ་བཞིན་དུ་ཐོབ་པས་ན་འདོད་པ་བཞིན་ཐོབ་པའོ། སྡུག་བསྔལ་མེད་པར་བདེ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཐོབ་པས་ན་ཚེགས་མེད་པར་ཐོབ་པའོ། ཚེགས་ཞེས་པ་ནི་ཉུང་ངུ་ལ་བྱ་སྟེ། “ཚེགས་མེད་པར་ཐོབ་པ་ནི་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པའོ་”ཞེས་གསུངས། สามายิกนฺติ สมเย กิเลสวิมุจฺจนํ อจฺจนฺตเมวาติ สามายิกํ ม-กาเร อ-การสฺส ทีฆํ กตฺวา. เตนาห – ‘‘อปฺปิตปฺปิตสมเย กิเลเสหิ วิมุตฺต’’นฺติ. กนฺตนฺติ องฺคสนฺตตาย อารมฺมณสนฺตตาย จ กมนียํ มโนรมฺมํ. อสามายิกํ อจฺจนฺตวิมุตฺตํ. “དུས་སུ་བྱུང་བ་” ཞེས་པ་ནི། དུས་སྐབས་སུ་ཉོན་མོངས་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་སྟེ། གཏན་དུ་བ་མ་ཡིན་པའོ། དེ་ནི་མ་ཡིག་གི་ཨ་ཡིག་རིང་པོར་བྱས་ནས་“སཱ་མཱ་ཡི་ཀ་” ཞེས་བྱའོ། དེའི་ཕྱིར་“ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པའི་དུས་སྐབས་སུ་ཉོན་མོངས་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ་” ཞེས་གསུངས། “ཡིད་དུ་འོང་བ་” ཞེས་པ་ནི། ཡན་ལག་གི་རྒྱུན་དང་དམིགས་པའི་རྒྱུན་གྱིས་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིད་དུ་འཐད་པའོ། “དུས་སུ་མ་བྱུང་བ་” ཞེས་པ་ནི། གཏན་དུ་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། เอตฺตาวตาติอาทินา สงฺคณิการามสฺส วิเสสาธิคมสฺส อนฺตรายิกภาวํ อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ สห นิทสฺสเนน ทสฺเสติ. ตตฺถ สา ทุวิธา อนฺตรายิกตา โวทานธมฺมานํ อนุปฺปตฺติเหตุกา, สํกิเลสธมฺมานํ อุปฺปตฺติเหตุกา จ. “འདི་ཙམ་གྱིས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འདུ་འཛི་ལ་དགའ་བ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པའི་བར་ཆད་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པར་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་དང་མི་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་དཔེ་དང་བཅས་ཏེ་སྟོན་ཏོ། དེ་ལ་བར་ཆད་དེ་ནི་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཆོས་རྣམས་མི་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་རྣམས་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་སྟེ་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། เต ปฐมํ ‘‘สงฺคณิการาโม’’ติอาทินา วิภาเวตฺวา อิตรํ วิภาเวตุํ, ‘‘อิทานิ โทสุปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อฏฺฐิญฺจ ปฏิจฺจ นฺหารุญฺจ ปฏิจฺจ จมฺมญฺจ ปฏิจฺจ มํสญฺจ ปฏิจฺจ อากาโส ปริวาริโต รูปนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐๖) วิย อิธ รูปสทฺโท กรชกายปริยาโยติ ‘‘รูปนฺติ สรีร’’นฺติ อาห. ‘‘นาหํ, อานนฺท…เป… โทมนสฺสุปายาสา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขจิตฺตานํ อารทฺธวิปสฺสกานมฺปิ อสปฺปายวชฺชนสปฺปายเสวนวเสน กายสฺส ปริหรณํ โหตีติ? สจฺจํ, ตํ ปน โย กลฺลสรีรํ นิสฺสาย ธมฺมสาธนาย อนุยุญฺชิตุกาโม โหติ, ตสฺเสว ธมฺมสาธนตาวเสน. ธมฺมสาธนภาวญฺหิ อเปกฺขิตฺวา อสปฺปายํ วชฺเชตฺวา สปฺปายวเสน โปเสตฺวา สุฏฺฐุตรํ หุตฺวา [Pg.326] อนุยุญฺชนโต กายสฺส ปริหรณํ, น โส กาเย อภิรโต นาม โหติ ปจฺจเวกฺขณายตฺตตฺตา อเปกฺขาย วิโนทิตพฺโพ ตาทิโสติ. อุปาลิคหปติโนติ เอตฺถาปิ ‘‘ทสพลสาวกตฺตุปคมนสงฺขาเตนา’’ติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. དེ་དག་ཐོག་མར་“འདུ་འཛི་ལ་དགའ་བ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས། ཅིག་ཤོས་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར། “ད་ནི་ཉེས་པ་སྐྱེ་བ་སྟོན་ཏོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། “རུས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་དང་། ཆུ་རྒྱུས་ལ་བརྟེན་ནས་དང་། པགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་དང་། ཤ་ལ་བརྟེན་ནས་ནམ་མཁའ་བསྐོར་བ་ནི་གཟུགས་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན། འདིར་གཟུགས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་སྐྱེ་བའི་ལུས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “གཟུགས་ནི་ལུས་སོ་” ཞེས་གསུངས། “ཀུན་དགའ་བོ་... ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་འཁྲུག་པ་རྣམས་ང་མི་སྨྲའོ་” ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། ལུས་དང་སྲོག་ལ་ལྟོས་པ་མེད་པའི་སེམས་དང་ལྡན་ཞིང་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པ་རྣམས་ཀྱང་། མི་མཐུན་པ་སྤོང་བ་དང་མཐུན་པ་བསྟེན་པའི་སྒོ་ནས་ལུས་སྐྱོང་བར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ལུས་བདེ་ཐང་ལ་བརྟེན་ནས་ཆོས་སྒྲུབ་པར་བརྩོན་པར་འདོད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་སོ། ཆོས་སྒྲུབ་པའི་དངོས་པོ་ལ་ལྟོས་ནས་མི་མཐུན་པ་སྤོང་ཞིང་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་གསོ་བར་བྱེད་དེ། ལེགས་པར་གྱུར་ནས་བརྩོན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ལུས་སྐྱོང་བ་ཡིན་གྱི། དེ་ནི་ལུས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། སོ་སོར་རྟོག་པ་ལ་རག་ལས་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྟོས་པ་བསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། “ཁྱིམ་བདག་ཉེ་བར་འཁོར་” ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ “སྟོབས་བཅུ་པའི་ཉན་ཐོས་སུ་གྱུར་པར་བགྲང་བས་” ཞེས་པ་བཀོད་དེ་སྦྱར་བར་བྱའོ། ๑๘๗. มหากรุณาวเสน ปริวุตาย ปริสาย มชฺเฌ นิสินฺโนปิ เอกนฺตวิเวกชฺฌาสยตฺตา เอกโกว. เอเตน สตฺถุโน ปวิวิตฺตสฺส ปวิเวกตฺเตน วิวิตฺตตํ ทสฺเสติ. รูปารูปปฏิภาคนิมิตฺเตหิ นิวตฺตนตฺถํ ‘‘รูปาทีนํ สงฺขตนิมิตฺตาน’’นฺติ วุตฺตํ. อติวิย สนฺตตรปณีตตมภาเวน วิเสสโต สิโนติ พนฺธตีติ วิสโย, โส เอว สสนฺตติปริยาปนฺนตาย อชฺฌตฺตํ. กึ ปน ตนฺติ อาห – ‘‘สุญฺญตนฺติ สุญฺญตผลสมาปตฺติ’’นฺติ. อุปธิวิเวกตาย อสงฺขตา ธาตุ อิธ วิเวโกติ อธิปฺเปโตติ อาห – ‘‘วิเวกนินฺเนนา’’ติอาทิ. ภงฺคมตฺตมฺปิ อเสเสตฺวา อาสวฏฺฐานิยานญฺจ ธมฺมานํ ตตฺถ วิคตตฺตา เตสํ วเสน วิคตนฺเตน, เอวํภูตํ เตสํ พฺยนฺติภาวํ ปตฺตนฺติ ปาฬิยํ ‘‘พฺยนฺติภูเตนา’’ติ วุตฺตํ. อุยฺโยชนํ วิสฺสชฺชนํ, ตํ เอตสฺส อตฺถิ, อุยฺโยเชติ วิสฺสชฺเชตีติ วา อุยฺโยชนิกํ. ยสฺมา น สพฺพกถา อุยฺโยชนวเสเนว ปวตฺตติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อุยฺโยชนิกปฏิสํยุตฺต’’นฺติ. ༡༨༧. ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོའི་དབང་གིས་བསྐོར་བའི་འཁོར་གྱི་དབུས་སུ་བཞུགས་ཀྱང་། གཅིག་ཏུ་དབེན་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་གཅིག་པུ་ཉིད་དོ། འདིས་ནི་སྟོན་པ་རབ་ཏུ་དབེན་པ་ཉིད་ཀྱི་རབ་ཏུ་དབེན་པས་དབེན་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་མཚན་མ་དང་མཐུན་པ་རྣམས་ལས་བཟློག་པའི་ཕྱིར། “གཟུགས་ལ་སོགས་པ་འདུས་བྱས་ཀྱི་མཚན་མ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་གསུངས། ཤིན་ཏུ་ཞི་ཞིང་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཁྱད་པར་དུ་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་ཡུལ་ཏེ། དེ་ཉིད་རང་གི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་ནང་གིའོ། དེ་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། “སྟོང་པ་ཉིད་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས། ཕུང་པོ་ལས་དབེན་པའི་ཕྱིར་འདུས་མ་བྱས་པའི་དབྱིངས་ནི་འདིར་དབེན་པ་ཞེས་བྱ་བར་དགོངས་པས། “དབེན་པ་ལ་གཞོལ་བས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འཇིག་པ་ཙམ་ཡང་མ་ལུས་པར་བྱས་ནས་ཟག་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་དེ་ལ་བྲལ་བའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་དབང་གིས་བྲལ་བར་གྱུར་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་གྱུར་པ་དེ་དག་མེད་པར་གྱུར་པ་ལ་གཞུང་དུ་ “མེད་པར་གྱུར་པས་” ཞེས་གསུངས། གཏོང་བ་ནི་གཤེགས་སུ་བཅུག་པ་སྟེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པའམ། ཡང་ན་གཤེགས་སུ་འཇུག་ཅིང་གཏོང་བས་ན་གཤེགས་སུ་འཇུག་པའོ། གང་གི་ཕྱིར་གཏམ་ཐམས་ཅད་གཤེགས་སུ་འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “གཤེགས་སུ་འཇུག་པ་དང་འབྲེལ་བ་” ཞེས་གསུངས། เตลปากํ คณฺหนฺโต วิยาติ ยถา เตลปาโก นาม ปริจฺฉินฺนกาโล น อติกฺกมิตพฺโพ, เอวํ อตฺตโน สมาปตฺติกาลํ อนติกฺกมิตฺวา. ยถา หิ กุสโล เวชฺโช เตลํ ปจนฺโต ตํ ตํ เตลกิจฺจํ จินฺเตตฺวา ยทิ วา ปตฺถินฺนปาโก, ยทิ วา มชฺฌิมปาโก, ยทิ วา ขรปาโก อิจฺฉิตพฺโพ, ตสฺส กาลํ อุปธาเรตฺวา ปจติ, เอวํ ภควา ธมฺมํ เทเสนฺโต เวเนยฺยานํ ญาณปริปากํ อุปธาเรตฺวา ตํ ตํ กาลํ อนติกฺกมิตฺวา ธมฺมํ เทเสตฺวา ปริสํ อุยฺโยเชนฺโต จ วิเวกนินฺเนเนว จิตฺเตน อุยฺโยเชติ. ทฺเว ปญฺจวิญฺญาณานิปิ ตทภินีหตมโนวิญฺญาณวเสน นิพฺพานนินฺนาเนว. พุทฺธานญฺหิ สงฺขารานํ สุฏฺฐุ ปริญฺญาตตาย ปณีตานมฺปิ รูปาทีนํ อาปาถคมเน ปเคว อิตเรสํ ปฏิกูลตาว สุปากฏา หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา ฆมฺมาภิตตฺตสฺส วิย สีตชลฏฺฐานนินฺนตา นิพฺพานนินฺนเมว จิตฺตํ โหติ, ตสฺส อติวิย สนฺตปณีตภาวโต. “ཏིལ་མར་བསྐོལ་བ་ལེན་པ་བཞིན་” ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ཏིལ་མར་བསྐོལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དུས་བཅད་པ་ལས་མི་འདའ་བ་བཞིན། དེ་ལྟར་རང་གི་སྙོམས་འཇུག་གི་དུས་ལས་མི་འདའ་བར་རོ། ཇི་ལྟར་མཁས་པའི་སྨན་པས་ཏིལ་མར་སྐོལ་བའི་ཚེ། ཏིལ་མར་གྱི་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་ལ་བསམས་ནས། བསྐོལ་བ་སླ་བའམ། བསྐོལ་བ་འབྲིང་ངམ། ཡང་ན་བསྐོལ་བ་གར་པོ་གང་འདོད་པ་དེའི་དུས་ལ་བརྟག་ནས་སྐོལ་བ་བཞིན། དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་སྟོན་པའི་ཚེ། གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་སྨིན་པ་ལ་བརྟག་ནས། དུས་དེ་དང་དེ་ལས་མི་འདའ་བར་ཆོས་བསྟན་ཏེ། འཁོར་རྣམས་གཤེགས་སུ་འཇུག་པའི་ཚེའང་དབེན་པ་ལ་གཞོལ་བའི་སེམས་ཉིད་ཀྱིས་གཤེགས་སུ་འཇུག་གོ། སྒོ་ལྔའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཚོགས་གཉིས་པོ་དག་ཀྱང་དེ་ལ་གཞོལ་བའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དབང་གིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཞོལ་བ་ཁོ་ནའོ། སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ལེགས་པར་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར། གྱ་ནོམ་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཡུལ་དུ་སྣང་བར་གྱུར་པའི་ཚེའང་། གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ། མི་སྡུག་པ་ཉིད་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་གྱུར་ནས་ཉེ་བར་གནས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ཚ་བས་གདུངས་པ་བསིལ་བའི་ཆུ་གནས་ལ་གཞོལ་བ་བཞིན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཞོལ་བའི་སེམས་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཞི་ཞིང་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ๑๘๘. อชฺฌตฺตเมวาติ [Pg.327] อิธ ฌานารมฺมณํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘โคจรชฺฌตฺตเมวา’’ติ. อิธ นิยกชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ. อปคุณปาทกชฺฌานญฺหิ เอตฺถ ‘‘นิยกชฺฌตฺต’’นฺติ อธิปฺเปตํ วิปสฺสนาวิเสสสฺส อธิปฺเปตตฺตา, นิยกชฺฌตฺตํ นิชฺชีวนิสฺสตฺตตํ, อนตฺตตนฺติ อตฺโถ. อสมฺปชฺชนภาวชานเนนาติ อิทานิ เม กมฺมฏฺฐานํ วีถิปฏิปนฺนํ น โหติ, อุปฺปถเมว ปวตฺตตีติ ชานเนน. ༡༨༨. “ནང་ཁོ་ན་” ཞེས་པ་ནི། འདིར་བསམ་གཏན་གྱི་དམིགས་པ་ལ་དགོངས་པས་ “སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ནང་ཁོ་ནའོ་” ཞེས་གསུངས། འདིར་རང་གི་ནང་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་དོ། འདིར་མ་གོམས་པའི་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་ནི་ “རང་གི་ནང་” ཞེས་བྱ་བར་དགོངས་ཏེ། ལྷག་མཐོང་གི་ཁྱད་པར་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་རོ། རང་གི་ནང་ནི་སྲོག་མེད་པ་དང་། སེམས་ཅན་མེད་པ་དང་། བདག་མེད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “ཤེས་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་ཤེས་པས་” ཞེས་པ་ནི། ད་ལྟ་ངའི་ལས་ཀྱི་ས་འདི་ལམ་དུ་ཞུགས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ལམ་གོལ་བ་ཁོ་ནར་འཇུག་གོ་ཞེས་ཤེས་པས་སོ། กสฺมา ปเนตฺถ ภควตา วิปสฺสนาย เอว ปาทเก ฌาเน อวตฺวา ปาทกชฺฌานํ คหิตนฺติ อาห – ‘‘อปฺปคุณปาทกชฺฌานโต’’ติอาทิ. น ปกฺขนฺทติ สมฺมา น สมาหิตตฺตา. โส ปน ‘‘อชฺฌตฺตธมฺมา มยฺหํ นิชฺชฏา นิคุมฺพา หุตฺวา น อุปฏฺฐหนฺติ, หนฺทาหํ พหิทฺธาธมฺเม มนสิ กเรยฺยํ เอกจฺเจสุ สงฺขาเรสุ อุปฏฺฐิเตสุ อิตเรปิ อุปฏฺฐเหยฺยุเมวา’’ติ ปรสฺส…เป… มนสิ กโรติ. ปาทกชฺฌานวเสน วิย สมฺมสิตชฺฌานวเสนปิ อุภโตภาควิมุตฺโต โหติเยวาติ อาห – ‘‘อรูปสมาปตฺติยํ นุ โข กถนฺติ อาเนญฺชํ มนสิ กโรตี’’ติ. น เม จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ มยฺหํ วิปสฺสนาจิตฺตํ วีถิปฏิปนฺนํ หุตฺวา น วหตีติ. ปาทกชฺฌานเมวาติ วิปสฺสนาย ปาทกภูตเมว ฌานํ. ปุนปฺปุนํ มนสิ กาตพฺพนฺติ ปุนปฺปุนํ สมาปชฺชิตพฺพํ วิปสฺสนาย ติกฺขวิสทตาปาทนาย. อวหนฺเต นิปุณาภาเวน เฉทนกิริยาย อปฺปวตฺตนฺเต. สมาปชฺชิตฺวา วิปสฺสนาย ติกฺขกมฺมกรณํ สมถวิปสฺสนาวิหาเรนาติ อาห – ‘‘กมฺมฏฺฐาเน มนสิกาโร วหตี’’ติ. ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལྷག་མཐོང་གི་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་ཁོ་ན་མ་གསུངས་པར། རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་བཟུང་ཞེ་ན། “མ་གོམས་པའི་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་ལས་སོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། མི་འཇུག་པ་ནི་ལེགས་པར་མི་མཉམ་པར་བཞག་པའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ནི་ “ནང་གི་ཆོས་རྣམས་བདག་ལ་རྙོག་པ་མེད་པ་དང་ཚོགས་པ་མེད་པར་གྱུར་ནས་མི་སྣང་བས། བདག་གིས་ཕྱིའི་ཆོས་རྣམས་ཡིད་ལ་བྱ་སྟེ། འདུ་བྱེད་ཁ་ཅིག་སྣང་བར་གྱུར་ན་གཞན་དག་ཀྱང་སྣང་བར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་གཞན་གྱི་... ཡིད་ལ་བྱེད་དོ། རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་དབང་གིས་བཞིན་དུ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་དབང་གིས་ཀྱང་གཉིས་ཆར་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་ཇི་ལྟར་མི་གཡོ་བ་ཡིད་ལ་བྱེད་དམ་” ཞེས་སོ། “བདག་གི་སེམས་མི་འཇུག་གོ་” ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་ལྷག་མཐོང་གི་སེམས་ལམ་དུ་ཞུགས་ནས་མི་འཇུག་གོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། “རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་ཁོ་ན་” ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱི་བསམ་གཏན་ནོ། “ཡང་དང་ཡང་དུ་ཡིད་ལ་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་རྣོ་ཞིང་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་བྱའོ། མི་འཇུག་པ་ནི་མཁས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་གཅོད་པའི་བྱ་བ་མི་འཇུག་པའི་ཚེའོ། སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་ལྷག་མཐོང་གི་ལས་རྣོན་པོ་བྱེད་པ་ནི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་གནས་པས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ལས་ཀྱི་ས་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས། ๑๘๙. สมฺปชฺชติ เมติ วีถิปฏิปตฺติยา ปุพฺเพนาปรํ วิเสสาภาวโต สมฺปชฺชติ เม กมฺมฏฺฐานนฺติ ชานเนน. อิริยาปถํ อหาเปตฺวาติ ยถา ปริสฺสโม นาคจฺฉติ, เอวํ อตฺตโน พลานุรูปํ ตสฺส กาลํ เนตฺวา ปมาณเมว ปวตฺตเนน อิริยาปถํ อโหเปตฺวา. สพฺพวาเรสูติ ฐานนิสชฺชาสยนวาเรสุ. กถาวาเรสุ ปน วิเสสํ ตตฺถ ตตฺถ วทนฺติ. อิทํ วุตฺตนฺติ อิทํ, ‘‘อิมินา วิหาเรนา’’ติอาทิวจนํ วุตฺตํ. ༡༨༩. “བདག་ལ་འགྲུབ་བོ་” ཞེས་པ་ནི། ལམ་དུ་ཞུགས་པས་སྔ་ཕྱི་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཕྱིར། བདག་གི་ལས་ཀྱི་ས་འགྲུབ་བོ་ཞེས་ཤེས་པས་སོ། “སྤྱོད་ལམ་མ་བཏང་བར་” ཞེས་པ་ནི། ངལ་བ་མི་འབྱུང་བ་བཞིན། དེ་ལྟར་རང་གི་སྟོབས་དང་མཐུན་པར་དེའི་དུས་འདས་ནས་ཚོད་དང་ལྡན་པར་འཇུག་པས་སྤྱོད་ལམ་མ་བཏང་བར་རོ། “ཐེངས་ཐམས་ཅད་དུ་” ཞེས་པ་ནི། འགྲེང་བ་དང་། འདུག་པ་དང་། ཉལ་བའི་ཐེངས་རྣམས་སོ། གཏམ་གྱི་ཐེངས་རྣམས་ལ་ནི་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེར་གསུངས་སོ། “འདི་གསུངས་སོ་” ཞེས་པ་ནི། འདི་ཉིད་ “གནས་པ་འདིས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གསུངས་པའོ། ๑๙๐. กามวิตกฺกาทโย โอฬาริกกามราคพฺยาปาทสภาคาติ อาห – ‘‘วิตกฺกปหาเนน ทฺเว มคฺเค กเถตฺวา’’ติ. กามคุเณสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. กิสฺมิญฺจิเทว กิเลสุปฺปตฺติการเณติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส กิเลสุปฺปตฺติการณํ [Pg.328] สนฺธาย วุตฺตํ, อญฺญถา สพฺเพปิ ปญฺจ กามคุณา กิเลสุปฺปตฺติการณเมว. สมุทาจรตีติ สมุทาจาโรติ อาห ‘‘สมุทาจรณโต’’ติ. โส ปน ยสฺมา จิตฺตสฺส, น สตฺตสฺส, ตสฺมา วุตฺตํ ปาฬิยํ ‘‘เจตโส’’ติ. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร เอ-การสฺส จ อกาโร กโตติ อาห ‘‘เอวํ สนฺเต เอตนฺติ. ༡༩༠. འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རགས་པའི་འདོད་ཆགས་དང་གནོད་སེམས་ཀྱི་སྐལ་བ་མཉམ་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “རྟོག་པ་སྤངས་པས་ལམ་གཉིས་གསུངས་ནས་” ཞེས་གསུངས། “འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་གཟུང་བའི་ས་གཞིའོ། ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལ་སྟེ། གང་ཟག་དེའི་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་ཏེ། གཞན་དུ་ན་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཁོ་ནའོ། ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པས་ན་ཀུན་སྤྱོད་དེ། “ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་གསུངས། དེ་ནི་སེམས་ཀྱི་ཡིན་གྱི་སེམས་ཅན་གྱི་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གཞུང་དུ་ “སེམས་ཀྱི་” ཞེས་གསུངས། མ་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྟེ། ཨེ་ཡིག་ནི་ཨ་ཡིག་ཏུ་བྱས་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལྟ་ན་འདི་ནི་” ཞེས་གསུངས། ๑๙๑. อนุสโยติ มานานุสโย ภวราคานุสโย อวิชฺชานุสโยติ ติวิโธปิ อนุสโย ปหียติ อรหตฺตมคฺเคน. วุตฺตนเยเนวาติ, ‘‘ตโต มคฺคานนฺตรํ ผลํ, ผลโต วุฏฺฐาย ปจฺจเวกฺขมาโน ปหีนภาวํ ชานาติ, ตสฺส ชานเนน สมฺปชาโน โหตี’’ติ วุตฺตนเยน. ༡༩༡. “བག་ལ་ཉལ་” ཞེས་པ་ནི། ང་རྒྱལ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་དང་། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་དང་། མ་རིག་པའི་བག་ལ་ཉལ་ཏེ་བག་ལ་ཉལ་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་ཐམས་ཅད་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་ངོ་། “བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི། “དེ་ནས་ལམ་གྱི་མཇུག་ཐོགས་སུ་འབྲས་བུ་འབྱུང་ལ། འབྲས་བུ་ལས་ལངས་ནས་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཚེ་སྤངས་པའི་དངོས་པོ་ཤེས་ཏེ། དེ་ཤེས་པས་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། กุสลโต อายาตีติ อายโต, โส เอเตสนฺติ กุสลายติกา. เตนาห ‘‘กุสลโต อาคตา’’ติ. ตํ ปน เนสํ กุสลายติกตฺตํ อุปนิสฺสยวเสน โหติ สหชาตวเสนปีติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ, ‘‘เสยฺยถิท’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. དགེ་བ་ལས་འོངས་པས་ན་འོངས་པ་སྟེ། དེ་དག་འདི་རྣམས་ལ་ཡོད་པས་ན་དགེ་བ་ལས་འོངས་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ “དགེ་བ་ལས་འོངས་པའོ་” ཞེས་གསུངས། དེ་དག་གི་དགེ་བ་ལས་འོངས་པ་ཉིད་དེ་ནི་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་རྒྱུའི་དབང་གིས་ཀྱང་འགྱུར་ལ། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་འགྱུར་བས། དེ་གཉིས་ཆར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟ་སྟེ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ยสฺมา ปน ยถาวุตฺตธมฺเมสุ เกจิ โลกิยา, เกจิ โลกุตฺตรา; อถ กสฺมา วิเสเสน ‘‘โลกุตฺตรา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘โลเก อุตฺตรา วิสิฏฺฐา’’ติ. เตน โลกิยธมฺเมสุ อุตฺตมภาเวน ฌานาทโย โลกุตฺตรา วุตฺตา, น โลกสฺส อุตฺตรณโตติ ทสฺเสติ. ยํ กิญฺจิ มหคฺคตจิตฺตํ มารสฺส อวิสโย อกามาวจรตฺตา, ปเคว ตํ วิปสฺสนาย ปาทกภูตํ สุวิกฺขาลิตมลนฺติ อาห – ‘‘ชานิตุํ น สกฺโกตี’’ติ. เอโก อานิสํโส อตฺถิ ภาวนานุโยคสฺส สปฺปายธมฺมกถาปฏิลาโภ. གང་གི་ཕྱིར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་ཁ་ཅིག་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་། ཁ་ཅིག་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཡིན་ན། ཅིའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་དུ་ “འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་” ཞེས་གསུངས་ཤེ་ན། “འཇིག་རྟེན་ན་བླ་ན་མེད་པ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའོ་” ཞེས་གསུངས། འདིས་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་གསུངས་ཀྱི། འཇིག་རྟེན་ལས་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། རྒྱ་ཆེན་པོའི་སེམས་གང་ཡང་རུང་བ་ནི་འདོད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བདུད་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་ན། ལྷག་མཐོང་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་ཅིང་དྲི་མ་ལེགས་པར་བཀྲུས་པ་དེ་ལྟ་བུ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་ “ཤེས་པར་མི་ནུས་སོ་” ཞེས་གསུངས། སྒོམ་པ་ལ་བརྩོན་པའི་ཕན་ཡོན་གཅིག་ནི་མཐུན་པའི་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ། ๑๙๒. เอตทตฺถนฺติ เกวลสฺส สุตสฺส อตฺถาย. สปฺปายาสปฺปายวเสนาติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ สปฺปายวเสน ทสกถาวตฺถูนิ อาคตานีติ? สจฺจเมตํ, อสปฺปายกถาวชฺชนปุพฺพิกาย สปฺปาย กถาย วเสน อาคตตฺตา ‘‘สปฺปายาสปฺปายวเสน อาคตานี’’ติ วุตฺตํ. สุตปริยตฺติวเสนาติ สรูเปน ตตฺถ อนาคตานิปิ ทสกถาวตฺถูนิ สุตฺตเคยฺยาทิอนฺโตคธตฺตา, ‘‘สุตปริยตฺติวเสน อาคตานี’’ติ วุตฺตํ. ปริปูรณวเสน สรูปโต อาคตตฺตา อิมสฺมึ ฐาเน ฐตฺวา กเถตพฺพานิ. อตฺโถติ สามญฺญตฺโถ. ༡༩༢. “འདིའི་དོན་དུ་” ཞེས་པ་ནི། ཐོས་པ་མ་ལུས་པའི་དོན་དུའོ། “མཐུན་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་དབང་གིས་” ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། མཐུན་པའི་དབང་གིས་གཏམ་གྱི་གཞི་བཅུ་པོ་དག་འོངས་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ། མི་མཐུན་པའི་གཏམ་སྤོང་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་མཐུན་པའི་གཏམ་གྱི་དབང་གིས་འོངས་པའི་ཕྱིར། “མཐུན་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་དབང་གིས་འོངས་པའོ་” ཞེས་གསུངས། “ཐོས་པ་དང་ལུང་གི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ངོ་བོས་དེར་མ་འོངས་པའི་གཏམ་གྱི་གཞི་བཅུ་པོ་དག་ཀྱང་མདོ་དང་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་དུ་འདུ་བའི་ཕྱིར། “ཐོས་པ་དང་ལུང་གི་དབང་གིས་འོངས་པའོ་” ཞེས་གསུངས། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དབང་གིས་རང་གི་ངོ་བོས་འོངས་པའི་ཕྱིར། གནས་འདིར་གནས་ནས་བཤད་པར་བྱའོ། དོན་ནི་སྤྱིའི་དོན་ཏོ། ๑๙๓. อนุอาวตฺตนฺตีติ [Pg.329] อนุอนุ อภิมุขา หุตฺวา วตฺตนฺติ, ปยิรุปาสนาทิวเสน อนุกูลยนฺติ. มุจฺฉนตณฺหนฺติ ปจฺจเยสุ มุจฺฉนาการํ. ตณฺหาย ปตฺถนา นาม เตนากาเรน ปวตฺตีติ อาห – ‘‘ปตฺเถติ ปวตฺเตตี’’ติ. กิเลสูปทฺทเวนาติ กิเลสสงฺขาเตน อุปทฺทเวน. กิเลสา หิ สตฺตานํ มหานตฺถกรณโต ‘‘อุปทฺทโว’’ติ วุจฺจนฺติ. อตฺตโน อพฺภนฺตเร อุปฺปนฺเนน กิเลสูปทฺทเวน อนฺเตวาสิโน, อุปทฺทโว อนฺเตวาสูปทฺทโว, พฺรหฺมจริยสฺส อุปทฺทโว พฺรหฺมจารุปทฺทโวติ อิมมตฺถํ ‘‘เสสุปทฺทเวสุปิ เอเสว นโย’’ติ อิมินา อติทิสติ. คุณมรณํ กถิตํ, น ชีวิตมรณํ. ༡༩༣. "Anuāvattantīti" (རྗེས་སུ་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ནི་) རྗེས་སུ་རྗེས་སུ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་འཇུག་པའམ་གནས་པའོ། །བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མཐུན་པར་བྱེད་པའོ། །"Mucchanataṇhanti" (རྨོངས་པའི་སྲེད་པ་ནི་) རྐྱེན་རྣམས་ལ་རྨོངས་པའི་རྣམ་པའོ། །སྲེད་པའི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པ་དེས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། "pattheti pavattetī" (གསོལ་བ་འདེབས་ཤིང་འཇུག་པར་བྱེད་དོ་) ཞེས་གསུངས་སོ། །"Kilesūpaddavenāti" (ཉོན་མོངས་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བས་ནི་) ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཉེ་བར་འཚེ་བས་སོ། །ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་གནོད་པ་ཆེན་པོ་བྱེད་པའི་ཕྱིར། "ཉེ་བར་འཚེ་བ་" ཞེས་བྱའོ། །རང་གི་ནང་དུ་སྐྱེས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བས་ཉེ་གནས་ལ་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ནི་ཉེ་གནས་ཀྱི་ཉེ་བར་འཚེ་བའོ། །ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ནི་ཚངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཉེ་བར་འཚེ་བའོ། །དོན་འདི་ཉིད་ "ལྷག་མའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་" ཞེས་པས་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། །ཡོན་ཏན་ཉམས་པའི་འཆི་བ་བཤད་ཀྱི། སྲོག་འགག་པའི་འཆི་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། อปฺปลาภาติ อปฺปมตฺตกลาภี วิเสสานํ. เอวํ วุตฺโตติ ยถาวุตฺตพฺรหฺมจารุปทฺทโว ทุกฺขวิปากตโร เจว กฏุกวิปากตโร จาติ เอวํ วุตฺโต. อาจริยนฺเตวาสิกูปทฺทโว หิ พาหิรกสมยวเสน วุตฺโต, พฺรหฺมจารุปทฺทโว ปน สาสนวเสน. ทุรกฺขาเต หิ ธมฺมวินเย ทุปฺปฏิปตฺติ น มหาสาวชฺชา มิจฺฉาภินิเวสสฺส สิถิลวายามภาวโต; สฺวาขฺยาเต ปน ธมฺมวินเย ทุปฺปฏิปตฺติ มหาสาวชฺชา มหโต อตฺถสฺส พาหิรภาวกรณโต. เตนาห ‘‘สาสเน ปนา’’ติอาทิ. "Appalābhāti" (རྙེད་པ་ཆུང་བ་ནི་) ཁྱད་པར་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལས་ཉུང་ངུ་ཙམ་ཐོབ་པའོ། །"Evaṃ vutto" (དེ་སྐད་གསུངས་པ་ནི་) ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྡུག་བསྔལ་བ་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཚ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་སྐད་གསུངས་སོ། །སློབ་དཔོན་དང་ཉེ་གནས་ཀྱི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ནི་ཕྱི་རོལ་པའི་གྲུབ་མཐའི་དབང་གིས་གསུངས་ལ། ཚངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ནི་བསྟན་པའི་དབང་གིས་སོ། །ལེགས་པར་མ་བཤད་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་ལ་ལོག་པར་སྒྲུབ་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་དང་བཅས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་ལྷོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལེགས་པར་བཤད་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་ལ་ལོག་པར་སྒྲུབ་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ཏེ། དོན་ཆེན་པོ་ལས་ཕྱི་རོལ་ཏུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ "བསྟན་པ་ལ་ནི་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ๑๙๖. ตสฺมาติ อิทํ ปุพฺพปราเปกฺขํ ปุริมสฺส จ อตฺถสฺส การณภาเวน ปจฺจามสนนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ. มิตฺตํ เอตสฺส อตฺถีติ มิตฺตวา, ตสฺส ภาโว มิตฺตวตา, ตาย. มิตฺตวเสน ปฏิปชฺชนนฺติ อาห ‘‘มิตฺตปฏิปตฺติยา’’ติ. สปตฺตวตายาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ༡༩༦. "Tasmā" (དེའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་) འདི་ནི་སྔ་ཕྱི་ལ་ལྟོས་པ་སྟེ། སྔ་མའི་དོན་གྱི་རྒྱུའི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཕྱིར། "གང་གི་ཕྱིར་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ལ་མཛའ་བཤེས་ཡོད་པས་ན་མཛའ་བཤེས་དང་ལྡན་པའོ། །དེའི་དངོས་པོ་ནི་མཛའ་བཤེས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དེ། དེས་སོ། །མཛའ་བཤེས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་སྒྲུབ་པ་ནི་ "མཛའ་བཤེས་ཀྱི་སྒྲུབ་པས་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"Sapattavatāyā" (དགྲར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱིས་) ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། ทุกฺกฏทุพฺภาสิตมตฺตมฺปีติ อิมินา ปเคว อิตรํ วีติกฺกมนฺโตติ ทสฺเสติ. สาวเกสุ หิตปรกฺกมนํ โอวาทานุสาสนีหิ ปฏิปชฺชนนฺติ อาห – ‘‘ตถา น ปฏิปชฺชิสฺสามี’’ติ. อามกมตฺตนฺติ กุลาลภาชนํ วุจฺจติ. นาหํ ตุมฺเหสุ ตถา ปฏิปชฺชิสฺสามีติ กุมฺภกาโร วิย อามกภาชเนสุ อหํ ตุมฺเหสุ เกวลํ ชานาเปนฺโต น ปฏิปชฺชิสฺสามิ. นิคฺคณฺหิตฺวาติ นีหริตฺวา. โลกิยคุณาปิ อิธ สาโรตฺเวว อธิปฺเปตา โลกุตฺตรคุณานํ อธิฏฺฐานภาวโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. "Dukkaṭadubbhāsitamattampīti" (ཉེས་བྱས་དང་ཚིག་ཉེས་པ་ཙམ་ལའང་) ཞེས་པས་གཞན་པའི་འགལ་བ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ་འདས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། །ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་ཕན་པར་བརྩོན་པ་ནི་གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པས་སྒྲུབ་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "དེ་ལྟར་མི་སྒྲུབ་པར་བྱའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"Āmakamattaṃ" (རྫ་མ་མ་བསྲེགས་པ་ཙམ་ནི་) རྫ་མཁན་གྱི་སྣོད་ལ་བྱའོ། །"ངས་ཁྱེད་རྣམས་ལ་དེ་ལྟར་མི་སྒྲུབ་པར་བྱའོ་" ཞེས་པ་ནི་རྫ་མཁན་གྱིས་མ་བསྲེགས་པའི་སྣོད་རྣམས་ལ་བྱེད་པ་བཞིན། ངས་ཁྱེད་རྣམས་ལ་ཤེས་པར་བྱེད་པ་ཙམ་གྱིས་མི་སྒྲུབ་པར་བྱའོ། །"Niggaṇhitvā" (ཚར་བཅད་དེ་ནི་) ཕྱིར་བཏོན་ནས་སོ། །འཇིག་རྟེན་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱང་འདིར་སྙིང་པོ་ཉིད་དུ་འདོད་དེ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ལྷག་མ་ནི་ཤེས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། มหาสุญฺญตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. སྟོང་པ་ཉིད་ཆེན་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད་རྫོགས་སོ། ། ๓. อจฺฉริยพฺภุตสุตฺตวณฺณนา ༣. རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་ཀྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། ๑๙๗. วิภตฺติปติรูปกา [Pg.330] จ นิปาตา โหนฺตีติ ยถารหํ ตํตํวิภตฺติอตฺถทีปกา, อิธ ปจฺจตฺตวจโน ยตฺรสทฺโท, หิสทฺโท เหตุอตฺโถ, นามสทฺโท อจฺฉริยตฺโถ, ปทตฺตยสฺส ปน อจฺฉริยตฺถนิทฺทิฏฺฐตาย ‘‘อจฺฉริยตฺเถ นิปาโต’’ติ วุตฺตํ. เอกํสโต ปเนตํ ปทตฺตยํ. ตถา หิ วกฺขติ, ‘‘ยตฺราติ นิปาตวเสน อนาคตวจน’’นฺติ. ปปญฺจสทฺโท เหฏฺฐา วุตฺโต. ฉินฺนวฏุเมติ อิมินา สพฺพกิเลสวฏฺฏสฺส อกุสลกมฺมวฏฺฏสฺส จ ฉินฺนตฺตา วิปากวฏฺฏสฺส จ อุปริ วกฺขมานตฺตา อาห – ‘‘วฏุมนฺติ กุสลากุสลกมฺมวฏฺฏํ วุจฺจตี’’ติ. นิปาตวเสน ยตฺรสทฺทโยเคน. อนาคตวจนนฺติ อิทํ อนาคตวจนสทิสตฺตา วุตฺตํ. อนาคตตฺถวาจี หิ อนาคตวจนํ, อตฺโถ เจตฺถ อตีโตติ. อนุสฺสรีติ อิทํ อนุสฺสริตภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘น อนุสฺสริสฺสตี’’ติ สทฺทปโยคสฺส อตีตวิสยตฺตา. ยทา ปน เตหิ ภิกฺขูหิ ยา กถา ปวตฺติตา, ตโต ปจฺฉาปิ ภควโต เตสํ พุทฺธานํ อนุสฺสรณํ โหติเยว. ༡༩༧. "Vibhattipatirūpakā ca nipātā hontīti" (རྣམ་དབྱེའི་གཟུགས་བརྙན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་རྣམས་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་) ཇི་ལྟར་འོས་པར་རྣམ་དབྱེ་དེ་དང་དེའི་དོན་གསལ་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། །འདིར་ "yatra" (གང་དུ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་ཡིན་ལ། "hi" (འདི་ལྟར་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ཏོ། །"nāma" (ཞེས་བྱ་བ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་དོན་ཏོ། །ཚིག་གསུམ་པོ་ལ་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་དོན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "རྨད་དུ་བྱུང་བའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ངེས་པར་ན་འདི་ནི་ཚིག་གསུམ་མོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ "yatra" ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཕྲད་ཀྱི་དབང་གིས་མ་འོངས་པའི་ཚིག་གོ་" ཞེས་འཆད་པར་འགྱུར་རོ། །"Papañca" (སྤྲོས་པ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །"Chinnavaṭume" (ལམ་བཅད་པ་) ཞེས་པ་འདིས་ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་ལོ་མཐའ་དག་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བཅད་པའི་ཕྱིར་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་ལོ་ནི་འོག་ཏུ་འཆད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། "ལམ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ལ་བརྗོད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚིག་ཕྲད་ཀྱི་དབང་གིས་ "yatra" ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་སྦྱར་བས་སོ། །"Anāgatavacanaṃ" (མ་འོངས་པའི་ཚིག་) ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མ་འོངས་པའི་ཚིག་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །མ་འོངས་པའི་དོན་བརྗོད་པ་ནི་མ་འོངས་པའི་ཚིག་ཡིན་ལ། འདིར་དོན་ནི་འདས་པ་ཡིན་ནོ། །"Anussarī" (རྗེས་སུ་དྲན་པར་གྱུར་ཏོ་) ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་ཏེ། "རྗེས་སུ་མི་དྲན་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་སྦྱོར་བ་ནི་འདས་པའི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གང་གི་ཚེ་དགེ་སློང་དེ་དག་གིས་གཏམ་གང་ཞིག་བརྩམས་པ་ན། དེའི་འོག་ཏུའང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་དེ་དག་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། ། ขตฺติยชจฺจาติอาทิกาลโต ปฏฺฐาย อสมฺภินฺนาย ขตฺติยชาติยา อุทิโตทิตาย. พฺรหฺมชจฺจาติ พฺราหฺมณชจฺจา. เอวํโคตฺเตปิ เอเสว นโย. โลกิยโลกุตฺตรสีเลนาติ ปารมิตาสมฺภูเตน พุทฺธาเวณิกตฺตา อนญฺญสาธารเณน โลกิเยน โลกุตฺตเรน จ สีเลน. เอวํสีลาติ อนวเสสสีลานํ วิสุํ ปจฺจเวกฺขณกรเณน เอวํสีลาติ อนุสฺสริสฺสติ. เอส นโย เสเสสุ. ยถา วิชฺชาภาคิยา วิชฺชาสมฺปยุตฺตธมฺมา, เอวํ สมาธิปกฺขา สมาธิสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ สติวีริยาทโยติ อาห – ‘‘เหฏฺฐา สมาธิปกฺขานํ ธมฺมานํ คหิตตฺตา วิหาโร คหิโตวา’’ติ. ตสฺมา สมาธิปกฺขธมฺมวินิมุตฺโต เอว อิธ วิหาโร อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘อิทํ หี’’ติอาทิ. "Khattiyajaccā" (རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་ལས་) ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་དུས་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་མ་འདྲེས་པའི་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་བ་ལས་སོ། །"Brahmajaccā" (བྲམ་ཟེའི་སྐྱེ་བ་ལས་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྲམ་ཟེའི་སྐྱེ་བ་ལས་སོ། །རིགས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །"Lokiyalokuttarasīlena" (འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལས་བྱུང་བ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་མ་འདྲེས་པའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པས་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་སོ། །"Evaṃsīlā" (ཚུལ་ཁྲིམས་འདི་ལྟ་བུ་དང་ལྡན་པ་) ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་མ་ལུས་པ་རྣམས་ལ་སོ་སོར་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ "ཚུལ་ཁྲིམས་འདི་ལྟ་བུ་དང་ལྡན་ནོ་" ཞེས་རྗེས་སུ་དྲན་པར་འགྱུར་རོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ཇི་ལྟར་རིག་པའི་ཆར་གཏོགས་པ་ནི་རིག་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡིན་པ་བཞིན། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕྱོགས་རྣམས་ཀྱང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་དྲན་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "འོག་ཏུ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་བཟུང་བའི་ཕྱིར་གནས་པའང་བཟུང་བ་ཉིད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་གནས་ཉིད་འདིར་འདོད་དོ་ཞེས་ "འདི་ནི་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ยถา วา อฏฺฐสมาปตฺติวิปสฺสนามคฺคผลสงฺคหิตา โลกิยโลกุตฺตรา สมาธิปญฺญา ‘‘เอวํธมฺมา เอวํปญฺญา’’ติ ปเทหิ เหฏฺฐา คหิตาปิ ยถาสกํ ปฏิปกฺขโต มุจฺจนสฺส ปวตฺติวิเสสํ อุปาทาย ‘‘เอวํวิมุตฺตา’’ติ เอตฺถ ปุน คหิตา, ตถา ‘‘เอวํธมฺมา’’ติ เอตฺถ คหิตาปิ สมาธิปกฺขธมฺมา ทิพฺพพฺรหฺมอาเนญฺชอริยวิหารสงฺขาตํ อตฺตโน ปวตฺติวิเสสํ อุปาทาย, ‘‘เอวํวิหารี’’ติ เอตฺถ ปุน คหิตาติ วุจฺจมาเน น โกจิ วิโรโธ. ผลธมฺมานํ ปวตฺติกาเลปิ [Pg.331] กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิ น ตํอานุภาวชาตา, อถ โข อริยมคฺเคน กิเลสานํ สมุจฺฉินฺนตฺตาติ อาห – ‘‘มคฺคานุภาเวน กิเลสานํ ปฏิปสฺสทฺธนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา’’ติ. โย ยํ ปชหติ, โส ปหายโก ปหาตพฺพโต วิมุตฺโตติ วุจฺจติ วิสํสฏฺฐภาวโตติ ปหานวิภาเคน วุจฺจมาเน อปหายกสฺส นิพฺพานสฺส กถํ วิมุตฺตตา? วิสํสฏฺฐาภาวโต เอว. ตญฺหิ ปกติยาว สพฺพโส กิเลเสหิ วิสํสฏฺฐํ วินิสฺสฏํ สุวิทูรวิทูเร ฐิตํ, ตสฺมาสฺส ตโต นิสฺสฏตฺตา นิสฺสรณวิมุตฺติ นิสฺสรณปหานนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘นิพฺพาน’’นฺติอาทิ. ཡང་ན་ཇི་ལྟར་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་དང་འབྲས་བུས་བསྡུས་པའི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་ནི། 'ཆོས་འདི་ལྟ་བུ་' དང་ 'ཤེས་རབ་འདི་ལྟ་བུ་' ཞེས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས་འོག་ཏུ་བཟུང་ཡང་། རང་རང་གི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལས་གྲོལ་བའི་འཇུག་པའི་ཁྱད་པར་ལ་བརྟེན་ནས། 'འདི་ལྟར་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་' ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཡང་བཟུང་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ 'ཆོས་འདི་ལྟ་བུ་' ཞེས་བྱ་བ་འདིར་བཟུང་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་། ལྷ་དང་ཚངས་པ་དང་མི་གཡོ་བ་དང་འཕགས་པའི་གནས་སུ་བགྲང་བའི་རང་གི་འཇུག་པའི་ཁྱད་པར་ལ་བརྟེན་ནས། 'འདི་ལྟར་གནས་པ་' ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཡང་བཟུང་ངོ་ཞེས་བརྗོད་པ་ལ་འགལ་བ་ཅིའང་མེད་དོ། །འབྲས་བུའི་ཆོས་རྣམས་འཇུག་པའི་དུས་སུའང་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ནི་དེའི་མཐུ་ལས་སྐྱེས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀུན་ཏུ་བཅད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་ 'ལམ་གྱི་མཐུས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ཉིད་དུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་' ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་གིས་གང་སྤོང་བ་དེ་ནི་སྤོང་བ་པོ་ཡིན་ལ། སྤང་བྱ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མ་འདྲེས་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་སྤོང་བའི་རྣམ་དབྱེས་བརྗོད་པ་ན། སྤོང་བ་པོ་མ་ཡིན་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ཇི་ལྟར་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཉིད་ཡིན་ཞེ་ན། མ་འདྲེས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་མཐའ་དག་དང་མ་འདྲེས་ཤིང་ངེས་པར་བྱུང་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་རིང་བའི་རིང་དུ་གནས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་ལས་ངེས་པར་བྱུང་བའི་ཕྱིར་ངེས་འབྱུང་གི་རྣམ་གྲོལ་དང་ངེས་འབྱུང་གི་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ་ཞེས་ 'མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ๑๙๙. อิเม ตถาคตสฺส อจฺฉริยอพฺภุตธมฺมา, น สาวกวิสยา, มม ปน เทสนา ตยา สุตา เอวาติ เต เถรสฺเสว ภารํ กโรนฺโต, ‘‘ตํ ภิยฺโยโสมตฺตาย ปฏิภนฺตู’’ติ อาห. สโต สมฺปชาโนติ เอตฺถ กาลเภทวเสน ลพฺภมานมฺปิ สมฺปชานภาวํ อนามสิตฺวา คติวิภาเคน ตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ทฺเว สมฺปชญฺญานี’’ติอาทิ วุตฺตํ – อฏฺฐ วเร คณฺหนฺโตติ เอตฺถ กถํ วรํ เทวตา เทติ, ปรสฺส ทียมานญฺจ ตํ กถํ ปรสฺส สมิชฺฌตีติ? กมฺมพเลเนว. ยทิ หิ ตํ กมฺมํ กโตกาสํ ยสฺส ตทปเทเสน ผลํ วิปจฺจติ, เอวํ เทวตาย ตสฺส วรํ ทินฺนํ, อิตเรน จ ลทฺธนฺติ โวหาโร โหตีติ. อปิจ ปรสฺส ปตฺถิตวรานิ นาม วิปจฺจมานสฺส กมฺมสฺส ปจฺจยภูโต ปโยควิเสโสติ ทฏฺฐพฺพํ. ตานิ วิปจฺจเน เอกนฺติกานิปิ อปฺเปสกฺขา เทวตา – ‘‘อยมสฺส ปตฺถนา สมิชฺฌิสฺสติ, โน’’ติ น ชานนฺติ, สกฺโก ปน ปญฺญวา ตานิ เอกจฺจํ ชานาติเยว. เตน วุตฺตํ – ‘‘สกฺเกน ปสีทิตฺวา ทินฺเน อฏฺฐ วเร คณฺหนฺโต’’ติอาทิ. ༡༩༩. འདི་དག་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ཡིན་གྱི། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཡུལ་མ་ཡིན་ནོ། །ངའི་བཤད་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱིས་ཐོས་ཟིན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གནས་བརྟན་དེ་ཉིད་ལ་ཁུར་བསྐུར་བར་བྱེད་བཞིན། 'དེ་ནི་ལྷག་པར་ཡང་སྤོབས་པར་གྱུར་ཅིག་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ལྡན་པ་' ཞེས་བྱ་བ་འདིར་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའི་ཤེས་བཞིན་ཉིད་ལ་མ་རེག་པར། འགྲོ་བའི་དབྱེ་བས་དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'ཤེས་བཞིན་གཉིས་པོ་དག་' ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'མཆོག་བརྒྱད་ལེན་པ་' ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ལྷས་ཇི་ལྟར་མཆོག་སྦྱིན་པར་བྱེད། གཞན་ལ་སྦྱིན་པ་དེ་ཉིད་ཀྱང་ཇི་ལྟར་གཞན་ལ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་ཞེ་ན། ལས་ཀྱི་མཐུ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །གལ་ཏེ་ལས་དེས་གོ་སྐབས་བྱས་པ་གང་ཞིག་གི་མིང་ནས་བརྗོད་དེ་འབྲས་བུ་རྣམ་པར་སྨིན་པར་འགྱུར་ན། དེ་ལྟར་ལྷས་དེ་ལ་མཆོག་བྱིན་པ་དང་། གཞན་གྱིས་ཐོབ་པ་ཞེས་ཐ་སྙད་བྱེད་དོ། །གཞན་ཡང་གཞན་གྱིས་གསོལ་བ་བཏབ་པའི་མཆོག་རྣམས་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་བཞིན་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་སྦྱོར་བའི་ཁྱད་པར་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་དག་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་ངེས་པ་ཉིད་ཡིན་ཡང་། དབང་ཆུང་བའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ 'འདིའི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་འདི་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རམ་མི་འགྱུར་' ཞེས་མི་ཤེས་ལ། བརྒྱ་བྱིན་ཤེས་རབ་ཅན་གྱིས་ནི་དེ་དག་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ཤེས་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་དང་བས་བྱིན་པའི་མཆོག་བརྒྱད་ལེན་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ปฐมชวนวาเรติ อุปฺปนฺนสฺส สพฺพปฐมชวนวาเร. โส หิ ปฏิสนฺธิยา อาสนฺนภาวโต อวิสโท โหติ, เทวภาเว นิกนฺติวเสน อุปฺปชฺชนโต น ชานาติ. อญฺญาหิ เทวตาหิ อสาธารณชานนํ โหติ ทุติยชวนวารโต ปฏฺฐาย ปวตฺตนโต. "Paṭhamajavanavāre" (རྒྱུག་ཐེངས་དང་པོའི་ཚེ་ནི་) སྐྱེས་པའི་ཐོག་མའི་རྒྱུག་ཐེངས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཚེའོ། །དེ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་ཉེ་བའི་ཕྱིར་མི་གསལ་བ་ཡིན་ལ། ལྷའི་དངོས་པོ་ལ་ཆགས་པའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་མི་ཤེས་སོ། །ལྷ་གཞན་རྣམས་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཤེས་པ་ནི་རྒྱུག་ཐེངས་གཉིས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། ། อญฺเญปิ เทวาติอาทินา โพธิสตฺตสฺส ตตฺถ สมฺปชญฺเญเนว ฐิตภาวํ พฺยติเรกมุเขน วิภาเวติ. อาหารูปจฺเฉเทน กาลงฺกโรนฺตีติ อิทํ ขิฑฺฑาปโทสิกวเสน วุตฺตํ. อิตเรสมฺปิ ทิพฺพโภเคหิ มุจฺฉิตตํ อชฺฌาปนฺนานํ ติฏฺฐนฺตานํ สมฺปชญฺญาภาโว โหติเยว. กึ ตถารูปํ อารมฺมณํ [Pg.332] นตฺถีติ ยถารูปํ อุฬารํ ปณีตญฺจ อารมฺมณํ ปฏิจฺจ เต เทวา สํมุจฺฉิตา อาหารูปจฺเฉทมฺปิ กโรนฺติ, กึ ตถารูปํ อุฬารํ ปณีตญฺจ อารมฺมณํ โพธิสตฺตสฺส นตฺถีติ โพธิสตฺตสฺส สมฺปชญฺญานุภาวํ วิภาเวตุํ โจทนํ สมุฏฺฐาเปติ? โพธิสตฺโต หิ ยตฺถ ยตฺถ นิพฺพตฺตติ, ตตฺถ ตตฺถ อญฺเญ สตฺเต ทสหิ วิเสเสหิ อธิคฺคณฺหาติ, ปเคว ตตฺถ เทวภูโต, ตถาปิ ‘‘สโต สมฺปชาโน’’ติ อยเมตฺถ อจฺฉริยธมฺโม วุตฺโต. "ལྷ་གཞན་དག་ཀྱང་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དེར་ཤེས་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་གནས་པའི་དངོས་པོ་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ། །"ཟས་བཅད་པས་དུས་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་རྩེད་མོས་ཉམས་པའི་ལྷའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །ལྷའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ལ་རྨོངས་ཤིང་ཆགས་པར་གྱུར་ཏེ་གནས་པའི་ལྷ་གཞན་རྣམས་ལའང་ཤེས་བཞིན་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟ་བུའི་དམིགས་པ་མེད་དམ་ཞེ་ན། དམིགས་པ་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་གྱ་ནོམ་པ་གང་ཞིག་ལ་བརྟེན་ནས་ལྷ་དེ་དག་རྨོངས་ཏེ་ཟས་གཅོད་པར་བྱེད་པ་ལྟ་བུའི། དེ་ལྟ་བུའི་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་གྱ་ནོམ་པའི་དམིགས་པ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་མེད་དམ་ཞེས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཤེས་བཞིན་གྱི་མཐུ་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར་རྒོལ་བ་བསླང་བར་བྱེད་དོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་གང་དང་གང་དུ་སྐྱེ་བ་ལེན་པ་དེ་དང་དེར། སེམས་ཅན་གཞན་རྣམས་ལས་ཁྱད་པར་བཅུ་པོས་ལྷག་པར་གྱུར་ན། དེར་ལྷར་གྱུར་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། དེ་ལྟ་ནའང་ "དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ལྡན་པ་" ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིར་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་སུ་གསུངས་སོ། ། ๒๐๐. สมฺปตฺติภเว ทีฆายุกตา นาม ปญฺญาพเลน โหติ, โพธิสตฺโต จ มหาปญฺโญ, ตสฺมา ตตฺถ ตตฺถ ภเว เตน ทีฆายุเกน ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน, ‘‘เสสตฺตภาเวสุ กึ ยาวตายุกํ น ติฏฺฐตี’’ติ โจเทติ. อิตโร ‘‘อาม น ติฏฺฐตี’’ติ ปฏิชานิตฺวา, ‘‘อญฺญทา หี’’ติอาทินา ตตฺถ การณมาห. ‘‘อิธ น ภวิสฺสามี’’ติ อธิมุจฺจนวเสน กาลกิริยา อธิมุตฺติกาลกิริยา. ปารมิธมฺมานญฺหิ อุกฺกํสปฺปตฺติยา ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺตภาเว อภิญฺญาสมาปตฺตีหิ สนฺตานสฺส วิเสสิตตฺตา อตฺตสิเนหสฺส ตนุภาเวน สตฺเตสุ จ มหากรุณาย อุฬารภาเวน อธิฏฺฐานสฺส ติกฺขวิสทภาวาปตฺติยา โพธิสตฺตานํ อธิปฺปายา สมิชฺฌนฺติ, จิตฺเต วิย กมฺเมสุ จ เตสํ วสิภาโว, ตสฺมา ยตฺถุปปนฺนานํ ปารมิโย สมฺมเทว ปริพฺรูเหนฺติ, วุตฺตนเยน กาลํ กตฺวา ตตฺถ อุปปชฺชนฺติ. ตถา หิ อยํ มหาสตฺโต อิมสฺมึเยว กปฺเป นานาชาตีสุ อปริหีนชฺฌาโน กาลํ กตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต อปฺปกเมว กาลํ ตตฺถ ฐตฺวา ตโต จวิตฺวา อิธ นิพฺพตฺโต. เตนาห – ‘‘อยํ กาลกิริยา อญฺเญสํ น โหตี’’ติ. สพฺพปารมีนํ ปูริตตฺตาติ อิมินา ปโยชนาภาวโต ตตฺถ ฐตฺวา อธิมุตฺติกาลกิริยา นาม น โหตีติ ทสฺเสติ. อปิจ จริมภเว จตุมหานิธิสมุฏฺฐานปุพฺพิกาย ทิพฺพสมฺปตฺติสทิสาย มหาสมฺปตฺติยา นิพฺพตฺติ วิย พุทฺธภูตสฺส อสทิสทานาทิวเสน อนญฺญสาธารณลาภุปฺปตฺติ วิย จ อิโต ปรํ มหาปุริสสฺส ทิพฺพสมฺปตฺติอนุภวนํ นาม นตฺถีติ ยาวตายุกฏฺฐานํ อุสฺสาหชาตสฺส ปุญฺญสมฺภารสฺส วเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. อยญฺเหตฺถ ธมฺมตา. ༢༠༠. ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྐྱེ་བ་ལ་ཚེ་རིང་བ་ཉིད་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་འབྱུང་ལ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེར་ཚེ་རིང་བ་དེར་འགྱུར་དགོས་སོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། “ལྷག་མའི་ལུས་རྣམས་སུ་ཅིའི་ཕྱིར་ཚེ་ཚད་ཀྱི་བར་དུ་མི་གནས་སམ།” ཞེས་རྒོལ་བར་བྱེད་དོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་“འོ་ན་མི་གནས་སོ། །”ཞེས་ཁས་བླངས་ནས། “དུས་གཞན་དུ་ནི།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དེའི་རྒྱུ་མཚན་གསུངས་སོ། །“འདིར་མི་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་མོས་པའི་དབང་གིས་འཆི་འཕོ་བ་ནི་མོས་པའི་འཆི་འཕོ་ཞེས་བྱའོ། །ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཆོས་རྣམས་མཐར་ཕྱིན་པར་གྱུར་པས་སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེར་མངོན་པར་ཤེས་པ་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱུད་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པའི་ཕྱིར་དང་། བདག་ལ་ཆགས་པ་སྲབ་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་རྒྱ་ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། སྨོན་ལམ་རྣོན་པོ་དང་གསལ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་ལ། སེམས་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ལས་རྣམས་ལ་ཡང་དེ་དག་དབང་འབྱོར་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་གང་དུ་སྐྱེས་པ་དེར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པར་བྱེད་ཅིང་། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དུས་བྱས་ནས་དེར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །འདི་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་འདི་ནི་བསྐལ་པ་འདི་ཉིད་ལ་སྐྱེ་བ་དུ་མར་བསམ་གཏན་ལས་མ་ཉམས་པར་དུས་བྱས་ནས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་ཤིང་། དེར་དུས་ཉུང་ངུ་ཞིག་ཏུ་གནས་ནས་དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་འདིར་སྐྱེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“འཆི་འཕོ་འདི་ནི་གཞན་དག་ལ་མི་འབྱུང་ངོ་། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར།” ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི་དགོས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དེར་གནས་ནས་མོས་པའི་འཆི་འཕོ་ཞེས་བྱ་བ་མི་འབྱུང་བར་སྟོན་ཏོ། །གཞན་ཡང་མཐའ་མའི་སྐྱེ་བ་ལ་གཏེར་ཆེན་པོ་བཞི་ལས་བྱུང་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ལྷའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་འདྲ་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཆེན་པོ་མངོན་པར་གྲུབ་པ་བཞིན་དང་། སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་པ་ལ་མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྙེད་པ་འབྱུང་བ་བཞིན་དུ། འདི་ལས་གཞན་དུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ལ་ལྷའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མྱོང་བ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པས། ཚེ་ཚད་ཀྱི་བར་དུ་གནས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སྐྱེས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་དབང་གིས་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ནི་འདིའི་ཆོས་ཉིད་དོ། ། มนุสฺสคณนาวเสน, น เทวคณนาวเสน. ปุพฺพนิมิตฺตานีติ จุติยา ปุพฺพนิมิตฺตานิ. อมิลายิตฺวาติ เอตฺถ อมิลาตคฺคหเณเนว ตาสํ มาลานํ วณฺณสมฺปทาปิ คนฺธสมฺปทาปิ โสภาสมฺปทาปิ ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. พาหิรพฺภนฺตรานํ [Pg.333] รโชชลฺลานํ เลสสฺสปิ อภาวโต เทวานํ สรีรคตานิ วตฺถานิ สพฺพกาลํ ปริสุทฺธปภสฺสราเนว หุตฺวา ติฏฺฐนฺตีติ อาห ‘‘วตฺเถสุปิ เอเสว นโย’’ติ. เนว สีตํ น อุณฺหนฺติ ยสฺส สีตสฺส ปตีการวเสน อธิกํ เสวิยมานํ อุณฺหํ, สยเมว วา ขรตรํ หุตฺวา อธิภวนฺตํ สรีเร เสทํ อุปฺปาเทยฺย, ตาทิสํ เนว สีตํ น อุณฺหํ โหติ. ตสฺมึ กาเลติ ยถาวุตฺเต มรณาสนฺนกาเล. พินฺทุพินฺทุวเสนาติ มุตฺตคุฬิกา วิย พินฺทุ พินฺทุ หุตฺวา เสทา มุจฺจนฺติ. ทนฺตานํ ขณฺฑิตภาโว ขณฺฑิจฺจํ. เกสานํ ปลิตภาโว ปาลิจฺจํ. อาทิ-สทฺเทน วลิตฺตจตํ สงฺคณฺหาติ. กิลนฺตรูโป อตฺตภาโว โหติ, น ปน ขณฺฑิจฺจปาลิจฺจาทีหีติ อธิปฺปาโย. อุกฺกณฺฐิตาติ อนภิรติ, สา นตฺถิ อุปรูปริ อุฬารุฬารานเมว โภคานํ วิเสสโต รุจิชนกานํ อุปติฏฺฐนโต. མི་རྣམས་ཀྱི་གྲངས་ཀྱི་དབང་གིས་ཡིན་གྱི། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་གྲངས་ཀྱི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །“སྔ་ལྟས་རྣམས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཆི་འཕོ་བའི་སྔ་ལྟས་རྣམས་སོ། །“མ་རྙིངས་པར་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་མ་རྙིངས་པ་ཉིད་བཟུང་བས་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་དེ་དག་གི་ཁ་དོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། དྲི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། མཛེས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡང་བསྟན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཕྱི་དང་ནང་གི་རྡུལ་དང་དྲེག་པ་ཕྲ་མོ་ཙམ་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ལུས་ལ་གྱོན་པའི་གོས་རྣམས་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོངས་སུ་དག་ཅིང་འོད་གསལ་བ་ཉིད་དུ་གནས་སོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “གོས་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“གྲང་བ་ཡང་མ་ཡིན་ཚ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། གྲང་བ་དེ་བསལ་བའི་ཕྱིར་ལྷག་པར་བསྟེན་པའི་ཚ་བ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་རང་ཉིད་དྲག་ཏུ་གྱུར་ཏེ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་ལུས་ལ་རྔུལ་འབྱུང་བར་བྱེད་པ་དེ་ལྟ་བུའི་གྲང་བ་དང་ཚ་བ་མེད་པ་ཉིད་དོ། །“དུས་དེར་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འཆི་ཁའི་དུས་སོ། །“ཐིགས་པ་ཐིགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མུ་ཏིག་གི་རྡོག་པོ་བཞིན་དུ་ཐིགས་པ་ཐིགས་པ་བྱས་ནས་རྔུལ་འཛག་པའོ། །སོ་ཆག་པའི་རང་བཞིན་ནི་སོ་སིང་བའོ། །སྐྲ་དཀར་པོར་གྱུར་པའི་རང་བཞིན་ནི་སྐྲ་དཀར་བའོ། །“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲས་ནི་པགས་པ་གཉེར་མ་འདུས་པ་སྡུད་དོ། །ལུས་ནི་ངལ་བའི་རྣམ་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་གྱི། སོ་སིང་བ་དང་སྐྲ་དཀར་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། །“སྐྱོ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་དགའ་བ་སྟེ། དེ་ནི་གོང་ནས་གོང་དུ་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ལྷག་པར་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་མེད་དོ། ། ปณฺฑิตา เอวาติ พุทฺธิสมฺปนฺนา เอว เทวตา. ยถา เทวตา ‘‘สมฺปติ ชาตา กีทิเสน ปุญฺญกมฺเมน อิธ นิพฺพตฺตา’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘อิมินา นาม ปุญฺญกมฺเมน อิธ นิพฺพตฺตา’’ติ ชานนฺติ, เอวํ อตีตภเว อตฺตนา กตํ เอกจฺจํ อญฺญมฺปิ ปุญฺญํ ชานนฺติเยว มหาปุญฺญาติ อาห – ‘‘เย มหาปุญฺญา’’ติอาทิ. “མཁས་པ་རྣམས་ཉིད་”ཅེས་བྱ་བ་ནི་བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པའི་ལྷ་རྣམས་ཉིད་དོ། །ཇི་ལྟར་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་“ད་ལྟ་སྐྱེས་པ་འདི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཅི་འདྲ་ཞིག་གིས་འདིར་སྐྱེས་སམ།” ཞེས་བསམས་ནས། “འདི་ཞེས་བྱ་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་འདིར་སྐྱེས་སོ། །”ཞེས་ཤེས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འདས་པའི་སྐྱེ་བ་ལ་བདག་གིས་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་གཞན་འགའ་ཞིག་ཀྱང་ཤེས་པ་ཉིད་ནི་བསོད་ནམས་ཆེ་བ་རྣམས་ཡིན་པས། “གང་དག་བསོད་ནམས་ཆེ་བ་རྣམས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། น ปญฺญายนฺติ จิรตรกาลตฺตา ปรมายุโน. อนิยฺยานิกนฺติ น นิยฺยานาวหํ สตฺตานํ อภาชนภาวโต. สตฺตา น ปรมายุโน โหนฺติ นาม ปาปุสฺสนฺนตายาติ อาห – ‘‘ตทา หิ สตฺตา อุสฺสนฺนกิเลสา โหนฺตี’’ติ. เอตฺถาห – ‘‘กสฺมา สมฺพุทฺธา มนุสฺสโลเก เอว อุปฺปชฺชนฺติ, น เทวพฺรหฺมโลเกสู’’ติ. เทวโลเก ตาว นุปฺปชฺชนฺติ พฺรหฺมจริยวาสสฺส อโนกาสภาวโต ตถา อนจฺฉริยภาวโต. อจฺฉริยธมฺมา หิ พุทฺธา ภควนฺโต, เตสํ สา อจฺฉริยธมฺมตา เทวตฺตภาเว ฐิตานํ น ปากฏา โหติ ยถา มนุสฺสภูตานํ. เทวภูเต หิ สมฺมาสมฺพุทฺเธ ทิสฺสมานํ พุทฺธานุภาวํ เทวานุภาวโตว โลโก ทหติ, น พุทฺธานุภาวโต, ตถา สติ สมฺมาสมฺพุทฺเธ นาธิมุจฺจติ น สมฺปสีทติ อิสฺสรกุตฺตคฺคาหํ น วิสฺสชฺเชติ, เทวตฺตภาวสฺส จ จิรกาลปวตฺตนโต เอกจฺจสสฺสตวาทโต น ปริมุจฺจติ. ‘‘พฺรหฺมโลเก นุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว [Pg.334] นโย. สตฺตานํ ตาทิสคาหวิโมจนตฺถญฺหิ พุทฺธา ภควนฺโต มนุสฺสสุคติยํเยว อุปฺปชฺชนฺติ; น เทวสุคติยํ, มนุสฺสสุคติยํ อุปฺปชฺชนฺตาปิ โอปปาติกา น โหนฺติ, สติ จ โอปปาติกูปปตฺติยํ วุตฺตโทสานติวตฺตนโต. ธมฺมเวเนยฺยานํ อตฺถาย ธมฺมตนฺติยา ฐปนสฺส วิย ธาตุเวเนยฺยานํ อตฺถาย ธาตูนํ ฐปนสฺส อิจฺฉิตพฺพตฺตา จ. น หิ โอปปาติกานํ ปรินิพฺพานโต อุทฺธํ สรีรธาตุโย ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา น โอปปาติกา โหนฺติ, จริมภเว จ มหาโพธิสตฺตา, มนุสฺสภาวสฺส ปากฏกรณาย ทารปริคฺคหมฺปิ กโรนฺตา ยาว ปุตฺตมุขทสฺสนา อคารมชฺเฌ ติฏฺฐนฺติ. ปริปากคตสีลเนกฺขมฺมปญฺญาทิปารมิกาปิ น อภินิกฺขมนฺติ, กึ วา เอตาย การณจินฺตาย? สพฺพพุทฺเธหิ อาจิณฺณสมาจิณฺณา, ยทิทํ มนุสฺสภูตานํเยว อภิสมฺพุชฺฌนา, น เทวภูตานนฺติ อยเมตฺถ ธมฺมตา. ตถา หิ ตทตฺโถ มหาภินีหาโรปิ มนุสฺสภูตานํเยว อิชฺฌติ, น อิตเรสํ. ཚེ་ཚད་མཐར་ཐུག་པ་རྣམས་ནི་དུས་ཤིན་ཏུ་རིང་བའི་ཕྱིར་མི་མངོན་ནོ། །“ངེས་པར་འབྱུང་བ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་སྣོད་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ངེས་པར་འབྱུང་བར་མི་བྱེད་པའོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་སྡིག་པ་འཕེལ་བའི་ཕྱིར་ཚེ་ཚད་མཐར་ཐུག་པ་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “དེའི་ཚེ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཉོན་མོངས་པ་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་བཤད་པ། “ཅིའི་ཕྱིར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་མིའི་འཇིག་རྟེན་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་གྱི། ལྷ་དང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་སུ་མ་ཡིན་ནམ།” ཞེས་པའོ། །ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་ནི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་པའི་གོ་སྐབས་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ངོ་མཚར་ཆེ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རེ་ཞིག་མི་སྐྱེའོ། །འདི་ལྟར་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ནི་ངོ་མཚར་བའི་ཆོས་ཅན་ཡིན་ལ། དེ་དག་གི་ངོ་མཚར་བའི་ཆོས་ཉིད་དེ་ལྷའི་ལུས་ལ་གནས་པ་རྣམས་ལ་མིར་གྱུར་པ་བཞིན་དུ་མི་གསལ་ལོ། །ལྷར་གྱུར་པའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་མཐོང་བའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་ལྷའི་མཐུ་ཉིད་དུ་འཛིན་གྱི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་རུ་མི་འཛིན་ཏོ། །དེ་ལྟ་ན་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་མོས་པར་མི་བྱེད། དད་པར་མི་བྱེད། དབང་ཕྱུག་གིས་བྱས་པར་འཛིན་པ་མི་གཏོང་ལ། ལྷའི་ལུས་ནི་དུས་ཡུན་རིང་པོར་གནས་པའི་ཕྱིར་འགའ་ཞིག་རྟག་པར་སྨྲ་བ་ལས་མི་ཐར་རོ། །“ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མི་སྐྱེའོ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་དེ་ལྟ་བུའི་འཛིན་པ་ལས་དགྲོལ་བའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་མིའི་བདེ་འགྲོ་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་གྱི། ལྷའི་བདེ་འགྲོར་མ་ཡིན་ནོ། །མིའི་བདེ་འགྲོར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཡང་བརྫུས་ཏེ་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། བརྫུས་ཏེ་སྐྱེ་བ་ཡོད་ན་བཤད་པའི་སྐྱོན་ལས་མི་འདའ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཆོས་ཀྱིས་གདུལ་བར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱི་དོན་དུ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུན་གནས་པར་བྱེད་པ་བཞིན། རིང་བསྲེལ་གྱིས་གདུལ་བར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱི་དོན་དུ་རིང་བསྲེལ་གནས་པར་བྱ་བར་འདོད་དགོས་པའི་ཕྱིར་ཡང་ཡིན་ནོ། །བརྫུས་ཏེ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་འོག་ཏུ་ལུས་ཀྱི་རིང་བསྲེལ་མི་གནས་པས། དེའི་ཕྱིར་བརྫུས་ཏེ་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །སྐྱེ་བ་མཐའ་མ་ལ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་མིའི་རང་བཞིན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཆུང་མ་འཛིན་པར་ཡང་བྱེད་ཅིང་། བུའི་བཞིན་མཐོང་བའི་བར་དུ་ཁྱིམ་གྱི་ནང་དུ་གནས་སོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གྱུར་ཀྱང་མངོན་པར་མི་འབྱུང་ངོ་། །ཡང་ན་རྒྱུ་མཚན་འདི་ལ་བསམ་པས་ཅི་ཞིག་བྱ། སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་བསྟེན་ཅིང་བསྟེན་པ་ནི། འདི་ལྟར་མིར་གྱུར་པ་རྣམས་ཉིད་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པར་འགྱུར་གྱི། ལྷར་གྱུར་པ་རྣམས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིར་ཆོས་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་དེའི་དོན་གྱི་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་ཡང་མིར་གྱུར་པ་རྣམས་ཉིད་ལ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དག་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། กสฺมา ปน สมฺมาสมฺพุทฺธา ชมฺพุทีเปเยว อุปฺปชฺชนฺติ, น เสสทีเปสูติ? เกจิ ตาว อาหุ – ‘‘ยสฺมา ปถวิยา นาภิภูตา พุทฺธานุภาวสหิตา อจลฏฺฐานภูตา โพธิมณฺฑภูมิ ชมฺพุทีเปเยว อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ชมฺพุทีเปเยว อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ; ‘‘ตถา อิตเรสมฺปิ อวิชหิตฏฺฐานานํ ตตฺเถว ลพฺภมานโต’’ติ. อยํ ปเนตฺถ อมฺหากํ ขนฺติ – ยสฺมา ปุริมพุทฺธานํ มหาโพธิสตฺตานํ ปจฺเจกพุทฺธานญฺจ นิพฺพตฺติยา สาวกโพธิสตฺตานํ สาวกโพธิยา อภินีหาโร สาวกปารมีนํ สมฺภรณํ ปริปาจนญฺจ พุทฺธเขตฺตภูเต อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ ชมฺพุทีเปเยว อิชฺฌติ, น อญฺญตฺถ. เวเนยฺยานํ วินยนตฺโถ จ พุทฺธุปฺปาโทติ อคฺคสาวกาทิเวเนยฺยวิเสสาเปกฺขาย เอกสฺมึ ชมฺพุทีเปเยว พุทฺธา นิพฺพตฺตนฺติ, น เสสทีเปสุ. อยญฺจ นโย สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณติ เตสํ อุตฺตมปุริสานํ ตตฺเถว อุปฺปตฺติ สมฺปตฺติจกฺกานํ วิย อญฺญมญฺญุปนิสฺสยโต อปราปรํ วตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห – ‘‘ตีสุ ทีเปสุ พุทฺธา น นิพฺพตฺตนฺติ, ชมฺพุทีเปเยว นิพฺพตฺตนฺตีติ ทีปํ ปสฺสตี’’ติ. อิมินา นเยน เทสนิยเมปิ การณํ วตฺตพฺพํ. ཅིའི་ཕྱིར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་འཛམ་བུའི་གླིང་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་གྱི། གླིང་ལྷག་མ་རྣམས་སུ་མ་ཡིན་ནམ། ཁ་ཅིག་རེ་ཞིག་ན་རེ། “གང་གི་ཕྱིར་ས་གཞིའི་ལྟེ་བར་གྱུར་པ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་དང་ལྡན་པ། མི་གཡོ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་ས་གཞི་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་ཉིད་དུ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་འཛམ་བུའི་གླིང་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་དང་། “དེ་བཞིན་དུ་གཞན་ཡང་མ་བཏང་བའི་གནས་རྣམས་ཀྱང་དེ་ཉིད་དུ་རྙེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །”ཞེས་ཟེར་རོ། །འདིར་བདག་ཅག་གི་འདོད་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་སྔོན་གྱི་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་སྐྱེ་བ་དང་། ཉན་ཐོས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྨོན་ལམ་དང་། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་གསོག་པ་དང་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་འདིའི་འཛམ་བུའི་གླིང་ཉིད་དུ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ། །གདུལ་བྱ་རྣམས་གདུལ་བའི་དོན་དུ་སངས་རྒྱས་འབྱུང་བ་ཡིན་པས། མཆོག་གི་ཉན་ཐོས་ལ་སོགས་པའི་གདུལ་བྱ་ཁྱད་པར་ཅན་ལ་ལྟོས་ནས། འཛམ་བུའི་གླིང་གཅིག་པུ་ཉིད་དུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་གྱི། གླིང་ལྷག་མ་རྣམས་སུ་མ་ཡིན་ནོ། །ཚུལ་འདི་ཡང་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་བསྟེན་ཅིང་བསྟེན་པ་ཡིན་པས། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་དེ་དག་དེ་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་འཁོར་ལོ་བཞིན་དུ་གཅིག་ལ་གཅིག་བརྟེན་པའི་སྒོ་ནས་ཕྱི་མ་ཕྱི་མར་འཁོར་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་“གླིང་གསུམ་དུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་སྐྱེ་ལ། འཛམ་བུའི་གླིང་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གླིང་ལ་གཟིགས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་འདིས་ཡུལ་ངེས་པ་ལ་ཡང་རྒྱུ་མཚན་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། อิทานิ จ ขตฺติยกุลํ โลกสมฺมตํ พฺราหฺมณานมฺปิ ปูชนียภาวโต. ราชา เม ปิตา ภวิสฺสตีติ กุลํ ปสฺสิ ปิตุวเสน กุลสฺส นิทฺทิสิตพฺพโต[Pg.335]. ทสนฺนํ มาสานํ อุปริ สตฺต ทิวสานีติ ปสฺสิ เตน อตฺตโน อนฺตรายาภาวํ อญฺญาสิ, ตสฺสา จ ตุสิตภเว ทิพฺพสมฺปตฺติปจฺจนุภวนํ. ད་ལྟ་ནི་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་རུས་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་བཀུར་བ་ཡིན་ཏེ། བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་མཆོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །“རྒྱལ་པོ་ནི་བདག་གི་ཕ་རུ་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་རུས་ལ་གཟིགས་ཏེ། ཕའི་དབང་གིས་རུས་བསྟན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཟླ་བ་བཅུའི་སྟེང་དུ་ཞག་བདུན་ནོ་”ཞེས་གཟིགས་པས། དེས་བདག་ལ་བར་ཆད་མེད་པ་ཤེས་ཤིང་། མོ་དེ་ཡང་དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་ལྷའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཤེས་སོ། ། ตา เทวตาติ ทสสหสฺสิจกฺกวาฬเทวตา. กถํ ปน ตา โพธิสตฺตสฺส ปูริตปารมิภาวํ ภาวินญฺจ สมฺพุทฺธภาวํ ชานนฺตีติ? มเหสกฺขานํ เทวตานํ วเสน, เยภุยฺเยน จ ตา เทวตา อภิสมยภาคิโน. ตถา หิ ภควโต จ ธมฺมทานสํวิภาเค อเนกวารํ ทสสหสฺสจกฺกวาฬวาสิเทวตาสนฺนิปาโต อโหสิ. “ལྷ་དེ་དག་”ཅེས་བྱ་བ་ནི་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཁོར་ཡུག་གི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་སོ། །འོ་ན་ལྷ་དེ་དག་གིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རང་བཞིན་དང་། མ་འོངས་པ་ན་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟར་ཤེས་ཤེ་ན། མཐུ་ཆེན་པོའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། ཕལ་ཆེར་ལྷ་དེ་དག་ནི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་སྐལ་བ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་བགོ་བཤའ་མཛད་པ་ལ། ལན་དུ་མ་ཞིག་ཏུ་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཁོར་ཡུག་གི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ན་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་འདུས་པར་གྱུར་ཏོ། ། จวามีติ ปชานาติ จุติอาสนฺนชวเนหิ ญาณสหิเตหิ จุติยา อุปฏฺฐิตภาวสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา. จุติจิตฺตํ น ชานาติ จุติจิตฺตกฺขณสฺส อิตฺตรภาวโต. ตถา หิ ตํ จุตูปปาตญาณสฺสปิ อวิสโย เอว. ปฏิสนฺธิจิตฺเตปิ เอเสว นโย. อาวชฺชนปริยาโยติ อาวชฺชนกฺกโม. ยสฺมา เอกวารํ อาวชฺชิตมตฺเตน อารมฺมณํ นิจฺฉินิตุํ น สกฺกา, ตสฺมา ตเมวารมฺมณํ ทุติยํ ตติยญฺจ อาวชฺชิตฺวา นิจฺฉียติ, อาวชฺชนสีเสน เจตฺถ ชวนวาโร คหิโต. เตนาห – ‘‘ทุติยตติยจิตฺตวาเรเยว ชานิสฺสตี’’ติ. จุติยา ปุเรตรํ กติปยจิตฺตวารโต ปฏฺฐาย มรณํ เม อาสนฺนนฺติ ชานนโต, ‘‘จุติกฺขเณปิ จวามีติ ปชานาตี’’ติ วุตฺตํ. ปฏิสนฺธิยา ปน อปุพฺพภาวโต ปฏิสนฺธิจิตฺตํ น ชานาติ. นิกนฺติยา อุปฺปตฺติโต ปรโต อสุกสฺมึ ฐาเน มยา ปฏิสนฺธิ คหิตาติ ปชานาติ, ทุติยชวนโต ปฏฺฐาย ชานาตีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ตสฺมึ กาเลติ ปฏิสนฺธิคฺคหณกาเล. ทสสหสฺสี กมฺปตีติ เอตฺถ กมฺปนการณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. มหาการุณิกา พุทฺธา ภควนฺโต สตฺตานํ หิตสุขวิธานตปฺปรตาย พหุลํ โสมนสฺสิกาว โหนฺตีติ เตสํ ปฐมมหาวิปากจิตฺเตน ปฏิสนฺธิคฺคหณํ อฏฺฐกถายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๗; ธ. ส. ๔๙๘; ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๙๙) วุตฺตํ. มหาสีวตฺเถโร ปน ยทิปิ มหาการุณิกา พุทฺธา ภควนฺโต สตฺตานํ หิตสุขวิธานตปฺปรา, วิเวกชฺฌาสยา ปน วิสงฺขารนินฺนา สพฺพสงฺขาเรสุ อชฺฌุเปกฺขณพหุลาติ ปญฺจเมน มหาวิปากจิตฺเตน ปฏิสนฺธิคฺคหณมาห. འཆི་འཕོ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཤེས་པ་ནི། འཆི་ཁའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཆི་འཕོ་ཉེ་བར་གནས་པའི་དངོས་པོ་རིག་པའི་ཕྱིར་རོ། །འཆི་སེམས་ནི་མི་ཤེས་ཏེ། འཆི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་ཤིན་ཏུ་ཐུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ན་དེ་ནི་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཡང་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་ནོ། །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སེམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་རིམ་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་གོ་རིམ་མོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཐེངས་གཅིག་ཡིད་ལ་བྱས་པ་ཙམ་གྱིས་དམིགས་པ་གཏན་ལ་དབབ་མི་ནུས་པས། དེའི་ཕྱིར་དམིགས་པ་དེ་ཉིད་ལ་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པར་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་གཏན་ལ་འབེབས་ལ། འདིར་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའི་ཐེངས་བཟུང་བའོ། །དེས་ན་‘སེམས་ཀྱི་ཐེངས་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་ཉིད་ལ་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །འཆི་འཕོ་བའི་སྔོན་རོལ་གྱི་སེམས་ཀྱི་ཐེངས་འགའ་ཞིག་ནས་བཟུང་སྟེ། བདག་གི་འཆི་བ་ཉེ་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་ཤེས་པའི་ཕྱིར། ‘འཆི་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལའང་འཆི་འཕོ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཤེས་སོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ནི་སྔར་མ་མྱོང་བའི་ཕྱིར་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སེམས་མི་ཤེས་སོ། །སྲེད་པ་སྐྱེས་པའི་འོག་ཏུ་ཡུལ་འདི་ཞིག་ཏུ་བདག་གིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱར་རོ་ཞེས་ཤེས་ཏེ། འཇུག་པ་གཉིས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཤེས་སོ་ཞེས་པ་ནི་འདིའི་དོན་ནོ། །‘དེའི་ཚེ་’ཞེས་པ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཚེའོ། །‘སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཡོ་བར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་པ་འདིར་གཡོ་བའི་རྒྱུ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པ་ཉིད་དོ། །ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པ་ལ་བརྩོན་པས་ཡིད་བདེ་བ་ཤས་ཆེ་བར་འགྱུར་བས། དེ་དག་གི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སེམས་ཆེན་པོ་དང་པོས་ཡིན་པར་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་སོ། །གནས་བརྟན་མ་ཧཱ་སཱི་ཝ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པ་ལ་བརྩོན་པ་ཡིན་ནའང་། དབེན་པ་ལ་གཞོལ་ཞིང་འདུ་བྱེད་མེད་པ་ལ་བབས་པས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་བཏང་སྙོམས་ཤས་ཆེ་བའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སེམས་ཆེན་པོ་ལྔ་པས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་གསུངས་སོ། ། ปุเร ปุณฺณมาย สตฺตมทิวสโต ปฏฺฐายาติ ปุณฺณมาย ปุเร สตฺตมทิวสโต ปฏฺฐาย, สุกฺกปกฺเข นวมิโต ปฏฺฐายาติ อตฺโถ. สตฺตเม ทิวเสติ [Pg.336] อาสาฬฺหีปุณฺณมาย. อิทํ สุปินนฺติ อิทานิ วุจฺจมานาการํ สุปินํ. เนสํ เทวิโยติ มหาราชูนํ เทวิโย. ‘ཉ་མ་མ་གཏོགས་པའི་སྔོན་གྱི་ཉིན་བདུན་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་’ཞེས་པ་ནི། ཉ་མའི་སྔོན་གྱི་ཉིན་བདུན་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། ཡར་ངོའི་ཚེས་དགུ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །‘ཉིན་བདུན་པ་ལ་’ཞེས་པ་ནི་ཆུ་སྟོད་ཀྱི་ཟླ་བའི་ཉ་ལ་འོ། །‘རྨི་ལམ་འདི་’ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟ་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་རྨི་ལམ་མོ། །‘དེ་དག་གི་བཙུན་མོ་’ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་བཙུན་མོའོ། ། โส จ โข ปุริสคพฺโภ, น อิตฺถิคพฺโภ, ปุตฺโต เต ภวิสฺสตีติ เอตฺตกเมว เต พฺราหฺมณา อตฺตโน สุปินสตฺถนเยน กเถสุํ. สเจ อคารํ อชฺฌาวสิสฺสตีติอาทิ ปน เทวตาวิคฺคเหน ภาวินมตฺถํ ยาถาวโต ปเวเทสุํ. ‘དེ་ནི་སྐྱེས་པའི་མངལ་ཉིད་དེ། བུད་མེད་ཀྱི་མངལ་མ་ཡིན་པས། ཁྱོད་ལ་བུ་ཞིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་པ་འདི་ཙམ་ཞིག་ནི་བྲམ་ཟེ་དེ་དག་གིས་རང་གི་རྨི་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་ལུགས་བཞིན་དུ་སྨྲས་སོ། །‘གལ་ཏེ་ཁྱིམ་ན་གནས་པར་གྱུར་ན་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ལྷའི་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་མ་འོངས་པའི་དོན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བསྒྲགས་སོ། ། คพฺภาวกฺกนฺติโยติ เอตฺถ คพฺโภ วุจฺจติ มาตุกุจฺฉิ, ตตฺถ อุปฺปตฺติ อวกฺกนฺติ, ตาว คพฺภาวกฺกนฺติ, ยาว น นิกฺขมติ. ฐิตกาว นิกฺขมนฺติ ธมฺมาสนโต โอตรนฺโต ธมฺมกถิโก วิย. ‘མངལ་དུ་འཇུག་པ་’ཞེས་པ་འདིར་མངལ་ནི་མ་ཡི་མངལ་ལ་བརྗོད་དེ། དེར་སྐྱེ་བ་ནི་འཇུག་པའོ། །ཇི་སྲིད་ཕྱིར་མ་བྱུང་བའི་བར་དུ་མངལ་དུ་འཇུག་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཆོས་སྨྲ་བ་ཆོས་ཀྱི་ཁྲི་ལས་བབས་པ་བཞིན་དུ་ལངས་ཏེ་ཕྱིར་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། ། ๒๐๑. วตฺตมานสมีเป วตฺตมาเน วิย โวหรียตีติ โอกฺกมตีติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘โอกฺกนฺโต โหตีติ อตฺโถ’’ติ. เอวํ โหตีติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเรนสฺส สมฺปชานนา โหติ. น โอกฺกมมาเน ปฏิสนฺธิกฺขณสฺส ทุวิญฺเญยฺยตฺตา. ตถา จ วุตฺตํ – ‘‘ปฏิสนฺธิจิตฺตํ น ชานาตี’’ติ. ทสสหสฺสจกฺกวาฬปตฺถรเณน วา อปฺปมาโณ. อติวิย สมุชฺชลภาเวน อุฬาโร. เทวานุภาวนฺติ เทวานํ ปภานุภาวํ. เทวานญฺหิ ปภํโส โอภาโส อธิภวติ, น เตสํ อาธิปจฺจํ. เตนาห ‘‘เทวาน’’นฺติอาทิ. ༢༠༡. ད་ལྟ་བའི་ཉེ་འཁོར་ལ་ད་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཐ་སྙད་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ‘འཇུག་གོ་’ཞེས་གསུངས་པས་ན། ‘ཞུགས་པར་གྱུར་པ་ནི་དོན་ཏོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །‘དེ་ལྟར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་བཤད་པའི་རྣམ་པས་ཁོང་གི་ཤེས་བཞིན་ཡོད་པའོ། །འཇུག་བཞིན་པའི་ཚེ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ནི་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཡང་‘ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སེམས་མི་ཤེས་སོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཁྱབ་པས་ཚད་མེད་པའོ། །ཤིན་ཏུ་གསལ་བའི་དངོས་པོས་རྒྱ་ཆེ་བའོ། །‘ལྷའི་མཐུ་’ཞེས་པ་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འོད་ཀྱི་མཐུའོ། །ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འོད་ཀྱི་སྣང་བས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཡིན་གྱི། དེ་དག་གི་དབང་ཕྱུག་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་‘ལྷ་རྣམས་ཀྱི་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། รุกฺขคจฺฉาทินา เกนจิ น หญฺญตีติ อฆา, อพาธา. เตนาห ‘‘นิจฺจวิวฏา’’ติ. อสํวุตาติ เหฏฺฐา อุปริ จ เกน จิ น ปิหิตา. เตนาห ‘‘เหฏฺฐาปิ อปฺปติฏฺฐา’’ติ. ตตฺถ ปิ-สทฺเทน ยถา เหฏฺฐา อุทกสฺส ปิธายิกา ปถวี นตฺถีติ อสํวุตา โลกนฺตริกา, เอวํ อุปริปิ จกฺกวาเฬสุ วิย เทววิมานานํ อภาวโต อสํวุตา อปฺปติฏฺฐาติ ทสฺเสติ. อนฺธกาโร เอตฺถ อตฺถีติ อนฺธการา. จกฺขุวิญฺญาณํ น ชายติ อาโลกสฺสาภาวโต, น จกฺขุโน. ตถา หิ ‘‘เตน โอภาเสน อญฺญมญฺญํ สญฺชานนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ชมฺพุทีเป ฐิตมชฺฌนฺหิกเวลายํ ปุพฺพวิเทหวาสีนํ อตฺถงฺคมนวเสน อุปฑฺฒํ สูริยมณฺฑลํ ปญฺญายติ, อปรโคยานวาสีนํ อุคฺคมนวเสน, เอวํ เสสทีเปสุปีติ อาห – ‘‘เอกปฺปหาเรเนว ตีสุ ทีเปสุ ปญฺญายนฺตี’’ติ. อิโต อญฺญถา ปน ทฺวีสุ เอว ทีเปสุ เอกปฺปหาเรเนว ปญฺญายตีติ. เอเกกาย ทิสาย นว นว โยชนสตสหสฺสานิ อนฺธการวิธมนมฺปิ อิมินา นเยน ทฏฺฐพฺพํ. ปภาย นปฺปโหนฺตีติ [Pg.337] อตฺตโน ปภาย โอภาสิตุํ น อภิสมฺภุณนฺติ. ยุคนฺธรปพฺพตมตฺถกปฺปมาเณ อากาเส วิจรณโต, ‘‘จกฺกวาฬปพฺพตสฺส เวมชฺเฌน จรนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ཤིང་དང་ཤིང་ཕྲན་ལ་སོགས་པ་གང་གིས་ཀྱང་མི་སྒྲིབ་པས་ན། མི་བསྒྲིབས་པ། ཐོགས་པ་མེད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་‘རྟག་ཏུ་བྱེ་བའོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །‘མ་བཀབ་པ་’ཞེས་པ་ནི་འོག་དང་སྟེང་གཉིས་ཀར་གང་གིས་ཀྱང་མ་བཀབ་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་‘འོག་ཏུའང་རྟེན་མེད་པའོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །དེར་‘ཀྱང་’ཞེས་པའི་སྒྲས་ཇི་ལྟར་འོག་ཏུ་ཆུ་འགེབས་པའི་ས་གཞི་མེད་པས་འཇིག་རྟེན་གྱི་བར་རྣམས་མ་བཀབ་པ་དེ་བཞིན་དུ། སྟེང་དུའང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་བཞིན་དུ་ལྷའི་གཞལ་ཡས་ཁང་མེད་པའི་ཕྱིར་མ་བཀབ་ཅིང་རྟེན་མེད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། །‘འདིར་མུན་པ་ཡོད་པས་’མུན་ནག་ཅན་ནོ། །མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་མི་སྐྱེ་བ་ནི་སྣང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཡིན་གྱི། མིག་མེད་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ཡང་‘སྣང་བ་དེས་གཅིག་གིས་གཅིག་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །འཛམ་བུའི་གླིང་དུ་ཉིན་གུང་གི་ཚེ། ཤར་གྱི་ལུས་འཕགས་གླིང་གི་མི་རྣམས་ལ་ནི་ནུབ་པའི་དབང་གིས་ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་ཕྱེད་སྣང་ལ། ནུབ་ཀྱི་བ་ལང་སྤྱོད་གླིང་གི་མི་རྣམས་ལ་ནི་ཤར་བའི་དབང་གིས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་གླིང་གཞན་རྣམས་ལའང་ཡིན་པས་ན། ‘དུས་གཅིག་ཉིད་དུ་གླིང་གསུམ་ལ་སྣང་བར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལས་གཞན་དུ་ན་ནི་དུས་གཅིག་ཉིད་དུ་གླིང་གཉིས་ཁོ་ན་ལ་སྣང་བར་འགྱུར་རོ། །ཕྱོགས་རེ་རེར་དཔག་ཚད་འབུམ་ཕྲག་དགུ་དགུའི་མུན་པ་སེལ་བའང་ཚུལ་འདིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །‘འོད་ཀྱིས་མི་ནུས་པ་’ཞེས་པ་ནི་རང་གི་འོད་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱེད་མི་ནུས་པའོ། །གཉའ་ཤིང་འཛིན་གྱི་རིའི་རྩེ་མོའི་ཚད་དང་མཉམ་པའི་ནམ་མཁའ་ལ་རྒྱུ་བའི་ཕྱིར། ‘འཁོར་ཡུག་གི་རིའི་བར་ན་རྒྱུ་བའོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། ། วาวฏาติ ขาทนตฺถํ คณฺหิตุํ อุปกฺกมนฺตา. วิปริวตฺติตฺวาติ วิวฏฺฏิตฺวา. ฉิชฺชิตฺวาติ มุจฺฉาปตฺติยา ฐิตฏฺฐานโต มุจฺจิตฺวา, องฺคปจฺจงฺคจฺเฉทนวเสน วา ฉิชฺชิตฺวา. อจฺจนฺตขาเรติ อาตปสนฺตาปาภาเวน อติสีตภาวํ สนฺธาย อจฺจนฺตขารตา วุตฺตา สิยา. น หิ ตํ กปฺปสณฺฐานอุทกํ สมฺปตฺติกรมหาเมฆวุฏฺฐํ ปถวีสนฺธารกํ กปฺปวินาสกอุทกํ วิย ขารํ ภวิตุมรหติ. ตถา หิ สติ ปถวีปิ วิลีเยยฺย. เตสํ วา ปาปกมฺมพเลน เปตานํ ปกติอุทกสฺส ปุพฺพเขฬภาวาปตฺติ วิย ตสฺส อุทกสฺส ตทา ขารภาวาปตฺติ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อจฺจนฺตขาเร อุทเก’’ติ. สมนฺตโตติ สพฺพภาคโต ฉปฺปการมฺปิ. ‘བྲེལ་བ་’ཞེས་པ་ནི་ཟ་བའི་ཕྱིར་འཛིན་པར་རྩོམ་པའོ། །‘ཡོངས་སུ་འཁོར་ནས་’ཞེས་པ་ནི་བསྐོར་ནས་སོ། །‘ཆད་ནས་’ཞེས་པ་ནི་བརྒྱལ་བར་གྱུར་པས་གནས་པའི་ས་ལས་ཐར་ནས་སམ། ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་ཆད་པའི་སྒོ་ནས་ཆད་ནས་སོ། །‘ཤིན་ཏུ་ཚྭ་སྒོ་ཅན་’ཞེས་པ་ནི་ཉི་མའི་ཚ་གདུང་མེད་པའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་གྲང་བའི་དངོས་པོ་ལ་དམིགས་ནས་ཤིན་ཏུ་ཚྭ་སྒོ་ཅན་ཉིད་དུ་གསུངས་པ་ཡིན་སྲིད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་བསྐལ་པ་ཆགས་པའི་ཆུ་དེ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱེད་པའི་སྤྲིན་ཆེན་པོའི་ཆར་པ་ས་གཞི་འཛིན་པ་ཡིན་པས། བསྐལ་པ་འཇིག་པའི་ཆུ་བཞིན་དུ་ཚྭ་སྒོ་ཅན་དུ་འགྱུར་མི་རིགས་སོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་ན་ས་གཞིའང་བཞུ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་དེ་དག་གི་ལས་ངན་པའི་མཐུས་ཡི་དྭགས་རྣམས་ལ་རང་བཞིན་གྱི་ཆུ་ནི་རྣག་དང་མཆིལ་མར་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ། ཆུ་དེ་ཉིད་དེའི་ཚེ་ཚྭ་སྒོ་ཅན་དུ་འགྱུར་བས་ན། ‘ཤིན་ཏུ་ཚྭ་སྒོ་ཅན་གྱི་ཆུ་ལ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །‘ཀུན་ནས་’ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ནས་རྣམ་པ་དྲུག་ཀར་རོ། ། ๒๐๒. จตุนฺนํ มหาราชูนํ วเสนาติ เวสฺสวณาทิจตุมหาราชภาวสามญฺเญน. ༢༠༢. ‘རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་བཞིའི་དབང་གིས་’ཞེས་པ་ནི་རྣམ་ཐོས་སྲས་ལ་སོགས་པ་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་བཞིའི་དངོས་པོ་ཐུན་མོང་བའི་སྒོ་ནས་སོ། ། ๒๐๓. สภาเวเนวาติ ปรสฺส สนฺติเก คหเณน วินา อตฺตโน สภาเวเนว สยเมว อธิฏฺฐหิตฺวา สีลสมฺปนฺนา. ༢༠༣. ‘རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་’ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་དྲུང་ནས་བླངས་པ་མེད་པར། རང་གི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་རང་ཉིད་ཀྱིས་སྨོན་ལམ་བཏབ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ། ། มนุสฺเสสูติ อิทํ ปกติจาริตฺตวเสน วุตฺตํ – ‘‘มนุสฺสิตฺถิยา นาม มนุสฺสปุริเสสุ ปุริสาธิปฺปายจิตฺตํ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ, โพธิสตฺตมาตุ ปน เทเวสูปิ ตาทิสํ จิตฺตํ นุปฺปชฺชเตว. ยถา โพธิสตฺตสฺส อานุภาเวน โพธิสตฺตสฺส มาตุ ปุริสาธิปฺปายจิตฺตํ นุปฺปชฺชติ, เอวํ ตสฺส อานุภาเวเนว สา เกนจิ ปุริเสน อนติกฺกมนียาติ อาห – ‘‘ปาทา น วหนฺติ, ทิพฺพสงฺขลิกา วิย พชฺฌนฺตี’’ติ. ‘མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་ན་’ཞེས་པ་འདི་ནི་རང་བཞིན་གྱི་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་ཏེ། ‘མིའི་བུད་མེད་ལ་ནི་མིའི་སྐྱེས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེས་པར་འདོད་པའི་སེམས་སྐྱེ་སྲིད་དོ་’ཞེས་པ་ཡིན་ལ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡུམ་ལ་ནི་ལྷ་རྣམས་ལའང་དེ་ལྟ་བུའི་སེམས་མི་སྐྱེ་བ་ཉིད་དོ། །ཇི་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་མཐུ་བྱིན་གྱིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡུམ་ལ་སྐྱེས་པར་འདོད་པའི་སེམས་མི་སྐྱེ་བ་དེ་བཞིན་དུ། ཁོང་གི་མཐུ་བྱིན་ཉིད་ཀྱིས་མོ་ནི་སྐྱེས་པ་གང་གིས་ཀྱང་འདས་པར་མི་ནུས་པས། ‘རྐང་པས་མི་ཐེག་སྟེ། ལྷའི་ལྕགས་སྒྲོག་གིས་བཅིངས་པ་བཞིན་ནོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། ། ปุพฺเพ ‘‘กามคุณูปสํหิตํ จิตฺตํ นุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ, ปุน ‘‘ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิตา สมงฺคีภูตา ปริจาเรตี’’ติ วุตฺตํ, กถมิทํ อญฺญมญฺญํ น วิรุชฺฌตีติ อาห ‘‘ปุพฺเพ’’ติอาทิ. วตฺถุปฏิกฺเขโปติ อพฺรหฺมจริยวตฺถุปฏิเสโธ. เตนาห ‘‘ปุริสาธิปฺปายวเสนา’’ติ. อารมฺมณปฏิลาโภติ รูปาทิปญฺจกามคุณารมฺมณสฺเสว ปฏิลาโภ. སྔོན་དུ་‘འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་སེམས་མི་སྐྱེའོ་’ཞེས་གསུངས་ལ། ཡང་‘འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་དང་ལྡན་ཞིང་འཛོམས་པས་རྩེ་བར་བྱེད་དོ་’ཞེས་གསུངས་པས། འདི་གཉིས་ཕན་ཚུན་མི་འགལ་བ་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཞེ་ན། ‘སྔོན་དུ་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །‘དངོས་པོ་སྤོང་བ་’ཞེས་པ་ནི་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་དངོས་པོ་བཀག་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་‘སྐྱེས་པར་འདོད་པའི་དབང་གིས་’ཞེས་གསུངས་སོ། །‘དམིགས་པ་ཐོབ་པ་’ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་དམིགས་པ་ཉིད་ཐོབ་པའོ། ། ๒๐๔. กิลมโถติ เขโท. กายสฺส หิ ครุภาวกฐินภาวาทโยปิ ตสฺสา ตทา น โหนฺติ เอว. ‘‘ติโรกุจฺฉิคตํ ปสฺสตี’’ติ วุตฺตํ, กทา [Pg.338] ปฏฺฐาย ปสฺสตีติ อาห – ‘‘กลลาทิกาลํ อติกฺกมิตฺวา’’ติอาทิ. ทสฺสเน ปโยชนํ สยเมว วทติ, ตสฺส อภาวโต กลลาทิกาเล น ปสฺสติ. ปุตฺเตนาติ ทหเรน มนฺเทน อุตฺตานเสยฺยเกน. ยํ ตํ มาตูติอาทิ ปกติจาริตฺตวเสน วุตฺตํ. จกฺกวตฺติคพฺภโตปิ หิ สวิเสสํ โพธิสตฺตคพฺโภ ปริหารํ ลภติ ปุญฺญสมฺภารสฺส สาติสยตฺตา, ตสฺมา โพธิสตฺตมาตา อติวิย สปฺปายาหาราจารา จ หุตฺวา สกฺกจฺจํ ปริหรติ. ปุรตฺถาภิมุโขติ มาตุ ปุรตฺถาภิมุโข. อิทานิ ติโรกุจฺฉิคตสฺส ทิสฺสมานตาย อพฺภนฺตรํ พาหิรญฺจ การณํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ปุพฺเพ กตกมฺม’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อสฺสาติ เทวิยา. วตฺถุนฺติ กุจฺฉึ. ผลิกอพฺภปฏลาทิโน วิย โพธิสตฺตมาตุกุจฺฉิตจสฺส ปฏลภาเวน อาโลกสฺส วิพนฺธาภาวโต ยถา โพธิสตฺตมาตา กุจฺฉิคตํ โพธิสตฺตํ ปสฺสติ, กิเมวํ โพธิสตฺโตปิ มาตรํ อญฺญญฺจ ปุรโต รูปคตํ ปสฺสติ, โนติ อาห, ‘‘โพธิสตฺโต ปนา’’ติอาทิ. กสฺมา ปน สติ จกฺขุมฺหิ อาโลเก จ น ปสฺสตีติ อาห – ‘‘น หิ อนฺโตกุจฺฉิยํ จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชตี’’ติ. อสฺสาสปสฺสาสา วิย หิ ตตฺถ จกฺขุวิญฺญาณมฺปิ น อุปฺปชฺชติ ตชฺชาสมนฺนาหารสฺสาภาวโต. ༢༠༤. ‘ངལ་བ་’ཞེས་པ་ནི་སྐྱོ་བའོ། །དེའི་ཚེ་མོ་ལ་ལུས་ལྕི་བ་དང་མཁྲེགས་པ་ལ་སོགས་པའང་མེད་པ་ཉིད་དོ། །‘མངལ་གྱི་སྦུབས་སུ་གནས་པ་མཐོང་ངོ་’ཞེས་གསུངས་པས། དུས་ནམ་ནས་བཟུང་སྟེ་མཐོང་ཞེ་ན། ‘ནུར་ནུར་པོ་ལ་སོགས་པའི་དུས་ལས་འདས་ནས་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །མཐོང་བའི་དགོས་པ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་ལ། དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་ནུར་ནུར་པོ་ལ་སོགས་པའི་དུས་སུ་མི་མཐོང་ངོ། །‘བུས་’ཞེས་པ་ནི་གཞོན་ནུ་ཆུང་ངུ་གན་རྐྱལ་དུ་ཉལ་བ་དེས་སོ། །‘མ་གང་ཞིག་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་མངལ་ལས་ཀྱང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་མངལ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར་སྐྱོང་བ་ཁྱད་པར་ཅན་ཐོབ་པས། དེའི་ཕྱིར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡུམ་ནི་ཤིན་ཏུ་འཚམ་པའི་ཟས་དང་སྤྱོད་པ་དང་ལྡན་པར་བྱས་ཏེ་གུས་པས་སྐྱོང་བར་བྱེད་དོ། །‘ཤར་ལ་ཕྱོགས་པ་’ཞེས་པ་ནི་མའི་མདུན་ལ་ཕྱོགས་པའོ། །ད་ནི་མངལ་གྱི་སྦུབས་སུ་གནས་པ་མཐོང་བའི་ཕྱི་དང་ནང་གི་རྒྱུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘སྔོན་བྱས་པའི་ལས་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །‘མོ་ལ་’ཞེས་པ་ནི་བཙུན་མོ་ལའོ། །‘གནས་’ཞེས་པ་ནི་མངལ་ལོ། །ཤེལ་དང་སྤྲིན་གྱི་གསེབ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡུམ་གྱི་མངལ་གྱི་པགས་པ་ནི་སྲབ་པའི་ཕྱིར་སྣང་བ་ལ་སྒྲིབ་པ་མེད་པས། ཇི་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡུམ་གྱིས་མངལ་དུ་གནས་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མཐོང་བ་དེ་བཞིན་དུ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཀྱང་ཡུམ་དང་མདུན་གྱི་གཟུགས་གཞན་རྣམས་མཐོང་ངམ་ཞེ་ན། མི་མཐོང་སཏེ། ‘བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ནི་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཅིའི་ཕྱིར་མིག་དང་སྣང་བ་ཡོད་ཀྱང་མི་མཐོང་ཞེ་ན། ‘མངལ་གྱི་ནང་དུ་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་བཞིན་དུ་དེར་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའང་མི་སྐྱེ་སྟེ། དེ་དང་མཐུན་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ๒๐๕. ยถา อญฺญา อิตฺถิโย วิชาตปจฺจยา ตาทิเสน โรเคน อภิภูตาปิ หุตฺวา มรนฺติ, โพธิสตฺตมาตุ ปน โพธิสตฺเต กุจฺฉิคเต น โกจิ โรโค อุปฺปชฺชติ; เกวลํ อายุปริกฺขเยเนว กาลํ กโรติ, สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. โพธิสตฺเตน วสิตฏฺฐานํ หีติอาทินา ตตฺถ การณมาห. อปเนตฺวาติ อคฺคมเหสิฏฺฐานโต นีหริตฺวา. อนุรกฺขิตุํ น สกฺโกตีติ สมฺมา คพฺภปริหารํ นานุยุญฺชติ, เตน คพฺโภ พหฺวาพาโธ โหติ. วตฺถุวิสทํ โหตีติ คพฺภาสโย ปริสุทฺโธ โหติ. มาตุ มชฺฌิมวยสฺส ตติยโกฏฺฐาเส โพธิสตฺตสฺส คพฺโภกฺกมนมฺปิ ตสฺสา อายุปริมาณวิโลกเนเนว สงฺคหิตํ วโยวเสน อุปฺปชฺชนกวิการสฺส ปริวชฺชนโต, อิตฺถิสภาเวน อุปฺปชฺชนกวิกาโร ปน โพธิสตฺตสฺส อานุภาเวเนว วูปสมฺมติ. ༢༠༥. ཇི་ལྟར་བུད་མེད་གཞན་དག་བུ་བཙས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་དེ་ལྟ་བུའི་ནད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་འཆི་བར་འགྱུར་ནའང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡུམ་ལ་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མངལ་དུ་བཞུགས་པའི་ཚེ་ནད་གང་ཡང་མི་སྐྱེ་ལ། ཚེ་ཟད་པ་ཁོ་ནས་དུས་བྱེད་པར་འགྱུར་ཏེ། དོན་འདི་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །‘བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་བཞུགས་པའི་གནས་ནི་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དེའི་རྒྱུ་གསུངས་སོ། །‘བསལ་ནས་’ཞེས་པ་ནི་བཙུན་མོ་ཆེན་པོའི་གོ་ས་ལས་ཕྱུང་ནས་སོ། །‘བསྲུང་མི་ནུས་པ་’ཞེས་པ་ནི་མངལ་སྐྱོང་བ་ཚུལ་བཞིན་དུ་མི་བརྩོན་པས། དེས་མངལ་ལ་ནད་མང་པོ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །‘གནས་གསལ་བར་འགྱུར་བ་’ཞེས་པ་ནི་མངལ་གྱི་གནས་ཤིན་ཏུ་དག་པར་འགྱུར་བའོ། །མའི་ན་ཚོད་དབུས་མའི་ཆ་གསུམ་པ་ལ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མངལ་དུ་འཇུག་པའང་མོའི་ཚེའི་ཚད་ལ་གཟིགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་བསྡུས་པ་ཡིན་ཏེ། ན་ཚོད་ཀྱི་དབང་གིས་སྐྱེ་བའི་འགྱུར་བ་སྤོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །བུད་མེད་ཀྱི་རང་བཞིན་གྱིས་སྐྱེ་བའི་འགྱུར་བ་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་མཐུ་བྱིན་ཉིད་ཀྱིས་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་རོ། ། สตฺตมาสชาโตติ ปฏิสนฺธิคฺคหณโต สตฺตเม มาเส ชาโต. โส สีตุณฺหกฺขโม น โหติ อติวิย สุขุมาลตาย. อฏฺฐมาสชาโต กามํ สตฺตมาสชาตโต พุทฺธิอวยโว, เอกจฺเจ ปน จมฺมปเทสา [Pg.339] พุทฺธึ ปาปุณนฺตา ฆฏฺฏนํ น สหนฺติ, เตน โส น ชีวติ. สตฺตมาสชาตสฺส ปน น ตาว เต ชาตาติ วทนฺติ. ‘ཟླ་བ་བདུན་པར་སྐྱེས་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱར་བ་ནས་ཟླ་བ་བདུན་པ་ལ་སྐྱེས་པའོ། །དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་གཞོན་ཤ་ཆགས་པའི་ཕྱིར་གྲང་བ་དང་ཚ་བ་བཟོད་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ཟླ་བ་བརྒྱད་པར་སྐྱེས་པ་ནི་ཟླ་བ་བདུན་པར་སྐྱེས་པ་ལས་དབང་པོ་དང་ཡན་ལག་རྒྱས་པ་ཡིན་མོད་ཀྱི། པགས་པའི་ཆ་ཤས་ཁ་ཅིག་རྒྱས་པར་འགྱུར་བ་ན་རེག་བྱ་མི་བཟོད་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་མི་འཚོ་འོ། །ཟླ་བ་བདུན་པར་སྐྱེས་པ་ལ་ནི་དེ་དག་ད་དུང་མ་སྐྱེས་སོ་ཞེས་སྨྲའོ། ། ฐิตาว หุตฺวาติ นิทฺทุกฺขตาย ฐิตา เอว หุตฺวา. ทุกฺขสฺส หิ พลวภาวโต ตํ ทุกฺขํ อสหมานา อญฺญา อิตฺถิโย นิสินฺนา วา นิปนฺนา วา วิชายนฺติ. อุปวิชญฺญาติ อุปคตวิชายนกาลา. สกลนครวาสิโนติ กปิลวตฺถุํ ปริวาเรตฺวา ฐิเตสุ เทวทหาทีสุ ฉสุ นคเรสุ วสนฺตา. “ལངས་ཏེ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་མེད་པར་ལངས་ཏེ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་སོ། །སྡུག་བསྔལ་ཤིན་ཏུ་དྲག་པོའི་ཕྱིར་ན། སྡུག་བསྔལ་དེ་མ་བཟོད་པར་བུད་མེད་གཞན་དག་ནི་འདུག་གམ་ཉལ་ཏེ་བུ་བཙའ་བར་བྱེད་དོ། །“བཙའ་བར་ཉེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བུ་བཙའ་བའི་དུས་ལ་བབས་པའོ། །“གྲོང་ཁྱེར་གྱི་གནས་པ་མཐའ་དག་”ཞེས་པ་ནི་སེར་སྐྱའི་གནས་བསྐོར་ཏེ་གནས་པའི་ལྷ་སྦྱིན་ལ་སོགས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་དྲུག་ན་གནས་པ་རྣམས་སོ། ། เทวา นํ ปฐมํ ปฏิคฺคณฺหนฺตีติ โลกนาถํ มหาปุริสํ มยเมว ปฐมํ ปฏิคฺคณฺหามาติ สญฺชาตคารวพหุมานา อตฺตโน ปีตึ ปเวเทนฺตา ขีณาสวา สุทฺธาวาสพฺรหฺมาโน อาทิโต ปฏิคฺคณฺหนฺติ. สูติเวสนฺติ สูติชคฺคนธาติเวสํ. เอเกติ อุตฺตรวิหารวาสิโน. มจฺฉกฺขิสทิสํ ฉวิวเสน. “ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ཐོག་མར་བཟུང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་བདག་ཅག་གིས་ཐོག་མར་བཟུང་ངོ་ཞེས་གུས་པ་དང་བཀུར་สྟི་ཆེན་པོ་སྐྱེས་ཏེ། རང་གི་དགའ་བ་མཚོན་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་ཟག་པ་ཟད་པའི་གནས་གཙང་མའི་ཚངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཐོག་མར་བཟུང་ངོ་། །“མ་མ་བྱེད་པའི་ཆ་བྱད་”ཞེས་པ་ནི་མ་མའི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་ཆ་བྱད་དོ། །“ཁ་ཅིག་”ཞེས་པ་ནི་བྱང་གི་གཙུག་ལག་ཁང་ན་གནས་པ་རྣམས་སོ། །“ཉའི་མིག་དང་འདྲ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཤའི་མདོག་གི་སྒོ་ནས་སོ། ། ๒๐๖. อชินปฺปเวณิยาติ อชินจมฺเมหิ สิพฺเพตฺวา กตปเวณิยา. มหาเตโชติ มหานุภาโว. มหายโสติ มหาปริวาโร วิปุลกิตฺติโฆโส จ. ༢༠༦. “རི་དྭགས་ཀྱི་པགས་པའི་གདན་”ཞེས་པ་ནི་རི་དྭགས་ཀྱི་པགས་པ་བཙེམས་ཏེ་བྱས་པའི་གདན་ནོ། །“གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་མཐུ་རྩལ་ཆེན་པོའོ། །“གྲགས་པ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་མང་པོ་དང་ལྡན་ཞིང་སྙན་གྲགས་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའོ། ། ภคฺควิภคฺคาติ สมฺพาธฏฺฐานโต นิกฺขมเนน วิภาวิตตฺตา ภคฺคา วิภคฺคา วิย จ หุตฺวา. เตน เนสํ อวิสทภาวเมว ทสฺเสติ. อลคฺโค หุตฺวาติ คพฺภาสเย โยนิปเทเส จ กตฺถจิ อลคฺโค อสตฺโต หุตฺวา. อุทเกนาติ คพฺภาสยคเตน อุทเกน อมกฺขิโต นิกฺขมติ สมฺมกฺขิตสฺส ตาทิสสฺส อุทกเสมฺหาทิกสฺเสว ตตฺถ อภาวโต. โพธิสตฺตสฺส หิ ปุญฺญานุภาเวน ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐาย ตํ ฐานํ วิสุทฺธํ ปรมสุคนฺธคนฺธกุฏิ วิย จนฺทนคนฺธํ วายนฺตํ ติฏฺฐติ. อุทกวฏฺฏิโยติ อุทกกฺขนฺธา. “ཆག་ཅིང་དུམ་བུར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་དོག་པའི་གནས་ནས་ཕྱིར་བྱུང་བས་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར། ཆག་ཅིང་དུམ་བུར་གྱུར་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་ནས་སོ། །འདིས་ནི་དེ་དག་གི་མི་གསལ་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །“མ་ཆགས་པར་གྱུར་ནས་”ཞེས་པ་ནི་མངལ་གྱི་གནས་སམ་སྐྱེ་སྒོའི་ཕྱོགས་གང་དུའང་མ་ཆགས་ཤིང་མ་ཐོགས་པར་གྱུར་ནས་སོ། །“ཆུས་”ཞེས་པ་ནི་མངལ་གྱི་ཆུས་མ་གོས་པར་ཕྱིར་འབྱུང་སཏེ། དེ་ལྟ་བུའི་གོས་པར་བྱེད་པའི་ཆུ་དང་བད་ཀན་ལ་སོགས་པ་དེ་ན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་ཉིད་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་བ་ནས་བཟུང་སཏེ། གནས་དེ་ནི་དྲི་ཞིམ་པོའི་གཙང་ཁང་མཆོག་བཞིན་དུ་ཙན་དན་གྱི་དྲི་ལྡང་ཞིང་རྣམ་པར་དག་པར་གནས་སོ། །“ཆུའི་རྒྱུན་”ཞེས་པ་ནི་ཆུའི་ཕུང་པོ་རྣམས་སོ། ། ๒๐๗. มุหุตฺตชาโตติ มุหุตฺเตน ชาโต หุตฺวา มุหุตฺตมตฺโตว. อนุธาริยมาเนติ อนุกูลวเสน นียมาเน. อาคตาเนวาติ ตํ ฐานํ อุปคตานิ เอว. ༢༠༧. “སྐད་ཅིག་མ་ལ་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་གིས་སྐྱེས་པར་གྱུར་ཏེ་སྐད་ཅིག་མ་ཙམ་ཉིད་དོ། །“རྗེས་སུ་འཛིན་པ་ན་”ཞེས་པ་ནི་མཐུན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཁྱེར་བ་ནའོ། །“འོངས་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་གནས་དེར་ཉེ་བར་འོངས་པ་ཉིད་དོ། ། อเนกสาขนฺติ รตนมยาเนกสตปติฏฺฐานหีรกํ. สหสฺสมณฺฑลนฺติ เตสํ อุปริ ปติฏฺฐิตํ อเนกสหสฺสมณฺฑลหีรกํ. มรูติ เทวา. “ཡལ་ག་དུ་མ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་རིན་པོ་ཆེ་ལས་གྲུབ་པའི་རྟེན་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་ཕ་ལམ་མོ། །“དཀྱིལ་འཁོར་སྟོང་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་སྟེང་དུ་བཀོད་པའི་དཀྱིལ་འཁོར་སྟོང་ཕྲག་དུ་མའི་ཕ་ལམ་མོ། །“མརུ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་རྣམས་སོ། ། น [Pg.340] โข ปเนวํ ทฏฺฐพฺพนฺติ สตฺตปทวีติหารโต ปเคว ทิสาวิโลกนสฺส กตตฺตา. เตนาห ‘‘มหาสตฺโต หี’’ติอาทิ. เอกงฺคณานีติ วิวฏภาเวน วิหารงฺคณปริเวณงฺคณานิ วิย เอกงฺคณสทิสานิ อเหสุํ. สทิโสปิ นตฺถีติ ตุมฺหากํ อิทํ วิโลกนํ วิสิฏฺเฐ ปสฺสิตุํ อิธ ตุมฺเหหิ สทิโสปิ นตฺถิ, กุโต อุตฺตริตโรติ อาหํสุ. สพฺพปฐโมติ สพฺพปฺปธาโน. ปธานปริยาโย หิ อิธ ปฐมสทฺโท. เตนาห ‘‘อิตรานี’’ติอาทิ. เอตฺถ จ มเหสกฺขา ตาว เทวา ตถา วทนฺติ, อิตเร ปน กถนฺติ? มหาสตฺตสฺส อานุภาวทสฺสเนเนว. มเหสกฺขานญฺหิ เทวานํ มหาสตฺตสฺส อานุภาโว วิย เตน สทิสานมฺปิ อานุภาโว ปจฺจกฺโข อโหสิ. อิตเร ปน เตสํ วจนํ สุตฺวา สทฺทหนฺตา อนุมินนฺตา ตถา อาหํสุ. འོན་ཀྱང་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་མི་བྱ་སཏེ། གོམ་པ་བདུན་བོར་བའི་སྔོན་རོལ་ཉིད་དུ་ཕྱོགས་ལ་གཟིགས་པ་མཛད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ཁྱོན་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱེ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཁྱོན་དང་ཀུན་དགའ་ར་བའི་ཁྱོན་བཞིན་དུ་ཁྱོན་གཅིག་པ་དང་འདྲ་བར་གྱུར་ཏོ། །“མཚུངས་པའང་མེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། ཁྱེད་ཀྱི་གཟིགས་པ་ཁྱད་པར་ཅན་འདི་ལྟ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འདི་ན་ཁྱེད་དང་མཚུངས་པའང་མེད་ན། ལྷག་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྨྲས་སོ། །“ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མ་”ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོའོ། །གཙོ་བོའི་རྣམ་གྲངས་ནི་འདིར་ཐོག་མའི་སྒྲའོ། །དེའི་ཕྱིར་“གཞན་དག་ནི་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདིར་མཐུ་ཆེན་གྱི་ལྷ་རྣམས་ནི་དེ་ལྟར་སྨྲ་ན། གཞན་དག་ནི་ཇི་ལྟར་སྨྲ་ཞེ་ན། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་མཐུ་མཐོང་བ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །མཐུ་ཆེན་གྱི་ལྷ་རྣམས་ལ་ནི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་མཐུ་དང་དེ་དང་མཚུངས་པ་རྣམས་ཀྱི་མཐུ་ཡང་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་ཏོ། །གཞན་དག་ནི་དེ་དག་གི་ཚིག་ཐོས་ནས་དད་པ་དང་རྗེས་སུ་དཔག་པས་དེ་ལྟར་སྨྲས་སོ། ། ชาตมตฺตสฺเสว โพธิสตฺตสฺส ฐานาทีนิ เยสํ วิเสสาธิคมานํ ปุพฺพนิมิตฺตภูตานีติ เต นิทฺธาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต, ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปติฏฺฐานํ จตุอิทฺธิปาทปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ อิทฺธิปาทวเสน โลกุตฺตรธมฺเมสุ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสมิชฺฌนโต. อุตฺตราภิมุขภาโว โลกสฺส อุตฺตรณวเสน คมนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. สตฺตปทคมนํ สตฺตโพชฺฌงฺคาทิคมนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, วิสุทฺธฉตฺตธารณํ สุวิสุทฺธวิมุตฺติฉตฺตธารณสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ปญฺจราชกกุธภณฺฑานิ ปญฺจวิธวิมุตฺติคุณปริวารตาย ปุพฺพนิมิตฺตํ, อนาวฏทิสานุวิโลกนํ อนาวฏญาณตาย ปุพฺพนิมิตฺตํ, ‘‘อคฺโคหมสฺมี’’ติอาทิวจนํ อปฺปฏิวตฺติยธมฺมจกฺกปวตฺตนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ; อยมนฺติมา ชาตีติ อายตึ ชาติยา อภาวกิตฺตนา อนุปาทิ…เป… ปุพฺพนิมิตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ; ตสฺส ตสฺส อนาคเต ลทฺธพฺพวิเสสสฺส ตํ ตํ นิมิตฺตํ อพฺยภิจารีนิมิตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น อาคโตติ อิมสฺมึ สุตฺเต อญฺญตฺถ จ วกฺขมานาย อนุปุพฺพิยา อนาคตตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อาหริตฺวาติ ตสฺมึ ตสฺมึ สุตฺเต อฏฺฐกถาสุ จ อาคตนเยน อาหริตฺวา ทีเปตพฺโพ. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སྐྱེས་མ་ཐག་པ་ཉིད་ཀྱི་ལངས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པ་གང་དག་གི་སྔ་ལྟས་སུ་གྱུར་པ་རྣམས་སོ་ཞེས་དེ་དག་རྣམ་པར་ཕྱེ་སཏེ་སྟོན་བཞིན་དུ། “འདིར་ཡང་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ལངས་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་བཞི་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་ཏེ། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པའི་དབང་གིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཤིན་ཏུ་གནས་པའི་རང་བཞིན་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །བྱང་ཕྱོགས་སུ་ཁ་ཕྱོགས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་བརྒལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་འགྲོ་བའི་སྔ་ལྟས་སོ། །གོམ་པ་བདུན་བགྲོད་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་ལ་སོགས་པར་འགྲོ་བའི་སྔ་ལྟས་སོ། །གདུགས་རྣམ་པར་དག་པ་འཛིན་པ་ནི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་གདུགས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་འཛིན་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །རྒྱལ་པོའི་སྐྱེས་རྟགས་ཀྱི་ཆས་གོས་ལྔ་ནི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡོན་ཏན་རྣམ་པ་ལྔས་བསྐོར་བའི་སྔ་ལྟས་སོ། །ཕྱོགས་རྣམས་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པར་གཟིགས་པ་ནི་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྔ་ལྟས་སོ། །“ང་ནི་མཆོག་གོ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ནི་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་སྔ་ལྟས་སོ། །“འདི་ནི་སྐྱེ་བ་ཐ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་མ་འོངས་པའི་སྐྱེ་བ་མེད་པར་བསྒྲགས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པའི་...པེ...སྔ་ལྟས་སུ་རིག་པར་བྱའོ། །མ་འོངས་པ་ན་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེའི་སྔ་ལྟས་དེ་དང་དེ་ནི་མི་འཁྲུལ་བའི་སྔ་ལྟས་སུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །“མ་འོངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མདོ་འདི་དང་གཞན་དག་ཏུ་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་གོ་རིམ་གྱིས་མ་འོངས་པའི་དོན་ལ་དགོངས་ཏེ་གསུངས་སོ། །“བླངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་མདོ་དེ་དང་དེ་དག་དང་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་བླངས་ཏེ་གསལ་བར་བྱའོ། ། ทสสหสฺสิโลกธาตุ กมฺปีติ ปน อิทํ สติปิ อิธ ปาฬิยํ อาคตตฺเต วกฺขมานานมจฺฉริยานํ มูลภูตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ, เอวํ อญฺญมฺปีทิสํ ทฏฺฐพฺพํ. ตนฺติ พทฺธา วีณา, จมฺมพทฺธา เภริโยติ ปญฺจงฺคิกตูริยสฺส นิทสฺสนมตฺตํ, จ-สทฺเทน วา อิตเรสมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ภิชฺชึสูติ ปาเทสุ พทฺธฏฺฐาเนสุเยว [Pg.341] ภิชฺชึสุ. วิคจฺฉึสูติ วูปสมึสุ. สกเตโชภาสิตานีติ อติวิย สมุชฺชลาย อตฺตโน ปภาย โอภาสิตานิ อเหสุํ. น ปวตฺตีติ น สนฺที. วาโต น วายีติ ขโร วาโต น วายิ, มุทุสุโข ปน สตฺตานํ สุขาวโห วายิ. ปถวีคตา อเหสุํ อุจฺจฏฺฐาเน ฐาตุํ อวิสหนฺตา. อุตุสมฺปนฺโนติ อนุณฺหาสีตตาสงฺขาเตน อุตุนา สมฺปนฺโน. วามหตฺถํ อุเร ฐเปตฺวา ทกฺขิเณน ปุถุปาณินา หตฺถตาฬเนน สทฺทกรณํ อปฺโผฏนํ. มุเขน อุสฺเสฬนํ สทฺทมุญฺจนํ เสฬนํ. เอกทฺธชมาลา อโหสีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน วิจิตฺตปุปฺผสุคนฺธปุปฺผวสฺสเทวา วสฺสึสุ, สูริเย ทิพฺพมาเน เอว ตารกา โอภาสึสุ, อจฺฉํ วิปฺปสนฺนํ อุทกํ ปถวิโต อุพฺภิชฺชิ, พิลาสยา ทริสยา ติรจฺฉานา อาสยโต นิกฺขมึสุ; ราคโทสโมหาปิ ตนุ ภวึสุ, ปถวิยํ รโช วูปสมิ, อนิฏฺฐคนฺโธ วิคจฺฉิ, ทิพฺพคนฺโธ วายิ, รูปิโน เทวา สรูเปเนว มนุสฺสานํ อาปาถมคมํสุ, สตฺตานํ จุตุปปาตา นาเหสุนฺติ อิเมสํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ยานิ มหาภินีหารสมเย อุปฺปนฺนานิ ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ, ตานิ อนวเสสานิ ตทา อเหสุนฺติ. “སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཡོས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། འདིར་ལུང་གི་ཚིག་ཏུ་འབྱུང་བཞིན་དུ་ཡང་། བཤད་པར་འགྱུར་བའི་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྩ་བ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་གཞན་ཡང་འདི་ལྟ་བུར་བལྟ་བར་བྱའོ། །“རྒྱུད་སྐུད་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུད་སྐུད་བཏགས་པའི་པི་ཝང་ངོ་། །“པགས་པས་གཏུམས་པའི་རྔ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་རོལ་མོའི་ཡན་ལག་ལྔའི་མཚོན་བྱེད་ཙམ་མོ། །“དང་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་གཞན་དག་ཀྱང་བསྡུས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །“ཆག་གོ་”ཞེས་པ་ནི་རྐང་པ་བཏགས་པའི་གནས་ཉིད་དུ་ཆག་གོ། །“ཞི་བར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བར་གྱུར་ཏོ། །“རང་གི་གཟི་བརྗིད་ཀྱིས་གསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་འབར་བའི་རང་གི་འོད་ཀྱིས་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ། །“མི་འབབ་བོ་”ཞེས་པ་ནི་མི་རྒྱུག་གོ། །“རླུང་མི་གཡོ་”ཞེས་པ་ནི་རླུང་རྩུབ་པོ་མི་གཡོ་ལ། འཇམ་ཞིང་བདེ་བ་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བདེ་བ་སྐྱེད་བྱེད་ནི་གཡོས་སོ། །ས་ལ་བབས་པར་གྱུར་ཏེ། མཐོ་བའི་གནས་སུ་གནས་པར་མ་བཟོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“དུས་ཚོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚ་གྲང་རན་པའི་དུས་ཚོད་དང་ལྡན་པའོ། །ལག་པ་གཡོན་པ་བྲང་ལ་བཞག་སྟེ། གཡས་པའི་ལག་མཐིལ་ཡངས་པས་ཐལ་མོ་བརྡབས་ཏེ་སྒྲ་འབྱིན་པ་ནི་ཐལ་མོ་བརྡེག་པའོ། །ཁས་སྒྲ་འབྱིན་པ་ནི་ཀུ་ཅོ་འདོན་པའོ། །“རྒྱལ་མཚན་གྱི་ཕྲེང་བ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི། འདིར་ཨི་ཏི་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིས་ནི་འདི་དག་བསྡུས་པར་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་མེ་ཏོག་སྣ་ཚོགས་པ་དང་དྲི་ཞིམ་པོའི་མེ་ཏོག་གི་ཆར་ཕབ་པ་དང་། ཉི་མ་ཤར་བཞིན་དུ་སྐར་མ་རྣམས་གསལ་བར་གྱུར་པ་དང་། ས་ལས་ཆུ་གཙང་མ་རྣམ་པར་དག་པ་བརྡོལ་བ་དང་། ཁུང་བུ་དང་བྲག་ཕུག་ན་གནས་པའི་དུད་འགྲོ་རྣམས་རང་གི་གནས་ནས་ཕྱིར་བྱུང་བ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་གཏི་མུག་རྣམས་ཀྱང་སྲབ་པར་གྱུར་པ་དང་། ས་སྟེང་གི་རྡུལ་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་། དྲི་མི་ཞིམ་པ་རྣམས་བྲལ་ཞིང་ལྷའི་དྲི་ཞིམ་པོ་ལྡང་བ་དང་། གཟུགས་ཅན་གྱི་ལྷ་རྣམས་རང་གི་གཟུགས་ཉིད་ཀྱིས་མི་རྣམས་ཀྱི་མིག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པ་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཤི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་མེད་པར་གྱུར་པ་རྣམས་སོ། །ཐུགས་བསྐྱེད་ཆེན་པོ་མཛད་པའི་དུས་སུ་བྱུང་བའི་སྔ་ལྟས་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལྷག་མ་མེད་པར་དེའི་ཚེ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ། ། ตตฺราปีติ เตสุปิ ปถวิกมฺปาทีสุ เอวํ ปุพฺพนิมิตฺตภาโว เวทิตพฺโพ, น เกวลํ สมฺปติชาตสฺส ฐานาทีสุ เอวาติ อธิปฺปาโย. สพฺพญฺญุตญฺญาณปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ สพฺพสฺส เญยฺยสฺส ติตฺถกรมตสฺส จ จาลนโต. เกนจิ อนุสฺสาหิตานํเยว อิมสฺมึเยว เอกจกฺกวาเฬ สนฺนิปาโต, เกนจิ อนุสฺสาหิตานํเยว เอกปฺปหาเรเนว สนฺนิปติตฺวา ธมฺมปฏิคฺคณฺหนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ, ปฐมํ เทวตานํ ปฏิคฺคหณํ ทิพฺพวิหารปฏิลาภสฺส, ปจฺฉา มนุสฺสานํ ปฏิคฺคหณํ ตตฺเถว ฐานสฺส นิจฺจลสภาวโต อาเนญฺชวิหารปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. วีณานํ สยํ วชฺชนํ ปรูปเทเสน วินา สยเมว อนุปุพฺพวิหารปฏิลาภสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. เภรีนํ วชฺชนํ จกฺกวาฬปริยนฺตาย ปริสาย ปเวทนสมตฺถสฺส ธมฺมเภริยา อนุสาวนสฺส อมตทุนฺทุภิโฆสนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. อนฺทุพนฺธนาทีนํ เฉโท มานวินิพนฺธเฉทนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ; สุปฏฺฏนสมฺปาปุณนํ อตฺถาทิ อนุรูปํ อตฺถาทีสุ ญาณสฺส เภทาธิคมสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. “དེ་དག་ལའང་”ཞེས་པ་ནི། ས་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ལའང་འདི་ལྟར་སྔ་ལྟས་ཀྱི་རང་བཞིན་རིག་པར་བྱ་སྟེ། སྐྱེས་མ་ཐག་པའི་ལངས་པ་ལ་སོགས་པ་ཁོ་ན་ལ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཤེས་བྱ་མཐའ་དག་དང་མུ་སྟེགས་ཅན་གྱི་ལྟ་བ་ཐམས་ཅད་གཡོ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །སུས་ཀྱང་མ་བསྐུལ་བར་འཁོར་ཡུག་གཅིག་པོ་འདིར་འདུ་བ་ནི། སུས་ཀྱང་མ་བསྐུལ་བར་དུས་གཅིག་ཏུ་འདུས་ནས་ཆོས་འཛིན་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །ཐོག་མར་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་བ་ནི་ལྷའི་གནས་པ་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །ཕྱིས་སུ་མི་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་བ་ནི་གནས་དེ་ཉིད་ཀྱི་མི་གཡོ་བའི་རང་བཞིན་གྱི་ཕྱིར། མི་གཡོ་བའི་གནས་པ་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །པི་ཝང་རྣམས་རང་ཉིད་བརྡུང་བ་ནི་གཞན་གྱི་བསྟན་པ་མེད་པར་རང་ཉིད་མཐར་གྱིས་གནས་པ་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །རྔ་རྣམས་བརྡུང་བ་ནི་འཁོར་ཡུག་གི་མཐར་ཐུག་པའི་འཁོར་ལ་བསྒྲག་པར་ནུས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྔ་ཆེན་སྒྲོག་པ་དང་འཆི་མེད་རྔ་སྒྲའི་སྔ་ལྟས་སོ། །ལྕགས་སྒྲོག་ལ་སོགས་པ་ཆད་པ་ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་འཆིང་བ་གཅོད་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །གྲུ་ཁ་བཟང་པོར་ཕྱིན་པ་ནི་དོན་ལ་སོགས་པ་དང་མཐུན་པར་དོན་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། ། นิพฺพานรเสนาติ กิเลสานํ นิพฺพายนรเสน. เอกรสภาวสฺสาติ สาสนสฺส สพฺพตฺถ เอกรสภาวสฺส. วาตสฺส อวายนํ กิสฺส ปุพฺพนิมิตฺตนฺติ อาห ‘‘ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตภินฺทนสฺสา’’ติ. อากาสาทิอปฺปติฏฺฐวิสมจญฺจลฏฺฐานํ ปหาย [Pg.342] สกุณานํ ปถวีคมนํ ตาทิสํ มิจฺฉาคาหํ ปหาย สตฺตานํ ปาเณหิ รตนตฺตยสรณคมนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. เทวตานํ อปฺโผฏนาทีหิ กีฬนํ ปโมทนุปฺปตฺติอุทานสฺส ภววนฺตคมเนน ธมฺมสภาวโพธเนน จ ปโมทวิภาวนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. ธมฺมเวควสฺสนสฺสาติ เทสนาญาณเวเคน ธมฺมามตสฺส วสฺสนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. กายคตาสติวเสน ลทฺธชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา อุปฺปาทิตมคฺคผลสุขานุภโว กายคตาสติอมตปฏิลาโภ, ตสฺส ปน กายสฺสปิ อตปฺปกสุขาวหตฺตา ขุทาปิปาสาปีฬนาภาโว ปุพฺพนิมิตฺตํ วุตฺโต. อริยทฺธชมาลามาลิตายาติ สเทวกสฺส โลกสฺส อริยมคฺคโพชฺฌงฺคธชมาลาหิ มาลิตภาวสฺส ปุพฺพนิมิตฺตํ. ยํ ปเนตฺถ อนุทฺธฏํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. “མྱང་འདས་ཀྱི་རོ་ཡིས་”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་རོ་ཡིས་སོ། །“རོ་གཅིག་པའི་རང་བཞིན་གྱི་”ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པ་ཐམས་ཅད་དུ་རོ་གཅིག་པའི་རང་བཞིན་གྱིའོ། །རླུང་མི་གཡོ་བ་ནི་གང་གི་སྔ་ལྟས་ཤེ་ན། “ལྟ་བར་སོང་བ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་འཇིག་པའི་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ནམ་མཁའ་ལ་སོགས་པ་མི་གནས་ཤིང་མི་མཉམ་ལ་གཡོ་བའི་གནས་སྤངས་ཏེ་བྱ་རྣམས་ས་ལ་བབས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་ལོག་པར་འཛིན་པ་སྤངས་ཏེ་སེམས་ཅན་རྣམས་སྲོག་གི་མཐར་ཐུག་གི་བར་དུ་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བའི་སྔ་ལྟས་སོ། །ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ཐལ་མོ་བརྡེག་པ་ལ་སོགས་པས་རྩེ་བ་ནི། དགའ་བ་སྐྱེ་བ་དང་ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་དང་། སྲིད་པའི་མཐར་ཕྱིན་པ་དང་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་རྟོགས་པས་དགའ་བ་མཚོན་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །“ཆོས་ཀྱི་ཤུགས་ཀྱིས་ཆར་འབབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཤུགས་ཀྱིས་ཆོས་ཀྱི་བདུད་རྩིའི་ཆར་འབབ་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །ལུས་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའི་བསམ་གཏན་གཞིར་བྱས་ཏེ། ལམ་དང་འབྲས་བུའི་བདེ་བ་མྱོང་བར་བྱེད་པ་ནི་ལུས་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པའི་འཆི་མེད་ཐོབ་པ་སྟེ། ལུས་དེ་ལའང་གདུང་བ་མེད་པའི་བདེ་བ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར། བཀྲེས་སྐོམ་གྱི་གནོད་པ་མེད་པ་ནི་དེའི་སྔ་ལྟས་སུ་གསུངས་སོ། །“འཕགས་པའི་རྒྱལ་མཚན་གྱི་ཕྲེང་བས་བརྒྱན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འཕགས་པའི་ལམ་དང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་རྒྱལ་མཚན་གྱི་ཕྲེང་བས་བརྒྱན་པར་གྱུར་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །འདིར་གང་ཞིག་མ་ཕྱུང་བ་དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པར་སླའོ། ། เอตฺถาติ ‘‘สมฺปติชาโต’’ติอาทินา อาคเต อิมสฺมึ ฐาเน. วิสฺสชฺชิโตว, ตสฺมา อมฺเหหิ อิธ อปุพฺพํ วตฺตพฺพํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ตทา ปถวิยํ คจฺฉนฺโตปิ มหาสตฺโต อากาเสน คจฺฉนฺโต วิย มหาชนสฺส อุปฏฺฐาสีติ อยเมตฺถ นิยติ ธมฺมนิยาโม โพธิสตฺตานํ ธมฺมตาติ อิทํ นิยติวาทวเสน กถนํ. ‘‘ปุพฺเพ ปุริมชาตีสุ ตาทิสสฺส ปุญฺญสมฺภารกมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา มหาชนสฺส ตถา อุปฏฺฐาสี’’ติ อิทํ ปุพฺเพกตกมฺมวาทวเสน กถนํ. อิเมสํ สตฺตานํ อุปริ อีสนสีลตาย ยถาสกํ กมฺมเมว อิสฺสโร นาม, ตสฺส นิมฺมานํ อตฺตโน ผลสฺส นิพฺพตฺตนํ, มหาปุริโสปิ สเทวกํ โลกํ อภิภวิตุํ สมตฺเถน อุฬาเรน ปุญฺญกมฺมุนา นิพฺพตฺติโต เตน อิสฺสเรน นิมฺมิโต นาม, ตสฺส จายํ นิมฺมานวิเสโส, ยทิทํ มหานุภาวตา. ยาย มหาชนสฺส ตถา อุปฏฺฐาสีติ อิทํ อิสฺสรนิมฺมานวาทวเสน กถนํ. เอวํ ตํ ตํ พหุํ วตฺวา กึ อิมาย ปริยายกถายาติ อวสาเน อุชุกเมว เอวํ พฺยากาสิ. สมฺปติชาโต ปถวิยํ กถํ ปทสา คจฺฉติ, เอวํมหานุภาโว อากาเสน มญฺเญ คจฺฉตีติ ปริกปฺปนสฺส วเสน อากาเสน คจฺฉนฺโต วิย อโหสิ. สีฆตรํ ปน สตฺตปทวีติหาเรน คตตฺตา ทิสฺสมานรูโปปิ มหาชนสฺส อทิสฺสมาโน วิย อโหสิ. อเจลกภาโว ขุทฺทกสรีรตา จ ตาทิสสฺส อิริยาปถสฺส อนนุจฺฉวิกาติ กมฺมานุภาวสญฺชนิตปาฏิหาริยวเสน อลงฺการปฏิยตฺโต วิย; โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก วิย จ มหาชนสฺส อุปฏฺฐาสีติ เวทิตพฺพํ; พุทฺธภาวานุจฺฉวิกสฺส [Pg.343] โพธิสตฺตานุภาวสฺส ยาถาวโต ปเวทิตตฺตา พุทฺเธน วิย…เป… อตฺตมนา อโหสิ. “Etthāti” ཞེས་པ་ནི་ “sampatijāto” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འོངས་པའི་གནས་འདི་ལའོ།། ལན་བཏབ་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། དེའི་ཕྱིར་བདག་ཅག་གིས་འདིར་གསར་དུ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཅི་ཡང་མེད་དོ་སྙམ་པའི་དགོངས་པའོ།། དེའི་ཚེ་ས་སྟེང་དུ་གཤེགས་བཞིན་དུ་ཡང་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་མཁའ་ལ་གཤེགས་པ་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་མདུན་དུ་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ། འདི་ནི་འདིར་ངེས་པ་སྟེ། ཆོས་ཉིད་ཀྱི་ངེས་པའམ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་ངེས་པར་སྨྲ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པའོ།། “སྔོན་གྱི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་དེ་ལྟ་བུའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་ལས་བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་མདུན་དུ་དེ་ལྟར་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ” ཞེས་པ་འདི་ནི་སྔོན་བྱས་ཀྱི་ལས་སྨྲ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པའོ།། སེམས་ཅན་འདི་དག་གི་སྟེང་དུ་དབང་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་རང་རང་གི་ལས་ཉིད་ལ་དབང་ཕྱུག་ཅེས་བྱ་ལ། དེས་བསྐྲུན་པ་ནི་རང་གི་འབྲས་བུ་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ཉིད་དོ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ཡང་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་ནུས་པའི་རྒྱ་ཆེན་པོའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་མངོན་པར་གྲུབ་པས་དབང་ཕྱུག་དེས་བསྐྲུན་པ་ཞེས་བྱ་ལ། དེའི་བསྐྲུན་པའི་ཁྱད་པར་འདི་ནི་མཐུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དོ། གང་གིས་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་མདུན་དུ་དེ་ལྟར་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་དབང་ཕྱུག་གིས་བསྐྲུན་པར་སྨྲ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པའོ།། དེ་ལྟར་དེ་དང་དེ་མང་དུ་བརྗོད་ནས་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཏམ་འདིས་ཅི་ཞིག་བྱ་སྙམ་ནས་མཐར་དྲང་པོར་འདི་ལྟར་ལན་བཏབ་པར་གྱུར་ཏོ། བཙས་མ་ཐག་པ་ས་སྟེང་དུ་རྐང་པས་ཇི་ལྟར་གཤེགས། དེ་ལྟ་བུའི་མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ནི་མཁའ་ལ་གཤེགས་སོ་སྙམ་དུ་རྟོག་པའི་དབང་གིས་མཁའ་ལ་གཤེགས་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། འོན་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་མྱུར་བར་གོམ་པ་བདུན་བོར་ནས་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་གཟུགས་སྣང་བཞིན་དུ་ཡང་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་མིག་ལམ་དུ་མི་སྣང་བ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། གཅེར་བུའི་དངོས་པོ་དང་ལུས་ཆུང་བའི་ཉིད་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་སྤྱོད་ལམ་དང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར། ལས་ཀྱི་མཐུས་བསྐྱེད་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་གྱི་དབང་གིས་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་བཞིན་དུ་དང་། ལོ་བཅུ་དྲུག་ལོན་པ་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་མདུན་དུ་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་དང་མཐུན་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་མཐུ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་བཞིན་དུ་...པེ་... ཡིད་རངས་པར་གྱུར་ཏོ།། ปากฏา หุตฺวาติ วิภูตา หุตฺวา. พุทฺธานํ เย เย สงฺขาเร ววตฺถเปตุกามา, เต เต อุปฺปาทกฺขเณปิ สพฺพโส สุปฺปฏิวิทิตา สุปากฏา หตฺถตเล อามลกํ วิย สุฏฺฐุ วิภูตา เอว หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ. เตนาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. อโนกาสคเตติ ปริคฺคหสฺส อโนกาสกาเล ปวตฺเต. นิปฺปเทเสติ นิรวเสเส. โอกาสปฺปตฺเตติ ฐานคมนาทิกาเล อุปฺปนฺเน, เต หิ สมฺมสนสฺส โยคฺยกาเล อุปฺปตฺติยา โอกาสปฺปตฺตาติ อธิปฺปาโย. สตฺตทิวสพฺภนฺตเรติ อิทํ พุทฺธานํ ปากติกสมฺมสนวเสน วุตฺตํ, อากงฺขนฺตา ปน เต ยทา กทาจิ อุปฺปนฺนสงฺขาเร สมฺมสนฺติเยว. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. “Pākaṭā hutvāti” ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་གྱུར་ནས་སོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་འདུ་བྱེད་གང་དང་གང་རྣམ་པར་གཞག་པར་བཞེད་པ་དེ་དང་དེ་དག་ནི་སྐྱེ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལའང་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་ཤིང་ཤིན་ཏུ་གསལ་བ་ལག་མཐིལ་གྱི་སྐྱུ་རུ་ར་བཞིན་དུ་ལེགས་པར་གསལ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་མངོན་དུ་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ “yathā hī” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “Anokāsagate” ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་སྐབས་མེད་པའི་དུས་སུ་འཇུག་པ་ལའོ།། “Nippadese” ཞེས་པ་ནི་མ་ལུས་པ་ལའོ།། “Okāsappatte” ཞེས་པ་ནི་གནས་སུ་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་དུས་བྱུང་བ་ན། དེ་དག་ནི་ཉེ་བར་རྟོག་པའི་དུས་རུང་བར་སྐྱེས་པས་སྐབས་སུ་བབས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “ཞག་བདུན་གྱི་ཁོངས་སུ་” ཞེས་པ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཐ་མལ་གྱི་ཉེ་བར་རྟོག་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། བཞེད་ན་ནི་ནམ་ཡང་རུང་སྐྱེས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་པ་ཉིད་དོ།། ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ།། อจฺฉริยพฺภุตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་ཀྱི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད་རྫོགས་སོ།། ๔. พากุลสุตฺตวณฺณนา ༤. བཱ་ཀུ་ལའི་མདོའི་བཤད་པ། ๒๐๙. ยถา ‘‘ทฺวตฺตึสา’’ติ วตฺตพฺเพ ทฺวิ-สทฺทสฺส พา-อาเทสํ กตฺวา พาตฺตึสาติ วุจฺจติ, เอวํ เอตฺถ พา-การาเทสํ กตฺวา พากุโลติ สมญฺญา อโหสิ, สายํ ตสฺส อนฺวตฺถสญฺญาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตสฺส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สีสํ นฺหาเปตฺวาติ มงฺคลตฺถํ มหาคงฺคาย สีสํ นฺหาเปตฺวา. นิมุชฺชนวเสนาติ ชณฺณุปมาเณ อุทเก โถกํเยว นิมุชฺชนวเสน. ฉฑฺเฑตฺวา ปลาตา มรณภยตชฺชิตา. ปหริยมานา มรนฺติ, น ชาเลน พนฺธิตมตฺเตน. ทารกสฺส เตเชนาติ ทารกสฺส ปุญฺญเตเชน. นีหฏมตฺโตว มโต, ตสฺส มรณตฺถํ อุปกฺกโม น กโต, เยน อุปกฺกเมน ทารกสฺส พาโธ สิยา. ตนฺติ มจฺฉํ. สกลเมวาติ ปริปุณฺณาวยวเมว. ༢༠༩. ཇི་ལྟར་ “dvattiṃsā” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། “dvi” སྒྲ་ལ་ “bā” རུ་བསྒྱུར་ནས་ “bāttiṃsā” ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན། འདིར་ཡང་ “bā” ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ནས་ “bākula” ཞེས་པའི་མིང་དུ་གྱུར་ཏོ། དེ་ནི་ཁོང་གི་དོན་དང་མཐུན་པའི་མིང་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “tassa hī” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “Sīsaṃ nhāpetvā” ཞེས་པ་ནི་བཀྲ་ཤིས་པའི་ཆེད་དུ་གངྒཱ་ཆེན་པོར་མགོ་བོ་བཀྲུས་ནས་སོ།། “Nimujjanavasena” ཞེས་པ་ནི་པུས་མོ་ཙམ་གྱི་ཆུ་ལ་ཅུང་ཟད་བྱིང་བའི་དབང་གིས་སོ།། “Chaḍḍetvā palātā” ཞེས་པ་ནི་ཤི་བའི་འཇིགས་པས་སྐྲག་ནས་བོར་ཏེ་བྲོས་པའོ།། “Pahariyamānā maranti” ཞེས་པ་ནི་བརྡེགས་པ་ལས་འཆི་བར་འགྱུར་གྱི། དྲས་བཅིངས་པ་ཙམ་གྱིས་མ་ཡིན་ནོ།། “Dārakassa tejena” ཞེས་པ་ནི་ཁྱེའུའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་སོ།། “Nīhaṭamattova mato” ཞེས་པ་ནི་ཕྱུང་མ་ཐག་ཏུ་ཤི་བ་སྟེ། དེ་གསོད་པའི་ཆེད་དུ་སྦྱོར་བ་མ་བྱས་པས། སྦྱོར་བ་གང་གིས་ཁྱེའུ་ལ་གནོད་པར་འགྱུར་བ་མེད་དོ།། “Taṃ” ཞེས་པ་ནི་ཉ་དེའོ།། “Sakalameva” ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་དོ།། น เกลายตีติ น มมายติ กิสฺมิญฺจิ น มญฺญติ. ทารกสฺส ปุญฺญเตเชน ปิฏฺฐิโต ผาเลนฺตี. ทารกํ ลภตีติ อุคฺโฆสนวเสน เภรึ จราเปตฺวา. ปวตฺตึ อาจิกฺขิ, อตฺตโน ปุตฺตภาวํ กเถสิ. กุจฺฉิยา ธาริตตฺตา อมาตา กาตุํ น สกฺกา ชนนีภาวโต. มจฺฉํ คณฺหนฺตาปีติ มจฺฉํ กิณิตฺวา คณฺหนฺตาปิ. ตถา คณฺหนฺตา จ ตปฺปริยาปนฺนํ สพฺพํ คณฺหาติ นามาติ [Pg.344] อาห – ‘‘วกฺกยกนาทีนิ พหิ กตฺวา คณฺหนฺตา นาม นตฺถี’’ติ. อยมฺปิ อมาตา กาตุํ น สกฺกา สามิกภาวโต. ทารโก อุภินฺนมฺปิ กุลานํ ทายาโท โหตุ ทฺวินฺนํ ปุตฺตภาวโต. “Na kelāyati” ཞེས་པ་ནི་བདག་གིར་མི་བྱེད་དེ། ཅི་ལའང་མི་རློམ་མོ།། ཁྱེའུའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་རྒྱབ་ནས་གཤགས་སོ།། “Dārakaṃ labhati” ཞེས་པ་ནི་སྒྲོག་པའི་དབང་གིས་རྔ་བརྡུངས་ནས་སོ།། ལོ་རྒྱུས་བཤད་དེ། རང་གི་བུ་ཉིད་དུ་སྨྲས་སོ།། མངལ་དུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་མ་མ་ཡིན་པར་བྱར་མི་རུང་སྟེ། སྐྱེད་བྱེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ལས་སོ།། “Macchaṃ gaṇhantāpi” ཞེས་པ་ནི་ཉ་ཉོས་ནས་ལེན་པ་རྣམས་ཀྱང་ངོ་།། དེ་ལྟར་ལེན་པ་ན་དེའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་ཐམས་ཅད་ལེན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “མཁལ་མ་ལ་སོགས་པ་ཕྱིར་བོར་ནས་ལེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ་” ཞེས་སོ།། འདི་ཡང་མ་མ་ཡིན་པར་བྱར་མི་རུང་སྟེ། བདག་པོའི་དངོས་པོ་ལས་སོ།། ཁྱེའུ་འདི་ནི་གཉིས་ཀའི་བུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རིགས་གཉིས་ཀའི་སྐལ་བ་འཛིན་པ་པོར་གྱུར་ཅིག། อสีติเมติ ชาติยา อสีติเม วสฺเส. ปพฺพชฺชามตฺเตน กิเลสานํ อสมุจฺฉิชฺชนโต วีติกฺกมิตุํ กามสญฺญา อุปฺปนฺนปุพฺพาติ ปุจฺฉา ปน ปุจฺฉิตพฺพา. เตนาห – ‘‘เอวญฺจ โข มํ, อาวุโส กสฺสป, ปุจฺฉิตพฺพ’’นฺติ. “Asītime” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་ནས་ལོ་བརྒྱད་ཅུ་ལོན་པ་ལའོ།། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཙམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྩད་ནས་མ་ཆོད་པའི་ཕྱིར། འདས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་སྔོན་བྱུང་མྱོང་ངམ་ཞེས་པའི་དྲི་བ་ནི་དྲི་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ “evañca kho maṃ, āvuso kassapa, pucchitabba” ཞེས་གསུངས་སོ།། ๒๑๐. นิยเมตฺวาติ ตํ ตํวาเร เสสวาเรน นิยเมตฺวา. กมฺมปถเภทโกติ กมฺมปถวิเสสกโร. ตตฺถ กามวิตกฺโก ยถา กายวจีทฺวาเรสุ โจปนปฺปตฺโต กมฺมปถปฺปตฺโต นาม โหติ; มโนทฺวาเร ปรภณฺฑสฺส อตฺตโน ปริณามนวเสน ปวตฺตอภิชฺฌาสหคโต; เอวํ กามสญฺญาติ, ตถา พฺยาปาทวิหึสาวิตกฺกสญฺญาติ เถโร, ‘‘อุภยมฺเปตํ กมฺมปถเภทกเมวา’’ติ อาห. กมฺมปถํ อปฺปตฺตํ สญฺญํ สนฺธาย, ‘‘สญฺญา อุปฺปนฺนมตฺตาวา’’ติ วุจฺจมาเน วิตกฺกิตมฺปิ สมานํ กมฺมปถํ อปฺปตฺตเมว, อุภยสฺส ปน วเสน สุตฺตปทํ ปวตฺตนฺติ เถรสฺส อธิปฺปาโย. ༢༡༠. “Niyametvā” ཞེས་པ་ནི་ཐེངས་དེ་དང་དེ་ལྷག་མའི་ཐེངས་ཀྱིས་ངེས་པར་བྱས་ནས་སོ།། “Kammapathabhedako” ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་པོའོ།། དེ་ལ་འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ལུས་དང་ངག་གི་སྒོ་དག་ཏུ་གཡོ་བ་ཐོབ་པ་ན་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་ལ། ཡིད་ཀྱི་སྒོ་རུ་གཞན་གྱི་ནོར་རང་ལ་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་བརྣབ་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའོ། དེ་ལྟར་འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། དེ་བཞིན་དུ་གནོད་སེམས་དང་རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྣམ་རྟོག་གི་འདུ་ཤེས་ཏེ། གནས་བརྟན་གྱིས་ “འདི་གཉིས་ཀ་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་མ་གཏོགས་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་དགོངས་ནས། “འདུ་ཤེས་སྐྱེས་པ་ཙམ་མམ” ཞེས་བརྗོད་པ་ན། རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཡིན་ཡང་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་མ་གཏོགས་པ་ཉིད་དེ། གཉིས་ཀའི་དབང་གིས་མདོའི་ཚིག་འཇུག་གོ་སྙམ་པ་ནི་གནས་བརྟན་གྱི་དགོངས་པའོ།། ๒๑๑. อายูหนกมฺมนฺติ อตฺตนา อายูหิตพฺพกมฺมํ. โลมกิลิฏฺฐานีติ กิลิฏฺฐโลมานิ, กิลิฏฺฐํสูนีติ อตฺโถ. กิเมวํ โภเคสุ ปรนิมฺมิตภเว วสวตฺติเทวานํ วิย สพฺพโส อายูหนกมฺเมน วินา อญฺญสฺสปิ ปพฺพชิตสฺส ปจฺจยลาโภ ทิฏฺฐปุพฺโพ สุตปุพฺโพติ อาห ‘‘อนจฺฉริยญฺเจต’’นฺติ. กุลูปกเถรานเมตํ กมฺมํ, เถโร ปน กทาจิปิ กุลูปโก นาโหสิ. ༢༡༡. “Āyūhanakammaṃ” ཞེས་པ་ནི་རང་གིས་མངོན་པར་འདུ་བྱ་བའི་ལས་སོ།། “Lomakiliṭṭhāni” ཞེས་པ་ནི་སྤུ་བཙོག་པའམ་སྐུད་པ་བཙོག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཅི་ལྟར་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་བཞིན་དུ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་ལས་མེད་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་གཞན་ལའང་ཡོ་བྱད་རྙེད་པ་སྔོན་མཐོང་མྱོང་ངམ་ཐོས་མྱོང་ངམ་སྙམ་ནས། “anacchariyañceta” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་ཁྱིམ་གྱི་ཉེ་གནས་སུ་གྱུར་པའི་གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱི་ལས་ཡིན་ལ། གནས་བརྟན་འདི་ནི་ནམ་ཡང་ཁྱིམ་གྱི་ཉེ་གནས་སུ་མ་གྱུར་ཏོ།། คทฺทุหนมตฺตนฺติ โคทุหนมตฺตกาลํ. อิธ ปน สกโล โคทุหโน อธิปฺเปโตติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘คาวึ…เป… กาลมตฺตมฺปี’’ติ อาห. นิพนฺธีติ นิพทฺธทาตพฺพํ กตฺวา ฐเปสิ. “Gadduhanamattaṃ” ཞེས་པ་ནི་བ་བཞོ་བའི་ཡུན་ཙམ་མོ།། འདིར་ནི་བ་བཞོ་བའི་དུས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལ་དགོངས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བ་...པེ་... དུས་ཙམ་ལའང་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “Nibandhī” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་སྦྱིན་པར་བྱ་བར་བྱས་ནས་བཞག་གོ། สกิเลสปุคฺคลสฺส อเสริภาวกรเณน รเณน สทิสตาย รโณ, สํกิเลโส. อญฺญา อุทปาทีติ ปนาห, ตสฺมา อรหตฺตํ น ปฏิญฺญาตนฺติ ทสฺเสติ. นนุ ตถา วจนํ ปฏิชานนํ วิย โหตีติ อาห ‘‘อปิจา’’ติอาทิ. ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པའི་གང་ཟག་ལ་རང་དབང་མེད་པར་བྱེད་པས་ཉོན་མོངས་པ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པ་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའོ།། “ཤེས་པ་སྐྱེས་སོ་” ཞེས་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དུ་ཁས་མ་བླངས་པར་བསྟན་ཏོ།། ཅི་དེ་ལྟར་སྨྲ་བ་ནི་ཁས་ལེན་པ་བཞིན་དུ་མི་འགྱུར་རམ་སྙམ་ནས། “apicā” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ๒๑๒. อวาปุรติ [Pg.345] ทฺวารํ เอเตนาติ อวาปุรณํ. ปฐมสงฺคหโต ปจฺฉา เทสิตตฺตา ทุติยสงฺคเห สงฺคิตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ༢༡༢. གང་གིས་སྒོ་འབྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་སྒོ་འབྱེད་བྱེད་དོ།། བསྡུ་བ་དང་པོའི་རྗེས་སུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་བསྡུ་བ་གཉིས་པར་བསྡུས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ།། พากุลสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. བཱ་ཀུ་ལའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད་རྫོགས་སོ།། ๕. ทนฺตภูมิสุตฺตวณฺณนา ༥. དམ་པ་ཉིད་ཀྱི་ས་ལས་བརྩམས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། ๒๑๓. ผุเสยฺยาติ ญาณผุสนา นาม อธิปฺเปตา, ตสฺมา ลเภยฺยาติ อธิคจฺเฉยฺย. เอวํ ปฏิปนฺโนติ, ‘‘อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต’’ติ วุตฺตปฺปกาเรน ปฏิปนฺโน. อชานนโกฏฺฐาเสเยวาติ อวธารเณน อตฺตนิ กตํ โทสาโรปนํ นิวตฺเตติ. ༢༡༣. “Phuseyya” ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རེག་པ་ལ་དགོངས་པས། དེའི་ཕྱིར་ཐོབ་པར་འགྱུར་རམ་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ།། “Evaṃ paṭipanno” ཞེས་པ་ནི་ “appamatto ātāpī pahitatto” ཞེས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞུགས་པའོ།། “Ajānanakoṭṭhāseyeva” ཞེས་པ་ནི་ངེས་གཟུང་གིས་རང་ལ་བྱས་པའི་སྐྱོན་བརྗོད་པ་བཟློག་པར་བྱེད་དོ།། ๒๑๔. อปฺปนาอุปจารนฺติ อปฺปนญฺเจว อุปจารญฺจ ปาเปตฺวา กเถสีติ อตฺถํ วทนฺติ, อปฺปนาสหิโต ปน อุปจาโร อปฺปนาอุปจาโร, ตํ ปาเปตฺวา กเถสีติ อตฺโถ. ༢༡༤. “Appanāupacāraṃ” ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པ་དང་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་གཉིས་ཀར་ཕྱིན་ནས་གསུངས་སོ་ཞེས་དོན་དུ་སྨྲ་ལ། འཇུག་པ་དང་བཅས་པའི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ནི་འཇུག་པའི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་སྟེ། དེ་ལ་ཕྱིན་ནས་གསུངས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། นิกฺขมตีติ นิกฺขโม, อวคฺคาหกามโต นิกฺขมนํ นิกฺขโม เอว เนกฺขมฺโม, ปฐมชฺฌานาทิ. สติ กิเลสกาเม อตฺตโน อุปหารํ อุปจาเรตฺวา อสฺสาเทตฺวา ปริภุญฺชติ นามาติ อาห – ‘‘ทุวิเธปิ กาเม ปริภุญฺชมาโน’’ติ. ทุวิเธปีติ หีนปณีตาทิวเสน ทุวิเธ. “Nikkhamati” ཞེས་པས་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བ་སྟེ། འདོད་པ་ལ་མི་འཇུག་པ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཉིད་ངེས་པར་འབྱུང་བ་སྟེ། བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པའོ།། ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ཡོད་པ་ན། རང་གི་ཉེ་བར་མཁོ་བ་ཉེ་བར་བསྟེན་ནས་རོ་མྱོང་ཞིང་ལོངས་སྤྱོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “duvidhepi kāme paribhuñjamāno” ཞེས་... སོ།། “Duvidhepi” ཞེས་པ་ནི་དམན་པ་དང་གྱ་ནོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གཉིས་ལའོ།། ๒๑๕. กูฏาการนฺติ คาฬฺหสาเฐยฺยํ อปฺปติรูเป ฐาเน ขนฺธคตปาตนาทิ. ทนฺตคมนนฺติ ทนฺเตหิ นิพฺพิเสวเนหิ คนฺธพฺพคตึ. ปตฺตพฺพํ ภูมินฺติ สมฺมากิริยาย ลทฺธพฺพสมฺปตฺตึ. ༢༡༥. “Kūṭākāraṃ” ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་གནས་སུ་ཕྲག་པ་ནས་ཕབ་པ་ལ་སོགས་པའི་གཡོ་སྒྱུ་དྲག་པོའོ།། “Dantagamanaṃ” ཞེས་པ་ནི་དུལ་བའི་གླང་པོ་ཆེ་རྣམས་ཀྱིས་དྲི་ཟའི་འགྲོས་བཞིན་དུ་འགྲོ་བའོ།། “Pattabbaṃ bhūmiṃ” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་བྱ་བས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལའོ།། ๒๑๖. พฺยติหรณวเสน ลงฺฆกํ วิลงฺฆกํ, อญฺญมญฺญหตฺถคฺคหณํ. เตนาห – ‘‘หตฺเถน หตฺถํ คเหตฺวา’’ติ. ༢༡༦. ཕན་ཚུན་བརྗེ་བའི་དབང་གིས་མཆོང་བ་དང་རྣམ་པར་མཆོང་བ་ནི་གཅིག་གིས་གཅིག་གི་ལག་པ་ནས་བཟུང་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “hatthena hatthaṃ gahetvā” ཞེས་གསུངས་སོ།། ๒๑๗. คเหตุํ สมตฺโถติ คณิการหตฺถินีหิ อุปลาเปตฺวา อรญฺญหตฺถึ วจนวเสน คเหตุํ สมตฺโถ. อติปสฺสิตฺวา อติฏฺฐานวเสน ปสฺสิตฺวา. เอตฺถเคธาติ เอตสฺมึ อรญฺเญ นาควเน ปวตฺตเคธา. สุขายตีติ สุขํ อยติ ปวตฺเตติ, ‘‘สุขํ หรตี’’ติ วา ปาโฐ. ฑิณฺฑิโม อานโก. นิหิตสพฺพวงฺกโทโสติ อปคตสพฺพสาเฐยฺยโทโส. อปนีตกสาโวติ อเปตสารมฺภกสาโว. ༢༡༧. “Gahetuṃ samatho” ཞེས་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེ་མོ་རྣམས་ཀྱིས་བསླུས་ནས་ནགས་ཀྱི་གླང་པོ་ཆེ་ཚིག་གི་དབང་གིས་གཟུང་བར་ནུས་པའོ།། “Atipassitvā” ཞེས་པ་ནི་མི་རུང་བའི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་བལྟས་ནས་སོ།། “Etthagedhā” ཞེས་པ་ནི་ནགས་ཚལ་གླང་པོ་ཆེའི་ཚལ་འདི་ལ་ཆགས་པ་སྐྱེས་པའོ།། “Sukhāyati” ཞེས་པ་ནི་བདེ་བ་སྐྱེད་པའམ་འཇུག་པར་བྱེད་པ་སྟེ། “sukhaṃ haratī” ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ།། “Ḍiṇḍimo” ཞེས་པ་ནི་རྔ་ཆུང་ངོ་།། “Nihitasabbavaṅkadoso” ཞེས་པ་ནི་གཡོ་སྒྱུའི་སྐྱོན་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བའོ།། “Apanītakasāvo” ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་རྙོག་པ་དང་བྲལ་བའོ།། ๒๑๙. ปญฺจกามคุณนิสฺสิตสีลานนฺติ [Pg.346] อกุสลานํ. เคหสฺสิตสีลานนฺติ วา วฏฺฏสนฺนิสฺสิตสีลานํ. ༢༡༩. “འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་བརྟེན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱིའོ།། ཡང་ན་ “ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བ་ལ་བརྟེན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཀྱིའོ།། ๒๒๒. เอส นโย สพฺพตฺถาติ, ‘‘มชฺฌิโม, ทหโร’’ติ อาคเตสุ อุปมาวาเรสุ, ‘‘เถโร’’ติอาทินา อาคเตสุ อุปเมยฺยวาเรสูติ ปญฺจสุ สํกิเลสปกฺขิเยสุ วาเรสุ เอส ยถาวุตฺโตว นโยติ เวทิตพฺโพ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ༢༢༢. “Esa nayo sabbatthā” ཞེས་པ་ནི། “majjhimo, daharo” ཞེས་འབྱུང་བའི་དཔེའི་ཐེངས་རྣམས་དང་། “thero” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འབྱུང་བའི་དཔེ་ཅན་གྱི་ཐེངས་རྣམས་ཏེ། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཐེངས་ལྔ་པོ་རྣམས་ལ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ།། ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ།། ทนฺตภูมิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. དམ་པ་ཉིད་ཀྱི་ས་ལས་བརྩམས་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད་རྫོགས་སོ།། ๖. ภูมิชสุตฺตวณฺณนา ༦. བྷཱུ་མི་ཛའི་མདོའི་བཤད་པ། ๒๒๓. อาสญฺเจปิ กริตฺวาติ, ‘‘อิมินาหํ พฺรหฺมจริเยน เทโว วา ภเวยฺยํ เทวญฺญตโร วา, ทุกฺขโต วา มุจฺเจยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ กตฺวา เจปิ จรนฺติ, อภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย ตณฺหาย พฺรหฺมจริยสฺส วิทูสิตตฺตาติ อธิปฺปาโย. อนาสญฺเจปิ กริตฺวาติ วุตฺตนเยน ปตฺถนํ อกตฺวา. อภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย อนิยมิตภาวโต. ปณิธานวเสน หิ ปุญฺญผลํ นิยตํ นาม โหติ, ตทภาวโต กตํ ปุญฺญํ น ลภตีติ อธิปฺปาโย. ตติยปกฺเข อุภยฏฺฐาเนหิ วุตฺตํ, จตุตฺถปกฺโข สมฺมาวตาโร อิติ จตุโกฏิโก ปญฺโห ชาลวเสน อาหโฏ, ตตฺถ อาสา นาม ปตฺถนา, มิจฺฉาคาหสฺมึ สติ น วิปจฺจติ, สมฺมาคาหสฺมึ สติ วิปจฺจติ, อุภยถาปิ อุภยาเปกฺขานาม, โย มิจฺฉตฺตธมฺเม ปุรกฺขตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรติ, ตสฺส ยถาธิปฺปายผลํ สมิชฺฌตีติ น วตฺตพฺพํ อโยนิโส พฺรหฺมจริยสฺส จิณฺณตฺตา; โย ปน สมฺมตฺตํ ปุรกฺขตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรติ, ตสฺส ยถาธิปฺปายํ พฺรหฺมจริยผลํ น สมิชฺฌตีติ น วตฺตพฺพํ โยนิโส พฺรหฺมจริยสฺส จิณฺณตฺตา. เตน วุตฺตํ – ‘‘อาสญฺเจปิ กริตฺวา อโยนิโส พฺรหฺมจริยํ จรนฺตี’’ติอาทิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ༢༢༣. "Āsañcepi karitvā" (རེ་བ་བྱས་ཏེ་ཀྱང་) ཞེས་པ་ནི། "བདག་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་འདིས་ལྷའམ་ལྷ་གང་རུང་ཞིག་ཏུ་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིག ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་གྱུར་ཅིག" ཅེས་སྨོན་ལམ་བཏབ་ནས་སྤྱོད་པ་སྤྱད་ནའང་། སྲེད་པས་ཚངས་སྤྱོད་བསླད་པའི་ཕྱིར་འབྲས་བུ་ཐོབ་པར་མི་ནུས་པའི་དོན་ཏོ།། "Anāsañcepi karitvā" (རེ་བ་མ་བྱས་པར་ཡང་) ཞེས་པ་ནི། གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྨོན་ལམ་མ་བཏབ་པར། ངེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་འབྲས་བུ་ཐོབ་པར་མི་ནུས་པའོ།། སྨོན་ལམ་གྱི་དབང་གིས་བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ནི་ངེས་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་ལ། དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་མི་ཐོབ་པའི་དོན་ཏོ།། ཕྱོགས་གསུམ་པ་ནི་གཉིས་ཀའི་གནས་ཀྱིས་གསུངས་ལ། ཕྱོགས་བཞི་པ་ནི་ཡང་དག་པར་འཇུག་པ་སྟེ། འདི་ལྟར་མཐའ་བཞིའི་དྲི་བ་ནི་དྲ་བའི་ཚུལ་གྱིས་བཀོད་པའོ།། དེ་ལ་རེ་བ་ཞེས་པ་ནི་སྨོན་ལམ་སྟེ། ལོག་པར་འཛིན་པ་ཡོད་ན་མི་སྨིན་ལ། ཡང་དག་པར་འཛིན་པ་ཡོད་ན་སྨིན་པར་འགྱུར་རོ།། གཉིས་ཀའི་ཆ་ནས་ཀྱང་གཉིས་ཀར་ལྟོས་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། གང་ཞིག་ལོག་པའི་ཆོས་མདུན་དུ་བཞག་ནས་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་པ་དེ་ལ། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་བསམ་པའི་འབྲས་བུ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་མི་བརྗོད་དོ།། གང་ཞིག་ཡང་དག་པ་མདུན་དུ་བཞག་ནས་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་པ་དེ་ལ། ཚུལ་བཞིན་དུ་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་བསམ་པའི་ཚངས་སྤྱོད་ཀྱི་འབྲས་བུ་མི་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་མི་བརྗོད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ "རེ་བ་བྱས་ཏེ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་དོ" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ།། ภูมิชสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ས་སྐྱེས་ཀྱི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། ๗. อนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา ༧. མ་འགགས་པའི་མདོའི་བཤད་པའོ།། ๒๓๐. อุปสงฺกมิตฺวา [Pg.347] เอวมาหํสูติ วุตฺตํ อุปสงฺกมนการณํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ตสฺส อุปาสกสฺส อผาสุกกาโล อโหสี’’ติ อาห. อวิราธิตนฺติ อวิรชฺฌนกํ. ยทิ วา เต ธมฺมา นานตฺถา, ยทิ วา เอกตฺถา, ยํ ตตฺถ อวิรชฺฌนกํ, ตํ ตํเยว ปฏิภาตูติ โยชนา. ฌานเมวาติ อปฺปมาณชฺฌานเมว, ‘‘เจโตวิมุตฺตี’’ติ ปน วุตฺตตฺตา จิตฺเตกคฺคตาเยว เอวํ วุจฺจตีติ อุปาสกสฺส อธิปฺปาโย. ༢༣༠. "ཉེ་བར་བཅར་ནས་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ" ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་བཅར་བའི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པར། "དགེ་བསྙེན་དེར་མི་བདེ་བའི་དུས་བྱུང་ངོ" ཞེས་གསུངས་སོ།། "Avirādhita" (མ་ནོར་བའམ་མ་འཁྲུལ་བ་) ཞེས་པ་ནི་མི་འགལ་བའོ།། ཆོས་དེ་དག་དོན་ཐ་དད་པ་ཞིག་གམ། ཡང་ན་དོན་གཅིག་པ་ཞིག་ཡིན་ནའང་། དེ་ལ་གང་ཞིག་མི་འགལ་བ་དེ་ཉིད་སྤོབས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྦྱར་རོ།། "བསམ་གཏན་ཉིད་དོ" ཞེས་པ་ནི་ཚད་མེད་པའི་བསམ་གཏན་ཉིད་དེ། "སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ" ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་ལ་འདི་ལྟར་བརྗོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་དགེ་བསྙེན་གྱི་བསམ་པའོ།། ๒๓๑. ยาวตา มชฺฌนฺหิเก กาเล ฉายา ผรติ, นิวาเต ปณฺณานิ ปตนฺติ, เอตฺตาวตา ‘‘รุกฺขมูล’’นฺติ วุจฺจตีติ เอวํ วุตฺตํ เอกรุกฺขมูลปฺปมาณฏฺฐานํ. กสิณนิมิตฺเตน โอตฺถริตฺวาติ กสิณารมฺมณํ ฌานํ สมาปชฺชนฺโต ตสฺมึ กสิณ…เป… วิหรตีติ วุตฺโต. อาโภโค นตฺถิ ฌานกฺขเณ. กามํ สมาปตฺติกฺขเณ อาโภโค นตฺถิ ตโต ปน ปุพฺเพ วา สิยา โส อาโภโค, ตมฺปิ สนฺธาย มหคฺคตนฺติ เกจิ. อิทานิ ตาสํ เจโตวิมุตฺตีนํ สติปิ เกนจิ วิเสเสน อเภเท วิสยาทิโต ลพฺภมานเภทํ ทสฺเสตุํ, ‘‘เอตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นิมิตฺตํ น วฑฺฒติ วฑฺเฒตพฺพสฺส นิมิตฺตสฺเสว อภาวโต. ปถวีกสิณาทีนํ วิย อากาสภาวนาย อุคฺฆาฏนํ น ชายติ. ตานิ ฌานานีติ พฺรหฺมวิหารชฺฌานานิ. จุทฺทสวิเธน ปริทมนาภาวโต อภิญฺญานํ ปาทกานิ น โหนฺติ. นิมิตฺตุคฺฆาฏสฺเสว อภาวโต อรูปชฺฌานานํ อนธิฏฺฐานตาย นิโรธสฺส ปาทกานิ น โหนฺตีติ. กมฺมวฏฺฏภาเวน กิเลสวฏฺฏวิปากวฏฺฏานํ ติณฺณํ วฏฺฏานํ ปจฺจยภาโว วฏฺฏปาทกตา. อุปปชฺชนวเสเนว ตํ ตํ ภวํ โอกฺกมติ เอเตหีติ ภโวกฺกมนานิ. ทุติยนยสฺส วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุคฺฆาฏนสฺส ลพฺภนโต อรูปชฺฌาโนปริ สมติกฺกโม โหตีติ อยเมว วิเสโส. เอวนฺติ ยถาวุตฺเตน นิมิตฺตาวฑฺฒนนิมิตฺตวฑฺฒนาทิปฺปกาเรน. นานตฺถาติ นานาสภาวา. เอวนฺติ อปฺปมาณมหคฺคตสทฺทวจนียตาย นานาพฺยญฺชนา. กามญฺเจตฺถ อปฺปมาณสมาปตฺติโตปิ นีหริตฺวา วกฺขมานภวูปปตฺติการณํ ทสฺเสตุํ สกฺกา, อฏฺฐกถายํ ปน กสิณฌานโตว นีหริตฺวา โยชนา กตาติ ตถา วุตฺตํ. อถ วา มหคฺคตคหเณเนตฺถ อปฺปมาณาติ วุตฺตพฺรหฺมวิหารานมฺปิ สงฺคโห เวทิตพฺโพ ตสฺสา สมญฺญาย อุภเยสมฺปิ สาธารณภาวโต. ༢༣༡. "ཉིན་གུང་གི་དུས་སུ་གྲིབ་མ་ཇི་ཙམ་ཁྱབ་པ་དང་། རླུང་མེད་པའི་ཚེ་ལོ་མ་རྣམས་ལྷུང་བའི་ཡུལ་དེ་ཙམ་ལ། 'ཤིང་དྲུང་' ཞེས་བརྗོད་དོ" ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་ཤིང་གཅིག་གི་དྲུང་གི་ཚད་ཀྱི་གནས་སོ།། "ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་མཚན་མས་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ" ཞེས་པ་ནི། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དམིགས་པ་ལ་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་བཞིན་དུ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དེ་ལ་...པེ་... གནས་སོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། བསམ་གཏན་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་དོ།། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་སྙོམས་འཇུག་གི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་ཀྱང་། དེའི་སྔོན་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དེ་ཡོད་སྲིད་ལ། དེ་ལ་དགོངས་ནས་ "རྒྱ་ཆེན་པོ" ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ།། ད་ནི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དེ་དག་ལ་བྱེ་བྲག་འགའ་ཞིག་གིས་དབྱེར་མེད་པ་ཉིད་ཡོད་ནའང་། ཡུལ་སོགས་ལས་ཐོབ་པའི་དབྱེ་བ་སྟོན་པར། "འདི་ལ" ཞེས་... སོགས་གསུངས་སོ།། མཚན་མ་མི་འཕེལ་ཏེ། འཕེལ་བར་བྱ་བའི་མཚན་མ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར། ས་ཁམས་ཀྱི་ཟིལ་གནོན་སོགས་བཞིན་དུ་ནམ་མཁའ་བསྒོམ་པ་ལ་བསལ་བ་མི་འབྱུང་ངོ།། "བསམ་གཏན་དེ་དག" ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པའི་གནས་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་སོ།། རྣམ་པ་བཅུ་བཞིའི་སྒོ་ནས་མ་བཏུལ་བའི་ཕྱིར། མངོན་ཤེས་ཀྱི་རྟེན་དུ་མི་འགྱུར་རོ།། མཚན་མ་བསལ་བ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར། གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་ལ་མི་གནས་པས། འགོག་པའི་རྟེན་དུ་མི་འགྱུར་རོ།། ལས་ཀྱི་འཁོར་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་བ་དང་རྣམ་སྨིན་གྱི་འཁོར་བ་སྟེ་འཁོར་བ་གསུམ་གྱི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ནི་འཁོར་བའི་རྟེན་ཉིད་དོ།། སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་སྲིད་པ་དེ་དང་དེར་འཇུག་པར་བྱེད་པས་ན་ "སྲིད་པར་འཇུག་པ་རྣམས" སོ།། ཚུལ་གཉིས་པའི་དོན་ནི་གསུངས་པ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། བསལ་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་གོང་དུ་འདའ་བར་འགྱུར་བ་ནི་འདི་ཉིད་ཀྱི་ཁྱད་པར་རོ།། "འདི་ལྟར" ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་མཚན་མ་མི་འཕེལ་བ་དང་མཚན་མ་འཕེལ་བ་སོགས་ཀྱི་རྣམ་པས་སོ།། "དོན་ཐ་དད་པ" ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་ཐ་དད་པའོ།། "འདི་ལྟར" ཞེས་པ་ནི་ཚད་མེད་པ་དང་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཡི་གེ་ཐ་དད་པའོ།། འདིར་ཚད་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་ཀྱང་ཕྱུང་ནས་འཆད་པར་འགྱུར་བའི་སྲིད་པར་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་ནུས་མོད་ཀྱང་། ཀུན་ལས་བཏུས་པའི་འགྲེལ་པ་རུ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་བསམ་གཏན་ཉིད་ལས་ཕྱུང་ནས་སྦྱར་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། "རྒྱ་ཆེན་པོ" ཞེས་བཟུང་བས་འདིར་ "ཚད་མེད་པ" ཞེས་གསུངས་པའི་ཚངས་པའི་གནས་པ་རྣམས་ཀྱང་བསྡུ་བར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེའི་མིང་ནི་གཉིས་ཀ་ལ་ཐུན་མོང་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། ๒๓๒. เอวํ [Pg.348] วุตฺโตติ อสติปิ ตถารูเป อาโภเค ‘‘ปริตฺตาภาติ ผริตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา วิหรตี’’ติ วุตฺโต. อปฺปมาณํ กตฺวา กสิณํ วฑฺเฒนฺตสฺส กสิณวฑฺฒนวเสน พหุลีการสมฺภวโต สิยา ฌานสฺส พลวตรตา, ตทภาเว จ ทุพฺพลตา, อาจิณฺณวสิตาย ปน ปจฺจนีกธมฺมานํ สมฺมา อปริโสธเน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ปญฺจหากาเรหิ ฌานสฺส อปฺปคุณตํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สุปฺปมตฺเต วา’’ติอาทิมาห. ฌานสฺส อปฺปานุภาวตาย เอว ตนฺนิมิตฺตา ปภาปิ อปฺปตรา อปริสุทฺธาว โหตีติ อาห – ‘‘วณฺโณ…เป… สํกิลิฏฺโฐ จา’’ติ. ทุติยนโย วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺโพ. ตตฺถาปิ กสิณสฺส ปริตฺตภาเวน วณฺณสฺส ปริตฺตตา, ปริตฺตารมฺมณาย อนุรูปตาย วา นิมิตฺตํ ปภามณฺฑลกมฺปิ ปริตฺตเมว สิยาติ อธิปฺปาโย. วิปุลปริกมฺมนฺติ วิปุลภาเวน ปริกมฺมํ. เสสํ ตติยจตุตฺถนเยสุ วตฺตพฺพํ ปฐมทุติยนเยสุ วุตฺตสทิสเมว. ༢༣༢. "འདི་ལྟར་གསུངས་སོ" ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་ནའང་། "འོད་ཆུང་ངུ་ཞེས་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་མོས་ནས་གནས་སོ" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚད་མེད་པར་བྱས་ནས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ལ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་འཕེལ་བའི་དབང་གིས་གོམས་པ་མང་དུ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། བསམ་གཏན་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་སྲིད་ལ། དེ་མེད་པའི་ཚེ་སྟོབས་ཆུང་བ་ཉིད་དོ།། གོམས་པའི་དབང་གིས་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡང་དག་པར་མ་དག་པ་ལ། སྨྲ་དགོས་པ་ཉིད་མེད་དོ་ཞེས་རྣམ་པ་ལྔའི་སྒོ་ནས་བསམ་གཏན་གྱི་མཐུ་ཆུང་བ་ཉིད་སྟོན་པར། "ཤིན་ཏུ་བག་མེད་པ་ལའམ" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། བསམ་གཏན་གྱི་མཐུ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་ཉིད་དེའི་མཚན་མའི་འོད་ཀྱང་ཆུང་ཞིང་མ་དག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ། "ཁ་དོག་...པེ་... ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་ནོ" ཞེས་པའོ།། ཚུལ་གཉིས་པ་ནི་གསུངས་པ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལའང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་ཁ་དོག་ཆུང་བ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་དམིགས་པ་ཆུང་བ་དང་མཐུན་པའི་ཕྱིར་མཚན་མའི་འོད་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ཀྱང་ཆུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་བསམ་པའོ།། "ཡངས་པའི་སྦྱོར་བ" ཞེས་པ་ནི་ཡངས་པའི་དངོས་པོས་སྦྱོར་བའོ།། ལྷག་མ་ཚུལ་གསུམ་པ་དང་བཞི་པ་ལ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ནི་ཚུལ་དང་པོ་དང་གཉིས་པ་ལ་བཤད་པ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དོ།། วณฺณนานตฺตนฺติ ยทิ ปีตํ ยทิ โลหิตํ ยทิ วา โอทาตนฺติ สรีรวณฺณนานตฺตํ. อาภานานตฺตนฺติ ปริตฺตวิปุลตาวเสน ปภาย นานตฺตํ. อจฺจินานตฺตนฺติ เตโชธาตุสฺส ทีฆาทิวเสน เวมตฺตตา. อภินิวิสนฺตีติ อภิรติวเสน นิวิสนฺติ นิสีทนฺติ ติฏฺฐนฺติ. เตนาห ‘‘วสนฺตี’’ติ. "ཁ་དོག་ཐ་དད་པ" ཞེས་པ་ནི། སེར་པོའམ། དམར་པོའམ། ཡང་ན་དཀར་པོ་ཞེས་ལུས་ཀྱི་ཁ་དོག་ཐ་དད་པའོ།། "འོད་ཐ་དད་པ" ཞེས་པ་ནི་ཆུང་བ་དང་ཡངས་པའི་དབང་གིས་འོད་ཀྱི་ཐ་དད་པའོ།། "མེ་ལྕེ་ཐ་དད་པ" ཞེས་པ་ནི་མེའི་ཁམས་ཀྱི་རིང་ཐུང་སོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཐ་དད་པའོ།། "མངོན་པར་གནས་སོ" ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་གནས་པའམ་འཁོད་པའམ་འགྲེང་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "གནས་སོ" ཞེས་གསུངས་སོ།། ๒๓๔. อาภนฺติ ทิพฺพนฺตีติ อาภาติ อาห ‘‘อาภาสมฺปนฺนา’’ติ. ตทงฺเคนาติ วา ตสฺสา ปริตฺตตาย อปฺปมาณตาย จ อาภาการณํ, ตํ ปน อตฺถโต ภวูปปตฺติการณเมวาติ อาห – ‘‘ตสฺสา ภวูปปตฺติยา องฺเคนา’’ติ. กายาลสิยภาโว ตนฺทีอาทีนํ เหตุภูตา กายสฺส วิตฺถายิตตา. ༢༣༤. "Ābha" (འོད་) ཅེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་འོད་དེ། "འོད་དང་ལྡན་པ" ཞེས་གསུངས་སོ།། "དེའི་ཡན་ལག་གིས" ཞེས་པ་ནི། ཡང་ན་དེའི་ཆུང་བ་ཉིད་དང་ཚད་མེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་འོད་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་ཏེ། དེ་ནི་དོན་དུ་སྲིད་པར་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ། "དེའི་སྲིད་པར་སྐྱེ་བའི་ཡན་ལག་གིས" ཞེས་པའོ།། "ལུས་ཀྱི་ལེ་ལོའི་དངོས་པོ" ཞེས་པ་ནི་གཉིད་སོགས་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ལུས་ཀྱི་ལྷོད་པའི་རང་བཞིན་ནོ།། ๒๓๕. ปารมิโยติ มหาสาวกสํวตฺตนิกา สาวกปารมิโย ปูเรนฺโต. พฺรหฺมโลเกติ พฺรหฺมตฺตภาเว, พฺรหฺมโลเก วา อุปฺปตฺตึ ปฏิลภิ, วุตฺตมฺปิ เจตํ เถรคาถาสุ. อโวกิณฺณนฺติ อญฺเญหิ อสมฺมิสฺสนฺติ อตฺโถ. ปุพฺเพ สญฺจริตนฺติ อตีตภเวสุ ชาติวเสน สญฺจรณํ มม, สญฺจริตนฺติ ตํ มมสฺสาติ อตฺโถ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ༢༣༥. "ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས" ཞེས་པ་ནི། ཉན་ཐོས་ཆེན་པོར་འགྱུར་བར་བྱེད་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའོ།། "ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ" ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པའི་ལུས་སམ། ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བ་ཐོབ་པ་སྟེ། འདི་ནི་གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་སུའང་གསུངས་སོ།། "མ་འདྲེས་པ" ཞེས་པ་ནི་གཞན་དག་དང་མ་འདྲེས་པའི་དོན་ཏོ།། "སྔོན་སྤྱད་པ" ཞེས་པ་ནི། འདས་པའི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་བདག་གི་རྒྱུ་བ་སྟེ། སྤྱད་པ་དེ་ནི་བདག་གི་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལྷག་མ་ནི་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ།། อนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. མ་འགགས་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། ๘. อุปกฺกิเลสสุตฺตวณฺณนา ༨. ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་མདོའི་བཤད་པའོ།། ๒๓๖. ตสฺมาติ [Pg.349] อตฺถกามตฺตา เอวมาห, น ภควโต วจนํ อนาทิยนฺโต. เย ปน ตทา สตฺถุวจนํ น คณฺหึสุ, เต กิญฺจิ อวตฺวา ตุณฺหีภูตา มงฺกุภูตา อฏฺฐํสุ, ตสฺมา อุภเยสมฺปิ สตฺถริ อคารวปฏิปตฺติ นาโหสิ. ༢༣༦. "དེའི་ཕྱིར" ཞེས་པ་ནི་དོན་དུ་གཉེར་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་ཀྱི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བཀའ་ལ་མ་གུས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། གང་དག་དེའི་ཚེ་སྟོན་པའི་བཀའ་མ་བླངས་པ་དེ་དག་ནི། ཅི་ཡང་མི་སྨྲ་བར་ཅང་མི་སྨྲ་ཞིང་ཡིད་མུག་ནས་གནས་པས། དེའི་ཕྱིར་གཉིས་ཀ་ལའང་སྟོན་པ་ལ་མ་གུས་པའི་སྤྱོད་པ་མ་བྱུང་ངོ།། เยนปิ ชเนน น ทิฏฺโฐติ เยน อุภยชเนน อญฺญวิหิตตาย กุฑฺฑกวาฏาทิอนฺตริกตาย วา น ทิฏฺโฐ. ทมนตฺถนฺติ เตหิ อุปาสเกหิ นิมฺมทภาวํ อาปาทิตานํ เตสํ ภิกฺขูนํ ทมนตฺถํ. ฐปยึสูติ โย อิเมสํ ภิกฺขูนํ เทติ, ตสฺส สตํ ทณฺโฑติ, สหสฺสนฺติ จ วทนฺติ. "སྐྱེ་བོ་གང་གིས་ཀྱང་མ་མཐོང་བ" ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བོ་གཉིས་པོ་གཞན་ལ་གཡེང་བའི་ཕྱིར་རམ། རྩིག་པ་དང་སྒོ་ལ་སོགས་པས་བར་དུ་ཆོད་པའི་ཕྱིར་མ་མཐོང་བའོ།། "གདུལ་བའི་ཕྱིར" ཞེས་པ་ནི། དགེ་བསྙེན་དེ་དག་གིས་རྒྱགས་པ་མེད་པར་བྱས་པའི་དགེ་སློང་དེ་དག་གདུལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། "བཞག་གོ" ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་དགེ་སློང་འདི་དག་ལ་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ན། དེ་ལ་ཆད་པ་བརྒྱའོ།། སྟོང་ངོ་ཞེས་སྨྲའོ།། ๒๓๗. วคฺคภาเวเนว (สารตฺถ. ฏี. มหาวคฺโค ๓.๔๖๔) นานาสทฺโท อสฺสาติ ปุถุสทฺโท. สมชโนติ ภณฺฑเน สมชฺฌาสโย ชโน. พาลลกฺขเณ ฐิโตปิ ‘‘อหํ พาโล’’ติ น มญฺญติ. ภิยฺโย จาติ อตฺตโน พาลภาวสฺส อชานนโตปิ ภิยฺโย จ ภณฺฑนสฺส อุปริ โผโฏ วิย สงฺฆเภทสฺส อตฺตโน การณภาวมฺปิ อุปฺปชฺชมานํ น มญฺญิ นญฺญาสิ. ༢༣༧. ཚོགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སྒྲ་ཐ་དད་པ་ཡོད་པས་ན་ 'སྐྱེ་བོ་མང་པོ' ཞེས་བྱའོ།། 'སྐྱེ་བོ་མཚུངས་པ' ཞེས་པ་ནི་འཐབ་རྩོད་ལ་བསམ་པ་མཚུངས་པའི་སྐྱེ་བོའོ།། བྱིས་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་གནས་བཞིན་དུའང་ 'བདག་ནི་བྱིས་པའོ' ཞེས་མི་སེམས་སོ།། 'ཕྱིར་ཞིང་ཡང་' ཞེས་པ་ནི། རང་གི་བྱིས་པ་ཉིད་མ་ཤེས་པ་ལས་ཀྱང་ཕྱིར་ཞིང་། འཐབ་རྩོད་ཀྱི་སྟེང་དུ་ཆུ་བུར་བཞིན་དུ་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་ལ་རང་ཉིད་རྒྱུར་གྱུར་པ་ཉིད་སྐྱེ་བཞིན་པ་ལའང་མ་ཤེས་མ་རྟོགས་སོ།། กลหวเสน ปวตฺตวาจาเยว โคจโร เอเตสนฺติ วาจาโคจรา หุตฺวา. มุขายามนฺติ วิวาทวเสน มุขํ อายเมตฺวา ภาณิโน. น ตํ ชานนฺตีติ ตํ กลหํ น ชานนฺติ. กลหํ กโรนฺโต จ ตํ น ชานนฺโต นาม นตฺถิ. ยถา ปน น ชานนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ อาห – ‘‘เอวํ สาทีนโว อย’’นฺติ. อยํ กลโห นาม อตฺตโน ปเรสญฺจ อตฺถชาปนโต อนตฺถุปฺปาทนโต ทิฏฺเฐว ธมฺเม สมฺปราเย จ สาทีนโว, สโทโสติ อตฺโถ. "འཐབ་རྩོད་ཀྱི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་ཚིག་ཉིད་འདི་དག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ" ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་ཏེའོ།། "ཁ་གདངས་ཏེ" ཞེས་པ་ནི་རྩོད་པའི་དབང་གིས་ཁ་གདངས་ནས་སྨྲ་བའོ།། "དེ་དག་གིས་མི་ཤེས་སོ" ཞེས་པ་ནི་འཐབ་རྩོད་དེ་མི་ཤེས་སོ།། འཐབ་རྩོད་བྱེད་བཞིན་དུ་དེ་མི་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེད་དོ།། འོན་ཀྱང་ཇི་ལྟར་མི་ཤེས་པ་དེ་ཉིད་སྟོན་པར། "འདི་ལྟར་ཉེས་དམིགས་འདི་ཡོད" ཅེས་གསུངས་སོ།། འཐབ་རྩོད་འདི་ནི་རང་དང་གཞན་གྱི་དོན་ཉམས་པར་བྱེད་པ་དང་། དོན་མེད་པ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་གཉིས་ཀར་ཉེས་དམིགས་དང་བཅས་པ། སྐྱོན་དང་བཅས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། อุปนยฺหนฺตีติ อุปนาหวเสน อนุพนฺธนฺติ. โปราโณติ ปุริเมหิ พุทฺธาทีหิ อาจิณฺณสมาจิณฺณตาย ปุราตโน. "འཁོན་དུ་འཛིན་ཏོ" ཞེས་པ་ནི་འཁོན་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ།། "གནའ་བོའི" ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་སངས་རྒྱས་སོགས་ཀྱིས་བསྟེན་ཅིང་ཀུན་ཏུ་བསྟེན་པའི་ཕྱིར་གནའ་བོའོ།། น ชานนฺตีติ อนิจฺจสญฺญํ น ปจฺจุปฏฺฐาเปนฺติ. "མི་ཤེས་སོ" ཞེས་པ་ནི་མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་ཉེ་བར་མི་གནས་པའོ།། ตถา ปวตฺตเวรานนฺติ อฏฺฐิฉินฺนาทิภาวํ นิสฺสาย อุปนยวเสน จิรกาลํ ปวตฺตเวรานํ. "དེ་ལྟར་བྱུང་བའི་འཁོན་ཡོད་པ་རྣམས" ཞེས་པ་ནི། རུས་པ་བཅག་པ་སོགས་ལ་བརྟེན་ནས་འཁོན་དུ་བཟུང་བའི་དབང་གིས་ཡུན་རིང་པོར་བྱུང་བའི་འཁོན་ཡོད་པ་རྣམས་སོ།། พาลสหายตาย [Pg.350] อิเม ภิกฺขู กลหปสุตา, ปณฺฑิตสหายานํ ปน อิทํ น สิยาติ ปณฺฑิตสหายสฺส พาลสหายสฺส จ วณฺณาวณฺณทีปนตฺถํ วุตฺตา. สีหพฺยคฺฆาทิเก ปากฏปริสฺสเย ราคโทสาทิเก ปฏิจฺฉนฺนปริสฺสเย จ อภิภวิตฺวา. བྱིས་པའི་གྲོགས་ཉིད་ཀྱིས་དགེ་སློང་འདི་དག་འཐབ་རྩོད་ལ་བརྩོན་ལ། མཁས་པའི་གྲོགས་ལ་ནི་འདི་ལྟར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་མཁས་པའི་གྲོགས་དང་བྱིས་པའི་གྲོགས་ཀྱི་བསྔགས་པ་དང་མ་བསྔགས་པ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། སེང་གེ་དང་སྟག་སོགས་མངོན་གསལ་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་སོགས་གསང་བའི་འཇིགས་པ་རྣམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེའོ།། มาตงฺโค อรญฺเญ มาตงฺครญฺเญติ สรโลเปน สนฺธิ. มาตงฺคสทฺเทเนว หตฺถิภาวสฺส วุตฺตตฺตา นาควจนํ ตสฺส มหตฺตวิภาวนตฺถนฺติ อาห – ‘‘นาโคติ มหนฺตาธิวจนเมต’’นฺติ. มหนฺตปริยาโยปิ หิ นาค-สทฺโท โหติ ‘‘เอวํ นาคสฺส นาเคน, อีสาทนฺตสฺส หตฺถิโน’’ติอาทีสุ (อุทา. ๒๕; มหาว. ๔๖๗). "Mātaṅgo araññe" ཞེས་པ་ལས་ "Mātaṅgaraññe" ཞེས་པ་ནི་དབྱངས་བསྡུས་པའི་མཚམས་སྦྱོར་རོ།། "Mātaṅga" ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་ཀྱིས་གླང་པོ་ཆེའི་དངོས་པོ་བཤད་པའི་ཕྱིར། "Nāga" (ཀླུའམ་གླང་པོ་ཆེ་) ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་དེའི་ཆེ་བའི་རང་བཞིན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཏེ། "Nāga ཞེས་པ་ནི་ཆེན་པོའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཆེན་པོའི་རྣམ་གྲངས་ལའང་ "Nāga" ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་སཏེ། "དེ་ལྟར་གླང་ཆེན་གླང་ཆེན་གྱིས། གཤོལ་ལྟར་མཆེ་བ་ལྡན་པའི་གླང་པོ་ཆེ" ཞེས་པ་སོགས་ལས་སོ།། ๒๓๘. กิรสทฺโท อนุสฺสวสูจนตฺโถ นิปาโต. เตน อยเมตฺถ สุติปรมฺปราติ ทสฺเสติ. ภควตา หิ โส อาทีนโว ปเคว ปริญฺญาโต, น เตน สตฺถา นิพฺพิณฺโณ โหติ; ตสฺมึ ปน อนฺโตวสฺเส เกจิ พุทฺธเวเนยฺยา นาเหสุํ; เตน อญฺญตฺถ คมนํ เตสํ ภิกฺขูนํ ทมนุปาโยติ ปาลิเลยฺยกํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺโต เอกวิหารึ อายสฺมนฺตํ ภคุํ, สมคฺควาสํ วสนฺเต จ อนุรุทฺธตฺเถราทิเก สมฺปหํเสตุํ อนุรุทฺธตฺเถรสฺส จ. อิมํ อุปกฺกิเลโสวาทํ ทาตุํ ตตฺถ คโต, ตสฺมา กลหการเก กิรสฺสาติ เอตฺถาปิ กิรสทฺทคฺคหเณ เอเสว นโย. วุตฺตนยเมว โคสิงฺคสาลสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๓๒๕ อาทโย). ༢༣༨. ཀིར-ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཐོས་པ་རྗེས་སུ་བསྒྲགས་པ་མཚོན་པའི་ཚིག་ཕྲད་ཅིག་ཡིན། དེས་ན་འདིར་ཐོས་པའི་བརྒྱུད་པ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་ཉེས་དམིགས་དེ་སྔོན་ནས་ཡོངས་སུ་མཁྱེན་ཟིན་པས། དེས་སྟོན་པ་ཡིད་འབྱུང་བར་མ་གྱུར་ཏོ། །འོན་ཀྱང་དབྱར་གནས་དེར་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་གདུལ་བྱ་འགའ་ཡང་མ་བྱུང་བས། དེའི་ཕྱིར་གཞན་དུ་གཤེགས་པ་ནི་དགེ་སློང་དེ་དག་འདུལ་བའི་ཐབས་ཡིན་པར་དགོངས་ནས། པཱ་ལི་ལེ་ཡྱ་ཀ་ལ་དམིགས་ཏེ་གཤེགས་ཤིང་། གཅིག་པུར་གནས་པའི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་བྷ་གུ་དང་། མཐུན་པར་གནས་པའི་གནས་བརྟན་མ་འགགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་མགུ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། གནས་བརྟན་མ་འགགས་པ་ལ། ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་གདམས་ངག་འདི་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར་དེར་གཤེགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་འཁྲུག་པ་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་‘ཀི་ར’ (ཐོས་སོ་) ཞེས་པ་འདིར་ཡང་‘ཀི་ར’འི་སྒྲ་བཟུང་བ་ལ་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཡིན་ནོ། །བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་གོ་སིངྒ་སཱ་ལ་སཱུ་ཏྲ་ (མཛེས་པའི་གསེང་མའི་མདོ་) ལས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ๒๔๑. ‘‘ยถา กถํ ปนา’’ติ วุตฺตปุจฺฉานํ ปจฺฉิมภาวโต ‘‘อตฺถิ ปน โวติ ปจฺฉิมปุจฺฉายา’’ติ วุตฺตํ, น ปุน ‘‘อตฺถิ ปน โว’’ติ ปวตฺตนสฺส ปุจฺฉนสฺส อตฺถิภาวโต. โส ปน โลกุตฺตรธมฺโม. เถรานนฺติ อนุรุทฺธตฺเถราทีนํ นตฺถิ. ปริกมฺโมภาสํ ปุจฺฉตีติ ทิพฺพจกฺขุญาเณ กตาธิการตฺตา ตสฺส อุปฺปาทนตฺถํ ปริกมฺโมภาสํ ปุจฺฉติ. ปริกมฺโมภาสนฺติ ปริกมฺมสมาธินิพฺพตฺตํ โอภาสํ, อุปจารชฺฌานสญฺชนิตํ โอภาสนฺติ อตฺโถ. จตุตฺถชฺฌานลาภี หิ ทิพฺพจกฺขุปริกมฺมตฺถํ โอภาสกสิณํ ภาเวตฺวา อุปจาเร ฐปิโต สมาธิ ปริกมฺมสมาธิ, ตตฺถ โอภาโส ปริกมฺโมภาโสติ วุตฺโต. ตํ สนฺธายาห – ‘‘โอภาสญฺเจว สญฺชานามาติ ปริกมฺโมภาสํ สญฺชานามา’’ติ. ยตฺตเก หิ ฐาเน ทิพฺพจกฺขุนา รูปคตํ ทฏฺฐุกาโม, ตตฺตกํ ฐานํ โอภาสกสิณํ ผริตฺวา ฐิโต. ตํ [Pg.351] โอภาสํ ตตฺถ จ รูปคตํ ทิพฺพจกฺขุญาเณน ปสฺสติ, เถรา จ ตถา ปฏิปชฺชึสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โอภาสญฺเจว สญฺชานาม ทสฺสนญฺจ รูปาน’’นฺติ. ยสฺมา ปน เตสํ รูปคตํ ปสฺสนฺตานํ ปริกมฺมวาโร อติกฺกมิ, ตโต โอภาโส อนฺตรธายิ, ตสฺมึ อนฺตรหิเต รูปคตมฺปิ น ปญฺญายติ. ปริกมฺมนฺติ หิ ยถาวุตฺตกสิณารมฺมณํ อุปจารชฺฌานํ, รูปคตํ ปสฺสนฺตานํ กสิโณภาสวเสน รูปคตทสฺสนํ, กสิโณภาโส จ ปริกมฺมวเสนาติ ตทุภยมฺปิ ปริกมฺมสฺส อปฺปวตฺติยา นาโหสิ, ตยิทํ การณํ อาทิกมฺมิกภาวโต เถรา น มญฺญึสุ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘นปฺปฏิวิชฺฌามา’’ติ. ༢༤༡. ‘འོན་ཀྱང་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན’ ཞེས་གསུངས་པའི་དྲི་བ་རྣམས་ཀྱི་མཐའ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ‘འོན་ཀྱང་ཁྱེད་ཅག་ལ་ཡོད་དམ་’ ཞེས་མཐའ་མའི་དྲི་བ་ཉིད་དུ་གསུངས་ཀྱི། ཡང་བསྐྱར་ ‘འོན་ཀྱང་ཁྱེད་ཅག་ལ་ཡོད་དམ་’ ཞེས་འཇུག་པའི་དྲི་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཡིན་ནོ། །‘གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱི་’ ཞེས་པ་ནི་མ་འགགས་པ་ལ་སོགས་པའི་གནས་བརྟན་རྣམས་ལ་མེད་པའོ། །‘སྦྱོར་བའི་སྣང་བ་འདྲི་བ་’ ནི་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ལ་ལྷག་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར། དེ་བསྐྱེད་པའི་ཆེད་དུ་སྦྱོར་བའི་སྣང་བ་འདྲིའོ། །‘སྦྱོར་བའི་སྣང་བ་’ ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལས་བྱུང་བའི་སྣང་བ་སྟེ། ཉེ་བར་བཏགས་པའི་བསམ་གཏན་ལས་སྐྱེས་པའི་སྣང་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བསམ་གཏན་བཞི་པ་ཐོབ་པ་པོས་ལྷའི་མིག་གི་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར། སྣང་བའི་ཟད་པར་བསྒོམས་ནས་ཉེ་བར་བཏགས་པ་ལ་བཞག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་སྦྱོར་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཡིན་ལ། དེ་ལ་ཡོད་པའི་སྣང་བ་ནི་སྦྱོར་བའི་སྣང་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་དམིགས་ནས་ ‘སྣང་བ་ཡང་ཤེས་ལོ་ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བའི་སྣང་བ་ཤེས་སོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །གནས་ཇི་ཙམ་ཞིག་ཏུ་ལྷའི་མིག་གིས་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་མཐོང་བར་འདོད་པ་དེར། གནས་དེ་ཙམ་དུ་སྣང་བའི་ཟད་པར་གྱིས་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་གནས་སོ། །སྣང་བ་དེ་དང་དེར་ཡོད་པའི་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་རྣམས་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཐོང་ལ། གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱང་དེ་ལྟར་བསྒྲུབས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘སྣང་བ་ཡང་ཤེས་ལ་གཟུགས་རྣམས་མཐོང་བ་ཡང་ངོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་ཁོང་ཚོས་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་མཐོང་བཞིན་པའི་ཚེ། སྦྱོར་བའི་རིམ་པ་ཡོལ་བའི་ཕྱིར། དེ་ནས་སྣང་བ་དེ་ནུབ་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནུབ་པ་ན་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་ཡང་མི་སྣང་ངོ་། །‘སྦྱོར་བ་’ ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཟད་པར་གྱི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་བསམ་གཏན་ཡིན་ལ། གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་མཐོང་བ་རྣམས་ལ་ནི་ཟད་པར་གྱི་སྣང་བའི་དབང་གིས་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་མཐོང་བ་ཡིན་ཞིང་། ཟད་པར་གྱི་སྣང་བ་ཡང་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ཡིན་པས། དེ་གཉིས་ཀ་ཡང་སྦྱོར་བ་མ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་མ་བྱུང་ལ། རྒྱུ་འདི་ནི་ལས་དང་པོ་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཤེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘ཁོང་དུ་མ་ཆུད་དོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། ། นิมิตฺตํ ปฏิวิชฺฌิตพฺพนฺติ การณํ ปจฺจกฺขโต ทสฺเสตฺวา สุวิสุทฺธทิพฺพจกฺขุญาเณ เถรํ ปติฏฺฐาเปตุกาโม สตฺถา วทติ. กึ น อาฬุเลสฺสนฺตีติ กึ น พฺยาโมเหสฺสนฺติ, พฺยาโมเหสฺสนฺติ เอวาติ อตฺโถ. วิจิกิจฺฉา อุทปาทีติ ทิพฺพจกฺขุโน ยถาอุปฏฺฐิเตสุ รูปคเตสุ อปุพฺพตาย, ‘‘อิทํ นุ โข รูปคตํ กึ, อิทํ นุ โข กิ’’นฺติ มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนตฺตา วิจิกิจฺฉา สํสโย อุปฺปชฺชิ. สมาธิ จวีติ วิจิกิจฺฉาย อุปฺปนฺนตฺตา ปริกมฺมสมาธิ วิคจฺฉิ. ตโต เอว หิ ปริกมฺโมภาโสปิ อนฺตรธายิ, ทิพฺพจกฺขุนาปิ รูปํ น ปสฺสิ. น มนสิ กริสฺสามีติ มนสิการวเสน เม รูปานิ อุปฏฺฐหึสุ, รูปานิ ปสฺสโต วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา อิทานิ กิญฺจิ น มนสิ กริสฺสามีติ ตุณฺหี อโหสิ ตํ ปน ตุณฺหีภาวปฺปตฺตึ สนฺธายาห ‘‘อมนสิกาโร อุทปาที’’ติ. ‘མཚན་མ་ཁོང་དུ་ཆུད་པར་བྱའོ་’ ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མངོན་སུམ་དུ་བསྟན་ནས། ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ལ་གནས་བརྟན་གནས་པར་འདོད་ནས་སྟོན་པས་གསུངས་སོ། །‘ཅི་ཕྱིར་མི་འཁྲུག་པར་འགྱུར་’ ཞེས་པ་ནི་ཅི་ཕྱིར་རྨོངས་པར་མི་བྱེད་དེ། རྨོངས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །‘ཐེ་ཚོམ་སྐྱེས་སོ་’ ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་མིག་ལ་ཇི་ལྟར་ཉེ་བར་གནས་པའི་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་རྣམས་སྔར་མ་མྱོང་བའི་ཕྱིར་དང་། ལམ་གྱིས་མ་བཅད་པའི་ཕྱིར། ‘གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་འདི་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན། འདི་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་’ ཞེས་ཐེ་ཚོམ་དང་ཡིད་གཉིས་སྐྱེས་སོ། །‘ཏིང་ངེ་འཛིན་ཉམས་སོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་སྦྱོར་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་བྲལ་བར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་སྦྱོར་བའི་སྣང་བ་ཡང་ནུབ་པར་གྱུར་ཅིང་། ལྷའི་མིག་གིས་ཀྱང་གཟུགས་མ་མཐོང་ངོ་། །‘ཡིད་ལ་མི་བྱའོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་བདག་ལ་གཟུགས་རྣམས་ཉེ་བར་གནས་ལ། གཟུགས་རྣམས་ལྟ་བ་ལ་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེ་བས། དེའི་ཕྱིར་ད་ནི་ཅི་ཡང་ཡིད་ལ་མི་བྱའོ་ཞེས་ཅང་མི་སྨྲ་བར་གྱུར་ཏོ། །ཅང་མི་སྨྲ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དེ་ལ་དམིགས་ནས་ ‘ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པ་སྐྱེས་སོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། ། ตถาภูตสฺส อมนสิการสฺส อภาวํ อาคมฺม อุปฺปิลํ อุทปาทิ. วีริยํ คาฬฺหํ ปคฺคหิตนฺติ ถินมิทฺธฉมฺภิตตฺตานํ วูปสมนตฺถํ อจฺจารทฺธวีริยํ อโหสิ, เตน จิตฺเต สมาธิทูสิกา เคหสฺสิตา พลวปีติ อุปฺปนฺนา. เตนาห ‘‘อุปฺปิลํ อุปฺปนฺน’’นฺติ. ตโตติ สิถิลวีริยตฺตา. ปตเมยฺยาติ อติวิย ขินฺนํ ภเวยฺย. ตํ มมาติ ปตฺถนาอภิภวนียมนสีเสน ชปฺเปตีติ อภิชปฺปา, ตณฺหา. นานตฺตา นานาสภาวา สญฺญา นานตฺตสญฺญา. อติวิย อุปริ กตฺวา นิชฺฌานํ เปกฺขนํ อตินิชฺฌายิตตฺตํ. དེ་ལྟ་བུའི་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པ་མེད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རངས་པ་སྐྱེས་སོ། །‘བརྩོན་འགྲུས་དྲག་པོ་བརྩམས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་རྨུགས་གཉིད་དང་དངངས་སྐྲག་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་ཤིན་ཏུ་ཆེན་པོ་བརྩམས་པ་སྟེ། དེས་སེམས་ལ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཉམས་པར་བྱེད་པའི་ཁྱིམ་ལ་གནས་པའི་དགའ་བ་སྟོབས་ཅན་སྐྱེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘རངས་པ་སྐྱེས་སོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །‘དེ་ལས་’ ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ལྷོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །‘ཞུམ་པར་འགྱུར་’ ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་སྐྱོ་བར་འགྱུར་བའོ། །‘དེ་ནི་བདག་གིའོ་’ ཞེས་སྨོན་ལམ་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཡིད་ཀྱིས་བརྗོད་པ་ནི་མངོན་པར་བརྗོད་པ་སྟེ་སྲེད་པའོ། །‘སྣ་ཚོགས་པའི་འདུ་ཤེས་’ ནི་རང་བཞིན་སྣ་ཚོགས་པའི་འདུ་ཤེས་སོ། །‘ལྷག་པར་ངེས་པར་སེམས་པ་’ ནི་ཤིན་ཏུ་གོང་དུ་བྱས་ཏེ་ལྟ་ཞིང་སེམས་པའོ། ། ๒๔๓. ปริกมฺโมภาสเมวาติ ปริกมฺมสมุฏฺฐิตํ โอภาสเมว. น จ รูปานิ ปสฺสามีติ โอภาสมนสิการปสุตตาย ทิพฺพจกฺขุนา รูปานิ น ปสฺสามิ. วิสยรูปเมวาติ เตน ผริตฺวา ฐิตฏฺฐาเนว ทิพฺพจกฺขุโน วิสยภูตํ รูปคตเมว มนสิ กโรมิ. ༢༤༣. ‘སྦྱོར་བའི་སྣང་བ་ཉིད་’ ཅེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་སྣང་བ་ཉིད་དོ། །‘གཟུགས་རྣམས་ཀྱང་མི་མཐོང་ངོ་’ ཞེས་པ་ནི་སྣང་བ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་བརྩོན་པའི་ཕྱིར། ལྷའི་མིག་གིས་གཟུགས་རྣམས་མི་མཐོང་བའོ། །‘ཡུལ་གྱི་གཟུགས་ཉིད་’ ཅེས་པ་ནི་དེས་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་གནས་པའི་གནས་ཉིད་དུ་ལྷའི་མིག་གི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ། ། กสิณรูปานํ [Pg.352] วเสเนตฺถ โอภาสสฺส ปริตฺตตาติ อาห ‘‘ปริตฺตฏฺฐาเน โอภาส’’นฺติ. ปริตฺตานิ รูปานีติ กติปยานิ, สา จ เนสํ ปริตฺตตา ฐานวเสเนวาติ อาห ‘‘ปริตฺตกฏฺฐาเน รูปานี’’ติ. ‘‘อปฺปมาณญฺเจวา’’ติอาทินา วุตฺโต ทุติยวาโร. โอภาสปริตฺตตํ สนฺธาย ปริกมฺมสมาธิ ‘‘ปริตฺโต’’ติ วุตฺโต ตสฺเสว โอภาสสฺส อปฺปมาณตาย อปฺปมาณสมาธีติ วจนโต. ตสฺมึ สมเยติ ตสฺมึ ปริตฺตสมาธิโน อุปฺปนฺนสมเย. ทิพฺพจกฺขุปิ ปริตฺตกํ โหติ ปริตฺตรูปคตทสฺสนโต. འདིར་ཟད་པར་གྱི་གཟུགས་ཀྱི་དབང་གིས་སྣང་བ་ཆུང་བའི་ཕྱིར། ‘གནས་ཆུང་ངུ་ལ་སྣང་བ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །‘གཟུགས་ཆུང་ངུ་རྣམས་’ ཞེས་པ་ནི་ཉུང་ངུ་སྟེ། དེ་དག་གི་ཆུང་བའི་རང་བཞིན་ནི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ‘གནས་ཆུང་ངུ་ལ་གཟུགས་རྣམས་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །‘ཚད་མེད་པ་ཡང་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཐེངས་གཉིས་པ་གསུངས་སོ། །སྣང་བ་ཆུང་བ་ལ་དམིགས་ནས་སྦྱོར་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་ ‘ཆུང་ངུ་’ ཞེས་གསུངས་ལ། སྣང་བ་དེ་ཉིད་ཚད་མེད་པའི་ཕྱིར་ ‘ཚད་མེད་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །‘དེའི་ཚེ་’ ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཆུང་ངུ་དེ་སྐྱེས་པའི་དུས་དེར། ལྷའི་མིག་ཀྱང་ཆུང་ངུ་ལ་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ཆུང་ངུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། ། ๒๔๕. ทุกติกชฺฌานสมาธินฺติ จตุกฺกนเย ทุกชฺฌานสมาธึ, ปญฺจกนเย ติกชฺฌานสมาธินฺติ โยชนา. ทุกชฺฌานสมาธินฺติ จตุกฺกนเย ตติยจตุตฺถวเสน ทุกชฺฌานสมาธึ, ปญฺจกนเย จตุตฺถปญฺจมวเสน ทุกชฺฌานสมาธึ. ติกจตุกฺกชฺฌานสมาธินฺติ จตุกฺกนเย ติกชฺฌานสมาธึ, ปญฺจกนเย จตุกฺกชฺฌานสมาธินฺติ โยชนา. ༢༤༥. ‘བསམ་གཏན་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་’ ཞེས་པ་ནི། བཞི་ཚན་གྱི་ཚུལ་ལ་བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ལྔ་ཚན་གྱི་ཚུལ་ལ་བསམ་གཏན་གསུམ་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཞེས་སྦྱོར་རོ། །‘བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་’ ཞེས་པ་ནི། བཞི་ཚན་གྱི་ཚུལ་ལ་གསུམ་པ་དང་བཞི་པའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ལྔ་ཚན་གྱི་ཚུལ་ལ་བཞི་པ་དང་ལྔ་པའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ། །‘བསམ་གཏན་གསུམ་པ་དང་བཞི་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་’ ཞེས་པ་ནི། བཞི་ཚན་གྱི་ཚུལ་ལ་བསམ་གཏན་གསུམ་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ལྔ་ཚན་གྱི་ཚུལ་ལ་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཞེས་སྦྱོར་རོ། ། ติวิธนฺติ สปฺปีติกวเสน ติปฺปการํ สมาธึ. ตทนฺโตคธาติ สปฺปีติกาทิสภาวา. กามํ ภควา ปุริมยาเม ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ, ปจฺฉิมยาเม ทิพฺพจกฺขุญาณํ นิพฺพตฺเตนฺโตปิ อิมานิ ญาณานิ ภาเวสิเยว. วิปสฺสนาปาทกานิ ปน ญาณานิ สนฺธาย, ‘‘ปจฺฉิมยาเม’’ติ วุตฺตํ, เตนาห ‘‘ภควโต หี’’ติอาทิ. ปญฺจมชฺฌานสฺสาติ ปญฺจมชฺฌานิกสฺส วเสน ปฐมชฺฌานิโก มคฺโค นตฺถิ. โสติ ปญฺจกนโย ภควโต โลกิโย อโหสิ. เอตนฺติ เอตํ, ‘‘สวิตกฺกมฺปิ สวิจารํ สมาธึ ภาเวมี’’ติอาทิวจนํ. โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ‘‘โลกิยํ วา โลกุตฺตรเมว วา’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ. ‘རྣམ་པ་གསུམ་’ ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་དང་བཅས་པའི་དབང་གིས་ཏིང་ངེ་འཛིན་རྣམ་པ་གསུམ་མོ། །‘དེར་འདུས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ནོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཐུན་དང་པོ་ལ་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཐུན་ཐ་མ་ལ་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་བསྐྱེད་པར་མཛད་ནའང་། ཡེ་ཤེས་འདི་དག་ནི་བསྒོམས་པ་ཉིད་དོ། །འོན་ཀྱང་ལྷག་མཐོང་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ལ་དམིགས་ནས། ‘ཐུན་ཐ་མ་ལ་’ ཞེས་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་ ‘བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ནི་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །‘བསམ་གཏན་ལྔ་པའི་’ ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་ལྔ་པའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་དང་པོའི་ལམ་མེད་དོ། །ལྔ་ཚན་གྱི་ཚུལ་དེ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་ཡིན་ནོ། །‘འདི་’ ཞེས་པ་ནི། ‘རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་བསྒོམ་མོ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་འདིའོ། །འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འདྲེས་པ་ལ་དམིགས་ནས་གསུངས་ཀྱི། ‘འཇིག་རྟེན་པ་འབའ་ཞིག་གམ། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འབའ་ཞིག་’ ལ་དམིགས་ནས་མ་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། อุปกฺกิเลสสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་སྦས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๙. พาลปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา ༩. བྱིས་པ་དང་མཁས་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་བཞུགས། ๒๔๖. เอเตหีติ ทุจินฺติตาทีหิ. เอเตน ลกฺขณสทฺทสฺส กรณตฺถตมาห. ตาเนวาติ ลกฺขณานิ เอว. ตสฺสาติ พาลสฺส. ‘‘อยํ พาโล’’ติ นิมียติ สญฺจานียติ เอเตหีติ พาลนิมิตฺตานิ. อปทานํ วุจฺจติ วิขฺยาตํ กมฺมํ. ทุจินฺติตาทีนิ จ พาเล วิขฺยาตานิ, อวธารณภาเว วา, ตสฺมา พาลสฺส อปทานานีติ พาลาปทานานิ. อภิชฺฌาทีหิ [Pg.353] ทุฏฺฐํ ทูสิตํ จินฺเตตีติ ทุจินฺติตจินฺตี. โลภาทีหิ ทุฏฺฐํ ภาสิตํ มุสาวาทาทึ ภาสตีติ ทุพฺภาสิตภาสี. เตสํ เตสํเยว วเสน กตฺตพฺพโต ทุกฺกฏกมฺมํ ปาณาติปาตาทึ กโรตีติ ทุกฺกฏกมฺมการี. เตนาห ‘‘จินฺตยนฺโต’’ติอาทิ. ตานิ อุปนิสฺสาย ชาตนฺติ ตชฺชํ. ตโต เอว เตสํ สารุปฺปํ อนุรูปนฺติ ตสฺสารุปฺปํ. เตนาห ‘‘ตชฺชาติก’’นฺติอาทิ. กจฺฉมานายาติ กถิยมานาย. ༢༤༦. ‘འདི་དག་གིས་’ ཞེས་པ་ནི་ལོག་པར་བསམས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །འདིས་ནི་ ‘མཚན་ཉིད་’ ཅེས་པའི་สྒྲའི་བྱེད་པའི་སྒྲའི་དོན་གསུངས་སོ། །‘དེ་དག་ཉིད་’ ཅེས་པ་ནི་མཚན་ཉིད་རྣམས་ཉིད་དོ། །‘དེའི་’ ཞེས་པ་ནི་བྱིས་པའིའོ། །‘འདི་ནི་བྱིས་པའོ་’ ཞེས་འདི་དག་གིས་འཇལ་ཞིང་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ ‘བྱིས་པའི་མཚན་མ་’ ཞེས་བྱའོ། །‘སྤྱོད་པ་’ ཞེས་པ་ནི་གྲགས་པའི་ལས་ལ་བརྗོད་དོ། །ལོག་པར་བསམས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་བྱིས་པ་ལ་གྲགས་པ་ཡིན་པའམ། ཡང་ན་ངེས་པའི་དོན་གྱིས་ན། དེའི་ཕྱིར་བྱིས་པའི་སྤྱོད་པ་རྣམས་ནི་ ‘བྱིས་པའི་སྤྱོད་པ་’ ཞེས་བྱའོ། །བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པས་ཉེས་པར་གྱུར་ཅིང་སྦགས་པ་བསམ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ ‘ལོག་པར་སེམས་པ་’ ཞེས་བྱའོ། །ཆགས་པ་ལ་སོགས་པས་ཉེས་པར་གྱུར་པའི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་སྨྲ་བའི་ཕྱིར་ ‘ཉེས་པར་སྨྲ་བ་’ ཞེས་བྱའོ། །དེ་དང་དེ་དག་གི་དབང་གིས་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་ལས་ངན་པ་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ ‘ལས་ངན་པ་བྱེད་པ་’ ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘སེམས་བཞིན་དུ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པ་ནི་ ‘དེ་ལས་སྐྱེས་པ་’ འོ། །དེ་ཉིད་ལས་དེ་དག་ལ་འཚམ་ཞིང་མཐུན་པ་ནི་ ‘དེ་ལ་འཚམ་པ་’ འོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘དེའི་རིགས་སུ་གཏོགས་པ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །‘བརྗོད་པའི་ཚེ་’ ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་ཚེའོ། ། ๒๔๘. ยสฺมา สตฺตานํ ยถูปจิตานิ กมฺมานิ กโตกาสานิ ตทุปฏฺฐาปิตานิ กมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตานิ มรณสฺส อาสนฺนกาเล จิตฺตสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺตานิ, ตทา โอลมฺพนฺตานิ วิย อภิภวนฺตานิ วิย อชฺโฌตฺถรนฺตานิ วิย อุปฏฺฐหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘โอลมฺพนาทิอากาเรน หิ ตานิ อุปฏฺฐหนฺตี’’ติ. อุปฏฺฐานากาโร เอว ตทา จิตฺตสฺส โคจรภาวํ คจฺฉตีติ อาห – ‘‘ตสฺมึ อุปฏฺฐานากาเร อาปาถคเต’’ติ. ༢༤༨. གང་གི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་བསགས་པའི་ལས་རྣམས་ལ་གོ་སྐབས་རྙེད་པས། དེས་ཉེ་བར་བཞག་པའི་ལས་ཀྱི་མཚན་མ་དང་འགྲོ་བའི་མཚན་མ་རྣམས་འཆི་ཁའི་དུས་སུ་སེམས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་འོང་ཞིང་། དེའི་ཚེ་དཔྱང་བ་བཞིན་དུ་དང་། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་བཞིན་དུ་དང་། ཀུན་ནས་གཡོགས་པ་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་གནས་པས། དེའི་ཕྱིར་ ‘དཔྱང་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་དེ་དག་ཉེ་བར་གནས་སོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །ཉེ་བར་གནས་པའི་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་དེའི་ཚེ་སེམས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། ‘ཉེ་བར་གནས་པའི་རྣམ་པ་དེ་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པ་ན་’ ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๒๔๙. น สกฺกาติ น วทตีติ เอเตน ทฺเวปิ ปฏิเสธา ปกติอตฺถาติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหติ. น สุกราติ ปน อิมินา ทุกฺกรภาโว ทีปิโต, ทุกฺกรญฺจ ตาว อุปาเยน สกฺกา กาตุนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘น สุกรํ ปนา’’ติอาทิ. เตนาติ วินิวิชฺฌิตฺวา คมเนน อญฺญมญฺญํ สํวิชฺฌเนน. อสฺสาติ โจรสฺส. อิโต อุตฺตริปีติ มชฺฌนฺหิกสมยํ สายนฺหสมยญฺจ สตฺติสเตน. ༢༤༩. ‘མི་ནུས་པ་མ་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་གསུངས་པས་དགག་པ་གཉིས་ཀྱིས་རང་བཞིན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པ་སྟོན་པ་འདི་ཉིད་གསུངས་སོ། །‘མི་སླ་བའོ་’ ཞེས་པས་ནི་དཀའ་བའི་རང་བཞིན་བསྟན་ཏོ། །དཀའ་བ་དེ་ཡང་ཐབས་ཀྱིས་བྱ་ནུས་པར་སྟོན་ཏེ། ‘འོན་ཀྱང་མི་སླའོ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །‘དེས་’ ཞེས་པ་ནི་ཕིགས་ཏེ་འགྲོ་བ་དང་ཕན་ཚུན་འབིགས་པས་སོ། །‘དེའི་’ ཞེས་པ་ནི་ཆོམ་རྐུན་པའིའོ། །‘འདི་ལས་ལྷག་པར་ཡང་’ ཞེས་པ་ནི་ཉིན་གུང་གི་དུས་དང་ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་མདུང་བརྒྱ་ཕྲག་གིས་སོ། ། ๒๕๐. สงฺขมฺปิ น อุเปตีติ อิมินา สงฺขาตพฺพมตฺตํ นตฺถีติ ทีปิตํ โหตีติ อาห – ‘‘คณนามตฺตมฺปิ น คจฺฉตี’’ติ. อุปนิกฺเขปนมตฺตมฺปีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. กลภาคนฺติ กลานํ สงฺคณนโกฏฺฐาสํ. เตนาห ‘‘สติมํ กล’’นฺติอาทิ. โอโลกิตมตฺตมฺปีติ อุปนิกฺเขปนวเสน โอโลกนมตฺตกมฺปิ. ตํ กมฺมการณนฺติ ตํ ปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณํ จตุนฺนมฺปิ ปสฺสานํ วเสน สมฺปริวตฺเตตฺวา กโรนฺติเยว, ปาฬิยํ ปน เอกปสฺสวเสน อาคตา. เคหสฺสาติ มหโต เคหสฺส. สพฺพโตติ สพฺพาวยวโต. สมฺปชฺชลิเต เอกชาลีภูเต. สุปกฺกุถิตายาติ สุฏฺฐุ นิปกฺกาย. ༢༥༠. ‘གྲངས་སུ་ཡང་མི་འགྲོ་འོ་’ ཞེས་པས་བགྲང་བར་བྱ་བ་ཙམ་ཡང་མེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘བགྲང་བ་ཙམ་དུ་ཡང་མི་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །‘གཞལ་བ་ཙམ་དུ་ཡང་’ ཞེས་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །‘ཆ་ཤས་’ ཞེས་པ་ནི་ཆ་ཤས་བགྲང་བའི་ཆ་འོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘བརྒྱ་ཆའི་ཆ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །‘བལྟས་པ་ཙམ་ཡང་’ ཞེས་པ་ནི་གཞལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་བལྟས་པ་ཙམ་ཡང་ངོ་། །‘ཆད་པ་དེ་’ ཞེས་པ་ནི་འཆིང་བ་རྣམ་པ་ལྔའི་ཆད་པ་དེ་ཕྱོགས་བཞི་ཀའི་སྒོ་ནས་བསྐོར་ཏེ་བྱེད་པ་ཉིད་ཡིན་ལ། ལུང་ལས་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་སྒོ་ནས་འབྱུང་ངོ་། །‘ཁྱིམ་གྱི་’ ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་ཆེན་པོའིའོ། །‘ཀུན་ནས་’ ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་ཐམས་ཅད་ནས་སོ། །‘རབ་ཏུ་འབར་བ་’ ཞེས་པ་ནི་མེ་ལྕེ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའོ། །‘ལེགས་པར་ཁོལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་བསྐོལ་བའོ། ། วิภตฺโตติ ตตฺถ นิพฺพตฺตกสตฺตานํ สาธารณกมฺมุนา วิภตฺโต วิย นิพฺพตฺโต. อโยปากาเรน ปริโต อตฺโต คหิโตติ อโยปาการปริยตฺโต ปริกฺขิตฺโต. ‘རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་དེར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཐུན་མོང་གི་ལས་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་བཞིན་དུ་གྲུབ་པའོ། །‘ལྕགས་ཀྱི་ར་བས་ཀུན་ནས་བསྐོར་བ་’ ཞེས་པ་ནི་ལྕགས་ཀྱི་ར་བས་མཐའ་བསྐོར་ཏེ་བཅད་པའོ། ། ยมกโคฬกาติ [Pg.354] ทารกานํ กีฬนยุคฬา. เอวมฺปิ ทุกฺโขติ ยถาวุตฺตอุสฺสทนิรยวเสนปิ โสต-ฆาน-ชิวฺหา-กาย-มโน-โคจรตาวเสนปิ อิมินา อากาเรน ทุกฺโขติ. ‘ཟུང་གི་གོང་བུ་’ ཞེས་པ་ནི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྩེད་མོའི་ཆ་བྱད་ཟུང་ངོ་། །‘འདི་ལྟར་ཡང་སྡུག་བསྔལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་དམྱལ་བའི་དབང་གིས་ཀྱང་། རྣ་བ་དང་། སྣ་དང་། ལྕེ་དང་། ལུས་དང་། ཡིད་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་དབང་གིས་ཀྱང་རྣམ་པ་འདིས་སྡུག་བསྔལ་བ་ཞེས་པའོ། ། ๒๕๑. ทนฺเตหิ อุลฺเลหิตฺวาติ อุตฺตรทนฺเตหิ อญฺฉิตฺวา. รสวเสน อติตฺโต อสฺสาโท รสาโท. เตนาห ‘‘รสเคเธน ปริภุตฺตรโส’’ติ. ༢༥༡. “Dantehi ullehitvā”ཞེས་པ་ནི་ཡ་སོས་བྲད་དེ་འཐེན་པའོ། །རོའི་དབང་གིས་མ་ཚིམ་པར་མྱོང་བ་ནི་རོ་མྱོང་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་“རོ་ལ་ཆགས་པས་རོ་མྱོང་བར་གྱུར་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ๒๕๒. ทุรูโปติ วิรูโป. ทุทฺทโสติ เตเนว วิรูปภาเวน อนิฏฺฐทสฺสโน. ลกุณฺฐโกติ รสฺโส. ปวิฏฺฐคีโวติ ขนฺธนฺตรํ อนุปวิฏฺฐคีโว. มโหทโรติ วิปุลกุจฺฉิ. เยภุยฺเยน หิ ลกุณฺฏกา สตฺตา รสฺสคีวา ปุถุลกุจฺฉิกาว โหนฺตีติ ตถา วุตฺตํ. กาโณ นาม จกฺขุวิกโลติ วุตฺตํ – ‘‘เอกกฺขิกาโณ วา อุภยกฺขิกาโณ วา’’ติ. กุณีติ หตฺถวิกโล วุจฺจตีติ อาห – ‘‘เอกหตฺถกุณี วา อุภยหตฺถกุณี วา’’ติ. วาตาทินา อุปหตกายปกฺโข อิธ ปกฺขหโตติ อธิปฺเปโต, น ปกฺขิหโตติ อาห – ‘‘ปกฺขหโตติ ปีฐสปฺปี’’ติ. ทุกฺขานุปพนฺธทสฺสนตฺถนฺติ อปราปรชาตีสุ วิปากทุกฺขสฺส อนุปพนฺธวเสน ปวตฺติทสฺสนตฺถํ. ༢༥༢. “Durūpo”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ངན་པའོ། །“Duddaso”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ངན་པའི་ཚུལ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་མི་སྡུག་པར་མཐོང་བའོ། །“Lakuṇṭhako”ཞེས་པ་ནི་ཐུང་ངུའོ། །“Paviṭṭhagīvo”ཞེས་པ་ནི་ཕྲག་པའི་བར་དུ་སྐེ་ནུད་པའོ། །“Mahodaro”ཞེས་པ་ནི་ལྟོ་བ་ཆེ་བའོ། །ཕལ་ཆེར་གཟུགས་ཐུང་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་སྐེ་ཐུང་ཞིང་ལྟོ་བ་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །“Kāṇo”ཞེས་པ་ནི་མིག་ཉམས་པ་ལ་བྱ་སཏེ། “མིག་གཅིག་ཞར་བའམ་མིག་གཉིས་ཀ་ཞར་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“Kuṇī”ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་ཉམས་པ་ལ་བརྗོད་དེ། “ལག་པ་གཅིག་ཞ་བའམ་ལག་པ་གཉིས་ཀ་ཞ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །རླུང་ལ་སོགས་པས་ལུས་ཀྱི་ཕྱོགས་གཅིག་ཉམས་པ་ལ་འདིར་“pakkhahato”ཞེས་དགོངས་ཀྱི། བྱ་ཡིས་བཅོམ་པ་ནི་མ་ཡིན་པས་“pakkhahato ནི་གཞོགས་ཕྱེད་བཤལ་བའོ (pīṭhasappī)”ཞེས་གསུངས་སོ། །“Dukkhānupabandhadassanatthaṃ”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་ཕྱི་མ་ཕྱི་མ་རྣམས་སུ་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྡུག་བསྔལ་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། กลียติ ขลียติ อปฺปหียติ สาสนํ เอเตนาติ กลิ, ชุตปราชโย. โส เอว คหสทิสตาย ‘‘กลิคฺคโห’’ติ วุตฺโต. อธิพนฺธนฺติ กุฏุมฺพสฺส อธิวุตฺถสฺส มูลภูตสฺส อตฺตโน พนฺธิตพฺพตํ. เตนาห ‘‘อตฺตนาปิ พนฺธํ นิคจฺเฉยฺยา’’ติ. พาลภูมิยา พาลภาวสฺส มตฺถกปฺปตฺติ นิรยคามิกมฺมการิตาติ ‘‘นิรเย นิพฺพตฺตติ’’จฺเจว วุตฺตํ. ตคฺคหเณเนว ปน ตโต มุทุมุทุตราทิกมฺมวเสน เสสาปาเยสุ อปราปรนิพฺพตฺตาทิพาลภูมิ วิภาวิตา โหตีติ. “Kali”ཞེས་པ་ནི་གང་གིས་བསྟན་པ་ཉམས་ཤིང་འགྲིབ་ལ་མེད་པར་འགྱུར་བས་ནི་ཀ་ལི་ (kali) སྟེ། རྒྱན་པོ་བཙུགས་པ་ལས་ཕམ་པའོ། །དེ་ཉིད་འཛིན་པ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་“kaliggaho” (ཕམ་ཉེས་འཛིན་པ་) ཞེས་གསུངས་སོ། །“Adhibandhanti”ཞེས་པ་ནི་གནས་པའི་ཁྱིམ་གྱི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་བདག་ཉིད་བཅིང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“བདག་ཉིད་ཀྱང་བཅིང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །བྱིས་པའི་ས་ཉིད་དེ་བྱིས་པའི་དངོས་པོའི་རྩེ་མོར་སོན་པ་ནི་སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་འགྲོ་བའི་ལས་བྱེད་པ་ཉིད་ཡིན་པས་“སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་སྐྱེའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་དེ་ལས་འཇམ་པ་དང་ཤིན་ཏུ་འཇམ་པའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་ངན་སོང་ལྷག་མ་རྣམས་སུ་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱིས་པའི་ས་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ།། ๒๕๓. วุตฺตานุสาเรนาติ ‘‘พาโล อย’’นฺติอาทินา วุตฺตสฺส อตฺถวจนสฺส ‘‘ปณฺฑิโต อย’’นฺติ เอเตหิ ลกฺขียตีติอาทินา อนุสาเรน. มโนสุจริตาทีนํ วเสนาติ จินฺเตนฺโต อนภิชฺฌา-อพฺยาปาท-สมฺมาทสฺสนํ สุจินฺติตเมว จินฺเตตีติอาทินา มโนสุจริตานํ ติณฺณํ สุจริตานํ วเสน โยเชตพฺพานิ. ༢༥༣. “Vuttānusārena”ཞེས་པ་ནི་“འདི་ནི་བྱིས་པའོ་”ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་གི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས། “འདི་ནི་མཁས་པའོ་”ཞེས་པ་འདི་དག་གིས་མཚོན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའོ། །“Manosucaritādīnaṃ vasena”ཞེས་པ་ནི་སེམས་པའི་ཚེ་བརྣབ་སེམས་མེད་པ་དང་། གནོད་སེམས་མེད་པ་དང་། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་སྟེ་ལེགས་པར་བསམས་པ་ཉིད་བསམ་མོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཡིད་ཀྱི་ལེགས་པར་སྤྱད་པ་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། จกฺกรตนวณฺณนา འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེའི་བཤད་པའོ།། ๒๕๖. อุโปสถํ [Pg.355] (ที. นิ. ฏี. ๒.๒๔๓) วุจฺจติ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ สพฺพทิวเสสุ คหฏฺเฐหิ รกฺขิตพฺพสีลํ, สมาทานวเสน ตํ เอตสฺส อตฺถีติ อุโปสถิโก, ตสฺส. เตนาห ‘‘สมาทินฺนอุโปสถงฺคสฺสา’’ติ. ตทาติ ตสฺมึ กาเล, ยสฺมึ ปน กาเล จกฺกวตฺติภาวสํวตฺตนิย-ทาน-สีลาทิ-ปุญฺญสมฺภารสมุทาคมสมฺปนฺโน ปูริตจกฺกวตฺติวตฺโต กาทีปเทสวิเสสปจฺจาชาติยา เจว กุลรูปโภคาธิปเตยฺยาทิคุณวิเสสสมฺปตฺติยา จ ตทนุรูเป อตฺตภาเว ฐิโต โหติ, ตสฺมึ กาเล. ตาทิเส หิ กาเล จกฺกวตฺติภาวี ปุริสุตฺตโม ยถาวุตฺตคุณสมนฺนาคโต ราชา ขตฺติโย หุตฺวา มุทฺธาวสิตฺโต วิสุทฺธสีโล อนุโปสถํ สตสหสฺสวิสฺสชฺชนาทินา สมฺมาปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชติ, น ยทา จกฺกรตนํ อุปฺปชฺชติ, ตทา เอว. เตนาห – ‘‘ปาโต…เป… ธมฺมตา’’ติ. (ตตฺถ ทโม อินฺทฺริยสํวโร, สํยโม สีลสํวโร.) ༢༥༦. “Uposathaṃ”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཉིན་ཐམས་ཅད་དུ་བསྲུང་བར་བྱ་བའི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་བརྗོད་དེ། ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་དབང་གིས་དེ་ཉིད་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་གསོ་སྦྱོང་ལྡན་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཡན་ལག་ལྡན་པ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“Tadā”ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཚེ་སྟེ། གང་གི་ཚེ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཡོངས་སུ་བསྐངས་ཏེ། གླིང་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་ཁྱད་པར་ཅན་དུ་སྐྱེ་བ་དང་། རིགས་དང་གཟུགས་དང་ལོངས་སྤྱོད་དང་དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་འབྱོར་པས་དེ་དང་མཐུན་པའི་ལུས་ལ་གནས་པར་གྱུར་པ་དེའི་ཚེའོ། །དེ་ལྟ་བུའི་དུས་སུ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བར་འགྱུར་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་སྔར་བཤད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་དེ་ཉིད་རྒྱལ་པོ་རྒྱལ་རིགས་སྤྱི་བོ་ནས་དབང་བསྐུར་བ་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ནས། གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོར་འབུམ་ཕྲག་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པས་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་ཀྱི། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་བྱུང་བའི་ཚེ་ཁོ་ནར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“ནངས་པར་...ལྷག་མ་...ཆོས་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །(དེ་ལ་དམ་པ་ (damo) ནི་དབང་པོ་སྡོམ་པ་དང་། སམ་ཡ་མ་ (saṃyamo) ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པའོ།།) วุตฺตปฺปการปุญฺญกมฺมปจฺจยนฺติ จกฺกวตฺติภาวาวหทานทมสํยมาทิปุญฺญกมฺมเหตุกํ. นีลมณิสงฺฆาฏสทิสนฺติ อินฺทนีลมณิสญฺจยสมานํ. ทิพฺพานุภาวยุตฺตตฺตาติ ทสฺสนียตา มนุญฺญโฆสตา อากาสคามิตา โอภาสวิสฺสชฺชนา อปฺปฏิฆาตตา รญฺโญ อิจฺฉิตตฺถนิปฺผตฺติการณตาติ เอวมาทีหิ ทิพฺพสทิเสหิ อานุภาเวหิ สมนฺนาคตตฺตา. สพฺเพหิ อากาเรหีติ สพฺเพหิ สุนฺทเรหิ อากาเรหิ. ปริปูรนฺติ ปริปุณฺณํ. สา จสฺส ปาริปูริ อิทาเนว วิตฺถารียติ. “Vuttappakārapuññakammapaccayaṃ”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་དངོས་པོ་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་སྦྱིན་པ་དང་། འདུལ་བ་དང་། སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའོ། །“Nīlamaṇisaṅghāṭasadisaṃ”ཞེས་པ་ནི་དབང་སྔོན་གྱི་ནོར་བུའི་ཕུང་པོ་དང་མཚུངས་པའོ། །“Dibbānubhāvayuttattā”ཞེས་པ་ནི་ལྟ་ན་སྡུག་པ་ཉིད་དང་། སྒྲ་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཉིད་དང་། མཁའ་ལ་འགྲོ་བ་ཉིད་དང་། འོད་ཟེར་འགྱེད་པ་ཉིད་དང་། ཐོགས་པ་མེད་པ་ཉིད་དང་། རྒྱལ་པོའི་འདོད་པའི་དོན་འགྲུབ་པའི་རྒྱུ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ལྷ་དང་མཚུངས་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། །“Sabbehi ākārehi”ཞེས་པ་ནི་མཛེས་པའི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་སོ། །“Paripūraṃ”ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ། །དེའི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་ནི་ད་ལྟ་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ།། ปนาฬีติ ฉิทฺทํ. สุทฺธสินิทฺธทนฺตปนฺติยา นิพฺพิวรายาติ อธิปฺปาโย. นาภิปนาฬิ ปริกฺเขปปฏฺเฏสูติ นาภิปริกฺเขปปฏฺเฏ เจว นาภิยา ปนาฬิปริกฺเขปปฏฺเฏ จ. สุวิภตฺตาวาติ อญฺญมญฺญํ อสํกิณฺณตฺตา สุฏฺฐุ วิภตฺตา. ปริจฺเฉทเลขนฺตเรสุ มณิกา สุวิภตฺตา หุตฺวา ปญฺญายนฺตีติ วทนฺติ. “Panāḷī”ཞེས་པ་ནི་བུ་ག་འམ་གྲོག་རོང་ལྟ་བུའོ། །དག་ཅིང་འཇམ་པའི་སོའི་ཕྲེང་བ་ལྟར་བར་མཚམས་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“Nābhipanāḷi parikkhepapaṭṭesu”ཞེས་པ་ནི་ལྟེ་བའི་སྐོར་བའི་གསེར་གྱི་པང་དང་ལྟེ་བའི་གྲོག་རོང་སྐོར་བའི་པང་གཉིས་ཀ་ལའོ། །“Suvibhattā”ཞེས་པ་ནི་ཕན་ཚུན་མ་འདྲེས་པའི་ཕྱིར་ལེགས་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །མཚམས་ཀྱི་རི་མོའི་བར་དག་ཏུ་ནོར་བུ་རྣམས་ལེགས་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་སྣང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། ปริจฺเฉทเลขาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน มาลากมฺมาทึ สงฺคณฺหาติ. สุรตฺตาติอาทีสุ สุรตฺตคฺคหเณน มหานามวณฺณตํ ปฏิกฺขิปติ, สุทฺธคฺคหเณน สํกิลิฏฺฐตํ, สินิทฺธคฺคหเณน ลูขตํ. กามํ ตสฺส จกฺกรตนสฺส เนมิมณฺฑลํ อสนฺธิกํว นิพฺพตฺตํ, สพฺพตฺถกเมว ปน เกวลํ ปวาฬวณฺโณว [Pg.356] น โสภตีติ ปกติจกฺกสฺส สนฺธิยุตฺเตสุ ฐาเนสุ รตฺตชมฺพุนทปริกฺขตํ อโหสิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สนฺธีสุ ปนสฺสา’’ติอาทิ. “Paricchedalekhādīni”ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་“སོགས་པ་”ཞེས་པས་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བའི་ལས་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །“Surattā”ལ་སོགས་པ་ལས་ཤིན་ཏུ་དམར་བ་བཟུང་བས་མ་ཧཱ་ནཱ་མའི་ཁ་དོག་ཉིད་སྤོང་ལ། དག་པ་བཟུང་བས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ (དྲི་མ་ཅན་) ཉིད་དང་། འཇམ་པ་བཟུང་བས་རྩུབ་པ་ཉིད་སྤོང་ངོ། །འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་དེའི་མུ་ཁྱུད་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་མཚམས་མེད་པ་ལྟ་བུར་སྐྱེས་མོད་ཀྱི། ཐམས་ཅད་དུ་བྱུ་རུའི་ཁ་དོག་རྐྱང་པ་ཁོ་ནས་མི་མཛེས་པས། ཕལ་པའི་འཁོར་ལོའི་མཚམས་སྦྱོར་བའི་གནས་རྣམས་སུ་ཛམ་བུ་ཆུ་བོའི་གསེར་དམར་པོས་བརྒྱན་པར་གྱུར་ཏེ། དེ་ལ་དགོངས་ནས་“དེའི་མཚམས་རྣམས་སུ་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། เนมิมณฺฑลปิฏฺฐิยนฺติ เนมิมณฺฑลสฺส ปิฏฺฐิปเทเส. ทสนฺนํ ทสนฺนํ อรานมนฺตเรติ ทสนฺนํ ทสนฺนํ อรานํ อนฺตรสมีเป ปเทเส. ฉิทฺทมณฺฑลจิตฺโตติ มณฺฑลสณฺฐานฉิทฺทวิจิตฺโต. สุกุสลสมนฺนาหตสฺสาติ สุฏฺฐุ กุสเลน สิปฺปินา ปหตสฺส, วาทิตสฺสาติ อตฺโถ. วคฺคูติ มโนรโม รชนีโยติ สุณนฺตานํ ราคุปฺปาทโก. กมนีโยติ กนฺโต. สโมสริตกุสุมทามาติ โอลมฺพิตสุคนฺธกุสุมทามา. เนมิปริกฺเขปสฺสาติ เนมิปริยนฺตปริกฺเขปสฺส. นาภิปนาฬิยา ทฺวินฺนํ ปสฺสานํ วเสน ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ นาภิปนาฬีน’’นฺติ วุตฺตํ. เอกา เอว หิ สา ปนาฬิ. เยหีติ เยหิ ทฺวีหิ สีหมุเขหิ. ปุน เยหีติ มุตฺตากลาเปหิ. “Nemimaṇḍalapiṭṭhiyaṃ”ཞེས་པ་ནི་མུ་ཁྱུད་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་རྒྱབ་ཀྱི་ཕྱོགས་སུའོ། །“Dasannaṃ dasannaṃ arānamantare”ཞེས་པ་ནི་རྩིབས་བཅུ་བཅུའི་བར་གྱི་ཉེ་བའི་ཕྱོགས་སུའོ། །“Chiddamaṇḍalacitto”ཞེས་པ་ནི་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་དབྱིབས་ཀྱི་བུ་གས་བཀྲ་བའོ། །“Sukusalasamannāhatassa”ཞེས་པ་ནི་བཟོ་བོ་ཤིན་ཏུ་མཁས་པས་བརྡུངས་པ་སྟེ། རོལ་མོ་བཀྲོལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“Vaggū”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའོ། །“Rajanīyo”ཞེས་པ་ནི་ཐོས་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་སྐྱེད་པའོ། །“Kamanīyo”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའོ། །“Samosaritakusumadāmā”ཞེས་པ་ནི་དྲི་ཞིམ་པའི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་བཏགས་པའོ། །“Nemiparikkhepassa”ཞེས་པ་ནི་མུ་ཁྱུད་ཀྱི་མཐའི་སྐོར་བའོ། །ལྟེ་བའི་གྲོག་རོང་གི་ངོས་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་“ལྟེ་བའི་གྲོག་རོང་གཉིས་ཀ་ལའང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གྲོག་རོང་དེ་ནི་གཅིག་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །“Yehī”ཞེས་པ་ནི་སེང་གེའི་གདོང་གཉིས་གང་དག་གིས་སོ། །ཡང་“yehī”ཞེས་པ་ནི་མུ་ཏིག་གི་དྲྭ་བ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། โอธาปยมานนฺติ โสตุํ อวหิตานิ กุรุมานํ. จนฺโท ปุรโต, จกฺกรตนํ ปจฺฉาติ เอวํ ปุพฺพาปริเยน ปุพฺพาปรภาเคน. “Odhāpayamānaṃ”ཞེས་པ་ནི་ཉན་པའི་ཕྱིར་རྣ་བ་གཏོད་པར་བྱེད་པའོ། །“ཟླ་བ་ནི་མདུན་དུ་དང་། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་ནི་རྒྱབ་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་སྔ་ཕྱིའི་གོ་རིམ་གྱིས་ཏེ་སྔ་ཕྱིའི་དངོས་པོས་སོ།། อนฺเต ปุรสฺสาติ อนุราธปุเร รญฺโญ อนฺเตปุรสฺส อุตฺตรสีหปญฺชรอาสนฺเน ตทา รญฺโญ ปาสาเท ตาทิสสฺส อุตฺตรทิสาย สีหปญฺชรสฺส ลพฺภมานตฺตา วุตฺตํ. สุเขน สกฺกาติ กิญฺจิ อนารุหิตฺวา สรีรญฺจ อนุลฺลงฺฆิตฺวา ยถาฐิเตเนว หตฺเถน ปุปฺผมุฏฺฐิโย ขิปิตฺวา สุเขน สกฺกา โหติ ปูเชตุํ. “Ante purassa”ཞེས་པ་ནི་ཨ་ནུ་རཱ་དྷ་པུ་ར (Anurādhapura) གྲོང་ཁྱེར་དུ་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་འཁོར་གྱི་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་སེང་གེའི་སྐར་ཁུང་གི་ཉེ་འཁོར་དུ། དེའི་ཚེ་རྒྱལ་པོའི་གཟིམ་ཁང་དུ་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་སེང་གེའི་སྐར་ཁུང་དེ་ལྟ་བུ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །“Sukhena sakkā”ཞེས་པ་ནི་གང་ལའང་མ་འཛེགས་ཤིང་ལུས་ཀྱང་མ་བསྲིངས་པར་གནས་པ་དེ་ཉིད་ནས་ལག་པས་མེ་ཏོག་གི་སྤར་མོ་གཏོར་ཏེ་བདེ་བླག་ཏུ་མཆོད་པར་ནུས་པའོ།། นานาวิราครตนปฺปภาสมุชฺชลนฺติ นานาวิธจิตฺตวณฺณรตโนภาสปภสฺสรํ. อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปวตฺเตติ. อาคนฺตฺวา ฐิตฏฺฐานโต อุปริ อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปวตฺเต. “Nānāvirāgaratanappabhāsamujjalaṃ”ཞེས་པ་ནི་ཁ་དོག་སྣ་ཚོགས་པའི་རིན་པོ་ཆེའི་འོད་ཟེར་གྱིས་རྣམ་པར་གསལ་བའོ། །“མཁའ་ལ་མངོན་པར་འཕགས་ཏེ་འཇུག་གོ་”ཞེས་པ་ནི་འོངས་ནས་གནས་པའི་ས་ནས་ཡར་ནམ་མཁའ་ལ་མངོན་པར་འཕགས་ཏེ་འཇུག་པའོ།། สนฺนิเวสกฺขโมติ ขนฺธวารสนฺนิเวสโยคฺโย. สุลภาหารูปกรโณติ สุเขเนว ลทฺธพฺพธญฺญโครสทารุติณาทิโภชนสาธโน. ปรจกฺกนฺติ ปรสฺส รญฺโญ เสนา, อาณา วา. “Sannivesakkhamo”ཞེས་པ་ནི་སྒར་འདེབས་པར་འོས་པའོ། །“Sulabhāhārūpakaraṇo”ཞེས་པ་ནི་འབྲུ་དང་། བཞོན་ཐོག ཤིང་དང་། རྩྭ་ལ་སོགས་པའི་བཟའ་བཅའ་སླ་བར་རྙེད་པའི་མཐུན་རྐྱེན་དང་ལྡན་པའོ། །“Paracakkaṃ”ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་གྱི་རྒྱལ་པོའི་དམག་དཔུང་ངམ། བཀའ་ལུང་ངོ།། อาคตนนฺทโนติ อาคโต หุตฺวา นนฺทิชนโน. อาคตํ วา อาคมนํ, เตน นนฺทตีติ อาคตนนฺทโน. คมเนน โสเจตีติ คมนโสจโน. อุปกปฺเปถาติ อุปรูปริ กปฺเปถ สํวิทหถ, อุปเนถาติ [Pg.357] อตฺโถ. อุปปริกฺขิตฺวาติ เหตุโตปิ สภาวโตปิ ผลโตปิ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกอาทีนวโตปิ วีมํสิตฺวา. “Āgatanandano”ཞེས་པ་ནི་ལྷགས་པར་གྱུར་ཏེ་དགའ་བ་སྐྱེད་པའོ། །ཡང་ན་ལྷགས་པ་ནི་འོངས་པ་སྟེ། དེས་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་ལྷགས་པས་དགའ་བའོ། །“Gamanasocano”ཞེས་པ་ནི་གཤེགས་པས་མྱ་ངན་བྱེད་པའོ། །“Upakappetha”ཞེས་པ་ནི་གོང་ནས་གོང་དུ་སྟོབས་པར་གྱིས་ཤིག་སྟེ་བཤམས་ཤིག་ཅེས་པ་སྟེ། ཉེ་བར་སྒྲུབས་ཤིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“Upaparikkhitvā”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་ལས་ཀྱང་། རང་བཞིན་ལས་ཀྱང་། འབྲས་བུ་ལས་ཀྱང་། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་ཉེས་དམིགས་ལས་ཀྱང་རྟོག་དཔྱོད་བྱས་ནས་སོ།། วิภาเวนฺติ ปญฺญาย อตฺถํ วิภูตํ กโรนฺตีติ วิภาวิโน, ปญฺญวนฺโต. อนุยนฺตาติ อนุวตฺตกา. โอคจฺฉมานนฺติ โอสีทนฺตํ. โยชนมตฺตนฺติ วิตฺถารโต โยชนมตฺตํ ปเทสํ. คมฺภีรภาเวน ปน ยถา ภูมิ ทิสฺสติ, เอวํ โอคจฺฉติ. เตนาห ‘‘มหาสมุทฺทตล’’นฺติอาทิ. อนฺเต จกฺกรตนํ อุทเกน เสนาย อนชฺโฌตฺถรณตฺถํ. “Vibhāvino”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་རྣམ་པར་གསལ་བ་སྟེ། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་སོ། །“Anuyantā”ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་རྣམས་སོ། །“Ogacchamānaṃ”ཞེས་པ་ནི་ནུབ་པའོ། །“Yojanamattaṃ”ཞེས་པ་ནི་ཞེང་དུ་དཔག་ཚད་ཙམ་གྱི་གནས་སོ། །གཏིང་ཟབ་པའི་དངོས་པོས་ནི་ས་གཞི་ཇི་ལྟར་སྣང་བ་དེ་ལྟར་ནུབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་གཏིང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །མཐར་འཁོར་防ོ་རིན་པོ་ཆེ་ནི་ཆུས་དམག་དཔུང་གནོན་པར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། ๒๕๗. ปุรตฺถิโม สมุทฺโท ปริยนฺโต อสฺสาติ ปุรตฺถิมสมุทฺทปริยนฺโต, ปุรตฺถิมสมุทฺทํ ปริยนฺตํ กตฺวา. จาตุรนฺตายาติ จาตุสมุทฺทนฺตาย ปุพฺพวิเทหาทิจตุโกฏฺฐาสนฺตาย. ༢༥༧. “Puratthimasamuddapariyanto”ཞེས་པ་ནི་ཤར་གྱི་རྒྱ་མཚོ་མཐར་ཐུག་པ་སྟེ། ཤར་གྱི་རྒྱ་མཚོ་མཐའ་མཚམས་སུ་བྱས་པའོ། །“Cāturantāya”ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མཚོ་བཞི་མཐར་ཐུག་པ་སྟེ། ཤར་གྱི་ལུས་འཕགས་གླིང་ལ་སོགས་པའི་ช་བཞི་མཐར་ཐུག་པའོ།། หตฺถิรตนวณฺณนา གླང་པོ་རིན་པོ་ཆེའི་བཤད་པའོ།། ๒๕๘. หริจนฺทนาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน จตุชฺชาติยคนฺธาทึ สงฺคณฺหาติ. อาคมนํ จินฺเตถาติ วทนฺติ จกฺกวตฺติวตฺตสฺส ปูริตตาย ปริจิตตฺตา. ภูมิผุสนเกหิ วาลธิ, วรงฺคํ หตฺโถติ อิเมหิ จ ตีหิ, จตูหิ ปาเทหิ จาติ สตฺตหิ อวยเวหิ ฐิตตฺตา สตฺตปติฏฺโฐ. อิตเรสํ อมจฺจาทีนํ จินฺตยนฺตานํ น อาคจฺฉติ. อปเนตฺวาติ อตฺตโน อานุภาเวน อปเนตฺวา. คนฺธเมว หิ ตสฺส อิตเร หตฺถิโน น สหนฺติ. ༢༥༨. “Haricandanādīhi”ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་“སོགས་པ་”ཞེས་པས་དྲི་བཞི་སྦྱོར་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །“འོངས་པ་ལ་སེམས་ཤིག་”ཅེས་བརྗོད་དེ། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཡོངས་སུ་བསྐངས་པས་གོམས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ས་ལ་རེག་པ་རྔ་མ་དང་། མགོ་དང་། སྣ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་གསུམ་དང་། རྐང་པ་བཞི་སྟེ་ཡན་ལག་བདུན་གྱིས་གནས་པའི་ཕྱིར་“རབ་ཏུ་གནས་པ་བདུན་པ་”ཞེས་བྱའོ། །བློན་པོ་ལ་སོགས་པ་གཞན་རྣམས་ཀྱིས་བསམས་པ་ན་མི་འོངས་སོ། །“Apanetvā”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་མཐུས་བསལ་ནས་ཏེ། གླང་པོ་གཞན་དག་ནི་དེའི་དྲི་ཙམ་ཡང་བཟོད་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། อสฺสรตนวณฺณนา རྟ་རིན་པོ་ཆེའི་བཤད་པའོ།། สินฺธวกุลโตติ สินฺธวสฺสาชานียกุลโต. “Sindhavakulato”ཞེས་པ་ནི་སིནྡྷུའི་ཅང་ཤེས་རྟ་ཡི་རིགས་ལས་སོ།། มณิรตนวณฺณนา ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེའི་བཤད་པའོ།། สกฏนาภิสมปฺปมาณนฺติ ปริณาหโต มหาสกฏสฺส นาภิยา สมปฺปมาณํ. อุโภสุ อนฺเตสูติ เหฏฺฐา อุปริ จาติ ทฺวีสุ อนฺเตสุ. กณฺณิกปริยนฺตโตติ ทฺวินฺนํ กญฺจนปทุมานํ กณฺณิกาย ปริยนฺตโต. มุตฺตาชาลเก ฐเปตฺวาติ สุวิสุทฺเธ มุตฺตามเย ชาลเก ปติฏฺฐเปตฺวา. “Sakaṭanābhisamappamāṇaṃ”ཞེས་པ་ནི་སྦོམ་ཚད་དུ་ཤིང་རྟ་ཆེན་པོའི་ལྟེ་བ་དང་ཚད་མཉམ་པའོ། །“Ubhosu antesu”ཞེས་པ་ནི་འོག་དང་སྟེང་སྟེ་མཐའ་གཉིས་ལའོ། །“Kaṇṇikapariyantato”ཞེས་པ་ནི་གསེར་གྱི་པདྨ་གཉིས་ཀྱི་ཟེ་འབྲུའི་མཐའ་ནས་སོ། །“Muttājālake ṭhapetvā”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་དག་པའི་མུ་ཏིག་གི་དྲྭ་བའི་ནང་དུ་བཞག་ནས་སོ།། อิตฺถิรตนวณฺณนา བུད་མེད་རིན་པོ་ཆེའི་བཤད་པའོ།། ‘‘อิตฺถิรตนํ [Pg.358] ปาตุภวตี’’ติ วตฺวา อสฺส ปาตุภวนาการํ ทสฺเสตุํ, ‘‘มทฺทราชกุลโต วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. มทฺทรฏฺฐํ กิร อภิรูปานํ อิตฺถีนํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ. สณฺฐานปาริปูริยาติ หตฺถปาทาทิสรีราวยวานํ สุสณฺฐิตตาย. อวยวปาริปูริยา หิ สมุทายปาริปูริสิทฺธิ. รูปนฺติ สรีรํ. ทสฺสนียาติ สุรูปภาเวน ปสฺสิตพฺพยุตฺตา. โสมนสฺสวเสน จิตฺตํ ปสาเทติ โยนิโส จินฺเตนฺตานํ กมฺมผลสทฺธาย วเสน. ปสาทาวหตฺตาติ การณวจเนน ยถา ปาสาทิกตาย วณฺณโปกฺขรตาสิทฺธิ วุตฺตา, เอวํ ทสฺสนียตาย ปาสาทิกตาสิทฺธิ, อภิรูปตาย จ ทสฺสนียตาสิทฺธิ วตฺตพฺพาติ นยํ ทสฺเสติ. ปฏิโลมโต วา วณฺณโปกฺขรตาย ปาสาทิกตาสิทฺธิ, ปาสาทิกตาย ทสฺสนียตาสิทฺธิ, ทสฺสนียตาย อภิรูปตาสิทฺธิ โยเชตพฺพา. เอวํ สรีรสมฺปตฺติวเสน อภิรูปตาทิเก ทสฺเสตฺวา อิทานิ สรีเร โทสาภาววเสนปิ เต ทสฺเสตุํ, ‘‘อภิรูปา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา ปมาณยุตฺตา, เอวํ อาโรหปริณาหโยคโต จ ปาสาทิกา นาติทีฆตาทโย. เอวํ มนุสฺสานํ ทิพฺพรูปตาสมฺปตฺติปีติ ‘‘อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณ’’นฺติ วุตฺตํ. กายวิปตฺติยาติ สรีรโทสสฺส. อภาโวติ อจฺจนฺตเมว ทูรีภาโว. "བུད་མེད་རིན་པོ་ཆེ་བྱུང་བར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་གསུངས་ནས། དེ་བྱུང་བའི་རྣམ་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "མདྡ་རྒྱལ་པོའི་རིགས་ལས་སམ"་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། མདྡ་ཡུལ་ནི་བུད་མེད་མཛེས་མ་རྣམས་སྐྱེ་བའི་གནས་ཡིན་པར་གྲགས། "དབྱིབས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་"ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡན་ལག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་ཚོགས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །"གཟུགས་"ཞེས་པ་ནི་ལུས་སོ། །"བལྟ་ན་སྡུག་པ་"ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་བཟང་བའི་དངོས་པོས་བལྟ་བར་འོས་པའོ། །ཚུལ་བཞིན་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་ལས་དང་འབྲས་བུའི་དད་པའི་དབང་གིས་ཡིད་རབ་ཏུ་དང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །"དང་བ་འདྲེན་པ་"ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱུའི་ཚིག་གིས། ཇི་ལྟར་མཛེས་པའི་དངོས་པོས་ཁ་དོག་པདྨ་ལྟ་བུ་འགྲུབ་པར་གསུངས་པ་དེ་བཞིན་དུ། བལྟ་ན་སྡུག་པའི་དངོས་པོས་མཛེས་པ་འགྲུབ་པ་དང་། གཟུགས་བཟང་བའི་དངོས་པོས་བལྟ་ན་སྡུག་པ་འགྲུབ་པར་བརྗོད་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་ཚུལ་བསྟན་ཏོ། །ཡང་ན་ལུགས་ལྡོག་གི་སྒོ་ནས། ཁ་དོག་པདྨ་ལྟ་བུས་མཛེས་པ་འགྲུབ་པ་དང་། མཛེས་པས་བལྟ་ན་སྡུག་པ་འགྲུབ་པ་དང་། བལྟ་ན་སྡུག་པས་གཟུགས་བཟང་བ་འགྲུབ་པ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ལུས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དབང་གིས་གཟུགས་བཟང་བ་ལ་སོགས་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་ལུས་ལ་སྐྱོན་མེད་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་དེ་དག་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "གཟུགས་བཟང་བ་འམ"་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་ཇི་ལྟར་ཚད་དང་མཐུན་པ་དེ་བཞིན་དུ་སྲིད་དང་ཞེང་འཚམ་པའི་སྒོ་ནས་མཛེས་པ་ནི་ཧ་ཅང་མི་རིང་བ་ལ་སོགས་པའོ། །དེ་ལྟར་མི་རྣམས་ཀྱི་ལྷའི་གཟུགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡང་"ལྷའི་ཁ་དོག་ལ་མ་སླེབས་པ་"ཞེས་གསུངས། "ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཉམས་པ་"ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྐྱོན་ནོ། །"མེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་གཏན་ནས་ཤིན་ཏུ་རིང་དུ་གྱུར་པའོ། ། สตวิหตสฺสาติ สตกฺขตฺตุํ วิหตสฺส. สตวิหตสฺสาติ จ อิทํ กปฺปาสปิจุวเสน วุตฺตํ, ตูลปิจุโน ปน วิหนนเมว นตฺถิ. กุงฺกุมตครตุรุกฺขยวนปุปฺผานิ จตุชฺชาติ. ตมาลตครตุรุกฺขยวนปุปฺผานีติ อปเร. "བརྒྱ་ཕྲག་ཏུ་བརྡུངས་པ་"ཞེས་པ་ནི་ལན་བརྒྱར་བརྡུངས་པའོ། །"བརྒྱ་ཕྲག་ཏུ་བརྡུངས་པ་"ཞེས་པ་འདི་ནི་ཤིང་བལ་གྱི་འདབ་མའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན། སྲིན་བལ་གྱི་འདབ་མ་ལ་ནི་བརྡུང་བ་ཉིད་མེད་དོ། །གུར་གུམ་དང་། རྒྱ་སྤོས། གསེར་གྱི་མེ་ཏོག །ཡ་བ་ནའི་མེ་ཏོག་རྣམས་ནི་སྣ་བཞིའོ། །ཏ་མ་ལའི་ལོ་མ་དང་། རྒྱ་སྤོས། གསེར་གྱི་མེ་ཏོག །ཡ་བ་ནའི་མེ་ཏོག་རྣམས་སོ་ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ། ། อคฺคิทฑฺฒา วิยาติ อาสนคเตน อคฺคินา ทฑฺฒา วิย. ปฐมเมวาติ อญฺญกิจฺจโต ปฐมเมว, ทสฺสนสมกาลเมวาติ อตฺโถ. ตํ ตํ อตฺตนา รญฺโญ กาตพฺพกิจฺจํ กึ กโรมีติ ปุจฺฉิตพฺพตาย กึ กรณนฺติ ปฏิสฺสาเวตีติ กิงฺการปฏิสฺสาวินี. "མེས་ཚིག་པ་བཞིན་"ཞེས་པ་ནི་སྟན་ལ་གནས་པའི་མེས་ཚིག་པ་བཞིན་ནོ། །"ཐོག་མ་ཉིད་དུ་"ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་གཞན་ལས་ཐོག་མ་ཉིད་དུའམ། མཐོང་བའི་དུས་མཚུངས་ཉིད་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །རང་གིས་རྒྱལ་པོའི་ཆེད་དུ་བྱ་བའི་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་ལ། "ཅི་ཞིག་བྱ་"ཞེས་དྲི་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས། "ཅི་བྱ་"ཞེས་ཁས་ལེན་པའི་ཕྱིར་"ཅི་བྱ་ཁས་ལེན་མ་"ཞེས་བྱའོ། ། มาตุคาโม นาม เยภุยฺเยน สฐชาติโก, อิตฺถิรตนสฺส ปน ตํ นตฺถีติ ทสฺเสตุํ, ‘‘สฺวาสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. คุณาติ รูปคุณา เจว อาจารคุณา จ. ปุริมกมฺมานุภาเวนาติ ตสฺสา ปุริมกมฺมานุภาเวน. อิตฺถิรตนสฺส ตพฺภาวสํวตฺตนิยปุริมกมฺมสฺส อานุภาเวน, จกฺกวตฺติโนปิ ปริวารสํวตฺตนิยํ ปุญฺญกมฺมํ ตาทิสสฺส ผลวิเสสสฺส อุปนิสฺสโย โหติเยว. เตนาห ‘‘จกฺกวตฺติโน ปุญฺญํ อุปนิสฺสายา’’ติ. เอเตน เสสรตเนสุปิ [Pg.359] เตสํ วิเสสานํ ตทุปนิสฺสยตา วิภาวิตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุพฺเพ เอกเทสวเสน ลพฺภมานปาริปูรี รญฺโญ จกฺกวตฺติภาวูปคมนโต ปฏฺฐาย สพฺพาการปาริปูรา ชาตา. སྐྱེ་དམན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕལ་ཆེར་གཡོ་སྒྱུའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་ལ། བུད་མེད་རིན་པོ་ཆེ་ལ་ནི་དེ་མེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "མོ་དེ་ནི་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། "ཡོན་ཏན་"ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཉིད་དོ། །"སྔོན་གྱི་ལས་ཀྱི་མཐུས་"ཞེས་པ་ནི་མོ་རང་གི་སྔོན་གྱི་ལས་ཀྱི་མཐུས་སོ། །བུད་མེད་རིན་པོ་ཆེའི་དངོས་པོ་དེར་འགྱུར་བར་བྱེད་པའི་སྔོན་གྱི་ལས་ཀྱི་མཐུ་དང་། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་འཁོར་དུ་འགྱུར་བར་བྱེད་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུའི་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་"འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་བསོད་ནམས་ལ་བརྟེན་ནས་"ཞེས་གསུངས། འདིས་རིན་པོ་ཆེ་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་རྣམས་དེ་ལ་བརྟེན་པ་ཉིད་དུ་གསལ་བར་བྱས་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྔོན་ཆ་ཤས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཐོབ་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི། རྒྱལ་པོ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་གོ་འཕང་ལ་བཞུགས་པ་ནས་བཟུང་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་གྱུར་ཏོ། ། คหปติรตนวณฺณนา ཁྱིམ་བདག་རིན་པོ་ཆེའི་བཤད་པའོ། ། ปกติยาวาติ สภาเวเนว, จกฺกรตนปาตุภาวโต ปุพฺเพปิ. "རང་བཞིན་གྱིས་ཉིད་"ཞེས་པ་ནི་རང་གཤིས་ཀྱིས་ཏེ། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་མ་བྱུང་བའི་སྔོན་དུའང་ངོ་། ། ปริณายกรตนวณฺณนา བློན་པོ་རིན་པོ་ཆེའི་བཤད་པའོ། ། นิสฺสายาติ อุปนิสฺสาย. "བརྟེན་ནས་"ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བརྟེན་ནས་སོ། ། ๒๖๐. กฏคฺคโห วุจฺจติ ชยคฺคโห สกานํ ปณานํ กฏภาเวน อตฺถสิทฺธิวเสน สงฺคณฺหนนฺติ กตฺวา. เตนาห ‘‘ชยคฺคาเหนา’’ติ. เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกปฺปโยเคเนว สตสหสฺสานิ อธิคจฺเฉยฺยาติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว. ༢༦༠. "རྒྱལ་ཁ་ལེན་པ་"ཞེས་པ་ནི་རང་གི་རྒྱན་རྣམས་རྒྱལ་བའི་དངོས་པོས་དོན་གྲུབ་པའི་དབང་གིས་འཛིན་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་"རྒྱལ་ཁ་ལེན་པས་"ཞེས་གསུངས། "ལན་ཅིག་གིས་ཉིད་"ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་འབུམ་ཕྲག་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་པས་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། พาลปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. བྱིས་པ་དང་མཁས་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๐. เทวทูตสุตฺตวณฺณนา ༡༠. ལྷའི་ཕོ་ཉའི་མདོའི་བཤད་པའོ། ། ๒๖๑. ทฺเว อคาราติอาทีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘สทฺวารา…เป… อนุวิจรนฺเตปี’’ติ เอตมตฺถํ สงฺคณฺหาติ. เอตฺตกเมว หิ อสฺสปุรสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๓๒; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๓๒) วิตฺถาริตํ เวทิตพฺพํ. ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา’’ติอาทิ ปน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๓๙๗) ตถา วิตฺถาริตมฺปิ สุตฺตสํวณฺณนา โหตีติ กตฺวา, ‘‘อสฺสปุรสุตฺเต วิตฺถาริตเมวา’’ติ วุตฺตํ. ༢༦༡. "ཁྱིམ་གཉིས་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པའི་"སོགས་"སྒྲས་ "སྒོ་དང་བཅས་པ་...པེ་... རྒྱུ་བ་རྣམས་ཀྱང་"ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྡུད་དོ། །འདི་ཙམ་ཞིག་ནི་རྟ་ཅན་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མདོ་ལས་རྒྱས་པར་བཤད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །"ལྷའི་མིག་གིས་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ལས་དེ་ལྟར་རྒྱས་པར་བཤད་ཀྱང་། མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "རྟ་ཅན་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མདོ་ལས་རྒྱས་པར་བཤད་པ་ཉིད་དོ་"ཞེས་གསུངས། ๒๖๒. นิรยโต ปฏฺฐาย เทสนํ เทวโลเกน โอสาเปตีติ สํกิเลสธมฺเมหิ สํเวเชตฺวา โวทานธมฺเมหิ นิฏฺฐาเปนฺโต. ทุติยํ ปน วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺพํ, ตทิทํ เวเนยฺยชฺฌาสยวิสิฏฺฐนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิทานิ สงฺขิปิตฺวา วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ, ‘‘สเจ’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสติ ภควา. ༢༦༢. "དམྱལ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཆོས་བསྟན་པ་ལྷའི་ཡུལ་གྱིས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཉོན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱོ་བ་སྐྱེད་པར་བྱས་ནས། རྣམ་བྱང་གི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་པའོ། །གཉིས་པ་ནི་བཤད་པ་ལས་བཟློག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ནི་གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་དབང་གིས་སོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །ད་ནི་མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པའི་དོན་འགྲེལ་བའི་ཕྱིར། "གལ་ཏེ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། "དེ་"ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། ། เอกจฺเจ [Pg.360] เถราติ (กถา. อนุฏี. ๘๖๖-๘๖๘; อ. นิ. ฏี. ๒.๓.๓๖) อนฺธกาทิเก, วิญฺญาณวาทิโน จ สนฺธาย วทติ. เนรยิเก นิรเย ปาเลนฺติ ตโต นิคฺคนฺตุมปฺปทานวเสน รกฺขนฺตีติ นิรยปาลา. เนรยิกานํ นรกทุกฺเขน ปริโยนทฺธาย อลํ สมตฺถาติ วา นิรยปาลา. ตนฺติ ‘‘นตฺถิ นิรยปาลา’’ติวจนํ. ปฏิเสธิตเมวาติ ‘‘อตฺถิ นิรเย นิรยปาลา, อตฺถิ จ การณิกา’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม (กถา. ๘๖๖) ปฏิเสธิตเมว. ยทิ นิรยปาลา นาม น สิยุํ, กมฺมการณาปิ น ภเวยฺย. สติ หิ การณิเก กมฺมการณาย ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. เอตฺถาห – ‘‘กึ ปเนเต นิรยปาลา เนรยิกา, อุทาหุ อเนรยิกา’’ติ. กิญฺเจตฺถ – ยทิ ตาว เนรยิกา, อิเม นิรยสํวตฺตนิเยน กมฺมุนา นิพฺพตฺตาติ สยมฺปิ นิรยทุกฺขํ อนุภเวยฺยุํ, ตถา สติ อญฺเญสํ เนรยิกานํ ยาตนาย อสมตฺถา สิยุํ, ‘‘อิเม เนรยิกา, อิเม นิรยปาลา’’ติ ววตฺถานญฺจ น สิยา, เย จ เย ยาเตนฺติ, เตหิ สมานรูปพลปฺปมาเณหิ อิตเรสํ ภยสนฺตาสา น สิยุํ. อถ อเนรยิกา, เนสํ ตตฺถ กถํ สมฺภโวติ วุจฺจเต – อเนรยิกา นิรยปาลา อนิรยคติสํวตฺตนิยกมฺมนิพฺพตฺติโต. นิรยูปปตฺติสํวตฺตนิยกมฺมโต หิ อญฺเญเนว กมฺมุนา เต นิพฺพตฺตนฺติ รกฺขสชาติกตฺตา. ตถา หิ วทนฺติ สพฺพตฺถิวาทิโน – "གནས་བརྟན་ཁ་ཅིག་"ཞེས་པ་ནི་མུན་པ་ཅན་ལ་སོགས་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །དམྱལ་བ་པ་རྣམས་དམྱལ་བར་སྐྱོང་ཞིང་། དེ་ལས་ཕྱིར་འབྱུང་བ་མ་བྱིན་པའི་སྒོ་ནས་སྲུང་བས་ན་"དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་"ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་དམྱལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་གཡོགས་པ་ལ་ནུས་ཤིང་མཐུ་དང་ལྡན་པས་ན་"དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་"ཞེས་བྱའོ། །"དེ་"ཞེས་པ་ནི་"དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་མེད་དོ་"ཞེས་པའི་ཚིག་གོ། །"བཀག་པ་ཉིད་དོ་"ཞེས་པ་ནི་"དམྱལ་བར་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་ཡོད་དོ། །གཤེད་མ་རྣམས་ཀྱང་ཡོད་དོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་མངོན་པ་ལས་བཀག་པ་ཉིད་དོ། །གལ་ཏེ་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་ན་ལས་ཀྱི་གཤེད་མའང་མི་འགྱུར་རོ། །གཤེད་མ་ཡོད་ན་ལས་ཀྱི་གཤེད་མ་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་"ཇི་ལྟར་ཞེ་ན"་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འདིར་བཤད་པ། "ཅི་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་འདི་དག་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ཡིན་ནམ། འོན་ཏེ་དམྱལ་བ་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཡིན།" འདིར་ཅི་ཞེ་ན། གལ་ཏེ་རེ་ཞིག་དམྱལ་བ་པ་ཡིན་ན། འདི་དག་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ལས་ཀྱིས་སྐྱེས་པས་རང་ཉིད་ཀྱང་དམྱལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་ལ། དེ་ལྟ་ན་གཞན་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལ་མི་ནུས་པར་འགྱུར་ཞིང་། "འདི་དག་ནི་དམྱལ་བ་པའོ། །འདི་དག་ནི་དམྱལ་བའི་སྲུང་མའོ"་ཞེས་རྣམ་པར་གཞག་པའང་མི་འགྱུར་ལ། གང་དང་གང་གིས་གནོད་པ་བྱེད་པ་དེ་དག་དང་གཟུགས་དང་སྟོབས་དང་ཚད་མཚུངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གཞན་དག་ལ་འཇིགས་པ་དང་སྐྲག་པ་མི་འགྱུར་རོ། །ཅི་སྟེ་དམྱལ་བ་པ་མ་ཡིན་པ་ཡིན་ན། དེ་དག་དེར་ཇི་ལྟར་འབྱུང་ཞེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་རྣམས་ནི་དམྱལ་བའི་འགྲོ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ལས་ལས་མ་སྐྱེས་པས་དམྱལ་བ་པ་མ་ཡིན་ནོ། །དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ལས་ལས་གཞན་པའི་ལས་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་སྲིན་པོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་ཡོད་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘โกธนา กุรูรกมฺมนฺตา, ปาปาภิรุจิโน สทา; ทุกฺขิเตสุ จ นนฺทนฺติ, ชายนฺติ ยมรกฺขสา’’ติ. (กถา. อนุฏี. ๘๖๖-๘๖๘; อ. นิ. ฏี. ๒.๓.๓๖); "ཁྲོ་གཏུམ་ལས་ནི་དྲག་པོ་ཅན། །རྟག་ཏུ་སྡིག་ལ་མངོན་དགའ་ཞིང་། །སྡུག་བསྔལ་བ་ལ་རྗེས་སུ་རོལ། །གཤིན་རྗེའི་སྲིན་པོ་རྣམས་སུ་སྐྱེ། །"ཞེས་སོ། ། ตตฺถ ยเทเก วทนฺติ ‘‘ยาตนาทุกฺขํ ปฏิสํเวเทยฺยุํ, อถ วา อญฺญมญฺญํ ยาเตยฺยุ’’นฺติอาทิ, ตยิทํ อสารํ นิรยปาลานํ เนรยิกภาวสฺเสว อภาวโต. ยทิปิ อเนรยิกา นิรยปาลา, อโยมยาย ปน อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย นิรยภูมิยา ปริกฺกมมานา กถํ ทาหทุกฺขํ นานุภวนฺตีติ? กมฺมานุภาวโต. ยถา หิ อิทฺธิมนฺโต เจโตวสิปฺปตฺตา มหาโมคฺคลฺลานาทโย เนรยิเก อนุกมฺปนฺตา อิทฺธิพเลน นิรยภูมึ อุปคตา ทาหทุกฺเขน น พาธียนฺติ, เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. དེ་ལ་ཁ་ཅིག་གིས་ "གནོད་པའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་རམ། ཡང་ན་ཕན་ཚུན་གནོད་པ་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གང་སྨྲས་པ་དེ་ནི་སྙིང་པོ་མེད་པ་སྟེ། དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་རྣམས་དམྱལ་བ་པ་ཉིད་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་རྣམས་དམྱལ་བ་པ་མ་ཡིན་དུ་ཟིན་ཀྱང་། ལྕགས་ལས་གྲུབ་ཅིང་འབར་བ་ཀུན་ཏུ་རབ་ཏུ་འབར་བ་མེ་ལྕེ་དང་བཅས་པའི་དམྱལ་བའི་ས་གཞི་ལ་རྒྱུ་བཞིན་དུ་ཇི་ལྟར་ཚིག་པའི་སྡུག་བསྔལ་མི་མྱོང་ཞེ་ན། ལས་ཀྱི་མཐུ་ལས་སོ། །ཇི་ལྟར་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་ཞིང་སེམས་ལ་དབང་ཐོབ་པའི་མོའུ་འགལ་གྱི་བུ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེ་བས་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་སྟོབས་ཀྱིས་དམྱལ་བའི་ས་གཞིར་གཤེགས་ཀྱང་ཚིག་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་མི་གནོད་པ་དེ་བཞིན་དུ་འདི་ཡང་བལྟ་བར་བྱའོ། ། อิทฺธิวิสยสฺส [Pg.361] อจินฺเตยฺยภาวโตติ เจ? อิทมฺปิ ตํสมานํ กมฺมวิปากสฺส อจินฺเตยฺยภาวโต. ตถารูเปน หิ กมฺมุนา เต นิพฺพตฺตา. ยถา นิรยทุกฺเขน อพาธิตา เอว หุตฺวา เนรยิเก ยาเตนฺติ, น เจตฺตเกน พาหิรวิสยาภาโว ยุชฺชติ อิฏฺฐานิฏฺฐตาย ปจฺเจกํ ทฺวารปุริเสสุ วิภตฺตสภาวตฺตา. ตถา หิ เอกจฺจสฺส ทฺวารสฺส ปุริสสฺส จ อิฏฺฐํ เอกจฺจสฺส อนิฏฺฐํ, เอกจฺจสฺส จ อนิฏฺฐํ เอกจฺจสฺส อิฏฺฐํ โหติ. เอวญฺจ กตฺวา ยเทเก วทนฺติ – ‘‘นตฺถิ กมฺมวเสน เตชสา ปรูปตาปน’’นฺติอาทิ, ตทปาหตํ โหติ. ยํ ปน วทนฺติ – ‘‘อเนรยิกานํ เนสํ กถํ ตตฺถ สมฺภโว’’ติ นิรเย เนรยิกานํ ยาตนาสพฺภาวโต. เนรยิกสตฺตยาตนาโยคฺยญฺหิ อตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตนฺตํ กมฺมํ ตาทิสนิกนฺติวินามิตํ นิรยฏฺฐาเนเยว นิพฺพตฺเตติ. เต จ เนรยิเกหิ อธิกตรพลาโรหปริณาหา อติวิย ภยานกทสฺสนา กุรูรตรปโยคา จ โหนฺติ. เอเตเนว ตตฺถ เนรยิกานํ วิพาธกกากสุนขาทีนมฺปิ นิพฺพตฺติ สํวณฺณิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. གལ་ཏེ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཡུལ་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེ་ན། འདི་ཡང་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟ་བུའི་ལས་ཀྱིས་དེ་དག་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་ལྟར་དམྱལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་མ་གནོད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། འདི་ཙམ་གྱིས་ཕྱིའི་ཡུལ་མེད་པར་མི་རིགས་ཏེ། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དངོས་པོས་སྒོ་སྲུང་སོ་སོ་ལ་རང་བཞིན་བགོས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཇི་ལྟར་སྒོ་དང་སྐྱེས་བུ་ཁ་ཅིག་ལ་ཡིད་དུ་འོང་བ་དེ་ཁ་ཅིག་ལ་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་དང་། ཁ་ཅིག་ལ་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་དེ་ཁ་ཅིག་ལ་ཡིད་དུ་འོང་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་བྱས་ནས་ཁ་ཅིག་གིས་ "ལས་ཀྱི་དབང་གིས་མེས་གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་མེད་དོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གང་སྨྲས་པ་དེ་ནི་བསལ་བ་ཉིད་དོ། །གང་ཡང་ "དམྱལ་བ་པ་མ་ཡིན་པ་དེ་དག་དེར་ཇི་ལྟར་འབྱུང་"ཞེས་སྨྲས་པ་ནི། དམྱལ་བར་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ལ་གནོད་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དམྱལ་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པར་འོས་པའི་ལུས་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ལས་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་མངོན་པར་དགའ་བས་བསྒྱུར་ཏེ་དམྱལ་བའི་གནས་ཉིད་དུ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ། །དེ་དག་ཀྱང་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ལས་ལྷག་པའི་སྟོབས་དང་སྲིད་དང་ཞེང་དང་ལྡན་ཞིང་། ཤིན་ཏུ་འཇིགས་སུ་རུང་བར་སྣང་བ་དང་། ཆེས་དྲག་པོའི་སྦྱོར་བ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ། །འདི་ཉིད་ཀྱིས་དེར་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་བྱ་རོག་དང་ཁྱི་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་སྐྱེ་བར་བཤད་དོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། ། กถํ อญฺญคติเกหิ อญฺญคติกพาธนนฺติ จ น วตฺตพฺพํ อญฺญตฺถาปิ ตถา ทสฺสนโต. ยํ ปเนเก วทนฺติ – ‘‘อสตฺตสภาวา เอว นิรยปาลา นิรยสุนขาทโย จา’’ติ ตมฺปิ เตสํ มติมตฺตํ อญฺญตฺถ ตถา อทสฺสนโต. น หิ กาจิ อตฺถิ ตาทิสี ธมฺมปฺปวตฺติ, ยา อสตฺตสภาวา, สมฺปติสตฺเตหิ อปฺปโยชิตา จ สตฺตกิจฺจํ สาเธนฺตี ทิฏฺฐปุพฺพา. เปตานํ ปานียนิวารกานํ ทณฺฑาทิหตฺถปุริสานมฺปิ สพฺภาเว, อสตฺตภาเว จ วิเสสการณํ นตฺถิ. สุปิโนปฆาโตปิ อตฺถิ, กิจฺจสมตฺถตา ปน อปฺปมาณํ ทสฺสนาทิมตฺเตนปิ ตทตฺถสิทฺธิโต. ตถา หิ สุปิเน อาหารูปโภคาทินา น อตฺถสิทฺธิ, อิทฺธินิมฺมานรูปํ ปเนตฺถ ลทฺธปริหารํ อิทฺธิวิสยสฺส อจินฺเตยฺยภาวโต. อิธาปิ กมฺมวิปากสฺส อจินฺเตยฺยภาวโตติ เจ? ตํ น, อสิทฺธตฺตา. เนรยิกานํ กมฺมวิปากโต นิรยปาลาติ อสิทฺธเมตํ, วุตฺตนเยน ปน ปาฬิโต จ เตสํ สตฺตภาโว เอว สิทฺโธติ. สกฺกา หิ วตฺตุํ, ‘‘สตฺตสงฺขาตา นิรยปาลสญฺญิตา ธมฺมปฺปวตฺติ สาภิสนฺธิกปรูปฆาตี อตฺถิ กิจฺจสพฺภาวโต โอชาหาราทิรกฺขสสนฺตติ [Pg.362] วิยา’’ติ. อภิสนฺธิปุพฺพกตา เจตฺถ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุํ ตถา ตถา อภิสนฺธิยา ยาตนโต, ตโต เอว น สงฺฆาตปพฺพตาทีหิ อเนกนฺติกตา. เย ปน วทนฺติ – ‘‘ภูตวิเสสา เอว เอเต วณฺณสณฺฐานาทิวิเสสวนฺโต เภรวาการา ‘นรกปาลา’ติ สมญฺญํ ลภนฺตี’’ติ. ตทสิทฺธํ อุชุกเมว ปาฬิยํ, – ‘‘อตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลา’’ติ (กถา. ๘๖๖) วาทสฺส ปติฏฺฐาปิตตฺตา. གཞན་དུ་འགྲོ་བ་དག་གིས་གཞན་དུ་འགྲོ་བ་དག་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་མི་བརྗོད་དེ་ཉིད་གཞན་དུའང་དེ་ལྟར་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཁ་ཅིག་གིས་གང་འདི་སྐད་དུ། 'སེམས་ཅན་གྱི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དེ་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་དང་དམྱལ་བའི་ཁྱི་ལ་སོགས་པ་དག་གོ' ཞེས་སྨྲ་བ་དེ་ཡང་ཁོ་ན་རང་གི་བློ་ཙམ་སྟེ། གཞན་དུ་དེ་ལྟར་མ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །སེམས་ཅན་གྱི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པ་དང་། ད་ལྟའི་སེམས་ཅན་དག་གིས་མ་བསྐུལ་བར་སེམས་ཅན་གྱི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པ་དེ་འདྲ་བ་གང་ཡང་སྔོན་ཆད་མཐོང་མ་མྱོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཡི་དྭགས་རྣམས་ལ་ཆུ་འགོག་པར་བྱེད་པའི་དབྱུག་པ་ཐོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་ལ་སོགས་པ་ཡོད་པ་དང་། དེ་དག་སེམས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་མེད་དོ། །རྨི་ལམ་དུ་གནོད་པ་ཡོད་ཀྱང་། བྱ་བ་བྱེད་ནུས་པ་ནི་ཚད་མ་མ་ཡིན་ཏེ། མཐོང་བ་ཙམ་གྱིས་དེའི་དོན་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ན་རྨི་ལམ་དུ་བཟའ་བཏུང་ལ་སོགས་པ་སྤྱོད་པས་དོན་གྲུབ་པ་མེད་ལ། འདིར་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་སྤྲུལ་པའི་གཟུགས་ལ་གནོད་པ་སྤངས་པ་ཐོབ་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཡུལ་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་འདིར་ཡང་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེ་ན། དེ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། མ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་དག་བྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་མ་གྲུབ་པ་ཡིན་ལ། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལུང་ལས་ནི་དེ་དག་སེམས་ཅན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་སྐད་དུ། 'སེམས་ཅན་དུ་བགྲང་བ་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་ཞེས་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པ་བསམ་པ་དང་བཅས་ཤིང་གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ཡོད་དེ། བྱ་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ཏེ། དཔེར་ན་བཅུད་ཀྱི་ཟས་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བའི་སྲིན་པོའི་རྒྱུད་བཞིན་ནོ།' ཞེས་བརྗོད་པར་ནུས་སོ། །འདིར་བསམ་པ་སྔོན་དུ་བཏང་བ་ཉིད་དགག་པར་མི་ནུས་ཏེ། དེ་དང་དེའི་བསམ་པས་མནར་གཅོད་གཏོང་བའི་ཕྱིར་དང་། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་བསྡུས་འཇོམས་ཀྱི་རི་ལ་སོགས་པ་དང་མ་ངེས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །གང་དག་འདི་སྐད་དུ། 'འབྱུང་བ་ཁྱད་པར་བ་ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པ་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་རྣམ་པ་ཅན་འདི་དག་ཉིད་ལ་ 'དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་' ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ།' ཞེས་སྨྲ་བ་དེ་ནི་མ་གྲུབ་པ་སྟེ། ལུང་ལས། 'དམྱལ་བ་དག་ན་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་དག་ཡོད་དོ།' (ཀཐཱ་ཝཏྠུ། ༨༦༦) ཞེས་པའི་དམ་བཅའ་བཞག་པའི་ཕྱིར་རོ། อปิจ ยถา อริยวินเย นรกปาลานํ ภูตมตฺตตา อสิทฺธา, ตถา ปญฺญตฺติมตฺตวาทิโนปิ เตสํ ภูตมตฺตตา อสิทฺธาว สพฺพโส รูปธมฺมานํ อตฺถิ ภาวสฺเสว อปฺปฏิชานนโต. น หิ ตสฺส ภูตานิ นาม ปรมตฺถโต สนฺติ. ยทิ ปรมตฺถํ คเหตฺวา โวหรติ, อถ กสฺมา จกฺขุรูปาทีนิ ปฏิกฺขิปตีติ? ติฏฺฐเตสา อนวฏฺฐิตตกฺกานํ อปฺปหีนสมฺโมหวิปลฺลาสานํ วาทวีมํสา, เอวํ, ‘‘อตฺเถว นิรเย นิรยปาลา’’ติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. สติ จ เนสํ สพฺภาเว, อสติปิ พาหิเร วิสเย นรเก วิย เทสาทินิยโม โหตีติ วาโท น สิชฺฌติ, สติ เอว ปน พาหิเร วิสเย เทสาทินิยโมติ ทฏฺฐพฺพํ. གཞན་ཡང་། ཇི་ལྟར་འཕགས་པའི་འདུལ་བ་ལ་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་རྣམས་འབྱུང་བ་ཙམ་ཉིད་དུ་མ་གྲུབ་པ་དེ་བཞིན། བཏགས་པ་ཙམ་དུ་སྨྲ་བ་ལའང་དེ་དག་འབྱུང་བ་ཙམ་ཉིད་དུ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མ་གྲུབ་པ་ཉིད་དེ། གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཡོད་པ་ཉིད་དུ་ཁས་མི་ལེན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ལུགས་ལ་འབྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་དོན་དམ་པར་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནོ། །གལ་ཏེ་དོན་དམ་པ་བཟུང་ནས་ཐ་སྙད་འདོགས་ན། འོ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་མིག་དང་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་འགོག་པར་བྱེད་དམ། རྟོག་གེ་མ་ངེས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་ཕྱིན་ཅི་ལོག་མ་སྤངས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྨྲ་བ་དང་དཔྱོད་པ་འདི་ནི་བཞག་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟར། 'དམྱལ་བ་ན་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་དག་ཡོད་པ་ཉིད་དོ།' ཞེས་འདིར་ངེས་པར་བྱའོ། །དེ་དག་ཡོད་པ་ཉིད་ཡིན་པས། ཕྱི་རོལ་གྱི་ཡུལ་མེད་ཀྱང་དམྱལ་བ་བཞིན་དུ་ཡུལ་ལ་སོགས་པ་ངེས་པ་ཡོད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་སྨྲ་བ་ནི་མི་འགྲུབ་སྟེ། ཕྱི་རོལ་གྱི་ཡུལ་ཡོད་ན་ཉིད་དུ་ཡུལ་ལ་སོགས་པ་ངེས་པ་ཡོད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། เทวทูตสราปนวเสน สตฺเต ยถูปจิเต ปุญฺญกมฺเม ยเมติ นิยเมตีติ ยโม, ตสฺส ยมสฺส เวมานิกเปตานํ ราชภาวโต รญฺโญ. เตนาห – ‘‘ยมราชา นาม เวมานิกเปตราชา’’ติ. กมฺมวิปากนฺติ อกุสลกมฺมวิปากํ. เวมานิกเปตาติ กณฺหสุกฺกวเสน มิสฺสกกมฺมํ กตฺวา วินิปาติกเทวตา วิย สุกฺเกน กมฺมุนา ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ. ตถา หิ เต มคฺคผลภาคิโนปิ โหนฺติ, ปวตฺติยํ ปน กมฺมานุรูปํ กทาจิ ปุญฺญผลํ, กทาจิ อปุญฺญผลํ ปจฺจนุภวนฺติ. เยสํ ปน อริยมคฺโค อุปฺปชฺชติ, เตสํ มคฺคาธิคมโต ปฏฺฐาย ปุญฺญผลเมว อุปฺปชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อปุญฺญผลํ ปุพฺเพ วิย กฏุกํ น โหติ. มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตานํ มุทุกเมว โหตีติ อปเร. ธมฺมิโก ราชาติ เอตฺถ ตสฺส ธมฺมิกภาโว ธมฺมเทวปุตฺตสฺส วิย อุปฺปตฺตินิยมิตธมฺมวเสเนว เวทิตพฺโพ. ทฺวาเรสูติ อวีจิมหานรกสฺส จตูสุ ทฺวาเรสุ. ལྷའི་ཕོ་ཉ་དྲན་གསོ་བའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསགས་པའི་དགེ་བའི་ལས་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་པའམ་ངེས་པར་བྱེད་པས་ན་གཤིན་རྗེ་ཞེས་བྱ་ལ། གཤིན་རྗེ་དེ་ནི་གཞལ་ཡས་ཁང་ལྡན་གྱི་ཡི་དྭགས་རྣམས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རྒྱལ་པོའོ། །དེའི་ཕྱིར་བཤད་པ། 'གཤིན་རྗེ་རྒྱལ་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཞལ་ཡས་ཁང་ལྡན་གྱི་ཡི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ།' ཞེས་སོ། །'ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་' ནི་མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པའོ། །'གཞལ་ཡས་ཁང་ལྡན་གྱི་ཡི་དྭགས་' ནི་དཀར་ནག་གི་སྒོ་ནས་འདྲེས་མའི་ལས་བྱས་ཏེ། ལྷ་གནས་སུ་ལྷུང་བ་བཞིན་དུ་དཀར་པོའི་ལས་ཀྱིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལེན་པ་རྣམས་སོ། །དེ་ལྟར་ན་དེ་དག་ནི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་སྐལ་བ་ཅན་ཡང་ཡིན་ལ། འཇུག་པའི་ཚེ་ན་ལས་དང་མཐུན་པར་རེས་འགའ་དགེ་བའི་འབྲས་བུ་དང་། རེས་འགའ་མི་དགེ་བའི་འབྲས་བུ་མྱོང་བར་བྱེད་དོ། །གང་དག་ལ་འཕགས་པའི་ལམ་སྐྱེ་བ་དེ་དག་ལ་ནི་ལམ་རྟོགས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་དགེ་བའི་འབྲས་བུ་ཁོ་ན་སྐྱེ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །མི་དགེ་བའི་འབྲས་བུ་ནི་སྔར་བཞིན་དྲག་པོ་མ་ཡིན་ནོ། །མིའི་ལུས་ལ་གནས་པ་རྣམས་ལ་ནི་འཇམ་པོ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ། །'ཆོས་དང་ལྡན་པའི་རྒྱལ་པོ་' ཞེས་པ་འདིར་དེའི་ཆོས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ནི་ཆོས་ཀྱི་ལྷའི་བུ་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བས་ངེས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་ཤེས་པར་བྱའོ། །'སྒོ་རྣམས་སུ་' ཞེས་པ་ནི་མནར་མེད་པའི་དམྱལ་བ་ཆེན་པོའི་སྒོ་བཞི་རྣམས་སུའོ། ། ชาติธมฺโมติ กมฺมกิเลสวเสน ชาติปกติโก. เตนาห ‘‘ชาติสภาโว’’ติ. สภาโว จ นาม เตโชธาตุยา อุณฺหตา วิย น กทาจิปิ วิคจฺฉตีติ อาห ‘‘อปริมุตฺโต ชาติยา’’ติอาทิ. 'སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་' ཞེས་པ་ནི་ལས་དང་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་བཤད་པ། 'སྐྱེ་བའི་རང་བཞིན་ནོ།' ཞེས་སོ། །རང་བཞིན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེ་ཁམས་ཀྱི་ཚ་བ་ཉིད་བཞིན་དུ་ནམ་ཡང་མི་འདོར་བའི་ཕྱིར། 'སྐྱེ་བ་ལས་མ་ཐར་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ๒๖๓. อิทานิ [Pg.363] ชาติยา เทวทูตภาวํ นิทฺธาเรตฺวา ทสฺเสตุํ, ‘‘ทหรกุมาโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตฺถโต เอวํ วทติ นามาติ วาจาย อวทนฺโตปิ อตฺถาปตฺติโต เอวํ วทนฺโต วิย โหติ วิญฺญูนนฺติ อตฺโถ. เอวํ ตุมฺหากมฺปิ ชาติ อาคมิสฺสตีติ เอวํ สํกิลิฏฺฐเชคุจฺฉอสมตฺถทหราวตฺถา ชาติ ตุมฺหากํ อาคมิสฺสติ. กามญฺจายํ อาคตา เอว, สา ปน อตีตานาคตาย อุปริปิ อาคมนาย ปโยโค อิจฺฉิตพฺโพ, อนาคตาย น อิจฺฉิตพฺโพติ อาห ‘‘ชาติ อาคมิสฺสตี’’ติ. เตเนวาห – ‘‘อิติ ตสฺสา…เป… กโรถา’’ติ. เตนาติ เตน การเณน วิญฺญูนํ เวทวตฺถุภาเวนาติ อตฺโถ. ༢༦༣. ད་ནི་སྐྱེ་བའི་ལྷའི་ཕོ་ཉའི་དངོས་པོ་རྣམ་པར་ངེས་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'བྱིས་པ་ཆུང་ངུ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'དོན་གྱིས་འདི་སྐད་སྨྲའོ་' ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གིས་མི་སྨྲ་ཡང་དོན་གྱིས་ཐོབ་པའི་སྒོ་ནས་མཁས་པ་རྣམས་ལ་འདི་སྐད་སྨྲ་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །'དེ་བཞིན་དུ་ཁྱེད་ཅག་ལའང་སྐྱེ་བ་འོང་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་། སྐྱུག་བྲོ་བ། མི་ནུས་པའི་བྱིས་པའི་གནས་སྐབས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་འདི་ཁྱེད་ཅག་ལའང་འོང་བར་འགྱུར་རོ། །འདི་ནི་འོངས་ཟིན་པ་ཉིད་ཡིན་མོད་ཀྱང་། དེ་ནི་འདས་པ་དང་མ་འོངས་པའི་སྟེང་དུའང་འོང་བའི་སྦྱོར་བ་འདོད་པར་བྱ་ལ། མ་འོངས་པ་ལ་ནི་མི་འདོད་པའི་ཕྱིར། 'སྐྱེ་བ་འོང་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་བཤད་པ། 'འདི་ལྟར་དེའི་... བྱོས་ཤིག་' ཅེས་སོ། །'དེས་' ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་དེས་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྟོགས་པའི་གཞི་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། อูรุพลนฺติ อูรุพลี. เตน ทูเรปิ คมนาคมนลงฺฆนาทิสมตฺถตํ ทสฺเสติ, พาหุพลนฺติ ปน อิมินา หตฺเถหิ กาตพฺพกิจฺจสมตฺถตํ, ชวคฺคหเณน เวคสฺส ปวตฺติสมตฺถตํ. อนฺตรหิตา นฏฺฐา. เสสํ ปฐมเทวทูเต วุตฺตนยเมว. 'བརླའི་སྟོབས་' ཞེས་པ་ནི་བརླ་སྟོབས་དང་ལྡན་པའོ། །དེས་ནི་ཐག་རིང་པོར་འགྲོ་བ་དང་། འོང་བ། མཆོང་བ་ལ་སོགས་པའི་ནུས་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །'ལག་པའི་སྟོབས་' ཞེས་པ་འདིས་ནི་ལག་པས་བྱ་བའི་བྱ་བ་བྱེད་ནུས་པ་ཉིད་དང་། 'མགྱོགས་པ་བཟུང་བ་' ཞེས་པས་ནི་མགྱོགས་པར་འཇུག་ནུས་པ་ཉིད་དོ། །'མི་སྣང་བར་གྱུར་པ་' ནི་ཞིག་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་ལྷའི་ཕོ་ཉ་དང་པོ་ལ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། วิวิธํ ทุกฺขํ อาทหตีติ พฺยาธิ, วิเสเสน วา อาธียติ เอเตนาติ พฺยาธิ, เตน พฺยาธินา. อภิหโตติ พาธิโต, อุปทฺทุโตติ อตฺโถ. སྡུག་བསྔལ་སྣ་ཚོགས་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་ནད་དེའམ། ཡང་ན་འདིས་ཁྱད་པར་དུ་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་ནད་དེ། ནད་དེས་སོ། །'བཅོམ་པ་' ཞེས་པ་ནི་གནོད་པ་བྱས་པའམ་ཉེ་བར་འཚེ་བ་བྱས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། ๒๖๕. การณา นาม ‘‘หตฺถจฺเฉทาทิเภทา อธิกปีฬา กรียติ เอตายา’’ติ กตฺวา ยาตนา, สา เอว การณิเกหิ กาตพฺพฏฺเฐน กมฺมนฺติ กมฺมการณา ยาตนากมฺมนฺติ อตฺโถ. ༢༦༥. 'ཆད་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི། 'འདིས་ལག་པ་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ལྷག་པར་གནོད་པ་བྱེད་དོ།' ཞེས་བྱས་ནས་མནར་གཅོད་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཆད་པ་གཅོད་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ན་ལས་ཡིན་པས། 'ལས་ཀྱི་ཆད་པ་' སྟེ་མནར་གཅོད་པའི་ལས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། ๒๖๖. พหุํ ปาปํ กตนฺติ พหุโส ปาปํ กตํ. เตน ปาปสฺส พหุลีกรณมาห. พหูติ วา มหนฺตํ. มหตฺโถปิ หิ พหุสทฺโท ทิสฺสติ, ‘‘พหุ วต กตํ อสฺสา’’ติอาทีสุ, ครุกนฺติ วุตฺตํ โหติ. โสติ ครุกํ พหุลํ วา ปาปํ กตฺวา ฐิโต นิรเย นิพฺพตฺตติเยว, น ยมปุริเสหิ ยมสฺส สนฺติกํ นียติ. ปริตฺตนฺติ ปมาณปริตฺตตาย กาลปริตฺตตาย จ ปริตฺตํ, ปุริมสฺมึ ปกฺเข อครุนฺติ อตฺโถ, ทุติยสฺมึ อพหุลนฺติ. ยถาวุตฺตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ, ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กตฺตพฺพเมวาติ ทณฺฑเมว. อนุวิชฺชิตฺวา วีมํสิตฺวา. วินิจฺฉยฏฺฐานนฺติ อฏฺฏกรณฏฺฐานํ. ปริตฺตปาปกมฺมาติ ทุพฺพลปาปกมฺมา. เต หิ ปาปกมฺมสฺส ทุพฺพลภาวโต กตูปจิตสฺส จ โอกาสารหกุสลกมฺมสฺส พลวภาวโต อตฺตโน ธมฺมตายปิ สรนฺติ. ༢༦༦. 'སྡིག་པ་མང་པོ་བྱས་པ་' ཞེས་པ་ནི་ལན་མང་དུ་སྡིག་པ་བྱས་པའོ། །དེས་ནི་སྡིག་པ་མང་དུ་བྱས་པ་ཉིད་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། 'མང་པོ་' ཞེས་པ་ནི་ཆེན་པོའོ། །'འདིས་ནི་མང་པོ་ཞིག་བྱས་སོ།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་མང་པོའི་སྒྲ་ནི་ཆེན་པོའི་དོན་ལའང་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ཏེ། ལྕི་བ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། །ཁོ་ནི་ལྕི་བའམ་མང་བའི་སྡིག་པ་བྱས་ནས་གནས་པ་དེ་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བ་ཁོ་ན་ཉིད་དེ། གཤིན་རྗེའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་གཤིན་རྗེའི་དྲུང་དུ་མི་ཁྲིད་དོ། །'ཆུང་ངུ་' ཞེས་པ་ནི་ཚད་ཆུང་བའི་ཕྱིར་དང་དུས་ཐུང་བའི་ཕྱིར་ཆུང་ངུ་སྟེ། ཕྱོགས་སྔ་མ་ལ་ནི་མི་ལྕི་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་དང་། ཕྱོགས་ཕྱི་མ་ལ་ནི་མི་མང་བ་ཞེས་པའོ། །བཤད་པའི་དོན་དེ་དཔེས་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར། 'འདི་ལྟར་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'བྱ་བ་ཉིད་' ཅེས་པ་ནི་ཆད་པ་ཉིད་དོ། །'རྟོགས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་དཔྱད་ནས་སོ། །'ཞལ་ལྕེ་གཅོད་པའི་གནས་' ཞེས་པ་ནི་ཁྲིམས་གཅོད་པའི་གནས་སོ། །'སྡིག་པའི་ལས་ཆུང་ངུ་ཅན་' ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པའི་ལས་ཉམ་ཆུང་བ་རྣམས་སོ། །དེ་དག་ནི་སྡིག་པའི་ལས་ཉམ་ཆུང་བ་ཉིད་དང་། བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་སྐབས་སུ་བབས་པའི་དགེ་བའི་ལས་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། རང་གི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་དྲན་པར་འགྱུར་རོ། ། อากาสเจติยนฺติ [Pg.364] คิริสิขเร วิวฏงฺคเณ กตเจติยํ. อคฺคิชาลสทฺทนฺติ ‘‘ปฏปฏา’’ติ ปวตฺตมานํ อคฺคิชาลาย สทฺทํ สุตฺวา, ‘‘มยา ตทา อากาสเจติเย ปูชิตรตฺตปฏา วิยา’’ติ อตฺตโน ปูชิตปฏํ อนุสฺสริ. ปญฺจหิปิ น สรตีติ พลวตา ปาปกมฺเมน พฺยาโมหิโต ปญฺจ สญฺญาณานิ น คณฺหาติ. ตุณฺหี โหติ กมฺมารโห อยนฺติ ตตฺถ ปตีการํ อปสฺสนฺโต. 'ནམ་མཁའི་མཆོད་རྟེན་' ཞེས་པ་ནི་རིའི་རྩེ་མོའམ་ཕྱི་རོལ་གྱི་ར་བ་ཡངས་པོར་བྱས་པའི་མཆོད་རྟེན་ནོ། །'མེའི་ལྕེ་འབར་བའི་སྒྲ་' ཞེས་པ་ནི། 'ཕཊ་ཕཊ་' ཅེས་འབྱུང་བའི་མེའི་ལྕེ་འབར་བའི་སྒྲ་ཐོས་ནས། 'ངས་དེའི་ཚེ་ནམ་མཁའི་མཆོད་རྟེན་ལ་མཆོད་པའི་རས་དམར་པོ་བཞིན་ནོ།' ཞེས་རང་གིས་མཆོད་པའི་རས་དྲན་པར་གྱུར་ཏོ། །'ལྔ་ཆར་གྱིས་ཀྱང་མི་དྲན་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་སྡིག་པའི་ལས་ཀྱིས་རྨོངས་པས་མཚན་མ་ལྔ་པོ་མི་འཛིན་པའོ། །'ཅང་མི་སྨྲ་བར་འགྱུར་བ་' ནི་དེ་ལ་གསོ་བའི་ཐབས་མ་མཐོང་བས། 'འདི་ནི་ལས་དང་འཚམ་པའོ།' ཞེས་སོ། ། ๒๖๗. อวีจิมหานิรโย อุพฺเพเธนปิ โยชนสตเมวาติ วทนฺติ. นวนวโยชนิกา โหติ ปุถุลโต. มหานิรยสฺส มหนฺตตฺตา ตถาปิ ภิตฺติสตํ โยชนสหสฺสํ โหตีติ อุสฺสทสฺส สพฺพสฺส ปริกฺเขปโต ‘‘ทสโยชนสหสฺสํ โหตี’’ติ วุตฺตํ. ༢༦༧. མནར་མེད་པའི་དམྱལ་བ་ཆེན་པོ་ནི་དཔངས་སུའང་དཔག་ཚད་བརྒྱ་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྨྲའོ། །ཞེང་དུ་ནི་དཔག་ཚད་དགུ་དགུ་ཡོད་དོ། །དམྱལ་བ་ཆེན་པོ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟ་ནའང་རྩིག་པ་ནི་དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཡོད་ལ། ཉེ་འཁོར་གྱི་དམྱལ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བསྐོར་བའི་ཕྱིར། 'དཔག་ཚད་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་ཡོད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๒๖๘. ฌายตีติ ปฏิปากติกํ โหติ. ตาทิสเมวาติ ปุริมสทิสตฺตา ‘‘อุพฺภตํ สทิสเมว โหตี’’ติ เอวํ วุตฺตํ. พหุสมฺปตฺโตติ วา พหุฏฺฐานํ อติกฺกมิตฺวา ปุรตฺถิมทฺวารํ สมฺปตฺโต โหติ. ༢༦༨. 'འཚིག་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྔར་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའོ། །'དེ་འདྲ་བ་ཉིད་དོ་' ཞེས་པ་ནི་སྔ་མ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར། 'བཏོན་པ་ནི་འདྲ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་' ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །'མང་པོར་ཕྱིན་པ་' འམ། ཡང་ན་གནས་མང་པོ་བརྒལ་ནས་ཤར་གྱི་སྒོར་ཕྱིན་པའོ། ། ฉนฺนํ ชาลานนฺติ จตูหิ ทิสาหิ เหฏฺฐา อุปริ จ อุพฺภตานํ ฉนฺนํ ชาลานํ. สตฺตานํ นิรนฺตรตา นิรยสํวตฺตนิยกมฺมกตานญฺจ พหุภาวโต ชาลานํ ตาว สตฺตานญฺจ นิรนฺตรตฺตา อวีจิ โหตุ; ทุกฺขสฺส ปน กถํ นิรนฺตรตาติ ตํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘กายทฺวาเร…เป… เอกํ ทุกฺขสหคต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อาวชฺชนํ สมฺปฏิจฺฉนํ สนฺตีรณํ โวฏฺฐพฺพนํ ทฺเว ตทารมฺมณจิตฺตานีติ ฉ อุเปกฺขาสหคตานิ. เอวํ สนฺเตปีติ ยทิปิ ตตฺถ อุเปกฺขาสหคตจิตฺตานิปิ ปวตฺตนฺติ อุเปกฺขาเวทนาปิ ลทฺธาวสรา; ทุกฺขเวทนา ปน พลวตรา นิสิตนิสิเตน ติขิเณน สตฺเถน นิรนฺตรํ สรีรํ ฉินฺทนฺตี วิย ทุกฺขํ อุปเนนฺตี วิย ตา เวทนา อภิภวนฺตี อชฺโฌตฺถรนฺตี อุปฺปชฺชนฺตี นิรนฺตรา วิย โหติ. เตนาห ‘‘อนุทหนพลวตายา’’ติอาทิ. อุเปกฺขาเวทนาติ วา ตตฺถ อติวิย อนิฏฺฐผลตาย อนิฏฺฐารมฺมณา อุเปกฺขาเวทนา ทุกฺขาติ วุจฺจติ, ยถา อิฏฺฐผลพหุตาย อิฏฺฐารมฺมณา ฌานาทิปริยาปนฺเน จ สุคติภเว จ อุเปกฺขาเวทนา สุขาติ วุจฺจติ, เอวํ ทุกฺขสฺส นิรนฺตรตาย อวีจีติ เวทิตพฺพํ. 'དྲ་བ་དྲུག་གི་' ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་བཞི་དང་། འོག་དང་། སྟེང་དག་ནས་བཏོན་པའི་དྲ་བ་དྲུག་གིའོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་རྒྱུན་མི་ཆད་པ་དང་། དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ལས་བྱས་པ་རྣམས་མང་བའི་ཕྱིར། དྲ་བ་དང་སེམས་ཅན་རྣམས་རྒྱུན་མི་ཆད་པས་ན་མནར་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་ལ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུན་མི་ཆད་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཞེ་ན། དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'ལུས་ཀྱི་སྒོ་ལས་... སྡུག་བསྔལ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་གཅིག་' ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། སྡུད་པ་དང་། རྟོག་པ་དང་། ངེས་པར་འཛིན་པ་དང་། དེའི་དམིགས་པའི་སེམས་གཉིས་ཏེ་དྲུག་པོ་འདི་དག་ནི་བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའོ། །'དེ་ལྟར་ཡིན་ནའང་' ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་དེ་ན་བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་དག་ཀྱང་འཇུག་ཅིང་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བའང་སྐབས་ཐོབ་པ་ཡིན་ནའང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ནི་སྟོབས་ཆེ་བས། ཤིན་ཏུ་རྣོ་བའི་མཚོན་ཆས་ལུས་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་གཏུབ་པ་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་ལ། ཚོར་བ་དེ་དག་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་གནོན་ནས་སྐྱེ་བས་རྒྱུན་མི་ཆད་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་བཤད་པ། 'རྗེས་སུ་སྲེག་པའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ། །ཡང་ན། 'བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་' ནི་དེ་ན་ཤིན་ཏུ་མི་འདོད་པའི་འབྲས་བུ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། མི་འདོད་པའི་དམིགས་པ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་ལ་སྡུག་བསྔལ་ཞེས་བྱ་ལ། དཔེར་ན་འདོད་པའི་འབྲས་བུ་མང་པོའི་ཕྱིར་དང་། འདོད་པའི་དམིགས་པ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པས་བསྡུས་པ་དང་བདེ་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་དག་ན་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་ལ་བདེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་ཕྱིར་མནར་མེད་པ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ๒๖๙. เอโก [Pg.365] ปาโท มหานิรเย โหติ, เอโก คูถนิรเย นิปตติ, กมฺมเวคุกฺขิตฺโต อนฺตรา ปทมาวหติ เสสารมฺภตาย. หตฺถิคีวปฺปมาณา ปริณาเหน. เอกโทณิกนาวาปฺปมาณา อายาเมน. ༢༦༩. རྐང་པ་གཅིག་ནི་དམྱལ་བ་ཆེན་པོར་ཡོད་ལ། རྐང་པ་གཅིག་ནི་བཤང་གཅིའི་དམྱལ་བར་ལྷུང་བར་འགྱུར་ཏེ། ལས་ཀྱི་ཤུགས་ཀྱིས་འཕངས་པས་ལྷག་མའི་རྩོམ་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་བར་དུ་གོམ་པ་འདོར་རོ། །སྦོམ་ཚད་དུ་གླང་པོ་ཆེའི་མཇིང་པ་ཙམ་མོ། །སྲིད་དུ་གྲུ་གཅིག་པའི་གྲུ་གཟིངས་ཙམ་མོ། ། โปกฺขรปตฺตานีติ ขุรธาราสทิสานิ ติขิณคฺคานิ อโยสูลมยาเนว ปทุมปตฺตานิ. เหฏฺฐา ขุรธาราติ เหฏฺฐาภูมิยํ นิกฺขิตฺตา, เวตฺตลตาโย จ ติขิณธารกณฺฏกา อโยมยา เอว. เตนาห – ‘‘โส ตตฺถ ทุกฺขา’’ติอาทิ. กุสติณานีติ กุสติณชาติตาย ตถา วุตฺตานิ. ขรวาลิกาติ ขรา ติขิณโกฏิกา สิงฺฆาฏกสณฺฐานา วาลิกา. 'པདྨའི་ལོ་མ་' ཞེས་པ་ནི་སྤུ་གྲིའི་སོ་དང་འདྲ་བའི་རྩེ་མོ་རྣོ་བ་ལྕགས་ཀྱི་གསལ་ཤིང་ལས་གྲུབ་པའི་པདྨའི་ལོ་མ་རྣམས་སོ། །'འོག་ན་སྤུ་གྲིའི་སོ་' ཞེས་པ་ནི་འོག་གི་ས་གཞི་ལ་བཞག་པ་རྣམས་དང་། ལྕང་མའི་འཁྲི་ཤིང་རྣམས་ཀྱང་ལྕགས་ལས་གྲུབ་པའི་ཚེར་མ་རྣོ་བའི་སོ་ཅན་ཁོ་ནའོ། །དེའི་ཕྱིར་བཤད་པ། 'ཁོ་དེ་ན་སྡུག་བསྔལ་ལས་...' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ། །'ཀུ་ཤའི་རྩྭ་' ཞེས་པ་ནི་ཀུ་ཤའི་རྩྭའི་རིགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་བཤད་དོ། །'བྱེ་མ་རྩུབ་མོ་' ཞེས་པ་ནི་རྩུབ་ཅིང་རྩེ་མོ་རྣོ་བ་འབྲུ་གཤོལ་གྱི་དབྱིབས་ཅན་གྱི་བྱེ་མའོ། ། ๒๗๐. ทนฺเต สมฺผุเสตีติ เหฏฺฐิมทนฺเต ยถา กิญฺจิ มุเข ปกฺขิปิตุํ น สกฺกา, เอวํ สุผุสิเต กโรติ. ตมฺพโลหปานโต ปฏฺฐายาติ วุตฺตการณโต ปฏิโลมโตปิ เอวํ กมฺมการณานํ การณมาห. ทุติเยนาติ กุฐารีหิ ตจฺฉเนน. ตติเยนาติ วาสีหิ ตจฺฉเนน. อวิชหิตเมว สํเวคเหตุตาย โลกสฺส มหโต อตฺถสฺส สํวตฺตนโต. ༢༧༠. “སོ་རྣམས་རེག་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། འོག་གི་སོ་རྣམས་ལ་ཁར་ཅི་ཡང་འཇུག་མི་ཐུབ་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ལེགས་པར་རེག་པར་བྱེད་པའོ། །“ཟངས་བཞུས་པ་འཐུང་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་”ཞེས་པ་ནི། གསུངས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་ཕྱིར་ལུགས་ལྡོག་གི་སྒོ་ནས་ཀྱང་འདི་ལྟར་ལས་ཀྱི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་ཉིད་གསུངས་སོ། །“གཉིས་པ་ཡིས་”ཞེས་པ་ནི། སྟ་རེ་རྣམས་ཀྱིས་གཤགས་པའོ། །“གསུམ་པ་ཡིས་”ཞེས་པ་ནི། གཟོང་རྣམས་ཀྱིས་གཤགས་པའོ། །“མ་བཏང་བ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱོ་ཤས་ཀྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་ཆེན་པོ་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ๒๗๑. หีนกายํ หีนํ วา อตฺตภาวํ อุปคตา. อุปาทาเนติ จตุพฺพิเธปิ อุปาทาเน. ตํ อตฺถโต ตณฺหาทิฏฺฐิคฺคาโหติ อาห ‘‘ตณฺหาทิฏฺฐิคหเณ’’ติ. สมฺภวติ ชรามรณํ เอเตนาติ สมฺภโว, อุปาทานนฺติ อาห – ‘‘ชาติยา มรณสฺส จ การณภูเต’’ติ. อนุปาทาติ อนุปาทาย. เตนาห ‘‘อนุปาทิยิตฺวา’’ติ. ༢༧༡. “ལུས་དམན་པ་”ཞེས་པ་ནི། དམན་པའི་ལུས་སམ་ལུས་ཀྱི་གནས་སྐབས་སུ་ཉེ་བར་སོང་བའོ། །“ཉེ་བར་ལེན་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམ་པ་བཞི་པོ་ཉིད་ལའོ། །དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་དེ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་འཛིན་པ་ཡིན་པས། “སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་འཛིན་པ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདི་ལས་རྒ་ཤི་འབྱུང་བས་ན་འབྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པ་སྟེ། “སྐྱེ་བ་དང་འཆི་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་མ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། สพฺพทุกฺขาติกฺกนฺตา นามาติ สกลมฺปิ วฏฺฏทุกฺขํ อติกฺกนฺตา เอว โหนฺติ จริมจิตฺตนิโรเธน วฏฺฏทุกฺขเลสสฺสปิ อสมฺภวโต. “སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ལས་འདས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཐ་མའི་སེམས་འགགས་པས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཆ་ཤས་ཙམ་ཡང་འབྱུང་བ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་འདས་པ་ཉིད་དོ། ། เทวทูตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ལྷའི་ཕོ་ཉའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། นิฏฺฐิตา จ สุญฺญตวคฺควณฺณนา. སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཚན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱང་རྫོགས་སོ། ། ๔. วิภงฺควคฺโค ༤. རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཚན་པ། ๑. ภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา ༡. མཚན་མོ་བཟང་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། ๒๗๒. เอกา [Pg.366] รตฺติ เอกรตฺโต, ภทฺโท เอกรตฺโต เอตสฺสาติ ภทฺเทกรตฺตํ, วิปสฺสนํ ปริพฺรูเหนฺโต ปุคฺคโล. เตนาห – ‘‘วิปสฺสนานุโยคสมนฺนาคตตฺตา’’ติ. ตํ อุทฺทิสฺส ปวตฺติยา ปน ภทฺเทกรตฺตสหจรณโต ภทฺเทกรตฺโต. เตนาห ภควา – ‘‘ภทฺเทกรตฺตสฺส โว, ภิกฺขเว, อุทฺเทสญฺจ วิภงฺคญฺจ เทเสสฺสามี’’ติ. เทเสตพฺพมตฺถํ อุทฺทิสติ เอเตนาติ อุทฺเทโส, สงฺเขปเทสนา เอว. ยสฺมา ปน นิทฺเทสปทานํ ชนนิฏฺฐาเน ฐิตตฺตา มาตา วิยาติ มาติกาติ วุจฺจติ, ตสฺมาห ‘‘อุทฺเทสนฺติ มาติก’’นฺติ. อุทฺทิฏฺฐมตฺถํ วิภชติ เอเตนาติ วิภงฺโค วิตฺถารเทสนา, เตนาห – ‘‘วิตฺถารภาชนิย’’นฺติ ‘‘ยถาอุทฺทิฏฺฐมตฺถํ วิตฺถารโต ภาเชติ วิภชติ เอเตนา’’ติ กตฺวา. ༢༧༢. “མཚན་མོ་གཅིག་ནི་མཚན་མོ་གཅིག་སྟེ། དེའི་མཚན་མོ་གཅིག་པོ་བཟང་བས་ན་མཚན་མོ་བཟང་པོ་”ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་གང་ཟག་གོ །དེའི་ཕྱིར་“ལྷག་མཐོང་གི་རྣལ་འབྱོར་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་ཅིང་མཚན་མོ་བཟང་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར་“མཚན་མོ་བཟང་པོ་”ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“དགེ་སློང་དག །ངས་ཁྱེད་ཅག་ལ་མཚན་མོ་བཟང་པོའི་མདོ་དང་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་བཤད་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །བཤད་པར་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་ཀྱིས་མཚོན་པར་བྱེད་པས་ན་“མདོ་”སྟེ། མདོར་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པ་ཉིད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་རྣམ་པར་བཤད་པའི་ཚིག་རྣམས་སྐྱེད་པའི་གནས་སུ་གནས་པས་མ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་“མ་མོ་”ཞེས་བྱ་ལ། དེའི་ཕྱིར་“མདོ་ནི་མ་མོ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །མཚོན་པར་བྱས་པའི་དོན་འདི་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་འབྱེད་པས་ན་“རྣམ་པར་འབྱེད་པ་”སྟེ། རྒྱས་པར་བཤད་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“རྒྱས་པར་བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། “ཇི་ལྟར་མཚོན་པའི་དོན་དེ་ཉིད་འདི་ཡིས་རྒྱས་པར་བགོ་ཞིང་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ་”ཞེས་བྱའོ། ། อุปฺปาทาทิขณตฺตยํ ปตฺวา อติกฺกมํ อติกฺกนฺตํ อตีตํ. ตํ ปน อตฺถโต วิคตํ ขนฺธปญฺจกนฺติ อาห ‘‘อตีเต ขนฺธปญฺจเก’’ติ. ตณฺหาทิฏฺฐีหิ นานุคจฺเฉยฺยาติ ตณฺหาทิฏฺฐาภินนฺทนาหิ นานุภเวยฺย, นาภินนฺเทยฺยาติ อตฺโถ. ยถา ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา วิปรีตคฺคาหวเสน อตีเตสุ รูปาทีสุ มิจฺฉาอภินิวิสนํ ปรามาโส ทิฏฺฐาภินนฺทนา; เอวํ ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา วิปรีตคฺคาหวเสน อนาคเตสุ รูปาทีสุ มิจฺฉาอภินิวิสนํ ปรามาโส ทิฏฺฐิ กมฺมสมาทานํ ทิฏฺฐิปตฺถนาติ ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห – ‘‘ตณฺหาทิฏฺฐีหิ น ปตฺเถยฺยา’’ติ. ยทตีตนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน ‘‘อปตฺต’’นฺติ ปทํ สงฺคณฺหาติ. ตมฺปิ หิ การณวจนํ. เตนาห ‘‘ยสฺมา จา’’ติ. ตตฺถายมธิปฺปาโย, ‘‘อตีตํ ตณฺหาทิวเสน นาภินนฺทิตพฺพํ สพฺพโส อวิชฺชมานตฺตา สสวิสาณํ วิย, ตถา อนาคตมฺปิ น ปตฺเถตพฺพ’’นฺติ. ตตฺถ สิยา – อตีตํ นาภินนฺทิตพฺพํ อภินนฺทนาย นิปฺปโยชนตฺตา, อนาคตปตฺถนา ปน สผลาปิ สิยาติ น สพฺพโส ปฏิกฺขิปิตพฺพาติ? น, ตสฺสาปิ สวิฆาตภาเวน ปฏิกฺขิปิตพฺพโต. เตนาห ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปหีนนฺติ นิสฺสฏฺฐสภาวํ. นิรุทฺธนฺติ ภคฺคํ. อตฺถงฺคตนฺติ วินาสํ. อปฺปตฺตนฺติ สภาวํ อุปฺปาทาทิกํ อสมฺปตฺตํ. อชาตนฺติ น ชาตํ. อนิพฺพตฺตนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. “སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་ལ་བརྟེན་ནས་འདས་པར་གྱུར་པ་ནི་འདས་པའོ། །”དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་དེ་ནི་ཞིག་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ཡིན་པས། “འདས་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་རྗེས་སུ་མི་འབྲང་བར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་མངོན་པར་དགའ་བས་རྗེས་སུ་མི་མྱོང་ཞིང་མངོན་པར་མི་དགའ་བར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཇི་ལྟར་“རྟག་པ་”ལ་སོགས་པར་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་འདས་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་མཆོག་འཛིན་དང་ལྟ་བའི་མངོན་པར་དགའ་བ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་“རྟག་པ་”ལ་སོགས་པར་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་མ་འོངས་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་མཆོག་འཛིན་དང་། ལྟ་བ་དང་། ལས་ལེན་པ་དང་། ལྟ་བར་སྨོན་པ་ཡིན་པས། དེ་ཉིད་འགོག་པར་བྱེད་ཅིང་“སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་མི་སྨོན་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“གང་ཞིག་འདས་པ་”ཞེས་པ་འདིར་“ཞེས་པ་”འི་སྒྲ་ནི་སོགས་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་“མ་སླེབས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་ཀྱང་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ཡང་རྒྱུའི་ཚིག་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“གང་གི་ཕྱིར་ཡང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་བསམ་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། “འདས་པ་ནི་རིའི་རྭ་བཞིན་དུ་གཏན་ནས་མེད་པའི་ཕྱིར་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མངོན་པར་མི་དགའ་བར་བྱ་ཞིང་། དེ་བཞིན་དུ་མ་འོངས་པ་ལའང་མི་སྨོན་པར་བྱའོ་”ཞེས་པའོ། །འདིར་དོགས་པ་ཡོད་དེ། འདས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་ནི་དགོས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་མངོན་པར་མི་དགའ་བར་བྱ་ལ། མ་འོངས་པར་སྨོན་པ་ནི་འབྲས་བུ་དང་བཅས་པའང་སྲིད་པས་གཏན་ནས་དགག་པར་མི་བྱའམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ཡང་གནོད་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱིས་དགག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“གང་གི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“སྤངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་དོར་བའི་རང་བཞིན་ནོ། །“འགགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཞིག་པའོ། །“ནུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པའོ། །“མ་སླེབས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་དུ་མ་སླེབས་པའོ། །“མ་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མ་བྱུང་བའོ། །“མ་གྲུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲའོ། ། ยตฺถ ยตฺถาติ ยสฺมึ ยสฺมึ ขเณ, ยสฺมึ ยสฺมึ วา ธมฺมปุญฺเช อุปฺปนฺนํ, ตํ สพฺพมฺปิ อเสเสตฺวา. อรญฺญาทีสุ วาติ วา-สทฺโท อนิยมตฺโถ. เตน [Pg.367] อรญฺเญ วา รุกฺขมูเล วา ปพฺพตกนฺทราทีสุ วาติ ฐานนิยมาภาวา อนุปสฺสนาย สาตจฺจการิตํ ทสฺเสติ. ยมกาทิวเสน ปริพฺรูหิยมานา วิปสฺสนา วิย ปฏิปกฺเขหิ อโกปนิยาว โหตีติ อาห – ‘‘อสํหีรํ อสํกุปฺปนฺติ อิทํ วิปสฺสนาปฏิวิปสฺสนาทสฺสนตฺถํ วุตฺต’’นฺติ. คาถายมยมตฺโถ วิปสฺสนาวเสน ยุชฺชตีติ อาห – ‘‘วิปสฺสนา หี’’ติอาทิ. กึ เอตาย ปริยายกถายาติ นิปฺปริยายโตว อสํหีรํ อสํกุปฺปํ ทสฺเสตุํ, ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. กถํ ปน นิจฺจสฺส นิพฺพานสฺส อนุพฺรูหนา โหตีติ อาห ‘‘ปุนปฺปุน’’นฺติอาทิ. เอเตน ตทารมฺมณธมฺมา พฺรูหนาย, เตสํ อารมฺมณมฺปิ อตฺถโต อนุพฺรูหิตํ นาม โหติ พหุลํ มนสิกาเรนาติ ทสฺเสติ. “གང་དང་གང་དུ་”ཞེས་པ་ནི། སྐད་ཅིག་མ་གང་དང་གང་ལའམ། ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་གང་དང་གང་ལ་སྐྱེས་པ་དེ་ཐམས་ཅད་མ་ལུས་པའོ། །“དགོན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཡང་”ཞེས་པའི་“ཡང་”གི་སྒྲ་ནི་མ་ངེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་དགོན་པའམ། ཤིང་དྲུང་ངམ། རིའི་ཕུག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཞེས་གནས་མ་ངེས་པའི་ཕྱིར། རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་རྒྱུན་མི་འཆད་པར་བྱེད་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །ཟུང་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འཕེལ་བར་བྱས་པའི་ལྷག་མཐོང་བཞིན་དུ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རྣམས་ཀྱིས་མི་བསྐྱོད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “མི་འཕྲོག་པ་དང་མི་བསྐྱོད་པ་ཞེས་པ་འདི་ནི་ལྷག་མཐོང་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ལྷག་མཐོང་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིར་དོན་འདི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་འཐད་པའི་ཕྱིར། “ལྷག་མཐོང་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །རྣམ་གྲངས་ཀྱི་བཤད་པ་འདིས་ཅི་ཞིག་བྱ་ཞེ་ན། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་མི་འཕྲོག་པ་དང་མི་བསྐྱོད་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཡང་ན།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འོ་ན་རྟག་པའི་མྱང་འདས་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཞེ་ན། “ཡང་དང་ཡང་དུ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདིས་ནི་དམིགས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་ชོས་རྣམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་པོས་དེ་དག་གི་དམིགས་པའང་དོན་གྱིས་འཕེལ་བར་བྱས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། อาทิโต ตาปนํ อาตาปนํ, เตน อารมฺภธาตุมาห. ปริโต ตาปนํ ปริตาปนํ, เตน นิกฺกมธาตุปรกฺกมธาตุโย จาติ. ตสฺส เสนาติ ตสฺส มจฺจุโน สหกรณฏฺเฐน เสนา วิยาติ เสนา. สงฺคโรติอาทีสุ มิตฺตาการคฺคหเณน สามปโยคมาห. ลญฺชคฺคหเณน ลญฺชทานํ, เตน ทานปฺปโยคํ. พลราสีติ หตฺถิอสฺสาทิพลกาโย. เตน ทณฺฑเภทานิ วทติ. เภโทปิ หิ พลวโต เอว อิชฺฌติ, สฺวายํ จตุพฺพิโธปิ อุปายโยเคน สมฺปวตฺตียติ. ตตฺถ ตตฺถ จ สงฺคํ อาสตฺตึ อรติ เทตีติ สงฺคโร ปุพฺพภาเค วา สงฺครณวเสน ตสฺส ปฏิชานนวเสน ปวตฺตนโต. “ཀུན་ཏུ་གདུང་བ་ནི་གདུང་བ་ཉིད་དེ།” དེས་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའི་ཁམས་གསུངས་སོ། །“ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ནི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཉིད་དེ།” དེས་སྤྲོ་བའི་ཁམས་དང་ཕ་རོལ་གནོན་པའི་ཁམས་གཉིས་གསུངས་སོ། །“དེའི་དམག་”ཞེས་པ་ནི། འཆི་བདག་དེའི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་དམག་དང་འདྲ་བས་ན་དམག་གོ །“ཁས་ལེན་པ་”ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་མཛའ་བོའི་རྣམ་པ་འཛིན་པས་མཐུན་པར་སྦྱོར་བ་གསུངས་སོ། །“གཏོང་བ་འཛིན་པ་”ཡིས་ནི་གཏོང་བ་སྦྱིན་པ་སྟེ། དེས་གཏོང་བའི་སྦྱོར་བ་གསུངས་སོ། །“དཔུང་གི་ཚོགས་”ཞེས་པ་ནི། གླང་པོ་ཆེ་དང་རྟ་ལ་སོགས་པའི་དཔུང་གི་ཚོགས་སོ། །དེས་ཆད་པ་དང་དབྱེན་བྱེད་པ་གསུངས་སོ། །དབྱེན་བྱེད་པའང་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ལ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཏེ། ཐབས་ལ་སྦྱོར་བ་རྣམ་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ཀྱང་འཇུག་པར་བྱེད་དོ། །གནས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་ཆགས་པ་དང་། ཞེན་པ་དང་། དགའ་བ་སྟེར་བས་ན་“ཁས་ལེན་པ་”སྟེ། ཡང་ན་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ཁས་ལེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་སམ་དེ་ཁས་བླངས་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། ། อุฏฺฐาหกํ อุฏฺฐานวีริยสมฺปนฺนํ. สปรหิตสีวนลกฺขเณน อสาธุภาวปรมฺมุขภาวคมเนน วา สนฺโต. “ལྡང་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྡང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པའོ། །རང་དང་གཞན་གྱི་ཕན་བདེ་སྒྲུབ་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱིས་སམ། མི་དགེ་བའི་དངོས་པོ་ལས་རྒྱབ་ཀྱིས་ཕྱོགས་པར་འགྲོ་བས་ན་“ཞི་བའོ། །” ๒๗๓. มนุญฺญรูปวเสเนว เอวํรูโป อโหสีนฺติ อตีตํ อนฺวาคเมติ ตตฺถ นนฺทิยาสมนฺวานยนโต. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. กุสลสุขโสมนสฺสเวทนาวเสนาติ กุสลเวทนาวเสน สุขเวทนาวเสน โสมนสฺสเวทนาวเสนาติ ปจฺเจกํ เวทนาสทฺโท โยเชตพฺโพ. ตณฺหาภินนฺทนาย สติ ทิฏฺฐาภินนฺทนา สิทฺธา เอวาติ – ‘‘ตณฺหํ สมนฺวาเนติ’’อิจฺเจว วุตฺตํ. หีนรูปาทิ…เป… น มญฺญติ อมนุญฺโญปิ สมาโน สมนุญฺญภาวสฺเสว วเสน มญฺญนาย ปวตฺตนโต. นานุปวตฺตยติ วิกฺขมฺภนวเสน นนฺทิยา ทูรีกตตฺตา. ༢༧༣. “ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་དབང་གིས་འདི་ལྟ་བུའི་གཟུགས་སུ་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་འདས་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ནི། དེ་ལ་དགའ་བ་རྗེས་སུ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“དགེ་བ་དང་། བདེ་བ་དང་། ཡིད་བདེ་བའི་ཚོར་བའི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི། དགེ་བའི་ཚོར་བའི་དབང་གིས་དང་། བདེ་བའི་ཚོར་བའི་དབང་གིས་དང་། ཡིད་བདེ་བའི་ཚོར་བའི་དབང་གིས་ཞེས་ཚོར་བའི་སྒྲ་རེ་རེ་བཞིན་སྦྱར་བར་བྱའོ། །སྲེད་པའི་མངོན་པར་དགའ་བ་ཡོད་ན་ལྟ་བའི་མངོན་པར་དགའ་བ་གྲུབ་པ་ཉིད་པས། “སྲེད་པ་རྗེས་སུ་སྒྲུབ་པོ་”ཞེས་ཁོ་ན་གསུངས་སོ། །“དམན་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་... མི་རློམ་པ་”ནི། ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ཡིན་ཡང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དབང་གིས་རློམ་པ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །“རྗེས་སུ་མི་འཇུག་པ་”ནི། རྣམ་པར་གནོན་པའི་དབང་གིས་དགའ་བ་རིང་དུ་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ๒๗๔. อุฬารสุนฺทรภาวมุเขเนว [Pg.368] อนาคเตสุปิ รูปาทีสุ ตณฺหาทิฏฺฐิกปฺปนา ปวตฺตตีติ อาห – ‘‘เอวํรูโป…เป… เวทิตพฺพา’’ติ. ༢༧༤. རྒྱ་ཆེ་ཞིང་མཛེས་པའི་རྣམ་པའི་སྒོ་ནས་ཁོ་ན་མ་འོངས་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟ་བུའི་གཟུགས་སུ་... ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๒๗๕. วตฺตพฺพํ สิยาติ ยถา นนฺทิยา อสมนฺวานยนโชตนํ พฺยติเรกมุเขน ปติฏฺฐเปตุํ, ‘‘อตีตํ น นฺวาคเมยฺยา’’ติ อุทฺเทสสฺส, ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, อตีตํ อนฺวาคเมตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๗๓) วิภงฺโค วุตฺโต, เอวํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โย ธมฺม’’นฺติอาทิกสฺส อุทฺเทสสฺส พฺยติเรกมุเขน วิภงฺเค วุจฺจมาเน วิปสฺสนาปฏิกฺเขปวเสน, ‘‘กถญฺจ…เป… วตฺตพฺพํ สิยา’’ติ วุตฺตํ. ตยิทํ ปรมคมฺภีรํ สตฺถุเทสนานยํ อนุปธาเรตฺวา โจทิตํ, ยสฺมา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โย ธมฺม’’นฺติอาทิกสฺส อุทฺเทสสฺส พฺยติเรกมุเขเนว วิปสฺสนาปฏิกฺเขปวเสน, ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปจฺจุปฺปนฺเนสู’’ติ วิภงฺคเทสนา สมฺปวตฺตติ. เตนาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตสฺสา เอวาติ วิปสฺสนาย เอว. อภาวํ ทสฺเสตุํ สํหีรตีติ มาติกํ อุทฺธริตฺวาติ กเถตุกมฺยตาย มาติกาวเสน ปทุทฺธารํ กตฺวา, ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, อสุตวา สุตวา’’ติ จ อาทินา วิตฺถาโร วุตฺโต. วิปสฺสนาย อภาวโตติ วิปสฺสนาย อภาวิตตาย อวิกฺขมฺภิตตาย ตณฺหาทิฏฺฐีหิ สปตฺเตหิ วิย ตตฺถ ตตฺถ ฐปนาย อากฑฺฒียติ, ตตฺถ ตตฺถ วิสเย ตโต เอว อปายสมุทฺทํ สํสารสมุทฺทํ อานียติ. สุกฺกปกฺโข วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺโพ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ༢༧༥. “བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་དགའ་བ་རྗེས་སུ་མི་སྒྲུབ་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་གཏན་ལ་དབབ་པའི་ཕྱིར། “འདས་པའི་རྗེས་སུ་མི་འབྲང་བར་བྱའོ་”ཞེས་པའི་མདོ་ལ། “དགེ་སློང་དག །ཇི་ལྟར་ན་འདས་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཡིན་ཞེ་ན།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་གསུངས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་“གང་ཞིག་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་ཆོས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་གསུངས་པ་ན། ལྷག་མཐོང་འགོག་པའི་དབང་གིས། “ཇི་ལྟར་... བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་སྟོན་པའི་བསྟན་པའི་ཚུལ་ཤིན་ཏུ་ཟབ་མོ་ལ་མ་བརྟགས་པར་བརྒལ་བ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་“གང་ཞིག་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་ཆོས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་ཁོ་ན་ལྷག་མཐོང་འགོག་པའི་དབང་གིས། “དགེ་སློང་དག །ཇི་ལྟར་ན་ད་ལྟར་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་...”ཞེས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་བསྟན་པ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“གང་གི་ཕྱིར་ན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“དེ་ཉིད་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་ཉིད་ཀྱིའོ། །མེད་པ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར་“འཕྲོག་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་མ་མོ་བཏོན་ནས། བརྗོད་པར་འདོད་པས་མ་མོའི་དབང་གིས་ཚིག་བཏོན་ཏེ། “འདི་ན་དགེ་སློང་དག །ཐོས་པ་མེད་པའི་སྐྱེ་བོ་... ཐོས་པ་དང་ལྡན་པའི་...”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ། །“ལྷག་མཐོང་མེད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་མ་བསྒོམས་ཤིང་མ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དགྲ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བཞིན་དུ་གནས་དེ་དང་དེར་འཇོག་པའི་ཕྱིར་འདྲེན་པར་བྱེད་ལ། ཡུལ་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་དེ་ཉིད་ལས་ངན་འགྲོའི་རྒྱ་མཚོ་སྟེ་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོར་ཁྲིད་པར་བྱེད་དོ། །དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ནི་བཤད་པ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། ภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. མཚན་མོ་བཟང་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๒. อานนฺทภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา ༢. ཀུན་དགའ་བོས་མཚན་མོ་བཟང་པོ་བཤད་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། ๒๗๖. พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมณโต นิวตฺเตตฺวา เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ จิตฺตสฺส สมฺมเทว ลยนํ อปฺปนํ ปฏิสลฺลานํ, โย โกจิ สมาปตฺติวิหาโร, อิธ ปน อริยวิหาโร อธิปฺเปโตติ อาห – ‘‘ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต’’ติอาทิ. ชานนฺโตว ภควา กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ ปุจฺฉิ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ชานนฺตาปิ ตถาคตา ปุจฺฉนฺติ, ชานนฺตาปิ น ปุจฺฉนฺตี’’ติอาทิ (ปารา. ๑๖). ༢༧༦. ཕྱི་རོལ་གྱི་དམིགས་པ་ཐ་དད་པ་ལས་བཟློག་སྟེ། དམིགས་པ་གཅིག་ཉིད་ལ་སེམས་ལེགས་པར་འཇུག་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། དབེན་པར་གནས་པ་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་གནས་པ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ཡིན་ལ། འདིར་ནི་འཕགས་པའི་གནས་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་པས། “དབེན་པ་ལས་ལངས་ཏེ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཁྱེན་བཞིན་དུ་གཏམ་གླེང་སློང་བའི་ཕྱིར་དྲིས་སོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ནི་མཁྱེན་བཞིན་དུ་ཡང་འདྲི་བར་མཛད་ལ། མཁྱེན་བཞིན་དུ་ཡང་མི་འདྲི་བར་མཛད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། ๒๗๘. สาธุการมทาสีติ [Pg.369] สาธุสทฺทํ สาเวสิ. ตํ ปน ปสํสา โหตีติ ปสํสตฺโถ สาธุสทฺโท. เตนาห ‘‘เทสนํ ปสํสนฺโต’’ติ. วิชฺชมาเนหิ วณฺเณหิ คุณวนฺเต อุทคฺคตากรณํ สมฺปหํสนํ, เกวลํ คุณสํกิตฺตนวเสน โถมนา ปสํสาติ อยเมเตสํ วิเสโส. ༢༧༨. “ལེགས་སོ་བྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལེགས་སོ་ཞེས་པའི་སྒྲ་བསྒྲགས་པའོ། །དེ་ནི་བསྔགས་པ་ཡིན་པས་ན། ལེགས་སོ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བསྔགས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཆོས་བསྟན་པ་ལ་བསྔགས་པ་མཛད་ཅིང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་རྣམས་མགུ་བར་བྱེད་པ་ནི་ཡང་དག་པར་དགའ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། ཡོན་ཏན་བརྗོད་པ་ཙམ་གྱི་སྒོ་ནས་བསྟོད་པ་ནི་བསྔགས་པ་སྟེ། འདི་ནི་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་རོ། ། อานนฺทภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ཀུན་དགའ་བོས་མཚན་མོ་བཟང་པོ་བཤད་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๓. มหากจฺจานภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา ༣. ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ནཱ་ཆེན་པོས་མཚན་མོ་བཟང་པོ་བཤད་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། ๒๗๙. อุณฺหภาเวน ตปนโต ตปํ อุทกํ เอตสฺสาติ ตโปทา, รหโท. เตนาห ‘‘ตตฺโตทกสฺส รหทสฺสา’’ติ. สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ, ‘‘เวภารปพฺพตสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตโต อุทกรหทโต, ตํ รหทํ อุปนิสฺสายาติ อตฺโถ. นาคภวนาคโตปิ หิ โส รหโท ตโต อุปริ มนุสฺสโลเก ชลาสเยน สมฺพทฺโธ โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตโปทา นาม นที สนฺทตี’’ติ. เอทิสาติ กุถิตา อุณฺหา, อนฺวตฺถนามวเสน ตโปทาติ จ วุจฺจตีติ อตฺโถ. เปตโลโกติ เปตานํ วสนฏฺฐานํ ปจฺเจกนิรยํ สนฺธายาห. อิมสฺส ปน อารามสฺสาติ ตโปทารามสฺส. ตโตติ ตโปทาสงฺขาตนทิโต. มหาอุทกรหโทติ มหาอุทกภริตํ ปลฺลลํ. ༢༧༩. ཚ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་ཆུ་ཚན་ཏེ། དེ་ནི་མཚོ་འོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཆུ་ཚན་གྱི་མཚོའི”་ཞེས་གསུངས། བསྡུས་པའི་དོན་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བེ་བྷཱ་ར་རི་བོའི”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ཆུའི་མཚོ་དེ་ལས་ཏེ། མཚོ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཀླུའི་གནས་ནས་འོངས་པའི་མཚོ་དེ་ནི་དེའི་སྟེང་མིའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆུ་གནས་དང་འབྲེལ་བ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཆུ་ཚན་ཞེས་བྱ་བའི་ཆུ་བོ་འབབ་བོ”་ཞེས་གསུངས། འདི་ལྟ་བུ་ནི་ཁོལ་བའི་ཚ་བ་སྟེ། དོན་དང་མཐུན་པའི་མིང་གི་དབང་གིས་ཆུ་ཚན་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡི་དྭགས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་པ་ནི་ཡི་དྭགས་ཀྱི་གནས་ཉི་ཚེ་བའི་དམྱལ་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས། ཀུན་དགའ་ར་བ་འདིའི་ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ཚན་གྱི་ཀུན་དགའ་ར་བའོ།། དེ་ལས་ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ཚན་དུ་གྲགས་པའི་ཆུ་བོ་ལས་སོ།། ཆུ་ཆེན་པོའི་མཚོ་ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ཆེན་པོས་གང་བའི་གཤོང་བུའོ།། ๒๘๐. สมิทฺโธติ อุฬาโร, ปริปุณฺโณเยวาติ อตฺโถ. อาทิมฺหิ พฺรหฺมจริยมสฺสาติ อาทิพฺรหฺมจริโย, โส เอว อาทิพฺรหฺมจริยโก. เตนาห ‘‘ปุพฺพภาคปฺปฏิปตฺติภูโต’’ติ. ‘‘อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ อทฺธเภทมุเขน สงฺขตธมฺมโพธวจนํ. ༢༨༠. འབྱོར་པ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེ་བ་སྟེ། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཐོག་མར་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཐོག་མའི་ཚངས་སྤྱོད་དེ། དེ་ཉིད་ཐོག་མའི་ཚངས་སྤྱོད་དང་ལྡན་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “སྔོན་གྱི་ཆའི་སྒྲུབ་པ་ཉིདདུ”་ཞེས་གསུངས། “འདས་པ་དང་། མ་འོངས་པ་དང་། ད་ལྟར་བྱུང་བ”་ཞེས་པ་ནི་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་ཚིག་གོ། ๒๘๒. กามํ ขนฺธาทิวเสน วิภชนํ สาธารณํ, ปฐมทุติยจตุตฺถสุตฺเตสุ ปน ขนฺธวเสน วิภชนํ กตฺวา อิธ ตถา อกตฺวา เอวํ เทสนาย ฐปนํ ตโต อญฺญถา อายตนวเสน วิภชนตฺถํ. เอวํ วิภินฺนา หิ สงฺเขปวิตฺถารโต อนวเสสา สมฺมสนุปคา ธมฺมา วิภชิตฺวา ทสฺสิตา โหนฺติ; อยํ กิเรตฺถ ภควโต อชฺฌาสโย เถเรน นยโต คหิโตติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อิมสฺมึ กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทฺวาทสายตนวเสเนว มาติกํ ฐเปสีติ โลกิยานิ ทฺวาทสายตนานิ เอว สนฺธาย [Pg.370] มาติกํ ฐเปสิ, ยถา ตีสุ สุตฺเตสุ ขนฺธวเสน วิภตฺตํ, เอวํ ยทิ ภควตา อิธาปิ วิภชนํ อิจฺฉิตํ สิยา, ตถา วิภเชยฺย, ยสฺมา ปน ตถา อวิภชิตฺวาว คนฺธกุฏึ ปวิฏฺโฐ, ตสฺมา ทฺวาทสายตนวเสเนเวตฺถ วิภชนํ ภควตา จ อธิปฺเปตนฺติ นยคฺคาเห ฐตฺวา เถโร วิภชิ. เตนาห – ‘‘นยํ ปฏิลภิตฺวา เอวมาหา’’ติ. ภาริยํ กตนฺติ ทุกฺกรํ กตํ. อปเท ปทํ ทสฺสิตํ อากาเส ปทํ กตํ สาธารณสฺส อตฺถสฺส วิสิฏฺฐวิสยตาย ทสฺสิตตฺตา. นิกนฺติวิญฺญาณนฺติ นิกนฺติตณฺหาย สมฺปยุตฺตํ วิญฺญาณํ, ‘‘ฉนฺทราคปฺปฏิพทฺธํ โหตี’’ติ วจนโต. มโนติ ภวงฺคจิตฺตํ มโนทฺวาริกชวนานํ ทฺวารภูตํ. ༢༨༢. ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་འབྱེད་པ་ནི་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་མོད་ཀྱང་། མདོ་དང་པོ་དང་། གཉིས་པ་དང་། བཞི་པ་རྣམས་སུ་ཕུང་པོའི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་ཕྱེ་ནས། འདིར་དེ་ལྟར་མ་བྱས་པར་ཆོས་བསྟན་པ་འདི་ལྟར་བཞག་པ་ནི། དེ་ལས་གཞན་དུ་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་འབྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ལྟར་བསྡུས་པ་དང་རྒྱས་པའི་སྒོ་ནས་ཐ་དད་དུ་ཕྱེ་བའི་ཆོས་མ་ལུས་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་རྣམས་ནི་དབྱེ་བ་ཕྱེ་སྟེ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། འདིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དགོངས་པ་འདི་ནི་གནས་བརྟན་གྱིས་ཚུལ་བཞིན་དུ་བཟུང་ངོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལ་གྲགས་པ་ལྟར”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་མ་མོ་བཞག་གོ་ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་ཁོ་ན་ལ་དགོངས་ནས་མ་མོ་བཞག་གོ། ཇི་ལྟར་མདོ་གསུམ་པོ་རྣམས་སུ་ཕུང་པོའི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་ཕྱེ་བ་བཞིན། གལ་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདིར་ཡང་དབྱེ་བ་འབྱེད་པར་བཞེད་ན་ནི་དེ་ལྟར་དབྱེ་བ་ཕྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་དབྱེ་བ་མ་ཕྱེ་བར་དྲི་གཙང་ཁང་དུ་གཤེགས་པས། དེའི་ཕྱིར་འདིར་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་འབྱེད་པ་ཉིད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཚུལ་འཛིན་པ་ལ་གནས་ནས་གནས་བརྟན་གྱིས་དབྱེ་བ་ཕྱེ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཚུལ་ཐོབ་ནས་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས”་ཞེས་གསུངས། ལྕི་བར་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་བྱ་དཀའ་བ་བྱས་པའོ།། གནས་མེད་པ་ལ་གནས་བསྟན་པ་ནི་ནམ་མཁའ་ལ་རྗེས་བཏོད་པ་ལྟ་བུ་སྟེ། ཐུན་མོང་གི་དོན་ཁྱད་པར་གྱི་ཡུལ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། མངོན་པར་དགའ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའི་སྲེད་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྟེ། “འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པས་འཆིང་བར་འགྱུར་རོ”་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡིད་ཅེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱི་སྒོར་གྱུར་པའི་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་སེམས་སོ།། ๒๘๓. ปตฺถนาวเสน ฐเปสีติ ปตฺถนาวเสน จิตฺตํ ปวตฺเตสิ. ༢༨༣. སྨོན་ལམ་གྱི་དབང་གིས་བཞག་གོ་ཞེས་པ་ནི་སྨོན་ལམ་གྱི་དབང་གིས་སེམས་བསྐྱེད་པའོ།། มหากจฺจานภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา མཧཱ་ཀཙྩཱ་ནས་བཤད་པའི་མཚན་མོ་བཟང་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད། สมตฺตา. རྫོགས་སོ།། ๔. โลมสกกงฺคิยภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนา ༤. ལོ་མ་ས་ཀ་ཀང་གི་ཡས་བཤད་པའི་མཚན་མོ་བཟང་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། ๒๘๖. ฆนนิจิตโลโม โลมโส, อยํ ปน อปฺปตาย โลมสโกติ อาห – ‘‘อีสกโลมสาการตายา’’ติ, โลมสโก องฺคิโก โลมสกกงฺคิโย, ปฐโม ก-กาโร อปฺปตฺโถ, ทุติยํ ปน ปทวฑฺฒนเมว. รตฺตกมฺพลสิลายนฺติ รตฺตกมฺพลวณฺณสิลายํ. โอรุยฺหาติ อากาสโต โอตริตฺวา. ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา ทินฺนลาภสกฺการสฺส อสาทิยนโต มนุสฺสปเถ น วสนฺติ. ༢༨༦. སྤུ་མཐུག་པོ་དང་ཚོགས་པ་ནི་སྤུ་ཅན་ཏེ། འདི་ནི་ཉུང་བའི་ཕྱིར་སྤུ་ཆུང་ཅན་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “སྤུ་ཅུང་ཟད་ཡོད་པའི་རྣམ་པ་ཉིད་ཀྱིས”་ཞེས་པའོ།། སྤུ་ཆུང་ཅན་གྱི་ཡན་ལག་ནི་ལོ་མ་ས་ཀ་ཀང་གི་ཡ་སྟེ། ཀ་ཡིག་དང་པོ་ནི་ཉུང་བའི་དོན་དང་། གཉིས་པ་ནི་ཚིག་འཕེལ་བ་ཁོ་ནའོ།། ལ་ཆ་དམར་པོའི་རྡོ་ལེབ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ལ་ཆ་དམར་པོའི་མདོག་ཅན་གྱི་རྡོ་ལེབ་ལའོ།། བབས་ནས་ཞེས་པ་ནི་ནམ་མཁའ་ལས་བབས་ནས་སོ།། ཆོ་འཕྲུལ་མཐོང་ནས་བྱིན་པའི་རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ལ་མ་ཆགས་པའི་ཕྱིར་མིའི་ལམ་དུ་མི་གནས་སོ།། ทสหิ จกฺกวาฬสหสฺเสหีติ นิสฺสกฺกวจนโต อาคนฺตฺวาติ อธิปฺปาโย. สนฺนิปติตาหิ เทวตาหีติ กรณวจนํ. ปญฺญาปโยคมนฺทตาย ปฏิวิชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺตานํ เทวานํ ญาณสฺส ติกฺขวิสทภาวาปาทเนน สมุตฺเตเชตุํ สํเวคชนนตฺถํ…เป… อภาสิ. ตตฺราติ ตสฺมึ เทวสนฺนิปาเต, ติสฺสํ วา เทสนายํ. เทวตฺตสฺสาติ เทวภาวสฺส, ทิพฺพสมฺปตฺติยาติ อตฺโถ. ภทฺเทกรตฺตสฺส สุตฺตสฺส เอตาติ ภทฺเทกรตฺติยา. འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་ནས་ཞེས་པ་ནི་འབྱུང་བའི་སྒྲ་ལས་འོངས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལྷ་འདུས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པའི་སྒྲའོ།། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ཞན་པས་རྟོགས་པར་མི་ནུས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་རྣོ་ཞིང་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པ་དང་སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། །པེ། །གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་འདུ་བ་དེ་ལ་འམ། ཆོས་བསྟན་པ་དེ་ལ་འོ།། ལྷ་ཉིད་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་དངོས་པོ་སྟེ། ལྷའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། མཚན་མོ་བཟང་པོའི་མདོ་འདིའི་ཞེས་པ་ནི་མཚན་མོ་བཟང་པོ་ལའོ།། สวนมุเขน พฺยญฺชนโส อตฺถโส จ อุปธารณํ อุคฺคณฺหนนฺติ อาห – ‘‘ตุณฺหีภูโต นิสีทิตฺวา สุณนฺโต อุคฺคณฺหาติ นามา’’ติ. วาจุคฺคตกรณํ ปริยาปุณนนฺติ อาห – ‘‘วาจาย สชฺฌายํ กโรนฺโต ปริยาปุณาติ นามา’’ติ. คนฺถสฺส ปริหณํ ธารณํ, ตํ ปน ปเรสุ ปติฏฺฐาปนํ [Pg.371] ปากฏํ โหตีติ อาห – ‘‘อญฺเญสํ วาเจนฺโต ธาเรติ นามา’’ติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ཐོས་པའི་སྒོ་ནས་ཚིག་དང་དོན་གཉིས་ཀ་འཛིན་པ་ནི་འཛིན་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། “ཅང་མི་སྨྲ་བར་འདུག་ནས་ཉན་ཞིང་འཛིན་པ་ཞེས་བྱའོ”་ཞེས་གསུངས། ངག་ཏུ་བྱང་བར་བྱེད་པ་ནི་ཀློག་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། “ངག་གིས་ཁ་ཏོན་བྱེད་ཅིང་ཀློག་པ་ཞེས་བྱའོ”་ཞེས་གསུངས། གཞུང་ཉམས་པ་མེད་པར་བྱེད་པ་ནི་འཛིན་པ་སྟེ། དེ་ནི་གཞན་ལ་རབ་ཏུ་འགོད་པ་གསལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “གཞན་ལ་ཀློག་ཏུ་འཇུག་ཅིང་འཛིན་པ་ཞེས་བྱའོ”་ཞེས་གསུངས། ལྷག་མ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ།། โลมสกกงฺคิยภทฺเทกรตฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา ལོ་མ་ས་ཀ་ཀང་གི་ཡས་བཤད་པའི་མཚན་མོ་བཟང་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད། สมตฺตา. རྫོགས་སོ།། ๕. จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา ༥. ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོ་ཆུང་ངུའི་འགྲེལ་བཤད། ๒๘๙. องฺคสุภตายาติ องฺคานํ หตฺถปาทาทิสรีราวยวานํ สุนฺทรภาเวน. ยํ อปจฺจํ กุจฺฉิตํ มุทฺธํ วา, ตตฺถ โลเก มาณวโวหาโร, เยภุยฺเยน สตฺตา ทหรกาเล สุทฺธธาตุกา โหนฺตีติ วุตฺตํ, ‘‘ตรุณกาเล โวหรึสู’’ติ. อธิปติตฺตาติ อิสฺสรภาวโต. ༢༨༩. ཡན་ལག་མཛེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་མཛེས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།། བུ་ཚ་གང་ཞིག་ངན་པ་འམ་རྨོངས་པ་ཡིན་པ་དེ་ལ་འཇིག་རྟེན་ན་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་བྱེད་དེ། ཕལ་ཆེར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཆུང་ངུའི་དུས་སུ་ཁམས་དག་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “གཞོན་ནུའི་དུས་སུ་ཐ་སྙད་བྱས་སོ”་ཞེས་གསུངས། བདག་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་དབང་ཕྱུག་གི་དངོས་པོ་ལས་སོ།། สมาหารนฺติ สนฺนิจยํ. ปณฺฑิโต ฆรมาวเสติ ยสฺมา อปฺปตเรปิ พฺยยมาเน โภคา ขียนฺติ, อปฺปตเรปิ สญฺจยมาเน วฑฺฒนฺติ, ตสฺมา วิญฺญุชาติโก กิญฺจิ พฺยยํ อกตฺวา อยเมว อุปฺปาเทนฺโต ฆราวาสํ อนุติฏฺเฐยฺยาติ โลภาเทสิตมตฺถํ วทติ. སྡུད་པ་ཞེས་པ་ནི་གསོག་པའོ།། མཁས་པས་ཁྱིམ་སྐྱོང་བ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ཆུང་ངུ་ཟད་ཅིག་གཏོང་ཡང་ལོངས་སྤྱོད་ཟད་པར་འགྱུར་ལ། ཆུང་ངུ་ཟད་ཅིག་བསགས་ཀྱང་འཕེལ་བར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་ཤེས་ལྡན་གྱི་རིགས་ཅན་གྱིས་གཏོང་བ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མི་བྱེད་པར་འདི་ཉིད་བསྐྱེད་བཞིན་དུ་ཁྱིམ་གྱི་གནས་སྐྱོང་བར་བྱའོ་ཞེས་བརྣབ་སེམས་ཀྱིས་བསྟན་པའི་དོན་གསུངས་སོ།། ธนโลเภน…เป… นิพฺพตฺโต. โลภวสิกสฺส หิ คติ นิรโย วา ติรจฺฉานโยนิ วา. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘นิมิตฺตสฺสาทคถิตํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺฐติ อนุพฺยญฺชนสฺสาทคถิตํ วา. ตสฺมึ สมเย กาลงฺกเรยฺย, ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ วทามิ – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๕). นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ กโตกาสสฺส กมฺมสฺส ปฏิพาหิตุํ อสกฺกุเณยฺยภาวโต. ནོར་ལ་ཆགས་པས། །པེ། །སྐྱེས་སོ།། ཆགས་པའི་དབང་དུ་གྱུར་པ་ལ་ནི་འགྲོ་བ་དམྱལ་བ་འམ་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག །མཚན་མའི་རོ་མྱོང་བས་བཅིངས་པའམ། མཚན་མ་མཐུན་པའི་རོ་མྱོང་བས་བཅིངས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གནས་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །དུས་དེར་ཚེ་ལས་འདས་ན་འགྲོ་བ་གཉིས་ལས་གང་ཡང་རུང་བའི་འགྲོ་བ་གཅིག་ཏུ་སྨྲ་སྟེ། དམྱལ་བ་འམ་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སོ”་ཞེས་སོ།། དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ནི་གོ་སྐབས་བྱས་པའི་ལས་དེ་བཟློག་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ปตฺตกฺขนฺธอโธมุขภาวํ สนฺธาย ‘‘โอนาเมตฺวา’’ติ วุตฺตํ. พฺราหฺมณจาริตฺตสฺส ภาวิตตํ สนฺธายาห ‘‘พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต’’ติ. ตํ ปวตฺตึ ปุจฺฉีติ สุตเมตํ มยา, ‘‘มยฺหํ ปิตา สุนโข หุตฺวา นิพฺพตฺโต’’ติ, เอตํ โภตา โคตเมน วุตฺตนฺติ. กิมิทํ วุตฺตนฺติ อิมํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. ཕྲག་པ་ལྷུང་ཞིང་མགོ་བོ་ཐུར་དུ་བལྟས་པའི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས་ “བཏུད་དེ”་ཞེས་གསུངས། བྲམ་ཟེའི་སྤྱོད་པ་གོམས་པ་ལ་དགོངས་ནས་ “ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་སོ”་ཞེས་གསུངས། གནས་ཚུལ་དེ་དྲིས་པ་ནི། “བདག་གི་ཕ་ཁྱི་རུ་སྐྱེས་སོ”་ཞེས་བྱ་བ་འདི་བདག་གིས་ཐོས་ཏེ། འདི་ནི་ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མས་གསུངས་སོ། །ཅི་ཞིག་གསུངས་པ་ཡིན་སྙམ་ནས་གནས་ཚུལ་འདི་དྲིས་པའོ།། ตเถว วตฺวาติ ยถา สุนขสฺส วุตฺตํ, ตเถว วตฺวา. อวิสํวาทนตฺถนฺติ, ‘‘โตเทยฺยพฺราหฺมโณ สุนโข ชาโต’’ติ อตฺตโน วจนสฺส อวิสํวาทนตฺถํ, วิสํวาทนาภาวทสฺสนตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. ญาโตมฺหิ [Pg.372] อิมินาติ อิมินา มม ปุตฺเตน มยฺหํ ปุริมชาติยํ ปิตาติ เอวํ ญาโต อมฺหีติ ชานิตฺวา. พุทฺธานุภาเวน กิร สุนโข ตถา ทสฺเสติ, น ชาติสฺสรตาย. ภควนฺตํ ทิสฺวา ภุกฺกรณํ ปน ปุริมชาติสิทฺธวาสนาย. ภวปฏิจฺฉนฺนนฺติ ภวนฺตรภาเวน ปฏิจฺฉนฺนํ. นาม-สทฺโท สมฺภาวเน. ปฏิสนฺธิอนฺตรนฺติ อญฺญชาติปฏิสนฺธิคฺคหเณน เหฏฺฐิมชาตํ คตึ. องฺควิชฺชาปาฐโก กิเรส, เตน อปฺปายุกทีฆายุกตาทิวเสน จุทฺทส ปญฺเห อภิสงฺขริ; เอวํ กิรสฺส อโหสิ, ‘‘อิเมสํ สตฺตานํ อปฺปายุกตาทโย วิเสสา องฺคปจฺจงฺควเสน สลฺลกฺขิยนฺติ. น โข ปเนตํ ยุตฺตํ ‘องฺคปจฺจงฺคานิ ยาว เตสํ เตสํ การณ’นฺติ; ตสฺมา ภวิตพฺพเมตฺถ อญฺเญเนว การเณน. สมโณ โคตโม ตํ การณํ วิภชิตฺวา กเถสฺสติ, เอวายํ สพฺพญฺญูติ นิจฺฉโย เม อปณฺณโก ภวิสฺสตี’’ติ. อปเร ปน ภณนฺติ, ‘‘ติรจฺฉานคตํ มนุสฺสํ วา อาวิสิตฺวา อิจฺฉิตตฺถกสาวนํ นาม มหามนฺตวิชฺชาวเสน โหติ; ตสฺมา น เอตฺตาวตา สมณสฺส โคตมสฺส สพฺพญฺญุตา สุนิจฺฉิตา โหติ. ยํ นูนาหํ กมฺมผลมสฺส อุทฺทิสฺส ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺยํ, ตตฺถ จ เม จิตฺตํ อาราเธนฺโต ปญฺหํ พฺยากริสฺสติ. เอวายํ สพฺพญฺญูติ วินิจฺฉโย เม ภวิสฺสตีติ เต ปญฺเห ปุจฺฉตี’’ติ. དེ་བཞིན་དུ་གསུངས་ནས་ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཁྱི་ལ་གསུངས་པ་བཞིན་དུ་གསུངས་ནས་སོ།། མི་བསླུ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། “བྲམ་ཟེ་ཏོ་དེ་ཡ་ཁྱི་རུ་སྐྱེས་སོ”་ཞེས་རང་གི་ཚིག་མི་བསླུ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཏེ། བསླུ་བ་མེད་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིས་བདག་ཤེས་སོ་ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་བུ་འདིས་བདག་ནི་རང་གི་ཚེ་སྔོན་མའི་ཕ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་རིག་ནས་སོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུས་ཁྱིས་དེ་ལྟར་བསྟན་པ་ཡིན་གྱི། སྐྱེ་བ་དྲན་པས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་མཐོང་ནས་ཟུག་པ་ནི་ཚེ་སྔོན་མར་གྲུབ་པའི་བག་ཆགས་ཀྱིས་སོ།། སྐྱེ་བས་བསྒྲིབས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་གཞན་གྱི་དངོས་པོས་བསྒྲིབས་པའོ།། ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ནི་རྟོག་པའི་དོན་ཏོ།། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་གཞན་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་གཞན་གྱི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་བས་འོག་མའི་སྐྱེ་བའི་འགྲོ་བའོ།། འདི་ནི་ལུས་ཀྱི་མཚན་མའི་རིག་པ་ཀློག་པ་ཞིག་ཡིན་པར་གྲགས་ཏེ། དེས་ཚེ་ཐུང་བ་དང་ཚེ་རིང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དྲི་བ་བཅུ་བཞི་མངོན་པར་བསྒྲུབས་སོ།། འདི་ལྟར་ཁོ་ལ་བསམ་པ་བྱུང་སྟེ། “སེམས་ཅན་འདི་དག་གི་ཚེ་ཐུང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་རྣམས་ནི་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་གི་སྒོ་ནས་མཚོན་པར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་ནི་དེ་དང་དེའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་མི་རིགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་འདིར་རྒྱུ་གཞན་ཞིག་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ། །དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མས་རྒྱུ་དེ་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་གསུང་བར་འགྱུར་བས། འདི་ལྟར་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བདག་གི་ངེས་པ་ཐེ་ཚོམ་མེད་པར་འགྱུར་རོ”་ཞེས་སོ།། གཞན་དག་ནི་སྨྲ་སྟེ། “དུད་འགྲོ་འམ་མི་ལ་ཞུགས་ནས་འདོད་པའི་དོན་སྒྲོག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གསང་སྔགས་ཆེན་པོའི་རིག་པའི་མཐུ་ལས་འབྱུང་བས། དེའི་ཕྱིར་འདི་ཙམ་གྱིས་དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཤིན་ཏུ་ངེས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །བདག་གིས་འདིའི་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལ་དམིགས་ནས་དྲི་བ་དྲིའམ། དེ་ལ་བདག་གི་སེམས་མགུ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་དྲི་བ་ལུང་བསྟན་པར་འགྱུར་རོ། །འདི་ལྟར་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བདག་གི་ངེས་པ་འགྱུར་རོ་སྙམ་ནས་དྲི་བ་དེ་དག་འདྲི་བའོ”་ཞེས་སོ།། ภณฺฑกนฺติ สาปเตยฺยํ, สนฺตกนฺติ อตฺโถ. กมฺมุนา ทาตพฺพํ อาทิยนฺตีติ กมฺมทายาทา, อตฺตนา กตูปจิตกมฺมผลภาคีติ อตฺโถ. ตํ ปน กมฺมทายชฺชํ การโณปจาเรน วทนฺโต, ‘‘กมฺมํ เอเตสํ ทายชฺชํ ภณฺฑกนฺติ อตฺโถ’’ติ อาห – ยถา ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๘๐). ยวติ ผลํ สภาวโต ภินฺนมฺปิ อภินฺนํ วิย มิสฺสิตํ โหติ, เอเตนาติ โยนีติ อาห – ‘‘กมฺมํ เอเตสํ โยนิ การณ’’นฺติ. มมตฺตวเสน พชฺฌติ สํพชฺฌตีติ พนฺธุ, ญาติ สาโลหิโต จ. กมฺมํ ปน เอกนฺตสมฺพนฺธเมวาติ อาห – ‘‘กมฺมํ เอเตสํ พนฺธู’’ติ. ปติฏฺฐาติ อวสฺสโย. กมฺมสทิโส หิ สตฺตานํ อวสฺสโย นตฺถิ, อญฺโญ โกจิ อิสฺสโร พฺรหฺมา วา น กโรติ ตาทิสํ กตฺตุํ สชฺชิตุํ อสมตฺถภาวโต. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. กมฺมเมวาติ กสฺมา อวธาริตํ, นนุ กิเลสาปิ สตฺตานํ หีนปณีตภาวการณํ, น เกวลนฺติ[Pg.373]? สจฺจเมตํ, กิเลสปโยเคน วิปากวฏฺฏํ นิพฺพตฺตํ กมฺมปวตฺติตเมวาติ กตฺวา วุตฺตํ. ‘‘กถิตสฺส อตฺถํ น สญฺชานาสี’’ติ สงฺเขปโต วตฺวา นนุ ภควา มหาการุณิโก ปเรสํ ญาปนตฺถเมว ธมฺมํ เทเสตีติ อาห – ‘‘มานนิสฺสิโต กิเรสา’’ติอาทิ. ནོར་རྫས་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ནོར་ཏེ། བདག་གིར་བྱས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལས་ཀྱིས་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ལེན་པས་ན་ལས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་ལ་སྤྱོད་པ་སྟེ། རང་གིས་བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུའི་ཆ་ལ་སྤྱོད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་དེ་ཉིད་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་ཏེ། “ལས་ནི་འདི་དག་གི་བགོ་སྐལ་ཏེ་ནོར་རྫས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ”་ཞེས་གསུངས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ “དགེ་སློང་དག །དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་རྒྱུ་ལས་འདི་ལྟར་བསོད་ནམས་འཕེལ་ལོ”་ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། འབྲས་བུ་རང་བཞིན་གྱིས་ཐ་དད་དུ་གྱུར་ཀྱང་ཐ་མི་དད་པ་བཞིན་དུ་འདྲེས་པར་འགྱུར་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་འདི་ལས་སྐྱེ་བས་ན་སྐྱེ་གནས་ཞེས་བྱ་སྟེ། “ལས་ནི་འདི་དག་གི་སྐྱེ་གནས་ཏེ་རྒྱུ་ཡིན་ནོ”་ཞེས་གསུངས། བདག་གིར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་འཆིང་ཞིང་ཀུན་ཏུ་འཆིང་བས་ན་གཉེན་ཏེ། ཉེ་དུ་དང་རུས་གཅིག་པ་ཉིད་དོ།། ལས་ནི་གཏན་དུ་འབྲེལ་བ་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ལས་ནི་འདི་དག་གི་གཉེན་ནོ”་ཞེས་གསུངས། རྟེན་ཞེས་པ་ནི་སྐྱབས་སོ།། ལས་དང་འདྲ་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་ནི་མེད་དེ། གཞན་དབང་ཕྱུག་གམ་ཚངས་པ་གང་གིས་ཀྱང་དེ་ལྟར་མི་བྱེད་དེ། དེ་ལྟ་བུ་བྱེད་པ་དང་སྤྲུལ་བར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདིར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། ལས་ཁོ་ནའོ་ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་ངེས་པར་བཟུང་ཞེ་ན། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱང་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དམན་པ་དང་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་ཡིན་གྱི། ལས་གཅིག་པུ་ནི་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱང་། ཉོན་མོངས་པའི་སྦྱོར་བས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་ལོ་བྱུང་བ་ནི་ལས་ཀྱིས་བསྐུལ་བ་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། “བཤད་པའི་དོན་མི་ཤེས་སོ”་ཞེས་བསྡུས་པར་གསུངས་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ནི་གཞན་དག་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར་ཆོས་སྟོན་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། “འདི་ནི་ང་རྒྱལ་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་པར་གྲགས་སོ”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ๒๙๐. สมตฺเตนาติ ปริยตฺเตน, ยถา ตํ ผลํ ทาตุํ สมตฺถํ โหติ, เอวํ กเตน, อุปจิเตนาติ อตฺโถ. ตาทิสํ ปน อตฺตโน กิจฺเจ อนูนํ นาม โหตีติ อาห ‘‘ปริปุณฺเณนา’’ติ. สมาทินฺเนนาติ เอตฺถ สมาทานํ นาม ตณฺหาทิฏฺฐีหิ คหณํ ปรามสนนฺติ อาห – ‘‘คหิเตน ปรามฏฺเฐนา’’ติ. ปฏิปชฺชติ เอตาย สุคติทุคฺคตีติ ปฏิปทา, กมฺมํ. ตถา หิ ตํ ‘‘กมฺมปโถ’’ติ วุจฺจติ. ༢༩༠. «མཐར་ཕྱིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་» ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཏེ། འབྲས་བུ་དེ་སྦྱིན་པར་ནུས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་བྱས་ཤིང་བསགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དེ་ལྟ་བུ་ནི་རང་གི་བྱ་བ་ལ་མ་ཚང་བ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། «ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་» ཞེས་གསུངས་སོ།། «ཡང་དག་པར་བླངས་པས་» ཞེས་པ་འདིར་ཡང་དག་པར་ལེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་འཛིན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་ལ་བྱ་བའི་ཕྱིར། «བཟུང་ཞིང་མཆོག་ཏུ་བཟུང་བས་» ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ཉིད་ཀྱིས་བདེ་འགྲོ་དང་ངན་འགྲོར་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ལམ་སྟེ། ལས་སོ།། དེ་ལྟར་ན་དེ་ལ་ «ལས་ཀྱི་ལམ་» ཞེས་བྱའོ།། เอสาติ ปฏิปทา. ทุพฺพลํ อุปฆาตกเมว สิยาติ อุปปีฬกสฺส วิสยํ ทสฺเสตุํ, ‘‘พลวกมฺเมนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. พลวกมฺเมนาติ ปุญฺญกมฺเมน. วทติ นามาติ วทนฺโต วิย โหติ. นิพฺพตฺตาเปยฺยนฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ อุปปีฬกสภาวํ กมฺมํ ชนกสภาวํ น โหตีติ? สพฺพเมตํ ปริกปฺปนวจนํ, ยถา มนุสฺสา ปจฺจตฺถิกํ ปฏิปกฺขํ กิญฺจิ กาตุํ อสมตฺถาปิ เกจิ อาลมฺพนวเสน สมตฺถา วิย อตฺตานํ ทสฺเสนฺติ, เอวํสมฺปทมิทนฺติ เกจิ. อปเร ปน ภณนฺติ – ยสฺสิทํ กมฺมสฺสวิปากํ ปีเฬติ, สเจ ตสฺมึ อโนกาเส เอว สยํ วิปจฺจิตุํ โอกาสํ ลเภยฺย, อปาเยสุ เอว ตํสมงฺคิปุคฺคลํ นิพฺพตฺตาเปยฺย, ยสฺมา ตํ กมฺมํ พลวํ หุตฺวา อวเสสปจฺจยสมวาเยน วิปจฺจิตุํ อารทฺธํ, ตสฺมา อิตรํ ตสฺส วิปากํ วิพาเธนฺตํ อุปปีฬกํ นาม ชาตํ. เอตทตฺถเมว เจตฺถ ‘‘พลวกมฺเมน นิพฺพตฺต’’นฺติ พลวคฺคหณํ กตํ. กิจฺจวเสน หิ เนสํ กมฺมานํ เอตา สมญฺญา, ยทิทํ อุปปีฬกํ อุปจฺเฉทกํ ชนกํ อุปตฺถมฺภกนฺติ, น กุสลานิ วิย อุปตฺถมฺภานิ โหนฺติ นิพฺพตฺตตฺถาย. ปีเฬตฺวาติ วิเหเฐตฺวา ปฏิฆาฏนาทิวเสน อุจฺฉุเตลยนฺตาทโย วิย อุจฺฉุติลาทิเก วิพาเธตฺวา. นิโรชนฺติ นิตฺเตชํ. นิยูสนฺติ นิรสํ. กสฏนฺติ นิสฺสารํ. ปริสฺสยนฺติ อุปทฺทวํ. «འདི་ནི་» ཞེས་པ་ནི་ལམ་མོ།། «ཉམ་ཆུང་བ་ནི་གནོད་བྱེད་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་» ཞེས་པ་ནི་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ཡུལ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ལས་ཀྱིས་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། «སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ལས་ཀྱིས་» ཞེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་སོ།། «སྨྲ་བར་བྱེད་དོ་» ཞེས་པ་ནི་སྨྲ་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ།། «སྐྱེ་བར་བྱེད་དོ་» ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། གནོད་པར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ལས་ནི་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། འདི་ཐམས་ཅད་ནི་ཀུན་བརྟགས་པའི་ཚིག་སྟེ། དཔེར་ན་མི་རྣམས་ཀྱིས་དགྲ་བོ་གཉེན་པོ་ལ་ཅི་ཡང་བྱེད་མི་ནུས་ཀྱང་། ལ་ལ་དམིགས་པའི་དབང་གིས་ནུས་པ་ཡོད་པ་བཞིན་དུ་རང་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ལྟར། འདི་ཡང་དེ་དང་མཚུངས་སོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ།། གཞན་དག་ནི་སྨྲ་སྟེ། ལས་གང་གི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་འདིས་གནོད་པར་བྱེད་པ་དེ། གལ་ཏེ་སྐབས་མེད་པ་དེ་ཉིད་དུ་རང་ཉིད་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྐབས་ཐོབ་ན། ངན་སོང་རྣམས་སུ་གང་ཟག་དེ་ཉིད་སྐྱེ་བར་བྱེད་དེ། ལས་དེ་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ནས་ལྷག་མའི་རྐྱེན་འདུས་པ་ལས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གཞན་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པ་ནི་གནོད་བྱེད་ཅེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ།། དོན་འདི་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདིར་ «སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ལས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པ་» ཞེས་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་བཟུང་བར་བྱས་སོ།། བྱ་བའི་དབང་གིས་ལས་རྣམས་ཀྱི་མིང་འདི་དག་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། གནོད་བྱེད། གཅོད་བྱེད། སྐྱེད་བྱེད། ཉེ་བར་འཛིན་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཡིན་གྱི། དགེ་བའི་ལས་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བའི་དོན་དུ་ཉེ་བར་འཛིན་པ་མ་ཡིན་ནོ།། «གནོད་པར་བྱས་ནས་» ཞེས་པ་ནི་འཚེ་བར་བྱས་ནས་ཏེ། གནོད་པ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བུ་རམ་ཤིང་གི་འཕྲུལ་འཁོར་ལ་སོགས་པས་བུ་རམ་ཤིང་གི་གཤེར་ཁུ་ལ་སོགས་པ་གནོད་པར་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ།། «བཅུད་མེད་པ་» ཞེས་པ་ནི་གཟི་བརྗིད་མེད་པའོ།། «ཁུ་བ་མེད་པ་» ཞེས་པ་ནི་རོ་མེད་པའོ།། «སྙིགས་མ་» ཞེས་པ་ནི་སྙིང་པོ་མེད་པའོ།། «ཉེ་བར་འཚེ་བ་» ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བའོ།། อิทานิ ปริสฺสยสฺส อุปนยนาการํ ทสฺเสนฺเตน ตตฺถ, ‘‘ทารกสฺสา’’ติอาทึ วตฺวา โภคานํ วินาสนาการํ ทสฺเสตุํ, ปุน ‘‘ทารกสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. กุมฺภโทหนาติ กุมฺภปูรขีรา. โคมณฺฑเลติ โคยูเถ. ད་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཉེ་བར་འགོད་པའི་ཚུལ་སྟོན་པས་དེ་ལ། «བྱིས་པའི་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ནས། ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཆུད་ཟོས་སུ་འགྲོ་བའི་ཚུལ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། ཡང་ «བྱིས་པའི་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། «བུམ་པ་བཞོ་བ་» ཞེས་པ་ནི་བུམ་པ་གང་བའི་འོ་མའོ།། «བའི་ཁྱུ་ལ་» ཞེས་པ་ནི་བའི་ཁྱུ་ལའོ།། อฏฺฐุสภคมนํ [Pg.374] กตฺวาติ อฏฺฐอุสภปฺปมาณํ ปเทสํ ปจฺจตฺถิกํ อุทฺทิสฺส ธนุคฺคโห อนุยายึ กตฺวา. ตนฺติ สรํ. อญฺโญติ ปจฺจตฺถิโก. ตตฺเถว ปาเตยฺย อจฺจาสนฺนํ กตฺวา สรสฺส ขิตฺตตฺตา. วาฬมจฺโฉทกนฺติ มกราทิวาฬมจฺฉวนฺตํ อุทกํ. «ཨུ་ས་བྷ་བརྒྱད་ཀྱི་སར་སོང་ནས་» ཞེས་པ་ནི་ཨུ་ས་བྷ་བརྒྱད་ཀྱི་ཚད་ཀྱི་ཡུལ་དུ་དགྲ་བོ་ལ་དམིགས་ནས་གཞུ་ཐོགས་པ་རྗེས་སུ་འབྲངས་པར་བྱས་ནས་སོ།། «དེ་ལ་» ཞེས་པ་ནི་མདའ་ལའོ།། «གཞན་ནི་» ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བོའོ།། «དེ་ཉིད་དུ་ལྷུང་བར་བྱེད་དོ་» ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བར་བྱས་ནས་མདའ་འཕངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། «ཆུ་སྲིན་ལ་སོགས་པ་གདུག་པའི་ཉ་དང་ལྡན་པའི་ཆུ་» ཞེས་པ་ནི་ཆུ་སྲིན་ལ་སོགས་པ་གདུག་པའི་ཉ་དང་ལྡན་པའི་ཆུའོ།། ปฏิสนฺธินิพฺพตฺตกํ กมฺมํ ชนกกมฺมํ นาม ปริปุณฺณวิปากทายิภาวโต, น ปวตฺติวิปากมตฺตนิพฺพตฺตกํ. โภคสมฺปทาทีติ อาทิ-สทฺเทน อาโรคฺยสมฺปทาทิ-ปริวารสมฺปทาทีนิ คณฺหาติ. น ทีฆายุกตาทีนิ หิ อปฺปายุกตาสํวตฺตนิเกน กมฺมุนา นิพฺพตฺตานิ; อญฺญํ ทีฆายุกตากรเณน อุปตฺถมฺเภตุํ สกฺโกติ; น อติทุพฺพณฺณํ อปฺเปสกฺขํ นีจกุลีนํ ทุปฺปญฺญํ วา วณฺณวนฺตตาทิวเสน. ตถา หิ วกฺขติ, ‘‘อิมสฺมึ ปน ปญฺหวิสฺสชฺชเน’’ติอาทิ, ตํ ปน นิทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ལས་ནི་སྐྱེད་བྱེད་ཀྱི་ལས་ཞེས་བྱ་སྟེ། རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། འཇུག་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཙམ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། «ལོངས་སྤྱོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་» ཞེས་པའི་སོགས་པའི་སྒྲས་ནི་ནད་མེད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། འཁོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ།། ཚེ་རིང་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཚེ་ཐུང་བར་འགྱུར་བའི་ལས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པ་མ་ཡིན་ནོ།། གཞན་ནི་ཚེ་རིང་བར་བྱེད་པས་ཉེ་བར་འཛིན་པར་ནུས་སོ།། ཤིན་ཏུ་མདོག་ངན་པ། དབང་ཆུང་བ། རིགས་དམའ་བ། ཤེས་རབ་འཆལ་བ་རྣམས་ནི་ཁ་དོག་བཟང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་ན་ «ལན་འདི་ལ་ནི་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། དེ་ནི་དཔེར་བརྗོད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། ปุริมานีติ อุปปีฬโกปจฺเฉทกานิ. อุปปีฬกุปฆาตา นาม กุสลวิปากปฏิพาหกาติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทฺเว อกุสลาเนวา’’ติ วุตฺตํ. อุปตฺถมฺภกํ กุสลเมวาติ เอตฺถ ยถา ชนกํ อุภยสภาวํ, เอวํ อิตเรสมฺปิ อุภยสภาวตาย วุจฺจมานาย น โกจิ วิโรโธ. เทวทตฺตาทีนญฺหิ นาคาทีนํ อิโต อนุปฺปวจฺฉิตานํ เปตาทีนญฺจ นรกาทีสุ อกุสลกมฺมวิปากสฺส อุปตฺถมฺภนุปปีฬนุปฆาตนานิ น น สมฺภวนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา ยา เหฏฺฐา พหูสุ อานนฺตริเยสุ เอเกน คหิตปฏิสนฺธิกสฺส อิตเรสํ ตสฺส อนุพลปฺปทายิตา วุตฺตา, สาปิ สมตฺถิตา โหติ. ยสฺมิญฺหิ กมฺเม กเต ชนกนิพฺพตฺตํ กุสลผลํ วา อกุสลผลํ วา พฺยาธิธาตุสมตาทินิมิตฺตํ วิพาธียติ, ตมุปตฺถมฺภกํ. ยสฺมึ ปน กเต ชาติสมตฺถสฺส ปฏิสนฺธิยํ ปวตฺติยญฺจ วิปากกฏตฺตารูปานํ อุปฺปตฺติ โหติ, ตํ ชนกํ. ยสฺมึ ปน กเต อญฺเญน ชนิตสฺส อิฏฺฐสฺส วา อนิฏฺฐสฺส วา ผลสฺส วิพาธาวิจฺเฉทปจฺจยานุปฺปตฺติยา อุปพฺรูหนปจฺจยุปฺปตฺติยา จ ชนกสามตฺถิยานุรูปํ ปริวุตฺติจิรตรปพนฺธา โหติ, เอตํ อุปตฺถมฺภกํ. ตถา ยสฺมึ กเต ชนกนิพฺพตฺตํ กุสลผลํ อกุสลผลํ วา พฺยาธิธาตุสมตาทินิมิตฺตํ วิพาธียติ, ตํ อุปปีฬกํ. ยสฺมึ ปน กเต ชนกสามตฺถิยวเสน จิรตรปพนฺธารหมฺปิ สมานํ ผลํ วิจฺเฉทกปจฺจยุปฺปตฺติยา วิจฺฉิชฺชติ, ตํ อุปฆาตกนฺติ อยเมตฺถ สาโร. «སྔ་མ་རྣམས་ནི་» ཞེས་པ་ནི་གནོད་བྱེད་དང་གཅོད་བྱེད་རྣམས་སོ།། གནོད་བྱེད་དང་གནོད་འཚེ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགེ་བའི་རྣམ་སྨིན་ལ་གེགས་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་ «གཉིས་ནི་མི་དགེ་བ་ཉིད་དོ་» ཞེས་གསུངས་སོ།། «ཉེ་བར་འཛིན་བྱེད་ནི་དགེ་བ་ཉིད་དོ་» ཞེས་པ་འདིར་ཇི་ལྟར་སྐྱེད་བྱེད་ནི་གཉིས་ཀའི་རང་བཞིན་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་དག་ཀྱང་གཉིས་ཀའི་རང་བཞིན་ཉིད་དུ་བཤད་པ་ལ་འགལ་བ་ཅི་ཡང་མེད་དོ།། ལྷས་བྱིན་ལ་སོགས་པའི་ཀླུ་ལ་སོགས་པ་དང་། འདི་ནས་ཤི་འཕོས་པའི་ཡི་དྭགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པར་མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་ཉེ་བར་འཛིན་པ་དང་། གནོད་པ་བྱེད་པ་དང་། གནོད་འཚེ་བྱེད་པ་རྣམས་མི་སྲིད་པ་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་བྱས་ནས་གང་འོག་ཏུ་མཚམས་མེད་པ་མང་པོ་ལས་གཅིག་གིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་བ་ལ། གཞན་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལ་མཐུ་སྦྱིན་པར་བཤད་པ་དེ་ཡང་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ།། ལས་གང་ཞིག་བྱས་པ་ན་སྐྱེད་བྱེད་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའི་དགེ་བའི་འབྲས་བུ་འམ། མི་དགེ་བའི་འབྲས་བུ་ནད་དང་ཁམས་མཉམ་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་གནོད་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི་ཉེ་བར་འཛིན་བྱེད་དོ།། ལས་གང་ཞིག་བྱས་པ་ན་སྐྱེ་བར་ནུས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་འཇུག་པ་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་བྱས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ནི་སྐྱེད་བྱེད་དོ།། ལས་གང་ཞིག་བྱས་པ་ན་གཞན་གྱིས་བསྐྱེད་པའི་ཡིད་དུ་འོང་བ་འམ་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ལ་གནོད་པ་དང་ཆད་པའི་རྐྱེན་མ་བྱུང་བར་རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་རྐྱེན་བྱུང་བ་ལས། སྐྱེད་བྱེད་ཀྱི་མཐུ་དང་མཐུན་པར་ཡོངས་སུ་འགྱུར་ཞིང་རྒྱུན་རིང་དུ་གནས་པར་འགྱུར་བ་དེ་ནི་ཉེ་བར་འཛིན་བྱེད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་ལས་གང་ཞིག་བྱས་པ་ན་སྐྱེད་བྱེད་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའི་དགེ་བའི་འབྲས་བུ་འམ་མི་དགེ་བའི་འབྲས་བུ་ནད་དང་ཁམས་མཉམ་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་གནོད་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི་གནོད་བྱེད་དོ།། ལས་གང་ཞིག་བྱས་པ་ན་སྐྱེད་བྱེད་ཀྱི་མཐུའི་དབང་གིས་རྒྱུན་རིང་དུ་གནས་པར་འོས་པ་ཡིན་ཡང་། འབྲས་བུ་མཚུངས་པ་དེ་ཉིད་གཅོད་པའི་རྐྱེན་བྱུང་བ་ལས་ཆད་པར་འགྱུར་བ་དེ་ནི་གཅོད་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིར་སྙིང་པོའོ།། ตตฺถาติ [Pg.375] เตสุ กมฺเมสุ. อุปจฺเฉทกกมฺเมนาติ อายุโน อุปฆาตกกมฺเมน. สฺวายมุปฆาตกภาโว ทฺวิธา อิจฺฉิตพฺโพติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาณาติปาตินา’’ติอาทิ วุตฺตํ. น สกฺโกติ ปาณาติปาตกมฺมุนา สนฺตานสฺส ตถาภิสงฺขตตฺตา. ยสฺมิญฺหิ สนฺตาเน นิพฺพตฺตํ, ตสฺส เตน อภิสงฺขตตา อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพา ตตฺเถว ตสฺส วิปากสฺส วินิพนฺธนโต. เอเตน กุสลสฺส กมฺมสฺส อายูหนกฺขเณเยว ปาณาติปาโต ตาทิสํ สามตฺถิยุปฆาตํ กโรตีติ ทสฺเสติ, ตโต กมฺมํ อปฺปผลํ โหติ. ‘‘ทีฆายุกา’’ติอาทินา อุปฆาตสามตฺถิเยน เขตฺเต อุปฺปนฺนสสฺสํ วิย อุปปตฺตินิยามกา ธมฺมาติ ทสฺเสติ. อุปปตฺติ นิยตวิเสเส วิปจฺจิตุํ โอกาเส กโรนฺเต เอว กุสลกมฺเม อากฑฺฒิยมานปฏิสนฺธิกํ ปาณาติปาตกมฺมํ อปฺปายุกตฺถาย นิยเมตีติ อาห – ‘‘ปฏิสนฺธิเมว วา นิยาเมตฺวา อปฺปายุกํ กโรตี’’ติ. ปาณาติปาตเจตนาย อจฺจนฺตกฏุกวิปากตฺตา สนฺนิฏฺฐานเจตนาย นิรเย นิพฺพตฺตติ ตสฺสา อตฺถสฺส ขีณาภาวโต; อิตเร ปน น ตถา ภาริยาติ อาห – ‘‘ปุพฺพา…เป… โหตี’’ติ. อิธ ปน ยํ เหฏฺฐา วุตฺตสทิสํ, ตํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. «དེ་ལ་» ཞེས་པ་ནི་ལས་དེ་དག་ལའོ།། «གཅོད་བྱེད་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་» ཞེས་པ་ནི་ཚེའི་གནོད་བྱེད་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་སོ།། གནོད་བྱེད་ཀྱི་དངོས་པོ་དེ་ཉིད་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། «སྲོག་གཅོད་པ་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། སྲོག་གཅོད་པའི་ལས་ཀྱིས་རྒྱུད་དེ་ལྟར་མངོན་པར་འདུས་བྱས་པའི་ཕྱིར་མི་ནུས་སོ།། རྒྱུད་གང་ལ་སྐྱེས་པ་དེ་ནི་དེས་མངོན་པར་འདུས་བྱས་པ་ཉིད་དུ་ངེས་པར་འདོད་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ཉིད་དུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དེ་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། འདིས་དགེ་བའི་ལས་མངོན་པར་སྒྲུབ་པའི་དུས་ཉིད་དུ་སྲོག་གཅོད་པས་དེ་ལྟ་བུའི་མཐུ་ལ་གནོད་པ་བྱེད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་ལས་དེ་འབྲས་བུ་ཆུང་ངུར་འགྱུར་རོ།། «ཚེ་རིང་བ་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གནོད་བྱེད་ཀྱི་མཐུ་ལས། ཞིང་ལ་སྐྱེས་པའི་ལོ་ཏོག་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བ་ངེས་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། སྐྱེ་བ་ངེས་པའི་བྱེ་བྲག་ཏུ་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྐབས་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་དགེ་བའི་ལས་ལ། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་སྲོག་གཅོད་པའི་ལས་ཀྱིས་ཚེ་ཐུང་བའི་དོན་དུ་ངེས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། «ཡང་ན་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཉིད་ངེས་པར་བྱས་ནས་ཚེ་ཐུང་བར་བྱེད་དོ་» ཞེས་གསུངས་སོ།། སྲོག་གཅོད་པའི་སེམས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་མི་བཟད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མཐར་ཐུག་པའི་སེམས་པས་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཏེ། དེའི་དོན་ཟད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཞན་དག་ནི་དེ་ལྟར་ལྕི་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། «སྔོན་གྱི་...པེ་...འགྱུར་རོ་» ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་ནི་གང་འོག་ཏུ་བཤད་པ་དང་མཚུངས་པ་དེ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ།། มนุสฺสามนุสฺสปริสฺสยาติ มานุสกา อมานุสกา จ อุปทฺทวา. ปุรโตติ ปุพฺพทฺวารโต. ปจฺฉโตติ ปจฺฉิมวตฺถุโต. ปวฏฺฏมานาติ ปริชนสฺส, เทวตานํ วา เทเสน ปวฏฺฏมานา. ปเรหีติ ปุราตเนหิ ปเรหิ. สมฺมุขีภาวนฺติ สามิภาววเสน ปจฺจกฺขตฺตํ. อาหริตฺวา เทนฺติ อิณายิกา. กมฺมนฺตาติ วณิชฺชาทิกมฺมานิ. อปาณาติปาตกมฺมนฺติ ปาณาติปาตสฺส ปฏิปกฺขภูตํ กมฺมํ; ปาณาติปาตา วิรติวเสน ปวตฺติตกมฺมนฺติ อตฺโถ. ทีฆายุกสํวตฺตนิกํ โหติ วิปากสฺส กมฺมสริกฺขภาวโต. อิมินา นเยนาติ อิมินา อปฺปายุกทีฆายุกสํวตฺตนิเกสุ กมฺเมสุ ยถาวุตฺเตน ตํ สํวตฺตนิกวิภาวนนเยน. «མི་དང་མི་མ་ཡིན་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་» ཞེས་པ་ནི་མིའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་དང་མི་མ་ཡིན་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས་སོ།། «མདུན་ནས་» ཞེས་པ་ནི་ཤར་སྒོ་ནས་སོ།། «རྒྱབ་ནས་» ཞེས་པ་ནི་ནུབ་ཀྱི་གཞི་ནས་སོ།། «འཁོར་བར་བྱེད་པ་» ཞེས་པ་ནི་གཡོག་འཁོར་རམ། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཡུལ་གྱི་དབང་གིས་འཁོར་བར་བྱེད་པའོ།། «གཞན་དག་གིས་» ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་གཞན་དག་གིས་སོ།། «མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་» ཞེས་པ་ནི་བདག་པོའི་དངོས་པོའི་དབང་གིས་མངོན་སུམ་ཉིད་དོ།། «བླངས་ནས་སྦྱིན་ནོ་» ཞེས་པ་ནི་བུ་ལོན་ལེན་པ་པོ་རྣམས་སོ།། «ལས་ཀྱི་མཐའ་རྣམས་» ཞེས་པ་ནི་ཚོང་ལ་སོགས་པའི་ལས་རྣམས་སོ།། «སྲོག་མི་གཅོད་པའི་ལས་» ཞེས་པ་ནི་སྲོག་གཅོད་པའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་ལས་ཏེ། སྲོག་གཅོད་པ་ལས་ལྡོག་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་ལས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་ལས་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཚེ་རིང་བར་འགྱུར་བ་ཡིན་ནོ།། «ཚུལ་འདིས་» ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་ཚེ་ཐུང་བ་དང་ཚེ་རིང་བར་འགྱུར་བའི་ལས་རྣམས་ལ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འགྱུར་བ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ།། วิเหฐนกมฺมาทีนิปีติ ปิ-สทฺเทน โกธอิสฺสามนกมจฺเฉรถทฺธอวิทฺทสุภาววเสน ปวตฺติตกมฺมานิ สงฺคณฺหาติ. ตเถวาติ ยถา ปาณาติปาตกมฺมํ อตฺถโต เอวํ วทติ นามาติ วุตฺตํ, ตเถว วทมานานิ วิย. ‘‘ยํ ยเทวาติปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ (ขุ. ปา. ๘.๑๐) วจนโต ยถา สพฺพกุสลํ สพฺพาสํ สมฺปตฺตีนํ อุปนิสฺสโย, เอวํ สพฺพํ อกุสลํ สพฺพาสํ วิปตฺตีนํ อุปนิสฺสโยติ, ‘‘อุปปีฬเนน นิพฺโภคตํ อาปาเทตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ[Pg.376]. ตถา หิ ปาณาติปาตกมฺมวเสนปิ อยํ นโย ทสฺสิโต. อวิเหฐนาทีนีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อกฺโกธน-อนิสฺสามน-ทาน-อนติมาน-วิทฺทสุภาเวน ปวตฺตกมฺมานิ สงฺคณฺหาติ. «འཚེ་བར་བྱེད་པའི་ལས་ལ་སོགས་པ་ཡང་» ཞེས་པའི་ཡང་གི་སྒྲས་ནི་ཁོང་ཁྲོ་བ་དང་། ཕྲག་དོག་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། སེར་སྣ་དང་། གྱོང་པོ་དང་། མི་མཁས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་ལས་རྣམས་སྡུད་དོ།། «དེ་བཞིན་དུ་» ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་སྲོག་གཅོད་པའི་ལས་ནི་དོན་གྱི་དབང་གིས་འདི་ལྟར་སྨྲ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་སྨྲ་བ་བཞིན་ནོ།། «གང་དང་གང་ལ་རེ་བ་དེ་ཐམས་ཅད་འདིས་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་» ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཉེ་བར་བརྟེན་པ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་མི་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་ནི་རྒུད་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཉེ་བར་བརྟེན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། «གནོད་པ་བྱས་པས་ལོངས་སྤྱོད་མེད་པ་ཉིད་དུ་བྱས་ནས་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་ན་སྲོག་གཅོད་པའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་ཚུལ་འདི་བསྟན་ཏོ།། «མི་འཚེ་བ་ལ་སོགས་པ་» ཞེས་པ་འདིར་སོགས་པའི་སྒྲས་ནི་ཁོང་ཁྲོ་མེད་པ་དང་། ཕྲག་དོག་མེད་པ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་། ང་རྒྱལ་མེད་པ་དང་། མཁས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་ཞུགས་པའི་ལས་རྣམས་སྡུད་དོ།། ๒๙๓. อิสฺสา มโน เอตสฺสาติ อิสฺสามนโกติ อาห ‘‘อิสฺสาสมฺปยุตฺตจิตฺโต’’ติ. อุปกฺโกสนฺโตติ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺโต. อิสฺสํ พนฺธตีติ อิสฺสํ อนุพนฺธติ อิสฺสาสหิตเมว จิตฺตํ อนุปวตฺเตติ. อปฺเปสกฺโขติ อปฺปานุภาโว อปฺปญฺญาโต. เตนาห ‘‘น ปญฺญายตี’’ติ. สา ปนสฺส อปฺปานุภาวตา ปริวาราภาเวน ปากฏา โหตีติ อาห ‘‘อปฺปปริวาโร’’ติ. ༢༩༣. ཕྲག་དོག་གི་ཡིད་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཕྲག་དོག་གི་ཡིད་ཅན་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་ «ཕྲག་དོག་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་» ཞེས་གསུངས་སོ།། «སྨོད་པར་བྱེད་པ་» ཞེས་པ་ནི་གཤེ་བའི་གཞི་རྣམས་ཀྱིས་གཤེ་བར་བྱེད་པའོ།། «ཕྲག་དོག་འཆིང་བར་བྱེད་པ་» ཞེས་པ་ནི་ཕྲག་དོག་གི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་སྟེ། ཕྲག་དོག་དང་བཅས་པའི་སེམས་ཉིད་རྗེས་སུ་འཇུག་པར་བྱེད་པའོ།། «དབང་ཆུང་བ་» ཞེས་པ་ནི་མཐུ་ཆུང་བ་སྟེ་མི་གྲགས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ «མི་ཤེས་སོ་» ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་མཐུ་ཆུང་བ་ཉིད་ནི་འཁོར་མེད་པའི་ཕྱིར་གསལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། «འཁོར་ཆུང་བ་» ཞེས་གསུངས་སོ།། ๒๙๔. มจฺฉริยวเสน น ทาตา โหตีติ สพฺพโส เทยฺยธมฺมสฺส อภาเวน น ทาตา น โหติ. อมจฺฉรี หิ ปุคฺคโล สติ เทยฺยธมฺเม ยถารหํ เทติเยว. ༢༩༤. «སེར་སྣའི་དབང་གིས་སྦྱིན་པར་མི་བྱེད་པ་» ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་མེད་པའི་ཕྱིར་སྦྱིན་པར་མི་བྱེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། སེར་སྣ་མེད་པའི་གང་ཟག་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཡོད་ན་ཇི་ལྟར་འོས་པ་བཞིན་དུ་སྦྱིན་པ་ཉིད་དོ།། ๒๙๕. อภิวาเทตพฺพํ เขตฺตวเสน มตฺถกปฺปตฺตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘พุทฺธํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อญฺเญปิ มาตุปิตุเชฏฺฐภาตราทโย อภิวาทนาทิอรหา สนฺติ, เตสุ ถทฺธาทิวเสน กรณํ นีจกุลสํวตฺตนิกเมว. น หิ ปวตฺเต สกฺกา กาตุนฺติ สมฺพนฺโธ. เตน ปวตฺติวิปากทายิโน กมฺมสฺส วิสโย เอโสติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ปฏิสนฺธิเมว ปนา’’ติอาทิ. ༢༩༥. ཕྱག་བྱ་བར་འོས་པ་ཞིང་གི་དབང་གིས་མཐར་ཐུག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «སངས་རྒྱས་སམ།» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གཞན་དག་ཀྱང་ཕ་མ་དང་ཕུ་བོ་ལ་སོགས་པ་ཕྱག་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་འོས་པ་ཡོད་དེ། དེ་དག་ལ་གྱོང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བྱེད་པ་ནི་རིགས་དམའ་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ།། «འཇུག་པ་ལ་ནི་བྱེད་མི་ནུས་སོ་» ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ།། དེས་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པའི་ལས་ཀྱི་ཡུལ་ནི་འདི་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ «ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཉིད་ལ་ནི་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ๒๙๖. อปริปุจฺฉเนนาติ อปริปุจฺฉามตฺเตน นิรเย น นิพฺพตฺตติ; อปริปุจฺฉาเหตุ ปน กตฺตพฺพากรณาทีหิ สิยา นิรยนิพฺพตฺตีติ ปาฬิยํ, ‘‘น ปริปุจฺฉิตา โหตี’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อปริปุจฺฉโก ปนา’’ติอาทิมาห. ยถานุสนฺธึ ปาเปสีติ เทสนํ ยถานุสนฺธินิฏฺฐานํ ปาเปสิ. เสสํ วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว. ༢༩༦. «མ་དྲིས་པས་» ཞེས་པ་ནི་མ་དྲིས་པ་ཙམ་གྱིས་དམྱལ་བར་མི་སྐྱེ་ལ། མ་དྲིས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱ་བ་མ་བྱས་པ་ལ་སོགས་པས་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ལུང་ལ། «ཡོངས་སུ་མི་འདྲི་བ་ཡིན་ནོ་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ་ཞེས་སྟོན་པར། «ཡོངས་སུ་མི་འདྲི་བ་ནི་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། «མཚམས་སྦྱོར་བ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཕྱིན་པར་བྱས་སོ་» ཞེས་པ་ནི་ཆོས་བསྟན་པ་མཚམས་སྦྱོར་བ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོ་ཆུང་ངུའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། ๖. มหากมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา ༦. ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོ་ཆེན་པོའི་བཤད་པའོ།། ๒๙๘. กมฺมสฺส โมฆภาโว นาม ผเลน ตุจฺฉตา ผลาภาโวติ อาห – ‘‘โมฆนฺติ ตุจฺฉํ อผล’’นฺติ. ตถํ ภูตนฺติ สจฺจสทฺทสฺส อตฺถมาห. ปริพฺพาชโก [Pg.377] ปน ‘‘สจฺจ’’นฺติ อิมินา ตเมว สผลนฺติ วทติ. สผลญฺหิ กมฺมํ สตฺถุ อภิมตมโนกมฺมนฺติ อธิปฺปาโย. อิทญฺจ ‘‘โมฆํ กายกมฺม’’นฺติอาทิวจนํ. ตํ คเหตฺวาติ ปรมฺปราย คเหตฺวา. เอสาติ โปตลิปุตฺโต ปริพฺพาชโก. อภิสญฺญานิโรธกถํ สนฺธาย วทติ. สาปิ หิ ติตฺถิยานํ อนฺตเร ปากฏา ชาตาติ. เถโรติ สมิทฺธิตฺเถโร. ยถา ภควตา วุตฺตํ, ตโต จ อญฺญถาว โทสาโรปนภเยน คเหตฺวา ตโต ภควนฺตํ เถโร รกฺขตีติ อธิปฺปาเยน ปริพฺพาชโก, ‘‘ปริรกฺขิตพฺพํ มญฺญิสฺสตี’’ติ อโวจาติ อาห – ‘‘ปริรกฺขิตพฺพนฺติ ครหโต โมจเนน รกฺขิตพฺพ’’นฺติ. สญฺเจตนา อสฺส อตฺถีติ สญฺเจตนิกํ. กมฺมนฺติ สญฺเจตนิกสฺสปิ กมฺมสฺส อตฺตโน สมเย อิจฺฉิตตฺตา ปริพฺพาชเกน วุตฺตํ. ༢༩༨. ལས་ཀྱི་གསོག་གཤེགས་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་འབྲས་བུས་སྟོང་པ་ཉིད་དང་འབྲས་བུ་མེད་པ་ཉིད་ལ་བརྗོད་པས་ན། “གསོག་ནི་སྟོང་པ་འབྲས་བུ་མེད་པའོ་”ཞེས་གསུངས། “དེ་བཞིན་དུ་གྱུར་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདེན་པའི་སྒྲའི་དོན་ཏོ། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བས་ནི་ “བདེན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིས་དེ་ཉིད་འབྲས་བུ་དང་བཅས་པའོ་ཞེས་སྨྲའོ། འབྲས་བུ་དང་བཅས་པའི་ལས་ནི་སྟོན་པས་བཞེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་ལས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། འདི་ནི་ “ལུས་ཀྱི་ལས་ནི་གསོག་གོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གོ། “དེ་བཟུང་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བརྒྱུད་པ་ལས་བཟུང་ནས་སོ། “འདི་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་པོ་ཏ་ལི་པུཏྟའོ། འདུ་ཤེས་མངོན་པར་འགོག་པའི་གཏམ་ལ་དགོངས་ནས་སྨྲའོ། དེ་ཡང་མུ་སྟེགས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་གྲགས་པར་གྱུར་ཏོ། “གནས་བརྟན་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནས་བརྟན་ས་མིདྡྷིའོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཇི་སྐད་གསུངས་པ་ལས་གཞན་དུ་སྐྱོན་བརྗོད་པར་དོགས་པའི་འཇིགས་པས་བཟུང་ནས། དེ་ལས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གནས་བརྟན་གྱིས་སྲུང་བར་བྱེད་དོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། ཀུན་ཏུ་རྒྱུས་ “བསྲུང་བར་བྱ་བར་སེམས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྨྲས་པས་ན། “བསྲུང་བར་བྱ་བ་ནི་སྨད་པ་ལས་ཐར་བར་བྱས་ཏེ་བསྲུང་བར་བྱ་བའོ་”ཞེས་གསུངས། སེམས་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་སེམས་པ་དང་བཅས་པའོ། “ལས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་པ་དང་བཅས་པའི་ལས་ཀྱང་རང་གི་གྲུབ་མཐའ་ལ་འདོད་པའི་ཕྱིར་ཀུན་ཏུ་རྒྱུས་སྨྲས་སོ། สงฺขตสงฺขารตาย รูปเมว ‘‘ติลมตฺตมฺปิ สงฺขาร’’นฺติ วุตฺตํ. เตนาห – ‘‘มํสจกฺขุนาว ปสฺสตี’’ติ. สมาคมทสฺสนํ สนฺธายาติ กตฺถจิปิ ตสฺส ทสฺสนํ สนฺธาย, น ปริญฺญาทสฺสนํ. เตนาห ภควา – ‘‘กุโต ปเนวรูปํ กถาสลฺลาป’’นฺติ. འདུས་བྱས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གཟུགས་ཉིད་ལ་ “ཏིལ་འབྲུ་ཙམ་གྱི་འདུ་བྱེད་ཀྱང་”ཞེས་གསུངས། དེའི་ཕྱིར་ “ཤའི་སྤྱན་གྱིས་ཁོ་ནས་མཐོང་ངོ་”ཞེས་གསུངས། “འདུ་བའི་མཐོང་བ་ལ་དགོངས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གང་དུའང་དེའི་མཐོང་བ་ལ་དགོངས་ཀྱི། ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་མཐོང་བ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “འདི་ལྟ་བུའི་གཏམ་གླེང་ནི་གང་ནས་བྱུང་”ཞེས་གསུངས། ๒๙๙. วฏฺฏทุกฺขนฺติ สํสารทุกฺขํ. กิเลสทุกฺขนฺติ กิเลสสมฺภวราคปริฬาหทุกฺขํ. สงฺขารทุกฺขนฺติ ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขนฺติ เอวํ วุตฺตทุกฺขํ. สเจ ภาสิตํ ภเวยฺยาติ อิมํ อีทิสํ ทุกฺขํ สนฺธาย อายสฺมตา สมิทฺธินา ภาสิตํ สิยา นุ ภควา, อวิภชิตฺวา พฺยากรณํ ยุตฺตเมวาติ อธิปฺปาโย. ༢༩༩. “འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། “ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་བྱུང་བའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་གདུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། “འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གང་མི་རྟག་པ་དེ་སྡུག་བསྔལ་ལོ་ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། “གལ་ཏེ་སྨྲས་པར་གྱུར་ན་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་ལྟ་བུའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་དགོངས་ནས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ས་མིདྡྷིས་སྨྲས་པར་གྱུར་ཏམ། རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བར་ལུང་བསྟན་པ་ནི་རིགས་པ་ཁོ་ནའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། ๓๐๐. อุมฺมงฺคนฺติ อุมฺมุชฺชนํ, กถามุฬฺเหน อนฺตรา อญฺญาณวิสยปญฺหา อุมฺมงฺคํ. เตนาห – ‘‘ปญฺหาอุมฺมงฺค’’นฺติ เนว ทิพฺพจกฺขุนาติ กสฺมา วุตฺตํ. น หิ ตํ อโยนิโส อุมฺมุชฺชนํ ทิพฺพจกฺขุวิสยนฺติ? กามญฺเจตํ น ทิพฺพจกฺขุวิสยํ, ทิพฺพจกฺขุปริภณฺฑญาวิสยํ ปน สิยาติ ตถา วุตฺตํ. อธิปฺปาเยเนวาติ อุทายิตฺเถรสฺส อธิปฺปาเยเนว คยฺหมาเนน ตํ อโยนิโย อุมฺมุชฺชนํ อญฺญาสิ. สนฺนิสีทิตุํ ปุพฺเพ นิสินฺนากาเรน สนฺนิสีทิตุํ น สกฺโกติ. สมิทฺธิตฺเถเรน อนภิสงฺขตสฺเสว อตฺถสฺส กถิตตฺตา, ‘‘ยํ อภูตํ, ตเทว กเถสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อโยนิโส อุมฺมุชฺชิสฺสตี’’ติ. ติสฺโส เวทนา ปุจฺฉิตา, ‘‘กึ โส เวทิยตี’’ติ อวิภาเคน เวทิยมานสฺส ชาติตตฺตา. สุขาย เวทนาย หิตนฺติ สุขเวทนิยํ. เตนาห [Pg.378] – ‘‘สุขเวทนาย ปจฺจยภูต’’นฺติ. เสเสสูติ, ‘‘ทุกฺขเวทนิย’’นฺติอาทีสุ. ༣༠༠. “འཕྱུར་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྟེང་དུ་འཐོན་པའོ། གཏམ་གྱིས་རྨོངས་པས་བར་སྐབས་སུ་མི་ཤེས་པའི་ཡུལ་གྱི་དྲི་བ་ནི་འཕྱུར་བའོ། དེའི་ཕྱིར་ “དྲི་བ་འཕྱུར་བ་”ཞེས་གསུངས། “ལྷའི་སྤྱན་གྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་སྟེང་དུ་འཐོན་པ་དེ་ལྷའི་སྤྱན་གྱི་ཡུལ་མ་ཡིན་ནམ། འདི་ནི་ལྷའི་སྤྱན་གྱི་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ལྷའི་སྤྱན་གྱི་འཁོར་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཡུལ་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས། “བསམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནས་བརྟན་ཨུ་དཱ་ཡིའི་བསམ་པ་ཉིད་བཟུང་བས་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་སྟེང་དུ་འཐོན་པ་དེ་ཤེས་སོ། “ཀུན་ཏུ་འདུག་པ་”ནི་སྔར་འདུག་པའི་རྣམ་པས་ཀུན་ཏུ་འདུག་པར་མི་ནུས་སོ། གནས་བརྟན་ས་མིདྡྷིས་མངོན་པར་མ་འདུས་བྱས་པའི་དོན་ཉིད་བཤད་པའི་ཕྱིར། “གང་མ་བྱུང་བ་དེ་ཉིད་བཤད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས། དེའི་ཕྱིར་ “ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་སྟེང་དུ་འཕྱུར་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས། ཚོར་བ་གསུམ་དྲིས་པ་ནི། “དེས་ཅི་ཞིག་མྱོང་བར་འགྱུར་”ཞེས་རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བར་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་རོ། བདེ་བའི་ཚོར་བ་ལ་ཕན་པ་ནི་བདེ་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ། དེའི་ཕྱིར་ “བདེ་བའི་ཚོར་བའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པ་”ཞེས་གསུངས། “ལྷག་མ་རྣམས་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའོ། เหฏฺฐา ติกชฺฌานเจตนาติ เอตฺถ, ‘‘กุสลโต’’ติ อธิการโต รูปาวจรกุสลโต เหฏฺฐา ติกชฺฌานเจตนาติ อตฺโถ. เอตฺถาติ เอเตสุ กามาวจรรูปาวจรสุขเวทนิยกมฺเมสุ. อทุกฺขมสุขมฺปีติ ปิ-สทฺเทน อิฏฺฐารมฺมเณ สุขมฺปีติ อิมมตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. “འོག་གི་བསམ་གཏན་གསུམ་གྱི་སེམས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར། “དགེ་བ་ལས་”ཞེས་པའི་སྐབས་བབ་ཀྱི་དབང་གིས་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་དགེ་བ་ལས་འོག་གི་བསམ་གཏན་གསུམ་གྱི་སེམས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། “འདི་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདོད་པར་གཏོགས་པ་དང་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་བདེ་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་ལས་འདི་དག་ལའོ། “སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བའང་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱང་”ཞེས་བྱ་བའི་ “ཀྱང་”གི་སྒྲས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་ལ་བདེ་བའང་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། ยทิ กายทฺวาเร ปวตฺตโต อญฺญตฺถ อทุกฺขมสุขํ ชเนติ, อถ กสฺมา, ‘‘ทุกฺขสฺเสว ชนนโต’’ติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘สา ปน เวทนา’’ติอาทิ. གལ་ཏེ་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་ལས་གཞན་དུ་སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བའང་མ་ཡིན་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་ན། འོ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་ “སྡུག་བསྔལ་ཁོ་ན་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་ཤེ་ན། “ཚོར་བ་དེ་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། จตุตฺถชฺฌานเจตนาติ เอตฺถ อรูปาวจรกุสลเจตนาติปิ วตฺตพฺพํ. ยถา หิ ‘‘กาเยน วาจาย มนสา’’ติ เอตฺถ ยถาลาภคฺคหณวเสน มนสา สุขเวทนิยํ อทุกฺขมสุขเวทนิยนฺติ อยมตฺโถ อรูปาวจรกุสเลปิ ลพฺภตีติ สุขมฺปิ ชเนติ อุกฺกฏฺฐสฺส ญาณสมฺปยุตฺตกุสลสฺส โสฬสวิปากจิตฺตนิพฺพตฺตนโต, อยญฺจ นโย เหฏฺฐา, ‘‘อทุกฺขมสุขมฺปี’’ติ เอตฺถาปิ วตฺตพฺโพ. ปุพฺเพ ปริยายโต ทุกฺขเวทนา วุตฺตา, สุตฺตนฺตสํวณฺณนา เหสาติ อิทานิ นิปฺปริยายโต ปุน ทสฺเสตุํ, ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน เอตฺถ ทุกฺขเวทนิยํ ปวตฺติวเสเนว วฏฺฏตีติ. เอตสฺสาติ ทุกฺขเวทนิยสฺส ปวตฺติวเสเนว ยุชฺชมานตฺตา เอตสฺส วเสน สพฺพํ สุขเวทนิยํ อทุกฺขมสุขเวทนิยญฺจ ปวตฺติวเสเนว วตฺตุํ วฏฺฏติ. “བསམ་གཏན་བཞི་པའི་སེམས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་གཟུགས་མེད་པར་གཏོགས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་པ་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་བྱའོ། འདི་ལྟར་ “ལུས་དང་ངག་དང་ཡིད་ཀྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ཡིད་ཀྱིས་བདེ་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བའང་མ་ཡིན་པ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་གཟུགས་མེད་པར་གཏོགས་པའི་དགེ་བ་ལའང་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དགེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སེམས་བཅུ་དྲུག་སྐྱེ་བར་བྱེད་པས་བདེ་བའང་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ། ཚུལ་འདི་ནི་འོག་གི་ “སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བའང་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱང་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཡང་བརྗོད་པར་བྱའོ། སྔོན་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་གསུངས་ལ། འདི་ནི་མདོ་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ད་ལྟ་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་ཡང་བསྐྱར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གཞན་ཡང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེས་ན་འདིར་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ནི་འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཁོ་ན་རུང་ངོ་། “འདིའི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཁོ་ན་འཐད་པའི་ཕྱིར། འདིའི་དབང་གིས་བདེ་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བའང་མ་ཡིན་པ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཁོ་ན་བརྗོད་པར་རུང་ངོ་། อาลโยติ อภิรุจิ. มหากมฺมวิภงฺคญาณนฺติ มหติ กมฺมวิภชเน ญาณํ, มหนฺตํ วา กมฺมวิภชนญาณํ. ภาชนํ นาม นิทฺเทโส, อยํ ปน อุทฺเทโสติ กตฺวา อาห – ‘‘กตเม จตฺตาโร…เป… มาติกาฏฺฐปน’’นฺติ. “གནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའོ། “ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཆེན་པོ་ལ་ཡེ་ཤེས་སམ། ཡང་ན་ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཆེན་པོའོ། སྣོད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་བསྟན་པ་སྟེ། འདི་ནི་མདོར་བསྟན་པ་ཡིན་པར་བྱས་ནས་ “བཞི་གང་དག་ཅེ་ན། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གཞུང་གཞི་འགོད་པའོ་”ཞེས་གསུངས། ๓๐๑. ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ ยถาอุทฺทิฏฺฐสฺส มหากมฺมวิภงฺคญาณสฺส อภาชนภาวโต, ปุจฺฉานุสนฺธิอชฺฌาสยานุสนฺธีสุ จ อนนฺโตคธตฺตา. เตนาห ‘‘อิทํ หี’’ติอาทิ. อิทํ อารมฺมณํ กตฺวาติ อิธ, ‘‘ปาณาติปาตึ อทินฺนาทายิ’’นฺติอาทินา ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน วุตฺตํ กมฺมวิภงฺคํ อารพฺภ. อิมํ ปจฺจยํ ลภิตฺวาติ ตสฺเสว เววจนํ. อิทํ ทสฺสนํ คณฺหนฺตีติ อิทํ, ‘‘อตฺถิ กิร, โภ, ปาปกานิ กมฺมานิ, นตฺถิ กิร, โภ, ปาปกานิ กมฺมานี’’ติ จ อาทีนิ หตฺถิทสฺสกอนฺธาวิย ทิฏฺฐมตฺเต เอว ฐตฺวา อจิตฺตกทสฺสนญฺจ คณฺหนฺติ. วีริยํ กิเลสานํ อาตาปนวเสน อาตปฺปํ, ตเทว ปทหวเสน ปธานํ, [Pg.379] ปุนปฺปุนํ ยุญฺชนวเสน อนุโยโค, ตถา ภาวนาย นปฺปมชฺชติ เอเตนาติ อปฺปมาโท, สมฺมา โยนิโส มนสิ กโรติ เอเตนาติ สมฺมามนสิกาโรติ วุจฺจตีติ อธิปฺปาเยน, ‘‘ปญฺจปิ วีริยสฺเสว นามานี’’ติ อาห. อปฺปมาโท วา สติยา อวิปฺปวาโส. ยสฺมึ มนสิกาเร สติ ตสฺส ทิพฺพจกฺขุญาณํ อิชฺฌติ, อยเมตฺถ สมฺมามนสิกาโรติ เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เจโตสมาธินฺติ ทิพฺพจกฺขุญาณสหคตํ จิตฺตสมาธึ. เตนาห ‘‘ทิพฺพจกฺขุสมาธิ’’นฺติ. อญฺญถาติ อกุสลกมฺมกรณโต อญฺญถา, ตํ ปน กุสลกมฺมกรณํ โหตีติ อาห – ‘‘เย ทสฺสนฺนํ กุสลานํ กมฺมปถานํ ปูริตตฺตา’’ติ ทิฏฺฐิถาเมนาติ ทิฏฺฐิวเสน ทิฏฺฐิพเลน. ทิฏฺฐิปรามาเสนาติ ทิฏฺฐิวเสน ธมฺมสภาวํ อติกฺกมิตฺวา ปรามาเสน. อธิฏฺฐหิตฺวาติ, ‘‘อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญ’’นฺติ อธิฏฺฐาย อภินิวิสิตฺวา. อาทิยิตฺวาติ ทฬฺหคฺคาหํ คเหตฺวา. โวหรตีติ อตฺตโน คหิตคฺคหณํ ปเรสํ ทีเปนฺโต โวหรติ. ༣༠༡. སོ་སོའི་མཚམས་སྦྱོར་ནི་ཇི་ལྟར་མདོར་བསྟན་པའི་ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྣོད་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། དྲི་བའི་མཚམས་སྦྱོར་དང་བསམ་པའི་མཚམས་སྦྱོར་དག་ཏུ་མ་འདུས་པའི་ཕྱིར་རོ། དེའི་ཕྱིར་ “འདི་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། “དམིགས་པ་འདི་བྱས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིར། “སྲོག་གཅོད་པ་དང་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་ནས་གསུངས་པའི་ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སོ། “རྐྱེན་འདི་རྙེད་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲའོ། “ལྟ་བ་འདི་འཛིན་ཏོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིར། “ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག །སྡིག་པའི་ལས་རྣམས་ནི་ཡོད་དོ། །ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག །སྡིག་པའི་ལས་རྣམས་ནི་མེད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་དམུས་ལོང་གིས་གླང་པོ་ཆེ་ལ་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་ཙམ་ལ་གནས་ནས་སེམས་མེད་པའི་ལྟ་བ་འཛིན་པའོ། བརྩོན་འགྲུས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་གདུང་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གདུང་བ་ཉིད་དང་། དེ་ཉིད་རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་དང་། ཡང་དང་ཡང་དུ་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་དང་། དེ་ལྟར་བསྒོམས་པས་འདི་ལ་མི་བག་མེད་པར་བྱེད་པས་ན་བག་ཡོད་པ་དང་། འདིས་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་ན་ཡང་དག་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བར་བརྗོད་དོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། “ལྔ་ཆར་ཡང་བརྩོན་འགྲུས་ཁོ་ནའི་མིང་ངོ་”ཞེས་གསུངས། ཡང་ན་བག་ཡོད་པ་ནི་དྲན་པ་མ་ཉམས་པའོ། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་གང་ཡོད་པས་དེའི་ལྷའི་སྤྱན་གྱི་ཡེ་ཤེས་འགྲུབ་པར་འགྱུར་བ་ནི། འདིར་ཡང་དག་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། “སེམས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྷའི་སྤྱན་གྱི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་ “ལྷའི་སྤྱན་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་”ཞེས་གསུངས། “གཞན་དུ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་དགེ་བའི་ལས་བྱེད་པ་ལས་གཞན་དུ་སྟེ། དེ་ནི་དགེ་བའི་ལས་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་མཐོང་བ་གང་དག་ཡིན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལའོ། “ལྟ་བའི་སྟོབས་ཀྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཏེ་ལྟ་བའི་སྟོབས་ཀྱིས་སོ། “ལྟ་བ་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལས་འདས་ཏེ་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པས་སོ། “མངོན་པར་ཞེན་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གསོག་གོ་”ཞེས་མངོན་པར་ཞེན་ཏེ་ཆགས་པར་བྱས་ནས་སོ། “བཟུང་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དམ་པོར་བཟུང་ནས་སོ། “ཐ་སྙད་འདོགས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་གིས་བཟུང་བའི་འཛིན་པ་དེ་གཞན་དག་ལ་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་ཐ་སྙད་འདོགས་པའོ། ๓๐๒. ตตฺรานนฺทาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. อิทมฺปีติ อิทํ วจนํ. ‘‘ตตฺรานนฺทา’’ติ เอวมาทิวจนมฺปีติ อตฺโถ. น มหากมฺมวิภงฺคญาณสฺส ภาชนํ ตสฺส อนิทฺเทสภาวโต. อสฺสาติ มหากมฺมวิภงฺคญาณสฺส มาติกาฏฺฐปนเมว ทิพฺพจกฺขุกานํ สมณพฺราหฺมณานํ วเสน อนุญฺญาตพฺพสฺส จ ทสฺสนวเสน อุทฺเทสภาวโต. เตนาห ‘‘เอตฺถ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอตฺถ ปนาติ ‘‘ตตฺรานนฺทา’’ติอาทิปาเฐ. เอเตสํ ทิพฺพจกฺขุกานนฺติ เอเตสํ เหฏฺฐา จตูสุปิ วาเรสุ อาคตานํ ทิพฺพจกฺขุกานํ. เอตฺตกาติ เอกจฺจิยา สจฺจคิรา. อนุญฺญาตาติ อนุชานิตา. อนนุญฺญาตาติ ปฏิกฺเขปิตา. อิธ อนนุญฺญาตมุเขน ทีปิตํ อนนุญฺญาตภาวมตฺตํ. ตตฺรานนฺทาติอาทิเก ตตฺราติ นิทฺธารเณ ภุมฺมนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘เตสุ จตูสุ สมณพฺราหฺมเณสู’’ติ อาห. อิทํ วจนํ ‘‘อตฺถิ กิร, โภ…เป… วิปาโก’’ติ อิทํ เอวํ วุตฺตํ. อสฺสาติ ตถาวาทิโน สมณพฺราหฺมณสฺส. อญฺเญนากาเรนาติ ‘‘โย กิร, โภ’’ติอาทินา วุตฺตการณโต อญฺเญน การเณน. ทฺวีสุ ฐาเนสูติ ‘‘อตฺถิ กิร, โภ…เป… วิปาโก’’ติ จ, ‘‘อปายํ…เป… นิรยํ อุปปนฺน’’นฺติ จ อิเมสุ [Pg.380] ทฺวีสุ ปาฐปเทเสสุ. อนุญฺญาตา ตทตฺถสฺส อตฺถิภาวโต. ตีสุ ฐาเนสูติ ‘‘โย กิร, โภ…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ’’, ‘‘ยมฺปิ โส…เป… เต สญฺชานนฺติ’’, ‘‘ยมฺปิ โส ยเทว…เป… โมฆมญฺญ’’นฺติ อิเมสุ ตีสุ ปาฐปเทเสสุ. อนนุญฺญาตา ตทตฺถสฺสาเนกนฺติกตฺตา มิจฺฉาภินิเวสโต จ. เตนาห ภควา – ‘‘อญฺญถา หิ, อานนฺท, ตถาคตสฺส มหากมฺมวิภงฺคญาณ’’นฺติ. ยถา เต อปฺปหีนวิปลฺลาสา ปเทสญาณสมณพฺราหฺมณา กมฺมวิภงฺคํ สญฺชานนฺติ, ตโต อญฺญถาว สพฺพโส ปหีนวิปลฺลาสสฺส ตถา อาคมนาทิอตฺเถน ตถาคตสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส มหากมฺมวิภงฺคญาณํ โหตีติ อตฺโถ. ༣༠༢. “དེ་ལ་ཀུན་དགའ་བོ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ “ཞེས་བྱ་བའི་”སྒྲ་ནི་སོགས་པའི་དོན་ཏོ། “འདི་ཡང་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་འདིའོ། “དེ་ལ་ཀུན་དགའ་བོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ཀྱང་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྣོད་མ་ཡིན་པ་ནི་དེ་མ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། “འདིའི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞུང་གཞི་འགོད་པ་ཉིད་ལྷའི་སྤྱན་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་གནང་བར་བྱ་བ་དང་མཐོང་བའི་དབང་གིས་མདོར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། དེའི་ཕྱིར་ “འདིར་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་ “འདིར་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “དེ་ལ་ཀུན་དགའ་བོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལའོ། “ལྷའི་སྤྱན་དང་ལྡན་པ་འདི་དག་གི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འོག་གི་ཐེངས་བཞི་ཆར་དུ་བྱུང་བའི་ལྷའི་སྤྱན་དང་ལྡན་པ་འདི་དག་གིའོ། “འདི་ཙམ་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་བདེན་པའི་ཚིག་གོ། “རྗེས་སུ་གནང་བ་”ནི་རྗེས་སུ་བཟོད་པའོ། “རྗེས་སུ་མ་གནང་བ་”ནི་བཀག་པའོ། འདིར་རྗེས་སུ་མ་གནང་བའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་མ་གནང་བའི་དངོས་པོ་ཙམ་གསལ་བར་བྱས་སོ། “དེ་ལ་ཀུན་དགའ་བོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། “དེ་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དབྱེ་བའི་གནས་ཡིན་པར་སྟོན་པར། “དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་བཞི་པོ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་”ཞེས་གསུངས། ཚིག་འདི་ནི་ “ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག །ཡོད་དོ་…ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ། “དེའི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལྟར་སྨྲ་བའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེའི་འོ། “རྣམ་པ་གཞན་གྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “གང་ཞིག་ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག་”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་རྒྱུ་ལས་གཞན་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ། “གནས་གཉིས་སུ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག །ཡོད་དོ་…ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་དང་། “ངན་སོང་…སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་ཚིག་གི་རྐང་པ་འདི་གཉིས་ལའོ། དེའི་དོན་ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་གནང་བའོ། “གནས་གསུམ་དུ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “གང་ཞིག་ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག །…སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་སྐྱེའོ་”ཞེས་བྱ་བ་དང་། “གང་ཡང་དེས་…དེ་དག་གིས་ཤེས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་དང་། “གང་ཡང་དེས་གང་ཉིད་…གཞན་ནི་གསོག་གོ་”ཞེས་བྱ་བ་ཚིག་གི་རྐང་པ་འདི་གསུམ་ལའོ། དེའི་དོན་མ་ངེས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་མ་གནང་བའོ། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “ཀུན་དགའ་བོ་ དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་ནི་གཞན་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས། ཕྱིན་ཅི་ལོག་མ་སྤངས་པའི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་དེ་དག་གིས་ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཇི་ལྟར་ཤེས་པ་ལས། ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་སྤངས་ཤིང་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་གྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་ནི་གཞན་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ๓๐๓. อิมินา ทิพฺพจกฺขุเกน ยํ กมฺมํ กโรนฺโต ทิฏฺโฐ, ตโต ปุพฺเพติ โยชนา. ตโตติ ตโต กริยมานกมฺมโต ปุพฺเพ. ขนฺโทติ กุมาโร. สิโวติ อิสฺสโร. ปิตามโหติ พฺรหฺมา. อิสฺสราทีหีติ อิสฺสรพฺรหฺมปชาปติอาทีหิ. วิสฏฺโฐติ นิมฺมิโต. มิจฺฉาทสฺสเนนาติ มิจฺฉาทสฺสนวเสน. ยนฺติ ยํ กมฺมํ. ตตฺถาติ เตสุ ปาณาติปาตาทิวเสน ปวตฺตกมฺเมสุ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ ตสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ ปฏิสํเวเทตีติ โยชนา. อุปปชฺชิตฺวาติ ทุติยภเว นิพฺพตฺติตฺวา. อปรสฺมึ ปริยาเยติ อญฺญสฺมึ ยตฺถ กตฺถจิ ภเว. ༣༠༣. ལྷའི་སྤྱན་དང་ལྡན་པ་འདིས་ལས་གང་བྱེད་པ་མཐོང་བ་དེའི་སྔོན་ནོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། “དེ་ལས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལྟར་བྱེད་བཞིན་པའི་ལས་དེའི་སྔོན་ནོ། “སྐེམ་བྱེད་”ནི་གཞོན་ནུའོ། “ཞི་བ་”ནི་དབང་ཕྱུག་གོ། “མེས་པོ་”ནི་ཚངས་པའོ། “དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དབང་ཕྱུག་དང་ཚངས་པ་དང་སྐྱེ་དགུའི་བདག་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། “སྤྲུལ་པ་”ནི་བསྐྲུན་པའོ། “ལོག་པར་ལྟ་བས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བའི་དབང་གིས་སོ། “གང་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལས་གང་ཡིན་པའོ། “དེ་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ལས་དེ་དག་ལའོ། “མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལུས་དེ་ཉིད་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། “སྐྱེས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྱེ་བ་གཉིས་པ་ལ་སྐྱེས་ནས་སོ། “རྣམ་གྲངས་གཞན་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཞན་སྐྱེ་བ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལའོ། เอกํ กมฺมราสินฺติ ปาณาติปาตาทิเภเทน เอกํ กมฺมสมุทายํ. เอกํ วิปากราสินฺติ ตสฺเสว องฺเคน เอกํ วิปากสมุทายํ. อิมินาติ ยถาวุตฺเตน ทิพฺพจกฺขุเกน สมเณน พฺราหฺมเณน วา อทิฏฺฐา. ตโยติ ‘‘ปุพฺเพ วาสฺส ตํ กตํ โหตี’’ติอาทินา วุตฺตา ตโย. ทฺเว วิปากราสีติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนิโย อปราปริยายเวทนิโยติ ทฺเว วิปากราสี. อุปปชฺชเวทนิยํ ปน เตน ทิฏฺฐํ, ตสฺมา ‘‘ทฺเว’’ติ วุตฺตํ. ทิฏฺโฐ เอโก, อทิฏฺฐา ตโยติ ทิฏฺเฐ จ อทิฏฺเฐ จ จตฺตาโร กมฺมราสี, ตถา ทิฏฺโฐ เอโก, อทิฏฺฐา ทฺเวติ ตโย วิปากราสี. อิมานิ สตฺต ฐานานีติ ยถาวุตฺตานิ สตฺต ญาณสฺส ปวตฺตนฏฺฐานานิ. ‘‘อิมสฺส นาม กมฺมสฺส อิทํ ผลํ นิพฺพตฺต’’นฺติ กมฺมสฺส, ผลสฺส วา อทิฏฺฐตฺตา, ‘‘ทุติยวาเร ทิพฺพจกฺขุเกน กิญฺจิ น ทิฏฺฐ’’นฺติ วุตฺตํ. ปฐมํ วุตฺตนเยน ตโย กมฺมราสี เวทิตพฺพา, อิธ ทิพฺพจกฺขุเกน ทิฏฺฐสฺส อภาวโต, ‘‘ปจฺจตฺตฏฺฐานานี’’ติ วุตฺตํ. «ལས་ཀྱི་ཕུང་པོ་གཅིག་»ཅེས་པ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ལས་ཀྱི་ཚོགས་པ་གཅིག་ལའོ།། «རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཕུང་པོ་གཅིག་»ཅེས་པ་ནི་དེའི་ཡན་ལག་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཚོགས་པ་གཅིག་ལའོ།། «འདི་ཡིས་»ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལྷའི་མིག་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སྦྱོང་ངམ་བྲམ་ཟེས་མ་མཐོང་བའོ།། «གསུམ་»ཞེས་པ་ནི་ «སྔོན་ཆད་ཀྱང་དེས་དེ་བྱས་པར་གྱུར་ཏོ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་གསུམ་མོ།། «རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཕུང་པོ་གཉིས་»ཅེས་པ་ནི་ཚེ་འདིར་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་དང་ལན་གྲངས་གཞན་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཞེས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཕུང་པོ་གཉིས་སོ།། སྐྱེ་བ་གཞན་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ནི་དེས་མཐོང་བས་ན། དེའི་ཕྱིར་ «གཉིས་»ཞེས་གསུངས་སོ།། མཐོང་བ་གཅིག་དང་མ་མཐོང་བ་གསུམ་ཞེས་པ། མཐོང་བ་དང་མ་མཐོང་བ་ལ་ལས་ཀྱི་ཕུང་པོ་བཞི་ཡོད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་གཅིག་དང་མ་མཐོང་བ་གཉིས་ཏེ་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཕུང་པོ་གསུམ་མོ།། «གནས་བདུན་པོ་འདི་དག་»ཅེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པའི་གནས་བདུན་ནོ།། «ལས་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ལས་འབྲས་བུ་འདི་བྱུང་ངོ་»ཞེས་ལས་སམ་འབྲས་བུ་མ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། «ཐེངས་གཉིས་པར་ལྷའི་མིག་ཅན་གྱིས་ཅིའང་མ་མཐོང་ངོ་»ཞེས་གསུངས་སོ།། དང་པོར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལས་ཀྱི་ཕུང་པོ་གསུམ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། འདིར་ལྷའི་མིག་གིས་མཐོང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། «སོ་སོའི་གནས་རྣམས་»ཞེས་གསུངས་སོ།། ภวติ วฑฺฒติ เอเตนาติ ภพฺพํ, วฑฺฒินิมิตฺตํ. น ภพฺพํ อภพฺพนฺติ อาห ‘‘ภูตวิรหิต’’นฺติ. อตฺตโน ผเล ภาสนํ ทิพฺพนํ อาภาสนนฺติ อาห – ‘‘อาภาสติ อภิภวติ ปฏิพาหตี’’ติ. พลวกมฺมนฺติ มหาสาวชฺชํ กมฺมํ ครุสมาเสวิตาทิเภทํ. อาสนฺเนติ มรเณ, อภิณฺหํ อุปฏฺฐาเนน วา [Pg.381] ตสฺส มรณจิตฺตสฺส อาสนฺเน. พลวกมฺมนฺติ ครุสมาเสวิตตาทิวเสน พลวํ กุสลกมฺมํ. ทุพฺพลกมฺมสฺสาติ อตฺตโน ทุพฺพลสฺส. อาสนฺเน กุสลํ กตนฺติ อิธาปิ อาสนฺนตา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. འདི་ལས་འབྱུང་ཞིང་འཕེལ་བར་འགྱུར་བས་ན་ «སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་»སྟེ་འཕེལ་བའི་རྒྱུའོ།། སྐལ་བ་དང་མི་ལྡན་པ་ནི་ «སྐལ་མེད་»དེ། «དངོས་པོ་དང་བྲལ་བ་»ཞེས་གསུངས་སོ།། རང་གི་འབྲས་བུ་ལ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་ལྷའི་འོད་ཟེར་འཕྲོ་བ་སྟེ། «འོད་འཕྲོ་བ་དང་། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དང་། བཟློག་པར་བྱེད་པ་»ཞེས་གསུངས་སོ།། «སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ལས་»ཞེས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའི་ལས་ཏེ། ལྕི་བ་དང་རྒྱུན་དུ་བསྟེན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་ནོ།། «ཉེ་བར་»ཞེས་པ་ནི་འཆི་ཁ་ལའམ། ཡང་ནས་ཡང་དུ་ཉེ་བར་གནས་པས་དེའི་འཆི་སེམས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུའོ།། «སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ལས་»ཞེས་པ་ནི་ལྕི་བ་དང་རྒྱུན་དུ་བསྟེན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དགེ་བའི་ལས་སོ།། «སྟོབས་ཆུང་བའི་ལས་ཀྱི་»ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་སྟོབས་ཆུང་བའི་ལས་ཀྱིའོ།། «ཉེ་བར་དགེ་བ་བྱས་པ་»ཞེས་པ་ལ། འདིར་ཡང་ཉེ་བའི་ཉིད་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། อุปฏฺฐานากาเรนาติ มรณสฺส อาสนฺนกาเล กมฺมสฺส อุปฏฺฐานากาเรน. ตสฺสาติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส. นิพฺพตฺติการณภูตํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ อกุสลนฺติ โยชนา. ติตฺถิยา กมฺมนฺตรวิปากนฺตเรสุ อกุสลตาย ยํ กิญฺจิ กมฺมํ ยสฺส กสฺสจิ วิปากสฺส การณํ กตฺวา คณฺหนฺติ หตฺถิทสฺสกอนฺธาทโย วิย ทิฏฺฐมตฺตาภินิเวสิโนติ, ‘‘อญฺญติตฺถิยา…เป… อุปฏฺฐาตี’’ติ วุตฺตํ. อิตรสฺมินฺติ ภพฺพญฺเจว ภพฺพาภาสญฺจ, ภพฺพํ อภพฺพาภาสนฺติ อิมสฺมึ ทฺวเย. เอเสว นโย ปฐมทุติยปุคฺคลวเสน ปุริมานํ ทฺวินฺนํ กมฺมานํ โยชนานโย วุตฺโต อุปฏฺฐานาการวเสน. อยเมว ตติยจตุตฺถปุคฺคลวเสน ปจฺฉิมานํ ทฺวินฺนํ กมฺมานํ โยชนานโย. ตติยสฺส หิ กมฺมสฺส กุสลตฺตา ตสฺส จ สคฺเค นิพฺพตฺตตฺตา ตตฺถ การณภูตํ กุสลํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ; ตถา จตุตฺถสฺสปิ กมฺมสฺส กุสลตฺตา, ตสฺส ปน นิรเย นิพฺพตฺตตฺตา ตตฺถ นิพฺพตฺติการณภูตํ อญฺญติตฺถิยานํ อกุสลํ หุตฺวา อุปฏฺฐาตีติ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. «མངོན་དུ་གྱུར་པའི་རྣམ་པ་ལས་»ཞེས་པ་ནི་འཆི་བའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་དུས་སུ་ལས་མངོན་དུ་གྱུར་པའི་རྣམ་པ་ལས་སོ།། «དེའི་»ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་དེའིའོ།། མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་རྒྱུར་གྱུར་ནས་མི་དགེ་བ་མངོན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ནི་ལས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་དང་རྣམ་སྨིན་གྱི་བྱེ་བྲག་ལ་མི་མཁས་པའི་ཕྱིར། ལོང་བས་གླང་པོ་ཆེ་ལ་དམིགས་པ་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་ཙམ་ལ་མངོན་པར་ཞེན་ནས། ལས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་རྣམ་པར་སྨིན་པ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གི་རྒྱུར་བྱས་ནས་འཛིན་པས། «མུ་སྟེགས་ཅན་གཞན་དག་...པེ་...མངོན་དུ་འགྱུར་རོ་»ཞེས་གསུངས་སོ།། «གཞན་ལ་»ཞེས་པ་ནི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དང་སྐལ་ལྡན་གྱི་འོད་སྣང་དང་། སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་དང་སྐལ་མེད་ཀྱི་འོད་སྣང་ཞེས་པའི་ཟུང་འདི་གཉིས་ལའོ།། ཚུལ་འདི་ཉིད་ནི་གང་ཟག་དང་པོ་དང་གཉིས་པའི་དབང་གིས་སྔ་མའི་ལས་གཉིས་པོ་མངོན་དུ་གྱུར་པའི་རྣམ་པའི་དབང་གིས་སྦྱོར་ཚུལ་གསུངས་པའོ།། འདི་ཉིད་ནི་གང་ཟག་གསུམ་པ་དང་བཞི་པའི་དབང་གིས་ཕྱི་མའི་ལས་གཉིས་པོ་སྦྱོར་བའི་ཚུལ་ལོ།། གསུམ་པའི་ལས་ནི་དགེ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ཉིད་མཐོ་རིས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེར་རྒྱུར་གྱུར་པའི་དགེ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་མངོན་དུ་འགྱུར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་བཞི་པའི་ལས་ཀྱང་དགེ་བ་ཡིན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ཉིད་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེར་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཀྱི་མི་དགེ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་མངོན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་སོ།། འདིར་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་མ་ཕྱེ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། มหากมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཆེན་པོའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། ๗. สฬายตนวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา ༧. སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པ། ๓๐๔. เวทิตพฺพานีติ เอตฺถ ยถา วิทิตานิ ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ วฏฺฏทุกฺขสมติกฺกมาย โหนฺติ, ตถา เวทนํ อธิปฺเปตนฺติ อาห – ‘‘สหวิปสฺสเนน มคฺเคน ชานิตพฺพานี’’ติ. ตตฺถ วิปสฺสนาย อารมฺมณโต มคฺเคน อสมฺโมหโต ชานนํ ทฏฺฐพฺพํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. มโน สวิเสสํ อุปวิจรติ อารมฺมเณ ปวตฺตติ เอเตหีติ มโนปวิจารา, วิตกฺกวิจารา. อารมฺมเณ หิ อภินิโรปนานุมชฺชเนหิ วิตกฺกวิจาเรหิ สห จิตฺตํ ปวตฺตติ, น ตพฺพิรหิตํ. เตนาห ‘‘วิตกฺกวิจารา’’ติอาทิ. สตฺตา ปชฺชนฺติ เอเตหิ ยถารหํ วฏฺฏํ วิวฏฺฏญฺจาติ สตฺตปทา[Pg.382], เคหนิสฺสิตา วฏฺฏปทา. โยคฺคานํ ทมนอาจริยา โยคฺคาจริยา. เตนาห ‘‘ทเมตพฺพทมกาน’’นฺติ. เสสนฺติ วุตฺตาวเสสํ เอกสตฺตติวิธวิญฺญาณํ สผสฺสรูปกสฺเสว อธิปฺเปตตฺตา. ༣༠༤. «ཤེས་པར་བྱའོ་»ཞེས་པ་ལ། འདིར་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པོ་ཇི་ལྟར་ཤེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདའ་བར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། ཚོར་བ་ཡང་དེ་ལྟར་འདོད་པས་ན། «ལྷག་མཐོང་དང་བཅས་པའི་ལམ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ་»ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ལྷག་མཐོང་གིས་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་དང་། ལམ་གྱིས་མ་རྨོངས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་ལྟ་བར་བྱའོ།། ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། ཡིད་ནི་དམིགས་པ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་ཉེ་བར་སྤྱོད་ཅིང་འཇུག་པར་བྱེད་པ་འདི་དག་གིས་ན། ཡིད་ཀྱི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་སྟེ། རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པའོ།། དམིགས་པ་ལ་གཏོད་པ་དང་དཔྱོད་པའི་རྟོག་དཔྱོད་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སེམས་འཇུག་གི། དེ་དག་དང་བྲལ་བར་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ «རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་དག་གིས་ཇི་ལྟར་འོས་པར་འཁོར་བ་དང་ཟློག་པ་ལ་འཇུག་པས་ན་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་ཏེ། ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པ་ནི་འཁོར་བའི་གནས་སོ།། སྦྱོར་བ་ཅན་རྣམས་འདུལ་བར་བྱེད་པའི་སློབ་དཔོན་ནི་སྦྱོར་བའི་སློབ་དཔོན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ «གདུལ་བྱ་འདུལ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་»ཞེས་གསུངས་སོ།། ལྷག་མ་ཞེས་པ་ནི། བཤད་ནས་ལུས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་བདུན་ཅུ་རྩ་གཅིག་པོ་སྟེ། རེག་པ་དང་གཟུགས་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་འདོད་པའི་ཕྱིར། ๓๐๕. อิธาติ อิมิสฺสํ ฉวิญฺญาณกายเทสนายํ. มโนธาตุตฺตยวินิมุตฺตเมว มโนวิญฺญาณธาตูติ เวทิตพฺพํ. ༣༠༥. «འདིར་»ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚོགས་དྲུག་བསྟན་པ་འདི་ལའོ།། ཡིད་ཀྱི་ཁམས་གསུམ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཉིད་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། จกฺขุมฺหิ สมฺผสฺโสติ จกฺขุํ นิสฺสาย อุปฺปนฺโน สมฺผสฺโส. เตนาห – ‘‘จกฺขุวิญาณสมฺปยุตฺตสมฺผสฺสสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ. «མིག་གི་རེག་པ་»ཞེས་པ་ནི་མིག་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པའི་རེག་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ «འདི་ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་རེག་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ་»ཞེས་གསུངས་སོ།། ยถา เกวเลน วิญฺญาเณน รูปทสฺสนํ น โหติ, เอวํ เกวเลน จกฺขุปสาเทนปีติ วุตฺตํ ‘‘จกฺขุวิญฺญาเณนา’’ติ. เตน ปาฬิยํ จกฺขุนาติ นิสฺสยมุเขน นิสฺสิตกิจฺจํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. อารมฺมณวเสนาติ อารมฺมณปจฺจยภาเวน. ‘‘อุปวิจรติ’’จฺเจว กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ตตฺถ วิตกฺกพฺยาปาโรปิ อตฺถีติ? สจฺจํ อตฺถิ. โส ปเนตฺถ ตคฺคติโกติ อาห – ‘‘วิตกฺโก ตํสมฺปยุตฺโต จา’’ติ. สมฺปยุตฺตธมฺมานมฺปิ อุปวิจรณํ วิตกฺกวิจารานํเยเวตฺถ กิจฺจนฺติ ‘‘วิตกฺกวิจารสงฺขาตา มโนปวิจารา’’ติ วุตฺตํ. โสมนสฺสยุตฺโต อุปวิจาโร โสมนสฺสูปวิจาโร ยถา ‘‘อาชญฺญรโถ’’ติ อาห ‘‘โสมนสฺเสน สทฺธิ’’นฺติอาทิ. ཇི་ལྟར་རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྐྱང་པས་གཟུགས་མཐོང་བར་མི་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། མིག་གི་དྭངས་པ་རྐྱང་པས་ཀྱང་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། «མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བཅས་པས་»ཞེས་གསུངས་སོ།། དེས་ན་གཞུང་ལས་ «མིག་གིས་»ཞེས་རྟེན་གྱི་སྒོ་ནས་བརྟེན་པའི་བྱ་བ་གསུངས་པར་སྟོན་ཏོ།། «དམིགས་པའི་དབང་གིས་»ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་སོ།། «ཉེ་བར་སྤྱོད་དོ་»ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། དེ་ལ་རྟོག་པའི་བྱ་བ་ཡང་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནམ། བདེན་ཏེ་ཡོད་དོ།། དེ་ནི་འདིར་དེའི་རྗེས་སུ་འགྲོ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། «རྟོག་པ་དང་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཡང་»ཞེས་གསུངས་སོ།། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་ནི་འདིར་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉིད་ཀྱི་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། «རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པར་བགྲང་བའི་ཡིད་ཀྱི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་རྣམས་»ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྡན་པའི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་ནི་ཡིད་བདེའི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་སྟེ། ཇི་ལྟར་ «ཅང་ཤེས་ཀྱི་ཤིང་རྟ་»ཞེས་པ་བཞིན་དུ། «ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ๓๐๖. อุปวิจารานํ อุปสฺสยฏฺเฐน เคหํ วิยาติ เคหํ, รูปาทโยติ อาห – ‘‘เคหสฺสิตานีติ กามคุณนิสฺสิตานี’’ติ. นิจฺจสญฺญาทินิกฺขมนโต เนกฺขมฺมํ วิปสฺสนาติ, ‘‘เนกฺขมฺมสฺสิตานีติ วิปสฺสนานิสฺสิตานี’’ติ วุตฺตํ. อิฏฺฐานนฺติ กสิวณิชฺชาทิวเสน ปริยิฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘ปริเยสิตาน’’นฺติ. ปิยภาโว ปน กนฺตสทฺเทเนว กถิโตติ กามิตพฺพานํ มโน รเมตีติ มโนรมานํ. โลเกน อามสียตีติ โลกามิสํ, ตณฺหา. ตาย คเหตพฺพตาย อิฏฺฐภาวาปาทเนน ปฏิสงฺขตตาย จ ปฏิสํยุตฺตานํ. อตีเต กตํ อุปฺปชฺชติ อารมฺมณิกอนุภวนสฺส อสมฺภวโตติ อธิปฺปาโย. เอทิสํ อนุสฺสรณํ ทิฏฺฐคฺคหณานุสฺสเรน จ โหตีติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ยถาห’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ༣༠༦. ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཀྱི་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་ཁྱིམ་དང་འདྲ་བས་ན་ཁྱིམ་སྟེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའོ།། དེའི་ཕྱིར་ «ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་སོ་»ཞེས་གསུངས་སོ།། རྟག་པར་འཛིན་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་ངེས་འབྱུང་ནི་ལྷག་མཐོང་སྟེ། «ངེས་འབྱུང་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་སོ་»ཞེས་གསུངས་སོ།། «འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་»ཞེས་པ་ནི་ཞིང་ལས་དང་ཚོང་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་བཙལ་བ་རྣམས་ལའོ།། དེའི་ཕྱིར་ «ཡོངས་སུ་བཙལ་བ་རྣམས་ཀྱི་»ཞེས་གསུངས་སོ།། སྡུག་པའི་དངོས་པོ་ནི་སྡུག་པའི་སྒྲ་ཉིད་ཀྱིས་བཤད་པས་ན། འདོད་པར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་ཡིད་དུ་འོང་བ་རྣམས་སོ།། འཇིག་རྟེན་གྱིས་རེག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་སྟེ། སྲེད་པའོ།། དེས་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་འདོད་པའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པ་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ལའོ།། འདས་པ་ལ་བྱས་པ་སྐྱེ་བ་ནི་དམིགས་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ།། འདི་འདྲ་བའི་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ནི་མཐོང་བ་འཛིན་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཀྱང་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «ཇི་སྐད་གསུངས་པ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། อนิจฺจาการนฺติ หุตฺวา อภาวาการํ. วิปริณามวิราคนิโรธนฺติ ชราย มรเณน จาติ ทฺเวธา วิปริณาเมตพฺพญฺเจว, ตโต เอว ปโลกิตํ ภงฺคญฺจ. อฏฺฐกถายํ ปน ยสฺมา อุปฺปนฺนํ รูปํ เตเนวากาเรน น ติฏฺฐติ[Pg.383], อถ โข อุปฺปาทาวตฺถาสงฺขาตํ ปกตึ วิชหติ, วิชหิตญฺจ ชราวตฺถาย ตโต วิคจฺฉติ, วิคจฺฉนฺตญฺจ ภงฺคุปฺปตฺติยา นิรุชฺฌตีติ อิมํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ปกติวิชหเนนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. กามญฺเจตฺถ ‘‘ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต’’ติ วุตฺตํ, อนุโพธญาณํ ปน อธิปฺเปตํ วีถิปฏิปนฺนาย วิปสฺสนาย วเสนาติ ‘‘วิปสฺสนาปญฺญายา’’ติ วุตฺตํ อุปวิจารนิทฺเทสภาวโต. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘ฉสุทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต’’ติอาทิ. สงฺขารานํ เภทํ ปสฺสโตติ สพฺเพสํ สงฺขารานํ ขเณ ขเณ ภิชฺชนสภาวํ วีถิปฏิปนฺเนน วิปสฺสนาญาเณน ปสฺสโต. เตนาห ‘‘สงฺขารคตมฺหิ ติกฺเข’’ติอาทิ. ตตฺถ สงฺขาคตมฺหีติ สงฺขารคเต วิสยภูเต. ติกฺเขติ ภาวนาพเลน อินฺทฺริยานญฺจ สมตาย ติพฺเพ. สูเรติ ปฏิปกฺเขหิ อนภิภูตตาย, เตสญฺจ อภิภวนสมตฺถตาย วิสเท ปฏุภูเต ปวตฺตนฺเต. «མི་རྟག་པའི་རྣམ་པ་»ཞེས་པ་ནི་བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་རྣམ་པའོ།། «འགྱུར་བ་དང་བྲལ་བ་དང་འགག་པ་»ཞེས་པ་ནི་རྒ་བ་དང་འཆི་བ་གཉིས་ཀྱིས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་བར་བྱ་བ་ཉིད་དང་། དེ་ཉིད་ལས་འཇིག་པ་དང་ཞིག་པའོ།། འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི་གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེས་པའི་གཟུགས་དེ་ཉིད་རྣམ་པ་དེས་མི་གནས་པར། འོན་ཀྱང་སྐྱེ་བའི་གནས་སྐབས་སུ་བགྲང་བའི་རང་བཞིན་སྤོང་ལ། སྤངས་ནས་རྒ་བའི་གནས་སྐབས་ལས་དེ་ལས་འབྲལ་ཞིང་། བྲལ་ནས་འཇིག་པ་སྐྱེ་བས་འགག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་ཁྱད་པར་འདི་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «རང་བཞིན་སྤོང་བ་ལས་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདིར་ «ཡང་དག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ལྟ་བ་»ཞེས་གསུངས་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ལམ་དུ་ཞུགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་འདོད་པས་ན། ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་»ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ «སྒོ་དྲུག་པོ་རྣམས་སུ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་སྣང་བར་གྱུར་པ་ན་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་པ་ལ་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་སྐད་ཅིག་རེ་རེ་བཞིན་འཇིག་པའི་རང་བཞིན་ལ་ལམ་དུ་ཞུགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ལྟ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ «འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཡུལ་ལ་རྣོ་བ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ «འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཡུལ་ལ་»ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་དུ་གྱུར་པའི་ཡུལ་ལའོ།། «རྣོ་བ་»ཞེས་པ་ནི་བསྒོམས་པའི་སྟོབས་དང་དབང་པོ་རྣམས་མཉམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་དྲག་པའོ།། «དཔའ་བ་»ཞེས་པ་ནི་གཉེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་མི་ནོན་པ་ཉིད་དང་། དེ་དག་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ནུས་པ་ཉིད་ཀྱིས་གསལ་ཞིང་མཁས་པར་གྱུར་ནས་འཇུག་པའོ།། กิเลสานํ วิกฺขมฺภนวเสน วูปสนฺตตาย สนฺตจิตฺตสฺส, สํสาเร ภยสฺส อิกฺขนโต ภิกฺขุโน, อุตฺตริมนุสฺสธมฺมสนฺนิสฺสิตตฺตา อมานุสี รตีติ วิเวกรติ เนกฺขมฺมรติ. ยโต ยโตติ ยถา ยถา นยวิปสฺสนาทีสุ เยน เยน สมฺมสนากาเรนาติ อตฺโถ. ขนฺธานํ อุทยพฺพยนฺติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธานํ อุปฺปาทญฺจ ภงฺคญฺจ. อมตนฺตํ วิชานตนฺติ วิชานนฺตานํ วิญฺญูนํ อารทฺธวิปสฺสนานํ ตํ ปีติปาโมชฺชํ อมตาธิคมเหตุตาย อมตนฺติ เวทิตพฺพํ. ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་ཞི་བས་ན་སེམས་ཞི་བ་དང་། འཁོར་བ་ལ་འཇིགས་པར་ལྟ་བས་ན་དགེ་སློང་སྟེ། མིའི་ཆོས་བླ་མ་ལ་བརྟེན་པའི་ཕྱིར་མི་ལས་འདས་པའི་དགའ་བ་ནི་དབེན་པའི་དགའ་བ་དང་ངེས་འབྱུང་གི་དགའ་བའོ།། «གང་དང་གང་ལས་»ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་དང་ལྷག་མཐོང་ལ་སོགས་པ་ལ་རྣམ་པ་གང་དང་གང་གིས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་རྣམ་པས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་འཇིག་ཅེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་དང་འཇིག་པའོ།། «དེ་ནི་བདུད་རྩི་ཉིད་དོ་ཞེས་རྟོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་»ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་མཁས་པ་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པ་རྣམས་ཀྱི་དགའ་བ་དང་མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་དེ་ནི། བདུད་རྩི་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བདུད་རྩི་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเตติ รูปาทิวเสน ฉพฺพิเธ อิฏฺฐารมฺมเณ ยถารหํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อาปาถคเต. วิสเย เจตํ ภุมฺมวจนํ. «སྒོ་དྲུག་པོ་རྣམས་སུ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་སྣང་བར་གྱུར་པ་ན་»ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་གི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་ཇི་ལྟར་འོས་པར་སྒོ་དྲུག་པོ་རྣམས་སུ་སྣང་བར་གྱུར་པ་ལའོ།། འདི་ནི་ཡུལ་ལ་གནས་ཀྱི་སྒྲའོ།། ๓๐๗. ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํ. อนุตฺตรวิโมกฺโข นาม อรหตฺตํ อิธ อธิปฺเปตํ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน. กถํ ปน ตตฺถ ปิหํ อุปฏฺฐเปติ, น หิ อธิคตํ อรหตฺตํ อารมฺมณํ โหติ, น จ ตํ อารพฺภ ปิหา ปวตฺตตีติ? โก วา เอวมาห – ‘‘อรหตฺตํ อารมฺมณํ กตฺวา ปิหํ อุปฏฺฐเปตี’’ติ. อนุสฺสุติลทฺธํ ปน ปริกปฺปสิทฺธํ อรหตฺตํ อุทฺทิสฺส ปตฺถนํ ฐเปติ, ตตฺถ จิตฺตํ ปณิทหติ. เตนาห ภควา – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหํ ตทายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ. อายตนนฺติ อรหตฺตเมว ฉฬงฺคสมนฺนาคมาทิการณภาวโต, มนายตนธมฺมายตนภาวโต จ ตถา วุตฺตํ, ตํ ปเนตํ โทมนสฺสํ [Pg.384] ปตฺถนํ ปฏฺฐเปนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ ปตฺถนาย สหาวตฺตนโต. น หิ โลภโทสานํ สห วุตฺติ อตฺถิ. ปตฺถนามูลกตฺตาติ อิมินา อุปฏฺฐาปยโต ปทสฺส เหตุอตฺถโชตกตมาห. เอวนฺติ ‘‘กุทาสฺสุนามา’’ติอาทินา วุตฺตากาเรน. อุสฺสุกฺกาเปตุนฺติ ยถา มคฺเคน ฆเฏติ, เอวํ อุสฺสุกฺกาเปตุํ. ༣༠༧. «ད་ལྟར་བྱུང་བ་»ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་གྱི་ད་ལྟར་བྱུང་བའོ།། བླ་ན་མེད་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིར་མཆོག་ཏུ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དུ་འདོད་དོ།། འོན་ཀྱང་དེ་ལ་ཇི་ལྟར་རེ་བ་ཉེ་བར་འཇོག་པར་བྱེད། ཐོབ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ནི་དམིགས་པ་མ་ཡིན་ལ། དེ་ལ་དམིགས་ནས་རེ་བ་འཇུག་པའང་མ་ཡིན་ནོ་ཞེ་ན། སུ་ཞིག་གིས་ «དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དམིགས་པར་བྱས་ནས་རེ་བ་ཉེ་བར་འཇོག་གོ་»ཞེས་དེ་སྐད་སྨྲས། འོན་ཀྱང་ཐོས་པ་ལས་རྙེད་པ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པས་གྲུབ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་དམིགས་ནས་སྨོན་ལམ་འདེབས་ཤིང་། དེ་ལ་སེམས་གཏོད་པར་བྱེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ «བདག་ནི་ནམ་ཞིག་གི་ཚེ་སྐྱེ་མཆེད་དེ་ལ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་གནས་པར་འགྱུར་»ཞེས་གསུངས་སོ།། «སྐྱེ་མཆེད་»ཅེས་པ་ནི་ཡན་ལག་དྲུག་དང་ལྡན་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་དེ་སྐད་གསུངས་སོ།། ཡིད་མི་བདེ་བ་དེ་ནི་སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་ལ་སྨོན་ལམ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། ཆགས་པ་དང་སྡང་བ་གཉིས་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇུག་པ་ནི་མེད་དོ།། «སྨོན་ལམ་གྱི་རྩ་བ་ཅན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་»ཞེས་པས་ནི་ཉེ་བར་འཇོག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་རྒྱུའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་གསུངས་སོ།། «འདི་ལྟར་»ཞེས་པ་ནི་ «ནམ་ཞིག་གི་ཚེ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་རྣམ་པས་སོ།། «བརྩོན་པར་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ལམ་གྱིས་བརྩོན་པར་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ་བརྩོན་པར་བྱེད་པའོ།། ๓๐๘. อญฺญาณุเปกฺขาติ อญฺญาณสหิตา อุเปกฺขา อสมเปกฺขนปวตฺตา. เตน เตน มคฺโคธินา ตสฺส ตสฺส อปายคมนียกิเลโสธิสฺส อนวเสสโต ชิตตฺตา ขีณาสโว นิปฺปริยายโต โอธิชิโน นาม; ตทภาวโต ปุถุชฺชโน นิปฺปริยายโตว อโนธิชิโน นาม; เสโข ปน สิยา ปริยายโต โอธิชิโนติ. ตมฺปิ นิวตฺเตนฺโต, ‘‘อขีณาสวสฺสาติ อตฺโถ’’ติ อาห. อายตึ วิปากํ ชินิตฺวาติ อปฺปวตฺติกรณวเสน สพฺพโส อายตึ วิปากํ ชินิตฺวา ฐิตตฺตา ขีณาสโวว นิปฺปริยายโต วิปากชิโน นาม; ตทภาวโต ปุถุชฺชโน นิปฺปริยายโต อวิปากชิโน นาม; เสโข ปน สิยา ปริยายโต วิปากชิโนติ. ตมฺปิ นิวตฺเตนฺโต ‘‘อขีณาสวสฺเสวาติ อตฺโถ’’ติ อาห. อปสฺสนฺตสฺส รูปนฺติ ปาฬิโต ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ปาฬิยํ ปุพฺเพ ‘‘ปุถุชฺชนสฺสา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺสา’’ติ วจนํ อนฺธปุถุชฺชนสฺสายํ อุเปกฺขา, น กลฺยาณปุถุชฺชนสฺสาติ ทสฺสนตฺถํ. เคหสฺสิตา อุเปกฺขา หิ ยํ กิญฺจิ อารมฺมณวตฺถุํ อเปกฺขสฺเสว, น นิรเปกฺขสฺสาติ อิฏฺเฐ, อิฏฺฐมชฺฌตฺเต วา อารมฺมเณ สิยาติ วุตฺตํ ‘‘อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต’’ติ. อญฺญาเณน ปน ตตฺถ อชฺฌุเปกฺขนาการปฺปตฺติ โหติ. เตนาห ‘‘คุฬปิณฺฑเก’’ติอาทิ. ༣༠༨. མི་ཤེས་པའི་བཏང་སྙོམས་ཞེས་པ་ནི་མི་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པའི་བཏང་སྙོམས་ཏེ། མི་མཐུན་པར་ལྟ་བར་འཇུག་པའོ། །ལམ་དེ་དང་དེའི་མཚམས་ཀྱིས་ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་ཀྱི་མཚམས་དེ་དང་དེ་མ་ལུས་པར་བཅོམ་པས་ན། ཟག་པ་ཟད་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་མཚམས་ལས་རྒྱལ་བ་ཞེས་བྱ་འོ། །དེ་མེད་པས་སོ་སྐྱེ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་མཚམས་ལས་མ་རྒྱལ་བ་ཞེས་བྱ་འོ། །སློབ་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་མཚམས་ལས་རྒྱལ་བ་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ཡང་བཟློག་པར་བྱེད་པས། །ཟག་པ་མ་ཟད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །མ་འོངས་པའི་རྣམ་སྨིན་བཅོམ་ནས་ཞེས་པ་ནི། མི་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་མ་འོངས་པའི་རྣམ་སྨིན་ཐམས་ཅད་བཅོམ་ནས་གནས་པས་ན། ཟག་པ་ཟད་པ་ཁོ་ན་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་རྣམ་སྨིན་ལས་རྒྱལ་བ་ཞེས་བྱ་འོ། །དེ་མེད་པས་སོ་སྐྱེ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་རྣམ་སྨིན་ལས་མ་རྒྱལ་བ་ཞེས་བྱ་འོ། །སློབ་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་རྣམ་སྨིན་ལས་རྒྱལ་བ་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ཡང་བཟློག་པར་བྱེད་པས། །ཟག་པ་མ་ཟད་པ་ཁོ་ནའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །གཟུགས་ལ་མི་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི་གཞུང་ལས་ཚིག་བླངས་ཏེ་སྦྱར་བར་བྱ་འོ། །གཞུང་དུ་སྔར་སོ་སྐྱེའི་ཞེས་གསུངས་ནས། ཡང་ཐོས་པ་མེད་པའི་སོ་སྐྱེའི་ཞེས་གསུངས་པ་ནི། བཏང་སྙོམས་འདི་ནི་ལོང་བའི་སོ་སྐྱེའི་ཡིན་གྱི། དགེ་བའི་སོ་སྐྱེའི་མ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་བཏང་སྙོམས་ནི་དམིགས་པའི་དངོས་པོ་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་ལྟ་བ་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི། མི་ལྟ་བ་མ་ཡིན་པས་ན། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བ་བར་མའི་དམིགས་པ་ལ་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་ཡུལ་དུ་གྱུར་པ་ན་ཞེས་གསུངས་སོ། །མི་ཤེས་པས་ནི་དེ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་བུ་རམ་གྱི་རིལ་བུ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། อิฏฺเฐ อรชฺชนฺตสฺส อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺตสฺสาติ อิทํ เยภุยฺเยน สตฺตานํ อิฏฺเฐ รชฺชนํ, อนิฏฺเฐ ทุสฺสนนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. อโยนิโยมนสิกาโร หิ ตํตํอารมฺมณวเสน น กตฺถจิปิ ชวนนิยมํ กโรตีติ วุตฺตวิปรีเตปิ อารมฺมเณ รชฺชนทุสฺสนํ สมฺภวติ, ตถาปิสฺส รชฺชนทุสฺสนํ อตฺถโต ปฏิกฺขิตฺตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อสมเปกฺขเนติ อสมํ อยุตฺตทสฺสเน อโยนิโส สมฺโมหปุพฺพกํ อารมฺมณสฺส คหเณ. ཡིད་དུ་འོང་བ་ལ་མི་ཆགས་པ། ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་མི་སྡང་བ་ཞེས་པ་འདི་ནི། ཕལ་ཆེར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཡིད་དུ་འོང་བ་ལ་ཆགས་པ་དང་། ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་སྡང་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་དམིགས་པ་དེ་དང་དེའི་དབང་གིས་གང་དུ་ཡང་འཇུག་པའི་ངེས་པ་མི་བྱེད་པས་ན། བཤད་པ་ལས་བཟློག་པའི་དམིགས་པ་ལ་ཡང་ཆགས་སྡང་སྐྱེ་བ་སྲིད་ཀྱང་། དེ་ལྟ་ན་ཡང་དེའི་ཆགས་སྡང་ནི་དོན་གྱིས་བཀག་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱ་འོ། །མི་མཐུན་པར་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི། མི་མཐུན་པ་སྟེ་མི་རིགས་པར་ལྟ་བ་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་རྨོངས་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བས་དམིགས་པ་འཛིན་པ་ལ་འོ། ๓๐๙. ปวตฺตนวเสนาติ อุปฺปาทนวเสน เจว พหุลีกรณวเสน จ. นิสฺสาย เจว อาคมฺม จาติ อาคมนฏฺฐานภูเต นิสฺสยปจฺจยภูเต จ [Pg.385] กตฺวา. อติกฺกนฺตานิ นาม โหนฺติ วิกฺขมฺภเนน อุสฺสาเรนฺตา สมุสฺสาเรนฺตา. ༣༠༩. འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། བསྐྱེད་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཡིན་ལ་མང་དུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཡིན་ནོ། །བརྟེན་ནས་ཀྱང་བྱུང་ནས་ཀྱང་ཞེས་པ་ནི། འབྱུང་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པ་དང་རྟེན་གྱི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པར་བྱས་ནས་སོ། །འདས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པར་གནོན་པས་བསལ་ཞིང་ཤིན་ཏུ་བསལ་བའོ། โสมนสฺสภาวสามญฺญํ คเหตฺวา, ‘‘สริกฺขเกเนว สริกฺขกํ ชหาเปตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อิธาปิ ปหายกํ นาม ปหาตพฺพโต พลวเมว, สํกิเลสธมฺมานํ พลวภาวโต สาติสยํ ปน พลวภาวํ สนฺธาย ‘‘อิทานิ พลวตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. พลวภาวโต โวทานธมฺมานํ อธิคมสฺส อธิปฺเปตตฺตา เหตฺถ เนกฺขมฺมสฺสิตโทมนสฺสานมฺปิ ปหานํ โชติตํ. ཡིད་བདེ་བའི་དངོས་པོ་སྤྱི་བཟུང་ནས། མཚུངས་པ་ཁོ་ནས་མཚུངས་པ་སྤོང་དུ་བཅུག་ནས་ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་སྤོང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྤོང་བར་བྱ་བ་ལས་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ཏེ། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་རྣམས་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལྷག་པར་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས་ད་ནི་སྟོབས་དང་ལྡན་པས་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཆོས་རྣམས་ཐོབ་པར་འདོད་པས་ན། འདིར་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་བརྟེན་པའི་ཡིད་མི་བདེ་བ་རྣམས་ཀྱང་སྤོང་བ་གསལ་བར་བྱས་སོ། อุเปกฺขาย ปหายกภาเวน อธิปฺเปตตฺตา ‘‘อุเปกฺขากถา เวทิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. ฌานสฺส อลาภิโน จ ลาภิโน จ ปกิณฺณกสงฺขารสมฺมสนํ สนฺธาย, ‘‘สุทฺธสงฺขาเร จ ปาทเก กตฺวา’’ติ. อุเปกฺขาสหคตาติ ภาวนาย ปคุณภาวํ อาคมฺม กทาจิ อชฺฌุเปกฺขนวเสนปิ หิ สมฺมสนํ โหตีติ. ปาทกชฺฌานวเสน, สมฺมสิตธมฺมวเสน วา อาคมนวิปสฺสนาย พหุลํ โสมนสฺสสหคตภาวโต ‘‘วุฏฺฐานคามินี ปน วิปสฺสนา โสมนสฺสสหคตาวา’’ติ นิยเมตฺวา วุตฺตํ. อุเปกฺขาสหคตา โหตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. จตุตฺถชฺฌานาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน อรูปชฺฌานานิ สงฺคณฺหาติ. ปุริมสทิสาวาติ ปุริมสทิสา เอว, อุเปกฺขาสหคตา วา โหติ โสมนสฺสสหคตา วาติ อตฺโถ. อิทํ สนฺธายาติ ยํ จตุตฺถชฺฌานาทิปาทกโต เอว อุเปกฺขาสหคตํ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนํ นิสฺสาย โสมนสฺสสหคตาย วิปสฺสนาย ปหานํ, อิทํ สนฺธาย. ปหานนฺติ เจตฺถ สมติกฺกมลกฺขณํ เวทิตพฺพํ. བཏང་སྙོམས་ཀྱི་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་དངོས་པོར་འདོད་པས་ན། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་གཏམ་ཤེས་པར་བྱ་འོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །བསམ་གཏན་མ་ཐོབ་པ་དང་ཐོབ་པ་རྣམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཐོར་བུ་ལ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ལ་དགོངས་ནས། གཙང་མའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་རྟེན་དུ་བྱས་ནས་ཞེས་གསུངས་སོ། །བཏང་སྙོམས་ dang ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཞེས་པ་ནི། སྒོམ་པ་གོམས་པར་གྱུར་པ་ལས་རེས་འགའ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་དབང་གིས་སམ། ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་སམ། འབྱུང་བའི་ལྷག་མཐོང་ཕལ་ཆེར་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཡིན་པས་ན། ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྲོ་བའི་ལྷག་མཐོང་ནི་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཁོ་ན་འོ་ཞེས་ངེས་པར་བཟུང་ནས་གསུངས་སོ། །བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པའི་སོགས་སྒྲ་ལས་གཟུགས་མེད་ཀྱི་བསམ་གཏན་རྣམས་སྡུད་དོ། །སྔར་དང་མཚུངས་པ་ཁོ་ན་སྟེ། བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའམ་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདི་ལ་དགོངས་ནས་ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་ལས་བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྲོ་བའི་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྟེན་ནས། ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ལྷག་མཐོང་སྤོང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས་སོ། །འདིར་སྤོང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་འདའ་བའི་མཚན་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱ་འོ། เอตํ วิเสสํ วิปสฺสนาย อาวชฺชนฏฺฐานภูตํ. วุฏฺฐานคามินิยา อาสนฺเน สมาปนฺนชฺฌานวิปสฺสนา ปาทกชฺฌานวิปสฺสนา, สมฺมสิตธมฺโมติ วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา ขนฺธา. ปุคฺคลชฺฌาสโยติ ปาทกชฺฌานสฺส สมฺมสิตชฺฌานสฺส จ เภเท สติ ปฏิปชฺชนกสฺส ปุคฺคลสฺส, ‘‘อโห วต มยฺหํ ปญฺจงฺคิกํ ฌานํ ภเวยฺย จตุรงฺคิก’’นฺติอาทินา ปุพฺเพ ปวตฺตอชฺฌาสโย. เตสมฺปิ วาเทติ เอตฺถ ปฐมเถรวาเท. อยเมว…เป… นิยเมติ ตโต ตโต ทุติยาทิปาทกชฺฌานโต อุปฺปนฺนสฺส สงฺขารุเปกฺขาญาณสฺส ปาทกชฺฌานาติกฺกนฺตานํ [Pg.386] องฺคานํ อสมาปชฺชิตุกามตา วิราคภาวนาภาวโต อิตรสฺส จ อตพฺภาวโต. เอเตเนว หิ ปฐมเถรวาเท อปาทกปฐมชฺฌานปาทกมคฺคา ปฐมชฺฌานิกาว โหนฺติ, อิตเร จ ทุติยชฺฌานิกาทิมคฺคา ปาทกชฺฌานวิปสฺสนานิยเมหิ ตํตํฌานิกาว. เอวํ เสสวาเทสุปิ วิปสฺสนานิยโม ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ. เตนาห – ‘‘เตสมฺปิ วาเท อยเมว ปุพฺพภาเค วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาว นิยเมตี’’ติ. วุตฺตาว, ตสฺมา น อิธ วตฺตพฺพาติ อธิปฺปาโย. ཁྱད་པར་འདི་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པ་འོ། །ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྲོ་བའི་ཉེ་བར་སྙོམས་པར་ཞུགས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ལྷག་མཐོང་ནི་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ལྷག་མཐོང་ཡིན་ལ། ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་སོ། །གང་ཟག་གི་བསམ་པ་ཞེས་པ་ནི། རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་དང་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་དབྱེ་བ་ཡོད་པ་ན། སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་གང་ཟག་གི་ཀྱེ་མ་བདག་ལ་ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་བསམ་གཏན་ཡོད་པར་གྱུར་ཅིག ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་སྔར་ཞུགས་པའི་བསམ་པ་འོ། །དེ་དག་གི་སྨྲ་བ་ལ་ཡང་ཞེས་པ་འདིར་གནས་བརྟན་གྱི་སྨྲ་བ་དང་པོ་ལ་འོ། །འདི་ཉིད་... པེ་... ངེས་པར་བྱེད་དེ། དེ་དང་དེའི་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་ལས་སྐྱེས་པའི་འདུ་བྱེད་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་ལས་འདས་པའི་ཡན་ལག་རྣམས་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་མི་འདོད་པ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་སྒོམ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། གཞན་དེ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་གྱི་སྨྲ་བ་དང་པོ་ལ་རྟེན་མེད་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོའི་རྟེན་གྱི་ལམ་རྣམས་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། གཞན་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལམ་རྣམས་ནི་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ལྷག་མཐོང་གི་ངེས་པས་བསམ་གཏན་དེ་དང་དེ་པ་ཁོ་ན་འོ། །དེ་བཞིན་དུ་སྨྲ་བ་ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཡང་ལྷག་མཐོང་གི་ངེས་པ་ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་བར་བྱ་འོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་སྨྲ་བ་ལ་ཡང་འདི་ཉིད་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྲོ་བའི་ལྷག་མཐོང་ཁོ་ནས་ངེས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །བཤད་ཟིན་པས་ན། དེའི་ཕྱིར་འདིར་བརྗོད་པར་མི་བྱ་འོ་སྙམ་པའི་བསམ་པ་འོ། ๓๑๐. นานตฺตาทิ กามาวจราทิกุสลาทิวิภาคโต นานาวิธา. เตนาห ‘‘อเนกปฺปการา’’ติ. นานตฺตสิตาติ รูปสทฺทาทินานารมฺมณนิสฺสยา. เอกตฺตา เอกสภาวา ชาติภูมิอาทิวิภาคาภาวโต. เอการมฺมณนิสฺสิตาติ เอกปฺปกาเรเนว อารมฺมเณ ปวตฺตา. เหฏฺฐา อญฺญาณุเปกฺขา วุตฺตา ‘‘พาลสฺส มุฬฺหสฺสา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๓๐๘). อุปริ ฉฬงฺคุเปกฺขา วกฺขติ ‘‘อุเปกฺขโก วิหรตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๓๑๑). ทฺเว อุเปกฺขา คหิตา ทฺวินฺนมฺปิ เอกตฺตา, เอกชฺฌํ คเหตพฺพโต, นานตฺตสิตาย อุเปกฺขาย ปกาสิตภาวโต จ. ༣༡༠. སྣ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་འདོད་པར་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ལས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་འོ། །དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པ་དུ་མ་ཞེས་གསུངས་སོ། །སྣ་ཚོགས་ལ་བརྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་དང་སྒྲ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་བརྟེན་པ་འོ། །གཅིག་པུ་ཉིད་ནི་རང་བཞིན་གཅིག་པ་སྟེ། སྐྱེ་བ་དང་ས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དམིགས་པ་གཅིག་ལ་བརྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གཅིག་ཁོ་ནས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་པ་འོ། །འོག་ཏུ་མི་ཤེས་པའི་བཏང་སྙོམས་ནི་བྱིས་པ་རྨོངས་པའི་ལ་སོགས་པས་གསུངས་སོ། །གོང་དུ་ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་ནི་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་སོ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ། །བཏང་སྙོམས་གཉིས་བཟུང་བ་ནི་གཉིས་ཀ་གཅིག་པུ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ལྷན་ཅིག་ཏུ་བཟུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། སྣ་ཚོགས་ལ་བརྟེན་པའི་བཏང་སྙོམས་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ། อญฺญาณุเปกฺขา อญฺญา สทฺทาทีสุ ตตฺถ ตตฺเถว วิชฺชมานตฺตา. รูเปสูติ จ อิมินา น เกวลํ รูปายตนวิเสสา เอว คหิตา, อถ โข กสิณรูปานิปีติ อาห – ‘‘รูเป อุเปกฺขาภาวญฺจ อญฺญา’’ติอาทิ. เอกตฺตสิตภาโวปิ อิธ เอกตฺตวิสยสมฺปโยควเสเนว อิจฺฉิโต, น อารมฺมณวเสน จาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. สมฺปยุตฺตวเสนาติ สมฺปโยควเสน. อากาสานญฺจายตนํ นิสฺสยตีติ อากาสานญฺจายตนนิสฺสิตา, อากาสานญฺจายตนขนฺธนิสฺสิตา. เสสาสุปีติ วิญฺญาณญฺจายตนนิสฺสิตาทีสุปิ. མི་ཤེས་པའི་བཏང་སྙོམས་ནི་སྒྲ་ལ་སོགས་པ་དེ་དང་དེ་ཉིད་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་གཞན་ནོ། །གཟུགས་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་འདིས་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཁོ་ན་བཟུང་བ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱང་བཟུང་ངོ་ཞེས་གཟུགས་ལ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དངོས་པོ་དང་གཞན་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གཅིག་པུ་ལ་བརྟེན་པའི་དངོས་པོ་ཡང་འདིར་གཅིག་པུའི་ཡུལ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དབང་ཁོ་ནས་འདོད་ཀྱི། དམིགས་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། གང་གི་ཕྱིར་ན་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་མཚུངས་པར་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་སོ། །ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ལ་བརྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ལ་བརྟེན་པ་སྟེ། ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་བརྟེན་པ་འོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཡང་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ལ་བརྟེན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་འོ། อรูปาวจรวิปสฺสนุเปกฺขายาติ อรูปาวจรธมฺมารมฺมณาย วิปสฺสนุเปกฺขาย. รูปาวจรวิปสฺสนุเปกฺขนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตาย กามรูปารูปเภทาย ตณฺหาย นิพฺพตฺตาติ ตมฺมยา, เตภูมกธมฺมา, เตสํ ภาโว ตมฺมยตา, ตณฺหา ยสฺส คุณสฺส วเสน อตฺเถ สทฺทนิเวโส, ตทภิธานโกติ อาห – ‘‘ตมฺมยตา นาม ตณฺหา’’ติ[Pg.387]. อตมฺมยตา ตมฺมยตาย ปฏิปกฺโขติ กตฺวา. วิปสฺสนุเปกฺขนฺติ, ‘‘ยทตฺถิ ยํ ภูตํ, ตํ ปชหติ อุเปกฺขํ ปฏิลภตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๗๑; อ. นิ. ๗.๕๕) เอวมาคตํ สงฺขารวิจินเน มชฺฌตฺตภูตํ อุเปกฺขํ. གཟུགས་མེད་པར་སྤྱོད་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་ལ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་ལ་འོ། །གཟུགས་སུ་སྤྱོད་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་ལ་ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སྲེད་པ་དེ་ལས་སྐྱེས་པས་ན་དེའི་བདག་ཉིད་དེ། ཁམས་གསུམ་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །དེ་དག་གི་དངོས་པོ་ནི་དེའི་བདག་ཉིད་དོ། །སྲེད་པ་གང་གི་ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་དོན་ལ་སྒྲ་འཇུག་པ་དེའི་མིང་ཅན་ཡིན་པས་ན། དེའི་བདག་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་སྲེད་པ་འོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་བདག་ཉིད་མ་ཡིན་པ་ནི་དེའི་བདག་ཉིད་ཀྱི་གཉེན་པོ་ཡིན་པར་བྱས་ནས་སོ། །ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་ལ་ཞེས་པ་ནི། གང་ཡོད་པ་གང་བྱུང་བ་དེ་སྤོང་ཞིང་བཏང་སྙོམས་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་འདི་ལྟར་བྱུང་བའི་འདུ་བྱེད་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་བར་མར་གནས་པའི་བཏང་སྙོམས་ལ་འོ། ๓๑๑. ยทริโยติ เอตฺถ ท-กาโร ปทสนฺธิกโร, อุปโยคปุถุวจเน จ ย-สทฺโทติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘เย สติปฏฺฐาเน อริโย’’ติ อาห. กามํ ‘‘อริโย’’ติ ปทํ สพฺเพสมฺปิ ปฏิวิทฺธสจฺจานํ สาธารณํ, วกฺขมานสฺส ปน วิเสสสฺส พุทฺธาเวณิกตฺตา, ‘‘อริโย สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ วุตฺตํ. น หิ ปจฺเจกพุทฺธาทีนํ อยมานุภาโว อตฺถิ. ตีสุ ฐาเนสูติ น สุสฺสูสนฺตีติ วา, เอกจฺเจ น สุสฺสูสนฺติ เอกจฺเจ สุสฺสูสนฺตีติ วา, สุสฺสูสนฺตีติ วา, ปฏิปนฺนาปฏิปนฺนานํ สาวกานํ ปฏิปตฺติสงฺขาเตสุ ตีสุ สติปฏฺฐาเนสุ. สตึ ปฏฺฐเปนฺโตติ ปฏิฆานุนเยหิ อนวสฺสุตตฺตา ตทุภยนิวตฺตตฺตา สพฺพทา สตึ อุปฏฺฐเปนฺโต. พุทฺธานเมว สา นิจฺจํ อุปฏฺฐิตสติตา, น อิตเรสํ อาเวณิกธมฺมภาวโต. อาทเรน โสตุมิจฺฉา อิธ สุสฺสูสาติ ตทภาวํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สทฺทหิตฺวา โสตุํ น อิจฺฉนฺตี’’ติ อาห. น อญฺญาติ ‘‘น อญฺญายา’’ติ วตฺตพฺเพ ยการโลเปน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘น ชานนตฺถายา’’ติ. สตฺถุ โอวาทสฺส อนาทิยนเมว โวกฺกมนนฺติ อาห – ‘‘อติกฺกมิตฺวา…เป… มญฺญนฺตี’’ติ. ༣༡༡. འདིར་ད་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཡིན་ལ། ཡ་སྒྲ་ནི་ལས་ཀྱི་ཚིག་མང་པོའི་ཚིག་ཡིན་པར་སྟོན་པས་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་གང་དག་ལ་འཕགས་པ་ཞེས་གསུངས་སོ། །འཕགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་བདེན་པ་རྟོགས་པ་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་མོད་ཀྱི། བཤད་པར་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མ་འདྲེས་པའི་ཆོས་ཡིན་པས་ན། འཕགས་པ་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཞེས་གསུངས་སོ། །རང་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་མཐུ་འདི་མེད་དོ། །གནས་གསུམ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཉན་པར་མི་འདོད་པའམ། ལ་ལ་ཉན་པར་མི་འདོད་ལ་ལ་ལ་ཉན་པར་འདོད་པའམ། ཉན་པར་འདོད་པ་སྟེ། སྒྲུབ་པ་དང་མི་སྒྲུབ་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་སྒྲུབ་པར་བཤད་པའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་གསུམ་ལ་འོ། །དྲན་པ་ཉེ་བར་འཇོག་པ་ཞེས་པ་ནི། ཁོང་ཁྲོ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པས་མ་བསྒྲིབས་པས་དེ་གཉིས་བཟློག་པའི་ཕྱིར་རྟག་ཏུ་དྲན་པ་ཉེ་བར་འཇོག་པ་འོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་རྟག་ཏུ་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་དེ་ཡོད་ཀྱི། གཟུགས་རྣམས་ལ་མ་འདྲེས་པའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ། །འདིར་གུས་པས་ཉན་པར་འདོད་པ་ནི་ཉན་འདོད་ཡིན་པས་དེ་མེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། དད་པས་ཉན་པར་མི་འདོད་དོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །མི་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་ཤེས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ་ཡ་ཡིག་བསྡུས་ནས་བསྟན་པས་ན། ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །སྟོན་པའི་གདམས་ངག་ལ་མི་རྩི་བ་ཁོ་ནི་འགལ་བ་ཡིན་པས་ན། འདའ་བར་བྱས་ནས་... པེ་... སྙམ་མོ་ཞེས་གསུངས་སོ། เคหสฺสิตโทมนสฺสวเสนาติ อิทํ อิธ ปฏิกฺขิปิตพฺพมตฺตทสฺสนปทํ ทฏฺฐพฺพํ. เนกฺขมฺมสฺสิตโทมนสฺสสฺสปิ สตฺถุ ปสงฺควเสน ‘‘น เจว อตฺตมโน โหตี’’ติ อตฺตมนปฏิกฺเขเปน อนตฺตมนตา วุตฺตา วิย โหตีติ ตํ ปฏิเสเธนฺโต – ‘‘อปฺปตีโต โหตีติ น เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. ตสฺส เสตุฆาโต หิ ตถาคตานํ. ยทิ เอวํ กสฺมา อตฺตมนตาปฏิกฺเขโปติ อาห – ‘‘อปฺปฏิปนฺนเกสุ ปน อนตฺตมนตาการณสฺส อภาเวเนตํ วุตฺต’’นฺติ. ปฏิฆอวสฺสเวนาติ ฉหิ ทฺวาเรหิ ปฏิฆวิสฺสนฺทเนน, ปฏิฆปฺปวตฺติยาติ อตฺโถ. อุปฺปิลาวิโตติ น เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ อุปฺปิลาวิตตฺตสฺส โพธิมูเล เอว ปหีนตฺตา. ปฏิปนฺนเกสูติ อิทํ อธิการวเสน วุตฺตํ, อปฺปฏิปนฺนเกสุปิ ตถาคตสฺส อนตฺตมนตาการณํ นตฺเถว. เอตํ วุตฺตนฺติ เอตํ ‘‘อตฺตมโน เจว โหตี’’ติอาทิวจนํ วุตฺตํ [Pg.388] สาวกานํ สมฺมาปฏิปตฺติยา สตฺถุ อนวชฺชาย จิตฺตาราธนาย สมฺภวโต. ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་ཡིད་མི་བདེ་བའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིར་དགག་པར་བྱ་བ་ཙམ་བསྟན་པའི་ཚིག་ཏུ་རིག་པར་བྱ་འོ། །ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་བརྟེན་པའི་ཡིད་མི་བདེ་བ་ཡང་སྟོན་པ་ལ་སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས་ཡིད་དགའ་བར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཡིད་དགའ་བ་བཀག་པས་ཡིད་མི་དགའ་བ་བཤད་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བས་ན། དེ་དགག་པའི་ཕྱིར་ཡིད་མི་བདེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་དོན་དེ་ལྟར་མི་བཟུང་ངོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཆུ་ལོན་བཅོམ་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ཀསྨཱ་ཡིད་དགའ་བ་བཀག་པ་ཡིན་སྙམ་ན། སྒྲུབ་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ལ་ནི་ཡིད་མི་དགའ་བའི་རྒྱུ་མེད་པས་འདི་གསུངས་སོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁོང་ཁྲོ་བའི་རྒྱུན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི་སྒོ་དྲུག་ནས་ཁོང་ཁྲོ་བ་འབབ་པས་ཏེ། ཁོང་ཁྲོ་འཇུག་པའི་དོན་ཏོ། །མགུ་བར་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་དོན་དེ་ལྟར་མི་བཟུང་སྟེ། མགུ་བར་བྱས་པ་ཉིད་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་ཉིད་དུ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་འདི་ནི་སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། སྒྲུབ་པར་མི་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་ཡང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ཡིད་མི་དགའ་བའི་རྒྱུ་མེད་དོ། །འདི་གསུངས་སོ་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དགའ་བར་ཡང་འགྱུར་རོ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་འདི་གསུངས་ཏེ། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ཡང་དག་པར་སྒྲུབ་པས་སྟོན་པ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པར་སེམས་མགུ་བར་བྱེད་པ་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། ๓๑๒. ทมิโตติ นิพฺพิเสวนภาวาปาทเนน สิกฺขาปิโต. อิริยาปถปริวตฺตนวเสน อปริวตฺติตฺวา เอกทิสาย เอว สตฺตทิสาวิธาวนสฺส อิธาธิปฺเปตตฺตา สาริตานํ หตฺถิทมฺมาทีนํ เอกทิสาธาวนมฺปิ อนิวตฺตนวเสเนว ยุตฺตนฺติ อาห – ‘‘อนิวตฺติตฺวา ธาวนฺโต เอกํเยว ทิสํ ธาวตี’’ติ. กาเยน อนิวตฺติตฺวาวาติ กาเยน อปริวตฺติตฺวา เอว. วิโมกฺขวเสน อฏฺฐ ทิสา วิธาวติ, น ปุรตฺถิมาทิทิสาวเสน. เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกนีหาเรเนว, เอกสฺมึเยว วา ทิวเส เอกภาเคน. ‘‘ปหาโร’’ติ หิ ทิวสสฺส ตติโย ภาโค วุจฺจติ. วิธาวนญฺเจตฺถ ฌานสมาปชฺชนวเสน อกลงฺกมปฺปติสาตํ ชวนจิตฺตปวตฺตนฺติ อาห ‘‘สมาปชฺชติเยวา’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ༣༡༢. "Damito" (གདུལ་བྱ་/བཏུལ་བ) ཞེས་པ་ནི་འདྲིས་གཤིབ་མེད་པའི་གནས་སྐབས་སུ་བཀོད་དེ་བསླབས་པའོ། །སྤྱོད་ལམ་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་མ་བསྒྱུར་བར་ཕྱོགས་གཅིག་ཉིད་དུ་ཕྱོགས་བདུན་དུ་རྒྱུག་པ་འདིར་འདོད་པའི་ཕྱིར། བཏུལ་བའི་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་རྒྱུག་པའང་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་དབང་གིས་རིགས་སོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། "ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་རྒྱུག་པ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ཉིད་དུ་རྒྱུག་གོ"ཞེས་སོ། །"ལུས་ཀྱིས་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་"ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱིས་མ་བསྒྱུར་བ་ཉིད་དོ། །རྣམ་པར་ཐར་པའི་དབང་གིས་ཕྱོགས་བརྒྱད་དུ་རྒྱུག་གི་ཤར་ལ་སོགས་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །"ཐེངས་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་"ཞེས་པ་ནི་ཐབས་གཅིག་ཉིད་དམ། ཡང་ན་ཉིན་གཅིག་ཉིད་ཀྱི་ཆ་ཤས་གཅིག་གིས། "པཧཱར" (ཐེངས་/ཐུན་) ཞེས་པ་ནི་ཉིན་མོའི་ཆ་གསུམ་གྱི་གཅིག་ལ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། འདིར་རྒྱུག་པ་ནི་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་དབང་གིས་སྐྱོན་མེད་ཅིང་མི་མཐུན་པ་མེད་པའི་འཇུག་པའི་སེམས་རྒྱུན་དུ་འཇུག་པ་ལ་གསུངས་ཏེ། "སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཉིད་དོ"ཞེས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། สฬายตนวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། ๘. อุทฺเทสวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา ༨. མདོར་བསྟན་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པ། ๓๑๓. เทเสตพฺพสฺส อตฺถสฺส อุทฺทิสนํ อุทฺเทโส, วิภชนํ วิภงฺโคติ อาห – ‘‘มาติกญฺจ วิภชนญฺจา’’ติ ตุเลยฺยาติอาทีนิ จตฺตาริปิ ปทานิ ปญฺญาเววจนานิ. อถ วา ตุเลยฺยาติ ตุลนภูตาย ปญฺญาย ตสฺส ธมฺมสฺส ปคฺคหาทิวิธินา ปริตุเลยฺย. ตีเรยฺยาติ ตีรณภูตาย ปญฺญาย ตตฺถ ญาณกิริยาสมาปนวเสน ตีเรยฺย. ปริคฺคณฺเหยฺยาติ ตถาสมาปนฺโน อานิสํเส อสฺสาทอาทีนเว จ วิจิเนยฺย. ปริจฺฉินฺเทยฺยาติ ปริจฺฉินฺทภูเตน ญาเณน อตฺถํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ชาเนยฺย. อารมฺมเณสูติ รูปาทิปุถุตฺตารมฺมเณสุ. นิกนฺติวเสนาติ นิกามนวเสน อเปกฺขาวเสน. ติฏฺฐมานนฺติ ปวตฺตมานํ. โคจรชฺฌตฺเตติ ฌานารมฺมณภูเต. ตญฺหิ ภาวนาจิตฺเตนาภิภุยฺย อวิสฺสชฺชิตฺวา คยฺหมานํ อชฺฌตฺตํ วิย โหตีติ ‘‘โคจรชฺฌตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ภาวนํ อารทฺธสฺส ภิกฺขุโน ยทิ ภาวนารมฺมเณ นิกนฺติ อุปฺปชฺเชยฺย, ตาย นิกนฺติยา อุปริ ภาวนํ วิสฺสชฺเชตฺวา จิตฺตสํโกจวเสน สณฺฐิตํ นาม, ตทภาเวน อสณฺฐิตํ นาม โหตีติ, ‘‘อชฺฌตฺตํ อสณฺฐิต’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘โคจรชฺฌตฺเต นิกนฺติวเสน อสณฺฐิต’’นฺติ [Pg.389] อาห. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘นิกนฺติวเสน หิ อติฏฺฐมานํ หานภาคิยํ น โหติ, วิเสสภาคิยเมว โหตี’’ติ. อคฺคเหตฺวาติ รูปาทีสุ กิญฺจิ ตณฺหาทิคฺคาหวเสน อคฺคเหตฺวา. ตถา อคฺคหเณเนว หิ ตณฺหาปริตาสาทิวเสน น ปริตสฺเสยฺย. อวเสสสฺส จ ทุกฺขสฺสาติ โสกาทิทุกฺขสฺส. อวเสสสฺส จ ทุกฺขสฺสาติ วา ชาติชรามรณสีเสน วิปากทุกฺขสฺส คหิตตฺตา กิเลสทุกฺขสฺส เจว สํสารทุกฺขสฺส จาติ อตฺโถ. ༣༡༣. བསྟན་པར་བྱ་བའི་དོན་མདོར་བསྟན་པ་ནི་མདོར་བསྟན་ཏེ། རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཡིན་པས་གསུངས་ཏེ། "མ་དྲི་ཀ་ (མདོ་རྩ་) དང་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ"ཞེས་སོ། །"གཞལ་བར་བྱའོ"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སོ། །ཡང་ན། "གཞལ་བར་བྱའོ"ཞེས་པ་ནི་འཇལ་བར་བྱེད་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཆོས་དེའི་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོ་གས་ཡོངས་སུ་གཞལ་བར་བྱའོ། །"ཐག་གཅད་པར་བྱའོ"ཞེས་པ་ནི་ཐག་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་དེ་ལ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བྱ་བ་རྫོགས་པའི་དབང་གིས་ཐག་གཅད་པར་བྱའོ། །"ཡོངས་སུ་གཟུང་བར་བྱའོ"ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་ཕན་ཡོན་དང་། རོ་མྱང་བ། ཉེས་དམིགས་རྣམས་རྣམ་པར་དཔྱད་པར་བྱའོ། །"ཡོངས་སུ་གཅད་པར་བྱའོ"ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་དོན་ཡོངས་སུ་བཅད་དེ་ཤེས་པར་བྱའོ། །"དམིགས་པ་རྣམས་ལ་"ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་སོ་སོའི་དམིགས་པ་རྣམས་ལའོ། །"མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་"ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་དང་རེ་བའི་དབང་གིས་སོ། །"གནས་པ་"ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའོ། །"སྤྱོད་ཡུལ་ནང་གི་"ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་དམིགས་པར་གྱུར་པ་ལའོ། །དེ་ནི་བསྒོམ་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་མ་བཏང་བར་འཛིན་པས་ནང་ ๓๑๖. รูปเมว กิเลสุปฺปตฺติยา การณภาวโต รูปนิมิตฺตํ. ราคาทิวเสน ตํ อนุธาวตีติ รูปนิมิตฺตานุสารี. ༣༡༦. གཟུགས་ཉིད་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མའོ། །འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དེའི་རྗེས་སུ་རྒྱུག་པས་ན་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ།། ๓๑๘. นิกนฺติวเสน อสณฺฐิตนฺติ อเปกฺขาวเสน สณฺฐิตํ นิกนฺตึ ปหาย ปวตฺตมานํ อุปริ วิเสสาวหโตติ. เตนาห ‘‘นิกนฺติวเสน หี’’ติอาทิ. ༣༡༨. "མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་མི་གནས་པ་"ཞེས་པ་ནི་རེ་བའི་དབང་གིས་གནས་པའི་མངོན་པར་དགའ་བ་སྤངས་ཏེ་འཇུག་པ་ནི་གོང་ནས་གོང་དུ་ཁྱད་པར་འདྲེན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། "མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་ནི་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། ๓๒๐. อคฺคเหตฺวา อปริตสฺสนาติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ, ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา ตณฺหาทิคฺคาหวเสน อุปาทิยิตฺวา ตณฺหาปริตาสาทิวเสน ปริตสฺสนา, วุตฺตวิปริยาเยน อคฺคเหตฺวา อปริตสฺสนา เวทิตพฺพา. กถํ ปเนสา อนุปาทาปริตสฺสนา โหตีติ มหาเถรสฺส อธิปฺปายํ วิวริตุํ โจทนํ สมุฏฺฐเปติ? อุปาทาตพฺพสฺส อภาวโตติ ตสฺส อนุปาทาปริตสฺสนาภาเว การณวจนํ. ยทิ หีติอาทิ ตสฺส สมตฺถนํ. อุปาทาปริตสฺสนาว อสฺส ตถา อุปาทาตพฺพสฺส ตเถว อุปาทินฺนตฺตา. เอวนฺติ นิจฺจาทิอากาเรน. อุปาทินฺนาปีติ คหิตปรามฏฺฐาปิ. อนุปาทินฺนาว โหนฺติ อโยนิโส คหิตตฺตา, วิญฺญูสุ นิสฺสาย ชานิตพฺพตฺตา จ. ทิฏฺฐิวเสนาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา คหณาการวเสน, ตสฺส ปน อยถาภูตคาหิตาย ปรมตฺถโต จ อภาวโต. อตฺถโตติ ปรมตฺถโต. อนุปาทาปริตสฺสนาเยว นาม โหติ อุปาทาตพฺพาการสฺส อภาเวน ตํ อนุปาทิยิตฺวา เอว ปริตสฺสนาติ กตฺวา. ༣༢༠. "མ་བཟུང་བར་ཡོངས་སུ་མི་སྐྲག་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ། "འདི་ནི་བདག་གིའོ"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པས་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་བཟུང་ནས་སྲེད་པའི་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་ལས། བཤད་པ་ལས་བཟློག་སྟེ་མ་བཟུང་བར་ཡོངས་སུ་མི་སྐྲག་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འོ་ན་ཇི་ལྟར་ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་འདི་འགྱུར་ཞེ་ན། གནས་བརྟན་ཆེན་པོའི་དགོངས་པ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རྩོད་པ་སློང་བར་བྱེད་དོ། །"ཉེ་བར་བཟུང་བར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་མེད་པའི་རྒྱུ་ཚིག་གོ །"གལ་ཏེ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དེའི་སྒྲུབ་བྱེད་དོ། །ཉེ་བར་བཟུང་ནས་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། དེ་ལྟར་ཉེ་བར་བཟུང་བར་བྱ་བ་དེ་ལྟར་ཉེ་བར་བཟུང་བའི་ཕྱིར། "འདི་ལྟར་"ཞེས་པ་ནི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་སོ། །"ཉེ་བར་བཟུང་ཡང་"ཞེས་པ་ནི་བཟུང་ཞིང་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་ཡིན་ཡང་། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་བཟུང་བའི་ཕྱིར་དང་། མཁས་པ་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཉེ་བར་མ་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །"ལྟ་བའི་དབང་གིས་"ཞེས་པ་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བས་འཛིན་པའི་རྣམ་པའི་དབང་གིས་ཏེ། དེ་ནི་ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པར་འཛིན་པའི་ཕྱིར་དང་དོན་དམ་པར་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །"དོན་གྱི་དབང་གིས་"ཞེས་པ་ནི་དོན་དམ་པའི་དབང་གིས་སོ། །ཉེ་བར་བཟུང་བར་བྱ་བའི་རྣམ་པ་མེད་པས་དེ་ཉེ་བར་མ་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་བྱས་ནས་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་ནི་ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་ཉིད་ཅེས་བྱའོ།། ปริวตฺตตีติ น ตเทว รูปํ อญฺญถา ปวตฺตํ ปริวตฺตติ, อถ โข ปกติชหเนน สภาววิคเมน นสฺสติ ภิชฺชติ. วิปริณตนฺติ อญฺญถตฺตํ คตํ วินฏฺฐํ. กมฺมวิญฺญาณนฺติ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ. ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติอาทิ มิจฺฉาคาหวเสน วิญฺญาณสฺส รูปเภเทน วุตฺตสฺส เภทานุปริวตฺติ โหติ. วิปริณามํ อนุคนฺตฺวา วิปริวตฺตนตํ อารพฺภ ปวตฺตํ วิปริณามานุปริวตฺตํ; ตโต [Pg.390] สมุปฺปนฺนา ปริตสฺสนา วิปริณามานุปริวตฺตชา ปริตสฺสนาติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘วิปริณามสฺส…เป… ปริตสฺสนา’’ติ. อกุสลธมฺมสมุปฺปาทา จาติ, ‘‘ยํ อหุ วต เม, ตํ วต เม นตฺถี’’ติอาทินา ปวตฺตา อกุสลจิตฺตุปฺปาทธมฺมา. เขเปตฺวาติ ปวตฺติตุํ อปฺปทานวเสน อนุปฺปตฺตินิมิตฺตตาย เขเปตฺวา. ภยตาเสนาติ ภายนวเสนปิ จิตฺตุตฺราเสน. ตณฺหาตาเสนาติ ตสฺสเนน. สวิฆาโตติ จิตฺตวิฆาตนวิฆาเตน สวิฆาโต. ตโต เอว เจโตทุกฺเขน สทุกฺโข. มณิกรณฺฑกสญฺญายาติ ริตฺตกรณฺฑํเยว มณิปริปุณฺณกรณฺโฑติ อุปฺปนฺนสญฺญาย. อคฺคเหตฺวา ปริตสฺสนาติ คเหตพฺพสฺส อภาเวน คหณมฺปิ อวิชฺชมานปกฺขิยเมวาติ อคฺคเหตฺวา ปริตสฺสนา นาม โหติ. "འགྱུར་རོ་"ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་དེ་ཉིད་གཞན་དུ་གྱུར་ཏེ་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་རང་བཞིན་བཏང་ཞིང་རང་གི་ངོ་བོ་བྲལ་བས་འཇིག་ཅིང་འཐོར་བའོ། །"ཡོངས་སུ་འགྱུར་བ་"ཞེས་པ་ནི་གཞན་དུ་གྱུར་ཅིང་ཞིག་པའོ། །"ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་"ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། །"གཟུགས་ནི་བདག་གོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལོག་པར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་གཟུགས་འཇིག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་འཇིག་པའི་རྗེས་སུ་འགྱུར་བ་ཡིན་ནོ། །ཡོངས་སུ་འགྱུར་བའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་འགྱུར་བ་ལ་བརྟེན་ཏེ་བྱུང་བ་ནི་ཡོངས་སུ་འགྱུར་བའི་རྗེས་སུ་འགྱུར་བ་སྟེ། དེ་ལས་བྱུང་བའི་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་ནི་ཡོངས་སུ་འགྱུར་བའི་རྗེས་སུ་འགྱུར་བ་ལས་བྱུང་བའི་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་ཡིན་པར་སྟོན་པར། "ཡོངས་སུ་འགྱུར་བའི་...པེ་...ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"མི་དགེ་བའི་ཆོས་སྐྱེ་བ་"ཞེས་པ་ནི། "ཀྱེ་མ་བདག་ལ་གང་ཡོད་པ་དེ་ཀྱེ་མ་བདག་ལ་མེད་དོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བྱུང་བའི་མི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །"ཟད་པར་བྱས་ནས་"ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པ་ལ་མི་སྦྱིན་པའི་དབང་གིས་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་ཟད་པར་བྱས་ནས་སོ། །"འཇིགས་པའི་སྐྲག་པས་"ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་སེམས་སྐྲག་པའོ། །"སྲེད་པའི་སྐྲག་པས་"ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པས་གདུང་བའོ། །"གནོད་པ་དང་བཅས་པ་"ཞེས་པ་ནི་སེམས་གདུང་བའི་གནོད་པས་གནོད་པ་དང་བཅས་པའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཡིད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པའོ། །"ནོར་བུའི་ཟ་མ་ཏོག་གི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་"ཞེས་པ་ནི་ཟ་མ་ཏོག་སྟོང་པ་ཉིད་ལ་ནོར་བུས་གང་བའི་ཟ་མ་ཏོག་གོ་སྙམ་དུ་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས། "མ་བཟུང་བར་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་"ཞེས་པ་ནི་གཟུང་བར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་འཛིན་པའང་མེད་པའི་ཕྱོགས་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་མ་བཟུང་བར་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་ཞེས་བྱའོ།། ๓๒๑. กมฺมวิญฺญาณเมว นตฺถิ สติ กมฺมวิญฺญาเณ รูปเภทานุปริวตฺติ สิยาติ กมฺมวิญฺญาณาภาวทสฺสนมุเขน ขีณาสวสฺส สพฺพโส กิเลสาภาวํ ทสฺเสติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ༣༢༡. ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཉིད་མེད་དེ། ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཡོད་ན་གཟུགས་འཇིག་པའི་རྗེས་སུ་འགྱུར་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་མེད་པར་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་མེད་པར་སྟོན་ཏོ། །ལྷག་མ་ནི་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། อุทฺเทสวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. མདོར་བསྟན་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། ๙. อรณวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา ༩. ཉོན་མོངས་པ་མེད་པར་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པ། ๓๒๓. เคหสฺสิตวเสนาติ กิเลสนิสฺสิตวเสน อนุโรธวเสน. เนว อุกฺขิเปยฺยาติ น อนุคฺคณฺเหยฺย. น อวกฺขิเปยฺยาติ เคหสฺสิตวเสน วิโรธวเสน น นิคฺคณฺเหยฺย. อนุโรเธน วินา สมฺปหํสนวเสน ยถาภูตคุณกถนํ เนวุสฺสาทนา วชฺชาภาวโต; ตถา วิโรเธน วินา วิเวจนวเสน ยถาภูตโทสกถนํ น อปสาทนํ. สภาวเมวาติ ยถาภูตสภาวเมว กสฺสจิ ปุคฺคลสฺส อนาเทสกรณวเสน กเถยฺย, เสยฺยถาปิ อายสฺมา สุภูติตฺเถโร. วินิจฺฉิตสุขนฺติ, ‘‘อชฺฌตฺตํ อนวชฺช’’นฺติอาทินา วิเสสโต วินิจฺฉิตสุขาย โหติ. ปรมฺมุขา อวณฺณนฺติ สฺวายํ รโหวาโท เปสุญฺญูปสํหารวเสน ปวตฺโต อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ปิสุณวาจนฺติ อตฺโถ’’ติ. ขีณาตีติ ขีโณ, โย ภาสติ, ยญฺจ อุทฺทิสฺส ภาสติ, ทฺเวปิ หึสติ วิพาธตีติ อตฺโถ, ตํ ขีณวาทํ. สฺวายํ ยสฺมา กิเลเสหิ อากิณฺโณ สํกิลิฏฺโฐ เอว จ โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อากิณฺณํ [Pg.391] สํกิลิฏฺฐํ วาจ’’นฺติ. เตน อวสิฏฺฐํ ติวิธมฺปิ วจีทุจฺจริตมาห. อธิฏฺฐหิตฺวาติ, ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ อชฺโฌสาย. อาทายาติ ปคฺคยฺห. โวหเรยฺยาติ สมุทาจเรยฺย. โลกสมญฺญนฺติ โลกสงฺเกตํ. ༣༢༣. "ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་དབང་གིས་"ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་དབང་གིས་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་དབང་གིས་སོ། །"མི་འདེགས་ཤིང་"ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་མི་འཛིན་པའོ། །"མི་འཇོག་ཅིང་"ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་དབང་གིས་འགལ་བའི་སྒོ་ནས་མི་གནོན་པའོ། །རྗེས་སུ་མཐུན་པ་མེད་པར་ཡང་དག་པར་དགའ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པ་ནི་མི་འདེགས་པ་སྟེ་སྐྱོན་མེད་པའི་ཕྱིར། དེ་བཞིན་དུ་འགལ་བ་མེད་པར་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བུའི་ཉེས་པ་བརྗོད་པ་ནི་མི་འཇོག་པའོ། །"རང་བཞིན་ཉིད་"ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་མི་མཚོན་པའི་དབང་གིས་ཡང་དག་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན་ཚེ་དང་ལྡན་པ་རབ་འབྱོར་གནས་བརྟན་ལྟ་བུའོ། །"རྣམ་པར་ངེས་པའི་བདེ་བ་"ཞེས་པ་ནི། "ནང་གི་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཁྱད་པར་དུ་རྣམ་པར་ངེས་པའི་བདེ་བ་ལ་འགྱུར་རོ། །"ལྐོག་ཏུ་མི་སྙན་པ་བརྗོད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ལྐོག་ཏུ་སྨྲ་བ་འདི་ཕྲ་མ་ཉེ་བར་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་བྱུང་བ་འདིར་འདོད་པའི་ཕྱིར། "ཕྲ་མའི་ཚིག་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"ཟད་པར་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཟད་པར་བྱེད་པ་སྟེ། གང་སྨྲ་བ་དང་གང་ལ་དམིགས་ནས་སྨྲ་བ་གཉིས་ཀ་ལ་གནོད་ཅིང་འཚེ་བའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་ཟད་པར་སྨྲ་བའོ། །དེ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་ཤིང་འདྲེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། "ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་ཤིང་འདྲེས་པའི་ཚིག་"ཅེས་སོ། །དེས་ན་ལྷག་མ་ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་གསུངས་སོ། །"མངོན་པར་ཞེན་ནས་"ཞེས་པ་ནི། "འདི་ཉིད་བདེན་ནོ་"ཞེས་ལྷག་པར་ཆགས་ནས་སོ། །"བཟུང་ནས་"ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བཟུང་ནས་སོ། །"ཐ་སྙད་གདགས་སོ་"ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པའོ། །"འཇིག་རྟེན་གྱི་གྲགས་པ་"ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བརྡའོ།། ๓๒๔. อารมฺมณโต สมฺปโยคโต กาเมหิ ปฏิสํหิตตฺตา กามปฏิสนฺธิ, กามสุขํ. เตนาห ‘‘กามูปสํหิเตน สุเขนา’’ติ. สทุกฺโขติ วิปากทุกฺเขน สํกิเลสทุกฺเขน สทุกฺโข. ตถา สปริฬาโหติ วิปากปริฬาเหน เจว กิเลสปริฬาเหน จ สปริฬาโห. ༣༢༤. དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་འདོད་པ་རྣམས་དང་ཉེ་བར་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་འདོད་པའི་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྟེ། འདོད་པའི་བདེ་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། "འདོད་པ་དང་ཉེ་བར་འབྲེལ་བའི་བདེ་བས་"ཞེས་སོ། །"སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པ་"ཞེས་པ་ནི་རྣམ་སྨིན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་"ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་བཅས་པ་"ཞེས་པ་ནི་རྣམ་སྨིན་གྱི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བས་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་བཅས་པའོ།། ๓๒๖. วฏฺฏโต นิสฺสริตุํ อทตฺวา ตตฺเถว สีทาปนโต มิจฺฉาปฏิปทาภาเวน สตฺเต สํโยเชตีติ สํโยชนํ, วิเสสโต ภวสํโยชนํ ตณฺหาติ อาห ‘‘ตณฺหาเยตํ นาม’’นฺติ. น ตณฺหาเยว มานาทโยปิ สํโยชนตฺตํ สาเธนฺติ นาม สพฺพโส สํโยชนโต สุฏฺฐุ พนฺธนโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘อวิชฺชานีวรณานํ, ภิกฺขเว, สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๒๕-๑๒๖). ༣༢༦. འཁོར་བ་ལས་ཕྱིར་འབྱུང་དུ་མི་སྟེར་བར་དེ་ཉིད་དུ་བྱིང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ལོག་པའི་ལམ་གྱི་དངོས་པོས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ན་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་སྟེ། ཁྱད་པར་དུ་སྲིད་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ནི་སྲེད་པ་ཡིན་པས་གསུངས་ཏེ། "འདི་ནི་སྲེད་པའི་མིང་ངོ་"ཞེས་སོ། །སྲེད་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་གྱི་ང་རྒྱལ་ལ་སོགས་པའང་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཉིད་དུ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དེ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་ཞིང་ཤིན་ཏུ་འཆིང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། "དགེ་སློང་དག །མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པ་ཅན་གྱི་སེམས་ཅན་སྲེད་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཅན་རྣམས་ལའོ"ཞེས་ོ།། อิมํ จตุกฺกนฺติ, ‘‘เย กามปฏิสนฺธิสุขิโน โสมนสฺสานุโยคํ อนุยุตฺตา, เย อตฺตกิลมถานุโยคํ อนุยุตฺตา’’ติ เอวมาคตํ อิมํ จตุกฺกํ นิสฺสาย. ‘‘เอตทคฺเค ฐปิโต’’ติ, วตฺวา ตํ นิสฺสาย ฐปิตภาวํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ, ‘‘ภควโต หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุสฺสาทนาอปสาทนา ปญฺญายนฺติ ตถาคเตน วิเนตพฺพปุคฺคลวเสน ธมฺมเทสนาย ปวตฺเตตพฺพโต. อยํ ปุคฺคโล…เป… อาจารสมฺปนฺโนติ วา นตฺถิ ปเรสํ อนุทฺเทสกวเสน ธมฺมเทสนาย ปวตฺตนโต. "ཚན་པ་བཞི་པོ་འདི་"ཞེས་པ་ནི། "གང་དག་འདོད་པའི་མཚམས་སྦྱོར་བའི་བདེ་བ་ཡིད་བདེ་བའི་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་དང་། གང་དག་བདག་ཉིད་ངལ་ཞིང་དུབ་པའི་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་"ཞེས་འདི་ལྟར་བྱུང་བའི་ཚན་པ་བཞི་པོ་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སོ། །"འདི་ནི་མཆོག་ཏུ་བཞག་གོ་"ཞེས་གསུངས་ནས། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་བཞག་པའི་ཚུལ་རྒྱས་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ནི་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །"ཤེས་རབ་ཀྱིས་འདེགས་པ་དང་འཇོག་པ་"ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་གདུལ་བྱའི་གང་ཟག་གི་དབང་གིས་ཆོས་སྟོན་པ་ལ་འཇུག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། "གང་ཟག་འདི་ནི་...པེ་...ཆོ་ག་དང་ལྡན་པའོ་"ཞེས་པའམ། གཞན་དག་ལ་མི་མཚོན་པའི་དབང་གིས་ཆོས་སྟོན་པ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། ๓๒๙. ปรมฺมุขา อวณฺณนฺติ นินฺทิยสฺส โทสสฺส นินฺทนํ. น หิ กทาจิ นินฺทิโย ปสํสิโย โหติ, ตํ ปน กาลํ ญตฺวาว กเถตพฺพนฺติ อาห, ‘‘ยุตฺตปตฺตกาลํ ญตฺวาวา’’ติ. ขีณวาเทปิ เอเสว นโย ตสฺส รโหวาเทน สมานโยคกฺขมตฺตา. ༣༢༩. "ལྐོག་ཏུ་མི་སྙན་པ་བརྗོད་པ་"ཞེས་པ་ནི་སྨད་པར་བྱ་བའི་ཉེས་པ་ལ་སྨོད་པའོ། །སྨད་པར་བྱ་བ་ནི་ནམ་ཡང་བསྔགས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པས། དེ་ནི་དུས་ཤེས་ནས་སྨྲ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། "རིགས་ཤིང་བབས་པའི་དུས་ཤེས་ནས་ཁོ་ནའོ"ཞེས་སོ། །ཟད་པར་སྨྲ་བ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དེ། དེ་ནི་ལྐོག་ཏུ་སྨྲ་བ་དང་མཚུངས་པར་སྦྱོར་རུང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ๓๓๐. ฆาตียตีติ วธียติ. สทฺโทปิ ภิชฺชติ นสฺสติ, เภโท โหตีติ อตฺโถ. เคลญฺญปฺปตฺโตติ เขทํ ปริสฺสมํ ปตฺโต. อปลิพุทฺธนฺติ โทเสหิ อนนุปติตํ. ༣༣༠. "གནོད་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པ་ནི་གསོད་པར་བྱེད་པའོ། །སྒྲའང་འཇིག་ཅིང་ཉམས་པར་འགྱུར་ཏེ། དབྱེ་བར་འགྱུར་བའི་དོན་ཏོ། །"ནད་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་པ་"ཞེས་པ་ནི་ངལ་ཞིང་དུབ་པར་གྱུར་པའོ། །"འགལ་བ་མེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཉེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་མ་ཞུགས་པའོ།། ๓๓๑. อภินิวิสฺส [Pg.392] โวหรตีติ เอวเมตํ, น อิโต อญฺญถาติ ตํ ชนปทนิรุตฺตึ อภินิวิสิตฺวา สมุทาจรติ. อติธาวนนฺติ สมญฺญํ นาเมตํ โลกสงฺเกตสิทฺธา ปญฺญตฺตีติ ปญฺญตฺติมตฺเต อฏฺฐตฺวา ปรมตฺถโต ถามสา ปรามสฺส โวหรณํ. ༣༣༡. "མངོན་པར་ཞེན་ནས་ཐ་སྙད་གདགས་སོ་"ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་འདི་ཉིད་དེ། འདི་ལས་གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཡུལ་གྱི་སྐད་དེ་ལ་མངོན་པར་ཞེན་ནས་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པའོ། །"ལྷག་པར་རྒྱུག་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཐ་སྙད་ཅེས་བྱ་བ་འདི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བརྡས་གྲུབ་པའི་བཏགས་པ་ཙམ་མོ་ཞེས་བཏགས་པ་ཙམ་ལ་མི་གནས་པར། དོན་དམ་པའི་སྒོ་ནས་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་མཆོག་ཏུ་བཟུང་སྟེ་ཐ་སྙད་འདོགས་པའོ།། ๓๓๒. อปรามสนฺโตติ อนภินิวิสนฺโต สมญฺญามตฺตโตว โวหรติ. ༣༣༢. "མཆོག་ཏུ་མི་འཛིན་པ་"ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་མི་ཞེན་པར་ཐ་སྙད་ཙམ་གྱིས་ཐ་སྙད་འདོགས་པའོ།། ๓๓๓. มริยาทภาชนียนฺติ ยถาวุตฺตสมฺมาปฏิปทาย มิจฺฉาปฏิปทาย จ อญฺญมญฺญํ สงฺกรภาววิภาชนํ. รณนฺติ สตฺตา เอเตหิ กนฺทนฺติ อกนฺทนฺตาปิ กนฺทนการณภาวโตติ รณา; ราคโทสโมหา, ทสปิ วา กิเลสา, สพฺเพปิ วา เอกนฺตากุสลา, เตหิ นานปฺปการทุกฺขนิพฺพตฺตเกหิ อภิภูตา สตฺตา กนฺทนฺติ; สห รเณหีติ สรโณ. รณสทฺโท วา ราคาทิเรณูสุ นิรุฬฺโห. เตนาห ‘‘สรโช สกิเลโส’’ติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘สทุกฺโข เอโส ธมฺโม’’ติอาทินา อาคตตฺตา กามสุขานุโยคาทโยปิ ‘‘สรโณ’’ติ วุตฺตาติ ทุกฺขาทีนํ รณภาโว ตนฺนิพฺพตฺตกสภาวานํ อกุสลานํ สรณตา จ เวทิตพฺพา. อรโณติอาทีนํ ปทานํ วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ༣༣༣. “མཚམས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་དང་ལོག་པའི་སྒྲུབ་པ་གཉིས་ཕན་ཚུན་འདྲེས་པའི་རང་བཞིན་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་བྱའོ། །“ཉོན་མོངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་དག་གིས་ངུ་ཞིང་། མ་ངུ་བཞིན་དུ་ཡང་ངུ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པ་སྟེ། འདོད་ཆགས་དང་། ཞེ་སྡང་། གཏི་མུག་གམ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་བཅུ་པོའམ། ཡང་ན་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་གཅིག་ཏུ་མི་དགེ་བ་རྣམས་སོ། །རྣམ་པ་དུ་མའི་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་དེ་དག་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ངུ་བར་བྱེད་དོ། །ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པ་ནི་“ཉོན་མོངས་དང་བཅས་པ་”འོ། །ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པའི་སྒྲ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་རྡུལ་རྣམས་ལ་གྲགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“རྡུལ་དང་བཅས་པ། ཉོན་མོངས་དང་བཅས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ལུང་ལས་ནི་“ཆོས་འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པ་འོ། །”ལ་སོགས་པ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། འདོད་པའི་བདེ་བ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་“ཉོན་མོངས་དང་བཅས་པ་”ཞེས་གསུངས་པས། སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་རང་བཞིན་དང་། དེ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་དང་བཅས་པའི་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཉོན་མོངས་མེད་པ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་དོན་ནི་བཤད་པ་ལས་བཟློག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། วตฺถุํ โสเธตีติ นิโรธสมาปชฺชเนน มหปฺผลภาวกรเณน ทกฺขิเณยฺยวตฺถุภูตํ อตฺตานํ วิโสเธติ; นิโรธสมาปตฺติยา วตฺถุวิโสธนํ นิโรธํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐิตานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ มหากสฺสปตฺเถราทีนํ ทินฺนทกฺขิณาวิสุทฺธิยา ทีเปตพฺพํ. เตนาห ‘‘ตถา หี’’ติอาทิ. ตเถวาติ อิมินา ‘‘ปิณฺฑาย จรนฺโต’’ติอาทึ อุปสํหรติ. เมตฺตาภาวนาย มุทุภูตจิตฺตพหุมานปุพฺพกํ เทนฺตีติ, ‘‘สุภูติตฺเถโร ทกฺขิณํ วิโสเธตี’’ติ วุตฺตํ. เตน ทายกโตปิ ทกฺขิณาวิสุทฺธึ ทสฺเสติ. วตฺถุโสธนํ ปน ปฏิภาคโต. เอวํ ปน กาตุํ สกฺกาติ สาวกานมฺปิ กิเมวํ ลหุวุฏฺฐานาธิฏฺฐานํ สาวเกสุ จิณฺณวสีภาโว สมฺภวตีติ ปุจฺฉติ. อิตโร อคฺคสาวกมหาสาวเกสุ กึ วตฺตพฺพํ, ปกติสาวเกสุปิ วสิปฺปตฺเตสุ ลพฺภตีติ เต ทสฺเสนฺโต, ‘‘อาม สกฺกา’’ติอาทิมาห. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. “གཞི་དག་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དང་འབྲས་བུ་ཆེན་པོར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སྦྱིན་གནས་ཀྱི་གཞིར་གྱུར་པའི་བདག་ཉིད་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པའོ། །འགོག་པའི་སྙོམས་འཇུག་གིས་གཞི་རྣམ་པར་དག་པ་ནི། འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་ལངས་པའི་རང་སངས་རྒྱས་དང་། གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་བྱིན་པའི་ཡོན་རྣམ་པར་དག་པས་གསལ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་“འདི་ལྟར་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པས་ནི་“བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བའི་ཚེ་”ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་སྡུད་དོ། །བྱམས་པའི་སྒོམ་པས་སེམས་མཉེན་པར་གྱུར་ཅིང་གུས་པ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “གནས་བརྟན་རབ་འབྱོར་གྱིས་ཡོན་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ན་སྦྱིན་བདག་གི་སྒོ་ནས་ཀྱང་ཡོན་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །གཞི་དག་པར་བྱེད་པ་ནི་ཆ་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་སོ། །འོན་ཀྱང་འདི་ལྟར་བྱེད་ནུས་པ་ནི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལའང་ཡིན་ནམ། ཅིའི་ཕྱིར་འདི་ལྟར་མྱུར་དུ་ལྡང་བའི་སྨོན་ལམ་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་དབང་འབྱོར་པ་གྲུབ་པ་ཡིན་ནམ་ཞེས་འདྲིའོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་ཉན་ཐོས་མཆོག་དང་ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས། དབང་ཐོབ་པའི་ཕལ་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལའང་རྙེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་དག་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “འོ་ན་ནུས་སོ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། อรณวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ཉོན་མོངས་མེད་པའི་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๐. ธาตุวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา ༡༠. ཁམས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་བཞུགས། ๓๔๒. อปริกฺขีณายุกํ [Pg.393] ปุกฺกุสาติกุลปุตฺตํ อุทฺทิสฺส คมนนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ตุริตคมนจาริก’’นฺติ. มม วาสุปคมเนน ตว จิตฺตสฺส อผาสุกํ อนิฏฺฐํ สเจ นตฺถิ. โสติ ปุพฺพุปคโต. ทินฺนํ ทินฺนเมว วฏฺฏตีติ เอกวารํ ทินฺนํ ทินฺนเมว ยุตฺตํ, น ปุน ทาตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. กตํ กตเมวาติ สงฺคหตฺถํ กตํ อนุจฺฉวิกกมฺมํ กตเมว, น ตํ ปุน วิปริวตฺเตตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. ༣༤༢. ཚེ་མ་ཟད་པའི་རིགས་ཀྱི་བུ་པུཀྐུ་སཱ་ཏི་ལ་དམིགས་ནས་གཤེགས་པ་ལ་བསམས་ནས་“མྱུར་དུ་གཤེགས་པའི་སྤྱོད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་བདག་ལྷགས་པས་ཁྱོད་ཀྱི་སེམས་ལ་མི་བདེ་བ་དང་མི་འདོད་པ་མེད་ན། ཁོང་ནི་སྔོན་དུ་ལྷགས་པ་དེའོ། །“བྱིན་པ་ནི་བྱིན་པ་ཉིད་དུ་རུང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་ལན་གཅིག་བྱིན་པ་ནི་བྱིན་པ་ཉིད་དུ་རིགས་ཀྱི། ཡང་སྦྱིན་པར་མི་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བྱས་པ་ནི་བྱས་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་བྱས་པའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ལས་ནི་བྱས་པ་ཉིད་དེ། དེ་ཡང་བསྐྱར་དུ་བཟློག་པར་མི་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ปุกฺกุสาติมฺหิ อุภยถาปิ กุลปุตฺตภาโว ปริปุณฺโณ เอวาติ อาห – ‘‘ชาติกุลปุตฺโตปิ อาจารกุลปุตฺโตปี’’ติ. ตตฺราติ ตสฺมึ ตกฺกสีลโต อาคมเน. องฺเก นิปนฺนทารกํ วิย ชนํ โตเสติ ตุฏฺฐึ ปาเปติ. รตนานิ อุปฺปชฺชนฺติ ปพฺพตสมุทฺทาทิสนฺนิสฺสิตตฺตา ปจฺจนฺตเทสสฺส. ทสฺสนียนฺติ ทสฺสเนเนว สุขาวหํ. เอวรูปนฺติ ทสฺสนียํ สวนียญฺจ. པུཀྐུ་སཱ་ཏི་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀས་ཀྱང་རིགས་ཀྱི་བུའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ། “སྐྱེ་བས་རིགས་ཀྱི་བུ་ཡང་ཡིན། སྤྱོད་པས་རིགས་ཀྱི་བུ་ཡང་ཡིན་”ཞེས་སོ། །“དེ་ལྟ་བུ་”ནི་ཏཀྵ་ཤི་ལཱ་ནས་འོངས་པ་དེ་ལའོ། །པང་དུ་ཉལ་བའི་བུ་ཆུང་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བོ་རྣམས་དགའ་བར་བྱེད་ཅིང་ཚིམ་པར་བྱེད་དོ། །རི་དང་རྒྱ་མཚོ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་ཕྱིར་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་ཡུལ་དུ་རིན་པོ་ཆེ་རྣམས་འབྱུང་ངོ་། །“བལྟ་ན་སྡུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བ་ཙམ་གྱིས་བདེ་བ་སྐྱེད་པའོ། །“འདི་ལྟ་བུ་”ནི་བལྟ་ན་སྡུག་པ་དང་ཉན་པར་འོས་པ་ཉིད་དོ། ། อนคฺฆกมฺพเล มหคฺฆกมฺพเล. สารกรณฺฑเกติ จนฺทนสาราทิสารมยกรณฺฑเก. ลิขาเปตฺวา อุกฺกิราเปตฺวา. ลาขาย วฏฺฏาเปตฺวาติ มุขํ ปิทหิตฺวา ลาขาปริกมฺมํ กาเรตฺวา. “རིན་ཐང་མེད་པའི་ལྭ་བ་”ནི་རིན་ཐང་ཆེ་བའི་ལྭ་བའོ། །“སྙིང་པོའི་སྒྲོམ་”ཞེས་པ་ནི་ཙན་དན་གྱི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྙིང་པོ་ལས་གྲུབ་པའི་སྒྲོམ་མོ། །“བྲིར་བཅུག་ནས་”ནི་རྐོ་བར་བཅུག་ནས་སོ། །“རྒྱ་སྐྱེགས་ཀྱིས་བསྒྲིལ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཁ་བཅད་དེ་རྒྱ་སྐྱེགས་ཀྱི་ལས་བྱེད་དུ་བཅུག་ནས་སོ། ། อนฺโต ทุสฺสภณฺฑิกํ อตฺถีติ อญฺญาสิ นาติครุกภาวโต. อนคฺฆา อเหสุนฺติ วณฺณสมฺปตฺติผสฺสสมฺปตฺติปมาณมหตฺตทุนฺนิมฺมาปิยตาหิ มหคฺฆา อเหสุํ, มหาปุญฺโญ ราชา ตสฺส อตฺเถวาติ อธิปฺปาโย. ལྗིད་མི་ཆེ་བའི་ཕྱིར་“ནང་ན་རས་ཀྱི་སྣོད་ཅིག་ཡོད་དོ་”ཞེས་ཤེས་སོ། །“རིན་ཐང་མེད་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་ཁ་དོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། རེག་བྱ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ཚད་ཆེ་བ་དང་། བཟོ་དཀའ་བ་ཉིད་ཀྱིས་རིན་ཐང་ཆེན་པོར་གྱུར་ཏེ། རྒྱལ་པོ་བསོད་ནམས་ཆེན་པོ་དེ་ལ་ཡོད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ยทิ เอวํ, ‘‘กินฺนุ โข เปเสมี’’ติ กสฺมา วีมํสํ อาปชฺชีติ อาห – ‘‘อปิจ โข ปนา’’ติอาทิ. โสติ พิมฺพิสาโร ราชา. วิจินิตุํ อารทฺโธ รตนสฺส อเนกวิธตฺตา อุตฺตรุตฺตริญฺจ ปณีตตราทิภาวโต. สุวณฺณรชตาทีติ สุวณฺณรชตปวาฬมณิมุตฺตาเวฬุริยาทิ. อินฺทฺริยพทฺธนฺติ จกฺขาทิอินฺทฺริยปฏิพทฺธํ. ปเทสนฺติ คุณวเสน เอกเทสํ น ปาปุณาติ. གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། “ཅི་ཞིག་བསྐུར་བར་བྱ་”ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་རྟོག་དཔྱོད་བྱེད་པ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། “འོན་ཀྱང་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“དེ་”ནི་རྒྱལ་པོ་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོའོ། །རིན་པོ་ཆེ་རྣམ་པ་དུ་མ་ཡོད་པ་དང་། གོང་ནས་གོང་དུ་གྱ་ནོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར་འཚོལ་བར་བརྩམས་སོ། །“གསེར་དངུལ་ལ་སོགས་པ་”ནི་གསེར་དང་། དངུལ། བྱུ་རུ། ནོར་བུ། མུ་ཏིག །བཻ་ཌཱུརྱ་ལ་སོགས་པའོ། །“དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བ་”ནི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའོ། །“ཕྱོགས་གཅིག་”ཅེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་ཆ་ཤས་ཤིག་ལའང་མི་སླེབས་སོ། ། สามํ สจฺจานํ อภิสมฺพุทฺธตาสามญฺเญน, ‘‘พุทฺธรตนมฺปิ ทุวิธ’’นฺติ วุตฺตํ. พุทฺธรตนสมํ รตนํ นาม นตฺถิ, ยสฺมา ปน อิมสฺมึ โลเก ปรสฺมึ วา ปน พุทฺเธน สทิโส น วิชฺชตีติ. ปฐมโพธิยํเยว ปวตฺตตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘โฆโสปี’’ติอาทิ. བདག་ཉིད་ཀྱིས་བདེན་པ་རྣམས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་སྤྱི་མཐུན་ཉིད་ཀྱིས། “སངས་རྒྱས་དཀོན་མཆོག་ཀྱང་རྣམ་པ་གཉིས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །སངས་རྒྱས་དཀོན་མཆོག་དང་མཚུངས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེད་དེ། གང་གི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་འདི་འམ་ཕ་རོལ་ན་ཡང་སངས་རྒྱས་དང་འདྲ་བ་མི་དམིགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །བྱང་ཆུབ་ཐོག་མ་ཉིད་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “སྒྲ་ཡང་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ราชา ตุฏฺโฐ จินฺเตสิ, ‘‘ตตฺถ อวิชฺชมานํเยว เปเสตุํ ลทฺธ’’นฺติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปริปุณฺณํ เอกทิวสมฺปิ ตสฺมึ ปเทเส พุทฺธานํ อาวาสปริคฺคโห [Pg.394] นตฺถิ, ตสฺมา. ปุพฺพทิสามุขนฺติ ปุพฺพทิสาภิมุขํ สีหปญฺชรํ. เตนสฺส สุวิภูตาโลกตํ ทสฺเสติ. རྒྱལ་པོ་དགའ་ནས་“དེ་ན་མེད་པ་ཉིད་བསྐུར་རྒྱུ་རྙེད་དོ་”ཞེས་བསམས་སོ། །“དེའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་ཡུལ་དེ་ན་ཉིན་གཅིག་གི་རིང་ལའང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་བཞུགས་གནས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཤར་ཕྱོགས་སུ་བལྟས་པ་”ནི་ཤར་ཕྱོགས་སུ་ཁ་ཕྱོགས་པའི་སེང་གེའི་སྐར་ཁུང་ངོ། །དེས་དེའི་སྣང་བ་ཤིན་ཏུ་གསལ་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། ། เอวํ อนญฺญสาธารณสฺส ภควโต อีทิโส สมุทาคโมติ ทสฺเสตุํ, ‘‘เอวํ ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ สมฺปนฺนสมุทาคมสฺส ตทนุรูปา อยํ ผลสมฺปทาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตุสิตภวนโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. འདི་ལྟར་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མངོན་པར་གྲུབ་པ་འདི་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་མངོན་པར་གྲུབ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དེ་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་འབྲས་བུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདི་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་ནས་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། อริยธมฺโม นาม อริยมคฺคปฺปธาโน, อริยมคฺโค จ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยสงฺคโห, เต จ อุทฺเทสมตฺเตเนว คหิตาติ อาห – ‘‘สตฺตตึสโพธิปกฺขิเย เอกเทเสน ลิขิตฺวา’’ติ. จูฬสีลาทีนิ พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๘-๙) อาคตนเยน เวทิตพฺพานิ. ฉทฺวารสํวรํ สติสมฺปชญฺญนฺติ มนจฺฉฏฺฐานํ ทฺวารานํ สํวรณวเสน สตฺตฏฺฐานิกํ สติสมฺปชญฺญํ. ทฺวาทสปฺปเภทํ จีวราทิจตุปฺปจฺจยสนฺโตสํ. อรญฺญรุกฺขมูลาทีนญฺจ วิภงฺคํ ภาวนานุกูลํ เสนาสนํ. ‘‘อภิชฺฌํ โลเก ปหายา’’ติอาทินา วุตฺตํ นีวรณปฺปหานํ. ปริกมฺมนฺติ กสิณาทิปริกมฺมํ. ปาฬิยํ อาคตนเยน อฏฺฐตึส กมฺมฏฺฐานานิ. วิสุทฺธิปฏิปาฏิยา ยาว อาสวกฺขยา อิมํ ปฏิปตฺตึ เอกเทเสน ลิขิ. โสฬสวิธนฺติ โสฬสวิธภาวนาย ปโยคํ. “འཕགས་པའི་ཆོས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གཙོ་བོར་བྱས་པ་ཡིན་ལ། འཕགས་པའི་ལམ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་བསྡུས་པ་ཡིན་ཞིང་། དེ་དག་ཀྱང་བསྟན་པ་ཙམ་གྱིས་བཟུང་བའི་ཕྱིར། “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བྲིས་ནས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཆུང་ངུ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་མདོ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །“སྒོ་དྲུག་བསྡམས་པ་དང་དྲན་ཤེས་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དྲུག་པ་སྟེ་སྒོ་རྣམས་བསྡམས་པའི་དབང་གིས་གནས་བདུན་གྱི་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ནོ། །རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་སུ་དབྱེ་བའི་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་ཡོ་བྱད་བཞི་ལ་ཆོག་ཤེས་པའོ། །དགོན་པ་དང་ཤིང་དྲུང་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་སྟེ་སྒོམ་པ་དང་མཐུན་པའི་གནས་མལ་ལོ། །“འཇིག་རྟེན་ལ་བརྣབ་སེམས་སྤངས་ཏེ་”ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་སྒྲིབ་པ་སྤོང་བའོ། །“སྔོན་འགྲོའི་ལས་”ནི་ཟད་པར་ལ་སོགས་པའི་སྔོན་འགྲོའི་ལས་སོ། །ལུང་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ལས་ཀྱི་གནས་སུམ་ཅུ་རྩ་བརྒྱད་དོ། །རྣམ་པར་དག་པའི་རིམ་པས་ཟག་པ་ཟད་པའི་བར་གྱི་སྒྲུབ་པ་འདི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བྲིས་སོ། །“རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་”ནི་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་གི་སྒོམ་པའི་སྦྱོར་བའོ། ། กิลญฺชมเยติ นานาวิธภิตฺติวิภตฺเต สณฺหสุขุมรตนปริสิพฺพิเต กิลญฺชมยสมุคฺเค. พหิ วตฺเถน เวเฐตฺวาติ ปฐมํ สุขุมกมฺพเลน เวเฐตฺวา ปฏิปาฏิยา เตตฺตึสาย สมุคฺเคสุ ปกฺขิปิตฺวา ตโต พหิ สุขุมวตฺเถน เวเฐตฺวา ฉาเทตฺวา. ติณคจฺฉปหานสมฺมชฺชนาทินา โสธิตมตฺตกเมว โหตุ, กทลิปุณฺณฆฏฐปนธชปฏากุสฺสาปนาทิอลงฺกรเณน มา นิฏฺฐาเปถาติ อตฺโถ. ราชานุภาเวน ปฏิยาเทถาติ มม ราชานุรูปํ สชฺเชถ, อลงฺกโรถาติ อตฺโถ. อนฺตรโภคิกานนฺติ อนุยุตฺตราชมหามตฺตานํ. ชวนทูเตติ ขิปฺปํ คจฺฉนฺตกทูตปุริเส. ตาเฬหิ สห อวจรนฺตีติ ตาฬาวจรา. “སྨྱུག་སྒྲོམ་ལས་གྲུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྩིག་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ཕྱེ་ཞིང་། ཞིབ་མོ་དང་འཇམ་པའི་རིན་པོ་ཆེས་བཙེམས་པའི་སྨྱུག་སྒྲོམ་མོ། །“ཕྱི་རོལ་ཏུ་རས་ཀྱིས་བསྒྲིལ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཐོག་མར་འཇམ་པའི་ལྭ་བས་བསྒྲིལ་ཏེ། རིམ་པ་བཞིན་དུ་སྒྲོམ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་ནང་དུ་བཅུག་ནས། དེའི་ཕྱི་རོལ་ཏུ་འཇམ་པའི་རས་ཀྱིས་བསྒྲིལ་ཏེ་བཀབ་ནས་སོ། །རྩྭ་དང་ཤིང་ཕྲན་སྤོང་བ་དང་ཕྱག་དར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པས་དག་པ་ཙམ་དུ་གྱུར་ཅིག །ཆུ་ཤིང་དང་ཉེ་བར་གཏམས་པའི་བུམ་པ་འཇོག་པ་དང་། བ་དན་དང་དར་འཕན་བསྒྲེང་བ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱན་གྱིས་མ་རྫོགས་པར་བྱེད་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“རྒྱལ་པོའི་མཐུས་གྲལ་སྒྲིགས་ཤིག་”ཅེས་པ་ནི་ངའི་རྒྱལ་པོའི་ཆ་བྱད་དང་མཐུན་པར་གྲལ་སྒྲིགས་ཤིག །བརྒྱན་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ནང་གི་ཉེ་བར་འཚོ་བ་རྣམས་”ནི་རྒྱལ་པོའི་བློན་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལའོ། །“བང་ཆེན་”ནི་མྱུར་དུ་འགྲོ་བའི་ཕོ་ཉའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ལའོ། །ཕེག་རྡོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་རྒྱུ་བའི་ཕྱིར་“རོལ་མོ་བ་”རྣམས་སོ། ། รญฺญา ปณฺณาการํ อุทฺทิสฺส กตปูชาสกฺการสฺส อมจฺจโต สุตตฺตา ปณฺณาการํ อุจฺจฏฺฐาเน ฐเปตฺวา สยํ นีจาสเน นิสินฺโน. นายํ อญฺญสฺส รตนสฺส ภวิสฺสตีติ อยํ ปริหาโร อญฺญสฺส มณิมุตฺตาทิเภทสฺส รตนสฺส น ภวิสฺสติ มณิมุตฺตาทีหิ อภิสงฺขตตฺตา. พลวโสมนสฺสํ [Pg.395] อุปฺปชฺชิ จิรตนกาลํ พุทฺธสาสเน ภาวิตภาวนตาย วาสิตวาสนตาย ฆเฏ ทีโป วิย อพฺภนฺตเร เอว สมุชฺชลมานปริปกฺกติเหตุกภาวโต. རྒྱལ་པོས་སྐྱེས་ལ་དམིགས་ནས་མཆོད་པ་དང་བཀུར་སྟི་བྱས་པ་བློན་པོ་ལས་ཐོས་པའི་ཕྱིར། སྐྱེས་དེ་མཐོན་པོའི་གནས་སུ་བཞག་སྟེ། བདག་ཉིད་ནི་ཁྲི་དམའ་བ་ལ་འདུག་གོ །“འདི་ནི་རིན་པོ་ཆེ་གཞན་གྱི་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་བཀུར་སྟི་འདི་ནི་ནོར་བུ་དང་མུ་ཏིག་ལ་སོགས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་གཞན་གྱི་མ་ཡིན་ཏེ། ནོར་བུ་དང་མུ་ཏིག་ལ་སོགས་པས་བསྒྲུབས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡིད་བདེ་བ་དྲག་པོ་སྐྱེས་ཏེ། དུས་ཡུན་རིང་པོར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་ལ་སྒོམ་པ་བསྒོམས་ཤིང་བག་ཆགས་བསྒོས་པའི་ཕྱིར། བུམ་པའི་ནང་གི་སྒྲོན་མེ་བཞིན་དུ་ནང་ཉིད་དུ་རབ་ཏུ་འབར་ཞིང་སྨིན་པའི་རྒྱུ་ཅན་གྱི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་རོ། ། ธาเรมีติ อิจฺฉามิ, คณฺหามีติ อตฺโถ. ทฺเวชฺฌวจนนฺติ ทฺเวฬฺหกภาโว. อนฺตรํ กโรตีติ ทฺวินฺนํ ปาทานํ อนฺตรํ ตํ เลขํ กโรติ, เอเกน ปาเทน อติกฺกมีติ อตฺโถ. ตสฺสา คตมคฺเคนาติ ตาย เทวิยา วิวฏฺฏมานาย นาสิตาย คตมคฺเคน. ตํ ปน เลขนฺติ ปุกฺกุสาตินา กตเลขํ. ปณฺณจฺฉตฺตกนฺติ ตาลปตฺตมุฏฺฐึ. “འཆང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་དོ། །ལེན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཚིག་གཉིས་པ་”ནི་ཐེ་ཚོམ་གྱི་དངོས་པོའོ། །“བར་དུ་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་རྐང་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་ཡི་གེ་དེ་བྱེད་དེ། རྐང་པ་གཅིག་གིས་བརྒལ་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“མོ་སོང་བའི་ལམ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་མོ་དེ་ཕྱིར་ལོག་སྟེ་བརླག་པར་གྱུར་པའི་སོང་བའི་ལམ་གྱིས་སོ། །“ཡི་གེ་དེ་ནི་”པུཀྐུ་སཱ་ཏིས་བྲིས་པའི་ཡི་གེའོ། །“ལོ་མའི་གདུགས་”ནི་ཏཱ་ལའི་ལོ་མའི་སྦར་བའོ། ། สตฺถุคารเวนาติ สตฺถริ อุปฺปนฺนปสาทเปมพหุมานสมฺภเวน. ตทา สตฺถารํเยว มนสิ กตฺวา ตนฺนินฺนภาเวน คจฺฉนฺโต, ‘‘ปุจฺฉิสฺสามี’’ติปิ จิตฺตํ น อุปฺปาเทสิ, ‘‘เอตฺถ นุ โข สตฺถา วสตี’’ติ ปริวิตกฺกสฺเสว อภาวโต; ราชคหํ ปน ปตฺวา รญฺโญ เปสิตสาสนวเสน ตตฺถ จ วิหารสฺส พหุภาวโต สตฺถา กหํ วสตีติ ปุจฺฉิ. สตฺถุ เอกกสฺเสว นิกฺขมนํ ปญฺจจตฺตาลีส โยชนานิ ปทสา คมนญฺจ ธมฺมปูชาวเสน กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ธมฺมปูชาย จ พุทฺธานํ อาจิณฺณภาโว เหฏฺฐา วิตฺถาริโตเยว. พุทฺธโสภํ ปน ปฏิจฺฉาเทตฺวา อญฺญาตกเวเสน ตตฺถ คมนํ ตสฺส กุลปุตฺตสฺส วิสฺสตฺถวเสน มคฺคทรถปฏิปสฺสมฺภนตฺถํ. อปฺปฏิปสฺสทฺธมคฺคทรโถ หิ ธมฺมเทสนาย ภาชนํ น โหตีติ. ตถาหิ วกฺขติ, ‘‘นนุ จ ภควา’’ติอาทิ. “སྟོན་པ་ལ་གུས་པས་”ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་དད་པ་དང་། བྱམས་པ། གུས་པ་ཆེན་པོ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཚེ་སྟོན་པ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ་དེ་ལ་གཞོལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་འགྲོ་བཞིན། “འདྲི་བར་བྱའོ་”སྙམ་པའི་སེམས་ཀྱང་མ་སྐྱེས་ཏེ། “འདི་ན་སྟོན་པ་བཞུགས་སམ་”སྙམ་པའི་རྟོག་པ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་ཕྱིན་ནས། རྒྱལ་པོས་བསྐུར་བའི་འཕྲིན་གྱི་དབང་གིས་དང་། དེ་ན་གཙུག་ལག་ཁང་མང་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། “སྟོན་པ་གང་ན་བཞུགས་”ཞེས་དྲིས་སོ། །སྟོན་པ་གཅིག་པུ་ཉིད་གཤེགས་པ་དང་། དཔག་ཚད་བཞི་བཅུ་རྩ་ལྔ་རྐང་ཐང་དུ་གཤེགས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་མཆོད་པའི་དབང་གིས་མཛད་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཆོས་ཀྱི་མཆོད་པ་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཉིད་དུ་འོག་ཏུ་རྒྱས་པར་བཤད་ཟིན་ཏོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་དཔལ་བསྐུངས་ཏེ་མི་ཤེས་པའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་དེར་གཤེགས་པ་ནི། རིགས་ཀྱི་བུ་དེའི་བློ་བདེ་བའི་ཕྱིར་དང་ལམ་གྱི་ངལ་བ་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ལམ་གྱི་ངལ་བ་མ་ཞི་བ་ནི་ཆོས་བསྟན་པའི་སྣོད་དུ་མི་རུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཡང་“བཅོམ་ལྡན་འདས་མ་ཡིན་ནམ་”ལ་སོགས་པ་གསུང་བར་འགྱུར་རོ། ། อุรุทฺธนฺติ วิสาลนฺติ เกจิ. อติเรกติโยชนสตนฺติอาทินา อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ มจฺเฉรวินยเน สพฺรหฺมจารีนํ โอวาททานํ. อจฺจนฺตสุขุมาโลติอาทินา สตฺถุ ธมฺมคารเวน สทฺธึ กุลปุตฺตสฺสปิ ธมฺมคารวํ สํสนฺทติ สเมตีติ ทสฺเสติ. เตน ภควโต กตสฺส ปจฺจุคฺคมนสฺส ฐานคตภาวํ วิภาเวนฺโต อญฺเญสมฺปิ ภพฺพรูปานํ กุลปุตฺตานํ ยถารหํ สงฺคโห กาตพฺโพติ ทสฺเสติ. “ཡངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེ་བ་སྟེ་ཁ་ཅིག་གོ །“དཔག་ཚད་བརྒྱ་ལྷག་”ལ་སོགས་པས་ནི་མཐུན་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་སེར་སྣ་འདུལ་བ་ལ་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་གདམས་ངག་སྦྱིན་པའོ། །“ཤིན་ཏུ་གཞོན་ཤ་ཆགས་པ་”ལ་སོགས་པས་ནི་སྟོན་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་རིགས་ཀྱི་བུའི་ཆོས་ལ་གུས་པའང་མཐུན་ཞིང་མཚུངས་པར་སྟོན་ཏོ། །དེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཛད་པའི་བསུ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པ་ཉིད་རྣམ་པར་འབྱེད་བཞིན། གཞན་ཡང་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའི་རིགས་ཀྱི་བུ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་འོས་པ་བཞིན་དུ་རྗེས་སུ་བཟུང་བར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། พฺรหฺมโลกปฺปมาณนฺติ อุจฺจภาเวน. อานุภาเวนาติ อิทฺธานุภาเวน ยถา โส โสตปถํ น อุปคจฺฉติ, เอวํ วูปสเมตุํ สกฺโกติ. อวิพฺภนฺตนฺติ วิพฺภมรหิตํ นิลฺโลลุปฺปํ. ‘‘ภาวนปุํสกํ ปเนต’’นฺติ วตฺวา ตสฺส วิวรณตฺถํ, ‘‘ปาสาทิเกน อิริยาปเถนา’’ติ วุตฺตํ. อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ เอตํ กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘ยถา อิริยโต’’ติอาทิ. อมนาโป [Pg.396] โหติ ปสฺสนฺตานํ. สีหเสยฺยาย นิปนฺนสฺสปิ หิ เอกจฺเจ สรีราวยวา อโธขิตฺตวิกฺขิตฺตา วิย ทิสฺสนฺติ. กฏิยํ ทฺวินฺนํ อูรุสนฺธีนํ ทฺวินฺนญฺจ ชาณุสนฺธีนํ วเสน จตุสนฺธิกปลฺลงฺกํ. น ปติฏฺฐาตีติ นปฺปวตฺตติ, ‘‘กํสิ ตฺว’’นฺติอาทินา อปุจฺฉิเต กถาปวตฺติ เอว น โหติ. อปฺปติฏฺฐิตาย กถาย น สญฺชายตีติ ตถา ปน ปุจฺฉาวเสน กถาย อปฺปวตฺติตาย อุปริ ธมฺมกถา น สญฺชายติ น อุปฺปชฺชติ. อิตีติ ตสฺมา. กถาปติฏฺฐาปนตฺถํ กถาปวตฺตนตฺถํ กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ วา ปุจฺฉิ. “Tshangs pa'i 'jig rten gyi tshad” ces pa ni mtho ba'i rang bzhin gyis so. “Mthu stobs kyis” ces pa ni rzu 'phrul gyi mthu stobs kyis te, ji ltar de rna ba'i lam du mi 'gyur ba de ltar nye bar zhi bar byed nus pa'o. “Mi 'khrul ba” ces pa ni 'khrul ba med pa dang g.yo ba med pa'o. “De ni bsgom pa'i ma ning yin no” zhes gsungs nas, de nyid gsal bar byed pa'i phyir “mdzes pa'i spyod lam gyis” zhes gsungs so. 'Di ni de lta bu'i mtshan nyid la byed pa'i sgra zhig tu blta bar bya'o. Des na “ji ltar spyod pa las” zhes sogs gsungs so. Mthong ba rnams kyi yid du mi 'ong bar 'gyur ro. Seng ge'i nyal stabs kyis nyal ba la yang lus kyi dbang po la la dag thur du lhung ba dang 'thor ba bzhin du mthong ba'i phyir ro. Rked pa dang, brla'i tshigs gnyis dang, pus mo'i tshigs gnyis kyi dbang gis tshigs bzhi'i skyil krung ngo. “Mi gnas pa” ces pa ni mi 'jug pa ste, “khyod su yin” zhes sogs kyis ma dris par gtam gyi 'jug pa nyid mi 'byung ba'o. “Gtam ma gnas par mi skye ba” ces pa ni de ltar 'dri ba'i dbang gis gtam mi 'jug par gong du chos kyi gtam mi skye zhing mi 'byung ba'o. “De ltar” ces pa ni de'i phyir ro. Gtam gnas par bya ba'i phyir dang, gtam 'jug par bya ba'i phyir dang, gtam kun nas bslang ba'i phyir dris pa'o. สภาวเมว กเถตีติ อตฺตโน ภควโต อทิฏฺฐปุพฺพตฺตา ‘‘อทิฏฺฐปุพฺพกํ กถมหํ ชาเนยฺย’’นฺติ สภาวเมว เกวลํ อตฺตโน อชฺฌาสยเมว กเถติ; น ปน สเทวกสฺส โลกสฺส สุปากฏํ สภาวสิทฺธํ พุทฺธรูปกายสภาวํ. อถ วา สภาวเมว กเถตีติ ‘‘อิทเมว’’นฺติ ชานนฺโตปิ ตทา ภควโต รุจิยา ตถาปวตฺตมานํ รูปกายสภาวเมว กเถติ อปฺปวิกฺขมฺภนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห – ‘‘ตถา หิ น’’นฺติอาทิ, วิปสฺสนาลกฺขณเมว ปฏิปทนฺติ อธิปฺปาโย. “Rang bzhin nyid smra'o” zhes pa ni rang gis bcom ldan 'das sngon chad ma mthong bas “sngon chad ma mthong ba de ji ltar bdag gis shes par bya” snyam nas, rang bzhin nyid kho na ste rang gi bsam pa nyid smra bar byed kyi, lha dang bcas pa'i 'jig rten la shin tu gsal zhing rang bzhin gyis grub pa'i sangs rgyas kyi gzugs kyi sku'i rang bzhin ni ma yin no. Yang na “rang bzhin nyid smra'o” zhes pa ni “'di nyid do” zhes shes bzhin du yang, de'i tshe bcom ldan 'das kyi mgu bar bya ba'i phyir de ltar 'jug pa'i gzugs kyi sku'i rang bzhin nyid smra bar byed de, rnam par ma g.yeng ba zhes pa'i don to. Des na “de ltar na...” zhes sogs gsungs te, lhag mthong gi mtshan nyid can gyi lam nyid do zhes pa'i bsam pa'o. ๓๔๓. ‘‘ปุพฺพภาคปฏิปทํ อกเถตฺวา’’ติ วตฺวา ปุพฺพภาคปฏิปทาย อกถเน การณํ ปุพฺพภาคปฏิปทญฺจ สรูปโต ทสฺเสตุํ, ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปริสุทฺธายปิ ปุพฺพภาคปฏิปทาย วิปสฺสนา ตถา น กิจฺจการี, ปเคว อวิชฺชมานายาติ, ‘‘ยสฺส หิ…เป… อปริสุทฺธา โหติ’’จฺเจว วุตฺตํ. ปุพฺพภาคปฏิปทา จ นาม สงฺเขปโต ปนฺนรส จรณธมฺมาติ อาห – ‘‘สีลสํวรํ…เป… อิมํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ อาจิกฺขตี’’ติ. ยานกิจฺจํ สาเธติ มคฺคคมเนน อกิลนฺตภาวสาธนตฺตา. จิรกาลํ ปริภาวิตาย ปริปกฺกคตาย เหตุสมฺปทาย อุปฏฺฐาปิตํ สามเณรสีลมฺปิ ปริปุณฺณํ อขณฺฑาทิภาวปฺปตฺติยา, ยํ ปุพฺพเหตุตฺตา ‘‘สีล’’นฺติ วุจฺจติ. ༣༤༣. “Sngon gyi cha'i lam ma bshad par” zhes gsungs nas, sngon gyi cha'i lam ma bshad pa'i rgyu mtshan dang sngon gyi cha'i lam gyi rang bzhin ston par byed pa la “gang gi phyir na...” zhes sogs gsungs so. Sngon gyi cha'i lam ma dag pa yin na yang lhag mthong de ltar bya ba byed pa ma yin na, med pa lta ci smos snyam nas, “gang gi phyir na... pe... ma dag par 'gyur ro” zhes gsungs so. Sngon gyi cha'i lam zhes bya ba ni bsdus na spyod pa'i chos bco lnga yin pas, “tshul khrims kyi sdom pa... pe... sngon gyi cha'i lam 'di ston to” zhes gsungs so. Shing rta'i bya ba sgrub pa ni lam du 'gro bas mi ngal ba'i dngos po sgrub pa'i phyir ro. Yun ring du bsgoms shing yongs su smin par gyur pa'i rgyu phun sum tshogs pas nye bar gnas pa'i dge tshul gyi tshul khrims kyang ma nyams pa sogs kyi dngos por gyur pas yongs su rdzogs pa ste, gang zhig sngon gyi rgyu yin pa'i phyir “tshul khrims” zhes bya'o. ธาตุโย ปรมตฺถโต วิชฺชมานา, ปญฺญตฺติมตฺโถ ปุริโส อวิชฺชมาโน. อถ กสฺมา ภควา อรหตฺตสฺส ปทฏฺฐานภูตํ วิปสฺสนํ กเถนฺโต ‘‘ฉธาตุโร’’ติ อวิชฺชมานปฺปธานํ เทสนํ อารภีติ อาห – ‘‘ภควา หี’’ติอาทิ. กตฺถจิ ‘‘เตวิชฺโช ฉฬภิญฺโญ’’ติอาทีสุ วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานํ ทสฺเสติ. กตฺถจิ – ‘‘อิตฺถิรูปํ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๑.๑) อวิชฺชมาเนน วิชฺชมานํ ทสฺเสติ. กตฺถจิ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ [Pg.397] โสตวิญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ (วิภ. ๑๒๑) วิชฺชมาเนน วิชฺชมานํ ทสฺเสติ. กตฺถจิ – ‘‘ขตฺติยกุมาโร พฺราหฺมณกญฺญาย สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๗๕) อวิชฺชมาเนน อวิชฺชมานํ ทสฺเสติ. อิธ ปน วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานํ ทสฺเสติ. ‘‘ฉธาตุโร’’ติ หิ สมาสตฺโถ อวิชฺชมาโน ปุคฺคลวิสยตฺตา, ตสฺส ปทสฺส อวยวตฺโถ ปน อปฺปธานตฺโถ วิชฺชมาโน, โส สทฺทกฺกเมน อปฺปธาโนปิ อตฺถกฺกเมน ปธาโนติ อาห – ‘‘วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานํ ทสฺเสนฺโต’’ติ. ปุคฺคลาธิฏฺฐานาเยตฺถ เทสนาย การณํ ทสฺเสตุํ, ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุปฏฺฐาเปยฺยาติ – ‘‘ธาตุโย’’อิจฺเจว กุลปุตฺตสฺส จิตฺตํ นิเวเสยฺย ตถา สญฺชาเนยฺย, เอวํ ธมฺมํ เทเสยฺยาติ อตฺโถ. สนฺเทหํ กเรยฺยาติ อสติ ปุริเส โก กโรติ? โก ปฏิสํเวเทติ, ธาตุโย เอวาติ กึ นุ โข อิทํ, กถํ นุ โข อิทนฺติ สํสยํ อุปฺปาเทยฺย? สมฺโมหํ อาปชฺเชยฺยาติ จตุรงฺคสมนฺนาคเต อนฺธกาเร วตฺตมานํ วิย เทสิยมาเน อตฺเถ สมฺโมหํ อาปชฺเชยฺย. ตถาภูโต จ เทสนาย อภาชนภูตตฺตา เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตุํ น สกฺกุเณยฺย. เอวมาหาติ เอวํ ‘‘ฉธาตุโร’’ติ อาห. Khams rnams ni don dam par yod pa yin la, gang zag ni btags pa tsam ste med pa yin no. 'O na ci'i phyir bcom ldan 'das kyis dgra bcom pa nyid kyi gnas su gyur pa'i lhag mthong gsungs pa na, “khams drug pa” zhes med pa gtso bor ston pa'i chos bshad pa brtsams she na, “bcom ldan 'das ni...” zhes sogs gsungs so. La lar “rig pa gsum pa, mngon shes drug pa” zhes sogs la yod pas med pa ston to. La lar “dge slong dag, bud med kyi gzugs kyis skyes pa'i sems yongs su bzung nas gnas so” zhes sogs la med pas yod pa ston to. La lar “mig gi rnam par shes pa, rna ba'i rnam par shes pa” zhes sogs la yod pas yod pa ston to. La lar “rgyal rigs kyi gzhon nu bram ze'i bu mo dang lhan cig gnas par byed do” zhes sogs la med pas med pa ston to. 'Dir ni yod pas med pa ston te. “Khams drug pa” zhes pa'i bsdus pa'i don ni gang zag gi yul yin pas med pa yin la, tshig de'i yan lag gi don ni gtso bo ma yin pa'i don te yod pa yin pas, de ni sgra'i go rim gyis gtso bo ma yin yang don gyi go rim gyis gtso bo yin pas, “yod pas med pa ston par byed pa'o” zhes gsungs so. 'Dir gang zag la brten pa'i chos bshad pa'i rgyu mtshan ston par byed pa la “gal te...” zhes sogs gsungs so. “Nye bar gnas par byed do” zhes pa ni “khams rnams so” zhes rigs kyi bu'i sems la bzhag cing de ltar shes par byed de, de ltar chos ston par byed do zhes pa'i don to. “The tshom byed do” zhes pa ni gang zag med na su zhig gis byed? Su zhig gis myong bar byed? Khams rnams kho na yin na 'di ci zhig yin, 'di ji ltar yin snyam du the tshom bskyed par 'gyur ro. “Rmongs par 'gyur ro” zhes pa ni yan lag bzhi dang ldan pa'i mun pa la gnas pa bzhin du bshad par bya ba'i don la rmongs par 'gyur ro. De lta bur gyur pa na chos bshad pa'i snod ma yin pas chos bshad pa dang du len mi nus so. “De ltar gsungs so” zhes pa ni de ltar “khams drug pa” zhes gsungs so. ยํ ตฺวํ ปุริโสติ สญฺชานาสีติ ยํ รูปารูปธมฺมสมูหํ ปพนฺธวเสน ปวตฺตมานํ อธิฏฺฐานวิเสสวิสิฏฺฐํ – ‘‘ปุริโส สตฺโต อิตฺถี’’ติอาทินา ตฺวํ สญฺชานาสิ, โส ฉธาตุโร. สนฺเตสุปิ ฉธาตุวินิมุตฺเตสุ ธาตฺวนฺตเรสุ สุขาวคฺคหณตฺถํ ตถา วุตฺตํ ตคฺคหเณเนว จ เตสํ คเหตพฺพโต, สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา ทสฺสิโต เอว. เสสปเทสูติ ‘‘ฉผสฺสายตโน’’ติอาทิปเทสุปิ. จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ จตสฺโส ปติฏฺฐา เอตสฺสาติ จตุราธิฏฺฐาโน, อธิติฏฺฐติ ปติฏฺฐหติ เอเตนาติ อธิฏฺฐานํ, เยสุ ปติฏฺฐาย อุตฺตมตฺถํ อรหตฺตํ อธิคจฺฉติ, เตสํ ปญฺญาทีนํ เอตํ อธิวจนํ. เตนาห ‘‘สฺวายํ ภิกฺขู’’ติอาทิ. เอตฺโตติ วฏฺฏโต. วิวฏฺฏิตฺวาติ วินิวฏฺฏิตฺวา อปสกฺกิตฺวา. เอตฺโตติ วา เอเตหิ ฉธาตุอาทีหิ. เอตฺถ หิ นิวิฏฺฐสฺส อายตฺตสฺส อุตฺตมาย สิทฺธิยา อสมฺภโวติ. ปติฏฺฐิตนฺติ อริยมคฺคาธิคมวเสน สุปฺปติฏฺฐิตํ. เอวญฺหิ สพฺพโส ปฏิปกฺขสมุจฺฉินฺทเนน ตตฺถ ปติฏฺฐิโต โหติ. มญฺญสฺสวา นปฺปวตฺตนฺตีติ ฉหิปิ ทฺวาเรหิ ปวตฺตมานโสตาย มคฺเคน วิโสสิตาย สพฺพโส วิคตาย สพฺพโส วิจฺเฉทปฺปตฺติยา น สนฺทนฺติ. เตนาห ‘‘นปฺปวตฺตนฺตี’’ติ. ยสฺมา มาเน [Pg.398] สพฺพโส สมุจฺฉินฺเน อสมุจฺฉินฺโน อนุปสนฺโต กิเลโส นาม นตฺถิ, ตสฺมา อาห – ‘‘มุนิ สนฺโตติ วุจฺจตี’’ติ ราคคฺคิอาทีนํ นิพฺพาเนน นิพฺพุโต. “Gang khyod kyis skyes bu zhes shes par byed pa” zhes pa ni gzugs dang gzugs med pa'i chos kyi tshogs rgyun gyi dbang gis 'jug pa, gnas khyad par can gyis khyad par du byas pa la “skyes bu, sems can, bud med” zhes sogs su khyod kyis shes par byed pa gang yin pa de ni khams drug pa'o. Khams drug las grol ba'i khams gzhan dag yod kyang, bde blag tu 'dzin pa'i phyir de ltar gsungs te, de dag bzung bas kyang de dag gzung bar bya ba'i phyir ro, don 'di ni 'og tu bstan zin to. “Tshig lhag ma rnams la” zhes pa ni “reg pa'i skye mched drug pa” zhes sogs kyi tshig rnams la'ang ngo. Gnas bzhi ste gnas bzhi po 'di la yod pas gnas bzhi pa'o, 'dis gnas par byed cing brtan par byed pas gnas te, gang dag la brten nas don dam pa dgra bcom pa nyid thob par 'gyur ba'i shes rab sogs kyi tshig bla dgas so. Des na “dge slong de ni...” zhes sogs gsungs so. “'Di las” ces pa ni 'khor ba las so. “Rnam par ldog nas” ces pa ni rnam par bzlog nas phyir bsnur nas so. Yang na “'di las” ces pa ni khams drug sogs 'di dag las so. 'Dir gnas shing rag las pa la mchog gi grub pa mi srid pa'i phyir ro. “Gnas pa” ces pa ni 'phags pa'i lam thob pa'i dbang gis legs par gnas pa'o. De ltar na gnyen pos kun nas rnam par bcom pas de la gnas par 'gyur ro. “Rlom sems kyi rgyun mi 'jug go” zhes pa ni sgo drug po dag nas 'jug pa'i rgyun lam gyis bskams shing, kun nas bral bar gyur te, kun nas rnam par bcad par gyur pas mi 'bab pa'o. Des na “mi 'jug go” zhes gsungs so. Gang gi phyir nga rgyal kun nas rnam par bcad pa na, rnam par ma bcad cing nye bar ma zhi ba'i nyon mongs pa zhes bya ba med pas, des na “thub pa zhi ba zhes bya'o” zhes gsungs te, 'dod chags kyi me sogs mya ngan las 'das pas zhi bar gyur pa'o. ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺยาติ, ‘‘ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธตี’’ติอาทินยปฺปวตฺตาย (ม. นิ. ๑.๔๒๓; ๒.๒๔; ๓.๗๕; สํ. นิ. ๔.๑๒๐; อ. นิ. ๓.๑๕; วิภ. ๕๑๙; มหานิ. ๑๖๑) อปฺปมาทปฺปฏิปตฺติยา สมาธิวิปสฺสนาปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺย. เอเตน ปุพฺพภาคิยํ สมถวิปสฺสนาภาวนมาห. สจฺจมนุรกฺเขยฺยาติ สจฺจานุรกฺขนาปเทเสน สีลวิโสธนมาห; สจฺเจ ฐิโต สมาทินฺนสีลํ อวิโกเปตฺวา ปริปูเรนฺโต สมาธิสํวตฺตนิยตํ กโรติ. เตนาห ‘‘วจีสจฺจํ รกฺเขยฺยา’’ติ. กิเลสปริจฺจาคํ พฺรูเหยฺยาติ ตทงฺคาทิวเสน กิเลสานํ ปริจฺจชนวิธึ วฑฺเฒยฺย. กิเลสวูปสมนํ สิกฺเขยฺยาติ ยถา เต กิเลสา ตทงฺคาทิวเสน ปริจฺจตฺตา ยถาสมุทาจารปฺปวตฺติยา สนฺตาเน ปริฬาหํ น ชเนนฺติ; เอวํ กิเลสานํ วูปสมนวิธึ สิกฺเขยฺย ปญฺญาธิฏฺฐานาทีนนฺติ โลกุตฺตรานํ ปญฺญาธิฏฺฐานาทีนํ. อธิคมตฺถายาติ ปฏิลาภตฺถาย. “Shes rab la mi bag med par bya'o” zhes pa ni “nyin par 'chag pa dang 'dug pas sgrib pa'i chos rnams las sems rnam par sbyong bar byed do” zhes sogs kyi tshul gyis 'jug pa'i bag yod pa'i sgrub pas ting nge 'dzin dang lhag mthong gi shes rab la bag med par mi bya'o. 'Dis ni sngon gyi cha'i zhi gnas dang lhag mthong gi bsgom pa gsungs so. “Bden pa rjes su bsrung bar bya'o” zhes pa ni bden pa rjes su bsrung ba'i sgo nas tshul khrims rnam par sbyong ba gsungs te, bden pa la gnas nas yang dag par blangs pa'i tshul khrims ma nyams par yongs su rdzogs par byed pas ting nge 'dzin du 'gyur ba nges par byed do. Des na “ngag gi bden pa bsrung bar bya'o” zhes gsungs so. “Nyon mongs pa yongs su gtong ba spel bar bya'o” zhes pa ni rnam pa de dang de'i sgo nas nyon mongs pa rnams yongs su gtong ba'i cho ga spel bar bya'o. “Nyon mongs pa nye bar zhi bar slob par bya'o” zhes pa ni ji ltar nyon mongs pa de dag rnam pa de dang de'i sgo nas yongs su btang zhing, kun tu spyod pa 'jug pa'i sgo nas rgyud la yid gdung mi bskyed pa de ltar nyon mongs pa nye bar zhi ba'i cho ga la slob par bya'o, “shes rab kyi gnas sogs kyi” zhes pa ni 'jig rten las 'das pa'i shes rab kyi gnas sogs kyi'o. “Thob par bya ba'i phyir” ces pa ni rnyed par bya ba'i phyir ro. ๓๔๗. ปุพฺเพ วุตฺตานนฺติ, ‘‘จตุราธิฏฺฐาโน, ยตฺถ ฐิตํ มญฺญสฺสวา นปฺปวตฺตนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๔๓) เอวํ ปุพฺเพ วุตฺตานํ. ༣༤༧. “Sngon bshad pa rnams kyi” zhes pa ni “gnas bzhi pa gang la gnas na rlom sems kyi rgyun mi 'jug go” zhes de ltar sngon bshad pa rnams kyi'o. ๓๔๘. วตฺตพฺพํ ภเวยฺยาติ นิทฺเทสวเสน วตฺตพฺพํ ภเวยฺย. อาทีหีติ เอวมาทีหิ. กิจฺจํ นตฺถิ กิจฺจาภาวโต. อุปฺปฏิปาฏิธาตุกนฺติ อยถานุปุพฺพิกํ. ยถาธมฺมวเสเนวาติ เทเสตพฺพธมฺมานํ ยถาสภาเวเนว. สปฺปายํ ธุตงฺคนฺติ อตฺตโน กิเลสนิคฺคณฺหนโยคฺคํ ธุตงฺคํ. จิตฺตรุจิตนฺติ อตฺตโน จิตฺตปกติยา อาจริเยหิ วิโรเจตพฺพํ, จริยานุกูลนฺติ อตฺโถ. หตฺถิปโทปมสุตฺตาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน วิสุทฺธิมคฺคธาตุวิภงฺคาทึ สงฺคณฺหาติ. ༣༤༨. “Smra bar 'gyur ro” zhes pa ni bstan pa'i dbang gis smra bar 'gyur ba'o. “Sogs kyis” ces pa ni 'di lta bu sogs kyis so. Bya ba med de bya ba med pa'i phyir ro. “Go rim ma nges pa'i khams” zhes pa ni go rim bzhin ma yin pa'o. “Chos kyi dbang nyid kyis” ces pa ni bshad par bya ba'i chos rnams kyi rang bzhin nyid kyis so. “Mthun pa'i sbyangs pa'i yon tan” zhes pa ni rang gi nyon mongs pa tshar gcod pa la mthun pa'i sbyangs pa'i yon tan no. “Sems la dga' ba” ces pa ni rang gi sems kyi rang bzhin gyis slob dpon rnams kyis mdzes par byas pa ste, spyod pa dang mthun pa zhes pa'i don to. “Glang po che'i rkang rjes kyi dpe'i mdo sogs la” zhes pa'i sogs sgra des rnam dag lam gyi bstan pa dang khams kyi rnam par 'byed pa sogs bsdus so. ๓๕๔. อยมฺเปตฺถาติ ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน ‘‘อถาปรํ อุเปกฺขาเยว อวสิสฺสตี’’ติ อุปริเทสนํ สมฺปิณฺเฑติ. โสปิ หิ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธีติ. นนุ จายํ ยถาอุทฺทิฏฺฐาย วิญฺญาณธาตุยา นิทฺเทโสปิ [Pg.399] ภวิสฺสตีติ ยถานุสนฺธินโย วิชฺชตีติ? น, วิญฺญาณธาตุนิทฺเทสนเยน เทสนาย อปฺปวตฺตตฺตา เตนาห ‘‘เหฏฺฐโต’’ติอาทิ. ยํ วา ปนาติอาทินา ปน เทสนาย สานุสนฺธิตํ วิภาเวติ. น หิ พุทฺธา ภควนฺโต อนนุสนฺธิกํ เทสนํ เทเสนฺติ. อาคมนียวิปสฺสนาวเสนาติ ยสฺสา ปุพฺเพ ปวตฺตตฺตา อาคมนียฏฺฐาเน ฐิตา วิปสฺสนา, ตสฺสา วเสน. กมฺมการกวิญฺญาณนฺติ ‘‘เนตํ มม เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’’ติ เอวํ วิปสฺสนากิจฺจการกํ วิปสฺสนาสหิตํ วิญฺญาณํ. วิญฺญาณธาตุวเสนาติ ยถาอุทฺทิฏฺฐาย วิญฺญาณธาตุยา ภาชนวเสน. สตฺถุ กถนตฺถายาติ สตฺถารา อุทฺเทสเมว กตฺวา ฐปิตตฺตา นิทฺเทสวเสน กถนตฺถาย. อกถิตภาโว เอว หิสฺส อวสิฏฺฐตา กถนตฺถาย ปฏิวิชฺฌนตฺถาย จ. ปฏิปกฺขวิคเมน ตสฺส จิตฺตสฺส ปริสุทฺธตาติ อาห ‘‘นิรุปกฺกิเลส’’นฺติ. อุปกฺกิเลสานํ ปน ปหีนภาวโต ปริโยทาตํ. สมุทยวเสน อุทยทสฺสนตฺถญฺเจว ปจฺจยนิโรธวเสน อตฺถงฺคมทสฺสนตฺถญฺจ. การณภาเวน สุขาย เวทนาย หิตนฺติ สุขเวทนิยํ. เตนาห ‘‘สุขเวทนาย ปจฺจยภูต’’นฺติ. ༣༥༤. “'Dir yang” ces pa'i “yang” sgra ni bsdus pa'i don to. Des na “de nas gzhan btang snyoms kho na lus par 'gyur ro” zhes gong gi chos bshad pa bsdus so. De yang mtshams sbyor ba so so ba yin pa'i phyir ro. 'O na 'di ni ji ltar bstan pa'i rnam par shes pa'i khams kyi bshad pa yang yin par 'gyur bas mtshams sbyor ba'i tshul yod dam zhe na? Mi 'gyur te, rnam par shes pa'i khams bshad pa'i tshul gyis chos bshad pa mi 'jug pas des na “'og nas” zhes sogs gsungs so. “Yang na gang zhig...” zhes sogs kyis ni chos bshad pa'i mtshams sbyor ba dang bcas pa nyid gsal bar byed do. Sangs rgyas bcom ldan 'das rnams ni mtshams sbyor ba med pa'i chos mi ston pa'i phyir ro. “Thob par bya ba'i lhag mthong gi dbang gis” zhes pa ni gang zhig sngon du zhugs pas thob par bya ba'i gnas la gnas pa'i lhag mthong ste, de'i dbang gis so. “Las byed pa'i rnam par shes pa” zhes pa ni “'di ni bdag gi ma yin, 'di ni bdag ma yin, 'di ni bdag gi bdag ma yin no” zhes de ltar lhag mthong gi bya ba byed pa lhag mthong dang bcas pa'i rnam par shes pa'o. “Rnam par shes pa'i khams kyi dbang gis” zhes pa ni ji ltar bstan pa'i rnam par shes pa'i khams kyi snod du gyur pa'i dbang gis so. “Ston pas bshad par bya ba'i phyir” ces pa ni ston pas bstan pa tsam mdzad nas bzhag pas bshad pa'i dbang gis bshad par bya ba'i phyir ro. Ma bshad pa'i dngos po nyid de'i lhag ma yin pas bshad par bya ba dang rtogs par bya ba'i phyir ro. Gnyen po dang bral bas sems de rnam par dag pa nyid yin pas “nyon mongs pa med pa” zhes gsungs so. Nyon mongs pa rnams spangs pa'i phyir yongs su dag pa'o. Kun 'byung gi dbang gis skye ba lta ba'i phyir dang, rkyen 'gog pa'i dbang gis nub pa lta ba'i phyir ro. Rgyu'i dngos pos bde ba'i tshor ba la phan pa'i phyir bde ba'i tshor ba can no. Des na “bde ba'i tshor ba'i rkyen du gyur pa'o” zhes gsungs so. ๓๖๐. รูปกมฺมฏฺฐานมฺปิ จตุธาตุววตฺถานวเสน, อรูปกมฺมฏฺฐานมฺปิ สุขทุกฺขเวทนามุเขน ปคุณํ ชาตํ. ༣༦༠. གཟུགས་ཀྱི་ལས་བྱེད་པའང་ཁམས་བཞི་རྣམ་པར་གཞག་པའི་དབང་གིས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ལས་བྱེད་པའང་བདེ་སྡུག་གི་ཚོར་བའི་སྒོ་ནས་གོམས་པར་གྱུར་ཏོ། สตฺถุ กถนตฺถํเยว อวสิสฺสตีติ, ‘‘กุลปุตฺตสฺส ปฏิวิชฺฌนตฺถ’’นฺติ วุตฺตเมวตฺถํ นิเสเธติ, ตสฺมา วุตฺตเมวตฺถํ สมตฺเถตุํ, ‘‘อิมสฺมึ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กุลปุตฺตสฺส รูปาวจรชฺฌาเนติ กุลปุตฺเตน อธิคตรูปาวจรชฺฌาเน. เตนาห – ‘‘ภิกฺขุ ปคุณํ ตว อิทํ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌาน’’นฺติ. ยํ กิญฺจิ สุวณฺณตาปนโยคฺยํ องฺคารภาชนํ อิธ ‘‘อุกฺกา’’ติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘องฺคารกปลฺล’’นฺติ. สชฺเชยฺยาติ ยถา ตตฺถ ปกฺขิตฺตสุวณฺณญฺจ ตปฺปติ, เอวํ ปฏิยาทิเยยฺย. นีหฏโทสนฺติ วิคตีภูตกาฬกํ. อปนีตกสาวนฺติ อปคตสุขุมกาฬกํ. “སྟོན་པས་གསུངས་པའི་དོན་ཁོ་ནར་ལྷག་མ་ལུས་སོ་”ཞེས་པས། “རིགས་ཀྱི་བུས་རྟོགས་པའི་ཆེད་དུ་”ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཉིད་འགོག་པར་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ལ། “འདི་ཉིད་ལ་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། རིགས་ཀྱི་བུའི་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་བསམ་གཏན་ཞེས་པ་ནི། རིགས་ཀྱི་བུས་ཐོབ་པའི་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་བསམ་གཏན་ལའོ། དེའི་ཕྱིར་“དགེ་སློང་། ཁྱོད་ཀྱི་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་བསམ་གཏན་བཞི་པ་འདི་ནི་གོམས་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་གསེར་གདུ་བར་འོས་པའི་སོལ་བའི་སྣོད་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལ་“མེ་མདག་”ཅེས་དགོངས་པས། “སོལ་བའི་སླ་ང་”ཞེས་གསུངས་སོ། “གྲ་སྒྲིག་བྱེད་པར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི། དེར་བཅུག་པའི་གསེར་ཡང་གདུ་བར་འགྱུར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་གྲ་སྒྲིག་བྱེད་པའོ། “སྐྱོན་བསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ནག་ནོག་མེད་པར་གྱུར་པའོ། “དྲེག་པ་བསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཕྲ་བའི་ནག་ནོག་དང་བྲལ་བའོ། อริยมคฺเค ปติฏฺฐาเปตุกาเมน นาม สพฺพสฺมิมฺปิ โลกิยธมฺเม วิรชฺชนตฺถาย ธมฺโม กเถตพฺโพติ อธิปฺปาเยน, ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทินา โจทนา กตา. วิเนยฺยทมนกุสเลน ภควตา เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน ตาว จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขาย วณฺโณ กถิโตติ ตสฺส ปริหารํ วทนฺโต, ‘‘กุลปุตฺตสฺสา’’ติอาทิมาห. “འཕགས་པའི་ལམ་ལ་འགོད་པར་འདོད་པས་ནི། འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཆོས་བཤད་པར་བྱའོ་”སྙམ་པའི་བསམ་པས། “ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན”་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྒོལ་བ་བྱས་སོ། གདུལ་བྱ་འདུལ་བ་ལ་མཁས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་ལ་བལྟས་ནས། ཐོག་མར་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བསྔགས་པ་གསུངས་པས། དེའི་ལན་འདེབས་པ་ན། “རིགས་ཀྱི་བུའི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ๓๖๑. ตทนุธมฺมนฺติ [Pg.400] ตสฺส อรูปาวจรสฺส กุสลสฺส อนุรูปธมฺมํ, ยาย ปฏิปทาย ตสฺส อธิคโม โหติ, ตสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘รูปาวจรชฺฌาน’’นฺติ. ตคฺคหณาติ ตสฺส คหเณน ตสฺสา ปฏิปตฺติยา ปฏิปชฺชมาเนน. อิโต อุตฺตรินฺติ ‘‘วิญฺญาณญฺจายตน’’นฺติอาทีสุ. ༣༦༡. “དེའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་”ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་མེད་པའི་དགེ་བ་དེའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས། ལམ་གང་གིས་དེ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་སྔོན་གྱི་སྦྱོར་ལམ་གྱི་དོན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་“གཟུགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་”ཞེས་གསུངས་སོ། “དེ་འཛིན་པ་ལས་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ཉིད་བཟུང་ནས་ལམ་དེ་ལ་ཞུགས་པ་ལའོ། “འདི་ལས་གོང་དུ་”ཞེས་པ་ནི། “རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའོ། ๓๖๒. ตสฺเสวาติ อรูปาวจรชฺฌานสฺส. เอตํ ปน สวิปากํ อรูปาวจรชฺฌานํ สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กตตฺตา สงฺขตํ. ปกปฺปิตนฺติ ปจฺจยวเสน สวิหิตํ. อายูหิตนฺติ สมฺปิณฺฑิตํ. กโรนฺเตน กรียตีติ ปฏิปชฺชนเกน ปฏิปชฺชียติ สงฺขรียติ. นิพฺพานํ วิย น นิจฺจํ น สสฺสตํ. อถ โข ขเณ ขเณ ภิชฺชนสภาวตาย ตาวกาลิกํ. ตโต เอว จวนาทิสภาวนฺติ สพฺพเมตํ รูปาวจรธมฺเมสุ อาทีนววิภาวนํ. ทุกฺเข ปติฏฺฐิตนฺติ สงฺขารทุกฺเข ปติฏฺฐิตํ. อตาณนฺติ จวนสภาวาทิตาย ตาณรหิตํ. อเลณนฺติ ตโต อรกฺขตฺตา ลียนฏฺฐานรหิตํ. อสรณนฺติ อปฺปฏิสรณํ. อสรณีภูตนฺติ สพฺพกาลมฺปิ อปฺปฏิสรณํ. ༣༦༢. “དེ་ཉིད་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་གྱིའོ། རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་བཅས་པའི་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་འདི་ནི། རྐྱེན་རྣམས་འདུས་ཤིང་ཚོགས་པ་ལས་བྱས་པའི་ཕྱིར་འདུས་བྱས་སོ། “བརྟགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་བསྒྲུབས་པའོ། “བསགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་པའོ། “བྱེད་པས་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྒྲུབ་པ་པོས་སྒྲུབ་ཅིང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའོ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལྟར་རྟག་པ་དང་བརྟན་པ་མ་ཡིན་ནོ། འོན་ཀྱང་སྐད་ཅིག་རེ་རེ་བཞིན་འཇིག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གནས་སྐབས་པ་ཙམ་མོ། དེའི་ཕྱིར་འཆི་འཕོ་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ་ཞེས་པ་འདི་ཐམས་ཅད་ནི། གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། “སྡུག་བསྔལ་ལ་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ལ་གནས་པའོ། “སྐྱོབ་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། འཆི་འཕོ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྐྱོབ་པ་དང་བྲལ་བའོ། “སྐྱབས་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལས་མི་སྲུང་བའི་ཕྱིར་གནས་མེད་པའོ། “རྟེན་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྟེན་དང་བྲལ་བའོ། “རྟེན་མེད་པར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་རྟེན་མེད་པའོ། สมตฺตปตฺตวิเส ขนฺธาทีสุ คหิเต ทุตฺติกิจฺฉา สิยาติ, ‘‘ขนฺธํ วา สีสํ วา คเหตุํ อทตฺวา’’ติ วุตฺตํ. เอวเมวาติ เอตฺถายํ อุปมาสํสนฺทนา – เฉโก ภิสกฺโก วิย สมฺมาสมฺพุทฺโธ. วิสวิกาโร วิย กิเลสทุกฺขานุพนฺโธ, ภิสกฺกสฺส วิสํ ฐานโต จาเวตฺวา อุปริ อาโรปนํ วิย ภควโต เทสนานุภาเวน กุลปุตฺตสฺส กามภเว นิกนฺตึ ปริยาทาย อรูปชฺฌาเน ภวนํ. ภิสกฺกสฺส วิสํ โอตาเรตฺวา ปถวิยํ ปาตนํ วิย กุลปุตฺตสฺส โอรมฺภาคิยกิเลสทุกฺขาปนยนํ. “ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་ལོག་པར་ཞུགས་པ་ན་གསོ་དཀའ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པས། “ཕུང་པོ་འམ་མགོ་བོ་ལ་འཛིན་དུ་མ་བཅུག་པར་”ཞེས་གསུངས་སོ། “དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་འདིར་དཔེ་སྦྱོར་བ་ནི། སྨན་པ་མཁས་པ་ལྟར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། དུག་གི་འགྱུར་བ་ལྟར་ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བའོ། སྨན་པས་དུག་གནས་ནས་ཕྱུང་སྟེ་གོང་དུ་འདྲེན་པ་ལྟར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་གི་མཐུ་ལས་རིགས་ཀྱི་བུས་འདོད་པའི་ཁམས་ལ་ཆགས་པ་ཟད་པར་བྱས་ནས། གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་ལ་གནས་པའོ། སྨན་པས་དུག་ཕྱིར་ཕྱུང་སྟེ་ས་ལ་འདོར་བ་ལྟར། རིགས་ཀྱི་བུའི་ཐ་མའི་ཆ་མཐུན་གྱི་ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་བསལ་བའོ། อสมฺปตฺตสฺสาติ อรูปาวจรชฺฌานํ อนธิคตสฺส. อปฺปฏิลทฺธสฺเสวาติ ตสฺส เววจนํ. สพฺพเมตนฺติ ‘‘อนิจฺจํ อธุว’’นฺติอาทินา วิตฺถารโต วุตฺตํ สพฺพเมตํ อาทีนวํ. เอกปเทเนว ‘‘สงฺขตเมต’’นฺติ กเถสิ สงฺขตปเทเนว ตสฺส อตฺถสฺส อนวเสสโต ปริยาทินฺนตฺตา. “མ་ཐོབ་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་མ་ཐོབ་པ་ལའོ། “མ་རྙེད་པ་ཉིད་ལ་”ཞེས་པ་ནི། དེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། “འདི་ཐམས་ཅད་”ཅེས་པ་ནི། “མི་རྟག་པ་མི་བརྟན་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྒྱས་པར་གསུངས་པའི་ཉེས་དམིགས་འདི་ཐམས་ཅད་དོ། ཚིག་གཅིག་ཁོ་ནས་“འདི་ནི་འདུས་བྱས་སོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། འདུས་བྱས་ཀྱི་ཚིག་ཉིད་ཀྱིས་དེའི་དོན་མ་ལུས་པར་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་རོ། นายูหตีติ ภวการณเจตนาวเสน พฺยาปารํ น สมูเหติ น สมฺปิณฺเฑติ. เตนาห – ‘‘น ราสึ กโรตี’’ติ. อภิสงฺขรณํ นาม เจตนาพฺยาปาโรติ อาห – ‘‘น อภิสญฺเจตยตี’’ติ. ตํ ปน ผลุปฺปาทนสมตฺถตาย ผเลน กปฺปนนฺติ อาห ‘‘น กปฺเปตี’’ติ. สเจ อภิสงฺขารเจตนา อุฬารา, ผลมหตฺตสงฺขาตาย วุฑฺฒิยา โหติ, อนุฬารา จ อวุฑฺฒิยาติ อาห – ‘‘วุฑฺฒิยา วา ปริหานิยา วา’’ติ. พุทฺธวิสเย ฐตฺวาติ ภควา [Pg.401] อตฺตโน พุทฺธสุพุทฺธตาย สีหสมานวุตฺติตาย จ เทสนํ อุกฺกํสโต สาวเกหิ ปตฺตพฺพํ วิเสสํ อนวเสเสนฺโต ตถา วทติ, น สาวกวิสยํ อติกฺกมิตฺวา อตฺตโน พุทฺธวิสยเมว เทเสนฺโต. เตนาห – ‘‘อรหตฺตนิกูฏํ คณฺหี’’ติ. ยทิ กุลปุตฺโต อตฺตโน…เป… ปฏิวิชฺฌิ, อถ กสฺมา ภควา เทสนาย อรหตฺตนิกูฏํ คณฺหีติ อาห ‘‘ยถา นามา’’ติอาทิ. “མི་གསོག་གོ་”ཞེས་པ་ནི། སྲིད་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་སེམས་པའི་དབང་གིས་བྱ་བ་མི་སྒྲུབ་ཅིང་མི་སྡུད་པའོ། དེའི་ཕྱིར་“ཕུང་པོར་མི་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་པའི་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “མངོན་པར་མི་སེམས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ཉིད་འབྲས་བུ་སྐྱེད་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར་འབྲས་བུ་དང་སྦྱོར་བས་ན། “མི་རྟོག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། གལ་ཏེ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་སེམས་པ་རྒྱ་ཆེ་ན། འབྲས་བུ་ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་འཕེལ་བ་ལ་འགྱུར་ལ། རྒྱ་མི་ཆེ་ན་མི་འཕེལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “འཕེལ་བའམ་ཉམས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། “སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡུལ་ལ་གནས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་ཉིད་ལེགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་ཉིད་དང་སེང་གེ་ལྟ་བུའི་སྤྱོད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་དེ། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་མ་ལུས་པར་དེ་ལྟར་གསུངས་ཀྱི། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཡུལ་ལས་འདས་ཏེ་རང་གི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡུལ་ཁོ་ན་སྟོན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་“དགྲ་བཅོམ་པའི་རྩེ་མོ་བཟུང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། གལ་ཏེ་རིགས་ཀྱི་བུས་རང་གི་... བྱས་ནས་རྟོགས་ན། ཅིའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པས་དགྲ་བཅོམ་པའི་རྩེ་མོ་བཟུང་ཞེ་ན། “དཔེར་ན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། อิโต ปุพฺเพติ อิโต อนาคามิผลาธิคมโต อุตฺตริ อุปริ. อสฺสาติ กุลปุตฺตสฺส. กเถนฺตสฺส ภควโต ธมฺเม เนว กงฺขา น วิมติ ปฐมมคฺเคเนว กงฺขาย สมุจฺฉินฺนตฺตา. เอกจฺเจสุ ฐาเนสูติ ตถา วิเนยฺยฐาเนสุ. ตถา หิ อยมฺปิ กุลปุตฺโต อนาคามิผลํ ปตฺวา ภควนฺตํ สญฺชานิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยโต อเนนา’’ติอาทิ. “འདི་ལས་སྔོན་དུ་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པ་འདི་ལས་གོང་དུའོ། “འདི་ལ་”ཞེས་པ་ནི། རིགས་ཀྱི་བུ་འདི་ལའོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་གསུངས་པ་ལ་ཐེ་ཚོམ་མམ་ཡིད་གཉིས་མེད་དེ། ལམ་དང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཐེ་ཚོམ་ཀུན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར་རོ། “གནས་ཁ་ཅིག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་གདུལ་བྱའི་གནས་རྣམས་སུའོ། དེ་ལྟར་ན་རིགས་ཀྱི་བུ་འདི་ཡང་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཤེས་པར་གྱུར་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་“གང་གི་ཕྱིར་འདི་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ๓๖๓. อนชฺโฌสิตาติ อนชฺโฌสนียาติ อยมตฺโถติ อาห – ‘‘คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา คเหตุํ น ยุตฺตา’’ติ. ༣༦༣. “མངོན་པར་མ་ཞེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། མངོན་པར་ཞེན་པར་མི་བྱ་བ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཡིན་པས། “མིད་ནས་མཐར་ཕྱིན་པར་བཟུང་བར་མི་རིགས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ๓๖๔. ราโคว อนุสโย ราคานุสโย, โส จ ปจฺจยสมวาเย อุปฺปชฺชนารโหติ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ วุตฺตํ – ‘‘สุขเวทนํ อารพฺภ ราคานุสโย อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ. น ปน ตสฺส อุปฺปาทนํ อตฺถิ ขณตฺตยสมาโยคาสมฺภวโต. เอส นโย เสเสสุปิ. อิตรนฺติ อทุกฺขมสุขเวทนํ. วิสํยุตฺโตติ เกนจิ สญฺโญชเนน อสํยุตฺตตาย เอว นิยตวิปฺปยุตฺโต. กายสฺส โกฏิ ปรโม อนฺโต เอตสฺสาติ กายโกฏิกํ. ทุติยปเทติ ‘‘ชีวิตปริยนฺติก’’นฺติ อิมสฺมึ ปเท. วิเสวนสฺสาติ อุปาทานสฺส. สีตีภวิสฺสนฺตีติ ปทสฺส ‘‘นิรุชฺฌิสฺสนฺตี’’ติ อตฺโถ วุตฺโต, กถํ ปน เวทยิตานํ ทฺวาทสสุ อายตเนสุ นิรุชฺฌนํ สีติภาวปฺปตฺตีติ โจทนํ สนฺธายาห – ‘‘กิเลสา หี’’ติอาทิ. สมุทยปญฺเหนาติ มหาสติปฏฺฐาเน (ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๑๓๓) สมุทยสจฺจนิโรธปญฺเหน. นนุ สพฺพโส กิเลสปริฬาหวิคเม สีติภาโว นาม เวทนานิโรธมตฺเตน อธิปฺเปโต; เตน อิธ เวทยิตานิ วุตฺตานิ, น กิเลสาติ เวทยิตานํ อจฺจนฺตนิโรธสงฺขาโต สีติภาโวปิ กิเลสสมุจฺเฉเทเนวาติ อาห ‘‘เวทยิตานิปี’’ติอาทิ. ༣༦༤. འདོད་ཆགས་ཉིད་བག་ལ་ཉལ་བ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་བའོ། དེ་ཡང་རྐྱེན་འདུས་པ་ན་སྐྱེ་བར་འོས་སོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། “བདེ་བའི་ཚོར་བ་ལ་བརྟེན་ནས་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། འོན་ཀྱང་སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་འདུས་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་དེ་སྐྱེ་བ་ནི་མེད་དོ། ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། “ཅིག་ཤོས་”ཞེས་པ་ནི། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བའོ། “མི་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་གང་གིས་ཀྱང་མ་བཅིངས་པའི་ཕྱིར་ངེས་པར་མི་ལྡན་པའོ། ལུས་ཀྱི་མཐའ་འམ་མཐར་ཐུག་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན། “ལུས་ཀྱི་མཐར་ཐུག་པ་”འོ། ཚིག་གཉིས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། “སྲོག་གི་མཐར་ཐུག་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ལའོ། “ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་ལེན་པའོ། “བསིལ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི། “འགག་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་པས། འོ་ན་ཚོར་བ་རྣམས་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་སུ་འགག་པ་ནི་ཇི་ལྟར་བསིལ་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞེ་ན། རྒོལ་བ་དེ་ལ་དམིགས་ནས། “ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། “ཀུན་འབྱུང་གི་དྲི་བས་”ཞེས་པ་ནི། དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་ཆེན་པོའི་མདོ་ལས། ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་དང་འགོག་པའི་བདེན་པའི་དྲི་བས་སོ། ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་མཐའ་དག་དང་བྲལ་བ་ན་བསིལ་བར་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི། ཚོར་བ་འགག་པ་ཙམ་ལ་དགོངས་པ་མ་ཡིན་ནམ། དེའི་ཕྱིར་འདིར་ཚོར་བ་རྣམས་གསུངས་ཀྱི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེ་ན། ཚོར་བ་རྣམས་གཏན་དུ་འགག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་བསིལ་བར་གྱུར་པ་ཉིག་ཀྱང་ཉོན་མོངས་པ་ཀུན་ནས་བཅད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཚོར་བ་རྣམས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ๓๖๕. อิทํ [Pg.402] โอปมฺมสํสนฺทนนฺติ เอตฺถ สญฺโญชนา ทีปสิขา วิย, อธิฏฺฐานกปลฺลิกา วิย เวทนาย นิสฺสยภูตา จตฺตาโร ขนฺธา, เตลํ วิย กิเลสา, วฏฺฏิ วิย กมฺมวฏฺฏํ, อุปหรณกปุริโส วิย วฏฺฏคามี ปุถุชฺชโน, ตสฺส สีสจฺเฉทกปุริโส วิย อรหตฺตมคฺโค สนฺตานสฺส สมุจฺเฉทกรณโต, อนาหาราย ทีปสิขาย นิพฺพายนํ วิย กมฺมกิเลสานํ อนนฺตรปจฺจยโต อนาหาราย เวทนาย อนุปาทิเสสวเสน นิพฺพายนํ. ༣༦༥. “འདི་ནི་དཔེ་སྦྱོར་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་འདིར་ནི། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ནི་མར་མེའི་ལྕེ་ལྟ་བུའོ། མར་མེའི་སྣོད་<ལྟ་བུ་ནི་ཚོར་བའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕུང་པོ་བཞིའོ། སྣུམ་ལྟ་བུ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སོ། སྡོང་བུ་ལྟ་བུ་ནི་ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ། མར་མེ་འདེགས་པའི་སྐྱེས་བུ་ལྟ་བུ་ནི་འཁོར་བར་འཁྱམ་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། དེའི་མགོ་གཅོད་པའི་སྐྱེས་བུ་ལྟ་བུ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་སྟེ། རྒྱུན་ཀུན་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ཟས་མེད་པས་མར་མེའི་ལྕེ་འགག་པ་ལྟར། ལས་དང་ཉོན་མོངས་པའི་དེ་མ་ཐག་པའི་རྐྱེན་གྱི་ཟས་མེད་པའི་ཕྱིར། ཚོར་བ་ལྷག་མ་མེད་པའི་དབྱིངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། อาทิมฺหิ สมาธิวิปสฺสนาปญฺญาหีติ ปุพฺพภาคปฏิปทาภูตา ตยา ปคุณสมาธิโต อรหตฺตสฺส ปทฏฺฐานภูตวิปสฺสนาปญฺญาโต จ. อุตฺตริตราติ วิสิฏฺฐตรา. เอวํ สมนฺนาคโตติ เอตฺถ เอวํ-สทฺโท อิทํสทฺทตฺถวจโนติ อาห – ‘‘อิมินา อุตฺตเมน อรหตฺตผลปญฺญาธิฏฺฐาเนนา’’ติ. สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขํ เขเปตีติ สพฺพทุกฺขกฺขโย, อคฺคมคฺโค, ตํปริยาปนฺนตาย ตตฺถ ญาณนฺติ อาห – ‘‘สพฺพทุกฺขกฺขเย ญาณํ นาม อรหตฺตมคฺเค ญาณ’’นฺติ. อรหตฺตผเล ญาณํ อธิปฺเปตํ วุตฺตนเยน สพฺพทุกฺขกฺขเย สนฺเต ตนฺนิมิตฺตํ วา อุปฺปนฺนญาณนฺติ กตฺวา. ตสฺสาติ, ‘‘เอวํ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อิมินา ปรเมน ปญฺญาธิฏฺฐาเนน สมนฺนาคโต โหตี’’ติ วุตฺตภิกฺขุโน. “ཐོག་མར་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་སྦྱོར་ལམ་དུ་གྱུར་པའི་ཁྱོད་ཀྱིས་གོམས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། དགྲ་བཅོམ་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་ལས་སོ། “གོང་ན་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའོ། “དེ་ལྟར་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་འདིར་“དེ་ལྟར་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་“འདི་”ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ཡིན་པས། “མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་གཞི་འདི་དང་”ཞེས་གསུངས་སོ། “འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཟད་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཟད་པ་སྟེ། ལམ་གྱི་མཆོག་གོ། དེར་གཏོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་ལ་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱ་བས། “སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཟད་པ་ན་དེའི་རྒྱུ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བྱས་ནས། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་ལ་དགོངས་སོ། “དེའི་”ཞེས་པ་ནི། “དེ་ལྟར་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་གཞི་དམ་པ་འདི་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་དགེ་སློང་དེའོ། ๓๖๖. หีติ ยสฺมา. วิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ, ตสฺมา สพฺพทุกฺขกฺขเย ญาณนฺติ อรหตฺตผลญาณํ อธิปฺเปตํ. สจฺจนฺติ ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานํ, น มคฺคสจฺจํ. กามํ อรหตฺตผลวิมุตฺติ ปฏิปกฺเขหิ อโกปนียตาย อกุปฺปา, ‘‘สจฺเจ ฐิตา’’ติ ปน วจนโต, ‘‘อกุปฺปารมฺมณกรเณน อกุปฺปาติ วุตฺตา’’ติ อาห. วิตถนฺติ นฏฺฐํ, ชราย มรเณน จ วิปริณาเมตพฺพตาย ยาทิสํ อุปฺปาทาวตฺถาย ชาตํ, ตโต อญฺญาทิสนฺติ อตฺโถ. ตถา หิ ตํ ชรามรเณหิ ปริมุสิตพฺพรูปตาย ‘‘มุสา’’ติ วุตฺตํ. เตนาห – ‘‘โมสธมฺมนฺติ นสฺสนสภาว’’นฺติ. ตํ อวิตถนฺติ ตํ วุตฺตนเยน อวิตถํ นาม, ตํ สภาโว สพฺพกาลํ เตเนว ลพฺภนโต. สมถวิปสฺสนาวเสน วจีสจฺจโตติ สมถวิปสฺสนาวเสน ยํ วิสุทฺธิมตฺตํ วจีสจฺจํ, ตโต. ทุกฺขสจฺจสมุทยสจฺเจหิ ตจฺฉวิปลฺลาสภูตสภาเวหิ. อิติ เนสํ ยถาสกํ สภาเวน อวิตถภาเว อโมสธมฺมตาย เตหิปิ อวิตถภาวา ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานเมว อุตฺตริตรํ. ตสฺมาติ นิพฺพานสฺเสว อุตฺตริตรภาวโต. ༣༦༦. “འདི་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར། “རྣམ་པར་གྲོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་ལ་དགོངས་སོ། “བདེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཡིན་གྱི། ལམ་གྱི་བདེན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་གཉེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་མི་འཕྲོག་པའི་ཕྱིར་མི་འཁྲུགས་པ་ཡིན་མོད་ཀྱི། “བདེན་པ་ལ་གནས་པ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “མི་འཁྲུགས་པའི་དམིགས་པ་བྱེད་པས་མི་འཁྲུགས་པ་ཞེས་གསུངས་སོ་”ཞེས་བཤད་དོ། “བརྫུན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཞིག་པ་སྟེ། རྒ་བ་དང་འཆི་བས་འགྱུར་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། སྐྱེ་བའི་གནས་སྐབས་སུ་ཇི་ལྟར་བྱུང་བ་དེ་ལས་གཞན་དུ་འགྱུར་བའི་དོན་ཏོ། དེ་ལྟར་ན་དེ་ནི་རྒ་ཤིས་འཕྲོག་པར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“བརྫུན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་“བརྫུན་པའི་ཆོས་ཅན་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “དེ་ནི་མི་བརྫུན་པ་”ཞེས་པ་ནི། བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་ནི་མི་བརྫུན་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེའི་རང་བཞིན་ནི་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་དེ་ཉིད་དུ་རྙེད་པའི་ཕྱིར་རོ། “ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་ངག་གི་བདེན་པ་ལས་”ཞེས་པ་ནི། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་རྣམ་པར་དག་པ་ཙམ་གྱི་ངག་གི་བདེན་པ་དེ་ལས་སོ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་དང་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་དག་ནི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། དེ་ལྟར་ན་དེ་དག་རང་རང་གི་རང་བཞིན་གྱིས་མི་བརྫུན་པ་ཉིད་དང་མི་བསླུ་བའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པས། དེ་དག་ལས་ཀྱང་མི་བརྫུན་པ་དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ཆེས་གོང་ན་མེད་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ཆེས་གོང་ན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ๓๖๗. อุปธียติ [Pg.403] เอตฺถ ทุกฺขนฺติ อุปธี, ขนฺธา กามคุณา จ. อุปทหนฺติ ทุกฺขนฺติ อุปธี, กิเลสาภิสงฺขารา. ปริปูรา คหิตา ปรามฏฺฐาติ ปริยตฺตภาเวน ตณฺหาย คหิตา ทิฏฺฐิยา ปรามฏฺฐา. สมถวิปสฺสนาวเสน กิเลสปริจฺจาคโตติ วิกฺขมฺภนวเสน ตทงฺคปฺปหานวเสน จ กิเลสานํ ปริจฺจชนโต. อุตฺตริตโร วิสิฏฺฐตรสฺส ปหานปฺปการสฺส อภาวโต. ༣༦༧. “ཉེ་བར་ལེན་པ་”ཞེས་པ་འདིར་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་འཇོག་པས་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་སྟེ། ཕུང་པོ་དང་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་སོ། སྡུག་བསྔལ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་སྟེ། ཉོན་མོངས་པ་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། “ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བཟུང་ཞིང་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྲེད་པས་བཟུང་ཞིང་ལྟ་བས་མཆོག་ཏུ་བཟུང་བའོ། “ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་ཉོན་མོངས་པ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་གནོན་པའི་དབང་གིས་དང་། རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་སྤོང་བའི་དབང་གིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའོ། “ཆེས་གོང་ན་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཆེས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སྤོང་ཚུལ་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ๓๖๘. อาฆาตกรณวเสนาติ เจตสิกาฆาตสฺส อุปฺปชฺชนวเสน. พฺยาปชฺชนวเสนาติ จิตฺตสฺส วิปตฺติภาววเสน. สมฺปทุสฺสนวเสนาติ สพฺพโส ทุสฺสนวเสน. ตีหิ ปเทหิ ยทิ อรหตฺตมคฺเคน กิเลสานํ ปริจฺจาโค จาคาธิฏฺฐานํ, อรหตฺตมคฺเคเนว เนสํ วูปสโม อุปสมาธิฏฺฐานํ โหตีติ ทสฺเสติ. เอตฺถ วิเสเสน ปริจฺจาโค สมฺปชหนํ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนํ จาโค, ตถา ปน ปริจฺจาเคน โย โส เนสํ ตทา วูปสนฺตตาย อภาโว, อยํ อุปสโมติ อยเมเตสํ วิเสโส. ༣༦༨. «ཀུན་ནས་མནར་སེམས་སུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་»ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་སོ།། «གནོད་སེམས་སུ་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་»ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཉམས་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་སོ།། «ཀུན་ནས་རབ་ཏུ་སྡང་བའི་དབང་གིས་»ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་སྡང་བའི་དབང་གིས་སོ།། ཚིག་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས། གལ་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ནི་གཏོང་བའི་གནས་ཡིན་ལ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་གནས་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ།། འདིར་བྱེ་བྲག་ཏུ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། རབ་ཏུ་སྤོང་བ། ཕྱིན་ཆད་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་བྱེད་པ་ནི་གཏོང་བ་ཡིན་ལ། དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་བཏང་བས་དེ་དག་དེའི་ཚེ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་མེད་པར་གྱུར་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བ་སྟེ། འདི་ནི་དེ་དག་གི་བྱེ་བྲག་གོ། ๓๖๙. มญฺญิตนฺติ มญฺญนา, ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา กปฺปนาติ อตฺโถ. อวิชฺชาวิพนฺธนตณฺหาคาหาทีนํ สาธารณภาวโต อยมหนฺติ เอตฺถ อหนฺติ ทิฏฺฐิมญฺญนาทสฺสนํ, สา ปน ทิฏฺฐิ มานมญฺญนาย อตฺตนิยคาหวเสน โหตีติ สฺเวว ‘‘อย’’นฺติ อิมินา คหิโตติ อาห – ‘‘อยมหนฺติ เอกํ ตณฺหามญฺญิตเมว วฏฺฏตี’’ติ. อาพาธฏฺเฐนาติ ปฏิปีฬนฏฺเฐน. มญฺญนาวเสน หิ สตฺตานํ ตถา โหติ. อนฺโตโทสฏฺเฐนาติ อพฺภนฺตรทุฏฺฐภาเวน. มญฺญนาทูสิตตฺตา หิ สตฺตานํ อตฺตภาโว ทุกฺขตามูลายตฺโต, กิเลสาสุจิปคฺฆรณโต อุปฺปาทนิโรธภงฺเคหิ อุทฺธมุทฺธํ ปกฺกปภินฺโน โหตีติ ผลูปจาเรน ‘‘มญฺญิตํ คณฺโฑ’’ติ วุตฺโต. อนุปวิฏฺฐฏฺเฐนาติ อนุปวิสิตฺวา หทยมาหจฺจ อธิฏฺฐาเนน. มญฺญิตญฺหิ ปีฬาชนนโต อนฺโตตุทนโต ทุรุทฺธรณโต สลฺลํ. ขีณาสวมุนิ สพฺพโส กิเลสานํ สนฺตตฺตา, ตโต เอว ปริฬาหานํ ปรินิพฺพุตตฺตา วูปสนฺตตฺตา สนฺโต อุปสนฺโต นิพฺพุโตติ วุจฺจติ. ยตฺถ ฐิตนฺติ ยสฺมึ อเสกฺขภูมิยํ ฐิตํ. ยทิ ภควา อตฺตโน เทสนาญาณานุรูปํ เทสนํ ปวตฺตาเปยฺย, มหาปถวึ ปตฺถรนฺตสฺส วิย, อากาสํ ปสาเรนฺตสฺส วิย, อนนฺตาปริเมยฺยโลกธาตุโย ปฏิจฺจ เตสํ ฐิตาการํ [Pg.404] อนุปฺปูรํ วิจินนฺตสฺส วิย เทสนา ปริโยสานํ น คจฺเฉยฺย. ยสฺมา ปนสฺส วิเนยฺยชฺฌาสยานุรูปเมว เทสนา ปวตฺติ, น ตโต ปรํ อณุมตฺตมฺปิ วฑฺฒติ. ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘สพฺพาปิ ธมฺมเทสนา สํขิตฺตาว, วิตฺถารเทสนา นาม นตฺถี’’ติ. นนุ สตฺตปกรณเทสนา วิตฺถารกถาติ? น สาปิ วิตฺถารกถาติ อาห – ‘‘สมนฺตปฏฺฐานกถาปิ สํขิตฺตาเยวา’’ติ. สนฺนิปติตเทวปริสาย อชฺฌาสยานุรูปเมว หิ ตสฺสาปิ ปวตฺติ, น สตฺถุเทสนาญาณานุรูปนฺติ. ยถานุสนฺธึ ปาเปสิ ยถาอุทฺทิฏฺเฐ อนุปุพฺเพน อนวเสสโต วิภชนวเสน เทสนาย นิฏฺฐาปิตตฺตา. วิปญฺจิตญฺญู…เป… กเถสิ นาติสงฺเขปวิตฺถารวเสน เทสิตตฺตา. ༣༦༩. «རློམ་པའོ་»ཞེས་པ་ནི་རློམ་སེམས་ཏེ། “འདི་ནི་བདག་གིའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་རྟོག་པའི་དོན་ཏོ།། མ་རིག་པའི་འཆིང་བ་དང་སྲེད་པའི་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཐུན་མོང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། «འདི་ནི་བདག་གོ་»ཞེས་པ་འདིར་“བདག་གོ་”ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བའི་རློམ་སེམས་བསྟན་པ་ཡིན་ལ། ལྟ་བ་དེ་ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་རློམ་སེམས་ཀྱིས་བདག་གིར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་འབྱུང་བས། དེ་ཉིད་“འདི་”ཞེས་པས་བཟུང་བའི་ཕྱིར། “«འདི་ནི་བདག་གོ་»ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་རློམ་སེམས་གཅིག་པུ་ཉིད་ལ་འཇུག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «གནོད་པའི་དོན་གྱིས་»ཞེས་པ་ནི་མནར་གཅོད་པའི་དོན་གྱིས་སོ།། རློམ་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་དེ་ལྟར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། «ནང་གི་སྐྱོན་གྱི་དོན་གྱིས་»ཞེས་པ་ནི་ནང་གི་ཉེས་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་རོ།། རློམ་སེམས་ཀྱིས་བསླད་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལུས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྩ་བ་ལ་རག་ལས་ཤིང་། ཉོན་མོངས་པའི་མི་གཙང་བ་འཛག་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བ་དང་འགག་པ་དང་འཇིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་གོང་ནས་གོང་དུ་གས་ཤིང་ཞིག་པར་འགྱུར་བས། འབྲས་བུ་ཉེ་བར་བཏགས་ནས་“རློམ་སེམས་ནི་འབྲས་གཅོང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «ཞུགས་པའི་དོན་གྱིས་»ཞེས་པ་ནི་ཞུགས་ནས་སྙིང་ལ་བསྣུན་ཏེ་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ།། རློམ་སེམས་ནི་ཟུག་རྔུ་སྐྱེད་པ་དང་། ནང་དུ་འབིགས་པ་དང་། དབྱུང་དཀའ་བའི་ཕྱིར་ཟུག་རྔུ་ཡིན་ནོ།། ཟག་པ་ཟད་པའི་ཐུབ་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་གདུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་རྣམས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་ཤིང་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར། ཞི་བ། ཉེ་བར་ཞི་བ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཞེས་བྱའོ།། «གང་ལ་གནས་པ་»ཞེས་པ་ནི་མི་སློབ་པའི་ས་གང་ལ་གནས་པའོ།། གལ་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་གི་གསུང་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་མཐུན་པར་ཆོས་བསྟན་པ་སྤེལ་བར་མཛད་ན། ས་ཆེན་པོ་བརྡལ་བ་བཞིན་དང་། ནམ་མཁའ་བསྐྱེད་པ་བཞིན་དང་། མཐའ་ཡས་མུ་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་དེ་དག་གི་གནས་ཚུལ་རིམ་གྱིས་འཚོལ་བ་བཞིན་དུ་ཆོས་བསྟན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་མི་འགྱུར་རོ།། འོན་ཀྱང་ཁོང་གི་ཆོས་བསྟན་པ་ནི་གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པ་ཁོ་ནར་འཇུག་ཅིང་། དེ་ལས་ལྷག་པ་རྡུལ་ཙམ་ཡང་མི་འཕེལ་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཐམས་ཅད་ནི་མདོར་བསྡུས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་བཤད་པའི་བསྟན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། གཞུང་བདུན་གྱི་བསྟན་པ་ནི་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་གཏམ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ཡང་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་གཏམ་མ་ཡིན་པར་གསུངས་ཏེ། “ཀུན་ནས་འཇུག་པའི་གཏམ་ཡང་མདོར་བསྡུས་པ་ཁོ་ནའོ་”ཞེས་སོ།། འདུས་པའི་ལྷའི་འཁོར་གྱི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་ཁོ་ནར་དེ་ཡང་འཇུག་གི། སྟོན་པའི་གསུང་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་མཐུན་པར་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། «མཚམས་སྦྱོར་བར་མཛད་དོ་»ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་རིམ་གྱིས་མ་ལུས་པར་བགོ་བའི་དབང་གིས་ཆོས་བསྟན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་པའི་ཕྱིར་རོ།། «རྣམ་པར་སྤྲོས་པས་ཤེས་པ་…བྱས་ནས་གསུངས་སོ་»ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་བསྡུས་པ་དང་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ๓๗๐. อฏฺฐนฺนํ ปริกฺขารานนฺติ นยิทมนวเสสปริยาทานํ, ลกฺขณวจนํ ปเนตํ, อญฺญตรสฺสาติ วจนเสโส. ตถา หิ, ‘‘มยฺหํ อิทฺธิมยปริกฺขารลาภาย ปจฺจโย โหตู’’ติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปตฺวา ปตฺตจีวรํ, ปตฺตํ, จีวรเมว วา ทินฺเน จริมภเว อิทฺธิมยปริกฺขาโร นิพฺพตฺตตีติ วทนฺติ. อทินฺนตฺตาติ เกจิวาโท, เตนาห ‘‘กุลปุตฺโต’’ติอาทิ. โอกาสาภาวโตติ อุปสมฺปทาลกฺขณสฺส อสมฺภวโต. เตนาห – ‘‘กุลปุตฺตสฺส อายุปริกฺขีณ’’นฺติ. อุทกติตฺถ…เป… อารทฺโธ ปรมปฺปิจฺฉภาวโต. ༣༧༠. «ཡོ་བྱད་བརྒྱད་པོ་རྣམས་ཀྱི་»ཞེས་པ་ནི་འདི་ནི་མ་ལུས་པར་ཟད་པར་བཟུང་བ་མ་ཡིན་གྱི། འདི་ནི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་ཡིན་ལ། «གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གི་»ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ལྷག་མའོ།། འདི་ལྟར་“བདག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ལས་གྲུབ་པའི་ཡོ་བྱད་ཐོབ་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་སྨོན་ལམ་བཏབ་ནས། ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་སམ། ལྷུང་བཟེད་དམ། ཆོས་གོས་ཁོ་ན་བྱིན་ན། ཚེ་ཐ་མ་ལ་རྫུ་འཕྲུལ་ལས་གྲུབ་པའི་ཡོ་བྱད་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། «མ་བྱིན་པའི་ཕྱིར་»ཞེས་པ་ནི་ཁ་ཅིག་གི་འདོད་པ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་“རིགས་ཀྱི་བུ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། «སྐབས་མེད་པའི་ཕྱིར་»ཞེས་པ་ནི་བསྙེན་པར་རྫོགས་པའི་མཚན་ཉིད་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་“རིགས་ཀྱི་བུའི་ཚེ་ཟད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «ཆུའི་འབབ་སྟེགས་…»ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་ཤིན་ཏུ་ཆུང་བའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་བརྩམས་སོ།། วิพฺภนฺตาติ ภนฺตจิตฺตา. สิงฺเคน วิชฺฌิตฺวา ฆาเตสิ ปุริมชาติพทฺธาฆาตตายาติ วทนฺติ. «རྣམ་པར་འཁྱམས་པ་»ཞེས་པ་ནི་སེམས་འཁྲུལ་བའོ།། «རྭས་བསྣུན་ཏེ་བསད་དོ་»ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་སྔོན་མ་ནས་བཅངས་པའི་ཁོན་འཛིན་གྱི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། มานุสํ โยคนฺติ มนุสฺสตฺตภาวํ. อตฺตภาโว หิ ยุชฺชติ กมฺมกิเลเสหีติ ‘‘โยโค’’ติ วุจฺจติ. อุปจฺจคุนฺติ อุปคจฺฉึสุ. อุปโกติอาทิ เตสํ นามานิ. «མིའི་སྦྱོར་བ་»ཞེས་པ་ནི་མིའི་ལུས་སོ།། ལུས་ནི་ལས་དང་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་“སྦྱོར་བ་”ཞེས་བྱའོ།། «ཉེ་བར་སོང་ངོ་»ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ཕྱིན་ཏོ།། ཨུ་པ་ཀོ་ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་དག་གི་མིང་ངོ།། คนฺธกฏฺเฐหีติ จนฺทนาครุสฬลเทวทารุอาทีหิ คนฺธทารูหิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. «དྲི་ཞིམ་པོའི་ཤིང་རྣམས་ཀྱིས་»ཞེས་པ་ནི་ཙན་དན་དང་། ཨ་གར་དང་། ཐང་ཤིང་དང་། ཐང་ཤིང་གཞན་ལ་སོགས་པའི་དྲི་ཞིམ་པོའི་ཤིང་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། ธาตุวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. ཁམས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། ๑๑. สจฺจวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา ༡༡. བདེན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པ། ๓๗๑. อาจิกฺขนาติ [Pg.405] – ‘‘อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจ’’นฺติ อาทิโต กถนํ. เทสนาติ ตสฺเสว อตฺถสฺส อติสชฺชนํ ปโพธนํ. ปญฺญาปนาติ ปกาเรหิ ญาปนา, สา ปน ยสฺมา อิตฺถมิทนฺติ เวเนยฺยานํ ปจฺจกฺขโต ทสฺสนา, เตสํ วา สนฺตาเน ปติฏฺฐาปนา โหติ, ตสฺมา อาห – ‘‘ทุกฺขสจฺจาทีนํ ฐปนา’’ติ. ปฏฺฐปนาติ ปติฏฺฐาปนา. ยสฺมา ปฏฺฐปิยมานสภาวา เทสนา ภาชนํ อุปคจฺฉนฺตี วิย โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ปญฺญาปนา’’ติ, ชานาปนาติ อตฺโถ. วิวฏกรณาติ เทสิยมานสฺส อตฺถสฺส วิวฏภาวกรณํ. วิภาคกิริยาติ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถวิภาคสฺส วิตฺถารกรณํ. ปากฏภาวกรณนฺติ อคมฺภีรภาวาปาทนํ. อปโร นโย – จตุสจฺจสญฺญิตสฺส อตฺถสฺส ปจฺเจกํ สรูปโต ทสฺสนวเสน อิทนฺติ อาทิโต สิกฺขาปนํ กถนํ อาจิกฺขนา, เอวํ ปรสนฺตาเน ปโพธนวเสน ปวตฺตาปนา เทสนา, เอวํ วิเนยฺยานํ จิตฺตปริโตสชนเนน เตสํ พุทฺธิปริปาจนํ ‘‘ปญฺญาปนา’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ปญฺญาเปนฺตี จ สา เทสิยมานํ อตฺถํ เวเนยฺยสนฺตาเน ปการโต ฐเปติ ปติฏฺฐเปตีติ ‘‘ปฏฺฐปนา’’ติ วุจฺจติ. ปการโต ฐเปนฺตี ปน สํขิตฺตสฺส วิตฺถารโต ปฏิวุตฺตสฺส ปุนาภิธานโต ‘‘วิวรณา’’ติ, ตสฺเสวตฺถสฺส วิภาคกรณโต ‘‘วิภชนา’’ติ, วุตฺตสฺส วิตฺถาเรนาภิธานโต วิภตฺตสฺส เหตุทาหรณทสฺสนโต, ‘‘อุตฺตานีกมฺม’’นฺติ วุจฺจติ. เตนาห – ‘‘ปากฏภาวกรณ’’นฺติ, เหตูปมาวเสนตฺถสฺส ปากฏภาวกรณโตติ อตฺโถ. ༣༧༡. «བསྟན་པ་»ཞེས་པ་ནི་“འདི་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། འདི་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་མོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐོག་མ་ནས་བཤད་པའོ།། «བཤད་པ་»ཞེས་པ་ནི་དོན་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་གོ་བར་བྱེད་པའོ།། «གདགས་པ་»ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་དུ་མས་ཤེས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ནི་གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་“འདི་ནི་འདི་ལྟ་བུའོ་”ཞེས་མངོན་སུམ་དུ་སྟོན་པའམ། ཡང་ན་དེ་དག་གི་རྒྱུད་ལ་རབ་ཏུ་འགོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ལ་སོགས་པ་འགོད་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «གཞག་པ་»ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་འགོད་པའོ།། གཞག་པར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་གྱི་བཤད་པ་ནི་སྣོད་དུ་འཇུག་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“གདགས་པ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། «དབྱེ་བ་»ཞེས་པ་ནི་བཤད་པར་བྱ་བའི་དོན་དེ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། «རྣམ་པར་དབྱེ་བ་»ཞེས་པ་ནི་ཇི་ད་བཤད་པའི་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་རྒྱས་པར་བྱེད་པའོ།། «གསལ་བར་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི་མི་ཟབ་པའི་དངོས་པོར་བྱེད་པའོ།། རྣམ་གྲངས་གཞན་ནི། བདེན་པ་བཞིར་བཏགས་པའི་དོན་རེ་རེ་བཞིན་རང་གི་ངོ་བོ་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས་“འདི་ནི་…”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐོག་མ་ནས་སློབ་པར་བྱེད་པའི་གཏམ་ནི་«བསྟན་པ་»ཡིན་ལ། དེ་ལྟར་གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གོ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ནི་«བཤད་པ་»ཡིན་ཞིང་། དེ་ལྟར་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཚིམ་པར་བྱེད་པས་དེ་དག་གི་བློ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་ནི་«གདགས་པ་»ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལྟར་གདགས་པར་བྱེད་ཅིང་བཤད་པར་བྱ་བའི་དོན་དེ་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་རྣམ་པར་འགོད་ཅིང་རབ་ཏུ་འགོད་པའི་ཕྱིར་«གཞག་པ་»ཞེས་བྱའོ།། རྣམ་པར་འགོད་པ་ནི་མདོར་བསྡུས་པ་ལས་རྒྱས་པར་བཤད་པ་དང་། བཤད་ཟིན་པ་ལ་ཡང་བསྐྱར་དུ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་«དབྱེ་བ་»ཞེས་བྱ་ལ། དོན་དེ་ཉིད་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཕྱིར་«རྣམ་པར་དབྱེ་བ་»ཞེས་བྱ་ཞིང་། བཤད་པ་དེ་རྒྱས་པར་བརྗོད་པ་ལས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ལ་གཏན་ཚིགས་དང་དཔེ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་«གསལ་བར་བྱེད་པ་»ཞེས་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་“གསལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། གཏན་ཚིགས་དང་དཔེའི་དབང་གིས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། อนุคฺคาหกาติ อนุคฺคณฺหนกามา. สฺวายมนุคฺคโห สงฺคหวตฺถุวเสน ปากโฏ โหตีติ อาห ‘‘อามิสสงฺคเหนา’’ติอาทิ. ชเนตา ชเนตฺตีติ อาห ‘‘ชนิกา มาตา’’ติ. วุทฺธึ ปริสํ อาปาเทตีติ อาปาเทตา. เตนาห ‘‘โปเสตา’’ติ. อิทานิ ทฺวินฺนํ มหาเถรานํ ยถากฺกมํ สพฺรหฺมจารีนํ ภควตา วุตฺเตหิ ชนิกโปสิกมาตุฏฺฐานิเยหิ สงฺคาหกตํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ, ‘‘ชนิกมาตา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปรโตโฆเสน วินาปิ อุปริมคฺคาธิคโม โหตีติ ‘‘ปจฺจตฺตปุริสกาเรนา’’ติ วุตฺตํ. ปฐมมคฺโค เอว หิ สาวกานํ เอกนฺตโต โฆสาเปกฺโขติ. ปตฺเตสุปีติ ปิ-สทฺเทน ปเคว อปฺปตฺเตสูติ ทสฺเสติ. ภวสฺส [Pg.406] อปฺปมตฺตกตา นาม อิตฺตรกาลตายาติ อาห ‘‘อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปี’’ติ. ชเนตาติ ชนโก, เถโร ปน อริยาย ชนยิตา. อาปาเทตาติ วฑฺเฒตา ปริพฺรูเหตา. ปุริมสฺมึ สจฺจทฺวเย สมฺมสนคฺคหณํ โลกิยตฺตา ตสฺส, อิตรสฺมึ ตสฺส อคฺคหณํ โลกุตฺตรตฺตา. «རྗེས་སུ་འཛིན་པ་»ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་འདོད་པ་རྣམས་སོ།། རྗེས་སུ་འཛིན་པ་དེ་ནི་བསྡུ་བའི་དངོས་པོའི་དབང་གིས་གསལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “ཟང་ཟིང་གི་བསྡུ་བས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། «སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནམ་»ཞེས་པའི་ཕྱིར། “སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་མ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «འཁོར་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་འཕེལ་བར་བྱེད་པའོ་»ཞེས་པའི་ཕྱིར། “གསོ་བར་བྱེད་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ད་ནི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་གཉིས་ཀྱིས་རང་གི་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་སྐྱེད་བྱེད་དང་གསོ་བྱེད་ཀྱི་མའི་གནས་ལྟར་རྗེས་སུ་བཟུང་བའི་ཚུལ་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་མ་ནི་…”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གཞན་གྱི་སྒྲ་མེད་པར་ཡང་གོང་མའི་ལམ་རྟོགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “སོ་སོ་སྐྱེས་བུའི་རྩོལ་བས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ལམ་དང་པོ་ཁོ་ན་ནི་གཞན་གྱི་སྒྲ་ལ་གཅིག་ཏུ་ལྟོས་པའི་ཕྱིར་རོ།། «ཐོབ་པ་རྣམས་ལ་ཡང་»ཞེས་པའི་“ཡང་”ཞེས་པའི་སྒྲས་མ་ཐོབ་པ་རྣམས་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་པ་སྟོན་ཏོ།། སྲིད་པའི་ཆུང་ངུའི་དངོས་པོ་ནི་དུས་ཐུང་བའི་ཕྱིར་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་“སེ་གོལ་གཏོགས་པ་ཙམ་ཡང་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི་ཕ་སྟེ། གནས་བརྟན་ནི་འཕགས་པའི་སྐྱེད་བྱེད་དོ།། «འཕེལ་བར་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་དང་རྒྱས་པར་བྱེད་པའོ།། བདེན་པ་སྔ་མ་གཉིས་ལ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་འཛིན་པ་ནི་དེ་དག་འཇིག་རྟེན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལ། གཞན་གཉིས་ལ་དེ་ལྟར་མི་འཛིན་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། กาเมหิ นิกฺขนฺโต สงฺกปฺโป เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป. สฺวายมสฺส ตโต นิกฺขมนตฺโถ เตสํ ปฏิปกฺขภาวโต เตหิ วิสํสคฺคโต วิรชฺชนโต สมุจฺฉินฺทนโต สพฺพโส วิวิตฺตภาวโต จ โหตีติ ทสฺเสตุํ, ‘‘กามปจฺจนีกฏฺเฐนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กามปทฆาตนฺติ ยถา กาโม ปทํ ปติฏฺฐํ น ลภติ, เอวํ หนนํ, กามสมุจฺเฉทนฺติ อตฺโถ. กาเมหิ สพฺพโส วิวิตฺตตฺตา กามวิวิตฺโต, อริยมคฺโค, ตสฺส อนฺโต, อริยผลํ, ตสฺมึ กามวิวิตฺตนฺเต. เอเสว นโยติ อิมินา ‘‘พฺยาปาทปจฺจนีกฏฺเฐนา’’ติอาทิโยชนํ อติทิสติ. สพฺเพ เจเต เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทโย นานาจิตฺเตสุ ลพฺภนฺตีติ โยชนา. ยทิ เอกจิตฺเต ลพฺภนฺติ, กถํ ติวิธมิจฺฉาสงฺกปฺปานํ สมุคฺฆาโตติ อาห ‘‘ตตฺร หี’’ติอาทิ. น นานา ลพฺภตีติ อิมินา ติวิธกิจฺจการิตํ สมฺมาสงฺกปฺปสฺส ทสฺเสติ. กิจฺจวเสน หิ ตสฺส นามสฺส ลาโภ. สมฺมาวาจาทีนมฺปิ มคฺคกฺขเณ เอกจิตฺเต ลพฺภมานานมฺปิ จตุกิจฺจการิตาย จตุพฺพิธนามาทิตา เวทิตพฺพา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. «འདོད་པ་རྣམས་ལས་བྱུང་བའི་རྟོག་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྟོག་པའོ།།» དེ་ལས་བྱུང་བའི་དོན་དེ་ནི་དེ་དག་གི་གཉེན་པོ་ཉིད་དང་། དེ་དག་དང་མི་འགྲོགས་པ་དང་། ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ་དང་། ཀུན་ཏུ་གཅོད་པ་དང་། ཐམས་ཅད་དུ་དབེན་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་འབྱུང་བར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “འདོད་པའི་གཉེན་པོའི་དོན་གྱིས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་«འདོད་པའི་གནས་འཇིག་པ་»ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་འདོད་པས་གནས་སམ་རྟེན་མི་རྙེད་པ་དེ་ལྟར་འཇིག་པ་སྟེ། འདོད་པ་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའི་དོན་ཏོ།། འདོད་པ་རྣམས་ལས་ཐམས་ཅད་དུ་དབེན་པའི་ཕྱིར་འདོད་པ་ལས་དབེན་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ཡིན་ལ། དེའི་མཐའ་ནི་འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་སྟེ། «འདོད་པ་ལས་དབེན་པའི་མཐའ་དེ་ལ་»ཞེས་པའོ།། «ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་»ཞེས་པས་ནི་“གནོད་སེམས་ཀྱི་གཉེན་པོའི་དོན་གྱིས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྦྱོར་བ་མཚོན་པར་བྱེད་དོ།། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་སེམས་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། གལ་ཏེ་སེམས་གཅིག་ལ་ཐོབ་ན། ལོག་པའི་རྟོག་པ་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་ཇི་ལྟར་རྩད་ནས་གཅོད་ཅེ་ན། “དེ་ལ་…”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། «ཐ་དད་དུ་མི་ཐོབ་བོ་»ཞེས་པས་ནི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པའི་བྱ་བ་གསུམ་བྱེད་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། བྱ་བའི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་དེའི་མིང་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་དག་པའི་ངག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སེམས་གཅིག་ལ་ཐོབ་པ་ཡིན་ཡང་། བྱ་བ་བཞི་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མིང་བཞི་ལ་སོགས་པར་འགྱུར་བ་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ།། ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། สจฺจวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. བདེན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། ๑๒. ทกฺขิณาวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา ༡༢. སྦྱིན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པ། ๓๗๖. มหาปชาปติโคตมีติ เอตฺถ โคตมีติ ตสฺส โคตมโคตฺตโต อาคตํ นามํ, มหาปชาปติ ปน คุณโต. ตํ วิวริตุํ, ‘‘นามกรณทิวเส ปนสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. มหตึ อุฬารํ ปชํ ชนนโปสเนหิ ปริรกฺขตีติ มหาปชาปติ. ปริโภควเสน น หญฺญตีติ อหตํ. สิปฺปิกานนฺติ ตนฺตวายานํ. วายนฏฺฐานนฺติ วีนฏฺฐานํ. ตานิ มํ น โตเสนฺติ กายิกสฺส ปุญฺญสฺส อภาวโต. เตนาห – ‘‘สหตฺถา กตเมว [Pg.407] มํ โตเสตี’’ติ. ปิสิตฺวา นิพฺพตฺตนํ กตฺวา. โปเถตฺวาติ สุขุมภาวาปาทนตฺถํ ธนุเกน เนตฺวา. กาลานุกาลญฺจ ธาติคณปริวุตา คนฺตฺวา เวมโกฏึ อคฺคเหสิ เอกทิวสนฺติ อธิปฺปาโย. เอวญฺหิ ‘‘เอกทิวสํ ปน…เป… อกาสี’’ติ ปุริมวจเนน ตํ น วิรุชฺเฌยฺย. ༣༧༦. «སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོ་གཽ་ཏ་མཱི་»ཞེས་པ་འདིར་“གཽ་ཏ་མཱི་”ཞེས་པ་ནི་མོ་རང་གི་གཽ་ཏ་མའི་རིགས་ལས་བྱུང་བའི་མིང་ཡིན་ལ། “སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་སོ།། དེ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “མིང་འདོགས་པའི་ཉིན་མོ་ནི་མོ་རང་གི་…”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། སྐྱེ་དགུ་ཆེན་པོ་རྒྱ་ཆེན་པོ་བཙས་པ་དང་གསོ་བས་ཡོངས་སུ་སྐྱོང་བའི་ཕྱིར་སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོའོ།། སྤྱད་པའི་དབང་གིས་མ་ཉམས་པའི་ཕྱིར་«མ་ཉམས་པའོ།།» «བཟོ་བོ་རྣམས་ཀྱི་»ཞེས་པ་ནི་ཐགས་མཁན་རྣམས་ཀྱིའོ།། «འཐག་པའི་གནས་»ཞེས་པ་ནི་ཐགས་འཐག་སའི་གནས་སོ།། ལུས་ཀྱི་བསོད་ནམས་མེད་པའི་ཕྱིར་དེ་དག་གིས་བདག་ཡིད་མི་ཚིམ་མོ།། དེའི་ཕྱིར་“རང་གི་ལག་པས་བྱས་པ་ཁོ་ནས་བདག་ཡིད་ཚིམ་མོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «བརྡུངས་ནས་»ཞེས་པ་ནི་བརྡུངས་ཏེ་བསྐྲུན་པའོ།། «བརྡུངས་ནས་»ཞེས་པ་ནི་ཕྲ་བའི་དངོས་པོར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གཞུ་ལྟ་བུས་བལ་བཀྲལ་བའོ།། དུས་ནས་དུས་སུ་མ་མའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ཏེ་སོང་ནས་ཉིན་གཅིག་ལ་ཐགས་ཀྱི་མཐའ་ལ་བཟུང་ངོ་ཞེས་པ་ནི་བསམ་པའོ།། འདི་ལྟར་བྱས་ན་“ཉིན་གཅིག་ནི་…བྱས་སོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་སྔ་མ་དང་མི་འགལ་ལོ།། ฉ เจตนาติ ฉพฺพิธา เจตนา. น หิ ตา ฉเยว เจตนาติ. สงฺเฆ โคตมิ เทหิ…เป… สงฺโฆ จาติ อิทเมว สุตฺตปทํ. สงฺเฆ โคตมิ เทหีติ สงฺฆสฺส ทานาย นิโยเชสิ, ตสฺมา สงฺโฆว ทกฺขิเณยฺยตโรติ อยเมเวตฺถ อตฺโถ. ยทิ เอวนฺติอาทินา ตตฺถ พฺยภิจารํ ทสฺเสติ. ราชมหามตฺตาทโยติอาทินา ตตฺถ พฺยติเรกโต นิทสฺสนํ อาห. มหนฺตตรา ภเวยฺยุนฺติ อานุภาวาทินา มหนฺตตรา ภเวยฺยุํ, น จ ตํ อตฺถีติ. ตสฺมาติ ยสฺมา คุณวิสิฏฺฐเหตุกํ ทกฺขิเณยฺยตํ อนเปกฺขิตฺวา อตฺตโน ทียมานสฺส ทาปนํ ลภติ, ตสฺมา. มา เอวํ คณฺหาติ สมฺมาสมฺพุทฺธโต สงฺโฆว ทกฺขิเณยฺโย’’ติ มา คณฺห. སེམས་པ་དྲུག་ཅེས་པ་ནི་སེམས་པ་རྣམ་པ་དྲུག་གོ། དེ་དག་ནི་སེམས་པ་དྲུག་པོ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནོ།། "གཽ་ཏ་མཱི་དགེ་འདུན་ལ་བྱིན་ཅིག...ལྷག་མ་...དགེ་འདུན་ཡང་"ཞེས་པ་ནི་མདོའི་ཚིག་འདི་ཉིད་དོ།། "གཽ་ཏ་མཱི་དགེ་འདུན་ལ་བྱིན་ཅིག་"ཅེས་པ་ནི་དགེ་འདུན་ལ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བར་བསྐུལ་བའོ། དེའི་ཕྱིར་དགེ་འདུན་ཉིད་སྦྱིན་གནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་འདིའི་དོན་ཏོ།། "གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ནའང་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དེ་ལ་འཁྲུལ་པ་ཡོད་པར་སྟོན་ཏོ།། "རྒྱལ་པོའི་བློན་པོ་ལ་སོགས་པ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དེ་ལ་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་དཔེ་མཚོན་གསུངས་སོ།། "ཆེས་ཆེ་བར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པ་ནི་མཐུ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཆེས་ཆེ་བར་འགྱུར་བ་ཡིན་གྱི། དེ་ལྟར་ཡོད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། "དེའི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་སྦྱིན་གནས་ཉིད་ལ་མ་ལྟོས་པར། རང་ལ་འབུལ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་འབུལ་དུ་འཇུག་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། "འདི་ལྟར་མ་འཛིན་ཅིག་"ཅེས་པ་ནི། "རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལས་དགེ་འདུན་ཉིད་སྦྱིན་གནས་སུ་ཆེའོ་"ཞེས་དེ་ལྟར་མ་འཛིན་ཅིག་པའོ།། ตตฺถ นิจฺฉยสาธกํ สุตฺตปทํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘นยิมสฺมึ โลเก…เป… วิปุลผเลสิน’’นฺติ อาห. สฺวายมตฺโถ รตนสุตฺเต (ขุ. ปา. ๖.๓; สุ. นิ. ๒๒๖), ‘‘ยํ กิญฺจิ วิตฺต’’นฺติ คาถาย, อคฺคปสาทสุตฺตาทีหิ (อิติวุ. ๙๐) จ วิภาเวตพฺโพติ. เตนาห – ‘‘สตฺถารา อุตฺตริตโร ทกฺขิเณยฺโย นาม นตฺถี’’ติ. དེ་ལ་ངེས་པ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་མདོའི་ཚིག་སྟོན་པར། "འཇིག་རྟེན་འདི་ན་མ་ཡིན་...ལྷག་མ་...འབྲས་བུ་རྒྱ་ཆེན་པོ་འདོད་པ་རྣམས་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དོན་འདི་ཉིད་རིན་ཆེན་མདོ་ལས། "ནོར་གང་ཅི་ཡང་"ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་། མཆོག་ཏུ་དད་པའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་ལས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "སྟོན་པ་ལས་ལྷག་པའི་སྦྱིན་གནས་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། โคตมิยา อนฺติมภวิกตาย ทานสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย อนุปฺปาทนโต น ตํ ครุตรํ สงฺฆสฺส ปาทาปเน การณนฺติ อาห – ‘‘ปจฺฉิมาย ชนตายา’’ติอาทิ. วจนโตปีติ ตสฺส วตฺถยุคสฺส สตฺถุ เอว ปฏิคฺคหณาย วจนโตปิ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. གཽ་ཏ་མཱི་ནི་སྲིད་པ་ཐ་མ་པ་ཡིན་པས། མོ་ལ་སྦྱིན་པ་བཏང་བ་ནི་ཡུན་རིང་པོར་ཕན་པ་དང་བདེ་བར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་དགེ་འདུན་ལ་འབུལ་དུ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་གཙོ་བོ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པར། "ཕྱི་མའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། "གསུང་གི་སྒོ་ནས་ཀྱང་"ཞེས་པ་ནི། གོས་ཟུང་དེ་ཉིད་སྟོན་པ་ཉིད་ཀྱིས་བཞེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་ངོ་།། དེའི་ཕྱིར་ "མ་ཡིན་ནོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། สตฺถา สงฺฆปริยาปนฺโนว อีทิเส ฐาเน อคฺคผลฏฺฐตาย อฏฺฐ-อริยปุคฺคลภาวโต, สเจ ปนสฺส น สยํ สงฺฆปริยาปนฺนตา, กถํ สงฺเฆ ปูชิเต สตฺถา ปูชิโต นาม สิยาติ อธิปฺปาโย. ตีณิ สรณคมนานิ ตโย เอว อคฺคปสาทาติ วกฺขตีติ อธิปฺปาโย. อภิเธยฺยานุรูปานิ หิ ลิงฺควจนานิ. น รุหติ อยาถาวปฏิปตฺติภาวโต, น คิหิเวสคฺคหณาทินา คิหิภาวสฺส ปฏิกฺขิปิตตฺตา. น วตฺตพฺพเมตํ ‘‘สตฺถา สงฺฆปริยาปนฺโน’’ติ สตฺถุภาวโต. สาวกสมูโห หิ สงฺโฆ[Pg.408]. สงฺฆคเณ หิ สตฺถา อุตฺตริตโร อนญฺญสาธารณคุเณหิ สมนฺนาคตภาวโต มูลรตนภาวโต จ. སྟོན་པ་ནི་གནས་འདི་ལྟ་བུར་འབྲས་བུ་མཆོག་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར་དང་། འཕགས་པའི་གང་ཟག་བརྒྱད་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དགེ་འདུན་གྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་ཉིད་དོ། གལ་ཏེ་ཁོང་ཉིད་དགེ་འདུན་གྱི་ཁོངས་སུ་མི་གཏོགས་ན། དགེ་འདུན་ལ་མཆོད་པས་སྟོན་པ་ལ་མཆོད་པར་ཇི་ལྟར་འགྱུར་སྙམ་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། "སྐྱབས་གསུམ་དང་མཆོག་ཏུ་དད་པ་གསུམ་ཉིད་དོ་"ཞེས་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། རྟགས་དང་ཚིག་རྣམས་ནི་བརྗོད་བྱ་དང་མཐུན་པ་ཉིད་དོ།། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་མི་སྐྱེ་ལ། ཁྱིམ་པའི་ཆ་བྱད་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པས་ཁྱིམ་པའི་དངོས་པོ་བཀག་པའི་ཕྱིར་ཡང་མི་སྐྱེའོ།། སྟོན་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "སྟོན་པ་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་སོ་"ཞེས་འདི་ལྟར་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ།། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཚོགས་ནི་དགེ་འདུན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དགེ་འདུན་གྱི་ཚོགས་ལས་སྟོན་པ་ནི་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། རྩ་བའི་དཀོན་མཆོག་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཆེས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་དོ།། ๓๗๗. สมฺปติชาตสฺส มหาสตฺตสฺส สตฺตปทวีติหารคมนํ ธมฺมตาวเสน ชาตํ, ปรํ ตทญฺญทหรสทิสี ปฏิปตฺตีติ อาห – ‘‘หตฺถปาทกิจฺจํ อสาเธนฺเตสู’’ติ. ༣༧༧. བཙས་མ་ཐག་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་གོམ་པ་བདུན་བོར་ནས་གཤེགས་པ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་བྱུང་བ་ཡིན་ལ། དེ་ལས་གཞན་པའི་བྱ་བ་ནི་བྱིས་པ་གཞན་དང་མཚུངས་པར་སྤྱོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པར། "ལག་པ་དང་རྐང་པའི་བྱ་བ་མི་ནུས་པ་རྣམས་ལ་"ཞེས་སོ།། ๓๗๘. ปจฺจูปการํ น สุกรํ วทามิ อนุจฺฉวิกกิริยาย กาตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. อภิวาเทนฺติ เอเตนาติ อภิวาทนํ. วนฺทมาเนหิ อนฺเตวาสิเกหิ อาจริยํ ‘‘สุขี โหตู’’ติอาทินา อภิวาเทนฺติ นาม. เตน วุตฺตํ ‘‘อภิวาทน’’นฺติ. ตทภิมุโข…เป… วนฺทิตฺวา นิปชฺชติ, เสยฺยถาปิ อายสฺมา สาริปุตฺโต. กาลานุกาลํ อุปฏฺฐานํ พีชยนปาทสมฺพาหนาทิ อนุจฺฉวิกกมฺมสฺส กรณํ นาม. อนุจฺฉวิกํ กิริยํ กาตุํ น สกฺโกติเยว, ยสฺมา อาจริเยน กตสฺส ธมฺมานุคฺคหสฺส อนฺเตวาสินา กริยมาโน อามิสานุคฺคโห สงฺขมฺปิ กลมฺปิ กลภาคมฺปิ น อุเปติเยวาติ. เตน วุตฺตํ ‘‘น สุปฺปติการํ วทามี’’ติ. ༣༧༨. མཐུན་པའི་བྱ་བས་ཕྱིར་ལན་ལྡོན་པ་བྱེད་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། ཕྱིར་ཕན་འདོགས་པ་ནི་སླ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ངས་སྨྲའོ།། འདིས་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཕྱག་འཚལ་བའོ།། ཕྱག་འཚལ་བར་བྱེད་པའི་ཉེ་གནས་རྣམས་ཀྱིས་སློབ་དཔོན་ལ། "བདེ་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་"ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ཕྱག་འཚལ་བ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་...ལྷག་མ་...ཕྱག་འཚལ་ནས་ཉལ་བར་བྱེད་དེ། དཔེར་ན་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུ་བཞིན་ནོ།། དུས་དང་དུས་སུ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་དང་། བསིལ་གཡབ་བྱེད་པ་དང་། ཞབས་བསྐུ་མཉེ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མཐུན་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ།། མཐུན་པའི་བྱ་བ་བྱེད་མི་ནུས་པ་ཉིད་དེ། གང་གི་ཕྱིར་སློབ་དཔོན་གྱིས་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་བཟུང་བ་ལ། ཉེ་གནས་ཀྱིས་ཟང་ཟིང་གི་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་ནི་གྲངས་སམ། ཆའམ། ཆའི་ཆར་ཡང་མི་ཉེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ཕྱིར་ལན་ལྡོན་པར་སླ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ངས་སྨྲའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། ๓๗๙. ปาฏิปุคฺคลิกํ ทกฺขิณํ อารพฺภ สมุฏฺฐิตํ, ‘‘ตํ เม ภควา ปฏิคฺคณฺหตู’’ติ มหาปชาปติโคตมิยา วจนํ นิมิตฺตํ กตฺวา เทสนาย อุฏฺฐิตตฺตา. น เกวลญฺจ ตสฺสา เอว วจนํ, อถ โข อานนฺทตฺเถโรปิ…เป… สมาทเปสิ, ตสฺมา วิภาคโต จุทฺทสสุ…เป… โหตีติ ทสฺเสตุํ, อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ ปติปจฺเจกํ ปุคฺคลํ ทียตีติ ปาฏิปุคฺคลิกํ. ปฐมสทฺโท ยถา อคฺคตฺโถ, เอวํ เสฏฺฐปริยาโยปีติ อาห ‘‘เชฏฺฐกวเสนปี’’ติ. อคฺคา อุตฺตเม เขตฺเต ปวตฺตตฺตา. ทุติยตติยาปิ ปรมทกฺขิณาเยว สพฺพโส สมฺมาวิกฺขมฺภิตราคาทิกิเลสตฺตา. ราคาทโย หิ อทกฺขิเณยฺยภาวสฺส การณํ. เตเนวาห – ‘‘ติณโทสานิ เขตฺตานิ, ราคโทสา อยํ ปชา’’ติอาทิ (ธ. ป. ๓๕๖). ยสฺมา ปน สวาสนํ สพฺพโส สมุจฺฉินฺนกิเลเสหิ ตโต เอว สพฺพโส อปฺปฏิหตญาณจาเรหิ อนนฺตาปริเมยฺยคุณคณาธาเรหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ สทิโส สเทวเก โลเก โกจิ ทกฺขิเณยฺโย นตฺถิ. ตสฺมา ‘‘ปรมทกฺขิณาเยวา’’ติ สาสงฺกํ วทติ. ยสฺมา ปญฺจาภิญฺโญ อฏฺฐสมาปตฺติลาภี เอว [Pg.409] โหติ โลกิยาภิญฺญานํ อฏฺฐสมาปตฺติอธิฏฺฐานตฺตา, ตสฺมา ‘‘โลกิยปญฺจาภิญฺเญ’’อิจฺเจว วุตฺตํ, น ‘‘อฏฺฐสมาปตฺติลาภิมฺหี’’ติ ตาย อวุตฺตสิทฺธตฺตา. โคสีลธาตุโกติ โคสีลสภาโว, สีลวตา สทิสสีโลติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อสโฐ’’ติอาทิ. เตน น อลชฺชิธาตุโก ปกติสิทฺโธ อิธ ปุถุชฺชนสีลวาติ อธิปฺเปโตติ ทสฺเสติ. ༣༧༩. གང་ཟག་སྒེར་གྱི་སྦྱིན་གནས་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བ་ནི། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདག་གི་དེ་བཞེས་སུ་གསོལ་"ཞེས་སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོ་གཽ་ཏ་མཱིའི་ཚིག་ལ་དམིགས་ནས་ཆོས་བསྟན་པ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། མོའི་ཚིག་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོས་ཀྱང་...ལྷག་མ་...ཡང་དག་པར་བསྐུལ་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་བཅུ་བཞི་པོ་རྣམས་ལ་...ལྷག་མ་...འགྱུར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཆོས་བསྟན་པ་འདི་བརྩམས་སོ།། དེ་ལ་གང་ཟག་རེ་རེ་ལ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་གང་ཟག་སྒེར་གྱིའོ།། "དང་པོ་"ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཆོག་གི་དོན་ཡིན་པ་བཞིན། གཙོ་བོའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱང་ཡིན་པས་ན། "གཙོ་བོའི་དབང་གིས་ཀྱང་"ཞེས་གསུངས་སོ།། ཞིང་མཆོག་ལ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་མཆོག་གོ། གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་ཡང་སྦྱིན་གནས་མཆོག་ཉིད་དེ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལེགས་པར་བསལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ནི་སྦྱིན་གནས་མ་ཡིན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ཞིང་རྣམས་ནི་རྩྭས་གནོད་ལ། སྐྱེ་བོ་འདི་དག་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་གནོད་དོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་གཏན་ནས་བཅད་པ་དང་། དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་ཅན། མཐའ་ཡས་མུ་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་གྱུར་པའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དང་མཚུངས་པའི་སྦྱིན་གནས་ཤིག་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ "སྦྱིན་གནས་མཆོག་ཉིད་དོ་"ཞེས་དོགས་པ་དང་བཅས་ཏེ་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་མངོན་ཤེས་ལྔ་དང་ལྡན་པ་ནི་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ཐོབ་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ཏེ། འཇིག་རྟེན་པའི་མངོན་ཤེས་རྣམས་ནི་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ "འཇིག་རྟེན་པའི་མངོན་ཤེས་ལྔ་དང་ལྡན་པ་"ཞེས་ཁོ་ན་གསུངས་ཀྱི། "སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ཐོབ་པ་ལ་"ཞེས་མ་གསུངས་ཏེ། དེ་མ་གསུངས་ཀྱང་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། "བ་ལང་གི་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱི་རང་བཞིན་"ཞེས་པ་ནི་བ་ལང་གི་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱི་ངང་ཚུལ་ཅན་ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་དང་མཚུངས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཅན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ "གཡོ་མེད་པ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེས་ན་འདིར་ངོ་ཚ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་མ་ཡིན་པར། རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དགོངས་པ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ།། ปริจฺฉินฺทนฺโตติ เอตฺตโกติ ปจฺเจกปฺปมาณโต ตโต เอว อญฺญมญฺญํ อสงฺกรโตว ปริจฺฉินฺทนฺโต. กถํ ปน อสงฺขฺเยยฺยภาเวน วุจฺจมาโน วิปาโก ปริจฺฉินฺโน โหติ? โสปิ ตสฺส ปริจฺเฉโท เอว อิตเรหิ อสํกิณฺณภาวทีปนโต, เอตทตฺถเมว ปุพฺเพ อสงฺกรคฺคหณํ กตํ. คุณวเสนาติ ลกฺขณสมฺปนฺนาทิคุณวเสน. อุปการวเสนาติ โภครกฺขาทิอุปการวเสน. ยํ โปสนตฺถํ ทินฺนํ, อิทํ น คหิตํ ทานลกฺขณาโยคโต. อนุคฺคหปูชนิจฺฉาวเสน หิ อตฺตโน เทยฺยวตฺถุปริจฺจาโค ทานํ ภยราคลทฺธุกามกุลาทิวเสน สาวชฺชาภาวโต. ตมฺปิ น คหิตํ อยาวทตฺถตาอปริปุณฺณภาเวน ยถาธิปฺเปตผลทานาสมตฺถภาวโต. สมฺปตฺตสฺสาติ สนฺติกาคตสฺส. เตน สมฺปตฺติปโยชเน อนเปกฺขตํ ทสฺเสติ. ผลํ ปฏิกงฺขิตฺวาติ ‘‘อิทํ เม ทานมยํ ปุญฺญํ อายตึ สุขหิตภาวาย โหตู’’ติอาทินา ผลํ ปจฺจาสีสิตฺวา. เตนสฺส ผลทาเน นมิยตํ ทสฺเสติ, ยาวทตฺถนฺติ อิมินา ปริปุณฺณผลตํ. สตคุณาติ เอตฺถ คุณสทฺโท น ‘‘คุเณน นามํ อุทฺธเรยฺย’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๑๓; อุทา. อฏฺฐ. ๕๓; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๗๖; เนตฺติ. อฏฺฐ. ๔.๓๘) วิย สมฺปตฺติอตฺโถ, ‘‘ตทฺทิคุณ’’นฺติอาทีสุ วิย น วฑฺฒนตฺโถ, ‘‘ปญฺจ กามคุณา โลเก, มโนฉฏฺฐา ปเวทิตา’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๗๓) วิย น โกฏฺฐาสตฺโถ, ‘‘อนฺตํ อนฺตคุณ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๗๗; ม. นิ. ๑.๑๑๐; ขุ. ปา. ๓) วิย น อนฺตภาคตฺโถ, อถ โข อานิสํสตฺโถติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สตานิสํสา’’ติ อาห, เต อานิสํเส สรูปโต ทสฺเสตุํ, ‘‘อายุสต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. สตคุณาติ วา สตวฑฺฒิกาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. นิปฺปริตสํ กโรตีติ อายุอาทีนํ อานิสํสานํ อปริตฺตาสํ กโรติ. อถ วา นิปฺปริตสํ กโรตีติ อายุอาทินิมิตฺตํ อปริตฺตาสํ กโรติ. อถ วา นิปฺปริตสํ กโรตีติ อายุอาทีนิ ตโต [Pg.410] อุตฺตริมฺปิ อาหาราทิเหตุ อปริตฺตาสํ กโรติ. อตฺตภาววินิมุตฺตสญฺจรณสฺส อภาวา, ‘‘ภวสเตปิ วุตฺเต อยเมวตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. สพฺพตฺถาติ, ‘‘ปุถุชฺชนทุสฺสีเล’’ติอาทีสุ สพฺพวาเรสุ. นโย เนตพฺโพติ, ‘‘อายุสหสฺสํ วณฺณสหสฺส’’นฺติอาทิโก นโย. "ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་"ཞེས་པ་ནི། འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་སོ་སོའི་ཚད་ལས་དེ་ཉིད་ཕན་ཚུན་མ་འདྲེས་པར་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའོ།། འོ་ན་གྲངས་མེད་པའི་དངོས་པོར་བརྗོད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཡོངས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་ནམ། དེ་ཡང་གཞན་དག་དང་མ་འདྲེས་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་དེའི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ཉིད་དེ། དོན་འདིའི་ཕྱིར་སྔོན་དུ་མ་འདྲེས་པར་འཛིན་པ་བྱས་སོ།། "ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་"ཞེས་པ་ནི་མཚན་ཉིད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་སོ།། "ཕན་འདོགས་པའི་དབང་གིས་"ཞེས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་སྲུང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཕན་འདོགས་པའི་དབང་གིས་སོ།། གསོ་བའི་ཕྱིར་བྱིན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་སྦྱིན་པའི་མཚན་ཉིད་དང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར་འདིར་མ་བཟུང་ངོ་།། རྗེས་སུ་འཛིན་པ་དང་མཆོད་པར་འདོད་པའི་དབང་གིས་རང་གི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་གཏོང་བ་ནི་སྦྱིན་པ་ཡིན་ལ། འཇིགས་པ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་། རྙེད་པར་འདོད་པ་དང་། རིགས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བྱས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ཡང་དགོས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་འབྲས་བུ་སྦྱིན་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་མ་བཟུང་ངོ་།། "ཕྲད་པ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འོངས་པ་ལའོ།། དེས་ནི་ཕྲད་པའི་དགོས་པ་ལ་མ་ལྟོས་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། "འབྲས་བུ་ལ་རེ་ནས་"ཞེས་པ་ནི། "བདག་གི་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་འདི་ནི་མ་འོངས་པ་ན་བདེ་བ་དང་ཕན་པའི་ཕྱིར་གྱུར་ཅིག་"ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་འབྲས་བུ་ལ་རེ་བའོ།། དེས་ནི་དེའི་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པ་ལ་གཞོལ་བ་ཉིད་སྟོན་ལ། "ཇི་ཙམ་དགོས་པ་"ཞེས་པས་འབྲས་བུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་དོ།། "འགྱུར་བརྒྱ"ཞེས་པ་འདིར་ "འགྱུར་" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། "ཡོན་ཏན་གྱིས་མིང་འདོན་པར་བྱའོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དོན་མ་ཡིན་ལ། "དེ་ཉིད་འགྱུར་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་འཕེལ་བའི་དོན་ཡང་མ་ཡིན་ཞིང་། "འཇིག་རྟེན་ན་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ནི་ཡིད་དྲུག་པར་བསྒྲགས་སོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཆ་ཤས་ཀྱི་དོན་ཡང་མ་ཡིན་ལ། "རྒྱུ་མ་དང་རྒྱུ་མའི་ཆ་ཤས་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ནང་གི་ཆ་ཤས་ཀྱི་དོན་ཡང་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཕན་ཡོན་གྱི་དོན་ཡིན་པར་སྟོན་པར། "ཕན་ཡོན་བརྒྱ་"ཞེས་གསུངས་སོ། ཕན་ཡོན་དེ་དག་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་སྟོན་པར། "ཚེ་ལོ་བརྒྱ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་ "འགྱུར་བརྒྱ་"ཞེས་པ་ནི་བརྒྱ་འགྱུར་གྱིས་འཕེལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིའི་དོན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། "ཆུང་ངུ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཚེ་ལ་སོགས་པའི་ཕན་ཡོན་རྣམས་ཆུང་ངུ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་པའོ།། ཡང་ན་ "ཆུང་ངུ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཚེ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ཆུང་ངུ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་པའོ།། ཡང་ན་ "ཆུང་ངུ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཚེ་ལ་སོགས་པ་དེ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་ཟས་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ལས་ཆུང་ངུ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་པའོ།། ལུས་ལས་གྲོལ་བའི་འཕོ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། "སྐྱེ་བ་བརྒྱར་གསུངས་པའང་དོན་འདི་ཉིད་དོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "ཐམས་ཅད་དུ་"ཞེས་པ་ནི། "སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་ལ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐེངས་ཐམས་ཅད་ལའོ།། "ཚུལ་བསྒྲེས་པར་བྱའོ་"ཞེས་པ་ནི། "ཚེ་སྟོང་དང་ཁ་དོག་སྟོང་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ལོ།། สาสนาวตรณํ นาม ยาวเทว วฏฺฏทุกฺขนิตฺถรณตฺถํ, ตญฺจ มคฺคปฏิเวธนํ, ตสฺมา นิพฺเพธภาคิยสรณคมนํ สิกฺขาปทสมาทานํ ปพฺพชฺชา อุปสมฺปทา สีลปริปูรณํ อธิจิตฺตสิกฺขานุโยโค วิปสฺสนาภาวนาติ สพฺพาเปสา โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปตฺติ เอว โหตีติ อาห – ‘‘ติสรณํ คโต อุปาสโกปี’’ติอาทิ. ตตฺถ ยถา นิพฺเพธภาคิโย สมาธิ ตาว นาม ปรมฺปราย อริยมคฺคาธิคมสฺส ปจฺจยภาวโต อุปนิสฺสโย; ตถา นิพฺเพธภาคิยํ สีลปริปูรณํ อุปสมฺปทา ปพฺพชฺชา อุปาสกสฺส ทสสุ ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐานํ อนฺตมโส สรณาทิคมนมฺปิ นิพฺเพธภาคิยํ อริยมคฺคาธิคมสฺส อุปนิสฺสโย โหติเยวาติ, ‘‘สพฺพาเปสา โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปตฺตี’’ติ วุตฺตา. ตตฺถ อนญฺญสาธารณ-วิชฺชาจรณาทิ-อสงฺขฺเยยฺยอปริเมยฺย-คุณ-สมุทยปูริเต ภควติ สทฺธมฺเม อริยสงฺเฆ อุฬารตรพหุมานคารวตํ คโต. ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวาขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ ตปฺปรายณตาทิอาการปฺปตฺโต ญาณปริโสธิโต ปสาโท สรณคมนนฺติ เตน วตฺถุคเตน ปสาเทน ปริภาวิเต สนฺตาเน กตํ ปุญฺญกฺเขตฺตสมฺปตฺติยา มหปฺผลํ มหานิสํสเมว โหตีติ อาห – ‘‘ตสฺมึ ทินฺนทานมฺปิ อสงฺขฺเยยฺยํ อปฺปเมยฺย’’นฺติ. ตยิทํ สรณํ วตฺถุตฺตเย ปสาทภาเวน อชฺฌาสยสมฺปตฺติมตฺตํ, ตาทิสสฺส ปน ปญฺจสีลํ อชฺฌาสยสมฺปตฺติอุปถมฺภิโต กายวจีสํยโมติ ตตฺถ ทินฺนํ ตโต อุตฺตริ มหปฺผลนฺติ, ทสสีลํ ปน ปริปุณฺณุโปสถสีลํ, ตตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ, ‘‘ตโต อุตฺตริ มหปฺผล’’นฺติ วุตฺตํ. สามเณรสีลาทีนํ ปน อุตฺตริ วิสิฏฺฐตราทิภาวโต ตตฺถ ตตฺถ ทินฺนสฺส วิเสสมหปฺผลตา วุตฺตา. བསྟན་པ་ལ་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། དེ་ཡང་ལམ་རྟོགས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་སྐྱབས་འགྲོ་དང་། བསླབ་པའི་གཞི་ཡང་དག་པར་བླང་བ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། ལྷག་པའི་སེམས་ཀྱི་བསླབ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་བསྒོམ་པ་སྟེ་འདི་ཐམས་ཅད་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་མངོན་དུ་བྱེད་པའི་སྒྲུབ་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པར། "སྐྱབས་གསུམ་དུ་སོང་བའི་དགེ་བསྙེན་ཡང་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། དེ་ལ་ཇི་ལྟར་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་བརྒྱུད་ནས་འཕགས་པའི་ལམ་རྟོགས་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། དགེ་བསྙེན་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་དང་བཅུ་ལ་གནས་པ་དང་། ཐ་ན་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པའང་འཕགས་པའི་ལམ་རྟོགས་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། "འདི་ཐམས་ཅད་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་མངོན་དུ་བྱེད་པའི་སྒྲུབ་པའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རིག་པ་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པ་ལ་སོགས་པའི་གྲངས་མེད་དཔག་ཏུ་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གང་བའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་། དམ་པའི་ཆོས་དང་། འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་ལ་ཆེས་རྒྱ་ཆེ་བའི་བཀུར་སྟི་དང་གུས་པ་ལ་ཞུགས་པའོ།། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། ཆོས་ནི་ལེགས་པར་གསུངས་པའོ། དགེ་འདུན་ནི་ལེགས་པར་ཞུགས་པའོ།"ཞེས་དེ་ལ་སྐྱབས་སུ་སོང་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་ལ་ཞུགས་ཤིང་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གག་པའི་དད་པ་ནི་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་ཡིན་པས། ཡུལ་དེ་ལ་དམིགས་པའི་དད་པས་ཡོངས་སུ་བསྒོས་པའི་རྒྱུད་ལ་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་དང་ཕན་ཡོན་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པར། "དེ་ལ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པའང་གྲངས་མེད་དཔག་ཏུ་མེད་པའོ་"ཞེས་སོ།། སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་འདི་ནི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་དད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཙམ་ཡིན་ལ། དེ་ལྟ་བུ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ནི་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་བཏེགས་པའི་ལུས་དང་ངག་གི་སྡོམ་པ་ཡིན་པས། དེ་ལ་བྱིན་པ་ནི་དེ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ཡིན་ལ། ཚུལ་ཁྲིམས་བཅུ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན་པས། དེ་ལ་བྱིན་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ "དེ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་འབྲས་བུ་ཆེའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དགེ་ཚུལ་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་ལས་ཀྱང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དང་དེ་དག་ལ་བྱིན་པ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ།། มคฺคสมงฺคิตา นาม มคฺคจิตฺตกฺขณปริจฺฉินฺนา, ตสฺมิญฺจ ขเณ กถํ ทาตุํ ปฏิคฺคเหตุญฺจ สมฺภวตีติ โจเทติ ‘‘กึ ปน มคฺคสมงฺคิสฺส สกฺกา ทานํ ทาตุ’’นฺติ. อิตโร ตาทิเส สติ สมเยติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อาม สกฺกา’’ติ ปฏิชานิตฺวา, ‘‘อารทฺธวิปสฺสโก’’ติอาทินา ตมตฺถํ วิวรติ. ตสฺมึ ขเณติ ตสฺมึ ปกฺขิปนกฺขเณ. ยทิ อฏฺฐมกสฺส โสตาปนฺนสฺส ทินฺนทานํ [Pg.411] ผลโต อสงฺขฺเยยฺยเมว, โก เนสํ วิเสโสติ อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. เตน สติปิ อสงฺขฺเยยฺยภาวสามญฺเญ อตฺถิ เนสํ อปฺปพหุภาโว สํวฏฺฏฏฺฐายี อสงฺขฺเยยฺยมหากปฺปาสงฺขฺเยยฺยานํ วิยาติ ทสฺเสติ. มคฺคสมงฺคีนํ เตน เตน โอธินา สํกิเลสธมฺมานํ ปหียมานตฺตา โวทานธมฺมานํ วฑฺฒมานตฺตา อปริโยสิตกิจฺจตฺตา อปริปุณฺณคุณตา, ปริโยสิตกิจฺจตฺตา ผลสมงฺคีนํ ปริปุณฺณคุณตาติ ตํตํมคฺคฏฺเฐหิ ผลฏฺฐานํ เขตฺตาติสยตา เวทิตพฺพา. เหฏฺฐิมเหฏฺฐิเมหิ ปน มคฺคฏฺเฐหิ อุปริมานํ มคฺคฏฺฐานํ ผลฏฺเฐหิ ผลฏฺฐานํ อุตฺตริตรตา ปากฏา เอว. ตถา หิ อุปริมานํ ทินฺนทานสฺส มหปฺผลตา วุตฺตา. ལམ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ལམ་གྱི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མས་ཡོངས་སུ་ཆད་པ་ཡིན་ལ། སྐད་ཅིག་མ་དེ་ལ་ཇི་ལྟར་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པ་དང་ལེན་པར་འགྱུར་རམ་ཞེས་རྒོལ་བར་བྱེད་དེ། 'ཅི་ལམ་དང་ལྡན་པ་ལ་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནུས་སམ།' ཞེས་སོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་དེ་ལྟ་བུའི་དུས་ཡོད་པར་སྟོན་པར། 'འོ་ན་ནུས་སོ།' ཞེས་ཁས་བླངས་ནས། 'ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པ།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དོན་དེ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །'སྐད་ཅིག་མ་དེ་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལ་འཇུག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལའོ། །གལ་ཏེ་སྐྱེས་བུ་བརྒྱད་པ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པའི་འབྲས་བུ་ནི་གྲངས་མེད་པ་ཉིད་ཡིན་ན། དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་ཅི་ཡོད་ཅེ་ན། 'དེ་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེས་ནི་གྲངས་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཐུན་མོང་བ་ཡོད་ཀྱང་། དེ་དག་ལ་མང་ཉུང་གི་དབྱེ་བ་ཡོད་དེ། འཇིག་རྟེན་འཇིག་ཆགས་ཀྱི་བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་གྲངས་མེད་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །ལམ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ནི་མཚམས་དེ་དང་དེས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་རྣམས་སྤངས་ཤིང་། རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཆོས་རྣམས་འཕེལ་བས་བྱ་བ་མ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་ཡོན་ཏན་མ་རྫོགས་པ་ཡིན་ལ། འབྲས་བུ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ནི་བྱ་བ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་ཡོན་ཏན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་པས། ལམ་ལ་གནས་པ་དེ་དང་དེ་དག་ལས་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པ་རྣམས་ཞིང་གི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་འོག་མ་འོག་མའི་ལམ་ལ་གནས་པ་རྣམས་ལས་གོང་མ་གོང་མའི་ལམ་ལ་གནས་པ་དང་། འབྲས་བུ་ལ་གནས་པ་རྣམས་ལས་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པ་རྣམས་ཆེས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་ན་གོང་མ་རྣམས་ལ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེ་བར་གསུངས་སོ། ། ๓๘๐. กามญฺเจตฺถ พุทฺธปฺปมุเข อุภโตสงฺเฆ เกวเล จ ภิกฺขุสงฺเฆ ทานํ อตฺถิ เอว, น ปน พุทฺธปฺปมุเข ภิกฺขุสงฺเฆ, ตํ ปน พุทฺธปฺปมุขอุภโตสงฺเฆเนว สงฺคหิตนฺติ อวิรุทฺธํ. น ปาปุณนฺติ มหปฺผลภาเวน สทิสตมฺปิ, กุโต อธิกตํ. ༣༨༠. འདིར་སངས་རྒྱས་གཙོ་བྱས་པའི་དགེ་འདུན་གཉིས་དང་། དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་འབའ་ཞིག་ལ་སྦྱིན་པ་ཡོད་པ་ནི་འདོད་པ་ཉིད་དེ། འོན་ཀྱང་སངས་རྒྱས་གཙོ་བྱས་པའི་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ལ་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་སངས་རྒྱས་གཙོ་བྱས་པའི་དགེ་འདུན་གཉིས་ཀྱིས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་མི་འགལ་ལོ། །འབྲས་བུ་ཆེ་བའི་དངོས་པོས་མཚུངས་པ་ཉིད་དུའང་མི་སླེབས་ན། ལྷག་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། ‘‘ตถาคเต ปรินิพฺพุเต อุภโตสงฺฆสฺส’’ อิจฺเจว วุตฺตตฺตา – ‘‘กึ ปนา’’ติอาทินา โจเทติ. อิตโร ปรินิพฺพุเต ตถาคเต ตํ อุทฺทิสฺส คนฺธปุปฺผาทิปริจฺจาโค วิย จีวราทิปริจฺจาโคปิ มหปฺผโล โหติเยวาติ กตฺวา ปฏิปชฺชนวิธึ ทสฺเสตุํ, ‘‘อุภโตสงฺฆสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เอตฺตกาเยว, ภิกฺขู อุทฺทิสถา’’ติ เอวํ ปริจฺเฉทสฺส อกรเณน อุปจารสีมาปริยาปนฺนานํ เขตฺตปริยาปนฺนานํ วเสน อปริจฺฉินฺนกมหาภิกฺขุสงฺเฆ. 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ན་དགེ་འདུན་གཉིས་ལ།' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'ཅི་ཡང་།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་རྒོལ་བར་བྱེད་དོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ན་དེ་ལ་དམིགས་ཏེ་སྤོས་དང་མེ་ཏོག་ལ་སོགས་པ་གཏོང་བ་བཞིན། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པ་གཏོང་བའང་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱས་ནས། སྒྲུབ་པའི་ཆོ་ག་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'དགེ་འདུན་གཉིས་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'འདི་ཙམ་གྱི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་དམིགས་ཤིག' ཅེས་དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་མ་བཅད་པར། ཉེ་འཁོར་གྱི་མཚམས་སུ་གཏོགས་པ་དང་། ཞིང་དུ་གཏོགས་པའི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་མ་བཅད་པའི་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ཆེན་པོ་ལའོ། ། โคตฺตํ วุจฺจติ สาธารณนามํ, มตฺตสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ, ตสฺมา สมณาติ โคตฺตมตฺตํ อนุภวนฺติ ธาเรนฺตีติ โคตฺรภุโน. เตนาห ‘‘นามมตฺตสมณา’’ติ. ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหโต สมณคโณ สงฺโฆ, ตสฺมา สงฺโฆ ทุสฺสีโล นาม นตฺถิ. คุณสงฺขายาติ อานิสํสคณนาย, มหปฺผลตายาติ อตฺโถ. กาสาว…เป… อสงฺขฺเยยฺยาติ วุตฺตา สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทินฺนตฺตา. ยถา ปน สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทานํ โหติ, ตํ วิธึ ทสฺเสตุํ, ‘‘สงฺฆคตา ทกฺขิณา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ จิตฺตีการนฺติ คารวํ. རིགས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐུན་མོང་གི་མིང་ལ་བརྗོད་དོ། །'ཙམ་' གྱི་སྒྲ་ནི་བསྡུས་ནས་བསྟན་པ་ཡིན་པས། དགེ་སྦྱོང་ཞེས་པའི་རིགས་ཙམ་མྱོང་ཞིང་འཛིན་པས་ན་རིགས་ཀྱི་གནས་སྐབས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'མིང་ཙམ་གྱི་དགེ་སྦྱོང་' ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྟ་བ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་མཚུངས་པས་འདུས་པའི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཚོགས་ནི་དགེ་འདུན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དགེ་འདུན་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ། །'ཡོན་ཏན་གྱི་གྲངས་ཀྱིས།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕན་ཡོན་གྱི་གྲངས་ཀྱིས་ཏེ། འབྲས་བུ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །'ངུར་སྨྲིག...པེ་...གྲངས་མེད་པ།' ཞེས་གསུངས་པ་ནི་དགེ་འདུན་ལ་དམིགས་ཏེ་བྱིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་ཇི་ལྟར་དགེ་འདུན་ལ་དམིགས་ཏེ་སྦྱིན་པ་འགྱུར་བ་དེའི་ཆོ་ག་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'དགེ་འདུན་ལ་གཏོགས་པའི་ཡོན་སྦྱིན།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'སེམས་ལ་བྱེད་པ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་གུས་པའོ། ། สงฺฆโต น ปุคฺคลโต. อญฺญถตฺตํ อาปชฺชตีติ ‘‘อิมสฺส มยา ทินฺนํ สงฺฆสฺส ทินฺนํ โหตี’’ติ เอวํ จิตฺตํ อนุปฺปาเทตฺวา, ‘‘สงฺฆสฺส ทสฺสามี’’ติ เทยฺยธมฺมํ [Pg.412] ปฏิยาเทตฺวา สามเณรสฺส นาม ทาตพฺพํ ชาตนฺติ อญฺญถตฺตํ อาปชฺชติ; ตสฺมา ตสฺส ทกฺขิณา สงฺฆคตา น โหติเยว ปุคฺคลวเสน จิตฺตสฺส ปริณามิตตฺตา. นิพฺเพมติโก หุตฺวาติ ‘‘กึ นุ โข มยา อิมสฺส ทินฺนํ โหติ วา น วา’’ติ วิมตึ อนุปฺปาเทตฺวา, ‘‘โย ปนา’’ติอาทินา วุตฺตากาเรน กโรติ. དགེ་འདུན་ལས་ཡིན་གྱི་གང་ཟག་ལས་མ་ཡིན་ནོ། །'གཞན་དུ་འགྱུར་བར་འགྱུར་བ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི། 'འདི་ལ་བདག་གིས་བྱིན་པ་ནི་དགེ་འདུན་ལ་བྱིན་པར་འགྱུར་རོ།' ཞེས་དེ་ལྟར་སེམས་མ་བསྐྱེད་པར། 'དགེ་འདུན་ལ་སྦྱིན་ནོ།' ཞེས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་བཤམས་ནས། དགེ་ཚུལ་གྱི་མིང་ལ་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་གཞན་དུ་འགྱུར་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་དེའི་ཡོན་སྦྱིན་ནི་དགེ་འདུན་ལ་གཏོགས་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དེ། གང་ཟག་གི་དབང་གིས་སེམས་བསྒྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །'ཐེ་ཚོམ་མེད་པར་གྱུར་ཏེ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི། 'ཅི་བདག་གིས་འདི་ལ་བྱིན་པ་འགྱུར་རམ་མི་འགྱུར།' ཞེས་ཐེ་ཚོམ་མ་བསྐྱེད་པར། 'གང་ཡང་།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བྱེད་དོ། ། ตตฺถาติอาทินา วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ปากฏกรณตฺถํ วตฺถุํ นิทสฺเสติ, ‘‘ปรสมุทฺทวาสิโน’’ติอาทินา. โอปุญฺชาเปตฺวา ปริภณฺฑํ กาเรตฺวา, หริตโคมเยน อุปลิมฺปิตฺวาติ อตฺโถ. กาสาวกณฺฐสงฺฆสฺสาติ กาสาวกณฺฐสมูหสฺส. โก โสเธตีติ มหปฺผลภาวกรเณน โก วิโสเธติ. มหปฺผลภาวาปตฺติยา หิ ทกฺขิณา วิสุชฺฌติ นาม. ตตฺถ เยสํ หตฺเถ ทินฺนํ, เตสํ วเสน ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาย วิสุทฺธตฺตา, – ‘‘ตทาปาหํ, อานนฺท, สงฺฆคตํ ทกฺขิณํ อสงฺขฺเยยฺยํ อปฺปเมยฺยํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๘๐) จ วุตฺตํ, ตสฺมา กมฺมวเสเนว ทกฺขิณาวิสุทฺธึ ปุจฺฉติ. อิตโร อริยสงฺเฆ ทินฺนทกฺขิณาย นิพฺพิสิฏฺฐํ กตฺวา วุตฺตตฺตา มตฺถกปฺปตฺตสฺเสว อริยสงฺฆสฺส วเสน ทกฺขิณาวิสุทฺธึ ทสฺเสนฺโต, ‘‘สาริปุตฺต…เป… โสเธนฺตี’’ติ วตฺวา ปุน, ‘‘เย เกจิ อรหนฺโต โสเธนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. เถรา จิรปรินิพฺพุตาติ อิทํ อชฺชตนานมฺปิ อริยานํ สาวกตํ ทสฺเสนฺเตน มคฺคโสธนวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, น อุทฺทิสฺส ปุญฺญกรเณ สติ อกรณปฺปตฺติยา. เอวญฺหิ ‘‘อสีติมหาเถรา โสเธนฺตี’’ติ อิทํ สุวุตฺตํ โหติ, น อญฺญถา. 'དེ་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བཤད་པའི་དོན་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། 'རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་ན་གནས་པ།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གཏམ་རྒྱུད་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། །'སྤུངས་སུ་བཅུག་ནས་སྐོར་ས་བྱས་ཏེ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་བ་ལང་གི་ལྕི་བ་ལྗང་ཁུས་བྱུགས་ནས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །'ངུར་སྨྲིག་སྐེ་ལ་གྱོན་པའི་དགེ་འདུན་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངུར་སྨྲིག་སྐེ་ལ་གྱོན་པའི་ཚོགས་ལའོ། །'སུས་དག་པར་བྱེད།' ཅེས་བྱ་བ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་བྱེད་པས་སུས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད། འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས་ན་ཡོན་སྦྱིན་རྣམ་པར་དག་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་གང་དག་གི་ལག་ཏུ་བྱིན་པ་དེ་དག་གི་དབང་གིས་ལེན་པ་པོ་ལས་ཡོན་སྦྱིན་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར། 'ཀུན་དགའ་བོ། དེའི་ཚེ་ཡང་བདག་གིས་དགེ་འདུན་ལ་གཏོགས་པའི་ཡོན་སྦྱིན་ནི་གྲངས་མེད་པ་ཚད་མེད་པར་སྨྲའོ།' ཞེས་ཀྱང་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་ལས་ཀྱི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་ཡོན་སྦྱིན་རྣམ་པར་དག་པ་འདྲིའོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་ལ་བྱིན་པའི་ཡོན་སྦྱིན་ནི་ཁྱད་པར་མེད་པར་བྱས་ནས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། རྩེ་མོར་ཕྱིན་པ་ཉིད་ཀྱི་འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་གྱི་དབང་གིས་ཡོན་སྦྱིན་རྣམ་པར་དག་པ་སྟོན་པར། 'ཤཱ་རིའི་བུ་...པེ་...དག་པར་བྱེད།' ཅེས་གསུངས་ནས། ཡང་ 'གང་དག་དགྲ་བཅོམ་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་དག་པར་བྱེད།' ཅེས་སྟོན་པར། 'གཞན་ཡང་།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'གནས་བརྟན་རྣམས་ཡུན་རིང་པོར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ།' ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་དེང་སང་གི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཉིད་ཀྱང་སྟོན་པས་ལམ་རྣམ་པར་དག་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱ་ཡི། དམིགས་ནས་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་ཡོད་བཞིན་དུ་མི་བྱེད་པར་འགྱུར་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ན་ 'གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་བརྒྱད་ཅུས་དག་པར་བྱེད།' ཅེས་བྱ་བ་འདི་ལེགས་པར་བཤད་པ་ཡིན་གྱི་གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ། ། ‘‘สงฺฆคตาย ทกฺขิณายา’’ติ กามญฺเจตํ สาธารณวจนํ, ตถาปิ ตตฺถ ตตฺถ ปุคฺคลวิเสโส ญาตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อตฺถิ พุทฺธปฺปมุโข สงฺโฆ’’ติอาทิมาห. น อุปเนตพฺโพ ภควโต กาเล ภิกฺขูนํ อภิญฺญาปฏิสมฺภิทาคุณวเสน อติวิย อุฬารภาวโต, เอตรหิ ตทภาวโต. เอตรหิ สงฺโฆ…เป… น อุปเนตพฺโพติ เอตฺถ นยานุสาเรน อตฺโถ วตฺตพฺโพ. เตน เตเนว สมเยนาติ ตสฺส ตสฺส กาลสฺส สมฺปตฺติวิปตฺติมุเขน ปฏิปตฺติยา อุฬารตํ อนุฬารตญฺจ อุลฺลิงฺเคติ. ยตฺถ หิ ภิกฺขู คุเณหิ สพฺพโส ปริปุณฺณา โหนฺติ, ตสฺมึ สมเย สงฺฆคตา ทกฺขิณา อิตรสฺมึ สมเย ทกฺขิณโต มหปฺผลตราติ ทฏฺฐพฺพา. สงฺเฆ จิตฺตีการํ กาตุํ สกฺโกนฺตสฺสาติ สุปฺปฏิปนฺนตาทึ สงฺเฆ อาวชฺชิตฺวา สงฺฆคเตน [Pg.413] ปสาเทน สงฺฆสฺส สมฺมุขา วิย ตสฺมึ ปุคฺคเล จ คารววเสน เทนฺตสฺส ปุถุชฺชนสมเณ ทินฺนํ มหปฺผลตรํ สงฺฆโต อุทฺทิสิตฺวา คหิตตฺตา, ‘‘สงฺฆสฺส เทมี’’ติเยว ทินฺนตฺตา จ. 'དགེ་འདུན་ལ་གཏོགས་པའི་ཡོན་སྦྱིན་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ཐུན་མོང་གི་ཚིག་ཡིན་པ་ཉིད་དུ་འདོད་ཀྱང་། དེ་ལྟ་ནའང་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་གང་ཟག་གི་ཁྱད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་པར། 'སངས་རྒྱས་གཙོ་བྱས་པའི་དགེ་འདུན་ཡོད།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དུས་སུ་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་མངོན་ཤེས་དང་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་དང་། དེང་སང་དེ་དག་མེད་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་གཏུགས་པར་མི་བྱའོ། །'དེང་སང་དགེ་འདུན་...པེ་...ཉེ་བར་གཏུགས་པར་མི་བྱའོ།' ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཚུལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་དོན་བརྗོད་པར་བྱའོ། །'དུས་དེ་དང་དེ་ཉིད་ཀྱིས།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་དུས་དེ་དང་དེའི་འབྱོར་པ་དང་རྒུད་པའི་སྒོ་ནས་སྒྲུབ་པའི་རྒྱ་ཆེ་བ་དང་རྒྱ་མི་ཆེ་བ་ཉིད་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། །གང་དུ་དགེ་སློང་རྣམས་ཡོན་ཏན་གྱིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡོད་ན། དུས་དེར་དགེ་འདུན་ལ་གཏོགས་པའི་ཡོན་སྦྱིན་ནི་དུས་གཞན་གྱི་ཡོན་སྦྱིན་ལས་ཆེས་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །'དགེ་འདུན་ལ་སེམས་ལ་བྱེད་པ་བྱེད་ནུས་པ་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་དགེ་འདུན་ལ་བསམས་ནས། དགེ་འདུན་ལ་གཏོགས་པའི་དད་པས་དགེ་འདུན་གྱི་མངོན་སུམ་དུ་ཡོད་པ་བཞིན་དུ་གང་ཟག་དེ་ལའང་གུས་པའི་དབང་གིས་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དགེ་སྦྱོང་ལ་བྱིན་པ་ནི་ཆེས་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ཡིན་ཏེ། དགེ་འདུན་ལ་དམིགས་ནས་བླངས་པའི་ཕྱིར་དང་། 'དགེ་འདུན་ལ་སྦྱིན་ནོ།' ཞེས་བྱིན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། ། เอเสว นโยติ อิมินา, ‘‘โสตาปนฺเน ทินฺนํ มหปฺผลตร’’นฺติ เอวมาทึ อติทิสติ. อาทิ-สทฺเทน อุทฺทิสิตฺวา คหิโต สกทาคามี, ปาฏิปุคฺคลิโก อนาคามีติ เอวมาทิ สงฺคหิตํ. มหปฺผลตรเมว. เตนาห ภควา – ‘‘น ตฺเววาหํ, อานนฺท, เกนจิ ปริยาเยน สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย ปาฏิปุคฺคลิกํ ทานํ มหปฺผลตรํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๘๐). ยทิ ขีณาสเว ทินฺนทานโต สงฺฆโต อุทฺทิสิตฺวา คหิตทุสฺสีเลปิ ทินฺนทานํ มหปฺผลํ, เอวํ สนฺเต – ‘‘สีลวโต, มหาราช, ทินฺนํ มหปฺผลํ, โน ตถา ทุสฺสีเล’’ติ อิทํ กถนฺติ อาห – ‘‘ตํ อิมํ นยํ คหายา’’ติอาทิ. สงฺฆโต อุทฺทิสิตฺวา คหณวิธึ ปหาย ทุสฺสีลสฺเสว คหณวเสน วุตฺตํ. อิมสฺมึ จตุกฺเก ทฏฺฐพฺพนฺติ อิมสฺส ปทสฺส วเสน ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ หิ ‘‘ปฏิคฺคาหกา โหนฺติ ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา’’ติ อาคตํ. 'ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།' ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི། 'རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་བྱིན་པ་ནི་ཆེས་འབྲས་བུ་ཆེ་བའོ།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། །'ལ་སོགས་པ་' ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་དམིགས་ནས་བླངས་པའི་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་དང་། གང་ཟག་སྒེར་གྱི་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་སོ། །ཆེས་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ 'ཀུན་དགའ་བོ། བདག་གིས་རྣམ་གྲངས་གང་གིས་ཀྱང་དགེ་འདུན་ལ་གཏོགས་པའི་ཡོན་སྦྱིན། ལས་གང་ཟག་སྒེར་གྱི་སྦྱིན་པ་ཆེས་འབྲས་བུ་ཆེ་བར་མི་སྨྲའོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་ལས་དགེ་འདུན་ལ་དམིགས་ནས་བླངས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་ལ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པའང་འབྲས་བུ་ཆེ་ན། དེ་ལྟ་ཡིན་ན་ 'རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ལ་བྱིན་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ཡིན་གྱི། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་ལ་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ།' ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། 'ཚུལ་འདི་བཟུང་ནས།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དགེ་འདུན་ལ་དམིགས་ནས་ལེན་པའི་ཆོ་ག་བོར་ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་ཉིད་ལེན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །'བཞི་པོ་འདི་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་འདིའི་དབང་གིས་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་ 'ལེན་པ་པོ་རྣམས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་སྡིག་པའི་ཆོས་ཅན་ཡིན།' ཞེས་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། ། ๓๘๑. วิสุชฺฌตีติ น กิลิสฺสติ, มหาชุติการี มหาวิปฺผารา โหตีติ อตฺโถ. สุจิธมฺโมติ ราคาทิอสุจิวิธมเนน สุจิสภาโว. น ปาปธมฺโมติ น นิหีนสภาโว ปาปกิริยาย. อกุสลธมฺโม หิ เอกนฺตนิหีโน. ชูชโก สีลวา กลฺยาณธมฺโม น โหติ. ตสฺส มหาโพธิสตฺตสฺส อตฺตโน ปุตฺตทานํ ทานปารมิยา มตฺถกํ คณฺหนฺตํ มหาปถวีกมฺปนสมตฺถํ ชาตํ, สฺวายํ ทานคุโณ เวสฺสนฺตรมหารญฺญา กเถตพฺโพติ. ༣༨༡. 'རྣམ་པར་དག་པ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་སྟེ། གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོ་བྱེད་པ་དང་ཁྱབ་པ་ཆེན་པོ་ཡོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །'ཆོས་གཙང་བ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་མི་གཙང་བ་བཅོམ་པས་གཙང་བའི་རང་བཞིན་ནོ། །'སྡིག་པའི་ཆོས་ཅན་མ་ཡིན་པ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྡིག་པ་བྱེད་པས་དམན་པའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའོ། །མི་དགེ་བའི་ཆོས་ནི་གཏན་ནས་དམན་པ་ཉིད་དོ། །ཛུ་ཛ་ཀ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་དང་དགེ་བའི་ཆོས་ཅན་མ་ཡིན་ནོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་དེས་རང་གི་བུ་སྦྱིན་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་རྩེ་མོར་འཛིན་པ་སྟེ། ས་ཆེན་པོ་གཡོ་བར་ནུས་པ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ལ། སྦྱིན་པའི་ཡོན་ཏན་འདི་ནི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱིས་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། อุทฺธรตีติ พหุลํ กตปาปกมฺมวเสน ลทฺธวินิปาตโต อุทฺธรติ. ตสฺมา นตฺถิ มยฺหํ กิญฺจิ จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. 'འདྲེན་པ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྡིག་པའི་ལས་མང་དུ་བྱས་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའི་ལོག་ལྟུང་ལས་འདྲེན་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་བདག་གི་སེམས་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། ། เปตทกฺขิณนฺติ เปเต อุทฺทิสฺส ทาตพฺพทกฺขิณํ. ปาปิตกาเลเยวาติ, ‘‘อิทํ ทานํ อสุกสฺส เปตสฺส โหตู’’ติ อุทฺทิสนวเสน ปตฺเต ปาปิตกาเลเยว. อสฺสาติ เปตสฺส. ปาปุณีติ ผลสมาปตฺติยา วเสน ปาปุณิ. อยญฺหิ เปเต อุทฺทิสฺส ทาเน ธมฺมตา. 'ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡོན་སྦྱིན།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡི་དྭགས་ལ་དམིགས་ཏེ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཡོན་སྦྱིན་ནོ། །'ཕུལ་བའི་དུས་ཉིད་དུ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི། 'སྦྱིན་པ་འདི་ནི་ཡི་དྭགས་ཆེ་གེ་མོ་དེ་ལ་འགྱུར་ཅིག' ཅེས་དམིགས་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པར་བྱས་པའི་དུས་ཉིད་དུའོ། །'དེ་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡི་དྭགས་ལའོ། །'ཐོབ་པར་གྱུར།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབྲས་བུ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །འདི་ནི་ཡི་དྭགས་ལ་དམིགས་ཏེ་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པའི་ཆོས་ཉིད་དོ། ། ตทา [Pg.414] โกสลรญฺโญ ปริจฺจาควเสน อติวิย อุฬารชฺฌาสยตํ, พุทฺธปฺปมุขสฺส จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุกฺกํสคตคุณวิสิฏฺฐตํ สนฺธายาห, ‘‘อสทิสทานํ กเถตพฺพ’’นฺติ. དེའི་ཚེ་ཀོ་ས་ལའི་རྒྱལ་པོས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་དབང་གིས་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་བསམ་པ་དང་། སངས་རྒྱས་གཙོ་བྱས་པའི་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་གྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ། 'མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྦྱིན་པ་བརྗོད་པར་བྱའོ།' ཞེས་སོ། ། อสารมฺปิ เขตฺตนฺติ สารหีนํ ทุกฺเขตฺตํ. สมเยติ กสนารเห กาเล. ปํสุํ อปเนตฺวาติ นิสฺสารํ ปํสุํ นีหริตฺวา. สารพีชานีติ สภาวโต อภิสงฺขารโต จ สารภูตานิ พีชานิ. ปติฏฺฐเปตฺวาติ วปิตฺวา. เอวนฺติ ยถา กสฺสโก อตฺตโน ปโยคสมฺปตฺติยา อสาเรปิ เขตฺเต ผลํ อธิคจฺฉติ. เอวํ สีลวา อตฺตโน ปโยคสมฺปตฺติยา ทุสฺสีลสฺสปิ ทตฺวา ผลํ มหนฺตํ อธิคจฺฉติ. อิมินา อุปาเยนาติ อิมินา ปฐมปเท วุตฺตนเยน. สพฺพปเทสูติ สพฺพโกฏฺฐาเสสุ วิสุชฺฌนํ วุตฺตํ, ตติยปเท ปน วิสุชฺฌนํ ปฏิกฺขิตฺตเมว. 'སྙིང་པོ་མེད་པའི་ཞིང་།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྙིང་པོ་དང་བྲལ་བའི་ཞིང་ངན་པའོ། །'དུས་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྨོ་བར་འོས་པའི་དུས་ལའོ། །'ས་བསལ་ནས།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྙིང་པོ་མེད་པའི་ས་ཕྱིར་བཏོན་ནས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །'ས་བོན་བཟང་པོ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་བཞིན་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ལས་སྙིང་པོར་གྱུར་པའི་ས་བོན་རྣམས་སོ། །'བཏབ་ནས།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཏབ་ནས་སོ། །'དེ་བཞིན།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་ལྟར་ཞིང་པས་རང་གི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་སྙིང་པོ་མེད་པའི་ཞིང་ལའང་འབྲས་བུ་ཐོབ་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པས་རང་གི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་ལའང་བྱིན་ཏེ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །'ཐབས་འདིས།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྐང་པ་དང་པོར་བཤད་པའི་ཚུལ་འདིས། །'རྐང་པ་ཐམས་ཅད་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནས་ཐམས་ཅད་དུ་རྣམ་པར་དག་པ་གསུངས་ལ། རྐང་པ་གསུམ་པ་ལ་ནི་རྣམ་པར་དག་པ་བཀག་པ་ཉིད་དོ། ། ๓๘๒. อรหโต ทินฺนทานเมว อคฺคํ ทานเจตนาย เกนจิ อุปกฺกิเลเสน อนุปกฺกิลิฏฺฐตฺตา, ปฏิคฺคาหกสฺส อคฺคทกฺขิเณยฺยตฺตา. เตนาห – ‘‘ภวาลยสฺส ภวปตฺถนาย อภาวโต’’ติ, ‘‘อุภินฺนมฺปี’’ติ วจนเสโส. ขีณาสโว ทานผลํ น สทฺทหตีติ อิทํ ตสฺส อปฺปหีนกิเลสชนสฺส วิย กมฺมกมฺมผลานํ สทฺทหนากาเรน ปวตฺติ นตฺถีติ กตฺวา วุตฺตํ, ยโต อรหา ‘‘อสทฺโธ อกตญฺญู จ…เป… โปริโส’’ติ (ธ. ป. ๙๗) โถมียติ. อสทฺทหนํ อนุมานปกฺขิกํ, อนุมานญฺจ สํสยปุพฺพกํ, นิสฺสนฺทิทฺโธ จ กมฺมกมฺมผเลสุ ปจฺจกฺขภาวํ คโต. ตเมว หิ นิจฺฉิตภาวสิทฺธํ นิสฺสนฺทิทฺธตํ สนฺธาย – ‘‘ทานผลํ สทฺทหนฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิ เอวํ เตน กตกมฺมํ กมฺมลกฺขณปฺปตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘ขีณาสเวนา’’ติอาทิ. เตเนวาห – ‘‘นิจฺฉนฺทราคตฺตา’’ติ, เอตญฺจ ลกฺขณวจนํ, เกนจิ กิเลเสน อนุปกฺกิลิฏฺฐตฺตาติ อธิปฺปาโย. อสฺสาติ ขีณาสวสฺส ทานํ. ༣༨༢. དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་ཉིད་མཆོག་ཡིན་ཏེ། སྦྱིན་པའི་སེམས་པ་ཉོན་མོངས་པ་གང་གིས་ཀྱང་མ་གོས་པའི་ཕྱིར་དང་། ལེན་པ་པོ་ནི་སྦྱིན་གནས་མཆོག་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“སྲིད་པའི་གནས་དང་སྲིད་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་ལ། “གཉིས་ཀའང་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ལྷག་མའོ། །ཟག་པ་ཟད་པས་སྦྱིན་པའི་འབྲས་བུ་ལ་མི་དད་དོ་ཞེས་པ་འདི་ནི། ཉོན་མོངས་པ་མ་སྤངས་པའི་སྐྱེ་བོ་བཞིན་དུ་ལས་དང་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལ་དད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པ་མེད་པར་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་“མ་དད་བྱེད་པ་མེད་པ་དང་...སོགས་...སྐྱེས་བུ་” (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ༩༧) ཞེས་བསྔགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །མི་དད་པ་ནི་རྗེས་སུ་དཔག་པའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ལ། རྗེས་སུ་དཔག་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཡིན་ཞིང་། ཐེ་ཚོམ་མེད་པ་ནི་ལས་དང་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལ་མངོན་སུམ་གྱི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །ངེས་པའི་རང་བཞིན་དུ་གྲུབ་པའི་ཐེ་ཚོམ་མེད་པ་དེ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས། “སྦྱིན་པའི་འབྲས་བུ་ལ་དད་པ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་དེས་བྱས་པའི་ལས་ནི་ལས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་“ཟག་པ་ཟད་པས་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་ལ། འདི་ནི་མཚན་ཉིད་སྟོན་པའི་ཚིག་ཡིན་ཏེ། ཉོན་མོངས་པ་གང་གིས་ཀྱང་མ་གོས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“དེའི་”ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་སྦྱིན་པའོ།། กึ ปน สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติอาทินา ทายกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิ โจทิตา, สาริปุตฺตตฺเถเรนาติอาทินา ปน ปฏิคฺคาหกโตติ วทนฺติ; ตทยุตฺตํ, สาวกสฺส มหปฺผลภาเว สํสยาภาวโต, เหฏฺฐา นิจฺฉิตตฺตา จ, ตสฺมา อุภเยนปิ ทายกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิ เอว โจทิตา. สา หิ อิธ สาธารณวเสน นิจฺฉิตตฺตา สํสยวตฺถุ. เตนาห [Pg.415] – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธน…เป… วทนฺตี’’ติ. สมฺมาสมฺพุทฺธํ หีติอาทิ ยถาวุตฺตอตฺถสฺส การณวจนํ. อญฺโญ ทานสฺส วิปากํ ชานิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ สพฺพโส สตฺตานํ กมฺมวิปากวิภาคชานนญาณสฺส อนนุญฺญาตตฺตา. เตนาห ภควา – ‘‘ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, สตฺตา น ชานนฺติ, ทานสํวิภาคสฺส วิปากํ ยถาหํ ชานามิ, ตสฺมา อทตฺวา ภุญฺชนฺตี’’ติอาทิ (อิติวุ. ๒๖). เอเตน เอตฺถ ญาณวิโสธนํ นาม กถิตํ, น ทกฺขิณาย วิสุทฺธิ นาม ทายกโต ปฏิคฺคาหกโต จ วเสน โหตีติ; สมฺมาสมฺพุทฺเธน สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ทินฺนทานํ สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิสุทฺธิยา ญาณสฺส จ อติวิย อุฬารตฺตา มหานุภาวํ นาม สิยา มหาเตชวนฺตญฺจ; น มหปฺผลํ เตสํ สนฺตาเน ปริปุณฺณผลสฺส อสมฺภวโต. ยทิ ทินฺนทานํ ปริปุณฺณผลํ น โหติ อุภยวิปากทานาภาวโต, ปวตฺติวิปากทายี ปน โหตีติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ทานํ หี’’ติอาทิมาห. “འོན་ཀྱང་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་སྦྱིན་བདག་གི་སྒོ་ནས་སྦྱིན་པའི་རྣམ་པར་དག་པ་བསྟན་ལ། “གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་ནི་ལེན་པ་པོའི་སྒོ་ནས་སོ་ཞེས་སྨྲ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། ཉན་ཐོས་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་ལ་ཐེ་ཚོམ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། འོག་ཏུ་ངེས་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གཉིས་ཀས་ཀྱང་སྦྱིན་བདག་གི་སྒོ་ནས་སྦྱིན་པའི་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ། །དེ་ནི་འདིར་ཐུན་མོང་གི་ཚུལ་གྱིས་ངེས་པའི་ཕྱིར་ཐེ་ཚོམ་གྱི་གཞི་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་...སོགས་...སྨྲའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་ནི་”ཞེས་སོགས་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་གྱི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པའི་ཚིག་གོ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆ་ཤས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་མ་གནང་བའི་ཕྱིར། སྦྱིན་པའི་རྣམ་སྨིན་ཤེས་ནུས་པ་གཞན་གང་ཡང་མེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“དགེ་སློང་དག །ཇི་ལྟར་ངས་སྦྱིན་པ་དང་བགོ་བཤའ་བྱས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཤེས་པ་ལྟར། གལ་ཏེ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཤེས་ན་ནི། མ་བྱིན་པར་མི་ཟའོ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡེ་ཤེས་རྣམ་པར་དག་པ་ཞེས་བྱ་བ་བཤད་ཀྱི། སྦྱིན་པའི་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་སྦྱིན་བདག་དང་ལེན་པ་པོའི་དབང་གིས་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ནོ། །རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ལ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་དག་པ་དང་ཡེ་ཤེས་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་། མཐུ་ཆེན་པོ་དང་གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་མོད། འོན་ཀྱང་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་གི་རྒྱུད་ལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་འབྲས་བུ་འབྱུང་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་ལ་རྣམ་སྨིན་གཉིས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་འབྲས་བུ་མེད་ནའང་། འཇུག་པའི་རྣམ་སྨིན་སྦྱིན་པར་བྱེད་པ་ནི་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པར། “སྦྱིན་པ་ནི་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། จตูหีติ สหโยเค กรณวจนํ, จตูหิ สมฺปทาหิ สหคตา สหิตํ กตฺวาติ อตฺโถ. อิมา จตสฺโส สมฺปทา สพฺพสาธารณวเสน วุตฺตา, น ยถาธิคตปุคฺคลวเสน. เตนาห – ‘‘เทยฺยธมฺมสฺส ธมฺเมนา’’ติอาทิ. ตสฺมึเยว อตฺตภาเวติ ยสฺมึ อตฺตภาเว ตํ ทานมยํ ปุญฺญํ อุปฺปนฺนํ, ตสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ, เจตนาย มหนฺตตฺตา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ หุตฺวา วิปจฺจตีติ อตฺโถ. ปุพฺพเจตนาทิวเสนาติ สนฺนิฏฺฐาปกชวนวีถิโต ปุพฺพาปรวีถิเจตนาวเสน, อญฺญถา สนฺนิฏฺฐาปกวีถิยํเยว ปุพฺพเจตนาทิวเสนาติ วตฺตพฺพํ สิยา. สา หิ เจตนา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา ตสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ, น อิตรา. มหตฺตตาติ ปุพฺพาภิสงฺขารวเสน ญาณสมฺปโยคาทิวเสน เจตนาย อุฬารตา. ขีณาสวภาเวนาติ ยสฺส เทติ, ตสฺส ขีณาสวภาเวน. วตฺถุสมฺปนฺนตาติ เอตฺถ ยถา ปฏิฆสญฺญา นานตฺตสญฺญานํ วิคเมน ทิพฺพวิหารานํ วเสน, พฺยาปาทสญฺญาทีนํ วิคเมน พฺรหฺมวิหารานํ วเสน, สพฺพโส รูปสญฺญานานตฺตสญฺญานํ วิคเมน อาเนญฺชวิหารานํ วเสน สพฺพโส นิจฺจสญฺญาทีนํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา สพฺพสงฺขารวิมุขตาย อริยวิหารานํ วเสน วตฺถุสมฺปนฺนตา อิจฺฉิตา. ตํตํสมาปตฺติสมาปชฺชเนน สนฺตานสฺส นิโรธสาธนตา ตํ ทิวสํ นิโรธสฺส สาธนตา [Pg.416] นาม. วตฺถุสมฺปนฺนตาติ สพฺพโส นิโรธสมาปตฺติสมาปชฺชเนน วตฺถุสมฺปนฺนตา อิจฺฉิตา; น สพฺพโส อนวเสสสญฺญานิโรธตายาติ อาห – ‘‘ตํ ทิวสํ นิโรธโต วุฏฺฐิตภาเวน วตฺถุสมฺปนฺนตา’’ติ. สญฺญานิโรธสฺส เจตฺถ อจฺจาสนฺนตํ สนฺธาย, ‘‘ตํ ทิวส’’นฺติ วุตฺตํ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. “བཞི་པོ་དག་གིས་”ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་སྦྱོར་བའི་བྱེད་སྒྲ་སྟེ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བཞི་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་ཤིང་ལྡན་པར་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་གི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་གང་ཟག་གི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཆོས་ཀྱིས་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“ལུས་དེ་ཉིད་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་གང་ལ་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་དེ་སྐྱེས་པ་ན། ལུས་དེ་ཉིད་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པར་བྱེད་དེ། སེམས་པ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་སྨིན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“སྔོན་གྱི་སེམས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་ཐག་གཅོད་པའི་རྒྱུག་པའི་ལམ་ལས་སྔ་ཕྱིའི་ལམ་གྱི་སེམས་པའི་དབང་གིས་ཡིན་ལ། གཞན་དུ་ན་ཐག་གཅོད་པའི་ལམ་ཉིད་ལ་སྔོན་གྱི་སེམས་པ་ལ་...སོགས་...པའི་དབང་གིས་ཞེས་བརྗོད་པར་འགྱུར་རོ། །སེམས་པ་དེ་ནི་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བར་གྱུར་ནས་ལུས་དེ་ཉིད་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པར་བྱེད་ཀྱི། གཞན་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །“ཆེ་བ་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དང་། ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སེམས་པ་རྒྱ་ཆེ་བའོ། །“ཟག་པ་ཟད་པའི་དངོས་པོས་”ཞེས་པ་ནི་གང་ལ་སྦྱིན་པ་དེའི་ཟག་པ་ཟད་པའི་དངོས་པོས་སོ། །“དངོས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་འདིར་ནི། ཇི་ལྟར་གནོད་སེམས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་ཐ་དད་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་དང་བྲལ་བས་ལྷའི་གནས་པའི་དབང་གིས་དང་། གནོད་སེམས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བས་ཚངས་པའི་གནས་པའི་དབང་གིས་དང་། གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་ཐ་དད་པའི་འདུ་ཤེས་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བས་མི་གཡོ་བའི་གནས་པའི་དབང་གིས་དང་། རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་གནས་པའི་དབང་གིས་དངོས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདོད་དོ། །སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དེ་དང་དེ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པས་རྒྱུད་ལ་འགོག་པ་སྒྲུབ་པ་ནི་ཉིན་དེ་ལ་འགོག་པ་སྒྲུབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །“དངོས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འགོག་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཐམས་ཅད་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པས་དངོས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདོད་པ་ཡིན་གྱི། ལྷག་མ་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་འགོག་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་“ཉིན་དེ་ལ་འགོག་པ་ལས་ལངས་པའི་དངོས་པོས་དངོས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་འདུ་ཤེས་འགོག་པ་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བ་ལ་དགོངས་ནས། “ཉིན་དེ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་ཡང་འདིར་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་མ་ཕྱེ་བ་དེ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། ทกฺขิณาวิภงฺคสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. སྦྱིན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། นิฏฺฐิตา จ วิภงฺควคฺควณฺณนา. རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་སྡེ་ཚན་གྱི་བཤད་པ་ཡང་རྫོགས་སོ།། ๕. สฬายตนวคฺโค ༥. སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་སྡེ་ཚན། ๑. อนาถปิณฺฑิโกวาทสุตฺตวณฺณนา ༡. མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། ๓๘๓. อธิมตฺตคิลาโนติ [Pg.417] อธิกาย มตฺตาย มรณสฺส อาสนฺนตาย อติวิย คิลาโนติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘มรณเสยฺยํ อุปคโต’’ติ. อขณฺฑํ อกาสิ คหปติโน สตฺถริ ปรมเปมตฺตา. ยตฺตกํ จสฺสาติ, ‘‘สกึ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา’’ติ วุตฺตํ ยตฺตกํ อสฺส คหปติสฺส. ༣༨༣. “ན་ཚ་ཆེན་པོ་བྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཚད་ལྷག་པས་འཆི་བ་ལ་ཉེ་བའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་ན་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“འཆི་བའི་མལ་ལ་བབས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁྱིམ་བདག་གིས་སྟོན་པ་ལ་ལྷག་པར་གཅེས་པར་འཛིན་པའི་ཕྱིར་ཉམས་པ་མེད་པར་བྱས་སོ། །“དེའི་ཇི་ཙམ་ཞིག་”ཅེས་པ་ནི། “ལན་གཅིག་གམ་ལན་གཉིས་”ཞེས་ཁྱིམ་བདག་དེའི་ཇི་ཙམ་ཞིག་ལ་གསུངས་སོ།། ๓๘๔. โอสกฺกนฺตีติ ปริหายนฺติ. โอตฺถรนฺตีติ อภิภวนฺติ. อุสฺมา นาม กมฺมชเตโชธาตุ, สา สห ชีวิตินฺทฺริยนิโรธา ปริยาทิยติ, ยาว ตา อายุอุสฺมา วตฺตนฺติ, ตาว มรณนฺติกา เวทนา วตฺตนฺเตว วิญฺญาณสฺส อนิรุทฺธตฺตา. เตนาห ‘‘ยาว อุสฺมา’’ติอาทิ. ༣༨༤. “ཕྱིར་བསྣུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཉམས་པའོ། །“གནོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ། །དྲོད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ལས་ལས་སྐྱེས་པའི་མེའི་ཁམས་ཏེ། དེ་ནི་སྲོག་གི་དབང་པོ་འགགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཟད་པར་འགྱུར་ལ། ཇི་སྲིད་ཚེ་དང་དྲོད་དེ་དག་གནས་པ་དེ་སྲིད་དུ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་མ་འགགས་པའི་ཕྱིར་འཆི་ཁའི་ཚོར་བ་རྣམས་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཇི་སྲིད་དྲོད་”ཅེས་སོགས་གསུངས་སོ།། ๓๘๕. ตีหิ คาเหหีติ ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาเหหิ. ปฏิพาหิตุํ วิกฺขมฺเภตุํ. จกฺขุํ ตีหิ คาเหหิ น คณฺหิสฺสามีติ มานคฺคาหปฏิกฺเขปมุเขน จกฺขุสฺมึ อนิจฺจานุปสฺสนาติ ทสฺเสติ. อนิจฺจานุปสฺสนาย หิ สติ อปฺปติฏฺโฐ มานคฺคาโห, ทุกฺขานุปสฺสนาย สติ อปฺปติฏฺโฐ ตณฺหาคฺคาโห, อนตฺตานุปสฺสนาย สติ อปฺปติฏฺโฐ ทิฏฺฐิคฺคาโหติ, คาโห จ นาม โอฬาริโก, ตสฺมึ วิคเตปิ นิกนฺติ ติฏฺเฐยฺยาติ ตํ วิชหาเปตุกาเมน, – ‘‘น จ เม จกฺขุนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ ภวิสฺสตี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘วิญฺญาณญฺจาปิ เม จกฺขุนิสฺสิตํ น ภวิสฺสตี’’ติ. สพฺพํ กามภวรูปนฺติ กามภูมิปริยาปนฺนํ สพฺพํ รูปกฺขนฺธมาห – ‘‘กามรูปภวรูป’’นฺติ วา ปาโฐ. โส ยุตฺโต อิมสฺส วารสฺส เอว อนวเสสปญฺจโวการภวปริยาปนฺนโต. ตถา หิ อุปริ จตุโวการภโว อนวเสสโต วุตฺโต. ༣༨༥. “འཛིན་པ་གསུམ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བའི་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །“བཟློག་པར་བྱ་བ་”ནི་རྣམ་པར་གནོན་པར་བྱ་བའོ། །“མིག་ལ་འཛིན་པ་གསུམ་གྱིས་མི་བཟུང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་འཛིན་པ་སྤོང་བའི་སྒོ་ནས་མིག་ལ་མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། །མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཡོད་ན་ང་རྒྱལ་གྱི་འཛིན་པ་མི་གནས་ལ། སྡུག་བསྔལ་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཡོད་ན་སྲེད་པའི་འཛིན་པ་མི་གནས་ཤིང་། བདག་མེད་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཡོད་ན་ལྟ་བའི་འཛིན་པ་མི་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འཛིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རགས་པ་ཡིན་ལ། དེ་བྲལ་ཡང་མངོན་པར་དགའ་བ་གནས་སྲིད་པས་དེ་སྤོང་བར་འདོད་པས། “ངའི་མིག་ལ་བརྟེན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའང་མི་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ་ཞེས་“ངའི་མིག་ལ་བརྟེན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའང་མི་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདོད་པའི་སྲིད་པའི་གཟུགས་ཐམས་ཅད་”ཅེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ས་ལ་གཏོགས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཐམས་ཅད་ལ་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་“འདོད་པ་དང་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པའི་གཟུགས་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ། དེ་ནི་སྐབས་འདིར་ཕུང་པོ་ལྔ་ལྡན་གྱི་སྲིད་པ་མ་ལུས་པ་ལ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་རིགས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ན་གོང་དུ་ཕུང་པོ་བཞི་ལྡན་གྱི་སྲིད་པ་མ་ལུས་པར་གསུངས་སོ།། ๓๘๖. อิธโลกนฺติ เอตฺถ สงฺขารโลกวิสโยติ อธิปฺปาเยน, ‘‘วสนฏฺฐานํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตญฺจ โข ปฐมทุติยวาเรหิ อิธโลโก คหิโตติ กตฺวา. ปฐมทุติยวาเรหิ ปน อิธโลโก ปรโลโกติ วิภาเคน วินา ปญฺจโวการภโว คหิโต; ตถา ตติยวาเร ปญฺจโวการภโว จตุโวการภโว จ คหิโตติ ปุน ทิฏฺฐธมฺมสมฺปรายวเสน ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ, ‘‘น อิธโลก’’นฺติอาทิ วุตฺตํ[Pg.418]. อิธโลกนฺติ จ สตฺตสงฺขารวเสเนว คหิตํ. สพฺพมฺปิ สงฺขารวเสน ปริคฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ, ‘‘ยมฺปิ เม ทิฏฺฐ’’นฺติอาทิ วุตฺตนฺติ เกจิ. อปริตสฺสนตฺถํ ตณฺหาปริตสฺสนาย อนุปฺปาทนตฺถํ. ยสฺส ทิฏฺฐธมฺโมติ วุจฺจติ, ตสฺส ปน อภาวโต, ‘‘มนุสฺสโลกํ ฐเปตฺวา เสสา ปรโลกา นามา’’ติ วุตฺตํ. เยสํ ปน ‘‘อิธโลก’’นฺติ อิมินา สตฺตโลกสฺสปิ คหณํ อิจฺฉิตํ. เตสํ มเตน, ‘‘มนุสฺสโลกํ ฐเปตฺวา’’ติ โยชนา. ༣༨༦. “འཇིག་རྟེན་འདི་”ཞེས་པ་འདིར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཡུལ་ལ་དགོངས་ནས། “གནས་པའི་གཞི་འམ།”ཞེས་སོགས་གསུངས་ལ། དེ་ཡང་ཐེངས་དང་པོ་དང་གཉིས་པས་འཇིག་རྟེན་འདི་བཟུང་བར་བྱས་ནས་སོ། །ཐེངས་དང་པོ་དང་གཉིས་པས་ནི་འཇིག་རྟེན་འདི་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཞེས་པའི་དབྱེ་བ་མེད་པར་ཕུང་པོ་ལྔ་ལྡན་གྱི་སྲིད་པ་བཟུང་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ཐེངས་གསུམ་པས་ཕུང་པོ་ལྔ་ལྡན་གྱི་སྲིད་པ་དང་ཕུང་པོ་བཞི་ལྡན་གྱི་སྲིད་པ་བཟུང་བའི་ཕྱིར། སླར་ཡང་མཐོང་བའི་ཆོས་དང་ཚེ་ཕྱི་མའི་དབང་གིས་དེ་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འཇིག་རྟེན་འདི་མ་ཡིན་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“འཇིག་རྟེན་འདི་”ཞེས་པའང་སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་ངོ་། །ཐམས་ཅད་ཀྱང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ངའི་གང་མཐོང་བ་”ཞེས་...སོགས་...གསུངས་སོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །“ཡོངས་སུ་མི་སྐྲག་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་མི་སྐྱེ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །གང་ལ་མཐོང་བའི་ཆོས་ཞེས་བརྗོད་པ་དེ་ནི་མེད་པའི་ཕྱིར། “མིའི་འཇིག་རྟེན་མ་གཏོགས་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་དག་ལ་“འཇིག་རྟེན་འདི་”ཞེས་པས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཡང་བཟུང་བར་འདོད་པ་དེ་དག་གི་ལུགས་ལ། “མིའི་འཇིག་རྟེན་མ་གཏོགས་པ་”ཞེས་སྦྱོར་རོ།། ๓๘๗. อลฺลียสีติ อตฺตภาเว โภเคสุ จ อเปกฺขํ กโรสีติ อตฺโถ. เอวรูปีติ ยาทิสี ตทา ธมฺมเสนาปตินา กถิตา, เอวรูปี. ธมฺมกถา น สุตปุพฺพาติ ยถากถิตาการเมว สนฺธาย ปฏิกฺเขโป, น สุขุมคมฺภีรสุญฺญตาปฏิสํยุตฺตตาสามญฺญํ. เตนาห ‘‘เอวํ ปนา’’ติอาทิ. ༣༨༧. “ཞེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་དང་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ལ་རེ་བ་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“འདི་ལྟ་བུ་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཚེ་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གྱིས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལྟ་བུའོ། །“ཆོས་ཀྱི་གཏམ་སྔོན་ཆད་མ་ཐོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས། བཀག་པ་ཡིན་གྱི། ཕྲ་ཞིང་ཟབ་པའི་སྟོང་པ་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་སྤྱི་ལ་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“འོན་ཀྱང་འདི་ལྟར་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། มยา คตมคฺคเมว อนุคจฺฉสีติ ทานมยปุญฺญภาวสามญฺญํ คเหตฺวา วทติ, น โพธิสตฺตทานภูตํ ทานปารมิตํ. น ปฏิภาตีติ รุจฺจนวเสน จิตฺเต น อุปติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘น รุจฺจตี’’ติ. ตถา เหส วฏฺฏาภิรโตติ. อุชุมคฺคาวหา วิปสฺสนา ภควตา ปนสฺส กถิตปุพฺพา. “ངས་བགྲོད་པའི་ལམ་ཉིད་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་དངོས་པོ་སྤྱི་བཟུང་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྦྱིན་པར་གྱུར་པའི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །“མི་གསལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི་མོས་པའི་དབང་གིས་སེམས་ལ་མི་གནས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་“མི་འདོད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ན་ཁོང་ནི་འཁོར་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་ཁོང་ལ་དྲང་པོའི་ལམ་འདྲེན་པའི་ལྷག་མཐོང་སྔོན་ཆད་གསུངས་སོ།། ๓๘๘. เอสิตคุณตฺตา เอสิยมานคุณตฺตา จ อิสิ, อเสกฺขา เสกฺขา กลฺยาณปุถุชฺชนา จ, อิสีนํ สงฺโฆ, เตน นิเสวิตนฺติ อิสิสงฺฆนิเสวิตํ. กามํ ตสฺส วิหารสฺส คนฺธกุฏิปาสาทกูฏาคาราทิวเสน นิสีทนนิปชฺชนาย รุกฺขลตาทิวเสน ภูมิสยาทิวเสน จ อนญฺญสาธารณา มหตี รมณียตา อตฺเถว, สา ปน เคหสฺสิตภาเวน อริยานํ จิตฺตํ ตถา น โตเสติ; ยถา อริยานํ นิเสวิตภาเวนาติ อาห – ‘‘ปฐมคาถาย เชตวนสฺส วณฺณํ กเถตฺวา’’ติ. เตนาห ภควา – ‘‘ยตฺถ อรหนฺโต วิหรนฺติ, ตํ ภูมิรามเณยฺยก’’นฺติ (ธ. ป. ๙๘; เถรคา. ๙๙๑; สํ. นิ. ๑.๒๖๑). อปจยคามินี เจตนา สตฺตานํ สุทฺธิมาวหตีติ อาห – ‘‘กมฺมนฺติ มคฺคเจตนา’’ติ. จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ วิทิตกรณฏฺเฐน กิเลสานํ วิกฺขมฺภนฏฺเฐน จ วิชฺชา, มคฺคสมฺมาทิฏฺฐีติ อาห – ‘‘วิชฺชาติ มคฺคปญฺญา’’ติ. สมาธิปกฺขิโก ธมฺโม นาม สมฺมาวายามสติสมาธโย. ตถา หิ วิชฺชาภาคิโย สมาธิปิ สมาธิปกฺขิโก. สีลํ ตสฺส อตฺถีติ สีลนฺติ อาห – ‘‘สีเล ปติฏฺฐิตสฺส ชีวิตํ อุตฺตม’’นฺติ. ทิฏฺฐิสงฺกปฺโปติ สมฺมาสงฺกปฺโป. ตตฺถ สมฺมาสงฺกปฺปสฺส อุปการกภาเวน วิชฺชาภาโค[Pg.419]. ตถา หิ โส ปญฺญากฺขนฺธสงฺคหิโตติ วุจฺจติ, ยถา สมฺมาสงฺกปฺโป ปญฺญากฺขนฺเธน สงฺคหิโต, เอวํ วายามสติโย สมาธิกฺขนฺธสงฺคหิตาติ. เตนาห – ‘‘ธมฺโมติ วายามสติสมาธโย’’ติ. ‘‘ธมฺโม’’ติ หิ อิธ สมฺมาสมาธิ อธิปฺเปโต, – ‘‘เอวํ ธมฺมา เต ภควนฺโต อเหสุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๓; ม. นิ. ๓.๑๙๘; สํ. นิ. ๕.๓๗๘) วิย. วาจากมฺมนฺตาชีวาติ สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา มคฺคปริยาปนฺนา เอว, เต สพฺเพปิ คหิตาติ. เตนาห – ‘‘เอเตน อฏฺฐงฺคิเกน มคฺเคนา’’ติ. ༣༨༨. འཚོལ་བར་བྱ་བའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། འཚོལ་བཞིན་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དྲང་སྲོང་ཞེས་བྱ་ལ། མི་སློབ་པ་དང་། སློབ་པ་དང་། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དགེ་བ་རྣམས་ནི་དྲང་སྲོང་གི་ཚོགས་ཡིན་ཞིང་། དེས་བསྟེན་པའི་ཕྱིར་ 'དྲང་སྲོང་གི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྟེན་པའོ'། །གཙུག་ལག་ཁང་དེའི་དྲི་གཙང་ཁང་དང་། ཁང་བཟང་དང་། ཁང་པ་བརྩེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བཞུགས་པ་དང་གཟིམས་པ་དང་། ཤིང་དང་འཁྲི་ཤིང་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ས་ལ་གཟིམས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཉམས་དགའ་བ་ཆེན་པོ་ཡོད་པ་ནི་བདེན་མོད། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ཁྱིམ་ལ་གནས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པས་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཐུགས་དེ་ལྟར་མི་ཚིམ་ལ། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་ཚིམ་པ་ལྟར་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོས་རྒྱལ་བྱེད་ཚལ་གྱི་བསྔགས་པ་བརྗོད་དོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། 'གང་དུ་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་བཞུགས་པའི་ས་ཕྱོགས་དེ་ནི་ཉམས་དགའ་བའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །འགྲིབ་པར་འགྱུར་བའི་སེམས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། 'ལས་ནི་ལམ་གྱི་སེམས་པའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་རིག་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་དང་། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་དོན་གྱིས་རིག་པ་སྟེ། ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'རིག་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་བོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཐུན་པའི་ཆོས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་དང་། དྲན་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་རྣམས་སོ། །དེ་ལྟར་ན་རིག་པའི་ཆར་གཏོགས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཀྱང་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཐུན་པའི་ཆོས་ཡིན་ནོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་དེ་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་སྟེ། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གནས་པའི་འཚོ་བ་ནི་མཆོག་གོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྟ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པའོ། །དེ་ལ་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པའི་ཕན་འདོགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་རིག་པའི་ཆར་གཏོགས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ན་དེ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོར་འདུ་བར་བཤད་དེ། ཇི་ལྟར་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོས་བསྡུས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་རྩོལ་བ་དང་དྲན་པ་རྣམས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། 'ཆོས་ནི་རྩོལ་བ་དང་དྲན་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་རྣམས་སོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ 'ཆོས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་དགོངས་ཏེ། 'བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་དག་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་ཆོས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །ངག་དང་ལས་ཀྱི་མཐའ་དང་འཚོ་བ་ནི་ལམ་གྱིས་བསྡུས་པའི་ཡང་དག་པའི་ངག་དང་ལས་ཀྱི་མཐའ་དང་འཚོ་བ་ཉིད་དེ། དེ་དག་ཐམས་ཅད་བཟུང་བའི་ཕྱིར། 'འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་འདིས' ཞེས་གསུངས་སོ། ། อุปาเยนาติ เยน วิธินา อริยมคฺโค ภาเวตพฺโพ, เตน สมาธิปกฺขิยํ วิปสฺสนาธมฺมญฺเจว มคฺคธมฺมญฺจ. ‘‘อริยํ โว, ภิกฺขเว, สมฺมาสมาธึ เทเสสฺสามิ สอุปนิสํ สปริกฺขาร’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๓๖) หิ วจนโต สมฺมาสมาธิอาทโย มคฺคธมฺมาปิ สมาธิปกฺขิยา. วิจิเนยฺยาติ วีมํเสยฺย, ภาเวยฺยาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ เหตุมฺหิ ภุมฺมวจนํ. อริยมคฺคเหตุกา หิ สตฺตานํ วิสุทฺธิ. เตนาห – ‘‘ตสฺมึ อริยมคฺเค วิสุชฺฌตี’’ติ. ปญฺจกฺขนฺธธมฺมํ วิจิเนยฺย, ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ วิปสฺเสยฺย. เตสุ หิ วิปสฺสิยมาเนสุ วิปสฺสนา อุกฺกํสคตา. ยทคฺเคน ทุกฺขสจฺจํ ปริญฺญาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌียติ, ตทคฺเคน สมุทยสจฺจํ ปหานปฏิเวเธน นิโรธสจฺจํ สจฺฉิกิริยาปฏิเวเธน, มคฺคสจฺจํ ภาวนาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌียติ, เอวํ อจฺจนฺตวิสุทฺธิยา สุชฺฌติ. เตนาห – ‘‘เอวํ เตสุ จตูสุ สจฺเจสุ วิสุชฺฌตี’’ติ. อิธาปิ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมวจนํ. สจฺเจสุ วา ปฏิวิชฺฌิยมาเนสูติ วจนเสโส. 'ཐབས་ཀྱིས' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཆོ་ག་གང་གིས་འཕགས་པའི་ལམ་བསྒོམ་པར་བྱ་བ་དེས། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཐུན་པའི་ཆོས་ལྷག་མཐོང་གི་ཆོས་དང་ལམ་གྱི་ཆོས་ཉིད་དོ། །'དགེ་སློང་དག །ངས་ཁྱེད་རྣམས་ལ་རྒྱུ་དང་བཅས་པ་དང་ཉེ་བར་མཁོ་བ་དང་བཅས་པའི་འཕགས་པའི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་བཤད་པར་བྱའོ' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་སོགས་པའི་ལམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཐུན་པའི་ཆོས་ཡིན་ནོ། །'རྣམ་པར་དཔྱད་པར་བྱ' ཞེས་བྱ་བ་ནི་བརྟག་པར་བྱ་ཞིང་བསྒོམ་པར་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །'དེ་ལ' ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ལ་གནས་གཞིའི་སྒྲ་སྟེ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར། 'འཕགས་པའི་ལམ་དེ་ལ་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཕུང་པོ་ལྔའི་ཆོས་ལ་རྣམ་པར་དཔྱད་དེ། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་ལྷག་མཐོང་བསྒོམ་པར་བྱའོ། །དེ་དག་ལ་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་ལྷག་མཐོང་མཐར་ཕྱིན་པར་འགྱུར་རོ། །གང་གི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་རྟོགས་པས་རྟོགས་པར་བྱེད་ལ། ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ནི་སྤངས་པའི་རྟོགས་པས་དང་། འགོག་པའི་བདེན་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའི་རྟོགས་པས་དང་། ལམ་གྱི་བདེན་པ་ནི་བསྒོམས་པའི་རྟོགས་པས་རྟོགས་པར་བྱེད་དེ། དེ་ལྟར་ན་གཏན་དུ་རྣམ་པར་དག་པས་དག་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར། 'དེ་ལྟར་བདེན་པ་བཞི་པོ་དེ་དག་ལ་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་གྱི་དོན་ལ་གནས་གཞིའི་སྒྲ་སྟེ། 'ཡང་ན་བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་ལའོ' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་གི་ལྷག་མའོ། ། อวธารณวจนนฺติ ววตฺถาปนวจนํ, อวธารณนฺติ อตฺโถ. สาริปุตฺโตวาติ จ อวธารณํ ตสฺส สาวกภาวโต สาวเกสุ สาริปุตฺโตว เสยฺโยติ อิมมตฺถํ ทีเปติ. กิเลสอุปสเมนาติ อิมินา มหาเถรสฺส ตาทิโส กิเลสูปสโมติ ทสฺเสติ, ยสฺส สาวกสฺส วิสเย ปญฺญาย ปารมิปฺปตฺติ อโหสิ. ยทิ เอวํ – ‘‘โยปิ ปารงฺคโต ภิกฺขุ, เอตาวปรโม สิยา’’ติ อิทํ กถนฺติ? เตสํ เตสํ พุทฺธานํ สาสเน ปญฺญาย ปารมิปฺปตฺตสาวกวเสเนตํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา – ‘‘นตฺถิ วิมุตฺติยา นานตฺต’’นฺติ (ที. นิ. ฏี. ๓.๑๔๑; วิภ. มูลฏี. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา) วจนโต สาวเกหิ วิมุตฺติปญฺญามตฺตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เตนาห – ‘‘ปารงฺคโตติ นิพฺพานํ คโต’’ติอาทิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 'ངེས་པར་གཟུང་བའི་ཚིག' ཅེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པར་གཞག་པའི་ཚིག་སྟེ། ངེས་པར་གཟུང་བའི་དོན་ཏོ། །'ཤཱ་རིའི་བུ་ཉིད' ཅེས་བྱ་བའི་ངེས་གཟུང་ནི་ཁོང་ཉིད་ཉན་ཐོས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཤཱ་རིའི་བུ་ཉིད་མཆོག་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །'ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས' ཞེས་བྱ་བ་འདིས་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་དེ་ལྟ་བུའི་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་བསྟན་ཏེ། ཉན་ཐོས་གང་གི་ཡུལ་ལ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ན། 'དགེ་སློང་གང་ཞིག་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པར་གྱུར་པ་དེའང་འདི་ཙམ་གྱིས་མཆོག་ཏུ་འགྱུར་རོ' ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་དེ་དང་དེའི་བསྟན་པ་ལ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་འདི་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན། 'རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ལ་ཐ་དད་པ་མེད་དོ' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཤེས་རབ་ཙམ་ལ་དགོངས་ནས་འདི་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར། 'ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་སོང་བའོ' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། อนาถปิณฺฑิโกวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๒. ฉนฺโนวาทสุตฺตวณฺณนา ༢. འཆར་ཀ་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། ๓๘๙. ฉนฺโนติ [Pg.420] อิทํ ตสฺส นามนฺติ อาห ‘‘เอวํนามโก เถโร’’ติ. ยสฺส ปน สตฺถารา ปรินิพฺพานกาเล พฺรหฺมทณฺโฑ อาณตฺโต, อยํ โส น โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘น อภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺตตฺเถโร’’ติ, โลกนาถสฺส อภินิกฺขมนกาเล กปิลปุรโต นิกฺขนฺโตติ อตฺโถ. คิลานปุจฺฉกาติ คิลานสฺส ปุจฺฉนกา, คิลานภาวสฺส อวตฺถํ โสตุกามาติ อตฺโถ. สสนโต หึสนโต สตฺถนฺติ อาห ‘‘ชีวิตหารกสตฺถ’’นฺติ. ༣༨༩. 'འཆར་ཀ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདི་ཁོང་གི་མིང་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'མིང་འདི་ལྟ་བུ་དང་ལྡན་པའི་གནས་བརྟན་ནོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་ཞིག་སྟོན་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དུས་སུ་ཚངས་པའི་ཆད་པ་བཅད་པར་བཀའ་སྩལ་བ་དེ་ནི་འདི་མ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'མངོན་པར་འབྱུང་བའི་ཚེ་བྱུང་བའི་གནས་བརྟན་མ་ཡིན་ནོ' ཞེས་གསུངས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་མངོན་པར་འབྱུང་བའི་ཚེ་སེར་སྐྱའི་གྲོང་ཁྱེར་ནས་བྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །'ནད་པ་ལ་འདྲི་བ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ནད་པ་ལ་འདྲི་བར་བྱེད་པ་སྟེ། ནད་ཀྱི་གནས་སྐབས་ཐོས་པར་འདོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །གཅོད་པ་དང་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མཚོན་ཆ་སྟེ། 'སྲོག་འཕྲོག་པའི་མཚོན་ཆའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๓๙๐. อุปวชฺชํ เอตสฺส นตฺถีติ อนุปวชฺชํ, กรชกายํ กตฺวา อายตึ อุปฺปตฺติรหิตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อนุปฺปตฺติก’’นฺติ. ༣༩༠. འདི་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ 'ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་' སྟེ། རྡུལ་ལས་སྐྱེས་པའི་ལུས་འདི་བོར་ནས་མ་འོངས་པ་ན་སྐྱེ་བ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར། 'ཕྱིར་མི་སྐྱེ་བའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๓๙๑. ขยวยํ ญตฺวาติ สงฺขารคตํ ขณภงฺคํ เนตฺวา ญาเณน ยาถาวโต ญตฺวา. เนตํ มมาติ ทุกฺขโต สมนุปสฺสนา สงฺขาเรสุ ทิฏฺเฐสุ มมํการาภาวโต. เนโสหมสฺมีติ อนิจฺจโต สมนุปสฺสนา อนิจฺจโต เตสุ ทิฏฺเฐสุ อหํการาภาวโต. น เมโส อตฺตาติ อนตฺตโต สมนุปสฺสนา อนตฺตโต เตสุ ทิฏฺเฐสุ อตฺตคฺคาหาภาวโตติ อาห – ‘‘เนตํ มม…เป… อตฺตาติ สมนุปสฺสามี’’ติ. ༣༩༡. 'ཟད་པ་དང་འཇིག་པ་ཤེས་ནས' ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་གནས་སྐབས་སྐད་ཅིག་མར་འཇིག་པ་ལ་བཀྲི་ཞིང་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ནས་སོ། །'འདི་ནི་བདག་གི་མ་ཡིན་ནོ' ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་སྟེ། འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་བལྟས་པ་ན་བདག་གིར་འཛིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །'འདི་ནི་བདག་མ་ཡིན་ནོ' ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་རྟག་པའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་སྟེ། མི་རྟག་པ་དེ་དག་ལ་བལྟས་པ་ན་ངར་འཛིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །'འདི་ནི་བདག་གི་བདག་མ་ཡིན་ནོ' ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདག་མེད་པའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་སྟེ། བདག་མེད་པ་དེ་དག་ལ་བལྟས་པ་ན་བདག་ཏུ་འཛིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར། 'འདི་ནི་བདག་གི་མ་ཡིན་ནོ... བདག་གོ །ཞེས་རྗེས་སུ་ལྟའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། ། ๓๙๓. ตสฺมา ปุถุชฺชโนติ ยสฺมา อริโย สพฺพโส ปริญฺญาตวตฺถุโก ทุกฺขเวทนํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต นาม นตฺถิ, ตสฺมา ปุถุชฺชโน, เกวลํ ปน อธิมาเนเนว – ‘‘นาภิกงฺขามิ ชีวิตํ, ปริจิณฺโณ เม สตฺถา, นิโรธํ ทิสฺวา’’ติ วทตีติ อธิปฺปาโย. อิทมฺปีติ อิทมฺปิ, ‘‘นิสฺสิตสฺส จลิต’’นฺติอาทิ. ตณฺหานิสฺสิตภาเวน หิ อายสฺมา ฉนฺโน มารณนฺติกํ เวทนํ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต อิโต จิโต ปริวตฺตนฺโต จลติ วิปฺผนฺทติ, ตสฺมา ‘‘นิสฺสิตสฺส จลิต’’นฺติอาทิ มนสิกาตพฺพํ, เตน อิทํ สพฺพํ ตํ วิปฺผนฺทิตํ น ภวิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. กปฺปสทฺโท กาลปริยาโยปิ โหติ, น กาลวิเสสวาจโก เอวาติ อาห – ‘‘นิจฺจกปฺปนฺติ นิจฺจกาล’’นฺติ. ยถา อปฺปหีนตณฺหาทิฏฺฐิโก ปุคฺคโล ตํนิสฺสิโต อลฺลิโน, เอวํ ตาหิปิ นิสฺสิโต อมุตฺตภาวโตติ อาห – ‘‘ตณฺหาทิฏฺฐีหิ นิสฺสิตสฺสา’’ติ. จลิตนฺติ ยถา ยถา อสมารทฺธาย สมฺมาปฏิปตฺติยา อาทีนววเสน จลนฺตํ ปน ยสฺมา อริยสฺส วินเย วิรูปํ จลิตํ นาม โหติ, ตสฺมา อาห – ‘‘วิปฺผนฺทิตํ โหตี’’ติ. ตาทิเส ปน [Pg.421] ปปญฺจวิกฺขมฺภนวเสน จิตฺตสฺส จลิเต อสติ ภาวนาย วีถิปฏิปนฺนตาย กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิ เอว โหตีติ อาห ‘‘จลิเต อสติ ปสฺสทฺธี’’ติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘กิเลสปสฺสทฺธิ นาม โหตี’’ติ. ༣༩༣. དེའི་ཕྱིར་ 'སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ' ཞེས་བྱ་བ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་འཕགས་པ་ཀུན་ཏུ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་དངོས་པོ་དང་ལྡན་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་བཟོད་པར་མི་ནུས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ནི་ཁེངས་པ་ཙམ་གྱིས། 'བདག་ནི་འཚོ་བ་ལ་མི་རེ་ཞིང་། བདག་གིས་སྟོན་པ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་ལ། འགོག་པ་མཐོང་ངོ' ཞེས་སྨྲ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །'འདི་ཡང་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདི་ཡང་ 'གནས་པ་ལ་ནི་གཡོ་བ་ཡོད' ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །སྲེད་པ་ལ་གནས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་འཆར་ཀ་ནི་འཆི་བའི་མཐར་ཐུག་པའི་ཚོར་བ་བཟོད་པར་མི་ནུས་པས། ཕན་ཚུན་དུ་འགྱུར་ཞིང་གཡོ་བ་དང་འཕར་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། 'གནས་པ་ལ་ནི་གཡོ་བ་ཡོད' ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིད་ལ་བྱ་དགོས་ཏེ། དེས་ན་འདི་ཐམས་ཅད་ནི་འཕར་བ་དེ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །'ཀལྤ' ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ནི་དུས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ལའང་འཇུག་གི །དུས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་ཙམ་སྟོན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'རྟག་ཏུ་ཀལྤ་ནི་རྟག་པའི་དུས་སོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་མ་སྤངས་པའི་གང་ཟག་དེ་ལ་གནས་ཤིང་ཞེན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་དེ་དག་ལའང་གནས་ཤིང་མ་གྲོལ་བའི་ཕྱིར། 'སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་ལ་གནས་པ་ལའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །'གཡོ་བ' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་ལྟ་ཇི་ལྟར་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་མ་བརྩམས་པས་ཉེས་དམིགས་ཀྱི་དབང་གིས་གཡོ་བ་ལ། གང་གི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་ལ་མི་སྡུག་པའི་གཡོ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'འཕར་བར་འགྱུར་རོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟ་བུའི་སྤྲོས་པ་རྣམ་པར་གནོན་པའི་དབང་གིས་སེམས་གཡོ་བ་མེད་པ་ན། སྒོམ་པའི་ལམ་ལ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། 'གཡོ་བ་མེད་ན་ཉེ་བར་ཞི་བའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར། 'ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ' ཞེས་གསུངས་སོ། ། ภวนฺตรํ ทิสฺวา นมนฏฺเฐน นติ. เตนาห – ‘‘นติยา อสตีติ ภวตฺถาย อาลยนิกนฺติปริยุฏฺฐาเนสุ อสตี’’ติ. ปฏิสนฺธิวเสน อาคติ นามาติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน ภวนฺตรโต อิเธว อาคมนํ นาม, จุติวเสน จวนวเสน อิโต ภวนฺตรสฺส คมนํ นาม น โหติ อาคติคติยา อสติ กตูปจิตสฺสปิ กมฺมสฺส อุปฺปตฺติปริกปฺปวเสน ปวตฺติยา อภาวโต. จวนวเสนาติ นิพฺพตฺตภวโต จวนวเสน จุติ, อายตึ อุปปชฺชนวเสน อุปปาโต น โหติ. ยโต คติ อาคติ จวนํ อุปปาโต น โหติ, ตโต เอว เนวิธ, น หุรํ, น อุภยมนฺตเรน, กายสฺส คติยา อาคติยา จ อภาวโต สพฺพโส จุตูปปาโต นตฺถิ; เตน น อิธโลเก ฐิโตติ วตฺตพฺโพ. น ปรโลเก ฐิโตติ วตฺตพฺโพ, น อุภยมนฺตเรน ฐิโตติ วตฺตพฺโพ. เตนาห ‘‘นยิธ โลเก’’ติอาทิ. ตตฺถ อิธโลกปรโลกวินิมุตฺตสฺส สํสรณปเทสสฺส อภาวโต, ‘‘น อุภยมนฺตเรนา’’ติ วุตฺโตติ อุภยปริยาปนฺโน น โหตีติ ปฏิกฺขิปนฺโต, ‘‘น อุภยตฺถ โหตี’’ติ อาห. อยเมว อนฺโตติ โย อิธโลเก ปรโลเก จ อภาโว อวิชฺชมานตา อนุปฺปชฺชนํ, อยเมว สกลสฺส ทุกฺขมูลสฺส อนฺโต ปริโยสานํ. སྲིད་པ་གཞན་མཐོང་ནས་གཞོལ་བའི་དོན་གྱིས་གཞོལ་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར། 'གཞོལ་བ་མེད་ན' ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྲིད་པའི་དོན་དུ་གནས་པ་དང་། ཞེན་པ་དང་། ཀུན་ནས་ལྡང་བ་རྣམས་མེད་ནའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ 'འོང་བ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལེན་པའི་དབང་གིས་སྲིད་པ་གཞན་ནས་འདིར་འོང་བ་ཞེས་བྱ་ལ། འཆི་འཕོ་བའི་དབང་གིས་འཆི་འཕོ་བའི་ཕྱིར་འདི་ནས་སྲིད་པ་གཞན་དུ་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དེ། འོང་བ་དང་འགྲོ་བ་མེད་ན་བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་ལས་ཀྱང་སྐྱེ་བར་རྟོག་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །'འཆི་འཕོ་བའི་དབང་གིས' ཞེས་བྱ་བ་ནི་གྲུབ་པའི་སྲིད་པ་ལས་འཆི་འཕོ་བའི་དབང་གིས་འཆི་བ་དང་། མ་འོངས་པ་ན་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བ་མེད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་འགྲོ་བ་དང་། འོང་བ་དང་། འཆི་བ་དང་། སྐྱེ་བ་མེད་པ་དེའི་ཕྱིར་ཉིད་ན། འདི་ནའང་མ་ཡིན། ཕ་རོལ་ནའང་མ་ཡིན། གཉིས་ཀའི་བར་ནའང་མ་ཡིན་ཏེ། ལུས་ཀྱི་འགྲོ་བ་དང་འོང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་མེད་དོ། །དེས་ན་འདི་ལོག་ཏུ་གནས་པ་ཞེས་མི་བརྗོད་ལ། ཕ་རོལ་གྱི་འཇིག་རྟེན་དུ་གནས་པ་ཞེས་ཀྱང་མི་བརྗོད་ཅིང་། གཉིས་ཀའི་བར་ན་གནས་པ་ཞེས་ཀྱང་མི་བརྗོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར། 'འདི་ནའང་མ་ཡིན' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་འཇིག་རྟེན་འདི་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལས་གྲོལ་བའི་འཁོར་བའི་གནས་མེད་པའི་ཕྱིར། 'གཉིས་ཀའི་བར་ནའང་མ་ཡིན' ཞེས་གསུངས་ཏེ། གཉིས་ཀར་གཏོགས་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བཟློག་པའི་ཕྱིར། 'གཉིས་ཀར་མི་འགྱུར་རོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །'འདི་ཉིད་མཐའོ' ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཇིག་རྟེན་འདི་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ན་མེད་པ་དང་། མི་གནས་པ་དང་། མི་སྐྱེ་བ་གང་ཡིན་པ་འདི་ཉིད་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྩ་བ་མཐའ་དག་གི་མཐའ་དང་མཐར་ཐུག་པའོ། ། ๓๙๔. กณฺฐนาฬึ ฉินฺทีติ นาฬึ ฉินฺทิตุํ อารภิ. ตสฺมึ ฉินฺทิตุํ อารทฺธกฺขเณ เฉโท จ วตฺตติ; มรณภยญฺจ โอกฺกมิ อวีตราคภาวโต, ตโต เอว คตินิมิตฺตํ อุปฏฺฐาติ. ‘‘โสปิ นาม สพฺรหฺมจารีนํ อนุปวชฺชตํ พฺยากริตฺวา สราคมรณํ มริสฺสตี’’ติ สํวิคฺคมานโส สงฺขาเร อนิจฺจาทิวเสน ปริคฺคณฺหนฺโต. อรหตฺตํ ปตฺวาติ ปุพฺเพ พหุโส วิปสฺสนาย อุทยพฺพยญาณํ ปาวิตตฺตา ตาวเทว อรหตฺตํ ปตฺวา อรหตฺตผลปจฺจเวกฺขณานนฺตรํ กณฺฐนาฬิจฺเฉทปจฺจยา ชีวิตนิโรเธน สมสีสี หุตฺวา ปรินิพฺพายิ. น หิ อนฺติมภวิกสฺส อรหตฺตํ อปฺปตฺวา ชีวิตนฺตราโย โหติ. เถรสฺสาติ อายสฺมโต ฉนฺนตฺเถรสฺส. พฺยากรเณนาติ เหตุมฺหิ กรณวจนํ ‘‘พฺยากรเณน เหตุนา’’ติ. ตนฺนิมิตฺตญฺหิ เถโร วีริยํ [Pg.422] ปคฺคณฺหนฺโต วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปติ. อิมินาติ, ‘‘อตฺถิ, ภนฺเต’’ติอาทิวจเนน. เถโรติ อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร. ปุจฺฉตีติ, ภนฺเต, ตถา กุลสํสคฺคปสุโต กถํ ปรินิพฺพายิสฺสตีติ ปุจฺฉติ. ‘‘ปุพฺเพ กุเลสุ สํสฏฺฐวิหารี’’ติ สพฺรหฺมจารีนํ ปญฺญาตสฺสปิ อิมสฺมึ ‘‘โหนฺติ เหเต สาริปุตฺตา’’ติอาทินา ภควโต วุตฺต-ฏฺฐาเน อสํสฏฺฐภาโว ปากโฏ อโหสิ. ปกฺกมฺปิ นิปกฺกํ วิย สมฺมาปฏิปชฺชมานาปิ เกจิ อสญฺญตา อุปฏฺฐหนฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ༣༩༤. “མིད་པ་བཅད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་མིད་པ་གཅོད་པར་བརྩམས་པའོ། །དེ་ལྟར་གཅོད་པར་བརྩམས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ལ་གཅོད་པ་ཡང་འཇུག་ལ། འདོད་ཆགས་དང་མ་བྲལ་བའི་ཕྱིར་འཆི་བའི་འཇིགས་པ་ཡང་བབས་ཤིང་། དེ་ལས་ཉིད་དུ་འགྲོ་བའི་མཚན་མ་ཡང་ཉེ་བར་གནས་སོ། །“ཁོ་བོ་ཡང་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པར་ལུང་བསྟན་ནས། འདོད་ཆགས་དང་བཅས་ཏེ་འཆི་བར་འགྱུར་རོ”ཞེས་ཡིད་སྐྲག་པ་དང་བཅས་ཏེ་འདུ་བྱེད་རྣམས་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའོ། །“དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་ནས་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་ལྷག་མཐོང་གི་སྐྱེ་འཇིག་གི་ཡེ་ཤེས་མང་དུ་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར། དེ་མ་ཐག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་ཅིང་། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་རྗེས་ཐོགས་སུ། མིད་པ་བཅད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྲོག་འགགས་པ་དང་མཉམ་དུ་མགོ་མཉམ་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་སོ། །སྲིད་པ་ཐ་མ་པ་ལ་དགྲ་བཅོམ་པ་མ་ཐོབ་པར་སྲོག་གི་བར་ཆད་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །“གནས་བརྟན་གྱི་”ཞེས་པ་ནི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་འཆན་ན་གནས་བརྟན་གྱིའོ། །“ལུང་བསྟན་པས་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་སྒྲ་སྟེ། “ལུང་བསྟན་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་”ཞེས་པའོ། །དེའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་གནས་བརྟན་གྱིས་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ཏེ་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད་དོ། །“འདི་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་“བཙུན་པ་ཡོད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གིས་སོ། །“གནས་བརྟན་”ཞེས་པ་ནི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུའོ། །“འདྲི་བ་”ནི་བཙུན་པ། དེ་ལྟར་ཁྱིམ་དང་འདྲེས་པར་གནས་པ་དེ་ཇི་ལྟར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བར་འགྱུར་རམ་ཞེས་འདྲི་བའོ། །“སྔོན་ཁྱིམ་རྣམས་སུ་འདྲེས་པར་གནས་པ་”ཞེས་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་གྲགས་པ་དེ་ལའང་། འདི་ལ་“ཤཱ་རིའི་བུ་དེ་དག་ནི་ཡོད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་གནས་སུ་འདྲེས་པ་མེད་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ། །ཕྱོགས་གཅིག་ལ་མཁས་པ་བཞིན་དུ་ཡང་དག་པར་སྒྲུབ་པ་ཡིན་ཡང་། ལ་ལ་དག་མ་དུལ་བར་ཉེ་བར་གནས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། ฉนฺโนวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. འཆན་ན་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๓. ปุณฺโณวาทสุตฺตวณฺณนา ༣. གང་པོ་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། ๓๙๕. อนนฺตรสุตฺเต ‘‘ปฏิสลฺลานาติ ผลสมาปตฺติโต’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ ธมฺมเสนาปติโน อริยวิหารสฺส อธิปฺเปตตฺตา, อิธ ปน อกตกิจฺจสฺส ปฏิสลฺลานํ นาม กายวิเวโกติ อาห – ‘‘ปฏิสลฺลานาติ เอกีภาวา’’ติ. ‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา’’ติ ปเนตฺถ วิญฺเญยฺยรูปํ วิชานนฺตสฺส ทฺวารภูตํ จกฺขุนฺติ อุภยํ อชฺฌตฺติกํ พาหิรญฺจ อายตนํ อภินนฺทิตาทิสามญฺเญน ตญฺเจติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน เอกชฺฌํ ปจฺจามฏฺฐนฺติ อาห – ‘‘ตญฺเจติ ตํ จกฺขุญฺเจว รูปญฺจา’’ติ. ยํ ปเนตฺถ วิญฺเญยฺยสทฺเทน โชติตํ วิญฺญาณํ ตํ สมฺปยุตฺตธมฺมาติ ตทุภยํ, ‘‘มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา’’ติ ปเทน กถิตเมวาติ อิธ น คหิตํ. เอส นโย เสเสสุปิ. สโมธาเนนาติ สหาวฏฺฐาเนน, จิตฺเตน นนฺทิยา ตณฺหาย สห ปวตฺติยา จิตฺตสหุปฺปตฺติยาติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘อุปฺปชฺชติ นนฺที’’ติ. ปญฺจกฺขนฺธทุกฺขสฺส สโมธานนฺติ ปญฺจกฺขนฺธสงฺขาตสฺส ทุกฺขสจฺจสฺส ปจฺจโวกาเร สหปฺปวตฺติ โหติ. ยสฺมา ทุกฺขํ อุปฺปชฺชมานํ ฉนฺนํ ทฺวารานํเยว วเสน อุปฺปชฺชติ, ตถา สมุทโยติ, ตสฺมา อาห – ‘‘อิติ ฉสุ ทฺวาเรสู’’ติอาทิ. กิเลสวฏฺฏสฺส กมฺมวฏฺฏสฺส วิปากวฏฺฏสฺส จ กถิตตฺตา อาห – ‘‘วฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสตี’’ติ. ทุติยนเยติ ‘‘สนฺติ จ โข’’ติอาทินา วุตฺเต ทุติเย เทสนานเย. ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธีติ น ยถานุสนฺธิ นาปิ อชฺฌาสยานุสนฺธีติ อธิปฺปาโย, ปุจฺฉานุสนฺธิสฺส ปน อิธ สมฺภโว เอว นตฺถีติ. สตฺตสุ ฐาเนสูติ อกฺโกสเน ปริภาสเน ปาณิปฺปหาเร เลฑฺฑุปฺปหาเร ทณฺฑปฺปหาเร สตฺถปฺปหาเร ชีวิตาโวโรปเนติ อิเมสุ สตฺตสุ. ‘‘ภทฺทกา วติเม’’ติอาทินา ขนฺติปฏิสํยุตฺตํ สีหนาทํ นทาเปตุํ. ༣༩༥. མདོ་གཞན་དུ་“དབེན་པ་ནི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་སོ”ཞེས་གསུངས་ལ། དེར་ཆོས་ཀྱི་སྡེ་དཔོན་གྱི་འཕགས་པའི་གནས་པ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་ནི་བྱ་བ་མ་བྱས་པ་ལ་དབེན་པ་ཞེས་པ་ལུས་དབེན་པ་ཉིད་ཡིན་པས་གསུངས་པ། “དབེན་པ་ནི་གཅིག་པུར་གནས་པའོ”ཞེས་སོ། །“མིག་གིས་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་གཟུགས་རྣམས་”ཞེས་པ་འདིར་ནི། རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་གཟུགས་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་སྒོར་གྱུར་པའི་མིག་སྟེ། ནང་དང་ཕྱིའི་སྐྱེ་མཆེད་གཉིས་ཀ་མངོན་པར་དགའ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཐུན་མོང་གི་སྒོ་ནས་“དེ་ལའང་”ཞེས་པ་འདིར་“དེ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ཏེ་སྟོན་པས་གསུངས་པ། “དེ་ལའང་ཞེས་པ་ནི་མིག་དེ་ཉིད་དང་གཟུགས་དེ་ཉིད་ལའོ”ཞེས་སོ། །འདིར་“རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་གསལ་བར་བྱས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། དེའི་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཆོས་དེ་གཉིས་ནི། “ཡིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་གསུངས་ཟིན་པས་འདིར་མ་བཟུང་ངོ་། །ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །“འདུ་བ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཏེ། སེམས་དང་དགའ་བའི་སྲེད་པ་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པ་དང་སེམས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “དགའ་བ་སྐྱེའོ”ཞེས་སོ། །ཕུང་པོ་ལྔའི་སྡུག་བསྔལ་འདུ་བ་ནི། ཕུང་པོ་ལྔར་གཏོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་སོ་སོར་སྐྱེ་བ་ན་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པ་ཡོད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བ་ནི་སྒོ་དྲུག་པོ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་སྐྱེ་ལ། ཀུན་འབྱུང་ཡང་དེ་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “འདི་ལྟར་སྒོ་དྲུག་པོ་རྣམས་སུ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་ལོ་དང་། ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་ལོ་རྣམས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “འཁོར་ལོ་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པར་བྱས་ཏེ་སྟོན་ཏོ”ཞེས་སོ། །“ཚུལ་གཉིས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་“ཡོད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་བསྟན་པའི་ཚུལ་གཉིས་པ་ལའོ། །“སོ་སོའི་མཚམས་སྦྱོར་”ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་བཞིན་གྱི་མཚམས་སྦྱོར་མ་ཡིན་ལ། བསམ་པའི་མཚམས་སྦྱོར་ཡང་མ་ཡིན་པའི་དོན་ཏོ། །འདྲི་བའི་མཚམས་སྦྱོར་ནི་འདིར་འབྱུང་བའི་གོ་སྐབས་མེད་པ་ཉིད་དོ། །“གནས་བདུན་པོ་རྣམས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་གཤེ་བ་དང་། སྤྱོ་བ་དང་། ལག་པས་བརྡེག་པ་དང་། གསེག་མས་བརྡེག་པ་དང་། དབྱུག་པས་བརྡེག་པ་དང་། མཚོན་གྱིས་བརྡེག་པ་དང་། སྲོག་གཅོད་པ་སྟེ་འདི་དག་བདུན་ལའོ། །“འདི་དག་ནི་བཟང་པོ་ཞིག་སྟེ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བཟོད་པ་དང་ལྡན་པའི་སེང་གེའི་སྒྲ་སྒྲོག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ๓๙๖. จณฺฑาติ [Pg.423] โกธนา, เตน ทูสิตจิตฺตตาย ทุฏฺฐาติ วุตฺตา. กิพฺพิสาติ ปาปา. ผรุสาติ อีสกมฺปิ ปสาทสิเนหาภาเวน ลุทฺทา. ผรุสวจนตาย วา ผรุสา, ตถาภูตา ปน ลุทฺทา นาม โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘กกฺขฬา’’ติ. อิทญฺจ เตติ, ‘‘หตฺถจฺเฉทํ นาสิกจฺเฉท’’นฺติ เอวมาทึ อิทญฺจ อนิฏฺฐํ กริสฺสามาติ ภยทสฺสเนน ตชฺเชสฺสนฺติ. ༣༩༦. “གཏུམ་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྲོ་གཏུམ་ཅན་ཏེ། དེས་སེམས་བསླད་པའི་ཕྱིར་“གདུག་པ་ཅན་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“སྡིག་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་ཅན་ནོ། །“རྩུབ་མོ་”ཞེས་པ་ནི་ཅུང་ཟད་ཀྱང་དད་པ་དང་བྱམས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་བརྣག་པ་ཅན་ནོ། །ཡང་ན་ཚིག་རྩུབ་པོ་སྨྲ་བའི་ཕྱིར་རྩུབ་མོ་སྟེ། དེ་ལྟ་བུ་ནི་བརྣག་པ་ཅན་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། “རྩུབ་མོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདི་དང་ཁྱོད་ལ་”ཞེས་པ་ནི་“ལག་པ་གཅོད་པ་དང་སྣ་གཅོད་པ་”ལ་སོགས་པ་འདི་ལྟ་བུའི་མི་འདོད་པ་བྱའོ་ཞེས་འཇིགས་པ་བསྟན་པས་སྡིགས་པར་བྱེད་དོ། ། ฆฏิกมุคฺคเรนาติ ทณฺฑานํ กิร อคฺคปสฺเส ฆฏาการํ ทสฺเสนฺติ, เตน โส ‘‘ฆฏิกมุคฺคโร’’ติ วุจฺจติ. เอกโตธาราทินา สตฺเถน กรวาลขคฺคาทินา. ‘‘อินฺทฺริยสํวราทีนํ เอตํ นาม’’นฺติ วตฺวา ยตฺถ ยตฺถ อินฺทฺริยสํวราทโย ‘‘ทโม’’ติ วุตฺตา, ตํ ปาฐปเทสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สจฺเจนา’’ติอาทิมาห. มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ ทเมติ สํวเรตีติ อินฺทฺริยสํวโร, ทโม. ราคาทิปาปธมฺเม ทเมติ อุปสเมตีติ ทโม, ปญฺญา. ปาณาติปาตาทิกมฺมกิเลเส ทเมติ อุปสเมติ วิกฺขมฺเภตีติ ทโม อุโปสโถ. พฺยาปาทวิเหสาทิเก ทเมติ วิเนตีติ ทโมติ อาห – ‘‘อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ขนฺติ ‘ทโม’ติ เวทิตพฺพา’’ติ. อุปสโมติ ตสฺเสว ทมสฺส เววจนํ, ตสฺมา ทโม จ โส พฺยาปาทาทีนํ วินยนฏฺเฐน เตสํเยว อุปสมนฏฺเฐน อุปสโม จาติ ทมูปสโม, อธิวาสนขนฺติ. “བུམ་པ་ལྟ་བུའི་གཏུན་ཤིང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་དབྱུག་པའི་རྩེ་མོའི་ཕྱོགས་སུ་བུམ་པའི་རྣམ་པ་སྟོན་པར་བྱེད་པས་ན། དེ་ལ་“བུམ་པ་ལྟ་བུའི་གཏུན་ཤིང་”ཞེས་བྱའོ། །“སོ་གཅིག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚོན་ཆས་”ཞེས་པ་ནི་རལ་གྲི་ལ་སོགས་པའི་མཚོན་ཆས་སོ། །“འདི་ནི་དབང་པོ་སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་མིང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། གང་དང་གང་དུ་དབང་པོ་སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་“འདུལ་བ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ལུང་གི་གནས་སྟོན་པར། “བདེན་པ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཡིད་དྲུག་པར་གྱུར་པའི་དབང་པོ་རྣམས་འདུལ་ཞིང་སྡོམ་པའི་ཕྱིར་དབང་པོ་སྡོམ་པ་ནི་འདུལ་བའོ། །འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་འདུལ་ཞིང་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་འདུལ་བ་ནི་ཤེས་རབ་བོ། །སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ལས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འདུལ་ཞིང་ཞི་བར་བྱེད་པ་དང་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཕྱིར་འདུལ་བ་ནི་གསོ་སྦྱོང་ངོ། །གནོད་སེམས་དང་རྣམ་པར་འཚེ་བ་ལ་སོགས་པ་འདུལ་ཞིང་སེལ་བའི་ཕྱིར་འདུལ་བ་ཞེས་གསུངས་པ། “མདོ་འདིར་ནི་བཟོད་པ་ལ་ ‘འདུལ་བ་’ ཞེས་རིག་པར་བྱའོ”ཞེས་སོ། །“ཉེ་བར་ཞི་བ་”ཞེས་པ་ནི་འདུལ་བ་དེ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་གནོད་སེམས་ལ་སོགས་པ་སེལ་བའི་དོན་གྱིས་འདུལ་བ་ཡང་ཡིན་ལ། དེ་དག་ཉིད་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཡང་ཡིན་པས་ན། འདུལ་བ་དང་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་དང་དུ་ལེན་པའི་བཟོད་པའོ། ། ๓๙๗. ตตฺถ ขนฺติยํ กตาธิกาโร ตํ ชนปทํ คนฺตฺวา มหาชนสฺส อวสฺสโย โหติ, ตสฺมา ตทสฺส อปทานํ สมุทาคมโต ปฏฺฐาย วิภาเวตุํ, ‘‘โก ปเนส ปุณฺโณ’’ติอาทิ อารทฺธํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สุนาปรนฺตชนปเท. อสปฺปายวิหารนฺติ ภาวนาภิโยคสฺส น สปฺปายํ วิหารํ. ༣༩༧. དེ་ལ་བཟོད་པ་ལ་ལྷག་པར་བྱས་པ་དེ་ཡུལ་དེར་སོང་ནས་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་དེའི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པ་འབྱུང་ཁུངས་ནས་བཟུང་སྟེ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “གང་པོ་འདི་སུ་ཞིག་ཡིན་ནམ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བརྩམས་སོ། །“འདིར་”ཞེས་པ་ནི་སུ་ནཱ་པ་རནྟའི་ཡུལ་འདིར་རོ། །“མི་མཐུན་པའི་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྒོམ་པ་ལ་བརྩོན་པ་ལ་མི་མཐུན་པའི་གནས་སོ། ། ทฺเว ภาตโรติ อวิภตฺตสาปเตยฺยา อวิภตฺตโวหารสํโยคา. เตนาห ‘‘เตสู’’ติอาทิ. ชนปทจาริกํ จรนฺโต ภณฺฑํ คเหตฺวา ชนปเทสุ วิกฺกยํ กโรนฺโต. “སྤུན་གཉིས་”ཞེས་པ་ནི་ནོར་བགོ་བཤའ་མ་བྱས་ཤིང་ཚོང་འབྲེལ་མ་བགོས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “དེ་དག་གི་ནང་ནས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པོའོ། །“ཡུལ་གྲུ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བ་”ནི་ཚོང་ཟོག་བཟུང་སྟེ་ཡུལ་གྲུ་རྣམས་སུ་འཚོང་བར་བྱེད་པའོ། ། ‘‘พุทฺธปูชํ ธมฺมปูชํ สงฺฆปูชํ กริสฺสามา’’ติ ตนฺนินฺนา. อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสีติ, ‘‘พุทฺโธ’’ติ วจนํ อสฺสุตปุพฺพํ โสตปถํ อุปคตํ อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ สมุฏฺฐาเปนฺตํ ปีติสมุฏฺฐานปณีตรูเปหิ ฉวิจมฺมาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ อฏฺฐาสิ. วิสฺสชฺชิตนฺติ วิกฺกิณนวเสน วินิโยชิตํ. กมฺมฏฺฐานํ น อุปฏฺฐาตีติ ภาวนาวีถึ น โอตรติ. มยฺหํ อสปฺปาโยติ มยฺหํ กมฺมฏฺฐานภาวนาย สปฺปาโย อุปกาโร น โหติ. “སངས་རྒྱས་ལ་མཆོད་པ་དང་། ཆོས་ལ་མཆོད་པ་དང་། དགེ་འདུན་ལ་མཆོད་པ་བྱའོ་”ཞེས་དེ་ལ་གཞོལ་བའོ། །“རྐང་མར་ལ་ཐུག་པར་གནས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། “སངས་རྒྱས་”ཞེས་པའི་ཚིག་སྔོན་མ་ཐོས་པ་རྣ་ལམ་དུ་ལྷུང་བ་ན། དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་ཆེན་པོ་བསྐྱེད་དེ། དགའ་བ་ལས་བྱུང་བའི་གྱ་ནོམ་པའི་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པས་ཤ་དང་པགས་པ་ལ་སོགས་པ་བཅད་ནས་རྐང་མར་ལ་ཐུག་པར་གནས་སོ། །“བཏང་བ་”ནི་འཚོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་བཀོལ་བའོ། །“ལས་ཀྱི་གནས་མི་སྣང་བ་”ནི་སྒོམ་པའི་ལམ་ལ་མི་འཇུག་པའོ། །“བདག་ལ་མི་མཐུན་པ་”ནི་བདག་གི་ལས་ཀྱི་གནས་སྒོམ་པ་ལ་མཐུན་པའི་ཕན་ཐོགས་མེད་པའོ། ། โกจิ [Pg.424] จงฺกมิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ มหตา สมุทฺทวีจิสทฺเทน อุปทฺทุตตฺตา ภาวนามนสิการสฺส อนภิสมฺภุณนโต. เตนาห ‘‘สมุทฺทวีจิโย’’ติอาทิ. โสติ มกุฬวิหาโร. རྒྱ་མཚོའི་རླབས་ཀྱི་སྒྲ་ཆེན་པོས་གནོད་པའི་ཕྱིར། སྒོམ་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་སྒྲུབ་མི་ནུས་པས་འཆག་པར་ནུས་པ་སུ་ཡང་མེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “རྒྱ་མཚོའི་རླབས་རྣམས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །“དེ་ནི་”ཞེས་པ་ནི་མ་ཀུ་ལའི་གཙུག་ལག་ཁང་ངོ་། ། อุตฺตมชเวน คจฺฉมานา ยถาธิปฺเปตํ มคฺคํ อติกฺกมิตฺวา อญฺญตรํ ทีปกํ ปาปุณิ. མགྱོགས་པ་མཆོག་གིས་འགྲོ་བ་ན། བསམ་པའི་ལམ་ལས་འདས་ཏེ་གླིང་ཕྲན་གཞན་ཞིག་ཏུ་ཕྱིན་ཏོ། ། อุปฺปาทิกํ อุฏฺฐาเปตฺวาติ มหาวาตมณฺฑลสมุฏฺฐาปเนน ตสฺมึ ปเทเส มหาสมุทฺทํ สํโขเภนฺโต มหนฺตํ อุปฺปาทํ อุฏฺฐเปตฺวา. “ཆོ་འཕྲུལ་བསྐྱེད་ནས་”ཞེས་པ་ནི་རླུང་དཀྱིལ་ཆེན་པོ་བསྐྱེད་པས་ཡུལ་དེར་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་དཀྲུགས་ཏེ་ཆོ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་བསྐྱེད་ནས་སོ། ། เถโร, ‘‘อมฺเห อาวชฺเชยฺยาถา’’ติ กนิฏฺฐสฺส วจนํ สริตฺวา อนฺตรนฺตรา อาวชฺเชติ, ตสฺมา ตทาปิ อาวชฺเชติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ตสฺมึเยว ขเณ อาวชฺชิตฺวา’’ติ. สมฺมุเขติ สีสฏฺฐาเน. ปฏิเวเทสุนฺติ ปเวเทสุํ, อุปาสกา มยนฺติ ปฏิชานึสุ. อิมินาติ อิมินา มยฺหํ ปริจฺจตฺตโกฏฺฐาเสน. มณฺฑลมาฬนฺติ มุณฺฑมณฺฑลมาฬสทิสํ ปฏิสฺสยํ. ปริจารกาติ อวเสสคามิโน. གནས་བརྟན་གྱིས། “བདག་ཅག་ལ་དགོངས་པར་མཛོད”ཅེས་པའི་ནུ་བོའི་ཚིག་དྲན་ནས། རེས་འགའ་རེས་འགའ་དགོངས་པར་མཛད་པས། དེའི་ཚེ་ཡང་དགོངས་པར་མཛད་དོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ། “སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་”ཞེས་སོ། །“མངོན་སུམ་དུ་”ཞེས་པ་ནི་མགོའི་གནས་སུའོ། །“རྟོགས་པར་བྱས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་རིག་པར་བྱས་ཏེ། བདག་ཅག་ནི་དགེ་བསྙེན་ནོ་ཞེས་ཁས་བླངས་སོ། །“འདི་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་ཡོངས་སུ་བཏང་བའི་ཆ་ཤས་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“ཀུན་དགའ་ར་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཟླུམ་པོའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་དང་འདྲ་བའི་སྐྱབས་གནས་ོ། །“ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མའི་འགྲོ་བ་རྣམས་སོ། ། สจฺจพนฺธสฺส โอกาสํ กโรนฺโต ‘‘เอกูนปญฺจสตาน’’นฺติ อาห. ตํ ทิวสํ…เป… อคฺคเหสิ, เตน โส เถโร ปฐมํ สลากํ คณฺหนฺตานํ เอตทคฺเค ฐปิโต. ས་ཙྩ་བནྡྷ་ལ་གོ་སྐབས་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར། “བཞི་བརྒྱ་དགུ་བཅུ་རྩ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཉིན་དེ་ལ་...ལྷག་མ་...བཟུང་བས། དེའི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་དེ་ནི་ཐོག་མར་ཚུལ་ཤིང་ལེན་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་བཞག་གོ ། วาณิชคามํ คนฺตฺวาติ วาณิชคามสมีปํ คนฺตฺวา. พุทฺธโกลาหลนฺติ พุทฺธานํ อุปคมฺม สตฺตานํ อุปฺปชฺชนกุตูหลํ. “ཚོང་པའི་གྲོང་དུ་སོང་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཚོང་པའི་གྲོང་གི་ཉེ་འཁོར་དུ་སོང་ནས་སོ། །“སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྒྲ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་བྱོན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྐྱེས་པའི་ཡ་མཚན་ནོ། ། มหาคนฺธกุฏิยํเยวาติ เชตวนมหาวิหาเร มหาคนฺธกุฏิยํเยว. ปริจริตพฺพนฺติ อุปฏฺฐาตพฺพํ. “གཙང་ཁང་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་བྱེད་ཚལ་གྱི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོའི་གཙང་ཁང་ཆེན་པོ་ཉིད་དུའོ། །“རིམ་གྲོ་བྱ་བ་”ནི་བསྙེན་བཀུར་བྱ་བའོ། ། คนฺธกฏฺฐานีติ จนฺทนอครุสลฬาทีนิ สุคนฺธกฏฺฐานิ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ. “དྲི་ཞིམ་པོའི་ཤིང་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ཙན་དན་དང་། ཨ་གར་དང་། ཐང་ཤིང་ལ་སོགས་པའི་དྲི་ཞིམ་པོའི་ཤིང་རྣམས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། ปุณฺโณวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. གང་པོ་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๔. นนฺทโกวาทสุตฺตวณฺณนา ༤. དགའ་བྱེད་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། ๓๙๘. สงฺฆสฺส ภารํ อกาสิ อุปาเยน นนฺทกตฺเถรสฺส โอวาเทน วิเนตพฺพานํ ภิกฺขุนีนํ วินยตฺถํ. เตนาห ‘‘อิมํ ปนา’’ติอาทิ. ปริยายติ [Pg.425] ปวตฺตตีติ ปริยาโย, ปฏิปาฏีติ อาห – ‘‘ปริยาเยนาติ วาเรนา’’ติ. อสฺสาติ นนฺทกตฺเถรสฺส. วทาเปสิ อญฺเญหิ อตฺตโน อโนกาสภาวํ. ปริยาเยน โอวทนฺตีติ โอวทิตุํ สมตฺถา ภิกฺขุนิโย วาเรน โอวทนฺติ. อิทํ ปริยาเยน โอวทนํ. จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ ปสีทติ ปุพฺพจริยสิทฺเธน คารวพหุมาเนน เคหสฺสิตเปมวเสน. ༣༩༨. ཐབས་ཀྱིས་དགེ་འདུན་གྱི་ཁུར་དུ་མཛད་དེ། གནས་བརྟན་དགའ་བྱེད་ཀྱི་གདམས་པས་གདུལ་བར་བྱ་བའི་དགེ་སློང་མ་རྣམས་གདུལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “འདི་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །“རིམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པས་ན་རིམ་པ་སྟེ། གོ་རིམ་མོ་ཞེས་གསུངས་པ། “རིམ་པས་ཞེས་པ་ནི་རེས་མོས་ཀྱིས་སོ”ཞེས་སོ། །“དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྟན་དགའ་བྱེད་ལའོ། །གཞན་དག་གིས་རང་ཉིད་ལ་གོ་སྐབས་མེད་པའི་དངོས་པོ་སྨྲར་བཅུག་གོ །“རིམ་པས་གདམས་པ་”ནི་གདམས་པར་ནུས་པའི་དགེ་སློང་མ་རྣམས་རེས་མོས་ཀྱིས་གདམས་པར་བྱེད་དོ། །འདི་ནི་རིམ་པས་གདམས་པའོ། །སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པས་གྲུབ་པའི་གུས་པ་དང་བཀུར་སྟི་ཆེན་པོ་དང་། ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་བྱམས་པའི་དབང་གིས་སེམས་རྩེ་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་ཞིང་དད་པར་འགྱུར་རོ། ། โคตมีติ มหาปชาปติโคตมี. เสฏฺฐิสฺสาติ พาราณสิเสฏฺฐิโน. “གཽ་ཏ་མཱི་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོ་གཽ་ཏ་མཱིའོ། །“ཁྱིམ་བདག་གི་”ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་ཁྱིམ་བདག་གིའོ། ། เตติ ปจฺเจกพุทฺเธ. กึ นุ โขติ ปุจฺฉิ จิรตรกาลํ ปุญฺญกิริยาย ปริภาวิตสนฺตานตาย, ปจฺเจกพุทฺเธสุ จ คารวพหุมานตาย. ทุคฺคเตหิปิ สกฺกา กาตุนฺติ ทุคฺคเตหิปิ ยถาวิภวํ กตา กุฏิ ตุมฺหากํ วสิตุํ สกฺกาติ ปุจฺฉิ. “དེ་དག་ལ་”ཞེས་པ་ནི་རང་སངས་རྒྱས་དེ་དག་ལའོ། །“ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་”ཞེས་པ་ནི་ཡུན་རིང་པོའི་དུས་སུ་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བས་རྒྱུད་བསྒོས་པའི་ཕྱིར་དང་། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་གུས་པ་དང་བཀུར་སྟི་ཆེན་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་དྲིས་པའོ། །“དབུལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་བྱ་ནུས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་དབུལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་རང་གི་འབྱོར་པ་དང་མཐུན་པར་བྱས་པའི་སྤྱིལ་བུ་ལ་ཁྱེད་རྣམས་བཞུགས་པར་ནུས་སམ་ཞེས་དྲིས་པའོ། ། หตฺถกมฺมํ เทถาติ หตฺถกมฺมํ กตฺวา เทถาติ อตฺโถ. อานิสํสํ อาจิกฺขิตฺวาติ ‘‘ตาทิสานํ มเหสีนํ กตํ เวยฺยาวจฺจํ อมฺหากมฺปิ ทีฆรตฺตํ หิตาย โหติ. อาวาสทานญฺจ นาม มหปฺผลํ มหานิสํสํ นิพฺพตฺตฏฺฐาเน มหาสมฺปตฺติอาวหํ ภวิสฺสตี’’ติอาทินา อานิสํสํ อาจิกฺขิตฺวา. คาฬฺเหน โอวาเทน ตชฺเชตฺวาติ, ‘‘อิเมสุ นาม กโรนฺเตสุ ตฺวํ กสฺมา น กโรสิ, มม เชฏฺฐกทาสสฺส ภริยภาวํ น ชานาสิ. สพฺเพหิปิ กริยมานสฺส หตฺถกมฺมสฺส อกรเณ ตุยฺหํ อิทญฺจิทญฺจ ทุกฺขํ อาคมิสฺสตี’’ติ ภเยน ตชฺเชตฺวา. สตํ สตํ หุตฺวาติ สตํ สตํ ทาสปุตฺตา เอกชฺฌํ หุตฺวา เอกญฺจ เอกญฺจ กุฏึ กตฺวา อทาสิ. จงฺกมนาทิปริวารนฺติ จงฺกมนรตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานโภชนาทิปริวารฏฺฐานสหิตํ. ชคฺคิตฺวา อุปฏฺฐาเปตฺวา. วิสฺสชฺชาเปสีติ ปริจฺจชาเปสิ. ปริวตฺตาเปตฺวาติ เจตาเปตฺวา. ติจีวรานีติ สหสฺสคฺฆนิกานิ ติจีวรานิ กตฺวา อทาสิ. กาเลน กาลนฺติ กาเล กาเล, กิสฺมิญฺจิ กาเลติ อตฺโถ. รชฺเช ฐิตสฺสาติ สพฺพภูตูปการรชฺเช ฐิตสฺส. "Hatthakammaṃ dethā" (ལག་ལས་སྤྲོད་ཅིག་ཅེས་པ་ནི) ལག་ལས་བྱས་ཏེ་སྤྲོད་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། "Ānisaṃsaṃ ācikkhitvā" (ཕན་ཡོན་བཤད་དེ་ཞེས་པ་ནི) “དེ་ལྟ་བུའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་བྱས་པའི་ཞབས་ཏོག་ནི་བདག་ཅག་ལའང་ཡུན་རིང་པོར་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་ཕྱིར་འགྱུར་རོ།། གནས་མལ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་དང་ཕན་ཡོན་ཆེ་བ་སཏེ། སྐྱེ་བའི་གནས་སུ་ལོངས་སྤྱོད་ཆེན་པོ་འདྲེན་པར་འགྱུར་རོ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཕན་ཡོན་བཤད་དེའོ།། "Gāḷhena ovādena tajjetvā" (དྲག་པོའི་གདམས་ངག་གིས་བསྡིགས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི) “འདི་དག་གིས་བྱེད་བཞིན་དུ་ཁྱོད་ཅིའི་ཕྱིར་མི་བྱེད། ཁྱོད་ཀྱིས་ང་ནི་བྲན་གྱི་གཙོ་བོའི་ཆུང་མ་ཡིན་པ་མི་ཤེས་སམ། ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བྱེད་བཞིན་པའི་ལག་ལས་མ་བྱས་ན། ཁྱོད་ལ་འདི་དང་འདི་ལྟ་བུའི་སྡུག་བསྔལ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ”ཞེས་འཇིགས་པས་བསྡིགས་ཏེའོ།། "Sataṃ sataṃ hutvā" (བརྒྱ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་ཏུ་གྱུར་ཏེ་ཞེས་པ་ནི) བྲན་གྱི་བུ་བརྒྱ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ། གཙུག་ལག་ཁང་རེ་རེ་བྱས་ཏེ་བྱིན་ནོ།། "Caṅkamanādiparivāraṃ" (འཆག་ས་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི) འཆག་ས་དང་། མཚན་མོའི་གནས། ཉིན་མོའི་གནས། ཟས་ཟ་བའི་གནས་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་གྱི་གནས་དང་བཅས་པའོ།། "Jaggitvā" (གཉེར་བྱས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི) ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེའོ།། "Vissajjāpesī" (བཏང་དུ་བཅུག་གོ་ཞེས་པ་ནི) ཡོངས་སུ་གཏོང་དུ་བཅུག་གོ། "Parivattāpetvā" (བསྒྱུར་དུ་བཅུག་སྟེ་ཞེས་པ་ནི) ཉོ་ཚོང་བྱེད་དུ་བཅུག་སྟེའོ།། "Ticīvarāni" (ཆོས་གོས་གསུམ་ཞེས་པ་ནི) སྟོང་གི་རིན་ཐང་ཅན་གྱི་ཆོས་གོས་གསུམ་བྱས་ཏེ་བྱིན་ནོ།། "Kālena kālaṃ" (དུས་ནས་དུས་སུ་ཞེས་པ་ནི) དུས་དུས་སུའམ། དུས་ལ་ལར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "Rajje ṭhitassa" (རྒྱལ་སྲིད་ལ་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི) སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་འདོགས་པའི་རྒྱལ་སྲིད་ལ་གནས་པའོ།། นนฺทกตฺเถโรปีติ ตทา เชฏฺฐกทาโส เอตรหิ นนฺทกตฺเถโร ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. เชฏฺฐกทาสิธีตา …เป… อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐิตาติ มหาปชาปติโคตมึ สนฺธาย วทติ. อยมายสฺมา นนฺทโกติ อยเมว สมุทาคมโต อายสฺมา นนฺทกตฺเถโร. เอตาว ตา ภิกฺขุนิโยติ เอตาวตา สมุทาคมโต ปญฺจสตา ภิกฺขุนิโย. "Nandakattheropī" (གནས་བརྟན་དགའ་བྱེད་ཀྱང་ཞེས་པ་ནི) དེའི་ཚེ་བྲན་གྱི་གཙོ་བོ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ད་ལྟ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའི་གནས་བརྟན་དགའ་བྱེད་དོ།། "Jeṭṭhakadāsidhītā ...pe... aggamahesiṭṭhāne ṭhitā" (བྲན་གྱི་གཙོ་བོའི་བུ་མོ་...ལྷ་མོ་མཆོག་གི་གོ་འཕང་ལ་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི) སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོ་གཽ་ཏ་མཱི་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། "Ayamāyasmā nandako" (ཚེ་དང་ལྡན་པ་དགའ་བྱེད་འདི་ཞེས་པ་ནི) འདི་ཉིད་ནི་སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་ལས་བྱུང་བའི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་གནས་བརྟན་དགའ་བྱེད་དོ།། "Etāva tā bhikkhuniyo" (དེ་ཙམ་གྱི་དགེ་སློང་མ་དེ་དག་ཅེས་པ་ནི) དེ་ཙམ་གྱིས་སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་ལས་བྱུང་བའི་དགེ་སློང་མ་ལྔ་བརྒྱའོ།། ๓๙๙. เหตุนาติ [Pg.426] ญาเยน อวิปรีตปฏิปตฺติยา. ปุพฺพภาคา หิ ปุริมา ปุริมา ปฏิปทา ปจฺฉิมาย การณํ. ยาถาวสรสโต ทิฏฺฐนฺติ ยถาภูตสภาวโต ปจฺจกฺขํ วิย. ༣༩༩. "Hetunā" (རྒྱུ་ཡིས་ཞེས་པ་ནི) རིགས་པ་སྟེ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་སྒྲུབ་པས་སོ།། སྔོན་གྱི་ཆ་སྟེ་སྔ་མ་སྔ་མའི་ལམ་ནི་ཕྱི་མའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། "Yāthāvasarasato diṭṭhaṃ" (ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་ཞེས་པ་ནི) ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་གྱིས་མངོན་སུམ་བཞིན་དུ་མཐོང་བའོ།། ๔๐๑. ตํ สภาวํ ตํสภาวนฺติ ตสฺสา เวทนาย ปจฺจยภาเวน อนุรูปํ. ༤༠༡. "Taṃ sabhāvaṃ taṃsabhāvaṃ" (དེའི་རང་བཞིན་དེ་ཉིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ཞེས་པ་ནི) ཚོར་བ་དེའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོར་མཐུན་པའོ།། ๔๐๓. ปฐมตรํเยว อนิจฺจาติ ตสฺสาปิ ฉายาย อนิจฺจภาโว ปฐมตรํเยว สิทฺโธ. น หิ กทาจิ อนิจฺจํ นิสฺสาย ปวตฺตํ กิญฺจิ นิจฺจํ นาม อตฺถีติ. ༤༠༣. "Paṭhamataraṃyeva aniccā" (ཐོག་མ་ཉིད་ནས་མི་རྟག་པ་ཞེས་པ་ནི) གྲིབ་མ་དེའི་ཡང་མི་རྟག་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཐོག་མ་ཉིད་ནས་གྲུབ་པའོ།། མི་རྟག་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བའི་ཆོས་གང་ཡང་རྟག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནམ་ཡང་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ๔๐๔. อนุปหนิตฺวาติ อวินาเสตฺวา. กถํ ปน มํสกายํ จมฺมกายญฺจ อวินาเสตฺวา อิตเรสํ กนฺตนํ โหตีติ พฺยติเรกมุเขน ทสฺเสตุํ, ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. จมฺมํ อลฺลิยาเปนฺโตติ จมฺเม ลคฺคาเปนฺโต จมฺมปฏิพทฺธํ กโรนฺโต. จมฺมํ พทฺธํ กตฺวาติ วิวรกาเล น ผาเลนฺโต จมฺมพทฺเธ กตฺวา. เอวํ อกตฺวาติ เอวํ มํสจมฺมกายานํ วินาสนํ อกตฺวา, วิลิมํสาทิวิกนฺตเนน อญฺญมญฺญํ วิเวเจตฺวา. ตตฺถ วิลิมํสนฺติ จมฺมนิสฺสิตมํสํ, ปฏิจฺฉนฺนกิโลมกนฺติ จ วทนฺติ. นฺหารูติ สุขุมนฺหารุ. พนฺธนนฺติ จมฺมมํสานํ สมฺพนฺธํ. เตนาห – ‘‘สพฺพจมฺเม ลคฺควิลิปนมํสเมวา’’ติ. อนฺตรกิเลสเมวาติ อนฺตเร จิตฺเต ชาตตฺตา สตฺตสนฺตานนฺโตคธตาย อพฺภนฺตรภูตกิเลสเมว. ༤༠༤. "Anupahanitvā" (མ་བཅོམ་པར་ཞེས་པ་ནི) མ་བཤིག་པརའོ།། ཤ་དང་པགས་པའི་ལུས་མ་བཤིག་པར་གཞན་དག་གཏུབ་པ་ཇི་ལྟར་འགྱུར་ཞེ་ན། ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། "Cammaṃ alliyāpento" (པགས་པ་སྦྱོར་བ་ཞེས་པ་ནི) པགས་པ་ལ་སྦྱོར་དུ་འཇུག་ཅིང་པགས་པ་དང་འབྲེལ་བར་བྱེད་པའོ།། "Cammaṃ baddhaṃ katvā" (པགས་པ་བཅིངས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི) དབྱེ་བའི་ཚེ་མ་གཤེགས་པར་པགས་པ་བཅིངས་པར་བྱས་ཏེའོ།། "Evaṃ akatvā" (དེ་ལྟར་མ་བྱས་པར་ཞེས་པ་ནི) དེ་ལྟར་ཤ་དང་པགས་པའི་ལུས་མ་བཤིག་པར། ཤ་གསེང་གཏུབ་པ་ལ་སོགས་པས་གཅིག་ལས་གཅིག་དབེན་པར་བྱས་ཏེའོ།། དེ་ལ་ "vilimaṃsaṃ" (ཤ་གསེང་ཞེས་པ་ནི) པགས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་ཤ་སྟེ། སྒྲིབ་བྱེད་ཀྱི་དྲ་བ་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ།། "Nhārū" (ཆུ་རྒྱུས་ཞེས་པ་ནི) ཆུ་རྒྱུས་ཕྲ་མོའོ།། "Bandhanaṃ" (འཆིང་བ་ཞེས་པ་ནི) པགས་པ་དང་ཤའི་འབྲེལ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “པགས་པ་ཐམས་ཅད་ལ་འབྱར་བའི་ཤ་གསེང་ཉིད་དོ”ཞེས་གསུངས་སོ།། "Antarakilesamevā" (ནང་གི་ཉོན་མོངས་པ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི) ནང་གི་སེམས་ལ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་ནང་གི་ཉོན་མོངས་པ་ཉིད་དོ།། ๔๐๕. ตชฺชํ วายามนฺติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ ปุริเสน กุฐารินา เฉชฺชํ ฉินฺทิเต เฉชฺชฏฺฐานสฺส สลฺลกฺขณํ อิจฺฉิตพฺพํ, ตสฺส ปฏิฆาตภาโว อิจฺฉิตพฺโพ, กายปริฬาหาภาโว อิจฺฉิตพฺโพ, ตสฺส อวฏฺฐานํ อิจฺฉิตพฺพํ, กิจฺจนฺตเร อชฺฌุเปกฺขณํ อิจฺฉิตพฺพํ, เอวํ ปญฺญาย กิเลเส ฉินฺทนฺตสฺส โยคิโน วีริยพเลน สทฺธึ สติ-ปีติ-ปสฺสทฺธิ-สมาธิ-อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคํ อิจฺฉิตพฺพนฺติ อาห – ‘‘เอวํ น วินา ฉหิ…เป… สกฺโกตี’’ติ. ༤༠༥. "Tajjaṃ vāyāmaṃ" (དེ་དང་མཐུན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཞེས་པ་ནི) དཔེ་ཙམ་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། འདི་ལྟར་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་སྟ་རེས་གཅད་བྱ་བཅད་པའི་ཚེ། གཅད་པའི་གནས་ལ་མཚན་མར་འཛིན་པ་འདོད་པར་བྱ་ལ། དེའི་ཐོགས་པ་མེད་པའི་དངོས་པོ་འདོད་པར་བྱ་ཞིང་། ལུས་ཀྱི་གདུང་བ་མེད་པ་འདོད་པར་བྱ་ལ། དེའི་གནས་པ་འདོད་པར་བྱ་ཞིང་། བྱ་བ་གཞན་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇུག་པ་འདོད་པར་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པ་གཅོད་པའི་རྣལ་འབྱོར་པ་ལའང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྟོབས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དྲན་པ་དང་། དགའ་བ། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ། ཏིང་ངེ་འཛིན། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་འདོད་པར་བྱའོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལྟར་དྲུག་པོ་མེད་པར་...མི་ནུས་སོ”ཞེས་གསུངས་སོ།། ๔๐๗. เตน การเณนาติ เยน ตาสํ ภิกฺขุนีนํ สา ธมฺมเทสนา สปฺปายา, อาเสวนมนฺทตาย ปน อชฺฌาสเยน ปริปุณฺณสงฺกปฺปา น ชาตาเยว; ปุน ตถา เทสนาย สติ อาเสวนพลวตาย ปริปุณฺณสงฺกปฺปา ภวิสฺสนฺติ; เตน การเณน ตฺวมฺปิ ตา ภิกฺขุนิโย เตเนว โอวาเทน โอวเทยฺยาสีติ. ༤༠༧. "Tena kāraṇena" (རྒྱུ་མཚན་དེས་ཞེས་པ་ནི) གང་གི་ཕྱིར་དགེ་སློང་མ་དེ་དག་ལ་ཆོས་ཀྱི་བཤད་པ་དེ་མཐུན་པ་ཡིན་ཡང་། གོམས་པ་ཞན་པའི་ཕྱིར་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རྟོག་པ་མ་སྐྱེས་པ་ཉིད་དོ།། ཡང་བསྐྱར་དེ་ལྟར་བཤད་པ་ཡོད་ན། གོམས་པའི་སྟོབས་ཆེན་པོས་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རྟོག་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ།། རྒྱུ་མཚན་དེས་ཁྱོད་ཀྱིས་ཀྱང་དགེ་སློང་མ་དེ་དག་ལ་གདམས་ངག་དེ་ཉིད་ཀྱིས་གདམས་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའོ།། ๔๑๕. สพฺพปจฺฉิมิกาติ [Pg.427] สพฺพาสํ กนิฏฺฐา โสตาปนฺนา, อนริยา ตตฺถ กาจิ นตฺถีติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘เสสา ปน…เป… ขีณาสวา จา’’ติ. ยทิ เอวนฺติ อขีณาสวาปิ ตาทิสา ภิกฺขุนี อตฺถิ. เอวํ สติ สุกฺขวิปสฺสกภาเวนปิ สติ ขีณาสวภาเว อริยสฺส วินเย อปริปุณฺณสงฺกปฺปาวาติ อธิปฺปาเยน โจเทติ, ‘‘กถํ ปริปุณฺณสงฺกปฺปา’’ติ? อิตโร อชฺฌาสยปาริปูริยาติ การณํ วตฺวา, ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทินา ตมตฺถํ วิวรติ. อชฺฌาสยปาริปูริยาติ ตตฺถ อธิปฺปายปาริปูริยา, น สพฺพโส คุณปาริปูริยาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘กทา นุ โข’’ติอาทิ. เอเตน ปาทกชฺฌานสมฺมสิตชฺฌานานํ วิสทิสตาย ปุคฺคลสฺส วิปสฺสนากาเล ปวตฺตอชฺฌาสยวเสน อริยมคฺเค โพชฺฌงฺคมคฺคงฺคฌานงฺคานํ วิเสสตาติ อยมตฺโถ ทีปิโตติ เวทิตพฺโพ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ༤༡༥. "Sabbapacchimikā" (ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐ་མ་ཞེས་པ་ནི) ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཆུང་ཤོས་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་སྟེ། དེ་དག་གི་ནང་དུ་འཕགས་པ་མ་ཡིན་པ་གཅིག་ཀྱང་མེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ལྷག་མ་རྣམས་ནི་...ཟག་པ་ཟད་པ་ཤ་སྟག་གོ”ཞེས་གསུངས་སོ།། "Yadi evaṃ" (གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ཡིན་ན་ཞེས་པ་ནི) ཟག་པ་མ་ཟད་པའི་དགེ་སློང་མ་དེ་ལྟ་བུ་ཡང་ཡོད་དོ།། དེ་ལྟར་ཡིན་ན། སྐམ་པོའི་ལྷག་མཐོང་ཅན་གྱི་དངོས་པོས་ཀྱང་ཟག་པ་ཟད་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་བཞིན་དུ། འཕགས་པའི་འདུལ་བ་ལ་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའི་རྟོག་པ་ཅན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་རྒོལ་བར་བྱེད་དེ། “ཇི་ལྟར་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རྟོག་པ་ཅན་ཡིན”ཞེ་ན། ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་ “བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་རྒྱུ་མཚན་བཤད་ནས། “གང་གི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དོན་དེ་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། "Ajjhāsayapāripūriyā" (བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི) དེ་ལ་རེ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་ཏེ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོན་ཏན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ནམ་ཞིག་གོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདིས། རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་དང་ཡོངས་སུ་རྟོག་པའི་བསམ་གཏན་མི་འདྲ་བའི་ཕྱིར། གང་ཟག་གི་ལྷག་མཐོང་གི་དུས་སུ་བྱུང་བའི་བསམ་པའི་དབང་གིས་འཕགས་པའི་ལམ་ལ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། ལམ་གྱི་ཡན་ལག བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཡོད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱས་སོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། ལྷག་མ་ནི་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ།། นนฺทโกวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. དགའ་བྱེད་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་ཟབ་མོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། ๕. ราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา ༥. སྒྲ་གཅན་འཛིན་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པའོ།། ๔๑๖. วิมุตฺตึ ปริปาเจนฺตีติ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติภูตํ อรหตฺตํ สพฺพโส ปาเจนฺติ สาเธนฺติ นิพฺพาเปนฺตีติ วิมุตฺติปริปาจนียา. ธมฺมาติ การณธมฺมา. เตนาห – ‘‘วิสุทฺธิการณวเสนา’’ติ, อรหตฺตสงฺขาตาย วิสุทฺธิยา สมฺปาทนวเสนาติ อตฺโถ. สทฺธินฺทฺริยาทโย วิสุชฺฌมานา มคฺคปฏิปาฏิยาว สพฺพโส อสฺสทฺธิยาทีหิ จิตฺตํ วิโมเจนฺตา อคฺคผลวิมุตฺตึ สมฺปาเทนฺติ. เตสํ ปน วิสุทฺธิ พาลปริวชฺชเนน ปณฺฑิตปยิรุปาสเนน ปสาทาวหธมฺมปจฺจเวกฺขณาย จ โหติ. ตโต อิธ ปนฺนรส ธมฺมา อธิปฺเปตาติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิมาห. ༤༡༦. "Vimuttiṃ paripācenti" (རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི) ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་གྱུར་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སྨིན་པར་བྱེད་ཅིང་། སྒྲུབ་པར་བྱེད་ལ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་བྱེད་པས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའོ།། "Dhammā" (ཆོས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི) རྒྱུའི་ཆོས་རྣམས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “རྣམ་པར་དག་པའི་རྒྱུའི་དབང་གིས་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་པར་དག་པ་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དད་པའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་དག་པ་རྣམས་ནི་ལམ་གྱི་རིམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མ་དད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་འབྲས་བུ་མཆོག་གི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ།། དེ་དག་གི་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་བྱིས་པ་སྤོང་བ་དང་། མཁས་པ་ལ་བསྟེན་པ་དང་། དད་པ་སྐྱེད་པའི་ཆོས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པས་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་འདིར་ཆོས་བཅོ་ལྔ་འདོད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตตฺถ อสฺสทฺเธ ปุคฺคเลติ สทฺธารหิเต ปุคฺคเล. เต หิ นิสฺสาย น กทาจิ สทฺธา สมฺภวติ, เตสํ ปน ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเนน อญฺญทตฺถุ อสทฺธิยเมว วฑฺฒติ, ตสฺมา เต ปฏิภยมคฺโค วิย ทูรโต วชฺเชตพฺพา. อสฺสทฺธิยนฺติ จ สทฺธาย ปฏิปกฺขภูตา อสทฺเธยฺยวตฺถุสฺมึ อธิมุจฺจนากาเรน ปวตฺตา สํกิเลสธมฺมา เวทิตพฺพา. สทฺเธ ปุคฺคเลติ สทฺธาสมฺปนฺเน ปุคฺคเล. เต หิ นิสฺสาย สทฺเธยฺยวตฺถุสฺมึ อนุปฺปนฺนา อุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺนา ภิยฺโยภาวํ เวปุลฺลํ อาปชฺชติ. สทฺเธยฺยวตฺถูติ จ พุทฺธาทีนิ รตนานิ กมฺมกมฺมผลานิ จ. เสวโตติ ลพฺภมานํ สทฺธาสมฺปทํ อุปฺปาเทตุํ วฑฺเฒตุญฺจ นิเสวโต. เสสปทานิ ตสฺเสว เววจนานิ. อถ วา เสวโต อุปสงฺกมโต. ภชโต เตสํ ปฏิปตฺติยํ ภตฺตึ กุพฺพโต. ปยิรุปาสโตติ เตสํ โอวาทานุสาสนิกรณวเสน อุปฏฺฐหโต. ปสาทนียสุตฺตนฺตา นาม พุทฺธาทิคุณปฏิสํยุตฺตา ปสาทาวหา สมฺปสาทนียสุตฺตาทโย. เต หิ ปจฺจเวกฺขโต พุทฺธาทีสุ อนุปฺปนฺนา ปสนฺนา อุปชฺชติ, อุปฺปนฺนา ภิยฺโยภาวํ เวปุลฺลํ [Pg.428] อาปชฺชติ. อิเมหิ ตีหากาเรหีติ อิเมหิ ยถาวุตฺเตหิ ตีหิ การเณหิ. ปฏิปกฺขทูรีภาวโต ปจฺเจกํ สูปหารโต จ อาเสวนํ ภาวนํ ลภนฺติ. สทฺธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ มคฺคผลาวหภาเวน อจฺฉติ วิสุทฺธึ ปาปุณาติ. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. "Tattha assaddhe puggele" (དེ་ལ་མ་དད་པའི་གང་ཟག་ལ་ཞེས་པ་ནི) དད་པ་དང་བྲལ་བའི་གང་ཟག་ལའོ།། དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་ནམ་ཡང་དད་པ་མི་སྐྱེ་ལ། དེ་དག་གི་ལྟ་བའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་འགྱུར་བས་གཞན་དུ་ན་མ་དད་པ་ཉིད་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ནི་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པའི་ལམ་བཞིན་དུ་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་སྤང་བར་བྱའོ།། "Assaddhiyaṃ" (མ་དད་པ་ཞེས་པ་ནི) དད་པའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པ། དད་པར་མི་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་མོས་པའི་རྣམ་པས་ཞུགས་པའི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། "Saddhe puggele" (དད་པ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ལ་ཞེས་པ་ནི) དད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་གང་ཟག་ལའོ།། དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་དད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་མ་སྐྱེས་པའི་དད་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ལ། སྐྱེས་པ་ནི་ཕྱིར་ཞིང་འཕེལ་བ་དང་ཡངས་པར་འགྱུར་རོ།། "Saddheyyavatthu" (དད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཞེས་པ་ནི) སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་དཀོན་མཆོག་རྣམས་དང་། ལས་དང་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུའོ།། "Sevato" (བསྟེན་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི) ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་དད་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བསྐྱེད་པ་དང་འཕེལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་བསྟེན་པ་ལས་སོ།། ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ།། ཡང་ན། "sevato" ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ལས་སོ།། "bhajato" ནི་དེ་དག་གི་སྒྲུབ་པ་ལ་མོས་པ་བྱེད་པ་ལས་སོ།། "payirupāsato" ནི་དེ་དག་གི་གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་སྒྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་ཞབས་ཏོག་བྱེད་པ་ལས་སོ།། "Pasādanīyasuttantā" (དད་པ་སྐྱེད་པའི་མདོ་སྡེ་རྣམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི) སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་འབྲེལ་བ། དད་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་དད་པ་སྐྱེད་པའི་མདོ་སྡེ་ལ་སོགས་པའོ།། དེ་དག་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལས་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་ལ་མ་སྐྱེས་པའི་དད་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ལ། སྐྱེས་པ་ནི་ཕྱིར་ཞིང་འཕེལ་བ་དང་ཡངས་པར་འགྱུར་རོ།། "Imehi tīhākārehi" (རྣམ་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས་ཞེས་པ་ནི) ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྒྱུ་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས་སོ།། གཉེན་པོ་རྒྱང་རིང་དུ་བྱས་པའི་ཕྱིར་དང་། རེ་རེ་བཞིན་ལེགས་པར་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་པའི་ཕྱིར་བསྟེན་པ་དང་བསྒོམ་པ་ཐོབ་པའོ།། "Saddhindriyaṃ visujjhati" (དད་པའི་དབང་པོ་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི) ལམ་དང་འབྲས་བུ་འདྲེན་པའི་དངོས་པོས་གནས་ཤིང་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། ཚུལ་འདིར་ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་དོན་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ།། อยํ ปน วิเสโส – กุสีเตติ อลเส สมฺมาปฏิปตฺติยํ นิกฺขิตฺตธุเร. อารทฺธวีริเยติ ปคฺคหิตวีริเย สมฺมาปฏิปนฺเน. สมฺมปฺปธาเนติ อนุปฺปนฺนานํ อกุสลานํ อนุปฺปาทนาทิวเสน ปวตฺเต จตฺตาโร อุปายปฺปธาเน. ปจฺจเวกฺขโต ปฏิปตฺตึ อเวกฺขโต. เต หิ ปจฺจเวกฺขโต ลีนํ อภิภวิตฺวา สมฺมเทว อารมฺภธาตุอาทิ อนุปฺปนฺนานํ วิธินา สติสมฺปทาย อุปฺปาทาย ภิยฺโยภาวาย สํวตฺตติ. อสมาหิเต ภนฺตมิคภนฺตโคณสปฺปฏิภาเค วิพฺภนฺตจิตฺเต. สมาหิเต อุปจารสมาธินา อปฺปนาสมาธินา จ สมฺมเทว สมาหิตจิตฺเต. ฌานวิโมกฺเขติ สวิตกฺกสวิจาราทิฌานานิ ปฐมาทิวิโมกฺเข จ. เตสญฺหิ ปจฺจเวกฺขณา อุปรูปริ อจฺจนฺตเมว สมาธานาย สํวตฺตติ. ทุปฺปญฺเญติ นิปฺปญฺเญ, อริยธมฺมสฺส อุคฺคหปริปุจฺฉาสวนสมฺมสนาภาเวน สพฺพโส ปญฺญารหิเต จ. ปญฺญวนฺเตติ วิปสฺสนาปญฺญาย เจว มคฺคปญฺญาย จ สมนฺนาคเต. คมฺภีรญาณจริยนฺติ คมฺภีรํ ขนฺธายตนธาตุสจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิเภทํ ญาณสฺส จริตพฺพฏฺฐานํ, ยตฺถ วา คมฺภีรญาณสฺส จริยํ ปวตฺตติ. ตตฺถ หิ ปจฺจเวกฺขณา สมฺโมหํ วิธมติ, อนุปฺปนฺนาย ปญฺญาย อุปฺปาทาย ภิยฺโยภาวาย สํวตฺตติ. สุตฺตนฺตกฺขนฺเธติ สุตฺตสมูเห. "Ayaṃ pana viseso" (འདི་ནི་ཁྱད་པར་ཏེ།) "Kusīte" (ལེ་ལོ་ཅན་ལ་ཞེས་པ་ནི) སྙོམ་ལས་པ་སྟེ་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་ཁུར་བོར་བ་ལའོ།། "Āraddhavīriye" (བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི) བརྩོན་འགྲུས་བཟུང་སྟེ་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པ་ལའོ།། "Sammappadhāne" (ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི) མ་སྐྱེས་པའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་མི་སྐྱེ་བར་བྱ་བའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་ཐབས་ཀྱི་སྤོང་བ་བཞི་ལའོ།། "Paccavekkhato" (སོ་སོར་རྟོག་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི) སྒྲུབ་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལས་སོ།། དེ་དག་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལས་བྱིང་བ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་། ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་བརྩམ་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་མ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཆོ་ག་བཞིན་དུ་དྲན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྐྱེ་བ་དང་ཕྱིར་ཞིང་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ།། "Asamāhite" (མཉམ་པར་མ་བཞག་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི) རི་དྭགས་འཁྱམས་པ་དང་བ་ལང་འཁྱམས་པ་དང་འདྲ་བར་སེམས་རྣམ་པར་གཡེངས་པ་ལའོ།། "Samāhite" (མཉམ་པར་བཞག་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི) ཉེ་བར་བསྒྲུབས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། འཇུག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་ལའོ།། "Jhānavimokkhe" (བསམ་གཏན་དང་རྣམ་པར་ཐར་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི) རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པའི་བསམ་གཏན་དང་། དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ལའོ།། དེ་དག་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ནི་གོང་ནས་གོང་དུ་གཏན་དུ་མཉམ་པར་འཇོག་པར་འགྱུར་རོ།། "Duppaññe" (ཤེས་རབ་འཆལ་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི) ཤེས་རབ་མེད་པ་སྟེ། འཕགས་པའི་ཆོས་འཛིན་པ་དང་། འདྲི་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། རྟོག་པ་མེད་པས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཤེས་རབ་དང་བྲལ་བ་ལའོ།། "Paññavante" (ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི) ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་དང་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ལའོ།། "Gambhīrañāṇacariyaṃ" (ཟབ་མོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཞེས་པ་ནི) ཕུང་པོ་དང་། སྐྱེ་མཆེད། ཁམས། བདེན་པ། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཟབ་མོ་སྟེ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ལམ། ཡང་ན་ཟབ་མོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་གང་དུ་འཇུག་པའོ།། དེ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ནི་གཏི་མུག་སེལ་བར་བྱེད་ཅིང་། མ་སྐྱེས་པའི་ཤེས་རབ་སྐྱེ་བ་དང་ཕྱིར་ཞིང་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ།། "Suttantakkhandhe" (མདོ་སྡེའི་ཕུང་པོ་ལ་ཞེས་པ་ནི) མདོ་སྡེའི་ཚོགས་ལའོ།། ปุพฺเพ สทฺธินฺทฺริยาทีนํ วิสุทฺธิการณานิ, ‘‘วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา’’ติ วุตฺตานีติ อิธ สทฺธาทิเก อญฺเญ จ ธมฺเม ทสฺเสนฺโต, ‘‘อปเรปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สทฺธาทีนํ วิมุตฺติปริปาจนียตา ทสฺสิตา เอว, อนิจฺจสญฺญาทีนํ [Pg.429] ปน วิมุตฺติปริปาจนียตาย วตฺตพฺพเมว นตฺถิ วิปสฺสนาภาวโต. เตนาห – ‘‘อิเม ปญฺจ นิพฺเพธภาคิยา สญฺญา’’ติ. กลฺยาณมิตฺตตาทโยติ กลฺยาณมิตฺตตา สีลสํวโร อภิสลฺเลขกถา วีริยารมฺโภ นิพฺเพธิกา ปญฺญา อิเม กลฺยาณมิตฺตตาทโย ปญฺจ ธมฺมา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน ‘‘เมฆิยสุตฺตสํวณฺณนายํ’’ (อุทา. อฏฺฐ. ๓๑) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. โลกํ โวโลเกนฺตสฺสาติ พุทฺธเวเนยฺยสตฺตโลกํ พุทฺธจกฺขุนา วิเสสโต โอโลเกนฺตสฺส. སྔོན་དུ་དད་པའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་དག་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ལ། “རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་གསུངས་པས། འདིར་དད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་གཞན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གཞན་ཡང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་དད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ནི་བསྟན་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ནི་ལྷག་པར་བརྗོད་མི་དགོས་ཏེ། ལྷག་མཐོང་གི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“འདུ་ཤེས་འདི་ལྔ་ནི་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པ་ནི། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཉིད་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་། སྦྱངས་པའི་གཏམ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་སྟེ། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ལྔ་པོ་འདི་རྣམས་སོ།། འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་“མེ་གྷི་ཡའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་”དུ་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཤེས་པར་བྱའོ།། འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་པ་ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་ཁྱད་པར་དུ་གཟིགས་པ་ལའོ།། ๔๑๙. อายสฺมโต ราหุลสฺส อินฺทฺริยานํ ปริปกฺกตฺตา สทฺธึ ปฏฺฐปิตปตฺถนา เทวตา อุทิกฺขมานา ติฏฺฐนฺติ, – ‘‘กทา นุ โข อุตฺตริ อาสวานํ ขเย วิเนสฺสตี’’ติ. ยทา ปน สตฺถา เอวํ ปริวิตกฺเกสิ, ตาวเทว สมานชฺฌาสยตาย สพฺพกาลํ ตงฺขณํ อาคเมนฺติโย ตา เทวตาโย ตํ สมวายํ ทิสฺวา เอกสฺมึ อนฺธวนสฺมึเยว สนฺนิปติตา. อุปาลิสฺส คหปติโน ทีฆนขปริพฺพาชกสฺส จตุสจฺจธมฺเมสุ ทสฺสนกิจฺเจน ปวตฺโต โสตาปตฺติมคฺโคติ เตสุ สุตฺเตสุ (ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๒.๓๐) ปฐมมคฺโค ‘‘ธมฺมจกฺขุ’’นฺติ วุตฺโต, ตสฺส ทสฺสนตฺถสฺส สาติสยตฺตา, พฺรหฺมายุโน ปน ผลญาณานิ เหฏฺฐิมานิ ตีณิ สาติสยานีติ พฺรหฺมายุสุตฺเต(ม. นิ. ๒.๓๘๓ อาทโย) ตีณิ ผลานิ ‘‘ธมฺมจกฺขุ’’นฺติ วุตฺตานิ. อิทํ ปเนตฺถ อายสฺมโต ราหุลสฺส มคฺคญาณํ ผลญาณญฺจ ทสฺสนตฺโถ สาติสโย, ตาหิ จ เทวตาหิ ยํ ญาณํ อธิคตํ, ตํ สาติสยเมวาติ วุตฺตํ – ‘‘อิมสฺมึ สุตฺเต จตฺตาโร มคฺคา, จตฺตาริ จ ผลานิ ธมฺมจกฺขุนฺติ เวทิตพฺพานี’’ติ. กึ ปน สาวกานํ สจฺจาภิสมยญาเณ อตฺถิ โกจิ วิเสโสติ? อาม อตฺถิ. โส จ โข ปุพฺพภาเค วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาย ปวตฺติยาการวิเสเสน ลเภยฺย กาจิ วิเสสมตฺตา. สฺวายมตฺโถ อภิธมฺเม ‘‘โน จ โข ยถา ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺสา’’ติ สทฺธาวิมุตฺตโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส กิเลสปฺปหานํ ปติ วิเสสกิตฺตเนน ทีเปตพฺโพ. กึ ปน อายสฺมา ราหุโล วิย ตา เทวตา สพฺพา เอกจิตฺตา ปเคว จตฺตาริ ผลานิ อธิคณฺหึสูติ? โนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถ หี’’ติอาทิมาห. กิตฺตกา ปน ตา เทวตาติ อาห ‘‘ตาสญฺจ ปนา’’ติอาทิ. ༤༡༩. ཚེ་དང་ལྡན་པ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་དབང་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའི་ཕྱིར། ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྨོན་ལམ་བཏབ་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་“ནམ་ཞིག་ན་གོང་དུ་ཟག་པ་ཟད་པར་འགྱུར་བའི་ཆོས་ལ་འཁྲིད་པར་འགྱུར་རམ་”ཞེས་སྒུག་ཅིང་གནས་སོ།། ནམ་ཞིག་སྟོན་པས་དེ་ལྟར་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ན། དེ་མ་ཐག་ཏུ་བསམ་པ་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱིས་དུས་རྟག་ཏུ་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ལ་སྒུག་པའི་ལྷ་དེ་དག་གིས་ཚོགས་པ་དེ་མཐོང་ནས། ལོང་བའི་ཚལ་གཅིག་ཉིད་དུ་འདུས་སོ།། ཁྱིམ་བདག་ཉེ་བར་འཁོར་དང་། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་སེན་རིངས་གཉིས་ཀྱི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མཐོང་བའི་བྱ་བས་ཞུགས་པའི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ནི། མདོ་དེ་དག་ལས་ལམ་དང་པོ་ལ་“ཆོས་ཀྱི་མིག་”ཅེས་གསུངས་ཏེ། དེའི་མཐོང་བའི་དོན་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར། བྲམ་ཟེ་ཚེ་མཐའ་ཡས་ཀྱི་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་འོག་མ་གསུམ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་པས། ཚེ་མཐའ་ཡས་ཀྱི་མདོ་ལས་འབྲས་བུ་གསུམ་ལ་“ཆོས་ཀྱི་མིག་”ཅེས་གསུངས་སོ།། འདིར་ནི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དང་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐོང་བའི་དོན་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་ལ། ལྷ་དེ་དག་གིས་ཐོབ་པའི་ཡེ་ཤེས་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཉིད་ཡིན་པས། “མདོ་འདིར་ལམ་བཞི་དང་འབྲས་བུ་བཞི་ནི་ཆོས་ཀྱི་མིག་ཅེས་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འོ་ན་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་ཁྱད་པར་ཅི་ཞིག་ཡོད་དམ་ཞེ་ན། ཡོད་དེ། དེ་ནི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ལྡང་བར་འགྱུར་བའི་ལྷག་མཐོང་གི་འཇུག་ཚུལ་གྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་ཁྱད་པར་གྱི་ཚད་འགའ་ཞིག་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།། དོན་འདི་ནི་ཆོས་མངོན་པ་ལས། “ལྟ་བས་ཐོབ་པ་བཞིན་དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་དད་པས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ལས་ལྟ་བས་ཐོབ་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་བསྔགས་པས་གསལ་བར་བྱའོ།། འོ་ན་ཚེ་དང་ལྡན་པ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་བཞིན་དུ་ལྷ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སེམས་གཅིག་གིས་སྔ་བར་འབྲས་བུ་བཞི་པོ་ཐོབ་བམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ལ། “དེ་ལ་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ལྷ་དེ་དག་དུ་ཞིག་ཡོད་ཅེ་ན། “དེ་དག་གི་ཡང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. སྒྲ་གཅན་འཛིན་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། ๖. ฉฉกฺกสุตฺตวณฺณนา ༦. དྲུག་ཚན་དྲུག་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་བཞུགས། ๔๒๐. อาทิมฺหิ [Pg.430] กลฺยาณนฺติ อาทิโกฏฺฐาเส กลฺยาณํ เอตสฺสาติ วา อาทิกลฺยาโณ, ตํ อาทิกลฺยาณํ, อาทิกลฺยาณภาโว จ โทสวิคเมน อิจฺฉิตพฺโพ. ยญฺหิ สพฺพโส วิคตโทสํ, ตํ ปริปุณฺณคุณเมว โหตีติ ‘‘นิทฺโทส’’นฺติ วุตฺตํ. กตฺวาติ จ ปทํ, ‘‘กลฺยาณํ กตฺวา ภทฺทกํ กตฺวา’’ติ ปุริมปททฺวเยนปิ โยเชตพฺพํ. เทสนากาโร หิ อิธ กลฺยาณสทฺเทน คหิโต. เตเนวาห – ‘‘เทเสตพฺพธมฺมสฺส กลฺยาณตา ทสฺสิตา โหตี’’ติ, ทุติเย ปน อตฺถวิกปฺเป เทเสตพฺพธมฺมสฺส กลฺยาณตา มุขฺเยเนว กถิตา อิตรสฺส อตฺถาปตฺติโต. มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อยญฺจ เทสนาย โถมนา พุทฺธานํ อาจิณฺณสมาจิณฺณาวาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘อิติ ภควา อริยวํส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ธมฺมคฺคหณมฺปิ เทสนาย โถมนา เอวาติ ‘‘นวหิ ปเทหี’’ติ วุตฺตํ. ༤༢༠. ཐོག་མར་དགེ་བ་ཞེས་པ་ནི། ཐོག་མའི་ཆ་ལ་དགེ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཐོག་མར་དགེ་བའམ། ཡང་ན་ཐོག་མར་དགེ་བ་དེ་ཉིད་དེ། ཐོག་མར་དགེ་བའི་དངོས་པོ་ནི་སྐྱོན་དང་བྲལ་བས་འདོད་པར་བྱའོ།། གང་གི་ཕྱིར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སྐྱོན་དང་བྲལ་བ་དེ་ནི་ཡོན་ཏན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། “སྐྱོན་མེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “བྱས་ནས་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ཀྱང་། “དགེ་བར་བྱས་ནས། བཟང་པོར་བྱས་ནས་”ཞེས་སྔ་མའི་ཚིག་གཉིས་དང་ཡང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། འདིར་ཆོས་སྟོན་པའི་ཚུལ་ནི་དགེ་བའི་སྒྲས་བཟུང་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“བསྟན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དགེ་བ་ཉིད་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལ་ནི་བསྟན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དགེ་བ་ཉིད་གཙོ་བོར་གསུངས་ཤིང་། གཞན་ནི་དོན་གྱིས་གོ་བའི་ཕྱིར། བར་དུ་དགེ་བ་དང་མཐའ་མར་དགེ་བ་ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། ཆོས་བསྟན་པ་ལ་བསྟོད་པ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་དང་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་འཕགས་པའི་རིགས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཆོས་འཛིན་པ་ཡང་ཆོས་བསྟན་པ་ལ་བསྟོད་པ་ཉིད་ཡིན་པས། “ཚིག་དགུ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་གསུངས་སོ།། เวทนา ยาถาวโต ชานนํ, ตญฺจ มคฺคกิจฺจํ, ตสฺส อุปาโย วิปสฺสนาติอาห – ‘‘สหวิปสฺสเนน มคฺเคน ชานิตพฺพานี’’ติ. ปริญฺญาภิสมยาทิกิจฺเจน นิพฺพตฺติยา อสมฺโมหโต จ ปฏิวิชฺฌิตพฺโพ. เตภูมกจิตฺตเมว กถิตํ สมฺมสนฏฺฐานสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เอส นโย ธมฺมายตนาทีสุปิ. ธมฺมายตนสฺส วา อายตนภาวโต พหิทฺธาคหณํ, น สพฺพโส อนชฺฌตฺตภาวโต. วิปากเวทนาปจฺจยา ชวนกฺขเณ อุปฺปนฺนตณฺหาติ ฉตฺตึสวิปากเวทนํ นิสฺสาย เอวํ อสฺสาเทนฺตี อนุภเวยฺยนฺติ อกุสลชวนกฺขณโต อุปฺปนฺนตณฺหา. ཚོར་བ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པ་དང་། དེ་ནི་ལམ་གྱི་བྱ་བ་ཡིན་ལ། དེའི་ཐབས་ནི་ལྷག་མཐོང་ཡིན་པས། “ལྷག་མཐོང་དང་བཅས་པའི་ལམ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བས་གྲུབ་པ་དང་། མ་རྨོངས་པ་ལས་རྟོགས་པར་བྱའོ།། ཁམས་གསum་པའི་སེམས་ཉིད་གསུངས་ཏེ། ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་གནས་སུ་འདོད་པའི་ཕྱིར། ཚུལ་འདི་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ངོ་།། ཡང་ན་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ལས་ཕྱི་རོལ་དུ་བཟུང་བ་ཡིན་གྱི། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ནང་གི་དངོས་པོ་མ་ཡིན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཚོར་བའི་རྐྱེན་གྱིས་རྒྱུ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སྐྱེས་པའི་སྲེད་པ་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཚོར་བ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་ལ་བརྟེན་ནས་འདི་ལྟར་རོ་མྱོང་ཞིང་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་མི་དགེ་བའི་རྒྱུ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལས་སྐྱེས་པའི་སྲེད་པའོ།། ๔๒๒. ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธีติ ยถานุสนฺธิอาทีนํ อสมฺภวโตติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. เหฏฺฐาติ วิญฺญาณผสฺสเวทนาตณฺหานํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาทสฺสเนน จกฺขายตนาทีนํ รูปายตนาทีนญฺจ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตา ทีปิตา อปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ปจฺจยาภาวโต, ยญฺจ ปจฺจยายตฺตวุตฺติกํ, ตํ อนิจฺจํ อุปฺปาทสมฺภวโต, ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตาติ ขนฺธปญฺจเก จ ฉนฺนํ ฉกฺกานํ วเสน ฆนวินิพฺโภคกรเณน อตฺถโต อนตฺตลกฺขณํ วิภาวิตํ. น สรูปโตติ สรูปโตปิ ตํ วิภาเวตุกาโม เตเนว ฉฉกฺกานํ วเสน ฆนวินิพฺโภคนเยน พฺยติเรกโต จ อนฺวยโต จ ทสฺเสนฺโต ภควา – ‘‘จกฺขุ อตฺตาติ โย วเทยฺยา’’ติอาทิมาหาติ ยถานุสนฺธิกาว [Pg.431] เทสนา วิภาวิตา. เตนาห ‘‘เหฏฺฐา กถิตานํ หี’’ติอาทิ. เหฏฺฐา ปน ฉนฺนํ ฉกฺกานํ วเสน วินิพฺโภคทสฺสนมตฺตํ, น อนตฺตลกฺขณํ วิภาวิตํ, อิธ ปน สรูปโต อนตฺตลกฺขณํ วิภาวิตนฺติ อธิปฺปาเยน อนุสนฺธนฺตรภาวโชตนา. ยทิปิ อนตฺตภาโว นาม จตูสุปิ สจฺเจสุ ลพฺภเตว, สพฺเพปิ หิ ธมฺมา อนตฺตา, อิเม ปเนตฺถ ทฺเวปิ นยา สมฺมสนวเสน ปวตฺตาติ วุตฺตํ – ‘‘ทฺวินฺนํ สจฺจานํ อนตฺตภาวทสฺสนตฺถ’’นฺติ. น อุปปชฺชตีติ อุปปตฺติสงฺขาตยุตฺติยา น สเมตีติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘น ยุชฺชตี’’ติ. อตฺตวาทินา – ‘‘นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต’’ติ อภิมโต, จกฺขุญฺจ อุปฺปาทวนฺตตาย อนิจฺจํ, ยํ ปจฺจยายตฺถวุตฺติตา, ตสฺมา ‘‘จกฺขุ อตฺตาติ โย วเทยฺย, ตํ น อุปปชฺชตี’’ติอาทิ. สกฺกายวตฺถุ จกฺขุ อนตฺตา อนิจฺจภาวโต เสยฺยถาปิ ฆโฏ, จกฺขุํ อนิจฺจํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติภาวโต เสยฺยถาปิ ฆโฏ, จกฺขุ ปจฺจยายตฺตวุตฺติ อุปฺปาทาทิสมฺภวโต เสยฺยถาปิ ฆโฏ. วิคจฺฉตีติ ภงฺคุปฺปตฺติยา สภาวาวิคเมน วิคจฺฉติ. เตนาห ‘‘นิรุชฺฌตี’’ติ. ༤༢༢. སོ་སོའི་མཚམས་སྦྱོར་ཞེས་པ་ནི། མཚམས་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། ཞེས་པའི་བསམ་པས་གསུངས་སོ།། འོག་ཏུ་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། རེག་པ་དང་། ཚོར་བ་དང་། སྲེད་པ་རྣམས་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པ་བསྟན་པས། མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་དང་། གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པ་གསལ་བར་བྱས་ཏེ། རྐྱེན་མེད་པར་སྐྱེས་པ་ལ་རྐྱེན་མེད་པའི་ཕྱིར། གང་ཡང་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པ་དེ་ནི་སྐྱེ་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་མི་རྟག་པ་ཡིན་ལ། གང་མི་རྟག་པ་དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡིན་ཞིང་། གང་སྡུག་བསྔལ་བ་དེ་ནི་བདག་མེད་པ་ཡིན་པས། ཕུང་པོ་ལྔ་དང་དྲུག་ཚན་དྲུག་གི་དབང་གིས་རགས་པ་སོ་སོར་དབྱེ་བར་བྱས་ནས། དོན་གྱི་སྒོ་ནས་བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།། རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་དེ་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་འདོད་པས། དྲུག་ཚན་དྲུག་པོ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་རགས་པ་སོ་སོར་དབྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ལྡོག་པ་དང་རྗེས་སུ་འགྲོ་བའི་སྒོ་ནས་སྟོན་པར་མཛད་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། “མིག་ནི་བདག་གོ་ཞེས་གང་སྨྲ་བ་དེ་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པས། མཚམས་སྦྱོར་བ་བཞིན་དུ་ཆོས་བསྟན་པ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་“འོག་ཏུ་གསུངས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འོག་ཏུ་ནི་དྲུག་ཚན་དྲུག་གི་དབང་གིས་སོ་སོར་དབྱེ་བ་བསྟན་པ་ཙམ་ཡིན་གྱི། བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་མ་ཡིན་ལ། འདིར་ནི་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་བསམ་པས་མཚམས་སྦྱོར་གཞན་གྱི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱས་སོ།། གལ་ཏེ་བདག་མེད་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་བདེན་པ་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ལའང་ཐོབ་པ་ཉིད་ཡིན་ཏེ། ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི་བདག་མེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འོན་ཀྱང་འདིར་ཚུལ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པས། “བདེན་པ་གཉིས་ཀྱི་བདག་མེད་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ།། མི་འཐད་དོ་ཞེས་པ་ནི། འཐད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རིགས་པ་དང་མི་མཐུན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིར་དོན་ཡིན་པས། “མི་རིགས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། བདག་ཏུ་སྨྲ་བས་“རྟག་པ་བརྟན་པ་མི་འགྱུར་བ་”ཞེས་མངོན་པར་འདོད་ལ། མིག་ནི་སྐྱེ་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་མི་རྟག་པ་ཡིན་ཞིང་། གང་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“མིག་ནི་བདག་གོ་ཞེས་གང་སྨྲ་བ་དེ་ནི་མི་འཐད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ།། འཇིག་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་མིག་ནི་མི་རྟག་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བདག་མེད་དེ་དཔེར་ན་བུམ་པ་བཞིན། མིག་ནི་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མི་རྟག་སྟེ་དཔེར་ན་བུམ་པ་བཞིན། མིག་ནི་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པ་སྟེ་དཔེར་ན་བུམ་པ་བཞིན། འཇིག་པ་ཞེས་པ་ནི། འཇིག་པ་སྐྱེ་བས་རང་བཞིན་དང་བྲལ་བས་འཇིག་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་“འགག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ๔๒๔. ยสฺมา กิเลสวฏฺฏมูลกํ กมฺมวฏฺฏํ, กมฺมวฏฺฏมูลกญฺจ วิปากวฏฺฏํ. กิเลสุปฺปตฺติ จ ตณฺหาทิคฺคาหปุพฺพิกา, ตสฺมา ‘‘ติณฺณํ วา คาหานํ วเสน วฏฺฏํ ทสฺเสตุ’’นฺติ อาห. ยสฺมา ปน ตณฺหาปกฺขิกา ธมฺมา สมุทยสจฺจํ, จกฺขาทโย ทุกฺขสจฺจํ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ทฺวินฺนํ สจฺจานํ วเสน วฏฺฏํ ทสฺเสตุ’’นฺติ. ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหาว เวทิตพฺพา สกฺกายคามินิปฏิปทาย อธิปฺเปตตฺตา. ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา คหณเมเวตฺถ อนุปสฺสนาติ อาห – ‘‘คาหตฺตยวเสน ปสฺสตี’’ติ. ༤༢༤. གང་གི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་ལོ་ལ་རྩ་བ་བྱས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ཡིན་ལ། ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ལ་རྩ་བ་བྱས་པ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་ལོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བ་ནི་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པ་འཛིན་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“འཛིན་པ་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་འཁོར་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་སྲེད་པའི་ཕྱོགས་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ཡིན་ལ། མིག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“བདེན་པ་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་འཁོར་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ།། སྲེད་པ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བ་འཛིན་པ་ཉིད་ཤེས་པར་བྱ་སཏེ། འཇིག་ཚོགས་ལ་འགྲོ་བའི་ལམ་དུ་འདོད་པའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་བདག་གིའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་འཛིན་པ་ཉིད་འདིར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཡིན་པས། “འཛིན་པ་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་ལྟའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ติณฺณํ คาหานํ ปฏิปกฺขวเสนาติ ตณฺหาทิคฺคาหปฏิปกฺขภูตานํ ทุกฺขานิจฺจานตฺตานุปสฺสนานํ วเสน, ตาหิ วา ติณฺณํ คาหานํ ปฏิปกฺขวเสน วินิเวฐนวเสน อนุปฺปาทนวเสนาติ อตฺโถ. ปฏิปกฺขวเสน วิวฏฺฏํ ทสฺเสตุนฺติ โยชนา. สกฺกายนิโรธคามินี ปฏิปทาติ เอตฺถ นิโรธธมฺโม สรูเปเนว ทสฺสิโตติ อาห – ‘‘นิโรโธ…เป… ทสฺเสตุ’’นฺติ. ปฏิเสธวจนานีติ ปฏิกฺเขปวจนานิ. འཛིན་པ་གསུམ་གྱི་གཉེན་པོའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་ལ་སོགས་པ་འཛིན་པའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། མི་རྟག་པ་དང་། བདག་མེད་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་དེ་དག་གིས་འཛིན་པ་གསུམ་གྱི་གཉེན་པོའི་དབང་གིས་བཟློག་པའི་དབང་གིས་དང་མི་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། གཉེན་པོའི་དབང་གིས་ཟློག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཞེས་སྦྱར་རོ།། འཇིག་ཚོགས་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ཞེས་པ་འདིར་འགོག་པའི་ཆོས་ནི་རང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་དུ་བསྟན་པས། “འགོག་པ་…ལྟ་བུ་…བསྟན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དགག་པའི་ཚིག་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་སྤོང་བའི་ཚིག་རྣམས་སོ།། ๔๒๕. ตณฺหาทีนํ อนุปาทิยนวจนานิ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสเนว วุตฺตานิ ตณฺหาทิฏฺฐีนํเยว อภินนฺทนาทิวเสน ปวตฺติสพฺภาวโต. อปฺปหีนตฺโถ อนุสยตฺโถติ [Pg.432] อาห – ‘‘อนุเสตีติ อปฺปหีโน โหตี’’ติ อริยมคฺเคน หิ อปฺปหีโน ถามคโต ราคาทิกิเลโส อนุสโย การณลาเภ สติ อุปฺปชฺชนารหภาวโต. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. วฏฺฏทุกฺขกิเลสทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส เจว กิเลสทุกฺขสฺส จ. สอุปาทิเสสนิพฺพานญฺหิ กิเลสทุกฺขสฺส อนฺตกรณํ, อนุปาทิเสสนิพฺพานํ วฏฺฏทุกฺขสฺส. ༤༢༥. སྲེད་པ་ལ་སོགས་པ་མི་འཛིན་པའི་ཚིག་རྣམས་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་ཉིད་མངོན་པར་དགའ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། མ་སྤངས་པའི་དོན་ནི་བག་ལ་ཉལ་གྱི་དོན་ཡིན་པས། “བག་ལ་ཉལ་ལོ་ཞེས་པ་ནི་མ་སྤངས་པར་འགྱུར་བའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་མ་སྤངས་ཤིང་མཐུ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ནི་བག་ལ་ཉལ་བ་ཡིན་ཏེ། རྒྱུ་རྙེད་པ་ན་སྐྱེ་བར་འོས་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདིར་གང་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཞེས་པ་ནི། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གཉིས་ཀའིའོ།། ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་མཐར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིའོ།། ๔๒๖. เตสนฺติ อนุสยานํ. ปฏิกฺเขปวเสนาติ ปชหนวเสน, อปฺปวตฺติกรณวเสนาติ อตฺโถ. อวิชฺชํ ปชหิตฺวาติ อนวเสสโต อวิชฺชํ อปฺปวตฺติธมฺมตํ อาปาเทตฺวา. กามํ เหฏฺฐิมมคฺคญาณมฺปิ อวิชฺชาปหายินี วิชฺชา เอว, ตํ ปน ญาณํ อวิชฺชาย อนวเสสปฺปหายกํ น โหติ, อคฺคมคฺคญาเณ ปน อุปฺปนฺเน อวิชฺชาย เลโสปิ นาวสิสฺสตีติ ตเทว อวิชฺชาย ปหายกนฺติ อาห – ‘‘อรหตฺตมคฺควิชฺชํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ. ༤༢༦. དེ་དག་གི་ཞེས་པ་ནི་བག་ལ་ཉལ་བ་རྣམས་ཀྱིའོ།། སྤོང་བའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་སྤོང་བའི་དབང་གིས་དང་། མི་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། མ་རིག་པ་སྤངས་ནས་ཞེས་པ་ནི། མ་རིག་པ་ལྷག་མ་མེད་པར་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་བྱས་ནས་སོ།། འདོད་ཆགས་འོག་མའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱང་མ་རིག་པ་སྤོང་བའི་རིག་པ་ཉིད་ཡིན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཡེ་ཤེས་དེ་ནི་མ་རིག་པ་ལྷག་མ་མེད་པར་སྤོང་བ་མ་ཡིན་ལ། ལམ་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེས་པ་ན་མ་རིག་པའི་ཆ་ཤས་ཙམ་ཡང་མི་ལུས་པས། དེ་ཉིད་མ་རིག་པ་སྤོང་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་རིག་པ་བསྐྱེད་ནས་”ཞེས་སོ།། ๔๒๗. สยเมว ตถาคเต อตฺตโน พุทฺธานุภาเวน เทเสนฺเต สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตาติ อนจฺฉริยเมตํ, อถ กึ อจฺฉริยนฺติ อาห ‘‘อิม’’นฺติอาทิ. กเถนฺเตปีติ เอตฺถ อิติสทฺโท ปการตฺโถ, อิมินาว ปกาเรนาติ อตฺโถ. ปตฺตา เอวาติ สฏฺฐิ ภิกฺขู อรหตฺตํ ปตฺตา เอวาติ โยชนา. เอตมฺปิ อนจฺฉริยํ, สตฺถุ สมฺมุขา สาวกา สมุทาคมา มหาภิญฺญา ปภินฺนปฏิสมฺภิทา ตถา ตถา สปฺปาฏิหาริยํ ธมฺมํ เทเสนฺตีติ. เตนาห – ‘‘มหาภิญฺญปฺปตฺตา หิ เต สาวกา’’ติ. ༤༢༧. དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་རང་གི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུས་ཆོས་སྟོན་པ་ན། དགེ་སློང་དྲུག་ཅུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཐོབ་པ་ནི་ངོ་མཚར་བ་མ་ཡིན་ནོ།། འོ་ན་ངོ་མཚར་བ་ཅི་ཞིག་ཡོད་ཅེ་ན། “འདི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། སྨྲ་བ་ནའང་ཞེས་པ་འདིར་“ཞེས་”བྱ་བའི་སྒྲ་ནི་རྣམ་པའི་དོན་ཡིན་པས། རྣམ་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཐོབ་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་དྲུག་ཅུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། འདི་ཡང་ངོ་མཚར་བ་མ་ཡིན་ཏེ། སྟོན་པའི་སྤྱན་སྔར་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་གྲུབ་པ་དང་། མངོན་ཤེས་ཆེན་པོ་དང་། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བྱེ་བྲག་ཏུ་ཕྱེ་བ་དང་ལྡན་པས། དེ་དང་དེ་ལྟར་ཆོ་འཕྲུལ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“ཉན་ཐོས་དེ་དག་ནི་མངོན་ཤེས་ཆེན་པོ་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། มหามณฺฑเปติ โลหปาสาทสฺส ปุรโต เอว มหาภิกฺขุสนฺนิปาโต ชาโตติ เตสํ ปโหนกวเสน กเต มหติ สาณิมณฺฑเปติ วทนฺติ. เตสุปิ ฐาเนสูติ เตสุ ยถาวุตฺตมหามณฺฑปาทีสุ ฐาเนสุ. มหาเถโร อตฺถีติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. เทวตฺเถรสฺส คุเณ สุตฺวา ปสนฺนมานโส มหาเถโร, ตถาปิ วตฺถสมฺปตฺติยา ปสีทิตฺวา ‘‘ตฺวํ ปน นฺหาเปหี’’ติ อาห. མདུན་སྐོར་ཆེན་པོ་ལའམ་བཀོད་པ་ཆེན་པོ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཟངས་ཀྱི་ཁང་བཟང་གི་མདུན་དུ་དགེ་སློང་གི་འདུས་པ་ཆེན་པོ་བྱུང་བས། དེ་དག་ཤོང་བའི་ཆེད་དུ་བསྐྲུན་པའི་ཡོལ་བའི་བཀོད་པ་ཆེན་པོ་ལ་ཟེར་བར་བཤད། གནས་དེ་དག་ཏུ་ཡང་ཞེས་པ་ནི། གོང་དུ་བཤད་པའི་བཀོད་པ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་གནས་དེ་དག་ཏུ་འོ།། གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་ཡོད་དོ་ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་བཀུག་སྟེ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། གནས་བརྟན་ལྷའི་ཡོན་ཏན་ཐོས་ནས་ཡིད་དྭངས་བའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་དེས། དེ་ལྟ་ནའང་ཆོས་གོས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་དད་ནས། "ཁྱོད་ཉིད་ཀྱིས་ཁྲུས་གསོལ་ཅིག་" ཅེས་གསུངས་སོ།། เหฏฺฐาปาสาเทติ จ กลฺยาณิยมหาวิหาเร อุโปสถาคาเร เหฏฺฐาปาสาเท เอกทา อุปริปาสาเท เอกทา, กเถสีติ. จูฬนาคสฺส ตถา มหตี ปริสา เทวตานุภาเวน อภิญฺญาปาทนํ อโหสีติ เกจิ[Pg.433]. เถโร ปน มหิทฺธิโก อโหสิ, ตสฺมา ตาว มหตึ ปริสํ อภิญฺญาเปสีติ อปเร. ཁང་བཟང་འོག་མ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཀལྱཱཎི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོའི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཁང་པའི་ཁང་བཟང་འོག་མ་ལ་རེས་གཅིག་དང་། ཁང་བཟང་གོང་མ་ལ་རེས་གཅིག་གསུངས་སོ་ཞེས་པའོ།། ཀླུ་ཆུང་གི་འཁོར་ཆེན་པོ་དེ་ལྟ་བུ་ལ་ལྷའི་མཐུས་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱས་སོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ།། གནས་བརྟན་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་འཁོར་ཆེན་པོ་དེ་ཙམ་ལ་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱས་སོ་ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ།། ตโต ตโตติ ตสฺสํ ตสฺสํ ทิสายํ. เอโกวาติ เอกจฺโจ เอว, น พหุโส, กติปยาว ปุถุชฺชนา อเหสุนฺติ อตฺโถ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว. དེ་དང་དེ་ལས་ཞེས་པ་ནི། ཕྱོགས་དེ་དང་དེ་ནས་སོ།། གཅིག་པུ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། རེ་ཟིག་ཁོ་ན་སྟེ་མང་པོ་མ་ཡིན་པ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཉུང་ཤས་ཤིག་ལས་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ལྟར་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། ฉฉกฺกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. དྲུག་ཚན་དྲུག་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བྱེད་རྫོགས་སོ།། ๗. มหาสฬายตนิกสุตฺตวณฺณนา ༧. སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པ་ཆེན་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། ๔๒๘. มหนฺตานิ สฬายตนานิ อธิกิจฺจ ปวตฺตตฺตา มหาสฬายตนิกํ, มหนฺตตา จ เตสํ มหนฺตํ โลกสนฺนิวาสํ อภิพฺยาเปตฺวา ฐิตตฺตา อโยนิโส คยฺหมานานํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตนโต, โยนิโส คยฺหมานานํ มหโต อตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตนโต จ ทฏฺฐพฺพา. โชตกนฺติ โพธกํ. ༤༢༨. སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པས་ན་ 'སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པ་ཆེན་པོ་' ཞེས་བྱའོ། དེ་དག་གི་ཆེ་བའི་རང་བཞིན་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་ཆེན་པོ་ལ་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པར་གནས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་བཟུང་ན་གནོད་པ་ཆེན་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དང་། ཚུལ་བཞིན་དུ་བཟུང་ན་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་དོན་ཆེན་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རིག་པར་བྱའོ།། 'གསལ་བྱེད་' ཅེས་པ་ནི་རྟོགས་པར་བྱེད་པའོ།། ๔๒๙. สิขาปฺปตฺตาย วิปสฺสนาย ชานนมฺปิ ยถาภูตชานนเมว มคฺเคน ชานนสฺส อาสนฺนการณภาวโตติ อาห – ‘‘สหวิปสฺสเนน มคฺเคน อชานนฺโต’’ติ. วุฑฺฒึ คจฺฉนฺตีติ ปจฺจยสโมธาเนน ภวโยนิคติฐิติสตฺตาวาสปาฬิยา อปราปรํ ปริวุทฺธึ คจฺฉนฺติ. เอวํภูตา ปคุณภาวมาปาทิตา สมถวิปสฺสนาธมฺมา วิย สุฏฺฐุตรํ วสีภาวํ ปาปิตา ฌานาภิญฺญา วิย จ วสีภูตา หุตฺวา อุปรูปริ พฺรูเหนฺตีติ อาห – ‘‘วสีภาวํ คจฺฉนฺตี’’ติ. ตถา หิ เต กทาจิ ภวปตฺถนาย อนุปฺปาทิตายปิ อปฺปหีนภาเวเนวสฺสา ติฏฺฐนฺติ. อกุสลา ธมฺมาว เยภุยฺเยน ทสฺสนายตเนน วินาสทสฺสนโต ปวตฺตนฺติ ปริวฑฺฒนฺติ จ. ปญฺจทฺวาริกทรถาติ ปญฺจทฺวาริกชวนสหคตา อกุสลทรถา. เอวํ มโนทฺวาริกทรถา เวทิตพฺพา. สนฺตาปาติ ทรเถหิ พลวนฺโต สมฺปยุตฺตธมฺมานํ นิสฺสยสฺส จ สนฺตาปนกรา. ปริฬาหาติ ตโตปิ พลวตรา เตสํเยว ปริทหนกรา. ༤༢༩. རྩེ་མོར་ཕྱིན་པའི་ལྷག་མཐོང་གིས་ཤེས་པ་ཡང་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པ་ཉིད་དེ། ལམ་གྱིས་ཤེས་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "ལྷག་མཐོང་དང་བཅས་པའི་ལམ་གྱིས་མི་ཤེས་པར་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་འདུས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྲིད་པ་དང་། སྐྱེ་གནས་དང་། འགྲོ་བ་དང་། གནས་པ་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་གནས་ཀྱི་རིམ་པས་ཕྱི་མ་ཕྱི་མར་ཀུན་ཏུ་འཕེལ་བར་འགྱུར་བའོ།། འདི་ལྟར་གྱུར་ཅིང་བྱང་ཆ་ཆེན་པོར་བྱས་པའི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ཆོས་བཞིན་དུ། ཤིན་ཏུ་དབང་འབྱོར་བར་བྱས་པའི་བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་བཞིན་དུ་དབང་དུ་གྱུར་ཏེ། གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། "དབང་དུ་འགྱུར་རོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་དེ་དག་ནི་རེས་འགའ་སྲིད་པ་དོན་དུ་གཉེར་བའི་ཕྱིར་མ་བསྐྱེད་ཀྱང་། མ་སྤངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་སོ།། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཕལ་ཆེར་མཐོང་བའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱིས་འཇིག་པར་མཐོང་བ་ལས་འབྱུང་ཞིང་འཕེལ་ལོ།། "སྒོ་ལྔའི་གདུང་བ་" ཞེས་པ་ནི། སྒོ་ལྔའི་འཇུག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་མི་དགེ་བའི་གདུང་བའོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་གདུང་བ་ཡང་རིག་པར་བྱའོ།། "ཚ་བ་" ཞེས་པ་ནི། གདུང་བ་ལས་ཀྱང་སྟོབས་ཆེ་ཞིང་། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་རྟེན་ལ་ཚ་བར་བྱེད་པའོ།། "ཡོངས་སུ་གདུང་བ་" ཞེས་པ་ནི། དེ་ལས་ཀྱང་སྟོབས་ཆེ་ཞིང་དེ་དག་ཉིད་ཡོངས་སུ་སྲེག་པར་བྱེད་པའོ།། ๔๓๐. ปญฺจทฺวาริกสุขํ, น กายปฺปสาทสนฺนิสฺสิตสุขเมว. มโนทฺวาริกสุขนฺติ มโนทฺวาริกจิตฺตสนฺนิสฺสิตสุขํ, น ยํ กิญฺจิ เจตสิกสุขํ ตสฺส กายิกสุขคฺคหเณเนว [Pg.434] คหิตตฺตา. ปญฺจทฺวาริกชวเนน สมาปชฺชนํ วา วุฏฺฐานํ วา นตฺถีติ อิทํ มโนทฺวาริกชวเนน ตสฺส สมฺภวํ ทสฺเสตุํ, มคฺคสฺส วเสน วุตฺตํ, น ปน ตปฺปสงฺคสงฺกานิวตฺตนตฺถํ. วิญฺญตฺติมตฺตมฺปิ ชเนตุํ อสมตฺถํ สมาปชฺชนสฺส กถํ ปจฺจโย โหติ, พุทฺธานํ ปน ภควนฺตานํ โหตีติ เจ? ตถาปิ ตสฺส อาสนฺนฏฺฐาเน ปญฺจทฺวาริกจิตฺตปฺปวตฺติยา อสมฺภโว เอว ตาทิสสฺส ปุพฺพาโภคสฺส ตสฺมึ กาเล อสมฺภวโต. เอเตเนว ยา เกสญฺจิ อริยธมฺเม อโกวิทานํ ฆฏสภาวาทีสุ พุทฺธิตุลฺยการิตาปตฺติโจทนา; สา ปฏิกฺขิตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา ตํตํปุริมาโภควเสน เตน เตน ปญฺจทฺวาริกาภินิยตมโนวิญฺญาณสฺส ปรโต ปวตฺตมานมโนวิญฺญาเณน ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ วณฺณสณฺฐานาทิวิเสสสฺส วินิจฺฉินิตพฺพโต. อุปฺปนฺนมตฺตกเมว โหตีติ ปญฺจทฺวาริกชวนํ ตาทิสํ กิญฺจิ อตฺถนิจฺฉยกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ, เกวลํ อุปฺปนฺนมตฺตเมว โหติ. อยนฺติ ‘‘อาทีนวานุปสฺสิโน’’ติอาทินา วุตฺตา. ༤༣༠. སྒོ་ལྔའི་བདེ་བ་ནི་ལུས་ཀྱི་དྭངས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་བདེ་བ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནོ།། ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་བདེ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་སེམས་ལ་བརྟེན་པའི་བདེ་བ་སྟེ། སེམས་བྱུང་གི་བདེ་བ་གང་ཡང་རུང་བ་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་ལུས་ཀྱི་བདེ་བ་འཛིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་བའི་ཕྱིར། སྒོ་ལྔའི་འཇུག་པས་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་འམ་ལྡང་བ་མེད་དོ་ཞེས་པ་འདི་ནི། ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་འཇུག་པས་དེ་འབྱུང་བར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ལམ་གྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། དེའི་འབྲེལ་བའི་དྭོགས་པ་བཟློག་པའི་ཆེད་མ་ཡིན་ནོ།། རྣམ་པར་རིག་པ་ཙམ་ཡང་བསྐྱེད་པར་མི་ནུས་པ་དེ། སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་རྐྱེན་དུ་ཇི་ལྟར་འགྱུར་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ལ་ནི་ཡོད་དོ་ཞེ་ན། དེ་ལྟ་ནའང་དེའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་གནས་སུ་སྒོ་ལྔའི་སེམས་འཇུག་པ་མི་སྲིད་པ་ཉིད་དེ། དེའི་ཚེ་དེ་ལྟ་བུའི་སྔོན་གྱི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། འདི་ཉིད་ཀྱིས་འཕགས་པའི་ཆོས་ལ་མི་མཁས་པ་ཁ་ཅིག་གིས། བུམ་པའི་རང་བཞིན་ལ་སོགས་པ་ལ་སངས་རྒྱས་དང་མཚུངས་པའི་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་ཐལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་རྩོད་པ་དེ་བཟློག་ཟིན་ཏོ་ཞེས་རིག་པར་བྱ་སྟེ། སྔོན་གྱི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དེ་དང་དེའི་དབང་གིས། སྒོ་ལྔའི་རྗེས་སུ་ངེས་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དེའི་འོག་ཏུ་འབྱུང་བའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་དོན་དེ་དང་དེ་ལ་ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་ལ་སོགས་པའི་བྱེ་བརག་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཕྱིར། "སྐྱེས་པ་ཙམ་དུ་ཟད་དོ་" ཞེས་པ་ནི། སྒོ་ལྔའི་འཇུག་པས་དེ་ལྟ་བུའི་དོན་རྣམ་པར་ངེས་པའི་བྱ་བ་ཅི་ཡང་བྱེད་མི་ནུས་ཏེ། སྐྱེས་པ་ཙམ་ཁོ་ནར་ཟད་དོ།། "འདི་" ཞེས་པ་ནི། "ཉེས་དམིགས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་" ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའོ།། ๔๓๑. กุสลจิตฺต…เป… ภูตสฺสาติ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาสหคตกุสลจิตฺตสฺส สมฺปยุตฺตเจโตสุขสมงฺคีภูตสฺส. ปุพฺพสุทฺธิกาติ มคฺคุปฺปตฺติโต, วิปสฺสนารมฺภโตปิ วา ปุพฺเพว สุทฺธา. เตนาห – ‘‘อาทิโต ปฏฺฐาย ปริสุทฺธาว โหนฺตี’’ติ. สพฺพตฺถกการาปกงฺคานีติ สีลวิโสธนสฺส จิตฺตสมาธานสฺส วิปสฺสนาภิโยคสฺส มคฺเคน ปหาตพฺพกิเลสปหานสฺสาติ สพฺพสฺสปิ มคฺคสมฺภารกิจฺจสฺส การาปกงฺคานิ. อฏฺฐงฺคิโก วาติ ปฐมชฺฌานิโก วา อฏฺฐงฺคิโก, ทุติยชฺฌานิโก วา สตฺตงฺคิโก โหติ. ༤༣༡. དགེ་བའི་སེམས་...ལྟ་བུར་གྱུར་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ལྡང་བར་འགྱུར་བའི་ལྷག་མཐོང་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་ཀྱི་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཡིད་ཀྱི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པ་ལའོ།། "སྔོན་ནས་དག་པ་" ཞེས་པ་ནི། ལམ་མ་སྐྱེས་པའི་གོང་རོལ་ལམ། ཡང་ན་ལྷག་མཐོང་མ་བརྩམས་པའི་གོང་རོལ་ཉིད་ནས་དག་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ "ཐོག་མ་ཉིད་ནས་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་པའི་བྱེད་པའི་ཡན་ལག་" ཅེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་དང་། ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པ་དང་། ལམ་གྱིས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བ་སྟེ། ལམ་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་བྱ་བ་མཐའ་དག་བྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཡན་ལག་རྣམས་སོ།། "ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་" ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་དང་པོའི་ལམ་ནི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་འམ། བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ལམ་ནི་ཡན་ལག་བདུན་པ་ཉིད་དོ།། อิมเมว สุตฺตปเทสํ คเหตฺวาติ, ‘‘ยา ตถาภูตสฺส ทิฏฺฐี’’ติอาทินา สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ ปญฺจนฺนํเยว ตสฺมึ ฐาเน คหิตตฺตา โลกุตฺตรมคฺโค ปญฺจงฺคิโกติ วทติ. โสติ ตถา วทนฺโต วิตณฺฑวาที. อนนฺตรวจเนเนวาติ, ‘‘ยา ตถาภูตสฺส ทิฏฺฐี’’ติอาทิวจนสฺส, ‘‘เอวมสฺสาย’’นฺติอาทินา อนนฺตรวจเนน. ปฏิเสธิตพฺโพติ ปฏิกฺขิปิตพฺโพ. ‘‘อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ หิ อิทํ วจนํ อริยมคฺคสฺส ปญฺจงฺคิกภาวํ อุชุกเมว ปฏิกฺขิปติ. ยทิ เอวํ ‘‘ยา ตถาภูตสฺส ทิฏฺฐี’’ติอาทินา ตตฺถ ปญฺจนฺนํ เอว องฺคานํ คหณํ กิมตฺถิยนฺติ อาห ‘‘อุตฺตริ จา’’ติอาทิ. สมฺมาวาจํ ภาเวติ อริยมคฺคสมงฺคี. เตนาห ‘‘มิจฺฉาวาจํ ปชหตี’’ติ. ยสฺมิญฺหิ [Pg.435] ขเณ สมฺมาวาจา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉติ, ตสฺมึเยว มิจฺฉาวาจา ปชหียตีติ. สเหว วิรติยา ปูเรนฺติ สมุจฺเฉทวิรติยา วินา ทุกฺขปริญฺญาทีนํ อสมฺภวโต. อาทิโต ปฏฺฐาย ปริสุทฺธาเนว วฏฺฏนฺติ ปริสุทฺเธ สีเล ปติฏฺฐิตสฺเสว ภาวนาย อิชฺฌนโต. ยถาวุตฺตมตฺถํ คนฺถนฺตเรนปิ สมตฺเถตุํ, ‘‘สุภทฺทสุตฺเตปิ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อเนเกสุ สุตฺตสเตสุ อฏฺฐงฺคิโกว มคฺโค อาคโต, น ปญฺจงฺคิโกติ อธิปฺปาโย. "མདོའི་ཚིག་འདི་ཉིད་བཟུང་ནས་" ཞེས་པ་ནི། "དེ་ལྟར་གྱུར་པ་དེའི་ལྟ་བ་གང་ཡིན་པ་" ལ་སོགས་པས་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྔ་ཁོ་ན་གནས་དེར་བཟུང་བའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་ནི་ཡན་ལག་ལྔ་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྨྲའོ།། དེ་ལྟར་སྨྲ་བ་པོ་དེ་ནི་ཁྱད་གསོད་སྨྲ་བ་ཡིན་ནོ།། "མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཚིག་ཉིད་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི། "དེ་ལྟར་གྱུར་པ་དེའི་ལྟ་བ་གང་ཡིན་པ་" ཞེས་པའི་ཚིག་གི་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཚིག་ "འདི་ལྟར་འདི་ལ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སོ།། "དགག་པར་བྱ་བ་" ཞེས་པ་ནི། བཟློག་པར་བྱ་བའོ།། "འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་" ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་ལྔ་པ་ཉིད་དུ་སྨྲ་བ་དེ་ཐད་ཀར་འགོག་པའི་ཕྱིར། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། "དེ་ལྟར་གྱུར་པ་དེའི་ལྟ་བ་གང་ཡིན་པ་" ལ་སོགས་པས་དེར་ཡན་ལག་ལྔ་ཁོ་ན་བཟུང་བ་ནི་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། "གོང་མ་ཡང་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འཕགས་པའི་ལམ་དང་ལྡན་པས་ཡང་དག་པའི་ངག་བསྒོམ་པར་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་ "ལོག་པའི་ངག་སྤོང་བར་བྱེད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཚེ་ཡང་དག་པའི་ངག་བསྒོམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་བ་དེའི་ཚེ་ཉིད་དུ་ལོག་པའི་ངག་སྤོང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། སྤོང་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དེ། ཀུན་གཅོད་ཀྱི་སྤོང་བ་མེད་པར་སྡུག་བསྔལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། ཐོག་མ་ཉིད་ནས་རྣམ་པར་དག་པ་ཁོ་ནར་འཇུག་སྟེ། རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གནས་པ་ཁོ་ནས་བསྒོམ་པ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་དེ་གཞུང་གཞན་གྱིས་ཀྱང་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། "སུ་བྷདྡྷའི་མདོ་ལས་ཀྱང་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། མདོ་སྡེ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ་ལས་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ཁོ་ན་འབྱུང་གི ཡན་ལག་ལྔ་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། สมฺมาสติ มคฺคกฺขเณ กายานุปสฺสนาทิจตุกิจฺจสาธิกา โหตีติ ตํ จตุพฺพิธํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต, ‘‘มคฺคสมฺปยุตฺตาว จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ อาห. น จตุมคฺคสมฺปยุตฺตตาวเสน. เอส นโย สมฺมปฺปธานาทีสุปิ. อญฺญมญฺญานติวตฺตมานา ยุคนทฺธา ยุตฺตา วิย อริยมคฺคยุคนทฺธา อญฺญมญฺญํ ปฏิพทฺธาติ ยุคนทฺธา. เตนาห – ‘‘เอกกฺขณิกยุคนนฺธา’’ติ อริยมคฺคกฺขเณ เอว หิ สมถวิปสฺสนา เอกกฺขณิกา หุตฺวา สมธุรํ วตฺตนฺติ. เตเนวาห ‘‘เอเต หี’’ติอาทิ. อญฺญสฺมึ ขเณ สมาปตฺติ, อญฺญสฺมึ วิปสฺสนาติ อิทํ เตสํ ตตฺถ ตตฺถ กิจฺจโต อธิกภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, น อญฺญถา. น หิ ปญฺญารหิตา สมาปตฺติ, สมาธิรหิตา จ วิปสฺสนา อตฺถิ. อริยมคฺเค ปน เอกกฺขณิกา สมธุรตาย เอกรสภาเวนาติ อตฺโถ. ผลวิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว. ཡང་དག་པའི་དྲན་པ་ནི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ལུས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བཞི་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་དེ་ཉིད་རྣམ་པ་བཞིར་བྱས་ནས་སྟོན་པར། "ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་བཞི་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ལམ་བཞི་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཕན་ཚུན་ལས་མི་འདའ་བར་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བར་སྦྱར་བ་བཞིན་དུ། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བ་ནི་ཕན་ཚུན་འབྲེལ་བ་ཡིན་པས་ན་ 'ཟུང་དུ་འབྲེལ་བ་' ཞེས་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་པའི་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བ་" ཞེས་གསུངས་ཏེ། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ཉིད་ལ་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ནི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་པར་གྱུར་ཏེ་ཁུར་མཉམ་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ "འདི་དག་ནི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། "སྐད་ཅིག་མ་གཞན་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དང་། སྐད་ཅིག་མ་གཞན་ལ་ལྷག་མཐོང་" ཞེས་པ་འདི་ནི། དེ་དང་དེར་བྱ་བའི་སྒོ་ནས་ལྷག་པའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ།། ཤེས་རབ་དང་བྲལ་བའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བྲལ་བའི་ལྷག་མཐོང་ནི་མེད་པའི་ཕྱིར། འཕགས་པའི་ལམ་ལ་ནི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་པ་ཉིད་དུ་ཁུར་མཉམ་པ་དང་རོ་གཅིག་པའི་རང་བཞིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "འབྲས་བུས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་" ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ལྟར་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། มหาสฬายตนิกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པ་ཆེན་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བྱེད་རྫོགས་སོ།། ๘. นครวินฺเทยฺยสุตฺตวณฺณนา ༨. ནཱ་ག་ར་བིནྡེ་ཡའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། ๔๓๕. สมวิสมํ จรนฺตีติ กายสมาทึ สมญฺเญว, กายวิสมาทึ วิสมญฺเญว จรนฺติ กโรนฺติ ปฏิปชฺชนฺติ. ตํ ปน สมวิสมํ อญฺญมญฺญํ วิรุทฺธตฺตา วิสทิสตฺตา น เอกสฺมึ กาเล สมฺภวตีติ อาห – ‘‘กาเลน สมํ กาเลน วิสม’’นฺติ. สมจริยมฺปิ หิ เอตนฺติ ปุพฺเพ สมจริยาย โชติตตฺตา วุตฺตํ. ༤༣༥. "མཉམ་པ་དང་མི་མཉམ་པ་ལ་སྤྱོད་དོ་" ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་མཉམ་པ་ལ་སོགས་པ་མཉམ་པ་ཉིད་དང་། ལུས་ཀྱི་མི་མཉམ་པ་ལ་སོགས་པ་མི་མཉམ་པ་ཉིད་ལ་སྤྱོད་ཅིང་བྱེད་པ་དང་སྒྲུབ་པའོ།། མཉམ་པ་དང་མི་མཉམ་པ་དེ་དག་ནི་ཕན་ཚུན་འགལ་ཞིང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར། དུས་གཅིག་ལ་འབྱུང་མི་སྲིད་པས་ "རེས་འགའ་མཉམ་པ་དང་རེས་འགའ་མི་མཉམ་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "འདི་ནི་མཉམ་པར་སྤྱོད་པ་ཡང་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་ནི། སྔོན་དུ་མཉམ་པར་སྤྱོད་པ་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། ๔๓๗. อากโรนฺติ อธิปฺเปตมตฺถํ ญาเปนฺติ ปโพเธนฺตีติ อาการา, ญาปกการณนฺติ อาห – ‘‘เก อาการาติ กานิ การณานี’’ติ. อนุพุทฺธิโยติ [Pg.436] อนุมานญาณานิ. ตญฺหิ ยถาทิฏฺฐมตฺถํ ทิฏฺฐภาเวน อนฺเวติ อนุคจฺฉตีติ ‘‘อนฺวยา’’ติ วุจฺจติ. หริตติณจมฺปกวนาทิวเสนาติ หริตกมฺพลาทิสทิสติณาทิวเสน วิตฺถาริตกนกปฏาทิสทิวิกสิตจมฺปกวนาทิวเสน. อาทิสทฺเทน เจตฺถ กีจกเวณุสทฺทมธุรสผลาผลวเสน สทฺทรสานํ อตฺถิภาโว เวทิตพฺโพติ. จมฺปกวเสเนว ปน ผสฺสคนฺธานมฺปิ อตฺถิภาโว วุตฺโตติ. เตนาห – ‘‘รูปาทโย ปญฺจ กามคุณา อตฺถี’’ติ. ‘‘อิตฺถิรูปาทีนิ สนฺธาเยตํ กถิต’’นฺติ วตฺวา อินฺทฺริยพทฺธา วา โหนฺตุ รูปาทโย อนินฺทฺริยพทฺธา วา, สพฺเพปิ เจเต กิเลสุปฺปตฺตินิมิตฺตตาย กามคุณา เอวาติ โจทนํ สนฺธาย วิสภาคิตฺถิคตา รูปาทโย สวิเสสํ กิเลสุปฺปตฺตินิมิตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ตานิ หี’’ติอาทิมาห. ༤༣༧. "རྣམ་པ་" ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ནའོ། དེ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "རྣམ་པ་གང་དག་" ཅེས་པ་ནི། "རྒྱུ་གང་དག་" ཅེས་གསུངས་སོ།། "རྗེས་སུ་རྟོགས་པ་" ཞེས་པ་ནི། རྗེས་སུ་དཔག་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་སོ།། དེ་ནི་མཐོང་བའི་དོན་ལ་མཐོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་རྗེས་སུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། "རྗེས་སུ་མཐུན་པ་" ཞེས་བྱའོ།། "རྩྭ་སྔོན་པོ་དང་ཙམ་པ་ཀའི་ནགས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་" ཞེས་པ་ནི། ཕྱིང་པ་སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་མཚུངས་པའི་རྩྭ་ལ་སོགས་པ་དང་། གསེར་གྱི་རས་བཏིང་བ་ལྟ་བུའི་ཙམ་པ་ཀའི་ནགས་ཚལ་རྒྱས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སོ།། འདིར་ "ལ་སོགས་པ་" ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི། སྨྱུག་མའི་སྒྲ་དང་མངར་བའི་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སྒྲ་དང་རོའི་ཡོད་པ་ཉིད་རིག་པར་བྱའོ།། ཙམ་པ་ཀ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་ནི་རེག་བྱ་དང་དྲིའི་ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱང་བཤད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ "གཟུགས་ལ་སོགས་པ་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ཡོད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "འདི་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ་" ཞེས་བཤད་ནས། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བ་འམ། དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བ་གང་ཡིན་ཀྱང་། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་རྩོད་པ་ལ་དགོངས་ནས། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་བུད་མེད་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པར་སྟོན་པར། "དེ་དག་ནི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ตตฺถ ตานีติ รูปาทีนิ. หิ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. เตน ยถาวุตฺตมตฺถํ สมตฺเถติ, ‘‘ยสฺมา ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา อิตฺถิรูปาทีนิ สนฺธาย เอตํ กถิต’’นฺติ. ปุริสสฺส จิตฺตนฺติ ปุริสสฺส จตุภูมกํ กุสลจิตฺตํ ปริยาทาย คเหตฺวา อนฺโตมุฏฺฐิคตํ วิย กตฺวา. ‘‘หตฺถิกายํ ปริยาทิยิตฺวา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๒๖) หิ คหณํ ปริยาทานํ นาม, ‘‘อนิจฺจสญฺญา ภาวิตา พหุลีกตา สพฺพํ กามราคํ ปริยาทิยตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๑๐๒) เขปนํ ปริยาทานํ, อิธ อุภยมฺปิ วฏฺฏติ. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ สุตฺเตเนว สาเธตุํ, ‘‘ยถาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว’’ติอาทีสุ น-กาโร ปฏิเสธตฺโถ. อหนฺติ ภควา อตฺตานํ นิทฺทิสติ. ภิกฺขเวติ ภิกฺขู อาลปติ. อญฺญนฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ อิตฺถิรูปโต อญฺญํ. เอกรูปมฺปีติ เอกมฺปิ รูปํ. สมนุปสฺสามีติ ญาณสฺส สมนุปสฺสนา อธิปฺเปตา, เหฏฺฐา น-การํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ‘‘อหํ, ภิกฺขเว, สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สพฺพโส โอโลเกนฺโต อญฺญํ เอกรูปมฺปิ น สมนุปสฺสามี’’ติ. ยํ เอวํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตีติ ยํ รูปํ รูปครุกสฺส ปุริสสฺส สพฺพมฺปิ กุสลจิตฺตํ ปวตฺติตุํ อปฺปทานวเสน ปริยาทิยิตฺวา คเหตฺวา เขเปตฺวา จ ติฏฺฐติ. ยถยิทํ อิตฺถิรูปนฺติ อิตฺถิยา รูปกายํ. รูปสทฺโท ขนฺธาทิอเนกตฺถวาจโก, อิธ ปน อิตฺถิยา จตุสมุฏฺฐาเน รูปายตเน วณฺณธาตุยํ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อิตฺถิรูปํ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ [Pg.437] อิทํ ปุริมสฺเสว ทฬฺหีกรณตฺถํ วุตฺตํ. ปุริมํ ‘‘ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อิตฺถิรูป’’นฺติ อิทํ โอปมฺมวเสน วุตฺตํ, อิทํ ปริยาทานภาเว นิทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. དེ་ལ་ 'དེ་དག་' ཅེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའོ། །'ཧི' (hi) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ཏོ། །དེས་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དེ། 'གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་གནས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་དགོངས་ནས་འདི་གསུངས་སོ་' ཞེས་པའོ། །'སྐྱེས་པའི་སེམས་' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་པའི་ས་བཞིའི་དགེ་བའི་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ཞིང་བཟུང་ནས་ལག་མཐིལ་དུ་ཆུད་པ་བཞིན་དུ་བྱས་པའོ། །'གླང་པོ་ཆེའི་ཚོགས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་' ལ་སོགས་པ་ལས་ (སཾ་ནི། ༡.༡༢༦) འཛིན་པ་ནི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ (pariyādāna) ཞེས་བྱ་ལ། 'མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་བསྒོམས་ཤིང་མང་དུ་བྱས་ན་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་བྱེད་དོ་' ལ་སོགས་པ་ལས་ (སཾ་ནི། ༣.༡༠༢) ཟད་པར་བྱེད་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཟད་པ་ (pariyādāna) ཞེས་བྱ་སྟེ། འདིར་ནི་གཉིས་ཀའང་རུང་ངོ། །ད་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་འདི་མདོ་ཉིད་ཀྱིས་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། 'ཇི་སྐད་དུ་གསུངས་པ་' ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'དགེ་སློང་དག་ང་ནི་མ་མཐོང་ངོ་' ལ་སོགས་པ་ལས་ 'ན་' (na) ཞེས་པའི་ཡི་གེ་ནི་དགག་པའི་དོན་ཏོ། །'ང་' ཞེས་པས་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདག་ཉིད་མཚོན་པར་མཛད་དོ། །'དགེ་སློང་དག་' ཅེས་པས་ནི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བོས་པའོ། །'གཞན་' ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ལས་གཞན་པའོ། །'གཟུགས་གཅིག་ཀྱང་' ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་གཅིག་ལའང་ངོ། །'རྗེས་སུ་མཐོང་ངོ་' ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་ལ་དགོངས་པ་སྟེ། འོག་གི་དགག་སྒྲ་ 'ན་' ཞེས་པ་བཀུག་ནས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འདིར་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། 'དགེ་སློང་དག་ ང་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བལྟས་ན། གཞན་གཟུགས་གཅིག་ཀྱང་རྗེས་སུ་མི་མཐོང་ངོ་' ཞེས་པའོ། །'གང་འདི་ལྟར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་གནས་པ་' ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་གཙོར་འཛིན་པའི་སྐྱེས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འཇུག་པར་མི་སྟེར་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ཞིང་བཟུང་ནས་ཟད་པར་བྱས་ཏེ་གནས་པའི་གཟུགས་གང་ཡིན་པའོ། །'འདི་ལྟ་སྟེ་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་' ཞེས་པ་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་སོ། །'གཟུགས་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་པ་ཡིན་ཡང་། འདིར་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་བཞིའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཁ་དོག་གི་ཁམས་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ། །'དགེ་སློང་དག་ བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ནི་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་གནས་སོ་' ཞེས་པ་འདི་ནི་སྔ་མ་ཉིད་བརྟན་པོར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །སྔ་མ་ 'དགེ་སློང་དག་ འདི་ལྟ་སྟེ་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་' ཞེས་པ་འདི་ནི་དཔེའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། འདི་ནི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དངོས་པོ་མཚོན་བྱེད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། นครวินฺเทยฺยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. གྲོང་ཁྱེར་བིནྡ་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๙. ปิณฺฑปาตปาริสุทฺธิสุตฺตวณฺณนา ༩. བསོད་སྙོམས་ཡོངས་སུ་དག་པའི་མདོའི་བཤད་པ། ๔๓๘. ธมฺมเสนาปติโน ปฏิสลฺลียนสฺส อธิปฺเปตตฺตา, อุปริ จ ปาฬิยํ, ‘‘สุญฺญตาวิหาเรน โข อหํ, ภนฺเต, เอตรหิ พหุลํ วิหรามี’’ติ (ม. นิ. ๓.๔๓๘) วุตฺตตฺตา ‘‘ปฏิสลฺลานาติ ผลสมาปตฺติโต’’ติ อาห. ༤༣༨. ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གྱི་དབེན་པར་བཞུགས་པ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་དང་། འོག་ནས་ལུང་ལས། 'བཙུན་པ་ བདག་ནི་ད་ལྟར་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་གནས་པས་མང་དུ་གནས་སོ་' ཞེས་ (མ། ནི། ༣.༤༣༨) གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'ནང་དུ་ཡང་དག་བཞག་པ་ནི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། วิปฺปสนฺนานีติ วิเสสโต ปสนฺนานิ. โอกาสวเสนาติ อินฺทฺริยานํ ปติฏฺฐิโตกาสวเสน. นนุ ตานิ อินฺทฺริยานิ สภาวโต วิปฺปสนฺนานิ โหนฺตีติ? สจฺจํ โหนฺติ. น หิทํ ตาทิสํ ปสนฺนตํ สนฺธาย วุตฺตํ, อิทํ ปน สนฺตปณีตสมาปตฺติสมุฏฺฐิตานํ ปจฺจุปฏฺฐิตานํ จิตฺตชรูปานํ วเสน เสสติสนฺตติรูปานํ เสฏฺฐตรํ ปณีตภาวาปตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. ผลสมาปตฺติโตติ สุญฺญตานุปสฺสนาวเสน สมาปนฺนผลสมาปตฺติโต. มหนฺตานํ พุทฺธาทีนํ ปุริสานํ วิหาโร มหาปุริสวิหาโร. เตนาห – ‘‘พุทฺธ…เป… วิหาโร’’ติ. วิหารโต ปฏฺฐายาติ ปริกฺขิตฺเต จ วิหาเร ปริกฺเขปโต ปฏฺฐาย, อปริกฺขิตฺเต จ ปริกฺเขปารหฏฺฐานโต ปฏฺฐาย. เกจิ ปน ‘‘วิหารพฺภนฺตรโต ปฏฺฐายา’’ติ วทนฺติ. ยาว คามสฺส อินฺทขีลาติ คามสฺส อพฺภนฺตรินฺทขีโล. เคหปฏิปาฏิยาจริตฺวาติ ปิณฺฑาย จริตฺวา. ยาว นครทฺวาเรน นิกฺขมนาติ นครทฺวาเรน ยาว นิกฺขมนปเทสา. ยาว วิหาราติ ยาว วิหารพฺภนฺตรา. ปฏิกฺกนฺตมคฺโคติ นิวตฺตนมคฺโค. อารมฺมเณ ปฏิหญฺญนากาเรน ปวตฺตมานมฺปิ ปฏิฆสมฺปยุตฺตํ จิตฺเต ปฏิหนนฺตํ วิย ปวตฺตตีติ อาห – ‘‘จิตฺเต ปฏิหญฺญนกิเลสชาต’’นฺติ. ทิวสญฺจ รตฺติญฺจ อนุสิกฺขนฺเตนาติ เอตํเยว ราคาทิปฺปหายินึ สมฺมาปฏิปตฺตึ ทิวา จ รตฺติญฺจ อนุ อนุ สิกฺขนฺเตน อุปรูปริ วฑฺเฒนฺเตน. 'རྣམ་པར་དྭངས་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་དྭངས་པའོ། །'གནས་ཀྱི་དབང་གིས་' ཞེས་པ་ནི་དབང་པོ་རྣམས་གནས་པའི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། །ཅི་དབང་པོ་དེ་དག་རང་བཞིན་གྱིས་རྣམ་པར་དྭངས་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་དྭངས་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འདི་ནི་ཞི་ཞིང་གྱ་ནོམ་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་ཞིང་ཉེ་བར་གནས་པའི་སེམས་ལས་སྐྱེས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་དབང་གིས། རྒྱུན་གཞན་གྱི་གཟུགས་རྣམས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་ཅིང་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །'འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་' ཞེས་པ་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་སྙོམས་པར་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་སོ། །སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་གནས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་གནས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'སངས་རྒྱས་...ལ་སོགས་པ་...གནས་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'གཙུག་ལག་ཁང་ནས་བཟུང་སྟེ་' ཞེས་པ་ནི་ར་བས་བསྐོར་བའི་གཙུག་ལག་ཁང་ལ་ནི་ར་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་དང་། ར་བས་མ་བསྐོར་བ་ལ་ནི་ར་བ་བསྐོར་བར་འོས་པའི་གནས་ནས་བཟུང་སྟེའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ 'གཙུག་ལག་ཁང་གི་ནང་ནས་བཟུང་སྟེ་' ཞེས་ཟེར་རོ། །'གྲོང་གི་དབང་པོའི་ཀ་བའི་བར་དུ་' ཞེས་པ་ནི་གྲོང་གི་ནང་གི་དབང་པོའི་ཀ་བའོ། །'ཁྱིམ་རིམ་པ་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བ་' ཞེས་པ་ནི་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་རྒྱུ་བའོ། །'གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱིར་འཐོན་པའི་བར་དུ་' ཞེས་པ་ནི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱིར་འཐོན་པའི་གནས་ཀྱི་བར་དུའོ། །'གཙུག་ལག་ཁང་གི་བར་དུ་' ཞེས་པ་ནི་གཙུག་ལག་ཁང་གི་ནང་གི་བར་དུའོ། །'ཕྱིར་ལྡོག་པའི་ལམ་' ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་ལོག་པའི་ལམ་མོ། །དམིགས་པ་ལ་ཐོགས་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པ་ཡིན་ཡང་། ཁོང་ཁྲོ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ནི་སེམས་ལ་བརྡེག་པ་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། 'སེམས་ལ་བརྡེག་པའི་ཉོན་མོངས་སྐྱེས་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཉིན་མཚན་དུ་རྗེས་སུ་སློབ་པ་' ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་འདི་ཉིད་ཉིན་མོ་དང་མཚན་མོར་རྗེས་སུ་རྗེས་སུ་སློབ་ཅིང་གོང་ནས་གོང་དུ་སྤེལ་བས་སོ། ། ๔๔๐. ปหีนา นุ โข เม ปญฺจ กามคุณาติ เอตฺถ กามคุณปฺปหานํ นาม ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปฺปหานํ. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘ติฏฺฐนฺติ จิตฺรานิ ตเถว [Pg.438] โลเก, อเถตฺถ ธีรา วินยนฺติ ฉนฺท’’นฺติ. เอกภิกฺขุสฺส ปจฺจเวกฺขณา นานาติ เอกสฺเสว ภิกฺขุโน, ‘‘ปหีนา นุ โข เม ปญฺจ กามคุณา’’ติอาทินา ปาฬิยํ อาคตา นานาปจฺจเวกฺขณา โหนฺติ. นานาภิกฺขูนนฺติ วิสุํ วิสุํ อเนเกสํ ภิกฺขูนํ. ปจฺจเวกฺขณา นานาติ วุตฺตนานาปจฺจเวกฺขณา. อิทานิ ตเมว สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ, ‘‘กถ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ปจฺจเวกฺขตี’’ติ วุตฺตํ, กถํ ปน ปจฺจเวกฺขตีติ อาห ‘‘ปหีนา นุ โข’’ติอาทิ. วีริยํ ปคฺคยฺหาติ จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานวีริยํ อารภิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺฒิตฺวา. มคฺคานนฺตรํ อนาคามิผลํ ปตฺวาติ วจนเสโส. ผลานนฺตรํ มคฺคนฺติ ตสฺมึ อนาคามิมคฺเค ฐิโต ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย อคฺคมคฺคตฺถาย วิปสฺสนํ อารภิตฺวา ตสฺมึเยว อาสเน น จิเรเนว วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อรหตฺตมคฺคํ คณฺหนฺโต นิโรธธมฺมานุปฺปตฺติยา วิปสฺสนาปริวาสาภาวโต ผลานนฺตรํ มคฺคปฺปตฺโต นาม โหตีติ กตฺวา. ༤༤༠. 'བདག་གི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་སྤངས་སམ་ཞེ་ན' ཞེས་པ་འདིར་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་སྤངས་པ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་འབྲེལ་བའི་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་སྤངས་པའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ 'འཇིག་རྟེན་ན་མཛེས་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ནི་དེ་བཞིན་དུ་གནས་ལ། འོན་ཀྱང་འདིར་མཁས་པ་རྣམས་ནི་འདོད་ཆགས་སེལ་བར་བྱེད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'དགེ་སློང་གཅིག་གི་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཐ་དད་པ་' ཞེས་པ་ནི་དགེ་སློང་གཅིག་ཉིད་ལ། 'བདག་གི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་སྤངས་སམ་ཞེ་ན' ལ་སོགས་པ་ལུང་ལས་འབྱུང་བའི་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཐ་དད་པ་རྣམས་ཡོད་པའོ། །'དགེ་སློང་དུ་མ་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་སོ་སོ་སོ་སོའི་དགེ་སློང་དུ་མ་རྣམས་ཀྱིའོ། །'སོ་སོར་རྟོག་པ་ཐ་དད་པ་' ཞེས་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཐ་དད་པ་རྣམས་སོ། །ད་ནི་མདོར་བསྡུས་ཏེ་bཤད་པའི་དོན་དེ་ཉིད་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ཇི་ལྟར་' ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'སོ་སོར་རྟོག་གོ་' ཞེས་གསུངས་པས། ཇི་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཡིན་ཞེ་ན། 'སྤངས་སམ་ཞེ་ན' ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ཏེ་' ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་བཞིའི་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ནས་ལྷག་མཐོང་སྤེལ་བའོ། །'ལམ་གྱི་མཇུག་ཐོགས་སུ་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་ནས་' ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ལྷག་མའོ། །'འབྲས་བུའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་ལམ་' ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་དེ་ལ་གནས་ཤིང་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་ལངས་ནས། ལམ་མཆོག་གི་ཕྱིར་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཏེ། སྟན་དེ་ཉིད་ལ་རིང་པོར་མ་ཐོགས་པར་ལྷག་མཐོང་མངོན་པར་སྤེལ་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་འཛིན་པ་ན། འགོག་པའི་ཆོས་ལ་རྗེས་སུ་འཇུག་པས་ལྷག་མཐོང་གི་གནས་སྐབས་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར། 'འབྲས་བུའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་ལམ་ཐོབ་པ་' ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། ། ตโต วุฏฺฐายาติ มคฺคานนฺตรผลโต วุฏฺฐาย. มคฺคานนฺตรโต หิ วุฏฺฐิโต มคฺคโต วุฏฺฐิโต วิย โหตีติ ตถา วุตฺตํ. ‘‘ผลานนฺตรํ มคฺค’’นฺติ เอตฺถ ผลํ อนนฺตรํ เอตสฺสาติ ผลานนฺตรํ. ‘‘ผลานนฺตรํ มคฺค’’นฺติ ปททฺวเยนปิ อนาคามิมคฺคผลานิ เจว วทตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. นีวรณาทีสุปิ เอเสว นโยติ เอตฺถ, ‘‘ปหีนา นุ โข เม ปญฺจ นีวรณา’’ติอาทินา โยชนา เวทิตพฺพา. เอเตสนฺติ เอตฺถ เอเตสํ นีวรณปญฺจุปาทานกฺขนฺธสติปฏฺฐานาทีนํ. ปหานาทีนีติ ปหานปริญฺญาภาวนาสจฺฉิกิริยา. นานาปจฺจเวกฺขณา โหตีติ ตา ปจฺจเวกฺขณา นานาติ อธิปฺปาโย. เอตาสุ ปน ปจฺจเวกฺขณาสูติ เอตาสุ กามคุณปจฺจเวกฺขณาทีสุ ทฺวาทสสุ ปจฺจเวกฺขณาสุ. เอกํ ปจฺจเวกฺขณํ ปจฺจเวกฺขติ ทฺวาทสสุ นเยสุ เอเกเนว กิจฺจสิทฺธิโต. อญฺโญ ภิกฺขุ. เอกนฺติ อญฺญํ ปจฺจเวกฺขติ. อญฺญตฺโถ หิ อยํ เอกสทฺโท ‘‘อิตฺเถเก’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๑, ๒๗) วิยาติ. นานาภิกฺขูนํ ปน เอกา ปจฺจเวกฺขณา, นานาภิกฺขูนํ นานาปจฺจเวกฺขณาติ เอวํ จตุกฺกปจฺจเวกฺขณมฺปิ เอตฺถ สมฺภวติ. อิมสฺส ปน ทฺวยสฺส วเสน อภิสมโย นตฺถีติ ตทุภยํ อฏฺฐกถายํ น อุทฺธฏํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 'དེ་ལས་ལངས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་མཇུག་ཐོགས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལས་ལངས་པའོ། །ལམ་གྱི་མཇུག་ཐོགས་ལས་ལངས་པ་ནི་ལམ་ལས་ལངས་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །'འབྲས་བུའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་ལམ་' ཞེས་པ་འདིར་འབྲས་བུ་ནི་འདིའི་མཇུག་ཐོགས་ཡིན་པས་ན་འབྲས་བུའི་མཇུག་ཐོགས་སོ། །'འབྲས་བུའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་ལམ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་པོས་ཀྱང་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་གཉིས་ཀ་བརྗོད་པ་ཡིན་པས། འདིར་དོན་ནི་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། །'སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་' ཞེས་པ་འདིར། 'བདག་གི་སྒྲིབ་པ་ལྔ་པོ་སྤངས་སམ་ཞེ་ན' ལ་སོགས་པས་སྦྱོར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། །'འདི་དག་གི་' ཞེས་པ་འདིར་འདི་དག་ནི་སྒྲིབ་པ་དང་། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་དང་། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པའོ། །'སྤོང་བ་ལ་སོགས་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྤོང་བ་དང་། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་། བསྒོམ་པ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའོ། །'སོ་སོར་རྟོག་པ་ཐ་དད་པ་ཡོད་དོ་' ཞེས་པ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པ་དེ་དག་ཐ་དད་པ་ཡིན་པའི་དོན་ཏོ། །'སོ་སོར་རྟོག་པ་འདི་དག་ལས་' ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་སོ་སོར་རྟོག་པ་བཅུ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ལས་སོ། །'སོ་སོར་རྟོག་པ་གཅིག་ལ་སོ་སོར་རྟོག་གོ་' ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་བཅུ་གཉིས་ལས་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་བྱ་བ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དགེ་སློང་གཞན་ནི། 'གཅིག་' སྟེ་གཞན་ལ་སོ་སོར་རྟོག་གོ། །འདིར་ 'གཅིག་' ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་ 'འདི་ལྟར་ཁ་ཅིག་' ལ་སོགས་པ་ལས་ (མ། ནི། ༣.༢༡, ༢༧) འབྱུང་བ་བཞིན་དུ་གཞན་གྱི་དོན་ཏོ། །'དགེ་སློང་དུ་མ་རྣམས་ཀྱི་སོ་སོར་རྟོག་པ་གཅིག་' དང་། 'དགེ་སློང་དུ་མ་རྣམས་ཀྱི་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཐ་དད་པ་' ཞེས་པ་འདི་ལྟར་བཞི་ཚན་གྱི་སོ་སོར་རྟོག་པའང་འདིར་སྲིད་དོ། །འོན་ཀྱང་གཉིས་པོ་འདིའི་དབང་གིས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། དེ་གཉིས་ཀ་འགྲེལ་བཤད་དུ་མ་བཏོན་ཏོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། ปิณฺฑปาตปาริสุทฺธิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. བསོད་སྙོམས་ཡོངས་སུ་དག་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། ๑๐. อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตวณฺณนา ༡༠. དབང་པོ་བསྒོམ་པའི་མདོའི་བཤད་པ། ๔๕๓. เอวํนามเกติ [Pg.439] ‘‘คชงฺคลา’’ติ เอวํ อิตฺถิลิงฺควเสน ลทฺธนามเก มชฺฌิมปเทสสฺส มริยาทฏฺฐานภูเต นิคเม. สุเวฬุ นาม นิจลรุกฺโขติ วทนฺติ. ตโต อญฺญํ เอวาติ ปน อธิปฺปาเยน ‘‘เอกา รุกฺขชาตี’’ติ วุตฺตํ. จกฺขุโสตานํ ยถาสกวิสยโต นิวารณํ ทมนํ อินฺทฺริยภาวนา, ตญฺจ โข สพฺพโส อทสฺสเนน อสวเนนาติ อาห – ‘‘จกฺขุนา รูปํ น ปสฺสติ, โสเตน สทฺทํ น สุณาตี’’ติ. สติ หิ ทสฺสเน สวเน จ ตานิ อทนฺตานิ อภาวิตาเนวาติ อธิปฺปาโย. จกฺขุโสตานิ จ อสมฺปตฺตคฺคาหิตาย ทุรกฺขิตานีติ พฺราหฺมโณ เตสํเยว วิสยคฺคหณํ ปฏิกฺขิปิ. อสทิสายาติ อญฺญติตฺถิยสมเยหิ อสาธารณาย. อาลยนฺติ กเถตุกามตาการนฺติ อตฺโถ. ༤༥༣. 'འདི་ལྟ་བུའི་མིང་ཅན་' ཞེས་པ་ནི་ 'གཛངྒ་ལཱ་' (Gajaṅgalā) ཞེས་པ་འདི་ལྟར་མོ་རྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་མིང་ཐོབ་པ། ཡུལ་དབུས་ཀྱི་ས་མཚམས་སུ་གྱུར་པའི་གྲོང་རྡལ་ལའོ། །'སུ་བེ་ལུ་' (Suveḷu) ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་གཡོ་བའི་ཤིང་ཞིག་གོ་ཞེས་ཟེར་རོ། །དེ་ལས་གཞན་པ་ཉིད་དོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་ 'ཤིང་གི་རིགས་གཅིག་' ཅེས་གསུངས་སོ། །མིག་དང་རྣ་བ་གཉིས་རང་རང་གི་ཡུལ་ལས་བཟློག་ཅིང་འདུལ་བ་ནི་དབང་པོ་བསྒོམ་པ་ཡིན་ལ། དེ་ཡང་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མི་ལྟ་བ་དང་མི་ཐོས་པས་སོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། 'མིག་གིས་གཟུགས་མི་མཐོང་ལ། རྣ་བས་སྒྲ་མི་ཐོས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །མཐོང་བ་དང་ཐོས་པ་ཡོད་ན་ནི་དེ་དག་མ་དུལ་ཞིང་མ་བསྒོམས་པ་ཉིད་དོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། །མིག་དང་རྣ་བ་གཉིས་ནི་མ་ཕྲད་པར་འཛིན་པའི་ཕྱིར་སྲུང་དཀའ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྲམ་ཟེས་དེ་དག་གི་ཡུལ་འཛིན་པ་ཉིད་བཀག་གོ། །'མཚུངས་པ་མེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་རོལ་མུ་སྟེགས་ཅན་གྱི་ལུགས་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའོ། །'གནས་' ཞེས་པ་ནི་བརྗོད་པར་འདོད་པའི་རྣམ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ๔๕๔. วิปสฺสนุเปกฺขาติ อารทฺธวิปสฺสกสฺส วิปสฺสนาญาเณน ลกฺขณตฺตเย ทิฏฺเฐ สงฺขารานํ อนิจฺจภาวาทิวิจินเน มชฺฌตฺตภูตา วิปสฺสนาสงฺขาตา อุเปกฺขา. สา ปน ยสฺมา ภาวนาวิเสสปฺปตฺติยา เหฏฺฐิเมหิ วิปสฺสนาวาเรหิ สนฺตา เจว ปณีตา จ, ปเคว จกฺขุวิญฺญาณาทิสหคตาหิ อุเปกฺขาหิ, ตสฺมา อาห – ‘‘เอสา สนฺตา เอสา ปณีตา’’ติ. อตปฺปิกาติ สนฺตปณีตภาวนารสวเสน ติตฺตึ น ชเนติ. เตเนวาห – ༤༥༤. 'ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་' ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པའི་གང་ཟག་གིས་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཚན་ཉིད་གསུམ་མཐོང་བ་ན། འདུ་བྱེད་རྣམས་མི་རྟག་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པར་རྟོག་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་པའི་ལྷག་མཐོང་དུ་གཏོགས་པའི་བཏང་སྙོམས་སོ། །དེ་ནི་བསྒོམས་པའི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། འོག་མའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཐེངས་རྣམས་ལས་ཞི་ཞིང་གྱ་ནོམ་པ་ཡིན་ལ། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་བཏང་སྙོམས་རྣམས་ལས་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་ 'འདི་ནི་ཞི་བའོ། །འདི་ནི་གྱ་ནོམ་པའོ། །' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཚིམ་པར་མི་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཞི་ཞིང་གྱ་ནོམ་པའི་བསྒོམས་པའི་རོའི་དབང་གིས་ཚིམ་པ་མི་སྐྱེད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ནི། ‘‘สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน; อมานุสี รตี โหติ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต’’ติ. (ธ. ป. ๓๗๓); 'ཁང་སྟོང་དུ་ནི་ཞུགས་པ་དང་། །སེམས་ནི་ཞི་བའི་དགེ་སློང་གིས། །ཆོས་ལ་ཡང་དག་ལྷག་མཐོང་ན། །མི་ལས་འདས་པའི་དགའ་བ་འགྱུར། །' ཞེས་ (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ༣༧༣) སོ། ། อิตีติ เอวํ วกฺขมานากาเรนาติ อตฺโถ. อยํ ภิกฺขูติ อยํ อารทฺธวิปสฺสโก ภิกฺขูติ โยชนา. จกฺขุทฺวาเร รูปารมฺมณมฺหีติ จกฺขุทฺวาเร อาปาถคเต รูปารมฺมเณ. มนาปนฺติ มนาปภาเวน ปวตฺตนกํ. มชฺฌตฺเต มนาปามนาปนฺติ อิฏฺฐมชฺฌตฺเต มนาปภาเวน อมนาปภาเวน จ ปวตฺตนกํ มนาปามนาปํ นามาติ. เตนาห (‘‘เนว มนาปํ น อมนาป’’นฺติ). อิมินา มนาปภาโว คหิโต, ‘‘เนว มนาป’’นฺติ อิมินา มนาปภาโว มชฺฌตฺโต จ อุภยํ เอกเทสโต ลพฺภตีติ, ‘‘มนาปามนาป’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ อารมฺมเณ ลพฺภมานวิเสสวเสน ตทารมฺมณสฺส จิตฺตสฺส ปากติกํ ปวตฺติอาการํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตปฺปฏิเสเธน อริยสฺส [Pg.440] วินเย อนุตฺตรํ อินฺทฺริยภาวนํ ทสฺเสตุํ, ‘‘ตสฺส รชฺชิตุํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺรายํ โยชนา – ตสฺส จิตฺตํ อิฏฺเฐ อารมฺมเณ รชฺชิตุํ วา อนิฏฺเฐ อารมฺมเณ ทุสฺสิตุํ วา มชฺฌตฺเต อารมฺมเณ มุยฺหิตุํ วา. อทตฺวาติ นิเสเธตฺวา. ปริคฺคเหตฺวาติ ปริชานนวเสน ญาเณน คเหตฺวา ญาตตีรณปหานปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา. วิปสฺสนํ มชฺฌตฺเต ฐเปตีติ อนุกฺกเมน วิปสฺสนุเปกฺขํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตํ สงฺขารุเปกฺขํ ปาเปตฺวา ฐเปติ. จกฺขุมาติ น ปสาทจกฺขุโน อตฺถิตามตฺตโชตนํ; อถ โข ตสฺส อติสเยน อตฺถิตาโชตนํ, ‘‘สีลวา’’ติอาทีสุ วิยาติ อาห – ‘‘จกฺขุมาติ สมฺปนฺนจกฺขุ วิสุทฺธเนตฺโต’’ติ. ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་རྣམ་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དགེ་སློང་འདི་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པའི་དགེ་སློང་འདི་ཉིད་དོ་ཞེས་སྦྱོར་རོ། མིག་གི་སྒོ་ལ་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་སྒོར་སྣང་བའི་ལམ་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལའོ། ཡིད་དུ་འོང་བ་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོར་འཇུག་པའོ། བཏང་སྙོམས་ལ་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་བཏང་སྙོམས་ལ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དངོས་པོ་གཉིས་ཀས་འཇུག་པ་ལ་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ཞེས་བྱའོ། དེའི་ཕྱིར་ (ཡིད་དུ་འོང་བའང་མ་ཡིན་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའང་མ་ཡིན་) ཞེས་གསུངས་སོ། འདིས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོ་བཟུང་ལ། “ཡིད་དུ་འོང་བ་མ་ཡིན་” ཞེས་པས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོ་དང་བཏང་སྙོམས་གཉིས་ཀ་ཕྱོགས་གཅིག་ནས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། “ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟར་དམིགས་པ་ལ་ཐོབ་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་དབང་གིས་དམིགས་པ་དེའི་སེམས་ཀྱི་ཕལ་པའི་འཇུག་ཚུལ་བསྟན་ནས། ད་ནི་དེ་བཀག་པའི་སྒོ་ནས་འཕགས་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་ལ་བླ་ན་མེད་པའི་དབང་པོ་བསྒོམ་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེའི་ཆགས་པར་འགྱུར་བའམ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་འདི་ནི་སྦྱོར་བ་སྟེ། དེའི་སེམས་འདོད་པའི་དམིགས་པ་ལ་ཆགས་པར་འགྱུར་བའམ། མི་འདོད་པའི་དམིགས་པ་ལ་སྡང་བར་འགྱུར་བའམ། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་རྨོངས་པར་འགྱུར་བའོ། མ་བྱིན་པར་ཞེས་པ་ནི་བཀག་ནས་སོ། ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་དབང་གིས་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བཟུང་ནས། ཤེས་པའི་ཡོངས་ཤེས་དང་། རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་དང་། སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་རྣམས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས་སོ། ལྷག་མཐོང་བཏང་སྙོམས་ལ་འཇོག་གོ་ཞེས་པ་ནི་རིམ་གྱིས་ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་བསྐྱེད་དེ། དེ་ཉིད་འདུ་བྱེད་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་གནས་སྐབས་སུ་བསྐྱལ་ནས་འཇོག་པའོ། མིག་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་དང་བའི་མིག་ཡོད་པ་ཙམ་སྟོན་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ལ་ལྷག་པར་ཡོད་པ་སྟོན་པ་སྟེ། “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་ “མིག་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་མིག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེ་སྤྱན་རྣམ་པར་དག་པའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ๔๕๖. อีสกํ โปเณติ มชฺเฌ อุจฺจํ หุตฺวา อีสกํ โปเณ, น อนฺตนฺเตน วงฺเก. เตนาห – ‘‘รถีสา วิย อุฏฺฐหิตฺวา ฐิเต’’ติ. ༤༥༦. ཅུང་ཟད་གཤོངས་པ་ཞེས་པ་ནི་དབུས་སུ་མཐོ་བར་གྱུར་ནས་ཅུང་ཟད་གཤོངས་པ་སྟེ། མཐའ་དང་མཐའ་ནས་གུག་པ་མ་ཡིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་ “ཤིང་རྟའི་སྲོག་ཤིང་བཞིན་དུ་ལངས་ཏེ་གནས་པའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ๔๖๑. ปฏิกูเลติ อมนุญฺเญ อารมฺมเณ. อปฺปฏิกูลสญฺญีติ น ปฏิกูลสญฺญี. ตํ ปน อปฺปฏิกูลสญฺญิตํ ทสฺเสตุํ, ‘‘เมตฺตาผรเณน วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปฏิกูเล อนิฏฺเฐ วตฺถุสฺมึ สตฺตสญฺญิเต เมตฺตาผรเณน วา ธาตุโส อุปสํหาเรน วา สงฺขารสญฺญิเต ปน ธาตุโส อุปสํหาเรน วาติ โยเชตพฺพํ. อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรตีติ หิเตสิตาย ธมฺมสภาวจินฺตนาย จ นปฺปฏิกูลสญฺญี หุตฺวา อิริยาปถวิหาเรน วิหรติ. อปฺปฏิกูเล อิฏฺเฐ วตฺถุสฺมึ สตฺตสญฺญิเต เกสาทิอสุจิโกฏฺฐาสมตฺตเมวาติ อสุภผรเณน วาติ อสุภโต มนสิการวเสน. อิทํ รูปารูปมตฺตํ อนิจฺจํ สงฺขตนฺติ อนิจฺจโต อุปสํหาเรน วา. ตโต เอว, ‘‘ทุกฺขํ วิปริณามธมฺม’’นฺติ มนสิ กโรนฺโต ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. เสสปเทสูติ, ‘‘ปฏิกูเล จ อปฺปฏิกูเล จา’’ติอาทินา อาคเตสุ เสเสสุ ทฺวีสุ ปเทสุ. ตตฺถ หิ อิฏฺฐานิฏฺฐวตฺถูนิ เอกชฺฌํ คเหตฺวา วุตฺตํ ยถา สตฺตานํ ปฐมํ ปฏิกูลโต อุปฏฺฐิตเมว ปจฺฉา คหณาการวเสน อวตฺถนฺตเรน วา อปฺปฏิกูลโต อุปฏฺฐาติ. ยญฺจ อปฺปฏิกูลโต อุปฏฺฐิตเมว ปจฺฉา ปฏิกูลโต อุปฏฺฐาติ, ตทุภเยปิ ขีณาสโว สเจ อากงฺขติ, วุตฺตนเยน อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหเรยฺย ปฏิกูลสญฺญี วาติ. ༤༦༡. མི་སྡུག་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དམིགས་པ་ལའོ། མི་སྡུག་པར་འདུ་ཤེས་པ་མ་ཡིན་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་མེད་པའོ། མི་སྡུག་པར་འདུ་ཤེས་པ་མ་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བྱམས་པ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པས་སམ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་མི་སྡུག་པ་སྟེ་མི་འདོད་པའི་དངོས་པོ་ལ་སེམས་ཅན་དུ་འདུ་ཤེས་པ་ལ་ནི་བྱམས་པ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པས་སམ། ཡང་ན་ཁམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་སྦྱོར་བས་སོ། འདུ་བྱེད་དུ་འདུ་ཤེས་པ་ལ་ནི་ཁམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་སྦྱོར་བས་སོ་ཞེས་སྦྱོར་རོ། མི་སྡུག་པར་འདུ་ཤེས་པ་མ་ཡིན་པར་གནས་སོ་ཞེས་པ་ནི་ཕན་བདེ་འདོད་པ་ཉིད་དང་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལ་བསམ་པའི་སྒོ་ནས་མི་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་མེད་པར་གྱུར་ཏེ་སྤྱོད་ལམ་གྱི་གནས་པས་གནས་པའོ། མི་སྡུག་པ་མ་ཡིན་པ་སྟེ་འདོད་པའི་དངོས་པོ་ལ་སེམས་ཅན་དུ་འདུ་ཤེས་པ་ལ་ནི་སྐྲ་ལ་སོགས་པའི་མི་གཙང་བའི་ཆ་ཤས་ཙམ་མོ་ཞེས་མི་གཙང་བ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པས་སམ། ཡང་ན་མི་གཙང་བར་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སོ། འདི་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་ཙམ་སྟེ་མི་རྟག་པ་འདུས་བྱས་སོ་ཞེས་མི་རྟག་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་སྦྱོར་བས་སམ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། “སྡུག་བསྔལ་བ་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན་ནོ་” ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་བཞིན་དུ་མི་སྡུག་པར་འདུ་ཤེས་པར་གནས་སོ། ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི། “མི་སྡུག་པ་དང་མི་སྡུག་པ་མ་ཡིན་པ་ལའང་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འབྱུང་བའི་ལྷག་མའི་ཚིག་གཉིས་ལའོ། དེ་ལ་འདོད་པ་དང་མི་འདོད་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་གསུངས་ཏེ། དཔེར་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཐོག་མར་མི་སྡུག་པར་སྣང་བ་ཉིད་ཕྱིས་འཛིན་པའི་རྣམ་པའི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་གནས་སྐབས་གཞན་གྱི་དབང་གིས་མི་སྡུག་པ་མ་ཡིན་པར་སྣང་བར་འགྱུར་རོ། གང་ཡང་མི་སྡུག་པ་མ་ཡིན་པར་སྣང་བ་ཉིད་ཕྱིས་མི་སྡུག་པར་སྣང་བར་འགྱུར་ན། དེ་གཉིས་ཀ་ལའང་ཟག་པ་ཟད་པ་དེས་གལ་ཏེ་འདོད་ན། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མི་སྡུག་པར་འདུ་ཤེས་པ་མ་ཡིན་པར་གནས་པར་བྱའམ། ཡང་ན་མི་སྡུག་པར་འདུ་ཤེས་པར་གནས་པར་བྱའོ། ตทุภยํ [Pg.441] อภินิวชฺเชตฺวาติ สภาวโต ภาวนานุภาวโต จ อุปฏฺฐิตํ อารมฺมณํ ปฏิกูลสภาวํ อปฺปฏิกูลสภาวํ วาติ ตํ อุภยํ ปหาย อคฺคเหตฺวา. สพฺพสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปน, ‘‘มชฺฌตฺโต หุตฺวา วิหริตุกาโม กึ กโรตี’’ติ, วตฺวา ตตฺถ ปฏิปชฺชนวิธึ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ…เป… โทมนสฺสิโต โหตี’’ติ อาห. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิยา วิภาเวตุํ, ‘‘วุตฺตํ เหต’’นฺติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺตนโย เอว. สโตติ สติเวปุลฺลปฺปตฺติยา สติมา. สมฺปชาโนติ ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺติยา สมฺปชานการี. จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ การณวเสน จกฺขูติ ลทฺธโวหาเรน รูปทสฺสนสมตฺเถน จกฺขุวิญฺญาเณน, จกฺขุนา วา กรณภูเตน รูปํ ปสฺสิตฺวา. เนว สุมโน โหติ เคหสฺสิตโสมนสฺสปฏิกฺเขเปน เนกฺขมฺมปกฺขิกาย กิริยาโสมนสฺสเวทนาย. དེ་གཉིས་ཀ་རྣམ་པར་སྤངས་ནས་ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་དང་བསྒོམས་པའི་མཐུ་ལས་ཉེ་བར་གནས་པའི་དམིགས་པ་མི་སྡུག་པའི་རང་བཞིན་ནམ། མི་སྡུག་པ་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་ཏེ། དེ་གཉིས་ཀ་སྤངས་ནས་མི་འཛིན་པའོ། དངོས་པོ་ཐམས་ཅད་ལ་ནི། “བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་ཏེ་གནས་པར་འདོད་པས་ཅི་བྱེད་དམ།” ཞེས་གསུངས་ནས། དེ་ལ་སྒྲུབ་པའི་ཆོ་ག་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་རྣམས་ལ་...པེ... ཡིད་མི་བདེ་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ད་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་དེ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་གྱི་གཞུང་གིས་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར། “འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་ཡངས་པར་གྱུར་པས་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ། ཤེས་བཞིན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཡངས་པར་གྱུར་པས་ཤེས་བཞིན་དུ་བྱེད་པའོ། མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་དབང་གིས་མིག་ཅེས་པའི་ཐ་སྙད་ཐོབ་ཅིང་གཟུགས་མཐོང་བར་ནུས་པའི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་སམ། ཡང་ན་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པའི་མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས་སོ། ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་ཡིད་བདེ་བ་བཀག་པའི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་བྱ་བའི་ཡིད་བདེ་བའི་ཚོར་བས་ཡིད་དགའ་བར་མི་འགྱུར་རོ། อิเมสุ จาติ ‘‘อญฺญถา จ ปนานนฺท, อริยสฺส วินเย อนุตฺตรา อินฺทฺริยภาวนา โหตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๔๕๓), – ‘‘กถญฺจานนฺท, เสโข โหติ ปฏิปโท’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๔๖๐); – ‘‘กถญฺจานนฺท, อริโย โหติ ภาวิตินฺทฺริโย’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๔๖๑) จ อาคเตสุ ติวิเธสุ นเยสุ. มนาปํ อมนาปํ มนาปามนาปนฺติ เอตฺถ มนาปคฺคหเณน โสมนสฺสยุตฺตกุสลากุสลานํ, อมนาปคฺคหเณน โทมนสฺสยุตฺตอกุสลานํ, มนาปามนาปคฺคหเณน ตพฺพิธุรุเปกฺขายุตฺตานํ สงฺคหิตตฺตา ปฐมนเย ‘‘สํกิเลสํ วฏฺฏติ, นิกฺกิเลสํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. ปฐมนเย หิ ปุถุชฺชนสฺส อธิปฺเปตตฺตา สํกิเลสกิเลสวิปฺปยุตฺตมฺปิ ยุชฺชติ. ทุติยนเย ปน ‘‘โส…เป… อฑฺฑียตี’’ติอาทิวจนโต ‘‘ปฐมํ สํกิเลสํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. เสกฺขสฺส อธิปฺเปตตฺตา จสฺส อปฺปหีนกิเลสวเสน, ‘‘สํกิเลสมฺปิ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. ตติยนเย อรหโต อธิปฺเปตตฺตา, ‘‘ตติยํ นิกฺกิเลสเมว วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. เสกฺขวาเร ปน ‘‘จกฺขุมา ปุริโส’’ติอาทิกา อุปมา เอกเมว อตฺถํ ญาเปตุํ อาห. ตสฺมา จกฺขุทฺวารสฺส อุปฺปนฺเน ราคาทิเก วิกฺขมฺเภตฺวา วิปสฺสนุเปกฺขาย ปติฏฺฐานํ อริยา อินฺทฺริยภาวนาติ. ปฐมนโย วิปสฺสกวเสน อาคโต, ทุติโย เสกฺขสฺส วเสน, ปฐมทุติโย จ เสกฺขปุถุชฺชนานํ มูลกมฺมฏฺฐานวเสน, ตติโย ขีณาสวสฺส อริยวิหารวเสน [Pg.442] อาคโต. ปฐมนเย จ ปุถุชฺชนสฺส วเสน, ทุติยนเย เสกฺขสฺส วเสน กุสลํ วุตฺตํ, ตติยนเย อเสกฺขสฺส วเสน กิริยาพฺยากตํ วุตฺตนฺติ อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพ. འདི་དག་ལ་ཞེས་པ་ནི། “ཀུན་དགའ་བོ་... གཞན་ཡང་འཕགས་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་ལ་བླ་ན་མེད་པའི་དབང་པོ་བསྒོམ་པ་ཡོད་དོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། “ཀུན་དགའ་བོ་... ཇི་ལྟར་ན་སློབ་པ་ལམ་ལ་ཞུགས་པ་ཡིན་ནམ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། “ཀུན་དགའ་བོ་... ཇི་ལྟར་ན་འཕགས་པ་དབང་པོ་བསྒོམས་པ་ཡིན་ནམ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལའོ། ཡིད་དུ་འོང་བ། ཡིད་དུ་མི་འོང་བ། ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ཞེས་པ་འདི་ལ། ཡིད་དུ་འོང་བ་བཟུང་བས་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྡན་པའི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་རྣམས་དང་། ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་བཟུང་བས་ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པའི་མི་དགེ་བ་རྣམས་དང་། ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་བཟུང་བས་དེ་དག་དང་བྲལ་བའི་བཏང་སྙོམས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། ཚུལ་དང་པོ་ལ་ “ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་འཇུག་ལ། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའང་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ཚུལ་དང་པོ་ལ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བ་གཉིས་ཀའང་རུང་ངོ་། ཚུལ་གཉིས་པ་ལ་ནི། “དེ་...པེ... སྐྱུག་བྲོ་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གི་ཕྱིར། “ཐོག་མར་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། སློབ་པ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་དང་། དེའི་ཉོན་མོངས་པ་མ་སྤངས་པའི་དབང་གིས། “ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའང་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ཚུལ་གསུམ་པ་ལ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར། “གསུམ་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་ཉིད་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། སློབ་པའི་སྐབས་ལ་ནི་ “མིག་དང་ལན་པའི་སྐྱེས་བུ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དཔེ་ནི་དོན་གཅིག་ཉིད་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་མིག་གི་སྒོར་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་བཀག་ནས་ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་ལ་གནས་པ་ནི་འཕགས་པའི་དབང་པོ་བསྒོམ་པའོ། ཚུལ་དང་པོ་ནི་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་པོའི་དབང་གིས་བྱུང་ལ། གཉིས་པ་ནི་སློབ་པའི་དབང་གིས་སོ། དང་པོ་དང་གཉིས་པ་ནི་སློབ་པ་དང་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་རྩ་བའི་ལས་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་བྱུང་ལ། གསུམ་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་འཕགས་པའི་གནས་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བའོ། ཚུལ་དང་པོ་ལ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དབང་གིས་དང་། གཉིས་པ་ལ་ནི་སློབ་པའི་དབང་གིས་དགེ་བ་གསུངས་ལ། གསུམ་པ་ལ་ནི་མི་སློབ་པའི་དབང་གིས་བྱེད་པའི་ལུང་མ་བསྟན་གསུངས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย དབུས་མའི་ལུང་གི་འགྲེལ་བཤད་སྤྲོས་པ་རྣམ་པར་འཇོམས་པ་ལས། อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา. དབང་པོ་བསྒོམ་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། นิฏฺฐิตา จ สฬายตนวคฺควณฺณนา. སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་ཚན་པའི་བཤད་པ་ཡང་རྫོགས་སོ། อุปริปณฺณาสฏีกา สมตฺตา. པཎྞཱ་ས་གོང་མའི་ཊཱིཀཱ་རྫོགས་སོ། | |||
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |