| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部） | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部） | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部） | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ） | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ） | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ） | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
1 නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། මජ්ඣිමනිකායෙ དབུས་མའི་སྡེ། උපරිපණ්ණාස-ටීකා ལྔ་བཅུ་པ་གོང་མའི་འགྲེལ་བཤད། 1. දෙවදහවග්ගො ༡. ལྷའི་མཚེའུའི་ཚན། 1. දෙවදහසුත්තවණ්ණනා ༡. ལྷའི་མཚེའུའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 1. දිබ්බන්ති [Pg.211] කාමගුණෙහි කීළන්ති, ලළන්ති, තෙසු වා විහරන්ති, විජයසමත්ථතායොගෙන පච්චත්ථිකෙ විජෙතුං ඉච්ඡන්ති; ඉස්සරියට්ඨානාදිසක්කාරදානග්ගහණං තංතංඅත්ථානුසාසනඤ්ච කරොන්තා වොහරන්ති, පුඤ්ඤානුභාවප්පත්තාය ජුතියා ජොතෙන්ති වාති දෙවා වුච්චන්ති රාජානො. තථා හි තෙ චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි ජනං රඤ්ජයන්තා සයං යථාවුත්තෙහි විසෙසෙහි රාජන්ති දිබ්බන්ති සොභන්තීති ච, ‘‘රාජානො’’ති වුච්චන්ති. තත්ථාති තස්මිං නිගමදෙසෙ. සාති පොක්ඛරණී. තන්ති තං, ‘‘දෙවදහ’’න්ති ලද්ධනාමං පොක්ඛරණිං උපාදාය, තස්ස අදූරභවත්තාති කෙචි. සබ්බං සුඛාදිභෙදං වෙදයිතං. පුබ්බෙති පුරිමජාතියං. කතකම්මපච්චයාති කතස්ස කම්මස්ස පච්චයභාවතො ජාතං කම්මං පටිච්ච. තෙන සබ්බාපි වෙදනා කම්මඵලභූතා එව අනුභවිතබ්බාති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා’’තිආදි. අනියමෙත්වා වුත්තන්ති, ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවංවාදිනො’’ති එවං ඉමෙ නාමාති අවිසෙසෙත්වා වුත්තමත්ථං. නියමෙත්වාති, ‘‘එවංවාදිනො, භික්ඛවෙ, නිගණ්ඨා’’ති එවං විසෙසෙත්වා දස්සෙති. ༡. རྩེ་བར་བྱེད་པ་སྟེ་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་རྩེ་བའམ། དགའ་མགུར་སྤྱོད་པའམ། ཡང་ན་དེ་དག་ལ་གནས་པར་བྱེད་པ། ཕྱིར་རྒོལ་བ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་མཐུ་དང་ལྡན་པས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་འདོད་པ། དབང་ཕྱུག་གི་གནས་ལ་སོགས་པའི་བཀུར་སྟི་སྦྱིན་པ་དང་ལེན་པ་དང་། དོན་དེ་དང་དེའི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བྱེད་ཅིང་ཐ་སྙད་འདོགས་པ། བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་ཐོབ་པའི་འོད་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན། རྒྱལ་པོ་རྣམས་ལ་ལྷ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། དེ་ལྟར་ན་ཁོང་ཚོས་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞིས་སྐྱེ་བོ་རྣམས་མགུ་བར་བྱེད་ཅིང་། རང་ཉིད་ཀྱང་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཁྱད་པར་རྣམས་ཀྱིས་མཛེས་པར་བྱེད་པ་དང་། རྩེ་བར་བྱེད་པ་དང་། ལྷག་པར་མཛེས་པར་བྱེད་པས་ན། "རྒྱལ་པོ་"ཞེས་བརྗོད་དོ།། "དེ་ནི་"ཞེས་པ་ནི་གྲོང་རྡལ་གྱི་ཡུལ་དེ་ཉིད་ལའོ།། "དེ་ནི་"ཞེས་པ་ནི་རྫིང་བུའོ།། "དེ་ལ་"ཞེས་པ་ནི། "ལྷའི་མཚེའུ་"ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་རྫིང་བུ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས། དེའི་ཉེ་འཁོར་དུ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ།། བདེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཐམས་ཅད་ནི་མྱོང་བའོ།། "སྔོན་"ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་སྔོན་མའོ།། "བྱས་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་"ཞེས་པ་ནི། བྱས་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་ཉིད་ལས་སྐྱེས་པའི་ལས་ལ་བརྟེན་ནས་སོ།། དེས་ནི་ཚོར་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུར་གྱུར་པ་ཉིད་དུ་མྱོང་བར་བྱ་དགོས་པ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ "འདི་ལྟར་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། "མ་ངེས་པར་གསུངས་པ་"ཞེས་པ་ནི། "དགེ་སློང་དག དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་ཁ་ཅིག་འདི་སྐད་སྨྲ་བ་ཡོད་དོ་"ཞེས་པ་ལྟར། འདི་དག་ནི་མིང་འདི་ཞེས་བྱེ་བྲག་ཏུ་མ་ཕྱེ་བར་བཤད་པའི་དོན་ཏོ།། "ངེས་པར་བྱས་ནས་"ཞེས་པ་ནི། "དགེ་སློང་དག གཅེར་བུ་པ་རྣམས་ནི་འདི་སྐད་སྨྲ་བའོ་"ཞེས་པ་ལྟར། འདི་ལྟར་བྱེ་བྲག་ཏུ་ཕྱེ་ནས་སྟོན་པའོ།། කලිසාසනන්ති පරාජයං. කලීති හි අනත්ථො වුච්චති, කලීති සසති විප්ඵරතීති කලිසාසනං, පරාජයො. කලීති වා කොධමානාදිකිලෙසජාති, තාය පන අයුත්තවාදිතා කලිසාසනං. තං ආරොපෙතුකාමො විභාවෙතුකාමො[Pg.212]. යෙ කම්මං කතං අකතං වාති න ජානන්ති, තෙ කථං තං එදිසන්ති ජානිස්සන්ති. යෙ ච කම්මං පභෙදතො න ජානන්ති, තෙ කථං තස්ස විපාකං ජානිස්සන්ති; විපාකපරියොසිතභාවං ජානිස්සන්ති, යෙ ච පාපස්ස කම්මස්ස පටිපක්ඛමෙව න ජානන්ති; තෙ කථං තස්ස පහානං කුසලකම්මස්ස ච සම්පාදනවිධිං ජානිස්සන්තීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො, ‘‘උත්තරි පුච්ඡායපි එසෙව නයො’’ති ආහ. "རྩོད་པའི་བསྟན་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཕམ་པའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། "ཀ་ལི་" ཞེས་པ་ནི་དོན་མེད་པ་ལ་བརྗོད་ཅིང་། ཀ་ལི་ཞེས་པ་ནི་གནོད་པ་བྱེད་ཅིང་ཁྱབ་པར་བྱེད་པས་ན། རྩོད་པའི་བསྟན་པ་སྟེ་ཕམ་པའོ།། ཡང་ན། "ཀ་ལི་" ཞེས་པ་ནི་ཁོང་ཁྲོ་དང་ང་རྒྱལ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་རིགས་ཏེ། དེས་ན་མི་རིགས་པར་སྨྲ་བ་ནི་རྩོད་པའི་བསྟན་པའོ།། དེ་ཉིད་སྐྱོན་དུ་འགེལ་བར་འདོད་ཅིང་གསལ་བར་བྱེད་པར་འདོད་པའོ།། གང་དག་གིས་ལས་བྱས་པ་དང་མ་བྱས་པ་ཉིད་ཀྱང་མི་ཤེས་ན། དེ་དག་གིས་དེ་ལྟ་བུ་ཞིག་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་འགྱུར། གང་དག་གིས་ལས་ཀྱི་དབྱེ་བ་མི་ཤེས་ན། དེ་དག་གིས་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་འགྱུར། རྣམ་པར་སྨིན་པ་མཐར་ཐུག་པའི་དངོས་པོ་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་འགྱུར། གང་དག་གིས་སྡིག་པའི་ལས་ཀྱི་གཉེན་པོ་ཉིད་ཀྱང་མི་ཤེས་ན། དེ་དག་གིས་དེ་སྤོང་བ་དང་དགེ་བའི་ལས་སྒྲུབ་པའི་ཆོ་ག་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་འགྱུར་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཉིད་སྟོན་པར། "གོང་མའི་དྲི་བ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། 2. කිඤ්චාපි චූළදුක්ඛක්ඛන්ධෙපි, (ම. නි. 1.180) ‘‘එවං සන්තෙ’’ති ඉමිනා තෙසං නිගණ්ඨානං අජානනභාවො එව උජුකං පකාසිතො හෙට්ඨා දෙසනාය තථා පවත්තත්තා. තථා හි අට්ඨකථායං (ම. නි. අට්ඨ. 1.180) වුත්තං – ‘‘එවං සන්තෙති තුම්හාකං එවං අජානනභාවෙ සතී’’ති, තථාපි තත්ථ උපරිදෙසනාය සම්බද්ධො එවමත්ථො වුච්චමානො යුජ්ජති, න අඤ්ඤථාති දස්සෙතුං ඉධ, ‘‘මහානිගණ්ඨස්ස වචනෙ සච්චෙ සන්තෙති අත්ථො’’ති වුත්තං. එත්තකස්ස ඨානස්සාති යථාවුත්තස්ස පඤ්චපරිමාණස්ස කාරණස්ස. ༢. སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཕུང་པོ་ཆུང་ངུའི་མདོ་ལས་ཀྱང་། "དེ་ལྟར་ཡིན་ནའང་"ཞེས་པས་གཅེར་བུ་པ་དེ་དག་གི་མི་ཤེས་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཐད་ཀར་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་ཏེ། འོག་གི་གསུང་རབ་ལས་དེ་ལྟར་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་ཡང་འགྲེལ་བཤད་ལས། "དེ་ལྟར་ཡིན་ནའང་ཞེས་པ་ནི་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་མི་ཤེས་པ་ཉིད་ཡོད་བཞིན་དུའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟ་ནའང་། དེར་གོང་མའི་གསུང་རབ་དང་འབྲེལ་བའི་དོན་འདི་ལྟ་བུ་བཤད་པ་ནི་རིགས་པ་ཡིན་གྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། འདིར། "གཅེར་བུ་པ་ཆེན་པོའི་ཚིག་བདེན་པ་ཡིན་ནའང་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "གནས་འདི་ཙམ་གྱི་"ཞེས་པ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚད་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིའོ།། 3. අනෙකවාරං විසරඤ්ජනං ඉධ ගාළ්හාපලෙපනං, න සාටකස්ස විය ලිත්තතාති ආහ – ‘‘බහලූප…පෙ… ලිත්තෙන වියා’’ති. වුත්තමෙව, න පුන වත්තබ්බං, තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති අධිප්පායො. ༣. འདིར་ལན་མང་དུ་བྱུག་པ་ནི་མཐུག་པོར་བྱུག་པ་སྟེ། རས་ཡུག་ལ་བྱུག་པ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "མཐུག་པོར་བྱུགས་པ་...ལ་སོགས་པ་...ལྟ་བུའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དེ། ཡང་བཤད་པར་མི་བྱ་ཞིང་། དེར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ།། ඉමෙසං නිගණ්ඨානං තාදිසස්ස තෙසං අභාවතො, ‘‘ජානනකාලො සියා’’ති පරිකප්පවසෙන වදති. තෙන එවං ජානිතුං තෙහි සක්කා සියා, තෙසඤ්ච දස්සනං සච්චං සියා. යස්මා තෙසං දස්සනං අසච්චං, තස්මා තෙ න ජානිංසූති දස්සෙති. චතූසු කාලෙසූති වණමුඛස්ස පරිකන්තනකාලො, සල්ලස්ස එසනකාලො, අබ්බුහනකාලො, වණමුඛෙ අගදඞ්ගාරඔදහනකාලොති ඉමෙසු චතූසු කාලෙසු. සුද්ධන්තෙති සුද්ධකොට්ඨාසෙ, දුක්ඛස්ස අනවසෙසතො නිජ්ජීරණට්ඨෙන නිද්දුක්ඛභාවෙති අත්ථො. එකාය උපමායාති, ‘‘සල්ලෙන විද්ධස්ස හි විද්ධකාලෙ වෙදනාය පාකටකාලො වියා’’ති ඉමාය එකාය උපමාය. තයො අත්ථාති පුබ්බෙ අහුවම්හා වා නො වා, පාපකම්මං අකරිම්හා වා නො වා, එවරූපං වා පාපකම්මං අකරිම්හාති ඉමෙ තයො අත්ථා. චතූහි උපමාහීති වණමුඛපරිකන්තනාදීහි චතූහි උපමාහි. එකො අත්ථොති, ‘‘එත්තකං දුක්ඛං නිජ්ජිණ්ණ’’න්තිආදිනා [Pg.213] වුත්තො එකො අත්ථො. සො හි දුක්ඛනිජ්ජීරණභාවසාමඤ්ඤා එකො අත්ථොති වුත්තො. གཅེར་བུ་པ་འདི་དག་ལ་དེ་ལྟ་བུ་མེད་པའི་ཕྱིར། "ཤེས་པའི་དུས་སུ་འགྱུར་རོ་"ཞེས་རྟོག་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་སོ།། དེས་ན་དེ་དག་གིས་དེ་ལྟར་ཤེས་ནུས་པར་འགྱུར་ཞིང་། དེ་དག་གི་ལྟ་བའང་བདེན་པར་འགྱུར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་ལྟ་བ་མི་བདེན་པ་ཡིན་པ་དེའི་ཕྱིར། དེ་དག་གིས་མ་ཤེས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། "དུས་བཞི་པོ་རྣམས་སུ་"ཞེས་པ་ནི། རྨ་ཁ་གཤག་པའི་དུས། ཟུག་རྔུ་འཚོལ་བའི་དུས། ཕྱུང་བའི་དུས། རྨ་ཁར་སྨན་གྱི་སོལ་བ་འདེབས་པའི་དུས་ཏེ། དུས་བཞི་པོ་འདི་དག་ལའོ།། "དག་པའི་མཐའ་"ཞེས་པ་ནི། དག་པའི་ཆ་སྟེ། སྡུག་བསྔལ་མ་ལུས་པར་ཟད་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། "དཔེ་གཅིག་གིས་"ཞེས་པ་ནི། "ཟུག་རྔུས་ཟིན་པ་ལ་ཟིན་པའི་དུས་སུ་ཚོར་བ་གསལ་བའི་དུས་ལྟ་བུའོ་"ཞེས་པའི་དཔེ་གཅིག་པོ་འདིས། "དོན་གསུམ་"ཞེས་པ་ནི། སྔོན་བདག་ཅག་བྱུང་ངམ་མ་བྱུང་། སྡིག་པའི་ལས་བྱས་སམ་མ་བྱས། འདི་ལྟ་བུའི་སྡིག་པའི་ལས་བྱས་སམ་མ་བྱས་པ་སྟེ། དོན་གསུམ་པོ་འདི་དག་གོ། "དཔེ་བཞིས་"ཞེས་པ་ནི། རྨ་ཁ་གཤག་པ་ལ་སོགས་པའི་དཔེ་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། "དོན་གཅིག་"ཞེས་པ་ནི། "སྡུག་བསྔལ་འདི་ཙམ་ཞིག་ཟད་དོ་"ཞེས་སོགས་གསུངས་པའི་དོན་གཅིག་པོའོ།། དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཟད་པའི་དངོས་པོ་སྤྱི་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱིས་དོན་གཅིག་ཅེས་བརྗོད་དོ།། 4. ඉමෙ පන නිගණ්ඨා. ආසඞ්කාය විද්ධොස්මීති සඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා. පච්චාහරිතුන්ති පච්චාවත්තිතුං, පරිහරිතුන්ති අත්ථො. ༤. གཅེར་བུ་པ་འདི་དག་ནི། དོགས་པས་བདག་ནི་ཟིན་ཏོ་སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་བསྐྱེད་ནས། "ཕྱིར་བཟློག་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་པ་སྟེ། ཡོངས་སུ་སྤོང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། 5. අතීතවාදං සද්දහන්තානන්ති, ‘‘අත්ථි ඛො, භො, නිගණ්ඨා පුබ්බෙ පාපකම්මං කත’’න්ති එවං අතීතංසං ආරබ්භ පවත්තං මහානිගණ්ඨස්ස වාදං සද්දහන්තානං. භූතත්තාති යථාභූතත්තා කිං අවිපරීතමෙව අත්ථං ආරම්මණං කත්වා පවත්තාති පුච්ඡති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සහ ධම්මෙනාති සහධම්මො, සො එව සහධම්මිකො යථා ‘‘වෙනයිකො’’ති (අ. නි. 8.11; පාරා. 8). ‘‘ධම්මො’’ති එත්ථ කාරණං අධිප්පෙතන්ති ආහ – ‘‘සහෙතුකං සකාරණ’’න්ති. පටිහරති පටිවත්තෙතීති පටිහාරො, වාදො එව පටිහාරො වාදපටිහාරො; තං, උත්තරන්ති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘පච්චාගමනකවාද’’න්ති, චොදනං පරිවත්තෙත්වා පටිපාකතිකකරණන්ති අත්ථො. තෙසන්ති ඉදං ආවුත්තිවසෙන ගහෙතබ්බං, ‘‘තෙසං සද්ධාඡෙදකවාදං නාම තෙසං දස්සෙතී’’ති. ༥. "འདས་པའི་སྨྲ་བ་ལ་དད་པ་རྣམས་ཀྱི་"ཞེས་པ་ནི། "ཀྱེ་གཅེར་བུ་པ་དག སྔོན་སྡིག་པའི་ལས་བྱས་པ་ཡོད་དོ་"ཞེས་འདས་པའི་ཆ་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བའི་གཅེར་བུ་པ་ཆེན་པོའི་སྨྲ་བ་ལ་དད་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། "ཡང་དག་པ་ཉིད་ཀྱིས་"ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་ཉིད་དེ། དོན་མ་ནོར་བ་ཉིད་དམིགས་པར་བྱས་ནས་འཇུག་གམ་ཞེས་འདྲི་བའོ།། ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། "ཆོས་དང་ལྷན་ཅིག་པ་"ཞེས་པ་ནི། ཆོས་དང་མཐུན་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཆོས་དང་མཐུན་པ་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན། "འདུལ་བ་དང་ལྡན་པ་"ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ།། འདིར་ "ཆོས་" ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་པས་ན། "རྒྱུ་དང་བཅས་པ། རྐྱེན་དང་བཅས་པ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། སྤོང་བར་བྱེད་པ་དང་ཕྱིར་བཟློག་པར་བྱེད་པས་ན་སྤོང་བ་སྟེ། སྨྲ་བ་ཉིད་སྤོང་བ་ནི་སྨྲ་བ་སྤོང་བ་སྟེ། དེའི་ལན་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ཕྱིར་ལྡོག་པའི་སྨྲ་བ་"ཞེས་གསུངས་ཏེ། རྒོལ་བ་ཕྱིར་བཟློག་ནས་རང་ལུགས་སོར་ཆུད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། "དེ་དག་གི་"ཞེས་པ་འདི་ནི་བསྐྱར་བའི་ཚུལ་གྱིས་བཟུང་བར་བྱ་སྟེ། "དེ་དག་གི་དད་པ་གཅོད་པའི་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བ་དེ་དག་ལ་སྟོན་ཏོ་"ཞེས་པའོ།། 6. අවිජ්ජා අඤ්ඤාණා සම්මොහාති පරියායවචනමෙතං. අවිජ්ජාති වා අවිජ්ජාය කරණභූතාය. අඤ්ඤාණෙනාති අජානනෙන. සම්මොහෙනාති සම්මුය්හනෙන මහාමුළ්හතාය. සාමංයෙව ඔපක්කමිකා එතරහි අත්තනො උපක්කමහෙතු දුක්ඛවෙදනං වෙදියමානං – ‘‘යංකිඤ්චායං…පෙ… පුබ්බෙකතහෙතූ’’ති විපරීතතො සද්දහථ. පුබ්බෙකතහෙතුවාදසඤ්ඤිතං විපල්ලාසග්ගාහං ගණ්හථ. ༦. མ་རིག་པ་དང་། མི་ཤེས་པ་དང་། གཏི་མུག་ཅེས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། ཡང་ན། "མ་རིག་པས་"ཞེས་པ་ནི་མ་རིག་པ་རྒྱུར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། "མི་ཤེས་པས་"ཞེས་པ་ནི་མ་ཤེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། "རྨོངས་པས་"ཞེས་པ་ནི་རྨོངས་པར་བྱེད་པ་སྟེ་རྨོངས་པ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། རང་ཉིད་ཀྱིས་ད་ལྟ་རང་གི་རྩོལ་བའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་རྩོལ་བ་ལས་སྐྱེས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་མྱོང་བཞིན་དུ། "གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་འདི་...ལ་སོགས་པ་...སྔོན་བྱས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའོ་"ཞེས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་དད་པར་བྱེད་དོ།། སྔོན་བྱས་པའི་རྒྱུར་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་འཛིན་པ་འཛིན་ཏོ།། 7. දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛභූතො, තත්ථ වෙදිතබ්බං ඵලං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. තෙනාහ – ‘‘ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකදායක’’න්ති. පයොගෙනාති කායිකෙන පයොගෙන වා වාචසිකෙන වා පයොගෙන. පධානෙනාති පදහනෙන චෙතසිකෙන උස්සාහනෙන. ආසන්නෙ භවන්තරෙ විපාචෙතුං න සක්කා, පගෙව දූරෙති දස්සෙතුං, ‘‘දුතියෙ වා තතියෙ වා අත්තභාවෙ’’ති වුත්තං. නිබ්බත්තකභාවතො සුඛවෙදනාය හිතන්ති සුඛවෙදනීයං. සා පන විපාකවෙදනාභාවතො එකන්තතො ඉට්ඨාරම්මණා එව හොතීති ආහ ‘‘ඉට්ඨාරම්මණවිපාකදායක’’න්ති. විපරීතන්ති [Pg.214] අනිට්ඨාරම්මණවිපාකදායකං. නිප්ඵන්නෙති සද්ධිං අඤ්ඤෙන කම්මෙන නිබ්බත්තෙ. සම්පරායවෙදනීයස්සාති උපපජ්ජවෙදනීයස්ස අපරාපරියවෙදනීයස්ස. එවං සන්තෙපීති කාමං පරිපක්කවෙදනීයන්ති දිට්ඨධම්මවෙදනීයමෙව වුච්චති, තථාපි අත්ථෙත්ථ අතිසයො දිට්ඨධම්මවිසෙසභාවතො පරිපක්කවෙදනීයස්සාති දස්සෙතුං, ‘‘අයමෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. යස්මිං දිවසෙ කතං, තතො සත්තදිවසබ්භන්තරෙ. ༧. མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་ལ་མཐོང་བའི་ཆོས་ཞེས་བརྗོད་ཅིང་། དེར་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་འབྲས་བུ་ནི་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ལུས་འདི་ཉིད་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "སྦྱོར་བས་"ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྦྱོར་བའམ། ངག་གི་སྦྱོར་བས་སོ།། "བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་"ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་སྤྲོ་བ་སྟེ་བརྩོན་པས་སོ།། ཉེ་བའི་སྐྱེ་བ་གཞན་དུ་རྣམ་པར་སྨིན་པར་བྱེད་མི་ནུས་ན། ཐག་རིང་པོ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། "སྐྱེ་བ་གཉིས་པ་འམ་གསུམ་པ་ལའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ལས་བདེ་བའི་ཚོར་བ་ལ་ཕན་པས་ན་བདེ་བར་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ།། ཚོར་བ་དེ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཚོར་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། གཏན་དུ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས་ན། "ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པའི་རྣམ་སྨིན་སྦྱིན་པའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "བཟློག་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དམིགས་པའི་རྣམ་སྨིན་སྦྱིན་པའོ།། "གྲུབ་པ་"ཞེས་པ་ནི་ལས་གཞན་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྐྱེས་པའོ།། "ཕྱི་མར་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་"ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་ནས་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་དང་། ལན་གྲངས་གཞན་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ།། དེ་ལྟར་ཡིན་ནའང་། འདོད་པའི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་སྨིན་ནས་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ནི་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་ལ་བརྗོད་མོད། དེ་ལྟ་ནའང་འདིར་མཐོང་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཡོངས་སུ་སྨིན་ནས་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ལ་ཁྱད་པར་ཡོད་དོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། "འདི་ནི་འདིར་རོ་"ཞེས་ոགས་གསུངས་སོ།། ཉིན་མོ་གང་ལ་བྱས་པ་དེ་ནས་ཞག་བདུན་གྱི་ཁོངས་སུའོ།། තත්‍රාති තස්මිං පරිපක්කවෙදනීයකම්මස්ස සත්තදිවසබ්භන්තරෙ විපාකදානෙ. එකවාරං කසිත්වා නිසීදි ඡාතජ්ඣත්තො හුත්වා. ආගච්ඡන්තී ආහ – ‘‘උස්සූරෙ භත්තං ආහරීයිත්ථා’’ති දොමනස්සං අනුප්පාදෙත්වා යථා කතපුඤ්ඤං අනුමොදති. විජ්ජොතමානං දිස්වා, ‘‘කිං නු ඛො ඉදම්පි තප්පකාරො, මම චිත්තවිකප්පමත්තං, උදාහු සුවණ්ණමෙවා’’ති වීමංසන්තො යට්ඨියා පහරිත්වා. "དེ་ལ་"ཞེས་པ་ནི། ཡོངས་སུ་སྨིན་ནས་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་ལས་དེ་ཉིད་ཞག་བདུན་གྱི་ཁོངས་སུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པ་ལའོ།། ལན་ཅིག་ཞིང་བཏབ་ནས་བཀྲེས་པས་ཉེན་ཏེ་འདུག་གོ། འོངས་ནས་སྨྲས་པ། "ཉི་མ་ཕྱེད་ཡོལ་དུ་ཟས་བསྐྱལ་ཏོ།།" ཞེས་ཡིད་མི་བདེ་བ་མ་བསྐྱེད་པར་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བར་བྱེད་དོ།། འོད་འབར་བ་མཐོང་ནས། "འདི་ཡང་དེ་ལྟ་བུ་ཞིག་གམ། བདག་གི་སེམས་ཀྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཙམ་ཞིག་གམ། འོན་ཏེ་གསེར་ཉིད་ཡིན་ནམ་"ཞེས་དཔྱོད་བཞིན་དུ་དབྱུག་པས་བརྡེགས་ནས། වාළයක්ඛසඤ්චරණත්තා රාජගහූපචාරස්ස නගරෙ සහස්සභණ්ඩිකං චාරෙසුං. උප්පන්නරාගො චූළාය ඩංසි. රඤ්ඤො ආචික්ඛිත්වාති තං පවත්තිං රඤ්ඤො ආචික්ඛිත්වා. මල්ලිකාය වත්ථු ධම්මපදවත්ථුම්හි (ධ. ප. අට්ඨ. 2.මල්ලිකාදෙවීවත්ථු) ආගතෙන නයෙන කථෙතබ්බං. གདུག་པའི་གནོད་སྦྱིན་རྒྱུ་བའི་ཕྱིར། རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སྟོང་གི་ཁུར་བསྒྲགས་སོ།། འདོད་ཆགས་སྐྱེས་ནས་གཙུག་ཕུད་ལ་སོ་བཏབ་བོ།། "རྒྱལ་པོ་ལ་བརྗོད་ནས་"ཞེས་པ་ནི་བྱུང་བ་དེ་ཉིད་རྒྱལ་པོ་ལ་བཤད་ནས་སོ།། མཱ་ལླི་ཀཱའི་གཏམ་རྒྱུད་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་གཏམ་རྒྱུད་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་བཤད་པར་བྱའོ།། මරණසන්තිකෙපි කතං, පගෙව තතො පුරෙතරං අතීතත්තභාවෙසු ච කතං. ඉධ නිබ්බත්තිතවිපාකොති වුත්තො අවස්සංභාවිභාවතො. සම්පරායවෙදනීයමෙව භවන්තරෙ විපාකදායකභාවතො. ඉධ නිබ්බත්තිතගුණොත්වෙව වුත්තො, න ඉධ නිබ්බත්තිතවිපාකොති විමුත්තිභාවතො. පරිපක්කවෙදනීයන්ති වෙදිතබ්බං හෙට්ඨා වුත්තපරිපක්කවෙදනීයලක්ඛණානතිවත්තනතො. සබ්බලහුං ඵලදායිකාති එතෙන ඵලුප්පාදනසමත්ථතායොගෙන කම්මස්ස පරිපක්කවෙදනීයතාති දස්සෙති. འཆི་ཁར་བྱས་པའམ། དེའི་སྔོན་དུ་སྐྱེ་བ་འདས་པ་རྣམས་སུ་བྱས་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། "འདིར་སྐྱེས་པའི་རྣམ་སྨིན་"ཞེས་གསུངས་པ་ནི་གདོན་མི་ཟ་བར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། སྐྱེ་བ་གཞན་དུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར་ཕྱི་མར་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ།། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར། "འདིར་སྐྱེས་པའི་ཡོན་ཏན་"ཞེས་གསུངས་པ་ཉིད་དེ། "འདིར་སྐྱེས་པའི་རྣམ་སྨིན་"ཞེས་མ་གསུངས་སོ།། འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཡོངས་སུ་སྨིན་ནས་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་མཚན་ཉིད་ལས་མ་འདས་པའི་ཕྱིར། ཡོངས་སུ་སྨིན་ནས་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། "ཤིན་ཏུ་མྱུར་བར་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པའོ་"ཞེས་པས་ནི། འབྲས་བུ་བསྐྱེད་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་ལས་ཀྱི་ཡོངས་སུ་སྨིན་ནས་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ།། චතුප්පඤ්චක්ඛන්ධඵලතාය සඤ්ඤාභවූපගං කම්මං බහුවෙදනීයන්ති වුත්තං. එකඛන්ධඵලත්තා අසඤ්ඤාභවූපගං කම්මං අප්පවෙදනීයං. කෙචි පන, ‘‘අරූපාවචරකම්මං බහුකාලං වෙදිතබ්බඵලත්තා බහුවෙදනීයං, ඉතරං අප්පවෙදනීයං. රූපාරූපාවචරකම්මං වා බහුවෙදනීයං, පරිත්තකම්මං අප්පවෙදනීය’’න්ති වදන්ති. සවිපාකං කම්මන්ති පච්චයන්තරසමවායෙ විපාකුප්පාදනසමත්ථං, න ආරද්ධවිපාකමෙව. අවිපාකං කම්මන්ති පච්චයවෙකල්ලෙන විපච්චිතුං අසමත්ථං අහොසිකම්මාදිභෙදං. ཕུང་པོ་བཞི་དང་ལྔའི་འབྲས་བུ་ཉིད་ཀྱིས་ན། འདུ་ཤེས་དང་བཅས་པའི་སྲིད་པར་འགྲོ་བའི་ལས་ནི་མང་པོ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཞེས་གསུངས་སོ།། ཕུང་པོ་གཅིག་གི་འབྲས་བུ་ཉིད་ཀྱིས་ན། འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྲིད་པར་འགྲོ་བའི་ལས་ནི་ཉུང་ངུ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ།། ཁ་ཅིག་ནི། "གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ལས་ནི་དུས་ཡུན་རིང་པོར་མྱོང་བར་བྱ་བའི་འབྲས་བུ་ཉིད་ཀྱིས་མང་པོ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཡིན་ལ། གཞན་ནི་ཉུང་ངུ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ།། ཡང་ན། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ལས་ནི་མང་པོ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཡིན་ལ། ཆུང་ངུའི་ལས་ནི་ཉུང་ངུ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ།།" ཞེས་སྨྲའོ།། "རྣམ་སྨིན་དང་བཅས་པའི་ལས་"ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་གཞན་འདུས་པ་ན་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བསྐྱེད་པར་ནུས་པ་སྟེ། རྣམ་སྨིན་འགོ་བརྩམས་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནོ།། "རྣམ་སྨིན་མེད་པའི་ལས་"ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་མ་ཚང་བས་རྣམ་པར་སྨིན་པར་མི་ནུས་པ་སྟེ། ལས་བྱས་ཤིང་འབྲས་བུ་མེད་པར་གྱུར་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའོ།། 8. දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදීනන්ති [Pg.215] දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදීනං දසන්නං කම්මානං උපක්කමෙන කම්මානං අඤ්ඤාථාභාවස්ස අනාපාදනීයත්තා යථාසභාවෙනෙව කම්මානි තිට්ඨන්ති. තත්ථ නිගණ්ඨානං උපක්කමො නිප්පයොජනොති ආහ ‘‘අඵලො’’ති. නිගණ්ඨානං පදහනස්ස මිච්ඡාවායාමස්ස නිප්ඵලභාවප්පවෙදනො පධානච්ඡෙදකවාදො. පරෙහි වුත්තකාරණෙහීති යෙහි කාරණෙහි නිගණ්ඨානං වාදෙසු දොසං දස්සෙන්ති. තෙහි පරෙහි වුත්තකාරණෙහි. න හි ලක්ඛණයුත්තෙන හෙතුනා විනා පරවාදෙසු දොසං දස්සෙතුං සක්කා. තෙනාහ ‘‘සකාරණා හුත්වා’’ති. නිගණ්ඨානං වාදා ච අනුවාදා චාති නිගණ්ඨෙහි වුච්චමානා සකසකසමයප්පවෙදිකා වාදාචෙව සාවකෙහි වුච්චමානා තෙසං අනුවාදා ච. විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බං කාරණං ආගච්ඡන්තීති, ‘‘අයමෙත්ථ දොසො’’ති තත්ථ තත්ථ විඤ්ඤූහි පණ්ඩිතෙහි ගරහාරහං කාරණං උපගච්ඡන්ති, පාපුණන්තීති අත්ථො. තස්සත්ථොතිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො, ‘‘වුත්තනයෙන පරෙහි වුත්තෙන කාරණෙන සකාරණා හුත්වා දොසදස්සනවසෙන නිගණ්ඨානං වාදා අනුප්පත්තා, තතො එව තං වාදං අප්පසාදනීයභාවදස්සනෙන සොසෙන්තා හෙතුසම්පත්තිවොහාරසුක්ඛනෙන මිලාපෙන්තා දුක්කටකම්මකාරිනොතිආදයො දස ගාරය්හාපදෙසා උපගච්ඡන්තී’’ති. ༨. མཐོང་ཆོས་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པ་ནི། མཐོང་ཆོས་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ལ་སོགས་པའི་ལས་བཅུ་པོ་རྣམས་ནི་རྩོལ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ལས་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། རང་བཞིན་གྱིས་ཉིད་དུ་ལས་རྣམས་གནས་སོ། །དེ་ལ་གཅེར་བུ་པ་རྣམས་ཀྱི་རྩོལ་བ་ནི་དོན་མེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'འབྲས་བུ་མེད་པ་'ཞེས་གསུངས། གཅེར་བུ་པ་རྣམས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་ལོག་པའི་རྩོལ་བ་འབྲས་བུ་མེད་པར་བསྟན་པ་ནི་བརྩོན་པ་གཅོད་པའི་སྨྲ་བ་ཡིན། གཞན་དག་གིས་བཤད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་མཚན་གང་དག་གིས་གཅེར་བུ་པའི་སྨྲ་བ་རྣམས་ལ་སྐྱོན་སྟོན་པར་བྱེད་པ་སྟེ། གཞན་དག་གིས་བཤད་པའི་རྒྱུ་མཚན་དེ་དག་གིས་སོ། །མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་གཏན་ཚིགས་མེད་པར་གཞན་གྱི་སྨྲ་བ་ལ་སྐྱོན་སྟོན་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ 'རྒྱུ་མཚན་དང་བཅས་པར་གྱུར་ནས་'ཞེས་གསུངས། གཅེར་བུ་པའི་སྨྲ་བ་དང་རྗེས་སུ་སྨྲ་བ་ཞེས་པ་ནི། གཅེར་བུ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཤད་པའི་རང་རང་གི་གྲུབ་པའི་མཐའ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྨྲ་བ་ཉིད་དང་། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་བཤད་པའི་དེ་དག་གི་རྗེས་སུ་སྨྲ་བ་ཉིད་དོ། །མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྨད་པར་བྱ་བའི་རྒྱུ་ལ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི། 'འདི་ལ་སྐྱོན་འདི་ཡོད་དོ་'ཞེས་དེ་དང་དེ་ལ་མཁས་པ་ཤེས་རབ་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་སྨད་པར་འོས་པའི་རྒྱུ་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་ཞིང་སླེབས་པར་འགྱུར་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་དོན་ནི་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བསྡུས་པའི་དོན་ནི། 'བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གཞན་གྱིས་བཤད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་རྒྱུ་མཚན་དང་བཅས་པར་གྱུར་ནས་སྐྱོན་སྟོན་པའི་དབང་གིས་གཅེར་བུ་པའི་སྨྲ་བ་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་སླེབས་ཤིང་། དེ་ཉིར་ཀྱི་ཕྱིར་སྨྲ་བ་དེ་ལ་མི་དད་པའི་རང་བཞིན་བསྟན་པས་སྐེམ་པར་བྱེད་ཅིང་། རྒྱུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཐ་སྙད་སྐེམ་པས་རྙིད་པར་བྱེད་དེ། ལས་ཉེས་པར་བྱེད་པ་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྨད་པའི་མིང་བཅུ་པོ་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་འགྲོའོ་'ཞེས་པའོ། ། 9. සඞ්ගතිභාවහෙතූති තත්ථ තත්ථ යදිච්ඡාය සමුට්ඨිතසඞ්ගතිනිමිත්තං. සා පන සඞ්ගති නියතිලක්ඛණාති ආහ ‘‘නියතිභාවකාරණා’’ති. අච්ඡෙජ්ජසුත්තාවුතඅභෙජ්ජමණි විය හි පටිනියතතා නියතිපවත්තීති. ඡළභිජාතිහෙතූති කණ්හාභිජාති නීලාභිජාති ලොහිතාභිජාති හලිද්දාභිජාති සුක්කාභිජාති පරමසුක්කාභිජාතීති ඉමාසු අභිජාතීසු ජාතිනිමිත්තං. පාපසඞ්ගතිකාති නිහීනසඞ්ගතිකා. ༩. འདུ་བའི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་ལས་ཞེས་པ་ནི། དེ་དང་དེ་ལ་རང་དགར་བྱུང་བའི་འདུ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ནོ། །འདུ་བ་དེ་ནི་ངེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'ངེས་པའི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་ལས་'ཞེས་གསུངས། གཅད་དུ་མེད་པའི་སྐུད་པར་བརྒྱུས་པའི་གཞིག་ཏུ་མེད་པའི་ནོར་བུ་བཞིན་དུ་སོ་སོར་ངེས་པ་ནི་ངེས་པར་འཇུག་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སྐྱེ་གནས་དྲུག་གི་རྒྱུ་ལས་ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་གནས་ནག་པོ། སྐྱེ་གནས་སྔོན་པོ། སྐྱེ་གནས་དམར་པོ། སྐྱེ་གནས་སེར་པོ། སྐྱེ་གནས་དཀར་པོ། སྐྱེ་གནས་མཆོག་ཏུ་དཀར་པོ་སྟེ། སྐྱེ་གནས་འདི་དག་གི་ནང་ནས་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ནོ། །སྡིག་པའི་འདུ་བ་ཅན་ཞེས་པ་ནི། དམན་པའི་འདུ་བ་ཅན་ནོ། ། 10. අනද්ධභූතන්ති එත්ථ අධි-සද්දෙන සමානත්ථො අද්ධ-සද්දොති ආහ – ‘‘අනද්ධභූතන්ති අනධිභූත’’න්ති. යථා ආපායිකො අත්තභාවො මහතා දුක්ඛෙන අභිභුය්‍යති, න තථා අයන්ති ආහ – ‘‘දුක්ඛෙන අනධිභූතො නාම මනුස්සත්තභාවො වුච්චතී’’ති. ‘‘අචෙලකො හොතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.394) වුත්තාය නානප්පකාරාය දුක්කරකාරිකාය කිලමථෙන. යදි එවං [Pg.216] කථං ධුතඞ්ගධරාති ආහ ‘‘යෙ පනා’’තිආදි. නිය්‍යානිකසාසනස්මිඤ්හි වීරියන්ති විවට්ටසන්නිස්සිතං කත්වා පවත්තියමානං වීරියං සරීරං ඛෙදන්තම්පි සම්මාවායාමො නාම හොති ඤායාරද්ධභාවතො. ༡༠. མ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ལ། འདིར་ 'ཨདྷི' (ལྷག་པར་) ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་དོན་གཅིག་པ་ནི་ 'ཨདྡྷ' ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'མ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་གྱུར་པ་ནི་མ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་'ཞེས་གསུངས། ཇི་ལྟར་ངན་སོང་བའི་ལུས་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ལྟར། འདི་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'སྡུག་བསྔལ་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་མ་གནོན་པ་ནི་མིའི་ལུས་ལ་བརྗོད་དོ་'ཞེས་གསུངས། 'གོས་མེད་པར་གྱུར་པ་'ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་དཀའ་ཐུབ་སྤྱོད་པའི་ངལ་བས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ཇི་ལྟར་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་འཛིན་པ་ཡིན་ཞེ་ན། 'གང་དག་ནི་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་བསྟན་པ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་ནི། འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཏེ། ལུས་ངལ་བར་བྱེད་ཀྱང་རིགས་པ་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་ཞེས་བྱའོ། ། ථෙරොති එත්ථ ආගතමහාරක්ඛිතත්ථෙරො. තිස්සො සම්පත්තියො මනුස්සදෙවනිබ්බානසම්පත්තියො, සීලසමාධිපඤ්ඤාසම්පත්තියො වා. ඛුරග්ගෙයෙවාති ඛුරෙ සීසග්ගෙ එව, ඛුරෙ සීසග්ගතො අපනීතෙ එවාති අධිප්පායො. අයන්ති, ‘‘ඉස්සරකුලෙ නිබ්බත්තො’’තිආදිනා වුත්තො. න සබ්බෙ එව සක්කාරපුබ්බකං පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණන්තීති ආහ ‘‘යො දාසිකුච්ඡිය’’න්තිආදි. රජතමුද්දිකන්ති රජතමයං අඞ්ගුලිමුද්දිකං. ගොරකපියඞ්ගුමත්තෙනපීති කපිත්ථඡල්ලිකඞ්ගුපුප්ඵගන්ධමත්තෙනපි. གནས་བརྟན་ཞེས་པ་ནི། འདིར་བྱོན་པའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་སྲུང་བྱེད་དོ། །ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གསུམ་ནི། མི་དང་ལྷ་དང་མྱང་འདས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་སོ། །སྤུ་གྲིའི་རྩེ་མོ་ཉིད་ལ་ཞེས་པ་ནི། སྤུ་གྲི་མགོའི་རྩེ་མོ་ལ་རེག་པ་ཉིད་ལའམ། སྤུ་གྲི་མགོའི་རྩེ་མོ་ལས་བསལ་མ་ཐག་པ་ཉིད་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་ནི་ 'དབང་ཕྱུག་གི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་སོ། །ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བཀུར་སྟི་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'གང་ཞིག་བྲན་མོའི་མངལ་དུ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དངུལ་གྱི་སོར་གདུབ་ཅེས་པ་ནི། དངུལ་ལས་གྲུབ་པའི་སོར་གདུབ་བོ། །ཀ་པིཏྠའི་པགས་པ་དང་ཙཱ་ན་ཀའི་མེ་ཏོག་གི་དྲི་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་ཞེས་པ་ནི། ཀ་པིཏྠའི་པགས་པ་དང་ཙཱ་ན་ཀའི་མེ་ཏོག་གི་དྲི་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་ངོ་། ། ධම්මෙන ඤායෙන ආගතසුඛං ධම්මසුඛන්ති ආහ – ‘‘සඞ්ඝතො වා…පෙ… පච්චයසුඛ’’න්ති. අමුච්ඡිතොති අනජ්ඣාපන්නො. ඉදානි තං අනජ්ඣාපන්නතං තස්ස ච ඵලං දස්සෙතුං ‘‘ධම්මිකං හී’’තිආදි වුත්තං. ඉමස්සාති සමුදයස්ස. සො හි පඤ්චක්ඛන්ධස්ස දුක්ඛස්ස කාරණභූතත්තා ආසන්නො පච්චක්ඛො කත්වා වුත්තො. තෙනාහ ‘‘පච්චුප්පන්නාන’’න්තිආදි. සඞ්ඛාරන්ති යථාරද්ධාය සාතිසයං කරණතො සඞ්ඛාරන්ති ලද්ධනාමං බලවවීරියං උස්සොළ්හිං. පදහතොති පයුඤ්ජන්තස්ස පවත්තෙන්තස්ස. මග්ගෙන විරාගො හොතීති අරියමග්ගෙන දුක්ඛනිදානස්ස විරජ්ජනා හොති. තෙනාහ ‘‘ඉදං වුත්තං හොතී’’ති. ඉමිනා සුඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා කථිතා අකසිරෙනෙව සීඝතරං මග්ගපජානතාය බොධිතත්තා. මජ්ඣත්තතාකාරොති වීරියූපෙක්ඛමාහ. සඞ්ඛාරං තත්ථ පදහතීති පධානසඞ්ඛාරං තත්ථ දුක්ඛනිදානස්ස විරජ්ජනනිමිත්තං විරජ්ජනත්ථං පදහති. කථං? මග්ගප්පධානෙන චතුකිච්චප්පධානෙ අරියමග්ගෙ වායාමෙන පදහති වායමති. අජ්ඣුපෙක්ඛතොති වීරියස්ස අනච්චාරද්ධනාතිසිථිලතාය වීරියසමතායොජනෙ බ්‍යාපාරාකරණෙන අජ්ඣුපෙක්ඛතො. තෙනාහ ‘‘උපෙක්ඛං භාවෙන්තස්සා’’ති. උපෙක්ඛාභාවනා ච නාමෙත්ථ තථාපවත්තා අරියමග්ගභාවනා එවාති ආහ – ‘‘මග්ගභාවනාය භාවෙතී’’ති. ཆོས་དང་རིགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་བདེ་བ་ནི་ཆོས་ཀྱི་བདེ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'དགེ་འདུན་ལས་སམ། །པེ་། །རྐྱེན་གྱི་བདེ་བ་'ཞེས་གསུངས། མ་ཆགས་པ་ཞེས་པ་ནི། ལྷག་པར་མ་ཞེན་པའོ། །ད་ནི་ལྷག་པར་མ་ཞེན་པ་དེ་དང་དེའི་འབྲས་བུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ཆོས་དང་མཐུན་པ་ཉིད་དོ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འདི་ཡི་ཞེས་པ་ནི། ཀུན་འབྱུང་གིའོ། །དེ་ནི་ཕུང་པོ་ལྔའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཉེ་བར་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ད་ལྟར་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱི་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འདུ་བྱེད་ཅེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་བརྩམས་པ་ལས་ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར། འདུ་བྱེད་ཅེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་དང་སྤྲོ་བའོ། །བརྩོན་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། སྦྱོར་བར་བྱེད་ཅིང་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ལའོ། །ལམ་གྱིས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་ལས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་གསུངས། འདིས་ནི་བདེ་བའི་ལམ་མྱུར་དུ་ཤེས་པ་གསུངས་ཏེ། ཚེགས་མེད་པར་ཤིན་ཏུ་མྱུར་བར་ལམ་ཤེས་པས་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་བཏང་སྙོམས་ལ་བརྗོད་དོ། །དེ་ལ་འདུ་བྱེད་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི། དེ་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་ལས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་པའི་འདུ་བྱེད་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད་དོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། ལམ་གྱི་བརྩོན་པས་བྱ་བ་བཞིའི་བརྩོན་པ་སྟེ་འཕགས་པའི་ལམ་ལ་རྩོལ་བས་བརྩོན་པར་བྱེད་ཅིང་རྩོལ་བར་བྱེད་དོ། །ཉེ་བར་བཏང་སྙོམས་བྱེད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་ཤིན་ཏུ་བརྩམས་པ་མ་ཡིན་པ་དང་ཤིན་ཏུ་ལྷོད་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བརྩོན་འགྲུས་མཉམ་པར་སྦྱོར་བ་ལ་བྱ་བ་མི་བྱེད་པས་ཉེ་བར་བཏང་སྙོམས་བྱེད་པ་ལའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'བཏང་སྙོམས་སྒོམ་པ་ལ་'ཞེས་གསུངས། འདིར་བཏང་སྙོམས་སྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་སྒོམ་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'ལམ་སྒོམ་པས་སྒོམ་མོ་'ཞེས་གསུངས། එත්ථ ච එවං පාළියා පදයොජනා වෙදිතබ්බා, – ‘‘සො එවං පජානාති. කථං? සඞ්ඛාරං මෙ පදහතො සඞ්ඛාරපදහනා ඉමස්ස දුක්ඛනිදානස්ස විරාගො හොති[Pg.217], අජ්ඣුපෙක්ඛතො මෙ උපෙක්ඛනා ඉමස්ස දුක්ඛනිදානස්ස විරාගො හොතී’’ති. පටිපජ්ජමානස්ස චායං පුබ්බභාගවීමංසස්සාති ගහෙතබ්බං. තත්ථ සඞ්ඛාරප්පධානාති සම්මසනපදෙන සුඛෙනෙව ඛිප්පතරං භාවනාඋස්සුක්කාපනවීරියං දස්සිතන්ති සුඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා දස්සිතා. අජ්ඣුපෙක්ඛතොති එත්ථ කස්සචි නාතිදළ්හං කත්වා පවත්තිතවීරියෙනපි දුක්ඛනිදානස්ස විරාගො හොති විපස්සනමනුයුඤ්ජතීති දස්සිතං. උභයත්ථාපි චතුත්ථීයෙව පටිපදා විභාවිතාති දට්ඨබ්බං. ඉදානි, ‘‘යස්ස හි ඛ්වාස්ස…පෙ… උපෙක්ඛං තත්ථ භාවෙතී’’ති වාරෙහි තාසංයෙව පටිපදානං වසෙන තෙසං පුග්ගලානං පටිපත්ති දස්සිතා. වට්ටදුක්ඛනිදානස්ස පරිජිණ්ණං ඉමෙහි වාරෙහි දුක්ඛක්ඛයො විභාවිතො. འདིར་ཡང་གཞུང་གི་ཚིག་སྦྱོར་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། 'དེས་འདི་ལྟར་ཤེས་སོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། བདག་གིས་འདུ་བྱེད་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད་པ་ན། འདུ་བྱེད་ལ་བརྩོན་པར་བྱས་པས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་འདི་ལས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་རོ། །བདག་གིས་ཉེ་བར་བཏང་སྙོམས་བྱེད་པ་ན། བཏང་སྙོམས་སུ་བྱས་པས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་འདི་ལས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་པའོ། །འདི་ནི་སྒྲུབ་པ་པོའི་སྔོན་གྱི་ཆའི་དཔྱོད་པ་ཡིན་པར་གཟུང་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་འདུ་བྱེད་ལ་བརྩོན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་ཚིག་གིས་བདེ་བ་ཉིད་ཀྱིས་མྱུར་དུ་སྒོམ་པ་ལ་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། བདེ་བའི་ལམ་མྱུར་དུ་ཤེས་པ་བསྟན་ཏོ། །ཉེ་བར་བཏང་སྙོམས་བྱེད་པ་ལ་ཞེས་པ་འདིར་ནི། ལ་ལས་ཤིན་ཏུ་དྲག་པོར་མ་བྱས་པར་ཞུགས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་ལས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་ཞིང་ལྷག་མཐོང་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བསྟན་ཏོ། །གཉིས་ཀའི་སྐབས་སུ་ཡང་ལམ་བཞི་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ད་ནི་ 'གང་གི་ཕྱིར་འདི་ལྟར་...པེ་...དེ་ལ་བཏང་སྙོམས་སྒོམ་མོ་'ཞེས་པའི་ཐེངས་རྣམས་ཀྱིས་ལམ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་གང་ཟག་དེ་དག་གི་སྒྲུབ་པ་བསྟན་ཏོ། །འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་ཡོངས་སུ་ཟད་པ་ནི་ཐེངས་འདི་དག་གིས་སྡུག་བསྔལ་ཟད་པ་གསལ་བར་བྱས་སོ། ། 11. බද්ධචිත්තොති සම්බද්ධචිත්තො. බහලච්ඡන්දොති බහලතණ්හාඡන්දො. අතිචරිත්වාති අතික්කමිත්වා. නටසත්ථවිධිනා නච්චනකා නටා, නච්චකා ඉතරෙ. සොමනස්සං උප්පජ්ජති, ‘‘ඊදිසං නාම ඉත්ථිං පරිච්චජි’’න්ති. ඡිජ්ජාති ද්විධා හොතු. භිජ්ජාති භිජ්ජතු. ‘‘ඡිජ්ජ වා භිජ්ජවා’’ති පදද්වයෙනපි විනාසමෙව වදති. ඤත්වාති පුබ්බභාගඤාණෙන ජානිත්වා. තදුභයන්ති සඞ්ඛාරපදහනඋපෙක්ඛාභාවනං. ༡༡. སེམས་བཅིངས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ཏུ་འབྲེལ་བའི་སེམས་སོ། །འདུན་པ་མཐུག་པོ་ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པའི་འདུན་པ་མཐུག་པོའོ། །འདས་ནས་ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་འདས་ནས་སོ། །ཟློས་གར་གྱི་རིག་པའི་ཆོ་གས་གར་བྱེད་པ་ནི་ཟློས་གར་བ་སྟེ། གཞན་དག་ནི་གར་མཁན་ནོ། །'འདི་འདྲ་བའི་བུད་མེད་ནི་ཡོངས་སུ་བཏང་ངོ་'ཞེས་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེའོ། །ཆོད་ཅིག་ཅེས་པ་ནི། གཉིས་སུ་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ། །ཞིག་ཅིག་ཅེས་པ་ནི། ཞིག་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའོ། །'ཆོད་ཅིག་གམ་ཞིག་ཅིག་'ཅེས་པའི་ཚིག་གཉིས་ཀས་ཀྱང་འཇིག་པ་ཉིད་ལ་བརྗོད་དོ། །ཤེས་ནས་ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་ཆའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་ནས་སོ། །དེ་གཉིས་ཀ་ཞེས་པ་ནི། འདུ་བྱེད་ལ་བརྩོན་པ་དང་བཏང་སྙོམས་སྒོམ་པ་གཉིས་སོ། ། 12. පෙසෙන්තස්සාති වායමන්තස්ස. තං සන්ධායාති දුක්ඛාය පටිපදාය නිය්‍යානතං සන්ධාය. ༡༢. གཏོང་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི། རྩོལ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་ཞེས་པ་ནི། སྡུག་བསྔལ་བའི་ལམ་གྱིས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་དགོངས་ནས་སོ། ། උසුකාරො විය යොගී තෙජනස්ස විය චිත්තස්ස උජුකරණතො. ගොමුත්තවඞ්කං, චන්දලෙඛාකුටිලං, නඞ්ගලකොටිජිම්හං චිත්තං. අලාතා විය වීරියං ආතාපන-පරිතාපනතො. කඤ්චිකතෙලං විය සද්ධා සිනෙහනතො. නමනදණ්ඩකො විය ලොකුත්තරමග්ගො නිබ්බානාරම්මණෙ චිත්තස්ස නාමනතො. ලොකුත්තරමග්ගෙන චිත්තස්ස උජුකරණං භාවනාභිසමයතො දට්ඨබ්බං. අන්තද්වයවජ්ජිතා මජ්ඣිමා පටිපත්තීති කත්වා කිලෙසගණවිජ්ඣනං පහානාභිසමයො. ඉතරා පන පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤාති ඉමෙසං ද්වින්නං භික්ඛූනං ඉමාසු ද්වීසු යථාවුත්තාසු ඛිප්පාභිඤ්ඤාසු කථිතාසු, ඉතරාපි කථිතාව හොන්ති ලක්ඛණහාරනයෙන පටිපදාසාමඤ්ඤතො. සහාගමනීයාපි වා පටිපදා කථිතාව, ‘‘න හෙව අනද්ධභූතං අත්ථාන’’න්තිආදිනා පුබ්බභාගපටිපදාය කථිතත්තා. ‘‘ආගමනීයපටිපදා පන න කථිතා’’ති [Pg.218] ඉදං සවිසෙසං අජ්ඣුපෙක්ඛස්ස අකථිතතං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. නික්ඛමනදෙසනන්ති නික්ඛමනුපායං දෙසනං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. མདའ་མཁན་བཞིན་དུ་རྣལ་འབྱོར་པ་སྟེ། མདའ་སྲོང་བ་བཞིན་དུ་སེམས་སྲོང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། བ་གཅིན་གྱི་ལམ་ལྟར་འཁྱོག་པ་དང་། ཟླ་ཚེས་ལྟར་གྱ་གྱུ་ཅན་དང་། གཤོལ་གྱི་རྩེ་མོ་ལྟར་མི་དྲང་བའི་སེམས་སོ། །མགལ་དུམ་བཞིན་དུ་བརྩོན་འགྲུས་ཏེ། གདུང་བ་དང་ཀུན་ཏུ་གདུང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། སྐྱུར་ཁུའི་སྣུམ་བཞིན་དུ་དད་པ་སྟེ། སྣུམ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། གཞུ་བའི་དབྱུག་པ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དམིགས་པ་ལ་སེམས་གཞོལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་གྱིས་སེམས་སྲོང་བར་བྱེད་པ་ནི་བསྒོམས་པས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལས་བལྟ་བར་བྱའོ། །མཐའ་གཉིས་དང་བྲལ་བའི་དབུ་མའི་ལམ་ཞེས་བྱས་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཚོགས་འབིགས་པ་ནི་སྤངས་པས་མངོན་པར་རྟོགས་པའོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱི་ལམ་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པ་བུལ་བ་སྟེ། དགེ་སློང་འདི་གཉིས་ཀྱི་གོང་དུ་བཤད་པའི་མངོན་པར་ཤེས་པ་མྱུར་བ་གཉིས་པོ་འདི་དག་བཤད་པ་ན། ཅིག་ཤོས་ཀྱང་བཤད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། མཚན་ཉིད་འཛིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལམ་ཐུན་མོང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ཡང་ན་ལྷན་ཅིག་འོང་བའི་ལམ་ཡང་བཤད་པ་ཉིད་དེ། 'མ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་གྱུར་པའི་གནས་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྔོན་གྱི་ཆའི་ལམ་བཤད་པའི་ཕྱིར། 'འོང་བའི་ལམ་ནི་མ་བཤད་དོ་'ཞེས་པ་འདི་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ཉེ་བར་བཏང་སྙོམས་པ་མ་བཤད་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ངེས་པར་འབྱུང་བའི་བསྟན་པ་ཞེས་པ་ནི། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཐབས་ཀྱི་བསྟན་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། දෙවදහසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ལྷ་མཚོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་སྦས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 2. පඤ්චත්තයසුත්තවණ්ණනා ༢. ལྔ་གསུམ་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 21. එකෙති එත්ථ එක-සද්දො අඤ්ඤත්ථො, න ගණනාදිඅත්ථොති තං දස්සෙන්තො ‘‘එකච්චෙ’’ති ආහ. යං පන පාළියං ‘‘සන්තී’’ති වුත්තං. තෙන තෙසං දිට්ඨිගතිකානං විජ්ජමානතාය අවිච්ඡින්නතා; තතො ච නෙසං මිච්ඡාගහණතො සිථිලකරණවිවෙචනෙහි අත්තනො දෙසනාය කිච්චකාරිතා අවිතථතා ච දීපිතා හොති. පරමත්ථසමණබ්‍රාහ්මණෙසු අපරන්තකප්පිකතාය ලෙසොපි නත්ථීති ආහ ‘‘පරිබ්බජුපගතභාවෙනා’’තිආදි. සස්සතාදිවසෙන අපරන්තං කප්පෙන්තීති අපරන්තකප්පිනො, තෙ එව අපරන්තකප්පිකා. යස්මා තෙහි අපරන්තං පුරිමතරසිද්ධෙහි තණ්හාදිට්ඨිකප්පෙහි කප්පෙත්වා ආසෙවනබලවතාය ච විකප්පෙත්වා අපරභාගසිද්ධෙහි අභිනිවෙසභූතෙහි තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහෙහි ගණ්හන්ති අභිනිවිසන්ති පරාමසන්ති; තස්මා වුත්තං – ‘‘අපරන්තං කප්පෙත්වා විකප්පෙත්වා ගණ්හන්තී’’ති. තණ්හුපාදානවසෙන කප්පනගහණානි වෙදිතබ්බානි. තණ්හාපච්චයා හි උපාදානං. වුත්තම්පි චෙතං මහානිද්දෙසෙ උද්දානතො සඞ්ඛෙපතො. තණ්හාදිට්ඨිවසෙනාති තණ්හාය දිට්ඨියා ච වසෙන. දිට්ටියා වා උපනිස්සයභූතාය සහජාතාය අභිනන්දනකාය ච තණ්හාය සස්සතාදිආකාරෙන අභිනිවිසන්තස්ස මිච්ඡාගාහස්ස ච වසෙන. අනාගතධම්මවිසයාය අධිප්පෙතත්තා අනාගතකාලවාචකො ඉධ අපර-සද්දො. රූපාදිඛන්ධවිනිමුත්තස්ස කප්පනවත්ථුනො අභාවා අන්ත-සද්දො භාගවාචකොති ආහ – ‘‘අනාගතං ඛන්ධකොට්ඨාස’’න්ති. කප්පෙත්වාති ච තස්මිං අපරන්තෙ තණ්හාය නාභිනිවෙසානං සමත්තනං පරිනිට්ඨාපනමාහ. ඨිතාති තස්සා ලද්ධියා අවිජහනං. ༢༡. ཁ་ཅིག་ཅེས་པ་ལ། འདིར་ 'གཅིག་' ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་གཞན་གྱི་དོན་ཡིན་གྱི། གྲངས་ལ་སོགས་པའི་དོན་མ་ཡིན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'ཁ་ཅིག་'ཅེས་གསུངས། གཞུང་ལས་ 'ཡོད་དོ་'ཞེས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེས་ནི། ལྟ་བ་དེ་དག་ལ་ཞུགས་པ་རྣམས་ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྒྱུན་མ་ཆད་པ་དང་། དེ་ལས་དེ་དག་གི་ལོག་པར་འཛིན་པ་ལྷོད་པར་བྱེད་པ་དང་རྣམ་པར་འབྱེད་པས་རང་གི་བསྟན་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་ཉིད་དང་མ་ནོར་བ་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་སོ། །དོན་དམ་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ལ་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཙམ་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར། 'ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བར་གྱུར་པའི་དངོས་པོས་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པར་བྱེད་པས་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་པོ་སྟེ། དེ་དག་ཉིད་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་པོའོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་གིས་ཕྱི་མའི་མཐའ་ནི་སྔོན་དུ་གྲུབ་པའི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་རྟོག་པ་རྣམས་ཀྱིས་བརྟགས་ཤིང་། གོམས་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་རྣམ་པར་བརྟགས་ནས། ཕྱི་མའི་ཆར་གྲུབ་པའི་མངོན་པར་ཞེན་པར་གྱུར་པའི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བར་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཛིན་ཅིང་མངོན་པར་ཞེན་པ་དང་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ 'ཕྱི་མའི་མཐར་བརྟགས་ཤིང་རྣམ་པར་བརྟགས་ནས་འཛིན་ཏོ་'ཞེས་གསུངས། སྲེད་པ་དང་ཉེ་བར་ལེན་པའི་དབང་གིས་རྟོག་པ་དང་འཛིན་པ་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ། །སྲེད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདི་ནི་གླེང་གཞི་ཆེན་པོ་ལས་ཀྱང་མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་སོ། །སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་གིས་སོ། །ཡང་ན་ལྟ་བའི་ཉེར་བརྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱེད་པའི་སྲེད་པས་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ལོག་པར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་སོ། །མ་འོངས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཡུལ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར། འདིར་ 'ཕྱི་མ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མ་འོངས་པའི་དུས་སྟོན་པ་ཡིན། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་ལས་གྲོལ་བའི་རྟོག་པའི་གཞི་མེད་པའི་ཕྱིར། 'མཐའ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཆ་ཤས་སྟོན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'མ་འོངས་པའི་ཕུང་པོའི་ཆ་ཤས་'ཞེས་གསུངས། བརྟགས་ནས་ཞེས་པ་ནི། ཕྱི་མའི་མཐའ་དེ་ལ་སྲེད་པས་མངོན་པར་ཞེན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྲུབ་པར་བྱེད་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །གནས་པ་ཞེས་པ་ནི། གྲུབ་པའི་མཐའ་དེ་མི་གཏོང་བའོ། ། අනුගතාති ආරම්මණකරණවසෙන අනු අනු ගතා අපරන්තෙ පවත්තා. ආරබ්භාති ආලම්බිත්වා. විසයො හි තස්සා දිට්ඨියා අපරන්තො. විසයභාවතො [Pg.219] එව හි සො තස්සා ආගමනට්ඨානං ආරම්මණපච්චයො චාති වුත්තං ‘‘ආගම්ම පටිච්චා’’ති. අධිවචනපදානීති පඤ්ඤත්තිපදානි, දාසාදීසු සිරිවඩ්ඪකාදිසද්දො විය වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තියා අධිවචනං පඤ්ඤත්ති. අථ වා අධි-සද්දො උපරිභාවෙ, වුච්චතීති වචනං, උපරි වචනං අධිවචනං, උපාදානභූතරූපාදීනං උපරි පඤ්ඤාපියමානා උපාදාපඤ්ඤත්තීති අත්ථො, තස්මා පඤ්ඤත්තිදීපකපදානීති අත්ථො. පඤ්ඤත්තිමත්තඤ්හෙතං වුච්චති, යදිදං, ‘‘අත්තා ලොකො’’ති ච, න රූපවෙදනාදයො විය පරමත්ථො. අධිකවුත්තිතාය වා අධිමුත්තියොති දිට්ඨියො වුච්චන්ති. අධිකඤ්හි සභාවධම්මෙසු සස්සතාදිං පකතිආදිං ද්‍රබ්‍යාදිං ජීවාදිං කායාදිඤ්ච අභූතමත්ථං අජ්ඣාරොපෙත්වා දිට්ඨියො පවත්තන්තීති. අභිවදන්තීති, ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අභිනිවිසිත්වා වදන්ති, ‘‘අයං ධම්මො, නායං ධම්මො’’තිආදිනා විවදන්ති. අභිවදනකිරියාය අජ්ජාපි අවිච්ඡෙදභාවදස්සනත්ථං වත්තමානකාලවචනං. རྗེས་སུ་སོང་བ་ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་རྗེས་སུ་སོང་ཞིང་མཐར་གནས་པའོ། བརྩམས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི་དམིགས་ནས་སོ། ལྟ་བ་དེའི་ཡུལ་ནི་མཐའ་མ་ཡིན་ནོ། ཡུལ་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ལས་དེ་ནི་དེའི་འབྱུང་ཁུངས་དང་དམིགས་པའི་རྐྱེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'བརྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་' ཞེས་གསུངས་སོ། ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་ཚིག་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་བཏགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཏེ། བྲན་གཡོག་ལ་སོགས་པ་ལ་དཔལ་འཕེལ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ་བརྗོད་པ་ཙམ་ཉིད་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་འཇུག་པས་ཚིག་བླ་དྭགས་ནི་བཏགས་པའོ། ཡང་ན། ཨདྷི (adhi) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྟེང་གི་དོན་ལའོ། བརྗོད་པར་བྱ་བས་ན་ཚིག་སྟེ། སྟེང་གི་ཚིག་ནི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། ཉེ་བར་ལེན་པའི་རྒྱུ་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་སྟེང་དུ་གདགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ཉེ་བར་བཏགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་བཏགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིག་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། འདི་ནི་བཏགས་པ་ཙམ་དུ་བརྗོད་དེ། འདི་ལྟ་སྟེ། 'བདག་དང་འཇིག་རྟེན་' ཞེས་པ་ལྟ་བུ་ལས། གཟུགས་དང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་དོན་དམ་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ལྷག་པར་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རམ། མོས་པ་ལས་ལྟ་བ་རྣམས་ཞེས་བྱའོ། རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། གཙོ་བོ་ལ་སོགས་པ་དང་། རྫས་ལ་སོགས་པ་དང་། སྲོག་ལ་སོགས་པ་དང་། ལུས་ལ་སོགས་པ་མེད་པའི་དོན་སྒྲོ་བཏགས་ནས་ལྟ་བ་རྣམས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། མངོན་པར་བརྗོད་དོ་ཞེས་པ་ནི། 'འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གསོག་གོ་' ཞེས་མངོན་པར་ཞེན་ནས་སྨྲ་ཞིང་། 'འདི་ནི་ཆོས་སོ། འདི་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་ནོ།' ཞེས་ལ་སོགས་པས་རྩོད་པར་བྱེད་དོ། མངོན་པར་བརྗོད་པའི་བྱ་བ་ནི་ད་ལྟ་ཡང་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར་ད་ལྟ་བའི་ཚིག་གོ། සඤ්ඤා එතස්ස අත්ථීති සඤ්ඤීති ආහ ‘‘සඤ්ඤාසමඞ්ගී’’ති. නත්ථි එතස්ස රොගො භඞ්ගොති අරොගොති අරොගසද්දස්ස නිච්චපරියායතා වෙදිතබ්බා. රොගරහිතතාසීසෙන වා නිබ්බිකාරතාය නිච්චතං පටිජානාති දිට්ඨිගතිකොති ආහ ‘‘අරොගොති නිච්චො’’ති. ඉමිනාති, ‘‘සඤ්ඤී අත්තා අරොගො පරං මරණා’’ති ඉමිනා වචනෙන. සොළස සඤ්ඤීවාදාති – රූපීචතුක්කං, අරූපීචතුක්කං, අන්තවාචතුක්කං, එකන්තසුඛීචතුක්කන්ති – ඉමෙසං චතුන්නං චතුක්කානං වසෙන සොළස සඤ්ඤීවාදා කථිතා. ඉමෙසුයෙව පුරිමානං ද්වින්නං චතුක්කානං වසෙන අට්ඨ සඤ්ඤීවාදා අට්ඨ ච නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා වෙදිතබ්බා. සත්ත උච්ඡෙදවාදාති මනුස්සත්තභාවෙ කාමාවචරදෙවත්තභාවෙ රූපාවචරදෙවත්තභාවෙ චතුබ්බිධාරුප්පත්තභාවෙ චවිත්වා සත්තස්ස උච්ඡෙදපඤ්ඤාපනවසෙන සත්ත උච්ඡෙදවාදා කථිතා. අසතො විනාසාසම්භවතො අත්ථිභාවනිබන්ධනො උච්ඡෙදවාදොති වුත්තං ‘‘සතොති විජ්ජමානස්සා’’ති. යාවායං අත්තා න උච්ඡිජ්ජති, තාව විජ්ජති එවාති ගහණතො නිරුදයවිනාසො ඉධ උච්ඡෙදොති අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘උපච්ඡෙද’’න්ති. විසෙසෙන නාසො විනාසො, අභාවො, සො පන මංසචක්ඛු-පඤ්ඤාචක්ඛු-දස්සනපථාතික්කමොවාති ආහ ‘‘අදස්සන’’න්ති. අදස්සනෙ [Pg.220] හි නාස-සද්දො ලොකෙ නිරුළ්හො. භවවිගමන්ති සභාවාපගමනං යො හි නිරුදයවිනාසවසෙන උච්ඡිජ්ජති, න සො අත්තනො සභාවෙනෙව තිට්ඨති. འདི་ལ་འདུ་ཤེས་ཡོད་པས་འདུ་ཤེས་ཅན་ཏེ། 'འདུ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། འདི་ལ་ནད་དང་འཇིག་པ་མེད་པས་ནད་མེད་པ་སཏེ། ནད་མེད་པའི་སྒྲ་ནི་རྟག་པའི་རྣམ་གྲངས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ཡང་ན་ནད་དང་བྲལ་བའི་སྒོ་ནས་འགྱུར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རྟག་པར་ཁས་ལེན་པ་ནི་ལྟ་བར་སོང་བ་སཏེ། 'ནད་མེད་པ་ནི་རྟག་པའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། 'འདི་ལྟར་' ཞེས་པ་ནི། 'ཤི་བའི་འོག་ཏུ་བདག་འདུ་ཤེས་ཅན་ནད་མེད་པའོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་སོ། འདུ་ཤེས་ཅན་དུ་སྨྲ་བ་བཅུ་དྲུག་ཅེས་པ་ནི། གཟུགས་ཅན་བཞི་ཚན། གཟུགས་མེད་བཞི་ཚན། མཐའ་ཡོད་བཞི་ཚན། བདེ་བ་གཅིག་པུ་ཅན་བཞི་ཚན་ཏེ། བཞི་ཚན་བཞི་པོ་འདི་དག་གི་དབང་གིས་འདུ་ཤེས་ཅན་དུ་སྨྲ་བ་བཅུ་དྲུག་གསུངས་སོ། འདི་དག་ཉིད་ལས་སྔ་མ་བཞི་ཚན་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་འདུ་ཤེས་ཅན་དུ་སྨྲ་བ་བརྒྱད་དང་། འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་དུ་སྨྲ་བ་བརྒྱད་ཤེས་པར་བྱའོ། ཆད་པར་སྨྲ་བ་བདུན་ཞེས་པ་ནི། མིའི་ལུས་དང་། འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷའི་ལུས་དང་། གཟུགས་ཁམས་ཀྱི་ལྷའི་ལུས་དང་། གཟུགས་མེད་བཞི་པོའི་ལུས་ལས་ཤི་འཕོས་ནས་སེམས་ཅན་ཆད་པར་གདགས་པའི་དབང་གིས་ཆད་པར་སྨྲ་བ་བདུན་གསུངས་སོ། མེད་པ་ལ་འཇིག་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། ཡོད་པའི་དངོས་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་ཆད་པར་སྨྲ་བ་ཡིན་པས་ 'ཡོད་པ་ནི་གནས་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ཇི་སྲིད་བདག་འདི་མ་ཆད་པ་དེ་སྲིད་དུ་ཡོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་འཛིན་པའི་ཕྱིར། འདིར་སྐྱེ་བ་མེད་པར་འཇིག་པ་ནི་ཆད་པ་ཉིད་དུ་དགོངས་ནས་ 'རྒྱུན་ཆད་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ཁྱད་པར་དུ་ཞིག་པ་ནི་འཇིག་པ་སཏེ་མེད་པའོ། དེ་ཡང་ཤ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་གྱི་མཐོང་ལམ་ལས་འདས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་དགོངས་ནས་ 'མི་མཐོང་བ་' ཞེས་གསུངས་སོ། མི་མཐོང་བ་ལ་འཇིག་པའི་སྒྲ་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་གྲགས་སོ། དངོས་པོ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་ལས་འདས་པ་སཏེ། གང་ཞིག་སྐྱེ་བ་མེད་པར་འཇིག་པའི་དབང་གིས་ཆད་པར་འགྱུར་བ་དེ་ནི་རང་གི་རང་བཞིན་ཉིད་དུ་མི་གནས་སོ། පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාති පඤ්චකාමගුණසුඛමනුභොගවසෙන චතුබ්බිධරූපජ්ඣානසුඛපරිභොගවසෙන ච දිට්ඨධම්මෙ නිබ්බානප්පත්තිපඤ්ඤාපනවාදා. දිට්ඨධම්මොති දස්සනභූතෙන ඤාණෙන උපලද්ධධම්මො. තත්ථ යො අනින්ද්‍රියවිසයො, සොපි සුපාකටභාවෙන ඉන්ද්‍රියවිසයො විය හොතීති ආහ – ‘‘දිට්ඨධම්මොති පච්චක්ඛධම්මො වුච්චතී’’ති. තෙනෙව ච, ‘‘තත්ථ තත්ථ පටිලද්ධඅත්තභාවස්සෙතං අධිවචන’’න්ති වුත්තං. සඤ්ඤීති ආදිවසෙන තීහාකාරෙහි සන්තන්ති සඤ්ඤී අසඤ්ඤී නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීති ඉමෙහි ආකාරෙහි විජ්ජමානං, සදා උපලබ්භමානං සස්සතන්ති අත්ථො. සඤ්ඤී අත්තාතිආදීනි තීණි දස්සනානි. සන්තඅත්ථවසෙන එකන්ති සස්සතස්ස අත්තනො වසෙන එකං දස්සනං. ඉතරානි ද්වෙති උච්ඡෙදවාද-දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදසඤ්ඤිතානි ද්වෙ දස්සනානි. තීණි හුත්වා පඤ්ච හොන්තීති ඉදං, ‘‘සන්තඅත්ථවසෙන එක’’න්ති සඞ්ගහවසෙන වුත්තස්ස සඤ්ඤීති ආදිවිභාගවසෙන වුත්තත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති අට්ඨකථායං න උද්ධටං. མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱང་འདས་སུ་སྨྲ་བ་ལྔ་ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་བདེ་བ་ལ་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་དང་། གཟུགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་བཞིའི་བདེ་བ་ལ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་དབང་གིས་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པར་གདགས་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་སོ། མཐོང་བའི་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྙེད་པའི་ཆོས་སོ། དེ་ལ་གང་ཞིག་དབང་པོའི་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་དེ་ཡང་ཤིན་ཏུ་གསལ་བའི་ཕྱིར་དབང་པོའི་ཡུལ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བས་ 'མཐོང་བའི་ཆོས་ནི་མངོན་སུམ་གྱི་ཆོས་ལ་བརྗོད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ། 'དེ་དང་དེར་ཐོབ་པའི་ལུས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། འདུ་ཤེས་ཅན་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་ཡོད་པ་ཞེས་པ་ནི། འདུ་ཤེས་ཅན། འདུ་ཤེས་མེད་པ། འདུ་ཤེས་ཅན་ཡང་མ་ཡིན་འདུ་ཤེས་མེད་པའང་མ་ཡིན་པ་ཞེས་པའི་རྣམ་པ་འདི་དག་གིས་ཡོད་ཅིང་། རྟག་ཏུ་དམིགས་པར་བྱ་བ་ནི་རྟག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། 'བདག་འདུ་ཤེས་ཅན་' ལ་སོགས་པ་ནི་ལྟ་བ་གསུམ་མོ། ཡོད་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་གཅིག་ཅེས་པ་ནི་རྟག་པའི་བདག་གི་དབང་གིས་ལྟ་བ་གཅིག་གོ། གཞན་གཉིས་ནི་ཆད་པར་སྨྲ་བ་དང་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱང་འདས་སུ་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ལྟ་བ་གཉིས་སོ། གསུམ་དུ་གྱུར་ནས་ལྔར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་འདི་ནི། 'ཡོད་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་གཅིག་' ཞེས་བསྡུས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ལ། འདུ་ཤེས་ཅན་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པས་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་དུ་མ་བཏོན་ཏོ། 22. රූපීං වාති එත්ථ (දී. නි. ටී. 1.76-77) යදි රූපං අස්ස අත්ථීති රූපීති අයමත්ථො අධිප්පෙතො. එවං සති රූපවිනිමුත්තෙන අත්තනා භවිතබ්බං සඤ්ඤාය විය රූපස්සපි අත්තනියත්තා. න හි සඤ්ඤී අත්තාති එත්ථ සඤ්ඤා අත්තා. තථා හි වුත්තං සුමඞ්ගලවිලාසිනියං (දී. නි. අට්ඨ. 1.76-77) ‘‘තත්ථ පවත්තසඤ්ඤඤ්චස්ස සඤ්ඤාති ගහෙත්වාති වුත්ත’’න්ති. එවං සන්තෙ, ‘‘කසිණරූපං අත්තාති ගණ්හාතී’’ති ඉදං කථන්ති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං – ‘‘රූපං අස්ස අත්ථීති රූපී’’ති, අථ ඛො ‘‘රුප්පනසීලො රූපී’’ති. රුප්පනඤ්චෙත්ථ රූපසරික්ඛතාය කසිණරූපස්ස වඩ්ඪිතාවඩ්ඪිතකාලවසෙන විසෙසාපත්ති, සා ච නත්ථීති න සක්කා වත්තුං පරිත්තවිපුලතාදිවිසෙසසබ්භාවතො. යදි එවං ඉමස්ස වාදස්ස සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො න යුජ්ජතීති? නො න යුජ්ජති කායභෙදතො උද්ධං අත්තනො නිබ්බිකාරතාය තෙන අධිප්පෙතත්තා. තථා හි වුත්තං ‘‘අරොගො පරං මරණා’’ති. අථ වා ‘‘රූපං අස්ස අත්ථීති රූපී’’ති වුච්චමානෙපි න දොසො. කප්පනාසිද්ධෙනපි හි භෙදෙන සාමිනිද්දෙසදස්සනතො යථා ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ති[Pg.221]. රුප්පනං වා රුප්පනසභාවො රූපං, තං එතස්ස අත්ථීති රූපී, අත්තා ‘‘රූපිනො ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. 11 දුකමාතිකා) විය. එවඤ්ච කත්වා රූපසභාවත්තා අත්තනො ‘‘රූපං අත්තා’’ති වචනං ඤායාගතමෙවාති ‘‘කසිණරූපං අත්තාති ගණ්හාතී’’ති වුත්තං. අරූපින්ති එත්තාපි වුත්තනයානුසාරෙන යථාරහං අත්ථො වත්තබ්බො. සන්තසුඛුමං මුඤ්චිත්වා තබ්බිපරීතස්ස ගහණෙ කාරණං නත්ථීති ලාභී, ‘‘කසිණරූපං අත්තා’’ති ගණ්හාතීති ලාභිතක්කිනො ඨපෙත්වා, සෙසතක්කී ලාභිග්ගහණෙනෙව ගහිතා. අනුස්සුතිතක්කිකොපි සුද්ධතක්කිකොපි වා නිරඞ්කුසත්තා තක්කනස්ස කසිණරූපම්පි අත්තාති කදාචිපි ගණ්හෙය්‍යාති වුත්තං – ‘‘උභොපි රූපානි ගණ්හාතියෙවා’’ති. සුද්ධතක්කිකස්ස උභයග්ගහණං න කතං, තස්මා සාසඞ්කවචනං. ༢༢. གཟུགས་ཅན་ནམ་ཞེས་པ་འདིར་གལ་ཏེ་གཟུགས་འདི་ལ་ཡོད་པས་གཟུགས་ཅན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་འདོད་ན། དེ་ལྟ་ན་འདུ་ཤེས་བཞིན་དུ་གཟུགས་ཀྱང་བདག་གི་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གཟུགས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་བདག་ཅིག་ཏུ་འགྱུར་དགོས་སོ། འདིར་ 'བདག་འདུ་ཤེས་ཅན་' ཞེས་པས་འདུ་ཤེས་ནི་བདག་མ་ཡིན་ནོ། དེ་ལྟར་ཡང་ཀུན་ལས་བཏུས་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། 'དེ་ལ་ཞུགས་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་དེའི་འདུ་ཤེས་སོ་ཞེས་བཟུང་ནས་གསུངས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟ་ན་ 'ཟད་པར་གྱི་གཟུགས་ནི་བདག་གོ་ཞེས་འཛིན་ཏོ་' ཞེས་པ་འདི་ཇི་ལྟར་ཡིན། འདི་ནི་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་མི་བྱ་སཏེ། 'གཟུགས་འདི་ལ་ཡོད་པས་གཟུགས་ཅན་' ཞེས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ 'གཟུགས་སུ་རུང་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནི་གཟུགས་ཅན་' ནོ། འདིར་གཟུགས་སུ་རུང་བ་ནི་གཟུགས་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ཟད་པར་གྱི་གཟུགས་རྒྱས་པ་དང་མ་རྒྱས་པའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་ཁྱད་པར་དུ་འགྱུར་བ་སཏེ། དེ་ཡང་ཆུང་བ་དང་རྒྱ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་ཡོད་པའི་ཕྱིར་མེད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་སོ། གལ་ཏེ་འདི་ལྟར་ལྟ་བ་འདི་རྟག་པར་ལྟ་བར་བསྡུ་བ་མི་རིགས་སམ་ཞེ་ན། མི་རིགས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ལུས་ཞིག་པའི་འོག་ཏུ་བདག་ཉིད་འགྱུར་བ་མེད་པར་དེས་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ལྟར་ཡང་ 'ཤི་བའི་འོག་ཏུ་ནད་མེད་པའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན། 'གཟུགས་འདི་ལ་ཡོད་པས་གཟུགས་ཅན་' ཞེས་བརྗོད་ཀྱང་སྐྱོན་མེད་དེ། རྟོག་པས་གྲུབ་པའི་དབྱེ་བས་ཀྱང་བདག་པོའི་སྒྲ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ཏེ། དཔེར་ན། 'རྡོ་བུའི་ལུས་' ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། ཡང་ན་གཟུགས་སུ་རུང་བ་ཉིད་དམ་གཟུགས་སུ་རུང་བའི་རང་བཞིན་ནི་གཟུགས་ཏེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་གཟུགས་ཅན་ཏེ། 'གཟུགས་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་' ལ་སོགས་པ་ལས་བདག་བཞིན་ནོ། དེ་ལྟར་བྱས་ནས་བདག་ནི་གཟུགས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'གཟུགས་ནི་བདག་གོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་རིགས་པ་ལས་འོངས་པ་ཉིད་དེ། དེའི་ཕྱིར་ 'ཟད་པར་གྱི་གཟུགས་ནི་བདག་གོ་ཞེས་འཛིན་ཏོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། 'གཟུགས་མེད་པ་' ཞེས་པ་ལའང་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཅི་རིགས་པར་དོན་བརྗོད་པར་བྱའོ། ཞི་བ་དང་ཕྲ་བ་བོར་ནས་དེ་ལས་བཟློག་པ་འཛིན་པའི་རྒྱུ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཐོབ་པ་པོ་ནི་ 'ཟད་པར་གྱི་གཟུགས་ནི་བདག་གོ་' ཞེས་འཛིན་ཏོ་ཞེས་ཐོབ་པའི་རྟོག་གེ་བ་བཞག་ནས། ལྷག་མའི་རྟོག་གེ་བ་རྣམས་ནི་ཐོབ་པ་འཛིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་ངོ། ཐོས་པ་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་རྟོག་གེ་བ་དང་རྟོག་གེ་པ་ཙམ་པོ་ཡང་རྟོག་པ་ལ་སྲབ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཟད་པར་གྱི་གཟུགས་ཀྱང་བདག་གོ་ཞེས་ནམ་ཞིག་འཛིན་པར་འགྱུར་བས་ 'གཉིས་ཀའི་གཟུགས་འཛིན་པ་ཉིད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། རྟོག་གེ་པ་ཙམ་པོ་ལ་གཉིས་ཀ་འཛིན་པར་མ་བྱས་པས། དེའི་ཕྱིར་དོགས་པ་དང་བཅས་པའི་ཚིག་གོ། කසිණුග්ඝාටිමාකාස-පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණ-නත්ථිභාවආකිඤ්චඤ්ඤායතනානි අරූපසමාපත්තිනිමිත්තං. ඨපෙත්වා සඤ්ඤාක්ඛන්ධන්ති ඉදං සඤ්ඤාය අත්තනියතං හදයෙ කත්වා වුත්තං. ‘‘රූපිං වා’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන පන අත්ථෙ වුච්චමානෙ සඤ්ඤාක්ඛන්ධං බහිද්ධා අකත්වා ‘‘අරූපධම්මෙ’’ඉච්චෙව වත්තබ්බං සියා. මිස්සකග්ගාහවසෙනාති රූපාරූපසමාපත්තීනං නිමිත්තානි එකජ්ඣං කත්වා, ‘‘එකො අත්තා’’ති, තත්ථ පවත්තසඤ්ඤඤ්චස්ස, ‘‘සඤ්ඤා’’ති ගහණවසෙන. අයඤ්හි දිට්ඨිගතිකො රූපාරූපසමාපත්තිලාභිතාය තංනිමිත්තං රූපභාවෙන අරූපභාවෙන ච ගහෙත්වා උපතිට්ඨති, තස්මා, ‘‘රූපී අරූපී චා’’ති අභිනිවෙසං ජනෙති අජ්ඣත්තවාදිනො විය තක්කමත්තෙනෙව වා රූපාරූපධම්මෙ මිස්සකවසෙන ගහෙත්වා, ‘‘රූපී ච අරූපීච අත්තා හොතී’’ති. තක්කගාහෙනෙවාති සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවප්පත්තධම්මා විය ච අච්චන්තසුඛුමභාවපත්තියා සකිච්චසාධනාසමත්ථතාය ථම්භකුට්ටහත්ථපාදානං සඞ්ඝාතො විය නෙව රූපී, රූපසභාවානතිවත්තනතො න අරූපීති එවං පවත්තතක්කගාහෙන. ලාභිවසෙනපි වා අන්තානන්තිකචතුත්ථවාදෙ වක්ඛමානනයෙන අඤ්ඤමඤ්ඤපටිපක්ඛවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. කෙවලං පන තත්ථ දෙසකාලභෙදවසෙන තතියචතුත්ථවාදා ඉච්ඡිතා; ඉධ කාලවත්ථු භෙදවසෙනාති අයමෙව විසෙසො. කාලභෙදවසෙන චෙත්ථ තතියවාදස්ස පවත්ති රූපාරූපනිමිත්තානං සහ අනුපට්ඨානතො; චතුත්ථවාදස්ස පන වත්ථුභෙදවසෙන [Pg.222] පවත්ති රූපාරූපධම්මානං සමූහතො, ‘‘එකො අත්තා’’ති තක්කවසෙනාති තත්ථ වක්ඛමානනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. ཟད་པར་བསལ་བའི་ནམ་མཁའ་དང་། གཟུགས་མེད་དང་པོའི་རྣམ་ཤེས་དང་། མེད་པའི་དངོས་པོ་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་གི་མཚན་མའོ། 'འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོ་མ་གཏོགས་པ་' ཞེས་པ་འདི་ནི་འདུ་ཤེས་བདག་གི་ཡིན་པར་སྙིང་ལ་བཅངས་ནས་གསུངས་སོ། 'གཟུགས་ཅན་ནམ་' ཞེས་པ་འདིར་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོན་བརྗོད་ན། འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཕྱི་རོལ་དུ་མ་བྱས་པར་ 'གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་' ཞེས་བྱ་བ་ཉིད་དུ་བརྗོད་པར་འགྱུར་རོ། འདྲེས་པར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་གི་མཚན་མ་རྣམས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས། 'བདག་གཅིག་གོ་' ཞེས་དེ་ལ་ཞུགས་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་ 'འདུ་ཤེས་' སོ་ཞེས་འཛིན་པའི་དབང་གིས་སོ། ལྟ་བར་སོང་བ་འདི་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། དེའི་མཚན་མ་གཟུགས་ཀྱི་དངོས་པོ་དང་གཟུགས་མེད་པའི་དངོས་པོར་བཟུང་ནས་གནས་པས། དེའི་ཕྱིར་ 'གཟུགས་ཅན་དང་གཟུགས་མེད་པའོ་' ཞེས་མངོན་པར་ཞེན་པ་སྐྱེད་དེ། ནང་གི་སྨྲ་བ་བཞིན་ནམ། ཡང་ན་རྟོག་པ་ཙམ་གྱིས་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་འདྲེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཟུང་ནས། 'བདག་ནི་གཟུགས་ཅན་ཡང་ཡིན་ལ་གཟུགས་མེད་པ་ཡང་ཡིན་ནོ་' ཞེས་སོ། རྟོག་པས་འཛིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། འདུ་བྱེད་ཀྱི་ལྷག་མ་ཕྲ་བའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་ཆོས་བཞིན་དུ་དང་། ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་དངོས་པོར་གྱུར་པས་རང་གི་བྱ་བ་སྒྲུབ་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། ཀ་བ་དང་རྩིག་པ་དང་ལག་པ་དང་རྐང་པའི་འདུས་པ་བཞིན་དུ་གཟུགས་ཅན་ཡང་མ་ཡིན་ཏེ། གཟུགས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལས་མ་འདས་པའི་ཕྱིར་གཟུགས་མེད་པའང་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་རྟོག་པས་འཛིན་པས་སོ། ཡང་ན་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་མཐའ་དང་མཐའ་མེད་པར་སྨྲ་བའི་བཞི་པ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕན་ཚུན་གཉེན་པོའི་དབང་གིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། འོན་ཀྱང་དེ་ལ་ཡུལ་དང་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་གསུམ་པ་དང་བཞི་པའི་འདོད་པ་ཡིན་ལ། འདིར་ནི་དུས་དང་དངོས་པོའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་ཏེ་འདི་ཉིད་ཁྱད་པར་རོ། འདིར་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་གསུམ་པ་འཇུག་པ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་མཚན་མ་རྣམས་ལྷན་ཅིག་མི་སྣང་བའི་ཕྱིར་རོ། བཞི་པ་ནི་དངོས་པོའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་འདུས་པ་ལས། 'བདག་གཅིག་གོ་' ཞེས་རྟོག་པའི་དབང་གིས་ཏེ། དེ་ལ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། යදිපි අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො දිට්ඨිගතිකස්ස වසෙන සමාපත්තිභෙදෙන සඤ්ඤානානත්තසම්භවතො දුතියදිට්ඨිපි සමාපන්නකවසෙන ලබ්භති; තථාපි සමාපත්තියං එකරූපෙනෙව සඤ්ඤාය උපට්ඨානතො, ‘‘පඨමදිට්ඨි සමාපන්නකවාරෙන කථිතා’’ති ආහ. තෙනෙවෙත්ථ සමාපන්නකග්ගහණං කතං. එකසමාපත්තිලාභිනො එව වා වසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සමාපත්ති භෙදෙන සඤ්ඤාභෙදසම්භවෙපි බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණෙ සඤ්ඤානානත්තෙන ඔළාරිකෙන නානත්තසඤ්ඤීති, ‘‘දුතියදිට්ඨි අසමාපන්නකවාරෙනා’’ති ආහ. අවඩ්ඪිතකසිණවසෙන පරිත්තසඤ්ඤිතං, වඩ්ඪිතකසිණවසෙන අප්පමාණසඤ්ඤිතං දස්සෙතුං, ‘‘තතියදිට්ඨි සුප්පමත්තෙන වා සරාවමත්තෙන වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අඞ්ගුට්ඨප්පමාණො වා අත්තා යවප්පමාණො, අණුමත්තො වා අත්තා’’තිආදිදස්සනවසෙන (උදා. අට්ඨ. 54; දී. නි. ටී. 1.76-77) පරිත්තො සඤ්ඤීති පරිත්තසඤ්ඤී. කපිලකණාදාදයො (විභ. අනුටී. 189) විය අත්තනො සබ්බගතභාවපටිජානනවසෙන අප්පමාණො සඤ්ඤීති අප්පමාණසඤ්ඤීති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. གལ་ཏེ་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ཐོབ་པའི་ལྟ་བར་སོང་བའི་དབང་གིས་སྙོམས་འཇུག་གི་དབྱེ་བས་འདུ་ཤེས་སྣ་ཚོགས་སུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ལྟ་བ་གཉིས་པ་ཡང་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་ཀྱང་། དེ་ལྟ་ནའང་སྙོམས་འཇུག་ལ་འདུ་ཤེས་གཅིག་གི་ཚུལ་ཉིད་དུ་སྣང་བའི་ཕྱིར། 'ལྟ་བ་དང་པོ་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་ཐེངས་ཀྱིས་གསུངས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་འདིར་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་བཟུང་བར་བྱས་སོ། ཡང་ན་སྙོམས་འཇུག་གཅིག་ཐོབ་པ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། སྙོམས་འཇུག་གི་དབྱེ་བས་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དབྱེ་བ་སྲིད་ཀྱང་། ཕྱི་རོལ་གྱི་སོ་སོའི་དམིགས་པ་ལ་རགས་པའི་འདུ་ཤེས་སྣ་ཚོགས་པས་འདུ་ཤེས་སྣ་ཚོགས་པ་སཏེ། 'ལྟ་བ་གཉིས་པ་ནི་སྙོམས་པར་མ་ཞུགས་པའི་ཐེངས་ཀྱིས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། མ་རྒྱས་པའི་ཟད་པར་གྱི་དབང་གིས་ཆུང་ངུའི་འདུ་ཤེས་ཅན་དང་། རྒྱས་པའི་ཟད་པར་གྱི་དབང་གིས་ཚད་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ལྟ་བ་གསུམ་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཆུང་བ་འམ། སྡེར་མ་ཙམ་མམ།' ཞེས་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། 'བདག་ནི་མཐེ་བོང་ཙམ་མམ། ནས་ཙམ་མམ། རྡུལ་ཕྲན་ཙམ་མོ་' ཞེས་ལ་སོགས་པའི་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཆུང་ངུའི་འདུ་ཤེས་ཅན་ནི་ཆུང་ངུའི་འདུ་ཤེས་ཅན་ནོ། སེར་སྐྱ་དང་གཟེགས་ཟན་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་རང་གི་ཀུན་ཏུ་སོང་བའི་དངོས་པོ་ཁས་ལེན་པའི་དབང་གིས་ཚད་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་ནི་ཚད་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་ཏེ། འདིར་ཡང་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། එතන්ති, ‘‘රූපිං වා’’තිආදිනා යථාවුත්තඅත්තවාදං. එකෙසන්ති එකච්චානං. උපාතිවත්තතන්ති අතික්කමන්තානං. නිද්ධාරණෙ චෙතං සාමිවචනං. විඤ්ඤාණකසිණමෙකෙ අභිවදන්තීති යොජනා. තෙනාහ – ‘‘සඤ්ඤං…පෙ… අභිවදන්තී’’ති. තත්ථ ‘‘සඤ්ඤං ඨපෙත්වා සෙසානි තීණී’’ති ඉදං සඤ්ඤාය චතුක්කම්පි පරිපුණ්ණමෙව ගහෙත්වා, අපරෙ අට්ඨකන්ති වදන්ති. තදුභයන්ති තං සඤ්ඤාඅට්ඨකන්ති වුත්තං උභයං. පරතො ආවි භවිස්සතීති, ‘‘චතස්සො රූපසඤ්ඤී’’තිආදිනා උපරි පකාසෙස්සති. වක්ඛති හි – ‘‘කොට්ඨාසතො අට්ඨ, අත්ථතො පන සත්ත සඤ්ඤා හොන්තී’’ති (ම. නි. අට්ඨ. 3.22). එත්ථාති, ‘‘එතං වා පනා’’ති එතස්මිං වාක්‍යෙ. සමතික්කමිතුං සක්කොන්ති තත්ථ ආදීනවදස්සනෙන තදුද්ධං ආනිසංසදස්සනෙන ච බ්‍රූහිතසද්ධාදි ගුණත්තා, විපරියායෙන අසක්කුණනං වෙදිතබ්බං. යෙ සක්කොන්ති, තෙව ගහිතා තෙසංයෙව වසෙන වක්ඛමානස්ස විසෙසස්ස වත්තුං සක්කුණෙය්‍යත්තා. සක්කොන්තානඤ්ච නෙසං උපාතිවත්තනං අත්තනො ඤාණබලානුරූපන්ති ඉමමත්ථං උපමාය දස්සෙතුං, ‘‘තෙසං පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අප්පමාණන්ති අප්පමාණාරම්මණො[Pg.223], අප්පමාණාරම්මණතා චස්ස ආගමනවසෙන වෙදිතබ්බා අනන්තාරම්මණතො වා. න හි ආරම්මණෙ අනන්තන්ති පරමානන්තස්ස පමාණං වා ගණ්හාති. සුඛදුක්ඛෙහි අනිඤ්ජනතො රූපවිරාගභාවනාවිසෙසතාය ච ආනෙඤ්ජං පත්වා තිට්ඨති, අයං නො අත්තාති අභිවදන්තා තිට්ඨන්ති. විඤ්ඤාණකසිණමෙකෙති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං එකෙ දිට්ඨිගතිකා අත්තාති වදන්ති. තෙනාහ – ‘‘විඤ්ඤාණඤ්චායතනං තාව දස්සෙතු’’න්ති. තස්ස පන ආරම්මණභූතං කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ පවත්තවිඤ්ඤාණන්ති අපරෙ. තඤ්හි කසිණං මනසිකාරවසෙන, ‘‘විඤ්ඤාණකසිණ’’න්ති, විඤ්ඤාණඤ්ච තං ආරම්මණට්ඨෙන ආයතනඤ්චාති, ‘‘විඤ්ඤාණඤ්චායතන’’න්ති ච වුච්චති. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනමෙකෙති එත්ථාපි එසෙව නයො. “འདི་ནི་” ཞེས་པ་ནི། “གཟུགས་ཅན་ནམ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བདག་ཏུ་སྨྲ་བའོ།། “ཁ་ཅིག་གི་” ཞེས་པ་ནི་ཁ་ཅིག་གི་འོ།། “ཤིན་ཏུ་འདའ་བ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་འདས་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་འོ།། འདི་ནི་དབྱེ་བའི་དོན་དུ་འབྲེལ་བའི་སྒྲ་ཡིན་ནོ།། “ཁ་ཅིག་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་མངོན་པར་བསྟོད་དོ།།” ཞེས་སྦྱར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ “འདུ་ཤེས་...པེ་...མངོན་པར་བསྟོད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “འདུ་ཤེས་བཞག་ནས་ལྷག་མ་གསུམ་མོ།།” ཞེས་པ་འདི་ནི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་བཞི་ཚན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་དུ་བཟུང་ནས། གཞན་དག་གིས་བརྒྱད་ཚན་ཞེས་སྨྲའོ།། “དེ་གཉིས་ཀ་” ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་བརྒྱད་ཚན་དུ་བཤད་པ་དེ་གཉིས་ཀའོ།། “ཕྱིས་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་པ་ནི། “གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཅན་བཞིའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གོང་དུ་སྟོན་པར་འགྱུར་བའོ།། འདི་ལྟར་ “རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བརྒྱད་དང་། དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ནི་འདུ་ཤེས་བདུན་ཡོད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ།། “འདི་ལ་” ཞེས་པ་ནི། “ཡང་ན་འདི་ནི།” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ལའོ།། དེ་ལ་ཉེས་དམིགས་མཐོང་བ་དང་། དེའི་གོང་མའི་ཕན་ཡོན་མཐོང་བས་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་འཕེལ་བའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་འདའ་བར་ནུས་ལ། བཟློག་པ་ཉིད་ཀྱིས་མི་ནུས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། གང་དག་ནུས་པ་དེ་དག་ཁོ་ན་བཟུང་སྟེ། དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་བཤད་པར་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་བརྗོད་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ནུས་པ་དེ་དག་གི་ཤིན་ཏུ་འདའ་བ་ནི་རང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་དང་མཐུན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་དཔེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་དག་གི་ནི་...” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “ཚད་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཚད་མེད་པའི་དམིགས་པ་སྟེ། དེའི་ཚད་མེད་པའི་དམིགས་པ་ཉིད་ནི་ལུང་གི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་མཐའ་ཡས་པའི་དམིགས་པའི་ཕྱིར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དམིགས་པ་ལ་མཐའ་ཡས་པ་ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་མཐའ་ཡས་པའི་ཚད་འཛིན་པ་མ་ཡིན་ནོ།། བདེ་སྡུག་གིས་མི་གཡོ་བའི་ཕྱིར་དང་། གཟུགས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་བསྒོམ་པའི་ཁྱད་པར་གྱིས་མི་གཡོ་བ་ཉིད་དུ་གནས་ཤིང་། “འདི་ནི་བདག་གོ།” ཞེས་མངོན་པར་བསྟོད་ཅིང་གནས་སོ།། “ཁ་ཅིག་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་” ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བ་ཅན་ཁ་ཅིག་གིས་རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ནི་བདག་གོ་ཞེས་སྨྲའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “རེ་ཞིག་རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་བསྟན་པའི་ཕྱིར།” ཞེས་གསུངས་སོ།། གཞན་དག་ནི་དེའི་དམིགས་པར་གྱུར་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་བསལ་བའི་ནམ་མཁའ་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྨྲའོ།། འདི་ལྟར་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དེ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ “རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་” ཞེས་བྱ་ལ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དེ་ཉིད་དམིགས་པའི་དོན་གྱིས་སྐྱེ་མཆེད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་” ཅེས་ཀྱང་བྱའོ།། “ཁ་ཅིག་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དོ།།” ཞེས་པ་འདི་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། තයිදන්ති ය-කාරො පදසන්ධිකරොති ආහ ‘‘තං ඉද’’න්ති. දිට්ඨිගතන්ති යථා වුත්තං ‘‘සඤ්ඤී අත්තා’’ති එවං වුත්තං දිට්ඨිං. දිට්ඨියෙව හි දිට්ඨිගතං ‘‘මුත්තගතං (ම. නි. 2.119; අ. නි. 9.11), සඞ්ඛාරගත’’න්තිආදීසු (මහානි. 41) විය. ගන්තබ්බාභාවතො වා දිට්ඨියා ගතමත්තං දිට්ඨිගතං, දිට්ඨියා ගහණමත්තන්ති අත්ථො. දිට්ඨිපකාරො වා දිට්ඨිගතං. ලොකියා හි විධයුත්තගතපකාරසද්දෙ සමානත්ථෙ ඉච්ඡන්ති. දිට්ඨිපච්චයො දිට්ඨිකාරණං, අවිජ්ජාදි දිට්ඨිට්ඨානන්ති අත්ථො. තත්ථ අවිජ්ජාපි හි දිට්ඨිට්ඨානං උපනිස්සයාදිභාවතො. යථාහ – ‘‘අස්සුතවා, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො’’තිආදි (ධ. ස. 1007). ඵස්සොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථාහ ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති (දී. නි. 1.118-124). සඤ්ඤාපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථාහ ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛා’’ති (සු. නි. 880; මහානි. 109). විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථාහ – ‘‘තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා, සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහූ’’ති (සු. නි. 892; මහානි. 121). අයොනිසොමනසිකාරොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථාහ – ‘‘තස්සෙවං මනසිකරොතො ඡන්නං දිට්ඨීනං අඤ්ඤතරා දිට්ඨි උප්පජ්ජති, අත්ථි මෙ අත්තාති තස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.19). දිට්ඨාරම්මණන්ති දිට්ඨිආරම්මණභූතං උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං. තෙනාහ – ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදි (පටි. ම. 1.130). රූපවෙදනාදිවිනිමුත්තස්ස දිට්ඨියා ආරම්මණස්ස අභාවතො අනාදියිත්වා ඉදමෙව [Pg.224] දස්සෙති – ‘‘ඉමිනා පච්චයෙන ඉදං නාම දස්සනං ගහිත’’න්ති. ඉමිනා පච්චයෙනාති වා එත්ථ පච්චයග්ගහණෙන ආරම්මණම්පි ගහිතමෙවාති දට්ඨබ්බං. “འདི་དེ་ཉིད་” ཅེས་པ་ནི། ཡ་ཡིག་གིས་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ “དེ་འདི་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “ལྟ་བར་སོང་བ་” ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ “འདུ་ཤེས་ཅན་ནི་བདག་གོ།” ཞེས་དེ་ལྟར་བཤད་པའི་ལྟ་བའོ།། ལྟ་བ་ཉིད་ནི་ལྟ་བར་སོང་བ་སྟེ། “གཅིན་དུ་སོང་བ་” དང་ “འདུ་བྱེད་དུ་སོང་བ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། ཡང་ན་བགྲོད་པར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། ལྟ་བར་སོང་བ་ཙམ་ནི་ལྟ་བར་སོང་བ་སྟེ། ལྟ་བས་འཛིན་པ་ཙམ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་ན་ལྟ་བའི་རྣམ་པ་ནི་ལྟ་བར་སོང་བའོ།། འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ནི་རྣམ་པ་དང་། ལྡན་པ་དང་། སོང་བ་དང་། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་རྣམས་དོན་གཅིག་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ལྟ་བའི་རྐྱེན་” ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བའི་རྒྱུ་སྟེ། མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བའི་གནས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལ་མ་རིག་པའང་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་དངོས་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར་ལྟ་བའི་གནས་ཡིན་ནོ།། ཇི་སྐད་དུ་ “དགེ་སློང་དག ཐོས་པ་དང་མི་ལྡན་པའི་བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་འཕགས་པ་རྣམས་མ་མཐོང་བ། འཕགས་པའི་ཆོས་ལ་མི་མཁས་པ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ།། རེག་པའང་ལྟ་བའི་གནས་ཡིན་ཏེ། ཇི་སྐད་དུ་ “དེ་ཡང་རེག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ།། འདུ་ཤེས་ཀྱང་ལྟ་བའི་གནས་ཡིན་ཏེ། ཇི་སྐད་དུ་ “འདུ་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་སྤྲོས་པའི་རྣམ་གྲངས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ།། རྟོག་པའང་ལྟ་བའི་གནས་ཡིན་ཏེ། ཇི་སྐད་དུ་ “ལྟ་བ་རྣམས་ལ་རྟོག་པ་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་ནས། བདེན་པ་དང་རྫུན་པ་ཞེས་ཆོས་གཉིས་སུ་སྨྲའོ།།” ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ།། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའང་ལྟ་བའི་གནས་ཡིན་ཏེ། ཇི་སྐད་དུ་ “དེ་ལྟར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དེ་ལ་ལྟ་བ་དྲུག་གི་ནང་ནས་ལྟ་བ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་སྐྱེ་སྟེ། བདག་ལ་བདག་ཡོད་དོ་ཞེས་དེ་ལ་བདེན་པ་དང་བརྟན་པའི་སྒོ་ནས་ལྟ་བ་སྐྱེའོ།།” ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ།། “ལྟ་བའི་དམིགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བའི་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “གཟུགས་ལ་བདག་ཏུ་རྗེས་སུ་ལྟའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གཟུགས་དང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ལྟ་བའི་དམིགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། མ་བཟུང་བར་འདི་ཉིད་སྟོན་ཏེ། “རྐྱེན་འདིས་ལྟ་བ་འདི་ཞེས་བྱ་བ་བཟུང་ངོ།།” ཞེས་སོ།། ཡང་ན་ “རྐྱེན་འདིས་” ཞེས་པ་འདིར་རྐྱེན་བཟུང་བས་དམིགས་པའང་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། තදෙවාති දිට්ඨිගතඤ්චෙව දිට්ඨිපච්චයඤ්ච. රූපසඤ්ඤානන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. එවං-සද්දො පකාරත්ථො, ‘‘යදි රූපසඤ්ඤාන’’න්තිආදිනා පකාරෙන වුත්තසඤ්ඤානන්ති අත්ථො. නිරුපක්කිලෙසා නීවරණාදි උපක්කිලෙසවිමුත්තිතො. උත්තමා පණීතභාවප්පත්තිතො, තතො එව සෙට්ඨා, සෙට්ඨත්තා එව උත්තරිතරාභාවතො අනුත්තරියා. අක්ඛායතීති උපට්ඨාති. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤාය විසුං වුච්චමානත්තා චතුත්ථාරුප්පසඤ්ඤාය ච ඉමස්මිං සඤ්ඤීවාදෙ අනොතරණතො, ‘‘යදි ආරුප්පසඤ්ඤානන්ති ඉමිනා ආකාසානඤ්චායතන-විඤ්ඤාණඤ්චායතනසඤ්ඤා’’ඉච්චෙව වුත්තං. ඉතරෙහි පන ද්වීහීති, ‘‘යදි එකත්තසඤ්ඤානං, යදි නානත්තසඤ්ඤාන’’න්ති ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි. සමාපන්නකවාරො ච තථා ඉධ කථිතොති අධිප්පායො. කොට්ඨාසතො අට්ඨ සඤ්ඤා චතුක්කද්වයසඞ්ගහතො. එකත්තසඤ්ඤීපදං ඨපෙත්වා අත්ථතො පන සත්ත සඤ්ඤා හොන්ති අග්ගහිතග්ගහණෙනාති අධිප්පායො. තෙනාහ – ‘‘සමාපන්නක…පෙ… සඞ්ගහිතොයෙවා’’ති. “དེ་ཉིད་” ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བར་སོང་བ་ཉིད་དང་ལྟ་བའི་རྐྱེན་ཉིད་དོ།། “གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་འདིར་ “ཨི་ཏི་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སོགས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཨེ་ཝཾ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྣམ་པའི་དོན་ཏེ། “གལ་ཏེ་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་བཤད་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། “མཆོག་” ཅེས་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གཙོ་བོ་ཡིན་ལ། གཙོ་བོ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལས་ལྷག་པ་མེད་པས་བླ་ན་མེད་པའོ།། “བཤད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་གནས་པའོ།། ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ནི་སོ་སོར་བཤད་པའི་ཕྱིར་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་བཞི་པ་ནི་འདུ་ཤེས་ཅན་གྱི་སྨྲ་བ་འདིར་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “གལ་ཏེ་གཟུགས་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་འདིས་ནི་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་དང་རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཁོ་ན་བཤད་དོ།། “གཞན་གཉིས་ཀྱིས་ནི་” ཞེས་པ་ནི། “གལ་ཏེ་གཅིག་པུའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཀྱི། གལ་ཏེ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་རྣམས་ཀྱི།” ཞེས་ཚིག་འདི་གཉིས་ཀྱིས་སོ།། སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་སྐབས་ཀྱང་དེ་ལྟར་འདིར་བཤད་དོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་འདུ་ཤེས་བརྒྱད་ནི་བཞི་ཚན་གཉིས་སུ་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཅིག་པུའི་འདུ་ཤེས་ཅན་གྱི་ཚིག་བཞག་ནས། དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ནི་མ་བཟུང་བ་འཛིན་པའི་སྒོ་ནས་འདུ་ཤེས་བདུན་ཡོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “སྙོམས་པར་འཇུག་པ་...པེ་...བསྡུས་པ་ཉིད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། සඤ්ඤාගතන්ති සඤ්ඤාවසෙන ගතං, සඤ්ඤාසඞ්ගහං ගතං වා. තස්ස පන අදිට්ඨිගතස්සපි උපලබ්භමානත්තා, ‘‘සද්ධිං දිට්ඨිගතෙනා’’ති වුත්තං. පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතන්ති සහ කාරණභූතෙහි පච්චයෙහි තෙනෙව සහ කාරණභාවෙන සමාගන්ත්වා නිබ්බත්තිතං; පටිච්චසමුප්පන්නන්ති අත්ථො. සඞ්ඛතත්තා ඔළාරිකං උප්පාදවයඤ්ඤථත්තසබ්භාවතො. යස්ස හි උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති, තං ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජනසභාවතො පස්සන්තස්ස පාකටභූතවිකාරං ඔළාරිකං සියා. න චෙත්ථ මග්ගඵලධම්මා නිදස්සෙතබ්බා තෙසං තථා අනනුපස්සිතබ්බතො; තෙසම්පි සඞ්ඛතභාවෙන ඉතරෙහි සමානයොගක්ඛමතාය දුන්නිවාරයභාවතො. තථා හි ‘‘අසෙසවිරාගනිරොධා’’ති (උදා. 3) වචනතො මග්ගස්සපි නිස්සරණභාවෙන ‘‘අත්ථි ඛො පන සඞ්ඛාරානං නිරොධො’’ති නිබ්බානමෙවෙත්ථ පටියොගභාවෙන උද්ධටං ‘‘නිරුජ්ඣන්ති එත්ථා’’ති කත්වා. නිරොධසඞ්ඛාතං නිබ්බානං නාම අත්ථීති එත්ථ, – ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාතං [Pg.225] අභූතං අසඞ්ඛත’’න්ති සුත්තපදං (උදා. 73) ආනෙත්වා වත්තබ්බං. නිබ්බානදස්සීති සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන නිබ්බානදස්සී, තතො එව ඉතරාභිසමයත්ථසිද්ධියා තං සඞ්ඛතං අතික්කන්තො. “འདུ་ཤེས་སུ་སོང་བ་” ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་སོང་བའམ། ཡང་ན་འདུ་ཤེས་ཀྱི་བསྡུ་བར་སོང་བའོ།། དེ་ནི་ལྟ་བར་མ་སོང་བ་ལའང་དམིགས་པའི་ཕྱིར། “ལྟ་བར་སོང་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “རྐྱེན་རྣམས་འདུས་ནས་བྱས་པ་” ཞེས་པ་ནི། རྒྱུར་གྱུར་པའི་རྐྱེན་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ། དེ་ཉིད་རྒྱུའི་དངོས་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདུས་ནས་བྱུང་བ་སྟེ། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདུས་བྱས་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རགས་པ་སྟེ། སྐྱེ་བ་དང་། འཇིག་པ་དང་། གནས་པ་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་དམིགས་ལ། འཇིག་པ་དམིགས་ཤིང་། གནས་པ་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་དམིགས་པ་དེ་ནི། སྐད་ཅིག་རེ་རེ་ཞིང་འཇིག་པའི་རང་བཞིན་དུ་ལྟ་བ་ལ་གསལ་བར་གྱུར་པའི་འགྱུར་བ་རགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། འདིར་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཆོས་རྣམས་བསྟན་པར་མི་བྱ་སྟེ། དེ་དག་དེ་ལྟར་རྗེས་སུ་མི་ལྟ་བའི་ཕྱིར་དང་། དེ་དག་ཀྱང་འདུས་བྱས་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་དག་དང་མཚུངས་པར་སྦྱོར་བ་བཟློག་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ལྟར་ “མ་ལུས་པར་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་ཞིང་འགགས་པ་ལས་” ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཕྱིར། ལམ་གྱི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དངོས་པོས་ “འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་འགོག་པ་ནི་ཡོད་དོ་” ཞེས་འདིར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་གཉེན་པོའི་དངོས་པོར་ཕྱུང་སྟེ། “འདིར་འགག་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བྱས་སོ།། འགོག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་དོ་ཞེས་པ་འདིར། “དགེ་སློང་དག མ་སྐྱེས་པ། མ་བྱུང་བ། འདུས་མ་བྱས་པ་ནི་ཡོད་དོ།།” ཞེས་པའི་མདོའི་ཚིག་དྲངས་ནས་བརྗོད་པར་བྱའོ།། “མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མཐོང་བ་” ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མཐོང་བ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གཞན་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དོན་གྲུབ་པས་འདུས་བྱས་དེ་ལས་འདས་པའོ།། 23. අට්ඨසු අසඤ්ඤීවාදෙසූති ඉදං බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.78-80) ආගතනයෙන වුත්තමෙව හි සන්ධාය හෙට්ඨා, ‘‘සඤ්ඤීති ඉමිනා අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා කථිතා’’ති වුත්තං. ඉධ පන චත්තාරො වාදා එව උද්ධටා. තෙනාහ ‘‘අසඤ්ඤී’’තිආදි. එස නයො පරතො ‘‘අට්ඨසු නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදෙසූ’’ති එත්ථාපි. සඤ්ඤාය සති තාය වෙදනාගාහසබ්භාවතො ‘‘ආබාධනට්ඨෙන සඤ්ඤා රොගො’’ති වුත්තං. දුක්ඛතාසූලයොගතො කිලෙසාසුචිපග්ඝරණතො උප්පාදජරාභඞ්ගෙහි උද්ධුමාතපක්කපභිජ්ජනතො ච සඤ්ඤා ගණ්ඩො; ස්වායමත්ථො දොසදුට්ඨතාය එව හොතීති ආහ – ‘‘සදොසට්ඨෙන ගණ්ඩො’’ති. පීළාජනනතො අන්තොතුදනතො දුරුද්ධරණතො ච සඤ්ඤා සල්ලං; ස්වායමත්ථො අත්තභාවං අනුපවිසිත්වා අවට්ඨානෙනාති ආහ ‘‘අනුපවිට්ඨට්ඨෙන සල්ල’’න්ති. පටිසන්ධිග්ගහණෙ විඤ්ඤාණං කුතොචි ආගතං විය හොතීති වුත්තං ‘‘පටිසන්ධිවසෙන ආගති’’න්ති. ගතින්ති පවත්තිං. සා පන තාසු තාසු ගතීසු වුත්ති හොතීති වුත්තං – ‘‘චුතිවසෙන ගති’’න්ති; වඩ්ඪනවසෙන ඝනපබන්ධවසෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අපරාපර’’න්ති. අපරාපරඤ්හි පබන්ධවසෙන පවත්තමානං විඤ්ඤාණං නන්දූපසෙචනං; ඉතරං ඛන්ධත්තයං වා නිස්සාය අභිවුද්ධිං පතිට්ඨං මහන්තඤ්ච පාපුණාතීති. පවඩ්ඪවසෙන වා ගතිං, නික්ඛෙපවසෙන චුතිං, තතො අපරාපරඤ්ච රූපපවත්තනවසෙන උපපත්තිං, ඉන්ද්‍රියපරිපාකවසෙන වුඩ්ඪිං තස්ස තස්ස කම්මස්ස කතූපචිතභාවෙන විරුළ්හිං; තස්ස කම්මස්ස ඵලනිබ්බත්තියා වෙපුල්ලන්ති යොජෙතබ්බං. ༢༣. “འདུ་ཤེས་མེད་པར་སྨྲ་བ་བརྒྱད་ལ་” ཞེས་པ་འདི་ནི་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་མདོ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་བཤད་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་འོག་ཏུ། “འདུ་ཤེས་ཅན་ཞེས་པ་འདིས་འདུ་ཤེས་མེད་པར་སྨྲ་བ་བརྒྱད་བཤད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་ནི་སྨྲ་བ་བཞི་ཁོ་ན་ཕྱུང་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ “འདུ་ཤེས་མེད་པ་...” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ཕྱིས་ “འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་སྨྲ་བ་བརྒྱད་ལ་” ཞེས་པ་འདི་ལའང་ངོ་།། འདུ་ཤེས་ཡོད་ན་དེས་ཚོར་བ་འཛིན་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། “གནོད་པའི་དོན་གྱིས་འདུ་ཤེས་ནི་ནད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ཀྱི་ཟུག་རྔུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་མི་གཙང་བ་འཛག་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བ་དང་རྒ་བ་དང་འཇིག་པས་སྦོས་པ་དང་སྨིན་པ་དང་འཇིག་པའི་ཕྱིར་འདུ་ཤེས་ནི་འབྲས་སོ།། དོན་འདི་ནི་ཉེས་པས་སྦགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “ཉེས་པ་དང་བཅས་པའི་དོན་གྱིས་འབྲས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། གནོད་པ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ནང་དུ་ཟུག་པའི་ཕྱིར་དང་། དབྱུང་དཀའ་བའི་ཕྱིར་འདུ་ཤེས་ནི་ཟུག་རྔུའོ།། དོན་འདི་ནི་ལུས་ལ་ཞུགས་ནས་གནས་པའི་ཕྱིར། “ཞུགས་པའི་དོན་གྱིས་ཟུག་རྔུའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལེན་པ་ན་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་གང་ཞིག་ལས་འོངས་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་འོང་བའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། “འགྲོ་བ་” ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའོ།། དེ་ནི་འགྲོ་བ་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་འཇུག་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “འཆི་འཕོའི་དབང་གིས་འགྲོ་བའོ།།” ཞེས་གསུངས་ཏེ། འཕེལ་བའི་དབང་གིས་དང་རྒྱུན་མཐུག་པོའི་དབང་གིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཕྱི་མ་ཕྱི་མའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་ཕྱི་མ་ཕྱི་མ་ནི་རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དགའ་བས་བརླན་པ་སྟེ། ཕུང་པོ་གཞན་གསུམ་ལ་བརྟེན་ནས་མངོན་པར་འཕེལ་བ་དང་། གནས་པ་དང་། ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་ན་འཕེལ་བའི་དབང་གིས་འགྲོ་བ་དང་། འདོར་བའི་དབང་གིས་འཆི་འཕོ་དང་། དེ་ལས་ཕྱི་མ་ཕྱི་མ་ནི་གཟུགས་འཇུག་པའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བ་དང་། དབང་པོ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའི་དབང་གིས་འཕེལ་བ་དང་། ལས་དེ་དང་དེ་བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་དངོས་པོས་རྒྱས་པ་དང་། ལས་དེའི་འབྲས་བུ་མངོན་པར་གྲུབ་པས་ཡངས་པ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། කාමඤ්චාතිආදිනා ‘‘අඤ්ඤත්‍ර රූපා’’තිආදිකා චොදනා ලක්ඛණවසෙන වුත්තාති දස්සෙත්වා අයඤ්ච නයො චොදනාය අවිසිට්ඨවිසයතාය සියා; විසිට්ඨවිසයා පනායං චොදනාති දස්සෙතුං, ‘‘අයං පන පඤ්හො’’තිආදි වුත්තං. එත්තකෙ ඛන්ධෙති යථාවුත්තෙ රූපවෙදනාදිකෙ චත්තාරො ඛන්ධෙ. අඤ්ඤත්‍ර රූපාති ඉමිනා යත්ථ කත්ථචි රූපෙන විනා විඤ්ඤාණස්ස පවත්ති නත්ථීති දීපිතං හොති. භවවිසෙසචොදනාය සභාවතො [Pg.226] එව විඤ්ඤාණෙන විනා රූපස්සපි පවත්ති නත්ථීති දීපිතං හොතීති ආහ – ‘‘අරූපභවෙපි රූපං, අසඤ්ඤාභවෙ ච විඤ්ඤාණං අත්ථී’’ති. නිරොධසමාපන්නස්සාති සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපන්නස්සපි විඤ්ඤාණං අත්ථි. බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය චෙ අත්ථං පටිබාහසීති යදි සද්දත්ථමෙව ගහෙත්වා අධිප්පායං න ගණ්හසි නෙය්‍යත්ථං සුත්තන්ති. එත්ථ ච අසඤ්ඤභවෙ නිබ්බත්තසත්තවසෙන පඨමවාදො; සඤ්ඤං අත්තතො සමනුපස්සතීති එත්ථ වුත්තනයෙන සඤ්ඤංයෙව අත්තාති ගහෙත්වා තස්ස කිඤ්චනභාවෙන ඨිතාය අඤ්ඤාය සඤ්ඤාය අභාවතො අසඤ්ඤීති පවත්තො දුතියවාදො; තථා සඤ්ඤාය සහ රූපධම්මෙ සබ්බෙ එව වා රූපාරූපධම්මෙ අත්තාති ගහෙත්වා පවත්තො තතියවාදො; තක්කග්ගාහවසෙනෙව පවත්තො චතුත්ථවාදො. තෙසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදෙපි අසඤ්ඤභවෙ නිබ්බත්තස්ස සත්තස්ස චුතිපටිසන්ධීසු; සබ්බත්ථ වා පටුසඤ්ඤාකිච්චං කාතුං අසමත්ථාය සුඛුමාය සඤ්ඤාය අත්ථිභාවපටිජානනවසෙන පඨමවාදො; අසඤ්ඤීවාදෙ වුත්තනයෙන සුඛුමාය සඤ්ඤාය වසෙන සඤ්ජානනසභාවතාපටිජානනවසෙන ච දුතියවාදාදයො පවත්තාති. එවමෙත්ථ එතෙසං වාදානං සබ්භාවො වෙදිතබ්බො. සෙසං වුත්තනයමෙව. “འདོད་པ་ནི་”ལ་སོགས་པས་“གཟུགས་ལས་གཞན་པར་”ལ་སོགས་པའི་རྒོལ་བ་ནི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་པར་བསྟན་ནས། རྒོལ་བའི་ཚུལ་འདི་ནི་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཡུལ་ཅན་དུ་འགྱུར་ལ། རྒོལ་བ་འདི་ནི་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་དྲི་བ་སྟེ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “ཕུང་པོ་འདི་ཙམ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གཟུགས་དང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་བཞི་ལའོ།། “གཟུགས་ལས་གཞན་པར་”ཞེས་པས་ནི་གང་དུ་ཡང་གཟུགས་མེད་པར་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་འཇུག་པ་མེད་པར་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན། སྲིད་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྒོལ་བས་ནི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་མེད་པར་གཟུགས་ཀྱི་འཇུག་པའང་མེད་པར་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ། “གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པར་ཡང་གཟུགས་ཡོད་ལ། འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྲིད་པར་ཡང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཡོད་དོ་”ཞེས་པའོ།། “འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་དང་ཚོར་བ་འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་ལའང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཡོད་དོ།། “གལ་ཏེ་ཚིག་གི་གྲིབ་མས་དོན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་ན་”ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་སྒྲ་དོན་ཉིད་བཟུང་ནས་དགོངས་པ་མི་འཛིན་ན་དྲང་བའི་དོན་གྱི་མདོ་ཡིན་ནོ།། འདིར་ཡང་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྲིད་པར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་དབང་གིས་གྲུབ་མཐའ་དང་པོའོ།། “འདུ་ཤེས་ལ་བདག་ཏུ་ལྟའོ་”ཞེས་པ་འདིར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདུ་ཤེས་ཉིད་བདག་ཏུ་བཟུང་ནས། དེའི་ཅི་ཡང་མེད་པའི་དངོས་པོར་གནས་པའི་འདུ་ཤེས་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར་འདུ་ཤེས་མེད་པ་ཞེས་འཇུག་པ་ནི་གྲུབ་མཐའ་གཉིས་པའོ།། དེ་བཞིན་དུ་འདུ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་དམ། ཡང་ན་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་བདག་ཏུ་བཟུང་ནས་འཇུག་པ་ནི་གྲུབ་མཐའ་གསུམ་པའོ།། རྟོག་གེས་འཛིན་པའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་འཇུག་པ་ནི་གྲུབ་མཐའ་བཞི་པའོ།། དེ་དག་ལས་གང་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདུ་ཤེས་ཡོད་མིན་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་པའི་སྨྲ་བ་ལའང་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྲིད་པར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་འཆི་འཕོ་དང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དག་ལའམ། ཡང་ན་ཐམས་ཅད་དུ་གསལ་བའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་བྱ་བ་བྱེད་མི་ནུས་པའི་ཕྲ་བའི་འདུ་ཤེས་ཡོད་པར་ཁས་ལེན་པའི་དབང་གིས་གྲུབ་མཐའ་དང་པོའོ།། འདུ་ཤེས་མེད་པར་སྨྲ་བ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕྲ་བའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་འདུ་ཤེས་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་དུ་ཁས་ལེན་པའི་དབང་གིས་གྲུབ་མཐའ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་འཇུག་གོ། དེ་ལྟར་འདིར་གྲུབ་མཐའ་འདི་དག་གི་ཡོད་པ་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། 24. යත්ථ න සඤ්ඤා, තත්ථ ඤාණස්ස සම්භවො එව නත්ථීති ආහ – ‘‘අසඤ්ඤා සම්මොහො’’ති, අසඤ්ඤභාවො නාම සම්මොහප්පවත්තීති අත්ථො. යථා නිය්‍යන්තීති නිය්‍යානියාති බහුලං වචනතො කත්තුසාධනො නිය්‍යානියසද්දො, එවං ඉධ විඤ්ඤාතබ්බසද්දොති ආහ – ‘‘විජානාතීති විඤ්ඤාතබ්බ’’න්ති, විජානනං විඤ්ඤාණන්ති අත්ථො. තෙන දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බමත්තෙනාති දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාණප්පමාණෙනාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. තෙනාහ – ‘‘පඤ්චද්වාරිකසඤ්ඤාපවත්තිමත්තෙනා’’ති, නිබ්බිකප්පභාවතො පඤ්චද්වාරිකසඤ්ඤාපවත්තිසමෙන භාවනාභිනීහාරෙනාති අත්ථො. ඔළාරිකසඞ්ඛාරප්පවත්තිමත්තෙනාති ඔළාරිකානං සඞ්ඛාරානං පවත්තියා. ඔළාරිකසඞ්ඛාරාති චෙත්ථ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනපරියොසානා සමාපත්තිධම්මා අධිප්පෙතා. උපසම්පදන්ති යෙ සඤ්ඤාය, අසඤ්ඤිභාවෙ ච දොසං දිස්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං වණ්ණෙන්තාපි රූපජ්ඣානපටිලාභමත්තෙන තස්ස සම්පාදනං පටිලාභං අධිගමං පඤ්ඤපෙන්ති, තෙසං තස්ස බ්‍යසනං අක්ඛායති අනුපායභාවතො. තෙනාහ ‘‘විනාසො’’තිආදි. වුට්ඨානන්ති සදිසසමාපජ්ජනපුබ්බකං පරිවුට්ඨානං. සමාපත්ති එව තෙසං නත්ථි අනධිගතත්තා. ඔළාරිකසඞ්ඛාරප්පවත්තියා අන්තමසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඞ්ඛාරප්පවත්තියාපි පත්තබ්බන්ති න අක්ඛායති [Pg.227] තෙපි සමතික්කමිත්වා පත්තබ්බතො. සඞ්ඛාරානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. අවසෙසාති ඉතො පරං සුඛුමභාවො නාම නත්ථීති සුඛුමභාවාපත්තියා අවසෙසා. තෙනාහ – ‘‘භාවනාවසෙන සබ්බසුඛුමභාවං පත්තා සඞ්ඛාරා’’ති. එතන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං, පත්තබ්බං නාම හොති තාදිසසඞ්ඛාරප්පත්තියං තබ්බොහාරතො. සඞ්ඛතං සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතත්තා. ༢༤. “གང་དུ་འདུ་ཤེས་མེད་པ་དེར་ཡེ་ཤེས་འབྱུང་བ་ཉིད་མེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་པ། “འདུ་ཤེས་མེད་པ་ནི་གཏི་མུག་གོ་”ཞེས་པ་སྟེ། འདུ་ཤེས་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཞེས་པ་ནི་གཏི་མུག་གི་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཇི་ལྟར་“ངེས་པར་འབྱུང་བས་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བ་”ཞེས་མང་དུ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་བྱེད་པ་པོ་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་སྒྲ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འདིར་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་སྒྲ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ། “རྣམ་པར་ཤེས་པས་ན་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་”ཞེས་པ་སྟེ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེས་ན་“མཐོང་ཐོས་བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཙམ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི། མཐོང་ཐོས་བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚད་ཙམ་གྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “སྒོ་ལྔའི་འདུ་ཤེས་འཇུག་པ་ཙམ་གྱིས་”ཞེས་པ་སྟེ། རྣམ་པར་མི་རྟོག་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་སྒོ་ལྔའི་འདུ་ཤེས་འཇུག་པ་དང་མཚུངས་པའི་བསྒོམ་པའི་མངོན་པར་སྒྲུབ་པས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “རགས་པའི་འདུ་བྱེད་འཇུག་པ་ཙམ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་རགས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་འཇུག་པས་སོ།། འདིར་“རགས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་མཐར་ཐུག་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་འདོད་དོ།། “ཉེ་བར་བསྒྲུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་གང་དག་འདུ་ཤེས་དང་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་དངོས་པོ་ལ་ཉེས་དམིགས་མཐོང་ནས། འདུ་ཤེས་ཡོད་མིན་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་བཞིན་དུའང་། གཟུགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་ཐོབ་པ་ཙམ་གྱིས་དེའི་སྒྲུབ་པ་དང་། ཐོབ་པ་དང་། རྟོགས་པར་འདོགས་པ་དག་ལ། ཐབས་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་དེའི་ཉམས་པ་བརྗོད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “འཇིག་པ་”ལ་སོགས་པའོ།། “ལྡང་བ་”ཞེས་པ་ནི་མཚུངས་པར་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཀུན་ནས་ལྡང་བའོ།། དེ་དག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཉིད་མེད་དེ་མ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། རགས་པའི་འདུ་བྱེད་འཇུག་པས་མཐར་ཐུག་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འདུ་བྱེད་འཇུག་པས་ཀྱང་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པར་མི་བརྗོད་དེ། དེ་དག་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་འདས་ནས་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་དབྱེ་བའི་འབྲེལ་སྒྲའོ།། “ལྷག་མ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལས་གཞན་པའི་ཕྲ་བའི་དངོས་པོ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཕྲ་བའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་ལྷག་མ་རྣམས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “བསྒོམ་པའི་དབང་གིས་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་སོ་”ཞེས་པའོ།། “འདི་ནི་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་ཡོད་མིན་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་དེ། དེ་ལྟ་བུའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇུག་པ་ལ་དེའི་ཐ་སྙད་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ནོ།། “འདུས་བྱས་”ཞེས་པ་ནི་འདུས་ཤིང་ཚོགས་ནས་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིས་བྱས་པའི་ཕྱིར། 25. ‘‘යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්තී’’ති (ම. නි. 3.25) වක්ඛමානත්තා සබුද්ධියං විපරිවත්තමානෙ එකජ්ඣං ගහෙත්වා, ‘‘තත්‍රා’’ති භගවතා වුත්තන්ති ආහ – ‘‘තත්‍රාති සත්තසු උච්ඡෙදවාදෙසු භුම්ම’’න්ති. උද්ධං සරන්ති උද්ධං ගතං සරන්තාති තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උද්ධං වුච්චතී’’තිආදි. සරන්තාති යත්ථ පත්ථෙන්ති න ලභන්ති, තං ජානන්තා. ආසත්තින්ති ආසීසනං. පෙච්චාති පරලොකෙ. වාණිජූපමා වියාති භවපරියාපන්නඵලවිසෙසාපෙක්ඛාය පටිපජ්ජනතො. සක්කායස්ස භයාති සන්තො කායොති සක්කායො, පරමත්ථතො විජ්ජමානො ධම්මසමූහොති කත්වා උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං, තතො භායනෙන. මා ඛීයි මා පරික්ඛයං අගමාසි. මා ඔසීදි මා හෙට්ඨා භස්සි. අබ්භන්ති ආකාසං මා උන්ද්‍රියි මා භිජ්ජිත්වා පති. ගද්දුලෙන බද්ධො ගද්දුලබද්ධො. දළ්හථම්භො විය ඛීලො විය ච සක්කායො දුම්මොචනීයතො. සා විය දිට්ඨිගතිකො තස්ස අනුපරිවත්තනතො. දණ්ඩකො විය දිට්ඨි ඡෙදනකරණාය අසමත්ථභාවකරණතො. රජ්ජු විය තණ්හා බන්ධනතො ච, ආරම්මණකරණවසෙන සමන්නාගමනවසෙන ච සම්බද්ධභාවතො. තෙන වුත්තං – ‘‘දිට්ඨිදණ්ඩකෙ පවෙසිතාය තණ්හාරජ්ජුයා’’ති. ༢༥. “དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་གང་དག་ཡོད་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཆད་པ་དང་། འཇིག་པ་དང་། མེད་པར་འགྱུར་བ་འདོགས་པ་”ཞེས་གསུངས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། རང་གི་བློ་ལ་ཡོངས་སུ་འཁོར་བ་དག་གཅིག་ཏུ་བཟུང་ནས། “དེ་ལ་”ཞེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ། “དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཆད་པར་སྨྲ་བ་བདུན་གྱི་གནས་སོ་”ཞེས་པའོ།། “གྱེན་དུ་རྒྱུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་གྱེན་དུ་སོང་བར་རྒྱུག་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ལ། “གྱེན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བརྗོད་དོ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “རྒྱུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་གང་དུ་རེ་བ་བྱེད་ཀྱང་མི་ཐོབ་པ་དེ་ཤེས་པ་རྣམས་སོ།། “མངོན་པར་ཞེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་རེ་བའོ།། “ཤི་འཕོས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུའོ།། “ཚོང་པ་དང་འདྲ་བར་”ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པར་གཏོགས་པའི་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་ལ་རེ་བས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “འཇིག་ཚོགས་ལ་འཇིགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོད་པའི་ལུས་ནི་འཇིག་ཚོགས་ཏེ། དོན་དམ་པར་ཡོད་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་སུ་བྱས་ནས་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལའོ། དེ་ལས་སྐྲག་པས་སོ།། “མ་ཟད་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་མ་གྱུར་ཅིག “མ་བྱིང་ཞིག་”ཅེས་པ་ནི་འོག་ཏུ་མ་ལྷུང་ཞིག “ནམ་མཁའ་”ཞེས་པ་ནི་དབྱིངས་སོ།། “མ་ཞིག་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི་གས་ནས་མ་ལྷུང་ཞིག “ཐག་པས་བཏགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཀོ་ཐག་གིས་བཏགས་པའོ།། ཀ་བ་བརྟན་པོ་ལྟ་བུ་དང་ཕུར་པ་ལྟ་བུ་ནི་འཇིག་ཚོགས་ཏེ་ཐར་བར་དཀའ་བའི་ཕྱིར། དེ་དང་འདྲ་བ་ནི་ལྟ་བ་ཅན་ཏེ་དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་ཕྱིར། དབྱུག་པ་ལྟ་བུ་ནི་ལྟ་བ་སྟེ་གཅོད་པར་བྱེད་མི་ནུས་པའི་དངོས་པོར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ཐག་པ་ལྟ་བུ་ནི་སྲེད་པ་སྟེ་འཆིང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་འབྲེལ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “ལྟ་བའི་དབྱུག་པ་ལ་བཅུག་པའི་སྲེད་པའི་ཐག་པས་སོ་”ཞེས་པའོ།། 26. භගවා අත්තනො දෙසනාවිලාසෙන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන (චතුචත්තාරීස අපරන්තකප්පිකවාදා තත්ථ තත්ථ අන්තොගධාති) උද්දෙසවසෙන පඤ්චෙව සඞ්ගහෙත්වා යථුද්දෙසං නිගමෙන්තො, ‘‘ඉමානෙව පඤ්චායතනානී’’ති [Pg.228] ආහ. තත්ථ දුක්ඛස්ස නිමිත්තභාවතො දිට්ඨිගතානං කාරණට්ඨෙන ආයතනත්ථොති වුත්තං – ‘‘ඉමානෙව පඤ්ච කාරණානී’’ති. සඤ්ඤීආදිවසෙන තීණි උච්ඡෙදවාදොති චත්තාරි භාජිතානි. ඉතරං පන දිට්ඨධම්මනිබ්බානං කුහිං පවිට්ඨං? සරූපතො අභාජිතත්තා යථාභාජිතෙසු වාදෙසු කත්ථ අන්තොගධන්ති පුච්ඡති. උද්දෙසෙ පන සරූපතො ගහිතමෙව, ‘‘දිට්ඨධම්මනිබ්බානං වා පනෙකෙ අභිවදන්තී’’ති. ඉතරො එකත්තසඤ්ඤීවාදෙ නානත්තසඤ්ඤීවාදෙ අන්තොගධන්ති දස්සෙන්තො ‘‘එකත්ත…පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති ආහ යථාසුඛඤ්චෙතං වුත්තං. පඨමො හි දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදො නානත්තසඤ්ඤීවාදෙ අන්තොගධො, ඉතරෙ චත්තාරො එකත්තසඤ්ඤීවාදෙ. ༢༦. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་གི་གསུང་གི་སྒེག་ཆོས་དང་གདུལ་བྱའི་བསམ་པའི་དབང་གིས་ (ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པའི་སྨྲ་བ་བཞི་བཅུ་རྩ་བཞི་པོ་དེ་དག་དེ་དང་དེར་འདུ་བའི་ཕྱིར་) བསྟན་པའི་དབང་གིས་ལྔ་ཉིད་བསྡུས་ནས་ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་མཇུག་སྡུད་པར། “སྐྱེ་མཆེད་ལྔ་པོ་འདི་དག་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ལྟ་བར་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུའི་དོན་གྱིས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དོན་ཏོ་ཞེས་གསུངས་པ། “རྒྱུ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ཉིད་དོ་”ཞེས་པའོ།། འདུ་ཤེས་ཡོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གསུམ་དང་ཆད་པར་སྨྲ་བ་སྟེ་བཞི་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།། གཞན་ཡང་ཚེ་འདིའི་མྱང་འདས་ནི་གང་དུ་ཞུགས་ཤེ་ན། རང་གི་ངོ་བོས་རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བའི་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་སྨྲ་བ་རྣམས་ལས་གང་དུ་འདུ་ཞེས་འདྲི་བའོ།། བསྟན་པ་ལ་ནི་རང་གི་ངོ་བོས་བཟུང་བ་ཉིད་དེ། “ཡང་ན་ཁ་ཅིག་ཚེ་འདིའི་མྱང་འདས་སུ་སྨྲའོ་”ཞེས་པའོ།། གཞན་ནི་གཅིག་ཏུ་འདུ་ཤེས་པར་སྨྲ་བ་དང་ཐ་དད་དུ་འདུ་ཤེས་པར་སྨྲ་བ་ལ་འདུ་བར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གཅིག་ཏུ་...ལྟ་བུར་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་བདེ་བར་བཤད་པ་འདིའོ།། ཚེ་འདིའི་མྱང་འདས་སུ་སྨྲ་བ་དང་པོ་ནི་ཐ་དད་དུ་འདུ་ཤེས་པར་སྨྲ་བ་ལ་འདུ་ལ། གཞན་བཞི་པོ་ནི་གཅིག་ཏུ་འདུ་ཤེས་པར་སྨྲ་བ་ལའོ།། 27. අතීතකොට්ඨාසසඞ්ඛාතන්ති අතීතං ඛන්ධකොට්ඨාසසඞ්ඛාතං පුබ්බන්තං. පුබ්බෙ නිවුත්ථධම්මවිසයා කප්පනා ඉධාධිප්පෙතා, තස්මා අතීතකාලවාචකො ඉධ පුබ්බසද්දො, රූපාදිඛන්ධවිනිමුත්තඤ්ච කප්පනාවත්ථු නත්ථි, අන්තසද්දො ච කොට්ඨාසවාචකො. තෙන වුත්තං ‘‘අතීතකොට්ඨාසසඞ්ඛාතං පුබ්බන්තං කප්පෙත්වා’’ති. ‘‘කප්පෙත්වා’’ති ච තස්මිං පුබ්බන්තෙ තණ්හායනාභිනිවිසානං සමත්ථනං පරිනිට්ඨාපනං වදති. සෙසම්පීති ‘‘පුබ්බන්තානුදිට්ඨී’’ති එවමාදිකං. පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරන්ති ‘‘අපරන්තානුදිට්ඨිනො’’තිආදීසු වුත්තප්පකාරං. එකෙකස්මිඤ්ච අත්තාති ආහිතො අහංමානො එත්ථාති කත්වා, ලොකොති ලොකියන්ති එත්ථ පුඤ්ඤපාපානි තබ්බිපාකා චාති කත්වා, තං තං ගහණවිසෙසං උපාදාය පඤ්ඤාපනං හොතීති ආහ – ‘‘රූපාදීසු අඤ්ඤතරං අත්තාති ච ලොකොති ච ගහෙත්වා’’ති. සබ්බදාභාවෙන සස්සතො. අමරො නිච්චො ධුවොති තස්සෙව වෙවචනානි. මරණාභාවෙන අමරො, උප්පාදාභාවෙන සබ්බකාලං වත්තනතො නිච්චො, ථිරට්ඨෙන විකාරාභාවෙන ධුවො, යථාහාතිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං නිද්දෙසපටිසම්භිදාපාළීහි විභාවෙති. අයඤ්ච අත්ථො ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති (පටි. ම. 1.130-131) ඉමිස්සා පඤ්චවිධාය සක්කායදිට්ඨියා වසෙන වුත්තො. ‘‘රූපවන්ත’’න්තිආදිකාය (පටි. ම. 1.130-131) පන පඤ්චදසවිධාය සක්කායදිට්ඨියා වසෙන චත්තාරො චත්තාරො ඛන්ධෙ, ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තදඤ්ඤං – ‘‘ලොකො’’ති පඤ්ඤපෙන්තීති අයම්පි අත්ථො ලබ්භති, තථා එකං ඛන්ධං, ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තදඤ්ඤෙ ‘‘ලොකො’’ති පඤ්ඤපෙන්තීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එසෙව නයොති ඉමිනා යථා ‘‘රූපාදීසු අඤ්ඤතරං අත්තාති [Pg.229] ච ලොකොති ච ගහෙත්වා සස්සතො…පෙ… ධුවො’’ති අත්ථො වුත්තො; එවං අසස්සතො අනිච්චො අධුවො උච්ඡිජ්ජති විනස්සති න හොති පරං මරණා; නිච්චො ච අනිච්චො ච නෙවනිච්චො නානිච්චොති එවමාදිමත්ථං අතිදිසති. ༢༧. “འདས་པའི་ཆ་ཤས་སུ་བགྲང་བ་”ཞེས་པ་ནི་འདས་པའི་ཕུང་པོའི་ཆ་ཤས་སུ་བགྲང་བའི་སྔོན་གྱི་མཐའོ།། སྔོན་གནས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཡུལ་ཅན་གྱི་རྟོག་པ་ནི་འདིར་འདོད་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་འདིར་སྔོན་གྱི་སྒྲ་ནི་འདས་པའི་དུས་སྟོན་པ་ཡིན་ལ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་ལས་གྲོལ་བའི་རྟོག་པའི་གཞི་ནི་མེད་དོ།། མཐའི་སྒྲ་ནི་ཆ་ཤས་སྟོན་པ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “འདས་པའི་ཆ་ཤས་སུ་བགྲང་བའི་སྔོན་གྱི་མཐའ་ལ་རྟོག་ནས་”ཞེས་པའོ།། “རྟོག་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་མཐའ་དེ་ལ་སྲེད་པ་དང་མངོན་པར་ཞེན་པ་རྣམས་སྒྲུབ་པ་དང་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་པ་ལ་བརྗོད་དོ།། “ལྷག་མའང་”ཞེས་པ་ནི་“སྔོན་གྱི་མཐར་ལྟ་བ་”ལ་སོགས་པ་འདི་ལྟ་བུའོ།། “སྔོན་བཤད་པའི་རྣམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་“ཕྱི་མའི་མཐར་ལྟ་བ་རྣམས་”ལ་སོགས་པ་ལས་བཤད་པའི་རྣམ་པའོ།། རེ་རེ་ལའང་བདག་ཅེས་ང་རྒྱལ་བཞག་པ་འདིར་ཡོད་པས་ན། འཇིག་རྟེན་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་སྟེ། འདིར་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་དང་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དག་ཡོད་པས་ན། འཛིན་པའི་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འདོགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ། “གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་བདག་དང་འཇིག་རྟེན་དུ་བཟུང་ནས་”ཞེས་པའོ།། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རྟག་པའོ།། མི་འཆི་བ་དང་། རྟག་པ་དང་། བརྟན་པ་ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ།། འཆི་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་མི་འཆི་བའོ།། སྐྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་འཇུག་པས་རྟག་པའོ།། བརྟན་པའི་དོན་གྱིས་འགྱུར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་བརྟན་པའོ།། “ཇི་སྐད་དུ་གསུངས་པ་”ལ་སོགས་པས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་དེ་ཉིད་ངེས་པར་བསྟན་པ་དང་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལུང་དག་གིས་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ།། དོན་འདི་ཡང་“གཟུགས་ལ་བདག་ཏུ་ལྟའོ།། ཚོར་བ་... འདུ་ཤེས་... འདུ་བྱེད་... རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་བདག་ཏུ་ལྟའོ་”ཞེས་པའི་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་རྣམ་པ་ལྔ་པོ་འདིའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། “གཟུགས་དང་ལྡན་པ་”ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་བཅོ་ལྔའི་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ནི་ཕུང་པོ་བཞི་བཞི་བདག་ཏུ་བཟུང་ནས། དེ་ལས་གཞན་པ་ནི་“འཇིག་རྟེན་ནོ་”ཞེས་འདོགས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདིའང་ཐོབ་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ཕུང་པོ་གཅིག་བདག་ཏུ་བཟུང་ནས། དེ་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ནི་“འཇིག་རྟེན་ནོ་”ཞེས་འདོགས་སོ་ཞེས་དེ་ལྟར་འདིར་དོན་བལྟ་བར་བྱའོ།། “ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་”ཞེས་པས་ནི་ཇི་ལྟར་“གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་བདག་དང་འཇིག་རྟེན་དུ་བཟུང་ནས་རྟག་པ་... བརྟན་པ་”ཞེས་དོན་བཤད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་མི་རྟག་པ་དང་། མི་བརྟན་པ་དང་། ཆད་པར་འགྱུར་བ་དང་། འཇིག་པར་འགྱུར་བ་དང་། ཤི་འཕོས་ནས་མི་འབྱུང་བ་དང་། རྟག་པ་དང་མི་རྟག་པ་ཉིད་དང་། རྟག་པའང་མ་ཡིན་མི་རྟག་པའང་མ་ཡིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ལ་མཚུངས་པར་སྦྱོར་རོ།། චත්තාරො සස්සතවාදාති ලාභීවසෙන තයො, තක්කීවසෙන එකොති එවං චත්තාරො. පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභී තිත්ථියො මන්දපඤ්ඤො අනෙකජාතිසතසහස්සමත්තං අනුස්සරති, මජ්ඣිමපඤ්ඤො දස සංවට්ටවිවට්ටකප්පානි, තික්ඛපඤ්ඤො චත්තාරීස සංවට්ටවිවට්ටකප්පානි, න තතො පරං. සො එවං අනුස්සරන්තො අත්තා ච ලොකො චාති අභිවදති. තක්කී පන තක්කපරියාහතං වීමංසානුචරිතං සයංපටිභානං සස්සතො අත්තා ච ලොකො චාති අභිවදති. තෙන වුත්තං – ‘‘ලාභීවසෙන තයො, තක්කීවසෙන එකොති එවං චත්තාරො සස්සතවාදා’’ති. එතෙනෙව ච අධිච්චසමුප්පත්තිකවාදො විය සස්සතවාදො කස්මා දුවිධෙන න විභත්තොති චෙ? පටික්ඛිත්තත්තාති දට්ඨබ්බං. “རྟག་པར་སྨྲ་བ་བཞི་”ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་གསུམ་དང་། རྟོག་གེའི་དབང་གིས་གཅིག་སྟེ་དེ་ལྟར་བཞིའོ།། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཤེས་པ་ཐོབ་པའི་མུ་སྟེགས་ཅན་ཤེས་རབ་བརྟུལ་པོས་ནི་སྐྱེ་བ་བརྒྱ་སྟོང་ཕྲག་མང་པོ་ཙམ་རྗེས་སུ་དྲན་ལ། ཤེས་རབ་འབྲིང་གིས་ནི་འཇིག་པ་དང་ཆགས་པའི་བསྐལ་པ་བཅུའོ།། ཤེས་རབ་རྣོན་པོས་ནི་འཇིག་པ་དང་ཆགས་པའི་བསྐལ་པ་བཞི་བཅུ་སྟེ། དེ་ལས་གཞན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། དེས་དེ་ལྟར་རྗེས་སུ་དྲན་བཞིན་དུ་བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནོ་ཞེས་མངོན་པར་སྨྲའོ།། རྟོག་གེ་པ་ནི་རྟོག་གེས་བརྟགས་ཤིང་དཔྱད་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་རང་གི་སྤོབས་པས་བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པའོ་ཞེས་མངོན་པར་སྨྲའོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “ཐོབ་པའི་དབང་གིས་གསུམ་དང་། རྟོག་གེའི་དབང་གིས་གཅིག་སྟེ་དེ་ལྟར་རྟག་པར་སྨྲ་བ་བཞིའོ་”ཞེས་པའོ།། འདི་ཉིད་ཀྱིས་རྒྱུ་མེད་པར་སྐྱེ་བར་སྨྲ་བ་བཞིན་དུ་རྟག་པར་སྨྲ་བ་ནི་ཅིའི་ཕྱིར་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་མ་ཕྱེ་ཞེ་ན། བཀག་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ།། එත්ථ ච, ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති වාදෙ අයමයුත්තතාවිභාවනා – යදි හි පරෙන පරිකප්පිතො අත්තා, ලොකො වා සස්සතො සියා, තස්ස නිබ්බිකාරතාය පුරිමරූපාවිජහනතො කස්සචි විසෙසාධානස්ස කාතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අහිතතො නිවත්තනත්ථං හිතෙ ච පටිපත්තිඅත්ථං උපදෙසො එව නිප්පයොජනො සියා සස්සතවාදිනො. කථං වා සො උපදෙසො පවත්තීයති විකාරාභාවතො; එවඤ්ච අත්තනො අජටාකාසස්ස විය දානාදිකිරියා හිංසාදිකිරියා ච න සම්භවති; තථා සුඛස්ස දුක්ඛස්ස ච අනුභවනනිබන්ධො එව සස්සතවාදිනො න යුජ්ජති කම්මබද්ධාභාවතො, ජාතිආදීනං අසම්භවතො කුතො විමොක්ඛො. අථ පන ධම්මමත්තං තස්ස උප්පජ්ජති චෙව විනස්සති ච, යස්ස වසෙනායං කිරියාදිවොහාරොති වදෙය්‍ය. එවම්පි පුරිමරූපාවිජහනෙන අවට්ඨිතස්ස අත්තනො ධම්මමත්තන්ති න සක්කා සම්භාවෙතුං; තෙ වා පනස්ස ධම්මා අවත්ථාභූතා තතො අඤ්ඤෙ වා සියුං අනඤ්ඤෙ වා, යදි අඤ්ඤෙ, න තාහි තස්ස උප්පන්නාහිපි කොචි විසෙසො අත්ථි. යො හි කරොති පටිසංවෙදෙති චවති උපපජ්ජති චාති ඉච්ඡිතං. තස්මා තදවත්ථො එව යථාවුත්තදොසො, කිඤ්ච ධම්මකප්පනාපි නිරත්ථකා සියා. අථ අනඤ්ඤෙ, උප්පාදවිනාසවන්තීහි අවත්ථාහි [Pg.230] අනඤ්ඤස්ස අත්තනො තාසං විය උප්පාදවිනාසසම්භවාපත්තිතො කුතො නිච්චතාවකාසො. තාසම්පි වා අත්තනො විය නිච්චතාති බන්ධනවිමොක්ඛානං අසම්භවො එවාති න යුජ්ජති එව සස්සතවාදො; න චෙත්ථ කොචි වාදී ධම්මානං සස්සතභාවෙ පරිසුද්ධං යුත්තිං වත්තුං සමත්ථො අත්ථි; යුත්තිරහිතඤ්ච වචනං න පණ්ඩිතානං චිත්තමාරාධෙතීති විඤ්ඤූහි ඡඩ්ඩිතො එවායං සස්සතවාදොති. འདིར་ "བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པའོ་" ཞེས་པའི་སྨྲ་བ་ལ་མི་རིགས་པ་ཉིད་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི། གལ་ཏེ་གཞན་གྱིས་བརྟགས་པའི་བདག་གམ་འཇིག་རྟེན་རྟག་པ་ཞིག་ཡིན་ན། དེ་ནི་འགྱུར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། སྔོན་གྱི་རང་བཞིན་མི་གཏོང་བའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་གང་ཡང་བསྐྱེད་པར་མི་ནུས་པས། མི་ཕན་པ་ལས་བཟློག་པ་དང་ཕན་པ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དུ་གདམས་ངག་བྱེད་པ་ཉིད་རྟག་པར་སྨྲ་བ་ལ་དོན་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན་འགྱུར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་གདམས་ངག་དེ་ཇི་ལྟར་འཇུག་པར་འགྱུར། དེ་ལྟ་ན་ནམ་མཁའ་ལ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་དང་འཚེ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་མི་སྲིད་པ་བཞིན་དུ་བདག་ལའང་མི་སྲིད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་རྟག་པར་སྨྲ་བ་ལ་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བའི་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱང་མི་རིགས་ཏེ། ལས་ཀྱིས་བཅིངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་མི་སྲིད་པས་ཐར་པ་གང་ལས་འབྱུང་། ཅི་སྟེ་བདག་དེའི་ཆོས་ཙམ་ཞིག་སྐྱེ་ཞིང་འཇིག་པ་ཡོད་ལ། དེའི་དབང་གིས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཐ་སྙད་འདི་འཇུག་གོ་ཞེས་སྨྲ་ན། དེ་ལྟ་ནའང་སྔོན་གྱི་རང་བཞིན་མ་བཏང་བར་གནས་པའི་བདག་གི་ཆོས་ཙམ་ཞིག་ཡིན་པར་བསམ་པར་མི་ནུས་སོ། །ཡང་ན་གནས་སྐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཆོས་དེ་དག་བདག་དེ་ལས་གཞན་ཞིག་གམ་གཞན་མ་ཡིན་པ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར། གལ་ཏེ་གཞན་ཡིན་ན། ཆོས་དེ་དག་སྐྱེས་པས་ཀྱང་བདག་ལ་ཁྱད་པར་གང་ཡང་མེད་དེ། གང་ཞིག་བྱེད་པ་དང་། མྱོང་བ་དང་། འཆི་འཕོ་བ་དང་། སྐྱེ་བ་ལེན་པ་ནི་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གནས་སྐབས་དེ་ཉིད་ལ་བཤད་མ་ཐག་པའི་སྐྱོན་ཡོད་དོ། །གཞན་ཡང་ཆོས་སུ་བརྟག་པ་ཉིད་ཀྱང་དོན་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །ཅི་སྟེ་གཞན་མ་ཡིན་ན། སྐྱེ་འཇིག་དང་ལྡན་པའི་གནས་སྐབས་རྣམས་དང་གཞན་མ་ཡིན་པའི་བདག་ལའང་གནས་སྐབས་དེ་དག་བཞིན་དུ་སྐྱེ་འཇིག་འབྱུང་བར་འགྱུར་བས་རྟག་པའི་གོ་སྐབས་གང་ལས་ཡོད། ཡང་ན་གནས་སྐབས་དེ་དག་ལའང་བདག་བཞིན་དུ་རྟག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས་བཅིངས་པ་དང་ཐར་པ་མི་སྲིད་པ་ཉིད་དོ། །དེས་ན་རྟག་པར་སྨྲ་བ་ནི་མི་རིགས་པ་ཉིད་དོ། །འདིར་སྨྲ་བ་པོ་སུ་ཡང་ཆོས་རྣམས་རྟག་པ་ཉིད་ལ་རིགས་པ་རྣམ་པར་དག་པ་སྨྲ་བར་ནུས་པ་མེད་དོ། །རིགས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཚིག་གིས་ནི་མཁས་པའི་ཡིད་མགུ་བར་མི་བྱེད་པས། རྟག་པར་སྨྲ་བ་འདི་ནི་ཤེས་ལྡན་རྣམས་ཀྱིས་རྣམ་པར་སྤངས་པ་ཉིད་དོ། ། සත්ත උච්ඡෙදවාදාති එත්ථ තෙ සරූපමත්තතො හෙට්ඨා දස්සිතා එව, තත්ථ ද්වෙ ජනා උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හන්ති ලාභී ච අලාභී ච. තත්ථ ලාභී නාම දිබ්බචක්ඛුඤාණලාභී දිබ්බෙන චක්ඛුනා අරහතො චුතිං දිස්වා උපපත්තිං අපස්සන්තො. යො වා පුථුජ්ජනානම්පි චුතිමත්තමෙව දට්ඨුං සක්කොති, පුබ්බයොගාභාවෙන පරිකම්මාකරණෙන වා උපපාතං දට්ඨුං න සක්කොති. සො ‘‘තත්ථ තත්ථෙව අත්තා උච්ඡිජ්ජතී’’ති උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති. අලාභී – ‘‘කො පරලොකං ජානාති, එත්තකො ජීවවිසයො, යාව ඉන්ද්‍රියගොචරො’’ති අත්තනො ධීතුයා හත්ථග්ගණ්හනකරාජා විය කාමසුඛගිද්ධතාය වා, ‘‘යථා රුක්ඛපණ්ණානි රුක්ඛතො පතිතානි න පටිසන්ධියන්ති, එවං සබ්බෙපි සත්තා අප්පටිසන්ධිකමරණමෙව ගච්ඡන්ති, ජලබුබ්බුළකූපමා සත්තා’’ති තක්කමත්තවසෙන වා උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති. තත්ථ යං හෙට්ඨා වුත්තං – ‘‘මනුස්සත්තභාවෙ කාමාවචරදෙවත්තභාවෙ රූපාවචරදෙවත්තභාවෙ චතුබ්බිධඅරූපත්තභාවෙ චවිත්වා සත්තස්ස උච්ඡෙදපඤ්ඤාපනවසෙන සත්ත උච්ඡෙදවාදා කථිතා’’ති. තත්ථ යුත්තං තාව පුරිමෙසු තීසු වාදෙසු ‘‘කායස්ස භෙදා’’ති වුත්තං; පඤ්චවොකාරභවපරියාපන්නං අත්තභාවං ආරබ්භ පවත්තත්තා තෙසං වාදානං, න යුත්තං චතුවොකාරභවපරියාපන්නං අත්තභාවං නිස්සාය පවත්තෙසු චතුත්ථාදීසු චතූසු වාදෙසු, ‘‘කායස්ස භෙදා’’ති වුත්තං. න හි අරූපීනං කායො අත්ථීති? සච්චමෙතං, රූපභවෙ පවත්තවොහාරෙනෙව දිට්ඨිගතිකො අරූපභවෙපි කායවොහාරමාරොපෙත්වා ආහ ‘‘කායස්ස භෙදා’’ති. යථා දිට්ඨිගතිකෙහි දිට්ඨියො පඤ්ඤත්තා, තථෙව භගවා දස්සෙසීති. අරූපකායභාවතො වා ඵස්සාදිධම්මසමූහභූතෙ අරූපත්තභාවෙ කායනිද්දෙසො දට්ඨබ්බො. "ཆད་པར་སྨྲ་བ་བདུན་" ཞེས་པ་ལ། དེ་དག་གི་རང་བཞིན་ཙམ་ནི་འོག་ཏུ་བསྟན་ཟིན་ཏོ། །དེ་ལ་གང་ཟག་གཉིས་ཀྱིས་ཆད་པར་ལྟ་བ་འཛིན་ཏེ། ཐོབ་པ་དང་མ་ཐོབ་པའོ། །དེ་ལ་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་སྟེ། ལྷའི་མིག་གིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་འཆི་འཕོ་བ་མཐོང་ནས་སྐྱེ་བ་མ་མཐོང་བའོ། །ཡང་ན་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་བ་ཙམ་མཐོང་ནུས་ཀྱང་། སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་མེད་པའམ་སྔོན་འགྲོའི་ལས་མ་བྱས་པས་སྐྱེ་བ་མཐོང་མི་ནུས་པའོ། །དེས་ "བདག་ནི་དེ་དང་དེར་ཆད་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་ཆད་པར་ལྟ་བ་འཛིན་ཏོ། །མ་ཐོབ་པ་ནི། "འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་སུས་ཤེས། སྲོག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་ནི་འདི་ཙམ་ཞིག་སྟེ། དབང་པོའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཇི་ཙམ་པ་བཞིན་ནོ་" ཞེས་རང་གི་བུ་མོའི་ལག་པ་ནས་འཛིན་པའི་རྒྱལ་པོ་བཞིན་དུ་འདོད་པའི་བདེ་བ་ལ་ཆགས་པས་སམ། "ཇི་ལྟར་ཤིང་ལོ་རྣམས་ཤིང་ལས་ལྷུང་ནས་ཡང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པ་བཞིན་དུ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཡང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པར་འཆི་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ཆུའི་ཆུ་བུར་དང་འདྲའོ་" ཞེས་རྟོག་གེ་ཙམ་གྱི་དབང་གིས་ཆད་པར་ལྟ་བ་འཛིན་ཏོ། །དེ་ལ་འོག་ཏུ་བཤད་པ་ནི། "མིའི་ལུས་དང་། འདོད་པ་ན་སྤྱོད་པའི་ལྷའི་ལུས་དང་། གཟུགས་ན་སྤྱོད་པའི་ལྷའི་ལུས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ལུས་རྣམ་པ་བཞི་ལས་འཆི་འཕོས་ནས་སེམས་ཅན་ཆད་པར་གདགས་པའི་དབང་གིས་ཆད་པར་སྨྲ་བ་བདུན་གསུངས་སོ་" ཞེས་པའོ། །དེ་ལ་སྔ་མ་གསུམ་གྱི་སྨྲ་བ་ལ། "ལུས་ཞིག་ནས་" ཞེས་གསུངས་པ་ནི་རིགས་ཏེ། ཕུང་པོ་ལྔ་པའི་སྲིད་པར་གཏོགས་པའི་ལུས་ལ་བརྟེན་ནས་སྨྲ་བ་དེ་དག་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཕུང་པོ་བཞི་པའི་སྲིད་པར་གཏོགས་པའི་ལུས་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་བཞི་པ་ལ་སོགས་པའི་སྨྲ་བ་བཞི་ལ། "ལུས་ཞིག་ནས་" ཞེས་གསུངས་པ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། གཟུགས་མེད་པ་རྣམས་ལ་ལུས་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེ་ན། འདི་ནི་བདེན་ཏེ། གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་ལ་གྲགས་པའི་ཐ་སྙད་ཉིད་ཀྱིས་<ལྟ་བ་པོས་>གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་ལའང་ལུས་ཀྱི་ཐ་སྙད་བཏགས་ནས་ "ལུས་ཞིག་ནས་" ཞེས་སྨྲས་སོ། །ལྟ་བ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ལྟ་བ་ཇི་ལྟར་བཏགས་པ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་ལྟར་བསྟན་ཏོ། །ཡང་ན་གཟུགས་མེད་པའི་ལུས་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རམ། རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་སུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་མེད་པའི་ལུས་ལ་ལུས་ཀྱི་སྒྲས་བསྟན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། එත්ථාහ – ‘‘කාමාවචරදෙවත්තභාවාදිනිරවසෙසවිභවපතිට්ඨාපකානං දුතියවාදාදීනං යුත්තො අපරන්තකප්පිකභාවො අනාගතද්ධවිසයත්තා තෙසං [Pg.231] වාදානං; න පන දිට්ඨිගතික-පච්චක්ඛභූත-මනුස්සත්තභාව-සමුච්ඡෙදපතිට්ඨාපකස්ස පඨමවාදස්ස පච්චුප්පන්නවිසයත්තා’’ති. යදි එවං යථා හි දුතියාදිවාදානං, පුරිමපුරිමවාදසඞ්ගහිතස්සෙව අත්තනො උත්තරුත්තරභවොපපත්තියා සමුච්ඡෙදනතො යුජ්ජති අපරන්තකප්පිකතා, තථා ච ‘‘නො ච ඛො, භො, අයං අත්තා එත්තාවතා සම්මා සමුච්ඡින්නො හොතී’’තිආදි වුත්තං. එවං අනාගතස්සෙව මනුස්සත්තභාවසමුච්ඡෙදස්ස අධිප්පෙතත්තා පඨමවාදස්සපි අපරන්තකප්පිකතා යුජ්ජති. එවං සබ්බස්සපි පුබ්බන්තතො ආගතස්ස උච්ඡෙදපඤ්ඤාපනවසෙන ඉධ පුබ්බන්තකප්පිකෙසු දෙසනා ගතා. එතෙ උච්ඡෙදවාදා හෙට්ඨා අපරන්තකප්පිකෙසු දෙසනා ගතා. එතෙ උච්ඡෙදවාදා හෙට්ඨා අපරන්තකප්පිකෙසු තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජති, න තතො උද්ධං පවත්ති අත්ථීති දස්සනත්ථං වුත්තා. ජලබුබ්බුළකූපමා හි සත්තාති තස්ස ලද්ධි. འདིར་བཤད་པ་ནི། "འདོད་པ་ན་སྤྱོད་པའི་ལྷའི་ལུས་ལ་སོགས་པ་མ་ལུས་པར་འཇིག་པ་ལ་གནས་པའི་སྨྲ་བ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི། མ་འོངས་པའི་དུས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ཅན་གྱི་སྨྲ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་ཉིད་དུ་རིགས་ལ། ལྟ་བ་པོའི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་མིའི་ལུས་ཆད་པར་གནས་པའི་སྨྲ་བ་དང་པོ་ནི་ད་ལྟར་བའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེ་ན། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། སྨྲ་བ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བཞིན་དུ། སྔ་མ་སྔ་མའི་སྨྲ་བས་བསྡུས་པའི་བདག་ཉིད་ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་སྐྱེ་བ་ལེན་པ་ལས་ཆད་པའི་ཕྱིར་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་ཉིད་དུ་རིགས་ཏེ། དེ་ལྟར་ཡང་ "ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག་ བདག་འདི་ནི་འདི་ཙམ་གྱིས་ཀུན་ཏུ་ཆད་པར་མི་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་མ་འོངས་པ་ཉིད་ཀྱི་མིའི་ལུས་ཆད་པ་འདོད་པའི་ཕྱིར་སྨྲ་བ་དང་པོ་ལའང་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་ཉིད་དུ་རིགས་སོ། །དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྔོན་གྱི་མཐའ་ལས་འོངས་པའི་ཆད་པར་གདགས་པའི་དབང་གིས་འདིར་སྔོན་གྱི་མཐར་རྟོག་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་བསྟན་ཏོ། །ཆད་པར་སྨྲ་བ་འདི་དག་ནི་འོག་ཏུ་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་བསྟན་ཏོ། །ཆད་པར་སྨྲ་བ་འདི་དག་ནི་འོག་ཏུ་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་རྣམས་སུ་དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་ཆད་པར་འགྱུར་གྱི། དེ་ལས་གཞན་དུ་འཇུག་པ་མེད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །"སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ཆུའི་ཆུ་བུར་དང་འདྲའོ་" ཞེས་པ་ནི་ཁོའི་གྲུབ་པའི་མཐའ་ཡིན་ནོ། ། ඉධාති පුබ්බන්තකප්පිකෙසු. ඉධෙව මනුස්සත්තභාවාදිකෙ උච්ඡිජ්ජති විනට්ඨවිනාසවසෙන. එවං අනාගතෙ අනුප්පත්තිදස්සනපරානං උච්ඡෙදවාදානං අපරන්තකප්පිකෙසු ගහණං; පුබ්බන්තතො පන ආගතස්ස අත්තනො ඉධෙව උච්ඡෙදදස්සනපරානං පුබ්බන්තකප්පිකෙසු ගහණං. ඉතො පරං න ගච්ඡතීති පන ඉදං අත්ථතො ආපන්නස්ස අත්ථස්ස දස්සනං. සත්තෙසු සඞ්ඛාරෙසු ච එකච්චසස්සතන්ති පවත්තො එකච්චසස්සතවාදො. සො පන බ්‍රහ්මකායික-ඛිඩ්ඩාපදොසික-මනොපදොසිකත්තභාවතො චවිත්වා ඉධාගතානං තක්කිනො ච උප්පජ්ජනවසෙන චතුබ්බිධොති ආහ ‘‘චත්තාරො එකච්චසස්සතවාදා’’ති. ‘‘සඞ්ඛාරෙකච්චසස්සතිකා’’ති ඉදං තෙහි සස්සතභාවෙන ගය්හමානානං ධම්මානං යථාසභාවදස්සනවසෙන වුත්තං, න පනෙකච්චසස්සතිකමතදස්සනවසෙන. තස්ස හි සස්සතාභිමතං අසඞ්ඛතමෙවාති ලද්ධි. තථා හි වුත්තං (දී. නි. 1.49) බ්‍රහ්මජාලෙ – ‘‘චිත්තන්ති වා මනොති වා විඤ්ඤාණන්ති වා අයං අත්තා නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සතී’’ති. න හි යස්ස භාවස්ස පච්චයෙහි අභිසඞ්ඛතභාවං පටිජානාති; තස්සෙව නිච්චධුවාදිභාවො අනුම්මත්තකෙන න සක්කා පටිඤ්ඤාතුං. එතෙන, ‘‘උප්පාදවයධුවතායුත්තභාවා සියා නිච්චා, සියා අනිච්චා, සියා න වත්තබ්බා’’තිආදිනා පවත්තස්ස සත්තභඞ්ගවාදස්ස අයුත්තතා විභාවිතා හොති. "འདིར་" ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་མཐར་རྟོག་པ་རྣམས་ལའོ། །འདི་ཉིད་དུ་མིའི་ལུས་ལ་སོགས་པ་ཞིག་ཅིང་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། །དེ་ལྟར་མ་འོངས་པ་ལ་ཡང་མི་སྐྱེ་བར་ལྟ་བ་ལ་གཞོལ་བའི་ཆད་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་ནི་ཕྱི་མའི་མཐར་རྟོག་པ་རྣམས་སུ་བསྡུས་ལ། སྔོན་གྱི་མཐའ་ལས་འོངས་པའི་བདག་ཉིད་འདི་ཉིད་དུ་ཆད་པར་ལྟ་བ་ལ་གཞོལ་བ་རྣམས་ནི་སྔོན་གྱི་མཐར་རྟོག་པ་རྣམས་སུ་བསྡུས་སོ། །"འདི་ལས་ཕ་རོལ་ཏུ་མི་འགྲོའོ་" ཞེས་པ་ནི་དོན་གྱིས་ཐོབ་པའི་དོན་བསྟན་པའོ། །སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ཁ་ཅིག་རྟག་པའོ་ཞེས་འཇུག་པ་ནི་ཁ་ཅིག་རྟག་པར་སྨྲ་བའོ། །དེ་ནི་ཚངས་པའི་རིས་དང་། རྩེད་མོས་ཉམས་པ་དང་། ཡིད་ཀྱིས་ཉམས་པའི་ལུས་ལས་འཆི་འཕོས་ནས་འདིར་འོངས་པ་རྣམས་དང་། རྟོག་གེ་པ་རྣམས་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་བཞི་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "ཁ་ཅིག་རྟག་པར་སྨྲ་བ་བཞི་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"འདུ་བྱེད་ཁ་ཅིག་རྟག་པར་སྨྲ་བ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་དེ་དག་གིས་རྟག་པའི་དངོས་པོར་འཛིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། ཁ་ཅིག་རྟག་པར་སྨྲ་བའི་འདོད་པ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཁོའི་རྟག་པར་འདོད་པ་ནི་འདུས་མ་བྱས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་མདོ་ལས་གསུངས་ཏེ། "སེམས་ཞེས་བྱ་བའམ། ཡིད་ཅེས་བྱ་བའམ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་བདག་སྟེ། རྟག་པ། བརྟན་པ། ཐེར་ཟུག་པ། མི་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན། ལོ་བརྒྱ་སྟོང་དུ་དེ་ལྟ་ཉིད་དུ་གནས་པའོ་" ཞེས་སོ། །དངོས་པོ་གང་ཞིག་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་གྱིས་མངོན་པར་འདུས་བྱས་པ་ཉིད་དུ་ཁས་ལེན་ན། དེ་ཉིད་རྟག་པ་དང་བརྟན་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དུ་སྨྱོན་པ་མ་གཏོགས་པས་ཁས་ལེན་པར་མི་ནུས་སོ། །འདིས་ནི། "སྐྱེ་འཇིག་དང་བརྟན་པ་དང་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་ནི་ལ་ལ་རྟག་པ། ལ་ལ་མི་རྟག་པ། ལ་ལ་བརྗོད་དུ་མེད་པའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་འཇུག་པའི་ཚུལ་བདུན་དུ་སྨྲ་བའི་མི་རིགས་པ་ཉིད་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ། ། තත්ථායං [Pg.232] (දී. නි. ටී. 1.38) අයුත්තතාවිභාවනා – යදි, ‘‘යෙන සභාවෙන යො ධම්මො අත්ථීති වුච්චති, තෙනෙව සභාවෙන සො ධම්මො නත්ථී’’තිආදිනා වුච්චෙය්‍ය, සියා අනෙකන්තවාදො; අථ අඤ්ඤෙන, සියා න අනෙකන්තවාදො; න චෙත්ථ දෙසන්තරාදිසම්බද්ධභාවො යුත්තො වත්තුං තස්ස සබ්බලොකසිද්ධත්තා විවාදාභාවතො. යෙ පන වදන්ති – ‘‘යථා සුවණ්ණඝටෙ මකුටෙ කතෙ ඝටභාවො නස්සති, මකුටභාවො උප්පජ්ජති, සුවණ්ණභාවො තිට්ඨතියෙව, එවං සබ්බභාවානං කොචි ධම්මො නස්සති, කොචි උප්පජ්ජති, සභාවො පන තිට්ඨතී’’ති. තෙ වත්තබ්බා – කිං තං සුවණ්ණං, යං ඝටෙ මකුටෙ ච අවට්ඨිතං? යදි රූපාදි, සො සද්දො විය අනිච්චො, අථ රූපාදිසමූහො, සමූහො නාම සම්මුතිමත්තං. තස්ස වොහාරමත්තස්ස අත්ථිතා නත්ථිතා නිච්චතා වා න වත්තබ්බා. තස්ස පරමත්ථසභාවෙන අනුපලබ්භනතොති අනෙකන්තවාදො න සියා. ධම්මා ච ධම්මිතො අඤ්ඤෙ වා සියුං අනඤ්ඤෙ වා. යදි අඤ්ඤෙ, න තෙසං අනිච්චතාය ධම්මී අනිච්චො අඤ්ඤත්තා. න හි රූපා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං අඤ්ඤත්තා, න ච රූපෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණසද්දො හොති; කිඤ්ච ධම්මකප්පනාපි නිරත්ථිකා සියා ධම්මිනො නිච්චානිච්චතාය අසිජ්ඣනතො අථ අනඤ්ඤෙ; උප්පාදවිනාසවන්තෙහි අනඤ්ඤස්ස ධම්මිනො තෙසං විය උප්පාදවිනාසසබ්භාවතො කුතො නිච්චතාවකාසො, තෙසම්පි වා ධම්මිනො විය නිච්චතාපත්ති සියා. අපිච නිච්චානිච්චනවත්තබ්බරූපො අත්තා ච ලොකො ච පරමත්ථතො විජ්ජමානතාපටිජානනතො යථා නිච්චාදීනං අඤ්ඤතරං රූපං, යථා වා දීපාදයො. න හි දීපාදීනං උදයබ්බයසභාවානං නිච්චානිච්චනවත්තබ්බසභාවතා සක්කා වත්තුං ජීවස්ස නිච්චාදීසු අඤ්ඤතරං රූපං වියාති එවං සත්තභඞ්ගස්ස විය සෙසභඞ්ගානම්පි අසම්භවොයෙවාති සත්තභඞ්ගවාදස්ස අයුත්තතා වෙදිතබ්බාති. དེ་ལ་འདི་ནི་མི་རིགས་པ་ཉིད་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། གལ་ཏེ། "རང་བཞིན་གང་གིས་ཆོས་གང་ཡོད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པ་དེ། རང་བཞིན་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཆོས་དེ་མེད་དོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་སྨྲ་ན། མཐའ་གཅིག་ཏུ་མ་ངེས་པར་སྨྲ་བར་འགྱུར་རོ། །ཅི་སྟེ་གཞན་གྱིས་ན། མཐའ་གཅིག་ཏུ་མ་ངེས་པར་སྨྲ་བར་མི་འགྱུར་རོ། །འདིར་ཡུལ་གཞན་ལ་སོགས་པ་དང་འབྲེལ་བའི་དངོས་པོ་སྨྲ་བར་མི་རིགས་ཏེ། དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལ་གྲུབ་པས་རྩོད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །གང་དག་སྨྲ་བ། "ཇི་ལྟར་གསེར་གྱི་བུམ་པ་ལས་ཅོད་པན་བྱས་པ་ན། བུམ་པའི་དངོས་པོ་འཇིག་ཅིང་ཅོད་པན་གྱི་དངོས་པོ་སྐྱེ་ལ། གསེར་གྱི་དངོས་པོ་ནི་གནས་པ་ཉིད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཡང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པར་འཆི་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་ཆུའི་ཆུ་བུར་དང་འདྲའོ་" ཞེས་སྨྲ་བ་དེ་དག་ལ། འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་པར་བྱ་སཏེ། བུམ་པ་དང་ཅོད་པན་གཉིས་ཀ་ལ་གནས་པའི་གསེར་དེ་གང་ཞིག་ཡིན། གལ་ཏེ་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཡིན་ན། དེ་ནི་སྒྲ་བཞིན་དུ་མི་རྟག་པ་ཡིན་ལ། ཅི་སྟེ་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་པ་ཡིན་ན། ཚོགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཙམ་མོ། །ཐ་སྙད་ཙམ་དེ་ལ་ཡོད་པ་ཉིད་དམ། མེད་པ་ཉིད་དམ། རྟག་པ་ཉིད་དུ་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ། །དེ་ནི་དོན་དམ་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་མི་དམིགས་པའི་ཕྱིར་མཐའ་གཅིག་ཏུ་མ་ངེས་པར་སྨྲ་བར་མི་འགྱུར་རོ། །ཆོས་རྣམས་དང་ཆོས་ཅན་ནི་གཞན་ཞིག་གམ་གཞན་མ་ཡིན་པ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར། གལ་ཏེ་གཞན་ཡིན་ན། ཆོས་དེ་དག་མི་རྟག་པས་ཆོས་ཅན་མི་རྟག་པར་མི་འགྱུར་ཏེ། གཞན་ཡིན་པའི་ཕིྱར་རོ། །གཟུགས་ལས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གཞན་ཡིན་པ་མ་གཏོགས་པས། གཟུགས་ལ་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་སྒྲ་མི་འཇུག་པ་བཞིན་ནོ། །གཞན་ཡང་ཆོས་སུ་བརྟག་པ་ཉིད་ཀྱང་དོན་མེད་པར་འགྱུར་ཏེ། ཆོས་ཅན་རྟག་པ་དང་མི་རྟག་པ་ཉིད་དུ་མ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཅི་སྟེ་གཞན་མ་ཡིན་ན། སྐྱེ་འཇིག་དང་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་གཞན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཅན་ལའང་ཆོས་དེ་དག་བཞིན་དུ་སྐྱེ་འཇིག་ཡོད་པར་འགྱུར་བས་རྟག་པའི་གོ་སྐབས་གང་ལས་ཡོད། ཡང་ན་ཆོས་དེ་དག་ལའང་ཆོས་ཅན་བཞིན་དུ་རྟག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །གཞན་ཡང་རྟག་པ་དང་མི་རྟག་པ་བརྗོད་དུ་མེད་པའི་རང་བཞིན་གྱི་བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་དོན་དམ་པར་ཡོད་པར་ཁས་ལེན་པའི་ཕྱིར། རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན་སྒྲོན་མེ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །སྒྲོན་མེ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་འཇིག་གི་རང་བཞིན་ཅན་རྣམས་ལ། རྟག་པ་དང་མི་རྟག་པ་བརྗོད་དུ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་དུ་བརྗོད་པར་མི་ནུས་ཏེ། སྲོག་ནི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་བ་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ཚུལ་བདུན་དུ་སྨྲ་བ་བཞིན་དུ་ཚུལ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་མི་སྲིད་པ་ཉིད་དེ། ཚུལ་བདུན་དུ་སྨྲ་བའི་མི་རིགས་པ་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ། ། එත්ථ ච, ‘‘ඉස්සරො නිච්චො, අඤ්ඤෙ සත්තා අනිච්චා’’ති එවං පවත්තවාදා සත්තෙකච්චසස්සතවාදා; සෙය්‍යථාපි ඉස්සරවාදාදයො. ‘‘පරමාණවො නිච්චා ධුවා, ද්විඅණුකාදයො අනිච්චා’’ති එවං පවත්තවාදා සඞ්ඛාරෙකච්චසස්සතවාදා; සෙය්‍යථාපි කණාදවාදාදයො. නනු ච ‘‘එකච්චෙ ධම්මා සස්සතා, එකච්චෙ [Pg.233] අසස්සතා’’ති; එතස්මිං වාදෙ චක්ඛාදීනං අසස්සතතාසන්නිට්ඨානං යථාසභාවාවබොධො එව, තයිදං කථං මිච්ඡාදස්සනන්ති, කො එවමාහ – ‘‘චක්ඛාදීනං අසස්සතභාවසන්නිට්ඨානං මිච්ඡාදස්සන’’න්ති? අසස්සතෙසුයෙව පන කෙසඤ්චි ධම්මානං සස්සතභාවාභිනිවෙසො ඉධ මිච්ඡාදස්සනං; තෙන පන එකවාරෙ පවත්තමානෙන චක්ඛාදීනං අසස්සතභාවාවබොධො විදූසිතො සංසට්ඨභාවතො; විසසංසට්ඨො විය සප්පිමණ්ඩො සකිච්චකාරණාසමත්තතාය සම්මාදස්සනපක්ඛෙ ඨපෙතබ්බතං නාරහති. අථ වා අසස්සතභාවෙන නිච්ඡිතාපි චක්ඛුආදයො සමාරොපිතජීවසභාවා එව දිට්ඨිගති කෙහි ගය්හන්තීති තදවබොධස්ස මිච්ඡාදස්සනභාවො න සක්කා නිවාරෙතුං. තථා හි වුත්තං බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.49) – ‘‘චක්ඛුන්ති වා…පෙ… කායොති වා අයං මෙ අත්තා’’තිආදි. එවඤ්ච කත්වා අසඞ්ඛතාය සඞ්ඛතාය ච ධාතුයා වසෙන යථාක්කමං එකච්චෙ ධම්මා සස්සතා; එකච්චෙ අසස්සතාති එවං පවත්තො විභජ්ජවාදොපි එකච්චසස්සතවාදො ආපජ්ජතීති එවංපකාරා චොදනා අනොකාසා හොති අවිපරීතධම්මසභාවසම්පටිපත්තිභාවතො. འདི་ལ་“དབང་ཕྱུག་ནི་རྟག་པ་ཡིན། སེམས་ཅན་གཞན་རྣམས་ནི་མི་རྟག་པ་ཡིན།”ཞེས་འདི་ལྟར་སྨྲ་བ་ནི་སེམས་ཅན་རྟག་མི་རྟག་ཕྱེད་མར་སྨྲ་བ་སྟེ། དཔེར་ན་དབང་ཕྱུག་ཏུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ།། “རྡུལ་ཕྲན་རྣམས་ནི་རྟག་ཅིང་བརྟན་པ་ཡིན། རྡུལ་གཉིས་འདུས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མི་རྟག་པ་ཡིན།”ཞེས་འདི་ལྟར་སྨྲ་བ་ནི་འདུ་བྱེད་རྟག་མི་རྟག་ཕྱེད་མར་སྨྲ་བ་སྟེ། དཔེར་ན་གཟེགས་ཟན་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ།། “ཆོས་ཁ་ཅིག་ནི་རྟག་པ་ཡིན། ཆོས་ཁ་ཅིག་ནི་མི་རྟག་པ་ཡིན།”ཞེས་བྱ་བའི་སྨྲ་བ་འདི་ལ། མིག་ལ་སོགས་པ་མི་རྟག་པར་ངེས་པ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པ་ཉིད་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ལྟ་ན་འདི་ཇི་ལྟར་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞེ་ན། སུ་ཞིག་གིས་“མིག་ལ་སོགས་པ་མི་རྟག་པའི་དངོས་པོར་ངེས་པ་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བའོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་སྨྲས་སམ། འོན་ཀྱང་མི་རྟག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་ཁ་ཅིག་ལ་རྟག་པའི་དངོས་པོར་མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་འདིར་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟ་ནའང་ཐེངས་གཅིག་ལ་འཇུག་པ་དེས། མིག་ལ་སོགས་པ་མི་རྟག་པར་རྟོགས་པ་ནི་འདྲེས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཉམས་པར་བྱས་ཏེ། དུག་དང་འདྲེས་པའི་མར་གྱི་སྙིང་པོ་བཞིན་དུ་རང་གི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་རྒྱུ་མ་ཚང་བའི་ཕྱིར། ཡང་དག་པར་ལྟ་བའི་ཕྱོགས་སུ་གཞག་པར་མི་འོས་སོ།། ཡང་ན། མིག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་མི་རྟག་པའི་དངོས་པོར་ངེས་པར་བྱས་ཀྱང་། ལྟ་བར་སོང་བ་ཁ་ཅིག་གིས་སྲོག་གི་རང་བཞིན་དུ་སྒྲོ་བཏགས་ནས་འཛིན་པའི་ཕྱིར། དེ་རྟོགས་པ་ལ་ལོག་པར་ལྟ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་ནི་བཟློག་པར་མི་ནུས་སོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་མདོ་ལས། “མིག་གམ། །ལུས་ཀྱི་བར་དུ་འདི་ནི་བདག་གོ།”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟ་བུའོ།། དེ་ལྟར་བྱས་ནས། འདུས་མ་བྱས་པ་དང་འདུས་བྱས་ཀྱི་དབྱིངས་ཀྱི་དབང་གིས་གོ་རིམ་བཞིན། ཆོས་ཁ་ཅིག་ནི་རྟག་པ་དང་། ཆོས་ཁ་ཅིག་ནི་མི་རྟག་པ་ཞེས་འདི་ལྟར་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་སྨྲ་བའང་རྟག་མི་རྟག་ཕྱེད་མར་སྨྲ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལྟ་བུའི་རྒོལ་བ་ནི་གནས་མེད་པ་ཡིན་ཏེ། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། න මරතීති අමරා. කා සා? ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදිනා (දී. නි. 1.62) නයෙන පරියන්තරහිතා දිට්ඨිගතිකස්ස දිට්ඨි ච වාචා ච, අමරාය දිට්ඨියා වාචාය විවිධො ඛෙපොති අමරාවික්ඛෙපො. සො එතස්ස අත්ථීති අමරාවික්ඛෙපො. අථ වා අමරාති එකා මච්ඡජාති, සා උම්මුජ්ජනනිම්මුජ්ජනාදිවසෙන උදකෙ සන්ධාවමානා ගාහං න ගච්ඡති; එවමෙවං අයම්පි වාදො ඉතො චිතො ච සන්ධාවති, ගාහං නාගච්ඡතීති අමරාවික්ඛෙපො, සො එව අමරාවික්ඛෙපිකො. ස්වායං වාදො මුසාවාදඅනුයොගඡන්දරාගමොහහෙතුකතාය චතුධා පවත්තොති ආහ – ‘‘චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා වුත්තා’’ති. නනු චෙත්ථ (දී. නි. ටී. 1.65-66) චතුබ්බිධොපි අමරාවික්ඛෙපිකො කුසලාදිකෙ ධම්මෙ පරලොකත්තිකාදීනි ච යථාභූතං අනවබුජ්ඣමානො, තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨො පුච්ඡාය වික්ඛෙපනමත්තං ආපජ්ජතීති තස්ස කථං දිට්ඨිගතිකභාවො. න හි අවත්තුකාමස්ස විය පුච්ඡිතමත්ථං අජානන්තස්ස වික්ඛෙපකරණමත්තෙන දිට්ඨිගතිකතා යුත්තාති? න හෙවං පුච්ඡාවික්ඛෙපකරණමත්තෙන තස්ස දිට්ඨිගතිකතා ඉච්ඡිතා, අථ ඛො මිච්ඡාභිනිවෙසෙන. සස්සතවසෙන මිච්ඡාභිනිවිට්ඨොයෙව හි මන්දබුද්ධිතාය කුසලාදිධම්මෙ පරලොකත්තිකාදීනි [Pg.234] ච, යාථාවතො අප්පටිපජ්ජමානො අත්තනා අවිඤ්ඤාතස්ස අත්ථස්ස පරං විඤ්ඤාපෙතුං අසමත්ථතාය මුසාවාදාදිභයෙන ච වික්ඛෙපං ආපජ්ජතීති. තථා හිස්ස වාදස්ස සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො වුත්තො. අථ වා පුඤ්ඤපාපානං, තබ්බිපාකානඤ්ච අනවබොධෙන, අසද්දහනෙන ච, ‘‘තබ්බිසයාය පුච්ඡාය වික්ඛෙපකරණංයෙව යුත්තං සුන්දරඤ්චා’’ති, ඛන්තිං රුචිං උප්පාදෙත්වා අභිනිවිසන්තස්ස උප්පන්නා විසුංයෙවෙකා එසා දිට්ඨි සත්තභඞ්ගදිට්ඨි වියාති දට්ඨබ්බා. තථා චෙව වුත්තං – ‘‘පරියන්තරහිතා දිට්ඨිගතිකස්ස දිට්ඨි චෙව වාචා චා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.61). කථං පනස්සා සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො? උච්ඡෙදවසෙන අනභිනිවෙසතො. ‘‘නත්ථි කොචි ධම්මානං යථාභූතවෙදී විවාදබහුලත්තා ලොකස්ස; ‘එවමෙව’න්ති පන සද්දන්තරෙන ධම්මෙ නිජ්ඣානනා අනාදිකාලිකා ලොකෙ’’ති ගාහවසෙන සස්සතලෙසොපෙත්ථ ලබ්භතියෙව. མི་འཆི་བས་ན་མི་འཆི་བ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་གང་ཞེ་ན། “འདི་ལྟར་ཡང་བདག་ལ་མེད་དོ།།”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྟ་བར་སོང་བའི་མཐའ་མེད་པའི་ལྟ་བ་དང་ངག་སྟེ། མི་འཆི་བའི་ལྟ་བ་དང་ངག་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་གཡེང་བར་བྱེད་པས་ན་མི་འཆི་བའི་གཡེང་བ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་མི་འཆི་བའི་གཡེང་བ་ཅན་ནོ།། ཡང་ན། ཨ་མ་རཱ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉའི་བྱེ་བྲག་ཅིག་སྟེ། དེ་ནི་ཆུ་ནང་དུ་འཐོན་པ་དང་བྱིང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྒྱུག་ཅིང་བཟུང་དུ་མི་བཏུབ་པ་བཞིན། སྨྲ་བ་འདི་ཡང་ཕར་ཚུར་རྒྱུག་ཅིང་བཟུང་དུ་མི་བཏུབ་པས་ན་མི་འཆི་བའི་གཡེང་བ་སྟེ། དེ་ཉིད་མི་འཆི་བའི་གཡེང་བ་ཅན་ནོ།། སྨྲ་བ་དེ་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་དང་། རྗེས་སུ་འདྲི་བ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་། གཏི་མུག་གི་རྒྱུ་ལས་རྣམ་པ་བཞིར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “མི་འཆི་བའི་གཡེང་བ་ཅན་བཞི་གསུངས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་མི་འཆི་བའི་གཡེང་བ་ཅན་རྣམ་པ་བཞི་ཆར་ཡང་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་དང་། འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་གསུམ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མ་རྟོགས་པར། དེ་དང་དེར་དྲི་བ་དྲིས་པ་ན་དྲི་བ་གཡེང་བ་ཙམ་དུ་འགྱུར་ན། དེ་ལ་ལྟ་བར་སོང་བ་ཉིད་ཇི་ལྟར་ཡོད་དེ་མ་ཡིན་ནམ། སྨྲ་བར་མི་འདོད་པ་བཞིན་དུ་དྲིས་པའི་དོན་མི་ཤེས་པས་གཡེང་བར་བྱེད་པ་ཙམ་གྱིས་ལྟ་བར་སོང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་ནི་མི་རིགས་སོ་ཞེ་ན། འདི་ལྟར་དྲི་བ་གཡེང་བར་བྱེད་པ་ཙམ་གྱིས་དེ་ལྟ་བར་སོང་བ་ཉིད་དུ་འདོད་པ་ནི་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ཕྱིར་རོ།། རྟག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་ཉིད་དེ། བློ་གྲོས་རྟུལ་བའི་ཕྱིར་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་གསུམ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མ་ཞུགས་པར། རང་གིས་མ་ཤེས་པའི་དོན་གཞན་ལ་གོ་བར་བྱེད་མི་ནུས་པ་ཉིད་དང་། རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་འཇིགས་པས་གཡེང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་ན་སྨྲ་བ་དེ་ནི་རྟག་པར་ལྟ་བའི་ཁོངས་སུ་བསྡུས་པར་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། བསོད་ནམས་དང་སྡིག་པ་དང་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་རྣམས་མ་རྟོགས་པ་དང་། མ་དད་པའི་ཕྱིར། “དེའི་ཡུལ་གྱི་དྲི་བ་ལ་གཡེང་བར་བྱེད་པ་ཉིད་རིགས་ཤིང་བཟང་ངོ་།།”ཞེས་བཟོད་པ་དང་འདོད་པ་བསྐྱེད་ནས་མངོན་པར་ཞེན་པ་ལས་བྱུང་བའི་ལྟ་བ་ལོགས་ཤིག་པ་འདི་ནི། ཚུལ་བདུན་གྱི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་ཡང་གསུངས་ཏེ། “ལྟ་བར་སོང་བའི་མཐའ་མེད་པའི་ལྟ་བ་དང་ངག་ཉིད་དོ།།”ཞེས་སོ།། འོ་ན་འདི་རྟག་པར་ལྟ་བའི་ཁོངས་སུ་ཇི་ལྟར་འདུ་ཞེ་ན། ཆད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མངོན་པར་མ་ཞེན་པའི་ཕྱིར་རོ།། “འཇིག་རྟེན་རྩོད་པ་མང་བའི་ཕྱིར་ཆོས་རྣམས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རིག་པ་སུ་ཡང་མེད་དོ།། ‘འདི་ལྟ་བུ་ཉིད་དོ།།’ཞེས་སྒྲ་གཞན་གྱིས་ཆོས་ལ་ངེས་པར་རྟོག་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ན་ཐོག་མ་མེད་པའི་དུས་ནས་ཡོད་དོ།།”ཞེས་འཛིན་པའི་དབང་གིས་འདིར་རྟག་པའི་ཆ་ཤས་ཀྱང་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ།། අමති ගච්ඡති එත්ථ සභාවො ඔසානන්ති අන්තො, මරියාදො, සො එතස්ස අත්ථීති අන්තවා. තෙනාහ ‘‘සපරියන්තො’’ති. අවඩ්ඪිතකසිණස්ස පුග්ගලස්ස එවං හොතීති යොජනා. දුතියවාදො ‘‘අනන්තවා ලොකො’’ති වාදො. තතියවාදො ‘‘අන්තවා ච අනන්තවා චා’’ති වාදො. චතුත්ථවාදො ‘‘නෙවන්තවා නානන්තවා’’ති වාදො. එතෙ එව චත්තාරො වාදිනො සන්ධාය බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.53) – ‘‘අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහී’’ති වුත්තං. තත්ථ (දී. නි. ටී. 1.53) යුත්තං තාව පුරිමානං තිණ්ණං වාදීනං අන්තත්තඤ්ච අනන්තත්තඤ්ච අන්තානන්තත්තඤ්ච ආරබ්භ පවත්තවාදත්තා අන්තානන්තිකත්තං. පච්ඡිමස්ස පන තදුභයපටිසෙධවසෙන පවත්තවාදත්තා කථමන්තානන්තිකත්තන්ති? තදුභයපටිසෙධවසෙන පවත්තවාදත්තා එව. යස්මා පටිසෙධවාදොපි අන්තානන්තවිසයො එව තං ආරබ්භ පවත්තත්තා. අපරෙ ආහු – ‘‘යථා තතියවාදෙ සම්භෙදවසෙන එතස්සෙව අන්තවන්තතා අනන්තතා ච සම්භවති, එවං තක්කීවාදෙපි කාලභෙදවසෙන උභයසම්භවතො අඤ්ඤමඤ්ඤපටිසෙධෙන උභයඤ්ඤෙව වුච්චති. කථං? අන්තවන්තතාපටිසෙධෙන හි අනන්තතා වුච්චති, අනන්තතාපටිසෙධෙන ච අන්තවන්තතා, අන්තානන්තානඤ්ච තතියවාදභාවො කාලභෙදස්ස අධිප්පෙතත්තා. ඉදං වුත්තං හොති යස්මා අයං ලොකසඤ්ඤිතො අත්තා ඣායීහි අධිගතවිසෙසෙහි අනන්තො කදාචි සක්ඛි දිට්ඨො අනුසුය්‍යති; තස්මා නෙවන්තවා. යස්මා පන තෙහි [Pg.235] එව කදාචි අන්තවා සක්ඛි දිට්ඨො අනුසුය්‍යති, තස්මා න පන අනන්තවා’’ති. යථා ච අනුස්සුතිතක්කීවසෙන, එවං ජාතිස්සරතක්කිආදීනඤ්ච වසෙන යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. අයඤ්හි තක්කිකො අවඩ්ඪිතභාවපුබ්බකත්තා පටිභාගනිමිත්තානං වඩ්ඪිතභාවස්ස වඩ්ඪිතකාලවසෙන අපච්චක්ඛකාරිතාය අනුස්සවාදිමත්තෙ ඨත්වා – ‘‘නෙවන්තවා’’ති පටික්ඛිපති, අවඩ්ඪිතකාලවසෙන පන ‘‘නානන්තො’’ති. න පන අන්තවන්තතානන්තතානං අච්චන්තමභාවෙන යථා තං ‘‘නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’’ති, අවස්සඤ්ච එතං එවං විඤ්ඤාතබ්බං, අඤ්ඤථා වික්ඛෙපපක්ඛංයෙව භජෙය්‍ය චතුත්ථවාදො. න හි අන්තවන්තතානන්තතාතදුභයවිනිමුත්තො අත්තනො පකාරො අත්ථි, තක්කීවාදී ච යුත්තිමග්ගකො, කාලභෙදවසෙන ච තදුභයම්පි එකස්මිං න න යුජ්ජතීති. අනන්තරචතුක්කන්ති එකත්තසඤ්ඤීති ආගතසඤ්ඤීචතුක්කං. འདིར་རང་བཞིན་གྱིས་འགྲོ་ཞིང་མཐར་ཐུག་པ་ནི་མཐའ་སྟེ་ཚད་དོ།། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་མཐའ་ཅན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་“མཐའ་དང་བཅས་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཟད་པར་གྱི་དམིགས་པ་མ་སྤེལ་བའི་གང་ཟག་ལ་འདི་ལྟར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། སྨྲ་བ་གཉིས་པ་ནི་“འཇིག་རྟེན་མཐའ་མེད་པའོ་”ཞེས་སྨྲ་བའོ།། སྨྲ་བ་གསུམ་པ་ནི་“མཐའ་ཅན་ཡང་ཡིན་ལ་མཐའ་མེད་པ་ཡང་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྨྲ་བའོ།། སྨྲ་བ་བཞི་པ་ནི་“མཐའ་ཅན་ཡང་མ་ཡིན་མཐའ་མེད་པའང་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྨྲ་བའོ།། སྨྲ་བ་པོ་བཞི་པོ་འདི་དག་ལ་དགོངས་ནས་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་མདོ་ལས། “མཐའ་དང་མཐའ་མེད་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་ནི་གཞི་བཞིའི་སྒོ་ནས་འཇིག་རྟེན་གྱི་མཐའ་དང་མཐའ་མེད་པར་འདོགས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་རེ་ཞིག་སྔ་མ་སྨྲ་བ་པོ་གསུམ་ནི་མཐའ་ཅན་ཉིད་དང་། མཐའ་མེད་པ་ཉིད་དང་། མཐའ་ཅན་དང་མཐའ་མེད་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་སྨྲ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མཐའ་དང་མཐའ་མེད་པར་སྨྲ་བ་ཉིད་དུ་རིགས་སོ།། ཕྱི་མ་ནི་དེ་གཉིས་ཀ་བཀག་པའི་སྒོ་ནས་སྨྲ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་མཐའ་དང་མཐའ་མེད་པར་སྨྲ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞེ་ན། དེ་གཉིས་ཀ་བཀག་པའི་སྒོ་ནས་སྨྲ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར་བཀག་པ་སྨྲ་བའང་མཐའ་དང་མཐའ་མེད་པའི་ཡུལ་ཅན་ཉིད་དེ། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཞན་དག་ན་རེ། “ཇི་ལྟར་སྨྲ་བ་གསུམ་པ་ལ་འདྲེས་པའི་དབང་གིས་འདི་ཉིད་ལ་མཐའ་ཅན་ཉིད་དང་མཐའ་མེད་པ་ཉིད་འབྱུང་བ་དེ་བཞིན། རྟོག་གེ་བའི་སྨྲ་བ་ལའང་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བས་གཉིས་ཀ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། ཕན་ཚུན་བཀག་པས་གཉིས་ཀ་ཉིད་དུ་བརྗོད་དོ།། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། མཐའ་ཅན་ཉིད་བཀག་པས་ནི་མཐའ་མེད་པ་ཉིད་དུ་བརྗོད་ལ། མཐའ་མེད་པ་ཉིད་བཀག་པས་ནི་མཐའ་ཅན་ཉིད་དུ་བརྗོད་དེ། མཐའ་དང་མཐའ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱི་སྨྲ་བ་གསུམ་པའི་དངོས་པོ་ནི་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་དུ་མིང་བཏགས་པའི་བདག་འདི་ནི། ཁྱད་པར་ཐོབ་པའི་བསམ་གཏན་པ་རྣམས་ཀྱིས་མཐའ་མེད་པར་ལན་ཅིག་མངོན་སུམ་དུ་མཐོང་ཞིང་རྗེས་སུ་ཐོས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་མཐའ་ཅན་མ་ཡིན་ནོ།། གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་ལན་ཅིག་མཐའ་ཅན་དུ་མངོན་སུམ་དུ་མཐོང་ཞིང་རྗེས་སུ་ཐོས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་མཐའ་མེད་པའང་མ་ཡིན་ནོ།།”ཞེས་སོ།། ཐོས་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་རྟོག་གེ་བའི་དབང་གིས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན། སྐྱེ་བ་དྲན་པའི་རྟོག་གེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ།། རྟོག་གེ་བ་འདི་ནི་སྔོན་མ་སྤེལ་བའི་དངོས་པོ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མཚན་མ་མཐུན་པར་སྤེལ་བའི་དངོས་པོ་སྤེལ་བའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་མངོན་སུམ་དུ་མ་བྱས་པར། ཐོས་པ་ལ་སོགས་པ་ཙམ་ལ་གནས་ནས། “མཐའ་ཅན་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྤོང་ལ། མ་སྤེལ་བའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་ནི་“མཐའ་མེད་པའང་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སོ།། འོན་ཀྱང་མཐའ་ཅན་ཉིད་དང་མཐའ་མེད་པ་ཉིད་གཏན་མེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན་“འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད”ཅེས་བྱ་བ་ལྟ་བུའོ།། འདི་ནི་ངེས་པར་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། གཞན་དུ་ན་སྨྲ་བ་བཞི་པ་ནི་གཡེང་བའི་ཕྱོགས་ཉིད་ལ་བརྟེན་པར་འགྱུར་རོ།། མཐའ་ཅན་ཉིད་དང་མཐའ་མེད་པ་ཉིད་དེ་གཉིས་ཀ་ལས་གྲོལ་བའི་རང་གི་རྣམ་པ་ནི་མེད་ལ། རྟོག་གེ་བར་སྨྲ་བའང་རིགས་པའི་ལམ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། དུས་ཀྱི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་དེ་གཉིས་ཀ་ཡང་གཅིག་ལ་མི་རིགས་པ་མ་ཡིན་ནོ།། མཚམས་མེད་པའི་བཞི་ཚན་ནི་“གཅིག་པུར་འདུ་ཤེས་ཅན་”ཞེས་འབྱུང་བའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་བཞི་ཚན་ནོ།། එකන්තසුඛීති එකන්තෙනෙව සුඛී. තං පනස්ස සුඛං දුක්ඛෙන අවොමිස්සං හොතීති ආහ ‘‘නිරන්තරසුඛී’’ති. එකන්තසුඛමෙවාති ඉදං සුඛබහුලතං සන්ධාය වුත්තං. අතීතාසු සත්තසු ජාතීසූති ඉදං තතො පරං ජාතිස්සරඤාණෙන අනුස්සරිතුං න සක්කාති කත්වා වුත්තං. තාදිසමෙවාති සුඛසමඞ්ගිමෙව අත්තභාවං. ‘‘එවං සුඛසමඞ්ගී’’ති තං අනුස්සරන්තස්ස ජාතිස්සරස්ස අතීතජාතියම්පි ඉධ විය දුක්ඛඵුට්ඨස්ස තං අනුස්සරන්තස්ස. གཅིག་ཏུ་བདེ་བ་ཅན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཅིག་ཏུ་ཉིད་དུ་བདེ་བ་ཅན་ནོ།། དེའི་བདེ་བ་དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་དང་མ་འདྲེས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བདེ་བ་ཅན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། གཅིག་ཏུ་བདེ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་བདེ་བ་མང་བའི་ཆ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། འདས་པའི་སྐྱེ་བ་བདུན་དག་ཏུ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི། དེ་ལས་ལྷག་པ་སྐྱེ་བ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་དྲན་མི་ནུས་པར་བྱས་ནས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱི་ལུས་སོ།། “འདི་ལྟར་བདེ་བ་དང་ལྡན་པའོ་”ཞེས་དེ་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་སྐྱེ་བ་དྲན་པ་པོ་ལ། འདས་པའི་སྐྱེ་བར་ཡང་འདིར་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་རེག་པ་བཞིན་དུ་དེ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་པོའོ།། සබ්බෙසම්පීති ලාභීනං තක්කීනම්පි. තථාති ඉමිනා ‘‘සබ්බෙසම්පී’’ති ඉදං පදං ආකඩ්ඪති. කාමාවචරං නාම අදුක්ඛමසුඛං අනුළාරං අවිභූතන්ති ආහ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානවසෙනා’’ති. චතුත්ථජ්ඣානං කාරණභූතං එතස්ස අත්ථි, තෙන වා නිබ්බත්තන්ති චතුත්ථජ්ඣානිකං. මජ්ඣත්තස්සාති මජ්ඣත්තභූතස්ස මජ්ඣත්තවෙදනාබහුලස්ස. මජ්ඣත්තභූතට්ඨානමෙව අත්තනො මජ්ඣත්තතාපත්තමෙව භූතපුබ්බං අනුස්සරන්තස්ස. එකච්චසස්සතිකාති එකච්චසස්සතවාදිනො වුත්තා. පුග්ගලාධිට්ඨානෙන හි එකච්චසස්සතිකා. එස නයො සෙසෙසුපි. අධිච්චසමුප්පන්නවාදො සස්සතවාදසමුද්දිට්ඨොති කත්වා ‘‘ද්වෙ අධිච්චසමුප්පන්නිකා’’ති ච වුත්තං. ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཡང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐོབ་པ་པོ་དང་རྟོག་གེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་ངོ།། དེ་བཞིན་ཞེས་བྱ་བ་འདིས་“ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཡང་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་འདྲེན་ནོ།། འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་ནི་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་རགས་ཤིང་མ་གསལ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བསམ་གཏན་བཞི་པའི་དབང་གིས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། བསམ་གཏན་བཞི་པ་རྒྱུར་གྱུར་པ་འདི་ལ་ཡོད་པའམ། ཡང་ན་དེས་བསྐྱེད་པས་ན་བསམ་གཏན་བཞི་པ་པའོ།། བཏང་སྙོམས་པ་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་པ་ཚོར་བ་བཏང་སྙོམས་མང་བ་ཅན་ལའོ།། བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་པའི་གནས་ཉིད་དེ། རང་གི་བཏང་སྙོམས་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་སྔོན་བྱུང་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ལའོ།། རྟག་མི་རྟག་ཕྱེད་མར་སྨྲ་བ་རྣམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྟག་མི་རྟག་ཕྱེད་མར་སྨྲ་བར་གསུངས་སོ།། གང་ཟག་ལ་བརྟེན་ནས་ནི་རྟག་མི་རྟག་ཕྱེད་མར་སྨྲ་བ་རྣམས་སོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། རྒྱུ་མེད་པར་སྐྱེ་བར་སྨྲ་བ་ནི་རྟག་པར་སྨྲ་བའི་ཁོངས་སུ་བསྡུས་པར་བྱས་ནས། “རྒྱུ་མེད་པར་སྐྱེ་བར་སྨྲ་བ་གཉིས་སོ་”ཞེས་ཀྱང་གསུངས་སོ།། 28. දිට්ඨුද්ධාරන්ති යථාවුත්තානං දිට්ඨීනං අනිය්‍යානිකභාවදස්සනවසෙන පදුද්ධරණං. පච්චත්තංයෙව ඤාණන්ති අපරප්පච්චයං අත්තනියෙව ඤාණං. තං පන අත්තපච්චක්ඛං [Pg.236] හොතීති ආහ ‘‘පච්චක්ඛඤාණ’’න්ති. සුවණ්ණස්ස විය දොසාපගමෙන උපක්කිලෙසවිගමෙන ඤාණස්ස විසුද්ධන්ති ආහ ‘‘පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙස’’න්ති. කිලෙසන්ධකාරවිගමතො සප්පභාසමුජ්ජලමෙව හොතීති වුත්තං – ‘‘පරියොදාතන්ති පභස්සර’’න්ති බාහිරසමයස්මිම්පි හොන්ති ඣානස්ස සමිජ්ඣනතො. මයමිදං ජානාමාති ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති ච මිච්ඡාගාහවසෙන අඤ්ඤාණභාගමෙව පරිබ්‍රූහෙත්වා තතො එව යථාගහිතං ගාහං සන්ධාය – ‘‘මයමිදං අත්ථං තත්ථ ජානාමා’’ති එවං තත්ථ මිච්ඡාගාහෙ අවිජ්ජමානං ඤාණකොට්ඨාසං ඔතාරෙන්තියෙව අනුප්පවෙසෙන්තියෙව. න තං ඤාණං, මිච්ඡාදස්සනං නාමෙතං, කිං පන තං මිච්ඡාදස්සනං නාම? සස්සතො අත්තා ච ලොකො චාතිආදිනා මිච්ඡාභිනිවෙසභාවතො. තෙනාහ ‘‘තදපි…පෙ… අත්ථො’’ති. යං තං දිට්ඨියා උපනිස්සයභූතං ඤාණං, තං සන්ධායාහ – ‘‘ජානනමත්තලක්ඛණත්තා ඤාණභාගමත්තමෙවා’’ති. ඤාණම්පි හි දිට්ඨියා උපනිස්සයො හොතියෙව ලාභිනො ඉතරස්ස ච තථා තථා මිච්ඡාභිනිවෙසතො. අනුපාතිවත්තනතො අනතික්කමනතො. අසාධාරණතො න උපාතිවත්තන්ති එතෙනාති අනුපාතිවත්තනං, තතො. උපාදානපච්චයතොති උපාදානස්ස පච්චයභාවතො. එතෙන ඵලූපචාරෙනෙව උපාදානමාහ. යදි බ්‍රහ්මජාලෙ ආගතා සබ්බාපි දිට්ඨියො ඉධ කථිතා හොන්ති, එවං සන්තෙ ඉදං සුත්තං බ්‍රහ්මජාලසුත්තෙන එකසදිසන්ති ආහ – ‘‘බ්‍රහ්මජාලෙ පනා’’තිආදි. ‘‘අඤ්ඤත්‍ර රූපං අඤ්ඤත්‍ර වෙදනා සක්කායංයෙව අනුපරිධාවන්තී’’ති වචනතො ඉධ සක්කායදිට්ඨි ආගතා. බ්‍රහ්මජාලං කථිතමෙව හොති තත්ථ ආගතානං ද්වාසට්ඨියාපි දිට්ඨීනං ඉධාගතත්තා. සස්සතුච්ඡෙදාභිනිවෙසො අත්තාභිනිවෙසපුබ්බකො, ‘‘අත්තා සස්සතො අත්තා උච්ඡෙදො’’ති පවත්තනතො. ༢༨. ལྟ་བ་འབྱིན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལྟ་བ་རྣམས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་ཚིག་འབྱིན་པའོ། །སོ་སོ་རང་ཉིད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་གཞན་ལ་རག་མ་ལས་པར་རང་ཉིད་ལ་ཡོད་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །དེ་ཉིད་རང་གི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། “མངོན་སུམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གསེར་བཞིན་དུ་སྐྱོན་དང་བྲལ་ཞིང་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བས་ཡེ་ཤེས་རྣམ་པར་དག་པ་ལ། “ཡོངས་སུ་དག་པ་སྟེ་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཉོན་མོངས་པའི་མུན་པ་དང་བྲལ་བས་འོད་དང་བཅས་ཤིང་གསལ་བར་གྱུར་པ་ལ། “ཡོངས་སུ་བྱང་བ་སྟེ་འོད་གསལ་བ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཕྱི་རོལ་པའི་གྲུབ་མཐའ་ལའང་བསམ་གཏན་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཡོད་དོ། །“བདག་ཅག་གིས་འདི་ཤེས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། “བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པ་སྟེ། འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གསོག་གོ་”ཞེས་ལོག་པར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་མི་ཤེས་པའི་ཆ་ཉིད་འཕེལ་བར་བྱས་ནས། དེ་ལས་ཇི་ལྟར་བཟུང་བའི་འཛིན་པ་ལ་དམིགས་ཏེ། “བདག་ཅག་གིས་དེའི་དོན་འདི་ཤེས་སོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་ལོག་པར་འཛིན་པ་དེ་ལ་མེད་པའི་ཤེས་པའི་ཆ་ཞིག་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ནི་ཤེས་པ་མ་ཡིན་གྱི་ལོག་ལྟ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ནོ། །ལོག་ལྟ་ཞེས་བྱ་བ་དེ་གང་ཞེ་ན། བདག་དང་འཇིག་རྟེན་རྟག་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ “དེ་ཡང་...ལྷག་མ་...དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྟ་བའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཤེས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་དམིགས་ནས། “ཤེས་པ་ཙམ་གྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཤེས་པའི་ཆ་ཙམ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཤེས་པ་ཡང་ལྟ་བའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུར་འགྱུར་ཏེ། ཐོབ་པ་པོ་དང་གཞན་དག་གིས་དེ་དང་དེ་ལྟར་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྗེས་སུ་མི་འདའ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་མི་འགོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འདིས་མི་འདའ་བས་ན་རྗེས་སུ་མི་འདའ་བ་སྟེ། དེ་ལས་སོ། །ཉེ་བར་ལེན་པའི་རྐྱེན་ལས་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ལས་སོ། །འདིས་འབྲས་བུ་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཉིད་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་ཚངས་པའི་དྲྭ་བའི་མདོ་ལས་བྱུང་བའི་ལྟ་བ་ཐམས་ཅད་འདིར་བཤད་པ་ཡིན་ན། དེ་ལྟ་ན་མདོ་འདི་ནི་ཚངས་པའི་དྲྭ་བའི་མདོ་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་ “ཚངས་པའི་དྲྭ་བ་ལས་ནི་...”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“གཟུགས་གཞན་དུ་ཡོད་ལ། ཚོར་བ་གཞན་དུ་ཡོད་དེ། འཇིག་ཚོགས་ཉིད་ཀྱི་རྗེས་སུ་རྒྱུག་གོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འདིར་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་བྱུང་ངོ། །ཚངས་པའི་དྲྭ་བ་ནི་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དེ། དེར་བྱུང་བའི་ལྟ་བ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་ཐམས་ཅད་འདིར་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །རྟག་པ་དང་ཆད་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་བདག་ཏུ་མངོན་པར་ཞེན་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཅན་ཡིན་ཏེ། “བདག་ནི་རྟག་པའོ། །བདག་ནི་ཆད་པའོ།།”ཞེས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། 30. ද්වාසට්ඨි…පෙ… දස්සෙතුන්ති කථං පනායමත්ථො ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො’’තිආදිපාළියා දස්සිතො හොතීති? අප්පහීනසක්කායදිට්ඨිකස්ස පුබ්බන්තාපරන්තදිට්ඨිඋපාදියනජොතනතො. පරිච්චාගෙනාති වික්ඛම්භනෙන. චතුත්ථජ්ඣානනිරොධා තතියජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතීති එත්ථ න පරිහීනචතුත්ථජ්ඣානස්ස තතියජ්ඣානං භවති, තතියජ්ඣානා වුට්ඨිතස්ස පන චතුත්ථජ්ඣානා වුට්ඨිතස්ස ච තතියං පටිලොමනයෙන සම්භවති. තෙනාහ ‘‘අයං [Pg.237] පනෙත්ථා’’තිආදි. එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බන්ති ‘‘පවිවෙකා පීති නිරුජ්ඣතී’’ති ඉදං, ‘‘නිරාමිසසුඛස්සනිරොධා’’ති එත්ථ විය වුට්ඨානනිරොධවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බන්ති අත්ථො. හීනජ්ඣානපරියාදානකදොමනස්සන්ති නීවරණසහගතදොමනස්සමාහ. තඤ්හි ඣානපරියාදානකරං. කම්මනීයභාවොති සමාපත්තිං පත්තො විය සමාපත්තිසමාපජ්ජනභාවෙ කම්මක්ඛමභාවො. සොමනස්සවිධුරත්තා දොමනස්සං වියාති දොමනස්සන්ති වුත්තං. ‘‘උප්පජ්ජති පවිවෙකා පීතී’’ති පුන වුත්තා පීති ඣානද්වයපීති. යං ඨානං ඡායා ජහතීති යං පදෙසං ආතපෙන අභිභුය්‍යමානං ඡායා ජහති. තත්ථ ආතපෙ ඡායාති පදෙසෙන ආතපසඤ්ඤිතානං භූතසඞ්ඛතානං පහානට්ඨානමාහ. තෙනාහ ‘‘යස්මිං ඨානෙ’’තිආදි. ༣༠. “དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་...ལྷག་མ་...བསྟན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། དོན་འདི་ “དགེ་སློང་དག་འདི་ན་ཁ་ཅིག་...”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུང་གིས་ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་ཡིན་ཞེ་ན། འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་མ་སྤངས་པ་དེས་སྔོན་གྱི་མཐའ་དང་ཕྱི་མའི་མཐར་ལྟ་བ་ཉེ་བར་ལེན་པ་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཡོངས་སུ་གཏོང་བས་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གནོན་པས་སོ། །“བསམ་གཏན་བཞི་པ་འགགས་པ་ལས་བསམ་གཏན་གསུམ་པ་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་སོ་”ཞེས་པ་འདིར། བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལས་ཉམས་པ་ལ་བསམ་གཏན་གསུམ་པ་འབྱུང་བ་མ་ཡིན་གྱི། བསམ་གཏན་གསུམ་པ་ལས་ལངས་པ་དང་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལས་ལངས་པ་ལ་ལུགས་ལྡོག་གི་ཚུལ་གྱིས་གསུམ་པ་འབྱུང་བ་སྲིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “འདི་ནི་འདིར་...”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“འདི་ལྟར་ལྡན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི། “དབེན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་འགག་གོ་”ཞེས་པ་འདི། “ཟང་ཟིང་མེད་པའི་བདེ་བ་འགགས་པ་ལས་”ཞེས་པ་བཞིན་དུ་ལྡང་བ་དང་འགག་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བསམ་གཏན་དམན་པ་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་བྱེད་པའི་ཡིད་མི་བདེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྒྲིབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཡིད་མི་བདེ་བ་ལ་གསུངས་སོ། །དེས་ནི་བསམ་གཏན་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ལས་སུ་རུང་བ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་ཐོབ་པ་བཞིན་དུ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་ལས་སུ་རུང་བའི་ཉིད་དོ། །ཡིད་བདེ་བ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ཡིད་མི་བདེ་བ་བཞིན་ནོ་ཞེས་ “ཡིད་མི་བདེ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“དབེན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་སྐྱེའོ་”ཞེས་ཡང་བསྐྱར་གསུངས་པའི་དགའ་བ་ནི་བསམ་གཏན་གཉིས་ཀྱི་དགའ་བའོ། །“གྲིབ་མས་གང་གཏོང་བའི་གནས་”ཞེས་པ་ནི་ཚ་བས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ན་གྲིབ་མས་གཏོང་བའི་ཡུལ་ལོ། །དེར་ཚ་བ་ལ་གྲིབ་མ་ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ཚ་བར་མངོན་པར་བརྗོད་པའི་འབྱུང་བ་འདུས་བྱས་རྣམས་སྤོང་བའི་གནས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གནས་གང་དུ་...”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། 31. නිරාමිසං සුඛන්ති තතියජ්ඣානසුඛං දූරසමුස්සාරිතකාමාමිසත්තා. ༣༡. “ཟང་ཟིང་མེད་པའི་བདེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་གསུམ་པའི་བདེ་བ་སྟེ། འདོད་པའི་ཟང་ཟིང་རྒྱང་རིང་དུ་བསྐྲད་པའི་ཕྱིར་རོ།། 32. අදුක්ඛමසුඛන්ති චතුත්ථජ්ඣානවෙදනං, න යං කිඤ්චි උපෙක්ඛාවෙදනං. ༣༢. “སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་ཚོར་བ་སྟེ། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། 33. නිග්ගහණොති මමංකාරභාවෙන කිඤ්චිපි අගණ්හන්තො. නිබ්බානස්ස සප්පායන්ති නිබ්බානාධිගමස්ස, නිබ්බානස්සෙව වා අවිලොමවසෙන එකන්තිකුපායතාය සප්පායං. තෙනාහ ‘‘උපකාරභූත’’න්ති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු තෙභූමකධම්මෙසු. එතන්ති එතං යථාවුත්තසමථභාවනාය කිලෙසානං වික්ඛම්භනං. සබ්බත්ථ නිකන්තියා අසුක්ඛාපිතත්තා කථං නිබ්බානස්ස උපකාරපටිපදා නාම ජාතං? න ජායතෙ වාත්‍යධිප්පායො. සබ්බත්ථාති පුබ්බන්තානුදිට්ඨිආදිකෙ සබ්බස්මිං. අග්ගණ්හනවසෙනාති තණ්හාගාහෙන අග්ගහණවසෙන. යත්ථ හි තණ්හාගාහො විමොචිතො, තත්ථ දිට්ඨිමානග්ගාහා සුක්ඛා විය හොන්ති තදෙකට්ඨභාවතො. තාදිසස්ස නිබ්බානගාමිනී පටිපදා එව ආසන්නෙ, න දූරෙ. තෙන වුත්තං – ‘‘උපකාරපටිපදා නාම ජාත’’න්ති. තාදිසස්ස ච සන්තොහමස්මීතිආදිකා සමනුපස්සනා අධිමානපක්ඛෙ තිට්ඨතීති ආහ – ‘‘අභිවදතීති අභිමානෙන උපවදතී’’ති. ඉදමෙව උපාදියතීති නියමාභාවතො ‘‘අට්ඨාරසවිධම්පී’’ති වුත්තං. සෙසපදෙපි එසෙව නයො. දිට්ඨුපාදානෙ සති සෙසඋපාදානසම්භවො අවුත්තසිද්ධොති තදෙව උද්ධටං. ༣༣. “འཛིན་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིར་འཛིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མི་འཛིན་པའོ། །“མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མཐུན་པ་”ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པ་ལ་མཐུན་པ་འམ། ཡང་ན་མི་མཐུན་པ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ཀྱི་ངེས་པའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པས་མཐུན་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཕན་ཐོགས་པར་གྱུར་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཐམས་ཅད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་ཁམས་གསུམ་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལའོ། །“འདི་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཞི་གནས་བསྒོམས་པས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་གནོན་པ་འདིའོ། །ཐམས་ཅད་དུ་ཞེན་པ་མ་བསྐམས་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕན་ཐོགས་པའི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་ཡིན། མི་སྐྱེ་བའོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། །“ཐམས་ཅད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་མཐའི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ལའོ། །“མི་འཛིན་པའི་སྒོ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པས་འཛིན་པའི་སྒོ་ནས་མི་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གང་དུ་སྲེད་པའི་འཛིན་པ་ལས་གྲོལ་བ་དེར། ལྟ་བ་དང་ང་རྒྱལ་གྱི་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱང་བསྐམས་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་ཏེ། དེ་དག་གནས་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟ་བུ་ལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ནི་ཉེ་བ་ཉིད་དེ། རིང་བ་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཕན་ཐོགས་པའི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟ་བུ་ལ་ “བདག་ནི་ཞི་བའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ནི་མངོན་པའི་ང་རྒྱལ་གྱི་ཕྱོགས་སུ་གནས་པའི་ཕྱིར། “མངོན་པར་བརྗོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་མངོན་པའི་ང་རྒྱལ་གྱིས་སྨྲའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདི་ཉིད་ཉེ་བར་ལེན་ནོ་”ཞེས་ངེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། “རྣམ་པ་བཅོ་བརྒྱད་པོ་ཡང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ལྟ་བ་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཡོད་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་འབྱུང་བ་ནི་མ་བཤད་ཀྱང་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་ཕྱུང་བའོ།། සෙ ආයතනෙ වෙදිතබ්බෙති නිරොධස්ස කාරණං නිබ්බානං වෙදිතබ්බං. ද්වින්නං ආයතනානන්ති චක්ඛායතනාදීනං ද්වින්නං ආයතනානං. පටික්ඛෙපෙන නිබ්බානං දස්සිතං වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන. “སྐྱེ་མཆེད་དེ་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་འགོག་པའི་རྒྱུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“སྐྱེ་མཆེད་གཉིས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་མཆེད་གཉིས་ཀྱིའོ། །དགག་པའི་སྒོ་ནས་གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་ལ་བལྟོས་ཏེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་བསྟན་ཏོ།། න [Pg.238] ගාධතීති න පතිට්ඨාති. අතොති අස්මා නිබ්බානා. සරාති තණ්හා. සඞ්ඛාරපටික්ඛෙපෙනාති සඞ්ඛාරෙකදෙසභූතානං චතුන්නං මහාභූතානං පටික්ඛෙපෙන. “གཏིང་མི་རྙེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་མི་གནས་པའོ། །“འདི་ལས་”ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འདི་ལས་སོ། །“རྒྱུན་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའོ། །“འདུ་བྱེད་དགག་པས་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་དགག་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། විඤ්ඤාණන්ති විසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානිතබ්බං. තතො එව අනිදස්සනං අචක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං අනින්ද්‍රියගොචරං. අනන්තන්ති අන්තරහිතං, නිච්චන්ති අත්ථො. සබ්බතො පභන්ති කිලෙසන්ධකාරාභාවතො ච සමන්තතො පභස්සරං. ‘‘සබ්බතො පප’’න්ති වා පාඨො, සබ්බතො පතතිත්ථන්ති අත්ථො. චත්තාරීසකම්මට්ඨානසඞ්ඛාතෙහි තිත්ථෙහි ඔතරිත්වා අනුපවිසිතබ්බං අමතසරන්ති වුත්තං හොති. අනුපාදා කඤ්චි ධම්මං අග්ගහෙත්වා විමුච්චන්ති එත්ථාති අනුපාදාවිමොක්ඛො, නිබ්බානං. අනුපාදා විමුච්චති එතෙනාති අනුපාදාවිමොක්ඛො, අග්ගමග්ගො. අනුපාදාවිමොක්ඛන්තිකතාය පන අරහත්තඵලං අනුපාදාවිමොක්ඛොති වුත්තං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. “རྣམ་པར་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉིད་ “བསྟན་དུ་མེད་པ་”སྟེ། མིག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ཞིང་དབང་པོའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའོ། །“མཐའ་ཡས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཐའ་དང་བྲལ་བ་སྟེ། རྟག་པའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཀུན་ཏུ་འོད་གསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་མུན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཀུན་ནས་འོད་གསལ་བའོ། །ཡང་ན་ “ཀུན་ཏུ་འབབ་སྟེགས་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་སྟེ། ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ནས་འབབ་པའི་འབབ་སྟེགས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ལས་ཀྱི་ས་གཞི་བཞི་བཅུར་བགྲང་བའི་འབབ་སྟེགས་ནས་བབས་ཏེ་འཇུག་པར་བྱ་བའི་འཆི་མེད་ཀྱི་མཚོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །ཆོས་གང་ལའང་ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་འདི་ལས་གྲོལ་བས་ན་ “ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་”སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །ཡང་ན་འདིས་ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་ན་ “ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་”སྟེ། ལམ་གྱི་མཆོག་གོ། །ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་མཐར་ཐུག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་ “ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། පඤ්චත්තයසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ལྔ་གསུམ་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། 3. කින්තිසුත්තවණ්ණනා ༣. ཇི་ལྟར་ཞེས་བྱ་བའི་མདོའི་བཤད་པའོ།། 34. භවොති පරිත්තො. අභවොති මහන්තො. වුද්ධිඅත්ථො හි අයං අ-කාරො, ‘‘සංවරාසංවරො, ඵලාඵල’’න්තිආදීසු විය, තස්මා භවාභවහෙතූති ඛුද්දකස්ස මහන්තස්ස වා භවස්ස හෙතු, තං පච්චාසීසමානොති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘තස්මිං තස්මිං භවෙ සුඛං වෙදිස්සාමී’’තිආදි. ༣༤. “སྲིད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆུང་ངུའོ། །“སྲིད་པ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆེན་པོའོ། །འདིར་ཨ་ཡིག་ནི་ “སྡོམ་པ་དང་སྡོམ་པ་ཆེན་པོ་”དང་ “འབྲས་བུ་དང་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་”ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་འཕེལ་བའི་དོན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྲིད་པ་དང་སྲིད་པ་ཆེན་པོའི་རྒྱུ་”ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པ་ཆུང་ངུ་འམ་ཆེན་པོའི་རྒྱུ་སྟེ། དེ་ལ་རེ་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ “སྲིད་པ་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་བདེ་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། 35. ලොකුත්තරබොධිපක්ඛියධම්මෙ උද්දිස්ස පුථුජ්ජනානං විවාදො සම්භවතීති ආහ – ‘‘ලොකියලොකුත්තරාව කථිතා’’ති. ලොකියාපි හි බොධිපක්ඛියධම්මා ලොකුත්තරධම්මාධිගමස්ස ආසන්නකාරණත්තා විසෙසකාරණන්ති යාව අඤ්ඤෙහි ලොකියධම්මෙහි අභිවිසිට්ඨොති කත්වා, ‘‘ඉමෙසු සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මෙසූ’’ති අවිසෙසෙන වුත්තං. අත්ථතො නානං හොතීති අත්ථතො භෙදො හොති බොධිපක්ඛියධම්මානං සමධිගතත්තා. න හි කායාදයො භාවෙතබ්බා, සතියෙව පන භාවෙතබ්බාති. බ්‍යඤ්ජනතො නානං භෙදං. ඉමිනාපි කාරණෙනාති ඉමායපි යුත්තියා. ඉදානි තං යුත්තිං දස්සෙන්තො – ‘‘අත්ථඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්චා’’තිආදිමාහ[Pg.239]. තත්ථ සමානෙත්වාති සුත්තන්තරතො සමානෙත්වා, සුත්තන්තරපදෙහි ච සමානෙත්වා. අඤ්ඤථාති අඤ්ඤතො, භූතතො අපගතං කත්වාති අත්ථො. මිච්ඡා රොපිතභාවොති අයාථාවතො ඨපිතභාවො. අත්ථඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච විඤ්ඤාපනකාරණමෙවාති අවිපරීතත්ථස්ස සද්දස්ස ච බුජ්ඣනහෙතුතාය. ༣༥. འཇིག་རྟེན་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་དམིགས་ནས་རྩོད་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ “འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཉིད་བཤད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འཇིག་རྟེན་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྟོགས་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་དང་ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་གཞན་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་པས་ན། “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་པོ་འདི་དག་ལ་”ཞེས་བྱེ་བྲག་མེད་པར་གསུངས་སོ། །“དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཐ་དད་པ་ཡོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་ཡོད་པའོ། །ལུས་ལ་སོགས་པ་ནི་བསྒོམ་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་གྱི། དྲན་པ་ཉིད་བསྒོམ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཚིག་གི་སྒོ་ནས་ཐ་དད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དབྱེ་བའོ། །“རྒྱུ་མཚན་འདིས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་རིགས་པ་འདིས་ཀྱང་ངོ། །ད་ནི་རིགས་པ་དེ་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ལ། “དོན་དང་ཚིག་ཀྱང་...”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེར་ “མཚུངས་པར་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་མདོ་གཞན་ལས་བསྡུས་ནས་དང་། མདོ་གཞན་གྱི་ཚིག་རྣམས་དང་མཚུངས་པར་བྱས་ནས་སོ། །“གཞན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་ལས་ཏེ། ཡང་དག་པ་ལས་བྲལ་བར་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ལོག་པར་བཞག་པ་”ཞེས་པ་ནི་མ་ཡིན་པ་ལྟར་བཞག་པའི་རང་བཞིན་ནོ། །“དོན་དང་ཚིག་ནི་གོ་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་དོན་དང་སྒྲ་རྟོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། 37. ඉධ ධම්මවිනයට්ඨානෙ සතියෙව සතිපට්ඨානන්ති ගහිතා, අත්ථතො සමෙති නාම යාථාවතො අත්ථස්ස ගහිතත්තා. අසභාවනිරුත්තිභාවතො බ්‍යඤ්ජනතො නානත්තන්ති තං ලිඞ්ගභෙදෙන වචනභෙදෙන ච දස්සෙන්තො, ‘‘සතිපට්ඨානොති වා සතිපට්ඨානාති වා මිච්ඡා රොපෙථා’’ති ආහ. අප්පමත්තකන්ති අණුමත්තං සල්ලහුකං, න ගරුතරං අධනිතං කත්වා වත්තබ්බම්පි ධනිතං ඝොසවන්තං කත්වා රොපිතෙ වුත්තදොසාභාවතොති තෙනාහ – ‘‘නිබ්බුතිං පත්තුං සක්කා හොතී’’ති. ༣༧. འདིར་ཆོས་དང་འདུལ་བའི་གནས་སུ་དྲན་པ་ཉིད་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ཞེས་བཟུང་བས། དོན་ཡང་དག་པར་བཟུང་བའི་ཕྱིར་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་མཐུན་པ་ཞེས་བྱའོ། །རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་སྒྲ་བཤད་ཀྱི་དངོས་པོ་ལས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་ཐ་དད་པ་ཡོད་དོ་ཞེས་པ་དེ། རྟགས་ཀྱི་དབྱེ་བ་དང་ཚིག་གི་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་སྟོན་པ་ལ། “དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ཞེས་སམ། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་རྣམས་ཞེས་ལོག་པར་འཇོག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཆུང་ངུ་”ཞེས་པ་ནི་རྡུལ་ཙམ་སྟེ་ཡང་བ་ཉིད་དེ། ལྕི་བ་མ་ཡིན་ནོ། །སྒྲ་ཆུང་བར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལའང་སྒྲ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པར་བྱས་ཏེ་བཞག་པ་ལ་བཤད་པའི་སྐྱོན་མེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ “མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པར་ནུས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། බ්‍යඤ්ජනස්ස මිච්ඡාරොපනං න විසෙසන්තරායකරං හොතීති ඤාපනත්ථං, චතුසු මග්ගෙසු පඤ්හං කථෙත්වාව පරිනිබ්බුතො. සුත්තන්තබ්‍යඤ්ජනං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘අප්පමත්තකං ඛො පනා’’ති. ཚིག་ལོག་པར་བཞག་པ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་བར་ཆད་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ལམ་བཞི་པོ་ལ་དྲི་བ་བཤད་ནས་མྱ་ངན་ལས་འདས་ོ། །མདོ་སྡེའི་ཚིག་ལ་དམིགས་ནས་ “འོན་ཀྱང་འདི་ནི་ཆུང་ངུ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། 38. අථ චතුත්ථවාරෙ විවාදො කස්මා ජාතො? යාවතා නෙසං වචනං අත්ථතො චෙව සමෙති බ්‍යඤ්ජනතො චාති අධිප්පායො. සඤ්ඤාය විවාදොති කිඤ්චාපි සමෙති අත්ථතො චෙව බ්‍යඤ්ජනතො ච, සඤ්ඤා පන නෙසං අවිසුද්ධා, තාය සඤ්ඤාය වසෙන විවාදො ජාතොති දස්සෙන්තො ‘‘අහ’’න්තිආදිමාහ. අහං සතිපට්ඨානන්ති වදාමි, අයං සතිපට්ඨානොති වදතීති එවං තෙසං ඤාණං හොතීති ඉමමත්ථං, ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා අතිදිසති. ༣༨. འོ་ན་ཐེངས་བཞི་པར་རྩོད་པ་ཅིའི་ཕྱིར་བྱུང་ཞེ་ན། དེ་དག་གི་ཚིག་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཀྱང་མཐུན་ལ། ཚིག་གི་སྒོ་ནས་ཀྱང་མཐུན་པའི་ཕྱིར་རོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། །“འདུ་ཤེས་ཀྱི་རྩོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། དོན་དང་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་མཐུན་པ་ཡིན་ནའང་། དེ་དག་གི་འདུ་ཤེས་ནི་མ་དག་པ་ཡིན་ལ། འདུ་ཤེས་དེའི་དབང་གིས་རྩོད་པ་བྱུང་ངོ་ཞེས་སྟོན་པ་ལ། “བདག་...”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“བདག་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ཞེས་སྨྲའོ། །འདི་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ཞེས་སྨྲའོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་དེ་དག་ལ་ཤེས་པ་ཡོད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི། “ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་”ཞེས་པས་མཚོན་པར་བྱེད་དོ།། 39. න චොදනත්ථාය වෙගායිතබ්බන්ති සීඝං සීඝං න චොදනා කාතබ්බාති අත්ථො. තස්මාති යස්මා එකච්චො කොධනභාවෙන එවං පටිප්ඵරි, තස්මා. අනාදානදිට්ඨීති ආදියිත්වා අනභිනිවිසනතො අනාදානදිට්ඨී අදළ්හග්ගාහී. පක්ඛිපන්තො වියාති ගිලිත්වා පක්ඛිපන්තො විය. ༣༩. སྐྱོན་བརྗོད་པའི་ཆེད་དུ་བྲེལ་བར་མི་བྱའོ་ཞེས་པ་ནི། མགྱོགས་པོ་མགྱོགས་པོར་སྐྱོན་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ཁྲོ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་འདི་ལྟར་ཕྱིར་ལྡོག་པའི་ཕྱིར་རོ། ལྟ་བ་མི་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི། བཟུང་ནས་མངོན་པར་མ་ཞེན་པས་ན་ལྟ་བ་མི་འཛིན་པ་སྟེ། བརྟན་པོར་མི་འཛིན་པའོ། བཅུག་པ་བཞིན་ཞེས་པ་ནི། མིད་ནས་བཅུག་པ་བཞིན་ནོ། උපඝාතොති චිත්තප්පඝාතො ඵරසුපඝාතො විය. වණඝට්ටිතස්ස වියාති වණෙ ඝට්ටිතස්ස විය දුක්ඛුප්පත්ති චිත්තදුක්ඛුප්පත්ති. ද්වෙ වාරෙ වත්වාපි විසජ්ජෙතීති සුප්පටිනිස්සග්ගී එවං පගෙව චොදිතමත්තෙ විස්සජ්ජෙති චෙති අධිප්පායො[Pg.240]. කථනවසෙන ච කායචිත්තකිලමථො. එවරූපොති සහසා අවිස්සජ්ජෙන්තෙන චොදකස්ස විහෙසාවාදො හුත්වාපි අක්කොධනාදිසභාවො. གནོད་པ་ཞེས་པ་ནི། སྟ་རེས་གནོད་པ་བྱས་པ་བཞིན་དུ་སེམས་ལ་གནོད་པའོ། རྨ་ལ་རེག་པ་བཞིན་ཞེས་པ་ནི། རྨ་ལ་རེག་པ་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བ་སྟེ། སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བའོ། ལན་གཉིས་སྨྲས་ནས་ཀྱང་གཏོང་ངོ་ཞེས་པ་ནི། ལེགས་པར་འདོར་བ་སྟེ། དེ་ལྟར་སྐྱོན་བརྗོད་པ་ཙམ་གྱིས་སྔ་མོ་ནས་གཏོང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། སྨྲ་བའི་དབང་གིས་ལུས་དང་སེམས་ངལ་བའོ། འདི་ལྟ་བུ་ཞེས་པ་ནི། མྱུར་དུ་མི་གཏོང་བས་སྐྱོན་བརྗོད་པ་པོ་ལ་གནོད་པའི་ཚིག་ཏུ་གྱུར་ཀྱང་། མི་ཁྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ནོ། උපෙක්ඛාති සකෙන කම්මෙන පඤ්ඤායිස්සතීති තස්මිං පුග්ගලෙ අජ්ඣුපෙක්ඛණා. උපෙක්ඛං අතිමඤ්ඤති නාම තස්ස අනාචාරස්ස අනජ්ඣුපෙක්ඛණතො. བཏང་སྙོམས་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ལས་ཀྱིས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གང་ཟག་དེ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པའོ། བཏང་སྙོམས་ལ་བརྙས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། དེའི་ཚུལ་མིན་གྱི་སྤྱོད་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་མི་འཇོག་པའི་ཕྱིར་རོ། 40. වචනසඤ්චාරොති පෙසුඤ්ඤවසෙන අඤ්ඤථාවචනුපසංහාරො. දිට්ඨිපළාසොති යුගග්ගාහවසෙන ලද්ධි. සා පන චිත්තස්ස අනාරාධනියභාවො සත්ථුචිත්තස්ස අනාරාධකභාවො. කලහොති අධිකරණුප්පාදවසෙන පවත්තො විග්ගහො භණ්ඩනස්ස පුබ්බභාගො. ༤༠. ཚིག་བརྒྱུད་སྤྲོད་པ་ཞེས་པ་ནི། ཕྲ་མ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཚིག་གཞན་དུ་སྦྱོར་བའོ། ལྟ་བའི་འགྲན་སེམས་ཞེས་པ་ནི། འགྲན་ཟླ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་གྲུབ་པའི་མཐའོ། དེ་ནི་སེམས་མི་མགུ་བར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཏེ། སྟོན་པའི་ཐུགས་མི་མགུ་བར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ནོ། འཐབ་རྩོད་ཞེས་པ་ནི། རྩོད་གཞི་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་རྩོད་པ་སྟེ། འཁྲུག་པའི་སྔོན་གྱི་ཆའོ། යෙන කාරණෙනාති යෙන ධම්මෙන සත්ථුසාසනෙන. තමෙව හි සන්ධාය වදති – ‘‘ධම්මොති සාරණීයධම්මො අධිප්පෙතො’’ති. එත්ථාති ‘‘ධම්මස්ස චානුධම්ම’’න්ති එත්ථ. ධම්මොති සම්බුද්ධස්ස තස්ස තථා පවත්තං බ්‍යාකරණං යථා විවාදාපන්නා සඤ්ඤත්තිං ගච්ඡන්ති. තෙනාහ – ‘‘තෙසං භික්ඛූනං සඤ්ඤත්තිකරණ’’න්ති. තදෙව බ්‍යාකරණං අනුධම්මොති භික්ඛුනා වුච්චමානො අනුපවත්තො ධම්මො. තෙනාහ – ‘‘තදෙව බ්‍යාකරොති නාමා’’ති. කොචීති යො කොචි. සහධම්මිකො සකාරණො. අඤ්ඤත්ථො අයං කිං සද්දොති ආහ ‘‘අඤ්ඤො’’ති. අස්සාති වුත්තනයෙන පටිපන්නභික්ඛුනො, තස්ස පටිපත්ති න කෙනචි ගරහණීයා හොතීති අත්ථො. සෙසං සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. རྒྱུ་གང་གིས་ཞེས་པ་ནི། ཆོས་གང་གིས་ཏེ་སྟོན་པའི་བསྟན་པས་སོ། དེ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་ཏེ། 'ཆོས་ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་དྲན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་འདོད་དོ་' ཞེས་སོ། འདིར་ཞེས་པ་ནི། 'ཆོས་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་' ཞེས་པ་འདིར་རོ། ཆོས་ཞེས་པ་ནི། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་རྩོད་པ་བྱུང་བ་རྣམས་གོ་བ་ལོན་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་ལུང་བསྟན་པ་ཉིད་དོ། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། 'དགེ་སློང་དེ་དག་གོ་བར་བྱེད་པའོ་' ཞེས་སོ། ལུང་བསྟན་པ་དེ་ཉིད་ཆོས་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་ཞེས་བྱ་སྟེ། དགེ་སློང་གིས་སྨྲས་ཤིང་རྗེས་སུ་འཇུག་པའི་ཆོས་སོ། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། 'དེ་ཉིད་ལུང་སྟོན་པ་ཞེས་བྱའོ་' ཞེས་སོ། གང་ཡང་རུང་བ་ཞེས་པ་ནི། སུ་ཡང་རུང་བའོ། ཆོས་དང་མཐུན་པ་ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་མཚན་དང་བཅས་པའོ། འདིར་ཅི་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དོན་གཞན་ལ་འཇུག་པས་ 'གཞན་' ཞེས་གསུངས་སོ། འདི་ལ་ཞེས་པ་ནི། བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པའི་དགེ་སློང་དེ་ལའོ། དེའི་སྒྲུབ་པ་ནི་སུས་ཀྱང་སྨད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། කින්තිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ཀིནྟི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་དོན་ཟབ་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། 4. සාමගාමසුත්තවණ්ණනා ༤. ས་མ་གཱ་མའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 41. ද්වෙධිකජාතාති ජාතද්වෙධිකා සඤ්ජාතභෙදා. ද්වෙජ්ඣජාතාති දුවිධභාවං පත්තා. භණ්ඩන්ති පරිභාසන්ති එතෙනාති භණ්ඩනං, විරුද්ධචිත්තතා. තන්ති භණ්ඩනං. ධම්මවිනයන්ති පාවචනං. විතුජ්ජන්තා මුඛසත්තීහි. සහිතං මෙති මය්හං වචනං සහිතං සිලිට්ඨං පුබ්බාපරසම්බන්ධං අත්ථයුත්තං. තෙනාහ [Pg.241] ‘‘අත්ථසංහිත’’න්ති. අධිචිණ්ණන්ති ආචිණ්ණං. විපරාවත්තන්ති විරොධදස්සනවසෙන පරාවත්තිතං, පරාවත්තං දූසිතන්ති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘චිරකාලවසෙන…පෙ… නිවත්ත’’න්ති. පරියෙසමානො චර, තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා සික්ඛාහීති අත්ථො. සචෙ සක්කොසි, ඉදානිමෙව මයා වෙඨිතදොසං නිබ්බෙඨෙහි. මරණමෙවාති අඤ්ඤමඤ්ඤඝාතවසෙන මරණමෙව. ༤༡. གཉིས་སུ་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི། གཉིས་སུ་གྱུར་ཅིང་དབྱེན་བྱུང་བའོ། རྣམ་པ་གཉིས་སུ་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པའོ། འཁྲུག་པ་ཞེས་པ་ནི། འདིས་སྤྱོ་བར་བྱེད་པས་ན་འཁྲུག་པ་སྟེ། མི་མཐུན་པའི་སེམས་སོ། དེ་ནི་འཁྲུག་པའོ། ཆོས་དང་འདུལ་བ་ཞེས་པ་ནི། གསུང་རབ་བོ། ཁའི་མཚོན་ཆས་རྡེག་པའོ། ང་དང་མཐུན་པ་ཞེས་པ་ནི། ངའི་ཚིག་མཐུན་ཞིང་འབྲེལ་ཆགས་པ་དང་། སྔ་ཕྱི་འབྲེལ་ཆགས་ཤིང་དོན་དང་ལྡན་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ 'དོན་དང་ལྡན་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། གོམས་པར་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི། གོམས་པའོ། ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི། འགལ་བ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་ཕྱིར་ལོག་པ་སྟེ། ཕྱིར་ལོག་ཅིང་ཉམས་པར་བྱས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་ 'དུས་ཡུན་རིང་པོའི་དབང་གིས་...ལྡོག་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ཚོལ་ཞིང་རྒྱུག་ཅིག་ཅེས་པ་ནི། དེ་དང་དེར་སོང་ནས་སློབ་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། གལ་ཏེ་ནུས་ན། ད་ལྟ་ཉིད་དུ་ངས་དཀྲིས་པའི་སྐྱོན་དེ་དཀྲོལ་ཅིག འཆི་བ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། ཕན་ཚུན་གསོད་པའི་དབང་གིས་འཆི་བ་ཉིད་དོ། නාටපුත්තස්ස ඉමෙති නාටපුත්තියා. තෙ පන තස්ස සිස්සාති ආහ ‘‘අන්තෙවාසිකෙසූ’’ති. පුරිමපටිපත්තිතො පටිනිවත්තනං පටිවානං, තං රූපං සභාවො එතෙසන්ති පටිවානරූපා. තෙනාහ ‘‘නිවත්තනසභාවා’’ති. කථනං අත්ථස්ස ආචික්ඛනං. පවෙදනං තස්ස හෙතුදාහරණානි ආහරිත්වා බොධනං. න උපසමාය සංවත්තතීති අනුපසමසංවත්තනං, තදෙව අනුපසමසංවත්තනිකං, තස්මිං. සමුස්සිතං හුත්වා පතිට්ඨාහෙතුභාවතො ථූපං පතිට්ඨාති ආහ – ‘‘භින්නථූපෙති භින්නපතිට්ඨෙ’’ති. ථූපොති වා ධම්මස්ස නිය්‍යානභාවො වෙදිතබ්බො, අඤ්ඤධම්මෙ අභිභුය්‍ය සමුස්සිතට්ඨෙන. සො නිගණ්ඨස්ස සමයෙ කෙහිචි අභින්නසම්මතොපි භින්නො විනට්ඨොයෙව සබ්බෙන සබ්බං අභාවතොති භින්නථූපො. සො එව නිය්‍යානභාවො වට්ටදුක්ඛතො මුච්චිතුකාමානං පටිසරණං, තං එත්ථ නත්ථීති අප්පටිසරණො, තස්මිං භින්නථූපෙ අප්පටිසරණෙති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. གཉེན་གྱི་བུ་འདི་དག་ནི་གཉེན་གྱི་བུའི་རྗེས་འབྲང་བ་རྣམས་སོ། དེ་དག་ནི་དེའི་སློབ་མ་རྣམས་ཡིན་པས་ 'སློབ་མ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་' ཞེས་གསུངས་སོ། སྔོན་གྱི་སྒྲུབ་པ་ལས་ཕྱིར་ལྡོག་པ་ནི་ཕྱིར་ལྡོག་པ་སྟེ། དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཡོད་པས་ན་ཕྱིར་ལྡོག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་ 'ཕྱིར་ལྡོག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་' ཞེས་གསུངས་སོ། སྨྲ་བ་ནི་དོན་བསྟན་པའོ། རབ་ཏུ་བསྒྲགས་པ་ནི་དེའི་རྒྱུ་དང་དཔེ་རྣམས་དྲངས་ནས་གོ་བར་བྱེད་པའོ། ཉེ་བར་ཞི་བར་མི་འགྱུར་བས་ན་ཉེ་བར་མི་ཞི་བར་འགྱུར་བ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཉེ་བར་མི་ཞི་བར་འགྱུར་བ་དེ་ལའོ། མཐོན་པོར་གྱུར་ནས་གནས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པས་མཆོད་རྟེན་ནི་གནས་གཞི་སྟེ། 'མཆོད་རྟེན་ཞིག་པ་ཞེས་པ་ནི་གནས་གཞི་ཞིག་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན་ཆོས་གཞན་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་མཐོན་པོར་གནས་པའི་ཕྱིར་མཆོད་རྟེན་ནི་ཆོས་ཀྱི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རང་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་ནི་གཅེར་བུ་པའི་ལུགས་ལ་ཁ་ཅིག་གིས་མ་ཞིག་པར་འདོད་ཀྱང་། ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་དུ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཞིག་ཅིང་ཉམས་པ་ཉིད་དེ། དེས་ན་མཆོད་རྟེན་ཞིག་པའོ། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རང་བཞིན་དེ་ཉིད་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་ཡིན་ལ། དེ་འདིར་མེད་པས་སྐྱབས་མེད་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་མཆོད་རྟེན་ཞིག་ཅིང་སྐྱབས་མེད་པ་དེ་ལ་ཞེས་འདིར་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། ආචරියප්පමාණන්ති ආචරියමුට්ඨි හුත්වා පමාණභූතං. නානානීහාරෙනාති නානාකාරෙන. ‘‘විවාදො න උප්පජ්ජී’’ති වත්වා තස්ස අනුප්පත්තිකාරණං දස්සෙන්තො, ‘‘සත්ථා හි…පෙ… අවිවාදකාරණං කත්වාව පරිනිබ්බායී’’ති වත්වා තං විවරිතුං ‘‘භගවතා හී’’තිආදි වුත්තං. පතිට්ඨා ච අවස්සයො ච, ‘‘අයං ධම්මො අයං විනයො ඉදං සත්ථුසාසන’’න්ති විනිච්ඡයනෙ මහාපදෙසා, පඤ්හබ්‍යාකරණානි ච, යස්මා තෙසු පතිට්ඨාය තෙ අවස්සාය ධම්මවිනයධරා ච නිච්ඡයං ගච්ඡන්ති. තථා හි සුත්තන්තමහාපදෙසතො විනයෙ කෙනචි පුච්ඡිතො අත්ථො චතුන්නං පඤ්හබ්‍යාකරණානං වසෙන සුවිනිච්ඡිතරූපො, තස්මා ධම්මවිනයො ඉධ සත්ථු කිච්චං කාතුං සක්කොතීති ආහ – ‘‘තෙනෙවා’’තිආදි, තස්මා උළාරාය දෙසනාය භාජනන්ති අධිප්පායො. སློབ་དཔོན་ཚད་མ་ཞེས་པ་ནི། སློབ་དཔོན་གྱི་སྤར་བཅངས་སུ་གྱུར་ཅིང་ཚད་མར་གྱུར་པའོ། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་སོ། 'རྩོད་པ་མ་བྱུང་ངོ་' ཞེས་གསུངས་ནས་དེ་མི་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པར། 'སྟོན་པ་ནི་...པེ་...རྩོད་པ་མེད་པའི་རྒྱུ་བྱས་ནས་མྱ་ངན་ལས་འདས་སོ་' ཞེས་གསུངས་ཏེ། དེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་' ཞེས་ོགས་གསུངས་སོ། གནས་གཞི་དང་སྐྱབས་དང་། 'འདི་ནི་ཆོས་སོ། འདི་ནི་འདུལ་བའོ། འདི་ནི་སྟོན་པའི་བསྟན་པའོ།' ཞེས་ཐག་གཅོད་པ་ལ་ཆེན་པོ་བཞིའི་བསྟན་པ་དང་། དྲི་བ་ལུང་བསྟན་པ་རྣམས་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་ལ་བརྟེན་ཅིང་སྐྱབས་སུ་བྱས་ནས་ཆོས་དང་འདུལ་བ་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཐག་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ལྟར་མདོ་སྡེའི་ཆེན་པོའི་བསྟན་པ་ལས་འདུལ་བ་ལ་སུས་ཀྱང་དྲིས་པའི་དོན་ནི། དྲི་བ་ལུང་བསྟན་པ་བཞིའི་དབང་གིས་ལེགས་པར་གཏན་ལ་ཕབ་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཆོས་དང་འདུལ་བ་འདིས་འདིར་སྟོན་པའི་མཛད་པ་བྱེད་ནུས་སོ་ཞེས་ 'དེའི་ཕྱིར་རོ་' ཞེས་སོགས་གསུངས་ཏེ། དེས་ན་རྒྱ་ཆེ་བའི་བཤད་པའི་སྣོད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། 42. පටිපවිට්ඨං කත්වා ආහරිතබ්බතො, සච්චං කාරිතබ්බතො පාභතං මූලන්ති ආහ – ‘‘කථාපාභත’’න්ති, ධම්මකථාය මූලකාරණන්ති අත්ථො. යෙසං [Pg.242] වසෙන විවාදො උප්පන්නො, තෙයෙව අධම්මවාදිනො, තෙසං තාව සො අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තතු, තතො අඤ්ඤෙසං දෙවමනුස්සානං කථන්ති, චොදනා පරම්පරාය සංකිලෙසවත්ථුභාවතොති පරිහාරො. තෙනාහ – ‘‘කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ වියා’’තිආදි. ༤༢. ནང་དུ་བཅུག་ནས་དྲང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། བདེན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སྐྱེས་ནི་རྩ་བ་ཡིན་པས་ 'གཏམ་གྱི་སྐྱེས་' ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་རྩ་བའི་རྒྱུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། གང་དག་གི་དབང་གིས་རྩོད་པ་བྱུང་བ་དེ་དག་ཉིད་ཆོས་མ་ཡིན་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་ཡིན་ལ། དེ་དག་ལ་རེ་ཞིག་དེ་ནི་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་བར་འགྱུར་ན། དེ་ལས་གཞན་པའི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ་ལྟ་ཅི་སྨྲོས་ཏེ། སྐྱོན་བརྗོད་པ་བརྒྱུད་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་གཞིར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་ལན་བཏབ་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ 'ཀོ་སམྦཱིའི་བམ་པོ་བཞིན་ནོ་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། 43. අභිඤ්ඤා දෙසිතාති අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය ජානිත්වා බොධිතා. පතිස්සයමානරූපාති අපදිස්ස පතිස්සයමානා ගරුකවසෙන නිස්සයමානසභාවා. තෙනාහ – ‘‘උපනිස්සාය විහරන්තී’’ති, ගරුතරං නිස්සයං කත්වා විහරන්තීති අත්ථො. පරිවාරෙ පඤ්ඤත්තානීති, ‘‘ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා’’ති, එවං නිද්ධාරෙත්වා පරිවාරපාළියං (පරි. 336) ආසඞ්කරවසෙන ඨපිතානි. ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යා’’ති (පාරා. 39, 42, 43) විභඞ්ගපාඨවසෙනෙව හි තානි භගවතා පඤ්ඤත්තානි. තානි ඨපෙත්වා සෙසානි සබ්බසික්ඛාපදානි අධිපාතිමොක්ඛං නාමාති, ඉදං ගොබලීබද්දඤායෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං තෙසම්පි අධිපාතිමොක්ඛභාවතො. ༤༣. མངོན་པར་ཤེས་ནས་བསྟན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཤེས་ནས་རྟོགས་པར་བྱས་པའོ། བརྟེན་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཞེས་པ་ནི། བརྟེན་ཅིང་གུས་པའི་སྒོ་ནས་གནས་པའི་རང་བཞིན་ོ། དེའི་ཕྱིར་ 'ཉེ་བར་བརྟེན་ནས་གནས་སོ་' ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཆེས་ཆེར་གུས་པའི་སྒོ་ནས་བརྟེན་ནས་གནས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ལྷག་མ་ལ་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི། 'འཚོ་བའི་རྒྱུ་དང་འཚོ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་' ཞེས་འདི་ལྟར་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་ལྷག་མའི་གཞུང་དུ་དོགས་པའི་དབང་གིས་བཞག་པའོ། 'དགེ་སློང་དག འདི་ལྟར་ཡང་བསླབ་པའི་གཞི་འདི་གདོན་པར་བྱའོ་' ཞེས་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་གཞུང་གི་དབང་གིས་ཉིད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཅས་པའོ། དེ་དག་མ་གཏོགས་པའི་བསླབ་པའི་གཞི་ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་ལྷག་པའི་སོ་སོར་ཐར་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་བ་ལང་དང་གླང་གི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། དེ་དག་ཀྱང་ལྷག་པའི་སོ་སོར་ཐར་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། තත්‍රායං නයොති තස්මිං සුප්පජහනාය අප්පමත්තකභාවෙ අයං වක්ඛමානො. තානීති පණීතභොජනානි. යො කොචීති භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා. දුක්කටවත්ථුකන්ති යං කිඤ්චි දුක්කටාපත්තිවත්ථුකං. තෙනාති සුප්පජහනභාවෙන මූලාපත්තිවීතික්කමස්ස අණුමත්තතාය. དེ་ལ་ཚུལ་འདི་ནི་ཞེས་པ་ནི། སྤང་སླ་བ་དང་ཆུང་ངུ་ཉིད་དེ་ལ་འདི་ཉིད་བཤད་པར་བྱའོ། དེ་དག་ནི་ཞེས་པ་ནི། ཟས་གྱ་ནོམ་པ་རྣམས་སོ། གང་ཡང་རུང་བ་ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་ངམ་དགེ་སློང་མ་འང་རུང་བའོ། ཉེས་བྱས་ཀྱི་གཞི་ཅན་ཞེས་པ་ནི། ཉེས་བྱས་ཀྱི་ལྟུང་བའི་གཞི་གང་ཡང་རུང་བའོ། དེས་ན་ཞེས་པ་ནི། སྤང་སླ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་རྩ་བའི་ལྟུང་བ་ལས་འདས་པ་རྡུལ་ཙམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། පුබ්බභාගමග්ගන්ති ලොකියමග්ගං. තත්‍රාති තස්මිං පුබ්බභාගමග්ගං නිස්සාය විවාදුප්පාදෙ. ඔභාසඤාණන්ති ඔභාසස්ස උප්පත්තිහෙතුභූතං ඤාණං. තත්ථ පන සො මග්ගසඤ්ඤිභාවෙන මග්ගො ච චතුබ්බිධොති සුතත්තා, ‘‘පට්ඨමමග්ගො නාමා’’තිආදිමාහ. එවන්ති එවං අසන්දිද්ධං අපරිසඞ්කිතං පරිච්චත්තං කත්වා කම්මට්ඨානං කථෙතුං න සක්කොති. སྔོན་གྱི་ཆའི་ལམ་ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་པའི་ལམ་མོ། དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་ཆའི་ལམ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་རྩོད་པ་སྐྱེ་བ་ལའོ། སྣང་བའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི། སྣང་བ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། དེ་ལ་ནི་ལམ་དུ་འདུ་ཤེས་པའི་སྒོ་ནས་ལམ་རྣམ་པ་བཞི་ཡོད་པར་ཐོས་པའི་ཕྱིར། 'ལམ་དང་པོ་ཞེས་བྱ་བ་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། འདི་ལྟར་ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟར་ཐེ་ཚོམ་མེད་པ་དང་། དོགས་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་བཏང་ནས་ལས་ཀྱི་ས་གཞི་སྨྲ་བར་མི་ནུས་སོ། චෙතියං න දිට්ඨන්ති තස්ස කතං ථූපං වදති. නින්දියෙ පුථුජ්ජනභාවෙ ඨිතං පාසංසං අරියභාවං ආරොපෙත්වා තං මිච්ඡාලද්ධිං අභිනිවිස්ස පග්ගය්හ වොහරණතො සග්ගොපි මග්ගොපි වාරිතොයෙවාති. වුත්තඤ්හෙතං – མཆོད་རྟེན་མ་མཐོང་ཞེས་པ་ནི། དེའི་ཆེད་དུ་བྱས་པའི་མཆོད་རྟེན་ལ་གསུངས་སོ། སྨད་པར་བྱ་བའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དངོས་པོ་ལ་གནས་པ་ལ། བསྔགས་པར་བྱ་བའི་འཕགས་པའི་དངོས་པོ་བཏགས་ནས། ལྟ་བ་ལོག་པ་དེ་ལ་མངོན་པར་ཞེན་ཅིང་བཟུང་ནས་སྨྲ་བའི་ཕྱིར། མཐོ་རིས་དང་ལམ་གཉིས་ཀ་བཀག་པ་ཉིད་དོ། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘යො නින්දියං පසංසති, තං වා නින්දති යො පසංසියො; විචිනාති මුඛෙන සො කලිං, කලිනා තෙන සුඛං න වින්දතී’’ති. (සු. නි. 663; සං. නි. 1.180-181; අ. නි. 4.3; නෙත්ති. 92); གང་ཞིག་སྨད་བྱར་བསྔགས་པ་བྱེད་པ་དང་། །བསྔགས་པར་འོས་པ་དེ་ལ་སྨོད་བྱེད་པ། །དེས་ནི་ཁ་ཡིས་རྩོད་པ་སྡུད་བྱེད་དེ། །རྩོད་པ་དེས་ནི་བདེ་བ་རྙེད་མི་འགྱུར། །ཞེས་སོ། ‘‘ඛණෙනෙව [Pg.243] අරහත්තං පාපුණිතුං සමත්ථකම්මට්ඨානකථං ආචික්ඛිස්සාමී’’ති හි ඉමිනා තත්ථ කොහඤ්ඤම්පි දිස්සති; ඉතරෙසු පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. උප්පාටෙත්වාති උද්ධරිත්වා. ‘‘අථ තෙ භික්ඛූ’’තිආදි සෙසං නාම. ‘‘අමතං තෙ පරිභුඤ්ජන්ති, යෙ කායගතාසතිං පරිභුඤ්ජන්තී’’ති (අ. නි. 1.600) වචනං දුග්ගහිතං ගණ්හාපෙත්වා, ‘‘එත්තාවතා වො අමතං පරිභුත්තං නාම භවිස්සතී’’ති ආහ. 'སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་ནུས་པའི་ལས་ཀྱི་ས་གཞིའི་གཏམ་བཤད་པར་བྱའོ་' ཞེས་པ་འདིས་ནི་དེ་ལ་གཡོ་སྒྱུ་ཡང་མཐོང་ལ། གཞན་དག་ལ་ནི་སྨྲ་རྒྱུ་ཉིད་མེད་དོ། ཕྱུང་ནས་ཞེས་པ་ནི། བཏོན་ནས་སོ། 'དེ་ནས་དགེ་སློང་དེ་དག་' ཅེས་སོགས་ནི་ལྷག་མའོ། 'གང་དག་ལུས་ལ་གཏོགས་པའི་དྲན་པ་སྤྱོད་པ་དེ་དག་གིས་བདུད་རྩི་སྤྱོད་དོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་ལོག་པར་བཟུང་དུ་བཅུག་ནས། 'འདི་ཙམ་གྱིས་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་བདུད་རྩི་སྤྱད་པ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། 44. එවන්ති ආකාරලක්ඛණමෙතං, න ආකාරනියමනං. තෙන ඉමිනාව කාරණෙන ච යො විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍යාති වුත්තං හොති. ගරුස්මිං ගරූති පවත්තං චිත්තං ගරුවිසයත්තා තංසහචරිතත්තා ගරු, තස්ස භාවො ගාරවං, ගරුකරණං, තං එත්ථ නත්ථීති අගාරවො. තෙනාහ ‘‘ගාරවවිරහිතො’’ති. ගරුස්ස ගාරවවසෙන පතිස්සයනං පතිස්සොති වුච්චති නීචවුත්තිතා, තප්පටිපක්ඛතො අප්පතිස්සොති ආහ – ‘‘අප්පතිස්සයො අනීචවුත්තී’’ති. එත්ථ යථායං පුග්ගලො සත්ථරි අගාරවො නාම හොති, තං දස්සෙතුං, ‘‘එත්ථ පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තීසුකාලෙසු උපට්ඨානං න යාතීතිආදි සමුදායකිත්තනඅනවසෙසදස්සනං, අවයවතො පන අගාරවසිද්ධි යථා තං සාමඤ්ඤතො සික්ඛාපදසමාදානං තබ්බිසෙසො භෙදො. එස නයො සෙසෙසුපි. ༤༤. འདི་ལྟར་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པའི་མཚན་ཉིད་འདི་ཡིན་གྱི། རྣམ་པ་ངེས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དེས་ན་རྒྱུ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་རྩོད་པ་གང་ཞིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། བླ་མ་ལ་བླ་མར་འཛིན་པའི་སེམས་བྱུང་བ་ནི། ཡུལ་ལྕི་བའི་ཕྱིར་དང་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར་ལྕི་བ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་གུས་པ་སྟེ་བླ་མར་བྱེད་པའོ། དེ་འདིར་མེད་པས་ན་མ་གུས་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ 'གུས་པ་དང་བྲལ་བ་' ཞེས་གསུངས་སོ། བླ་མ་ལ་གུས་པའི་དབང་གིས་བརྟེན་པ་ནི་བརྟེན་པ་སྟེ་དམའ་བར་གནས་པ་ཞེས་བྱའོ། དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ནི་མི་བརྟེན་པ་ཡིན་པས་ 'མི་བརྟེན་པ་སྟེ་དམའ་བར་མི་གནས་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་གང་ཟག་འདི་སྟོན་པ་ལ་མ་གུས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཇི་ལྟར་ཡིན་པ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'འདིར་ནི་' ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་དུས་གསུམ་དུ་རིམ་གྲོ་ལ་མི་འགྲོ་བ་ཞེས་སོགས་ནི་ཚོགས་པ་བརྗོད་པས་མ་ལུས་པར་བསྟན་པ་སྟེ། ཆ་ཤས་ཀྱི་སྒོ་ནས་མ་གུས་པ་གྲུབ་པ་ནི། དཔེར་ན་སྤྱིར་བསླབ་པའི་གཞི་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་དང་དེའི་བྱེ་བྲག་གི་དབྱེ་བ་བཞིན་ནོ། ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། සක්කච්චං න ගච්ඡතීති ආදරවසෙන න ගච්ඡති. සඞ්ඝෙ කතොයෙව හොති සඞ්ඝපරියාපන්නත්තා තස්ස, යථා සඞ්ඝං උද්දිස්ස දින්නං එකෙන භික්ඛුනා පටිග්ගහිතං සඞ්ඝස්ස දින්නමෙව හොති. අපරිපූරයමානොව සික්ඛාය අගාරවො. තෙනාහ භගවා – ‘‘සික්ඛාය න පරිපූරකාරී’’ති (ම. නි. 2.135). අත්තනො පරිසාය උප්පන්නං විවාදමූලං විසෙසතො අත්තනා වූපසමෙතබ්බතො අත්තනො ච අනත්ථාවහතො ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්ත්වෙව වුත්තං. එස නයො බහිද්ධාති එත්ථාපි. "Sakkaccaṃ na gacchati" (གུས་པར་མི་འགྲོའོ་) ཞེས་པ་ནི་གུས་པའི་སྒོ་ནས་མི་འགྲོ་བའོ། །དགེ་འདུན་གྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་ནི་དགེ་འདུན་ལ་བྱས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན་དགེ་འདུན་ལ་དམིགས་ཏེ་བྱིན་པ་དེ་དགེ་སློང་གཅིག་གིས་བླངས་ཀྱང་དགེ་འདུན་ལ་བྱིན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་བཞིན་ནོ། །བསླབ་པ་ཡོངས་སུ་མི་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ནི་མ་གུས་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ "བསླབ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་མི་བྱེད་པའོ་" (མཛོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད། མདོ་དབུས། ༢།༡༣༥) ཞེས་གསུངས་སོ། །རང་གི་འཁོར་གྱི་ནང་དུ་བྱུང་བའི་རྩོད་པའི་རྩ་བ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་དགོས་པ་ཉིད་དང་། རང་ཉིད་ལ་དོན་མེད་པ་ཉེ་བར་འཁྱེར་བའི་ཕྱིར་ "ནང་གི་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་སྐབས་འདིར་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ།། 46. ඡඨානානීති ඡමූලානි. යථා සමනවසෙන සමථානං විවාදාදීසු අධිකත්තුභාවො, එවං විවාදාදීනං තෙහි අධිකත්තබ්බතාපීති ආහ – ‘‘වූපසමනත්ථාය…පෙ… අධිකරණානී’’ති. තෙන අධිකරණසද්දස්ස කම්මත්ථතං ආහ. සමථා වා සමනවසෙන අධිකරීයන්ති එත්ථාති අධිකරණානි, විවාදාදයො. ༤༦. "Chaṭhānāni" (གནས་དྲུག་པོ་དག་) ཅེས་པ་ནི་རྩ་བ་དྲུག་པོའོ། །ཇི་ལྟར་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་ཞི་བ་རྣམས་ཀྱི་རྩོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བྱེད་པ་པོའི་དངོས་པོ་ཡོད་པ་དེ་བཞིན་དུ། རྩོད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་དེ་དག་གིས་བྱ་བའི་ཡུལ་དུ་འགྱུར་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ "ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་...ལས་རྣམས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ན་ལས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་བྱ་བའི་ཡུལ་གྱི་དོན་དུ་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འདི་དག་ལ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པས་ན་ལས་རྣམས་ཏེ། རྩོད་པ་ལ་སོགས་པའོ།། විවාදො [Pg.244] උප්පන්නමත්තොව හුත්වා පරතො කක්ඛළත්ථාය සංවත්තනතො යං වත්ථුං නිස්සාය පඨමං උප්පන්නො විවාදානුසාරෙන මූලකං විය අනුබන්ධරොගො තමෙව තදඤ්ඤං වා වත්ථුං කත්වා පවඩ්ඪන්තො විවාදාධිකරණං පත්වා උපරි වඩ්ඪති නාම, අනුවාදාපත්තිකිච්චාධිකරණං පත්වා විවාදස්ස ච වඩ්ඪනං පාකටමෙව. තෙන වුත්තං – ‘‘චත්තාරි අධිකරණානි පත්වා උපරි වඩ්ඪන්තො සො විවාදො’’ති. උප්පන්නානං උප්පන්නානන්ති (දී. නි. ටී. 3.331) උට්ඨිතානං උට්ඨිතානං. සමථත්ථන්ති සමනත්ථං. རྩོད་པ་ནི་སྐྱེས་མ་ཐག་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་ཕྱིས་སུ་རྩུབ་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། གཞི་གང་ལ་བརྟེན་ནས་ཐོག་མར་སྐྱེས་པའི་རྩོད་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ། རྩ་བའི་ནད་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བའི་ནད་བཞིན་དུ། གཞི་དེ་ཉིད་དམ་ཡང་ན་དེ་ལས་གཞན་པའི་གཞི་ཞིག་བྱས་ནས་འཕེལ་ཞིང་། རྩོད་པའི་ལས་སུ་གྱུར་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་བ་ཞེས་བྱ་ལ། སྐུར་བ་འདེབས་པ་དང་། ལྟུང་བ་དང་། བྱ་བའི་ལས་ལ་བརྟེན་ནས་རྩོད་པ་འཕེལ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་གསལ་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ "ལས་བཞི་པོ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་བའི་རྩོད་པ་དེའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"Uppannānaṃ uppannānaṃ" (སྐྱེས་པ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱི་) ཞེས་པ་ནི་ལངས་པ་ལངས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །"Samathatthaṃ" (ཉེ་བར་ཞི་བའི་དོན་དུ་) ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། අට්ඨාරසහි වත්ථූහීති ලක්ඛණවචනමෙතං යථා ‘‘යදි මෙ බ්‍යාධී දාහෙය්‍යුං. දාතබ්බමිදමොසධ’’න්ති (සං. නි. ටී. 2.3.39-42; කඞ්ඛා. අභි. ටී. අධිකරණසමථවණ්ණනා), තස්මා තෙසු අඤ්ඤතරෙන විවදන්තා, ‘‘අට්ඨාරසහි වත්ථූහි විවදන්තී’’ති වුච්චන්ති. උපවදනාති අක්කොසො. චොදනාති අනුයොගො. "གཞི་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་མཚན་ཉིད་སྟོན་པའི་ཚིག་སྟེ། དཔེར་ན་ "གལ་ཏེ་བདག་གི་ནད་འདིས་གདུང་བར་བྱེད་ན། སྨན་འདི་སྦྱིན་པར་བྱའོ་" ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ལས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གིས་རྩོད་པར་བྱེད་པ་ན། "གཞི་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་རྩོད་པར་བྱེད་དོ་" ཞེས་བརྗོད་དོ། །"Upavadanā" (ཉེ་བར་སྨྲ་བ་) ཞེས་པ་ནི་གཤེ་བའོ། །"Codanā" (སྐུལ་བ་) ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་འདྲི་བའོ།། අධිකරණස්ස සම්මුඛාව විනයනතො සම්මුඛාවිනයො. සන්නිපතිතපරිසාය ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතාය යෙභුය්‍යසිකකම්මස්ස කරණං යෙභුය්‍යසිකා. කාරකසඞ්ඝස්ස සාමග්ගිවසෙන සම්මුඛීභාවො, න යථා තථා කාරකපුග්ගලානං සම්මුඛතාමත්තං. භූතතාති තච්ඡතා. සච්චපරියායො හි ඉධ ධම්ම-සද්දො ‘‘ධම්මවාදී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.9) විය. විනෙති එතෙනාති විනයො, තස්ස තස්ස අධිකරණස්ස වූපසමාය භගවතා වුත්තවිධි, තස්ස විනයස්ස සම්මුඛතා විනයසම්මුඛතා. විවාදවත්ථුසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ පච්චත්ථිකා අත්ථපච්චත්ථිකා, තෙසං අත්ථපච්චත්ථිකානං. සඞ්ඝසම්මුඛතා පරිහායති සම්මතපුග්ගලෙහෙව වූපසමනතො. ལས་དེ་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་འདུལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མངོན་སུམ་དུ་འདུལ་བའོ། །འདུས་པའི་འཁོར་གྱི་ནང་དུ་ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་མང་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་མང་པོ་ཞིག་གི་ལས་བྱེད་པ་ནི་མང་པོ་ཞིག་གི་ཚུལ་ལོ། །ལས་བྱེད་པའི་དགེ་འདུན་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་ཡིན་གྱི། ལས་བྱེད་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཇི་ལྟར་ཡང་རུང་བར་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་ཙམ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །"Bhūtatā" (ཡང་དག་པ་ཉིད་) ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་དོ། །འདིར་ "ཆོས་" ཀྱི་སྒྲ་ནི་ "ཆོས་སྨྲ་བ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་བདེན་པའི་རྣམ་གྲངས་སོ། །འདིས་འདུལ་བར་བྱེད་པས་ན་འདུལ་བ་སྟེ། ལས་དེ་དང་དེ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཆོ་གའོ། །འདུལ་བ་དེ་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་ནི་འདུལ་བ་མངོན་སུམ་ཉིད་དོ། །རྩོད་པའི་གཞིར་གྱུར་པའི་དོན་ལ་ཕྱིར་རྒོལ་བ་རྣམས་ནི་དོན་གྱི་ཕྱིར་རྒོལ་བ་སྟེ། དོན་གྱི་ཕྱིར་རྒོལ་བ་དེ་དག་གིའོ། །བསྐོས་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱིས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དགེ་འདུན་མངོན་སུམ་ཉིད་ནི་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ།། නන්ති විවාදාධිකරණං. ‘‘න ඡන්දාගතිං ගච්ඡතී’’තිආදිනා (පරි. 383) වුත්තං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං. ගුළ්හකාදීසු අලජ්ජුස්සන්නාය පරිසාය ගුළ්හකො සලාකග්ගාහො කාතබ්බො; ලජ්ජුස්සන්නාය විවටකො, බාලුස්සන්නාය සකණ්ණජප්පකො. යස්සා කිරියාය ධම්මවාදිනො බහුතරා, සා යෙභුය්‍යසිකාති ආහ – ‘‘ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතායා’’තිආදි. "དེ་ལ་" ཞེས་པ་ནི་རྩོད་པའི་ལས་ལའོ། །"འདུན་པའི་དབང་གིས་ལམ་ལོག་པར་མི་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པའོ། །གསང་བ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་ངོ་ཚ་མེད་པ་ཤས་ཆེ་བའི་འཁོར་ལ་གསང་བའི་སྒོ་ནས་ཐུར་མ་བསྡུ་བར་བྱའོ། །ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ཤས་ཆེ་བ་ལ་མངོན་སུམ་དུའོ། །རྨོངས་པ་ཤས་ཆེ་བ་ལ་རྣ་བར་ཤུབ་བུའི་སྒོ་ནས་སོ། །བྱ་བ་གང་ལ་ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་མང་བ་དེ་ནི་མང་པོ་ཞིག་གི་ཚུལ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ "ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་མང་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་..." ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། එවං විනිච්ඡිතන්ති ආපත්තිං දස්සෙත්වා රොපනවසෙන විනිච්ඡිතං, පටිකම්මං පන ආපත්තාධිකරණසමථෙ පරතො ආගමිස්සති. න සමණසාරුප්පං අස්සාමණකං, සමණෙහි අකාතබ්බං, තස්මිං. අජ්ඣාචාරෙ වීතික්කමෙසති. පටිචරතොති [Pg.245] පටිච්ඡාදෙන්තස්ස. පාපුස්සන්නතාය පාපියො, පුග්ගලො, තස්ස කාතබ්බකම්මං තස්සපාපියසිකං. "འདི་ལྟར་རྣམ་པར་གཏན་ལ་ཕབ་པ་" ཞེས་པ་ནི་ལྟུང་བ་བསྟན་ནས་སྐུར་བ་འདེབས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་གཏན་ལ་ཕབ་པ་སྟེ། ཕྱིར་བཅོས་པ་ནི་འོག་ནས་ལྟུང་བའི་ལས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །དགེ་སྦྱོང་དང་མི་མཐུན་པ་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་མ་ཡིན་པ་སྟེ། དགེ་སྦྱོང་རྣམས་ཀྱིས་མི་བྱ་བ་དེ་ལའོ། །"ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་ལ་" ཞེས་པ་ནི་འགལ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །"སྦེད་པར་བྱེད་པ་ལ་" ཞེས་པ་ནི་གསང་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །སྡིག་པ་ཤས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་སྡིག་ཅན་ཏེ། གང་ཟག་གོ། །དེ་ལ་བྱ་བའི་ལས་ནི་གང་ཟག་སྡིག་ཅན་དེའི་ལས་སོ།། සම්මුඛාවිනයෙනෙව වූපසමො නත්ථි පටිඤ්ඤාය, තථාරූපාය ඛන්තියා වා විනා අවූපසමනතො. එත්ථාති ආපත්තිදෙසනායං. පටිඤ්ඤාතෙ ආපන්නභාවාදිකෙ කරණකිරියා, ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාසී’’ති, පරිවාසදානාදිවසෙන ච පවත්තං වචීකම්මං පටිඤ්ඤාතකරණං. མངོན་སུམ་དུ་འདུལ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ཁས་བླངས་པ་དང་། དེ་ལྟ་བུའི་བཟོད་པ་མེད་པར་ཉེ་བར་ཞི་བར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །"འདི་ལ་" ཞེས་པ་ནི་ལྟུང་བ་བཤགས་པ་ལའོ། །ལྟུང་བར་གྱུར་པ་ལ་སོགས་པ་ཁས་བླངས་པ་ལ་བྱ་བའི་ལས་ཏེ། "ཕྱིན་ཆད་སྡོམ་པར་བྱའོ་" ཞེས་པ་དང་། སྤོ་མགུ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་ངག་གི་ལས་ནི་ཁས་བླངས་པར་བྱ་བའོ།། යථානුරූපන්ති ‘‘ද්වීහි චතූහි තිහි එකෙනා’’ති එවං වුත්තනයෙන යථානුරූපං. එත්ථාති ඉමස්මිං සුත්තෙ, එතස්මිං වා සමථවිචාරෙ. විනිච්ඡයනයොති විනිච්ඡයෙ නයමත්තං. තෙනාහ ‘‘විත්ථාරො පනා’’තිආදි. "མཐུན་པར་" ཞེས་པ་ནི་ "གཉིས་སམ། བཞིའམ། གསུམ་མམ། གཅིག་གིས་སོ་" ཞེས་འདི་ལྟར་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་མཐུན་པར་རོ། །"འདི་ལ་" ཞེས་པ་ནི་མདོ་འདི་ལའམ། ཡང་ན་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དཔྱད་པ་འདི་ལའོ། །"རྣམ་པར་གཏན་ལ་དབབ་པའི་ཚུལ་" ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གཏན་ལ་དབབ་པ་ལ་ཚུལ་ཙམ་མོ། །དེའི་ཕྱིར་ "རྒྱས་པར་ནི་..." ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། 47. සඞ්ඛෙපතොව වුත්තො, න සමථක්ඛන්ධකෙ විය විත්ථාරතො. තථාති ඉමිනා ‘‘ධම්මා’’ති පදං ආකඩ්ඪති, එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, එවමාදිනා ඉමිනා පකාරෙනාති වාති වුත්තං හොති. බොධිපක්ඛියධම්මානං එකන්තානවජ්ජභාවතො නත්ථි අධම්මභාවො, භගවතො දෙසිතාකාරං හාපෙත්වා වඩ්ඪෙත්වා වා කථනං යථාධම්මං අකතන්ති කත්වා අධම්මභාවොති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘තයො සතිපට්ඨානා’’තිආදි. ༤༧. བསྡུས་པ་ཙམ་དུ་གསུངས་ཀྱི། ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕུང་པོ་བཞིན་དུ་རྒྱས་པར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །"དེ་བཞིན་དུ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་འདིས་ "ཆོས་རྣམས་" ཞེས་པའི་ཚིག་འདྲེན་པར་བྱེད་དེ། འདིར་ "ཞེས་བྱ་བའི་" སྒྲ་ནི་སོགས་པའི་དོན་ཏེ། འདི་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པ་འདིས་སམ། ཡང་ན་འདི་ལྟར་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། །བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་གཏན་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ནི་མེད་དོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསྟན་པའི་རྣམ་པ་ལས་དབྲི་བའམ་བསྣན་ནས་སྨྲ་བ་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་པར་མ་བྱས་པ་ཉིད་དུ་བྱས་ནས་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ན། "དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་གསུམ་མོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། නිය්‍යානිකන්ති සපාටිහීරං අප්පටිවානං හුත්වා පවත්තති. තථෙවාති ඉමිනා ‘‘එවං අම්හාක’’න්තිආදිනා වුත්තමත්ථං ආකඩ්ඪති. භූතෙන…පෙ… කාතබ්බකම්මං ධම්මො නාම යථාධම්මං කරණතො, වුත්තවිපරියායතො ඉතො පරං අධම්මො. අයං විනයො නාම රාගාදීනං සංවරණතො පහානතො පටිසඞ්ඛානතො ච. අයං අවිනයො නාම රාගාදීනං අවිනයනතො. අයං විනයො නාම යථාවිනයකරණතො, වුත්තවිපරියායෙන ඉතරො අවිනයො. වත්ථුසම්පත්තිආදිනා එව සබ්බෙසං විනයකම්මානං අකුප්පතාති ආහ – ‘‘වත්ථුසම්පත්ති…පෙ… අයං විනයො නාමා’’ති, තප්පටිපක්ඛතො අවිනයො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘වත්ථුවිපත්තී’’තිආදි. "ངེས་པར་འབྱུང་བ་" ཞེས་པ་ནི་ཆོ་འཕྲུལ་དང་བཅས་ཤིང་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་འཇུག་པའོ། །"དེ་བཞིན་དུ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་འདིས་ "འདི་ལྟར་བདག་ཅག་གི་..." ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་དོན་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ། །ཡང་དག་པ་ཉིད་ཀྱིས་... བྱ་བའི་ལས་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཆོས་ཞེས་བྱ་ལ། གསུངས་པ་ལས་བཟློག་པ་ནི་འདི་ལས་གཞན་པ་ཆོས་མ་ཡིན་པའོ། །འདི་ནི་འདུལ་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་སྡོམ་པ་དང་། སྤོང་བ་དང་། སོ་སོར་རྟོག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་མི་འདུལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ནི་འདུལ་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདུལ་བ་དང་མཐུན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །གསུངས་པ་ལས་བཟློག་པ་ནི་གཞན་པ་འདུལ་བ་མ་ཡིན་པའོ། །གཞི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་འདུལ་བའི་ལས་ཐམས་ཅད་མི་འཁྲུགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ "གཞི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་...འདི་ནི་འདུལ་བ་ཞེས་བྱའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ནི་འདུལ་བ་མ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ "གཞི་ཉམས་པ་..." ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། සම්මාපටිපත්තියා නයනට්ඨෙන යථාවුත්තො ධම්මො එව නෙත්ති, තතො එව සත්තස්ස විය රජ්ජු අසිථිලපවත්තිහෙතුතාය ධම්මරජ්ජූති අත්ථො වුත්තො. සුත්තන්තපරියායෙන තාව දස කුසලකම්මපථා ධම්මොති එවං වුත්තා. සා එව වා හොතු ධම්මනෙත්ති, යො ඉධ ඉමිස්සා වණ්ණනාය, ‘‘ඡත්තිංස බොධිපක්ඛියධම්මා’’තිආදිනා ධම්මෙන ච විනයෙන ච වුත්තො, සො එව [Pg.246] වා ධම්මනෙත්ති හොතූති ආනෙත්වා යොජනා. තාය ධම්මනෙත්තියා සමෙති තාය යථාවුත්තාය ධම්මනෙත්තියා සංසන්දති, එකලක්ඛණමෙව හොතීති අත්ථො. එවං විවාදවත්ථුභූතො ධම්මො චෙ ‘‘ධම්මො’’ති, අධම්මො චෙ ‘‘අධම්මො’’ති, විනයො චෙ ‘‘විනයො’’ති, අවිනයො චෙ ‘‘අවිනයො’’ති නිච්ඡිනන්තෙන එකච්චානං විවාදාධිකරණමෙව දස්සිතං තස්ස වූපසමධම්මානං අපරියොසාපිතත්තා. ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་འདྲེན་པའི་དོན་གྱིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆོས་ཉིད་ནི་ཚུལ་ལམ་ལམ་སཏེ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་གྱི་ཐག་པ་བཞིན་དུ་ལྷོད་པ་མེད་པར་འཇུག་པའི་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་ཐག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་གསུངས་སོ། །མདོ་སྡེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་རེ་ཞིག་དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་ནི་ཆོས་སོ་ཞེས་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་དེ་ཉིད་ཆོས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་གྱུར་ཅིག །ཡང་ན་འདིར་འགྲེལ་བཤད་འདི་ལས། "བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་གོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་དང་འདུལ་བས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་ཆོས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་གྱུར་ཅིག་ཅེས་དྲངས་ནས་སྦྱར་རོ། །"ཆོས་ཀྱི་ཚུལ་དེ་དང་མཐུན་པར་བྱེད་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚུལ་དེ་དང་མཐུན་པར་འགྱུར་ཞིང་། མཚན་ཉིད་གཅིག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་རྩོད་པའི་གཞིར་གྱུར་པའི་ཆོས་ནི་གལ་ཏེ་ "ཆོས་" སོ་ཞེས་དང་། ཆོས་མ་ཡིན་པ་ནི་གལ་ཏེ་ "ཆོས་མ་ཡིན་པའོ་" ཞེས་དང་། འདུལ་བ་ནི་གལ་ཏེ་ "འདུལ་བའོ་" ཞེས་དང་། འདུལ་བ་མ་ཡིན་པ་ནི་གལ་ཏེ་ "འདུལ་བ་མ་ཡིན་པའོ་" ཞེས་རྣམ་པར་གཏན་ལ་འབེབས་པ་ན། ཁ་ཅིག་གི་རྩོད་པའི་ལས་ཉིད་བསྟན་པ་ཡིན་ཏེ། དེའི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། 48. තං පනෙතන්ති විවාදාධිකරණං පච්චාමසති. වාරෙ අත්ථසංවණ්ණනාවසෙන පත්තෙපි. ද්වීහීති යස්මිං ආවාසෙ විවාදාධිකරණං උප්පන්නං, තත්ථ වාසීහි ද්වීහිපි භික්ඛූහි අතිරෙකතරා. ༤༨. "དེ་ནི་འདི་ལྟར་" ཞེས་པ་ནི་རྩོད་པའི་ལས་ལ་ཕྱིར་ལྟ་བའོ། །སྐབས་འདིར་དོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དབང་གིས་ཐོབ་པར་གྱུར་ཀྱང་། "གཉིས་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་གནས་གང་དུ་རྩོད་པའི་ལས་སྐྱེས་པ་དེ་ན། གནས་པ་དེའི་དགེ་སློང་གཉིས་ལས་ཀྱང་ལྷག་པ་རྣམས་སོ།། 49. ඛන්ධසාමන්තන්ති ආපත්තික්ඛන්ධභාවෙන සමීපං. ආපත්තිසාමන්තං නාම පුබ්බභාගා ආපජ්ජිතබ්බආපත්ති. මෙථුනරාගවසෙන කායසංසග්ගෙ දුක්කටස්ස වත්ථූති ආහ – ‘‘පඨමපාරාජිකස්ස පුබ්බභාගෙ දුක්කට’’න්ති. සෙසානං තිණ්ණං පාරාජිකානං පුබ්බභාගෙ ථුල්ලච්චයමෙව. ༤༩. "ཕུང་པོའི་ཉེ་འཁོར་" ཞེས་པ་ནི་ལུང་གི་ཕུང་པོའི་ཚུལ་གྱིས་ཉེ་བའོ། །ལྟུང་བའི་ཉེ་འཁོར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ལྟུང་བར་འགྱུར་བའི་ལྟུང་བའོ། །འཁྲིག་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་ལུས་ཀྱིས་རེག་པ་ལ་ཉེས་བྱས་ཀྱི་གཞི་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ "ཕམ་པ་དང་པོའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ཉེས་བྱས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་ཕམ་པ་གསུམ་པོའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ནི་སྦོམ་པོ་ཉིད་དོ།། 50. පරික්කමිත්වා උපක්කමිත්වා. ආපත්තාධිකරණං දස්සිතං තත්ථෙව විසෙසතො පටිඤ්ඤාය කාරෙතබ්බතාය ඉච්ඡිතබ්බත්තා. ༥༠. "བསྐོར་ནས་" ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སོང་ནས་སོ། །ལྟུང་བའི་ལས་ནི་དེ་ཉིད་ལ་ཁྱད་པར་དུ་ཁས་བླངས་ནས་བྱ་བར་འདོད་པའི་ཕྱིར་བསྟན་ཏོ།། 52. කම්මස්ස වත්ථු දස්සිතං න සමථොති අධිප්පායො. නනු චායං සමථාධිකාරොති? සච්චං, සමථස්ස පන කාරණෙ දස්සිතෙ සමථො දස්සිතොව හොතීති දස්සෙතුං ‘‘එවරූපස්ස හී’’තිආදි වුත්තං. ༥༢. ལས་ཀྱི་གཞི་བསྟན་པ་ཡིན་གྱི། ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །ཅི་འདི་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་སྐབས་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ། འོན་ཀྱང་ཉེ་བར་ཞི་བའི་རྒྱུ་བསྟན་པ་ན། ཉེ་བར་ཞི་བ་ཉིད་བསྟན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ "འདི་ལྟ་བུ་ལ་ནི་..." ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། 53. ඉදං කම්මන්ති ‘‘ඉදං අම්හාකං භණ්ඩනජාතාන’’න්තිආදිනා වුත්තකම්මං. තිණවත්ථාරකසදිසත්තාති තංසදිසතාය තබ්බොහාරොති දස්සෙති යථා – ‘‘එස බ්‍රහ්මදත්තො’’ති. ආකාරමත්තමෙව තිණවත්ථාරකකම්මං නාම, න පන තස්ස සබ්බසො කරණවිධානං. තෙනාහ ‘‘ඛන්ධකෙ’’තිආදි. ගිහීනං හීනෙන ඛුංසනවම්භනං යථා ‘‘තිලසංගුළිකා නත්ථී’’ති. ධම්මිකපටිස්සවෙසු විසංවාදනවසෙන ආපන්නා ආපත්ති. අස්සාති කිච්චාධිකරණස්ස. සම්මුඛාවිනයෙනෙව වූපසමො සඞ්ඝසම්මුඛතාදිනාව වූපසමනතො. ༥༣. "ལས་འདི་" ཞེས་པ་ནི་ "འདི་ནི་བདག་ཅག་འཁྲུག་པ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱིའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་ལས་སོ། །"རྩྭ་བཏིང་བ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་ཀྱིས་དེའི་ཐ་སྙད་དུ་བྱེད་པར་སྟོན་ཏེ། དཔེར་ན་ "འདི་ནི་ཚངས་པས་བྱིན་ནོ་" ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །རྣམ་པ་ཙམ་ཉིད་ནི་རྩྭ་བཏིང་བའི་ལས་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་གྱི། དེའི་བྱ་བའི་ཆོ་ག་ཐམས་ཅད་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ "ཕུང་པོ་ལས་..." ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཁྱིམ་པ་རྣམས་ལ་དམན་པའི་སྒོ་ནས་སྨོད་པ་དང་བརྙས་པ་ནི་དཔེར་ན་ "ཏིལ་གྱི་རིལ་བུ་མེད་དོ་" ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །ཆོས་དང་མཐུན་པར་ཁས་བླངས་པ་ལ་བསླུས་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་ལྟུང་བའོ། །"དེའི་" ཞེས་པ་ནི་བྱ་བའི་ལས་ཀྱིའོ། །མངོན་སུམ་དུ་འདུལ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་དགེ་འདུན་མངོན་སུམ་ཉིད་ལ་སོགས་པས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། 54. සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියවචනතො කොසම්බියසුත්තෙ (ම. නි. 1.492) සොතාපත්තිමග්ගසම්මාදිට්ඨි කථිතා, ඉධ පන ‘‘දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො විහරති’’ච්චෙව [Pg.247] වුත්තත්තා, ‘‘ඉමස්මිං සුත්තෙ සොතාපත්තිඵලසම්මාදිට්ඨි වුත්තාති වෙදිතබ්බා’’ති වුත්තං. පාපකම්මස්ස අප්පතා මහන්තතා සාවජ්ජභාවස්ස මුදුතික්ඛභාවෙන වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘අණුන්ති අප්පසාවජ්ජං. ථූලන්ති මහාසාවජ්ජ’’න්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༥༤. རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཀཽ་ཤཱམྦཱིའི་མདོ་ (མཛོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད། མདོ་དབུས། ༡།༤༩༢) ལས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་གསུངས་ལ། འདིར་ནི་ "ལྟ་བ་མཚུངས་པར་གྱུར་ཏེ་གནས་སོ་" ཞེས་གསུངས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། "མདོ་འདིར་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །སྡིག་པའི་ལས་ཀྱི་ཆུང་བ་དང་ཆེ་བ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱི་འཇམ་པ་དང་རྣོ་བའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ "ཕྲ་མོ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བའོ། །རགས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའོ། །" ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ།། සාමගාමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ས་མ་གཱ་མའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་དོན་ཟབ་མོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། 5. සුනක්ඛත්තසුත්තවණ්ණනා ༥. ལེགས་པའི་སྐར་མའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་དོ།། 55. හෙට්ඨිමමග්ගෙහි ඤාතමරියාදාය පජානනතො අඤ්ඤා, මග්ගපඤ්ඤා. තස්ස ඵලභාවතො අග්ගඵලපඤ්ඤා, තංසහගතා සම්මාසඞ්කප්පාදයො ච ‘‘අඤ්ඤා’’ති වුත්තාති ආහ ‘‘අඤ්ඤාති අරහත්ත’’න්ති. චතූහි පදෙහි කථිතා, ‘‘පරිචිණ්ණා මෙ භගවා’’තිආදීසු විය න එකපදෙනෙව. ‘‘ලොකුත්තරො ධම්මො අධිගතො මයා’’ති මඤ්ඤනාමත්තං අධිමානොති දස්සෙන්තො, ‘‘අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤිනො’’තිආදිමාහ. ༥༥. འོག་མའི་ལམ་རྣམས་ཀྱིས་ཤེས་པའི་མཚམས་ལས་རབ་ཏུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་ཀུན་ཤེས་པ་སྟེ། ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་བོ། །དེའི་འབྲས་བུར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མཆོག་གི་འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་དང་། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་ "ཀུན་ཤེས་པ་" ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ "ཀུན་ཤེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚིག་བཞིས་གསུངས་ཏེ། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བདག་གིས་བསྙེན་བཀུར་བྱས་སོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཚིག་གཅིག་པུས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །"བདག་གིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཐོབ་བོ་" ཞེས་སྙམ་པ་ཙམ་ནི་མངོན་པའི་ང་རྒྱལ་ཡིན་པར་སྟོན་པ་ན། "མ་ཐོབ་པ་ལ་ཐོབ་པར་འདུ་ཤེས་པ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། 56. ඉදං ඨානන්ති ඉදං ඔභාසාදිසම්මුතිහෙතුභූතං උළාරතරං උදයබ්බයඤාණං. උළාරතරභාවෙන හි තං මග්ගඵලපඤ්ඤාය පච්චයො හුත්වා යාථාවතො දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යතාය විපස්සකං විසංවාදෙති. තෙනාහ ‘‘අවිභූතං අන්ධකාර’’න්ති. ඉමං පඤ්හන්ති ඉමං සුත්තං ගම්භීරං ලොකුත්තරපටිසංයුත්තං අත්තනා ඤාතුං ඉච්ඡිතං අත්ථං. උග්ගහෙත්වාති කෙවලං පිටකසම්පාදනවසෙනෙව උග්ගණ්හිත්වා. තෙනාහ ‘‘අජානිත්වා’’ති. විසෙවමානාති කිලෙසවිසෙ අවමානෙන්තා, සාසනස්ස වා අනුපකාරවිරූපපච්චයෙ සෙවමානා. එවමස්සාති එවං වුත්තනයෙන තෙසං කරණහෙතු අස්ස චිත්තස්ස ධම්මදෙසනාවසෙන පවත්තස්ස. අඤ්ඤථාභාවො අදෙසෙතුකාමතා හොති. තන්ති යථාවුත්තමත්ථං සන්ධාය. එතන්ති ‘‘තස්සපි හොති අඤ්ඤථත්ත’’න්ති එවං වුත්තං. ༥༦. “གནས་འདི་ནི་”ཞེས་པ་ནི། འོད་ཟེར་ལ་སོགས་པའི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་སྐྱེ་འཇིག་གི་ཡེ་ཤེས་འདི་ཉིད་དོ། ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ནི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་ནས། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་དཀའ་བའི་ཕྱིར་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་པོ་ལ་བསླུ་བར་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་“མི་གསལ་བའི་མུན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “དྲི་བ་འདི་ནི་”ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་དང་འབྲེལ་བའི་ཟབ་མོའི་མདོ་འདི་ཉིད་རང་གིས་ཤེས་པར་འདོད་པའི་དོན་ཏོ། “བཟུང་ནས་”ཞེས་པ་ནི། སྡེ་སྣོད་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་ཁོ་ནས་བཟུང་ནས་སོ། དེའི་ཕྱིར་“མི་ཤེས་པར་”ཞེས་གསུངས་སོ། “དུག་ལ་བསྟེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་དུག་ལ་བརྙས་སྨོད་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་བསྟན་པ་ལ་ཕན་ཐོགས་མེད་པའི་མི་མཐུན་པའི་རྐྱེན་ལ་བསྟེན་པའོ། “འདི་ལྟར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་དག་བྱེད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཆོས་བསྟན་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་སེམས་འདི་ལའོ། གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ནི་བསྟན་པར་མི་འདོད་པ་ཉིད་དོ། “དེ་ནི་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་ལ་དགོངས་ནས་སོ། “འདི་ནི་”ཞེས་པ་ནི། “དེ་ལའང་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ཡོད་དོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་པའོ། 58. කිලෙසෙහි ආමසීයතීති ආමිසං, ලොකෙපරියාපන්නං ආමිසන්ති ඉධ පඤ්ච කාමගුණා අධිප්පෙතාති තෙසු වට්ටාමිසභාවෙපි ලභිතෙ කාමාමිසභාවො සිද්ධොති ආහ – ‘‘වට්ටාමිසකාමාමිසලොකාමිසභූතෙසූ’’ති. කාමගුණා හි වට්ටස්ස වඩ්ඪනතො වට්ටාමිසං, කාමෙතබ්බතො කාමතණ්හාය ආමසිතබ්බතො කාමාමිසං, යෙභූය්‍යතො සත්තලොකස්ස ආමිසභාවතො [Pg.248] ලොකාමිසං. කාමගුණසභාගාති කාමගුණානුලොමා කාමගුණපටිසංයුත්තා. ආනෙඤ්ජසමාපත්තිපටිසංයුත්තායාති කිලෙසිඤ්ජනරහිතතාය ඉධ ආනෙඤ්ජාති අධිප්පෙතාහි හෙට්ඨිමාහි අරූපසමාපත්තීහි පටිසංයුත්තාය. එවරූපොති ලොකාමිසභූතෙසු පච්චයෙසු අධිමුත්තො තන්නින්නො තග්ගරුකො තප්පබ්භාරො. එත්තාවතාති එවං සද්ධානං මනුස්සානං දස්සනෙන තෙසං පවත්තිතාසයෙන ච. සීසං නික්ඛන්තං හොතීති ලාභාසාය සීසං බහි නික්ඛන්තං විය හොති. උදරං ඵලිතන්ති අතිබහුභණ්ඩං පක්ඛිපියමානං පසිබ්බකං විය ලද්ධබ්බස්ස අතිපහූතභාවෙන උදරං ඵීතං හොති. ༥༨. ཉོན་མོངས་པ་དག་གིས་རེག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཟང་ཟིང་ངོ་། འཇིག་རྟེན་དུ་གཏོགས་པའི་ཟང་ཟིང་ནི་འདིར་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་དགོངས་པ་སྟེ། དེ་དག་ལ་འཁོར་བའི་ཟང་ཟིང་གི་དངོས་པོ་ཐོབ་པར་གྱུར་ནའང་འདོད་པའི་ཟང་ཟིང་གི་དངོས་པོ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། “འཁོར་བའི་ཟང་ཟིང་དང་། འདོད་པའི་ཟང་ཟིང་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་དུ་གྱུར་པ་དག་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དག་ནི་འཁོར་བ་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་འཁོར་བའི་ཟང་ཟིང་དང་། འདོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་འདོད་པའི་སྲེད་པས་རེག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདོད་པའི་ཟང་ཟིང་དང་། ཕལ་ཆེར་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་གི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་ངོ་། “འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་སྐལ་བ་མཉམ་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་མཐུན་པ་དང་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་འབྲེལ་བའོ། “མི་གཡོ་བའི་སྙོམས་འཇུག་དང་འབྲེལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་གཡོ་བ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་འདིར་“མི་གཡོ་བ་”ཞེས་དགོངས་པའི་འོག་མའི་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་དག་དང་འབྲེལ་བའོ། “འདི་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་དུ་གྱུར་པའི་རྐྱེན་དག་ལ་མོས་ཤིང་། དེ་ལ་གཞོལ་བ། དེ་གཙོ་བོར་བྱེད་པ། དེ་ལ་བབས་པའོ། “འདི་ཙམ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་དད་པ་ཅན་གྱི་མི་རྣམས་མཐོང་བ་དང་། དེ་དག་གི་རྒྱུད་ལ་སྐྱེས་པའི་བསམ་པས་སོ། “མགོ་བོ་ཕྱིར་ཕྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི། རྙེད་པའི་རེ་བས་མགོ་བོ་ཕྱིར་ཕྱུང་བ་ལྟ་བུའོ། “ལྟོ་བ་གས་པ་”ཞེས་པ་ནི། དངོས་པོ་ཤིན་ཏུ་མང་པོ་བཅུག་པའི་སྣོད་ལྟར། ཐོབ་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཤིན་ཏུ་མང་བའི་ཕྱིར་ལྟོ་བ་རྒྱས་པར་གྱུར་པའོ། 59. යථා පුරිමා ද්වෙ අරූපසමාපත්තියො අත්තනො පච්චනීකකිලෙසෙහි අනිඤ්ජනතො ‘‘අනිඤ්ජා’’ති වුච්චන්ති, එවං ඉතරාපි. තං පවුත්තන්ති ලොකාමිසසංයොජනං විගතං. ༥༩. ཇི་ལྟར་སྔ་མའི་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་གཉིས་པོ་རང་གི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་དག་གིས་མི་གཡོ་བའི་ཕྱིར་“མི་གཡོ་བ་”ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། གཞན་དག་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ། “དེ་བཤད་པ་”ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་གི་ཀུན་སྦྱོར་དང་བྲལ་བའོ། 60. නිඝංසන්ති ‘‘එත්තකො අය’’න්ති පරිච්ඡෙදන්ති අත්ථො. සිලෙසෙනාති චම්මකාරසිලෙසාදිසිලෙසෙන, වජිරලෙපසිලෙසෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තං භින්නන්ති ආනෙඤ්ජසංයොජනං භින්නං විධමිතං සමතික්කන්තං තාසු සමාපත්තීසු අපෙක්ඛාභාවතො. අජ්ඣාසයෙන අසම්බද්ධත්තා වුත්තං – ‘‘ද්වෙධාභින්නා සෙලා විය හොතී’’ති. තෙනාහ – ‘‘තං සමාපජ්ජිස්සාමීති චිත්තං න උප්පජ්ජතී’’ති. ༦༠. “བརྡར་བ་”ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་འདི་ཙམ་མོ་”ཞེས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའི་དོན་ཏོ། “སྦྱོར་བྱེད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི། ཀོ་མཁན་གྱི་སྤྲ་ཚིལ་ལ་སོགས་པའི་སྦྱོར་བྱེད་ཀྱིས་ཏེ། རྡོ་རྗེའི་འབྱར་རྩི་ལྟ་བུའི་སྦྱོར་བྱེད་ལ་ནི་སྨོས་ཅི་དགོས། “དེ་བཅག་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྙོམས་འཇུག་དེ་དག་ལ་རེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། མི་གཡོ་བའི་ཀུན་སྦྱོར་བཅག་པ་དང་། བཅོམ་པ་དང་། ཤིན་ཏུ་འདས་པའོ། བསམ་པ་དང་མ་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར། “ཕྱེད་དུ་གས་པའི་ཕ་བོང་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་“བདག་གིས་དེ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་གོ་སྙམ་པའི་སེམས་མི་སྐྱེའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། 61. වන්තන්ති ඡඩ්ඩිතං, විස්සට්ඨන්ති අත්ථො. ༦༡. “སྐྱུགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། བོར་བའམ་བཏང་བའི་དོན་ཏོ། 62. උපරිසමාපත්තිලාභිනොති එත්ථ උපරිසමාපත්තීති අරහත්තඵලසමාපත්ති අධිප්පෙතා, අරහතො ච මග්ගාධිගමෙනෙව අනාගාමිඵලසමාපත්ති, සෙක්ඛානං විසයා හෙට්ඨිමා ඵලසමාපත්තියො පටිප්පස්සද්ධා. ලොකියා පන නිකන්තිප්පහානෙන පටිනිස්සට්ඨාති ආහ – ‘‘හෙට්ඨා…පෙ… න උප්පජ්ජතී’’ති. ༦༢. “གོང་མའི་སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་འདིར། གོང་མའི་སྙོམས་འཇུག་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་དགོངས་པ་སྟེ། དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་ནི་ལམ་རྟོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་དང་། སློབ་པ་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་འོག་མའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་དག་ཉེ་བར་ཞི་བར་གྱུར་ཏོ། འཇིག་རྟེན་པའི་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་ནི་མངོན་པར་ཞེན་པ་སྤངས་པས་ཡོངས་སུ་བཏང་བའི་ཕྱིར། “འོག་མ་...ལྷག་མ་...མི་སྐྱེའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། 63. ‘‘පඤ්ච ඛො ඉමෙ, සුනක්ඛත්ත, කාමගුණා’’තිආදිනා ආරද්ධදෙසනා, ‘‘සම්මා නිබ්බානාධිමුත්තො පුරිසපුග්ගලො’’ති අරහත්තකිත්තනෙන නිට්ඨාපිතාති තතො පරං, ‘‘ඨානං ඛො පනා’’තිආදිකා දෙසනා, ‘‘පාටියෙක්කො අනුසන්ධී’’ති [Pg.249] වුත්තා. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨා හී’’තිආදි. තත්ථ යථා ඛීණාසවස්ස සමාපත්තිලාභිනොති යොජනා, එවං වා ඛීණාසවස්ස සුක්ඛවිපස්සකස්සාති යොජෙතබ්බා. පටික්ඛිත්තං අට්ඨකථායං. තස්ස පටික්ඛෙපස්ස කාරණං දස්සෙතුං ‘‘සමාපත්තිලාභිනො හී’’තිආදි වුත්තං. යථා සුක්ඛවිපස්සකො අධිමානිකො සමාපත්තිලාභිනො සමානයොගක්ඛමො අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤිතාය භෙදාභාවතො, එවං සුක්ඛවිපස්සකො ඛීණාසවො සමානයොගක්ඛමො ඛීණාසවභාවෙන විසෙසාභාවතො, තස්මා ‘‘සමාපත්තිලාභිම්හි කථිතෙ ඉතරොපි කථිතොව හොතී’’ති වුත්තං. ද්වින්නං භික්ඛූනන්ති සමාපත්තිලාභිනො අධිමානිකස්ස ඛීණාසවස්ස ච. තෙනෙවාහ ‘‘පුථුජ්ජනස්ස තාවා’’තිආදි. ༦༣. “ལེགས་སྐར་ཉིད་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བརྩམས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ནི། “མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ཡང་དག་པར་མོས་པའི་སྐྱེས་བུ་གང་ཟག་”ཅེས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་པས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར། དེའི་འོག་ཏུ་“གནས་འདི་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ནི། “སོ་སོའི་མཚམས་སྦྱོར་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་“འོག་ཏུ་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ཇི་ལྟར་ཟག་པ་ཟད་པའི་སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པ་པོ་ཞེས་སྦྱོར་བ་ལྟར། ཡང་ན་ཟག་པ་ཟད་པའི་སྐམ་པོ་ལྷག་མཐོང་བ་ཞེས་དེ་ལྟར་སྦྱར་བར་བྱའོ། འགྲེལ་བཤད་ལས་བཀག་གོ། དགག་པ་དེའི་རྒྱུ་མཚན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པ་པོ་དག་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ཇི་ལྟར་སྐམ་པོ་ལྷག་མཐོང་བའི་མངོན་པའི་ང་རྒྱལ་ཅན་ནི་སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པ་པོ་དང་རྣལ་འབྱོར་གྱི་བདེ་འཇགས་མཉམ་པ་སྟེ། མ་ཐོབ་པ་ལ་ཐོབ་པར་འདུ་ཤེས་པ་ལ་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཕྱིར། དེ་བཞིན་དུ་སྐམ་པོ་ལྷག་མཐོང་བའི་ཟག་པ་ཟད་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་དངོས་པོ་ལ་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཕྱིར་རྣལ་འབྱོར་གྱི་བདེ་འཇགས་མཉམ་མོ། དེའི་ཕྱིར་“སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པ་པོ་བཤད་པ་ན། ཅིག་ཤོས་ཀྱང་བཤད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “དགེ་སློང་གཉིས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི། སྙོམས་འཇུག་ཐོབ་པའི་མངོན་པའི་ང་རྒྱལ་ཅན་དང་ཟག་པ་ཟད་པ་གཉིས་ཀྱིའོ། དེའི་ཕྱིར་“རེ་ཞིག་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལ་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། යදග්ගෙනාති යෙන භාගෙන. යදිපි ඛීණාසවස්ස අසප්පායාරම්මණං කිලෙසානං උප්පත්තියා පච්චයො න හොති තෙසං සබ්බසො සමුච්ඡින්නත්තා. සන්තවිහාරපරිපන්ථො පන සියා විසභාගතොති වුත්තං – ‘‘ඛීණාසවස්සපි අසප්පායමෙවා’’ති. තෙනාහ – ‘‘විසං නාම…පෙ… විසමෙවා’’ති. එතෙන ‘‘යථා විසජානනං අප්පමාණං, විකාරුප්පාදනතො පන තං පරිහරිතබ්බං, එවං පරිඤ්ඤාතම්පි වත්තු අත්ථවිසෙසාභාවෙන එකරූපමෙවාති තං පරිහරිතබ්බමෙවා’’ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. න හි අසංවුතෙන භවිතබ්බං අසාරුප්පභාවතො. යුත්තපයුත්තෙනෙවාති සභාගාරම්මණස්ස ආලොකනාදීසු යුත්තෙනෙව භවිතුං වට්ටති. “གང་གི་ཆ་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ཆ་ཤས་གང་གིས་སོ། གལ་ཏེ་ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་མི་མཐུན་པའི་དམིགས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་དུ་མི་འགྱུར་ཏེ། དེ་དག་གཏན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར་རོ། འོན་ཀྱང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར་ཞི་བའི་གནས་ལ་བར་ཆད་དུ་འགྱུར་སྲིད་པས། “ཟག་པ་ཟད་པ་ལའང་མི་མཐུན་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་“དུག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་...ལྷག་མ་...དུག་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། འདིས་“ཇི་ལྟར་དུག་ཤེས་པ་ལ་ཚད་མེད་ཀྱང་། འགྱུར་བ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དེ་ནི་སྤང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་དངོས་པོའང་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པ་གཅིག་པ་ཉིད་དེ། དེ་ནི་སྤང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ་”ཞེས་སྟོན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་“མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར་སྡོམ་པ་མེད་པར་མི་བྱའོ། “བརྩོན་ཞིང་རབ་ཏུ་བརྩོན་པ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི། མཐུན་པའི་དམིགས་པ་ལ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྩོན་པ་ཉིད་དུ་བྱ་བར་རིགས་སོ། 64. යත්ථ සයං නිපතති උප්පජ්ජති, තස්ස සන්තානස්ස විප්පසන්නවසෙන රුප්පනතො, විසසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛස්ස මූලභාවතො ච ‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාතො විසදොසො’’ති වුත්තං. රුප්පතීති කත්තබ්බාදිමුච්ඡාපාදනෙන විකාරං උප්පාදෙති. අනුද්ධංසෙය්‍යාති විබාධෙය්‍ය. රාගො හි උප්පජ්ජමානොව කුසලචිත්තප්පවත්තියා ඔකාසං අදෙන්තො තං විබාධති; තථාභූතො සද්ධාසිනෙහස්ස සමථවිපස්සනාභිවුඩ්ඪියා වමනෙන ච තං විසොසෙති මිලාපෙති. තෙනාහ ‘‘සොසෙය්‍ය මිලාපෙය්‍යා’’ති. සගහණසෙසන්ති ගහෙතබ්බවිසං සාවසෙසං කත්වාති අත්ථො. න අලං න සමත්ථන්ති අනලං. සූකපරියායො පාළියං වුත්තො සුක-සද්දොති ආහ – ‘‘වීහිසුකාදි ච සූක’’න්ති. ༦༤. གང་དུ་རང་ཉིད་ལྷུང་ཞིང་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ། རྒྱུད་དེའི་རྙོག་པ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དུག་ཏུ་བགྲང་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། “མ་རིག་པར་བགྲང་བའི་དུག་གི་སྐྱོན་”ཞེས་གསུངས་སོ། “གནོད་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་རྨོངས་པ་བསྐྱེད་པས་འགྱུར་བ་སྐྱེད་པའོ། “རྗེས་སུ་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། གནོད་པར་བྱེད་པའོ། འདོད་ཆགས་ནི་སྐྱེ་བཞིན་པ་ཉིད་དུ་དགེ་བའི་སེམས་འཇུག་པ་ལ་གོ་སྐབས་མི་སྟེར་བར་དེ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་དོ། དེ་ལྟར་གྱུར་པ་ནི་དད་པའི་བརྩེ་བ་དང་། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་འཕེལ་བ་སྐྱུགས་པར་བྱེད་པས་དེ་ཉིད་སྐེམ་པར་བྱེད་ཅིང་རྙིད་པར་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་“སྐེམ་པར་བྱེད་ཅིང་རྙིད་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “གཟུང་བྱ་ལྷག་མ་དང་བཅས་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཟུང་བར་བྱ་བའི་དུག་ལྷག་མ་དང་བཅས་པར་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “མི་ནུས་པ་”ཞེས་པ་ནི། མི་འོས་པའམ་མི་ནུས་པའོ། གཞུང་ལས་བཤད་པའི་ཟེགས་མའི་རྣམ་གྲངས་ནི་སུ་ཀ་ཞེས་པའི་སྒྲ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་“འབྲས་ཀྱི་ཟེགས་མ་ལ་སོགས་པའང་ཟེགས་མའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། සඋපාදානසල්ලුද්ධාරො [Pg.250] විය අප්පහීනො අවිජ්ජාවිසදොසො දට්ඨබ්බො මහානත්ථුප්පාදනතො. අසප්පාය…පෙ… අසංවුතකාලො දට්ඨබ්බො අත්තභාවස්ස අපරිහරණභාවතො. මරණං විය සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තනං අධිසීලසඞ්ඛාතස්ස ආයුනො අපෙතත්තා. මරණමත්තං දුක්ඛං විය ආපත්තියා ආපජ්ජනං යථාවුත්තස්ස ආයුනො උපපීළනකභාවතො. ඉමිනාව නයෙන ඔපම්මසංසන්දනන්ති එත්ථ අනුපාදිසෙසසල්ලුද්ධාරො විය පහීනො අවිජ්ජාවිසදොසො; සප්පාය…පෙ… සුසංවුතකාලො, තදුභයෙන වණෙ පුථුත්තං න ගතෙ මරණාභාවො විය සික්ඛාය අපච්චක්ඛානං, මරණමත්තදුක්ඛාභාවො විය අඤ්ඤතරාය සංකිලිට්ඨාය ආපත්තියා අනාපජ්ජනන්ති යොජනා වෙදිතබ්බා. ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པའི་ཟུག་རྔུ་ཕྱུང་བ་བཞིན་དུ། མ་སྤངས་པའི་མ་རིག་པའི་དུག་གི་སྐྱོན་ནི་དོན་མེད་པ་ཆེན་པོ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་བལྟ་བར་བྱའོ། མི་མཐུན་པ་...ལྷག་མ་...སྡོམ་པ་མེད་པའི་དུས་ནི་ལུས་ཡོངས་སུ་མི་སྐྱོང་བའི་ཕྱིར་བལྟ་བར་བྱའོ། འཆི་བ་བཞིན་དུ་བསླབ་པ་ཕྱིར་ཕུལ་ནས་དམན་པར་ལྡོག་པ་ནི། ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་སུ་བགྲང་བའི་ཚེ་སྲོག་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རོ། འཆི་བ་ཙམ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་བཞིན་དུ་ལྟུང་བ་བྱུང་བ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚེ་སྲོག་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་དཔེ་སྦྱོར་བ་ནི། འདིར་ལྷག་མ་མེད་པར་ཟུག་རྔུ་ཕྱུང་བ་བཞིན་དུ་སྤངས་པའི་མ་རིག་པའི་དུག་གི་སྐྱོན་དང་། མཐུན་པ་...ལྷག་མ་...ལེགས་པར་བསྡམས་པའི་དུས་དང་། དེ་གཉིས་ཀྱིས་རྨ་རྒྱ་ཆེར་མ་སོང་བས་འཆི་བ་མེད་པ་བཞིན་དུ་བསླབ་པ་ཕྱིར་མི་འབུལ་བ་དང་། འཆི་བ་ཙམ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་མེད་པ་བཞིན་དུ་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ལྟུང་བ་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་མི་ལྟུང་བ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། 65. සතියාති එත්ථ යස්මා ‘‘අරියායා’’ති න විසෙසිතන්ති ආහ – ‘‘සති පඤ්ඤාගතිකා’’තිආදි. පඤ්ඤා චෙත්ථ ලොකියා අධිප්පෙතා, න ලොකුත්තරාති ආහ – ‘‘පරිසුද්ධාය විපස්සනාපඤ්ඤායා’’ති. ༦༥. “དྲན་པས་”ཞེས་པ་འདིར། གང་གི་ཕྱིར་“འཕགས་པའི་”ཞེས་ཁྱད་པར་དུ་མ་བྱས་པའི་ཕྱིར། “དྲན་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྗེས་སུ་འགྲོ་བའོ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། འདིར་ཤེས་རབ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཤེས་རབ་ལ་དགོངས་ཀྱི། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཡོངས་སུ་དག་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་”ཞེས་གསུངས་སོ། ඛීණාසවස්ස බලන්ති උළාරතමෙසු දිබ්බසදිසෙසුපි ආරම්මණෙසු මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං අනුපනමනහෙතුභූතං සුසංවුතකාරිසඞ්ඛාතං ඛීණාසවබලං දස්සෙන්තො, ‘‘සංවුතකාරී’’ති වුත්තං, උක්කංසගතසතිවෙපුල්ලත්තා යථා අසංවරස්ස අසංවරො හොති, එවං සතිසම්පජඤ්ඤබලෙන චක්ඛාදිද්වාරානි සංවරිත්වා දස්සනාදිකිච්චකාරී. එවං ජානිත්වාති ‘‘උපධි දුක්ඛස්ස මූල’’න්ති එවං විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය ජානිත්වා. උපධීයති දුක්ඛං එතෙහීති උපධී, කිලෙසාති ආහ – ‘‘කිලෙසුපධිපහානා නිරුපධී’’ති. තතො එව උපාදීයති දුක්ඛං එතෙහීති කිලෙසා ‘‘උපාදානා’’තිපි වුච්චන්තීති ආහ – ‘‘නිරුපාදානොති අත්ථො’’ති. උපධී සම්මදෙව ඛීයන්ති එත්තාති උපධිසඞ්ඛයො, නිබ්බානන්ති ආහ – ‘‘උපධීනං සඞ්ඛයභූතෙ නිබ්බානෙ’’ති. ආරම්මණතොති ආරම්මණං කත්වා තදාරම්මණාය ඵලවිමුත්තියා විමුත්තො. කාමුපධිස්මිං කායං උපසංහරිස්සතීති ‘‘කාමෙසෙවිස්සාමී’’ති තත්ථ කායං උපනාමෙස්සති; කායූපසංහාරො තාව තිට්ඨතු, තථා චිත්තං වා උප්පාදෙස්සතීති එතං කාරණං නත්ථීති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. “ཟག་པ་ཟད་པའི་སྟོབས་”ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་ལྷའི་ཡུལ་ལྟ་བུ་དག་ལའང་ཡིད་དྲུག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་མི་འཇུག་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པ། ལེགས་པར་བསྡམས་པར་བྱེད་པར་བགྲང་བའི་ཟག་པ་ཟད་པའི་སྟོབས་སྟོན་པར། “བསྡམས་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དྲན་པ་ཕུལ་དུ་བྱུང་ཞིང་རྒྱས་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་མ་བསྡམས་པ་ལ་སྡོམ་པ་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱི་སྟོབས་ཀྱིས་མིག་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་རྣམས་བསྡམས་ནས་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པའོ། “དེ་ལྟར་ཤེས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། “ཕུང་པོ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྩ་བའོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་དང་བཅས་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཤེས་ནས་སོ། འདི་དག་གིས་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་འཛིན་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་ལེན་པ་སྟེ། ཉོན་མོངས་པ་དག་གོ། དེའི་ཕྱིར་“ཉོན་མོངས་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་སྤངས་པས་ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་དག་གིས་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལ་“ཉེ་བར་ལེན་པ་”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པས། “ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ”ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་ཡང་དག་པར་ཟད་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཟད་པ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། དེའི་ཕྱིར་“ཉེ་བར་ལེན་པ་ཟད་པར་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་”ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པར་བྱས་ནས་དམིགས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། “འདོད་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་ལ་ལུས་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། “བདག་གིས་འདོད་པ་དག་ལ་བསྟེན་པར་བྱའོ་”ཞེས་དེ་ལ་ལུས་ཉེ་བར་གཏོད་པར་བྱེད་དོ། ལུས་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་ནི་རེ་ཞིག་བཞག་ལ། དེ་བཞིན་དུ་སེམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་རྒྱུ་མཚན་འདི་ནི་མེད་དོ། ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། සුනක්ඛත්තසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ལེགས་སྐར་གྱི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་ཟབ་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། 6. ආනෙඤ්ජසප්පායසුත්තවණ්ණනා ༦. མི་གཡོ་བར་མཐུན་པའི་མདོའི་བཤད་པའོ། 66. ඛණපභඞ්ගුතාය [Pg.251] න නිච්චා න ධුවාති අනිච්චා. තතො එව පණ්ඩිතෙහි න ඉච්චා න උපගන්තබ්බාතිපි අනිච්චා. සො චායං අනිච්චත්ථො උදයවයපරිච්ඡින්නතාය වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො, ‘‘හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා’’ති ආහ; උප්පජ්ජිත්වා විනස්සනතොති අත්ථො. අයඤ්ච අනිච්චතා වක්ඛමානා ච තුච්ඡාදිතා ද්වින්නම්පි කාමානං සාධාරණොති ආහ – ‘‘වත්ථුකාමාපි කිලෙසකාමාපී’’ති. රිත්තා විවිත්තා, තෙසං නිච්චසාරාදීනං අත්තනි අභාවතො තෙහි විසුංභූතා. යථා පන සබ්බසො සභාවරහිතමාකාසං ‘‘තුච්ඡං රිත්ත’’න්ති වුච්චති, න එවමෙතෙ. එතෙ පන කෙවලං නිච්චසාරාදිවිරහතො එව තුච්ඡා රිත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘න පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘න හි තුච්ඡමුට්ඨි නාම නත්ථී’’ති ඉදං ලොකසමඤ්ඤාවසෙන වුත්තං, ලොකසමඤ්ඤා ලොකියකථා න ලඞ්ඝිතබ්බා. ༦༦. སྐད་ཅིག་མ་འཇིག་པའི་ཕྱིར་རྟག་པ་མ་ཡིན་པ་དང་བརྟན་པ་མ་ཡིན་པས་མི་རྟག་པའོ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མི་འདོད་པ་དང་ཉེ་བར་མི་བསྟེན་པས་ཀྱང་མི་རྟག་པའོ། མི་རྟག་པའི་དོན་དེ་ནི་སྐྱེ་འཇིག་གིས་ཡོངས་སུ་བཅད་པས་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་པར། “བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་དོན་གྱིས་མི་རྟག་པའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། སྐྱེས་ནས་འཇིག་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། མི་རྟག་པ་ཉིད་འདི་དང་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་གསོག་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ནི་འདོད་པ་གཉིས་ཀ་ལ་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “དངོས་པོའི་འདོད་པའང་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པའང་”ཞེས་གསུངས་སོ། “གསོག་”ཅེས་པ་ནི། དབེན་པ་སྟེ། རྟག་པའི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་རང་ལ་མེད་པའི་ཕྱིར་དེ་དག་དང་བྲལ་བའོ། འོན་ཀྱང་ཇི་ལྟར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་རང་བཞིན་དང་བྲལ་བའི་ནམ་མཁའ་ལ་“གསོག་དང་སྟོང་པ་”ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། འདི་དག་ནི་དེ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་ནོ། འདི་དག་ནི་རྟག་པའི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བ་ཙམ་གྱིས་གསོག་དང་སྟོང་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྟོན་པར། “འོན་ཀྱང་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། “གསོག་གི་སྤར་མོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེད་པ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་གྲགས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་གྱི་གྲགས་པ་དང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་ནི་བརྒལ་བར་མི་བྱའོ། මුසාති ඉත්තරපච්චුපට්ඨානතාය න දිස්සතීති ආහ ‘‘මුසාති නාසනකා’’ති. විසංවාදනට්ඨෙන වා මුසා. එතෙ හි අසුභාදිසභාවාපි බාලානං සුභාදිභාවෙන උපට්ඨහන්තා සුභාදිග්ගහණස්ස පච්චක්ඛභාවෙන සත්තෙ විසංවාදෙන්ති. නස්සනසභාවාති ඛණභඞ්ගත්තා ඉත්තරපච්චුපට්ඨානතාය දිස්සමානා වියපි හුත්වා අපඤ්ඤායනකපකතිකා. තෙනාහ ‘‘ඛෙත්තං වියා’’තිආදි. ධම්මසද්දො චෙත්ථ ‘‘ජාතිධම්මාන’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.398) විය පකතිපරියායො, තථා සභාවසද්දො චාති දට්ඨබ්බං. මොසධම්මාති මොසනපකතිකා, කුසලභණ්ඩහරණසභාවාති අත්ථො. මායාකතන්ති මායාය කතං උදකාදිමණිආදිආකාරෙන මායාදිනා උපට්ඨාපිතං; මායාකතං විය මායාකතං අඤ්ඤසභාවා හුත්වා අතථා උපට්ඨහනතො. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. චක්ඛුපථෙ එව කතවිජ්ජාය, න තතො පරන්ති වුත්තං – ‘‘දස්සනූපචාරෙ ඨිතස්සෙව තථා පඤ්ඤායතී’’ති. තයිදං සම්බරවිජ්ජාවසෙන වුත්තං. “རྫུན་པ་” ཞེས་པ་ནི་གནས་སྐབས་སུ་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་མི་སྣང་བས་ན། “རྫུན་པ་ནི་འཇིག་པར་བྱེད་པའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན་བསླུ་བའི་དོན་གྱིས་རྫུན་པའོ། འདི་དག་ནི་མི་སྡུག་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་ཡང་། བྱིས་པ་རྣམས་ལ་སྡུག་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་སྣང་བས། སྡུག་པ་ལ་སོགས་པར་འཛིན་པ་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བསླུ་བར་བྱེད་དོ། “འཇིག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་སྐད་ཅིག་མར་འཇིག་པའི་ཕྱིར། གནས་སྐབས་སུ་ཉེ་བར་གནས་པ་ལྟར་སྣང་ཡང་། མི་མངོན་པར་འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་ “ཞིང་བཞིན་ནོ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། འདིར་ “ཆོས་” ཀྱི་སྒྲ་ནི་ “སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་རང་བཞིན་གྱི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ “རང་བཞིན་” གྱི་སྒྲ་ཡང་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ། “བསླུ་བའི་ཆོས་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་བསླུ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཏེ། དགེ་བའི་ནོར་འཕྲོག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “སྒྱུ་མས་བྱས་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྒྱུ་མས་བྱས་པ་སྟེ། ཆུ་ལ་སོགས་པའི་ནོར་བུ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་སྒྱུ་མ་མཁན་ལ་སོགས་པས་ཉེ་བར་བསྟན་པའོ། སྒྱུ་མས་བྱས་པ་བཞིན་དུ་སྒྱུ་མས་བྱས་པ་སྟེ། རང་བཞིན་གཞན་དུ་གྱུར་ནས་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་པར་སྣང་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ “ཇི་ལྟར་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། མིག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་ཉིད་དུ་རིག་སྔགས་བྱས་པ་ལས། དེ་ལས་གཞན་དུ་མ་ཡིན་པར་གསུངས་པ་ནི་— “མཐོང་བའི་ཉེ་འཁོར་དུ་གནས་པ་ཉིད་ལ་དེ་ལྟར་ཤེས་སོ་” ཞེས་པའོ། འདི་ནི་སྒྱུ་མའི་རིག་སྔགས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། එවං තාවකාලිකභාවෙන කාමානං මායාකතභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි තතො අඤ්ඤෙනපි පකාරෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා චා’’තිආදි වුත්තං. අනිච්චාදිසභාවානං කාමානං නිච්චාදිසභාවදස්සනං විපල්ලාසසහගතතාය වෙදිතබ්බං. බාලානං ලාපනතොති අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකානං අන්ධබාලානං පුග්ගලානං විපල්ලාසහෙතුතො. මනුස්සලොකෙ ඨත්වා [Pg.252] මනුස්සානං වා වසෙන භගවතා භාසිතත්තා වුත්තං – ‘‘දිට්ඨධම්මිකා කාමාති මානුසකා පඤ්ච කාමගුණා’’ති. තතො එව ච ‘‘සම්පරායිකාති තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ දිට්ඨධම්මා පච්චක්ඛසභාවා ආරම්මණභූතා එතාසං අත්ථීති දිට්ඨධම්මිකා. සම්පරායිකෙ කාමෙ ආරබ්භ උප්පන්නසඤ්ඤා සම්පරායිකා. තෙ සමෙච්ච ධීයති එත්ථ ආණාති ධෙය්‍යං, ආණාපවත්තිට්ඨානං. මාරස්ස ධෙය්‍යන්ති මාරධෙය්‍යං තස්ස ඉස්සරියපවත්තනත්තා. තෙනාහ ‘‘යෙහී’’තිආදි. ගහිතන්ති විසයවිසයීභාවෙන ගහිතං, ආරම්මණවසෙන ආරම්මණකරණවසෙන ච ගහිතන්ති අත්ථො. තත්ථ ආරම්මණකරණවසෙන ගහණං නාම ‘‘ඉදං මය්හ’’න්ති අවිභාගෙන පරිග්ගහකරණං; ආරම්මණවසෙන පන ගහණං භාගසො ආරම්මණානුභවනන්ති වදන්ති. උභයස්සපි පන තණ්හාරාගවසෙන ගහණං සන්ධාය, ‘‘උභයමෙතං ගහිත’’න්ති වුත්තං. මාරොති කිලෙසමාරො. යදග්ගෙන කිලෙසමාරො, තදග්ගෙන දෙවපුත්තමාරොපි තෙ අත්තනො වසං වත්තෙති. තං සන්ධායාති ධම්මමුඛෙන පුග්ගලග්ගහණං සන්ධාය. དེ་ལྟར་གནས་སྐབས་ཙམ་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་སྒྱུ་མས་བྱས་པའི་ཉིད་ཉེ་བར་བསྟན་ནས། ད་ནི་དེ་ལས་གཞན་པའི་རྣམ་པས་ཀྱང་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཇི་ལྟར་ཡང་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་འདོད་པ་རྣམས་ལ། རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་ནི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། “བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྨྲ་བ་ལས་” ཞེས་པ་ནི། གཞི་ཡོངས་སུ་མ་ཤེས་པའི་ལོང་བ་དང་བྱིས་པ་ལྟ་བུའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་རྒྱུ་ལས་སོ། མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་བཞུགས་ནས་སམ། ཡང་ན་མི་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ཚེ་འདིའི་འདོད་པ་རྣམས་ནི་མིའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་ “ཕྱི་མའི་ཚེ་ན་ནི་དེ་དག་མ་གཏོགས་པ་ལྷག་མ་རྣམས་སོ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ཚེ་འདི་ནི་མངོན་སུམ་གྱི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་དམིགས་པ་སྟེ། དེ་དག་ལ་ཡོད་པས་ན་ཚེ་འདིའི་འོ། ཕྱི་མའི་ཚེའི་འདོད་པ་རྣམས་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་ཕྱི་མའི་ཚེའི་འོ། དེ་དག་འདུས་ནས་གནས་པར་བྱེད་པའི་ཡུལ་ནི་གནས་ (dheyya) ཏེ། བཀའ་ལུང་འཇུག་པའི་གནས་སོ། “བདུད་ཀྱི་གནས་” ཞེས་པ་ནི་བདུད་ཀྱི་གནས་ཏེ། དེའི་དབང་ཕྱུག་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ “གང་དག་གིས་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། “བཟུང་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་དང་ཡུལ་ཅན་གྱི་དངོས་པོས་བཟུང་བ་སྟེ། དམིགས་པའི་དབང་གིས་དང་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་བཟུང་བའི་དོན་ཏོ། དེ་ལ་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་བདག་གིའོ་” ཞེས་དབྱེར་མེད་པར་ཡོངས་སུ་འཛིན་པར་བྱེད་པའོ། དམིགས་པའི་དབང་གིས་འཛིན་པ་ནི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་དམིགས་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་ལ་བརྗོད་དོ། འོན་ཀྱང་གཉིས་ཀའང་སྲེད་པ་དང་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་འཛིན་པ་ལ་དགོངས་ནས། “གཉིས་ཀ་འདི་བཟུང་བའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། “བདུད་” ཅེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་དོ། ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་གང་གི་མཐར་ཐུག་པ་དེས། ལྷའི་བུ་བདུད་ཀྱང་དེ་དག་རང་གི་དབང་དུ་བྱེད་དོ། “དེ་ལ་དགོངས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གང་ཟག་འཛིན་པ་ལ་དགོངས་ནས་སོ། අප්පහීනවිපල්ලාසා හි පුග්ගලා කාමාධිමුත්තා මාරස්ස ඉස්සරියවත්තනට්ඨානතාය ‘‘මාරධෙය්‍ය’’න්ති වුත්තා, තථා මාරස්ස නිවාපගොචරපරියායෙහිපි තෙ එවං වුත්තාති දස්සෙන්තො, ‘‘යථා චොළස්සා’’තිආදිමාහ. නිවපතීති නිවාපො, සො එව බීජන්ති නිවාපබීජං. තෙති කාමගුණා. යත්ථාති යස්මිං පදෙසෙ. ཕྱིན་ཅི་ལོག་མ་སྤངས་པའི་གང་ཟག་འདོད་པ་ལ་ལྷག་པར་མོས་པ་རྣམས་ནི། བདུད་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་འཇུག་པའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བདུད་ཀྱི་གནས་” ཞེས་གསུངས་ལ། དེ་བཞིན་དུ་བདུད་ཀྱི་གཟན་པ་དང་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་དག་དེ་ལྟར་གསུངས་པར་སྟོན་པར། “ཇི་ལྟར་གོས་ཀྱི་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། “གཏོར་བར་བྱེད་པས་ན་གཟན་པ་” སྟེ། དེ་ཉིད་ས་བོན་ཡིན་པས་ན་གཟན་པའི་ས་བོན་ནོ། “དེ་དག་” ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་སོ། “གང་དུ་” ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་གང་དུའོ། මනසි භවාති මානසාති ආහ ‘‘චිත්තසම්භූතා’’ති. තෙ පන අවිජ්ජාදයො පාළියං ආගතා. එවඤ්හි ලොහිතසන්නිස්සයො පුබ්බො විය අනුරොධූපනිස්සයො විරොධොති දස්සෙන්තො, ‘‘මමායිතෙ වත්ථුස්මි’’න්තිආදිමාහ. තෙධාති එත්ථ ඉධාති නිපාතමත්තං ‘‘ඉධාහං, භික්ඛවෙ, භුත්තාවී අස්ස’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.30) විය. කාමලොකන්ති කාමගුණසඞ්ඛාතං සඞ්ඛාරලොකං, යත්ථ වා ලොකෙ කාමගුණවන්තං ලොකං. චිත්තෙන අධිට්ඨහිත්වාති ඣානාරම්මණං පටිභාගනිමිත්තං භාවනාචිත්තෙන උප්පාදෙත්වා. පරිත්තං නාම වික්ඛම්භනඅසමත්ථත්තා කිලෙසෙහි පරිතො ඛණ්ඩිතං විය හොති. තස්ස පටික්ඛෙපෙනාති පරිත්තභාවපටික්ඛෙපෙන. පමාණන්තිපි කාමාවචරමෙව [Pg.253] පාපකානං පමාණකරණධම්මානං වික්ඛම්භනවසෙන අප්පජහනතො. තප්පටික්ඛෙපවසෙන අප්පමාණං නාම මහග්ගතන්ති ආහ – ‘‘රූපාවචරං අරූපාවචර’’න්ති. සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසානං අප්පහානෙන මහග්ගතජ්ඣානම්පි සුභාවිතං නාම න හොති, පගෙව පරිත්තජ්ඣානන්ති ආහ – ‘‘සුභාවිතන්ති…පෙ… ලොකුත්තරස්සෙවෙතං නාම’’න්ති. එතස්ස වසෙනාති ‘‘සුභාවිත’’න්ති පදස්ස වසෙන. ཡིད་ལ་ཡོད་པས་ན་ཡིད་ལས་སྐྱེས་པ་ཞེས་པ་ལ། “སེམས་ལས་བྱུང་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ། མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ནི་གཞུང་ལས་བྱུང་བའོ། འདི་ལྟར་ཁྲག་ལ་བརྟེན་པའི་རྣག་བཞིན་དུ། རྗེས་སུ་མཐུན་པར་བརྟེན་པ་ནི་འགལ་བ་ཡིན་པར་སྟོན་པར། “བདག་གིར་བྱས་པའི་དངོས་པོ་ལ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། འདིར་ “ཏེ་དྷ་” (tedhā) ཞེས་པ་ལ། “ཨི་དྷ་” (idhā) ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་སྟེ། “དགེ་སློང་དག་འདིར་བདག་ནི་ཟས་ཟོས་ཟིན་པ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། “འདོད་པའི་འཇིག་རྟེན་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དུ་བགྲང་བའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཏེ། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་གང་ན་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། “སེམས་ཀྱིས་བྱིན་གྱིས་བརླབས་ནས་” ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་གྱི་དམིགས་པ་མཚན་མ་མཐུན་པ་བསྒོམ་པའི་སེམས་ཀྱིས་བསྐྱེད་ནས་སོ། “ཆུང་ངུ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པར་གནོན་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀུན་ནས་བཅོམ་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། “དེ་བཀག་པས་ན་” ཞེས་པ་ནི་ཆུང་ངུའི་དངོས་པོ་བཀག་པས་སོ། “ཚད་མ་ཡོད་པ་” ཞེས་པའང་འདོད་པའི་ཁམས་ཉིད་དེ། སྡིག་པའི་ཆོས་ཚད་མ་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྒོ་ནས་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། དེ་བཀག་པའི་དབང་གིས་ཚད་མེད་པ་ནི་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཡིན་པར་གསུངས་ཏེ། “གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སོ་” ཞེས་སོ། ཀུན་གཅོད་པའི་སྒོ་ནས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མ་སྤངས་པས། རྒྱ་ཆེན་པོའི་བསམ་གཏན་ཡང་ལེགས་པར་བསྒོམས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ན། ཆུང་ངུའི་བསམ་གཏན་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་གསུངས་པ། “ལེགས་པར་བསྒོམས་པ་ནི་...ལྷག་པར་...འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ཀྱི་མིང་ངོ་” ཞེས་སོ། “འདིའི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ནི་ “ལེགས་པར་བསྒོམས་པ་” ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་སོ། තමෙව පටිපදන්ති තමෙව අභිජ්ඣාදිපහානාවහං ඣානපටිපදං. අරහත්තෙ තස්ස උපායභූතාය විපස්සනාය වා චතුත්ථජ්ඣානෙ තස්ස උපායභූතෙ උපචාරෙ වා සති චිත්තං පසන්නමෙව හොතීති ආහ – ‘‘අරහත්තං වා…පෙ… උපචාරං වා’’ති. අධිමොක්ඛසම්පසාදොති ‘‘අජ්ජෙව අරහත්තං ගණ්හිස්සාමී’’ති වා විපස්සනාය වීථිපටිපන්නත්තා; ‘‘අජ්ජෙව චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙස්සාමී’’ති වා උපචාරසමාධිනා චිත්තස්ස සමාහිතත්තා අධිමුච්චනභූතො සම්පසාදො. පටිලාභසම්පසාදොති අරහත්තස්ස චතුත්ථජ්ඣානස්ස වා අධිගමසඞ්ඛාතො සම්පසාදො. පටිලාභොපි හි කිලෙසකාලුසියාභිභවනතො චිත්තස්ස සුප්පසන්නභාවාවහත්තා ‘‘සම්පසාදො’’ති වුත්තො. පච්චයාති නාමරූපපච්චයා අවිජ්ජාදයො. සබ්බථාති සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො ආදීනවතො නිස්සරණතොති සබ්බප්පකාරෙන. ආසාති අධිමුච්චනවසෙන ආසීසනා. තෙනාහ – ‘‘ආසා සන්තිට්ඨති, අධිමොක්ඛං පටිලභතී’’ති. “ལམ་དེ་ཉིད་” ཅེས་པ་ནི། བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ལམ་དེ་ཉིད་དོ། དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་དེའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ལྷག་མཐོང་ཡོད་པའམ། ཡང་ན་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་དེའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ཡོད་ན། སེམས་ནི་དང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ། “དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དམ། ...ལྷག་པར་... ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ་” ཞེས་སོ། “མོས་པའི་དང་བ་” ཞེས་པ་ནི། “དེ་རིང་ཉིད་དུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་འཛིན་པར་བྱའོ་” ཞེས་ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་ལ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་རམ། “དེ་རིང་ཉིད་དུ་བསམ་གཏན་བཞི་པ་བསྐྱེད་པར་བྱའོ་” ཞེས་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པའི་ཕྱིར། མོས་པར་གྱུར་པའི་དང་བའོ། “ཐོབ་པའི་དང་བ་” ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དམ་བསམ་གཏན་བཞི་པ་རྟོགས་པར་བགྲང་བའི་དང་བའོ། ཐོབ་པའང་ཉོན་མོངས་པའི་རྙོག་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཤིན་ཏུ་དང་བའི་དངོས་པོ་འདྲེན་པས་ན་ “དང་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ། “རྐྱེན་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི། མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་རྐྱེན་ཅན་གྱི་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའོ། “རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་” ཞེས་པ་ནི། ཀུན་འབྱུང་བ་དང་། ནུབ་པ་དང་། རོ་མྱང་བ་དང་། ཉེས་དམིགས་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུའོ། “རེ་བ་” ཞེས་པ་ནི་མོས་པའི་དབང་གིས་རེ་བའོ། དེའི་ཕྱིར་ “རེ་བ་གནས་ཤིང་། མོས་པ་ཐོབ་པའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། පාදකන්ති පදට්ඨානං. කිලෙසා සන්නිසීදන්තීති නීවරණසහගතා එව කිලෙසා වික්ඛම්භනවසෙන වූපසමන්ති. සතීති උපචාරජ්ඣානාවහා සති සන්තිට්ඨති. සඞ්ඛාරගතන්ති භාවනාය සමතාය පවත්තමානත්තා, ඉමෙ ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො එකරසා හුත්වා පවත්තන්තීති, භාවනාචිත්තුප්පාදපරියාපන්නං සඞ්ඛාරගතං විභූතං පාකටං හුත්වා උපට්ඨාති. චිත්තුප්පාදොති භාවනාචිත්තුප්පාදො. ලෙපපිණ්ඩෙති සිලෙසපිණ්ඩෙ ලග්ගමානො විය අප්පිතො විය හොති. උපචාරෙන සමාධියති උපචාරජ්ඣානෙන සමාධියති. අයන්ති අයං දුවිධොපි අධිමුච්චනාකාරො අධිමොක්ඛසම්පසාදො නාම. තස්මිං සම්පසාදෙ සතීති එතස්මිං විපස්සනාලක්ඛණෙ, උපචාරජ්ඣානෙ වා අධිමොක්ඛසම්පසාදෙ සති. යො පන අරහත්තං වා පටිලභති චතුත්ථජ්ඣානං වා, තස්ස චිත්තං විප්පසන්නං හොතියෙව, අයං නිප්පරියායතො පටිලාභසම්පසාදො, එවං සන්තෙපි ඉධාමිප්පෙතමෙව දස්සෙතුං[Pg.254], ‘‘ඉධ පනා’’තිආදි වුත්තං. විපස්සනා හීතිආදි වුත්තස්ස සමත්ථනං. තත්ථ පඤ්ඤායාති අරහත්තපඤ්ඤාය. අධිමුච්චනස්සාති සද්දහනං උස්සුක්කාපජ්ජනස්ස. උපචාරන්ති උපචාරජ්ඣානං. ආනෙඤ්ජසමාපත්තියා අධිමුච්චනස්ස කාරණන්ති යොජනා. “རྐང་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཞིའོ། “ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཞི་བར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི། སྒྲིབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཉིད་རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་ཞི་བའོ། “དྲན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་བསམ་གཏན་འདྲེན་པའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པའོ། “འདུ་བྱེད་ཀྱི་ནང་དུ་གཏོགས་པ་” ཞེས་པ་ནི། བསྒོམ་པ་མཉམ་པ་ཉིད་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། ཆོས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་རོ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་ནས་འཇུག་པས། བསྒོམ་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པའི་ནང་དུ་གཏོགས་པའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ནང་དུ་གཏོགས་པ་ནི་གསལ་ཞིང་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་ནས་ཉེ་བར་གནས་སོ། “སེམས་བསྐྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་བསྒོམ་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པའོ། “འབྱར་བག་གི་གོང་བུ་ལ་” ཞེས་པ་ནི། སྦྱིན་བག་གི་གོང་བུ་ལ་ཆགས་པ་བཞིན་དུ་གཏད་པ་ལྟ་བུར་འགྱུར་རོ། “ཉེ་བར་འགྲོ་བས་མཉམ་པར་འཇོག་པ་” ནི། ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་བསམ་གཏན་གྱིས་མཉམ་པར་འཇོག་པའོ། “འདི་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་འདི་ཉིད་མོས་པའི་རྣམ་པ་སྟེ། མོས་པའི་དང་བ་ཞེས་བྱའོ། “དང་བ་དེ་ཡོད་ན་” ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་གི་མཚན་ཉིད་འདི་ལའམ། ཡང་ན་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་བསམ་གཏན་གྱི་མོས་པའི་དང་བ་ཡོད་ནའོ། གང་ཞིག་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ཐོབ་པར་བྱེད་པ་དེའི་སེམས་ནི་རྣམ་པར་དང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ལ། འདི་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ཐོབ་པའི་དང་བའོ། དེ་ལྟ་ན་ཡང་འདིར་འདོད་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདིར་ནི་” ཞེས་...སོགས་གསུངས་སོ། “ལྷག་མཐོང་ནི་” ཞེས་སོགས་ནི་གསུངས་པ་སྒྲུབ་པའོ། དེ་ལ་ “ཤེས་རབ་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སོ། “མོས་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི། དད་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་ལའོ། “ཉེ་བར་འགྲོ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་བསམ་གཏན་ནོ། “མི་གཡོ་བའི་སྙོམས་འཇུག་གི་མོས་པའི་རྒྱུ་” ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། එතරහි වාති ඉදානිමෙව. ආනෙඤ්ජං වාති චතුත්ථජ්ඣානං වා. සමාපජ්ජතීති අධිගච්ඡති. ඉදං හීතිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරති. අරහත්තසච්ඡිකිරියා නාම අග්ගමග්ගභාවනාය සති අත්ථතො ආපන්නා හොති, අග්ගමග්ගපඤ්ඤා එව තදත්ථං අධිමුච්චිතබ්බාති දස්සෙන්තො, ‘‘අථ වා’’ති විකප්පන්තරමාහ. තත්ථ යථා නාම පාසාදස්ස අත්ථාය සමානීතදබ්බසම්භාරාවයවෙ අප්පහොන්තෙ කූටාගාරං කාතුං න පහොන්තියෙව, එවංසම්පදමිදන්ති දස්සෙන්තො, ‘‘තං අනභිසම්භුණන්තො ආනෙඤ්ජං වා සමාපජ්ජතී’’ති ආහ. චතුසච්චං වා සච්ඡිකරොති හෙට්ඨිමමග්ගාධිගමනවසෙන ආනෙඤ්ජං වා සමාපජ්ජති උභයස්සපි හෙතුපරිග්ගහිතත්තා. “ཡང་ན་ད་ལྟ་ཉིད་དོ་” ཞེས་པའོ། “མི་གཡོ་བ་ལའམ།” ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་བཞི་པའོ། “སྙོམས་པར་འཇུག་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པའོ། “འདི་ནི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བསྡུས་པའི་དོན་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ། དགྲ་བཅོམ་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལམ་གྱི་མཆོག་བསྒོམ་པ་ཡོད་ན་དོན་གྱིས་འགྱུར་བ་ཡིན་ལ། ལམ་གྱི་མཆོག་གི་ཤེས་རབ་ཉིད་དེའི་དོན་དུ་མོས་པར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་པར། “ཡང་ན་” ཞེས་རྣམ་གྲངས་གཞན་གསུངས་སོ། དེ་ལ་དཔེར་ན། ཁང་བཟང་གི་ཆེད་དུ་བསྡུས་པའི་རྒྱུ་དང་ཡོ་བྱད་ཀྱི་ཆ་ཤས་རྣམས་མ་ཚང་ན། ཁང་པ་བརྩེགས་པ་བྱེད་མི་ནུས་པ་བཞིན་དུ། འདིའང་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་པར་སྟོན་པར། “དེ་མ་ཐོབ་པས་མི་གཡོ་བ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་གོ” ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན་བདེན་པ་བཞི་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་ནི། འོག་མའི་ལམ་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་མི་གཡོ་བ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་སྟེ། གཉིས་ཀའང་རྒྱུས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར། තත්‍රාති තස්මිං ‘‘පඤ්ඤාය වා අධිමුච්චති, ආනෙඤ්ජං වා සමාපජ්ජතී’’ති යථාවුත්තෙ විසෙසාධිගමෙ අයං ඉදානි වුච්චමානො යොජනානයො. එවං හොතීති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන චිත්තාභිනීහාරො හොති. කිච්චන්ති පබ්බජිතකිච්චං. තතොති අරහත්තාධිගමනතො. ඔසක්කිතමානසොති සංකුචිතචිත්තො. අන්තරා න තිට්ඨතීති අසමාහිතභූමියං න තිට්ඨති. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා තස්ස පුරිසස්ස වනමහිංසං ගහෙතුං උස්සාහවතො ඔසක්කන්තස්ස සසගොධාදිග්ගහණෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, එවං ඉමස්සපි භික්ඛුනො අරහත්තං ගහෙතුං උස්සාහවතො තතො ඔසක්කිත්වා චතුත්ථජ්ඣානසමාපජ්ජනෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. එසෙව නයොති යථාවුත්තං උපමං උපමාසංසන්දනඤ්ච මග්ගභාවනායොජනායං චතුසච්චසච්ඡිකිරියායොජනායඤ්ච අතිදිසති. “དེ་ལ་” ཞེས་པ་ནི། “ཤེས་རབ་ཀྱིས་མོས་པའམ། ཡང་ན་མི་གཡོ་བ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་གོ་” ཞེས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པ་དེ་ལ། ད་ནི་བཤད་པར་བྱ་བའི་སྦྱོར་ཚུལ་ལོ། “དེ་ལྟར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི། ད་ནི་བཤད་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པས་སེམས་གཏོད་པར་བྱེད་པའོ། “བྱ་བ་” ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་བྱ་བའོ། “དེ་ལས་” ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཐོབ་པ་ལས་སོ། “སེམས་ཕྱིར་ནུར་བ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཞུམ་པའོ། “བར་དུ་མི་གནས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པར་མ་བཞག་པའི་ས་ལ་མི་གནས་པའོ། ད་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་དེ་དཔེས་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “ཇི་ལྟར་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་འདི་ནི་བསྡུས་པའི་དོན་ཏེ། དཔེར་ན་སྐྱེས་བུ་དེ་ནགས་ཀྱི་མ་ཧེ་འཛིན་པར་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་ལས། ཕྱིར་ནུར་བ་ལ་རི་བོང་དང་གོང་གོ་ལ་སོགས་པ་འཛིན་པ་ལ་སྨྲ་དགོས་པ་ཉིད་མེད་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་དགེ་སློང་འདི་ཡང་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་འཛིན་པར་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་ལས། དེ་ལས་ཕྱིར་ནུར་ནས་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་སྨྲ་དགོས་པ་ཉིད་མེད་དོ། “ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དཔེ་དང་དཔེའི་སྦྱོར་བ་དེ། ལམ་བསྒོམ་པའི་སྦྱོར་བ་དང་བདེན་པ་བཞི་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་སྦྱོར་བ་ལ་མཚུངས་པར་སྦྱོར་བའོ། හෙතුඅත්ථජොතනො යන්ති නිපාතො, කරණෙ වා එතං පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘යෙන කාරණෙනා’’ති. තස්ස සංවත්තනං අරහති, තං වා පයොජනං එතස්සාති තංසංවත්තනිකං. විඤ්ඤාණන්ති විපාකවිඤ්ඤාණං. ආනෙඤ්ජසභාවං උපගච්ඡතීති ආනෙඤ්ජූපගං. යථා කුසලං ආනෙඤ්ජසභාවං, එවං තං විපාකවිඤ්ඤාණම්පි ආනෙඤ්ජසභාවං උපගතං අස්ස භවෙය්‍ය. තෙනාහ – ‘‘කාදිසමෙව භවෙය්‍යාති අත්ථො’’ති. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො. කුසලවිඤ්ඤාණන්ති [Pg.255] විපාකවිඤ්ඤාණම්පි තං කුසලං විය වදන්ති. තන්නාමකමෙවාති කුසලං විය ආනෙඤ්ජනාමකමෙව සියා. එත්ථ ච පුරිමවිකප්පෙ ‘‘ආනෙඤ්ජූපග’’න්ති තංසදිසතා වුත්තා, දුතියවිකප්පෙ තතො එව තංසමඤ්ඤතා. සො පනායමත්ථොති ආනෙඤ්ජසදිසතාය විපාකකාලෙපි තංනාමකමෙව අස්සාති යථාවුත්තො අත්ථො. ඉමිනා නයෙනාති ඉමිනා වුත්තනයෙන. එත්ථ හි ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරහෙතුවිපාකවිඤ්ඤාණං ‘‘ආනෙඤ්ජූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්ති වුත්තත්තා තංනාමකමෙව කත්වා දීපිතං. අරහත්තස්සාපීති අපිසද්දෙන අග්ගමග්ගභාවනායපි හෙට්ඨිමමග්ගභාවනායපීති අත්ථො සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බො. සමාධිවසෙන ඔසක්කනා කථිතාති ‘‘විපුලෙන මහග්ගතෙන චෙතසා විහරෙය්‍ය’’න්ති සමථනයං දස්සෙත්වා දෙසනා කථිතා. yanti ཞེས་པའི་ཚིག་ཕྲད་ནི་རྒྱུའི་དོན་གསལ་བྱེད་ཡིན། ཡང་ན་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲ་ལ་བྱེད་པའི་ཚིག་ཏུ་བཤད་པས་“གང་གི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་”ཞེས་གསུངས། དེར་འགྱུར་བར་འོས་པ་འམ། ཡང་ན་དེའི་དགོས་པ་ནི་འདི་ཡིན་པས་“དེར་འགྱུར་བ་”ཞེས་བྱའོ། །“རྣམ་པར་ཤེས་པ་”ནི་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྣམ་ཤེས་སོ། །“མི་གཡོ་བའི་རང་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་”ནི་མི་གཡོ་བར་ཉེ་བར་འགྲོ་བའོ། །ཇི་ལྟར་དགེ་བ་ནི་མི་གཡོ་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྣམ་ཤེས་དེ་ཡང་མི་གཡོ་བའི་རང་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་སོང་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“གང་འདྲ་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རམ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས། །“ཁ་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི་འཇིགས་མེད་རི་ལ་གནས་པ་རྣམས་སོ། །“དགེ་བའི་རྣམ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྣམ་ཤེས་དེ་ཡང་དགེ་བ་དེ་བཞིན་དུ་སྨྲའོ། །“དེའི་མིང་ཅན་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་དགེ་བ་ལྟར་མི་གཡོ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ། །འདི་ལ་རྣམ་གྲངས་སྔ་མ་ལྟར་ན། “མི་གཡོ་བར་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་”ཞེས་པས་དེ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་གསུངས་ལ། རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལྟར་ན། དེ་ལས་དེ་དང་མིང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ། །“དོན་འདི་ཉིད་ནི་”མི་གཡོ་བ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར། རྣམ་སྨིན་གྱི་དུས་སུ་ཡང་དེའི་མིང་ཅན་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་ཏོ། །“ཚུལ་འདིས་”ཞེས་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་འདིས་སོ། །འདིར་ནི་མི་གཡོ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྣམ་ཤེས་ལ། “རྣམ་པར་ཤེས་པ་མི་གཡོ་བར་ཉེ་བར་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེའི་མིང་ཅན་ཉིད་དུ་བྱས་ནས་བསྟན་ཏོ། །“དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལའང་”ཞེས་པའི་“ཀྱང་”སྒྲས་ལམ་གྱི་མཆོག་བསྒོམ་པ་ཙམ་མ་ཟད། འོག་མའི་ལམ་བསྒོམ་པ་ཡང་བསྡུས་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །“ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་ཕྱིར་བཤིབ་པ་གསུངས་པ་”ནི། “རྒྱ་ཆེན་པོ་གོང་དུ་འཕེལ་བའི་སེམས་ཀྱིས་གནས་པར་བྱའོ་”ཞེས་ཞི་གནས་ཀྱི་ཚུལ་བསྟན་ནས་ཆོས་བསྟན་པ་གསུངས་སོ། ། 67. අයඤ්හි භික්ඛූති යං උද්දිස්ස අයං දුතියානෙඤ්ජසප්පායදෙසනාය භික්ඛු වුත්තො. පඤ්ඤවන්තතරොති වත්වා තං දස්සෙතුං, ‘‘ද්වින්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසතී’’ති වුත්තං. හෙට්ඨිමස්ස හි ‘‘යෙ ච දිට්ඨධම්මිකා කාමා’’තිආදිනා රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බානෙව රූපමුඛෙන විපස්සනාභිනිවෙසො කතො, ඉමස්ස පන ‘‘යං කිඤ්චි රූප’’න්තිආදිනා සකලරූපධම්මවසෙන. භගවා හි කම්මට්ඨානං කථෙන්තො කම්මට්ඨානිකස්ස භික්ඛුනො කාරණබලානුරූපමෙව පඨමං භාවනාභිනිවෙසං දස්සෙති; සො පච්ඡා ඤාණෙ විපුලං ගච්ඡන්තෙ අනවසෙසතො ධම්මං පරිග්ගණ්හාති. රූපපටිබාහනෙනාති රූපවිරාගභාවනාය සබ්බසො සමතික්කමෙන. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු තතියානෙඤ්ජාදීසු. ༦༧. “དགེ་སློང་འདི་ནི་”ཞེས་པ་ནི་གང་ལ་དམིགས་ནས་མི་གཡོ་བར་མཐུན་པའི་བསྟན་པ་གཉིས་པ་འདིར་དགེ་སློང་ཞེས་གསུངས་པའོ། །“ཤེས་རབ་ཆེ་བ་”ཞེས་གསུངས་ནས་དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “ལས་ཀྱི་གནས་གཉིས་ཀ་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་གོ་”ཞེས་གསུངས། འོག་མ་ལ་ནི་“གང་དག་ཚེ་འདིའི་འདོད་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གཟུགས་དང་། སྒྲ་དང་། དྲི་དང་། རོ་དང་། རེག་བྱ་རྣམས་ཁོ་ན་གཟུགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ལྷག་མཐོང་ལ་འཇུག་པར་བྱས་ལ། འདི་ལ་ནི་“གཟུགས་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་མཐའ་དག་གི་དབང་གིས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལས་ཀྱི་གནས་གསུངས་པ་ན། ལས་ཀྱི་གནས་ཅན་གྱི་དགེ་སློང་གི་རྒྱུའི་སྟོབས་དང་མཐུན་པར་ཐོག་མར་སྒོམ་པ་ལ་འཇུག་པ་སྟོན་ཏོ། །དེ་ནས་ཕྱིས་ཤེས་རབ་རྒྱ་ཆེན་པོར་གྱུར་པ་ན་ཆོས་མ་ལུས་པར་འཛིན་ཏོ། །“གཟུགས་བཟློག་པས་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་སྒོམ་པས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཤིན་ཏུ་འདས་པས་སོ། །“ཐམས་ཅད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་མི་གཡོ་བ་གསུམ་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ལའོ། ། පඤ්ඤවන්තතරොති පඤ්ඤුත්තරො. තිණ්ණම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වාති කාමගුණා සබ්බරූපධම්මා කාමසඤ්ඤාති එවං තිණ්ණං පුග්ගලානං කම්මට්ඨානවසෙන තිධා වුත්තෙ සම්මසනූපගධම්මෙ එකතො කත්වා, ‘‘සබ්බමෙතං අනිච්ච’’න්ති එකජ්ඣං ගහෙත්වා, සම්මසති යථා – ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති (දී. නි. 1.298; සං. නි. 5.1081; මහාව. 16; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 4, 7, 8; තිස්සමෙත්තෙය්‍යමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 10, 11; පටි. ම. 2.30). තෙනාහ – ‘‘උභයමෙතං අනිච්ච’’න්තිආදි. කාමරූපසඤ්ඤාවසෙන දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකභෙදතො අට්ඨ එකෙකකොට්ඨාසාති එවං කතං උභයන්ති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘දිට්ඨධම්මික…පෙ… වසෙන සඞ්ඛිපිත්වා උභයන්ති වුත්ත’’න්ති. තණ්හාදිට්ඨිවසෙනාති තණ්හාභිනන්දනාවසෙන ‘‘එතං මමා’’ති, දිට්ඨාභිනන්දනාවසෙන [Pg.256] ‘‘එසො මෙ අත්තා’’ති එවං අභිනන්දිතුං. එසෙව නයොති ඉමිනා තණ්හාදිට්ඨිවසෙන ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’ති අභිනන්දිතුං අජ්ඣොසාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වා ඨාතුන්ති ඉමමත්ථං අතිදිසති. කාමපටිබාහනෙනාති ඉදං ආගමනපටිපදාදස්සනත්ථං, වණ්ණභණනත්ථඤ්ච වුත්තං. රූපපටිබාහනං හිස්ස ආසන්නං, තතොපි ආකාසානඤ්චායතනසමතික්කමො, තංසමතික්කමෙන සහෙව සබ්බෙ තා විපස්සනාවසෙන ඔසක්කනා කථිතා ‘‘උභයමෙතං අනිච්ච’’න්තිආදිවචනතො. “ཤེས་རབ་ཆེ་བ་”ནི་ཤེས་རབ་མཆོག་གོ། །“ལས་ཀྱི་གནས་གསུམ་ཀ་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་དང་། འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ཏེ། འདི་ལྟར་གང་ཟག་གསུམ་གྱི་ལས་ཀྱི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་གསུངས་པའི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་འོས་པའི་ཆོས་རྣམས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ཏེ། “འདི་ཐམས་ཅད་ནི་མི་རྟག་པའོ་”ཞེས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བཟུང་ནས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་སྟེ། དཔེར་ན། “ཀུན་འབྱུང་བའི་ཆོས་ཅན་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་འགོག་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ་”ཞེས་པ་ལྟར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“འདི་གཉིས་ཀ་ནི་མི་རྟག་པའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་དབྱེ་བ་ལས་བརྒྱད་པོ་རེ་རེ་ནི་ཆ་ཤས་ཡིན་པས། དེ་ལྟར་བྱས་པ་ལ་གཉིས་ཀ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ཚེ་འདི་...ལ་སོགས་པའི་...དབང་གིས་བསྡུས་ནས་གཉིས་ཀ་ཞེས་གསུངས་སོ་”ཞེས་གསུངས། །“སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པས་མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་“འདི་ནི་བདག་གིའོ་”ཞེས་དང་། ལྟ་བས་མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་“འདི་ནི་བདག་གོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་”ཞེས་པས་ནི། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་གིས་“འདི་ནི་བདག་གིའོ། །འདི་ནི་བདག་གོ་”ཞེས་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་། ལྷག་པར་ཆགས་ཏེ་མིད་ནས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ཏེ་གནས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་མཚོན་ནོ། །“འདོད་པ་བཟློག་པས་”ཞེས་པ་ནི་འོང་བའི་ལམ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། བསྔགས་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །གཟུགས་བཟློག་པ་ནི་ཁོང་ལ་ཉེ་བ་ཡིན་ལ། དེ་ལས་ཀྱང་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་ཤིང་། དེ་ལས་འདས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་ཕྱིར་བཤིབ་པ་ཐམས་ཅད་ནི་“འདི་གཉིས་ཀ་ནི་མི་རྟག་པའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གིས་གསུངས་སོ། ། 68. ඉධ අත්තනො චාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකම්මට්ඨානං සන්ධායාහ. නිරුජ්ඣන්ති තප්පටිබද්ධඡන්දරාගනිරොධෙන, සමාපජ්ජනක්ඛණෙ පන අනුප්පාදනෙනපි. තෙනාහ ‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං පත්වා’’ති. අතප්පකට්ඨෙනාති උළාරතරභාවෙන ඣානසමාපත්තියා අතිත්තිකරභාවෙන. තමෙව පටිපදන්ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනභාවනමාහ. සමාධිවසෙන ඔසක්කනා කථිතා තතියාරුප්පකම්මට්ඨානස්ස වුත්තත්තා ‘‘යත්ථෙතා’’තිආදිනා. ༦༨. “འདིར་བདག་གི་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་གནས་ལ་དམིགས་ནས་གསུངས་སོ། །“འགག་གོ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་འབྲེལ་བའི་འདོད་ཆགས་དང་འདུན་པ་འགགས་པས་སམ། སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་སྐད་ཅིག་ལ་སྐྱེ་བ་མེད་པས་ཀྱང་ངོ་། །དེའི་ཕྱིར་“ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དུ་སོན་ནས་”ཞེས་གསུངས། །“ཚིམ་པར་མི་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཆེས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་གྱི་སྙོམས་འཇུག་གིས་ཚིམ་པར་མི་བྱེད་པའི་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“ལམ་དེ་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་སྒོམ་པ་ལ་གསུངས་སོ། །“གང་དག་འདི་ལ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གཟུགས་མེད་གསུམ་པའི་ལས་ཀྱི་གནས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་ཕྱིར་བཤིབ་པ་གསུངས་སོ། ། ඉධ අත්තනොති ද්විකොටිකසුඤ්ඤතාමනසිකාරසඞ්ඛාතං විපස්සනාකම්මට්ඨානං. හෙට්ඨා වුත්තපටිපදන්ති අනන්තරං වුත්තආකිඤ්චඤ්ඤායතනකම්මට්ඨානං. සති සමථභාවනායං සුඤ්ඤතාමනසිකාරස්ස ඉධ සාතිසයත්තා වුත්තං. ‘‘දුතියාකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ විපස්සනාවසෙන ඔසක්කනා කථිතා’’ති. “འདིར་བདག་གི་”ཞེས་པ་ནི་མཐའ་གཉིས་ཀྱི་སྟོང་པ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ལྷག་མཐོང་གི་ལས་ཀྱི་གནས་སོ། །“འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ལམ་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་མཇུག་ཐོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་གནས་སོ། །ཞི་གནས་སྒོམ་པ་ཡོད་ཀྱང་། འདིར་སྟོང་པ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར། “ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་གཉིས་པ་ལ་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་ཕྱིར་བཤིབ་པ་གསུངས་སོ་”ཞེས་གསུངས། ། 70. තතියාකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ අත්තනොති චතුකොටිකසුඤ්ඤතාමනසිකාරසඞ්ඛාතං විපස්සනාකම්මට්ඨානං. එත්ථාති එතස්මිං සුඤ්ඤතානුපස්සනාධිකාරෙ. ක්වචීති කත්ථචි ඨානෙ, කාලෙ, ධම්මෙ වා. අථ වා ක්වචීති අජ්ඣත්තං, බහිද්ධා වා. අත්තනො අත්තානන්ති සකත්තානං. ‘‘අයං ඛො, භො බ්‍රහ්මා…පෙ… වසී පිතා භූතභබ්‍යාන’’න්තිආදිනා (දී. නි. 1.42) පරපරිකප්පිතං අත්තානඤ්ච කස්සචි කිඤ්චනභූතං න පස්සතීති දස්සෙන්තො ‘‘කස්සචී’’තිආදිමාහ. තත්ථ පරස්සාති ‘‘පරා පජා’’ති ‘‘පරො පුරිසො’’ති ච එවං ගහිතස්ස. න ච මම ක්වචනීති එත්ථ මම-සද්දො අට්ඨානපයුත්තොති ආහ ‘‘මමසද්දං තාව ඨපෙත්වා’’ති. පරස්ස චාති අත්තතො අඤ්ඤස්ස, ‘‘පරො පුරිසො නාම අත්ථි මමත්ථාය සජිතො, තස්ස වසෙන මය්හං සබ්බං [Pg.257] ඉජ්ඣතී’’ති එවං එකච්චදිට්ඨිගතිකපරිකප්පිතවසෙන පරං අත්තානං, තඤ්ච අත්තනො කිඤ්චනභූතං න පස්සතීති දස්සෙන්තො, ‘‘න ච ක්වචනී’’තිආදිමාහ. එත්ථ ච නාහං ක්වචනීති සකඅත්තනො අභාවං පස්සති. න කස්සචි කිඤ්චනතස්මින්ති සකඅත්තනො එව කස්සචි අනත්තනියතං පස්සති. න ච, මමාති එතං ද්වයං යථාසඞ්ඛ්‍යං සම්බන්ධිතබ්බං, අත්ථීති පච්චෙකං. ‘‘න ච ක්වචනි පරස්ස අත්තා අත්ථී’’ති පරස්ස අත්තනො අභාවං පස්සති, ‘‘තස්ස පරස්ස අත්තනො මම කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනතා න චත්ථී’’ති පරස්ස අත්තනො අනත්තනියතං පස්සති. එවං අජ්ඣත්තං බහිද්ධා ච ඛන්ධානං අත්තත්තනියසුඤ්ඤතා සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජතා චතුකොටිකසුඤ්ඤතාපරිග්ගණ්හනෙන දිට්ඨා හොති. හෙට්ඨා වුත්තපටිපදන්ති ඉධාපි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකම්මට්ඨානමෙව වදති. විපස්සනාවසෙනෙව ඔසක්කනා කථිතා චතුකොටිකසුඤ්ඤතාදස්සනවිසෙසභාවතො, තප්පධානත්තා චස්ස මනසිකාරස්ස. ༧༠. “ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་གསུམ་པ་ལ་བདག་གི་”ཞེས་པ་ནི། མཐའ་བཞིའི་སྟོང་པ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ལྷག་མཐོང་གི་ལས་ཀྱི་གནས་སོ། །“འདིར་”ཞེས་པ་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་སྐབས་འདི་ལའོ། །“གང་དུའང་”ཞེས་པ་ནི་གནས་སམ། དུས་སམ། ཆོས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལའོ། །ཡང་ན། “གང་དུའང་”ཞེས་པ་ནི་ནང་ངམ། ཕྱི་རོལ་ལའོ། །“བདག་གི་བདག་”ཅེས་པ་ནི་རང་གི་བདག་གོ། །“ཀྱེ་ཚངས་པ་འདི་ནི་...ལ་སོགས་པས་...སྐྱེ་དགུ་ཀུན་གྱི་དབང་ཕྱུག་དང་ཕར་བྱེད་པའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གཞན་གྱིས་ཀུན་ཏུ་བཏགས་པའི་བདག་དང་། རང་གི་བདག་དེ་ཡང་སུ་ཞིག་གི་ཅི་ཡང་རུང་བར་མི་མཐོང་བར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “སུ་ཞིག་གི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེར་“གཞན་གྱི་”ཞེས་པ་ནི། “གཞན་གྱི་སྐྱེ་དགུ་”ཞེས་པའམ། “གཞན་གྱི་སྐྱེས་བུ་”ཞེས་འདི་ལྟར་བཟུང་བའོ། །“བདག་གི་གང་དུའང་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་འདིར། “བདག་གི་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གནས་མ་ཡིན་པར་སྦྱར་བའི་ཕྱིར། “རེ་ཞིག་བདག་གི་ཞེས་པའི་སྒྲ་བཞག་ནས་”ཞེས་གསུངས། །“གཞན་གྱི་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་བདག་ལས་གཞན་པ་སྟེ། “གཞན་གྱི་སྐྱེས་བུ་ཞེས་བྱ་བ་བདག་གི་དོན་དུ་བསྐྲུན་པ་ཞིག་ཡོད་དེ། དེའི་དབང་གིས་བདག་གི་ཐམས་ཅད་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་ལྟ་བ་ཅན་ཁ་ཅིག་གིས་ཀུན་ཏུ་བཏགས་པའི་དབང་གིས་གཞན་གྱི་བདག་དེ་དང་། དེ་ཡང་རང་གི་ཅི་ཡང་རུང་བར་མི་མཐོང་བར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “གང་དུའང་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འདིར་“བདག་ནི་གང་དུའང་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པས་རང་གི་བདག་མེད་པ་ཉིད་དུ་མཐོང་ལ། “སུ་ཞིག་གི་ཅི་ཡང་རུང་བར་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པས་རང་གི་བདག་དེ་ཉིད་སུ་ཞིག་གི་བདག་གི་བ་མ་ཡིན་པར་མཐོང་ངོ་། །“མ་ཡིན་ནོ་”དང་“བདག་གི་”ཞེས་པ་འདི་གཉིས་ནི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་སྦྱར་བར་བྱ་ཞིང་། “ཡོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་རེ་རེ་ལ་སྦྱར་རོ། །“གཞན་གྱི་བདག་གང་དུའང་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པས་གཞན་གྱི་བདག་མེད་པ་ཉིད་དུ་མཐོང་ལ། “གཞན་གྱི་བདག་དེ་བདག་གི་གང་ལའང་ཅི་ཡང་རུང་བར་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པས་གཞན་གྱི་བདག་དེ་བདག་གི་བ་མ་ཡིན་པར་མཐོང་ངོ་། །དེ་ལྟར་ནང་དང་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་བདག་དང་བདག་གི་བས་སྟོང་པ་ཉིད་དེ། འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཙམ་ཉིད་དུ་མཐའ་བཞིའི་སྟོང་པ་ཉིད་ཡོངས་སུ་འཛིན་པས་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། །“འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ལམ་”ཞེས་པ་ནི་འདིར་ཡང་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་གནས་ཁོ་ན་ལ་གསུངས་སོ། །མཐའ་བཞིའི་སྟོང་པ་ཉིད་མཐོང་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཉིད་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་འདི་གཙོ་བོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ལྷག་མཐོང་གི་དབང་ཁོ་ནས་ཕྱིར་བཤིབ་པ་གསུངས་སོ། ། ඉධ අත්තනොති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකම්මට්ඨානමාහ. සබ්බසඤ්ඤාති රූපසඤ්ඤා පටිඝසඤ්ඤා නානත්තසඤ්ඤා හෙට්ඨිමා තිස්සො අරූපසඤ්ඤාති එවං සබ්බසඤ්ඤා අනවසෙසා නිරුජ්ඣන්තීති වදන්ති. ‘‘හෙට්ඨා වුත්තා’’ති පන විසෙසිතත්තා ඉමස්මිං ආගතා චතුත්ථජ්ඣානසඤ්ඤාදයො අපි සඤ්ඤාති අපරෙ. තන්ති සම්මුතිමත්තං කාමසඤ්ඤාපටිබාහනවසෙනෙව තෙසං නානත්තසඤ්ඤාදිනිරොධස්ස අත්ථසිද්ධත්තා. සමාධිවසෙන ඔසක්කනා කථිතා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනභාවනාය සමථකම්මට්ඨානභාවතො. “འདིར་བདག་གི་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་གནས་ལ་གསུངས་སོ། །“འདུ་ཤེས་ཐམས་ཅད་”ཅེས་པ་ནི། གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་། ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། ཐ་དད་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། འོག་མའི་གཟུགས་མེད་ཀྱི་འདུ་ཤེས་གསུམ་སྟེ། འདི་ལྟར་འདུ་ཤེས་ཐམས་ཅད་མ་ལུས་པར་འགག་གོ་ཞེས་སྨྲའོ། །“འོག་ཏུ་བཤད་པའི་”ཞེས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པའི་ཕྱིར། འདིར་བྱུང་བའི་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཡང་འདུ་ཤེས་ཡིན་ནོ་ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ། །དེ་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཙམ་སྟེ། འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་བཟློག་པའི་དབང་ཁོ་ནས་དེ་དག་གི་ཐ་དད་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་འགོག་པའི་དོན་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་སྒོམ་པ་ནི་ཞི་གནས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་གནས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་ཕྱིར་བཤིབ་པ་གསུངས་སོ། ། 71. පුබ්බෙ පඤ්චවිධං කම්මවට්ටන්ති පුරිමකම්මභවස්මිං මොහො අවිජ්ජා ආයූහනා සඞ්ඛාරා නිකන්තිතණ්හා උපගමනං උපාදානං චෙතනා භවොති එවමාගතො සපරික්ඛාරො කම්මප්පබන්ධො. න ආයූහිතං අස්සාති න චෙතිතං පකප්පිතං භවෙය්‍ය. එතරහි එවං පඤ්චවිධං විපාකවට්ටන්ති විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනාසඞ්ඛාතො පච්චුප්පන්නො විපාකප්පබන්ධො නප්පවත්තෙය්‍ය කාරණස්ස අනිප්ඵන්නත්තා. සචෙ ආයූහිතං න භවිස්සතීති යදි චෙතිතං පකප්පිතං න සියා. යං අත්ථීති යං පරමත්ථතො විජ්ජමානකං. තෙනාහ ‘‘භූත’’න්ති. තඤ්හි පච්චයනිබ්බත්තතාය ‘‘භූත’’න්ති වුච්චති. තං පජහාමීති තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන තතො එව ආයතිං අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනවසෙන පජහාමි පරිච්චජාමි. ༧༡. “སྔོན་གྱི་རྣམ་པ་ལྔའི་ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་ལས་ཀྱི་སྲིད་པ་ལ་གཏི་མུག་ནི་མ་རིག་པ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ནི་འདུ་བྱེད་དང་། མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་། ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ནི་ལེན་པ་དང་། སེམས་པ་ནི་སྲིད་པ་སྟེ། འདི་ལྟར་བྱུང་བའི་ཡོ་བྱད་དང་བཅས་པའི་ལས་ཀྱི་རྒྱུན་ནོ། །“མངོན་པར་འདུ་མ་བྱས་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་པ་དང་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པར་མ་གྱུར་པའོ། །“ད་ལྟ་འདི་ལྟར་རྣམ་པ་ལྔའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་འཁོར་ལོ་”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། མིང་དང་གཟུགས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་དང་། རེག་པ་དང་། ཚོར་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ད་ལྟར་གྱི་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྒྱུན་ནི། རྒྱུ་མ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་མི་འཇུག་གོ། །“གལ་ཏེ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པར་མི་འགྱུར་ན་”ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་སེམས་པ་དང་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པ་མ་ཡིན་ནའོ། །“གང་ཡོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དོན་དམ་པར་ཡོད་པ་ཉིད་ོ། །དེའི་ཕྱིར་“བྱུང་བ་”ཞེས་གསུངས། དེ་ནི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་“བྱུང་བ་”ཞེས་བྱའོ། །“དེ་སྤོང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་འབྲེལ་བའི་འདོད་ཆགས་དང་འདུན་པ་སྤངས་པས་དེ་ཉིད་ལས་མ་འོངས་པ་ན་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སྤོང་ཞིང་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའོ། ། පරිනිබ්බායීති [Pg.258] සහ පරිකප්පනෙන අතීතත්ථෙති ආහ ‘‘පරිනිබ්බායෙය්‍යා’’ති. පරිනිබ්බායෙය්‍ය නු ඛොති වා පාඨො, සො එවත්ථො. න කිඤ්චි කථිතන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවෙන ඤාණුත්තරස්සෙව විසයභාවතො සරූපතො න කිඤ්චි කථිතං, නයෙන පනස්ස විසෙසං ඤාපෙතුකාමත්තා. භගවතො කිර එතදහොසි – ‘‘ඉමිස්සංයෙව පරිසති නිසින්නො ආනන්දො අනුසන්ධිකුසලතාය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං පාදකං කත්වා ඨිතස්ස භික්ඛුනො පටිසන්ධිං අරහත්තඤ්ච සන්ධාය පඤ්හං පුච්ඡිස්සති, ඉමිනා පුච්ඡානුසන්ධිනා තමත්ථං දෙසෙස්සාමී’’ති. ඔසක්කනාය ච ඉධාධිප්පෙතත්තා භින්නරසදෙසනා හොතීති පුච්ඡානුසන්ධි පුච්ඡිතා. තස්මිඤ්හි අසති අනුසන්ධිභෙදභින්නෙසා දෙසනා, න ච බුද්ධාචිණ්ණා භින්නරසදෙසනාති. විපස්සනානිස්සිතන්ති තන්නිස්සිතං. තස්ස භික්ඛුනො. උපාදියති එතෙනාති ච උපාදානං. න පරිනිබ්බායති පහාතබ්බස්ස අප්පජහනතො. තෙනාහ භගවා – ‘‘ධම්මාපි ඛො, භික්ඛවෙ, පහාතබ්බා, පගෙව අධම්මා’’ති (ම. නි. 1.240). උපාදානසෙට්ඨන්ති ඉදං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනභවස්ස සබ්බභවග්ගතාදස්සනපරං, න පන අරියභවග්ගස්ස උපාදානසෙට්ඨතාපටිසෙධපරං. ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བར་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པ་དང་བཅས་ཏེ་འདས་པའི་དོན་ལ་བརྗོད་པས་ 'ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བར་འགྱུར་རམ་' ཞེས་གསུངས། 'ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བར་འགྱུར་རམ་ཅི་' ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཞིག་ཡིན་ལ། དོན་ནི་གཅིག་ཉིད་དོ། །'ཅི་ཡང་མ་གསུངས་པ་' ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྙོམས་འཇུག་གི་འདུ་བྱེད་ལྷག་མ་ཕྲ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་ཡེ་ཤེས་མཆོག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་ཁོ་ནར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་ཅི་ཡང་མ་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། ཚུལ་གྱིས་ནི་དེའི་ཁྱད་པར་ཤེས་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འདི་སྙམ་དུ་བྱུང་སྟེ། 'འཁོར་འདི་ཉིད་དུ་འཁོད་པའི་ཀུན་དགའ་བོ་ནི་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལ་མཁས་པས། འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་གཞིར་བྱས་ཏེ་གནས་པའི་དགེ་སློང་གི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་དམིགས་ནས་དྲི་བ་འདྲི་བར་འགྱུར་ལ། དྲི་བའི་མཚམས་སྦྱོར་འདིས་དོན་དེ་བསྟན་པར་བྱའོ་' ཞེས་སོ། །ཕྱིར་བཤོལ་བ་འདིར་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ་གཞན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་འབྱུང་བས་དྲི་བའི་མཚམས་སྦྱོར་དྲིས་སོ། །དེ་མེད་ན་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབྱེ་བས་ཐ་དད་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་འདི་ཉིད་འགྱུར་ལ། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་སྤྱད་པ་ནི་རོ་གཞན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་མ་ཡིན་ནོ། །'ལྷག་མཐོང་ལ་བརྟེན་པ་' ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་བརྟེན་པའོ། །དགེ་སློང་དེའོ། །'འདིས་ཉེ་བར་ལེན་པས་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་' ཞེས་བྱའོ། །སྤང་བྱ་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་མི་འདའོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ 'དགེ་སློང་དག ཆོས་རྣམས་ཀྱང་སྤང་བར་བྱ་ན་ཆོས་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ལྟ་ཅི་སྨོས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཉེ་བར་ལེན་པ་མཆོག་' ཅེས་པ་འདི་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྲིད་པ་ནི་སྲིད་པའི་རྩེ་མོ་ཐམས་ཅད་དུ་སྟོན་པ་ལ་གཞོལ་བ་ཡིན་གྱི། འཕགས་པའི་སྲིད་རྩེའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་མཆོག་ཉིད་བཀག་པ་ལ་གཞོལ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། 73. නිස්සායාති භවපරියාපන්නං නාම ධම්මං නිස්සාය තප්පරියාපන්නං නාම නිස්සාය ඔඝනිත්ථරණා භගවතා අක්ඛාතා; අහො අච්ඡරියමෙතං, අහො අබ්භුතමෙතන්ති. ༧༣. 'བརྟེན་ནས་' ཞེས་པ་ནི་སྲིད་པར་གཏོགས་པའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས། དེར་གཏོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པ་སྟེ། ཨེ་མ་ཧོ་རྨད་དུ་བྱུང་བ་འདིའོ། །ཨེ་མ་ཧོ་ངོ་མཚར་བ་འདིའོ། །ཞེས་སོ། ། නවසුපි ඨානෙසු සමථයානිකස්සෙව වසෙන දෙසනාය ආගතත්තා, ඉධ ච කස්සචිපි පාදකජ්ඣානස්ස අනාමට්ඨත්තා වුත්තං – ‘‘අරියසාවකොති සුක්ඛවිපස්සකො අරියසාවකො’’ති. නවන්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසතීති ඉදං ඣානධම්මෙපි අනුස්සවලද්ධෙ ගහෙත්වා සම්මසනං සම්භවතීති කත්වා වුත්තං; තෙභූමකසඞ්ඛාරගතං ඉධ වුත්තන්ති අනවසෙසතො පරිග්ගහණං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘යාවතා සක්කායො’’ති. གནས་དགུ་ཆར་དུ་ཞི་གནས་ཀྱི་ཐེག་པ་ཅན་ཁོ་ནའི་དབང་གིས་ཆོས་བསྟན་པ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་དང་། འདིར་ཡང་གཞིར་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་གང་ལའང་མ་རེག་པའི་ཕྱིར། 'འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ནི་སྐམ་པོའི་ལྷག་མཐོང་ཅན་གྱི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ལས་ཀྱི་ས་དགུ་ཆར་གཅིག་ཏུ་བྱས་ཏེ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་' ཞེས་པ་འདི་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བར་བཟུང་ནས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་སྲིད་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། ཁམས་གསུམ་གྱི་འདུ་བྱེད་དུ་གཏོགས་པ་འདིར་གསུངས་པ་ནི་མ་ལུས་པར་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ལ་དམིགས་ནས་ 'ཇི་ཙམ་པ་འཇིག་ཚོགས་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། එතං අමතන්ති අමතං නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තියා එතං අරහත්තං අමතරසං. තෙනාහ – ‘‘එතං අමතං සන්තං, එතං පණීත’’න්ති. ‘‘අනුපාදාය කිඤ්චිපි අග්ගහෙත්වා චිත්තං විමුච්චී’’ති වුත්තත්තාපි අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛො නිබ්බානං අඤ්ඤත්ථ සුත්තෙ වුච්චති. 'འདི་ནི་འཆི་མེད་དོ་' ཞེས་པ་ནི་འཆི་མེད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་འདི་ནི་འཆི་མེད་ཀྱི་རོ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'འདི་ནི་འཆི་མེད་ཞི་བ་འདི་ནི་གྱ་ནོམ་པའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་བཟུང་བར་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་ལོ་' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཡང་། ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་མདོ་གཞན་ལས་གསུངས་སོ། ། තිණ්ණං [Pg.259] භික්ඛූනන්ති අභිනිවෙසභෙදෙන තිවිධානං. පාදකං කත්වා ඨිතස්ස ඔසක්කනාය අභාවෙ කාරණං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සමොධානෙත්වාති සම්මදෙව ඔදහිත්වා තස්මිං තස්මිං ඨානෙ අසඞ්කරතො වවත්ථපෙත්වා. සුකථිතං නාම හොති කථෙතබ්බස්ස අනවසෙසෙත්වා කථිතත්තා. 'དགེ་སློང་གསུམ་གྱི་' ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་ཞེན་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་གསུམ་མོ། །གཞིར་བྱས་ཏེ་གནས་པ་ལ་ཕྱིར་བཤོལ་བ་མེད་པའི་རྒྱུ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །'བསྡུས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་བཞག་ནས་གནས་དེ་དང་དེར་མ་འདྲེས་པར་རྣམ་པར་གཏན་ལ་ཕབ་ནས་སོ། །'ལེགས་པར་བཤད་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཤད་པར་བྱ་བ་མ་ལུས་པར་བཤད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ආනෙඤ්ජසප්පායසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. མི་གཡོ་བར་འགྱུར་བའི་མཐུན་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་དོན་ཟབ་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 7. ගණකමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා ༧. རྩིས་པ་མོའུ་འགལ་གྱི་བུའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། 74. යථා හෙට්ඨිමසොපානඵලකං ඔරොහන්තස්ස පච්ඡිමං නාම හොති, එවං ආරොහන්තස්ස පඨමං නාම හොතීති වුත්තං – ‘‘යාව පච්ඡිමසොපානකළෙවරාති යාව පඨමසොපානඵලකා’’ති. වත්ථුං සොධෙත්වාති වත්ථුවිජ්ජාචරියෙන වුත්තවිධිනා පාසාදවත්ථුනො සොධනවිධිං කත්වා. එත්ථාති පාසාදකරණෙ. සත්තධා භින්නස්ස වාලග්ගස්ස අංසුකොටිවෙධකො වාලවෙධි නාම. ඨානසම්පාදනන්ති වෙසාඛමණ්ඩලාදීනං සම්පාදනං. මුට්ඨිකරණාදීහීති උසුමුට්ඨිකරණජියාගාහජියාවිජ්ඣාදීහි. එවං ගණාපෙමාති එකං නාම එකමෙව, ද්වෙ දුකා චත්තාරි, තීණි තිකානි නව, චත්තාරි චතුක්කානි සොළසාතිආදිනා එවං ගණනං සික්ඛාපෙම. ༧༤. ཇི་ལྟར་སྐས་ཀྱི་ཐེམ་པ་འོག་མ་ནི་འབབ་པ་པོ་ལ་ཐ་མ་ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འཛེགས་པ་པོ་ལ་དང་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར་ 'ཐ་མའི་སྐས་ཀྱི་རྐང་རྟེན་གྱི་བར་དུ་' ཞེས་པ་ནི་ 'དང་པོའི་སྐས་ཀྱི་ཐེམ་པའི་བར་དུ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'གཞི་བསལ་ནས་' ཞེས་པ་ནི་ས་དཔྱད་ཀྱི་མཁན་པོས་གསུངས་པའི་ཆོ་ག་བཞིན་དུ་ཁང་བཟང་གི་གཞི་བསལ་བའི་ཆོ་ག་བྱས་ནས་སོ། །'འདིར་' ཞེས་པ་ནི་ཁང་བཟང་རྩིག་པ་ལའོ། །སྐྲའི་རྩེ་མོ་ཚལ་པ་བདུན་དུ་གཤགས་པའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་རྩེ་མོ་ལ་འཕོག་པར་བྱེད་པ་ནི་སྐྲ་འབིགས་པ་ཞེས་བྱའོ། །'གནས་སྒྲུབ་པ་' ཞེས་པ་ནི་ས་ག་ལ་སོགས་པའི་དཀྱིལ་འཁོར་སྒྲུབ་པའོ། །'སྦར་བཟུང་ལ་སོགས་པས་' ཞེས་པ་ནི་མདའ་སྦར་བཟུང་དང་། རྒྱུད་བཟུང་བ། རྒྱུད་འཕེན་པ་ལ་སོགས་པས་སོ། །'འདི་ལྟར་རྩི་བར་བྱེད་དོ་' ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ཅེས་པ་གཅིག་ཉིད་དང་། གཉིས་གཉིས་ནི་བཞི། གསུམ་གསུམ་ནི་དགུ། བཞི་བཞི་ནི་བཅུ་དྲུག་ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་འདི་ལྟར་རྩིས་སློབ་པར་བྱེད་དོ། ། 75. කෙරාටිකා හොන්තීති සමයස්ස අනුපක්කිලිට්ඨකරණමායාසාඨෙය්‍යෙන සමන්නාගතා හොන්ති. තං දමනං ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමති, අයමස්ස ජාතිදොසාභාවො. ༧༥. 'གཡོ་སྒྱུ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པ་ནི་ལུགས་ལ་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པའི་སྒྱུ་དང་གཡོས་ཀུན་ནས་བསླངས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་འདུལ་བ་ནི་སྲོག་གི་ཕྱིར་ཡང་མི་འདའ་བ་སྟེ། འདི་ནི་དེའི་སྐྱེ་བའི་སྐྱོན་མེད་པའོ། ། 76. සතිසම්පජඤ්ඤාහි සමඞ්ගිභාවත්ථායාති සතතවිහාරිභාවසාධනෙහි සතිසම්පජඤ්ඤෙහි සමන්නාගමත්ථාය. නනු ච ඛීණාසවා සතිවෙපුල්ලප්පත්තා පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තා ච, කථං තස්ස සතිසම්පජඤ්ඤං පයොගසාධනීයං පවත්තන්ති ආහ ‘‘ද්වෙ හී’’තිආදි. සතතවිහාරීති සතතං සමාපත්තිවිහාරිබහුලා, තස්මා තෙ ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්ති. වුත්තවිපරියායෙන නොසතතවිහාරිනො දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. අප්පෙතුං න සක්කොති අනාචිණ්ණභාවතො. ༧༦. 'དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་' ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་གནས་པ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ནི་དྲན་པ་ཡངས་པ་ཐོབ་པ་དང་ཤེས་རབ་ཡངས་པ་ཐོབ་པ་མ་ཡིན་ནམ། ཇི་ལྟར་དེའི་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་སྦྱོར་བས་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བར་འགྱུར་ཞེ་ན། 'གཉིས་ཏེ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'རྒྱུན་དུ་གནས་པ་' ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་སྙོམས་འཇུག་གི་གནས་པ་མང་བ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་གིས་འདོད་པ་དང་འདོད་པའི་སྐད་ཅིག་ལ་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་གོ། །བཤད་པ་ལས་བཟློག་པས་ནི་རྒྱུན་དུ་མི་གནས་པ་རྣམས་སུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'དེ་ལ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །མ་གོམས་པའི་ཕྱིར་གཏད་པར་མི་ནུས་སོ། ། තං විතක්කෙන්තොති ‘‘සාමණෙරස්ස සෙනාසනං නත්ථි, අරඤ්ඤඤ්ච සීහාදීහි සපරිස්සයං, කිං නු ඛො තස්ස භවිස්සතී’’ති තං විතක්කෙන්තො. එවරූපොති [Pg.260] එදිසො යථාවුත්තසාමණෙරසදිසො ඛීණාසවො. ඉමෙ ධම්මෙති ඉමස්මිං සුත්තෙ ආගතෙ සීලාදිධම්මෙ. ආවජ්ජිත්වාවාති අත්තනො පරිසුද්ධසීලතාදිආවජ්ජනහෙතු එව සමාපජ්ජිතුං සක්ඛිස්සති. 'དེ་རྟོག་པ་' ཞེས་པ་ནི་ 'དགེ་ཚུལ་ལ་གནས་མལ་མེད་ལ། ནགས་ཚལ་ཡང་སེང་གེ་ལ་སོགས་པས་ཉེན་ཚབས་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་ཅི་ཞིག་འབྱུང་བར་འགྱུར་' ཞེས་དེ་རྟོག་པའོ། །'འདི་ལྟ་བུ་' ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དགེ་ཚུལ་དང་འདྲ་བའི་ཟག་པ་ཟད་པའོ། །'ཆོས་འདི་དག་' ཞེས་པ་ནི་མདོ་འདིར་བྱུང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །'ཡིད་ལ་བྱས་ནས་ཁོ་ན་' ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱིས་སྙོམས་པར་འཇུག་ནུས་པར་འགྱུར་རོ། ། 78. ‘‘යෙමෙ, භො ගොතමා’’ති වචනස්ස සම්බන්ධං දස්සෙතුං, ‘‘තථාගතෙ කිරා’’තිආදි වුත්තං. එවන්ති ‘‘යෙමෙ, භො ගොතමා’’තිආදිආකාරෙහි වත්තුමාරද්ධො. ༧༨. 'ཀྱེ་གཽ་ཏ་མ། གང་འདི་དག་' ཅེས་པའི་ཚིག་གི་འབྲེལ་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་གྲགས་པ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'འདི་ལྟར་' ཞེས་པ་ནི་ 'ཀྱེ་གཽ་ཏ་མ། གང་འདི་དག་' ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་སྨྲ་བར་བརྩམས་པའོ། ། අජ්ජධම්මෙසූති අපුරාතනධම්මෙසු. තක්කනමත්තානි හි තෙහි කප්පෙත්වා සයංපටිභානං විරචිතානි. පුරාතනතාය පරිපුණ්ණතාය එකන්තනිය්‍යානිකතාය ච පරමො උත්තමො. තෙනාහ – ‘‘තෙසු…පෙ… උත්තමොති අත්ථො’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. 'དེང་གི་ཆོས་རྣམས་ལ་' ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལའོ། །དེ་དག་གིས་རྟོག་གེ་ཙམ་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་ནས་རང་གི་སྤོབས་པས་བརྩམས་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྔོན་གྱི་ཉིད་དང་། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་དང་། གཏན་དུ་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ནི་བླ་ན་མེད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'དེ་དག་གི་ནང་ནས་...ལྷག་མ་...མཆོག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། ගණකමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. རྩིས་པ་མོའུ་འགལ་གྱི་བུའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་དོན་ཟབ་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 8. ගොපකමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා ༨. ཕྱུགས་རྫི་མོའུ་འགལ་གྱི་བུའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། 79. කම්මංයෙව කම්මන්තො, සො එත්ථ අත්ථීති කම්මකරණට්ඨානං ‘‘කම්මන්තො’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘කම්මන්තට්ඨාන’’න්ති. තෙහි ධම්මෙහීති බුද්ධගුණෙහි. තෙ පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පමුඛාති කත්වා ආහ ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණධම්මෙහී’’ති. සබ්බෙන සබ්බන්ති සබ්බප්පකාරෙන අනවසෙසං, එත්තකො ගුණානං පකාරභෙදො, තෙසු කිඤ්චිපි පකාරං අනවසෙසෙත්වා. සබ්බකොට්ඨාසෙහි සබ්බන්ති යත්තකා ගුණභාගා, තෙහි සබ්බෙහි අනවසෙසං නිස්සෙසමෙව කත්වා. යොපි අහොසීති යොපි කොසම්බිවාසීනං භික්ඛූනං වසෙන කොසම්බියං කලහො අහොසි. සොපි තත්ථෙව උප්පන්නට්ඨානෙයෙව උප්පන්නමත්තො වූපසමිතො. පරිනිබ්බුතකාලෙ පනස්සාති අස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස පරිනිබ්බුතකාලෙ පන. භිය්‍යොසොමත්තාය භික්ඛූ සමග්ගා ජාතා, කථඤ්ච සංවෙගො ජාතොති දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨසට්ඨී’’තිආදි වුත්තං. සාතිසයං අභිණ්හඤ්ච උපසමප්පත්තියා අතිවිය උපසන්තුපසන්තා. අනුසංයායමානොති අනු අනු සම්මදෙව ජානන්තො විචාරෙන්තො වොසාසමානො. ‘‘අනුසඤ්ඤායමානො’’ති වා පාඨො. තත්ථ ය-කාරස්ස ඤ-කාරං කත්වා නිද්දෙසොති ආහ ‘‘අනුවිචරමානො’’ති. ༧༩. ལས་ཉིད་ནི་ལས་ཀྱི་མཐའ་སྟེ། དེ་འདིར་ཡོད་པས་ན་ལས་བྱེད་པའི་གནས་ལ་ 'ལས་ཀྱི་མཐའ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ལས་ཀྱི་མཐའི་གནས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཆོས་དེ་དག་གིས་' ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །དེ་དག་ཀྱང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་ 'ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་' ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མ་ལུས་པ་སྟེ། འདི་ཙམ་གྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་རྣམ་པའི་དབྱེ་བ་རྣམས་ལས། རྣམ་པ་གང་ཡང་མ་ལུས་པར་བྱས་ནས་སོ། །'ཆ་ཤས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཐམས་ཅད་' ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་མ་ལུས་ཤིང་ལྷག་མ་མེད་པར་བྱས་ནས་སོ། །'གང་ཡང་བྱུང་བ་' ཞེས་པ་ནི་ཀཽ་ཤཱམྦཱིར་གནས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀཽ་ཤཱམྦཱིར་འཁྲུག་པ་གང་བྱུང་བ་དེའོ། །དེ་ཡང་དེ་ཉིད་དུ་སྐྱེས་པའི་གནས་ཉིད་དུ་སྐྱེས་མ་ཐག་ཏུ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱས་སོ། །'ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དུས་སུ་ནི་དེའི་' ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དུས་སུ་ནིའོ། །ལྷག་པར་དུ་དགེ་སློང་རྣམས་མཐུན་པར་གྱུར་པ་དང་། ཇི་ལྟར་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'དྲུག་ཅུ་རྩ་བརྒྱད་' ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ལྷག་པར་དུ་རྒྱུན་དུ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཐོབ་པས་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བར་ཞི་ཞིང་ཉེ་བར་ཞི་བའོ། །'རྗེས་སུ་རྒྱུ་བ་' ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་རྗེས་སུ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་ཤིང་དཔྱོད་ལ་གཏན་ལ་འབེབས་པའོ། །ཡང་ན་ 'རྗེས་སུ་ཤེས་པ་' ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ། །དེ་ལ་ཡ་ཡིག་ཉ་ཡིག་ཏུ་བྱས་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'རྗེས་སུ་དཔྱོད་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། 80. හෙට්ඨිමපුච්ඡමෙවාති [Pg.261] ගොපකමොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතපුච්ඡමෙව. සො හි ‘‘තෙහි ධම්මෙහී’’තිආදිනා, ‘‘අත්ථි කොචි තුම්හාකං සාසනස්ස සාරභූතො භික්ඛූ’’ති පුච්ඡි. අයඤ්ච තමෙව ‘‘පටිසරණො’’ති පරියායෙන පුච්ඡි. අප්පටිසරණෙති යං තුම්හෙ භික්ඛුං පටිබොධෙය්‍යාථ, තාදිසස්ස අභාවෙන අප්පටිසරණෙ. තථාගතෙන පවෙදිතො ධම්මො පටිසරණං එතෙසන්ති ධම්මපටිසරණා. තෙනාහ ‘‘ධම්මො අවස්සයො’’ති. ༨༠. 'འོག་གི་དྲི་བ་ཉིད་' ཅེས་པ་ནི་ཕྱུགས་རྫི་མོའུ་འགལ་གྱི་བུས་དྲིས་པའི་དྲི་བ་ཉིད་དོ། །ཁོས་ནི་ 'ཆོས་དེ་དག་གིས་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ 'ཁྱེད་ཀྱི་བསྟན་པའི་སྙིང་པོར་གྱུར་པའི་དགེ་སློང་གང་ཞིག་ཡོད་དམ་' ཞེས་དྲིས་སོ། །འདིས་ཀྱང་དེ་ཉིད་ལ་ 'སྐྱབས་' ཞེས་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་དྲིས་སོ། །'སྐྱབས་མེད་པ་ལ་' ཞེས་པ་ནི་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱིས་དགེ་སློང་གང་ལ་བརྟེན་པར་བྱ་བའི་དེ་ལྟ་བུ་མེད་པས་སྐྱབས་མེད་པ་ལའོ། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་བསྟན་པའི་ཆོས་ནི་འདི་དག་གི་སྐྱབས་ཡིན་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་སྐྱབས་ཅན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ཆོས་ནི་རྟེན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། 81. ආගච්ඡතීති වාචුග්ගතභාවෙන ආගච්ඡති. වත්ථුවීතික්කමසඞ්ඛාතෙ ගරුගරුතරලහුලහුතරාදිභෙදෙ අජ්ඣාචාරෙ ආපත්තිසමඤ්ඤාති ආහ – ‘‘ආපත්ති…පෙ… ආණාතික්කමනමෙවා’’ති. යථාධම්මන්ති ධම්මානුරූපං. යථාසිට්ඨන්ති යථානුසිට්ඨං. ධම්මො නොති එත්ථ නො-සද්දො අවධාරණෙ ‘‘න නො සමං අත්ථි තථාගතෙනා’’තිආදීසු (ඛු. පා. 6.3; සු. නි. 226) විය. තෙනෙවාහ ‘‘ධම්මොව කාරෙතී’’ති. ༨༡. 'འོང་བ་' ཞེས་པ་ནི་ངག་ཏུ་བྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་འོང་བའོ། །གཞི་ལས་འདས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལྕི་བ་དང་། ཆེས་ལྕི་བ། ཡང་བ། ཆེས་ཡང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ལྷག་པར་སྤྱོད་པ་ལ་ལྟུང་བའི་སྤྱི་མིང་དུ་བྱས་ནས་ 'ལྟུང་བ་...ལྷག་མ་...བཀའ་ལས་འདས་པ་ཉིད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཆོས་བཞིན་དུ་' ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་པར་རོ། །'ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་' ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བཞིན་དུའོ། །'ཆོས་མ་ཡིན་ནམ་' ཞེས་པ་འདིར་ 'མ་ཡིན་ནམ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ངེས་པར་གཟུང་བ་སྟེ། 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་མཚུངས་པ་མེད་དོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་བྱེད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། 83. ‘‘යථා තං තුම්හාදිසෙහි රක්ඛකෙහි ගොපකෙහී’’ති එවං පසන්නවෙසෙන අත්තානං උක්කංසාපෙතුකාමො. අරියූපවාදපාපං ඛමාපනෙ සති අන්තරායාය න හොතීති ආහ – ‘‘ඉච්චෙතං කුසල’’න්ති. ගොනඞ්ගලමක්කටොති ගොනඞ්ගුට්ඨමක්කටො. ༨༣. 'ཇི་ལྟར་ཁྱེད་ལྟ་བུའི་སྲུང་བ་པོ་ཕྱུགས་རྫི་རྣམས་ཀྱིས་' ཞེས་པ་འདི་ལྟར་དད་པའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་བདག་ཉིད་མཐོ་བར་བྱེད་པར་འདོད་པའོ། །འཕགས་པ་ལ་སྐུར་བ་བཏབ་པའི་སྡིག་པ་ནི་བཟོད་པར་གསོལ་ན་བར་ཆད་དུ་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། 'འདི་ནི་དགེ་བའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'གོ་ནང་ྒ་ལ་སྤྲེའུ་' ཞེས་པ་ནི་བ་ལང་གི་མཇུག་མ་ལྟ་བུའི་མཇུག་མ་ཅན་གྱི་སྤྲེའུའོ། ། 84. අයං උක්කංසාපෙතුං ඉච්ඡිතං යථාරද්ධමත්ථං විසංවාදෙති අවණ්ණිතම්පි වණ්ණිතං කත්වා කථෙන්තො; ඉමස්ස වචනස්ස පටික්ඛෙපෙන ඉමිනා දාතබ්බපිණ්ඩපාතස්ස අන්තරායො මා හොතූති එවං පිණ්ඩපාතං රක්ඛිතුං න ඛො පන සක්කාති යොජනා. ඉදන්ති ‘‘න ඛො, බ්‍රාහ්මණ, සො භගවා’’තිආදිදෙසනං. අබ්භන්තරං කරිත්වාති නිබ්බානන්තොගධං කත්වා, අන්තරං වා තස්ස නිජ්ඣානස්ස කාරණං කත්වා. කාමරාගවසෙන හි තං නිජ්ඣානං හොතීති. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තපදෙසෙ. සබ්බසඞ්ගාහිකජ්ඣානන්ති ලොකියලොකුත්තරස්ස අන්තරායො මා හොතූති එවං කත්වාපි රූපාවචරස්ස මග්ගඣානස්ස ඵලඣානස්සාති සබ්බස්සපි සඞ්ගණ්හනවසෙන දෙසිතත්තා සබ්බසඞ්ගාහකජ්ඣානං නාම කථිතං. ༨༤. འདིས་ནི་མཐོ་བར་བྱེད་པར་འདོད་པ་ཇི་ལྟར་བརྩམས་པའི་དོན་ལ་བསླུ་བར་བྱེད་དེ། མ་བསྔགས་པའང་བསྔགས་པར་བྱས་ནས་སྨྲ་བའོ། །ཚིག་འདི་བཀག་པས་འདིས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་བསོད་སྙོམས་ལ་བར་ཆད་དུ་མ་གྱུར་ཅིག་སྙམ་དུ་འདི་ལྟར་བསོད་སྙོམས་བསྲུང་བར་བྱ་བ་ནི་མི་ནུས་སོ་ཞེས་སྦྱོར་བའོ། །'འདི་' ཞེས་པ་ནི་ 'བྲམ་ཟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་བསྟན་པའོ། །'ནང་དུ་བྱས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པར་བྱས་ནས་སམ། ཡང་ན་དེའི་ངེས་པར་སེམས་པའི་རྒྱུ་བྱས་ནས་སོ། །འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་ནི་ངེས་པར་སེམས་པ་དེ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །'འདིར་' ཞེས་པ་ནི་མདོའི་ཕྱོགས་འདིར་རོ། །'ཐམས་ཅད་སྡུད་པའི་བསམ་གཏན་' ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བར་ཆད་དུ་མ་གྱུར་ཅིག་སྙམ་དུ་འདི་ལྟར་བྱས་ཀྱང་། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ལམ་གྱི་བསམ་གཏན་དང་འབྲས་བུའི་བསམ་གཏན་ཏེ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྡུད་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཐམས་ཅད་སྡུད་པའི་བསམ་གཏན་ཞེས་བྱ་བར་བཤད་དོ། ། යං නො මයන්ති එත්ථ නොති නිපාතමත්තං. තං නොති එත්ථ පන නොති අම්හාකන්ති අත්ථො. උසූයති රාජකිච්චපසුතතාධීනතාය එකත්ථාභිනිවෙසභාවතො[Pg.262]. මන්දපඤ්ඤතාය වස්සකාරගතඉස්සාභිභූතචිත්තතාය පරිපුණ්ණං කත්වා වුත්තම්පි අත්ථං අනුපධාරෙන්තො ආහ – ‘‘එකදෙසමෙව කථෙසී’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. 'གང་ངེད་ཅག་གིས་' ཞེས་པ་འདིར་ 'ངེད་ཅག་' ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ། །'དེ་ངེད་ཅག་གི་' ཞེས་པ་འདིར་ནི་ 'ངེད་ཅག་གི་' ཞེས་པ་ནི་ངེད་ཅག་གི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །རྒྱལ་པོའི་བྱ་བ་ལ་བརྩོན་ཞིང་གཞན་ལ་རག་ལས་པས་དོན་གཅིག་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ཕྱིར་ཕྲག་དོག་བྱེད་དོ། །ཤེས་རབ་ཞན་པའི་ཕྱིར་དང་། དབྱར་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་ཕྲག་དོག་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་གསུངས་པའི་དོན་ལའང་མི་རྟོག་པར། 'ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ན་བཤད་དོ་' ཞེས་སྨྲས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། ගොපකමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ཕྱུགས་རྫི་མོའུ་འགལ་གྱི་བུའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་དོན་ཟབ་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 9. මහාපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා ༩. ཟླ་བ་ཉ་བའི་མདོ་ཆེན་པོའི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། 85. තස්මිං අහූති තස්මිං අහනීති ආහ ‘‘තස්මිං දිවසෙ’’ති. අනසනෙනාති සබ්බසො ආහාරස්ස අභුඤ්ජනෙන සාසනිකසීලෙන බාහිරකඅනසනෙන උපෙතා හුත්වාති යොජනා. වා-සද්දෙන ඛීරපානමධුසායනාදිවිධිං සඞ්ගණ්හාති. උපෙච්ච වසිතබ්බතො උපොසථො, පාතිමොක්ඛුද්දෙසො. උපෙතෙන සමන්නාගතෙන හුත්වා වසිතබ්බතො සන්තානෙ වාසෙතබ්බතො උපොසථො, සීලං. අනසනාදිධම්මාදිං වා උපෙච්ච වසනං උපවාසො උපොසථො. තථාරූපෙ හත්ථිජාතිවිසෙසෙ උපොසථොති සමඤ්ඤාමත්තන්ති ආහ – ‘‘උපොසථො නාම නාගරාජාතිආදීසු පඤ්ඤත්තී’’ති. වුත්තනයෙන උපවසන්ති එත්ථාති උපොසථො, දිවසො. සො පනෙස උපොසථො. මාසපුණ්ණතායාති මාසස්ස පූරිතභාවෙන. සම්පුණ්ණාති සබ්බසො පුණ්ණා. තාය හි රත්තියා වසෙන මාසො අනවසෙසතො පුණ්ණො හොති. මාසද්ධමාසාදිභෙදං කාලං මාති මිනන්තො විය හොතීති ච ‘‘මා’’ඉති චන්දො වුච්චති. එත්ථාති එතිස්සා රත්තියා. පුණ්ණො පරිපුණ්ණකලො ජාතොති පුණ්ණමා. තඤ්හි චන්දපාරිපූරියා මාසපාරිපූරියා එවමාහ. එතෙන තස්ස උපොසථභාවං දස්සෙති. ༨༥. དེ་ལ་ཡོད་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་ཉིན་མོ་དེ་ལ་ཞེས་གསུངས་པའོ། །ཟས་མི་ཟ་བས་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཟས་མི་ཟ་བར་བསྟན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཕྱི་རོལ་པའི་ཟས་གཅོད་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ནས་ཞེས་སྦྱོར་རོ། །ཡང་ན་ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་འོ་མ་འཐུང་བ་དང་སྦྲང་རྩི་མྱང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོ་ག་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །ཉེ་བར་གནས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ན་གསོ་སྦྱོང་སྟེ་སོ་སོར་ཐར་པ་འདོན་པའོ། །ལྡན་པ་དང་འགྲོགས་པར་གྱུར་ནས་གནས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རམ། རྒྱུད་ལ་གནས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ན་གསོ་སྦྱོང་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །ཡང་ན་ཟས་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ལ་ཉེ་བར་གནས་ནས་གནས་པ་ནི་ཉེ་བར་གནས་པ་སྟེ་གསོ་སྦྱོང་ངོ། །དེ་ལྟ་བུའི་གླང་པོའི་སྐྱེ་གནས་ཁྱད་པར་ཅན་ལ་གསོ་སྦྱོང་ཞེས་པ་ནི་མིང་ཙམ་དུ་ཟད་དོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “གསོ་སྦྱོང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་བཏགས་པའོ། །”ཞེས་སོ། །བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདི་ལ་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་གསོ་སྦྱོང་སྟེ་ཉིན་མོའོ། །གསོ་སྦྱོང་དེ་ནི་ཟླ་བ་གང་བའི་ཕྱིར་ཏེ་ཟླ་བ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཀུན་ནས་གང་བ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་གང་བའོ། །མཚན་མོ་དེའི་དབང་གིས་ཟླ་བ་ནི་མ་ལུས་པར་གང་བར་འགྱུར་རོ། །ཟླ་བ་དང་ཟླ་ཕྱེད་ལ་སོགས་པའི་དུས་ལ་འཇལ་བ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན། ཟླ་བ་ལ་“མཱ་”ཞེས་བརྗོད་དོ། །འདི་ལ་ཞེས་པ་ནི་མཚན་མོ་འདི་ལའོ། །གང་བ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དུས་སུ་གྱུར་པ་སྟེ་ཟླ་བ་ཉ་བའོ། །དེ་ནི་ཟླ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་ཟླ་བ་རྫོགས་པའི་དབང་གིས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །འདིས་ནི་དེའི་གསོ་སྦྱོང་གི་དངོས་པོ་སྟོན་ཏོ། ། දිස්සති ඵලං සන්දිස්සතීති දෙසො, හෙතූති ආහ ‘‘දෙසන්ති කාරණ’’න්ති. සබ්බං කථෙන්ති සබ්බං අත්තනා පරිග්ගහිතප්පකාරං කථෙන්ති. කථෙතුං න සක්කොන්ති අවිසයත්තා. පාසාදපරිවෙණෙති පාසාදස්ස පුරතො විවටඞ්ගණෙ. හෙට්ඨා වුත්තනයෙනාති සෙඛසුත්තෙ (ම. නි. අට්ඨ. 2.22) වුත්තනයෙන විත්ථාරෙතබ්බං. འབྲས་བུ་མཐོང་ཞིང་ཀུན་ཏུ་མཐོང་བས་ན་ཡུལ་ལམ་རྒྱུ་སྟེ། “ཡུལ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཐམས་ཅད་སྨྲ་བ་ནི་བདག་ཉིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་སྨྲ་བའོ། །སྨྲ་བར་མི་ནུས་པ་ནི་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཁང་བཟང་གི་ར་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཁང་བཟང་གི་མདུན་གྱི་ཕྱིར་གྱུར་པའི་ར་བའོ། །འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞེས་པ་ནི་སློབ་པའི་མདོ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ། ། 86. ඉමෙ නු ඛොති එත්ථ නූති සංසයජොතනොති ආහ – ‘‘විමතිපුච්ඡා විය කථිතා’’ති. ජානන්තෙනාතිආදි පුච්ඡාවත්තදස්සනපරං දට්ඨබ්බං, න [Pg.263] පුච්ඡකස්ස සත්ථු අත්තනො අජානනභාවදීපනපරං. ජානාති හි භගවා. අජානන්තෙන විය හුත්වා පුච්ඡිතෙ. යථාභූතසභාවං ජානන්තො විය පුච්ඡති කොහඤ්ඤෙ ඨත්වා. තෙනාහ – ‘‘ථෙරො එවරූපං වචනං කිං කරිස්සතී’’ති කාරණස්ස සුප්පහීනත්තාති අධිප්පායො. ༨༦. འདི་དག་གམ་ཞེས་པ་འདིར་“ནུ་”ཞེས་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་སྟོན་པ་ཡིན་པས་ན། “ཐེ་ཚོམ་གྱི་དྲི་བ་ལྟར་གསུངས་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །མཁྱེན་བཞིན་དུ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དྲི་བའི་ཚུལ་སྟོན་པ་ལ་གཞོལ་བར་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། འདྲི་བ་པོ་སྟོན་པ་ཉིད་ཀྱིས་རང་ཉིད་མི་མཁྱེན་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་གཞོལ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་མཁྱེན་པ་ཉིད་དོ། །མི་མཁྱེན་པ་ལྟར་གྱུར་ནས་དྲིས་པའོ། །ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་མཁྱེན་བཞིན་དུ་གནས་གཞན་ལ་གནས་ནས་འདྲི་བ་ལྟར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “གནས་བརྟན་གྱིས་འདི་ལྟ་བུའི་ཚིག་ཅི་ཞིག་བྱ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་ཤིན་ཏུ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ། ඡන්දමූලකාති තණ්හාඡන්දමූලකා. තණ්හා හි දුක්ඛසමුදයො. කුසලසඤ්ඤො වා ථිරවිසදනිපුණසඤ්ඤො වා, කුසලසඞ්ඛාරො වා තිඛිණථිරවිසදසඞ්ඛාරො වා; සුවිසුද්ධවිපුලොදාරවිඤ්ඤාණො වාති ඉමමත්ථං ‘‘සඤ්ඤාදීසුපි එසෙව නයො’’ති ඉමිනා අතිදිසති. කස්මා පනෙත්ථ අනාගතකාලවසෙනෙව දෙසනා ආගතාති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. འདུན་པ་ལ་རྩ་བ་ཅན་ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་འདུན་པ་ལ་རྩ་བ་ཅན་ནོ། །སྲེད་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཀུན་འབྱུང་ངོ། །དགེ་བའི་འདུ་ཤེས་སམ། བརྟན་ཞིང་གསལ་ལ་ཞིབ་པའི་འདུ་ཤེས་སམ། དགེ་བའི་འདུ་བྱེད་དམ། རྣོ་ཞིང་བརྟན་ལ་གསལ་བའི་འདུ་བྱེད་དམ། ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་ཅིང་ཡངས་ལ་རྒྱ་ཆེ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ནི། “འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །”ཞེས་པས་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་མ་འོངས་པའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་ཆོས་བསྟན་པ་བྱུང་ཞེ་ན། “གང་གི་ཕྱིར་ན། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ඛන්ධානං ඛන්ධපණ්ණත්තීති ඛන්ධසද්දාභිධෙය්‍යානං රුප්පනානුභවනසඤ්ජානනාභිසඞ්ඛරවිජානනසභාවානං අත්ථානං ‘‘ඛන්ධො’’ති අයං සමඤ්ඤා. කිත්තකෙනාති කිංපරිමාණෙන අත්ථෙන, රාසත්ථභාගත්ථාදීසු කීදිසෙනාති අධිප්පායො. ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཕུང་པོར་གདགས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོ་ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་གཟུགས་སུ་རུང་བ་དང་། མྱོང་བ་དང་། འདུ་ཤེས་པ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་དོན་རྣམས་ལ་“ཕུང་པོ་”ཞེས་བྱ་བའི་མིང་འདིའོ། །ཇི་ཙམ་གྱིས་ཞེས་པ་ནི་ཚད་ཇི་ཙམ་གྱི་དོན་གྱིས། སྤུངས་པའི་དོན་དང་ཆ་ཤས་ཀྱི་དོན་ལ་སོགས་པ་ལས་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག་གིས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ། හෙතුහෙතූති හෙතුපච්චයභූතො හෙතු. යො හි ලොභාදීනං සහජාතධම්මෙසු මූලට්ඨෙනුපකාරකභාවො නිප්පරියායෙන හෙතුත්ථො; සො පථවීආදීසුපි පච්චයභාවමත්තෙන හෙතුපරියායදස්සනතො දුතියෙන හෙතු-සද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තො ‘‘හෙතුහෙතූ’’ති. අවිජ්ජා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං සාධාරණපච්චයත්තා සාධාරණහෙතු, ‘‘අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං කම්මසමාදානානං ඨානසො හෙතුසො විපාක’’න්ති එත්ථ විජ්ජමානෙසුපි අඤ්ඤෙසු පච්චයෙසු ඉට්ඨානිට්ඨවිපාකනියාමකත්තා කම්මං තස්ස පධානකාරණන්ති ආහ – ‘‘කුසලාකුසලං අත්තනො අත්තනො විපාකදානෙ උත්තමහෙතූ’’ති. ‘‘මහාභූතා හෙතූ’’ති අයමෙවත්ථො ‘‘මහාභූතා පච්චයො’’ති ඉමිනාපි වුත්තොති හෙතුසද්දපච්චයසද්දානං සමානත්ථත්තා පච්චයො එව හෙතු පච්චයහෙතු, යො ච රූපක්ඛන්ධස්ස හෙතු, සො එව තස්ස පඤ්ඤාපනාය පච්චයොති වුත්තොති ආහ – ‘‘ඉධ පච්චයහෙතු අධිප්පෙතො’’ති. යදග්ගෙන පච්චයධම්මො අත්තනො පච්චයුප්පන්නස්ස උප්පාදාය ඨිතියා ච පච්චයො, තදග්ගෙන තස්ස භාවතො සමඤ්ඤාතො පඤ්ඤාපනායපි සො පච්චයොති වත්තබ්බතං අරහතීති. පාළියං අවිභාගෙන වුත්තමත්ථං විභාගෙන දස්සෙතුං, ‘‘තත්ථ පථවීධාතූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පඤ්ඤාපනායාති සහෙතුඅහෙතුකන්තිආදිආකාරෙහි බොධනාය[Pg.264]. තං පන සබ්බොධනං ඤාණෙන දස්සනං හොතීති වුත්තං ‘‘දස්සනත්ථායා’’ති. རྒྱུའི་རྒྱུ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་རྒྱུའོ། །གང་ཞིག་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་རྩ་བའི་དོན་གྱིས་ཕན་འདོགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་རྒྱུའི་དོན་ཡིན་ལ། དེ་ནི་ས་ལ་སོགས་པ་ལའང་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཙམ་གྱིས་རྒྱུའི་རྣམ་གྲངས་སུ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། རྒྱུ་ཞེས་པའི་སྒྲ་གཉིས་པས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ནས་“རྒྱུའི་རྒྱུ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །མ་རིག་པ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐུན་མོང་གི་རྐྱེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཐུན་མོང་གི་རྒྱུ་ཡིན་ལ། “འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་དང་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་ལས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་གནས་དང་རྒྱུ་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པ་”ཞེས་པ་འདིར་རྐྱེན་གཞན་དག་ཡོད་ཀྱང་། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ངེས་པར་བྱེད་པ་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ལས་ནི་དེའི་གཙོ་བོའི་རྒྱུ་ཡིན་པས་ན། “དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་ནི་རང་རང་གི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པ་ལ་མཆོག་གི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་“འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་པས་ཀྱང་གསུངས་པས། རྒྱུའི་སྒྲ་དང་རྐྱེན་གྱི་སྒྲ་དག་དོན་གཅིག་པའི་ཕྱིར། རྐྱེན་ཉིད་རྒྱུ་སྟེ་རྐྱེན་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་ལ། གང་ཞིག་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་རྒྱུ་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་དེ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་རྐྱེན་ཡིན་པར་གསུངས་པས་ན། “འདིར་རྐྱེན་གྱི་རྒྱུ་ལ་དགོངས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །རྐྱེན་གྱི་ཆོས་ནི་གང་གི་སྒོ་ནས་རང་གི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་སྐྱེ་བ་དང་གནས་པའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་བ་དེའི་སྒོ་ནས་དེའི་དངོས་པོ་ལས་མིང་དུ་བཏགས་པས་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལའང་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་ཞེས་བརྗོད་པར་འོས་སོ། །གཞུང་ལས་བྱེ་བྲག་མ་ཕྱེ་བར་གསུངས་པའི་དོན་བྱེ་བྲག་ཏུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལ་ས་ཁམས་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་དང་བཅས་པ་དང་རྒྱུ་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །རྟོགས་པར་བྱེད་པ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཐོང་བ་ཡིན་པས་ན། “མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ඵස්සොති ඵස්සසමඞ්ගීභාවො. සො චෙත්ථ සකිච්චනිප්ඵාදනසමත්ථස්ස ඵස්සස්ස නිබ්බත්ති. නිබ්බත්තො හි ඵස්සො තථාරූපාය වෙදනාය පච්චයො හොතීති. එතදත්ථමෙවෙත්ථ භගවතා පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනා කතා, තස්මා පච්චුප්පන්නාතීතකාලවසෙන ද්විකාලිකො ඵස්සසද්දො වෙදිතබ්බො. ඵස්සෙ සති වෙදෙති ඵස්සපච්චයා වෙදනාඉච්චෙව වුත්තං හොති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. යථෙව හි වෙදනාය එවං සඤ්ඤාය සඞ්ඛාරානම්පි ඵස්සො විසෙසපච්චයො තස්මිං අසති අභාවතො. චෙතනාග්ගහණෙන ආයූහනානුරූපතාය තප්පධානත්තා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මා ගහිතා. තථා හි සුත්තන්තභාජනීයෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධභාජනීයෙ (විභ. 21, 22) ච ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා චෙතනා’’තිආදිනා චෙතනාව නිද්දිට්ඨා. විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්සාති එත්ථ එකස්මිං භවෙ ආදිභූතවිඤ්ඤාණස්ස නාමරූපපච්චයතං දස්සෙතුං, ‘‘පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන තාවා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ගබ්භසෙය්‍යකස්ස සභාවකස්ස රූපපවත්තිං සන්ධාය ‘‘උපරිමපරිච්ඡෙදෙනා’’ති වුත්තං සමතිංසතො උපරි පටිසන්ධික්ඛණෙ තස්ස රූපානං අසම්භවතො. ඉදානි පවත්තිවිඤ්ඤාණස්ස නාමරූපපච්චයං ද්වාරවසෙන දස්සෙතුං, ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ’’තිආදි වුත්තං. නනු ච විඤ්ඤාණස්සපි ඵස්සො පච්චයො, කස්මා තයො එව ඛන්ධා ඵස්සපච්චයා වුත්තාති? සච්චමෙතං, යථා පන විඤ්ඤාණසහිතො ඵස්සො වෙදනාදීනං පච්චයො, න එවං විඤ්ඤාණස්ස. තෙනාහ භගවා – ‘‘තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො’’ති (ම. නි. 1.204; ම. නි. 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.44, 45; 2.4.60) ඵස්සො විය නාමරූපං විඤ්ඤාණස්ස විසෙසපච්චයො යථා නාමරූපපච්චයාපි විඤ්ඤාණන්ති. තස්මා ඉමං විසෙසං දස්සෙතුං නාමරූපස්සෙව විඤ්ඤාණපච්චයතා වුත්තා, න ඵස්සස්ස. རེག་པ་ཞེས་པ་ནི་རེག་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པའོ། །དེ་ནི་འདིར་རང་གི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པར་ནུས་པའི་རེག་པ་སྐྱེ་བའོ། །སྐྱེས་པའི་རེག་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་ཚོར་བའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །དོན་འདིའི་ཕྱིར་འདིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་མཛད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ད་ལྟར་བྱུང་བ་དང་འདས་པའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་རེག་པའི་སྒྲ་ནི་དུས་གཉིས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །རེག་པ་ཡོད་ན་མྱོང་བར་འགྱུར་ཏེ། རེག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཚོར་བ་ཞེས་གསུངས་པ་ཉིད་དོ། །ཚིག་ལྷག་མ་གཉིས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ཚོར་བ་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་འདུ་ཤེས་དང་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལའང་རེག་པ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཡིན་ཏེ། དེ་མེད་ན་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །སེམས་པ་བཟུང་བས་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་མཐུན་པར་དེ་གཙོ་བོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོའི་ཆོས་རྣམས་བཟུང་བའོ། །དེ་ལྟར་ན་མདོ་སྡེའི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོའི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས། “མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་སེམས་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སེམས་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོའི་ཞེས་པ་འདིར་སྐྱེ་བ་གཅིག་གི་ཐོག་མར་གྱུར་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་རྐྱེན་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “རེ་ཞིག་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་མངལ་ན་གནས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་གཟུགས་ཀྱི་འཇུག་པ་ལ་དགོངས་ནས། “གོང་མའི་མཚམས་ཀྱིས་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། སུམ་ཅུ་ལས་གོང་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་དེའི་གཟུགས་རྣམས་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ད་ནི་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་རྐྱེན་སྒོའི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “མིག་གི་སྒོ་ལ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཅི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལའང་རེག་པ་ནི་རྐྱེན་མ་ཡིན་ནམ། ཅིའི་ཕྱིར་ཕུང་པོ་གསུམ་ཁོ་ན་རེག་པའི་རྐྱེན་ཅན་དུ་གསུངས་ཤེ་ན། དེ་ནི་བདེན་ཏེ། འོན་ཀྱང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བཅས་པའི་རེག་པ་ནི་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་ཡིན་པ་ལྟར། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“གསུམ་འདུས་པ་ནི་རེག་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་ཏེ། རེག་པ་ལྟར་མིང་དང་གཟུགས་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཡིན་ཏེ། མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་ཀྱང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཡིན་པ་ལྟར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་འདི་བསྟན་པའི་ཕྱིར་མིང་དང་གཟུགས་ཉིད་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྐྱེན་ཉིད་དུ་གསུངས་ཀྱི། རེག་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། 87. යාව සක්කායදිට්ඨි සමුප්පජ්ජති, තාව වට්ටස්ස පරියන්තො නත්ථෙවාති අප්පහීනසක්කායදිට්ඨිකො වට්ටෙ පරිබ්භමතීති ආහ – ‘‘කථං පන, භන්තෙති වට්ටං පුච්ඡන්තො’’ති. යථා ච සක්කායදිට්ඨිජොතනා වට්ටපුච්ඡා, එවං තබ්භෙදනජොතනා විවට්ටපුච්ඡාති ආහ – ‘‘සක්කායදිට්ඨි න හොතීති විවට්ටං පුච්ඡන්තො’’ති. ༨༧. ཇི་སྲིད་དུ་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་ཀུན་ཏུ་སྐྱེ་བ་དེ་སྲིད་དུ་འཁོར་བའི་མཐའ་མེད་པ་ཉིད་དེ། འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་མ་སྤངས་པ་ནི་འཁོར་བ་ལ་ཀུན་ཏུ་འཁོར་རོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “བཙུན་པ་ཇི་ལྟར་ལགས་ཞེས་འཁོར་བ་འདྲི་བའོ། །”ཞེས་སོ། །ཇི་ལྟར་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་འཁོར་བའི་དྲི་བ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་འཇིག་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པའི་དྲི་བ་ཡིན་པས་ན། “འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་མི་འབྱུང་ཞེས་འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པ་འདྲི་བའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། 88. අයං [Pg.265] රූපෙ අස්සාදොති යාථාවතො දස්සනං පරිඤ්ඤාභිසමයො, දුක්ඛසච්චපරියාපන්නඤ්ච රූපන්ති ආහ – ‘‘ඉමිනා පරිඤ්ඤාපටිවෙධො චෙව දුක්ඛසච්චඤ්ච කථිත’’න්ති. ‘‘යං රූපං අනිච්ච’’න්තිආදිවචනතො අනිච්චාදිභාවො තත්ථ ආදීනවො, සො චස්ස පච්චයාධීනවුත්තිතාය පච්චයො සමුදයසච්චන්ති සමුදයප්පහානෙන ආදීනවසමතික්කමොති ආදීනවග්ගහණෙන සිද්ධමත්ථමාහ – ‘‘පහානපටිවෙධො චෙව සමුදයසච්චඤ්චා’’ති. සබ්බසඞ්ඛතනිස්සරණං නිබ්බානඤ්ච සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන පටිවිජ්ඣිතබ්බන්ති ආහ – ‘‘ඉමිනා සච්ඡිකිරියාපටිවෙධො චෙව නිරොධසච්චඤ්චා’’ති. ඉමෙසු තීසු ඨානෙසූති යථාවුත්තෙසු දුක්ඛාදීසු තීසු අභිසමයට්ඨානෙසු. යෙ සම්මාදිට්ඨිආදයො ධම්මාති යෙ අරියමග්ගසඤ්ඤිතා සම්මාදිට්ඨිආදයො අට්ඨ, සත්ත වා ධම්මා. භාවනාපටිවෙධො මග්ගසච්චන්ති භාවනාභිසමයවසෙන පවත්තං මග්ගසච්චං. සෙසපදෙසුපීති, ‘‘අයං වෙදනාය අස්සාදො’’තිආදිපදෙසුපි. ༨༨. འདི་ནི་གཟུགས་ཀྱི་རོ་མྱང་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་རྟོགས་པ་ཡིན་ལ། གཟུགས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པར་གཏོགས་པ་ཡིན་པས་ན། “འདིས་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་རྟོགས་པ་ཉིད་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་གསུངས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“གཟུགས་གང་མི་རྟག་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལས་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་དེ་ལ་ཉེས་དམིགས་ཡིན་ལ། དེ་ནི་དེའི་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རྐྱེན་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ཡིན་པས། ཀུན་འབྱུང་སྤངས་པས་ཉེས་དམིགས་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པ་ནི་ཉེས་དམིགས་བཟུང་བས་གྲུབ་པའི་དོན་ཏེ། “སྤངས་པའི་རྟོགས་པ་ཉིད་དང་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདུས་བྱས་ཐམས་ཅད་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན། “འདིས་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་རྟོགས་པ་ཉིད་དང་འགོག་པའི་བདེན་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །གནས་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་རྟོགས་པའི་གནས་གསུམ་ལའོ། །ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་གང་དག་ཅེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་བརྒྱད་དམ་བདུན་ནོ། །བསྒོམས་པའི་རྟོགས་པ་ནི་ལམ་གྱི་བདེན་པ་སྟེ། བསྒོམ་པའི་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱི་བདེན་པའོ། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་ཚོར་བའི་རོ་མྱང་བའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ལའང་ངོ། ། 89. ඉමස්මින්ති ආසන්නපච්චක්ඛතාය සකඅත්තභාවො ගහිතො, තදෙව අජ්ඣත්තා ඛන්ධාති තප්පටියොගිතාය, ‘‘බහිද්ධාති පරස්ස සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ’’ති වුත්තං. සබ්බනිමිත්තෙසූති සබ්බෙසු රූපනිමිත්තාදීසුපි. තානි පන ඉන්ද්‍රියබද්ධානිපි අනින්ද්‍රියබද්ධානිපි තංසභාවානීති ආහ ‘‘අනින්ද්‍රියබද්ධම්පි සඞ්ගණ්හාතී’’ති. විඤ්ඤාණග්ගහණෙනෙවෙත්ථ වෙදනාදයොපි ගහිතා අවිනාභාවතොති, ‘‘සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ’’ති වුත්තං. ‘‘කායො’’ති වා ඛන්ධසමූහොති අත්ථො. ༨༩. འདི་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རང་གི་ལུས་བཟུང་བ་སྟེ། དེ་ཉིད་ནི་ནང་གི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཡིན་པས་དེའི་ཟླས་ཕྱེ་སྟེ། “ཕྱི་རོལ་ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བཅས་པའི་ལུས་ལའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །མཚན་མ་ཐམས་ཅད་ལ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ལའང་ངོ། །དེ་དག་ནི་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་པ་དང་དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་པའང་དེའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པས་ན། “དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་པའང་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པ་བཟུང་བས་ནི་འདིར་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའང་མི་འབྲལ་བའི་ཕྱིར་བཟུང་བ་ཡིན་པས་ན། “རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བཅས་པའི་ལུས་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་“ལུས་”ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོའི་ཚོགས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། 90. අනත්තනි ඨත්වාති අත්තරහිතෙ අනත්තසභාවෙ ඛන්ධකොට්ඨාසෙ ඨත්වා තං ආධාරං කත්වා කතානි කම්මානි. කතරස්මිං අත්තනි ඨත්වාති කීදිසෙ අත්තනි නිස්සයවිපාකං දස්සන්ති විපච්චිස්සන්ති. එතෙන කාරකවෙදකරහිතත්තා අත්තපක්ඛකම්මකානි න යුජ්ජන්තීති දස්සෙති, ඛන්ධානං ඛණිකත්තා ච කතනාසඅකතබ්භාගමදොසො ච ආපජ්ජතීති. ༩༠. བདག་མེད་པ་ལ་གནས་ནས་ཞེས་པ་ནི་བདག་དང་བྲལ་བའི་བདག་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཕུང་པོའི་ཆ་ཤས་ལ་གནས་ནས་དེ་ལ་རྟེན་དུ་བྱས་ཏེ་བྱས་པའི་ལས་རྣམས་སོ། །བདག་གང་ལ་གནས་ནས་ཞེས་པ་ནི་བདག་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག་ལ་གནས་ནས་རྟེན་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པར་འགྱུར་ཞིང་རྣམ་པར་སྨིན་པར་འགྱུར་རམ། འདིས་ནི་བྱེད་པ་པོ་དང་མྱོང་བ་པོ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་བདག་གི་ཕྱོགས་ཀྱི་ལས་རྣམས་མི་རིགས་པར་སྟོན་ཏེ། ཕུང་པོ་རྣམས་སྐད་ཅིག་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བྱས་པ་ཆུད་ཟོས་པ་དང་མ་བྱས་པ་དང་འཕྲད་པའི་སྐྱོན་དུའང་འགྱུར་རོ་ཞེས་སོ། ། තත්‍රායං (ඉතිවු. අට්ඨ. 74; සාරත්ථ. ටී. 1.5) චොදනාසොධනාවිධි – පාණාතිපාතවසෙන තාව කම්මපථසම්බන්ධවිභාවනා, ඛණෙ ඛණෙ හි නිරුජ්ඣනසභාවෙසු සඞ්ඛාරෙසු කො හන්ති, කො වා හඤ්ඤති, යදි චිත්තචෙතසිකසන්තානො, සො අරූපත්තා [Pg.266] න ඡෙදනභෙදනාදිවසෙන විකොපනසමත්ථො, නපි විකොපනීයො. අථ රූපසන්තානො, සො අචෙතනත්තා කට්ඨකලිඞ්ගරූපමොති න තත්ථ ඡෙදනාදිනා පාණාතිපාතාපුඤ්ඤං පසවති යථා මතසරීරෙ. පයොගොපි පාණාතිපාතස්ස පහරණප්පහාරාදිකො අතීතෙසු වා සඞ්ඛාරෙසු භවෙය්‍ය, අනාගතෙසු, පච්චුප්පන්නෙසු වා, තත්ථ න තාව අතීතානාගතෙසු සම්භවති තෙසං අභාවතො, පච්චුප්පන්නෙසු ච සඞ්ඛාරානං ඛණිකත්තා සරසෙනෙව නිරුජ්ඣනසභාවතාය විනාසාභිමුඛෙසු නිප්පයොජනො පයොගො සියා, විනාසස්ස ච කාරණරහිතත්තා න පහරණප්පහාරාදිප්පයොගහෙතුකං මරණං, නිරීහකතාය ච සඞ්ඛාරානං කස්ස සො පයොගො? ඛණිකත්තා වධාධිප්පායසමකාලභිජ්ජනකස්ස කිරියාපරියොසානකාලානවට්ඨානතො කස්ස පාණාතිපාතකම්මබද්ධොති? དེ་ལ་འདི་ནི་ (ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་འགྲེལ་བཤད། ༧༤། སཱ་རཏࠠ་ཊཱི་ཀཱ། ༡.༥) རྒོལ་བ་དང་ལན་གྱི་ཆོ་ག་སྟེ། ཐོག་མར་སྲོག་གཅོད་པའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་འབྲེལ་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ། སྐད་ཅིག་རེ་རེ་བཞིན་འགག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་སུས་གསོད་ཅིང་སུ་ཞིག་གསོད་པར་འགྱུར། གལ་ཏེ་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་རྒྱུན་ཡིན་ན། དེ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཕྱིར་གཅོད་པ་དང་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གནོད་པར་བྱེད་མི་ནུས་ཤིང་གནོད་པར་བྱ་བའང་མ་ཡིན། འོ་ན་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུན་ཡིན་ན། དེ་ནི་སེམས་མེད་པའི་ཕྱིར་ཤིང་དང་གྱོ་དུམ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་དེ་ལ་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པས་སྲོག་གཅོད་པའི་མི་དགེ་བ་མི་སྐྱེ་སྟེ་རོ་ལྟ་བུའོ། །སྲོག་གཅོད་པའི་སྦྱོར་བ་བརྡེག་པ་དང་མཚོན་འདེབས་པ་ལ་སོགས་པའང་འདས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་འགྱུར་རམ། མ་འོངས་པ་ལའམ། ད་ལྟར་བ་ལ་འགྱུར། དེ་ལ་འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་རྣམས་ལ་ནི་དེ་དག་མེད་པའི་ཕྱིར་མི་སྲིད་ལ། ད་ལྟར་བའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱང་སྐད་ཅིག་མ་ཡིན་པས་རང་གི་ངང་གིས་འགག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཉིད་ཀྱིས་འཇིག་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་ཕྱིར་སྦྱོར་བ་ནི་དོན་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །འཇིག་པ་ལ་རྒྱུ་མེད་པའི་ཕྱིར་བརྡེག་པ་དང་མཚོན་འདེབས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྦྱོར་བའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་འཆི་བ་མ་ཡིན་ལ། འདུ་བྱེད་རྣམས་བྱེད་པ་པོ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྦྱོར་བ་དེ་སུའི་ཡིན། སྐད་ཅིག་མ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གསོད་པའི་བསམ་པ་དང་དུས་མཉམ་དུ་འཇིག་པས་བྱ་བ་རྫོགས་པའི་དུས་སུ་མི་གནས་པའི་ཕྱིར་སུ་ཞིག་སྲོག་གཅོད་པའི་ལས་ཀྱིས་བཅིངས་པར་འགྱུར་ཞེ་ན། වුච්චතෙයථාවුත්තවධකචෙතනාසහිතො සඞ්ඛාරපුඤ්ජො සත්තසඞ්ඛාතො හන්ති. තෙන පවත්තිතවධප්පයොගනිමිත්තං අපගතඋස්මාවිඤ්ඤාණජීවිතින්ද්‍රියො මතවොහාරපවත්තිනිබන්ධනො යථාවුත්තවප්පයොගකරණෙ උප්පජ්ජනාරහො රූපාරූපධම්මසමූහො හඤ්ඤති, කෙවලො වා චිත්තචෙතසිකසන්තානො. වධප්පයොගාවිසයභාවෙපි තස්ස පඤ්චවොකාරභවෙ රූපසන්තානාධීනවුත්තිතාය රූපසන්තානෙ පරෙන පයොජිතජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකපයොගවසෙන තන්නිබ්බත්තිතවිබන්ධකවිසදිරූපුප්පත්තියා විගතෙ විච්ඡෙදො හොතීති න පාණාතිපාතස්ස අසම්භවො; නාපි අහෙතුකො පාණාතිපාතො, න ච පයොගො නිප්පයොජනො පච්චුප්පන්නෙසු සඞ්ඛාරෙසු කතප්පයොගවසෙන තදනන්තරං උප්පජ්ජනාරහස්ස සඞ්ඛාරකලාපස්ස තථා අනුප්පත්තිතො. ඛණිකානං සඞ්ඛාරානං ඛණිකමරණස්ස ඉධ මරණභාවෙන අනධිප්පෙතත්තා සන්තතිමරණස්ස ච යථාවුත්තනයෙන සහෙතුකභාවතො න අහෙතුකං මරණං; න ච කත්තුරහිතො පාණාතිපාතප්පයොගො නිරීහකෙසුපි සඞ්ඛාරෙසු සන්නිහිතතාමත්තෙන උපකාරකෙසු අත්තනො අත්තනො අනුරූපඵලුප්පාදනෙ නියතෙසු කාරණෙසු කත්තුවොහාරසිද්ධිතො යථා – ‘‘පදීපො පකාසෙති, නිසාකරො චන්දිමා’’ති. න ච කෙවලස්ස වචාධිප්පායසහභුනො චිත්තචෙතසිකකලාපස්ස පාණාතිපාතො ඉච්ඡිතො සන්තානවසෙන අවට්ඨිතස්සෙව පටිජානනතො; සන්තානවසෙන පවත්තමානානඤ්ච [Pg.267] පදීපාදීනං අත්ථකිරියසිද්ධි දිස්සතීති අත්ථෙව පාණාතිපාතෙන කම්මුනා බද්ධො; තතො එව යස්මිං සන්තානෙ පාණාතිපාතචෙතනා පවත්තා; තත්ථෙව සන්තානෙ පච්චයන්තරසමවායෙන භවන්තරෙ නිරයාදීසු තස්සා ඵලප්පවත්තීති නත්ථෙව කතවිනාසො අකතබ්භාගමො ච. ඉමිනා නයෙන අදින්නාදානාදීනඤ්ච වසෙන යථාරහං කම්මපථසම්බන්ධවිභාවනා වෙදිතබ්බාති. ལན་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གསོད་པའི་སེམས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་སེམས་ཅན་དུ་བཏགས་པ་དེས་གསོད་པར་བྱེད་དོ། །དེས་བརྩམས་པའི་གསོད་པའི་སྦྱོར་བའི་རྒྱུ་མཚན་ལས་དྲོད་དང་རྣམ་ཤེས་དང་སྲོག་གི་དབང་པོ་དང་བྲལ་ཞིང་ཤི་བའི་ཐ་སྙད་འཇུག་པའི་རྒྱུ་ཅན། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྦྱོར་བ་བྱས་པ་ལས་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པ་དེ་གསོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནམ། ཡང་ན་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་རྒྱུན་འབའ་ཞིག་གསོད་པར་བྱ་བ་ཡིན། གསོད་པའི་སྦྱོར་བའི་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུའང་དེའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པའི་སྲིད་པ་ལ་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། གཞན་གྱིས་སྦྱར་བའི་སྲོག་གི་དབང་པོ་གཅོད་པའི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་དེ་ལས་བྱུང་བའི་གེགས་བྱེད་པའི་མི་མཐུན་པའི་གཟུགས་སྐྱེས་ནས་བྲལ་བར་གྱུར་པ་ན་རྒྱུན་ཆད་པར་འགྱུར་བས། སྲོག་གཅོད་པ་མི་སྲིད་པ་མ་ཡིན་ནོ། །སྲོག་གཅོད་པ་རྒྱུ་མེད་པའང་མ་ཡིན་ལ། སྦྱོར་བའང་དོན་མེད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ད་ལྟར་བའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་སྦྱོར་བ་བྱས་པའི་དབང་གིས་དེའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཚོགས་པ་དེ་ལྟར་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །སྐད་ཅིག་མའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མའི་འཆི་བ་ནི་འདིར་འཆི་བའི་དངོས་པོར་མ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། རྒྱུན་གྱི་འཆི་བ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྒྱུ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྒྱུ་མེད་པའི་འཆི་བ་མ་ཡིན་ནོ། །བྱེད་པ་པོ་དང་བྲལ་བའི་སྲོག་གཅོད་པའི་སྦྱོར་བའང་མ་ཡིན་ཏེ། བྱེད་པ་མེད་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལའང་ཉེ་བར་གནས་པ་ཙམ་གྱིས་ཕན་འདོགས་པར་བྱེད་ཅིང་རང་རང་གི་མཐུན་པའི་འབྲས་བུ་སྐྱེད་པ་ལ་ངེས་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ལ་བྱེད་པ་པོའི་ཐ་སྙད་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཏེ། དཔེར་ན། “སྒྲོན་མེས་གསལ་བར་བྱེད། ཟླ་བས་མཚན་མོ་བྱེད།” ཅེས་པ་ལྟར་རོ། །གསོད་པའི་བསམ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཚོགས་པ་འབའ་ཞིག་ལ་སྲོག་གཅོད་པར་འདོད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། རྒྱུན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པ་ཉིད་ལ་ཁས་ལེན་པའི་ཕྱིར་དང་། རྒྱུན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་སྒྲོན་མེ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་དོན་བྱེད་ནུས་པ་གྲུབ་པར་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེས་ན་སྲོག་གཅོད་པའི་ལས་ཀྱིས་བཅིངས་པ་ཡོད་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྒྱུད་གང་ལ་སྲོག་གཅོད་པའི་སེམས་པ་སྐྱེས་པ་དེའི་རྒྱུད་ཉིད་ལ་རྐྱེན་གཞན་ཚོགས་པ་ལས་སྐྱེ་བ་གཞན་དུ་དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པར་དེའི་འབྲས་བུ་མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། བྱས་པ་ཆུད་ཟོས་པ་དང་མ་བྱས་པ་དང་འཕྲད་པ་མེད་པ་ཉིད་དོ། །ཚུལ་འདིའི་སྒོ་ནས་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་དུའང་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་འབྲེལ་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཞེས་སོ། ། සබ්බො දිට්ඨිග්ගාහො තණ්හාවසගතස්සෙව හොතීති ආහ ‘‘තණ්හාධිපතෙය්‍යෙනා’’ති. තෙසු තෙසු ධම්මෙසූති මයා දෙසියමානදස්සනධම්මෙසු. පකතිකම්මට්ඨානන්ති තස්ස ථෙරස්ස සන්තිකෙ ගහෙත්වා පරිහරියමානකම්මට්ඨානං. අඤ්ඤං නවකම්මට්ඨානන්ති භගවතො දෙසනානුසාරෙන ගහිතං අඤ්ඤං නවං කම්මට්ඨානං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ལྟ་བ་འཛིན་པ་ཐམས་ཅད་སྲེད་པའི་དབང་དུ་སོང་བ་ཁོ་ན་ལ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། “སྲེད་པའི་བདག་དབང་གིས།” ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཆོས་དེ་དང་དེ་དག་ལ།” ཞེས་པ་ནི་ངས་བསྟན་པའི་ལྟ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལའོ། །“རང་བཞིན་གྱི་ལས་ཀྱི་ས་གཞི།” ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྟན་དེའི་དྲུང་ནས་བླངས་ཏེ་ཉམས་སུ་ལེན་བཞིན་པའི་ལས་ཀྱི་ས་གཞིའོ། །“གཞན་གསར་པའི་ལས་ཀྱི་ས་གཞི།” ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་གི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་བླངས་པའི་ལས་ཀྱི་ས་གཞི་གསར་པ་གཞན་ཞིག་གོ །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྟོགས་པར་སླའོ། ། මහාපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ཟླ་བ་ཉ་བའི་མདོ་ཆེན་པོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 10. චූළපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා ༡༠. ཟླ་བ་ཉ་བའི་མདོ་ཆུང་ངུའི་བཤད་པ། 91. තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතන්ති ආමෙඩිතවචනං බ්‍යාපනිච්ඡාවසෙන වුත්තන්ති ආහ – ‘‘යං යං දිස’’න්තිආදි. අනුවිලොකෙත්වාති එත්ථ අනුසද්දොපි බ්‍යාපනිච්ඡායමෙවාති අනු අනු විලොකෙත්වාති අත්ථො. තෙනෙවාහ – ‘‘තතො තතො විලොකෙත්වා’’ති. අසන්තො නීචො පුරිසොති අසප්පුරිසොති ආහ – ‘‘පාපපුරිසො ලාමකපුරිසො’’ති. සොති අසප්පුරිසො. තන්ති අසප්පුරිසං ජානිතුං න සක්කොති අසප්පුරිසධම්මානං යාථාවතො අජානනතො. පාපධම්මසමන්නාගතොති කායදුච්චරිතාදිඅසන්තුට්ඨිතාදිලාමකධම්මසමන්නාගතො. අසප්පුරිසෙ භත්ති එතස්සාති අසප්පුරිසභත්ති. තෙනාහ – ‘‘අසප්පුරිසසෙවනො’’ති. අසප්පුරිසධම්මො අසප්පුරිසො උත්තරපදලොපෙන, තෙසං චින්තනසීලොති අසප්පුරිසචින්තී. තෙනාහ ‘‘අසප්පුරිසචින්තාය චින්තකො’’ති, දුච්චින්තිතචින්තීති අත්ථො. අසප්පුරිසමන්තනන්ති අසාධුජනවිචාරං අසප්පුරිසවීමංසං. අසප්පුරිසවාචන්ති චතුබ්බිධං දුබ්භාසිතං. අසප්පුරිසකම්මං නාම තිවිධම්පි කායදුච්චරිතං. අසප්පුරිසදිට්ඨි නාම විසෙසතො දසවත්ථුකා මිච්ඡාදිට්ඨි, තාය සමන්නාගතො අසප්පුරිසදිට්ඨියා සමන්නාගතො, අසප්පුරිසදානං [Pg.268] නාම අසක්කච්චදානාදි. සබ්බොපායමත්ථො පාළිතො එව විඤ්ඤායති. ༩༡. “ཅང་མི་སྨྲ་བར་གྱུར་ཅིང་ཅང་མི་སྨྲ་བར་གྱུར་པ།” ཞེས་ཟློས་པའི་ཚིག་ནི་ཁྱབ་པར་འདོད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཕྱོགས་གང་དང་གང་དུ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ཀུན་ཏུ་བལྟས་ནས།” ཞེས་པ་འདིར་“ཀུན་ཏུ།” ཞེས་པའི་སྒྲའང་ཁྱབ་པར་འདོད་པ་ཉིད་ལ་འཇུག་པས་ཡང་དང་ཡང་དུ་བལྟས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“དེ་དང་དེ་ནས་བལྟས་ནས།” ཞེས་གསུངས་སོ། །“དམ་པ་མ་ཡིན་པ་དམན་པའི་སྐྱེས་བུ།” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་སྟེ། “སྐྱེས་བུ་སྡིག་ཅན། སྐྱེས་བུ་ཐ་ཤལ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །“དེ།” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའོ། །“དེ།” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་དེ་ཤེས་པར་མི་ནུས་ཏེ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མི་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“སྡིག་པའི་ཆོས་དང་ལྡན་པ།” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་དང་ཆོག་མི་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཐ་ཤལ་བ་རྣམས་དང་ལྡན་པའོ། །སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་ལ་དད་པ་ཡོད་པ་ནི་“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་ལ་དད་པའོ།” །དེའི་ཕྱིར་“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་ལ་བསྟེན་པ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པ་སྟེ་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའོ། །དེ་དག་སེམས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནི་“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་སེམས་པ་ཅན།” ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་བསམ་པས་སེམས་པ།” ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཉེས་པར་བསམས་པ་སེམས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་གྲོས་བྱེད་པ།” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་དཔྱད་པ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་རྟོག་དཔྱོད་དོ། །“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཚིག” ཅེས་པ་ནི་རྣམ་པ་བཞིའི་ཉེས་པར་སྨྲས་པའོ། །“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ལས།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དོ། །“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ལྟ་བ།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་གཞི་བཅུ་ལྡན་གྱི་ལོག་པར་ལྟ་བ་སྟེ། དེ་དང་ལྡན་པ་ནི་“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པའོ།” །“སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་སྦྱིན་པ།” ཞེས་བྱ་བ་ནི་གུས་པ་མེད་པར་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའོ། །ཐབས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་ནི་གཞུང་ཉིད་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ‘‘පාණං හනිස්සාමී’’තිආදිකා චෙතනා කාමං පරබ්‍යාබාධායපි හොතියෙව, යථා පන සා අත්තනො බලවතරදුක්ඛත්ථාය හොති, තථා න පරස්සාති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං, ‘‘අත්තනො දුක්ඛත්ථාය චින්තෙති’’ඉච්චෙව වුත්තො. යථා අසුකො අසුකන්තිආදීහි පාපකො පාපවිපාකෙකදෙසං බලවං ගරුතරං වා පච්චනුභොන්තොපි යථා පරො පච්චනුභොති, න තථා සයන්ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘පරබ්‍යාබාධායා’’ති. ගහෙත්වාති පාපකිරියාය සහායභාවෙන ගහෙත්වා. “སྲོག་གཅོད་པར་བྱའོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་པ་ནི་གཞན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དུའང་འགྱུར་བ་ཅི་མ་རུང་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་རང་ཉིད་ལ་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དོན་དུ་འགྱུར་བ་ལྟར་གཞན་ལ་དེ་ལྟར་མི་འགྱུར་བའི་དོན་འདི་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “རང་གི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དོན་དུ་སེམས་སོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཆེ་གེ་མོ་དང་ཆེ་གེ་མོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྡིག་པ་ཅན་གྱིས་སྡིག་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆ་ཤས་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་འམ་ལྕི་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་ཡང་། ཇི་ལྟར་གཞན་གྱིས་མྱོང་བ་ལྟར་རང་གིས་དེ་ལྟར་མི་མྱོང་བར་སྟོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“གཞན་ལ་གནོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར།” ཞེས་གསུངས་སོ། །“བཟུང་ནས།” ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པའི་བྱ་བ་ལ་གྲོགས་ཀྱི་དངོས་པོར་བཟུང་ནས་སོ། ། අසක්කච්චන්ති අනාදරං කත්වා. දෙය්‍යධම්මස්ස අසක්කරණං අප්පසන්නාකාරො, පුග්ගලස්ස අසක්කරණං අගරුකරණන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො, ‘‘දෙය්‍යධම්මං න සක්කරොති නාමා’’තිආදිමාහ. අචිත්තීකත්වාති න චිත්තෙ කත්වා, න පූජෙත්වාති අත්ථො. පූජෙන්තො හි පූජෙතබ්බවත්ථුං චිත්තෙ ඨපෙති, තතො න බහි කරොති. චිත්තං වා අච්ඡරියං කත්වා පටිපත්ති චිත්තීකරණං, සම්භාවනකිරියා. තප්පටික්ඛෙපතො අචිත්තීකරණං, අසම්භාවනකිරියා. අපවිද්ධන්ති උච්ඡිට්ඨාදිඡඩ්ඩනීයධම්මං විය අවඛිත්තකං. තෙනාහ – ‘‘ඡඩ්ඩෙතුකාමො වියා’’තිආදි. රොගං පක්ඛිපන්තො වියාති රොගිකසරීරං ඔදනාදීහි පමජ්ජිත්වා වම්මිකෙ රොගං පක්ඛිපන්තො විය. අද්ධා ඉමස්ස දානස්ස ඵලං මමෙව ආගච්ඡතීති එවං යස්ස තථා දිට්ඨි අත්ථි, සො ආගමනදිට්ඨිකො, අයං පන න තාදිසොති ආහ ‘‘අනාගමනදිට්ඨිකො’’ති. තෙනාහ – ‘‘නො ඵලපාටිකඞ්ඛී හුත්වා දෙතී’’ති. “མ་གུས་པར།” ཞེས་པ་ནི་མ་རངས་པར་བྱས་ནས་སོ། །སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་མ་གུས་པ་ནི་མ་དད་པའི་རྣམ་པ་ཡིན་ལ། གང་ཟག་ལ་མ་གུས་པ་ནི་བཀུར་སྟི་མི་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་དོན་འདི་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་བཀུར་སྟི་མི་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པར།” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལ་མི་འཇོག་པར་ཏེ། མཆོད་པར་མི་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །མཆོད་པར་བྱེད་པ་པོས་ནི་མཆོད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་སེམས་ལ་འཇོག་ཅིང་། དེ་ལས་ཕྱི་རོལ་དུ་མི་བྱེད་དོ། །ཡང་ན་སེམས་ངོ་མཚར་དུ་བྱས་ནས་སྒྲུབ་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་སྟེ་བཀུར་སྟིའི་བྱ་བའོ། །དེ་ལས་བཟློག་པ་ནི་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པ་སྟེ་བཀུར་སྟི་མི་བྱེད་པའི་བྱ་བའོ། །“བོར་བ་ལྟ་བུ།” ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མ་ལ་སོགས་པ་དོར་བྱའི་ཆོས་བཞིན་དུ་བསྐྱུར་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་“དོར་བར་འདོད་པ་བཞིན་དུ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ནད་གཏོར་བ་ལྟ་བུ།” ཞེས་པ་ནི་ནད་པའི་ལུས་ཟས་ལ་སོགས་པས་ཕྱིས་ནས་གྲོག་མཁར་ལ་ནད་གཏོར་བ་ལྟ་བུའོ། །“ངེས་པར་སྦྱིན་པ་འདིའི་འབྲས་བུ་བདག་ཉིད་ལ་འོང་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་དེ་ལྟར་ལྟ་བ་གང་ལ་ཡོད་པ་དེ་ནི་འོང་བར་ལྟ་བ་ཅན་ཡིན་ལ། འདི་ནི་དེ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འོང་བར་མི་ལྟ་བའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“འབྲས་བུ་ལ་རེ་བ་མེད་པར་སྦྱིན་པར་བྱེད་དོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ། කාමඤ්චායං යථාවුත්තපුග්ගලො අසද්ධම්මාදීහි පාපධම්මෙහි සමන්නාගතො, තෙහි පන සබ්බෙහිපි මිච්ඡාදස්සනං මහාසාවජ්ජන්ති දස්සෙතුං, ‘‘තාය මිච්ඡාදිට්ඨියා නිරයෙ උපපජ්ජතී’’ති වුත්තං. වුත්තපටිපක්ඛනයෙනාති කණ්හපක්ඛෙ වුත්තස්ස අත්ථස්ස විපරියායෙන සුක්කපක්ඛෙ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘සදෙවකං ලොක’’න්තිආදීසු (පාරා. 1) දෙවසද්දො ඡකාමාවචරදෙවෙසු, එවමිධාති ආහ ‘‘ඡකාමාවචරදෙවා’’ති. තත්ථ බ්‍රහ්මානං විසුං ගහිතත්තා කාමාවචරදෙවග්ගහණන්ති චෙ? ඉධ දානඵලස්ස අධිප්පෙතත්තා කාමාවචරදෙවග්ගහණං[Pg.269], තත්ථාපි ඡකාමාවචරග්ගහණං දට්ඨබ්බං දෙවමහත්තතාදිවචනතො. තිණ්ණං කුලානං සම්පත්තීති ඛත්තියමහත්තාදීනං තිණ්ණං කුලානං සම්පත්ති, න කෙවලං කුලසම්පදා එව අධිප්පෙතා, අථ ඛො තත්ථ ආයුවණ්ණයසභොගඉස්සරියාදිසම්පදාපි අධිප්පෙතාති දට්ඨබ්බං උළාරස්ස දානමයපුඤ්ඤස්ස වසෙන තෙසම්පි සමිජ්ඣනතො. සුද්ධවට්ටවසෙනෙව කථිතං සුක්කපක්ඛෙපි සබ්බසො විවට්ටස්ස අනාමට්ඨත්තා. සද්ධාදයො හි ලොකියකුසලසම්භාරා එවෙත්ථ අධිප්පෙතාති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གང་ཟག་འདི་ནི་དམ་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་ལྡན་པ་ཅི་མ་རུང་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལས་ཀྱང་ལོག་པར་ལྟ་བ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ལོག་པར་ལྟ་བ་དེས་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །“བཤད་པའི་གཉེན་པོའི་ཚུལ་གྱིས།” ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་ནག་པོར་བཤད་པའི་དོན་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་ཕྱོགས་དཀར་པོའི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྷའི་སྒྲ་ནི་འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རིགས་དྲུག་ལ་འཇུག་པ་ལྟར། འདིར་ཡང་དེ་ལྟར་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རིགས་དྲུག” ཅེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཚངས་པ་རྣམས་ལོགས་སུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་བཟུང་བ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། འདིར་སྦྱིན་པའི་འབྲས་བུ་འདོད་པའི་ཕྱིར་འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་བཟུང་བ་ཡིན་ལ། དེར་ཡང་ལྷའི་ཆེ་བ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་འདོད་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རིགས་དྲུག་བཟུང་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །“རིགས་གསུམ་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ།” ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་རིགས་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་རིགས་གསུམ་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེ། རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཙམ་ཞིག་འདོད་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ལ་ཚེ་དང་། ཁ་དོག གྲགས་པ། ལོངས་སྤྱོད། དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའང་འདོད་པར་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། རྒྱ་ཆེ་བའི་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་དེ་དག་ཀྱང་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཕྱོགས་དཀར་པོ་ལའང་རྣམ་པར་འཁོར་བ་འབའ་ཞིག་གི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་ཏེ། རྣམ་པར་བཟློག་པ་ལ་རྩ་བ་ནས་མ་རེག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དད་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་པའི་དགེ་བའི་ཚོགས་རྣམས་ཁོ་ན་འདིར་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྟོགས་པར་སླའོ། ། චූළපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ཟླ་བ་ཉ་བའི་མདོ་ཆུང་ངུའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། නිට්ඨිතා ච දෙවදහවග්ගවණ්ණනා. ལྷ་རྫིང་གི་ཚོགས་ཀྱི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 2. අනුපදවග්ගො ༢. ཚིག་སོ་སོའི་ཚོགས། 1. අනුපදසුත්තවණ්ණනා ༡. ཚིག་སོ་སོའི་མདོའི་བཤད་པ། 93. ඉද්ධිමාති [Pg.270] ගුණො පාකටො පරතොඝොසෙන විනා පාසාදකම්පනදෙවචාරිකාදීහි සයමෙව පකාසභාවතො; ධුතවාදාදිගුණානම්පි තථාභාවෙ එතෙනෙව නයෙන තෙසං ගුණානං පාකටයොගතො ච පරෙසං නිච්ඡිතභාවතො ච. පඤ්ඤවතො ගුණාති පඤ්ඤාපභෙදපභාවිතෙ ගුණවිසෙසෙ සන්ධාය වදති. තෙ හි යෙභුය්‍යෙන පරෙසං අවිසයා. තෙනාහ – ‘‘න සක්කා අකථිතා ජානිතු’’න්ති. විසභාගා සභාගා නාම අයොනිසොමනසිකාරබහුලෙසු පුථුජ්ජනෙසු, තෙ පන අප්පහීනරාගදොසතාය පරස්ස විජ්ජමානම්පි ගුණං මක්ඛෙත්වා අවිජ්ජමානං අවණ්ණමෙව ඝොසෙන්තීති ආහ – ‘‘විසභාග…පෙ… කථෙන්තී’’ති. ༩༣. “རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ།” ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་སྒྲ་ལ་མ་ལྟོས་པར་གཞལ་ཡས་ཁང་གཡོ་བ་དང་ལྷའི་ཡུལ་དུ་རྒྱུ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རང་ཉིད་གསལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ཡོན་ཏན་གསལ་བ་ཉིད་དོ། །སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་ལ་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་གི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་འོས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་གཞན་རྣམས་ངེས་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་ཡོན་ཏན།” ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབྱེ་བས་ཕྱེ་བའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །དེ་དག་ནི་ཕལ་ཆེར་གཞན་གྱི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “མ་བཤད་པར་ཤེས་པར་མི་ནུས་སོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །མི་མཐུན་པ་དང་མཐུན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་བའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལའོ། །དེ་དག་ནི་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་གཞན་ལ་ཡོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལའང་སྐུར་བ་བཏབ་ནས་མེད་པའི་སྐྱོན་ཉིད་སྒྲོག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “མི་མཐུན་པ་...པེ་...སྨྲའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ། යා අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො ආදීනවතො යථාභූතං පජානනා, අයං ධාතුකුසලතා. ආයතනකුසලතායපි එසෙව නයො. අවිජ්ජාදීසු ද්වාදසසු පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු කොසල්ලං පටිච්චසමුප්පාදකුසලතා. ඉදං ඉමස්ස ඵලස්ස ඨානං කාරණං, ඉදං අට්ඨානං අකාරණන්ති එවං ඨානඤ්ච ඨානතො, අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානනා, අයං ඨානාට්ඨානකුසලතා. යො පන ඉමෙසු ධාතුආදීසු පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන නිස්සඞ්ගගතියා පණ්ඩාති ලද්ධනාමෙන ඤාණෙන ඉතො ගතො පවත්තො, අයං පණ්ඩිතො නාමාති ආහ – ‘‘ඉමෙහි චතූහි කාරණෙහි පණ්ඩිතො’’ති. මහන්තානං අත්ථානං පරිග්ගණ්හනතො මහතී පඤ්ඤා එතස්සාති මහාපඤ්ඤො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයොති ආහ – ‘‘මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතොති අත්ථො’’ති. གང་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་འབྱུང་བ་དང་། ནུབ་པ་དང་། རོ་མྱང་བ་དང་། ཉེས་དམིགས་རྣམས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་ཤེས་པ་འདི་ནི་ཁམས་ལ་མཁས་པ་ཉིད་དོ། །སྐྱེ་མཆེད་ལ་མཁས་པ་ཉིད་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས་པོ་རྣམས་ལ་མཁས་པ་ནི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལ་མཁས་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ནི་འབྲས་བུ་འདིའི་གནས་དང་རྒྱུ་ཡིན་ལ། འདི་ནི་གནས་མ་ཡིན་པ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་ལྟར་གནས་ཀྱང་གནས་སུ་དང་། གནས་མ་ཡིན་པའང་གནས་མ་ཡིན་པར་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་ཤེས་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་མཁས་པ་ཉིད་དོ། །གང་ཞིག་ཁམས་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཆགས་པ་མེད་པའི་འགྲོ་བས་ "མཁས་པ" ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཐོབ་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་འདི་ནས་སོང་ཞིང་ཞུགས་པ་དེ་ནི་ "མཁས་པ" ཞེས་བྱ་སྟེ། "རྒྱུ་བཞི་པོ་འདི་དག་གིས་མཁས་པའོ" ཞེས་གསུངས་སོ། །དོན་ཆེན་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་འདི་ལ་ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་ཡོད་པས་ན་ "ཤེས་རབ་ཆེ་བའོ"། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། "ཤེས་རབ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ" ཞེས་སོ། ། නානත්තන්ති යාහි මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතත්තා ථෙරො ‘‘මහාපඤ්ඤො’’තිආදිනා කිත්තීයති, තාසං මහාපඤ්ඤාදීනං ඉදං නානත්තං අයං වෙමත්තතා. යස්ස කස්සචි (දී. නි. ටී. 3.216; සං. නි. ටී. 1.1.110; අ. නි. ටී. 1.1.584) විසෙසතො අරූපධම්මස්ස මහත්තං නාම කිච්චසිද්ධියා වෙදිතබ්බන්ති තදස්ස කිච්චසිද්ධියා දස්සෙන්තො, ‘‘මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධෙ පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා’’තිආදිමාහ. තත්ථ හෙතුමහන්තතාය පච්චයමහන්තතාය නිස්සයමහන්තතාය පභෙදමහන්තතාය කිච්චමහන්තතාය [Pg.271] ඵලමහන්තතාය ආනිසංසමහන්තතාය ච සීලක්ඛන්ධස්ස මහන්තභාවො වෙදිතබ්බො. තත්ථ හෙතූ අලොභාදයො, පච්චයා හිරොත්තප්පසද්ධාසතිවීරියාදයො. නිස්සයා සාවකබොධිපච්චෙකබොධිසම්මාසම්බොධිනියතතා තංසමඞ්ගිනො ච පුරිසවිසෙසා. පභෙදො චාරිත්තාදිවිභාගො. කිච්චං තදඞ්ගාදිවසෙන පටිපක්ඛස්ස විධමනං. ඵලං සග්ගසම්පදා නිබ්බානසම්පදා ච. ආනිසංසො පියමනාපතාදි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.9) ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.64 ආදයො) ච ආගතනයෙන වෙදිතබ්බො. ඉමිනා නයෙන සමාධික්ඛන්ධාදීනම්පි මහන්තතා යථාරහං නිද්ධාරෙත්වා වෙදිතබ්බා, ඨානාට්ඨානාදීනං පන මහන්තභාවො මහාවිසයතාය වෙදිතබ්බො. තත්ථ ඨානාට්ඨානානං මහාවිසයතා බහුධාතුකසුත්තෙ (ම. නි. 3.124 ආදයො) සයමෙව ආගමිස්සති. විහාරසමාපත්තීනං සමාධික්ඛන්ධෙ නිද්ධාරිතනයෙන වෙදිතබ්බා, අරියසච්චානං සකලසාසනසඞ්ගහණතො සච්චවිභඞ්ගෙ (විභ. 189 ආදයො) තංසංවණ්ණනාසු (විභ. අට්ඨ. 189 ආදයො) ආගතනයෙන. සතිපට්ඨානාදීනං විභඞ්ගාදීසු (විභ. 355 ආදයො) තංසංවණ්ණනාදීසු (විභ. අට්ඨ. 355 ආදයො) ච ආගතනයෙන. සාමඤ්ඤඵලානං මහතො හිතස්ස මහතො සුඛස්ස මහතො අත්ථස්ස මහතො යොගක්ඛෙමස්ස නිප්ඵත්තිභාවතො සන්තපණීතනිපුණඅතක්කාවචරපණ්ඩිතවෙදනීයභාවතො ච. අභිඤ්ඤානං මහාසම්භාරතො මහාවිසයතො මහාකිච්චතො මහානුභාවතො මහානිප්ඵත්තිතො ච. නිබ්බානස්ස මදනිම්මදනාදිමහත්ථසිද්ධිතො මහන්තතා වෙදිතබ්බා. "ཐ་དད་པ་ཉིད" ཅེས་པ་ནི། གནས་བརྟན་གང་ཞིག་ཤེས་རབ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ "ཤེས་རབ་ཆེ་བའོ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བསྔགས་པ་བརྗོད་པ་དེ་དག་གི ཤེས་རབ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གི་ཐ་དད་པ་འདི་དང་བྱེ་བྲག་འདི་ཉིད་དོ། །གང་ཡང་རུང་བ་ཁྱད་པར་དུ་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཆེ་བ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་བྱ་བ་གྲུབ་པས་ཤེས་པར་བྱ་དགོས་པས། དེའི་བྱ་བ་གྲུབ་པ་ཉིད་སྟོན་པར། "ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པས་ན་ཤེས་རབ་ཆེ་བའོ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་རྒྱུ་ཆེ་བ་ཉིད་དང་། རྐྱེན་ཆེ་བ་ཉིད་དང་། རྟེན་ཆེ་བ་ཉིད་དང་། རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ཆེ་བ་ཉིད་དང་། བྱ་བ་ཆེ་བ་ཉིད་དང་། འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ཉིད་དང་། ཕན་ཡོན་ཆེ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་ཆེ་བའི་དངོས་པོ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་རྒྱུ་ནི་མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་དང་། རྐྱེན་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་། ཁྲེལ་ཡོད་པ་དང་། དད་པ་དང་། དྲན་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སོ། །རྟེན་ནི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་དང་། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་དང་། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་ངེས་པ་ཉིད་དང་། དེ་དག་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་ཁྱད་པར་ཅན་རྣམས་སོ། །རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ནི་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། །བྱ་བ་ནི་དེའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་འཇོམས་པ་ཉིད་དོ། །འབྲས་བུ་ནི་མཐོ་རིས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །ཕན་ཡོན་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་འབབ་པ་ལ་སོགས་པའོ། །འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་དང་། མངོན་པར་འདོད་པའི་མདོ་ལ་སོགས་པར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཚུལ་འདིས། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆེ་བ་ཉིད་ཀྱང་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་ཤེས་པར་བྱ་ལ། གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆེ་བའི་དངོས་པོ་ནི་ཡུལ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡུལ་ཆེན་པོ་ཉིད་ནི་ཁམས་མང་པོ་པའི་མདོ་ལས་ཉིད་ཀྱིས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །གནས་པ་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོའི་སྐབས་སུ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱ་ལ། འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་བསྟན་པ་མཐའ་དག་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། བདེན་པའི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་དེའི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། །དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལ་སོགས་པར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། །དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་རྣམས་ཀྱི་ནི་ཕན་པ་ཆེན་པོ་དང་། བདེ་བ་ཆེན་པོ་དང་། དོན་ཆེན་པོ་དང་། རྣལ་འབྱོར་གྱི་བདེ་འཇགས་ཆེན་པོ་འགྲུབ་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཞི་བ་དང་། གྱ་ནོམ་པ་དང་། ཕྲ་བ་དང་། རྟོག་གེའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་དང་། མཁས་པས་རིག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །མངོན་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་ཚོགས་ཆེན་པོ་དང་། ཡུལ་ཆེན་པོ་དང་། བྱ་བ་ཆེན་པོ་དང་། མཐུ་ཆེན་པོ་དང་། གྲུབ་པ་ཆེན་པོའི་ཕྱིར་རོ། །མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ནི་རྒྱགས་པ་བཅོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཆེན་པོ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། පුථුපඤ්ඤාති එත්ථාපි වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – නානාඛන්ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති, ‘‘අයං රූපක්ඛන්ධො නාම…පෙ… අයං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාමා’’ති, එවං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තෙසුපි ‘‘එකවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකාදසවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, එකවිධෙන සඤ්ඤාක්ඛන්ධො…පෙ… එකවිධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති එවං එකෙකස්ස ඛන්ධස්ස එකවිධාදිවසෙන අතීතාදිභෙදවසෙනපි නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තථා ‘‘ඉදං චක්ඛායතනං නාම…පෙ… ඉදං ධම්මායතනං නාම. තත්ථ දසායතනා කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමකා’’ති එවං ආයතනනානත්තං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. "ཤེས་རབ་ཡངས་པ" ཞེས་པ་འདིར་ཡང་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ལ་ནི་ཁྱད་པར་འདི་ཡོད་དེ། ཕུང་པོ་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པ་ནི། "འདི་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱ་བའོ། །ལ། །འདི་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱ་བའོ" ཞེས་དེ་ལྟར་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཐ་དད་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ། །དེ་དག་ལའང་ "རྣམ་པ་གཅིག་གིས་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའོ། །རྣམ་པ་བཅུ་གཅིག་གིས་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའོ། །རྣམ་པ་གཅིག་གིས་ཚོར་བའི་ཕུང་པོའོ། །རྣམ་པ་མང་པོས་ཚོར་བའི་ཕུང་པོའོ། །རྣམ་པ་གཅིག་གིས་འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོའོ། །ལ། །རྣམ་པ་གཅིག་གིས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོའོ། །རྣམ་པ་མང་པོས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོའོ" ཞེས་དེ་ལྟར་ཕུང་པོ་རེ་རེ་ལ་རྣམ་པ་གཅིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཐ་དད་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ། །དེ་བཞིན་དུ་ "འདི་ནི་མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱ་བའོ། །ལ། །འདི་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱ་བའོ། །དེ་ལ་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ལ། གཉིས་ནི་ས་བཞི་པའོ" ཞེས་དེ་ལྟར་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཐ་དད་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ། ། නානාධාතූසූති [Pg.272] ‘‘අයං චක්ඛුධාතු නාම…පෙ… අයං මනොවිඤ්ඤාණධාතු නාම. තත්ථ සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමකා’’ති එවං නානාධාතූසු පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තයිදං උපාදිණ්ණකධාතුවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. පච්චෙකබුද්ධානඤ්හි ද්වින්නඤ්ච අග්ගසාවකානං උපාදිණ්ණකධාතූසුයෙව නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තඤ්ච ඛො එකදෙසතොව, නො නිප්පදෙසතො, අනුපාදිණ්ණකධාතූනං පන නානාකරණං න ජානන්තියෙව. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානංයෙව පන, ‘‘ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නත්තා ඉමස්ස රුක්ඛස්ස ඛන්ධො සෙතො හොති, ඉමස්ස කණ්හො, ඉමස්ස බහලත්තචො, ඉමස්ස තනුත්තචො, ඉමස්ස පත්තං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන එවරූපං, ඉමස්ස පුප්ඵං නීලං පීතං ලොහිතං ඔදාතං සුගන්ධං දුග්ගන්ධං, ඵලං ඛුද්දකං මහන්තං දීඝං වට්ටං සුසණ්ඨානං මට්ඨං ඵරුසං සුගන්ධං මධුරං තිත්තකං අම්බිලං කටුකං කසාවං, කණ්ටකො තිඛිණො අතිඛිණො උජුකො කුටිලො ලොහිතො ඔදාතො හොතී’’ති ධාතුනානත්තං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. "ཁམས་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ" ཞེས་པ་ནི། "འདི་ནི་མིག་གི་ཁམས་ཞེས་བྱ་བའོ། །ལ། །འདི་ནི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཞེས་བྱ་བའོ། །དེ་ལ་ཁམས་བཅུ་དྲུག་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ལ། གཉིས་ནི་ས་བཞི་པའོ" ཞེས་དེ་ལྟར་ཁམས་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ། །འདི་ནི་ཟིན་པའི་ཁམས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་ཉན་ཐོས་མཆོག་གཉིས་ཀྱི་ནི་ཟིན་པའི་ཁམས་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་ཐ་དད་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ། །དེ་ཡང་ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ན་ནས་ཡིན་གྱི། མ་ལུས་པར་ནི་མ་ཡིན་ལ། མ་ཟིན་པའི་ཁམས་རྣམས་ཀྱི་ཐ་དད་པ་ནི་མི་ཤེས་པ་ཉིད་དོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཁོ་ན་ལ། "ཁམས་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ཤས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཤིང་འདིའི་སྡོང་པོ་ནི་དཀར་པོ་ཡིན། འདིའི་ནི་ནག་པོ། འདིའི་ནི་པགས་པ་མཐུག་པ། འདིའི་ནི་པགས་པ་སྲབ་པ། འདིའི་ལོ་མ་ནི་ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འདི་ལྟ་བུ་ཡིན། འདིའི་མེ་ཏོག་ནི་སྔོན་པོ། སེར་པོ། དམར་པོ། དཀར་པོ། དྲི་ཞིམ་པ། དྲི་ང་བ། འབྲས་བུ་ནི་ཆུང་བ། ཆེན་པོ། རིང་བ། ཟླུམ་པོ། དབྱིབས་ལེགས་པ། འཇམ་པ། རྩུབ་པ། དྲི་ཞིམ་པ། མངར་བ། ཁ་བ། སྐྱུར་བ། ཚ་བ། བསྐ་བ། ཚེར་མ་ནི་རྣོ་བ། ཤིན་ཏུ་རྣོ་བ། དྲང་པོ། གྱ་གྱུ་ཅན། དམར་པོ། དཀར་པོ་ཡིན་ནོ" ཞེས་ཁམས་ཀྱི་ཐ་དད་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ། ། අත්ථෙසූති රූපාදීසු ආරම්මණෙසු. නානාපටිච්චසමුප්පාදෙසූති අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො සන්තානභෙදතො ච නානප්පභෙදෙසු පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු. අවිජ්ජාදිඅඞ්ගානඤ්හි පච්චෙකං පටිච්චසමුප්පාදසඤ්ඤිතාති. තෙනාහ – සඞ්ඛාරපිටකෙ ‘‘ද්වාදස පච්චයා ද්වාදස පටිච්චසමුප්පාදා’’ති. නානාසුඤ්ඤතමනුපලබ්භෙසූති නානාසභාවෙසු නිච්චසාරාදිවිරහතො සුඤ්ඤසභාවෙසු, තතො එව ඉත්ථිපුරිසඅත්තඅත්තනියාදිවසෙන අනුපලබ්භෙසු සභාවෙසු. ම-කාරො හෙත්ථ පදසන්ධිකරො. නානාඅත්ථෙසූති අත්ථපටිසම්භිදාවිසයෙසු පච්චයුප්පන්නාදිනානාඅත්ථෙසු. ධම්මෙසූති ධම්මපටිසම්භිදාවිසයෙසු පච්චයාදිනානාධම්මෙසු. නිරුත්තීසූති තෙසංයෙව අත්ථධම්මානං නිද්ධාරණවචනසඞ්ඛාතාසු නානානිරුත්තීසු. පටිභානෙසූති එත්ථ අත්ථපටිසම්භිදාදීසු විසයභූතෙසු, ‘‘ඉමානි ඉදමත්ථජොතකානී’’ති (විභ. 725-745) තථා තථා පටිභානතො පටිභානානීති ලද්ධනාමෙසු ඤාණෙසු. පුථු නානාසීලක්ඛන්ධෙසූතිආදීසු සීලස්ස පුථුත්තං නානත්තඤ්ච වුත්තමෙව. ඉතරෙසං පන වුත්තනයානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා පාකටමෙව. යං පන අභින්නං එකමෙව නිබ්බානං, තත්ථ උපචාරවසෙන පුථුත්තං ගහෙතබ්බන්ති ආහ – ‘‘පුථු නානාජනසාධාරණෙ ධම්මෙ සමතික්කම්මා’’ති. තෙනස්ස මදනිම්මදනාදිපරියායෙන පුථුත්තං පරිදීපිතං හොති. "དོན་རྣམས་ལ" ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་རྣམས་ལའོ། །"རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ" ཞེས་པ་ནི་ནང་དང་ཕྱིའི་དབྱེ་བ་དང་རྒྱུད་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལས་རྣམ་པ་ཐ་དད་པའི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཡན་ལག་རྣམས་ལའོ། །མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་རྣམས་ནི་རེ་རེ་ནས་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡེ་སྣོད་ལས། "རྐྱེན་བཅུ་གཉིས་ནི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་བཅུ་གཉིས་སོ" ཞེས་གསུངས་སོ། །"སྟོང་པ་ཉིད་དང་མི་དམིགས་པ་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ" ཞེས་པ་ནི། རང་བཞིན་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་རྟག་པའི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་སྟོང་པའི་རང་བཞིན་རྣམས་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་བུད་མེད་དང་། སྐྱེས་པ་དང་། བདག་དང་། བདག་གི་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མི་དམིགས་པའི་རང་བཞིན་རྣམས་ལའོ། །འདིར་ "མ" ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཡི་གེའོ། །"དོན་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ" ཞེས་པ་ནི་དོན་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལའོ། །"ཆོས་རྣམས་ལ" ཞེས་པ་ནི་ཆོས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་རྐྱེན་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལའོ། །"ངེས་པའི་ཚིག་རྣམས་ལ" ཞེས་པ་ནི་དོན་དང་ཆོས་དེ་དག་ཉིད་རྣམ་པར་ངེས་པའི་ཚིག་ཏུ་བགྲང་བའི་ངེས་པའི་ཚིག་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལའོ། །"སྤོབས་པ་རྣམས་ལ" ཞེས་པ་ནི་འདིར་དོན་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ལ། "འདི་དག་ནི་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་སོ" ཞེས་དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་སྤོབས་པའི་ཕྱིར་ "སྤོབས་པ" ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཐོབ་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ལའོ། །"ཡངས་ཤིང་ཐ་དད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡངས་པ་ཉིད་དང་ཐ་དད་པ་ཉིད་ནི་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །གཞན་རྣམས་ཀྱི་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པས་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བའི་ཕྱིར་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །གང་ཞིག་དབྱེར་མེད་པ་གཅིག་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དེ་ལ། བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ཡངས་པ་ཉིད་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། "སྐྱེ་བོ་ཐ་དད་པ་དང་ཐུན་མོང་བའི་ཆོས་རྣམས་ལས་ཡངས་པར་ཤིན་ཏུ་འདས་ཏེ" ཞེས་སོ། །དེས་ན་དེའི་རྒྱགས་པ་བཅོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཡངས་པ་ཉིད་ཡོངས་སུ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། ། එවං [Pg.273] විසයවසෙන පඤ්ඤාය මහත්තං පුථුත්තඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි සම්පයුත්තධම්මවසෙන හාසභාවං, පවත්තිආකාරවසෙන ජවනභාවං, කිච්චවසෙන තික්ඛාදිභාවඤ්ච දස්සෙතුං, ‘‘කතමා හාසපඤ්ඤා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ හාසබහුලොති පීතිබහුලො. සෙසපදානි තස්සෙව වෙවචනානි. සීලං පරිපූරෙතීති හට්ඨපහට්ඨො උදග්ගුදග්ගො හුත්වා පීතිසහගතාය පඤ්ඤාය. පීතිසොමනස්සසහගතා හි පඤ්ඤා අභිරතිවසෙන ආරම්මණෙ ඵුල්ලා විකසිතා විය පවත්තති; න උපෙක්ඛාසහගතාති පාතිමොක්ඛසීලං ඨපෙත්වා හාසනීයං පරං තිවිධම්පි සීලං පරිපූරෙතීති අත්ථො. විසුං වුත්තත්තා පුන සීලක්ඛන්ධමාහ. සමාධික්ඛන්ධන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. དེ་ལྟར་ཡུལ་གྱི་དབང་གིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཆེ་བ་ཉིད་དང་ཡངས་པ་ཉིད་བསྟན་ནས། ད་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་རངས་པའི་དངོས་པོ་དང་། འཇུག་པའི་རྣམ་པའི་དབང་གིས་མགྱོགས་པའི་དངོས་པོ་དང་། བྱ་བའི་དབང་གིས་རྣོ་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "རངས་པའི་ཤེས་རབ་གང་ཞེ་ན" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ "རངས་པ་མང་བ" ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་མང་བའོ། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་ཁོ་ནའོ། །"ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད" ཅེས་པ་ནི། རབ་ཏུ་དགའ་ཞིང་མགུ་ལ་མཆོག་ཏུ་ཡིད་རངས་པར་གྱུར་ནས་དགའ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སོ། །དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་དམིགས་པ་ལ་མེ་ཏོག་ཁ་བྱེ་ཞིང་རྒྱས་པ་བཞིན་དུ་འཇུག་གི། བཏང་སྙོམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ལྟར་མ་ཡིན་པས་ན། སོ་སོར་ཐར་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞག་ནས། རངས་པར་བྱེད་པའི་གཞན་གསུམ་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །སོ་སོར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཡང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་གསུངས་སོ། །ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། රූපං අනිච්චතො ඛිප්පං ජවතීති රූපක්ඛන්ධං අනිච්චන්ති සීඝං වෙගෙන පවත්තියා පටිපක්ඛදූරීභාවෙන පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස සාතිසයත්තා ඉන්දෙන විස්සට්ඨවජිරං විය ලක්ඛණං පටිවිජ්ඣන්තී අදන්ධායන්තී රූපක්ඛන්ධෙ අනිච්චලක්ඛණං වෙගසා පටිවිජ්ඣති, තස්මා සා ජවනපඤ්ඤා නාමාති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එවං ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනාවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙත්වා බලවවිපස්සනාවසෙන දස්සෙතුං, ‘‘රූප’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඛයට්ඨෙනාති යත්ථ යත්ථ උප්පජ්ජති, තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජනතො ඛයසභාවත්තා. භයට්ඨෙනාති භයානකභාවතො. අසාරකට්ඨෙනාති අත්තසාරවිරහතො නිච්චසාරාදිවිරහතො ච. තුලයිත්වාති තුලාභූතාය විපස්සනාපඤ්ඤාය තුලෙත්වා. තීරයිත්වාති තාය එව තීරණභූතාය තීරෙත්වා. විභාවයිත්වාති යාථාවතො පකාසෙත්වා පඤ්චක්ඛන්ධං විභූතං කත්වා. රූපනිරොධෙති රූපක්ඛන්ධස්ස නිරොධභූතෙ නිබ්බානෙ නින්නපොණපබ්භාරවසෙන. ඉදානි සිඛාප්පත්තවිපස්සනාවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙතුං, පුන ‘‘රූප’’න්තිආදි වුත්තං. වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාවසෙනාති කෙචි. "གཟུགས་མི་རྟག་པ་ཉིད་དུ་མྱུར་དུ་འཇུག་གོ" ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་མི་རྟག་གོ་ཞེས་མྱུར་ཞིང་ཤུགས་ཀྱིས་འཇུག་པ་དང་། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རིང་དུ་བྱས་པས་སྔོན་གྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར། དབང་པོས་འཕངས་པའི་རྡོ་རྗེ་བཞིན་དུ་མཚན་ཉིད་རྟོགས་ཤིང་། བུལ་བ་མེད་པར་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་ཤུགས་ཀྱིས་རྟོགས་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ནི་ "མགྱོགས་པའི་ཤེས་རབ" ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་མཚན་ཉིད་ལ་དམིགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་མགྱོགས་པའི་ཤེས་རབ་བསྟན་ནས། ལྷག་མཐོང་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "གཟུགས" ཞེས་བྱ་བ་ལ་...སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ "ཟད་པའི་དོན་གྱིས" ཞེས་པ་ནི། གང་དང་གང་དུ་སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་འཇིག་པའི་ཕྱིར་ཟད་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །"འཇིགས་པའི་དོན་གྱིས" ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །"སྙིང་པོ་མེད་པའི་དོན་གྱིས" ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་སྙིང་པོ་དང་བྲལ་བ་དང་རྟག་པའི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །"གཞལ་ཏེ" ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མ་ལྟ་བུར་གྱུར་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་གཞལ་ནས་སོ། །"རྟོགས་ཏེ" ཞེས་པ་ནི་དེ་ཉིད་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྟོགས་པར་བྱས་ནས་སོ། །"རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱས་ཏེ" ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་བསྟན་ནས་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱས་ནས་སོ། །"གཟུགས་འགོག་པ་ལ" ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་འགོག་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཞོལ་བ་དང་། འབབ་པ་དང་། བབས་པའི་དབང་གིས་སོ། །ད་ནི་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་མགྱོགས་པའི་ཤེས་རབ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཡང་ "གཟུགས" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་སོ་ཞེས་ཟེར་རོ། ། ඤාණස්ස තික්ඛභාවො නාම සවිසෙසං පටිපක්ඛසමුච්ඡින්දනෙන වෙදිතබ්බොති, ‘‘ඛිප්පං කිලෙසෙ ඡින්දතීති තික්ඛපඤ්ඤා’’ති වත්වා තෙ පන කිලෙසෙ විභාගෙන දස්සෙන්තො, ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්ක’’න්තිආදිමාහ. තික්ඛපඤ්ඤො හි ඛිප්පාභිඤ්ඤො හොති, පටිපදා චස්ස න චලතීති ආහ – ‘‘එකස්මිං ආසනෙ චත්තාරො අරියමග්ගා අධිගතා හොන්තී’’තිආදි. ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྣོ་བའི་དངོས་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཁྱད་པར་དུ་རྩད་ནས་གཅོད་པས་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ།། “ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མྱུར་དུ་གཅོད་པས་ན་ཤེས་རབ་རྣོན་པོའོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་རྣམ་པར་དབྱེ་བས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཤེས་རབ་རྣོན་པོ་ཅན་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པ་མྱུར་བ་ཡིན་ལ། དེའི་ལམ་ཡང་མི་གཡོ་བའི་ཕྱིར། “སྟན་གཅིག་ལ་འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා නිරොධධම්මා’’ති යාථාවතො දස්සනෙන සච්චසම්පටිවෙධො ඉජ්ඣති, න අඤ්ඤථාති කාරණමුඛෙන නිබ්බෙධිකපඤ්ඤං දස්සෙතුං, ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරෙසු [Pg.274] උබ්බෙගබහුලො හොතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උබ්බෙගබහුලොති වුත්තනයෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අභිණ්හං පවත්තසංවෙගො. උත්තාසබහුලොති ඤාණුත්‍රාසවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු බහුසො උත්‍රස්තමානසො. තෙන ආදීනවානුපස්සනමාහ. උක්කණ්ඨනබහුලොති පන ඉමිනා නිබ්බිදානුපස්සනං ආහ – අරතිබහුලොතිආදිනා තස්සා එව අපරාපරුප්පත්තිං. බහිමුඛොති සබ්බසඞ්ඛාරතො බහිභූතං නිබ්බානං උද්දිස්ස පවත්තඤාණමුඛො, තථා වා පවත්තිතවිමොක්ඛමුඛො. නිබ්බිජ්ඣනං නිබ්බෙධො, සො එතිස්සා අත්ථි, නිබ්බිජ්ඣතීති වා නිබ්බෙධා, සාව පඤ්ඤා නිබ්බෙධිකා. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. “འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ནི་མི་རྟག་པ། སྡུག་བསྔལ་བ། འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན། འདུས་བྱས། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ། ཟད་པའི་ཆོས་ཅན། འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན། འགོག་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ་”ཞེས་པ། ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བས་བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་འགྲུབ་ཀྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་རྒྱུའི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་སྐྲག་པ་མང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “སྐྲག་པ་མང་བ་”ཞེས་པ་ནི། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་རྒྱུན་དུ་སྐྱེ་བའི་སྐྱོ་ཤས་སོ།། “འཇིགས་པ་མང་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇིགས་པའི་དབང་གིས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་ལན་མང་དུ་སྐྲག་པའི་ཡིད་དོ།། དེས་ནི་ཉེས་དམིགས་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་གསུངས་སོ།། “སྐྱོ་བ་མང་བ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི་སྐྱོ་བ་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་གསུངས་ལ། “མི་དགའ་བ་མང་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་དེ་ཉིད་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བ་གསུངས་སོ།། “ཕྱིར་ཕྱོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལས་ཕྱིར་རོལ་དུ་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒོ་འམ། ཡང་ན་དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་སྒོའོ།། རྟོགས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱེད་པ་སྟེ། དེ་ནི་འདི་ལ་ཡོད་པས་སམ། ཡང་ན་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ངེས་པར་འབྱེད་པ་སྟེ། ཤེས་རབ་དེ་ཉིད་ནི་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་བོ།། འདིར་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་མ་ཕྱེ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། පජ්ජති එතෙන විපස්සනාදිකොති පදං, සමාපත්ති, තස්මා අනුපදන්ති අනුසමාපත්තියොති අත්ථො. පදං වා සම්මසනුපගා ධම්මා විපස්සනාය පවත්තිට්ඨානභාවතො. තෙනාහ ‘‘සමාපත්තිවසෙන වා’’ති. ඣානඞ්ගවසෙන වාති ඣානඞ්ගවසෙනාති ච අත්ථො. අට්ඨකථායං පන කමත්ථො ඉධ පදසද්දො, තස්මා අනුපදං අනුක්කමෙනාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘අනුපටිපාටියා’’ති. ධම්මවිපස්සනන්ති තංතංසමාපත්තිචිත්තුප්පාදපරියාපන්නානං ධම්මානං විපස්සනං. විපස්සතීති සමාපත්තියො ඣානමුඛෙන තෙ තෙ ධම්මෙ යාථාවතො පරිග්ගහෙත්වා, ‘‘ඉතිපි දුක්ඛා’’තිආදිනා සම්මසති. අද්ධමාසෙන අරහත්තං පත්තො උක්කංසගතස්ස සාවකානං සම්මසනචාරස්ස නිප්පදෙසෙන පවත්තියමානත්තා, සාවකපාරමීඤාණස්ස ච තථා පටිපාදෙතබ්බත්තා. එවං සන්තෙපීති යදිපි මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො න චිරස්සෙව අරහත්තං පත්තො; ධම්මසෙනාපති පන තතො චිරෙන, එවං සන්තෙපි යස්මා මොග්ගල්ලානත්ථෙරොපි මහාපඤ්ඤොව, තස්මා සාරිපුත්තත්ථෙරොව මහාපඤ්ඤතරොති. ඉදානි තමත්ථං පාකටතරං කාතුං, ‘‘මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො හී’’තිආදි වුත්තං. සම්මසනං චරති එත්ථාති සම්මසනචාරො, විපස්සනාභූමි, තං සම්මසනචාරං. එකදෙසමෙවාති සකඅත්තභාවෙ සඞ්ඛාරෙ අනවසෙසතො පරිග්ගහෙතුඤ්ච සම්මසිතුඤ්ච අසක්කොන්තං අත්තනො අභිනීහාරසමුදාගතඤාණබලානුරූපං එකදෙසමෙව පරිග්ගහෙත්වා සම්මසන්තො. නනු ච ‘‘සබ්බං, භික්ඛවෙ, අනභිජානං අපරිජානං අවිරාජයං අප්පජහං අභබ්බො දුක්ඛක්ඛයායා’’ති (සං. නි. 4.26) වචනතො වට්ටදුක්ඛතො මුච්චිතුකාමෙන සබ්බං පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිජානිතබ්බමෙව? සච්චමෙතං, තඤ්ච ඛො සම්මසනුපගධම්මවසෙන වුත්තං. තස්මා සසන්තානගතෙ සබ්බධම්මෙ[Pg.275], පරසන්තානගතෙ ච තෙසං සන්තානවිභාගං අකත්වා බහිද්ධාභාවසාමඤ්ඤතො සම්මසනං, අයං සාවකානං සම්මසනචාරො. ථෙරො පන බහිද්ධාධම්මෙපි සන්තානවිභාගෙන කෙචි කෙචි උද්ධරිත්වා සම්මසි, තඤ්ච ඛො ඤාණෙන ඵුට්ඨමත්තං කත්වා. තෙන වුත්තං – ‘‘යට්ඨිකොටියා උප්පීළෙන්තො විය එකදෙසමෙව සම්මසන්තො’’ති. තත්ථ ඤාණෙන නාම යාවතා නෙය්‍යං පවත්තිතබ්බං, තථා අපවත්තනතො ‘‘යට්ඨිකොටියා උප්පීළෙන්තො වියා’’තිආදි වුත්තං. අනුපදධම්මවිපස්සනාය අභාවතො ‘‘එකදෙසමෙව සම්මසන්තො’’ති වුත්තං. འདིས་ལྷག་མཐོང་ལ་སོགས་པ་ལ་འཇུག་པས་ན་ “གནས་” (pada) ཏེ། སྙོམས་པར་འཇུག་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “གནས་རྗེས་སུ་” (anupada) ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་འཇུག་གི་རྗེས་སུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན་ལྷག་མཐོང་འཇུག་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ “གནས་” སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཡང་ན་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་དབང་གིས་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་གི་དབང་གིས་”ཞེས་པའང་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་གི་དབང་གིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི་འདིར་ “གནས་” ཀྱི་སྒྲ་ནི་གོ་རིམ་གྱི་དོན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ “གནས་རྗེས་སུ་” ཞེས་པ་ནི་རིམ་པ་བཞིན་དུ་ཞེས་པ་འདི་འདིར་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “རིམ་པ་བཞིན་དུ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཆོས་ལ་ལྷག་མཐོང་”ཞེས་པ་ནི། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དེ་དང་དེའི་སེམས་བསྐྱེད་པའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ལྷག་མཐོང་བྱེད་པའོ།། “ལྷག་མཐོང་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དང་བསམ་གཏན་གྱི་สྒོ་ནས་ཆོས་དེ་དང་དེ་དག་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བཟུང་ནས། “འདི་ལྟར་ཡང་སྡུག་བསྔལ་བའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་བྱེད་པའོ།། ཟླ་བ་ཕྱེད་ཀྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ནི། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལྷག་མ་མ་ལུས་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དང་། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱང་དེ་ལྟར་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། “དེ་ལྟ་ན་ཡང་”ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་གནས་བརྟན་མོའུ་འགལ་གྱི་བུ་ཆེན་པོ་ནི་རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་ལ། ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་ནི་དེ་ལས་རིང་ཞིག་གིས་ཐོབ་པ་དེ་ལྟ་ན་ཡང་། གནས་བརྟན་མོའུ་འགལ་གྱི་བུ་ཡང་ཤེས་རབ་ཆེ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ཉིད་ཤེས་རབ་ཆེས་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ།། ད་ནི་དོན་དེ་ཉིད་ཆེས་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “གནས་བརྟན་མོའུ་འགལ་གྱི་བུ་ཆེན་པོ་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདིར་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་བྱེད་པས་ན་ “ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་”ཏེ། ལྷག་མཐོང་གི་ས་སྟེ། ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་དེའོ།། “ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ནའོ་”ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་མ་ལུས་པར་འཛིན་པ་དང་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་མི་ནུས་པས། རང་གི་སྨོན་ལམ་གྱིས་མངོན་པར་བསྒྲུབས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྟོབས་དང་མཐུན་པར་ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ན་བཟུང་ནས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་བྱེད་པའོ།། “དགེ་སློང་དག ཐམས་ཅད་མངོན་པར་མ་ཤེས་པ། ཡོངས་སུ་མ་ཤེས་པ། འདོད་ཆགས་དང་མ་བྲལ་བ། མ་སྤངས་ན་སྡུག་བསྔལ་ཟད་པར་བྱེད་མི་ནུས་སོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་འདོད་པས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་འཇུག་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་རང་གི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་དང་། གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པ་རྣམས་ལ་རྒྱུད་ཀྱི་དབྱེ་བ་མ་བྱས་པར་ཕྱིའི་དངོས་པོ་སྤྱི་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ནི། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ།། གནས་བརྟན་ནི་ཕྱིའི་ཆོས་རྣམས་ལའང་རྒྱུད་ཀྱི་དབྱེ་བས་ཁ་ཅིག་ཁ་ཅིག་ཕྱུང་ནས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་མཛད་དེ། དེ་ཡང་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རེག་པ་ཙམ་དུ་མཛད་ནས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “འཁར་བའི་རྩེ་མོས་གནོན་པ་བཞིན་དུ་ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ན་ལ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་བྱ་ཇི་ཙམ་ལ་འཇུག་པར་བྱ་བ་དེ་ལྟར་མ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར། “འཁར་བའི་རྩེ་མོས་གནོན་པ་བཞིན་དུ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གནས་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ལ་ལྷག་མཐོང་མེད་པའི་ཕྱིར། “ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ན་ལ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། බුද්ධානං සම්මසනචාරො දසසහස්සිලොකධාතුයං සත්තසන්තානගතා, අනින්ද්‍රියබද්ධා ච සඞ්ඛාරාති වදන්ති, කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසූති අපරෙ. තථා හි අද්ධත්තයවසෙන පටිච්චසමුප්පාදනයං ඔසරිත්වා ඡත්තිංසකොටිසතසහස්සමුඛෙන බුද්ධානං මහාවජිරඤාණං පවත්තං. පච්චෙකබුද්ධානං සසන්තානගතෙහි සද්ධිං මජ්ඣිමදෙසවාසිසත්තසන්තානගතා අනින්ද්‍රියබද්ධා ච සම්මසනචාරොති වදන්ති, ජම්බුදීපවාසිසත්තසන්තානගතාති කෙචි. ධම්මසෙනාපතිනොපි යථාවුත්තසාවකානං විපස්සනාභූමියෙව සම්මසනචාරො. තත්ථ පන ථෙරො සාතිසයං නිරවසෙසං අනුපදධම්මං විපස්සි. තෙන වුත්තං – ‘‘සාවකානං සම්මසනචාරං නිප්පදෙසං සම්මසී’’ති. སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ནི། སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པ་དང་། དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་སོ་ཞེས་གསུངས་ལ། གཞན་དག་ནི་འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་གི་ནང་དུ་འོ་ཞེས་ཟེར་རོ།། འདི་ལྟར་དུས་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་ལ་ཞུགས་ནས། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་རྡོ་རྗེ་ལྟ་བུ་ཆེན་པོ་ནི་སྒོ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་གི་སྒོ་ནས་འཇུག་གོ། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ནི། རང་གི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཡུལ་དབུས་སུ་གནས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པ་དང་། དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བ་རྣམས་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ་ཞེས་ཟེར་ལ། ཁ་ཅིག་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་དུ་གནས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པ་རྣམས་སོ་ཞེས་ཟེར་རོ།། ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གྱི་ཡང་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ལྷག་མཐོང་གི་ས་ཉིད་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ།། དེ་ལ་གནས་བརྟན་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་ཤིང་མ་ལུས་པར་གནས་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ལ་ལྷག་མཐོང་མཛད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལྷག་མ་མ་ལུས་པར་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་མཛད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། තත්ථ ‘‘සාවකානං විපස්සනාභූමී’’ති එත්ථ සුක්ඛවිපස්සකා ලොකියාභිඤ්ඤප්පත්තා පකතිසාවකා අග්ගසාවකා පච්චෙකබුද්ධා සම්මාසම්බුද්ධාති ඡසු ජනෙසු සුක්ඛවිපස්සකානං ඣානාභිඤ්ඤාහි අනධිගතපඤ්ඤානෙපුඤ්ඤත්තා අන්ධානං විය ඉච්ඡිතපදෙසොක්කමනං විපස්සනාකාලෙ ඉච්ඡිකිච්ඡිතධම්මවිපස්සනා නත්ථි. තෙ යථාපරිග්ගහිතධම්මමත්තෙයෙව ඨත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙන්ති. ලොකියාභිඤ්ඤප්පත්තා පන පකතිසාවකා යෙන මුඛෙන විපස්සනං ආරභන්ති; තතො අඤ්ඤෙන විපස්සනං විත්ථාරිකං කාතුං සක්කොන්ති විපුලඤාණත්තා. මහාසාවකා අභිනීහාරසම්පන්නත්තා තතො සාතිසයං විපස්සනං විත්ථාරිකං කාතුං සක්කොන්ති. අග්ගසාවකෙසු දුතියො අභිනීහාරසම්පත්තියා සමාධානස්ස සාතිසයත්තා විපස්සනං තතොපි විත්ථාරිකං කරොති. පඨමො පන තතො මහාපඤ්ඤතාය සාවකෙහි අසාධාරණං විත්ථාරිකං කරොති. පච්චෙකබුද්ධො තෙහිපි මහාභිනීහාරතාය අත්තනො අභිනීහාරානුරූපං තතොපි විත්ථාරිකවිපස්සනං කරොන්ති. බුද්ධානං, සම්මදෙව, පරිපූරිතපඤ්ඤාපාරමිපභාවිත-සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාධිගමනස්ස අනුරූපායාති. යථා [Pg.276] නාම කතවාලවෙධපරිචයෙන සරභඞ්ගසදිසෙන ධනුග්ගහෙන ඛිත්තො සරො අන්තරා රුක්ඛලතාදීසු අසජ්ජමානො ලක්ඛණෙයෙව පතති; න සජ්ජති න විරජ්ඣති, එවං අන්තරා අසජ්ජමානා අවිරජ්ඣමානා විපස්සනා සම්මසනීයධම්මෙසු යාථාවතො නානානයෙහි පවත්තති. යං මහාඤාණන්ති වුච්චති, තස්ස පවත්තිආකාරභෙදො ගණතො වුත්තොයෙව. དེ་ལ་ “ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ལྷག་མཐོང་གི་ས་”ཞེས་པ་འདིར། སྐམ་པོ་ལྷག་མཐོང་ཅན། འཇིག་རྟེན་པའི་མངོན་ཤེས་ཐོབ་པ། ཕལ་པའི་ཉན་ཐོས། ཉན་ཐོས་མཆོག རང་སངས་རྒྱས། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཏེ་སྐྱེས་བུ་དྲུག་པོ་དེ་དག་ལས། སྐམ་པོ་ལྷག་མཐོང་ཅན་རྣམས་ནི་བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྩལ་མ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། དམིགས་པ་རྣམས་ལ་འཇུག་པའི་ཚེ་ལོང་བ་བཞིན་དུ་འདོད་པའི་གནས་སུ་འཇུག་པ་ལྟར། ལྷག་མཐོང་གི་དུས་སུ་འདོད་དགུའི་ཆོས་ལ་ལྷག་མཐོང་བྱེད་པ་མེད་དོ།། དེ་དག་ནི་ཇི་ལྟར་བཟུང་བའི་ཆོས་ཙམ་ཉིད་ལ་གནས་ནས་ལྷག་མཐོང་སྤེལ་བར་བྱེད་དོ།། འཇིག་རྟེན་པའི་མངོན་ཤེས་ཐོབ་པའི་ཕལ་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ནི་སྒོ་གང་ནས་ལྷག་མཐོང་རྩོམ་པ་དེ་ལས་གཞན་པའི་སྒོ་ནས་ཡེ་ཤེས་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ལྷག་མཐོང་རྒྱས་པར་བྱེད་ནུས་སོ།། ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་སྨོན་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར་དེ་ལས་ཀྱང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པར་ལྷག་མཐོང་རྒྱས་པར་བྱེད་ནུས་སོ།། ཉན་ཐོས་མཆོག་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་གཉིས་པ་ནི་སྨོན་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར་ལྷག་མཐོང་དེ་ལས་ཀྱང་རྒྱས་པར་བྱེད་དོ།། དང་པོ་ནི་དེ་ལས་ཀྱང་ཤེས་རབ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཉན་ཐོས་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པར་རྒྱས་པར་བྱེད་དོ།། རང་སངས་རྒྱས་ནི་དེ་དག་ལས་ཀྱང་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། རང་གི་སྨོན་ལམ་དང་མཐུན་པར་དེ་ལས་ཀྱང་རྒྱས་པའི་ལྷག་མཐོང་མཛད་དོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ནི། ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་དང་མཐུན་པའོ།། དཔེར་ན་སྐྲ་གཤགས་ཏེ་འཕོག་པའི་སྦྱང་བ་བྱས་པའི་གཞུ་ཐོགས་པ་ཤར་བྷངྒ་ལྟ་བུས་འཕངས་པའི་མདའ་ནི། བར་སྐབས་སུ་ཤིང་དང་འཁྲི་ཤིང་ལ་སོགས་པ་ལ་མ་ཐོགས་པར་འབེན་ཉིད་ལ་འཕོག་ཅིང་། མི་ཐོགས་ཤིང་མི་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། བར་སྐབས་སུ་མི་ཐོགས་ཤིང་མི་འགྱུར་བའི་ལྷག་མཐོང་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཚུལ་དུ་མ་ལས་འཇུག་གོ། ཡེ་ཤེས་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡིན་པ་དེའི་འཇུག་པའི་རྣམ་པའི་དབྱེ་བ་ནི་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བཤད་ཟིན་ཏོ།། එතෙසු ච සුක්ඛවිපස්සකානං විපස්සනාචාරො ඛජ්ජොතපභාසදිසො, අභිඤ්ඤප්පත්තපකතිසාවකානං දීපපභාසදිසො, මහාසාවකානං ඔක්කාපභාසදිසො, අග්ගසාවකානං ඔසධිතාරකාපභාසදිසො, පච්චෙකබුද්ධානං චන්දපභාසදිසො, සම්මාසම්බුද්ධානං රස්මිසහස්සපටිමණ්ඩිතසරදසූරියමණ්ඩලසදිසො උපට්ඨාසි. තථා සුක්ඛවිපස්සකානං විපස්සනාචාරො අන්ධානං යට්ඨිකොටියා ගමනසදිසො, ලොකියාභිඤ්ඤප්පත්තපකතිසාවකානං දණ්ඩකසෙතුගමනසදිසො, මහාසාවකානං ජඞ්ඝසෙතුගමනසදිසො, අග්ගසාවකානං සකටසෙතුගමනසදිසො, පච්චෙකබුද්ධානං මහාජඞ්ඝමග්ගගමනසදිසො, සම්මාසම්බුද්ධානං මහාසකමග්ගගමනසදිසොති වෙදිතබ්බො. དེ་དག་ལས་སྐམ་པོ་ལྷག་མཐོང་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལྷག་མཐོང་གི་སྤྱོད་པ་ནི་སྲིན་བུ་མེ་ཁྱེར་གྱི་འོད་དང་འདྲ་བར་སྣང་ལ། མངོན་ཤེས་ཐོབ་པའི་ཕལ་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ནི་མར་མེའི་འོད་དང་འདྲ་བ། ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནི་སྒྲོན་མེའི་འོད་དང་འདྲ་བ། ཉན་ཐོས་མཆོག་རྣམས་ཀྱི་ནི་སྐར་མ་གསལ་བའི་འོད་དང་འདྲ་བ། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ནི་ཟླ་བའི་འོད་དང་འདྲ་བ། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ནི་འོད་ཟེར་སྟོང་གིས་བརྒྱན་པའི་སྟོན་གྱི་ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་འདྲ་བར་སྣང་ངོ་།། དེ་བཞིན་དུ་སྐམ་པོ་ལྷག་མཐོང་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལྷག་མཐོང་གི་སྤྱོད་པ་ནི་ལོང་བ་རྣམས་འཁར་བའི་རྩེ་མོས་འགྲོ་བ་དང་འདྲ་བ། འཇིག་རྟེན་པའི་མངོན་ཤེས་ཐོབ་པའི་ཕལ་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ནི་ཤིང་གི་ཟམ་པ་ལ་འགྲོ་བ་དང་འདྲ་བ། ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནི་རྐང་ཟམ་ལ་འགྲོ་བ་དང་འདྲ་བ། ཉན་ཐོས་མཆོག་རྣམས་ཀྱི་ནི་ཤིང་རྟའི་ཟམ་པ་ལ་འགྲོ་བ་དང་འདྲ་བ། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ནི་རྐང་ཐང་གི་ལམ་ཆེན་ལ་འགྲོ་བ་དང་འདྲ་བ། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ནི་ཤིང་རྟའི་ལམ་ཆེན་ལ་འགྲོ་བ་དང་འདྲ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། අරහත්තඤ්ච කිර පත්වාති එත්ථ කිර-සද්දො අනුස්සවලද්ධොයමත්ථොති දීපෙතුං වුත්තො. පත්වා අඤ්ඤාසි අත්තනො විපස්සනාචාරස්ස මහාවිසයත්තා තික්ඛවිසදසූරභාවස්ස ච සල්ලක්ඛණෙන. කථං පනායං මහාථෙරො දන්ධං අරහත්තං පාපුණන්තො සීඝං අරහත්තං පත්තතො පඤ්ඤාය අත්තානං සාතිසයං කත්වා අඤ්ඤාසීති ආහ – ‘‘යථා හී’’තිආදි. මහාජටන්ති මහාජාලසාඛං අතිවිය සිබ්බිතජාලං. යට්ඨිං පන සාරං වා උජුං වා න ලභති වෙණුග්ගහණෙ අනුච්චිනිත්වා වෙණුස්ස ගහිතත්තා. එවංසම්පදන්ති යථා තෙසු පුරිසෙසු එකො වෙළුග්ගහණෙ අනුච්චිනිත්වා වෙළුයට්ඨිං ගණ්හාති, එකො උච්චිනිත්වා, එවං නිප්ඵත්තිකං. පධානන්ති භාවනානුයුඤ්ජනං. “དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་འདིར། “སྐད་” (kira) ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བའི་དོན་འདི་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། ཐོབ་ནས་རང་གི་ལྷག་མཐོང་གི་སྤྱོད་ཡུལ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། རྣོ་ཞིང་གསལ་ལ་དཔའ་བའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་བརྟགས་པས་ཤེས་པར་གྱུར་ཏོ།། ཇི་ལྟར་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་འདི་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་བུལ་བར་ཐོབ་པ་ལས། མྱུར་དུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ལས་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒོ་ནས་རང་ཉིད་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པར་བྱས་ཏེ་ཤེས་པར་གྱུར་ཅེ་ན། “དཔེར་ན།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “དྲ་བ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི། དྲ་བ་ཆེན་པོའི་ཡལ་ག་སྟེ་ཤིན་ཏུ་འབྲེལ་བའི་དྲ་བའོ།། སྨྱུག་མ་འཛིན་པའི་ཚེ་མ་བདམས་པར་སྨྱུག་མ་བཟུང་བའི་ཕྱིར། སྙིང་པོ་ཅན་ནམ་དྲང་པོའི་འཁར་བ་ནི་མི་ཐོབ་བོ།། “དེ་ལྟར་འགྲུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱེས་བུ་དེ་དག་ལས་གཅིག་གིས་སྨྱུག་མ་འཛིན་པའི་ཚེ་མ་བདམས་པར་སྨྱུག་མའི་འཁར་བ་འཛིན་ལ། གཅིག་གིས་བདམས་ནས་འཛིན་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་འབྲས་བུ་འབྱུང་བའོ།། “བརྩོན་འགྲུས་” (padhāna) ཞེས་པ་ནི་སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའོ།། සත්තසට්ඨි ඤාණානීති පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.73 මාතිකා) ආගතෙසු තෙසත්තතියා ඤාණෙසු ඨපෙත්වා ඡ අසාධාරණඤාණානි සුතමයඤාණාදීනි පටිභානපටිසම්භිදාඤාණපරියොසානානි සත්තසට්ඨි ඤාණානි. තානි හි සාවකෙහි පවිචිතබ්බානි, න ඉතරානි. සොළසවිධං පඤ්ඤන්ති (සං. නි. අට්ඨ. 3.5.379; සං. නි. ටී. 3.5.379) මහාපඤ්ඤාදිකා, නවානුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිපඤ්ඤාති ඉදං සොළසවිධං පඤ්ඤං. “ཡེ་ཤེས་དྲུག་ཅུ་རྩ་བདུན་”ཞེས་པ་ནི། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་ལས་བྱུང་བའི་ཡེ་ཤེས་བདུན་ཅུ་རྩ་གསུམ་པོ་དེ་དག་ལས། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་བཞག་ནས། ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་སྤོབས་པ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐར་ཐུག་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་ཅུ་རྩ་བདུན་ནོ།། དེ་དག་ནི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་རྣམ་པར་དཔྱད་པར་བྱ་བ་ཡིན་གྱི། གཞན་དག་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། “ཤེས་རབ་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་”ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་། མཐར་གྱིས་གནས་པའི་སྙོམས་འཇུག་དགུའི་ཤེས་རབ་སྟེ། འདི་ནི་ཤེས་རབ་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་གོ། තත්‍රාති [Pg.277] තස්ස. ඉදං හොතීති ඉදං දානි වුච්චමානං අනුපුබ්බසම්මසනං හොති. විපස්සනාකොට්ඨාසන්ති විතක්කාදිසම්මසිතබ්බධම්මවිභාගෙන විභත්තවිපස්සනාභාගං. “དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་དེའིའོ།། “འདི་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། ད་ལྟ་བཤད་པར་བྱ་བའི་མཐར་གྱིས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་འདི་འགྱུར་རོ།། “ལྷག་མཐོང་གི་ཆ་”ཞེས་པ་ནི། རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དབྱེ་བས་ཕྱེ་བའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཆའོ།། 94. පඨමෙ ඣානෙති උපසිලෙසෙ භුම්මං, තස්මා යෙ පඨමෙ ඣානෙ ධම්මාති යෙ පඨමජ්ඣානසංසට්ඨා ධම්මාති අත්ථො. අන්තොසමාපත්තියන්ති ච සමාපත්තිසහගතෙ චිත්තුප්පාදෙ සමාපත්තිසමඤ්ඤං ආරොපෙත්වා වුත්තං. වවත්ථිතාති කතවවත්ථනා නිච්ඡිතා. පරිච්ඡින්නාති ඤාණෙන පරිච්ඡින්නා සලක්ඛණතො පරිච්ඡිජ්ජ ඤාතා. ඔලොකෙන්තොති ඤාණචක්ඛුනා පච්චක්ඛතො පස්සන්තො. අභිනිරොපනං ආරම්මණෙ චිත්තස්ස ආරොපනං. අනුමජ්ජනං ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අනුවිචාරණං. ඵරණං පණීතරූපෙහි කායස්ස බ්‍යාපනං, විප්ඵාරිකභාවො වා. සාතන්ති සාතමධුරතා. අධික්ඛෙපො වික්ඛෙපස්ස පටිපක්ඛභූතං සමාධානං. ඵුසනං ඉන්ද්‍රියවිසයවිඤ්ඤාණස්ස තතො උප්පජ්ජිත්වා ආරම්මණෙ ඵුසනාකාරෙන විය පවත්ති. වෙදයිතං ආරම්මණානුභවනං. සඤ්ජානනං නීලාදිවසෙන ආරම්මණස්ස සල්ලක්ඛණං. චෙතයිතං චෙතසො බ්‍යාපාරො. විජානනං ආරම්මණූපලද්ධි. කත්තුකම්‍යතා චිත්තස්ස ආරම්මණෙන අත්ථිකතා. තස්මිං ආරම්මණෙ අධිමුච්චනං, සන්නිට්ඨානං වා අධිමොක්ඛො. කොසජ්ජපක්ඛෙ පතිතුං අදත්වා චිත්තස්ස පග්ගණ්හනං පග්ගාහො, අධිග්ගහොති අත්ථො. ආරම්මණං උපගන්ත්වා ඨානං, අනිස්සජ්ජනං වා උපට්ඨානං. සමප්පවත්තෙසු අස්සෙසු සාරථි විය සකිච්චපසුතෙසු සම්පයුත්තෙසු අජ්ඣුපෙක්ඛනං මජ්ඣත්තතා. සම්පයුත්තධම්මානං ආරම්මණෙ අනුනයනං සංචරණං අනුනයො. සභාවතොති යථාභූතසභාවතො. සොළසන්නං එව චෙත්ථ ධම්මානං ගහණං තෙසංයෙව ථෙරෙන වවත්ථාපිතභාවතො, තෙ එවස්ස තදා උපට්ඨහිංසු, න ඉතරෙති වදන්ති. වීරියසතිග්ගහණෙන චෙත්ථ ඉන්ද්‍රියභාවසාමඤ්ඤතො සද්ධාපඤ්ඤා; සතිග්ගහණෙනෙව එකන්තානවජ්ජභාවසාමඤ්ඤතො පස්සද්ධිආදයො ඡ යුගළා; අලොභාදොසා ච සඞ්ගහිතා ඣානචිත්තුප්පාදපරියාපන්නත්තා තෙසං ධම්මානං. ථෙරෙන ච ධම්මා වවත්ථානසාමඤ්ඤතො ආරද්ධා. තෙ න උපට්ඨහිංසූති න සක්කා වත්තුන්ති අපරෙ. ༩༤. “བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་སྦྱོར་བའི་གནས་གཞི་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་“བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་ཆོས་གང་དག་ཡོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་ཆོས་གང་དག་ཡིན་པའི་དོན་ཏོ།། “སྙོམས་འཇུག་གི་ནང་དུ་”ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་འཇུག་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་བསྐྱེད་ལ་སྙོམས་འཇུག་གི་མིང་བཏགས་ནས་གསུངས་པའོ།། “རྣམ་པར་གཞག་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གཞག་པ་བྱས་ཤིང་ངེས་པའོ།། “ཡོངས་སུ་ཆད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བཅད་པ་སྟེ། རང་གི་མཚན་ཉིད་ནས་ཡོངས་སུ་བཅད་དེ་ཤེས་པའོ།། “ལྟ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་མངོན་སུམ་དུ་ལྟ་བའོ།། “གཏོད་པ་”ནི་དམིགས་པ་ལ་སེམས་འགོད་པའོ།། “དཔྱོད་པ་”ནི་དམིགས་པ་ལ་སེམས་རྗེས་སུ་སྤྱོད་པའོ།། “ཁྱབ་པ་”ནི་གྱ་ནོམ་པའི་གཟུགས་ཀྱིས་ལུས་ལ་ཁྱབ་པ་འམ་རྣམ་པར་འཕྲོ་བའི་རང་བཞིན་ནོ།། “བདེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཞིམ་ཞིང་མངར་བའི་རང་བཞིན་ནོ།། “གཏོད་པ་”ནི་རྣམ་པར་གཡེང་བའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ།། “རེག་པ་”ནི་དབང་པོ་དང་ཡུལ་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གསུམ་འདུས་པ་ལས་སྐྱེས་ཏེ། དམིགས་པ་ལ་རེག་པའི་རྣམ་པ་ལྟར་འཇུག་པའོ།། “མྱོང་བ་”ནི་དམིགས་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའོ།། “འདུ་ཤེས་པ་”ནི་སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དམིགས་པ་མཚན་མར་འཛིན་པའོ།། “སེམས་པ་”ནི་སེམས་ཀྱི་བྱེད་པའོ།། “རྣམ་པར་ཤེས་པ་”ནི་དམིགས་པ་རྟོགས་པའོ།། “བྱེད་འདོད་པ་”ནི་དམིགས་པ་ལ་སེམས་ཀྱིས་དགོས་པ་ཡོད་པའོ།། “མོས་པ་”ནི་དམིགས་པ་དེ་ལ་མོས་པ་འམ་ངེས་པར་འཛིན་པའོ།། “རྩོལ་བ་”ནི་ལེ་ལོའི་ཕྱོགས་སུ་ལྷུང་དུ་མ་བཅུག་པར་སེམས་འཛིན་པ་སྟེ། ལྷག་པར་འཛིན་པའི་དོན་ཏོ།། “ཉེ་བར་གནས་པ་”ནི་དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་སོང་ནས་གནས་པ་འམ་མ་བཏང་བའོ།། “བཏང་སྙོམས་”ནི་རྟ་མཉམ་པར་རྒྱུག་པ་ལ་ཁ་ལོ་པ་བཞིན་དུ། རང་རང་གི་བྱ་བ་ལ་བརྩོན་པའི་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་བལྟ་བའོ།། “རྗེས་སུ་འབྲང་བ་”ནི་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་ལ་འཁྲིད་པ་འམ་རྒྱུ་བའོ།། “རང་བཞིན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།། འདིར་ཆོས་བཅུ་དྲུག་པོ་འདི་དག་ཁོ་ན་བཟུང་བ་ནི། གནས་བརྟན་གྱིས་དེ་དག་ཁོ་ན་རྣམ་པར་གཞག་པའི་ཕྱིར་ཏེ། དེའི་ཚེ་དེ་དག་ཁོ་ན་ཁོང་ལ་མངོན་དུ་གྱུར་གྱི་གཞན་དག་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྨྲའོ།། འདིར་བརྩོན་འགྲུས་དང་དྲན་པ་བཟུང་བས། དབང་པོའི་དངོས་པོ་ཐུན་མོང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དད་པ་དང་ཤེས་རབ་དང་། དྲན་པ་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་གཏན་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཐུན་མོང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཟུང་དྲུག་དང་། མ་ཆགས་པ་དང་མི་སྡང་བ་རྣམས་ཀྱང་བསྡུས་པ་ཡིན་ཏེ། ཆོས་དེ་དག་བསམ་གཏན་གྱི་སེམས་བསྐྱེད་དུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། གནས་བརྟན་གྱིས་ཀྱང་ཆོས་རྣམས་རྣམ་པར་གཞག་པ་ཐུན་མོང་བའི་སྒོ་ནས་བརྩམས་སོ།། དེ་དག་མངོན་དུ་མ་གྱུར་ཏོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་སོ་ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ།། විදිතා උප්පජ්ජන්තීති උප්පාදෙපි නෙසං වෙදනානං පජානනං හොතියෙවාති අත්ථො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. තං ජානාතීති තංඤාණො, තස්ස [Pg.278] භාවො තංඤාණතා, ඤාණස්ස අත්තසංවෙදනන්ති අත්ථො. තංසමානයොගක්ඛමාහි සම්පයුත්තධම්මා. ඤාණබහුතාති ඤාණස්ස බහුභාවො, එකචිත්තුප්පාදෙ අනෙකඤාණතාති අත්ථො. ඉදානි තමෙවත්ථං විවරිතුං, ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. න සක්කා ජානිතුං ආරම්මණකරණස්ස අභාවතො. අසම්මොහාවබොධො ච ඊදිසස්ස ඤාණස්ස නත්ථි. එකෙකමෙව ඤාණං උප්පජ්ජති තස්මිං ඛණෙ එකස්සෙව ආවජ්ජනස්ස උප්පජ්ජනතො, න ච ආවජ්ජනෙන විනා චිත්තුප්පත්ති අත්ථි. වුත්තඤ්හෙතං – “ཤེས་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཚོར་བ་དེ་དག་སྐྱེ་བའི་ཚེའང་ཤེས་པ་ཡོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལྷག་མའི་ཚིག་རྐང་གཉིས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། “དེ་ཤེས་པ་”ནི་དེའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་དེ་ཤེས་པ་ཉིད་དོ།། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རང་ཉིད་རིག་པའི་དོན་ཏོ།། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་དེ་དང་མཚུངས་པར་རྣལ་འབྱོར་གྱི་ས་ལས་བྱུང་བའོ།། “ཡེ་ཤེས་མང་པོ་ཉིད་”ནི་ཡེ་ཤེས་མང་བའི་རང་བཞིན་ཏེ། སེམས་བསྐྱེད་གཅིག་ལ་ཡེ་ཤེས་དུ་མ་ཡོད་པའི་དོན་ཏོ།། དེང་ནི་དོན་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། དམིགས་པར་བྱེད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཤེས་པར་མི་ནུས་སོ།། འདི་འདྲ་བའི་ཡེ་ཤེས་ལ་མ་རྨོངས་པར་རྟོགས་པ་ཡང་མེད་དོ།། སྐད་ཅིག་མ་དེ་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་གཅིག་ཁོ་ན་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། ཡེ་ཤེས་རེ་རེ་ཁོ་ན་སྐྱེ་ལ། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་པར་སེམས་སྐྱེ་བ་མེད་དོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘චුල්ලාසීතිසහස්සානි, කප්පා තිට්ඨන්ති යෙ මරූ; න ත්වෙව තෙපි ජීවන්ති, ද්වීහි චිත්තෙහි සංයුතා’’ති. (මහානි. 10, 39) ච, “ལྷ་གང་དག་བསྐལ་པ་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞིར་གནས་པར་འགྱུར་བ་དེ་དག་ཀྱང་། སེམས་གཉིས་དང་ལྡན་པར་འཚོ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།།”ཞེས་དང་། ‘‘නත්ථි චිත්තෙ යුගා ගහී’’ති ච – “སེམས་ལ་ཟུང་དུ་འཛིན་པ་མེད་དོ།།”ཞེས་སོ།། වත්ථාරම්මණානං පරිග්ගහිතතායාති යස්මිඤ්ච ආරම්මණෙ යෙ ඣානධම්මා පවත්තන්ති, තෙසං වත්ථාරම්මණානං පගෙව ඤාණෙන පරිච්ඡිජ්ජ ගහිතත්තා. යථා නාම මිගසූකරාදීනං ආසයෙපරිග්ගහිතෙ තත්‍ර ඨිතා මිගා වා සූකරා වා තතො උට්ඨානතොපි ආගමනතොපි නෙසාදස්ස සුඛග්ගහණා හොන්ති, එවංසම්පදමිදං. තෙනාහ ‘‘ථෙරෙන හී’’තිආදි. තෙනාති වත්ථාරම්මණානං පරිග්ගහිතභාවෙන. අස්සාති ථෙරස්ස. තෙසං ධම්මානන්ති ඣානචිත්තුප්පාදපරියාපන්නානං ධම්මානං. උප්පාදං ආවජ්ජන්තස්සාතිආදිනා උප්පාදාදීසු යං යදෙව ආරබ්භ ඤාණං උප්පජ්ජති; තස්මිං තස්මිං ඛණෙ තස්ස තස්සෙව චස්ස පාකටභාවො දීපිතො. න හි ආවජ්ජනෙන විනා ඤාණං උප්පජ්ජති. අහුත්වා සම්භොන්තීති පුබ්බෙ අවිජ්ජමානා හුත්වා සම්භවන්ති, අනුප්පන්නා උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. උදයං පස්සති තෙසං ධම්මානං, ‘‘අහුත්වා සම්භොන්තී’’ති උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිභාවදස්සනතො. පුබ්බෙ අභාවබොධකො හි අත්තලාභො ධම්මානං උදයො. හුත්වාති උප්පජ්ජිත්වා. පටිවෙන්තීති පටි ඛණෙ ඛණෙ විනස්සන්ති. වයං පස්සති, ‘‘හුත්වා පටිවෙන්තී’’ති තෙසං ධම්මානං භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගිභාවදස්සනතො. විද්ධංසභාවබොධකො හි ධම්මානං විජ්ජමානතො වයො. “གཞི་དང་དམིགས་པ་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པ་གང་ལ་བསམ་གཏན་གྱི་ཆོས་གང་དག་འཇུག་པ་དེའི་གཞི་དང་དམིགས་པ་རྣམས་སྔོན་ཉིད་ནས་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བཅད་དེ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། དཔེར་ན། རི་དྭགས་དང་ཕག་པ་ལ་སོགས་པའི་གནས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་ན། དེ་ན་གནས་པའི་རི་དྭགས་སམ་ཕག་པ་རྣམས་དེ་ལས་ལྡང་བའམ་འོང་བའི་ཚེའང་རྔོན་པས་བདེ་བླག་ཏུ་འཛིན་པར་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ། འདི་ཡང་དེ་དང་མཚུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་“གནས་བརྟན་གྱིས་ནི་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། “དེས་”ཞེས་པ་ནི་གཞི་དང་དམིགས་པ་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།། “ཁོང་གི་”ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྟན་གྱིའོ།། “ཆོས་དེ་དག་གི་”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་སེམས་བསྐྱེད་དུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིའོ།། “སྐྱེ་བ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་”ཞེས་སོགས་ཀྱིས། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་དམིགས་ནས་ཡེ་ཤེས་གང་དང་གང་སྐྱེ་བ། སྐད་ཅིག་མ་དེ་དང་དེ་ལ་དེ་དང་དེ་ཉིད་གསལ་བར་འགྱུར་བ་བསན་ཏོ།། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་པར་ཡེ་ཤེས་སྐྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “མ་བྱུང་བ་ལས་བྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་མེད་པ་ལས་བྱུང་བ་སྟེ། མ་སྐྱེས་པ་ལས་སྐྱེ་བའི་དོན་ཏོ།། “མ་བྱུང་བ་ལས་བྱུང་བ་”ཞེས་སྐྱེ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་དང་ལྡན་པར་མཐོང་བའི་ཕྱིར། ཆོས་དེ་དག་གི་སྐྱེ་བ་མཐོང་བའོ།། སྔོན་མེད་པ་རྟོགས་པ་ཉིད་ནི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། “བྱུང་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་ནས་སོ།། “འཇིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐད་ཅིག་རེ་རེ་བཞིན་འཇིག་པའོ།། “བྱུང་ནས་འཇིག་པ་”ཞེས་ཆོས་དེ་དག་གི་འཇིག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་དང་ལྡན་པར་མཐོང་བའི་ཕྱིར། འཇིག་པ་མཐོང་བའོ།། ཞིག་པའི་རང་བཞིན་རྟོགས་པ་ཉིད་ནི་ཆོས་རྣམས་ཡོད་པ་ལས་འཇིག་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། තෙසු ධම්මෙසු නත්ථි එතස්ස උපයො රාගවසෙන උපගමනන්ති අනුපයො, අනනුරොධො. හුත්වා විහරතීති යොජනා. තථා නත්ථි එතස්ස අපායො පටිඝවසෙන අපගමනන්ති අනපායො, අවිරොධො. ‘‘එතං මම, [Pg.279] එසො මෙ අත්ථා’’ති තස්ස තණ්හාදිට්ඨිඅභිනිවෙසාභාවතො තණ්හාදිට්ඨිනිස්සයෙහි අනිස්සිතො. අප්පටිබද්ධොති අනුපයානිස්සිතභාවතො විපස්සනාය පරිබන්ධවසෙන ඡන්දරාගෙන න පටිබද්ධො න විබන්ධිතො. විප්පමුත්තොති තතො එව වික්ඛම්භනවිමුත්තිවසෙන කාමරාගතො විමුත්තො. විසංයුත්තො වික්ඛම්භනවසෙනෙව පටිපක්ඛධම්මෙහි විසංයුත්තො. ཆོས་དེ་དག་ལ་འདིའི་ཆགས་པའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་མེད་པས་“ཉེ་བར་མི་འགྲོ་བ་”སྟེ། རྗེས་སུ་མི་མཐུན་པ་མེད་པའོ།། “གནས་སོ་”ཞེས་སྦྱར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཁོང་ཁྲོའི་དབང་གིས་ཕྱིར་འགྲོ་བ་མེད་པས་“ཕྱིར་མི་འགྲོ་བ་”སྟེ། འགལ་བ་མེད་པའོ།། “འདི་ནི་བདག་གིའོ།། འདི་ནི་བདག་གི་བདག་གོ།”ཞེས་དེ་ལ་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་མངོན་པར་ཞེན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་གནས་ལ་“མི་གནས་པའོ།།” “མ་འབྲེལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་མི་འགྲོ་བ་དང་མི་གནས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས། ལྷག་མཐོང་གི་བར་ཆད་ཀྱི་དབང་གིས་འདོད་ཆགས་དང་སྲེད་པས་མ་འབྲེལ་ཞིང་མ་བཅིངས་པའོ།། “རྣམ་པར་གྲོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྣམ་པར་གནོན་པའི་གྲོལ་བའི་སྒོ་ནས་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ།། “མི་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྒོ་ནས་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་མི་ལྡན་པའོ།། කිලෙසමරියාදා තෙන කතා භවෙය්‍යාති අන්තොසමාපත්තියං පවත්තෙ සොළස ධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තමානං විපස්සනාවීථිං භින්දිත්වා සචෙ රාගාදයො උප්පජ්ජෙය්‍යුං; තස්ස විපස්සනාවීථියා කිලෙසමරියාදා තෙන චිත්තෙන, චිත්තසමඞ්ගිනා වා කතා භවෙය්‍ය. තෙසූති තෙසු ධම්මෙසු. අස්සාති ථෙරස්ස. එකොපීති රාගාදීසු එකොපීති ච වදන්ති. වුත්තාකාරෙන එකච්චානං අනාපාථගමනෙ සති විපස්සනා න තෙසු ධම්මෙසු නිරන්තරප්පවත්තාති ආරම්මණමරියාදා භවෙය්‍ය. වික්ඛම්භිතපච්චනීකත්තාති විපස්සනාය පටිපක්ඛධම්මානං පගෙව වික්ඛම්භිතත්තා ඉදානිපි වික්ඛම්භෙතබ්බා කිලෙසා නත්ථීති වුත්තං. “དེས་ཉོན་མོངས་པའི་མཚམས་བྱས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། སྙོམས་འཇུག་གི་ནང་དུ་འཇུག་པའི་ཆོས་བཅུ་དྲུག་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་བཅད་དེ། གལ་ཏེ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ན། ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་དེའི་ཉོན་མོངས་པའི་མཚམས་ནི་སེམས་དེས་སམ། སེམས་དང་ལྡན་པ་དེས་བྱས་པར་འགྱུར་རོ།། “དེ་དག་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དེ་དག་ལའོ།། “ཁོང་གི་”ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྟན་གྱིའོ།། “གཅིག་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ལས་གཅིག་ཀྱང་ངོ་ཞེས་ཀྱང་སྨྲའོ།། གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཁ་ཅིག་ཡུལ་དུ་མ་གྱུར་པ་ན། ལྷག་མཐོང་ནི་ཆོས་དེ་དག་ལ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་མི་འཇུག་པས་དམིགས་པའི་མཚམས་སུ་འགྱུར་རོ།། “མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་གི་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་སྔོན་ཉིད་ནས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཕྱིར། དེང་ཡང་རྣམ་པར་གནོན་པར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་དོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། ඉතොති පඨමජ්ඣානතො. අනන්තරොති උපරිමො ඣානාදිවිසෙසො. තස්ස පජානනස්සාති, ‘‘අත්ථි උත්තරි නිස්සරණ’’න්ති එවං පවත්තජානනස්ස. බහුලීකරණෙනාති පුනප්පුනං උප්පාදනෙන. “འདི་ལས་”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལས་སོ།། “དེ་མ་ཐག་པ་”ཞེས་པ་ནི་གོང་མའི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་རོ།། “དེ་ཤེས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། “གོང་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཡོད་དོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་ཤེས་པ་ལའོ།། “མང་དུ་བྱས་པས་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་བསྐྱེད་པས་སོ།། සම්පසාදනට්ඨෙනාති කිලෙසකාලුසියාපගමනෙන, තස්ස විචාරක්ඛොභවිගමෙන වා චෙතසො සම්මදෙව පාසාදිකභාවෙන. “རབ་ཏུ་དང་བའི་དོན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་རྙོག་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རམ། དཔྱོད་པའི་གཡོ་བ་དང་བྲལ་བས་སེམས་ལེགས་པར་དང་བའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། වීරියං සති උපෙක්ඛාති ආගතට්ඨානෙ පාරිසුද්ධිඋපෙක්ඛා, අදුක්ඛමසුඛාවෙදනාති එත්ථ ඣානුපෙක්ඛාති, ‘‘සුඛට්ඨානෙ වෙදනුපෙක්ඛාවා’’ති වුත්තං. සුඛට්ඨානෙති ච පඨමජ්ඣානාදීසු සුඛස්ස වුත්තට්ඨානෙ. පස්සද්ධත්තාති සමධුරචෙතයිතභාවෙන ආරම්මණෙ විසටවිත්ථතභාවතො යො සො චෙතසො ආභොගො වුත්තො. සාමඤ්ඤඵලාදීසු සතියා පාරිසුද්ධි, සා ථන අත්ථතො සතිවිනිමුත්තා නත්ථීති ආහ ‘‘පරිසුද්ධාසතියෙවා’’ති. පාරිසුද්ධිඋපෙක්ඛා, න ඣානුපෙක්ඛාදයො. “བརྩོན་འགྲུས་དང་དྲན་པ་དང་བཏང་སྙོམས་”ཞེས་བྱུང་བའི་གནས་སུ། རྣམ་པར་དག་པའི་བཏང་སྙོམས་དང་། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་ཞེས་པ་འདིར་བསམ་གཏན་གྱི་བཏང་སྙོམས་སམ། “བདེ་བའི་གནས་སུ་ཚོར་བའི་བཏང་སྙོམས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། “བདེ་བའི་གནས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་བདེ་བ་གསུངས་པའི་གནས་སུའོ།། “ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། མཉམ་ཞིང་མཐུན་པའི་སེམས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་དམིགས་པ་ལ་ཁྱབ་ཅིང་རྒྱས་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཀྱི་འཇུག་པ་གང་གསུངས་པ་དེའོ།། དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པ་ལ་དྲན་པ་རྣམ་པར་དག་པ་ནི། དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་དྲན་པ་ལས་ལོགས་སུ་མེད་པའི་ཕྱིར། “རྣམ་པར་དག་པའི་དྲན་པ་ཉིད་དོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། རྣམ་པར་དག་པའི་བཏང་སྙོམས་ཡིན་གྱི། བསམ་གཏན་གྱི་བཏང་སྙོམས་ལ་སོགས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། 95. ඊදිසෙසු ඨානෙසු සතියා න කදාචිපි ඤාණවිරහො අත්ථීති ආහ – ‘‘ඤාණෙන සම්පජානො හුත්වා’’ති. තථා හි තතියජ්ඣානෙ, ‘‘සතිමා සුඛවිහාරී’’ති එත්ථ සම්පජානොති අයමත්ථො වුත්තො එව හොති[Pg.280]. න සාවකානං අනුපදධම්මවිපස්සනා හොති සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමප්පවත්තියා දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා විනිබ්භුජිත්වා ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවතො. තෙනාහ – ‘‘කලාපවිපස්සනං දස්සෙන්තො එවමාහා’’ති. ༩༥. འདི་འདྲ་བའི་གནས་རྣམས་སུ་དྲན་པ་ཡོད་པ་ན། ནམ་ཡང་ཡེ་ཤེས་དང་བྲལ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། “ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཤེས་བཞིན་པ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་བསམ་གཏན་གསུམ་པ་ལ། “དྲན་པ་དང་ལྡན་ཞིང་བདེ་བར་གནས་སོ་”ཞེས་པ་འདིར། ཤེས་བཞིན་པ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཉིད་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་ཆོས་རེ་རེ་བཞིན་ལྷག་མཐོང་མི་འབྱུང་སྟེ། འདུ་བྱེད་ཀྱི་ལྷག་མ་ཕྲ་མོའི་འཇུག་པ་ནི་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་དང་། སོ་སོར་ཕྱེ་ནས་འཛིན་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཕུང་པོའི་ལྷག་མཐོང་བསྟན་ནས་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། 96. පඤ්ඤාය චස්සදිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති දස්සනසමකාලං ඛීයමානා ආසවා, ‘‘දිස්වා පරික්ඛීණා හොන්තී’’ති වුත්තා. සමානකාලෙපි හි එදිසො සද්දප්පයොගො දිස්සති – ༩༦. “ཤེས་རབ་ཀྱིས་མཐོང་ནས་ཟག་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། མཐོང་བ་དང་དུས་མཚུངས་སུ་ཟད་པའི་ཟག་པ་རྣམས་ལ། “མཐོང་ནས་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དུས་མཚུངས་པའི་ཚེའང་འདི་འདྲ་བའི་སྒྲའི་སྦྱོར་བ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ཏེ། ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.43-45; 2.4.60; කථා. 465, 467). “མིག་དང་གཟུགས་ལ་བརྟེན་ནས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྐྱེའོ།།”ཞེས་དང་། ‘‘නිහන්ත්වා තිමිරං සබ්බං, උග්ගතෙජො සමුග්ගතො; වෙරොචනො රස්මිමාලී, ලොකචක්ඛුපභඞ්කරො’’ති. (පට්ඨා. අනුටී. 1.25-34; විසුද්ධි. මහාටී. 2.580) ච – “རབ་རིབ་ཐམས་ཅད་བཅོམ་ནས་ནི།། གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོ་ཤར་བར་གྱུར།། འོད་ཟེར་ཕྲེང་བ་རྣམ་པར་སྣང་།། འཇིག་རྟེན་མིག་གི་སྣང་བ་བྱེད།།”ཅེས་སོ།། එවමාදීසු. හෙතුඅත්ථො වා අයං දිස්වාසද්දො අසමානකත්තුකො යථා – ‘‘ඝතං පිවිත්වා බලං හොති, සීහං දිස්වා භයං හොතී’’ති (විසුද්ධි. මහාටී. 2.802). දස්සනහෙතුකො හි ආසවානං පරික්ඛයො පරිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයෙ සති පහානාභිසමයස්ස ලබ්භනතො. යුගනද්ධං ආහරිත්වාති පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ ඣානධම්මෙ සම්මසන්තො සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති. එවං යාව නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ සම්මසන්තො සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං කත්වා යථා ථෙරො අරහත්තං පාපුණි. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අරහත්තං පත්තවාරො ඉධ ගහිතො’’ති. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. දීඝනඛසුත්තදෙසනාය (ම. නි. 2.205-206) හි ථෙරො අරහත්තං පත්තො. තදා ච අනාගාමී හුත්වා නිරොධං සමාපජ්ජතීති වචනඅවසරො නත්ථි, තස්මා වුත්තං – ‘‘අරහත්තං පත්තවාරො ඉධ ගහිතො’’ති. යදි එවං – ‘‘සබ්බසො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති ඉදං කස්මා වුත්තන්ති? ථෙරෙ විජ්ජමානෙ පණ්ඩිතගුණෙ අනවසෙසතො දස්සෙත්වා අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙතුං. නිරොධසමාපජ්ජනං පන ථෙරස්ස ආචිණ්ණසමාචිණ්ණං. තෙනාහ ‘‘නිරොධං පන…පෙ… වදන්තී’’ති. තෙන ඵලසමාපත්තිම්පි අන්තරා සමාපජ්ජතියෙවාති දස්සෙති. འདི་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའོ། །disvā ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ཏེ། བྱེད་པ་པོ་མི་མཐུན་པ་ནི་དཔེར་ན། “མར་གསར་འཐུངས་ནས་སྟོབས་སྐྱེ། སེང་གེ་མཐོང་ནས་འཇིགས་པ་སྐྱེ།” ཞེས་པ་ལྟར་རོ། །ཟག་པ་ཟད་པ་ནི་མཐོང་བའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་ཏེ། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་དང་། བསྒོམ་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཡོད་ན། སྤོང་བའི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཟུང་དུ་འབྲེལ་བར་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སྙོམས་པར་བཞུགས་ནས་ལངས་ཏེ། དེའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་བཞིན་དུ་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བར་སྒོམ་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་བར་དུ་སྙོམས་པར་བཞུགས་ནས་ལངས་ཏེ། དེ་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་བཞིན་དུ་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བར་བྱས་ནས། གནས་བརྟན་གྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ལྟར་རོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་“འདིར་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའི་ཐེངས་བཟུང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཞེས་པ་ནི་མདོ་འདི་ལའོ། །དིག་གྷ་ན་ཁའི་མདོ་བསྟན་པ་ལས་གནས་བརྟན་གྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཚེ་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ཅན་དུ་གྱུར་ནས་འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་གོ་ཞེས་བརྗོད་པའི་སྐབས་མེད་པས། དེའི་ཕྱིར་“འདིར་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའི་ཐེངས་བཟུང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། “རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་ཏེ། འདུ་ཤེས་དང་ཚོར་བ་འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་བཞུགས་ནས་གནས་སོ་”ཞེས་པ་འདི་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། གནས་བརྟན་ལ་ཡོད་པའི་མཁས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་མ་ལུས་པར་བསྟན་ནས། དགྲ་བཅོམ་པའི་རྩེ་མོས་ཆོས་བསྟན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ནི་གནས་བརྟན་གྱི་རྒྱུན་ལྡན་གྱི་གོམས་པ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“འགོག་པ་ནི་...ལྷག་མ་...གསུངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ནི་བར་སྐབས་སུ་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལའང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། වොමිස්සං [Pg.281] විවරිතුං ‘‘තත්ථස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘නිරොධං සමාපජ්ජිස්සාමී’’ති ආභොගෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං ආහරිත්වා ඨිතස්ස නිරොධසමාපත්ති සීසං නාම හොති, තස්ස ආභොගවසෙන නිරොධස්ස වාරො ආගච්ඡති. ඵලසමාපත්ති ගූළ්හො හොති, ‘‘ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිස්සාමී’’ති ආභොගස්ස අභාවතො. ඵලසමාපත්ති සීසං හොතීති එත්ථාපි වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එතෙන ආභොගපටිබද්ධමෙතෙසං ආගමනන්ති දීපිතන්ති වෙදිතබ්බං. ජම්බුදීපවාසිනො ථෙරා පනාතිආදි අට්ඨකථාරුළ්හමෙව තං වචනං. අන්තොසමාපත්තියන්ති නිරොධං සමාපන්නකාලෙ. තිසමුට්ඨානිකරූපධම්මෙති උතුකම්මාහාරවසෙන තිසමුට්ඨානිකරූපධම්මෙ. འདྲེས་པ་རྣམས་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་“དེ་ལ་དེའི་...”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་བྱའོ་”སྙམ་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་བཅས་ཏེ། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བར་བྱས་ནས་གནས་པ་ལ། འགོག་པའི་སྙོམས་འཇུག་ནི་གཙོ་བོ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འགོག་པའི་ཐེངས་ལ་བབས་སོ། །འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ནི་སྦས་པ་ཡིན་ཏེ། “འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་བྱའོ་”སྙམ་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གཙོ་བོ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་འདིར་ཡང་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིས་ནི་དེ་དག་འབྱུང་བ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་རག་ལས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསལ་བར་བྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །“འཛམ་བུའི་གླིང་ན་གནས་པའི་གནས་བརྟན་རྣམས་ནི་...”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་དེ་ནི་འགྲེལ་བཤད་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་དོ། །སྙོམས་འཇུག་གི་ནང་དུ་ཞེས་པ་ནི་འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པའི་དུས་སུའོ། །ཀུན་འབྱུང་གསུམ་གྱི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་དུས་ཟས་དང་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀུན་འབྱུང་གསུམ་གྱི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལའོ། ། 97. චිණ්ණවසිතන්ති පටිපක්ඛදූරිභාවෙන සුභාවිතවසීභාවං. නිප්ඵත්තිං පත්තොති උක්කංසපරිනිප්ඵත්තිං පත්තො. උරෙ වායාමජනිතාය ඔරසො. පභාවිතන්ති උප්පාදිතං. ධම්මෙනාති අරියමග්ගධම්මෙන. තස්ස හි අධිගමෙන අරියාය ජාතියා ජාතො නිබ්බත්තොති කත්වා, ‘‘ධම්මජො ධම්මනිම්මිතො’’ති වුච්චති. ධම්මදායස්සාති නවවිධස්ස ලොකුත්තරධම්මදායස්ස. ආදියනතොති ගණ්හනතො, සසන්තානෙ උප්පාදනතොති අත්ථො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༩༧. གོམས་པའི་དབང་འབྱོར་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རིང་དུ་བྱས་པས་ལེགས་པར་བསྒོམས་པའི་དབང་འབྱོར་པའོ། །གྲུབ་པ་ལ་བརྙེས་པ་ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་མཐར་ཕྱིན་པའི་གྲུབ་པ་བརྙེས་པའོ། །བྲང་ལས་སྐྱེས་པ་ནི་བྲང་གི་བརྩོན་འགྲུས་ལས་སྐྱེས་པའོ། །སྤྲུལ་པ་ཞེས་པ་ནི་བསྐྱེད་པའོ། །ཆོས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཆོས་ཀྱིས་སོ། །དེ་རྟོགས་པས་འཕགས་པའི་སྐྱེ་བས་སྐྱེས་ཤིང་བྱུང་བས་ན། “ཆོས་ལས་སྐྱེས་པ། ཆོས་ཀྱིས་སྤྲུལ་པ་”ཞེས་བྱའོ། །ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་ལ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་རྣམ་པ་དགུ་ལའོ། །ལེན་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི་འཛིན་པ་ལས་ཏེ། རང་གི་རྒྱུད་ལ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། අනුපදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. རྗེས་སུ་ཚིག་གི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་སྦས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 2. ඡබ්බිසොධනසුත්තවණ්ණනා ༢. རྣམ་པར་དག་པ་དྲུག་གི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། 98. ඛීණා ජාතීති අත්තනො ජාතික්ඛයං පටිජානන්තෙන අරහත්තං බ්‍යාකතං හොති අරහතො තදභාවතො. තථා වුසිතං බ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසො මෙ පරියොසිතොති පටිජානන්තෙනපි. කතං කරණීයන්ති චතූහි මග්ගෙහි චතූසු සච්චෙසු පරිඤ්ඤාදිවසෙන සොළසවිධස්සපි කිච්චස්ස අත්තනා නිට්ඨාපිතභාවං පටිජානන්තෙනපි. නාපරං ඉත්ථත්තායාති ආයතිං පුනබ්භවාභාවං, ආයතිං වා පරිඤ්ඤාදිකරණීයාභාවං පටිජානන්තෙනපීති ආහ – ‘‘එකෙනපි පදෙන අඤ්ඤා බ්‍යාකතාව හොතී’’ති. ද්වික්ඛත්තුං බද්ධං පන සුබද්ධං වියාති වුත්තං. ඉධ පන අඤ්ඤාබ්‍යාකරණං චතූහි පදෙහි ආගතං, තස්මා වත්තබ්බමෙව චෙත්ථ නත්ථීති [Pg.282] අධිප්පායො. චෙතනාය දිට්ඨවාදිතා නාම අරියවොහාරො. සභාවොති පකතිඅත්ථො හි අයං ධම්මසද්දො, ‘‘ජාතිධම්මා ජරාධම්මා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.274-275) විය තස්මා, අනුධම්මොති අරියභාවං අනුගතා පකතීති අත්ථො. පරමප්පිච්ඡතාය අරියා අත්තනො ගුණෙ අනාවිකරොන්තාපි සාසනස්ස නිය්‍යානිකභාවපවෙදනත්ථඤ්චෙව සබ්‍රහ්මචාරීනං සම්මාපටිපත්තියං උස්සාහජනනත්ථඤ්ච තාදිසානං පරිනිබ්බානසමයෙයෙව ආවිකරොන්තීති අධිප්පායෙනාහ – ‘‘පරිනිබ්බුතස්ස…පෙ… කාතබ්බො’’ති. ༩༨. “སྐྱེ་བ་ཟད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་སྐྱེ་བ་ཟད་པར་ཁས་ལེན་པས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ལུང་བསྟན་པ་ཡིན་ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་“ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་བསྟེན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་ལམ་གྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་གནས་པ་མཐར་ཕྱིན་ཏོ་ཞེས་ཁས་ལེན་པས་ཀྱང་ངོ་། །“བྱ་བ་བྱས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་བཞིས་བདེན་པ་བཞི་ལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བྱ་བ་བཅུ་དྲུག་པོ་ཐམས་ཅད་རང་གིས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་པའི་དངོས་པོ་ཁས་ལེན་པས་ཀྱང་ངོ་། །“འདི་ལས་གཞན་མེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་མར་ཡང་སྲིད་མེད་པ་ཉིད་དམ། ཕྱི་མར་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་མེད་པ་ཉིད་ཁས་ལེན་པས་ཀྱང་ངོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “ཚིག་གཅིག་གིས་ཀྱང་ཀུན་ཤེས་པ་ལུང་བསྟན་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་སོ། །ལན་གཉིས་བཅིངས་པ་ནི་ལེགས་པར་བཅིངས་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ནི་ཀུན་ཤེས་པ་ལུང་བསྟན་པ་ཚིག་བཞིས་འབྱུང་བས། དེའི་ཕྱིར་འདིར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་མེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ། །སེམས་པས་མཐོང་བ་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཕགས་པའི་ཐ་སྙད་དོ། །རང་བཞིན་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་འདི་རང་བཞིན་གྱི་དོན་ཡིན་ཏེ། “སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན། རྒ་བའི་ཆོས་ཅན་”ལ་སོགས་པ་ལྟར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་”ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་དངོས་པོའི་རྗེས་སུ་སོང་བའི་རང་བཞིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདོད་པ་ཤིན་ཏུ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་ཡོན་ཏན་རྣམས་མི་གསལ་བར་བྱེད་ནའང་། བསྟན་པ་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དངོས་པོ་བསྒྲག་པའི་ཕྱིར་དང་། ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟ་བུ་རྣམས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དུས་ཉིད་དུ་གསལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དགོངས་པས་“ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་...ལྷག་མ་...བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། 99. දුබ්බලන්ති ඵෙග්ගු විය සුභෙජ්ජනීයං බලවිරහිතං, අසාරන්ති අත්ථො. විරාගුතන්ති පලුජ්ජනසභාවං. විගච්ඡනසභාවන්ති විනාසගමනසභාවං. අනිච්චදුක්ඛවිපරිණාමත්තා අස්සාසලෙසස්සපි අභාවතො අස්සාසවිරහිතං. ආරම්මණකරණවසෙන සමන්නාගමනවසෙන ච යථාරහං උපෙන්ති උපගච්ඡන්තීති උපයා, ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’ති උපාදියන්ති දළ්හග්ගාහං ගණ්හන්තීති උපාදානා. අධිතිට්ඨති චෙතසො අභිනන්දනභූතාති චෙතසො අධිට්ඨානං. තාහීති තණ්හාදිට්ඨීහි. තන්ති චිත්තං. අභිනිවිසතීති අභිරතිවසෙන නිවිසති, අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – සක්කායධම්මෙසු චිත්තං අභිනිවිසති ‘‘එතං මමං, එසො මෙ අත්තා’’ති අජ්ඣොසාය තිට්ඨති එතාහි අභිනිවෙසාහි, තථා සක්කායධම්මෙසු චිත්තං අනුසෙති එතාහීති අනුසයා, තණ්හාදිට්ඨියො. යදග්ගෙන හි තෙභූමකධම්මෙසු රාගාදයො අනුසෙන්ති, තදග්ගෙන තංසහගතධම්මා තත්ථ අනුසෙන්තීති පරියායෙන, ‘‘තං අනුසෙතී’’ති වුත්තං. ඛයා විරාගාති හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනන්ති ‘‘ඛයෙන විරාගෙනා’’ති හෙතුම්හි කරණවසෙන අත්ථො වුත්තො. විරාගෙනාති ච ඉතිසද්දො ආදි අත්ථො. තෙන ‘‘නිරොධෙනා’’ති එවමාදිකං ගහිතං හොති. අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානෙව උපයාදීනං සමුච්ඡෙදස්සෙව බොධනතො. ༩༩. ཉམ་ཆུང་བ་ཞེས་པ་ནི་སྙིང་པོ་མེད་པའི་ཤིང་བཞིན་དུ་བཤིག་སླ་བ་སྟོབས་དང་བྲལ་བ། སྙིང་པོ་མེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན་ཞེས་པ་ནི་ཞིག་པའི་རང་བཞིན་ནོ། །འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པར་འགྲོ་བའི་རང་བཞིན་ནོ། །མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ། འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན་ཉིད་ཀྱིས་དབུགས་དབྱུང་བའི་ཆ་ཤས་ཙམ་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་དབུགས་དབྱུང་བ་དང་བྲལ་བའོ། །དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དང་། ལྡན་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཅི་རིགས་པར་ཉེ་བར་འགྲོ་བས་ན་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་རྣམས་སོ། །“འདི་ནི་བདག་གིའོ། འདི་ནི་བདག་གོ།” ཞེས་ཉེ་བར་ལེན་ཅིང་དམ་པོར་འཛིན་པས་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་སོ། །སེམས་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱེད་པས་གནས་པས་ན་སེམས་ཀྱི་གནས་སོ། །དེ་དག་གིས་ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །དེ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལའོ། །མངོན་པར་ཞེན་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་གནས་པ་སྟེ། འདིར་དོན་ནི། འཇིག་ཚོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་སེམས་མངོན་པར་ཞེན་ཏེ། “འདི་ནི་བདག་གིའོ། འདི་ནི་བདག་གོ།” ཞེས་ལྷག་པར་ཆགས་ནས་གནས་པར་བྱེད་པའི་མངོན་པར་ཞེན་པ་འདི་དག་གིས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་འཇིག་ཚོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་སེམས་བག་ལ་ཉལ་བར་བྱེད་པའི་བག་ལ་ཉལ་བ་འདི་དག་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་རྣམས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་ས་གསུམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་བག་ལ་ཉལ་བ་དེའི་ཕྱིར། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་དེ་ལ་བག་ལ་ཉལ་ལོ་ཞེས་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་“དེ་ལ་བག་ལ་ཉལ་ལོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཟད་པ་དང་བྲལ་བས་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་ལ་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་སྒྲ་སྟེ། “ཟད་པ་དང་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བས་”ཞེས་རྒྱུ་ལ་བྱེད་པའི་སྒྲའི་དབང་གིས་དོན་གསུངས་སོ། །འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བས་ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་“ཞེས་པ་”ནི་སོགས་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ནི་“འགོག་པས་”ལ་སོགས་པ་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ། །ཕན་ཚུན་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་ཉིད་དོ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པ་ཉིད་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། 100. පතිට්ඨාති එත්ථ සෙසභූතත්තයං උපාදාරූපඤ්චාති පතිට්ඨානා, නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතුචාති පතිට්ඨානධාතු. න්හානීයචුණ්ණං බාහිරඋදකං විය සෙසභූතත්තයං ආබන්ධතීති ආබන්ධනං. පචනීයභත්තං බාහිරතෙජො විය සෙසභූතත්තයං පරිපාචෙතීති පරිපාචනං. බාහිරවාතො විය සෙසභූතත්තයං විත්ථම්භෙතීති විත්ථම්භනං. ධාතුසද්දත්ථො වුත්තොයෙව. අසම්ඵුට්ඨධාතූති [Pg.283] අසම්ඵුසිතභාවො තෙසං විපරිමට්ඨතාභාවතො. විජානනං ආරම්මණූපලද්ධි. අහං අත්තාති අහං, ‘‘රූපධම්මො මෙ අත්තා’’ති අත්තකොට්ඨාසෙන අත්තභාවෙන න උපගමිං න ගණ්හිං. නිස්සිතනිස්සිතාපි නිස්සිතා එව නාමාති ආහ ‘‘පථවීධාතුනිස්සිතාවා’’ති. අත්තනා වා පන තන්නිස්සිතාති ‘‘එකෙන පරියායෙනා’’ති. උපාදාරුපම්පි කාමං නිස්සිතම්පි හොති. තථාපි තං නිස්සිතං හොතියෙවාති තං න උද්ධටං. පරිච්ඡෙදකරත්තා පරිච්ඡෙදාකාසස්ස ‘‘අවිනිබ්භොගවසෙනා’’ති වුත්තං. තෙන ච තථා පරිච්ඡින්නත්තා සබ්බම්පි භූතුපාදාරූපං ආකාසධාතුනිස්සිතං නාම. තං නිස්සාය පවත්තියා උපාදාරූපං විය භූතරූපානි, අරූපක්ඛන්ධා විය ච වත්ථුරූපානි, ‘‘තංනිස්සිතරූපවත්ථුකා අරූපක්ඛන්ධා’’ති වුත්තනයෙන ආකාසධාතුනිස්සිතචක්ඛාදිරූපධම්මවත්ථුකා වෙදනාදයො අරූපක්ඛන්ධා ආකාසධාතුනිස්සිතා නාමාති ඉමමත්ථං තථා-සද්දෙන උපසංහරති. ඉධාපීති ආකාසධාතුනිස්සිතපදෙපි, න පථවීධාතුනිස්සිතපදාදීසු එව. රූපාරූපන්ති සබ්බම්පි රූපාරූපං ගහිතමෙව හොති, අග්ගහිතං නත්ථි. සහජාතා…පෙ… නිස්සිතන්ති ඉදං නිප්පරියායසිද්ධං නිස්සයත්තං ගහෙත්වා වුත්තං. හෙට්ඨා වුත්තනයෙන පරියායසිද්ධෙ නිස්සයත්තෙ ගය්හමානෙ – ‘‘පච්ඡාජාතපච්චයොති පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.11) වචනතො සබ්බං චතුසමුට්ඨානිකරූපං, ‘‘විඤ්ඤාණධාතුනිස්සිත’’න්ති වත්තබ්බං. තථා අනන්තරවිඤ්ඤාණධාතුපච්චයා පවත්තනතො, ‘‘විඤ්ඤාණධාතුනිස්සිත’’න්ති වත්තබ්බං. ༡༠༠. གནས་ཞེས་པ་འདིར་ལྷག་མའི་འབྱུང་བ་གསུམ་དང་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་ནི་གནས་པ་སྟེ། སྲོག་མེད་པའི་དོན་གྱིས་ཁམས་ཀྱང་ཡིན་པས་གནས་པའི་ཁམས་སོ། །ཁྲུས་ཕྱེ་ལ་ཕྱིའི་ཆུ་བཞིན་དུ་ལྷག་མའི་འབྱུང་བ་གསུམ་སྡུད་པར་བྱེད་པས་ན་སྡུད་པའོ། །བཙོ་བའི་འབྲས་ལ་ཕྱིའི་མེ་བཞིན་དུ་ལྷག་མའི་འབྱུང་བ་གསུམ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པས་ན་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའོ། །ཕྱིའི་རླུང་བཞིན་དུ་ལྷག་མའི་འབྱུང་བ་གསum་འདེགས་པར་བྱེད་པས་ན་འདེགས་པའོ། །ཁམས་ཀྱི་སྒྲའི་དོན་ནི་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །མ་རེག་པའི་ཁམས་ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་ལ་ཡོངས་སུ་ཕྱིས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་མ་རེག་པའི་དངོས་པོའོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་དམིགས་པ་རྙེད་པའོ། །བདག་དང་བདག་གི་ཞེས་པ་ནི། “གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ནི་བདག་གི་བདག་གོ་”ཞེས་བདག་གི་ཆ་ཤས་སུ་བདག་གི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་མ་སོང་ཞིང་མ་བཟུང་ངོ་། །བརྟེན་པ་ལ་བརྟེན་པའང་བརྟེན་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བའི་ཕྱིར་“ས་ཁམས་ལ་བརྟེན་པ་ཉིད་དམ།”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་རང་ཉིད་དེ་ལ་བརྟེན་པ་ནི་“རྣམ་གྲངས་གཅིག་གིས་”ཞེས་པའོ། །རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་ཀྱང་འདོད་ཆགས་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟ་ནའང་དེ་བརྟེན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས་དེ་མ་ཕྱུང་ངོ་། །ཡོངས་སུ་གཅོད་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའི་ནམ་མཁའ་ལ་“རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བའི་དབང་གིས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ན་དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་བཅད་པའི་ཕྱིར་འབྱུང་བ་དང་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ནམ་མཁའི་ཁམས་ལ་བརྟེན་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་བཞིན་དུ་འབྱུང་བའི་གཟུགས་རྣམས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་བཞིན་དུ་གཞིའི་གཟུགས་རྣམས་ཏེ། “དེ་ལ་བརྟེན་པའི་གཟུགས་ཀྱི་གཞི་ཅན་གྱི་གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་”ཞེས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ནམ་མཁའི་ཁམས་ལ་བརྟེན་པའི་མིག་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་གཞི་ཅན་གྱི་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ནམ་མཁའི་ཁམས་ལ་བརྟེན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་“དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ཉེ་བར་སྡུད་དོ། །འདིར་ཡང་ཞེས་པ་ནི་ནམ་མཁའི་ཁམས་ལ་བརྟེན་པའི་ཚིག་ལའང་སྟེ། ས་ཁམས་ལ་བརྟེན་པའི་ཚིག་ལ་སོགས་པ་ཁོ་ན་ལ་མ་ཡིན་ནོ། །གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པ་ཐམས་ཅད་བཟུང་བ་ཉིད་དེ། མ་བཟུང་བ་མེད་དོ། །ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་...ལྷག་མ་...བརྟེན་པ་ཞེས་པ་འདི་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་གྲུབ་པའི་རྟེན་ཉིད་བཟུང་ནས་གསུངས་སོ། །འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གྲུབ་པའི་རྟེན་ཉིད་འཛིན་པ་ན། “ཕྱིས་སྐྱེས་པའི་རྐྱེན་ནི་ཕྱིས་སྐྱེས་པའི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཆོས་རྣམས་སྔོན་སྐྱེས་པའི་ལུས་འདི་ལ་ཕྱིས་སྐྱེས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཕྱིར་ཀུན་འབྱུང་བཞིའི་གཟུགས་ཐམས་ཅད་“རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ལ་བརྟེན་པ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་མཚམས་མེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་“རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ལ་བརྟེན་པ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། 101. රුප්පති වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති රූපන්ති අයමත්ථො චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථගතෙ රූපායතනෙ නිප්පරියායතො ලබ්භති, න ආපාථමනාගතෙ. චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බභාවො පන ආපාථමනාගතෙපි තස්මිං ලබ්භතෙව තංසභාවානතිවත්ථනතො. රූපායතනං ද්විධා විභජිත්වා. ථෙරො පන ආපාථං අනාගතස්සාපි රූපායතනස්ස රූපභාවං න සක්කා පටික්ඛිපිතුන්ති ද්විධාකරණං නානුජානන්තො ඡන්නොවාදං නිදස්සෙති, ‘‘උපරි ඡන්නොවාදෙ කින්ති කරිස්සථා’’ති. තත්ථ හි ‘‘චක්ඛුං, ආවුසො ඡන්න, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බෙ ධම්මෙ’’ති (ම. නි. 3.391) ආගතං, න චෙත්ථ චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථං ආගතමෙව රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බපදෙන ගහිතං, න ආපාථං අනාගතන්ති සක්කා විඤ්ඤාතුං [Pg.284] අවිසෙසෙනෙව රූපායතනෙන තණ්හාමානදිට්ඨිගාහාභාවස්ස ජොතිතත්තා. තෙනාහ ‘‘න යිදං ලබ්භතී’’ති. රූපමෙවාති රූපායතනමෙව. යදි එවං ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසූ’’ති පදං කථං නෙතබ්බන්ති ආහ – ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා පනා’’තිආදි. චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන සද්ධිං විඤ්ඤාතබ්බෙසූති යෙන මනොවිඤ්ඤාණෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණං අනිච්චන්තිආදිනා චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන සද්ධිං තෙන විඤ්ඤාතබ්බෙසු තංසම්පයුත්තධම්මෙසූති අත්ථො. තණ්හාඡන්දොති තස්සනසභාවො ඡන්දො, න කත්තුකම්‍යතා ඡන්දොයෙවාති තණ්හාඡන්දො. රජ්ජනවසෙනාති වත්ථං විය රඞ්ගජාතං චිත්තස්ස අනුරඤ්ජනවසෙන. අභිනන්දනවසෙනාති ආරම්මණෙ අභිරමිත්වා නන්දනවසෙන. සප්පීතිකතණ්හා හි නන්දීති වුච්චති. තණ්හායනවසෙන තණ්හා. ༡༠༡. གཟུགས་སུ་རུང་བས་ན་གཟུགས་ཞེས་བྱ་སྟེ། ཁ་དོག་གི་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིང་སྙིང་ལ་ཞུགས་པའི་རང་བཞིན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དོན་འདི་ནི་མིག་གི་སྒོར་སྣང་བའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ཐོབ་ཀྱི། སྣང་བའི་ཡུལ་དུ་མ་གྱུར་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ནི་སྣང་བའི་ཡུལ་དུ་མ་གྱུར་པ་དེ་ལའང་ཐོབ་པ་ཉིད་དེ། དེའི་རང་བཞིན་ལས་མ་འདས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་གཉིས་སུ་བགོས་ནས། གནས་བརྟན་གྱིས་ནི་སྣང་བའི་ཡུལ་དུ་མ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱི་དངོས་པོའང་དགག་པར་མི་ནུས་པས་གཉིས་སུ་བྱེད་པ་ལ་མ་གནང་བར། འཆར་ཀའི་གདམས་ངག་བསྟན་ཏེ། 'གོང་དུ་འཆར་ཀའི་གདམས་ངག་ལ་ཇི་ལྟར་བྱ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ནི་ 'ཚེ་དང་ལྡན་པ་འཆར་ཀ མིག་དང་། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་' ཞེས་འབྱུང་ལ། འདིར་མིག་གི་སྒོར་སྣང་བའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཁོ་ན་ 'མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཤེས་པར་བྱ་བ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་བཟུང་གི། སྣང་བའི་ཡུལ་དུ་མ་གྱུར་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཤེས་པར་མི་ནུས་ཏེ། བྱེ་བྲག་མེད་པར་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སྲེད་པ་དང་ང་རྒྱལ་དང་ལྟ་བས་འཛིན་པ་མེད་པ་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'འདི་ནི་མི་ཐོབ་བོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'གཟུགས་ཁོ་ན་' ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཁོ་ནའོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། 'མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་' ཞེས་པའི་ཚིག་ཇི་ལྟར་དྲང་ཞེ་ན། 'མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་ནི་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཤེས་པར་བྱ་བ་རྣམས་ལ་' ཞེས་པ་ནི། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གང་གིས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་མི་རྟག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་དེས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'སྲེད་པའི་འདུན་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་རང་བཞིན་གྱི་འདུན་པ་སཏེ། བྱེད་པར་འདོད་པའི་འདུན་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པས་ན་སྲེད་པའི་འདུན་པའོ། །'ཆགས་པའི་དབང་གིས་' ཞེས་པ་ནི་གོས་ལ་ཚོན་གྱིས་བསྒྱུར་བ་བཞིན་དུ་སེམས་རྗེས་སུ་ཆགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སོ། །'མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་' ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་ལ་མངོན་པར་རྩེ་ཞིང་དགའ་བའི་དབང་གིས་སོ། །དགའ་བ་དང་བཅས་པའི་སྲེད་པ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བ་ཞེས་བྱའོ། །སྲེད་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སྲེད་པའོ། ། 102. අහඞ්කාරොති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා (ධ. ස. 1121, 1239; විභ. 832, 866; සං. නි. 4.108; මහානි. 21, 178) අහංකරණං. යෙන හි මමං කරොති, එතං මමඞ්කාරො. ස්වෙවාති ‘‘අහඞ්කාරො’’ති වුත්තමානො. එවං චතුත්ථජ්ඣානෙ නිද්දිට්ඨෙ සබ්බාසු ලොකියාභිඤ්ඤාසු වුච්චමානාසු හෙට්ඨා විජ්ජාද්වයං වත්තබ්බන්ති අධිප්පායෙන, ‘‘පුබ්බෙනිවාසං දිබ්බචක්ඛුඤ්ච අවත්වා කස්මා වුත්ත’’න්ති ආහ? ඉතරො ඉධ සබ්බවාරෙසුපි ලොකුත්තරධම්මපුච්ඡා අධිකතා තස්මා ‘‘සො එවං සමාහිතෙ’’තිආදිනා තතියා විජ්ජා කථිතාති දස්සෙන්තො, ‘‘භික්ඛූ ලොකියධම්මං න පුච්ඡන්තී’’තිආදිමාහ. එකවිස්සජ්ජිතසුත්තං නාමෙතං තතියවිජ්ජාය එව ආගතත්තා. අරියධම්මවසෙනපිස්ස සමඤ්ඤා අත්ථෙවාති දස්සෙන්තො, ‘‘ඡබ්බිසොධනන්තිපිස්ස නාම’’න්ති වත්වා තෙසු ධම්මෙසු භෙදං දස්සෙතුං, ‘‘එත්ථ හී’’තිආදි වුත්තං. විසුද්ධාති තස්සා චොදනාය සොධනවසෙන විසොධිතා. එකමෙව කත්වාති එකවාරවසෙනෙව පාළියං එකජ්ඣං ආගතත්තා එකමෙව කොට්ඨාසං කත්වා. යදි එවං කථං වා ඡබ්බිසොධනතාති ආහ – ‘‘චතූහි ආහාරෙහි සද්ධි’’න්ති කථං පනෙත්ථ චත්තාරො ආහාරා ගහෙතබ්බාති? කෙචි තාව ආහු – ‘‘සාධූති භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා උත්තරි පඤ්හො පුච්ඡිතබ්බො’’ති හෙට්ඨා ආගතෙන නයෙන ආහාරවාරො ආහරිත්වා වත්තබ්බොති. ‘‘බහිද්ධා සබ්බනිමිත්තෙසූ’’ති එත්ථ ආහාරානම්පි සඞ්ගහිතත්තා ආහාරා අත්ථතො ආගතා එවාති අඤ්ඤෙ. අපරෙ පන රූපක්ඛන්ධග්ගහණෙන කබළීකාරො ආහාරො[Pg.285], සඞ්ඛාරක්ඛන්ධග්ගහණෙන ඵස්සාහාරො, මනොසඤ්චෙතනාහාරග්ගහණෙන විඤ්ඤාණාහාරො සරූපතොපි ගහිතොති වදන්ති. ༡༠༢. 'ངར་འཛིན་པ་' ཞེས་པ་ནི་ 'ང་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ང་རུ་བྱེད་པའོ། །གང་གིས་བདག་གིར་བྱེད་པ་དེ་ནི་ 'བདག་གིར་འཛིན་པ་' ཡིན་ནོ། །'དེ་ཉིད་' ཞེས་པ་ནི་ 'ངར་འཛིན་པ་' ཞེས་གསུངས་པ་དེའོ། །དེ་ལྟར་བསམ་གཏན་བཞི་པ་བསྟན་པ་ན། འཇིག་རྟེན་པའི་མངོན་ཤེས་ཐམས་ཅད་བརྗོད་པའི་སྐབས་སུ། འོག་གི་རིག་པ་གཉིས་བརྗོད་པར་བྱའོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། 'སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་ལྷའི་མིག་མ་གསུངས་པར་ཅིའི་ཕྱིར་འདི་གསུངས་སམ་' ཞེས་དྲིས་སོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་ནི་འདིར་ཐེངས་ཐམས་ཅད་དུའང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དྲི་བ་གཙོ་བོར་གྱུར་པས། དེའི་ཕྱིར་ 'དེ་ལྟར་མཉམ་པར་བཞག་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རིག་པ་གསུམ་པ་གསུངས་པར་སྟོན་ཅིང་། 'དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་མི་འདྲིའོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'ལན་གཅིག་བཏབ་པའི་མདོ་' ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་རིག་པ་གསུམ་པ་ཁོ་ན་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །འཕགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་དེའི་མིང་ཡོད་པར་སྟོན་ཅིང་། 'རྣམ་པར་དག་པ་དྲུག་ཅེས་ཀྱང་དེའི་མིང་ཡིན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་ནས། ཆོས་དེ་དག་གི་དབྱེ་བ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'འདི་ལ་ནི་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'རྣམ་པར་དག་པ་' ཞེས་པ་ནི་རྒོལ་བ་དེ་རྣམ་པར་སྦྱོང་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་དག་པའོ། །'གཅིག་ཁོ་ནར་བྱས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་ལན་གཅིག་གི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་ལུང་གི་ནང་དུ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འབྱུང་བས་ཚན་པ་གཅིག་ཁོ་ནར་བྱས་ནས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། ཇི་ལྟར་རྣམ་པར་དག་པ་དྲུག་ཏུ་འགྱurཞེ་ན། 'ཟས་བཞི་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཟས་བཞི་པོ་དག་ཇི་ལྟར་བཟུང་བར་བྱ་ཞེ་ན། ཁ་ཅིག་ནི་ 'ལེགས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་རྗེས་སུ་ཡི་རང་ནས་གོང་དུ་དྲི་བ་དྲི་བར་བྱའོ་' ཞེས་འོག་ནས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཟས་ཀྱི་ཚན་པ་བླངས་ཏེ་བརྗོད་པར་བྱའོ་ཞེས་ཟེར། གཞན་དག་ནི་ 'ཕྱི་རོལ་གྱི་མཚན་མ་ཐམས་ཅད་ལ་' ཞེས་པ་འདིར་ཟས་རྣམས་ཀྱང་འདུས་པའི་ཕྱིར། ཟས་རྣམས་ནི་དོན་གྱིས་ཐོབ་པ་ཁོ་ནའོ་ཞེས་ཟེར། ཡང་གཞན་དག་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་བཟུང་བས་ཁམ་གྱི་ཟས་དང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་བཟུང་བས་རེག་པའི་ཟས་དང་། ཡིད་ལ་སེམས་པའི་ཟས་བཟུང་བས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཟས་རྣམས་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཟེར། ‘‘ඡබ්බිසොධන’’න්ති ඉමස්ස සුත්තස්ස සමඤ්ඤාය අන්වත්ථතං දස්සෙත්වා ආයතිම්පි තාදිසෙන බ්‍යාකරණෙන භික්ඛූනං පටිපත්තිම්පි දස්සනත්ථං, ‘‘ඉමෙ පනා’’තිආදි ආරද්ධං. විනයනිද්දෙසපරියායෙනාති විනයනිද්දෙසෙ ආගතෙන කාරණෙන. විනයෙ වා ආගතනිද්දෙසානුක්කමෙන. 'རྣམ་པར་དག་པ་དྲུག་' ཅེས་བྱ་བའི་མདོ་འདིའི་མིང་གི་དོན་མཐུན་པ་ཉིད་བསྟན་ནས། མ་འོངས་པའི་དུས་སུའང་དེ་ལྟ་བུའི་ལུང་བསྟན་པས་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་སྒྲུབ་པའང་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'འདི་དག་ནི་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བརྩམས་སོ། །'འདུལ་བ་བསྟན་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་' ཞེས་པ་ནི་འདུལ་བ་བསྟན་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ། །ཡང་ན་འདུལ་བ་ལས་བྱུང་བའི་བསྟན་པའི་གོ་རིམ་གྱིས་སོ། ། අධිගන්තබ්බතො අධිගමො, ඣානාදිඅධිගමපුච්ඡා. තෙනාහ – ‘‘ඣානවිමොක්ඛාදීසූ’’තිආදි. උපායපුච්ඡාති අධිගමොපායපුච්ඡා. කින්තීති කෙන පකාරෙන විධිනාති අත්ථො. ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ན་རྟོགས་པ་སྟེ། བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་རྟོགས་པའི་དྲི་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'བསམ་གཏན་དང་རྣམ་པར་ཐར་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'ཐབས་ཀྱི་དྲི་བ་' ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པའི་ཐབས་ཀྱི་དྲི་བའོ། །'ཇི་ལྟར་' ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གང་གིས་སམ་ཆོ་ག་གང་གིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභීති ඉදං පන පුබ්බෙ ‘‘කිං තෙ අධිගත’’න්ති අනිද්ධාරිතභෙදා ඣානාදිවිසෙසා පුච්ඡිතාති ඉදානි තෙසං නිද්ධාරෙත්වා පුච්ඡනාකාරදස්සනං. තස්මාති යස්මා යථාවුත්තෙහි ආකාරෙහි අධිගමබ්‍යාකරණං සොධෙතබ්බං, තස්මා. එත්තාවතාවාති එත්තකෙන බ්‍යාකරණමත්තෙනෙව න සක්කාරො කාතබ්බො. බ්‍යාකරණඤ්හි එකච්චස්ස අයාථාවතොපි හොති, යථා නාම ජාතරූපපතිරූපං ජාතරූපං විය ඛායතීති ජාතරූපං නිඝංසනතාපනඡෙදනෙහි සොධෙතබ්බං එවමෙවං ඉමෙසු ඉදානෙව වුත්තෙසු ඡසු ඨානෙසු පක්ඛිපිත්වා සොධනත්ථං වත්තබ්බො විමොක්ඛාදීසූති ආදි-සද්දෙන සමාධි-සමාපත්ති-ඤාණදස්සන-මග්ගභාවනා-ඵලසච්ඡිකිරියා සඞ්ගණ්හාති. 'ཁྱོད་ཆོས་གང་དག་ཐོབ་པ་ཡིན་ནམ་' ཞེས་པ་འདི་ནི། སྔོན་ 'ཁྱོད་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་རྟོགས་' ཞེས་དབྱེ་བ་མ་ཕྱེ་བར་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་རྣམས་དྲིས་པ་ལ། ད་ལྟ་དེ་དག་གི་དབྱེ་བ་ཕྱེ་ནས་འདྲི་བའི་རྣམ་པ་སྟོན་པའོ། །'དེའི་ཕྱིར་' ཞེས་པ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པ་དག་གིས་རྟོགས་པའི་ལུང་བསྟན་པ་ཉིད་སྦྱང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །'འདི་ཙམ་གྱིས་' ཞེས་པ་ནི་ལུང་བསྟན་པ་ཙམ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་བཀུར་སྟི་བྱ་བར་མི་ནུས་སོ། །ལུང་བསྟན་པ་ནི་ཁ་ཅིག་ལ་མ་ཡིན་པ་བཞིན་དུའང་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན་གསེར་ལྟར་སྣང་བ་ནི་གསེར་བཞིན་དུ་སྣང་ཡང་། གསེར་ནི་བརྡར་བ་དང་། བསྲེག་པ་དང་། བཅད་པས་སྦྱང་བར་བྱ་བ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་ད་ལྟ་ཉིད་དུ་བཤད་པའི་གནས་དྲུག་པོ་འདི་དག་ཏུ་བཅུག་ནས་སྦྱང་བའི་ཕྱིར། 'རྣམ་པར་ཐར་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་' ཞེས་གསུངས་ལ། 'ལ་སོགས་པ་' ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་དང་། ལམ་བསྒོམ་པ་དང་། འབྲས་བུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། ། පාකටො හොති අධිගතවිසෙසස්ස සතිසම්මොසාභාවතො. සෙසපුච්ඡාසුපි ‘‘පාකටො හොතී’’ති පදෙ එසෙව නයො. උග්ගහපරිපුච්ඡාකුසලාති සජ්ඣායමග්ගසංවණ්ණනාසු නිපුණා. යාය පටිපදාය යස්ස අරියමග්ගො ආගච්ඡති, සා පුබ්බභාගපටිපත්ති ආගමනපටිපදා. සොධෙතබ්බාති සුද්ධා උදාහු අසුද්ධාති විචාරණවසෙන සොධෙතබ්බා. න සුජ්ඣතීති තත්ථ තත්ථ පමාදපටිපත්තිභාවතො. අපනෙතබ්බො අත්තනො පටිඤ්ඤාය. ‘‘සුජ්ඣතී’’ති වත්වා සුජ්ඣනාකාරං දස්සෙතුං, ‘‘දීඝරත්ත’’න්තිආදි වුත්තං. පඤ්ඤායතීති එත්ථ ‘‘යදී’’ති පදං ආනෙත්වා යදි සො භික්ඛු තාය පටිපදාය යදි පඤ්ඤායතීති සම්බන්ධො. ඛීණාසවපටිපත්තිසදිසා පටිපදා හොති දීඝරත්තං වික්ඛම්භිතකිලෙසත්තා. རྟོགས་པའི་ཁྱད་པར་ལ་དྲན་པ་ཉམས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ 'གསལ་བར་འགྱུར་རོ།' །དྲི་བ་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ 'གསལ་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་ལ་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །'འཛིན་པ་དང་ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་ལ་མཁས་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཁ་ཏོན་གྱི་ལམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལ་མཁས་པའོ། །ལམ་གང་གིས་གང་ཟག་གང་ལ་འཕགས་པའི་ལམ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ནི་སྔོན་གྱི་ཆའི་སྒྲུབ་པ་སཏེ་འོང་བའི་སྒྲུབ་པའོ། །'སྦྱང་བར་བྱ་བ་' ཞེས་པ་ནི་དག་གམ་མ་དག་ཅེས་བརྟག་པའི་སྒོ་ནས་སྦྱང་བར་བྱ་བའོ། །'མི་དག་གོ་' ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་དེ་ལ་བག་མེད་པའི་སྒྲུབ་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། །རང་གི་དམ་བཅའ་ལས་བསལ་བར་བྱའོ། །'དག་གོ་' ཞེས་གསུངས་ནས་དག་པའི་རྣམ་པ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'ཡུན་རིང་པོར་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'ཤེས་སོ་' ཞེས་པ་འདིར་ 'གལ་ཏེ་' ཞེས་པའི་ཚིག་བཀུག་ནས། གལ་ཏེ་དགེ་སློང་དེ་སྒྲུབ་པ་དེས་གལ་ཏེ་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །ཟག་པ་ཟད་པའི་སྒྲུབ་པ་དང་མཚུངས་པའི་སྒྲུབ་པ་ནི་ཡུན་རིང་པོར་ཉོན་མོངས་པ་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། නදියා [Pg.286] සමුද්දං පක්ඛන්දනට්ඨානං නදීමුඛද්වාරං. මද්දමානොති බදරසාළවං සරසං පත්තෙ පක්ඛිත්තො හුත්වා මද්දමානො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ཆུ་བོ་རྒྱ་མཚོར་འབབ་པའི་གནས་ནི་ཆུ་བོའི་འབབ་སྒོའོ། །'བཅོམ་པ་' ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཤུག་གི་ཕྱེ་མ་རློན་པ་ལྷུང་བཟེད་དུ་བཅུག་ནས་བཅོམ་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། ඡබ්බිසොධනසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. རྣམ་པར་དག་པ་དྲུག་གི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 3. සප්පුරිසධම්මසුත්තවණ්ණනා ༣. སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་མདོའི་བཤད་པ། 105. සප්පුරිසධම්මන්ති සප්පුරිසභාවකරං ධම්මං. සො පන යස්මා සප්පුරිසානං පවෙණිකො ධම්මො හොති. තස්මා ආහ – ‘‘සප්පුරිසානං ධම්ම’’න්ති, එස නයො අසප්පුරිසධම්මන්ති එත්ථාපි. එවං පධානං අනුට්ඨාතබ්බඤ්ච සප්පුරිසධම්මං ආදිං කත්වා මාතිකං ඨපෙත්වා අයථානුපුබ්බියා නිද්දිසන්තො ‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, අසප්පුරිසධම්මො’’තිආදිමාහ. තථා පන නිද්දිසන්තො උදාහරණපුබ්බකං හෙතුං දස්සෙතුං, ‘‘යථා නාමා’’තිආදි වුත්තං. තෙන ඉච්ඡිතබ්බපරිච්චාගපුබ්බකං ගහෙතබ්බග්ගහණං නාම ඤායපටිපත්ති, තස්මා සප්පුරිසධම්මා සම්පාදෙතබ්බාති දීපෙන්තො සත්ථා අයථානුපුබ්බියා නිද්ධාරීයතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති. තථා අඤ්ඤත්ථාපි ‘‘අසෙවනා ච බාලානං, පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා’’ති. එතදෙව හි කුලද්වයං ‘‘උච්චකුල’’න්ති වුච්චති නිප්පරියායතො. තථාහි අන්තිමභවිකා බොධිසත්තා තත්ථෙව පටිසන්ධිං ගණ්හන්ති. සොති සාමීචිප්පටිපන්නො භික්ඛු. අන්තරං කරිත්වාති තං කාරණං කත්වා. පටිපදා හි විඤ්ඤූනං පූජාය කාරණං, න උච්චකුලීනතා. මහාකුලාති විපුලකුලා උපාදිතොදිතකුලසම්පවත්තිකාති අත්ථො. ༡༠༥. 'སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་དངོས་པོ་བྱེད་པའི་ཆོས་སོ། །དེ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུད་ཀྱི་ཆོས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ 'སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་' ཞེས་གསུངས་ལ། ཚུལ་འདི་ནི་ 'སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་' ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ངོ་། །དེ་ལྟར་གཙོ་བོ་དང་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་ཐོག་མར་བྱས་ནས་མ་དྲངས་པ་བཞག་སཏེ། གོ་རིམ་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་སྟོན་ཅིང་ 'དགེ་སློང་དག སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་གང་ཞེ་ན།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་སྟོན་པ་ན་དཔེ་དང་བཅས་པའི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'དཔེར་ན།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེས་ན་འདོད་པ་སྤངས་པ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་བླང་བར་བྱ་བ་འཛིན་པ་ནི་རིགས་པའི་སྒྲུབ་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་རྣམས་བསྒྲུབ་པར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་པར་བྱེད་པའི་སྟོན་པས་གོ་རིམ་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་འཛིན་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྟོན་ཏོ། །དེ་བཞིན་དུ་གཞན་དུའང་ 'བྱིས་པ་རྣམས་ལ་མི་བསྟེན་པ་དང་། མཁས་པ་རྣམས་ལ་བསྟེན་པ་དང་།' ཞེས་གསུངས་སོ། །རིགས་གཉིས་པོ་འདི་ཁོ་ན་ལ་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ 'རིགས་མཐོན་པོ་' ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ན་སྲིད་པ་ཐ་མ་པ་རྣམས་དང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་དེ་ཉིད་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་འཛིན་ཏོ། །'དེ་' ཞེས་པ་ནི་མཐུན་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་ཞུགས་པའི་དགེ་སློང་ངོ་། །'བར་དུ་བྱས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་དེ་བྱས་ནས་སོ། །སྒྲུབ་པ་ནི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་པའི་རྒྱུ་ཡིན་གྱི། རིགས་མཐོན་པོ་ཉིད་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །'རིགས་ཆེན་པོ་' ཞེས་པ་ནི་རིགས་ཡངས་པ་སྟེ། རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྐྱེས་ཤིང་འཕེལ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། 106. යසසද්දො පරිවාරවාචකො. යසස්සීති ච සාතිසයපරිවාරවන්තතා වුච්චතීති ආහ ‘‘පරිවාරසම්පන්නො’’ති. ආධිපතෙය්‍යාභාවතො පරෙසං උපරිනත්ති එතෙසං ඊසො ඊසනං ඉස්සරියන්ති අක්ඛාතබ්බාති අප්පෙසක්ඛා. තෙනාහ ‘‘අප්පපරිවාරා’’ති. අභාවත්ථො හි ඉධ අප්ප-සද්දො. ༡༠༦. གྲགས་པའི་སྒྲ་ནི་འཁོར་གྱི་ཚིག་གོ། །'གྲགས་པ་དང་ལྡན་པ་' ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ལྷག་པར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པ་ལ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། 'འཁོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དབང་མེད་པའི་ཕྱིར་གཞན་གྱི་སྟེང་དུ་མི་གནས་པས་ན། དེ་དག་གི་དབང་ཕྱུག་གམ་དབང་བྱེད་པ་ནི་དབང་ཕྱུག་ཅེས་བརྗོད་པས་ན། དབང་ཆུང་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'འཁོར་ཉུང་བ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ 'ཉུང་བ་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མེད་པའི་དོན་ཏོ། ། 107. නවෙව ධුතඞ්ගානි ආගතානීති එත්ථ යථා උක්කට්ඨපංසුකූලිකස්ස තෙචීවරිකතා සුකරා. එවං උක්කට්ඨපිණ්ඩපාතිකස්ස සපදානචාරිකතා සුකරා. එකාසනිකස්ස ච පත්තපිණ්ඩිකඛලුපච්ඡාභත්තිකතා සුකරා එවාති – ‘‘පංසුකූලිකො හොතී’’තිආදිවචනෙනෙව පාළියා අනාගතානම්පි ආගතභාවො වෙදිතබ්බො පරිහරණසුකරතාය තෙසම්පි සමාදානසම්භවතො. තෙනාහ ‘‘තෙරස හොන්තී’’ති. ༡༠༧. 'སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་དགུ་ཁོ་ན་བྱུང་བ་' ཞེས་པ་འདིར་དཔེར་ན་ཕྱག་དར་ཁྲོད་པ་དྲག་པོ་ལ་ཆོས་གོས་གསུམ་པ་ཉིད་སླ་བ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་བསོད་སྙོམས་པ་དྲག་པོ་ལ་མཐར་ཆགས་སུ་རྒྱུ་བ་ཉིད་སླ་བ་དང་། སྟན་གཅིག་པ་ལ་ལྷུང་བཟེད་ཀྱི་བསོད་སྙོམས་པ་དང་ཕྱིས་ཟས་མི་ལེན་པ་ཉིད་སླ་བ་ཁོ་ན་སཏེ། 'ཕྱག་དར་ཁྲོད་པ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ཉིད་ཀྱིས་ལུང་ལས་མ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱང་བྱུང་བའི་དངོས་པོ་ཤེས་པར་བྱ་སཏེ། ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་བདེ་བའི་ཕྱིར་དེ་དག་ཀྱང་ཡང་དག་པར་བླང་དུ་རུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'བཅུ་གསུམ་དུ་འགྱུར་རོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། 108. කාමතණ්හාදිකාය [Pg.287] තාය තණ්හාය නිබ්බත්තාති තම්මයා, පුථුජ්ජනා, පකතිභාවූපගමනෙන තෙසං භාවො තම්මයතා, තප්පටික්ඛෙපතො අතම්මයතා, නිත්තණ්හතා. තංයෙව කාරණං කත්වාති පඨමජ්ඣානෙපි තණ්හාපහානංයෙව කාරණං කත්වා. චිත්තෙ උප්පාදෙත්වාති අතම්මයතාපරියායෙන වුත්තෙ තණ්හාය පටිපක්ඛධම්මෙ සම්පාදෙත්වා. න මඤ්ඤතීති මඤ්ඤනානං අරියමග්ගෙන සබ්බසො සමුච්ඡින්නත්තා කිස්මිඤ්චි ඔකාසෙ කාමභවාදිකෙ කෙනචි වත්ථුනා හත්ථිඅස්සඛෙත්තවත්ථාදිනා පත්තචීවරවිහාරපරිවෙණාදිනා ච පුග්ගලං න මඤ්ඤති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༡༠༨. འདོད་པའི་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྲེད་པ་དེས་བསྐྱེད་པས་ན་དེའི་རང་བཞིན་ཏེ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་སོ། །རང་བཞིན་གྱི་གནས་སྐབས་སུ་ཉེ་བར་འགྲོ་བས་དེ་དག་གི་དངོས་པོ་ནི་དེའི་རང་བཞིན་ཉིད་དོ། །དེ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་དེའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དེ། སྲེད་པ་མེད་པ་ཉིད་དོ། །'དེ་ཉིད་རྒྱུ་མཚན་དུ་བྱས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལའང་སྲེད་པ་སྤངས་པ་ཉིད་རྒྱུ་མཚན་དུ་བྱས་ནས་སོ། །'སེམས་ལ་བསྐྱེད་ནས་' ཞེས་པ་ནི་དེའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་སྲེད་པའི་གཉེན་པོའི་ཆོས་རྣམས་བསྒྲུབས་ནས་སོ། །'རློམ་སེམས་མི་བྱེད་དོ་' ཞེས་པ་ནི་རློམ་སེམས་རྣམས་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་གཏན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར། སྐབས་འགའ་ཞིག་ཏུ་འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་དངོས་པོ་འགའ་ཞིག་སཏེ། གླང་པོ་ཆེ་དང་། རྟ་དང་། ཞིང་དང་། གཞི་ལ་སོགས་པ་དང་། ལྷུང་བཟེད་དང་། ཆོས་གོས་དང་། གཙུག་ལག་ཁང་དང་། ཀུན་དགའ་ར་བ་ལ་སོགས་པས་གང་ཟག་ལ་རློམ་སེམས་མི་བྱེད་དོ། །ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། සප්පුරිසධම්මසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 4. සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බසුත්තවණ්ණනා ༤. བསྟེན་པར་བྱ་བ་དང་མི་བསྟེན་པར་བྱ་བའི་མདོའི་བཤད་པ། 109. අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති අඤ්ඤං අඤ්ඤං. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤං සෙවිතබ්බ’’න්තිආදි. සත්තහි පදෙහීති සත්තහි වාක්‍යෙහි. පජ්ජති එතෙන යථාධිප්පෙතො අත්ථොති පදං, වාක්‍යං. සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ඔකාසකරණං ධම්මදායාදෙ (ම. නි. 1.31) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. ༡༠༩. 'གཅིག་ལ་གཅིག་' ཞེས་པ་ནི་གཞན་དང་གཞན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'གཞན་ནི་བསྟེན་པར་བྱའོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'ཚིག་བདུན་གྱིས་' ཞེས་པ་ནི་ངག་བདུན་གྱིས་སོ། །འདིས་བསམ་པའི་དོན་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་ཚིག་སཏེ་ངག་གོ། །གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུས་སྐབས་ཕྱེ་བ་ནི་ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་ལ་སྤྱོད་པའི་མདོ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། 113. දිට්ඨියෙව පච්චයවසෙන පටිලද්ධතාය දිට්ඨිපටිලාභො. සඤ්ඤාපටිලාභෙපි එසෙව නයො. මිච්ඡාදිට්ඨිසම්මාදිට්ඨියො…පෙ… න ගහිතා කම්මපථප්පත්තානං තෙසං මනොසමාචාරභාවෙන ගහිතත්තා. යදි එවං කස්මා දිට්ඨි චිත්තුප්පාදවාරෙ න ගහිතාති? කාමං මිච්ඡාදිට්ඨියා අවයවිභාවො ලබ්භති, තථාපි චිත්තුප්පාදක්ඛණෙ ලොකියලොකුත්තරචිත්තුප්පාදෙසු කම්මපථකොට්ඨාසො න උද්ධටො. ༡༡༣. ལྟ་བ་ཉིད་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ལྟ་བ་ཐོབ་པའོ། །འདུ་ཤེས་ཐོབ་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ལོག་པར་ལྟ་བ་དང་ཡང་དག་པར་ལྟ་བ་...ལྟ་བུ་ནི་མ་བཟུང་སྟེ། ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་དེ་དག་ཡིད་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་ཀྱི་དངོས་པོར་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་སེམས་བསྐྱེད་པའི་སྐབས་སུ་ལྟ་བ་མ་བཟུང་ཞེ་ན། འདོད་པ་ལྟར་ན་ལོག་པར་ལྟ་བའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཐོབ་ཀྱང་། དེ་ལྟ་ནའང་སེམས་བསྐྱེད་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་རྣམས་སུ་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཆ་ཤས་མ་ཕྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། ། 115. කාමසඤ්ඤාදීනන්ති එත්ථ ආදි-සද්දෙන යථා බ්‍යාපාදවිහිංසාසඤ්ඤා සඞ්ගහිතා, එවං අනභිජ්ඣාඅබ්‍යාපාදඅවිහිංසාසඤ්ඤා සඞ්ගහිතා පඨමෙන ආදිසද්දෙන ‘‘අනභිජ්ඣාසහගතාය සඤ්ඤායා’’තිආදිපාඨස්ස සඞ්ගහිතත්තා. ༡༡༥. “འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པ་འདིར་སོགས་ཁོངས་ཀྱི་སྒྲས་ཇི་ལྟར་གནོད་སེམས་དང་རྣམ་པར་འཚེ་བའི་འདུ་ཤེས་བསྡུས་པ་དེ་བཞིན་དུ། བརྣབ་སེམས་མེད་པ་དང་། གནོད་སེམས་མེད་པ། རྣམ་པར་མི་འཚེ་བའི་འདུ་ཤེས་ཀྱང་བསྡུས་ཏེ། དང་པོའི་སོགས་སྒྲས་ “བརྣབ་སེམས་མེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་” ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རིས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། 117. ති කාමභවාදීනං අපරියොසානාය පරියොසානං ඉච්ඡතොපි තාදිසස්ස භවානං අපරියොසානමෙව හොති[Pg.288]. චත්තාරො හොන්ති පුග්ගලවසෙන. තෙනාහ ‘‘පුථුජ්ජනොපි හී’’තිආදි. අකුසලා ධම්මා වඩ්ඪන්තීති තෙසං පහානාය අප්පටිපජ්ජමානස්සාති අධිප්පායො, තතො එව කුසලා ධම්මා පරිහායන්ති. තෙනස්ස කිලෙසදුක්ඛෙන විපාකදුක්ඛෙන ච සදුක්ඛමෙව අත්තභාවං අභිනිබ්බත්තෙති. ඔරම්භාගියසංයොජනානි පහාය සුද්ධාවාසෙසු නිබ්බත්තනාරහො අනාගාමී කථං…පෙ… අභිවඩ්ඪන්තීති ආහ ‘‘අනාගාමීපී’’තිආදි. සදුක්ඛමෙව අත්තභාවං අභිනිබ්බත්තෙති, යාය ලබ්භමානඅකුසලාභිවුද්ධිං කුසලපරිහානිඤ්ච ගහෙත්වා අනාගාමිනොපි සබ්‍යාබජ්ඣඅත්තභාවාභිනිබ්බත්තනං වුත්තං. එවං යථාලබ්භමානං අකුසලපරිහානිං කුසලාභිවුද්ධිඤ්ච ගහෙත්වා පුථුජ්ජනස්සපි අන්තිමභවිකස්ස අබ්‍යාබජ්ඣඅත්තභාවාභිනිබ්බත්තනං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘පුථුජ්ජනොපී’’තිආදි. අකුසලමෙව හායති,න කුසලං තස්ස බුද්ධිපක්ඛෙ ඨිතත්තා. තත්ථාපි විපස්සනමෙව ගබ්භං ගණ්හාපෙති, න වට්ටගබ්භං අන්තිමභවිකතාය විවට්ටූපනිස්සිතත්තා අජ්ඣාසයස්ස, ඤාණස්ස ච පාකගමනතො. ༡༡༧. འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་མཐར་མ་ཕྱིན་པའི་ཕྱིར། མཐར་ཕྱིན་པར་འདོད་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུ་ལ་སྲིད་པ་རྣམས་མཐར་མི་ཕྱིན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །གང་ཟག་གི་དབང་གིས་བཞི་ཡོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཡང་...” ཞེས་གསུངས་སོ། །“མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཕེལ་ལོ་” ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་སྤོང་བའི་ཕྱིར་མི་སྒྲུབ་པ་ལ་དགོངས་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ། །དེས་ན་དེའི་ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱི་ལུས་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །ཐ་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་སྤངས་ནས་གནས་གཙང་མའི་རིས་སུ་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ནི་ཇི་ལྟར་...“མངོན་པར་འཕེལ་ལོ་” ཞེས་གསུངས་པ་ལ། “ཕྱིར་མི་འོང་བའང་...” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱི་ལུས་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་དེ། གང་གིས་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་མི་དགེ་བ་འཕེལ་བ་དང་དགེ་བ་ཉམས་པ་བཟུང་ནས། ཕྱིར་མི་འོང་བ་ལའང་གནོད་པ་དང་བཅས་པའི་ལུས་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཐོབ་པ་ལྟར་གྱི་མི་དགེ་བ་ཉམས་པ་དང་དགེ་བ་འཕེལ་བ་བཟུང་ནས། སྲིད་པ་ཐ་མ་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལའང་གནོད་པ་མེད་པའི་ལུས་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཡང་...” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །མི་དགེ་བ་ཉིད་ཉམས་པར་འགྱུར་གྱི་དགེ་བ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་སུ་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལའང་ལྷག་མཐོང་ཉིད་མངལ་འཛིན་པར་བྱེད་ཀྱི། འཁོར་བའི་མངལ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། སྲིད་པ་ཐ་མ་པ་ཉིད་ཀྱིས་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པའི་རྒྱུ་ལ་བརྟེན་པའི་བསམ་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། ། 119. එකච්චස්සාති සාමිවචනං ‘‘අභිනන්දතී’’තිආදීසු පච්චත්තවසෙන පරිණාමෙතබ්බං, තථා ‘‘නිබ්බින්දතී’’තිආදීසුපි. උග්ගණ්හිත්වාපීති පි-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො. භගවතො භාසිතස්ස අත්ථං අජානන්තා තාව දීඝරත්තං හිතසුඛතො පරිබාහිරා හොන්තු ජානන්තානම්පි සබ්බෙසං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය හොතීති අනෙකංසිකතං චොදෙන්තො ‘‘එවං සන්තෙපී’’තිආදිමාහ. ඉතරො සබ්බෙසම්පි දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය හොතියෙවාති, ‘‘අප්පටිසන්ධිකා’’තිආදිනා අනෙකංසිකතං පරිහරති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༡༡༩. “ཁ་ཅིག་གི་” ཞེས་པའི་འབྲེལ་སྒྲ་ནི་ “མངོན་པར་དགའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲ་རུ་བསྒྱུར་བར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ “སྐྱོ་བར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ངོ་། །“བཟུང་ནས་ཀྱང་” ཞེས་པའི་ “ཀྱང་” གི་སྒྲ་ནི་བསྡུས་ནས་བསྟན་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་དོན་མི་ཤེས་པ་རྣམས་ནི་རེ་ཞིག་དུས་ཡུན་རིང་པོར་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ལས་ཕྱི་རོལ་ཏུ་གྱུར་ལ། ཤེས་པ་རྣམས་ཐམས་ཅད་ལའང་དུས་ཡུན་རིང་པོར་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་ཕྱིར་འགྱུར་རོ་ཞེས་མ་ངེས་པ་ཉིད་ལ་རྒོལ་བརྗོད་བྱེད་བཞིན་དུ། “དེ་ལྟར་ཡིན་ནའང་...” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་ནི་ཐམས་ཅད་ལའང་དུས་ཡུན་རིང་པོར་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་ “ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པ་...” ཞེས་སོགས་ཀྱིས་མ་ངེས་པ་ཉིད་སྤོང་བར་བྱེད་དོ། །ལྷག་མ་ནི་ལེགས་པར་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. བསྟེན་པར་བྱ་བ་དང་བསྟེན་པར་མི་བྱ་བའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་སྦས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 5. බහුධාතුකසුත්තවණ්ණනා ༥. ཁམས་མང་པོ་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 124. භයන්ති (අ. නි. ටී. 2.3.1) චිත්තසංසප්පතාති ආහ ‘‘චිත්තුත්‍රාසො’’ති. උපද්දවොති අන්තරායො. තස්ස පන වික්ඛෙපකාරණත්තා වුත්තං ‘‘අනෙකග්ගතාකාරො’’ති. උපසග්ගොති උපසජ්ජනං. තතො අප්පතීකාරවිඝාතාපත්ති [Pg.289] යස්මා පතීකාරාභාවෙන විහඤ්ඤමානස්ස කිඤ්චි කාතුං අසමත්ථස්ස ඔසීදනකාරණං, තස්මා වුත්තං – ‘‘තත්ථ තත්ථ ලග්ගනාකාරො’’ති. වඤ්චෙත්වා ආගන්තුං යථාවුත්තෙ දිවසෙ අනාගච්ඡන්තෙසු. බහි අනික්ඛමනත්ථාය ද්වාරෙ අග්ගිං දත්වා. ༡༢༤. “འཇིགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་འདར་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “སེམས་སྐྲག་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཉེ་བར་འཚེ་བ་” ཞེས་པ་ནི་བར་ཆད་དོ། །དེ་ནི་རྣམ་པར་གཡེང་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “རྩེ་གཅིག་ཏུ་མ་བབས་པའི་རྣམ་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“གནོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་གནོད་པའོ། །དེ་ལས་གསོ་ཐབས་མེད་པར་གནོད་པ་འབྱུང་བ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་གསོ་ཐབས་མེད་པས་གདུང་བར་གྱུར་ཅིང་ཅི་ཡང་བྱེད་མི་ནུས་པ་བྱིང་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ “དེ་དང་དེར་ཆགས་པའི་རྣམ་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །བསླུས་ནས་འོང་བའི་ཕྱིར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཉིན་མོར་མ་འོངས་པ་རྣམས་ལའོ། །ཕྱིར་མི་འཐོན་པའི་ཕྱིར་སྒོ་ལ་མེ་བཏང་ནས་སོ། ། නළෙහීති නළච්ඡන්නසඞ්ඛෙපෙන උපරි ඡාදෙත්වා තෙහියෙව දාරුකච්ඡදනනියාමෙන පරිතොපි ඡාදිතා. එසෙව නයොති ඉමිනා තිණෙහි ඡන්නතං, සෙසසම්භාරානං රුක්ඛමයතඤ්ච අතිදිසති. විධවාපුත්තෙති අදන්තභාවොපලක්ඛණං. තෙ හි නිප්පිතිකා අවිනීතා අසංයතා අකිච්චකාරිනො හොන්ති. “འདམ་རྩྭ་རྣམས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་འདམ་རྩྭས་གཡོགས་པའི་བསྡུས་དོན་གྱིས་སྟེང་ནས་གཡོགས་ཤིང་། དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་ཤིང་གི་ཐོག་གི་ཚུལ་གྱིས་མཐའ་སྐོར་དུའང་གཡོགས་པའོ། །“ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་” ཞེས་པས་འདིས་རྩྭས་གཡོགས་པ་དང་། ལྷག་མའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཤིང་ལས་གྲུབ་པ་ཉིད་དུ་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། །“ཡུགས་ས་མོའི་བུ་” ཞེས་པ་ནི་མ་དུལ་བའི་དངོས་པོའི་མཚན་ཉིད་དོ། །དེ་དག་ནི་ཕ་མེད་པ་དང་། མ་དུལ་བ། མ་སྡོམ་པ། བྱ་བ་མི་བྱེད་པ་རྣམས་སུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། ། මත්ථකං අපාපෙත්වාව නිට්ඨාපිතාති කස්මා භගවා එවමකාසීති? ආනන්දත්ථෙරස්ස පුච්ඡාකොසල්ලදීපනත්ථමෙව, තත්ථ නිසින්නානං සන්නිපතිතභික්ඛූනං දෙසනාය ජානනත්ථඤ්ච. තෙ කිර සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං අජානන්තා අන්ධකාරං පවිට්ඨා විය ඨිතා. පුච්ඡානුසන්ධිවසෙන පරිග්ගය්හ ජානිස්සන්තීති. “མཐར་མ་ཕྱིན་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཅིའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་མཛད་ཅེ་ན། གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོའི་དྲི་བའི་མཁས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཉིད་དང་། དེར་འཁོད་པའི་འདུས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་དག་ནི་མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པའི་དོན་མི་ཤེས་པས་མུན་ནག་ཏུ་ཞུགས་པ་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །དྲི་བའི་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ། ། 125. රූපපරිග්ගහොව කථිතො, න අඤ්ඤං කිඤ්චීති අත්ථො. ඉදානි තතො සච්චානි නිද්ධාරෙත්වා චතුසච්චකම්මට්ඨානං දස්සෙතුං, ‘‘සබ්බාපී’’තිආදි වුත්තං. පඤ්චක්ඛන්ධා හොන්තීති අද්ධෙකාදස ධාතුයො රූපක්ඛන්ධො, අද්ධට්ඨමා ධාතුයො යථාරහං වෙදනාදයො චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධාති එවං අට්ඨාරස ධාතුයො පඤ්චක්ඛන්ධා හොන්ති. පඤ්චපි ඛන්ධා තණ්හාවජ්ජා දුක්ඛසච්චං. අප්පවත්තීති අප්පවත්තිනිමිත්තං. නිරොධපජානනාති පඤ්ඤාසීසෙන මග්ගකිච්චමාහ. සම්මාදිට්ඨිපමුඛො හි අරියමග්ගො. මත්ථකං පාපෙත්වා කථිතං හොති සම්මසනස්ස භූමියා නිප්ඵත්තියා ච කථිතත්තා. ජානාති පස්සතීති ඉමිනා ඤාණදස්සනං කථිතං තං පන ලොකියං ලොකුත්තරන්ති දුවිධන්ති තදුභයම්පි දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘සහ විපස්සනාය මග්ගො වුත්තො’’ති. ༡༢༥. གཟུགས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ཉིད་གསུངས་ཀྱི། གཞན་ཅི་ཡང་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ད་ནི་དེ་ལས་བདེན་པ་རྣམས་ཕྱུང་ནས་བདེན་པ་བཞིའི་ལས་ཀྱི་ས་གཞི་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཐམས་ཅད་ཀྱང་...” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“ཕུང་པོ་ལྔར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི་ཁམས་བཅུ་གཅིག་གི་ཕྱེད་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་དང་། ཁམས་བརྒྱད་ཀྱི་ཕྱེད་ནི་ཇི་ལྟར་འོས་པར་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཕུང་པོ་བཞི་སྟེ། དེ་ལྟར་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ནི་ཕུང་པོ་ལྔར་འགྱུར་རོ། །སྲེད་པ་མ་གཏོགས་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ཆར་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པའོ། །“མི་འཇུག་པ་” ཞེས་པ་ནི་མི་འཇུག་པའི་མཚན་མའོ། །“འགོག་པ་ཤེས་པ་” ཞེས་པས་ཤེས་རབ་ཀྱི་གཙོ་བོས་ལམ་གྱི་བྱ་བ་གསུངས་སོ། །ཡང་དག་པའི་ལྟ་བས་དབུ་དྲངས་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་ཉིད་དོ། །ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་ས་གཞི་དང་གྲུབ་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་མཐར་ཕྱིན་པར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །“ཤེས་ཤིང་མཐོང་བ་” ཞེས་པས་འདིས་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་གསུངས་ཏེ། དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཞེས་གཉིས་ཡོད་པས་དེ་གཉིས་ཀ་སྟོན་བཞིན་དུ། “ལྷག་མཐོང་དང་བཅས་པའི་ལམ་གསུངས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ། එත්තාවතාපි ඛොති පි-සද්දග්ගහණෙන අඤ්ඤෙන පරියායෙන සත්ථා ධාතුකොසල්ලං දෙසෙතුකාමොති ථෙරො, ‘‘සියා පන, භන්තෙ’’ති පුච්ඡතීති භගවා පථවීධාතුආදිවසෙනපි ධාතුකොසල්ලං විභාවෙති. තත්ථ පථවීධාතුආදිසද්දෙන දෙසනාකාරණං විභාවෙන්තො, ‘‘පථවීධාතු…පෙ… වුත්තා’’ති ආහ. තාපි හි ආදිතො ඡ ධාතුයො. ‘‘විඤ්ඤාණධාතුතො [Pg.290] නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා’’ති වත්වා කථං රූපධාතුයො නීහරීයන්තීති චොදනං සන්ධාය තං නයං දස්සෙතුං, ‘‘විඤ්ඤාණධාතූ’’තිආදි වුත්තං. කාමඤ්චෙත්ථ කායවිඤ්ඤාණධාතුයා ආරම්මණං ඵොට්ඨබ්බධාතුපථවීධාතු ආදිවසෙන දෙසනාරුළමෙව, කායධාතු පන නීහරිතබ්බාති එකංසමෙව නීහරණවිධිං දස්සෙන්තො, ‘‘එස නයො සබ්බත්ථා’’ති ආහ. පුරිමපච්ඡිමවසෙන මනොධාතූති පච්ඡිමභාගවසෙන කිරියාමනොධාතු ගහෙතබ්බා තස්සානුරූපභාවතො. නනු චෙත්ථ මනොධාතු නාමායං මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා අසංසට්ඨා, විසුංයෙව චෙසා ධාතූති? සච්චමෙතං අට්ඨාරසධාතුදෙසනාය, චිත්තවිභත්තිනිද්දෙසෙ ඡවිඤ්ඤාණකායදෙසනායං පන සා මනොවිඤ්ඤාණකායසඞ්ගහිතාවාති දට්ඨබ්බං. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං තං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. මහාටී. 2.517) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. අථ වා පුරිමපච්ඡිමවසෙනාති පුරෙචරානුචරවසෙන. මනොධාතූති විපාකමනොධාතු ගහෙතබ්බා පුරෙචරණතො, පරතො උප්පජ්ජනකිරියාමනොවිඤ්ඤාණධාතුයා අනන්තරං මනොධාතුයා, කිරියාමනොධාතුයා අනන්තරං මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා අනුප්පජ්ජනතො ච. “འདི་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་” ཞེས་པའི་ “ཀྱང་” གི་སྒྲ་བཟུང་བས་རྣམ་གྲངས་གཞན་གྱིས་སྟོན་པས་ཁམས་ལ་མཁས་པ་ཉིད་བསྟན་པར་བཞེད་དོ་སྙམ་ནས་གནས་བརྟན་གྱིས་ “བཙུན་པ་...འགྱུར་རམ་” ཞེས་ཞུས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ས་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཁམས་ལ་མཁས་པ་ཉིད་རྣམ་པར་དབྱེའོ། །དེ་ལ་ས་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་སྒྲས་བསྟན་པའི་རྒྱུ་རྣམ་པར་དབྱེ་བཞིན་དུ། “ས་ཁམས་...” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་དག་ཀྱང་ཐོག་མ་ནས་ཁམས་དྲུག་གོ། །“རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ལས་ཕྱུང་ནས་གང་བར་བྱའོ་” ཞེས་གསུངས་ནས། ཇི་ལར་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་རྣམས་འབྱིན་ཞེ་ན། རྒོལ་བ་ལ་དམིགས་ནས་ཚུལ་དེ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་...” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །འདིར་འདོད་པ་ལྟར་ན་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱི་དམིགས་པ་ནི་རེག་བྱའི་ཁམས་དང་ས་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པ་ལ་ཞུགས་པ་ཉིད་ཡིན་ལ། ལུས་ཀྱི་ཁམས་ནི་དབྱུང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་དབྱུང་བའི་ཆོ་ག་ངེས་པ་ཉིད་སྟོན་བཞིན་དུ། “ཚུལ་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་ལའོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །སྔ་ཕྱིའི་དབང་གིས་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་མའི་ཆ་ལས་བྱེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་བཟུང་བར་བྱ་སྟེ། དེ་དང་མཐུན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོ་ན་འདིར་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་དང་མ་འདྲེས་པར་སོ་སོ་ཉིད་ཀྱི་ཁམས་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་བསྟན་པ་ལ་འདི་ནི་བདེན་ནོ། །སེམས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་བསྟན་པ་ལས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚོགས་དྲུག་བསྟན་པ་ལ་ནི་དེ་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚོགས་སུ་བསྡུས་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདིར་གང་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཡང་ན་སྔ་ཕྱིའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་དང་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་དབང་གིས་སོ། །ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་བཟུང་བར་བྱ་སྟེ། སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཕྱིས་སྐྱེ་བའི་བྱེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱི་མཚམས་སུ་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་དང་། བྱེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་མཚམས་སུ་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། ། ධම්මානං යාවදෙව නිස්සත්තනිජ්ජීවවිභාවනත්ථාය සත්ථු ධාතුදෙසනාති අඤ්ඤෙසු සභාවධාරණාදිඅත්ථෙසු ලබ්භමානෙසුපි අයමෙත්ථ අත්ථො පධානොති ආහ – ‘‘එසනයො සබ්බත්ථා’’ති. සප්පටිපක්ඛවසෙනාති සප්පටිභාගවසෙන සුඛං දුක්ඛෙන සප්පටිභාගං, දුක්ඛං සුඛෙන, එවං සොමනස්සදොමනස්සාති. යථා සුඛාදීනංයෙව සමුදාචාරො විභූතො, න උපෙක්ඛාය, එවං රාගාදීනංයෙව සමුදාචාරො විභූතො, න මොහස්ස, තෙන වුත්තං ‘‘අවිභූතභාවෙනා’’ති. කායවිඤ්ඤාණධාතු පරිග්ගහිතාව හොති තදවිනාභාවතො. සෙසාසු සොමනස්සධාතුආදීසු, පරිග්ගහිතාව හොති අවිනාභාවතො එව. න හි සොමනස්සාදයො මනොධාතුයා විනා වත්තන්ති. උපෙක්ඛාධාතුතො නීහරිත්වාති එත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදයො චතස්සො විඤ්ඤාණධාතුයො තාසං වත්ථාරම්මණභූතා චක්ඛුධාතුආදයො චාති අට්ඨ රූපධාතුයො, මනොධාතු, උපෙක්ඛාසහගතා මනොවිඤ්ඤාණධාතු, උපෙක්ඛාසහගතා එව ධම්මධාතූති එවං පන්නරස ධාතුයො උපෙක්ඛාධාතුතො නීහරිතබ්බා. සොමනස්සධාතුආදයො පන චතස්සො ධාතුයො ධම්මධාතුඅන්තොගධා[Pg.291], එවං සුඛධාතුතො කායවිඤ්ඤාණධාතුයා තස්සා වත්ථාරම්මණභූතානං කායධාතුඵොට්ඨබ්බධාතූනඤ්ච නීහරණා හෙට්ඨා දස්සිතනයාති, ‘‘උපෙක්ඛාධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා’’ඉච්චෙව වුත්තං. ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་མེད་པ་དང་སྲོག་མེད་པ་ཉིད་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར་སྟོན་པས་ཁམས་བསྟན་པ་ཡིན་པས། རང་བཞིན་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་གཞན་རྣམས་ཐོབ་པར་འགྱུར་ནའང་། འདིར་དོན་འདི་ཉིད་གཙོ་བོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ “ཚུལ་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་ལའོ། །” ཞེས་གསུངས་སོ། །“མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ནི་ཆ་མཐུན་པའི་དབང་གིས་ཏེ། བདེ་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཆ་མཐུན་པ། སྡུག་བསྔལ་ནི་བདེ་བ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ཡིད་བདེ་བ་དང་ཡིད་མི་བདེ་བའོ། །ཇི་ལྟར་བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་གསལ་ལ། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ནི་མ་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་གསལ་ལ། གཏི་མུག་གི་ནི་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ “མི་གསལ་བའི་དངོས་པོས་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ནི་དེ་དང་མི་འབྲལ་བའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་ཉིད་དོ། །ལྷག་མ་ཡིད་བདེ་བའི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུའང་མི་འབྲལ་བའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་ཉིད་དོ། །ཡིད་བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་མེད་པར་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །“བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཁམས་ལས་ཕྱུང་ནས་” ཞེས་པ་འདིར་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་བཞི་དང་། དེ་དག་གི་རྟེན་དང་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་མིག་གི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་སྟེ་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་བརྒྱད་དང་། ཡིད་ཀྱི་ཁམས་དང་། བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་དང་། བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་ཁམས་ཏེ། དེ་ལྟར་ཁམས་བཅོ་ལྔ་ནི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཁམས་ལས་དབྱུང་བར་བྱའོ། །ཡིད་བདེ་བའི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་ཁམས་བཞི་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་ནང་དུ་འདུས་ལ། དེ་བཞིན་དུ་བདེ་བའི་ཁམས་ལས་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་དང་། དེའི་རྟེན་དང་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་ལུས་ཀྱི་ཁམས་དང་རེག་བྱའི་ཁམས་རྣམས་འབྱིན་པ་ནི་འོག་ཏུ་བསྟན་པའི་ཚུལ་ཡིན་པས། “བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཁམས་ལས་ཕྱུང་ནས་གང་བར་བྱའོ་” ཞེས་ཁོ་ནར་གསུངས་སོ། ། කාමවිතක්කාදයො ඉධ කාමධාතුආදිපරියායෙන වුත්තාති ‘‘කාමධාතුආදීනං ද්වෙධාවිතක්කෙ කාමවිතක්කාදීසු වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. තත්ථ හි ‘‘කාමවිතක්කොති කාමපටිසංයුත්තො විතක්කො, බ්‍යාපාදවිතක්කොති බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො විතක්කො, විහිංසාවිතක්කොති විහිංසාපටිසංයුත්තො විතක්කො, නෙක්ඛම්මපටිසංයුත්තො විතක්කො නෙක්ඛම්මවිතක්කො, සො යාව පඨමජ්ඣානා වට්ටති. අබ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො විතක්කො අබ්‍යාපාදවිතක්කො, සො මෙත්තාපුබ්බභාගතො පට්ඨාය යාව පඨමජ්ඣානා වට්ටති. අවිහිංසාපටිසංයුත්තො විතක්කො අවිහිංසාවිතක්කො, සො කරුණාය පුබ්බභාගතො පට්ඨාය යාව පඨමජ්ඣානා වට්ටතී’’ති වුත්තං. අයං පනත්ථො අභිධම්මෙ විත්ථාරතො ආගතො එවාති දස්සෙතුං, ‘‘අභිධම්මෙ’’තිආදි වුත්තං. කාමධාතුතො නීහරිත්වාති එත්ථ කාමග්ගහණෙන ගහිතා රූපධාතුආදයො ඡ, තංවිසයා සත්තවිඤ්ඤාණධාතුයො, තත්ථ පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං චක්ඛුධාතුආදයො පඤ්චාති අට්ඨාරස. නෙක්ඛම්මධාතුආදයො පන ධම්මධාතුඅන්තොගධා එව. འདིར་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་པས། 'འདོད་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་རྟོག་གཉིས་པོ་ལ། འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པར་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ་'ཞེས་གསུངས། དེ་ལ་འདི་སྐད་དུ། 'འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ནི་འདོད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་གོ། གནོད་སེམས་ཀྱི་རྣམ་རྟོག་ནི་གནོད་སེམས་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་གོ། རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྣམ་རྟོག་ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་གོ། ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་ནི་ངེས་འབྱུང་གྱི་རྣམ་རྟོག་སྟེ། དེ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོའི་བར་དུ་འཇུག་གོ། གནོད་སེམས་མེད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་ནི་གནོད་སེམས་མེད་པའི་རྣམ་རྟོག་སྟེ། དེ་ནི་བྱམས་པའི་སྦྱོར་ལམ་ནས་བཟུང་སྟེ་བསམ་གཏན་དང་པོའི་བར་དུ་འཇུག་གོ། རྣམ་པར་མི་འཚེ་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་ནི་རྣམ་པར་མི་འཚེ་བའི་རྣམ་རྟོག་སྟེ། དེ་ནི་སྙིང་རྗེའི་སྦྱོར་ལམ་ནས་བཟུང་སྟེ་བསམ་གཏན་དང་པོའི་བར་དུ་འཇུག་གོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །དོན་འདི་ནི་ཆོས་མངོན་པ་ལས་རྒྱས་པར་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ཆོས་མངོན་པ་ལས་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། 'འདོད་པའི་ཁམས་ནས་ཕྱུང་སྟེ་'ཞེས་བྱ་བ་འདིར། འདོད་པ་བཟུང་བས་བསྡུས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་དྲུག་དང་། དེའི་ཡུལ་གྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་བདུན་དང་། དེ་ལ་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་མིག་གི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་ལྔ་སྟེ་བཅོ་བརྒྱད་དོ། །ངེས་འབྱུང་གི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་ནང་དུ་འདུས་པ་ཉིད་དོ།། කාමතණ්හාය විසයභූතා ධම්මා කාමධාතූති ආහ – ‘‘පඤ්ච කාමාවචරක්ඛන්ධා කාමධාතූ’’ති. තථා රූපතණ්හාය විසයභූතා ධම්මා රූපධාතු, අරූපතණ්හාය විසයභූතා ධම්මා අරූපධාතූති ආහ – ‘‘චත්තාරො අරූපාවචරක්ඛන්ධා’’තිආදි. කාමතණ්හා කාමො උත්තරපදලොපෙන, එවං රූපාරූපතණ්හා රූපාරූපං. ආරම්මණකරණවසෙන තා යත්ථ අවචරන්ති, තෙ කාමාවචරාදයොති එවං කාමාවචරක්ඛන්ධාදීනං කාමතණ්හාදිභාවො වෙදිතබ්බො. ආදිනා නයෙනාති එතෙන ‘‘උපරිතො පරනිම්මිතවසවත්තිදෙවෙ අන්තොකරිත්වා එත්ථාවචරා’’තිආදිපාළිං (විභ. 1020) සඞ්ගණ්හාති. එත්ථාවචරාති අවීචිපරනිම්මිතපරිච්ඡින්නොකාසාය කාමතණ්හාය විසයභාවං සන්ධාය වුත්තං, තදොකාසතා ච තණ්හාය තන්නින්නත්තා වෙදිතබ්බා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පරිපුණ්ණඅට්ඨාරසධාතුකත්තා කාමාවචරධම්මානං ‘‘කාමධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා’’ති [Pg.292] වුත්තං. මනොවිඤ්ඤාණධාතුධම්මධාතු එකදෙසමත්තමෙව හි රූපාරූපාවචරධම්මාති. འདོད་པའི་སྲེད་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ཡིན་པས་ན། 'འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སོ་'ཞེས་གསུངས། དེ་བཞིན་དུ་གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་སྲེད་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཡིན་པས་ན། 'གཟུགས་མེད་པར་སྤྱོད་པའི་ཕུང་པོ་བཞི་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པས་འདོད་པའི་སྲེད་པ་ནི་འདོད་པ་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་དུ་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲེད་པ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའོ། །དམིགས་པ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དེ་དག་གང་དུ་སྤྱོད་པ་ནི་འདོད་པར་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིན་པས། དེ་ལྟར་འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་འདོད་པའི་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །'ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་'ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི། 'གོང་དུ་གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་ནང་དུ་བཅུག་ནས་འདིར་སྤྱོད་པ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ལུང་བསྡུས་སོ། །'འདིར་སྤྱོད་པ་'ཞེས་བྱ་བ་ནི། མནར་མེད་ནས་གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་ཀྱི་བར་དུ་ཡོངས་སུ་ཆད་པའི་གནས་སུ་འདོད་པའི་སྲེད་པའི་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་སྟེ། དེའི་གནས་ཉིད་ནི་སྲེད་པ་དེ་ལ་གཞོལ་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཚིག་ལྷག་མ་གཉིས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་ཡོད་པའི་ཕྱིར། 'འདོད་པའི་ཁམས་ནས་ཕྱུང་སྟེ་གང་བར་བྱའོ་'ཞེས་གསུངས། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་དང་ཆོས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་ཕྱོགས་གཅིག་ཙམ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། සමාගන්ත්වාති සහිතා හුත්වා. යත්තකඤ්හි පච්චයධම්මා අත්තනො ඵලස්ස කාරණං, තත්ථ තන්නිබ්බත්තනෙ සමාගතා විය හොති වෙකල්ලෙ තදනිබ්බත්තනතො. සඞ්ඛතධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා අසඞ්ඛතාය ධාතුයා ධම්මධාතුඑකදෙසභාවතො. 'འདུས་ནས་'ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གྱུར་ནས་སོ། །རྐྱེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་རང་གི་འབྲས་བུའི་རྒྱུ་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི། འབྲས་བུ་དེ་སྐྱེད་པ་ལ་འདུས་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་ཏེ། མ་ཚང་ན་དེ་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །'འདུས་བྱས་ཀྱི་ཁམས་ནས་ཕྱུང་སྟེ་གང་བར་བྱའོ་'ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་ཁམས་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ།། 126. එවං පවත්තමානා මයං අත්තාති ගහණං ගමිස්සාමාති ඉමිනා විය අධිප්පායෙන අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තා අජ්ඣත්තා, තෙසු භවා තප්පරියාපන්නත්තාති අජ්ඣත්තිකානි. තතො බහිභූතානි බාහිරානි. ආයතනකථා පටිච්චසමුප්පාදකථා ච විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.510, 570, 571) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති න විත්ථාරිතා. ༡༢༦. 'འདི་ལྟར་འཇུག་པ་ན་བདག་གོ་སྙམ་དུ་འཛིན་པར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་བྱ་བའི་བསམ་པ་འདི་ལྟ་བུས་བདག་ལ་བརྟེན་ཅིང་དམིགས་ནས་འཇུག་པས་ན་ནང་གི་སྟེ། དེ་དག་ལ་གནས་ཤིང་དེར་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་ནང་གི་རྣམས་སོ། །དེ་ལས་ཕྱི་རོལ་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་རྣམས་སོ། །སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་གཏམ་དང་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་གཏམ་ནི་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རྒྱས་པར་མ་བཤད་དོ།། 127. අවිජ්ජමානං ඨානං අට්ඨානං (අ. නි. ටී. 1.1.268; විභ. මූලටී. 809), නත්ථි ඨානන්ති වා අට්ඨානං. අනවකාසොති එත්ථ එසෙව නයො. තදත්ථනිගමනමෙව හි ‘‘නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති වචනන්ති. තෙනාහ ‘‘උභයෙනපී’’තිආදි. යන්ති කාරණෙ පච්චත්තවචනං, හෙතුඅත්ථො ච කාරණත්ථොති ආහ – ‘‘යන්ති යෙන කාරණෙනා’’ති. උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන එත්ථ දිට්ඨිසම්පත්ති වෙදිතබ්බාති වුත්තං ‘‘මග්ගදිට්ඨියා සම්පන්නො’’ති. කුතො පනායමත්ථො ලබ්භතීති? ලිඞ්ගතො. ලිඞ්ගඤ්හෙතං, යදිදං නිච්චතො උපගමනපටික්ඛෙපො. චතුභූමකෙසූති ඉදං චතුත්ථභූමකසඞ්ඛාරානං අරියසාවකස්ස විසයභාවූපගමනතො වුත්තං; න පන තෙ ආරබ්භ නිච්චතො උපගමනසබ්භාවතො. වක්ඛති ච ‘‘චතුත්ථභූමකසඞ්ඛාරා පනා’’තිආදිනා. අභිසඞ්ඛතසඞ්ඛාරඅභිසඞ්ඛරණකසඞ්ඛාරානං සප්පදෙසත්තා නිප්පදෙසසඞ්ඛාරග්ගහණත්ථං ‘‘සඞ්ඛතසඞ්ඛාරෙසූ’’ති වුත්තං. ලොකුත්තරසඞ්ඛාරානං පන නිවත්තනෙ කාරණං සයමෙව වක්ඛති. එතං කාරණං නත්ථි සෙතුඝාතත්තා. තෙජුස්සදත්තාති සංකිලෙසවිධමනතෙජස්ස අධිකභාවතො. තථා හි තෙ ගම්භීරභාවෙන දුද්දසා. අකුසලානං ආරම්මණං න හොන්තීති ඉදං පකරණවසෙන වුත්තං. අප්පහීනවිපල්ලාසානං සත්තානං කුසලධම්මානම්පි තෙ ආරම්මණං න හොන්ති. ༡༢༧. མི་སྲིད་པའི་གནས་ནི་གནས་མ་ཡིན་པ་སྟེ། ཡང་ན་གནས་མེད་པས་གནས་མ་ཡིན་པའོ། །'སྐབས་མེད་པ་'ཞེས་བྱ་བ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །'གནས་འདི་མི་སྲིད་དོ་'ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་དེའི་དོན་གྱི་མཇུག་བསྡུ་བ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'གཉིས་ཀས་ཀྱང་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། 'གང་'ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྒྱུ་ལ་བྱེད་པའི་སྒྲ་སྟེ། རྒྱུའི་དོན་ནི་བྱེད་པའི་དོན་ཡིན་པས་ན། 'གང་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་གང་གིས་'ཞེས་གསུངས། འདིར་མཆོག་ཏུ་བསྟན་པས་ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། 'ལམ་གྱི་ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་'ཞེས་གསུངས། དོན་འདི་གང་ལས་རྙེད་ཅེ་ན། རྟགས་ལས་སོ། །རྟགས་འདི་ནི་རྟག་པར་འཛིན་པ་བཟློག་པ་གང་ཡིན་པ་དེའོ། །'ས་བཞི་པ་རྣམས་ལ་'ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ས་བཞི་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས་རྟག་པར་འཛིན་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །'ས་བཞི་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་འཆད་པར་འགྱུར་རོ། །མངོན་པར་འདུས་བྱས་པའི་འདུ་བྱེད་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་པ་ཡིན་པས། ལྷག་མ་མ་ལུས་པའི་འདུ་བྱེད་གཟུང་བའི་ཕྱིར། 'འདུས་བྱས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་'ཞེས་གསུངས། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་བཟློག་པའི་རྒྱུ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱིས་འཆད་པར་འགྱུར་རོ། །རྒྱུ་འདི་ནི་མེད་དེ་ཟམ་པ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་རོ། །'གཟི་བརྗིད་ཆེ་བའི་ཕྱིར་'ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་འཇོམས་པའི་གཟི་བརྗིད་ལྷག་པར་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་དེ་དག་ནི་ཟབ་པའི་ཕྱིར་མཐོང་བར་དཀའོ། །'མི་དགེ་བའི་དམིགས་པ་མ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །ཕྱིན་ཅི་ལོག་མ་སྤངས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་དམིགས་པ་མ་ཡིན་ནོ།། අසුඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති විපල්ලාසො ච ඉධ සුඛතො උපගමනස්ස ඨානන්ති අධිප්පෙතන්ති දස්සෙන්තො, ‘‘එකන්ත…පෙ… වුත්ත’’න්ති. අත්තදිට්ඨිවසෙනාති පධානදිට්ඨිමාහ[Pg.293]. දිට්ඨියා නිබ්බානස්ස අවිසයභාවො හෙට්ඨා වුත්තො එවාති ‘‘කසිණාදිපණ්ණත්තිසඞ්ගහත්ථ’’න්ති වුත්තං. පරිච්ඡෙදොති සඞ්ඛාරානං පරිච්ඡෙදො සඞ්ඛාරානං පරිච්ඡිජ්ජගහණං. ස්වායං යෙසං නිච්චාදිතො උපගමනං භවති තෙසංයෙව වසෙන කාතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බවාරෙසූ’’තිආදිමාහ. සබ්බවාරෙසූති නිච්චාදිසබ්බවාරෙසු. පුථුජ්ජනො හීති හි-සද්දො හෙතුඅත්ථො. යස්මා යං යං සඞ්ඛාරං නිච්චාදිවසෙන පුථුජ්ජනකාලෙ උපගච්ඡති, තං තං අරියමග්ගාධිගමෙන අනිච්චාදිවසෙන ගණ්හන්තො යාථාවතො ජානන්තො තං ගාහං තං දිට්ඨිං විනිවෙඨෙති විස්සජ්ජෙති. තස්මා යත්ථ ගාහො තත්ථ විස්සජ්ජනාති චතුත්ථභූමකසඞ්ඛාරා ඉධ සඞ්ඛාරග්ගහණෙන න ගය්හතීති අත්ථො. བདེ་བ་མ་ཡིན་པ་ལ་ 'བདེ་བ་'ཞེས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པ་འདིར་བདེ་བར་འཛིན་པའི་གནས་སུ་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'གཅིག་ཏུ་...པེ་...གསུངས་སོ་'ཞེས་བྱ་བ་གསུངས། 'བདག་ཏུ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་'ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཙོ་བོའི་ལྟ་བ་ལ་གསུངས་སོ། །ལྟ་བའི་ཡུལ་དུ་མྱང་འདས་མི་འཇུག་པ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་པས། 'ཟད་པར་ལ་སོགས་པའི་བཏགས་པ་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་'ཞེས་གསུངས། 'ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་'ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་སཏེ་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཡོངས་སུ་བཅད་ནས་འཛིན་པའོ། །དེ་ནི་གང་དག་ལ་རྟག་པ་ལ་སོགས་པར་འཛིན་པ་ཡོད་པ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་བྱ་བའོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ཐེངས་ཐམས་ཅད་ལ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། 'ཐེངས་ཐམས་ཅད་ལ་'ཞེས་པ་ནི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐེངས་ཐམས་ཅད་ལའོ། །'སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ནི་'ཞེས་པའི་ 'ནི་'ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ཏོ། །གང་གི་ཕྱིར་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དུས་སུ་འདུ་བྱེད་གང་དང་གང་ལ་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཛིན་པ་དེ། འཕགས་པའི་ལམ་ཐོབ་པ་ན་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཛིན་ཅིང་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་ནས། འཛིན་པ་དེ་དང་ལྟ་བ་དེ་བཟློག་ཅིང་གཏོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གང་དུ་འཛིན་པ་ཡོད་པ་དེར་གཏོང་བ་ཡོད་པས། ས་བཞི་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་འདིར་འདུ་བྱེད་བཟུང་བས་མི་གཟུང་ངོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། 128. පුත්තසම්බන්ධෙන මාතාපිතුසමඤ්ඤා, දත්තකිත්තිමාදිවසෙනපි පුත්තවොහාරො ලොකෙ දිස්සති, සො ච ඛො පරියායතො නිප්පරියායසිද්ධං තං දස්සෙතුං, ‘‘ජනිකා ව මාතා ජනකො පිතා’’ති වුත්තං. තථා ආනන්තරියකම්මස්ස අධිප්පෙතත්තා ‘‘මනුස්සභූතොව ඛීණාසවො අරහාති අධිප්පෙතො’’ති වුත්තං. ‘‘අට්ඨානමෙත’’න්තිආදිනා මාතුආදීනංයෙව ජීවිතා වොරොපනෙ අරියසාවකස්ස අභබ්බභාවදස්සනතො තදඤ්ඤං අරියසාවකො ජීවිතා වොරොපෙතීති ඉදං අත්ථතො ආපන්නමෙවාති මඤ්ඤමානො වදති – ‘‘කිං පන අරියසාවකො අඤ්ඤං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යා’’ති? ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො සඤ්චිච්ච පාණං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති වචනතො, ‘‘එතම්පි අට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සචෙපි හී’’තිආදි. බලදීපනත්ථන්ති සද්ධාදිබලසමන්නාගමදීපනත්ථං. අරියමග්ගෙනාගතසද්ධාදිබලවසෙන හි අරියසාවකො තාදිසං සාවජ්ජං න කරොති. ༡༢༨. བུ་དང་འབྲེལ་བའི་སྒོ་ནས་ཕ་མའི་མིང་དུ་འབོད་པ་དང་། བུ་བཅོས་མ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་ན་བུའི་ཐ་སྙད་མཐོང་སྟེ། དེ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཡིན་ལ། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་གྲུབ་པ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'སྐྱེད་བྱེད་ཉིད་མ་སྟེ། སྐྱེད་བྱེད་ཉིད་ཕའོ་'ཞེས་གསུངས། དེ་བཞིན་དུ་མཚམས་མེད་པའི་ལས་སུ་དགོངས་པའི་ཕྱིར། 'མི་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཟག་པ་ཟད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་དགོངས་པའོ་'ཞེས་གསུངས། 'གནས་འདི་མི་སྲིད་དོ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་མ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་སྲོག་དང་བྲལ་བར་བྱེད་པ་ལ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་མི་སྐལ་བ་ཉིད་དུ་མཐོང་བས། དེ་ལས་གཞན་པ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་སྲོག་དང་བྲལ་བར་བྱེད་དམ་སྙམ་དུ་དོན་གྱིས་འགྱུར་རོ་སྙམ་ནས་འདི་སྐད་དུ། 'འོ་ན་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་གཞན་སྲོག་དང་བྲལ་བར་བྱེད་དམ་'ཞེས་དྲིའོ། །'དགེ་སློང་དག གང་ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་གང་ཟག་གིས་ཆེད་དུ་བསམས་ཏེ་སྲོག་ཆགས་སྲོག་དང་བྲལ་བར་བྱེད་པ་ནི་གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་དེ། གནས་འདི་མི་སྲིད་དོ་'ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'འདི་ཡང་གནས་མ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་གསུངས། དེའི་ཕྱིར་ 'གལ་ཏེ་ཡང་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། 'སྟོབས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་'ཞེས་བྱ་བ་ནི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འཕགས་པའི་ལམ་ལས་བྱུང་བའི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྟོབས་ཀྱི་དབང་གིས་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་མི་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། පඤ්චහි කාරණෙහීති ඉදං අත්ථනිප්ඵාදකානි තෙසං පුබ්බභාගියානි ච කාරණානි කාරණභාවසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා වුත්තං, න පන සබ්බෙසං පඤ්චන්නං සහයොගක්ඛමතො. ආකාරෙහීති කාරණෙහි. අනුස්සාවනෙනාති අනුරූපං සාවනෙන. භෙදස්ස අනුරූපං යථා භෙදො හොති, එවං භින්දිතබ්බානං භික්ඛූනං අත්තනො වචනස්ස සාවනෙන විඤ්ඤාපනෙන. තෙනාහ ‘‘නනු තුම්හෙ’’තිආදි. කණ්ණමූලෙ වචීභෙදං කත්වාති එතෙන [Pg.294] ‘‘පාකටං කත්වා භෙදකරවත්ථුදීපනං වොහාරො, තත්ථ අත්තනො නිච්ඡිතමත්ථං රහස්සවසෙන විඤ්ඤාපනං අනුස්සාවන’’න්ති දස්සෙති. 'རྒྱུ་ལྔས་'ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་དོན་གྲུབ་པར་བྱེད་པ་དང་དེའི་སྦྱོར་ལམ་གྱི་རྒྱུ་རྣམས་རྒྱུའི་དངོས་པོ་སྤྱི་མཐུན་པས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། ལྔ་པོ་ཐམས་ཅད་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇུག་རུང་བའི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །'རྣམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་'ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །'རྗེས་སུ་སྒྲོག་པས་'ཞེས་པ་ནི་མཐུན་པར་སྒྲོག་པས་སོ། །དབྱེན་དང་མཐུན་པར་དབྱེན་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་ལྟར། དེ་ལྟར་དབྱེ་བར་བྱ་བའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་རང་གི་ཚིག་སྒྲོག་ཅིང་གོ་བར་བྱེད་པས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ཁྱེད་རྣམས་མ་ཡིན་ནམ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། 'རྣ་བའི་དྲུང་དུ་ངག་གི་དབྱེན་བྱས་ནས་'ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི། 'གསལ་བར་བྱས་ཏེ་དབྱེན་བྱེད་པའི་གཞི་སྟོན་པ་ནི་ཐ་སྙད་དེ། དེ་ལ་རང་གི་ངེས་པའི་དོན་གསང་བའི་ཚུལ་གྱིས་གོ་བར་བྱེད་པ་ནི་རྗེས་སུ་སྒྲོག་པའོ་'ཞེས་བསྟན་ཏོ།། කම්මමෙව උද්දෙසො වා පමාණන්ති තෙහි සඞ්ඝභෙදසිද්ධිතො වුත්තං, ඉතරෙ පන තෙසං පුබ්බභාගභූතා. තෙනාහ ‘‘වොහාරා’’තිආදි. තත්ථාති වොහාරෙ. චුතිඅනන්තරං ඵලං අනන්තරං නාම, තස්මිං අනන්තරෙ නියුත්තානි තන්නිබ්බත්තනෙන අනන්තරකරණසීලානි, අනන්තරප්පයොජනානි චාති ආනන්තරියානි, තානි එව ‘‘ආනන්තරියකම්මානී’’ති වුත්තානි. ལས་ཉིད་ནི་བསྟན་པ་འམ་ཚད་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་གིས་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་གསུངས་ལ། གཞན་དག་ནི་དེའི་སྦྱོར་བར་གྱུར་པ་རྣམས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ཐ་སྙད་ལས་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། 'དེ་ལ་'ཞེས་པ་ནི་ཐ་སྙད་ལའོ། །འཕོ་བའི་དེ་མ་ཐག་པའི་འབྲས་བུ་ནི་མཚམས་མེད་པ་ཞེས་བྱ་ལ། མཚམས་མེད་པ་དེ་ལ་སྦྱོར་ཞིང་དེ་སྐྱེད་པས་མཚམས་མེད་པར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་དང་། མཚམས་མེད་པའི་དགོས་པ་ཅན་ནི་མཚམས་མེད་པ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ཉིད་ལ་ 'མཚམས་མེད་པའི་ལས་རྣམས་'ཞེས་གསུངས་སོ།། කම්මතොති ‘‘එවං ආනන්තරියකම්මං හොති, එවං අනන්තරියකම්මසදිස’’න්ති එවං කම්මවිභාගතො. ද්වාරතොති කායාදිද්වාරතො. කප්පට්ඨිතියතොති ‘‘ඉදං කප්පට්ඨිතිකවිපාකං, ඉදං න කප්පට්ඨිතිකවිපාක’’න්ති එවං කප්පට්ඨිතියවිභාගතො. පාකාති ‘‘ඉදමෙත්ථ විපච්චති, ඉදං න විපච්චතී’’ති විපච්චනවිභාගතො. සාධාරණාදීහීති ගහට්ඨපබ්බජිතානං සාධාරණාසාධාරණතො, ආදි-සද්දෙන වෙදනාදිවිභාගතො ච. 'ལས་ཀྱི་สྒོ་ནས་'ཞེས་པ་ནི། 'འདི་ལྟར་མཚམས་མེད་པའི་ལས་སུ་འགྱུར་ལ། འདི་ལྟར་མཚམས་མེད་པའི་ལས་དང་འདྲ་བའོ་'ཞེས་དེ་ལྟར་ལས་ཀྱི་རྣམ་དབྱེ་ལས་སོ། །'སྒོ་ནས་'ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སོ། །'བསྐལ་པར་གནས་པའི་སྒོ་ནས་'ཞེས་པ་ནི། 'འདི་ནི་བསྐལ་པར་གནས་པའི་རྣམ་སྨིན་ཅན་ཡིན་ལ། འདི་ནི་བསྐལ་པར་གནས་པའི་རྣམ་སྨིན་ཅན་མ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་དེ་ལྟར་བསྐལ་པར་གནས་པའི་རྣམ་དབྱེ་ལས་སོ། །'རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་'ཞེས་པ་ནི། 'འདི་ནི་འདིར་སྨིན་པར་འགྱུར་ལ། འདི་ནི་སྨིན་པར་མི་འགྱུར་རོ་'ཞེས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྣམ་དབྱེ་ལས་སོ། །'ཐུན་མོང་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་'ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་པ་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱི་ཐུན་མོང་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ལས་དང་། 'ལ་སོགས་པ་'ཞེས་པའི་སྒྲས་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་དབྱེ་ལས་ཀྱང་ངོ་།། යස්මා මනුස්සත්තභාවෙ ඨිතස්සෙව ච කුසලධම්මානං තික්ඛවිසදසූරභාවාපත්ති, යථා තං තිණ්ණම්පි බොධිසත්තානං බොධිත්තයනිබ්බත්තියං, එවං මනුස්සභාවෙ ඨිතස්සෙව අකුසලධම්මානම්පි තික්ඛවිසදසූරභාවාපත්තීති ආහ ‘‘මනුස්සභූතස්සෙවා’’ති. පාකතිකමනුස්සානම්පි ච කුසලධම්මානං විසෙසප්පත්ති විමානවත්ථුඅට්ඨකථායං (වි. ව. අට්ඨ. 3) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. යථා වුත්තො ච අත්ථො සමානජාතියස්ස විකොපනෙ කම්මං ගරුතරං, න තථා විජාතියස්සාති වුත්තං – ‘‘මනුස්සභූතං මාතරං වා පිතරං වා’’ති. ලිඞ්ගෙ පරිවත්තෙ ච සො එව එකකම්මනිබ්බත්තො භවඞ්ගප්පබන්ධො, ජීවිතින්ද්‍රියප්පබන්ධො ච, න අඤ්ඤොති ආහ ‘‘අපි පරිවත්තලිඞ්ග’’න්ති. අරහන්තෙපි එසෙව නයො. තස්ස විපාකන්තිආදි කම්මස්ස ආනන්තරියභාවසමත්ථනං, චතුකොටිකඤ්චෙත්ථ සම්භවති. තත්ථ පඨමා කොටි දස්සිතා, ඉතරාසු විසඞ්කෙතං දස්සෙතුං, ‘‘යො පනා’’තිආදි වුත්තං. යදිපි තත්ථ විසඞ්කෙතො, කම්මං පන ගරුතරං ආනන්තරියසදිසං භායිතබ්බන්ති ආහ – ‘‘ආනන්තරියං ආහච්චෙව තිට්ඨතී’’ති. අයං පඤ්හොති ඤාපනිච්ඡානිබ්බත්තා කථා. གང་གི་ཕྱིར་མིའི་ལུས་རྟེན་ལ་གནས་པ་ཁོ་ནས་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་རྣོ་ཞིང་གསལ་ལ་དཔའ་བའི་རང་བཞིན་དུ་འགྱུར་བ་ནི། དཔེར་ན་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གསུམ་པོས་བྱང་ཆུབ་གསུམ་མངོན་དུ་བྱས་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་མིའི་ལུས་རྟེན་ལ་གནས་པ་ཁོ་ནས་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་རྣོ་ཞིང་གསལ་ལ་དཔའ་བའི་རང་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “མིར་གྱུར་པ་ཁོ་ནའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཕལ་པའི་མི་རྣམས་ཀྱི་དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཐོབ་ཚུལ་ནི། གཞལ་ཡས་ཁང་གི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ (Vimānavatthu-aṭṭhakathā) ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་ནི། རིགས་མཐུན་པ་ལ་གནོད་པ་བྱས་པའི་ལས་ནི་ལྕི་བ་ཡིན་གྱི། རིགས་མི་མཐུན་པ་ལ་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “མིར་གྱུར་པའི་མ་མམ་ཡང་ན་ཕའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །རྟགས་འགྱུར་བའི་ཚེ་ནའང་ལས་གཅིག་གིས་བསྐྱེད་པའི་ཀུན་གཞིའི་རྒྱུན་ (bhavaṅgappabandha) དེ་ཉིད་དང་། སྲོག་གི་དབང་པོའི་རྒྱུན་དེ་ཉིད་ཡིན་གྱི། གཞན་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “རྟགས་འགྱུར་ཡང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དགྲ་བཅོམ་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་སྒྲུབ་པ་ཡིན་ལ། འདིར་མཐའ་བཞི་པ་འབྱུང་སྲིད་དོ། །དེ་ལས་མཐའ་དང་པོ་བསྟན་ནས། གཞན་རྣམས་ལ་འཁྲུལ་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར། “གང་ཞིག་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལ་འཁྲུལ་པ་ཡོད་ཀྱང་། ལས་ནི་མཚམས་མེད་པ་དང་འདྲ་བར་ཤིན་ཏུ་ལྕི་བས་འཇིགས་པར་བྱ་དགོས་པའི་ཕྱིར། “མཚམས་མེད་པ་ནི་གནས་པ་ཁོ་ནའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདི་ནི་དྲི་བའོ་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་པར་འདོད་པས་བསྐྱེད་པའི་གཏམ་མོ། ། ආනන්තරියං ඵුසති මරණාධිප්පායෙනෙව ආනන්තරියවත්ථුනො විකොපිතත්තා. ආනන්තරියං න ඵුසති ආනන්තරියවත්ථුඅභාවතො. සබ්බත්ථ [Pg.295] හි පුරිමං අභිසන්ධිචිත්තං අප්පමාණං, වධකචිත්තං පන තදාරම්මණං ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච ආනන්තරියනානන්තරියභාවෙ පමාණන්ති දට්ඨබ්බං. සඞ්ගාමචතුක්කං සම්පත්තවසෙන යොජෙතබ්බං. གསོད་པའི་བསམ་པ་ཁོ་ནས་མཚམས་མེད་པའི་དངོས་པོ་ལ་གནོད་པ་བྱས་པའི་ཕྱིར། མཚམས་མེད་པའི་ལས་ལ་རེག་པར་འགྱུར་རོ། །མཚམས་མེད་པའི་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར། མཚམས་མེད་པའི་ལས་ལ་མི་རེག་གོ། །ཐམས་ཅད་དུ་སྔོན་གྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་སེམས་ནི་ཚད་མ་མ་ཡིན་ལ། གསོད་སེམས་དང་དེའི་དམིགས་པ་དང་སྲོག་གི་དབང་པོ་ནི་མཚམས་མེད་པ་དང་མཚམས་མེད་པ་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་ལ་ཚད་མ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །གཡུལ་འགྱེད་ཀྱི་མཐའ་བཞི་པོ་ནི་འབྱོར་བའི་དབང་གིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། තෙනෙවාති තෙනෙව පයොගෙන. අරහන්තඝාතො හොතියෙව අරහතො මාරිතත්තා. පුථුජ්ජනස්සෙව දින්නං හොතීති යස්මා යථා වධකචිත්තං පච්චුප්පන්නාරම්මණම්පි පබන්ධවිච්ඡෙදවසෙන ච ජීවිතින්ද්‍රියං ආරම්මණං කත්වා පවත්තති, න එවං චාගචෙතනා, සා හි චජිතබ්බවත්ථුං ආරම්මණං කත්වා චජනමත්තමෙව හොති, අඤ්ඤසන්තකභාවකරණඤ්ච තස්ස චජනං, තස්මා යස්ස තං සන්තකං කතං. තස්සෙව දින්නං හොතීති. “དེ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །དགྲ་བཅོམ་པ་བསད་པའི་ཕྱིར། དགྲ་བཅོམ་པ་གསོད་པའི་ལས་སུ་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ། །“སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཁོ་ན་ལ་བྱིན་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་གསོད་སེམས་ནི་ད་ལྟར་གྱི་དམིགས་པ་ཅན་ཡིན་ཡང་། རྒྱུན་གཅོད་པའི་དབང་གིས་སྲོག་གི་དབང་པོ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པ་ལྟར། གཏོང་བའི་སེམས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་གཏང་བྱའི་དངོས་པོ་ལ་དམིགས་ནས་གཏོང་བ་ཙམ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། གཞན་གྱི་ནོར་དུ་བྱེད་པ་ནི་དེའི་གཏོང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གང་ལ་ནོར་དུ་བྱས་པ་དེ་ཉིད་ལ་བྱིན་པར་འགྱུར་རོ། ། ලොහිතං සමො සරතීති අභිඝාතෙන පකුප්පමානං සඤ්චිතං හොති. මහන්තතරන්ති ගරුතරං. සරීරපටිජග්ගනෙ වියාති සත්ථුරූපකායපටිජග්ගනෙ විය. “ཁྲག་མཉམ་པར་འཛག་པ་”ཞེས་པ་ནི་བརྡེགས་པས་འཁྲུགས་ཤིང་བསགས་པར་འགྱུར་བའོ། །“ཆེས་ཆེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཆེས་ལྕི་བའོ། །“ལུས་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པའི་གཟུགས་སྐུ་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ། ། අසන්නිපතිතෙති ඉදං සාමග්ගියදීපනං. භෙදො ච හොතීති සඞ්ඝස්ස භෙදො හොති. වට්ටතීති සඤ්ඤායාති ඊදිසකරණං සඞ්ඝස්ස භෙදාය න හොතීති සඤ්ඤාය. නවතො ඌනපරිසායං කරොන්තස්ස තථාති යොජෙතබ්බං, තථාති ඉමිනා ‘‘න ආනන්තරියකම්මන්ති’’ ඉමං ආකඩ්ඪති, න පන ‘‘භෙදො හොතී’’ති ඉදං. හෙට්ඨිමන්තෙන හි නවන්නමෙව වසෙන සඞ්ඝභෙදො. ධම්මවාදිනො අනවජ්ජා යථාධම්මං අවට්ඨානතො. සඞ්ඝභෙදස්ස පුබ්බභාගො සඞ්ඝරාජි. “མ་འདུས་པ་ལ་”ཞེས་པ་འདིས་ནི་མཐུན་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །“དབྱེན་ཡང་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་དུ་འགྱུར་བའོ། །“རུང་ངོ་སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་བྱེད་པ་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་དུ་མི་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་སོ། །དགུ་ལས་ཉུང་བའི་འཁོར་གྱིས་བྱེད་པ་ལའང་“དེ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“དེ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་འདིས་“མཚམས་མེད་པའི་ལས་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་འདི་འདྲེན་པ་ཡིན་གྱི། “དབྱེན་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཐ་མའི་ཚད་ནི་དགུ་ཁོ་ནའི་དབང་གིས་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་ནི་ཆོས་བཞིན་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའོ། །དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་གྱི་སྔོན་གྱི་ཆ་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་གས་པའོ། ། කායද්වාරමෙව පූරෙන්ති කායකම්මභාවෙනෙව ලක්ඛිතබ්බතො. ལུས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཁོ་ནས་མཚོན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ལུས་ཀྱི་སྒོ་ཁོ་ན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ།” ། ‘‘සණ්ඨහන්තෙ හි…පෙ… මුච්චතී’’ති ඉදං කප්පට්ඨකථාය න සමෙති. තථා හි කප්පට්ඨකථායං (කථා. අට්ඨ. 654-657) වුත්තං – ‘‘ආපායිකොති ඉදං සුත්තං යං සො එකං කප්පං අසීතිභාගෙ කත්වා තතො එකභාගමත්තං කාලං තිට්ඨෙය්‍ය, තං ආයුකප්පං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. කප්පවිනාසෙයෙවාති පන ආයුකප්පවිනාසෙයෙවාති අත්ථෙ සති නත්ථි විරොධො. එත්ථ ච සණ්ඨහන්තෙති ඉදම්පි ‘‘ස්වෙවවිනස්සිස්සතී’’ති විය අභූතපරිකප්පවසෙන වුත්තං. එකදිවසමෙව නිරයෙ පච්චති තතො පරං කප්පාභාවෙ ආයුකප්පස්සපි අභාවතොති අවිරොධතො [Pg.296] අත්ථයොජනා දට්ඨබ්බා. සෙසානීති සඞ්ඝභෙදතො අඤ්ඤානි ආනන්තරියකම්මානි. “གནས་པ་ན་...ནས... ཐར་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་བསྐལ་པའི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ (Kappaṭṭhakathā) དང་མི་མཐུན་ནོ། །འདི་ལྟར་བསྐལ་པའི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། “ངན་སོང་བ་ཞེས་པ་ནི་མདོ་འདི་གང་ཞིག་བསྐལ་པ་གཅིག་ཆ་བརྒྱད་ཅུར་བྱས་ནས་དེ་ལས་ཆ་གཅིག་ཙམ་གྱི་དུས་སུ་གནས་པ་ནི། ཚེའི་བསྐལ་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ་”ཞེས་སོ། །“བསྐལ་པ་འཇིག་པ་ཁོ་ན་ལའོ་”ཞེས་པ་ནི་ཚེའི་བསྐལ་པ་འཇིག་པ་ཁོ་ན་ལའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཡོད་ན་འགལ་བ་མེད་དོ། །འདིར་“གནས་པ་ན་”ཞེས་པ་འདི་ཡང་“སང་ཉིད་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་བཞིན་དུ་མ་བྱུང་བའི་ཀུན་བརྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །ཉིན་གཅིག་ཁོ་ནར་དམྱལ་བར་སྨིན་ལ། དེའི་འོག་ཏུ་བསྐལ་པ་མེད་པས་ཚེའི་བསྐལ་པའང་མེད་པའི་ཕྱིར་འགལ་བ་མེད་པར་དོན་གྱི་སྦྱོར་བ་བལྟ་བར་བྱའོ། །“ལྷག་མ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་ལས་གཞན་པའི་མཚམས་མེད་པའི་ལས་རྣམས་སོ། ། අහොසිකම්මං…පෙ… සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති, එවං සති කථං නෙසං ආනන්තරියතා චුතිඅනන්තරං විපාකදානාභාවතො. අථ සති ඵලදානෙ චුතිඅනන්තරො එව එතෙසං ඵලකාලො, න අඤ්ඤොති ඵලකාලනියමෙන නියතතා නිච්ඡිතා, න ඵලදානනියමෙන, එවම්පි නියතඵලකාලානං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං දිට්ඨධම්මවෙදනීයානඤ්ච නියතතා ආපජ්ජෙය්‍ය. තස්මා විපාකධම්මධම්මානං පච්චයන්තරවිකලතාදීහි අවිපච්චමානානම්පි අත්තනො සභාවෙන විපාකධම්මතා විය බලවතා ආනන්තරියෙන විපාකෙ දින්නෙ අවිපච්චමානානම්පි ආනන්තරියානං ඵලදානෙ නියතසභාවා ආනන්තරියසභාවා ච පවත්තීති අත්තනො සභාවෙන ඵලදානනියමෙනෙව නියතතා ආනන්තරියතා ච වෙදිතබ්බා. අවස්සඤ්ච ආනන්තරියසභාවා තතො එව නියතසභාවා ච තෙසං පවත්තීති සම්පටිච්ඡිතබ්බමෙතං අඤ්ඤස්ස බලවතො ආනන්තරියස්ස අභාවෙ චුතිඅනන්තරං එකන්තෙන ඵලදානතො. “བྱས་ཟིན་པའི་ལས་ (ahosikamma) ...ནས... གྲངས་སུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་དེ་ལྟར་ཡིན་ན། ཤི་འཕོས་པའི་མཚམས་ཐོག་ཏུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མ་བྱིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟར་འགྱུར། གལ་ཏེ་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པ་ཡོད་ན། ཤི་འཕོས་པའི་མཚམས་ཐོག་ཁོ་ན་ནི་དེ་དག་གི་འབྲས་བུའི་དུས་ཡིན་གྱི། གཞན་མ་ཡིན་པས་འབྲས་བུའི་དུས་ངེས་པའི་སྒོ་ནས་ངེས་པ་ཉིད་དུ་གྲུབ་པ་ཡིན་གྱི། འབྲས་བུ་སྦྱིན་པའི་ངེས་པས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟ་ནའང་འབྲས་བུའི་དུས་ངེས་པའི་སྐྱེ་བ་གཞན་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་དང་། མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་ལས་གཞན་རྣམས་ལའང་ངེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་རྐྱེན་གཞན་མ་ཚང་བ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་མ་སྨིན་པར་འགྱུར་ཡང་། རང་གི་ངོ་བོས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པ་བཞིན། མཚམས་མེད་པའི་ལས་སྟོབས་དང་ལྡན་པས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བྱིན་པའི་ཚེ། རྣམ་པར་མ་སྨིན་པའི་མཚམས་མེད་པའི་ལས་རྣམས་ཀྱང་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པ་ལ་ངེས་པའི་རང་བཞིན་དང་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། རང་གི་ངོ་བོས་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པར་ངེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ངེས་པ་དང་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །གཞན་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་མཚམས་མེད་པའི་ལས་མེད་པའི་ཚེ། ཤི་འཕོས་པའི་མཚམས་ཐོག་ཏུ་གདོན་མི་ཟ་བར་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ལ་གདོན་མི་ཟ་བར་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་དང་། དེ་ལས་བྱུང་བའི་ངེས་པའི་རང་བཞིན་དུ་འཇུག་པ་ཉིད་དུ་ཁས་བླང་བར་བྱའོ། ། නනු එවං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං අඤ්ඤස්මිං විපාකදායකෙ අසති චුතිඅනන්තරමෙකන්තෙන ඵලදානතො නියතසභාවා අනන්තරියසභාවා ච පවත්ති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති. අසමානජාතිකෙන චෙතොපණිධිවසෙන උපඝාතකෙන ච නිවත්තෙතබ්බවිපාකත්තා අනන්තරෙ එකන්තඵලදායකත්තාභාවා. න පන ආනන්තරියකානං පඨමජ්ඣානාදීනං දුතියජ්ඣානාදීනි විය අසමානජාතිකං ඵලනිවත්තකං අත්ථි සබ්බානන්තරියානං අවීචිඵලත්තා. න ච හෙට්ඨූපපත්තිං ඉච්ඡතො සීලවතො චෙතොපණිධි විය උපරූපපත්තිජනකකම්මඵලං ආනන්තරියඵලං නිවත්තෙතුං සමත්ථො චෙතොපණිධි අත්ථි අනිච්ඡන්තස්සෙව අවීචිපාතනතො, න ච ආනන්තරියොපඝාතකං කිඤ්චි කම්මං අත්ථි, තස්මා තෙසංයෙව අනන්තරෙ එකන්තවිපාකජනකසභාවා පවත්තීති. අනෙකානි ච ආනන්තරියානි කතානි එකන්තෙනෙව විපාකෙ නියතසභාවත්තා උපරතාවිපච්චනසභාවාසඞ්කත්තා නිච්ඡිතානි සභාවතො නියතානෙව. තෙසු පන සමානසභාවෙසු එකෙන විපාකෙ දින්නෙ ඉතරානි අත්තනා කාතබ්බකිච්චස්ස තෙනෙව කතත්තා න දුතියං තතියං වා පටිසන්ධිං කරොන්ති. න සමත්ථතාවිඝාතත්තාති නත්ථි තෙසං ආනන්තරියකතා නිවත්ති; ගරුතරභාවො පන තෙසු ලබ්භතෙවාති සඞ්ඝභෙදස්ස සියා [Pg.297] ගරුතරභාවොති, ‘‘යෙන…පෙ… විපච්චතී’’ති ආහ. එකස්ස පන අඤ්ඤානි උපත්ථම්භකානි හොන්තීති දට්ඨබ්බානි. පටිසන්ධිවසෙන විපච්චතීති වචනෙන ඉතරෙසං පවත්තිවිපාකදායිතා අනුඤ්ඤාතා විය දිස්සති. නො වා තථා සීලවතීති යථා පිතා සීලවා, තථා සීලවතී නො වා හොතීති යොජනා. සචෙ මාතා සීලවතී, මාතුඝාතො පටිසන්ධිවසෙන විපච්චතීති යොජනා. ཅི་སྟེ་འདི་ལྟར་སྐྱེ་བ་གཞན་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་ལས་གཞན་རྣམས་ལའང་། རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པ་པོ་གཞན་མེད་པའི་ཚེ། ཤི་འཕོས་པའི་མཚམས་ཐོག་ཏུ་གདོན་མི་ཟ་བར་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར། ངེས་པའི་རང་བཞིན་དང་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་དུ་འཇུག་པར་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། མི་འགྱུར་ཏེ། རིགས་མི་མཐུན་པའི་སེམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་གྱི་དབང་གིས་དང་། གནོད་བྱེད་ཀྱིས་བཟློག་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མཚམས་ཐོག་ཏུ་གདོན་མི་ཟ་བར་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པ་པོ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་མཚམས་མེད་པའི་ལས་རྣམས་ལ་ནི། བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་རིགས་མི་མཐུན་པའི་འབྲས་བུ་བཟློག་པར་བྱེད་པ་མེད་དེ། མཚམས་མེད་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འབྲས་བུ་ནི་མནར་མེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོག་ཏུ་སྐྱེ་བར་འདོད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་བཞིན། སྟེང་དུ་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་མཚམས་མེད་པའི་འབྲས་བུ་བཟློག་པར་ནུས་པའི་སེམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་ནི་མེད་དེ། མི་འདོད་བཞིན་དུ་མནར་མེད་པར་ལྷུང་བའི་ཕྱིར་དང་། མཚམས་མེད་པའི་ལས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ལས་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ཁོ་ན་ལ་མཚམས་ཐོག་ཏུ་གདོན་མི་ཟ་བར་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྐྱེད་པའི་རང་བཞིན་དུ་འཇུག་གོ། །མཚམས་མེད་པའི་ལས་དུ་མ་བྱས་པ་རྣམས་ཀྱང་གདོན་མི་ཟ་བར་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་ངེས་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་མི་སྨིན་པའི་རང་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་དོགས་པ་མེད་པར་ངེས་པ་ནི། རང་གི་ངོ་བོས་ངེས་པ་ཁོ་ནའོ། །དེ་དག་ལས་རང་བཞིན་མཚུངས་པ་རྣམས་ལས། གཅིག་གིས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བྱིན་པའི་ཚེ། གཞན་རྣམས་ཀྱིས་རང་གིས་བྱ་བའི་བྱ་བ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བྱས་པའི་ཕྱིར། གཉིས་པ་འམ་གསུམ་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མི་བྱེད་དོ། །ནུས་པ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་བཟློག་པ་མེད་དོ། །འོན་ཀྱང་དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཆེས་ལྕི་བའི་རང་བཞིན་ནི་ཐོབ་པ་ཉིད་དེ། དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་ནི་ཆེས་ལྕི་བའི་རང་བཞིན་དུ་འགྱུར་སྲིད་པའི་ཕྱིར། “གང་གིས་...ནས... རྣམ་པར་སྨིན་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གཅིག་ལ་ནི་གཞན་རྣམས་གྲོགས་བྱེད་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །“ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་སྨིན་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས། གཞན་རྣམས་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པ་ཉིད་གནང་བ་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ། །“ཡང་ན་དེ་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ་”ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་ཕ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་བཞིན། དེ་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའམ་ཡང་ན་མི་ལྡན་པ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །གལ་ཏེ་མ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ན། མ་བསད་པ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་སྨིན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། පකතත්තොති අනුක්ඛිත්තො. සමානසංවාසකොති අපාරාජිකො. සමානසීමායන්ති එකසීමායං. “རང་བཞིན་དུ་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མ་བསྐྲད་པའོ། །“གནས་མཐུན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕམ་པ་མ་བྱུང་བའོ། །“མཚམས་མཚུངས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་མཚམས་གཅིག་གི་ནང་དུའོ། ། සත්ථුකිච්චං කාතුං අසමත්ථොති යං සත්ථාරා කාතබ්බකිච්චං අනුසාසනාදි, තං කාතුං අසමත්ථොති භගවන්තං පච්චක්ඛාය. අඤ්ඤං තිත්ථකරන්ති අඤ්ඤං සත්ථාරං. “སྟོན་པའི་བྱ་བ་བྱེད་མི་ནུས་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྟོན་པས་བྱ་བར་འོས་པའི་བྱ་བ་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པ་དེ་བྱེད་མི་ནུས་པར་བཅོམ་ལྡན་འདས་སྤངས་ནས་སོ། །“མུ་སྟེགས་ཅན་གཞན་”ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པ་གཞན་ནོ། ། 129. අභිජාතිආදිසු (අ. නි. ටී. 1.1.277) පකප්පනෙන දෙවතූපසඞ්කමනාදිනා ජාතචක්කවාළෙන සමානයොගක්ඛෙමං දසසහස්සපරිමාණං ඨානං ජාතිඛෙත්තං, සරසෙනෙව ආණාපවත්තිට්ඨානං ආණාඛෙත්තං, විසයභූතං ඨානං විසයඛෙත්තං. දසසහස්සී ලොකධාතූති ඉමාය ලොකධාතුයා සද්ධිං ඉමං ලොකධාතුං පරිවාරෙත්වා ඨිතා දසසහස්සී ලොකධාතු. තත්තකානංයෙව ජාතිඛෙත්තභාවො ධම්මතාවසෙන වෙදිතබ්බො. ‘‘පරිග්ගහවසෙනා’’ති කෙචි. ‘‘සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං තත්තකං එව ජාතිඛෙත්තං තන්නිවාසීනංයෙව ච දෙවතානං ධම්මාභිසමයො’’ති ච වදන්ති. මාතුකුච්ඡිඔක්කමනකාලාදීනං ඡන්නං එව ගහණං නිදස්සනමත්තං මහාභිනීහාරාදිකාලෙපි තස්ස පකම්පනස්ස ලබ්භමානතො. ආණාඛෙත්තං නාම යං එකජ්ඣං සංවට්ටති ච විවට්ටති ච. ආණා වත්තති ආණාය තන්නිවාසීනං දෙවතානං සිරසා සම්පටිච්ඡනෙන, තඤ්ච ඛො කෙවලං බුද්ධානං ආනුභාවෙනෙව, න අධිප්පායවසෙන, අධිප්පායවසෙන පන ‘‘යාවතා වා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යා’’ති (අ. නි. 3.81) වචනතො තතො පරම්පි ආණා පවත්තෙය්‍ය. ༡༢༩. མངོན་པར་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ (Aṅguttara-nikāya-ṭīkā 1.1.277) ལས་བརྟགས་པའི་སྒོ་ནས་ལྷ་རྣམས་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པས་སྐྱེ་བའི་འཁོར་ཡུག་དང་མཐུན་པར་སྦྱོར་བ་བདེ་བ་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་ཚད་ཀྱི་གནས་ནི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ངོ་། །རང་གི་སྒྲ་ཉིད་ཀྱིས་བཀའ་འཇུག་པའི་གནས་ནི་བཀའི་ཞིང་ངོ་། །ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་གནས་ནི་ཡུལ་གྱི་ཞིང་ངོ་། །“སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ལ་བསྐོར་ནས་གནས་པའི་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སོ། །དེ་ཙམ་ཁོ་ན་ལ་སྐྱེ་བའི་ཞིང་གི་དངོས་པོ་ཡོད་པ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་སོ་”ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །“སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ནི་དེ་ཙམ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། དེར་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་ཀྱང་སྨྲའོ། །མའི་མངལ་དུ་འཇུག་པའི་དུས་ལ་སོགས་པ་དྲུག་ཁོ་ན་བཟུང་བ་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་སྟེ། མངོན་པར་འབྱུང་བ་ཆེན་པོའི་དུས་ལའང་ས་གཡོ་བ་དེ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །བཀའི་ཞིང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གང་ཞིག་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇིག་པ་དང་ཆགས་པར་འགྱུར་བའོ། །བཀའ་ནི་བཀའི་དབང་གིས་དེར་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་སྤྱི་བོས་དང་དུ་ལེན་པས་འཇུག་ལ། དེ་ཡང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་མཐུ་ཁོ་ནས་ཡིན་གྱི། བསམ་པའི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །བསམ་པའི་དབང་གིས་ནི་“ཇི་ཙམ་འདོད་པ་དེ་ཙམ་དུ་” (Aṅguttara-nikāya 3.81) ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེ་ལས་གཞན་དུའང་བཀའ་འཇུག་པར་འགྱུར་རོ། ། න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථීති, ‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජතී’’තිආදිං (ම. නි. 1.285; 2.341; මහාව. 11; කථා. 405; මි. ප. 4.5.11) ඉමිස්සං ලොකධාතුයං ඨත්වා වදන්තෙන භගවතා, ‘‘කිං පනාවුසො සාරිපුත්ත, අත්ථෙතරහි අඤ්ඤෙ සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා [Pg.298] භගවතා සමසමා සම්බොධියන්ති, එවං පුට්ඨො අහං, භන්තෙ, නොති වදෙය්‍ය’’න්ති (දී. නි. 3.161), වත්වා තස්ස කාරණං දස්සෙතුං, ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’’ති ඉමං සුත්තං (දී. නි. 3.161; මි. ප. 5.1.1) දස්සෙන්තෙන ධම්මසෙනාපතිනා ච බුද්ධඛෙත්තභූතං ඉමං ලොකධාතුං ඨපෙත්වා අඤ්ඤත්ථ අනුප්පත්ති වුත්තා හොතීති අධිප්පායො. “མི་སྐྱེའོ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོད་དེ། “ང་ལ་སློབ་དཔོན་མེད། ང་དང་མཚུངས་པ་མི་དམིགས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (Majjhima-nikāya 1.285; 2.341; Mahāvagga 11; Kathāvatthu 405; Milindapañha 4.5.11) འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདིར་བཞུགས་ནས་གསུངས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུ་ཉིད་ལ། ད་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་མཚུངས་པའི་དགེ་སྦྱོང་ངམ་བྲམ་ཟེ་གཞན་བྱང་ཆུབ་པ་ཡོད་དམ། བཙུན་པ་དེ་ལྟར་དྲིས་ན་ངས་མེད་དོ་ཞེས་སྨྲའོ་”ཞེས་ (Dīgha-nikāya 3.161) གསུངས་ནས། དེའི་རྒྱུ་མཚན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གནས་མ་ཡིན་ཞིང་སྐབས་མེད་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཉིས་”ཞེས་པའི་མདོ་འདི་ (Dīgha-nikāya 3.161; Milindapañha 5.1.1) བསྟན་པའི་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གཉིས་ཀྱིས། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་བཞག་ནས། གཞན་དུ་མི་སྐྱེ་བར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། ། එකතොති සහ, එකස්මිං කාලෙති අත්ථො. සො පන කාලො කථං පරිච්ඡින්නොති චරිමභවෙ පටිසන්ධිග්ගහණතො පට්ඨාය යාව ධාතුපරිනිබ්බානාති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. නිසින්නකාලතො පට්ඨායාති පටිලොමක්කමෙන වදති. පරිනිබ්බානතො පට්ඨායාති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බානතො පට්ඨාය. එත්ථන්තරෙති චරිමභවෙ බොධිසත්තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණං ධාතුපරිනිබ්බානන්ති එතෙසං අන්තරෙ. “Ekatoti” ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། དུས་གཅིག་ཏུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དུས་དེ་ཡང་ཇི་ལྟར་ཡོངས་སུ་བཅད་ཅེ་ན། ཚེ་མཐའ་མར་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་བ་ནས་བཟུང་སྟེ། ཁམས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བར་དུ་ཡིན་པར་སྟོན་པར། “tatthā” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“Nisinnakālato paṭṭhāyā” ཞེས་པ་ནི་ལུགས་ལྡོག་གི་རིམ་པས་གསུངས་སོ། །“Parinibbānato paṭṭhāyā” ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཁམས་སུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནས་བཟུང་སྟེའོ། །“Etthantare” ཞེས་པ་ནི་ཚེ་མཐའ་མར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འཛིན་པ་དང་། ཁམས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་སྟེ། དེ་དག་གི་བར་དུའོ། ། අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති න නිවාරිතා, තත්ථ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘තීණි හී’’තිආදි වුත්තං. පටිපත්තිඅන්තරධානෙන හි සාසනස්ස ඔසක්කිතත්තා අපරස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති ලද්ධාවසරා හොති. පටිපදාති පටිවෙධාවහා පුබ්බභාගපටිපදා. ‘‘පරියත්ති පමාණ’’න්ති වත්වා තමත්ථං බොධිසත්තං නිදස්සනං කත්වා දස්සෙතුං, ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං තයිදං හීනං කතන්ති දට්ඨබ්බං. නිය්‍යානිකධම්මස්ස ඨිතිඤ්හි දස්සෙන්තො අනිය්‍යානිකධම්මං නිදස්සෙති. སངས་རྒྱས་གཞན་འབྱུང་བ་ནི་མ་བཀག་ལ། དེའི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པར། “tīṇi hī” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །སྒྲུབ་པ་ནུབ་པས་བསྟན་པ་ཉམས་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་གཞན་འབྱུང་བའི་སྐབས་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ། །“Paṭipadā” ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་སྔོན་གྱི་ཆའི་ལམ་མོ། །“Pariyatti pamāṇa” ཞེས་གསུངས་ནས། དོན་དེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དཔེར་མཛད་དེ་སྟོན་པར། “yathā” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་འདི་ནི་དམན་པར་བྱས་པ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ངེས་པར་འབྱིན་པའི་ཆོས་ཀྱི་གནས་པ་སྟོན་པ་ན། ངེས་པར་མི་འབྱིན་པའི་ཆོས་དཔེར་མཚོན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། මාතිකාය අන්තරහිතායාති, ‘‘යො පන භික්ඛූ’’තිආදිනයප්පත්තා සික්ඛාපදපාළි මාතිකා, තාය අන්තරහිතාය නිදානුද්දෙසසඞ්ඛාතෙ පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ පබ්බජ්ජායුපසම්පදාකම්මෙසු ච සාසනං තිට්ඨතීති අත්ථො. අථ වා පාතිමොක්ඛෙ ධරන්තෙයෙව පබ්බජ්ජා උපසම්පදා ච, එවං සති තදුභයං පාතිමොක්ඛෙ අන්තොගධං තදුභයාභාවෙ පාතිමොක්ඛාභාවතො, තස්මා තයිදං තයං සාසනස්ස ඨිතිහෙතූති ආහ – ‘‘පාතිමොක්ඛපබ්බජ්ජාඋපසම්පදාසු ඨිතාසු සාසනං තිට්ඨතී’’ති. යස්මා වා උපසම්පදාධීනං පාතිමොක්ඛං, උපසම්පදා ච පබ්බජ්ජාධීනා, තස්මා පාතිමොක්ඛෙ සිද්ධෙ, සිද්ධාසු පබ්බජ්ජාඋපසම්පදාසු ච සාසනං තිට්ඨති. පච්ඡිමපටිවෙධතො හි පරං පටිවෙධසාසනං, පච්ඡිමසීලතො ච පරං පටිපත්තිසාසනං විනට්ඨං නාම හොති. ඔසක්කිතං නාමාති පච්ඡිමකපටිවෙධසීලභෙදද්වයං එකතො කත්වා තතො පරං විනට්ඨං නාම හොතීති අත්ථො. “Mātikāya antarahitāyā” ཞེས་པ་ནི། “དགེ་སློང་གང་ཞིག” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འོངས་པའི་བསླབ་པའི་གཞིའི་གཞུང་ནི་མ་མོ་ཡིན་ལ། དེ་ནུབ་པ་ན། གླེང་གཞི་བརྗོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སོ་སོར་ཐར་པ་འདོན་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་བསྙེན་པར་རྫོགས་པའི་ལས་རྣམས་ལ་བསྟན་པ་གནས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། སོ་སོར་ཐར་པ་གནས་པ་ཉིད་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་ཡོད་ལ། དེ་ལྟར་ན་དེ་གཉིས་ཀ་སོ་སོར་ཐར་པའི་ཁོངས་སུ་འདུ་ཞིང་། དེ་གཉིས་མེད་ན་སོ་སོར་ཐར་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གསུམ་པོ་འདི་ནི་བསྟན་པ་གནས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པར་གསུངས་ཏེ། “སོ་སོར་ཐར་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་རྣམས་གནས་པ་ན། བསྟན་པ་གནས་སོ།” ཞེས་སོ། །ཡང་ན། སོ་སོར་ཐར་པ་ནི་བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་ལ་རག་ལས་པ་དང་། བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་རག་ལས་པའི་ཕྱིར། སོ་སོར་ཐར་པ་གྲུབ་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་གྲུབ་པ་ན། བསྟན་པ་གནས་སོ། །རྟོགས་པ་མཐའ་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་རྟོགས་པའི་བསྟན་པ་ནུབ་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་མཐའ་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་སྒྲུབ་པའི་བསྟན་པ་ཞིག་པར་འགྱུར་རོ། །“Osakkitaṃ nāmā” ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པ་མཐའ་མ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པ་གཉིས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས། དེ་ལས་གཞན་དུ་ཞིག་པར་གྱུར་པ་ལ་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། තෙන [Pg.299] කාමං ‘‘සාසනට්ඨිතියා පරියත්ති පමාණ’’න්ති වුත්තං, පරියත්ති පන පටිපත්තිහෙතුකාති පටිපත්තියා අසති අප්පතිට්ඨා හොති, තස්මා පටිපත්තිඅන්තරධානං සාසනොසක්කනස්ස විසෙසකාරණන්ති දස්සෙත්වා තයිදං සාසනොසක්කනං ධාතුපරිනිබ්බානොසානන්ති දස්සෙතුං, ‘‘තීණි පරිනිබ්බානානී’’ති වුත්තං. དེའི་ཕྱིར་ཅི་དགར་ “བསྟན་པ་གནས་པའི་ཕྱིར་ལུང་ནི་ཚད་མ་ཡིན།” ཞེས་གསུངས་ཀྱང་། ལུང་ནི་སྒྲུབ་པ་ལ་རྒྱུ་བྱས་པ་ཡིན་པས་སྒྲུབ་པ་མེད་ན་མི་གནས་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་སྒྲུབ་པ་ནུབ་པ་ནི་བསྟན་པ་ཉམས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པར་བསྟན་ནས། བསྟན་པ་ཉམས་པ་འདི་ནི་རིང་བསྲེལ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་མཐར་ཐུག་པ་ཡིན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “tīṇi parinibbānānī” ཞེས་གསུངས་སོ། ། කාරුඤ්ඤන්ති පරිදෙවනකාරුඤ්ඤං. ජම්බුදීපෙ දීපන්තරෙසු දෙවනාගබ්‍රහ්මලොකෙසු ච විප්පකිරිත්වා ඨිතානං ධාතූනං මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ එකජ්ඣං සන්නිපතනං, රස්මිවිස්සජ්ජනං, තත්ථ තෙජොධාතුයා උට්ඨානං, එකජාලීභාවො චාති සබ්බමෙතං සත්ථු අධිට්ඨානවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. “Kāruññaṃ” ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་གྱི་སྙིང་རྗེའོ། །འཛམ་བུའི་གླིང་དང་། གླིང་གཞན་དག་དང་། ལྷ་དང་ཀླུ་དང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་སུ་ཐོར་བུར་གནས་པའི་རིང་བསྲེལ་རྣམས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་གདན་ལ་གཅིག་ཏུ་འདུ་བ་དང་། འོད་ཟེར་འཕྲོ་བ་དང་། དེར་མེའི་ཁམས་ལངས་པ་དང་། མེ་ལྕེ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་འདི་ཐམས་ཅད་ནི་སྟོན་པའི་སྨོན་ལམ་གྱི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། අනච්ඡරියත්තාති ද්වීසුපි උප්පජ්ජමානෙසු අච්ඡරියත්තාභාවදොසතොති අත්ථො. බුද්ධා නාම මජ්ඣෙ භින්නං සුවණ්ණං විය එකසදිසාති තෙසං දෙසනාපි එකරසා එවාති ආහ – ‘‘දෙසනාය ච විසෙසාභාවතො’’ති. එතෙනපි අනච්ඡරියත්තමෙව සාධෙති. විවාදභාවතොති එතෙන විවාදාභාවත්ථං ද්වෙ එකතො න උප්පජ්ජන්තීති දස්සෙති. “Anacchariyattā” ཞེས་པ་ནི་གཉིས་ཀ་བྱུང་ན་ངོ་མཚར་བ་མེད་པའི་སྐྱོན་གྱི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་དབུས་ནས་བཅག་པའི་གསེར་བཞིན་དུ་གཅིག་མཚུངས་ཡིན་པས། དེ་དག་གི་གསུང་ཆོས་ཀྱང་རོ་གཅིག་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ། “desanāya ca visesābhāvato” ཞེས་པའོ། །འདིས་ཀྱང་ངོ་མཚར་མེད་པ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །“Vivādabhāvato” ཞེས་པས་ནི་རྩོད་པ་མེད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གཉིས་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མི་འབྱུང་བར་སྟོན་ཏོ། ། තත්ථාති මිලින්දපඤ්හෙ. එකං බුද්ධං ධාරෙතීති එකබුද්ධධාරණී. එතෙන එවං සභාවා එතෙ බුද්ධගුණා, යෙන දුතියබුද්ධගුණෙ ධාරෙතුං අසමත්ථා අයං ලොකධාතූති දස්සෙති. පච්චයවිසෙසනිප්ඵන්නානඤ්හි ගුණධම්මානං භාරියො විසෙසො න සක්කා ධාරෙතුන්ති, ‘‘න ධාරෙය්‍යා’’ති වත්වා තමෙව අධාරණං පරියායන්තරෙනපි පකාසෙන්තො ‘‘චලෙය්‍යා’’තිආදිමාහ. තත්ථ චලෙය්‍යාති පරිප්ඵන්දෙය්‍ය. කම්පෙය්‍යාති පවෙධෙය්‍ය. නමෙය්‍යාති එකපස්සෙන නමෙය්‍ය. ඔනමෙය්‍යාති ඔසීදෙය්‍ය. විනමෙය්‍යාති විවිධං ඉතොචිතො ච නමෙය්‍ය. විකිරෙය්‍යාති වාතෙන ථුසමුට්ඨි විය විප්පකිරෙය්‍ය. විධමෙය්‍යාති විනස්සෙය්‍ය. විද්ධංසෙය්‍යාති සබ්බසො විද්ධස්තා භවෙය්‍ය. තථාභූතා ච කත්ථචි න තිට්ඨෙය්‍යාති ආහ ‘‘න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍යා’’ති. “Tattha” ཞེས་པ་ནི་མི་ལིནྡའི་དྲི་བ་ལའོ། །“སངས་རྒྱས་གཅིག་འཛིན་པ།” ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་གཅིག་པུ་འཛིན་པའོ། །འདིས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་འདི་དག་གི་རང་བཞིན་འདི་ལྟ་བུ་ཡིན་པས། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདིས་སངས་རྒྱས་གཉིས་པའི་ཡོན་ཏན་འཛིན་མི་ནུས་པར་སྟོན་ཏོ། །རྐྱེན་གྱི་ཁྱད་པར་ལས་གྲུབ་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ལྗིད་པའི་ཁྱད་པར་ནི་འཛིན་མི་ནུས་པས། “མི་འཛིན་ཏོ།” ཞེས་གསུངས་ནས། མི་འཛིན་པ་དེ་ཉིད་རྣམ་གྲངས་གཞན་གྱིས་ཀྱང་གསལ་བར་བྱེད་པར། “caleyya” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “caleyya” ཞེས་པ་ནི་འགུལ་བར་འགྱུར་བའོ། །“Kampeyya” ཞེས་པ་ནི་འདར་བར་འགྱུར་བའོ། །“Nameyya” ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་གཞོལ་བར་འགྱུར་བའོ། །“Onameyya” ཞེས་པ་ནི་བྱིང་བར་འགྱུར་བའོ། །“Vinameyya” ཞེས་པ་ནི་ཕར་ཚུར་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་གཞོལ་བར་འགྱུར་བའོ། །“Vikireyya” ཞེས་པ་ནི་རླུང་གིས་སྦུན་པ་བཏབ་པ་བཞིན་དུ་ཐོར་བར་འགྱུར་བའོ། །“Vidhameyya” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པར་འགྱུར་བའོ། །“Viddhaṃseyya” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཞིག་པར་འགྱུར་བའོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་པ་ན་གང་དུའང་མི་གནས་པར་འགྱུར་བས་ན། “གནས་སུ་མི་འགྱུར་རོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ། ඉදානි තත්ථ නිදස්සනං දස්සෙන්තො, ‘‘යථා, මහාරාජා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සමුපාදිකාති සමං උද්ධං පජ්ජති පවත්තතීති සමුපාදිකා, උදකස්ස උපරි සමං ගාමිනීති අත්ථො. වණ්ණෙනාති සණ්ඨානෙන. පමාණෙනාති ආරොහෙන[Pg.300]. කිසථූලෙනාති කිසථූලභාවෙන, පරිණාහෙනාති අත්ථො. ད་ནི་དེ་ལ་དཔེ་སྟོན་པར། “yathā, mahārājā” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “samupādikā” ཞེས་པ་ནི་མཉམ་པར་སྟེང་དུ་འཕྱོ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་ “samupādikā” སྟེ། ཆུའི་སྟེང་དུ་མཉམ་པར་འགྲོ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“Vaṇṇena” ཞེས་པ་ནི་དབྱིབས་ཀྱིས། །“Pamāṇena” ཞེས་པ་ནི་སྲིད་ཀྱིས། །“Kisathūlena” ཞེས་པ་ནི་ཕྲ་བ་དང་སྦོམ་པའི་རང་བཞིན་ཏེ། ཞེང་གི་ཚད་ཀྱིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ඡාදෙන්තන්ති රොචෙන්තං රුචිං උප්පාදෙන්තං. තන්දීකතොති තෙන භොජනෙන තන්දීභූතො. අනොනමිතදණ්ඩජාතොති යාවදත්ථං භොජනෙන ඔනමිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අනොනමිතදණ්ඩො විය ජාතො. සකිං භුත්තො වමෙය්‍යාති එකම්පි ආලොපං අජ්ඣොහරිත්වා වමෙය්‍යාති අත්ථො. “Chādentaṃ” ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བར་བྱེད་པའམ་དང་བ་སྐྱེད་པའོ། །“Tandīkato” ཞེས་པ་ནི་ཟས་དེས་ལེ་ལོར་གྱུར་པའོ། །“Anonamitadaṇḍajāto” ཞེས་པ་ནི་ཟས་ཚོད་མེད་པར་ཟོས་པས་གུག་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། མི་གུག་པའི་དབྱུག་པ་ལྟར་གྱུར་པ་ལ་བྱའོ། །“Sakiṃ bhutto vameyya” ཞེས་པ་ནི་ཁམ་གཅིག་ཙམ་མིད་ནས་ཀྱང་སྐྱུག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། අතිධම්මභාරෙන පථවී චලතීති ධම්මෙන නාම පථවී තිට්ඨෙය්‍ය. සා කිං තෙනෙව චලති විනස්සතීති අධිප්පායෙන පුච්ඡති. පුන ථෙරො ‘‘රතනං නාම ලොකෙ කුටුම්බං සන්ධාරෙන්තං අභිමතඤ්ච ලොකෙන අත්තනො ගරුසභාවතාය සකටභඞ්ගස්ස කාරණං අතිභාරභූතං දිට්ඨං. එවංධම්මො ච හිතසුඛවිසෙසෙහි තංසමඞ්ගිනං ධාරෙන්තො අභිමතො ච විඤ්ඤූනං ගම්භීරප්පමෙය්‍යභාවෙන ගරුසභාවත්තා අතිභාරභූතො පථවීචලනස්ස කාරණං හොතී’’ති දස්සෙන්තො, ‘‘ඉධ, මහාරාජ, ද්වෙ සකටා’’තිආදිමාහ. එතෙනෙව තථාගතස්ස මාතුකුච්ඡිඔක්කමනාදිකාලෙ පථවීකම්පනකාරණං සංවණ්ණිතන්ති දට්ඨබ්බං. එකසකටතො රතනන්ති එකස්මා, එකස්ස වා සකටස්ස රතනං, තස්මා සකටතො ගහෙත්වාති අත්ථො. “ཆོས་ཀྱི་ཁུར་ལྷག་པས་ས་གཞི་གཡོ་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་པ་ནི། ས་གཞི་ནི་ཆོས་ཀྱིས་གནས་པ་ཡིན་ན། དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཅིའི་ཕྱིར་གཡོ་ཞིང་འཇིག་པར་འགྱུར་སྙམ་པའི་བསམ་པས་འདྲིའོ། །ཡང་གནས་བརྟན་གྱིས་ “འཇིག་རྟེན་ན་རིན་པོ་ཆེ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁྱིམ་འཛིན་པར་བྱེད་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱིས་བཀུར་བ་ཞིག་ཡིན་ཡང་། རང་གི་ལྗིད་ཆེ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་ཤིང་རྟ་འཆག་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཁུར་ལྷག་ཏུ་གྱུར་པ་མཐོང་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་ཀྱང་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་ཁྱད་པར་གྱིས་དེ་དང་ལྡན་པ་འཛིན་པར་བྱེད་ཅིང་། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཀུར་བ་ཞིག་ཡིན་ཡང་། ཟབ་ཅིང་དཔག་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་ལྗིད་ཆེ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་ཁུར་ལྷག་ཏུ་གྱུར་ཏེ། ས་གཞི་གཡོ་བའི་རྒྱུར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་སྟོན་པར། “idha, mahārāja, dve sakaṭā” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ཉིད་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡུམ་གྱི་ལྷུམས་སུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་སུ་ས་གཞི་གཡོ་བའི་རྒྱུ་མཚན་བཤད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །“Ekasakaṭato ratanaṃ” ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ལས་སམ། ཤིང་རྟ་གཅིག་གི་རིན་པོ་ཆེ་སྟེ། ཤིང་རྟ་དེ་ལས་བླངས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ඔසාරිතන්ති උච්චාරිතං, වුත්තන්ති අත්ථො. අග්ගොති සබ්බසත්තෙහි අග්ගො. “Osāritaṃ” ཞེས་པ་ནི་གསུངས་པའམ་བཤད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“Aggo” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའོ། ། සභාවපකතීති සභාවභූතා අකිත්තිමා පකති. කාරණමහන්තතායාති මහන්තෙහි බුද්ධකාරකධම්මෙහි පාරමිතාසඞ්ඛාතෙහි කාරණෙහි බුද්ධගුණානං නිබ්බත්තිතොති වුත්තං හොති. පථවිආදීනි මහන්තානි වත්ථූනි, මහන්තා ච සක්කභාවාදයො අත්තනො අත්තනො විසයෙ එකෙකා එව, සම්මාසම්බුද්ධොපි මහන්තො අත්තනො විසයෙ එකොව, කො ච තස්ස විසයො? බුද්ධභූමි, යාවතකං වා ඤෙය්‍යං. එවං ‘‘ආකාසො විය අනන්තවිසයො භගවා එකොව හොතී’’ති වදන්තො පරචක්කවාළෙසු දුතියස්ස බුද්ධස්ස අභාවං දස්සෙති. “Sabhāvapakati” ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པ་བཅོས་མ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཉིད་དོ། །“Kāraṇamahantatāyā” ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སངས་རྒྱས་བྱེད་པའི་ཆོས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་གྲུབ་པའོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །ས་ལ་སོགས་པ་ནི་དངོས་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཡིན་ལ། བརྒྱ་བྱིན་གྱི་དངོས་པོ་ལ་སོགས་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱང་རང་རང་གི་ཡུལ་ལ་གཅིག་གཅིག་པུ་ཁོ་ན་ཡིན་པ་བཞིན། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཆེན་པོ་ཡང་རང་གི་ཡུལ་ལ་གཅིག་པུ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཡུལ་ནི་གང་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་འམ་ཤེས་བྱ་ཇི་སྙེད་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ “ནམ་མཁའ་བཞིན་དུ་མཐའ་ཡས་པའི་ཡུལ་ཅན་གྱི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་གཅིག་པུ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ།” ཞེས་གསུངས་པས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་གཉིས་པ་མེད་པར་སྟོན་ཏོ། ། ඉමිනාව [Pg.301] පදෙනාති ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයා’’ති ඉමිනා එව පදෙන. දසචක්කවාළසහස්සානි ගහිතානි ජාතිඛෙත්තත්තා. එකචක්කවාළෙනෙවාති ඉමිනා එකචක්කවාළෙනෙව. යථා – ‘‘ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ උප්පජ්ජන්තී’’ති වුත්තෙ ඉමස්මිම්පි චක්කවාළෙ ජම්බුදීපෙයෙව, තත්ථපි මජ්ඣිමපදෙසෙ එවාති පරිච්ඡින්දිතුං වට්ටති; එවං ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයා’’ති ජාතිඛෙත්තෙ අධිප්පෙතෙපි ඉමිනාව චක්කවාළෙන පරිච්ඡින්දිතුං වට්ටති. “Imināva padena” ཞེས་པ་ནི། “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ལ།” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །སྐྱེ་བའི་ཞིང་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འཁོར་ཡུག་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་བཟུང་ངོ་། །“Ekacakkavāḷeneva” ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཡུག་གཅིག་པུ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །དཔེར་ན། “འཁོར་ཡུག་འདི་ཉིད་དུ་འབྱུང་ངོ་།” ཞེས་གསུངས་པ་ན། འཁོར་ཡུག་འདིར་ཡང་འཛམ་བུའི་གླིང་ཁོ་ནར། དེར་ཡང་ཡུལ་དབུས་ཁོ་ནར་རོ་ཞེས་ཡོངས་སུ་གཅོད་རིགས་པ་བཞིན། “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ལ།” ཞེས་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་ནའང་། འཁོར་ཡུག་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གཅོད་རིགས་སོ། ། විවාදූපච්ඡෙදතොති විවාදූපච්ඡෙදකාරණා. ද්වීසු උප්පන්නෙසු යො විවාදො භවෙය්‍ය, තස්ස අනුප්පාදොයෙවෙත්ථ විවාදුපච්ඡෙදො. එකස්මිං දීපෙතිආදිනා දීපන්තරෙපි එකජ්ඣං න උප්පජ්ජන්ති, පගෙව එකදීපෙති දස්සෙති. සො පරිහායෙථාති චක්කවාළස්ස පදෙසෙ එව වත්තිතබ්බත්තා පරිහායෙය්‍ය. “Vivādūpacchedato” ཞེས་པ་ནི་རྩོད་པ་གཅོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ། །གཉིས་བྱུང་ན་རྩོད་པ་གང་ཞིག་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་མི་སྐྱེ་བ་ནི་འདིར་རྩོད་པ་གཅོད་པའོ། །“གླིང་གཅིག་ལ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གླིང་གཞན་དུའང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མི་འབྱུང་ན། གླིང་གཅིག་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །“So parihāyetha” ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཡུག་གི་ཕྱོགས་གཅིག་ཁོ་ནར་གནས་དགོས་པའི་ཕྱིར་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ། ། 130. මනුස්සත්තන්ති මනුස්සභාවො තස්සෙව පබ්බජ්ජාදිගුණසම්පත්තිආදීනං යොග්ගභාවතො. ලිඞ්ගසම්පත්තීති පුරිසභාවො. හෙතූති මනොවචීපණිධානපුබ්බිකා හෙතුසම්පදා. සත්ථාරදස්සනන්ති සත්ථුසම්මුඛීභාවො. පබ්බජ්ජාති කම්මකිරියවාදීසු තාපසෙසු, භික්ඛූසු වා පබ්බජ්ජා. ගුණසම්පත්තීති අභිඤ්ඤාදිගුණසම්පදා. අධිකාරොති බුද්ධං උද්දිස්ස අධිකො සක්කාරො. ඡන්දතාති සම්මාසම්බොධිං උද්දිස්ස සාතිසයො කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දො. අට්ඨධම්මසමොධානාති එතෙසං අට්ඨන්නං ධම්මානං සමායොගෙන. අභිනීහාරොති කායපණිධානං. සමිජ්ඣතීති නිප්ඵජ්ජතීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන පරමත්ථදීපනියා චරියාපිටකවණ්ණනාය (චරියා. අට්ඨ. පකිණ්ණකකථා) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ༡༣༠. “Manussattaṃ” ཞེས་པ་ནི་མིའི་དངོས་པོ་སྟེ། དེ་ཉིད་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྣོད་དུ་རུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །“Liṅgasampatti” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོའོ། །“Hetu” ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དང་ངག་གི་སྨོན་ལམ་སྔོན་དུ་བཏང་བའི་རྒྱུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །“Satthāradassanaṃ” ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པའི་སྤྱན་སྔར་གཏོགས་པའོ། །“Pabbajjā” ཞེས་པ་ནི་ལས་སུ་སྨྲ་བའི་དཀའ་ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱི་གསེབ་ཏུའམ། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་གསེབ་ཏུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བའོ། །“Guṇasampatti” ཞེས་པ་ནི་མངོན་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །“Adhikāro” ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་དམིགས་ཏེ་ལྷག་པར་བཀུར་སྟི་བྱེད་པའོ། །“Chandatā” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་དམིགས་ཏེ་བྱ་བར་འདོད་པའི་དགེ་བའི་འདུན་པ་ཁྱར་པར་ཅན་ནོ། །“Aṭṭhadhammasamodhānā” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་འདུས་པ་ལས་སོ། །“Abhinīhāro” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་མོ། །“Samijjhati” ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་དོན་དམ་པར་གསལ་བྱེད་ལས་སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་དུ་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། සබ්බාකාරපරිපූරමෙවාති පරිපුණ්ණලක්ඛණතාය සත්තුස්සදාදීහි සබ්බාකාරෙහි සම්පන්නමෙව. න හි ඉත්ථියා කොසොහිතවත්ථගුය්හතා සම්භවති, දුතියපකති ච නාම පඨමපකතිතො නිහීනා එව. තෙනෙවාහ අනන්තරවාරෙ ‘‘යස්මා’’තිආදි. “Sabbākāraparipūrameva” ཞེས་པ་ནི་མཚན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་མཆོག་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ། །བུད་མེད་ལ་ནི་འདོམས་ཀྱི་སྦ་བ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་མི་སྲིད་ལ། རང་བཞིན་གཉིས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་བཞིན་དང་པོ་ལས་དམན་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་སྐབས་འདིའི་འོག་ཏུ། “yasmā” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ඉධ පුරිසස්ස තත්ථ නිබ්බත්තනතොති ඉමස්මිං මනුස්සලොකෙ පුරිසභූතස්ස තත්ථ බ්‍රහ්මලොකෙ බ්‍රහ්මත්තභාවෙන නිබ්බත්තනතො. තෙන අසතිපි පුරිසලිඞ්ගෙ පුරිසාකාරා බ්‍රහ්මානො හොන්තීති දස්සෙති. තංයෙව හි පුරිසාකාරං [Pg.302] සන්ධාය වුත්තං – ‘‘යං පුරිසො බ්‍රහ්මත්තං කරෙය්‍යා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘සමානෙපී’’තිආදි. යදි එවං ඉත්ථියො බ්‍රහ්මලොකෙ න උප්පජ්ජන්තීති ආහ ‘‘බ්‍රහ්මත්ත’’න්තිආදි. “Idha purisassa tattha nibbattanato” ཞེས་པ་ནི་འདིར་མིའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དེ། ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དེར་ཚངས་པའི་ལུས་སུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེས་ནི་སྐྱེས་པའི་དབང་པོ་མེད་ཀྱང་ཚངས་པ་རྣམས་སྐྱེས་པའི་རྣམ་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་བར་སྟོན་ཏོ། །སྐྱེས་པའི་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས། “སྐྱེས་པ་གང་ཞིག་ཚངས་པའི་གོ་འཕང་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “samānepī” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་བུད་མེད་རྣམས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མི་སྐྱེའམ་ཞེ་ན། “brahmattaṃ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། 131. කායදුච්චරිතස්සාතිආදිපාළියා කම්මනියාමො නාම කථිතො. සමඤ්ජනං සමඞ්ගො, සො එතස්ස අත්ථීති සමඞ්ගී, සමන්නාගතො. සමඤ්ජනසීලො වා සමඞ්ගී. පුබ්බභාගෙ ආයූහනසමඞ්ගිතා, සන්නිට්ඨාපකචෙතනාවසෙන චෙතනාසමඞ්ගිතා. චෙතනාසන්තතිවසෙන වා ආයූහනසමඞ්ගිතා, තංතංචෙතනාඛණවසෙන චෙතනාසමඞ්ගිතා. කතූපචිතස්ස අවිපක්කවිපාකස්ස කම්මස්ස වසෙන කම්මසමඞ්ගිතා, කම්මෙ පන විපච්චිතුං ආරද්ධෙ විපාකප්පවත්තිවසෙන විපාකසමඞ්ගිතා. කම්මාදීනං උපට්ඨානකාලවසෙන උපට්ඨානසමඞ්ගිතා. කුසලාකුසලකම්මායූහනක්ඛණෙති කුසලකම්මස්ස ච අකුසලකම්මස්ස ච සමීහනක්ඛණෙ. තථාති ඉමිනා කුසලාකුසලකම්මපදං ආකඩ්ඪති. යථා කතං කම්මං ඵලදානසමත්ථං හොති, තථා කතං උපචිතං. විපාකාරහන්ති දුතියභවාදීසු විපච්චනාරහං. උප්පජ්ජමානානං උපපත්තිනිමිත්තං උපට්ඨාතීති යොජනා. චලතීති පරිවත්තති. එකෙන හි කම්මුනා තජ්ජෙ නිමිත්තෙ උපට්ඨාපිතෙ පච්චයවිසෙසවසෙන තතො අඤ්ඤෙන කම්මුනා අඤ්ඤස්ස නිමිත්තස්ස උපට්ඨානං පරිවත්තනං. ༡༣༡. “ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་”ལ་སོགས་པའི་གཞུང་གིས་ལས་ཀྱི་ངེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་བསྟན་ཏོ།། མཐུན་པར་འཇུག་པ་ནི་ལྡན་པ་སྟེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ལྡན་པ་ཉིད་དེ། ཀུན་ཏུ་ལྡན་པའོ།། ཡང་ན་མཐུན་པར་འཇུག་པའི་ཚུལ་ཅན་ནི་ལྡན་པའོ།། སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། མཐར་ཐུག་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པའི་དབང་གིས་སེམས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། ཡང་ན་སེམས་པའི་རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། སེམས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་དེ་དང་དེའི་དབང་གིས་སེམས་པ་དང་ལྡན་པའོ།། བྱས་ཤིང་བསགས་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མ་སྨིན་པའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་ལས་དང་ལྡན་པ་དང་། ལས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་ན་རྣམ་སྨིན་འཇུག་པའི་དབང་གིས་རྣམ་སྨིན་དང་ལྡན་པའོ།། ལས་ལ་སོགས་པ་མངོན་དུ་གྱུར་པའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་མངོན་དུ་གྱུར་པ་དང་ལྡན་པའོ།། “དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། དགེ་བའི་ལས་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་བསགས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལའོ།། “དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པས་འདིར་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ཚིག་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ།། ཇི་ལྟར་བྱས་པའི་ལས་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པར་ནུས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་བྱས་ཤིང་བསགས་པའོ།། “རྣམ་པར་སྨིན་པར་འོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པར་རྣམ་པར་སྨིན་པར་འོས་པའོ།། “སྐྱེ་བ་ལེན་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བའི་མཚན་མ་མངོན་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྦྱར་རོ།། “གཡོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་འགྱུར་བའོ།། ལས་གཅིག་གིས་དེ་ལས་བྱུང་བའི་མཚན་མ་མངོན་དུ་བྱས་པ་ན། རྐྱེན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱི་དབང་གིས་དེ་ལས་གཞན་པའི་ལས་གཞན་གྱིས་མཚན་མ་གཞན་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་ནི་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ།། සුනඛජීවිකොති සුනඛෙහි ජීවනසීලො. තලසන්ථරණපූජන්ති භූමිතලස්ස පුප්ඵෙහි සන්තරණපූජං. ආයූහනචෙතනාකම්මසමඞ්ගිතාවසෙනාති කායදුච්චරිතස්ස අපරාපරං ආයූහනෙන සන්නිට්ඨාපකචෙතනාය තස්සෙව පකප්පනෙ කම්මක්ඛයකරඤාණෙන අඛෙපිතත්තා යථූපචිතකම්මුනා ච සමඞ්ගිභාවස්ස වසෙන. “ཁྱི་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱི་རྣམས་ཀྱིས་འཚོ་བའི་ཚུལ་ཅན་ནོ།། “ས་གཞི་བཏིང་བའི་མཆོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ས་གཞི་ལ་མེ་ཏོག་བཏིང་ནས་མཆོད་པའོ།། “མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་སེམས་པ་དང་ལས་དང་ལྡན་པའི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ཡང་དང་ཡང་དུ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་། མཐར་ཐུག་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པས་དེ་ཉིད་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་དང་། ལས་ཟད་པར་བྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མ་བཅོམ་པས་ཇི་ལྟར་བསགས་པའི་ལས་དང་ལྷན་ཅིག་ལྡན་པའི་དབང་གིས་སོ།། 132. එවං සස්සිරිකන්ති වුත්තප්පකාරෙන අනෙකධාතුවිභජනාදිනා නානානයවිචිත්තතාය පරමනිපුණගම්භීරතාය ච අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච සසොභං කත්වා. ༡༣༢. “འདི་ལྟར་དཔལ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཁམས་དུ་མ་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ལ་སོགས་པས་ཚུལ་སྣ་ཚོགས་པས་མཛེས་པ་དང་། ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་ཟབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་དོན་དང་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་མཛེས་པར་བྱས་ནས་སོ།། නං ධාරෙහීති එත්ථ නන්ති නිපාතමත්තං. ධාතුආදිවසෙන පරිවට්ටීයන්ති අත්ථා එතෙහීති පරිවට්ටා, දෙසනාභෙදා. චත්තාරො පරිවට්ටා එතස්ස, එතස්මිං වාති චතුපරිවට්ටො, ධම්මපරියායො. ධම්මො ච සො පරියත්තිභාවතො යථාවුත්තෙනත්ථෙන ආදාසොති ධම්මාදාසො. උපට්ඨානට්ඨෙන යථාධම්මානං ආදාසොතිපි ධම්මාදාසො. යථා හි ආදාසෙන [Pg.303] සත්තානං මුඛෙ මලදොසහරණං, එවං ඉමිනාපි සුත්තෙන යොගීනං මුඛෙ මලදොසහරණං. තස්මාති යස්මා ඉමිනා සුත්තෙන කිලෙසෙ මද්දිත්වා සමථාධිගමෙන යොගිනො ජයප්පත්තා; තස්මා අමතපුරප්පවෙසනෙ උග්ඝොසනමහාභෙරිතාය ච අමතදුන්දුභි. ඉධ වුත්තන්ති ඉමස්මිං සුත්තෙ වුත්තං. අනුත්තරො සඞ්ගාමවිජයොති අනුත්තරභාවතො කිලෙසසඞ්ගාමවිජයො, ‘‘විජෙති එතෙනා’’ති කත්වා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. “དེ་ཟུངས་ཤིག་”ཅེས་པའི་ནང་གི་“དེ་” (naṃ) ནི་ཚིག་ཕྲད་ཙམ་མོ།། ཁམས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དོན་རྣམས་འདི་དག་གིས་བསྐོར་བར་བྱེད་པས་ན་སྐོར་བ་སྟེ། གསུང་རབ་ཀྱི་དབྱེ་བའོ།། འདི་ལ་སྐོར་བ་བཞི་ཡོད་པའམ། ཡང་ན་འདི་ཉིད་ལ་སྐོར་བ་བཞི་ཡོད་པས་ན་སྐོར་བ་བཞི་པ་སྟེ། ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སོ།། དེ་ཉིད་ལུང་གི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱང་ཡིན་ལ། བཤད་པའི་དོན་གྱིས་མེ་ལོང་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་ཆོས་ཀྱི་མེ་ལོང་ངོ་།། མངོན་དུ་འགྱུར་བའི་དོན་གྱིས་ཆོས་རྣམས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གསལ་བའི་ཕྱིར་ཡང་ཆོས་ཀྱི་མེ་ལོང་ངོ་།། ཇི་ལྟར་མེ་ལོང་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་གདོང་གི་དྲི་མ་དང་སྐྱོན་སེལ་བ་དེ་བཞིན་དུ། མདོ་འདིས་ཀྱང་རྣལ་འབྱོར་པ་རྣམས་ཀྱི་གདོང་གི་དྲི་མ་དང་སྐྱོན་སེལ་བར་བྱེད་དོ།། “དེ་ལྟ་བས་ན་”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་མདོ་འདིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བཅོམ་ནས་ཞི་གནས་ཐོབ་པས་རྣལ་འབྱོར་པ་རྣམས་རྒྱལ་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དང་། འཆི་མེད་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་འཇུག་པ་ན་སྒྲོག་པའི་རྔ་ཆེན་པོ་ལྟ་བུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ན་འཆི་མེད་ཀྱི་རྔ་ཆེན་ནོ།། “འདིར་གསུངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མདོ་འདིར་གསུངས་པའོ།། “བླ་ན་མེད་པའི་གཡུལ་ལས་རྒྱལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བླ་ན་མེད་པའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པའི་གཡུལ་ལས་རྒྱལ་བ་སྟེ། “འདིས་རྒྱལ་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ།། බහුධාතුකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ཁམས་མང་པོ་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད་རྫོགས་སོ།། 6. ඉසිගිලිසුත්තවණ්ණනා ༦. དྲང་སྲོང་ཟ་བའི་མདོའི་བཤད་པ། 133. සමඤ්ඤායති එතායාති සමඤ්ඤා, නාමන්ති අත්ථො. අයමයං නාමාති පඤ්ඤාපෙන්ති එතාය, තථාපඤ්ඤාපනමත්තන්ති වා පඤ්ඤත්ති, නාමමෙව. තෙනාහ ‘‘පුරිමපදස්සෙව වෙවචන’’න්ති. සෙසෙසුපීති ‘‘පණ්ඩවස්ස පබ්බතස්සා’’තිආදීසු තීසු වාරෙසුපි. ༡༣༣. འདིས་ཀུན་ཏུ་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ཀུན་ཏུ་ཐ་སྙད་དེ། མིང་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདི་ནི་འདི་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ངོ་ཞེས་འདིས་གདགས་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་དེ་ལྟར་གདགས་པ་ཙམ་ནི་བཏགས་པ་སྟེ། མིང་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་“སྔ་མའི་ཚིག་གི་རྣམ་གྲངས་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་”ཞེས་པ་ནི། “སྐྱ་རེངས་ཀྱི་རི་”ལ་སོགས་པ་ཐེངས་གསུམ་གྱི་སྐབས་སུའང་ངོ་།། සමුට්ඨානං තාව සුත්තස්ස කථෙත්වා අත්ථසංවණ්ණනං කාතුං ‘‘තදා කිරා’’තිආදි වුත්තං. න පබ්බතෙහි අත්ථොති න භගවතො පබ්බතෙහි කථිතෙහි අත්ථො අත්ථි. ඉසිගිලිභාවොති ඉසිගිලිනාමතා. ඉතීති ඉමිනා කාරණෙන, ඉමං අට්ඨුප්පත්තිං අවෙක්ඛන්තොති අත්ථො. ཐོག་མར་མདོ་འདིའི་གླེང་གཞི་བཤད་ནས་དོན་གྱི་འགྲེལ་པ་བྱ་བའི་ཕྱིར། “དེའི་ཚེ་གྲགས་པ་ལྟར་ན།”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “རི་རྣམས་ཀྱིས་དོན་མེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་རི་རྣམས་བཤད་པས་དགོས་པ་མེད་པའོ།། “དྲང་སྲོང་ཟ་བའི་དངོས་པོ་”ཞེས་པ་ནི་དྲང་སྲོང་ཟ་བ་ཞེས་པའི་མིང་ཉིད་དོ།། “འདི་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་འདིས། བྱུང་བ་འདི་ལ་གཟིགས་ནས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། චෙතියගබ්භෙති චෙතියඝරෙ චෙතියස්ස අබ්භන්තරෙ. යමකමහාද්වාරන්ති යමකකවාටයුත්තං මහන්තං ද්වාරං. ද්වෙධා කත්වාති පබ්බතස්ස අබ්භන්තරෙ මණ්ඩපසඞ්ඛෙපෙන ලෙණං නිම්මිනිත්වා ද්වෙධා කත්වා තදා තෙ තත්ථ වසිංසු. “མཆོད་རྟེན་གྱི་སྦུབས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་མཆོད་རྟེན་གྱི་ཁང་པའི་ནང་ངམ། མཆོད་རྟེན་གྱི་ནང་དུའོ།། “ཟུང་གི་སྒོ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་སྒོ་གླེགས་ཟུང་དང་ལྡན་པའི་སྒོ་ཆེན་པོའོ།། “གཉིས་སུ་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། རིའི་ནང་དུ་བསིལ་ཁང་གི་ཚུལ་གྱིས་ཕུག་པ་སྤྲུལ་ནས་གཉིས་སུ་བྱས་ཏེ། དེའི་ཚེ་ཁོང་ཚོ་དེར་བཞུགས་སོ།། වසිතකාලඤ්ච කථෙන්තො තෙසං මාතුයා යාව තතියභවතො පට්ඨාය සමුදාගමං දස්සෙතුං, ‘‘අතීතෙ කිරා’’තිආදි වුත්තං. පත්ථෙසීති තස්සා කිර ඛෙත්තකුටියා වීහයො භජ්ජන්තියා තත්ථ මහාකරඤ්ජපුප්ඵප්පමාණා මහන්තා මනොහරා පඤ්චසතමත්තා ලාජා ජායිංසු. සා තා ගහෙත්වා මහන්තෙ පදුමිනිපත්තෙ ඨපෙසි. තස්මිඤ්ච සමයෙ එකො පච්චෙකබුද්ධො තස්සා අනුග්ගහත්ථං අවිදූරෙ ඛෙත්තපාළියා ගච්ඡති. සා තං දිස්වා [Pg.304] පසන්නමානසා සුපුප්ඵිතං මහන්තං එකං පදුමං ගහෙත්වා තත්ථ ලාජෙ පක්ඛිපිත්වා පච්චෙකබුද්ධං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා, ‘‘ඉමස්ස, භන්තෙ, පුඤ්ඤස්ස ආනුභාවෙන ආනුභාවසම්පන්නෙ පඤ්චසතපුත්තෙ ලභෙය්‍ය’’න්ති පඤ්ච පුත්තසතානි පත්ථෙසි. තස්මිංයෙව ඛණෙති යදා සා යථාවුත්තං පත්ථනං පට්ඨපෙසි; තස්මිංයෙව ඛණෙ පඤ්චසතා මිගලුද්දකා සම්භතසම්භාරා පරිපක්කපච්චෙකබොධිඤාණා තස්සෙව පච්චෙකබුද්ධස්ස මධුරමංසං දත්වා, ‘‘එතිස්සා පුත්තා භවෙය්‍යාමා’’ති පත්ථයිංසු. අතීතාසු අනෙකජාතීසු තස්සා පුත්තභාවෙන ආගතත්තා තථා තෙසං අහොසීති වදන්ති. පාදුද්ධාරෙති පාදුද්ධාරෙ පාදුද්ධාරෙ. පාදුද්ධාරසීසෙන චෙත්ථ නික්ඛිපනං ආහ. བཞུགས་པའི་དུས་གསུང་བ་ན། ཁོང་ཚོའི་ཡུམ་གྱི་སྐྱེ་བ་གསུམ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཚོགས་བསགས་ཚུལ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདས་པའི་དུས་སུ་གྲགས་པ་ལྟར་ན།”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “སྨོན་ལམ་བཏབ་བོ་”ཞེས་པ་ནི། མོ་རང་ཞིང་ཁང་དུ་འབྲས་ཡོས་རྔོད་པ་ན། དེར་ཀ་རཉྫའི་མེ་ཏོག་གི་ཚད་ཙམ་ཡོད་པའི་ཡོས་ཆེན་པོ་ཡིད་དུ་འོང་བ་ལྔ་བརྒྱ་ཙམ་བྱུང་ངོ་།། མོས་དེ་དག་བླངས་ནས་པད་མའི་ལོ་མ་ཆེན་པོ་ཞིག་གི་སྟེང་དུ་བཞག་གོ། དེའི་ཚེ་རང་སངས་རྒྱས་གཅིག་མོ་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར། མི་རིང་བའི་ས་ཞིང་གི་མཐའ་སྐོར་ནས་གཤེགས་སོ།། མོས་ཁོང་མཐོང་ནས་སེམས་དད་དེ། ལེགས་པར་བཞད་པའི་པད་མ་ཆེན་པོ་གཅིག་བླངས་ནས་དེའི་ནང་དུ་ཡོས་རྣམས་བླུགས་ཏེ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་བཅར་ནས་ཡན་ལག་ལྔས་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། “བཙུན་པ་ལགས། བསོད་ནམས་འདིའི་མཐུ་ལས་མཐུ་རྩལ་དང་ལྡན་པའི་བུ་ལྔ་བརྒྱ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཅིག”ཅེས་བུ་ལྔ་བརྒྱ་ཐོབ་པའི་སྨོན་ལམ་བཏབ་བོ།། “སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཚེ་མོས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ན། སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་ཚོགས་བསགས་ཤིང་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའི་རི་དྭགས་རྔོན་པ་ལྔ་བརྒྱས་རང་སངས་རྒྱས་དེ་ཉིད་ལ་ཤ་མངར་མོ་བྱིན་ནས། “ང་ཚོ་མོ་རང་གི་བུ་རུ་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིག”ཅེས་སྨོན་ལམ་བཏབ་བོ།། འདས་པའི་སྐྱེ་བ་དུ་མར་མོའི་བུ་ཉིད་དུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། ཁོང་ཚོ་ལའང་དེ་བཞིན་དུ་བྱུང་ངོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། “རྐང་པ་འདེགས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་རྐང་པ་འདེགས་པ་རེ་རེ་ལའོ།། འདིར་རྐང་པ་འདེགས་པའི་སྒོ་ནས་རྐང་པ་འཇོག་པའང་གསུངས་སོ།། ගබ්භමලං නිස්සායාති බහි නික්ඛන්තං ගබ්භමලං නිස්සයං කත්වා සංසෙදජභාවෙන නිබ්බත්තා. ඔපපාතිකභාවෙනාති කෙචි. ඛයවයං පට්ඨපෙත්වාති විපස්සනං ආරභිත්වා. විපස්සනාති අනිච්චානුපස්සනාපුබ්බිකා සප්පච්චයනාමරූපදස්සනපුබ්බිකා ච, සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස අනිච්චලක්ඛණෙ දිට්ඨෙ, ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛං, යං දුක්ඛං තදනත්තා’’ති සෙසලක්ඛණානි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානෙව හොන්ති. පච්චෙකබොධිඤාණං නිබ්බත්තයිංසූති ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පානං සතසහස්සඤ්ච පච්චෙකබොධිපාරමිතාය පරිනිප්ඵන්නත්තා ඤාණස්ස පරිපාකත්තා වුත්තනයෙන සයමෙව විපස්සනං පවත්තෙත්වා මත්ථකං පාපෙත්වා පච්චෙකබොධිඤාණං අධිගච්ඡිංසු. සබ්බෙපි තෙ තංයෙව ගාථං අභාසිංසූති ආහ – ‘‘අයං තෙසං බ්‍යාකරණගාථා අහොසී’’ති. “མངལ་གྱི་དྲི་མ་ལ་བརྟེན་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་ཐོན་པའི་མངལ་གྱི་དྲི་མ་ལ་བརྟེན་ནས་དྲོད་གཤེར་ལས་སྐྱེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བྱུང་བའོ།། ཁ་ཅིག་ནི་རྫུས་ཏེ་སྐྱེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ་ཞེས་ཟེར་རོ།། “ཟད་པ་དང་འཇིག་པ་ལ་དམིགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ནས་སོ།། ལྷག་མཐོང་ཞེས་པ་ནི་མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་དང་། རྐྱེན་དང་བཅས་པའི་མིང་དང་གཟུགས་ལ་ལྟ་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་སྟེ། འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་རྟོག་པ་ན་མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་མཐོང་བས། “གང་མི་རྟག་པ་དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ། གང་སྡུག་བསྔལ་བ་དེ་ནི་བདག་མེད་པའོ།”ཞེས་མཚན་ཉིད་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ།། “རང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་བསྐྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་གཉིས་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་དུ་རང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་ཡེ་ཤེས་སྨིན་པའི་ཕྱིར། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རང་ཉིད་ཀྱིས་ལྷག་མཐོང་བསྐྱེད་དེ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ནས་རང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པའོ།། ཁོང་ཚོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ཉིད་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་ཁོང་ཚོའི་ལུང་བསྟན་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། සරොරුහන්ති සරසි ජාතං. පදුමපලාසපත්තජන්ති ඛුද්දකමහන්තෙහි කමලදලෙහි සහජාතං. ඛුද්දකමහන්තකමලදලසඞ්ඛාතානි වා පදුමපලාසපත්තානි එත්ථ සන්තීති පදුමපලාසපත්තං, පදුමගච්ඡං. තත්ථ ජාතන්ති පදුමපලාසපත්තජං. සුපුප්ඵිතන්ති සුට්ඨු පුප්ඵිතං සම්මා විකසිතං. භමරගණානුචිණ්ණන්ති භමරගණෙහි අනුකුලඤ්චෙව අනුපරිබ්භමිතඤ්ච. අනිච්චතායුපගතන්ති ඛණෙ ඛණෙ වණ්ණභෙදාදිවසෙන අනිච්චතාය උපගතං. විදිත්වාති විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය ජානිත්වා. එකො චරෙති තස්මා අඤ්ඤොපි මාදිසො හොතුකාමො එවං පටිපජ්ජිත්වා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති. “མཚོ་སྐྱེས་”ཞེས་པ་ནི་མཚོ་ལས་སྐྱེས་པའོ།། “པད་མའི་ལོ་མ་ལས་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་པད་མའི་འདབ་མ་ཆེ་ཆུང་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའོ།། ཡང་ན་པད་མའི་འདབ་མ་ཆེ་ཆུང་དུ་བགྲང་བ་རྣམས་འདིར་ཡོད་པས་ན་པད་མའི་ལོ་མ་སྟེ། པད་མའི་སྡོང་པོའོ།། དེར་སྐྱེས་པས་ན་པད་མའི་ལོ་མ་ལས་སྐྱེས་པའོ།། “ལེགས་པར་བཞད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་མེ་ཏོག་ཁ་བྱེ་ཞིང་ལེགས་པར་རྒྱས་པའོ།། “བུང་བའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྟེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་བུང་བའི་ཚོགས་ཀྱིས་མཐུན་པར་བསྐོར་ཞིང་ཉེ་བར་འཁོར་བའོ།། “མི་རྟག་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐད་ཅིག་མ་རེ་རེ་བཞིན་ཁ་དོག་གི་དབྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མི་རྟག་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའོ།། “ཤེས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྟོགས་ནས་སོ།། “གཅིག་པུར་སྤྱོད་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི། དེའི་ཕྱིར་གཞན་ཡང་ང་དང་འདྲ་བར་འགྱུར་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདི་ལྟར་བསྒྲུབས་ནས་བསེ་རུ་ལྟ་བུར་གཅིག་པུར་སྤྱོད་ཅིག་ཅེས་པའོ།། 135. සතිසාරසීලසාරාදිසමන්නාගමනෙන [Pg.305] සත්තෙසු සාරභූතා. සබ්බසො වට්ටදුක්ඛස්ස විගතත්තා නිද්දුක්ඛා. සමුච්ඡින්නතණ්හතාය නිත්තණ්හා. මානච්ඡිදොති ථුතිවචනං. ༡༣༥. དྲན་པའི་སྙིང་པོ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་སྙིང་པོ་ལྟ་བུར་གྱུར་པའོ།། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་བྲལ་བའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་མེད་པའོ།། སྲེད་པ་ཀུན་ཏུ་བཅད་པའི་ཕྱིར་སྲེད་པ་མེད་པའོ།། “ང་རྒྱལ་གཅོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་བསྟོད་པའི་ཚིག་གོ། එතෙසං එකනාමකායෙවාති එතෙසං ආගතානං පච්චෙකබුද්ධානං පාළියං අනාගතා අඤ්ඤෙ පච්චෙකබුද්ධා සමානනාමකා එව. වුත්තමෙවත්ථං පාකටීකරණත්ථං ‘‘ඉමෙසු හී’’තිආදි වුත්තං. විසුං විසුං අවත්වාති පච්චෙකං සරූපතො අවත්වා. අඤ්ඤෙ චාති අසාධාරණත්තා ආහ. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. “འདི་དག་ནི་མིང་གཅིག་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། འདིར་བྱུང་བའི་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་ལུང་ལས་མ་བྱུང་བའི་རང་སངས་རྒྱས་གཞན་རྣམས་མིང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ།། བཤད་པའི་དོན་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “འདི་དག་ལ་ནི་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “སོ་སོར་མ་གསུངས་པར་”ཞེས་པ་ནི་རེ་རེ་བཞིན་རང་གི་ངོ་བོ་ནས་མ་གསུངས་པའོ།། “གཞན་དག་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ།། ඉසිගිලිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. དྲང་སྲོང་ཟ་བའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད་རྫོགས་སོ།། 7. මහාචත්තාරීසකසුත්තවණ්ණනා ༧. བཞི་བཅུ་པ་ཆེན་པོའི་མདོའི་བཤད་པ། 136. දොසෙහි ආරකාති අරියං. තෙනාහ ‘‘නිද්දොස’’න්ති. සා පන නිද්දොසතා ලොකුත්තරභාවෙන සවිසෙසාති ආහ ‘‘ලොකුත්තර’’න්ති. සම්මා සුන්දරො පසත්ථො නිය්‍යානිකො සමාධි සම්මාසමාධීති ආහ – ‘‘සම්මාසමාධින්ති මග්ගසමාධි’’න්ති. උපනිසීදති එත්ථ ඵලං තප්පටිබද්ධවුත්තිතායාති උපනිසං, කාරණන්ති ආහ – ‘‘සඋපනිසන්ති සප්පච්චය’’න්ති. පරිකරොති පරිවාරෙතීති පරික්ඛාරොති ආහ – ‘‘සපරික්ඛාරන්ති සපරිවාර’’න්ති. ༡༣༦. ཉེས་པ་རྣམས་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པས་ན་འཕགས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཉེས་པ་མེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཉེས་པ་མེད་པ་དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར། “འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་དག་པ་དང་། བཟང་པོ་དང་། བསྔགས་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་“ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ལམ་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འབྲས་བུ་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ན་ཉེ་བར་གནས་པ་སྟེ། རྒྱུ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཉེ་བར་གནས་པ་དང་བཅས་པ་ནི་རྐྱེན་དང་བཅས་པའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཀུན་ནས་སྐོར་ཞིང་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བས་ན་ཡོ་བྱད་དེ། དེའི་ཕྱིར་“ཡོ་བྱད་དང་བཅས་པ་ནི་འཁོར་དང་བཅས་པའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། පරිවාරිතාති සහජාතාදිපච්චයභාවෙන පරිවාරන්තෙහි විය උපගතා. පුරෙචාරිකාති වුට්ඨානගාමිනිභාවනා සහජාතාදිපච්චයවසෙන පච්චයත්තා පුරස්සරා. තෙනාහ – ‘‘විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි චා’’ති. ඉදානි තානි කිච්චතො දස්සෙතුං, ‘‘විපස්සනාසම්මාදිට්ඨී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පරිවීමංසග්ගහණං තත්ථ තත්ථ චිත්තුප්පාදෙ වීමංසාධිපතෙය්‍යෙන පවත්තියා සම්මාදිට්ඨියා පුබ්බඞ්ගමභාවදස්සනත්ථං. තෙනස්ස මග්ගසමාධිස්ස නානාඛණිකං පුබ්බඞ්ගමභාවං දස්සෙති. වීමංසනපරියොසානෙති තථාපවත්තඅනුලොමඤාණස්ස ඔසානෙ. භූමිලද්ධං වට්ටං සමුග්ඝාටයමානාති අත්තනො සන්තානෙ දීඝරත්තං අනුසයිතං කිලෙසවට්ටං සමුච්ඡින්දන්ති. වූපසමයමානාති තස්සෙව වෙවචනං. වූපසමයමානාති වා තතො එව අවසිට්ඨම්පි වට්ටං අප්පවත්තිකරණවසෙන වූපසමෙන්ති. තෙනෙවාහ – ‘‘මග්ගසම්මාදිට්ඨි…පෙ… උප්පජ්ජතී’’ති. සාති සම්මාදිට්ඨි. දුවිධාපීති [Pg.306] යථාවුත්තා දුවිධාපි. ඉධ අධිප්පෙතා විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය කිච්චස්ස දස්සිතත්තා. “བསྐོར་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་ལྟར་ཉེ་བར་གྱུར་པའོ།། “སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་སྒོམ་པ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་རྐྱེན་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་“ལྷག་མཐོང་གི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་།”ཞེས་གསུངས་སོ།། ད་ནི་དེ་དག་བྱེད་ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ལྷག་མཐོང་གི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཡོངས་སུ་དཔྱོད་པ་བཟུང་བ་ནི། སེམས་བསྐྱེད་དེ་དང་དེ་ལ་དཔྱོད་པའི་བདག་པོ་ཉིད་ཀྱིས་འཇུག་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེས་འདིའི་ལམ་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་དུ་མའི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དངོས་པོ་སྟོན་ཏོ།། “དཔྱོད་པའི་མཐར་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐར་རོ།། “ས་ཐོབ་པའི་འཁོར་བ་རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། རང་གི་རྒྱུད་ལ་དུས་རིང་པོ་ནས་བག་ལ་ཉལ་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་བ་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའོ།། “ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སོ།། ཡང་ན་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པ་ནི། དེ་ལས་ལྷག་མ་ལུས་པའི་འཁོར་བའང་མི་འབྱུང་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་“ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་...ལྷག་མ་...སྐྱེའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ནི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའོ།། “རྣམ་པ་གཉིས་ཀ་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པ་གཉིས་ཀའོ།། འདིར་དགོངས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་བྱེད་ལས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ලක්ඛණෙ පටිවිජ්ඣමානෙ ලක්ඛණිකො ධම්මො පටිවිද්ධො හොතීති ආහ – ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිං…පෙ… ආරම්මණතො පජානාතී’’ති. විපස්සනාසම්මාදිට්ඨියම්පි එසෙව නයො. කිච්චතොති භාවනාකිච්චතො. සම්මාදිට්ඨියං තදධිගතඅසම්මොහතාය අසම්මොහතො පජානාති. කිච්චතොති පටිවෙධකිච්චතො. තං පන සබ්බථා අසම්මුය්හනමෙවාති ආහ ‘‘අසම්මොහතො’’ති. එවං පජානනාති මිච්ඡාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨීති යාථාවතො අවබොධො. අස්සාති තංසමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස. མཚན་ཉིད་རྟོགས་པར་གྱུར་པ་ན། མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་ཆོས་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། "ལོག་པར་ལྟ་བ་...ལྷག་མ་...དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ་"ཞེས་པའོ།། ལྷག་མཐོང་གི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། བྱ་བའི་སྒོ་ནས་ཞེས་པ་ནི་བསྒོམ་པའི་བྱ་བའི་སྒོ་ནས་སོ།། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་དེས་ཐོབ་པའི་རྨོངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། མ་རྨོངས་པའི་སྒོ་ནས་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ།། བྱ་བའི་སྒོ་ནས་ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པའི་བྱ་བའི་སྒོ་ནས་སོ།། དེ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མ་རྨོངས་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "མ་རྨོངས་པའི་སྒོ་ནས་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་རབ་ཏུ་ཤེས་པ་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བ་ལ་ལོག་པར་ལྟ་བའོ་ཞེས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་རྟོགས་པའོ།། དེའི་ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གིའོ།། ද්වායන්ති -කාරො දීඝං කත්වා වුත්තො. තෙනාහ ‘‘ද්වයං වදාමී’’ති. ද්වෙ අවයවා එතස්සාති ද්වයං. තෙනාහ ‘‘දුවිධකොට්ඨාසං වදාමී’’ති. පුඤ්ඤස්ස එකො භාගො සො එව පුඤ්ඤභාගිකො, ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ‘‘පුඤ්ඤභාගියා’’ති වුත්තං. උපධිසඞ්ඛාතස්සාති ඛන්ධපබන්ධසඞ්ඛාතස්ස. ཟུང་ (dvāya) ཞེས་པ་ནི་ཡི་གེ་རིང་པོར་བྱས་ཏེ་གསུངས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "གཉིས་སུ་སྨྲའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལ་ཆ་ཤས་གཉིས་ཡོད་པས་ན་གཉིས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ "རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱི་ཆ་ཤས་སུ་སྨྲའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། བསོད་ནམས་ཀྱི་ཆ་ཤས་གཅིག་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ (puññabhāgika) ཡིན་ལ། ཀ་ཡིག་ཡ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཅིང་མོ་རྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་ "བསོད་ནམས་ཀྱི་ཆ་དང་མཐུན་པ་" (puññabhāgiyā) ཞེས་གསུངས་སོ།། ཉེ་བར་ལེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་དུ་གཏོགས་པའོ།། අමතද්වාරන්ති අරියමග්ගං. පඤ්ඤපෙතීති නිය්‍යානාදිපකාරතො පඤ්ඤපෙති. තෙනාහ ‘‘විභජිත්වා දස්සෙතී’’ති. තත්ථ සම්මොහස්ස විද්ධංසනෙන අසම්මොහතො දස්සෙති. තස්මිං අත්ථෙති අමතද්වාරපඤ්ඤාපනෙ අත්ථෙ. බොජ්ඣඞ්ගප්පත්තාති බොජ්ඣඞ්ගභාවප්පත්තා. මග්ගභාවෙන නිය්‍යානභාවෙන පවත්තියා මග්ගපඤ්ඤාය අට්ඨන්නම්පි සාධාරණත්තා සමුදායස්ස ච අවයවො අඞ්ගන්ති කත්වා සෙසධම්මෙ අඞ්ගිකභාවෙන දස්සෙන්තො ‘‘අරියමග්ගස්ස අඞ්ග’’න්ති ආහ. සො භික්ඛූති මිච්ඡාදිට්ඨිං ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨී’’ති සම්මාදිට්ඨිං ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති ජානන්තො භික්ඛු. පජහනත්ථායාති සමුච්ඡෙදවසෙන පජහනාය. පටිලාභත්ථායාති මග්ගසම්මාදිට්ඨියා අධිගමාය. කුසලවායාමොති විපස්සනාසම්පයුත්තොව කොසල්ලසම්භූතො වායාමො. සරතීති සතො, තං පනස්ස සරණං සතිසමඞ්ගිතායාති ආහ ‘‘සතියා සමන්නාගතො’’ති. කාමඤ්චෙත්ථ විපස්සනාසම්මාදිට්ඨිං යථාභූතා සම්මාවායාමසතියො සහජාතා ච පුරෙජාතා ච හුත්වා පරිවාරෙන්ති, ‘‘ඉතියිමෙ තයො ධම්මා සම්මාදිට්ඨිං අනුපරිධාවන්ති අනුපරිවත්තන්තී’’ති පන වචනතො, ‘‘එත්ථ හී’’තිආදිනා මග්ගසම්මාදිට්ඨියා එව සෙසධම්මානං යථාරහං සහචරණභාවෙන පරිවාරණං යොජිතං. සම්මාසඞ්කප්පාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවානං ගහණං ඉතරෙසං පරිවාරභාවෙන ගහිතත්තා[Pg.307]. න හි සක්කා තෙ එව පරිවාරෙ පරිවාරවන්තෙ ච කත්වා වත්තුං සඞ්කරතො සම්මොහජනනතො ච. තයොති සම්මාදිට්ඨිවායාමසතියො සහජාතපරිවාරාව හොන්ති මග්ගක්ඛණිකානං තෙසං අධිප්පෙතත්තා විපස්සනාඛණවිරතීනං අසම්භවතො. འཆི་མེད་ཀྱི་སྒོ་ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་མོ།། འདོགས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་འདོགས་པར་བྱེད་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་སྟོན་ཏོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་རྨོངས་པ་བཅོམ་པའི་སྒོ་ནས་མ་རྨོངས་པར་སྟོན་ཏོ།། དོན་དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི་འཆི་མེད་ཀྱི་སྒོ་འདོགས་པའི་དོན་ལའོ།། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཏུ་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་དངོས་པོར་གྱུར་པའོ།། ལམ་གྱི་དངོས་པོ་དང་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དངོས་པོར་འཇུག་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ནི་བརྒྱད་པོ་ཀུན་ལ་ཐུན་མོང་དུ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཚོགས་པའི་ཆ་ཤས་ནི་ཡན་ལག་ཡིན་པས་ན། ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་ཡན་ལག་གི་དངོས་པོར་སྟོན་ཅིང་ "འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་" ཅེས་གསུངས་སོ།། དགེ་སློང་དེ་ཞེས་པ་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བ་ལ་ "ལོག་པར་ལྟ་བའོ་" ཞེས་དང་། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་ "ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའོ་" ཞེས་ཤེས་པའི་དགེ་སློང་ངོ།། སྤང་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའི་སྒོ་ནས་སྤང་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དགེ་བའི་རྩོལ་བ་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཉིད་དམ། མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྩོལ་བའོ།། དྲན་པར་བྱེད་པས་ན་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ།། དེའི་དྲན་པ་དེ་ནི་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ཡིན་པས་ "དྲན་པ་དང་ཉེ་བར་ལྡན་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་ལྷག་མཐོང་གི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་དང་དྲན་པ་དག་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་སྔོན་དུ་སྐྱེས་པ་གཉིས་ཀར་གྱུར་ཏེ་བསྐོར་བ་ཡིན་མོད་ཀྱང་། "འདི་ལྟར་ཆོས་གསུམ་པོ་འདི་དག་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་རྗེས་སུ་རྒྱུག་ཅིང་རྗེས་སུ་འབྲང་ངོ་" ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། "འདིར་ནི་" ལ་སོགས་པས་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ཉིད་ལ་ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་ཅི་རིགས་པར་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་དངོས་པོས་བསྐོར་བར་སྦྱར་རོ།། "ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་" ཞེས་པའི་སོགས་ཁོངས་ནས་ཡང་དག་པའི་ངག་དང་། ལས་ཀྱི་མཐའ་དང་། འཚོ་བ་རྣམས་བཟུང་སྟེ། གཞན་དག་འཁོར་གྱི་དངོས་པོར་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། འདྲེས་པ་དང་རྨོངས་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེ་དག་ཉིད་འཁོར་དང་འཁོར་དང་ལྡན་པར་བྱས་ནས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་སོ།། "གསུམ་པོ་" ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་། རྩོལ་བ་དང་། དྲན་པ་རྣམས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འཁོར་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། དེ་དག་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་འདོད་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་སྐད་ཅིག་ལ་སྤོང་བ་རྣམས་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ།། 137. තක්කනවසෙන ලොකසිද්ධෙනාති අධිප්පායො. ‘‘එවඤ්චෙවඤ්ච භවිතබ්බ’’න්ති විවිධං තක්කනං කූපෙ විය උදකස්ස ආරම්මණස්ස ආකඩ්ඪනං විතක්කනං විතක්කො. සඞ්කප්පනවසෙනාති තං තං ආරම්මණං ගහෙත්වා කප්පනවසෙන. තක්කනං කප්පනන්ති ච අතංසහජාතානමෙවාති දට්ඨබ්බං. එකග්ගොති ඉමිනා සමාධිනා ලද්ධුපකාරස්සෙව විතක්කස්ස අප්පනාපරියායො හොතීති දස්සෙති. විසෙසෙන වා අප්පනා විතක්කස්ස වසෙන චිත්තං ආරම්මණං අභිරොපෙති, විතක්කෙ අසති කථන්ති ආහ ‘‘විතක්කෙ පනා’’තිආදි. අත්තනොයෙව ධම්මතාය චිත්තං ආරම්මණං අභිරුහතීති, එතෙන ආරම්මණධම්මානං ගහණං නාම සභාවසිද්ධං, න ධම්මන්තරමපෙක්ඛති, විතක්කො පන පවත්තමානො ආරම්මණාභිනිරොපනවසෙනෙව පවත්තතීති දස්සෙති. එවං සන්තෙපි සභාවාවිතක්කචිත්තුප්පාදතො සවිතක්කචිත්තුප්පාදස්ස ආරම්මණග්ගහණවිසෙසො විතක්කෙන ජාතොති කත්වා විතක්කො චිත්තස්ස ආරම්මණග්ගහණෙ විසෙසපච්චයොති පාකටොයමත්ථො. අපරෙ පන භණන්ති – යථා කොචි රාජවල්ලභං, තංසම්බන්ධීනං මිත්තං වා නිස්සාය රාජගෙහං ආරොහති අනුපවිසති, එවං විතක්කං නිස්සාය චිත්තං ආරම්මණං ආරොහති විතක්කස්ස ආරම්මණාභිනිරොපනසභාවත්තා, අඤ්ඤෙසං ධම්මානඤ්ච අවිතක්කසභාවතො. තෙනාහ භගවා – ‘‘චෙතසො අභිනිරොපනා’’ති (ධ. ස. 7). ༡༣༧. རྟོག་པའི་དབང་གིས་འཇིག་རྟེན་ན་གྲུབ་པ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། "འདི་ལྟར་དང་འདི་ལྟར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་རྣམ་པ་མང་པོར་རྟོག་པ་ནི། ཁྲོན་པ་ལས་ཆུ་འདྲེན་པ་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་རྟོག་པ་ནི་རྟོག་པའོ།། ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་དེ་དང་དེ་བཟུང་ནས་རྟོག་པའི་དབང་གིས་སོ།། རྟོག་པ་དང་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ནི་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་མ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཁོ་ནའི་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། "རྩེ་གཅིག་པ་" ཞེས་པས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལས་ཕན་གདགས་པ་ཐོབ་པའི་རྟོག་པ་ཉིད་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་གྲངས་ཡོད་པར་སྟོན་ཏོ།། ཡང་ན་བྱེ་བྲག་ཏུ་འཇུག་པ་ནི་རྟོག་པའི་དབང་གིས་སེམས་དམིགས་པ་ལ་གཏོད་པར་བྱེད་དོ།། རྟོག་པ་མེད་ན་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། "རྟོག་པ་ལ་ནི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། "རང་གི་ཆོས་ཉིད་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་གོ་" ཞེས་པས་ནི། དམིགས་པའི་ཆོས་རྣམས་འཛིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པ་ཡིན་གྱི། ཆོས་གཞན་ལ་ལྟོས་པ་མ་ཡིན་ལ། རྟོག་པ་ནི་འཇུག་པ་ན་དམིགས་པ་ལ་གཏོད་པའི་དབང་ཁོ་ནས་འཇུག་པར་སྟོན་ཏོ།། དེ་ལྟ་མོད་ཀྱང་། རང་བཞིན་གྱིས་རྟོག་པ་མེད་པའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ལས་རྟོག་པ་དང་བཅས་པའི་སེམས་སྐྱེ་བའི་དམིགས་པ་འཛིན་པའི་ཁྱད་པར་ནི་རྟོག་པས་བསྐྱེད་པ་ཡིན་པས་ན། རྟོག་པ་ནི་སེམས་ཀྱིས་དམིགས་པ་འཛིན་པ་ལ་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་གསལ་པོ་ཡིན་ནོ།། གཞན་དག་ནི་སྨྲ་སྟེ། དཔེར་ན་གང་ཟག་འགའ་ཞིག་རྒྱལ་པོའི་ཕྱག་མཛོད་དམ། དེ་དང་འབྲེལ་བའི་གྲོགས་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་དུ་འཛུགས་ཤིང་འཇུག་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་རྟོག་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་སྟེ། རྟོག་པ་ནི་དམིགས་པ་ལ་གཏོད་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཆོས་གཞན་རྣམས་ནི་རྟོག་པ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ "སེམས་གཏོད་པའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། යදි එවං කථං අවිතක්කචිත්තං ආරම්මණං ආරොහතීති? විතක්කබලෙනෙව. යථා හි සො පුරිසො පරිචයෙන තෙන විනාපි නිරාසඞ්කො රාජගෙහං පවිසති, එවං පරිචයෙන විතක්කෙන විනාපි අවිතක්කං චිත්තං ආරම්මණං ආරොහති. පරිචයෙනාති ච සන්තානෙ පවත්තවිතක්කභාවනාසඞ්ඛාතෙන පරිචයෙන. විතක්කස්ස හි සන්තානෙ අභිණ්හං පවත්තස්ස වසෙන චිත්තස්ස ආරම්මණාභිරුහනං චිරපරිචිතං; තෙන තං කදාචි විතක්කෙන විනාපි තත්ථ පවත්තතෙව; යථා ඤාණසහගතං චිත්තං සම්මසනවසෙන චිරපරිචිතං කදාචි [Pg.308] ඤාණරහිතම්පි සම්මසනවසෙන පවත්තති; යථා වා කිලෙසසහිතං හුත්වා පවත්තං සබ්බසො කිලෙසරහිතම්පි පරිචයෙන කිලෙසවාසනාවසෙන පවත්තති, එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་རྟོག་པ་མེད་པའི་སེམས་དམིགས་པ་ལ་ཇི་ལྟར་འཇུག་ཅེ་ན། རྟོག་པའི་སྟོབས་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། འདི་ལྟར་སྐྱེས་བུ་དེ་གོམས་པའི་དབང་གིས་དེ་མེད་པར་ཡང་ཐེ་ཚོམ་མེད་པར་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་དུ་འཇུག་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་གོམས་པའི་དབང་གིས་རྟོག་པ་མེད་པར་ཡང་རྟོག་པ་མེད་པའི་སེམས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་གོ། གོམས་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུད་ལ་ཞུགས་པའི་རྟོག་པ་བསྒོམས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གོམས་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། རྒྱུད་ལ་རྟོག་པ་ཡང་ཡང་འཇུག་པའི་དབང་གིས་སེམས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་པ་ནི་ཡུན་རིང་དུ་གོམས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ནི་རེས་འགའ་རྟོག་པ་མེད་པར་ཡང་དེ་ལ་འཇུག་པ་ཉིད་དོ།། དཔེར་ན་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་དབང་གིས་ཡུན་རིང་དུ་གོམས་པས། རེས་འགའ་ཡེ་ཤེས་དང་བྲལ་ཡང་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་བཞིན་དང་། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་ཏེ་ཞུགས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་མཐའ་དག་དང་བྲལ་ཡང་གོམས་པའི་དབང་གིས་ཉོན་མོངས་པའི་བག་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་འཇུག་པ་བཞིན་དུ། འདིའང་དེ་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། වාචං සඞ්ඛරොතීති වාචං උප්පාදෙති, වචීඝොසුප්පත්තියා විසෙසපච්චයො හොතීති අත්ථො. ලොකියවිතක්කො ද්වත්තිංසචිත්තසහගතො වාචං සඞ්ඛරොති වචීවිඤ්ඤත්තිජනනතො. වචීසඞ්ඛාරොත්වෙව පනස්ස නාමං හොති රුළ්හිතො, තංසමත්ථතානිරොධතො වා සම්භවතො පන සඞ්ඛාරොති. ‘‘ලොකුත්තරසම්මාසඞ්කප්පං පරිවාරෙන්තී’’ති වත්වා තිවිධෙ සම්මාසඞ්කප්පෙ කදාචි කතමං පරිවාරෙන්තීති? චොදනං සන්ධායාහ ‘‘එත්ථා’’තිආදි. නානාචිත්තෙසු ලබ්භන්ති නානාසමන්නාහාරහෙතුකත්තා, පුබ්බභාගෙයෙව ච තෙ උප්පජ්ජන්තීති. තීණි නාමානි ලභති තිවිධස්සපි පටිපක්ඛස්ස සමුච්ඡින්දනෙන සාතිසයං තිණ්ණම්පි කිච්චකරණතො. එස නයො සම්මාවාචාදීසුපි. ངག་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་ངག་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་སྟེ། ངག་གི་སྒྲ་འབྱུང་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། འཇིག་རྟེན་པའི་རྟོག་པ་ནི་སེམས་སོ་གཉིས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་སྟེ། ངག་གི་རིག་བྱེད་སྐྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ངག་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དོ།། འོན་ཀྱང་འདིའི་མིང་ནི་གྲགས་པའི་སྒོ་ནས་སམ། ཡང་ན་དེའི་ནུས་པ་འགགས་པའི་ཕྱིར་ "ངག་གི་འདུ་བྱེད་" ཅེས་བྱ་ལ། བྱུང་བའི་ཕྱིར་ན་འདུ་བྱེད་དོ།། "འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལ་བསྐོར་རོ་" ཞེས་གསུངས་ནས། རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལས་རེས་འགའ་གང་ཞིག་ལ་བསྐོར་རམ་ཞེ་ན། རྒོལ་བ་ལ་དགོངས་ནས་ "འདིར་ནི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཐ་དད་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་སེམས་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་ཐོབ་ལ། སྔོན་གྱི་ཆ་ཉིད་དུ་དེ་དག་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཁྱད་པར་དུ་གསུམ་པོའི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མིང་གསུམ་ཐོབ་བོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ཡང་དག་པའི་ངག་ལ་སོགས་པ་ལའང་ངོ་།། 138. විරමති එතායාති වෙරමණී විරති වුච්චති. සා මුසාවාදතො විරමණස්ස කාරණභාවතො චෙතනාපි වෙරස්ස මණනතො විනාසනතො විරතිපීති ආහ – ‘‘විරතිපි චෙතනාපි වට්ටතී’’ති. ආරකා රමතීති සමුච්ඡින්නෙහි දූරතො සමුස්සාරෙති. විනා තෙහි රමතීති අච්චන්තමෙව තෙහි විනා භවති. තතො තතොති දිට්ඨෙ අදිට්ඨවාදාදිතො මුසාවාදා. විසෙසතො අනුප්පත්තිධම්මත්තා පටිනිවත්තා හුත්වා. ༡༣༨. འདིས་སྤོང་བར་བྱེད་པས་ན་སྤོང་བ་ (veramaṇī) ཞེས་བྱ་སྟེ། སྡོམ་པ་ (virati) ཞེས་བྱའོ།། དེ་ནི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལས་སྤོང་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སེམས་པ་ཡང་མི་མཐུན་པ་འཇོམས་ཤིང་འཇིག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སྤོང་བ་ཉིད་ཡིན་པས་ན། "སྤོང་བ་ཡང་སེམས་པ་ཡང་རུང་ངོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཐག་རིང་པོར་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་བཅད་པ་རྣམས་ལས་རྒྱང་རིང་པོར་འདེགས་པའོ།། དེ་དག་མེད་པར་དགའ་བ་ཞེས་པ་ནི་གཏན་དུ་དེ་དག་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བའོ།། དེ་དང་དེ་ལས་ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བ་ལ་མ་མཐོང་བར་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལས་སོ།། ཁྱད་པར་དུ་ཕྱིས་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་ཕྱིར་ལོག་པར་གྱུར་ཏོ།། 140. තිවිධෙන කුහනවත්ථුනාති පච්චයපටිසෙවන-සාමන්තජප්පන-ඉරියාපථපවත්තනසඞ්ඛාතෙන පාපිච්ඡතා නිබ්බත්තෙන තිවිධෙන කුහනවත්ථුනා. එතාය කුහනාය කරණභූතාය පච්චයුප්පාදනත්ථං නිමිත්තං සීලං එතෙසන්ති යොජනා. අත්තවිසයලාභහෙතු අක්කොසනඛුංසනවම්භනාදිවසෙන පිසනං ඝට්ටනං විහෙඨනං නිප්පෙසො. ඉතො ලද්ධං අඤ්ඤස්ස, තතො ලද්ධං පරස්ස දත්වා එවං ලාභෙන ලාභං නිජිගීංසතීති ලාභෙන ලාභං නිජිගීංසනා. පාළියං ආගතො කුහනාදිවසෙන මිච්ඡාආජීවො. කො පන සොති ආහ ‘‘ආජීවහෙතූ’’තිආදි. තාසංයෙවාති අවධාරණං, ‘‘ආජීවො කුප්පමානො කායවචීද්වාරෙසු එව කුප්පතී’’ති කත්වා වුත්තං. ༡༤༠. ཚུལ་ཆོས་ཀྱི་གཞི་རྣམ་པ་གསུམ་ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་ངན་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཡོ་བྱད་བསྟེན་པ་དང་། ཉེ་བར་སྨྲ་བ་དང་། སྤྱོད་ལམ་གཏོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚུལ་ཆོས་ཀྱི་གཞི་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་སོ།། ཚུལ་ཆོས་འདི་བྱེད་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པ་ལ། ཡོ་བྱད་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་དེ་དག་གི་མཚན་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། རང་གི་ཡུལ་གྱི་རྙེད་པའི་ཕྱིར། གཤེ་བ་དང་། སྨོད་པ་དང་། བརྙས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཕྱེ་མར་འཐག་པ་དང་། བརྡེག་པ་དང་། འཚེ་བ་ནི་གནོད་པར་བྱེད་པའོ།། འདི་ལས་རྙེད་པ་གཞན་ལ་བྱིན། དེ་ལས་རྙེད་པ་ཕ་རོལ་པོ་ལ་བྱིན་ནས། དེ་ལྟར་རྙེད་པས་རྙེད་པ་འདོད་པ་ནི་རྙེད་པས་རྙེད་པ་འདོད་པའོ།། གཞུང་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་ཆོས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ལོག་པའི་འཚོ་བའོ།། འོ་ན་དེ་གང་ཞེ་ན། "འཚོ་བའི་རྒྱུའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། "དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་" ཞེས་པ་ནི་ངེས་གཟུང་སྟེ། "འཚོ་བ་ཉམས་པ་ནི་ལུས་དང་ངག་གི་སྒོ་ཉིད་ལས་ཉམས་སོ་" ཞེས་བྱས་ནས་གསུངས་པའོ།། 141. සම්මා [Pg.309] පසත්ථා සොභනා නිය්‍යානිකා දිට්ඨි එතස්සාති සම්මාදිට්ඨි, පුග්ගලො. තස්ස පන යස්මා සම්මාදිට්ඨි සච්චාභිසමයස්ස නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය අවස්සයො, තස්මා වුත්තං – ‘‘මග්ගසම්මාදිට්ඨියං ඨිතස්සා’’ති. පහොති භවති තාය සහෙව උප්පජ්ජති පවත්තති. පච්චවෙක්ඛණඤාණං යාථාවතො ජානනට්ඨෙන සම්මාඤාණන්ති ඉධාධිප්පෙතං, තඤ්ච ඛො මග්ගසමාධිම්හි ඨිතෙ එව හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ආහ – ‘‘මග්ගසම්මාසමාධිම්හි…පෙ… සම්මාඤාණං පහොතී’’තිආදි. ඉමිනා කිං දස්සෙතීති? යථා මග්ගසම්මාදිට්ඨියං ඨිතො පුග්ගලො, ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වුත්තො, එවං මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණඤාණෙ ඨිතො, ‘‘සම්මාඤාණො’’ති වුත්තො, තස්ස ච මග්ගඵලසම්මාසමාධිපවත්තියා පහොති සම්මාඤාණස්ස සම්මාවිමුත්තියා පහොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති. ඵලසමාධි තාව පවත්තතු, මග්ගසමාධි පන කථන්ති? තම්පි අකුප්පභාවතාය අච්චන්තසමාධිභාවතො කිච්චනිප්ඵත්තියා පවත්තතෙවාති වත්තබ්බතං ලභති. ඨපෙත්වා අට්ඨඵලඞ්ගානීති ඵලභූතානි සම්මාදිට්ඨිආදීනි අට්ඨඞ්ගානි, ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්ස සම්මාසඞ්කප්පො පහොතී’’තිආදිනා විසුං ගහිතත්තා ඨපෙත්වා. සම්මාඤාණං පච්චවෙක්ඛණං කත්වාති පච්චවෙක්ඛණඤාණං සම්මාඤාණං කත්වා. ඵලං කාතුන්ති ඵලධම්මසහචරිතතාය විපාකසභාවතාය ච ‘‘ඵල’’න්ති ලද්ධනාමෙ ඵලසම්පයුත්තධම්මෙ සම්මාවිමුත්තිං කාතුං වට්ටතීති වුත්තං. තථා ච වුත්තං සල්ලෙඛසුත්තවණ්ණනායං (ම. නි. අට්ඨ. 1.83) ‘‘ඵලසම්පයුත්තානි පන සම්මාදිට්ඨිආදීනි අට්ඨඞ්ගානි ඨපෙත්වා සෙසධම්මා සම්මාවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා’’ති. ༡༤༡. ཡང་དག་པ་དང་། བསྔགས་པ་དང་། མཛེས་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ལྟ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་སྟེ། གང་ཟག་གོ། དེའི་ཕྱིར་གང་ཟག་དེ་ལ་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ནི་བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་དུ་བྱེད་པའི་རྟེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་གནས་པ་ལའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། འབྱུང་ངོ་ཞེས་པ་ནི་ཡོད་པར་འགྱུར་བ་སྟེ། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྐྱེ་ཞིང་འཇུག་པའོ།། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པའི་དོན་གྱིས་ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱ་བར་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་ལ། དེ་ཡང་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་གནས་པ་ཉིད་ལ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྟོན་པའི་ཕྱིར། "ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་...ལྷག་མ་...ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་འབྱུང་ངོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདིས་ཅི་ཞིག་སྟོན་ཞེ་ན། ཇི་ལྟར་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་གནས་པའི་གང་ཟག་ལ་ "ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ་" ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ལམ་གྱི་འབྲས་བུ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་གནས་པ་ལ་ "ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པ་" ཞེས་བརྗོད་ལ། དེ་ལ་ལམ་གྱི་འབྲས་བུའི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་འཇུག་པས་ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་འབྱུང་ཞིང་། ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་ལས་ཡང་དག་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་འབྱུང་ངོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྟོན་ཏོ།། འབྲས་བུའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་འཇུག་པར་འགྱུར་ལ་ལམ་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། དེ་ཡང་མི་འཁྲུགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དང་གཏན་དུ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བྱ་བ་གྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ།། "འབྲས་བུའི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པོ་མ་གཏོགས་པ་" ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུར་གྱུར་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པོ་རྣམས། "ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ་ལ་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་འབྱུང་ངོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སོ་སོར་བཟུང་བའི་ཕྱིར་མ་གཏོགས་པའོ།། "ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པ་བྱས་ནས་" ཞེས་པ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ཡང་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བྱས་ནས་སོ།། "འབྲས་བུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུའི་ཆོས་དང་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པ་ཉིད་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "འབྲས་བུ་" ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་འབྲས་བུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཡང་དག་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་བྱ་བར་རིགས་སོ་ཞེས་གསུངས་པའོ།། དེ་བཞིན་དུ་སྦྱངས་པའི་མདོའི་བཤད་པ་ལས་ཀྱང་། "འབྲས་བུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པོ་མ་གཏོགས་པ། ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཡང་དག་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། 142. නිජ්ජිණ්ණාති නිජ්ජීරිතා, විද්ධස්තා විනාසිතාති අත්ථො. ඵලං කථිතන්ති ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්ස, භික්ඛවෙ, මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා හොතී’’ති ඉමිනා වාරෙන සාමඤ්ඤඵලං කථිතන්ති වදන්ති, නිජ්ජීරණං පටිප්පස්සම්භනන්ති අධිප්පායො. නිජ්ජීරණං පන සමුච්ඡින්දනන්ති කත්වා, මජ්ඣිමභාණකා…පෙ… මග්ගො කථිතොති වදන්ති. දස්සනට්ඨෙනාති පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන චතුන්නං සච්චානං පච්චක්ඛතො දස්සනට්ඨෙන. විදිතකරණට්ඨෙනාති පච්චක්ඛෙන යථාදිට්ඨානං මග්ගඵලානං පාකටකරණට්ඨෙන. තදධිමුත්තට්ඨෙනාති තස්මිං යථාසච්ඡිකතෙ නිබ්බානෙ අධිමුච්චනභාවෙන. ༡༤༢. ཟད་པ་ཞེས་པ་ནི་རྙིངས་པ་དང་། ཞིག་པ་དང་། བཅོམ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འབྲས་བུ་བསྟན་པ་ཞེས་པ་ནི། “དགེ་སློང་དག །ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ་ལ་ལོག་པའི་ལྟ་བ་ཟད་པར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་པའི་ཐེངས་འདིས། དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་བསྟན་པ་ཡིན་ཞེས་སྨྲ་སྟེ། ཟད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་དགོངས་སོ།། ཡང་ཟད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པ་ལ་བྱས་ནས། ལུང་བར་མའི་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་...ལམ་བསྟན་པ་ཡིན་ཞེས་སྨྲའོ།། མཐོང་བའི་དོན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བདེན་པ་བཞི་མངོན་སུམ་དུ་མཐོང་བའི་དོན་གྱིས་སོ།། ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི། མངོན་སུམ་གྱིས་ཇི་ལྟར་མཐོང་བའི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་སོ།། དེ་ལ་མོས་པའི་དོན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དེ་ལ་མོས་པའི་དངོས་པོས་སོ།། කුසලපක්ඛාති අනවජ්ජකොට්ඨාසා. මහාවිපාකදානෙනාති මහතො විපුලස්ස ලොකුත්තරස්ස සුඛවිපාකස්ස චෙව කායිකාදිදුක්ඛවිපාකස්ස ච දානෙන. དགེ་བའི་ཕྱོགས་ཞེས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཆ་ཤས་རྣམས་སོ།། རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཆེན་པོ་སྦྱིན་པས་ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཆེན་པོ་རྒྱ་ཆེན་པོ་སྦྱིན་པ་དང་། ལུས་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པས་སོ།། යථා [Pg.310] මහාවිපාකස්ස දානෙන මහාචත්තාරීසකං, තථා බහුතායපි මහාචත්තාරීසකොති දස්සෙතුං, ‘‘ඉමස්මිඤ්ච පන සුත්තෙ පඤ්ච සම්මාදිට්ඨියො කථිතා’’තිආදි වුත්තං. බහුඅත්ථොපි හි මහා-සද්දො හොති ‘‘මහාජනො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.65). එත්ථ ච ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා වත්ථුභෙදෙන දස මිච්ඡාදිට්ඨිධම්මා කථිතා, වත්ථුභෙදෙනෙව, ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා දස සම්මාදිට්ඨිධම්මාති වීසති හොති. යථා ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්ස, භික්ඛවෙ, සම්මාසඞ්කප්පො පහොතී’’තිආදිනා මග්ගවසෙන දස සම්මත්තධම්මා, තප්පටිපක්ඛභූතා ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිස්ස මිච්ඡාසඞ්කප්පො පහොතී’’තිආදිනා අත්ථතො දස මිච්ඡත්තධම්මාති වීසති, තථා ඵලවසෙන තෙසු එවං වීසති. කථං වාරෙපි සම්මාදිට්ඨිආදයො දසාති වීසති? එවමෙතෙ ද්වෙ චත්තාරීසකානි පුරිමෙන සද්ධිං තයො චත්තාරීසකා විභාවිතාති වෙදිතබ්බා. ཇི་ལྟར་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཆེན་པོ་སྦྱིན་པས་བཞི་བཅུ་པ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། མང་བའི་དངོས་པོས་ཀྱང་བཞི་བཅུ་པ་ཆེན་པོ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “མདོ་འདི་ལས་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལྔ་བཤད་དོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཅི་ཕྱིར་ཞེ་ན། “སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་” ལ་སོགས་པ་ལྟར། “ཆེན་པོ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མང་པོའི་དོན་ལའང་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ལའང་ “སྦྱིན་པ་མེད།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གཞིའི་དབྱེ་བས་ལོག་པའི་ལྟ་བའི་ཆོས་བཅུ་བཤད་པ་དང་། གཞིའི་དབྱེ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ “སྦྱིན་པ་ཡོད།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་ཆོས་བཅུ་སྟེ་ཉི་ཤུ་འགྱུར་རོ།། ཇི་ལྟར་ “དགེ་སློང་དག །ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ་ལ་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་འབྱུང་ངོ་།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལམ་གྱི་དབང་གིས་ཡང་དག་པའི་ཆོས་བཅུ་དང་། དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པ་ “ལོག་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ་ལ་ལོག་པའི་རྟོག་པ་འབྱུང་ངོ་།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དོན་གྱིས་ལོག་པའི་ཆོས་བཅུ་སྟེ་ཉི་ཤུ་ཡོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འབྲས་བུའི་དབང་གིས་ཀྱང་དེ་དག་ལ་ཉི་ཤུ་ཡོད་དོ།། ཐེངས་ཀྱི་སྐབས་སུའང་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་བཅུ་པོ་དག་ཇི་ལྟར་ཉི་ཤུ་འགྱུར་ཞེ་ན། དེ་ལྟར་འདི་དག་བཞི་བཅུ་པ་གཉིས་པོ་སྔ་མ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བཞི་བཅུ་པ་གསུམ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བར་རིག་པར་བྱའོ།། 143. පසංසියස්ස උජුවිපච්චනීකං නින්දියං පසංසන්තොපි අත්ථතො පසංසියං නින්දන්තො නාම හොති. පසංසියස්ස ගුණපරිධංසනමුඛෙනෙව හි නින්දියස්ස පසංසාය පවත්තනතොති ආහ – ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිනාමායං සොභනාති වදන්තොපි සම්මාදිට්ඨිං ගරහති නාමා’’තිආදි. එවමාදීති ආදිසද්දෙන ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසායා’’ති (දී. නි. 1.168; ම. නි. 2.227) එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති; තස්මා එවංවාදිනොති එවං හෙතු පටික්ඛෙපවාදිනොති අත්ථො. ඔක්කන්තනියාමාති ඔගාළ්හමිච්ඡත්තනියාමා. එවරූපං ලද්ධිං ගහෙත්වාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං චූළපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනායං වුත්තනයමෙව තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. එදිසො හි ‘‘බුද්ධානම්පි අතෙකිච්ඡො’’තිආදි වුත්තසදිසො. ༡༤༣. བསྔགས་པར་འོས་པ་དང་དངོས་སུ་འགལ་བའི་སྨད་པར་འོས་པ་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའང་། དོན་གྱིས་ན་བསྔགས་པར་འོས་པ་ལ་སྨོད་པ་ཉིད་ཡིན་ནོ།། ཅི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བསྔགས་པར་འོས་པའི་ཡོན་ཏན་འཇིག་པའི་སྒོ་ནས་སྨད་པར་འོས་པ་ལ་བསྔགས་པ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར། “ལོག་པའི་ལྟ་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མཛེས་སོ་ཞེས་སྨྲ་བའང་། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སྨོད་པ་ཞེས་བྱའོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “འདི་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པ་” ཞེས་པའི་སོགས་སྒྲས་ནི། “སེམས་ཅན་རྣམས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ལ་རྒྱུ་མེད། རྐྱེན་མེད་དོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ།། དེའི་ཕྱིར། “འདི་སྐད་སྨྲ་བ་” ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟར་རྒྱུ་ལ་སྐུར་བ་འདེབས་པར་སྨྲ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ངེས་པར་ཞུགས་པ་” ཞེས་པ་ནི། ལོག་པ་ཉིད་ཀྱི་ངེས་པ་ལ་བྱིང་བ་རྣམས་སོ།། “འདི་ལྟ་བུའི་ལྟ་བ་བཟུང་ནས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་གང་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི། ཟླ་བ་ཉ་བའི་མདོ་ཆུང་ངུའི་བཤད་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཡིན་པས། དེར་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདི་འདྲ་བ་ནི་ “སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་གསོ་མི་རུང་བ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་དང་འདྲའོ།། අත්තනො නින්දාභයෙනාති ‘‘සම්මාදිට්ඨිඤ්ච නාමෙතෙ ගරහන්තී’’ආදිනා උපරි පරෙහි වත්තබ්බනින්දාභයෙන. ඝට්ටනභයෙනාති තථා පරෙසං ආසාදනාභයෙන. සහධම්මෙන පරෙන අත්තනො උපරි කාතබ්බනිග්ගහො උපාරම්භො, ගරහතො පරිත්තාසො උපාරම්භභයං, තං පන අත්ථතො උපවාදභයං හොතීති ආහ ‘‘උපවාදභයෙනා’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. “བདག་ལ་སྨོད་པའི་འཇིགས་པས་” ཞེས་པ་ནི། “འདི་དག་ནི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལའང་སྨོད་དོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཕྱིས་གཞན་གྱིས་བརྗོད་པར་འགྱུར་བའི་སྨོད་པའི་འཇིགས་པས་སོ།། “གནོད་པའི་འཇིགས་པས་” ཞེས་པ་ནི། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་འཇིགས་པས་སོ།། ཆོས་དང་མཐུན་པར་གཞན་གྱིས་བདག་གི་སྟེང་དུ་བྱ་བའི་ཚར་གཅོད་པ་ནི་ཀླན་ཀ་ཡིན་ལ། སྨོད་པ་ལས་སྐྲག་པ་ནི་ཀླན་ཀའི་འཇིགས་པ་སྟེ། དེ་ནི་དོན་གྱིས་ན་སྐུར་བ་འདེབས་པའི་འཇིགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྐུར་བ་འདེབས་པའི་འཇིགས་པས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། මහාචත්තාරීසකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. བཞི་བཅུ་པ་ཆེན་པོའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་སྦས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། 8. ආනාපානස්සතිසුත්තවණ්ණනා ༨. དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་དྲན་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 144. පුබ්බෙනාති [Pg.311] නිස්සක්කෙ කරණවචනං. ‘‘අපරං විසෙස’’න්ති වුත්තත්තා විසෙසවිසයො ච පුබ්බසද්දොති ආහ – ‘‘සීලපරිපූරණාදිතො පුබ්බවිසෙසතො’’ති. ༡༤༤. “སྔོན་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་དོན་ལ་བྱེད་པའི་སྒྲའོ།། “གཞན་པའི་ཁྱད་པར་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། སྔོན་གྱི་སྒྲ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པས། “ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལ་སོགས་པ་སྔོན་གྱི་ཁྱད་པར་ལས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། 145. ආරද්ධො යථානුසිට්ඨං පටිපත්තියා ආරාධිතො. යදත්ථාය සාසනෙ පබ්බජ්ජා, විසෙසාපත්ති ච, තදෙවෙත්ථ අප්පත්තන්ති අධිප්පෙතං, තං ඣානවිපස්සනානිමිත්තන්ති ආහ – ‘‘අප්පත්තස්ස අරහත්තස්සා’’ති. කොමුදීති කුමුදවතී. තදා කිර කුමුදානි සුපුප්ඵිතානි හොන්ති. තෙනාහ – ‘‘කුමුදානං අත්ථිතාය කොමුදී’’ති. කුමුදානං සමූහො, කුමුදානි එව වා කොමුදා, තෙ එත්ථ අත්ථීති කොමුදීති. පවාරණසඞ්ගහන්ති මහාපවාරණං අකත්වා ආගමනීයසඞ්ගහණං. ༡༤༥. “བརྩམས་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་སྒྲུབ་པས་མགུ་བར་བྱས་པའོ།། གང་གི་ཕྱིར་བསྟན་པ་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། ཁྱད་པར་ཐོབ་པ་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་འདིར་ “མ་ཐོབ་པ་” ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་བསམ་གཏན་དང་ལྷག་མཐོང་གི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “མ་ཐོབ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཀྱི་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཀོ་མུ་དཱི་” ཞེས་པ་ནི་ཀུ་མུ་ད་དང་ལྡན་པའོ།། དེའི་ཚེ་ཀུ་མུ་ད་རྣམས་ཤིན་ཏུ་ཁ་བྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར། “ཀུ་མུ་ད་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ཀོ་མུ་དཱི་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཀུ་མུ་དའི་ཚོགས་སམ། ཀུ་མུ་ད་ཉིད་ནི་ཀོ་མུ་དཱ་སྟེ། དེ་དག་འདིར་ཡོད་པས་ཀོ་མུ་དཱི་ཞེས་བྱའོ།། “དགག་དབྱེའི་བསྡུ་བ་” ཞེས་པ་ནི་དགག་དབྱེ་ཆེན་པོ་མ་བྱས་པར་འོངས་པའི་བསྡུ་བའོ།། ආරද්ධවිපස්සකස්සාති ආරභිතවිපස්සනස්ස, විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා උස්සුක්කාපෙත්වා විපස්සිස්ස. භික්ඛූ ඉධ ඔසරිස්සන්ති වුත්ථවස්සා පවාරිතපවාරණා ‘‘භගවන්තං වන්දිස්සාම, කම්මට්ඨානං සොධෙස්සාම, යථාලද්ධං විසෙසඤ්ච පවෙදිස්සාමා’’ති අජ්ඣාසයෙන. ඉමෙ භික්ඛූති ඉමෙ තරුණසමථවිපස්සනා භික්ඛූ. විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති සෙනාසනසප්පායාදිඅලාභෙන. අපලිබුද්ධන්ති අඤ්ඤෙහි අනුපද්දුතං. සෙනාසනං ගහෙතුං න ලභන්ති අන්තොවස්සභාවතො. එකස්ස දින්නොපි සබ්බෙසං දින්නොයෙව හොති, තස්මා සුතසුතට්ඨානෙයෙව එකමාසං වසිත්වා ඔසරිංසු. “ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པ་སྟེ། ལྷག་མཐོང་སྤེལ་ཞིང་བརྩོན་པར་བྱས་ནས་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་ལའོ།། དགེ་སློང་རྣམས་དབྱར་གནས་ཟིན་ཏེ་དགག་དབྱེ་བྱས་ནས། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱ། ལས་ཀྱི་ས་བོན་སྦྱང་བར་བྱ། ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་ཁྱད་པར་ཡང་གསོལ་བར་བྱའོ།།” སྙམ་པའི་བསམ་པས་འདིར་འདུ་བར་འགྱུར་རོ།། “དགེ་སློང་འདི་དག་” ཞེས་པ་ནི། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གསར་བུ་བ་འདི་དག་གོ། གནས་མལ་འཚམ་པ་ལ་སོགས་པ་མ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་བསྐྱེད་པར་མི་ནུས་སོ།། “བར་ཆད་མེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་གནོད་པ་མེད་པའོ།། དབྱར་གྱི་ནང་དུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གནས་མལ་འཛིན་པར་མི་ཐོབ་བོ།། གཅིག་ལ་བྱིན་པའང་ཐམས་ཅད་ལ་བྱིན་པ་ཉིད་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཐོས་ཐོས་པའི་གནས་ཉིད་དུ་ཟླ་བ་གཅིག་གནས་ནས་འདུས་སོ།། 146. අලන්ති යුත්තං, ඔපායිකන්ති අත්ථො, ‘‘අලමෙව නිබ්බින්දිතු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.272; සං. නි. 2.124, 128, 134, 143) විය. පුටබද්ධං පරිහරිත්වා අසිතං පුටොසං අ-කාරස්ස ඔ-කාරං කත්වා. තෙනාහ ‘‘පාථෙය්‍ය’’න්ති. ༡༤༦. “རུང་བ་” ཞེས་པ་ནི་འོས་པ་སྟེ། ཐབས་སུ་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “སྐྱོ་བར་འོས་པ་ཉིད་དོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་རོ།། ཐུམ་བུ་བཅིངས་པ་སྤངས་ནས། མ་ཟོས་པའི་ཐུམ་བུ་ཞེས་པའི་ཨ་ཡིག་ཨོ་ཡིག་ཏུ་བྱས་ནས། དེའི་ཕྱིར་ “ལམ་རྒྱགས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། 147. විපස්සනා කථිතාති අනිච්චසඤ්ඤාමුඛෙනෙව විපස්සනාභාවනා කථිතා. න හි කෙවලාය අනිච්චානුපස්සනාය විපස්සනාකිච්චං සමිජ්ඣති. බහූ භික්ඛූ තෙ ච විත්ථාරරුචිකාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. ༡༤༧. “ལྷག་མཐོང་བཤད་པ་” ཞེས་པ་ནི། མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་བཤད་པའོ།། ཅི་ཕྱིར་ཞེ་ན། མི་རྟག་པ་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་ཙམ་གྱིས་ལྷག་མཐོང་གི་བྱ་བ་རྫོགས་པར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། དགེ་སློང་མང་པོ་ཡོད་ལ། དེ་དག་ཀྱང་རྒྱས་པར་སྤྲོ་བ་ཅན་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “དེའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། 149. සබ්බත්ථාති [Pg.312] සබ්බවාරෙසු. ‘‘තස්මා තිහ, භික්ඛවෙ, වෙදනානුපස්සී’’තිආදීසුපි පීතිපටිසංවෙදිතාදිවසෙනෙව වෙදනානුපස්සනාය වුත්තත්තා, ‘‘සුඛවෙදනං සන්ධායෙතං වුත්ත’’න්ති ආහ. සතිපට්ඨානභාවනාමනසිකාරතාය වුත්තං – ‘‘සාධුකං මනසිකාර’’න්ති. සඤ්ඤානාමෙන පඤ්ඤා වුත්තා තෙසං පයොගත්තා. මනසිකාරනාමෙන වෙදනා වුත්තා, භාවනාය පරිචිතත්තා ආරම්මණස්ස මනසිකාරන්ති කත්වා. විතක්කවිචාරෙ ඨපෙත්වාති වුත්තං වචීසඞ්ඛාරත්තා තෙසං. ༡༤༩. “ཐམས་ཅད་དུ་” ཞེས་པ་ནི་ཐེངས་ཐམས་ཅད་ལའོ།། “དགེ་སློང་དག །དེའི་ཕྱིར་འདིར་ཚོར་བ་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་། དགའ་བ་རིག་པར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཉིད་ཚོར་བ་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་བདེ་བའི་ཚོར་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། “ལེགས་པར་ཡིད་ལ་བྱོས་ཤིག་” ཞེས་པ་ནི། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་སྒོམ་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དངོས་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། དེ་དག་སྦྱོར་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདུ་ཤེས་ཀྱི་མིང་གིས་ཤེས་རབ་གསུངས་སོ།། སྒོམ་པ་ལ་གོམས་པའི་ཕྱིར། དམིགས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པར་བྱས་ནས། ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་མིང་གིས་ཚོར་བ་གསུངས་སོ།། རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་དག་ནི་ངག་གི་འདུ་བྱེད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་མ་གཏོགས་པར་” ཞེས་གསུངས་སོ།། එවං සන්තෙපීති යදිපි මනසිකාරපරියාපන්නතාය ‘‘මනසිකාරො’’ති වුත්තං, එවං සන්තෙ වෙදනානුපස්සනාභාවො න යුජ්ජති, අස්සාසපස්සාසා හිස්ස ආරම්මණං. වත්ථුන්ති සුඛාදීනං වෙදනානං පවත්තිට්ඨානභූතං වත්ථුං ආරම්මණං කත්වා වෙදනාව වෙදියති, වෙදනාය එකන්තභාවදස්සනෙන තස්ස වෙදනානුපස්සනාභාවො යුජ්ජති එවාති ඉමමත්ථං දස්සෙති. එතස්ස අනුයොගස්ස. “དེ་ལྟ་ནའང་” ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་ནང་དུ་འདུས་པའི་ཕྱིར་ “ཡིད་ལ་བྱེད་པ་” ཞེས་གསུངས་ནའང་། དེ་ལྟ་ན་ཚོར་བ་རྗེས་སུ་མཐོང་བའི་དངོས་པོ་མི་རིགས་ཏེ། དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ནི་དེའི་དམིགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། བདེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚོར་བ་འབྱུང་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་གཞི་དམིགས་པར་བྱས་ནས། ཚོར་བ་ཉིད་མྱོང་བར་འགྱུར་ལ། ཚོར་བ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་མཐོང་བས་ན། དེའི་ཚོར་བ་རྗེས་སུ་མཐོང་བའི་དངོས་པོ་རིགས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྟོན་ཏོ།། འདྲི་བ་འདི་ལའོ།། ද්වීහාකාරෙහීති යෙ සන්ධාය වුත්තං, තෙ දස්සෙන්තො ‘‘ආරම්මණතො අසම්මොහතො චා’’ති ආහ. සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙති පීතිසහගතානි පඨමදුතියජ්ඣානානි පටිපාටියා සමාපජ්ජති. සමාපත්තික්ඛණෙති සමාපජ්ජනක්ඛණෙ. ඣානපටිලාභෙනාති ඣානෙන සමඞ්ගීභාවෙන. ආරම්මණතො ආරම්මණමුඛෙන තදාරම්මණඣානපරියාපන්නා පීති පටිසංවිදිතා හොති ආරම්මණස්ස පටිසංවිදිතත්තා. යථා නාම සප්පපරියෙසනං චරන්තෙන තස්ස ආසයෙ පටිසංවිදිතෙ සොපි පටිසංවිදිතොව හොති මන්තාගදබලෙන තස්ස ගහණස්ස සුකරත්තා; එවං පීතියා ආසයභූතෙ ආරම්මණෙ පටිසංවිදිතෙ සා පීති පටිසංවිදිතා එව හොති සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච තස්සා ගහණස්ස සුකරත්තා. විපස්සනාක්ඛණෙති විපස්සනාපඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමාය මග්ගපඤ්ඤාය විසෙසතො දස්සනක්ඛණෙ. ලක්ඛණපටිවෙධාති පීතියා සලක්ඛණස්ස සාමඤ්ඤලක්ඛණස්ස ච පටිවිජ්ඣනෙන. යඤ්හි පීතියා විසෙසතො සාමඤ්ඤතො ච ලක්ඛණං, තස්මිං විදිතෙ සා යාථාවතො විදිතා හොති. තෙනාහ – ‘‘අසම්මොහතො පීති පටිසංවිදිතා හොතී’’ති. “རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི། གང་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་དེ་དག་སྟོན་པར། “དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་དང་མ་རྨོངས་པའི་སྒོ་ནས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། “དགའ་བ་དང་བཅས་པའི་བསམ་གཏན་གཉིས་” ཞེས་པ་ནི། དགའ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་དང་གཉིས་པ་ལ་རིམ་གྱིས་སྙོམས་པར་འཇུག་པའོ།། “སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་སྐབས་སུ་” ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལའོ།། “བསམ་གཏན་ཐོབ་པས་” ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པས་སོ།། “དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་” ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་དམིགས་པ་དེ་ཉིད་རིག་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར། དམིགས་པ་དེ་ལ་དམིགས་པའི་བསམ་གཏན་དུ་གཏོགས་པའི་དགའ་བ་ནི་རིག་པར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ།། དཔེར་ན། སྦྲུལ་ཚོལ་བར་བྱེད་པ་ཞིག་གིས་སྦྲུལ་གྱི་ཚང་རིག་པར་བྱས་ན། གསང་སྔགས་དང་སྨན་གྱི་མཐུས་སྦྲུལ་དེ་བཟུང་བར་སླ་བའི་ཕྱིར། སྦྲུལ་དེ་ཉིད་ཀྱང་རིག་པ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་དགའ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་དམིགས་པ་རིག་པར་བྱས་ན། རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་དགའ་བ་དེ་བཟུང་བར་སླ་བའི་ཕྱིར། དགའ་བ་དེ་ཉིད་ཀྱང་རིག་པ་ཡིན་ནོ།། “ལྷག་མཐོང་གི་སྐབས་སུ་” ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཁྱད་པར་དུ་མཐོང་བའི་སྐབས་སུ་འོ།། “མཚན་ཉིད་རྟོགས་པས་” ཞེས་པ་ནི། དགའ་བའི་རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་རྟོགས་པས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་དགའ་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་མཚན་ཉིད་དང་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ཤེས་ན། དེ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “མ་རྨོངས་པའི་སྒོ་ནས་དགའ་བ་རིག་པར་བྱེད་དོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། ඉදානි තමත්ථං පාළියා විභාවෙතුං, ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ දීඝං අස්සාසවසෙනාති දීඝස්ස අස්සාසස්ස ආරම්මණභූතස්ස වසෙන. චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතොති ඣානපරියාපන්නං අවික්ඛෙපොති ලද්ධනාමං [Pg.313] චිත්තස්සෙකග්ගතං තංසම්පයුත්තාය පඤ්ඤාය පජානතො. යථෙව හි ආරම්මණමුඛෙන පීති පටිසංවිදිතා හොති, එවං තංසම්පයුත්තධම්මාපි ආරම්මණමුඛෙන පටිසංවිදිතා එව හොන්ති. සති උපට්ඨිතා හොතීති දීඝං අස්සාසවසෙන ඣානසම්පයුත්තා සති තස්මිං ආරම්මණෙ උපට්ඨිතෙ ආරම්මණමුඛෙන ඣානෙපි උපට්ඨිතා එව නාම හොති. තාය සතියාති එවං උපට්ඨිතාය තාය සතියා යථාවුත්තෙන තෙන ඤාණෙන සුප්පටිවිදිතත්තා ආරම්මණස්ස තස්ස වසෙන තදාරම්මණා සා පීති පටිසංවිදිතා හොති. අවසෙසපදානිපීති ‘‘දීඝං පස්සාසවසෙනා’’තිආදිපදානිපි. ད་ནི་དོན་དེ་ཉིད་གཞུང་གི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “དབུགས་རིང་དུ་རྔུབ་པའི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པར་གྱུར་པའི་དབགས་རིང་པོའི་དབང་གིས་སོ།། “སེམས་ཀྱི་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་རྣམ་པར་མི་གཡེང་བ་ཤེས་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་དུ་གཏོགས་ཤིང་རྣམ་པར་མི་གཡེང་བ་ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་སེམས་ཀྱི་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དེ། དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཤེས་པ་ལའོ།། ཇི་ལྟར་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་དགའ་བ་རིག་པར་བྱེད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་རིག་པ་ཉིད་དོ།། “དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི། དབུགས་རིང་དུ་རྔུབ་པའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དྲན་པ་དེ། དམིགས་པ་དེ་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཚེ། དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་བསམ་གཏན་ལའང་ཉེ་བར་གནས་པ་ཉིད་དོ།། “དྲན་པ་དེས་” ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་ཉེ་བར་གནས་པའི་དྲན་པ་དེ་དང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཡེ་ཤེས་དེས་དམིགས་པ་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། དམིགས་པ་དེའི་དབང་གིས་དམིགས་པ་དེ་ལ་དམིགས་པའི་དགའ་བ་དེ་རིག་པར་བྱེད་དོ།། “ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་” ཞེས་པ་ནི། “དབུགས་རིང་དུ་འབྱུང་བའི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱང་ངོ་།། එවං පටිසම්භිදාමග්ගෙ වුත්තමත්ථං ඉමස්මිං සුත්තෙ යොජෙත්වා දස්සෙතුං, ‘‘ඉතී’’තිආදි වුත්තං. ඉමිනාපි යොගිනා මනසිකාරෙන පටිලභිතබ්බතො පටිලාභොති වුත්තං – ‘‘ඣානසම්පයුත්තෙ වෙදනාසඞ්ඛාතමනසිකාරපටිලාභෙනා’’ති. དེ་ལྟར་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་ལས་གསུངས་པའི་དོན་མདོ་འདི་ལ་སྦྱར་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། རྣལ་འབྱོར་པས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་འདིས་ཀྱང་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བསམ་གཏན་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཚོར་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཐོབ་པས་སོ།།” ཞེས་ཐོབ་པ་ཞེས་གསུངས་སོ།། අස්සාසපස්සාසනිමිත්තන්ති අස්සාසපස්සාසෙ නිස්සාය පටිලද්ධපටිභාගනිමිත්තං ආරම්මණං කිඤ්චාපි කරොති; සතිඤ්ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච උපට්ඨපෙත්වා පවත්තනතො ආරම්මණමුඛෙන තදාරම්මණස්ස පටිසංවිදිතත්තා චිත්තෙ චිත්තානුපස්සීයෙව නාමෙස හොති. එවං චිත්තානුපස්සනාපි සතිසම්පජඤ්ඤබලෙනෙව හොතීති ආහ ‘‘න හී’’තිආදි. පජහති එතෙන, සයං වා පජහතීති පහානං, ඤාණං. දොමනස්සවසෙන බ්‍යාපාදනීවරණං දස්සිතං තදෙකට්ඨභාවතො. තස්සාති නීවරණපබ්බස්ස. පහානකරඤාණන්ති පජහනඤාණං. විපස්සනාපරම්පරන්ති පටිපාටියා විපස්සනමාහ. සමථපටිපන්නන්ති මජ්ඣිමසමථනිමිත්තං පටිපන්නචිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති. එකතො උපට්ඨානන්ති පටිපක්ඛවිගමෙන එකභාවෙන උපට්ඨානං. සහජාතානං අජ්ඣුපෙක්ඛනා හොතීති පග්ගහනිග්ගහසම්පහංසනෙසු බ්‍යාපාරස්ස අනාපජ්ජිතත්තා ආරම්මණානං අජ්ඣුපෙක්ඛනා, ‘‘යදත්ථි යං භූතං තං පජහති උපෙක්ඛං පටිලභතී’’ති, එවං වුත්තඅජ්ඣුපෙක්ඛනා පවත්තාති පටිපන්නා. කෙවලං නීවරණාදිධම්මෙති නීවරණාදිධම්මෙ එව පහීනෙ දිස්වා, අථ ඛො තෙසං පජහනඤාණම්පි යාථාවතො පඤ්ඤාය දිස්වා අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘ධම්මාපි ඛො, භික්ඛවෙ, පහාතබ්බා, පගෙව අධම්මා’’ති (ම. නි. 1.240). དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ཀྱི་མཚན་མ་ཞེས་པ་ནི། དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ལ་བརྟེན་ནས་ཐོབ་པའི་མཚུངས་པའི་མཚན་མའི་དམིགས་པ་ཅི་རིགས་པ་བྱེད་པའོ། །དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ཉེ་བར་བཞག་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་དམིགས་པ་དེ་ཉིད་རིག་པར་བྱེད་པས་སེམས་ལ་སེམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་སེམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བའང་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱི་སྟོབས་ཉིད་ཀྱིས་འབྱུང་བར་འགྱུར་བས་ན། “མ་ཡིན་ནོ”་ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །འདིས་སྤོང་བའམ། རང་ཉིད་ཀྱིས་སྤོང་བས་ན་སྤོང་བ་སྟེ་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཡིད་མི་བདེ་བའི་དབང་གིས་གནོད་སེམས་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་བསྟན་ཏེ། དེ་གཉིས་གནས་གཅིག་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཞེས་པ་ནི་སྒྲིབ་པའི་ཚན་པའོ། །སྤོང་བར་བྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་སྤོང་བའི་ཤེས་རབ་བོ། །ལྷག་མཐོང་གི་རྒྱུན་ཞེས་པ་ནི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་ལྷག་མཐོང་གསུངས་པའོ། །ཞི་གནས་ལ་ཞུགས་པ་ཞེས་པ་ནི་དབུས་ཀྱི་ཞི་གནས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་ཞུགས་པའི་སེམས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པའོ། །གཅིག་ཏུ་ཉེ་བར་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་དང་བྲལ་བས་གཅིག་གི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་གནས་པའོ། །ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འགྱུར་བ་ཞེས་པ་ནི། གཟེངས་བསྟོད་པ་དང་། ཚར་གཅོད་པ་དང་། རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་བྱ་བ་མི་འཇུག་པས་དམིགས་པ་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པ་སྟེ། “གང་ཡོད་པ་དང་གང་བྱུང་བ་དེ་སྤོང་ཞིང་བཏང་སྙོམས་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ”་ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་བཏང་སྙོམས་འཇུག་པས་ན་ཞུགས་པའོ། །སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་འབའ་ཞིག་ཅེས་པ་ནི། སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཁོ་ན་སྤངས་པ་མཐོང་ནས། དེ་ནས་དེ་དག་སྤོང་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱང་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མཐོང་ནས་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པའོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“དགེ་སློང་དག ཆོས་རྣམས་ཀྱང་སྤང་བར་བྱ་ན་ཆོས་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ལྟ་ཅི་སྨོས”་ཞེས་གསུངས་སོ། ། 150. අනිච්චාදිවසෙන [Pg.314] පවිචිනතීති අනිච්චාදිප්පකාරෙහි විචිනති පස්සති. නිරාමිසාති කිලෙසාමිසරහිතා. කායිකචෙතසිකදරථපටිප්පස්සද්ධියාති කායචිත්තානං සාධුභාවූපගමනෙන වික්ඛම්භිතත්තා. සහජාතධම්මානං එකසභාවෙන පවත්තියා සහජාතඅජ්ඣුපෙක්ඛනාය අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොති. ༡༥༠. མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་རྣམ་པར་འབྱེད་ཅིང་ལྟ་བའོ། །ཟང་ཟིང་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་ཟང་ཟིང་དང་བྲལ་བའོ། །ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་ངལ་བ་རྒྱུན་ཆད་པ་ཞེས་པ་ནི། ལུས་དང་སེམས་ལེགས་པའི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་སོང་བས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཕྱིར། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་རང་བཞིན་གཅིག་ཏུ་འཇུག་པས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱིས་བཏང་སྙོམས་སུ་བྱས་པ་ཡིན་ནོ། ། තස්මිං කායෙ පවත්තා කායාරම්මණා සති, පුබ්බභාගියො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. එස නයො සෙසෙසුපි. සොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදවසෙන චෙතං ඔක්කමනං ඔලියනං කොසජ්ජං, තතො අතිවත්තනං අතිධාවනං උද්ධච්චං, තදුභයවිධුරා බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛාභූතා අනොසක්කනඅනතිවත්තනසඞ්ඛාතා මජ්ඣත්තාකාරතා. ඉදානි යථෙව හීතිආදිනා තමෙව මජ්ඣත්තාකාරං උපමාය විභාවෙති. තුදනං වා පතොදෙන. ආකඩ්ඪනං වා රස්මිනා. නත්ථි න කාතබ්බං අත්ථි. එකචිත්තක්ඛණිකාති එකෙකස්මිං චිත්තෙ විපස්සනාවසෙන සහ උප්පජ්ජනකා. නානාරසලක්ඛණාති නානාකිච්චා චෙව නානාසභාවා ච. ལུས་དེ་ལ་འཇུག་ཅིང་ལུས་ལ་དམིགས་པའི་དྲན་པ་ནི། སྔོན་གྱི་ཆའི་དྲན་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ །ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་རོ། །ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པའི་དབང་གིས་འདི་ནི་ནང་དུ་འཇུག་པ་དང་། ཞུམ་པ་དང་། ལེ་ལོ་ཡིན་ལ། དེ་ལས་བརྒལ་བ་དང་། ཐལ་ཆེས་པ་ནི་རྒོད་པ་ཡིན་ཞིང་། དེ་གཉིས་དང་བྲལ་བའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་པ། ཕྱིར་མི་བཤོལ་བ་དང་ཐལ་མི་ཆེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་དབུས་སུ་གནས་པའི་རྣམ་པའོ། །དེང་ནི་“ཇི་ལྟར་ཡང་”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་དབུས་སུ་གནས་པའི་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་དཔེས་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ། །ལྕག་གིས་གཟེར་བའམ། སྲབ་སྐྱོགས་ཀྱིས་འཐེན་པ་ལྟ་བུའོ། །བྱ་བར་མི་འོས་པ་གང་ཡང་མེད་དོ། །སེམས་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་པ་ཞེས་པ་ནི། སེམས་རེ་རེ་ལ་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བའོ། །རོ་དང་མཚན་ཉིད་ཐ་དད་པ་ཞེས་པ་ནི། བྱ་བ་ཐ་དད་པ་དང་རང་བཞིན་ཐ་དད་པ་ཉིད་དོ། ། 152. වුත්තත්ථානෙව සබ්බාසවසුත්තවණ්ණනායං (ම. නි. අට්ඨ. 27) ආනාපානාරම්මණා අපරාපරං පවත්තසතියො ආරම්මණසීසෙන තදාරම්මණා ධම්මා ගහිතා, තා පනෙකසන්තානෙ ලොකියචිත්තසම්පයුත්තාති ලොකියා, තා වඩ්ඪමානා ලොකියං චතුබ්බිධම්පි සතිපට්ඨානං පරිපූරෙන්ති. විජ්ජාවිමුත්තිඵලනිබ්බානන්ති විමුත්තීනං ඵලභූතං තෙහියෙව වෙදිතබ්බං කිලෙසනිබ්බානං, අමතමහානිබ්බානමෙව විජ්ජාවිමුත්තීනං අධිගමෙන අධිගන්තබ්බතාය තථා වුත්තං. පරිපූරණඤ්චස්ස ආරම්මණං කත්වා අමතස්සානුභවනමෙව. ඉධ සුත්තෙ ලොකියාපි බොජ්ඣඞ්ගා කථිතා ලොකුත්තරාපීති එත්තකං ගහෙත්වා, ‘‘ඉති ලොකියස්ස ආගතට්ඨානෙ ලොකියං කථිත’’න්ති ච අත්ථවණ්ණනාවසෙන අට්ඨකථායං කථිතං. ථෙරොති මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරො. අඤ්ඤත්ථ එවං හොතීති අඤ්ඤස්මිං ලොකියලොකුත්තරධම්මානං තත්ථ තත්ථ වොමිස්සකනයෙන ආගතසුත්තෙ එවං ලොකියං ආගතං, ඉධ ලොකුත්තරං ආගතන්ති කථෙතබ්බං හොති. ලොකුත්තරං උපරි ආගතන්ති විජ්ජාවිමුත්තිං පරිපූරෙන්තීති එවං ලොකුත්තරං උපරි දෙසනායං ආගතං; තස්මා ලොකියා එව බොජ්ඣඞ්ගා විජ්ජාවිමුත්ති පරිපූරිකා කථෙතබ්බා [Pg.315] ලොකුත්තරානං බොජ්ඣඞ්ගානං විජ්ජාගහණෙන ගහිතත්තා, තස්මා ථෙරෙන වුත්තොයෙවෙත්ථ අත්ථො ගහෙතබ්බො. සෙසං වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༡༥༢. ཟག་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ (མཛོད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ ༢༧) ལས་གསུངས་པའི་དོན་ཉིད་དེ། དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་འཇུག་པའི་དྲན་པ་རྣམས་ནི། དམིགས་པའི་གཙོ་བོའི་སྒོ་ནས་དམིགས་པ་དེའི་ཆོས་རྣམས་བཟུང་བ་ཡིན་ལ། དེ་དག་ནི་རྒྱུད་གཅིག་ལ་འཇིག་རྟེན་པའི་སེམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པས་འཇིག་རྟེན་པ་ཡིན་ཞིང་། དེ་དག་འཕེལ་བས་འཇིག་རྟེན་པའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་རྣམ་པ་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ། །རིག་པ་དང་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་འབྲས་བུའི་མྱང་འདས་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་རྣམས་ཀྱི་འབྲས་བུར་གྱུར་པ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་མྱང་འདས་ཏེ། འཆི་མེད་ཀྱི་མྱང་འདས་ཆེན་པོ་ཉིད་རིག་པ་དང་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཐོབ་པས་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །དེ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ནི་དམིགས་པར་བྱས་ནས་འཆི་མེད་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་ཉིད་དོ། །མདོ་འདིར་འཇིག་རྟེན་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཀྱང་གསུངས་ལ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའང་གསུངས་སོ་ཞེས་འདི་ཙམ་བཟུང་ནས། “འདི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་པའི་སྐབས་སུ་བབས་པའི་གནས་སུ་འཇིག་རྟེན་པ་གསུངས་སོ”་ཞེས་དོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དབང་གིས་ཀུན་ལས་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་སོ། །གནས་བརྟན་ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྟན་ཆོས་སྐྱོང་ཆེན་པོའོ། །གཞན་དུ་དེ་ལྟར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི། གཞན་དུ་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་གནས་དེ་དང་དེར་འདྲེས་མའི་ཚུལ་གྱིས་འོངས་པའི་མདོ་ལས། འདི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་པ་འོངས་ལ། འདིར་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འོངས་སོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་གོང་དུ་འོངས་པ་ཞེས་པ་ནི། རིག་པ་དང་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་དེ་ལྟར་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་གོང་གི་བསྟན་པ་ལས་འོངས་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་འཇིག་རྟེན་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཉིད་རིག་པ་དང་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པར་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ནི་རིག་པ་བཟུང་བས་བཟུང་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་གནས་བརྟན་གྱིས་གསུངས་པའི་དོན་ཉིད་འདིར་བཟུང་བར་བྱའོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པར་སླའོ། ། ආනාපානස්සතිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་དྲན་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 9. කායගතාසතිසුත්තවණ්ණනා ༩. ལུས་གཏོགས་པའི་དྲན་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 153-4. තප්පටිසරණානං කාමාවචරසත්තානං පටිසරණට්ඨෙන ගෙහා කාමගුණා, ගෙහෙ සිතා ආරබ්භ පවත්තියා අල්ලීනාති ගෙහස්සිතා. සරන්තීති වෙගසා පවත්තන්ති. වෙගෙන හි පවත්ති ධාවතීති වුච්චති. සඞ්කප්පාති යෙ කෙචි මිච්ඡාසඞ්කප්පා, බ්‍යාපාදවිහිංසාසඞ්කප්පාදයොපි කාමගුණසිතා එවාති. ගොචරජ්ඣත්තස්මිංයෙවාති පරිග්ගහිතෙ කම්මට්ඨානෙ එව වත්තන්ති. තඤ්හි ධම්මවසෙන උපට්ඨිතාය භාවනාය ගොචරභාවතො ‘‘ගොචරජ්ඣත්ත’’න්ති වුත්තං. අස්සාසපස්සාසකායෙ ගතා පවත්තාති කායගතා, තං කායගතාසතිං. සතිසීසෙන තංසහගතෙ භාවනාධම්මෙ වදති අස්සාසපස්සාසකායාදිකෙ තංතංකොට්ඨාසෙ සමථවත්ථුභාවෙන පරිග්ගහෙත්වා සතියා පරිග්ගහිතත්තා; තථාපරිග්ගහිතෙ වා තෙ ආරබ්භ අනිච්චාදිමනසිකාරවසෙන පවත්තා කායාරම්මණා සතී සතිභාවෙන වත්වා එකජ්ඣං දස්සෙන්තො ‘‘කායපරිග්ගාහික’’න්තිආදිමාහ. ༡༥༣-༤. དེ་ལ་སྐྱབས་སུ་སོང་བའི་འདོད་ཁམས་ཀྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་ཀྱི་དོན་གྱིས་ཁྱིམ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཏེ། ཁྱིམ་ལ་གནས་པ་ནི་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པས་ཞེན་པའོ། །རྒྱུག་པ་ཞེས་པ་ནི་ཤུགས་ཀྱིས་འཇུག་པའོ། །ཤུགས་ཀྱིས་འཇུག་པ་ལ་རྒྱུག་པ་ཞེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཞེས་པ་ནི་ལོག་པར་རྟོག་པ་གང་ཅི་ཡང་རུང་སྟེ། གནོད་སེམས་དང་རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའང་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་གནས་པ་ཁོ་ནའོ། །སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ནང་ཉིད་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་ལས་ཀྱི་ས་ལ་ཁོ་ན་འཇུག་པའོ། །དེ་ནི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཉེ་བར་གནས་པའི་སྒོམ་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ནང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ཀྱི་ལུས་ལ་གཏོགས་ཤིང་ཞུགས་པས་ན་ལུས་གཏོགས་པ་སྟེ། ལུས་གཏོགས་པའི་དྲན་པ་དེའོ། །དྲན་པའི་གཙོ་བོའི་སྒོ་ནས་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སྒོམ་པའི་ཆོས་རྣམས་གསུངས་ཏེ། དབུགས་འབྱུང་རྔུབ་ཀྱི་ལུས་ལ་སོགས་པའི་ཆ་ཤས་དེ་དང་དེ་དག་ཞི་གནས་ཀྱི་གཞིའི་དངོས་པོར་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་དྲན་པས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར། ཡང་ན་དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ལུས་ལ་དམིགས་པའི་དྲན་པ་ནི་དྲན་པའི་དངོས་པོར་གསུངས་ནས་གཅིག་ཏུ་སྟོན་པར། “ལུས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། සතිපට්ඨානෙති මහාසතිපට්ඨානසුත්තෙ (දී. නි. 2.378; ම. නි. 1.111), චුද්දසවිධෙන කායානුපස්සනා කථිතා, චුණ්ණකජාතානි අට්ඨිකානි පරියොසානං කත්වා කායානුපස්සනා නිද්දිට්ඨා, ඉධ පන කෙසාදීසු වණ්ණකසිණවසෙන නිබ්බත්තිතානං චතුන්නං ඣානානං වසෙන උපරිදෙසනාය වඩ්ඪිතත්තා අට්ඨාරසවිධෙන කායගතාසතිභාවනා. དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པའི་མདོ་ཆེན་པོ་ལས། རྣམ་པ་བཅུ་བཞིའི་སྒོ་ནས་ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་གསུངས་ཏེ། རུས་པ་ཞིག་པར་གྱུར་པ་མཐར་ཐུག་པར་བྱས་ནས་ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་བསྟན་ཏོ། །འདིར་ནི་སྐྲ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཁ་དོག་གི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་བསམ་གཏན་བཞི་པོའི་དབང་གིས་གོང་གི་བསྟན་པ་འཕེལ་བའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ལུས་གཏོགས་པའི་དྲན་པ་སྒོམ་པའོ། ། 156. තස්ස භික්ඛුනොති යො කායගතාසතිභාවනාය වසීභූතො, තස්ස භික්ඛුනො. සම්පයොගවසෙන විජ්ජං භජන්තීති සහජාත-අඤ්ඤමඤ්ඤ-නිස්සය-සම්පයුත්ත-අත්ථි-අවිගතපච්චයවසෙන විජ්ජං භජන්ති, තාය සහ එකීභාවමිව ගච්ඡන්තීති අත්ථො. විජ්ජාභාගෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ [Pg.316] වත්තන්තීති විජ්ජාසභාගතාය තදෙකදෙසෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ වත්තන්ති. තාහි සම්පයුත්තධම්මා ඵස්සාදයො. නනු චෙත්ථ විජ්ජානං විජ්ජාභාගියතා න සම්භවතීති? නො න සම්භවති. යාය හි විජ්ජාය විජ්ජාසම්පයුත්තානං විජ්ජාභාගියතා, සා තංනිමිත්තාය විජ්ජාය උපචරීයතීති. එකා විජ්ජා විජ්ජා, සෙසා විජ්ජාභාගියාති අට්ඨසු විජ්ජාසු එකං ‘‘විජ්ජා’’ති ගහෙත්වා ඉතරා තස්සා භාගතාය ‘‘විජ්ජාභාගියා’’ති වෙදිතබ්බා. සද්ධිං පවත්තනසභාවාසු අයමෙව විජ්ජාති වත්තබ්බාති නියමස්ස අභාවතො විජ්ජාභාගො විය විජ්ජාභාගියාපි පවත්තති එවාති වත්තබ්බං. ආපොඵරණන්ති පටිභාගනිමිත්තභූතෙන ආපොකසිණෙන සබ්බසො මහාසමුද්දඵරණං ආපොඵරණං නාම. දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස කිච්චං ඵරණන්ති කත්වා, දිබ්බචක්ඛුඅත්ථං වා ආලොකඵරණං දිබ්බචක්ඛුඵරණන්ති දට්ඨබ්බං. උභයස්මිම්පි පක්ඛෙ සමුද්දඞ්ගමානං කුන්නදීනං සමුද්දන්තොගධත්තා තෙසං චෙතසා ඵුටතා වෙදිතබ්බා. කුන්නදිග්ගහණඤ්චෙත්ථ කඤ්චිමෙව කාලං සන්දිත්වා තාසං උදකස්ස සමුද්දපරියාපන්නභාවූපගමනත්තා, න බහි මහානදියො විය පරිත්තකාලට්ඨිතිකාති. ༡༥༦. དགེ་སློང་དེའི་ཞེས་པ་ནི། གང་ལུས་གཏོགས་པའི་དྲན་པ་སྒོམ་པ་ལ་དབང་འབྱོར་པར་གྱུར་པའི་དགེ་སློང་དེའོ། །མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དབང་གིས་རིག་པ་ལ་བསྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་། ཕན་ཚུན་དང་། གནས་དང་། མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་། ཡོད་པ་དང་། མི་བྲལ་བའི་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་རིག་པ་ལ་བསྟེན་པ་སྟེ། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་བཞིན་དུ་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་རོ། །རིག་པའི་ཆ་ཤས་སུ་གཏོགས་པ་ཞེས་པ་ནི། རིག་པ་དང་སྐལ་བ་མཉམ་པའི་ཕྱིར་དེའི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་རིག་པའི་ཆ་ཤས་སུ་གཏོགས་པའོ། །དེ་དག་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་རེག་པ་ལ་སོགས་པའོ། །འདིར་རིག་པ་རྣམས་ལ་རིག་པའི་ཆ་ཤས་སུ་གཏོགས་པ་མི་སྲིད་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། མི་སྲིད་པ་མ་ཡིན་ནོ། །རིག་པ་གང་གིས་རིག་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་རིག་པའི་ཆ་ཤས་སུ་གཏོགས་པ་ཉིད་དེ། དེ་ནི་དེའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་རིག་པ་ལ་བཏགས་པའི་ཕྱིར། རིག་པ་གཅིག་ནི་རིག་པ་ཡིན་ལ། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རིག་པའི་ཆ་ཤས་སུ་གཏོགས་པ་ཞེས་པ་ནི། རིག་པ་བརྒྱད་པོ་ལས་གཅིག་ནི་“རིག་པ་”ཞེས་བཟུང་ནས། གཞན་རྣམས་དེའི་ཆ་ཤས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“རིག་པའི་ཆ་ཤས་སུ་གཏོགས་པ་”ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ལྷན་ཅིག་འཇུག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་རྣམས་ལས། འདི་ཉིད་རིག་པ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་ངེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། རིག་པའི་ཆ་ཤས་བཞིན་དུ་རིག་པའི་ཆ་ཤས་སུ་གཏོགས་པའང་འཇུག་པ་校ནའོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །ཆུས་ཁྱབ་པ་ཞེས་པ་ནི། མཚུངས་པའི་མཚན་མར་གྱུར་པའི་ཆུའི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱིས་མཐའ་དག་ཏུ་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལ་ཁྱབ་པ་ནི་ཆུས་ཁྱབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བྱ་བ་ནི་ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པས་ན། ལྷའི་མིག་གི་དོན་དུ་འོད་ཀྱིས་ཁྱབ་པ་ནི་ལྷའི་མིག་གིས་ཁྱབ་པ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཕྱོགས་གཉིས་ཀ་ལའང་རྒྱ་མཚོར་འབབ་པའི་ཆུ་ཕྲན་རྣམས་རྒྱ་མཚོའི་ནང་དུ་འདུ་བའི་ཕྱིར། དེ་དག་སེམས་ཀྱིས་ཁྱབ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་ཆུ་ཕྲན་རྣམས་བཟུང་བ་ནི། དུས་འགའ་ཞིག་ཏུ་བབས་ནས་དེ་དག་གི་ཆུ་རྒྱ་མཚོའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ཏེ། ཕྱི་རོལ་གྱི་གཙང་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་བཞིན་དུ་དུས་ཐུང་ངུར་གནས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ඔතාරන්ති කිලෙසුප්පත්තියා අවසරං, තං පන විවරං ඡිද්දන්ති ච වුත්තං. ආරම්මණන්ති කිලෙසුප්පත්තියා ඔලම්බනං. යාව පරියොසානාති මත්තිකාපුඤ්ජස්ස යාව පරියොසානා. གླགས་ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་སྐབས་ཏེ། དེ་ནི་བུ་ག་དང་བུ་ག་ཞེས་ཀྱང་བཤད་དོ། །དམིགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་དམིགས་རྟེན་ནོ། །མཐར་ཐུག་པའི་བར་དུ་ཞེས་པ་ནི་འདམ་གྱི་ཕུང་པོའི་མཐར་ཐུག་པའི་བར་དུའོ། ། 158. අභිඤ්ඤායාති ඉද්ධිවිධාදිඅභිඤ්ඤාය. සච්ඡිකාතබ්බස්සාති පච්චක්ඛතො කාතබ්බස්ස අධිට්ඨානවිකුබ්බනාදිධම්මස්ස. අභිඤ්ඤාව කාරණන්ති ආහ – ‘‘සච්ඡිකිරියාපෙක්ඛාය, අභිඤ්ඤාකාරණස්ස පන සිද්ධියා පාකටා’’ති. මරියාදබද්ධාති උදකමාතිකාමුඛෙ කතා. ༡༥༨. མངོན་པར་ཤེས་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པའི་མངོན་ཤེས་ཀྱིས་སོ། །མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་བྱིན་གྱིས་བརླབས་པ་དང་སྤྲུལ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་སོ། །མངོན་པར་ཤེས་པ་ཉིད་རྒྱུ་ཡིན་པས་ན། “མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བར་འདོད་པ་ལ། མངོན་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུ་གྲུབ་པས་གསལ་བའོ”་ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡུར་བས་བསྐོར་བ་ཞེས་པ་ནི་ཆུའི་ཡུར་བའི་སྒོར་བྱས་པའོ། ། යුත්තයානං විය කතාය ඉච්ඡිතිච්ඡිතෙ කාලෙ සුඛෙන පච්චවෙක්ඛිතබ්බත්තා. පතිට්ඨාකතායාති සම්පත්තීනං පතිට්ඨාභාවං පාපිතාය. අනුප්පවත්තිතායාති භාවනාබහුලීකාරෙහි අනුප්පවත්තිතාය. පරිචයකතායාති ආසෙවනදළ්හතාය සුචිරං පරිචයාය. සුසම්පග්ගහිතායාති සබ්බසො උක්කංසං පාපිතාය. සුසමාරද්ධායාති අතිවිය සම්මදෙව නිබ්බත්තිකතාය. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ཤིང་རྟ་ལེགས་པར་སྦྱར་བ་བཞིན་དུ་བྱས་པས་འདོད་པ་དང་འདོད་པའི་དུས་སུ་བདེ་བླག་ཏུ་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །གཞིར་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་གྱི་དངོས་པོར་བྱས་པའི་ཕྱིར། རྗེས་སུ་བསྒྲུབས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྒོམ་པ་མང་དུ་བྱས་པས་རྗེས་སུ་བསྒྲུབས་པའི་ཕྱིར། གོམས་པར་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་བསྟེན་པ་བརྟན་པས་ཡུན་རིང་དུ་གོམས་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར། ལེགས་པར་བཟུང་བ་ཞེས་པ་ནི་མཐའ་དག་ཏུ་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པའི་ཕྱིར། ལེགས་པར་བརྩམས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ལེགས་པར་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། ལྷག་མ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པར་སླའོ། ། කායගතාසතිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ལུས་གཏོགས་པའི་དྲན་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 10. සඞ්ඛාරුපපත්තිසුත්තවණ්ණනා ༡༠. འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 160. සඞ්ඛාරුපපත්තින්ති [Pg.317] විපාකක්ඛන්ධසඤ්ඤිතානං සඞ්ඛාරානං උප්පත්තිං, නිබ්බත්තින්ති අත්ථො. යස්මා අවධාරණං එතස්මිං පදෙ ඉච්ඡිතබ්බන්ති, ‘‘සඞ්ඛාරානංයෙව උපපත්ති’’න්ති වත්වා තෙන නිවත්තිතං දස්සෙන්තො, ‘‘න සත්තස්සා’’ති ආහ. තෙන සත්තො ජීවො උප්පජ්ජතීති මිච්ඡාවාදං පටික්ඛිපති. එවං උප්පජ්ජනකධම්මවසෙන උප්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි උප්පත්තිජනකධම්මවසෙනපි තං දස්සෙතුං, ‘‘පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙන වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කාමෙසු පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙනපි උපපත්ති හොති, සා පන ඉමස්මිං සුත්තෙ ගහිතාති. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙන වාති වා-සද්දො අවුත්තත්ථාපෙක්ඛණවිකප්පත්ථො, අවුත්තත්ථාපෙක්ඛාය පන න ආගතො ‘‘ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරෙනා’’ති. අථ වා උපපත්ති ආගතා, එවං කිච්චං ආගතං, ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො පනෙත්ථ සරූපෙන අනාගතොපි පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරග්ගහණෙනෙව ගහිතොති දට්ඨබ්බං. කෙචි පන ‘‘පුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරෙනා’’ති පඨන්ති. භවූපගක්ඛන්ධානන්ති සුගතිභවූපගානං උපාදානක්ඛන්ධානං. ༡༦༠. འདུ་བྱེད་སྐྱེ་བ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་སྨིན་གྱི་ཕུང་པོར་གཏོགས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་སྐྱེ་བ་སྟེ་འབྱུང་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཚིག་འདི་ལ་ངེས་གཟུང་འདོད་པར་བྱ་དགོས་པས། 'འདུ་བྱེད་རྣམས་ཁོ་ནའི་སྐྱེ་བའོ་'ཞེས་གསུངས་ནས། དེས་བཟློག་པར་བྱ་བ་སྟོན་པར། 'སེམས་ཅན་གྱི་མ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་སེམས་ཅན་ནམ་སྲོག་སྐྱེའོ་ཞེས་པའི་ལོག་ལྟ་བཟློག་པར་མཛད་དོ། །དེ་ལྟར་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་སྐྱེ་བ་བསྟན་ནས། ད་ནི་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་བྱེད་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'བསོད་ནམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཀྱིས་སམ།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་བསོད་ནམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཀྱིས་ཀྱང་སྐྱེ་བ་འབྱུང་མོད། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་མདོ་འདིར་བཟུང་ངོ་། །'བསོད་ནམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཀྱིས་སམ།' ཞེས་པའི་ 'ཡང་ན་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མ་གསུངས་པའི་དོན་ལ་ལྟོས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་དོན་ཏེ། མ་གསུངས་པའི་དོན་ལ་ལྟོས་ནས་ 'མི་གཡོ་བའི་འདུ་བྱེད་ཀྱིས་' ཞེས་པ་མ་འོངས་སོ། །ཡང་ན་སྐྱེ་བ་འོངས་པས། དེ་ལྟར་བྱེད་ལས་འོངས་ལ། མི་གཡོ་བའི་འདུ་བྱེད་ནི་འདིར་རང་གི་ངོ་བོས་མ་འོངས་ཀྱང་བསོད་ནམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ 'བསོད་ནམས་དང་མི་གཡོ་བའི་འདུ་བྱེད་ཀྱིས་' ཞེས་ཀློག་གོ། །'སྲིད་པར་འགྲོ་བའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་བདེ་འགྲོའི་སྲིད་པར་འགྲོ་བའི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ། ། 161. ලොකිකා වට්ටන්ති කම්මවට්ටස්ස ගහණතො. භවූපපත්තිහෙතුභූතා ඔකප්පනීයසද්ධා චතුපාරිසුද්ධිසීලං තාදිසං බුද්ධවචනබාහුසච්චං ආමිසපරිච්චාගො කම්මස්සකතාඤාණං කම්මඵලදිට්ඨි ච ඉමෙ සද්ධාදයො වෙදිතබ්බා. ඨපෙතීති පණිදහනවසෙන ඨපෙති. පණිදහතීති හි අයමෙත්ථ අත්ථො. පතිට්ඨාපෙතීති තත්ථ සුප්පතිට්ඨිතං කත්වා ඨපෙති. සහපත්ථනායාති, ‘‘අහො වතාහං…පෙ… උපපජ්ජෙය්‍ය’’න්ති එවං පවත්තපත්ථනාය සහ. සද්ධාදයොවාති යථාවුත්තා සද්ධාදයො එව පඤ්ච ධම්මා උපපත්තියා සඞ්ඛරණට්ඨෙන සඞ්ඛාරා, තස්මා එව අඤ්ඤෙහි විසිට්ඨභවූපහරණට්ඨෙන විහාරා නාමාති. තස්මිං ඨානෙති තස්මිං උපපත්තිට්ඨානෙ. ༡༦༡. འཇིག་རྟེན་པའི་འཁོར་བ་ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་འཁོར་བ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །སྲིད་པར་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཡིད་ཆེས་པའི་དད་པ་དང་། རྣམ་པར་དག་པ་བཞིའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། དེ་ལྟ་བུའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་མང་དུ་ཐོས་པ་དང་། ཟང་ཟིང་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། ལས་རང་གིར་བྱ་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལས་ཀྱི་འབྲས་བུར་ལྟ་བ་སྟེ། དད་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ། །'འཇོག་གོ་'ཞེས་པ་ནི་སྨོན་ལམ་གྱི་དབང་གིས་འཇོག་པའོ། །'སྨོན་ལམ་འདེབས་སོ་'ཞེས་པ་ནི་འདིར་དོན་ཏོ། །'རབ་ཏུ་འགོད་དོ་'ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་ཤིན་ཏུ་གནས་པར་བྱས་ནས་འཇོག་པའོ། །'སྨོན་ལམ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་'ཞེས་པ་ནི། 'ཀྱེ་མ་བདག་ནི་...པེ་...སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིག་'ཅེས་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་སྨོན་ལམ་དང་ལྷན་ཅིག་གོ། །'དད་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དོ་'ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ལྔ་པོ་ཉིད་སྐྱེ་བ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཡིན་ལ། དེའི་ཕྱིར་ཁོ་ན་གཞན་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སྲིད་པ་ལེན་པའི་དོན་གྱིས་གནས་པ་ཞེས་བྱའོ། །'གནས་དེར་'ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་གནས་དེར་རོ། ། පඤ්චධම්මාව තංසමඞ්ගීපුග්ගලො උපපත්තිං මග්ගති ගවෙසති එතෙනාති මග්ගො. පටිපජ්ජති එතායාති පටිපදා. චෙතනා පනෙත්ථ සුද්ධසඞ්ඛාරතාය සද්ධාදිග්ගහණෙනෙව ගහිතා, තස්මා අවධාරණං කතං. උපපත්තිපකප්පනවසෙනෙව පවත්තියා පත්ථනාගහණෙනෙව තස්සා ගහණන්ති කෙචි. චිත්තකරයුත්තගතිනිබ්බත්තනධම්මවසෙන අවධාරණස්ස කතත්තා. චෙතනා හි නාම කම්මං, තස්සා උපපත්තිනිබ්බත්තනෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, තස්සා පන කිච්චකරණා සද්ධාදයො පත්ථනා චාති ඉමෙ ධම්මා සහකාරිනො භවූපපත්තියා නියාමකා හොන්තීති තත්‍රූපපත්තියා පවත්තන්තීති තෙසං මග්ගාදිභාවො වුත්තො. තෙනාහ [Pg.318] ‘‘යස්ස හී’’තිආදි. තෙන සද්ධා පත්ථනා චාති උභයෙ ධම්මා සහිතා හුත්වා කම්මං විසෙසෙන්තා ගතිං නියමෙන්තීති දස්සෙති, පටිසන්ධිග්ගහණං අනියතං කෙවලස්ස කම්මස්ස වසෙනාති අධිප්පායො. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘කම්මං කත්වා’’ති වුත්තං, කම්මායූහනතො පන පගෙව පත්ථනං ඨපෙතුම්පි වට්ටතියෙව. කම්මං කත්වාති චෙත්ථ ‘‘තාපෙත්වා භුඤ්ජති, භුත්වා සයතී’’තිආදීසු විය න කාලනියමො, කම්මං කත්වා යදා කදාචි පත්ථනං කාතුං වට්ටතීති ච ඉදං චාරිත්තදස්සනං විය වුත්තං. යථා හි භවපත්ථනා යාව මග්ගෙන න සමුච්ඡිජ්ජති, තාව අනුප්පන්නාභිනවකතූපචිතස්ස කම්මස්ස පච්චයො හොතියෙව. පුන තථා විසෙසපච්චයො, යථා නියමෙත්වා උප්පාදිතා. තෙන වුත්තං – ‘‘යස්ස පඤ්ච ධම්මා අත්ථි, න පත්ථනා තස්ස ගති අනිබද්ධා’’ති. ཆོས་ལྔ་པོ་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གིས་སྐྱེ་བ་འཚོལ་ཞིང་ཚོལ་བར་བྱེད་པས་ན་ལམ་མོ། །འདིས་བགྲོད་པར་བྱེད་པས་ན་ལམ་གྱི་བགྲོད་པའོ། །འདིར་སེམས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་རྐྱང་པ་ཉིད་དུ་ཡོད་པས་དད་པ་ལ་སོགས་པ་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་བས། དེའི་ཕྱིར་ངེས་གཟུང་མཛད་དོ། །སྐྱེ་བ་བརྟག་པའི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་འཇུག་པའི་སྨོན་ལམ་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་བཟུང་ངོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །སེམས་ཀྱི་བྱེད་པ་དང་མཐུན་པའི་འགྲོ་བ་སྐྱེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ངེས་གཟུང་མཛད་པའི་ཕྱིར་རོ། །སེམས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལས་ཡིན་པས། དེས་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་པ་ལ་སྨོས་ཅི་དགོས། འོན་ཀྱང་དེའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་པོ་དད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་སྨོན་ལམ་སྟེ། ཆོས་འདི་རྣམས་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པ་སྲིད་པར་སྐྱེ་བའི་ངེས་བྱེད་དུ་འགྱུར་བས། དེར་སྐྱེ་བར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་ལམ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'གང་ལ་ནི་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེས་དད་པ་དང་སྨོན་ལམ་སྟེ་ཆོས་གཉིས་པོ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གྱུར་ནས་ལས་ལ་ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་ཅིང་འགྲོ་བ་ངེས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏེ། ལས་རྐྱང་པའི་དབང་གིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལེན་པ་ནི་མ་ངེས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་ 'ལས་བྱས་ནས་' ཞེས་གསུངས་མོད། ལས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ལས་སྔ་བར་སྨོན་ལམ་འཇོག་པའང་རུང་བ་ཉིད་དོ། །'ལས་བྱས་ནས་' ཞེས་པ་འདིར་ 'གདུང་བར་བྱས་ནས་ཟ། ཟོས་ནས་ཉལ་ལོ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་དུས་ངེས་པ་མེད་དེ། ལས་བྱས་ནས་ནམ་ཡང་རུང་བའི་ཚེ་སྨོན་ལམ་གདབ་པར་རུང་ངོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་སྤྱོད་པ་སྟོན་པ་བཞིན་དུ་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་སྲིད་པའི་སྨོན་ལམ་ནི་ཇི་སྲིད་ལམ་གྱིས་མ་བཅད་པ་དེ་སྲིད་དུ་མ་སྐྱེས་པའི་གསར་དུ་བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ། །ཡང་དེ་ལྟར་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ནི་ཇི་ལྟར་ངེས་པར་བྱས་ནས་བསྐྱེད་པ་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། 'གང་ལ་ཆོས་ལྔ་ཡོད་ཀྱང་སྨོན་ལམ་མེད་པ་དེའི་འགྲོ་བ་ནི་མ་ངེས་པའོ་'ཞེས་སོ། ། 165. සබ්බසොවාති ‘‘ඉදං කාළකං සාමං සෙතං හරිතං මණ්ඩලං අපරිමණ්ඩලං චතුරංසං පරිපුණ්ණං ඛුද්දකං මහන්ත’’න්තිආදිනා සබ්බසොව පාකටං හොති. ༡༦༥. 'རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་'ཞེས་པ་ནི། 'འདི་ནི་ནག་པོ། སྔོ་བསངས། དཀར་པོ། ལྗང་གུ། ཟླུམ་པོ། མི་ཟླུམ་པོ། གྲུ་བཞི། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ། ཆུང་ངུ། ཆེན་པོ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་གསལ་བར་འགྱུར་བའོ། ། 167. සුන්දරොති කාළකාදිදොසරහිතතාය සොභනො. ආකරසම්පන්නො සම්පන්නආකරුප්පත්තියා. ධොවනාදීහීති ධොවනතාපනමජ්ජනාදීහි. ༡༦༧. 'བཟང་པོ་'ཞེས་པ་ནི་ནག་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་དང་བྲལ་བས་མཛེས་པའོ། །'དབྱིབས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་'ཞེས་པ་ནི་དབྱིབས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་སྐྱེས་པའོ། །'བཀྲུ་བ་ལ་སོགས་པས་'ཞེས་པ་ནི་བཀྲུ་བ་དང་། གདུང་བ་དང་། ཕྱི་བདར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པས་སོ། ། 168. ලොකධාතූනං සතසහස්සං අත්තනො වසෙ වත්තනතො සතසහස්සො. තස්ස පන තත්ථ ඔභාසකරණං පාකටන්ති ආහ ‘‘ආලොකඵරණබ්‍රහ්මා’’ති. අයමෙව නයො හෙට්ඨා ‘‘සහස්සො බ්‍රහ්මා’’තිආදීසුපි. නික්ඛෙන කතන්ති නික්ඛපරිමාණෙන ජම්බොනදෙන කතං. නික්ඛං පන වීසතිසුවණ්ණන්ති කෙචි. පඤ්චවීසතිසුවණ්ණන්ති අපරෙ. සුවණ්ණං නාම චතුධරණන්ති වදන්ති. ඝට්ටනමජ්ජනක්ඛමං න හොති පරිත්තභාවතො. අතිරෙකෙනාති පඤ්චසුවණ්ණඅතිරෙකෙන නික්ඛප්පමාණං අසම්පත්තෙන. වණ්ණවන්තං පන න හොති අවිපුලතාය උළාරං හුත්වා අනුපට්ඨානතො. අවණ්ණවන්තතාය එව ඵරුසධාතුකං ඛායති. තාසූති තාසු භූමීසු, යත්ථ සාඛා වඩ්ඪිත්වා ඨිතා. තෙති සුවණ්ණඞ්කුරා. පචිත්වාති තාපෙත්වා. සම්පහට්ඨන්ති සමුජ්ජලීකතන්ති ආහ – ‘‘ධොතඝට්ටිතපමජ්ජිත’’න්ති, තම්බමත්තිකලෙපං කත්වා ධොතඤ්චෙව පාසාණාදිනා ඝට්ටිතඤ්ච එළකලොමාදිනා පමජ්ජිතඤ්චාති අත්ථො. ༡༦༨. འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འབུམ་ཕྲག་གཅིག་རང་གི་དབང་དུ་བསྒྱུར་བས་ན་འབུམ་ཕྲག་གཅིག་པའོ། །དེས་དེ་ལ་སྣང་བར་བྱེད་པ་གསལ་བའི་ཕྱིར། 'སྣང་བ་འགྱེད་པའི་ཚངས་པ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་འདི་ཉིད་འོག་གི་ 'སྟོང་གི་ཚངས་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་སྦྱར་རོ། །'ནེ་ཀྵས་བྱས་པ་'ཞེས་པ་ནི་ནེ་ཀྵའི་ཚད་ཀྱི་འཛམ་བུའི་གསེར་གྱིས་བྱས་པའོ། །ནེ་ཀྵ་ནི་གསེར་སྲང་ཉི་ཤུ་ཡིན་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །གཞན་དག་ནི་གསེར་སྲང་ཉེར་ལྔ་ཡིན་ཟེར། གསེར་ཞེས་པ་ནི་དྷ་ར་ཎ་བཞི་ལ་བཤད་དོ། །ཆུང་བའི་ཕྱིར་བརྡར་བ་དང་ཕྱི་བདར་བྱེད་みབཟོད་དོ། །'ལྷག་པས་'ཞེས་པ་ནི་གསེར་སྲང་ལྔ་ལས་ལྷག་པས་ནེ་ཀྵའི་ཚད་དུ་མ་ལོངས་པའོ། །ཡངས་པོ་མེད་པས་རྒྱ་ཆེན་པོར་མི་སྣང་བའི་ཕྱིར་ཁ་དོག་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ཁ་དོག་མེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྩུབ་པའི་རང་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ་། །'དེ་དག་ལ་'ཞེས་པ་ནི་ས་གཞི་དེ་དག་ལའོ། །གང་དུ་ཡལ་ག་སྐྱེས་ནས་གནས་པའོ། །'དེ་དག་'ནི་གསེར་གྱི་མྱུ་གུ་རྣམས་སོ། །'བཙོས་ནས་'ཞེས་པ་ནི་གདུངས་ནས་སོ། །'ཀུན་ཏུ་དགའ་བ་'ནི་ཤིན་ཏུ་འབར་བར་བྱས་པ་སྟེ། 'བཀྲུས་ཤིང་བརྡར་ལ་ཕྱིས་པ་'ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཟངས་ཀྱི་ས་དམར་བྱུགས་ནས་བཀྲུས་པ་དང་། རྡོ་ལ་སོགས་པས་བརྡར་བ་དང་། ལུག་བལ་ལ་སོགས་པས་ཕྱིས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། එතදෙවාති [Pg.319] ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා එත්ථ ආලොකඵරණමෙව. අථ වා යං දිබ්බචක්ඛුඵරණං, ආලොකඵරණම්පි එතදෙව. යත්තකඤ්හි ඨානං යොගී කසිණාලොකෙන ඵරති; තත්තකං ඨානං දිබ්බචක්ඛුඤාණං ඵුසතීති දිබ්බචක්ඛුඵරණෙ දස්සිතෙ ආලොකඵරණං දස්සිතමෙවාති අත්ථො. සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං ‘‘ඵරිත්වා’’ති ආගතට්ඨානෙ. අවිනාසෙන්තෙනාති අසම්භින්නෙන. 'འདི་ཉིད་'ཅེས་པ་ནི་སྣང་བ་སྤེལ་ནས་འདིར་སྣང་བ་འགྱེད་པ་ཉིད་དོ། །ཡང་ན་ལྷའི་མིག་གི་འགྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་སྣང་བ་འགྱེད་པའང་ཡིན་ནོ། །རྣལ་འབྱོར་པས་ཟད་པར་གྱི་སྣང་བས་གནས་ཇི་ཙམ་ཞིག་ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་དེ་ཙམ་གྱི་གནས་ལ་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རེག་པར་བྱེད་པས། ལྷའི་མིག་གི་འགྱེད་པ་བསྟན་པས་སྣང་བ་འགྱེད་པ་བསྟན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །'ཐམས་ཅད་དུ་'ཞེས་པ་ནི་ 'ཁྱབ་པར་བྱས་ནས་' ཞེས་འོངས་པའི་གནས་ཐམས་ཅད་དུའོ། །'མ་ཉམས་པར་'ཞེས་པ་ནི་མ་འདྲེས་པར་རོ། ། කසිණඵරණං වියාති කසිණොභාසෙන ඵරණං විය දිස්සති උපට්ඨාති, මණිපභාඵරණස්ස විය බ්‍රහ්මලොකෙ ධාතුඵරණස්ස දස්සිතත්තාති අධිප්පායො. සරීරපභා පන නික්ඛපභාසදිසාති, ‘‘නික්ඛොපම්මෙ සරීරඵරණං විය දිස්සතී’’ති වුත්තං. අට්ඨකථා නාම නත්ථීති පාළිපදස්ස අත්ථවණ්ණනාය නාම නිච්ඡිතාය භවිතබ්බං, අවිනිච්ඡිතාය පන නත්ථි වියාති අකථනං නාම අට්ඨකථාය අනාචිණ්ණන්ති තස්ස වාදං පටික්ඛිපිත්වා. යථා හි වත්තබ්බං, තථා අවත්වා ‘‘වියා’’ති වචනං කිමත්ථියන්ති අධිප්පායො. බුද්ධානං බ්‍යාමප්පභා බ්‍යාමප්පදෙසෙ සබ්බකාලං අධිට්ඨාති විය තස්ස බ්‍රහ්මුනො සරීරඵරණං සරීරාභාය පත්ථරණං සබ්බකාලිකං. චත්තාරිමානි ඉතරානි ඵරණානි අවිනාසෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤමභින්දිත්වා කථෙතබ්බං. ඵරණපදස්සෙව වෙවචනං ‘‘අධිමුච්චනෙනෙව ඵරණ’’න්ති. පත්ථරතීති යථාවුත්තං ඵරණවසෙන පත්ථරති. ජානාතීති අධිමුච්චනවසෙන ජානාති. 'ཟད་པར་གྱི་འགྱེད་པ་བཞིན་'ཞེས་པ་ནི་ཟད་པར་གྱི་སྣང་བས་འགྱེད་པ་བཞིན་དུ་སྣང་ཞིང་ཉེ་བར་གནས་ཏེ། ནོར་བུའི་འོད་ཀྱི་འགྱེད་པ་བཞིན་དུ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་ཁམས་ཀྱི་འགྱེད་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ལུས་ཀྱི་འོད་ནི་ནེ་ཀྵའི་འོད་དང་འདྲ་བས། 'ནེ་ཀྵ་དང་མཚུངས་པར་ལུས་ཀྱི་འགྱེད་པ་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །'འགྲེལ་བཤད་ཅེས་བྱ་བ་མེད་དོ་'ཞེས་པ་ནི་གཞུང་གི་ཚིག་གི་དོན་བཤད་པ་ནི་ངེས་པ་ཞིག་དགོས་པ་ལ། མ་ངེས་པ་ནི་མེད་པ་བཞིན་དུ་མི་སྨྲ་བ་ནི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་ལུགས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེའི་སྨྲ་བ་བཟློག་ནས་སོ། །ཇི་ལྟར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ལྟར་མ་བརྗོད་པར། 'བཞིན་'ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་ཅི་ཞིག་གི་དོན་དུ་ཡིན་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་འདོམ་གང་གི་འོད་ནི་འདོམ་གང་གི་ཡུལ་དུ་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་གནས་པ་བཞིན། ཚངས་པ་དེའི་ལུས་ཀྱི་འགྱེད་པ་སྟེ་ལུས་ཀྱི་འོད་ཀྱིས་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའང་དུས་རྟག་པའོ། །གཞན་པའི་འགྱེད་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་མ་ཉམས་པར་ཕན་ཚུན་མ་འདྲེས་པར་བརྗོད་པར་བྱའོ། །འགྱེད་པའི་ཚིག་གི་རྣམ་གྲངས་ནི་ 'མོས་པ་ཉིད་ཀྱིས་འགྱེད་པའོ་'ཞེས་པའོ། །'ཁྱབ་པར་བྱེད་དོ་'ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འགྱེད་པའི་དབང་གིས་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའོ། །'ཤེས་སོ་'ཞེས་པ་ནི་མོས་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པའོ། ། 169. ආදයොති ආදි-සද්දෙන සුභෙ සඞ්ගණ්හාති. ආභාති දුතියජ්ඣානභූමිකෙ දෙවෙ එකජ්ඣං ගහෙත්වා සාධාරණතො වුත්තං. තතො සුභාති තතියජ්ඣානභූමිකෙ. තෙනාහ – ‘‘පාටියෙක්කා දෙවා නත්ථී’’තිආදි. සාධාරණතො කතායපි පත්ථනාය ඣානඞ්ගං පරිත්තං භාවිතඤ්චෙ, පරිත්තාභෙසු උපපත්ති හොති, මජ්ඣිමඤ්චෙ, අප්පමාණාභෙසු, පණීතඤ්චෙ, ආභස්සරෙසු උපපත්ති හොතීති දට්ඨබ්බං. සුභාති එත්ථාපි එසෙව නයො. හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සුවිඤ්ඤෙය්‍යොති ආහ – ‘‘වෙහප්ඵලාදිවාරා පාකටායෙවා’’ති. ༡༦༩. 'ལ་སོགས་པ་'ཞེས་པའི་སྒྲས་དགེ་བ་རྣམས་སྡུད་དོ། །'འོད་'ཅེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ས་པའི་ལྷ་རྣམས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་ཐུན་མོང་དུ་གསུངས་པའོ། །'དེ་ལས་དགེ་བ་'ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་གསུམ་པའི་ས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། 'སོ་སོའི་ལྷ་རྣམས་མེད་དོ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ། །ཐུན་མོང་དུ་བྱས་པའི་སྨོན་ལམ་ལའང་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་ཆུང་ངུ་བསྒོམས་ན་ནི་འོད་ཆུང་རྣམས་སུ་སྐྱེ་བ་འགྱུར་ལ། འབྲིང་བསྒོམས་ན་ཚད་མེད་འོད་རྣམས་སུ་དང་། གྱ་ནོམ་པ་བསྒོམས་ན་འོད་གསལ་རྣམས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །'དགེ་བ་'ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤིན་ཏུ་ཤེས་སླ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། 'འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཐེངས་རྣམས་ནི་གསལ་བ་ཉིད་དོ་'ཞེས་སོ། ། කාමාවචරෙසු නිබ්බත්තතූතිආදිනා සද්ධාදීනං අජ්ඣානවිපස්සනානං කථං තදධිට්ඨානං හොතීති ආසඞ්කති. ඉතරො සද්ධාදීනං අජ්ඣානසභාවත්තෙපි ඣානවිපස්සනානං අධිට්ඨානං නිස්සයපච්චයාදිවසෙන සප්පච්චයත්තා බ්‍රහ්මලොකූපපත්තිං නිබ්බානඤ්ච ආවහන්තීති දස්සෙන්තො, ‘‘ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා’’තිආදිමාහ[Pg.320]. තත්ථ සීලන්ති සම්භාරසීලං. අනාගාමී සමුච්ඡින්නඔරම්භාගියසංයොජනො සමානො සචෙ සබ්බසො උපපත්තියො අතික්කමිතුං න සක්කොති, අරියභූමීසු එව නිබ්බත්තති යථූපචිතඣානකම්මුනාති ආහ – ‘‘අනාගාමි…පෙ… නිබ්බත්තතී’’ති. උපරිමග්ගන්ති අග්ගමග්ගං භාවෙත්වා. ආසවක්ඛයන්ති සබ්බසො ආසවානං ඛයං පහානං පාපුණාති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. 'འདོད་པའི་ཁམས་སུ་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིག་'ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དད་པ་ལ་སོགས་པ་ལྷག་པའི་སེམས་དང་ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ལྷག་མཐོང་རྣམས་ཀྱི་གནས་དེ་ཇི་ལྟར་འགྱུར་ཞེ་ན། གཞན་དག་གིས་དད་པ་ལ་སོགས་པ་ལྷག་པའི་སེམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་ཡང་། བསམ་གཏན་དང་ལྷག་མཐོང་གི་གནས་ནི་གནས་ཀྱི་རྐྱེན་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྐྱེན་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འདྲེན་པར་སྟོན་པར། 'ཆོས་ལྔ་པོ་འདི་དག་'ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །ཕྱིར་མི་འོང་བ་ནི་ཐ་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཀུན་ཏུ་བཅད་པ་ཡིན་པས། གལ་ཏེ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སྐྱེ་བ་རྣམས་ལས་འདས་པར་མི་ནུས་ན། ཇི་ལྟར་བསགས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ལས་ཀྱིས་འཕགས་པའི་ས་རྣམས་སུ་ཁོ་ནར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། 'ཕྱིར་མི་འོང་བ་...པེ་...སྐྱེའོ་'ཞེས་སོ། །'གོང་མའི་ལམ་'ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་ལམ་བསྒོམས་ནས་སོ། །'ཟག་པ་ཟད་པ་'ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཟག་པ་རྣམས་ཟད་པ་སྟེ་སྤངས་པ་ལ་རེག་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། සඞ්ඛාරුපපත්තිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. འདུ་བྱེད་སྐྱེ་བའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། නිට්ඨිතා ච අනුපදවග්ගවණ්ණනා. ཚིག་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་ཚན་པའི་བཤད་པའང་གྲུབ་བོ། ། 3. සුඤ්ඤතවග්ගො ༣. སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཚན་པ། 1. චූළසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනා ༡. སྟོང་པ་ཉིད་ཆུང་ངུའི་མདོའི་བཤད་པ། 176. කාලපරිච්ඡෙදං [Pg.321] කත්වාති සමාපජ්ජන්තෙහි නාම කාලපරිච්ඡෙදො කාතබ්බො. ථෙරො පන භගවතො වත්තකරණත්ථං කාලපරිච්ඡෙදං කරොති, ‘‘එත්තකෙ කාලෙ වීතිවත්තෙ ඉදං නාම භගවතො කාතබ්බ’’න්ති. සො තත්ථකංයෙව සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා’’ති. සුඤ්ඤතාඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වාති එතෙන ඉතරෙ, ‘‘න සොතාපන්නසකදාගාමී ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තී’’ති වදන්ති, තං වාදං පටිසෙධෙති. සුඤ්ඤතොති අත්තසුඤ්ඤතො ච නිච්චසුඤ්ඤතො ච සඞ්ඛාරා උපට්ඨහිංසු. සෙක්ඛානඤ්හි සුඤ්ඤතාපටිවෙධො පාදෙසිකො සුභසුඛසඤ්ඤානං අප්පහීනත්තා, තස්මා සො ථෙරො සුඤ්ඤතාකථං සොතුකාමො ජාතො. ධුරෙන ධුරං පහරන්තෙන වියාති රථධුරෙන රථධුරං පහරන්තෙන විය කත්වා උජුකමෙව සුඤ්ඤතා…පෙ… වත්ථුං න සක්කාති යොජනා. එකං පදන්ති එකං සුඤ්ඤතාපදං. ༡༧༦. 'དུས་ཀྱི་ཚད་བཟུང་ནས་'ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་དུས་ཀྱི་ཚད་གཟུང་བར་བྱའོ། །གནས་བརྟན་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དུས་ཀྱི་ཚད་འཛིན་པར་བྱེད་དེ། 'དུས་འདི་ཙམ་འདས་པ་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་ལྟ་བུ་ཞིག་མཛད་དགོས་སོ་'ཞེས་སོ། །ཁོང་གིས་དེ་ཙམ་གྱི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་ལྡང་བས། དེ་ལ་དགོངས་ནས་ 'དུས་ཀྱི་ཚད་བཟུང་ནས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་གཏད་ནས་'ཞེས་པས་ནི་གཞན་དག 'རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་དང་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་རྣམས་འབྲས་བུའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་སྙོམས་པར་མི་འཇུག་གོ་'ཞེས་སྨྲ་བ་དེའི་ལུགས་བཟློག་པར་མཛད་དོ། །'སྟོང་པ་ཉིད་ལས་'ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་སྟོང་པ་དང་རྟག་པས་སྟོང་པ་ལས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཉེ་བར་གནས་སོ། །སློབ་པ་རྣམས་ཀྱི་སྟོང་པ་ཉིད་རྟོགས་པ་ནི་ཕྱོགས་རེ་བ་ཡིན་ཏེ། སྡུག་པ་དང་བདེ་བའི་འདུ་ཤེས་མ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་དེ་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་གཏམ་ཐོས་པར་འདོད་པར་གྱུར་ཏོ། །'གཉའ་ཤིང་གིས་གཉའ་ཤིང་ལ་བརྡེག་པ་བཞིན་དུ་'ཞེས་པ་ནི་ཤིང་རྟའི་གཉའ་ཤིང་གིས་གཉའ་ཤིང་ལ་བརྡེག་པ་བཞིན་དུ་བྱས་ནས་དྲང་པོ་ཉིད་དུ་སྟོང་པ་ཉིད་...པེ་...དངོས་པོ་མི་ནུས་སོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །'ཚིག་གཅིག་'ཅེས་པ་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་གཅིག་གོ། ། පුබ්බෙපාහන්තිආදිනා භගවා පඨමබොධියම්පි අත්තනො සුඤ්ඤතාවිහාරබාහුල්ලං පකාසෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘පඨමබොධියම්පී’’ති ආහ. එකොතිආදි ථෙරස්ස සුඤ්ඤතාකථාය භාජනභාවදස්සනත්ථං. සොතුන්ති අට්ඨිං කත්වා මනසි කත්වා සබ්බචෙතසා සමන්නාහරිත්වා සොතුම්පි. උග්ගහෙතුම්පිති යථාභූතං ධම්මං ධාරණපරිපුච්ඡාපරිචයවසෙන හදයෙන උග්ගහිතං සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තසීහවසා විය අවිනට්ඨෙ කාතුම්පි. කථෙතුම්පීති විත්ථාරෙන පරෙසං දස්සෙතුම්පි සක්කා. තත්ථාති මිගාරමාතුපාසාදෙ. කට්ඨරූපපොත්ථකරූපචිත්තරූපවසෙන කතාති ථම්භාදීසු උත්තිරිත්වා කතානං කට්ඨරූපානං, නිය්‍යූහාදීසු පටිමාවසෙන රචිතානං පොත්ථකරූපානං, සිත්තිපස්සෙ චිත්තකම්මවසෙන විරචිතානං චිත්තරූපානඤ්ච කතා නිට්ඨපිතා. වෙස්සවණමන්ධාතාදීනන්ති පටිමාරූපෙන කතානං වෙස්සවණමන්ධාතුසක්කාදීනං. චිත්තකම්මවසෙනාති ආරාමාදිචිත්තකම්මවසෙන. සණ්ඨිතම්පීති අවයවභාවෙන සණ්ඨිතං හුත්වා ඨිතම්පි. ජිණ්ණපටිසඞ්ඛරණත්ථන්ති ජිණ්ණානං නිය්‍යූහකූටාගාරපාසාදාවයවානං අභිසඞ්ඛරණත්ථාය තස්මිං තස්මිං ඨානෙ රහස්සසඤ්ඤාණෙන ඨපිතං. ‘‘පරිභුඤ්ජිස්සාමී’’ති තස්මිං [Pg.322] තස්මිං කිච්චෙ විනියුඤ්ජනවසෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බස්ස. එතං වුත්තන්ති, ‘‘අයං මිගාරමාතුපාසාදො සුඤ්ඤො’’තිආදිකං වුත්තං. “Pubbepāhantiādinā” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་ཐོག་མའི་དུས་སུའང་རང་གི་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་གནས་པ་མང་པོ་ཉིད་གསལ་བར་མཛད་དོ་ཞེས་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “paṭhamabodhiyampī” ཞེས་གསུངས་སོ།། “Ekotiādi” ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནས་བརྟན་གྱི་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་གཏམ་གྱི་སྣོད་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། “Sotunti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཅེས་སུ་བྱས་ཏེ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་སེམས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཀུན་ཏུ་བསྡུས་ཏེ་མཉན་པའང་རུང་། “Uggahetumpiti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་ཆོས་འཛིན་པ་དང་། འདྲི་བ་དང་། གོམས་པའི་དབང་གིས་སྙིང་ལ་བཟུང་བ་དེ་གསེར་གྱི་སྣོད་དུ་བླུགས་པའི་སེང་གེའི་ཚིལ་བཞིན་དུ་མ་ཉམས་པར་བྱ་བའང་རུང་། “Kathetumpīti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྒྱས་པར་གཞན་དག་ལ་སྟོན་པའང་ནུས་སོ།། “Tatthāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་གཱ་ར་མཱ་ཏཱའི་ཁང་བཟང་ལའོ།། “Kaṭṭharūpapotthakarūpacittarūpavasena katāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཀ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྐོས་ཏེ་བྱས་པའི་ཤིང་གི་གཟུགས་རྣམས་དང་། སྒོ་ཁྱུད་ལ་སོགས་པ་ལ་སྐུ་འདྲའི་ཚུལ་གྱིས་བཟོས་པའི་འཇིམ་པའི་གཟུགས་རྣམས་དང་། རྩིག་ངོས་ལ་རི་མོའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་བྲིས་པའི་རི་མོའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱིས་བྱས་ཤིང་གྲུབ་པའོ།། “Vessavaṇamandhātādīnanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐུ་འདྲའི་གཟུགས་སུ་བྱས་པའི་རྣམ་ཐོས་སྲས་དང་། ང་ལས་ནུ། བརྒྱ་བྱིན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “Cittakammavasenāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ལ་སོགས་པའི་རི་མོའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ།། “Saṇṭhitampīti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡན་ལག་གི་ཚུལ་དུ་གནས་པར་གྱུར་ཏེ་གནས་པའང་རུང་། “Jiṇṇapaṭisaṅkharaṇatthanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྙིང་པར་གྱུར་པའི་སྒོ་ཁྱུད་དང་། ཁང་པ་བརྩེགས་པ་དང་། ཁང་བཟང་གི་ཡན་ལག་རྣམས་ལེགས་པར་གསོ་བའི་ཕྱིར་དུ་གནས་དེ་དང་དེར་གསང་བའི་མཚན་མས་བཞག་པའོ།། “Paribhuñjissāmīti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱ་བ་དེ་དང་དེར་བཀོལ་བའི་དབང་གིས་ལོངས་སྤྱོད་པར་བྱ་བའོ།། “Etaṃ vuttanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “མི་གཱ་ར་མཱ་ཏཱའི་ཁང་བཟང་འདི་སྟོང་པའོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པའོ།། නිච්චන්ති සබ්බකාලං රත්තිඤ්ච දිවා ච. එකභාවං එකං අසුඤ්ඤතන්ති පච්චත්තෙ උපයොගවචනං, එකත්තං එකො අසුඤ්ඤතොති අත්ථො. ගාමොති පවත්තනවසෙනාති ගෙහසන්නිවෙසවීථිචච්චරසිඞ්ඝාටකාදිකෙ උපාදාය ගාමොති ලොකුප්පත්තිවසෙන. කිලෙසවසෙනාති තත්ථ අනුනයපටිඝවසෙන. එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘පවත්තවසෙන වා කිලෙසවසෙන වා උප්පන්නං මනුස්සසඤ්ඤ’’න්ති ඉමමත්ථං අතිදිසති. එත්ථ ච යථා ගාමග්ගහණෙන ඝරාදිසඤ්ඤා සඞ්ගහිතා, එවං මනුස්සග්ගහණෙන ඉත්ථිපුරිසාදිසඤ්ඤා සඞ්ගහිතා. යස්මා රුක්ඛාදිකෙ පටිච්ච අරඤ්ඤසඤ්ඤා තත්ථ පබ්බතවනසණ්ඩාදයො අන්තොගධා, තස්මා තත්ථ විජ්ජමානම්පි තං විභාගං අග්ගහෙත්වා එකං අරඤ්ඤංයෙව පටිච්ච අරඤ්ඤසඤ්ඤං මනසි කරොති. ඔතරතීති අනුප්පවිසති. අධිමුච්චතීති නිච්ඡිනොති. පවත්තදරථාති තථාරූපාය පස්සද්ධියා අභාවතො ඔළාරිකධම්මප්පවත්තිසිද්ධා දරථා. කිලෙසදරථාති අනුනයපටිඝසම්භවා කිලෙසදරථා. දුතියපදෙති ‘‘යෙ අස්සු දරථා මනුස්සසඤ්ඤං පටිච්චා’’ති ඉමස්මිං පදෙ. මනසිකාරසන්තතාය, – ‘‘නායං පුබ්බෙ විය ඔළාරිකා, ධම්මප්පවත්තී’’ති සඞ්ඛාරදස්සනදරථානං සුඛුමතා සල්ලහුකතා ච චරිතත්ථාති ආහ ‘‘පවත්තදරථමත්තා අත්ථී’’ති. “Niccanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཉིན་མོ་དང་མཚན་མོའོ།། “Ekabhāvaṃ ekaṃ asuññatanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱེད་པ་པོ་རང་ཉིད་ལ་ལས་ཀྱི་སྒྲ་སྟེ། གཅིག་པུ་ཉིད་གཅིག་པུ་མི་སྟོང་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “Gāmoti pavattanavasenāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཁྱིམ་གྱི་བཀོད་པ་དང་། ལམ་སྲང་དང་། བཞི་མདོ་དང་། ལམ་འདུས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གྲོང་ཞེས་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱུང་བའི་དབང་གིས་སོ།། “Kilesavasenāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལ་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་དང་ཁོང་ཁྲོ་བའི་དབང་གིས་སོ།། “Eseva nayoti” ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ “འཇུག་པའི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་མིའི་འདུ་ཤེས་” ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་མཚོན་པར་བྱེད་དོ།། འདིར་ཡང་ཇི་ལྟར་གྲོང་བཟུང་བས་ཁྱིམ་ལ་སོགས་པའི་འདུ་ཤེས་བསྡུས་པ་དེ་བཞིན་དུ། མི་བཟུང་བས་བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་འདུ་ཤེས་བསྡུས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཤིང་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་དགོན་པའི་འདུ་ཤེས་སྐྱེ་ལ། དེ་ལ་རི་དང་ནགས་ཚལ་ལ་སོགས་པ་འདུས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དེ་ན་ཡོད་པའི་རྣམ་དབྱེ་དེ་མ་བཟུང་བར། གཅིག་པུ་དགོན་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་དགོན་པའི་འདུ་ཤེས་ཡིད་ལ་བྱེད་དོ།། “Otaratīti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྗེས་སུ་འཇུག་པའོ།། “Adhimuccatīti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངེས་པར་འཛིན་པའོ།། “Pavattadarathāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རགས་པའི་ཆོས་འཇུག་པ་ལས་གྲུབ་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བའོ།། “Kilesadarathāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་དང་ཁོང་ཁྲོ་བ་ལས་བྱུང་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བའོ།། “Dutiyapadeti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “མིའི་འདུ་ཤེས་ལ་བརྟེན་ནས་གང་དག་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཡོད་པ་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་ལའོ།། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྒྱུན་ཆགས་པའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་སྔོན་བཞིན་དུ་རགས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པའོ་” ཞེས་འདུ་བྱེད་ལ་ལྟ་བའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་རྣམས་ཀྱི་ཕྲ་བ་ཉིད་དང་ཡང་བ་ཉིད་སྤྱད་པའི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འཇུག་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཙམ་ཡོད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། යං කිලෙසදරථජාතං, තං ඉමිස්සා දරථසඤ්ඤාය න හොතීති යොජනා. පවත්තදරථමත්තං අවසිට්ඨං හොති, විජ්ජමානමෙව අත්ථි ඉදන්ති පජානාතීති යොජනා. සුඤ්ඤතා නිබ්බත්තීති සුඤ්ඤතන්ති පවත්ති. සුඤ්ඤතා සහචරිතඤ්හි සුඤ්ඤං, ඉධ සුඤ්ඤතාති වුත්තා. “ཉོན་མོངས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་གང་སྐྱེས་པ་དེ་ནི། ཡོངས་སུ་གདུང་བའི་འདུ་ཤེས་འདི་ལ་མེད་དོ་” ཞེས་སྦྱར་རོ།། “འཇུག་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཙམ་ལྷག་མ་ཡོད་པ་ནི། ཡོད་པ་ཉིད་འདི་ན་ཡོད་དོ་ཞེས་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ་” ཞེས་སྦྱར་རོ།། “Suññatā nibbattīti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་འཇུག་པའོ།། སྟོང་པ་ཉིད་དང་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པ་ནི་སྟོང་པ་སྟེ། འདིར་སྟོང་པ་ཉིད་ཅེས་གསུངས་སོ།། 177. අස්සාති භගවතො එවං ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන චිත්තප්පවත්ති අහොසි. අච්චන්තසුඤ්ඤතන්ති ‘‘පරමානුත්තර’’න්ති වුත්තං අරහත්තං දෙසෙස්සාමීති. අරඤ්ඤසඤ්ඤාය විසෙසානධිගමනතොති, ‘‘අරඤ්ඤං අරඤ්ඤ’’න්ති මනසිකාරෙන ඣානාදිවිසෙසස්ස අධිගමාභාවතො, ‘‘පථවී’’ති මනසිකාරෙන විසෙසාධිගමනතො. ඉදානි තමෙවත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. එවං සන්තෙති එවං වපිතෙ සාලිආදයො සම්පජ්ජන්ති. ධුවසෙවනන්ති නියතසෙවනං පාරිහාරියකම්මට්ඨානං. පටිච්චාති එත්ථ ‘‘සම්භූත’’න්ති වචනසෙසො ඉච්ඡිතොති ආහ ‘‘පටිච්ච සම්භූත’’න්ති. පථවිං පටිච්ච සම්භූතා හි සඤ්ඤාති. ༡༧༧. “Assāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སེམས་ཀྱི་འཇུག་པ་ནི་ད་ལྟ་བཤད་པའི་རྣམ་པ་འདི་ལྟ་བུར་གྱུར་ཏོ།། “Accantasuññatanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “བླ་ན་མེད་པའི་མཆོག་” ཅེས་གསུངས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ཉིད་བསྟན་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ།། “Araññasaññāya visesānadhigamanatoti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “དགོན་པ་དགོན་པ་” ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་མ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དང་། “ས་” ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་ཁྱད་པར་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། ད་ནི་དོན་དེ་ཉིད་དཔེས་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “Evaṃ santeti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལྟར་བཏབ་ན་འབྲས་སཱ་ལུ་ལ་སོགས་པ་འགྲུབ་པའོ།། “Dhuvasevananti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངེས་པར་བསྟེན་པའི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་ལས་ཀྱི་གནས་སོ།། “Paṭiccāti” ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ “བྱུང་བ་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་གི་ལྷག་མ་འདོད་པའི་ཕྱིར། “ས་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བའི་འདུ་ཤེས་ཉིད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། පථවීකසිණෙ [Pg.323] සො පථවීසඤ්ඤී හොති, න පකතිපථවියං. තස්සාති පථවීකසිණස්ස. තෙහීති ගණ්ඩාදීහි. සුට්ඨු විහතන්ති යථා වලීනං ලෙසොපි න හොති, එවං සම්මදෙව ආකොටිතං. නදීතළාකාදීනං තීරප්පදෙසො උදකස්ස ආකරට්ඨෙන කූලං, උන්නතභාවතො උග්ගතං කූලං වියාති උක්කූලං, භූමියා උච්චට්ඨානං. විගතං කූලන්ති වික්කූලං, නීචට්ඨානං. තෙනාහ ‘‘උච්චනීච’’න්ති. එකං සඤ්ඤන්ති එකං පථවීතිසඤ්ඤංයෙව. ས་ཟད་པར་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་ཁོང་ནི་སའི་འདུ་ཤེས་ཅན་དུ་འགྱུར་གྱི། རང་བཞིན་གྱི་ས་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། “Tassāti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ས་ཟད་པར་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱིའོ།། “Tehīti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབར་འབུར་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། “Suṭṭhu vihatanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་ལྟར་གཉེར་མའི་ཆ་ཙམ་ཡང་མེད་པ་དེ་བཞིན་དུ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་བརྡུངས་པའོ།། ཀླུང་དང་རྫིང་བུ་ལ་སོགས་པའི་འགྲམ་གྱི་ཆ་ནི་ཆུའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འགྲམ་སྟེ། མཐོ་བའི་དངོས་པོ་ལས་མཐོ་བར་འཕགས་པའི་འགྲམ་ལྟ་བུ་ནི་འགྲམ་གྱེན་ཏེ། སའི་གནས་མཐོ་བའོ།། འགྲམ་དང་བྲལ་བ་ནི་འགྲམ་ཐུར་ཏེ། གནས་དམའ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “མཐོ་དམན་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “Ekaṃ saññanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “ས་” ཞེས་བྱ་བའི་འདུ་ཤེས་གཅིག་པུ་ཉིད་དོ།། 182. සතිපි සඞ්ඛාරනිමිත්තවිරහෙ යාදිසානං නිමිත්තානං අභාවෙන ‘‘අනිමිත්ත’’න්ති වුච්චති, තානි දස්සෙතුං, ‘‘නිච්චනිමිත්තාදිවිරහිතො’’ති වුත්තං. චතුමහාභූතිකං චතුමහාභූතනිස්සිතං. සළායතනපටිසංයුත්තං චක්ඛායතනාදිසළායතනසහිතං. ༡༨༢. འདུ་བྱེད་ཀྱི་མཚན་མ་དང་བྲལ་བ་ཡོད་ཀྱང་། མཚན་མ་ཇི་ལྟ་བུ་དག་མེད་པའི་ཕྱིར་ “མཚན་མ་མེད་པ་” ཞེས་བྱ་བ་དེ་དག་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “རྟག་པའི་མཚན་མ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “Catumahābhūtikaṃ” ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་ལ་བརྟེན་པའོ།། “Saḷāyatanapaṭisaṃyuttaṃ” ཞེས་བྱ་བ་ནི་མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་དང་ལྷན་ཅིག་པའོ།། 183. විපස්සනාය පටිවිපස්සනන්ති ධම්මානඤ්ච පුන විපස්සනං. ඉධාති අත්තනො පච්චක්ඛභූතයථාධිගතමග්ගඵලං වදතීති ආහ – ‘‘අරියමග්ගෙ චෙව අරියඵලෙ චා’’ති. උපාදිසෙසදරථදස්සනත්ථන්ති සබ්බසො කිලෙසුපධියා පහීනාය ඛන්ධොපධි අවිසිට්ඨා, තප්පච්චයා දරථා උපාදිසෙසදරථා, තං දස්සනත්ථං. යස්මා විසයතො ගාමසඤ්ඤා ඔළාරිකා, මනුස්සසඤ්ඤා සුඛුමා, තස්මා මනුස්සසඤ්ඤාය ගාමසඤ්ඤං නිවත්තෙත්වා. යස්මා පන මනුස්සසඤ්ඤාපි සභාගවත්ථුපරිග්ගහතො ඔළාරිකා, සභාගවත්ථුතො අරඤ්ඤසඤ්ඤා සුඛුමා, තස්මා අරඤ්ඤසඤ්ඤාය මනුස්සසඤ්ඤං නිවත්තෙත්වා. පථවීසඤ්ඤාදිනිවත්තනෙ කාරණං හෙට්ඨා සුත්තන්තරෙසු ච වුත්තමෙව. අනුපුබ්බෙනාති මග්ගප්පටිපාටියා. නිච්චසාරාදීනං සබ්බසො අවත්ථුතාය අච්චන්තමෙව සුඤ්ඤත්තා අච්චන්තසුඤ්ඤතා. ༡༨༣. ལྷག་མཐོང་གི་རྗེས་སུ་ལྷག་མཐོང་ནི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཡང་བསྐྱར་ལྷག་མཐོང་བྱེད་པའོ།། “འདིར་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་གི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “འཕགས་པའི་ལམ་དང་འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་ཉིད་ལ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཐམས་ཅད་སྤངས་པས་ཕུང་པོའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལྷག་མར་ལུས་ལ། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ནི་ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་སྟེ། དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཡུལ་གྱི་སྒོ་ནས་གྲོང་གི་འདུ་ཤེས་ནི་རགས་པ་དང་། མིའི་འདུ་ཤེས་ནི་ཕྲ་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་མིའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་གྲོང་གི་འདུ་ཤེས་བཟློག་ནས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཡང་མིའི་འདུ་ཤེས་ཀྱང་སྐལ་བ་མཉམ་པའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རགས་པ་དང་། སྐལ་བ་མཉམ་པའི་དངོས་པོ་ལས་དགོན་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་ཕྲ་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དགོན་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་མིའི་འདུ་ཤེས་བཟློག་ནས་སོ།། སའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་བཟློག་པའི་རྒྱུ་ནི་འོག་གི་མདོ་སྡེ་རྣམས་སུ་གསུངས་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། “རིམ་གྱིས་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལམ་གྱི་གོ་རིམ་གྱིས་སོ།། རྟག་པའི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར་གཏན་དུ་སྟོང་པ་ཉིད་ནི་གཏན་དུ་སྟོང་པ་ཉིད་དོ།། 184. සුඤ්ඤතඵලසමාපත්තින්ති සුඤ්ඤතවිමොක්ඛස්ස ඵලභූතත්තා, සුඤ්ඤතානුපස්සනාය වසෙන සමාපජ්ජිතබ්බත්තා ච සුඤ්ඤතඵලසමාපත්තින්ති ලද්ධනාමං අරහත්තඵලසමාපත්තිං. යස්මා අතීතෙ පච්චෙකසම්බුද්ධා අහෙසුං, අනාගතෙ භවිස්සන්ති, ඉදානි පන බුද්ධසාසනස්ස ධරමානත්තා පච්චෙකබුද්ධා න වත්තන්ති, තස්මා පච්චෙකබුද්ධග්ගහණං අකත්වා, ‘‘එතරහිපි බුද්ධබුද්ධසාවකසඞ්ඛාතා’’ඉච්චෙව වුත්තං. න හි බුද්ධසාසනෙ ධරන්තෙ පච්චෙකබුද්ධා භවන්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༡༨༤. “Suññataphalasamāpattinti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་འབྲས་བུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། སྟོང་པ་ཉིད་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་” ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཐོབ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའོ།། གང་གི་ཕྱིར་འདས་པའི་དུས་སུ་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་བྱུང་ལ། མ་འོངས་པའི་དུས་སུ་ཡང་འབྱུང་བར་འགྱུར་མོད། ད་ལྟ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་གནས་པའི་ཕྱིར་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་འབྱུང་བས། དེའི་ཕྱིར་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་མ་བཟུང་བར། “ད་ལྟ་ཡང་སངས་རྒྱས་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་སུ་གཏོགས་པ་རྣམས་” ཞེས་འདི་ཉིད་གསུངས་སོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་གནས་པའི་ཚེ་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། චූළසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. སྟོང་པ་ཉིད་ཆུང་ངུའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། 2. මහාසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනා ༢. སྟོང་པ་ཉིད་ཆེན་པོའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 185. ඡවිවණ්ණෙන [Pg.324] සො කාළො, න නාමෙන. පලාලසන්ථාරොති ආදීනීති ආදි-සද්දෙන කොච්ඡචිමිලිකාකටසාරාදීනං ගහණං. ගණභික්ඛූනන්ති ගණබන්ධනවසෙන භික්ඛූනං. ༡༨༥. “Chavivaṇṇena” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཤ་མདོག་གི་སྒོ་ནས་ཁོང་ནི་ནག་པོ་ཡིན་གྱི། མིང་གི་སྒོ་ནས་མ་ཡིན་ནོ།། “Palālasanthāroti ādīnīti” ཞེས་བྱ་བའི་ལ་སོགས་པའི་สྒྲས་ཁྲི་དང་། གདན་ཆུང་དང་། རྩྭ་གདན་ལ་སོགས་པ་བཟུང་བའོ།། “Gaṇabhikkhūnanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚོགས་སུ་འདུས་པའི་དབང་གིས་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིའོ།། යදි සංසයො නාම නත්ථි, ‘‘සම්බහුලා නු ඛො’’ති ඉදං කථන්ති ආහ ‘‘විතක්කපුබ්බභාගා’’තිආදි. තත්ථ විතක්කො පුබ්බභාගො එතිස්සාති විතක්කපුබ්බභාගා, පුච්ඡා. සා ‘‘සම්බහුලා නො එත්ථ භික්ඛූවිහරන්තී’’ති වචනං, විතක්කො පන ‘‘සම්බහුලා නු ඛො ඉධ භික්ඛූ විහරන්තී’’ති ඉමිනා ආකාරෙන තදා භගවතො උප්පන්නො චිත්තසඞ්කප්පො, තස්ස පරිවිතක්කස්ස තබ්භාවජොතනොයං නු-කාරො වුත්තොති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘විතක්කපුබ්බභාගෙ චායං නු-කාරො නිපාතමත්තො’’ති. කිඤ්චාපි ගච්ඡන්තො දිස්වා, ‘‘සම්බහුලා නො එත්ථ භික්ඛූ විහරන්තී’’ති පුච්ඡාවසෙන භගවතා වුත්තො, අථ ඛො ‘‘න ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු සොභති සඞ්ගණිකාරාමො’’තිආදි (ම. නි. 3.185) උපරිදෙසනාවසෙන මත්ථකං ගච්ඡන්තෙ අවිනිච්ඡිතො නාම න හොති, අථ ඛො විසුං විනිච්ඡිතො එව හොති, දිස්වා නිච්ඡිනිත්වාව කථාසමුට්ඨාපනත්ථං තථා පුච්ඡති. තථා හි වුත්තං – ‘‘ජානන්තාපි තථාගතා පුච්ඡන්තී’’ති (පාරා. 16). තෙනාහ ‘‘ඉතො කිරා’’තිආදි. གལ་ཏེ་ཐེ་ཚོམ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་ན། “དགེ་སློང་མང་པོ་དག་གམ་” ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། “རྟོག་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་རྟོག་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་རྟོག་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དྲི་བའོ།། དེ་ནི་ “འདིར་དགེ་སློང་མང་པོ་གནས་སམ་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་སྟེ། རྟོག་པ་ནི་ “འདིར་དགེ་སློང་མང་པོ་དག་གནས་སམ་” ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་པ་འདིས་དེའི་ཚེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་སྟེ། ཡོངས་སུ་རྟོག་པ་དེའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་ “ནུ་” ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་འདི་གསུངས་སོ་ཞེས་སྟོན་པར་མཛད་དེ། “རྟོག་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ལ་ ‘ནུ་’ ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་འདི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། གཤེགས་བཞིན་དུ་གཟིགས་ནས། “འདིར་དགེ་སློང་མང་པོ་གནས་སམ་” ཞེས་དྲི་བའི་དབང་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་མོད། འོན་ཀྱང་ “ཀུན་དགའ་བོ་དགེ་སློང་འདུ་འཛི་ལ་དགའ་བ་ནི་མི་མཛེས་སོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་གོང་མའི་བསྟན་པའི་དབང་གིས་མཐར་ཕྱིན་པར་འགྱུར་བ་ན་མ་ངེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དེ། འོན་ཀྱང་སོ་སོར་ངེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། གཟིགས་ནས་ངེས་པར་མཛད་དེ་གཏམ་སློང་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་འདྲི་བར་མཛད་དོ།། འདི་ལྟར་ཡང་ “དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་མཁྱེན་བཞིན་དུ་འདྲི་བར་མཛད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “འདི་ལས་གྲགས་སོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། යථා නදීඔතිණ්ණං උදකං යථානින්නං පක්ඛන්දති, එවං සත්තා ධාතුසො සංසන්දන්ති, තස්මා ‘‘ගණවාසො නදීඔතිණ්ණඋදකසදිසො’’ති වුත්තං. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං – ‘‘නිරයතිරච්ඡානයොනී’’තිආදි වුත්තං. කුරුවින්දාදින්හානීයචුණ්ණානි සණ්හසුඛුමභාවතො නාළියං පක්ඛිත්තානි නිරන්තරානෙව තිට්ඨන්තීති ආහ – ‘‘චුණ්ණභරිතා නාළි වියා’’ති. සත්තපණ්ණාස කුලසතසහස්සානීති සත්තසතසහස්සාධිකානි පඤ්ඤාස කුලානංයෙව සතසහස්සානි, මනුස්සානං පන වසෙන සත්ත කොටියො තදා තත්ථ වසිංසු. ཇི་ལྟར་ཆུ་ཀླུང་དུ་བབས་པའི་ཆུ་ནི་གཤོངས་སུ་འབབ་པ་དེ་བཞིན་དུ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱང་ཁམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་མཐུན་པར་འདུ་བའི་ཕྱིར། “ཚོགས་ཀྱི་གནས་པ་ནི་ཆུ་ཀླུང་དུ་བབས་པའི་ཆུ་དང་འདྲའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ད་ནི་དོན་དེ་ཉིད་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དམྱལ་བ་དང་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཀུ་རུ་བིནྡ་ལ་སོགས་པའི་ཁྲུས་ཀྱི་ཕྱེ་མ་རྣམས་ནི་ཞིབ་ཅིང་ཕྲ་བའི་ཕྱིར་སྣོད་དུ་བླུགས་ན་བར་མེད་པར་གནས་པའི་ཕྱིར། “ཕྱེ་མས་གང་བའི་སྣོད་བཞིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “Sattapaṇṇāsa kulasatasahassānīti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབུམ་ཕྲག་བདུན་གྱིས་ལྷག་པའི་ཁྱིམ་འབུམ་ཕྲག་ལྔ་བཅུ་སྟེ། མིའི་དབང་གིས་ན་དེའི་ཚེ་དེ་ན་བྱེ་བ་བདུན་གནས་སོ།། තතො චින්තෙසි, කථං? කාමඤ්චායං ලොකපකති, මය්හං පන සාසනෙ අයුත්තොව සොති ආහ – ‘‘මයා’’තිආදි. ධම්මන්ති සභාවසිද්ධං. සංවෙගොති සහොත්තප්පඤාණං වුච්චති. න ඛො පනෙතං සක්කා ගිලානුපට්ඨානඔවාදානුසාසනිආදිවසෙන සමාගමස්ස ඉච්ඡිතබ්බත්තා. ගණභෙදනන්ති ගණසඞ්ගණිකාය විවෙචනං. དེ་ནི་བསམས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། འཇིག་རྟེན་གྱི་རང་བཞིན་འདི་ནི་འདོད་པ་ཡིན་མོད། ངའི་བསྟན་པ་ལ་ནི་དེ་མི་རིགས་སོ་སྙམ་ནས། “ངས་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “Dhammanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པའོ།། “Saṃvegoti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་བརྗོད་དོ།། ནད་པ་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་པ་དང་། གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འདུ་བ་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འདི་ནི་མི་ནུས་སོ།། “Gaṇabhedananti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་འཛི་ལས་དབེན་པའོ།། 186. කතපරිභණ්ඩන්ති [Pg.325] පුබ්බෙ කතසංවිධානස්ස චීවරස්ස වුත්තාකාරෙන පටිසඞ්ඛරණං. නොති අම්හාකං. අනත්තමනොති අනාරාධිතචිත්තො. ༡༨༦. “Kataparibhaṇḍanti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྔོན་དུ་བཀོད་པ་བྱས་པའི་ཆོས་གོས་བཤད་པའི་རྣམ་པས་ལེགས་པར་བཅོས་པའོ།། “Noti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངེད་ཅག་གིའོ།། “Anattamanoti” ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་མ་མགུ་བའོ།། සකගණෙන සහභාවතො සඞ්ගණිකාති ආහ ‘‘සකපරිසසමොධාන’’න්ති. ගණොති පන ඉධ ජනසමූහොති වුත්තං ‘‘නානාජනසමොධාන’’න්ති. සොභති යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානතො. කාමතො නික්ඛමතීති නික්ඛමො, එවං නික්ඛමවසෙන උප්පන්නං සුඛං. ගණසඞ්ගණිකාකිලෙසසඞ්ගණිකාහි පවිවිත්ති පවිවෙකො. පවිවෙකවසෙන උප්පන්නං සුඛං. රාගාදීනං උපසමාවහං සුඛං උපසමසුඛං. මග්ගසම්බොධාවහං සුඛං සම්බොධිසුඛං. නිකාමෙතබ්බස්ස, නිකාමං වා ලාභී නිකාමලාභී. නිදුක්ඛං සුඛෙනෙව ලභතීති අදුක්ඛලාභී. කසිරං වුච්චති අප්පකන්ති ආහ – ‘‘අකසිරලාභීති විපුලලාභී’’ති. རང་གི་ཚོགས་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་ཕྱིར་འདུ་འཛི་ཞེས་བྱ་སྟེ། “རང་གི་འཁོར་འདུ་བའོ་”ཞེས་གསུངས། འདིར་“ཚོགས་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོའི་ཚོགས་ལ་བྱ་སྟེ། “སྐྱེ་བོ་སྣ་ཚོགས་འདུ་བའོ་”ཞེས་གསུངས། རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པས་མཛེས་པའོ། འདོད་པ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བས་ན་ངེས་འབྱུང་སྟེ། དེ་ལྟར་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་བདེ་བའོ། ཚོགས་ཀྱི་འདུ་འཛི་དང་ཉོན་མོངས་པའི་འདུ་འཛི་ལས་དབེན་པ་ནི་རབ་ཏུ་དབེན་པའོ། རབ་ཏུ་དབེན་པའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་བདེ་བའོ། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའི་བདེ་བ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདེ་བའོ། ལམ་གྱི་བྱང་ཆུབ་འདྲེན་པའི་བདེ་བ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་བདེ་བའོ། འདོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་འདོད་པ་བཞིན་དུ་ཐོབ་པས་ན་འདོད་པ་བཞིན་ཐོབ་པའོ། སྡུག་བསྔལ་མེད་པར་བདེ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཐོབ་པས་ན་ཚེགས་མེད་པར་ཐོབ་པའོ། ཚེགས་ཞེས་པ་ནི་ཉུང་ངུ་ལ་བྱ་སྟེ། “ཚེགས་མེད་པར་ཐོབ་པ་ནི་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པའོ་”ཞེས་གསུངས། සාමායිකන්ති සමයෙ කිලෙසවිමුච්චනං අච්චන්තමෙවාති සාමායිකං ම-කාරෙ අ-කාරස්ස දීඝං කත්වා. තෙනාහ – ‘‘අප්පිතප්පිතසමයෙ කිලෙසෙහි විමුත්ත’’න්ති. කන්තන්ති අඞ්ගසන්තතාය ආරම්මණසන්තතාය ච කමනීයං මනොරම්මං. අසාමායිකං අච්චන්තවිමුත්තං. “དུས་སུ་བྱུང་བ་” ཞེས་པ་ནི། དུས་སྐབས་སུ་ཉོན་མོངས་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་སྟེ། གཏན་དུ་བ་མ་ཡིན་པའོ། དེ་ནི་མ་ཡིག་གི་ཨ་ཡིག་རིང་པོར་བྱས་ནས་“སཱ་མཱ་ཡི་ཀ་” ཞེས་བྱའོ། དེའི་ཕྱིར་“ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པའི་དུས་སྐབས་སུ་ཉོན་མོངས་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ་” ཞེས་གསུངས། “ཡིད་དུ་འོང་བ་” ཞེས་པ་ནི། ཡན་ལག་གི་རྒྱུན་དང་དམིགས་པའི་རྒྱུན་གྱིས་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིད་དུ་འཐད་པའོ། “དུས་སུ་མ་བྱུང་བ་” ཞེས་པ་ནི། གཏན་དུ་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། එත්තාවතාතිආදිනා සඞ්ගණිකාරාමස්ස විසෙසාධිගමස්ස අන්තරායිකභාවං අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච සහ නිදස්සනෙන දස්සෙති. තත්ථ සා දුවිධා අන්තරායිකතා වොදානධම්මානං අනුප්පත්තිහෙතුකා, සංකිලෙසධම්මානං උප්පත්තිහෙතුකා ච. “འདི་ཙམ་གྱིས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འདུ་འཛི་ལ་དགའ་བ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པའི་བར་ཆད་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པར་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་དང་མི་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་དཔེ་དང་བཅས་ཏེ་སྟོན་ཏོ། དེ་ལ་བར་ཆད་དེ་ནི་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཆོས་རྣམས་མི་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་རྣམས་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་སྟེ་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། තෙ පඨමං ‘‘සඞ්ගණිකාරාමො’’තිආදිනා විභාවෙත්වා ඉතරං විභාවෙතුං, ‘‘ඉදානි දොසුප්පත්තිං දස්සෙන්තො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අට්ඨිඤ්ච පටිච්ච න්හාරුඤ්ච පටිච්ච චම්මඤ්ච පටිච්ච මංසඤ්ච පටිච්ච ආකාසො පරිවාරිතො රූපන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.306) විය ඉධ රූපසද්දො කරජකායපරියායොති ‘‘රූපන්ති සරීර’’න්ති ආහ. ‘‘නාහං, ආනන්ද…පෙ… දොමනස්සුපායාසා’’ති කස්මා වුත්තං? නනු කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛචිත්තානං ආරද්ධවිපස්සකානම්පි අසප්පායවජ්ජනසප්පායසෙවනවසෙන කායස්ස පරිහරණං හොතීති? සච්චං, තං පන යො කල්ලසරීරං නිස්සාය ධම්මසාධනාය අනුයුඤ්ජිතුකාමො හොති, තස්සෙව ධම්මසාධනතාවසෙන. ධම්මසාධනභාවඤ්හි අපෙක්ඛිත්වා අසප්පායං වජ්ජෙත්වා සප්පායවසෙන පොසෙත්වා සුට්ඨුතරං හුත්වා [Pg.326] අනුයුඤ්ජනතො කායස්ස පරිහරණං, න සො කායෙ අභිරතො නාම හොති පච්චවෙක්ඛණායත්තත්තා අපෙක්ඛාය විනොදිතබ්බො තාදිසොති. උපාලිගහපතිනොති එත්ථාපි ‘‘දසබලසාවකත්තුපගමනසඞ්ඛාතෙනා’’ති ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. དེ་དག་ཐོག་མར་“འདུ་འཛི་ལ་དགའ་བ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས། ཅིག་ཤོས་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར། “ད་ནི་ཉེས་པ་སྐྱེ་བ་སྟོན་ཏོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། “རུས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་དང་། ཆུ་རྒྱུས་ལ་བརྟེན་ནས་དང་། པགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་དང་། ཤ་ལ་བརྟེན་ནས་ནམ་མཁའ་བསྐོར་བ་ནི་གཟུགས་ཞེས་བྱ་བའི་གྲངས་སུ་འགྲོའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན། འདིར་གཟུགས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་སྐྱེ་བའི་ལུས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “གཟུགས་ནི་ལུས་སོ་” ཞེས་གསུངས། “ཀུན་དགའ་བོ་... ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་འཁྲུག་པ་རྣམས་ང་མི་སྨྲའོ་” ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། ལུས་དང་སྲོག་ལ་ལྟོས་པ་མེད་པའི་སེམས་དང་ལྡན་ཞིང་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པ་རྣམས་ཀྱང་། མི་མཐུན་པ་སྤོང་བ་དང་མཐུན་པ་བསྟེན་པའི་སྒོ་ནས་ལུས་སྐྱོང་བར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ལུས་བདེ་ཐང་ལ་བརྟེན་ནས་ཆོས་སྒྲུབ་པར་བརྩོན་པར་འདོད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་སོ། ཆོས་སྒྲུབ་པའི་དངོས་པོ་ལ་ལྟོས་ནས་མི་མཐུན་པ་སྤོང་ཞིང་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་གསོ་བར་བྱེད་དེ། ལེགས་པར་གྱུར་ནས་བརྩོན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ལུས་སྐྱོང་བ་ཡིན་གྱི། དེ་ནི་ལུས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། སོ་སོར་རྟོག་པ་ལ་རག་ལས་པའི་ཕྱིར་དང་། ལྟོས་པ་བསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། “ཁྱིམ་བདག་ཉེ་བར་འཁོར་” ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ “སྟོབས་བཅུ་པའི་ཉན་ཐོས་སུ་གྱུར་པར་བགྲང་བས་” ཞེས་པ་བཀོད་དེ་སྦྱར་བར་བྱའོ། 187. මහාකරුණාවසෙන පරිවුතාය පරිසාය මජ්ඣෙ නිසින්නොපි එකන්තවිවෙකජ්ඣාසයත්තා එකකොව. එතෙන සත්ථුනො පවිවිත්තස්ස පවිවෙකත්තෙන විවිත්තතං දස්සෙති. රූපාරූපපටිභාගනිමිත්තෙහි නිවත්තනත්ථං ‘‘රූපාදීනං සඞ්ඛතනිමිත්තාන’’න්ති වුත්තං. අතිවිය සන්තතරපණීතතමභාවෙන විසෙසතො සිනොති බන්ධතීති විසයො, සො එව සසන්තතිපරියාපන්නතාය අජ්ඣත්තං. කිං පන තන්ති ආහ – ‘‘සුඤ්ඤතන්ති සුඤ්ඤතඵලසමාපත්ති’’න්ති. උපධිවිවෙකතාය අසඞ්ඛතා ධාතු ඉධ විවෙකොති අධිප්පෙතොති ආහ – ‘‘විවෙකනින්නෙනා’’තිආදි. භඞ්ගමත්තම්පි අසෙසෙත්වා ආසවට්ඨානියානඤ්ච ධම්මානං තත්ථ විගතත්තා තෙසං වසෙන විගතන්තෙන, එවංභූතං තෙසං බ්‍යන්තිභාවං පත්තන්ති පාළියං ‘‘බ්‍යන්තිභූතෙනා’’ති වුත්තං. උය්‍යොජනං විස්සජ්ජනං, තං එතස්ස අත්ථි, උය්‍යොජෙති විස්සජ්ජෙතීති වා උය්‍යොජනිකං. යස්මා න සබ්බකථා උය්‍යොජනවසෙනෙව පවත්තති, තස්මා වුත්තං ‘‘උය්‍යොජනිකපටිසංයුත්ත’’න්ති. ༡༨༧. ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོའི་དབང་གིས་བསྐོར་བའི་འཁོར་གྱི་དབུས་སུ་བཞུགས་ཀྱང་། གཅིག་ཏུ་དབེན་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་གཅིག་པུ་ཉིད་དོ། འདིས་ནི་སྟོན་པ་རབ་ཏུ་དབེན་པ་ཉིད་ཀྱི་རབ་ཏུ་དབེན་པས་དབེན་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་མཚན་མ་དང་མཐུན་པ་རྣམས་ལས་བཟློག་པའི་ཕྱིར། “གཟུགས་ལ་སོགས་པ་འདུས་བྱས་ཀྱི་མཚན་མ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་གསུངས། ཤིན་ཏུ་ཞི་ཞིང་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཁྱད་པར་དུ་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་ཡུལ་ཏེ། དེ་ཉིད་རང་གི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་ནང་གིའོ། དེ་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། “སྟོང་པ་ཉིད་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས། ཕུང་པོ་ལས་དབེན་པའི་ཕྱིར་འདུས་མ་བྱས་པའི་དབྱིངས་ནི་འདིར་དབེན་པ་ཞེས་བྱ་བར་དགོངས་པས། “དབེན་པ་ལ་གཞོལ་བས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འཇིག་པ་ཙམ་ཡང་མ་ལུས་པར་བྱས་ནས་ཟག་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་དེ་ལ་བྲལ་བའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་དབང་གིས་བྲལ་བར་གྱུར་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་གྱུར་པ་དེ་དག་མེད་པར་གྱུར་པ་ལ་གཞུང་དུ་ “མེད་པར་གྱུར་པས་” ཞེས་གསུངས། གཏོང་བ་ནི་གཤེགས་སུ་བཅུག་པ་སྟེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པའམ། ཡང་ན་གཤེགས་སུ་འཇུག་ཅིང་གཏོང་བས་ན་གཤེགས་སུ་འཇུག་པའོ། གང་གི་ཕྱིར་གཏམ་ཐམས་ཅད་གཤེགས་སུ་འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “གཤེགས་སུ་འཇུག་པ་དང་འབྲེལ་བ་” ཞེས་གསུངས། තෙලපාකං ගණ්හන්තො වියාති යථා තෙලපාකො නාම පරිච්ඡින්නකාලො න අතික්කමිතබ්බො, එවං අත්තනො සමාපත්තිකාලං අනතික්කමිත්වා. යථා හි කුසලො වෙජ්ජො තෙලං පචන්තො තං තං තෙලකිච්චං චින්තෙත්වා යදි වා පත්ථින්නපාකො, යදි වා මජ්ඣිමපාකො, යදි වා ඛරපාකො ඉච්ඡිතබ්බො, තස්ස කාලං උපධාරෙත්වා පචති, එවං භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො වෙනෙය්‍යානං ඤාණපරිපාකං උපධාරෙත්වා තං තං කාලං අනතික්කමිත්වා ධම්මං දෙසෙත්වා පරිසං උය්‍යොජෙන්තො ච විවෙකනින්නෙනෙව චිත්තෙන උය්‍යොජෙති. ද්වෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණානිපි තදභිනීහතමනොවිඤ්ඤාණවසෙන නිබ්බානනින්නානෙව. බුද්ධානඤ්හි සඞ්ඛාරානං සුට්ඨු පරිඤ්ඤාතතාය පණීතානම්පි රූපාදීනං ආපාථගමනෙ පගෙව ඉතරෙසං පටිකූලතාව සුපාකටා හුත්වා උපට්ඨාති, තස්මා ඝම්මාභිතත්තස්ස විය සීතජලට්ඨානනින්නතා නිබ්බානනින්නමෙව චිත්තං හොති, තස්ස අතිවිය සන්තපණීතභාවතො. “ཏིལ་མར་བསྐོལ་བ་ལེན་པ་བཞིན་” ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ཏིལ་མར་བསྐོལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དུས་བཅད་པ་ལས་མི་འདའ་བ་བཞིན། དེ་ལྟར་རང་གི་སྙོམས་འཇུག་གི་དུས་ལས་མི་འདའ་བར་རོ། ཇི་ལྟར་མཁས་པའི་སྨན་པས་ཏིལ་མར་སྐོལ་བའི་ཚེ། ཏིལ་མར་གྱི་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་ལ་བསམས་ནས། བསྐོལ་བ་སླ་བའམ། བསྐོལ་བ་འབྲིང་ངམ། ཡང་ན་བསྐོལ་བ་གར་པོ་གང་འདོད་པ་དེའི་དུས་ལ་བརྟག་ནས་སྐོལ་བ་བཞིན། དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་སྟོན་པའི་ཚེ། གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་སྨིན་པ་ལ་བརྟག་ནས། དུས་དེ་དང་དེ་ལས་མི་འདའ་བར་ཆོས་བསྟན་ཏེ། འཁོར་རྣམས་གཤེགས་སུ་འཇུག་པའི་ཚེའང་དབེན་པ་ལ་གཞོལ་བའི་སེམས་ཉིད་ཀྱིས་གཤེགས་སུ་འཇུག་གོ། སྒོ་ལྔའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཚོགས་གཉིས་པོ་དག་ཀྱང་དེ་ལ་གཞོལ་བའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དབང་གིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཞོལ་བ་ཁོ་ནའོ། སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ལེགས་པར་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར། གྱ་ནོམ་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཡུལ་དུ་སྣང་བར་གྱུར་པའི་ཚེའང་། གཞན་དག་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ། མི་སྡུག་པ་ཉིད་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་གྱུར་ནས་ཉེ་བར་གནས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ཚ་བས་གདུངས་པ་བསིལ་བའི་ཆུ་གནས་ལ་གཞོལ་བ་བཞིན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཞོལ་བའི་སེམས་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཞི་ཞིང་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། 188. අජ්ඣත්තමෙවාති [Pg.327] ඉධ ඣානාරම්මණං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘ගොචරජ්ඣත්තමෙවා’’ති. ඉධ නියකජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං. අපගුණපාදකජ්ඣානඤ්හි එත්ථ ‘‘නියකජ්ඣත්ත’’න්ති අධිප්පෙතං විපස්සනාවිසෙසස්ස අධිප්පෙතත්තා, නියකජ්ඣත්තං නිජ්ජීවනිස්සත්තතං, අනත්තතන්ති අත්ථො. අසම්පජ්ජනභාවජානනෙනාති ඉදානි මෙ කම්මට්ඨානං වීථිපටිපන්නං න හොති, උප්පථමෙව පවත්තතීති ජානනෙන. ༡༨༨. “ནང་ཁོ་ན་” ཞེས་པ་ནི། འདིར་བསམ་གཏན་གྱི་དམིགས་པ་ལ་དགོངས་པས་ “སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ནང་ཁོ་ནའོ་” ཞེས་གསུངས། འདིར་རང་གི་ནང་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་དོ། འདིར་མ་གོམས་པའི་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་ནི་ “རང་གི་ནང་” ཞེས་བྱ་བར་དགོངས་ཏེ། ལྷག་མཐོང་གི་ཁྱད་པར་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་རོ། རང་གི་ནང་ནི་སྲོག་མེད་པ་དང་། སེམས་ཅན་མེད་པ་དང་། བདག་མེད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “ཤེས་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་ཤེས་པས་” ཞེས་པ་ནི། ད་ལྟ་ངའི་ལས་ཀྱི་ས་འདི་ལམ་དུ་ཞུགས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ལམ་གོལ་བ་ཁོ་ནར་འཇུག་གོ་ཞེས་ཤེས་པས་སོ། කස්මා පනෙත්ථ භගවතා විපස්සනාය එව පාදකෙ ඣානෙ අවත්වා පාදකජ්ඣානං ගහිතන්ති ආහ – ‘‘අප්පගුණපාදකජ්ඣානතො’’තිආදි. න පක්ඛන්දති සම්මා න සමාහිතත්තා. සො පන ‘‘අජ්ඣත්තධම්මා මය්හං නිජ්ජටා නිගුම්බා හුත්වා න උපට්ඨහන්ති, හන්දාහං බහිද්ධාධම්මෙ මනසි කරෙය්‍යං එකච්චෙසු සඞ්ඛාරෙසු උපට්ඨිතෙසු ඉතරෙපි උපට්ඨහෙය්‍යුමෙවා’’ති පරස්ස…පෙ… මනසි කරොති. පාදකජ්ඣානවසෙන විය සම්මසිතජ්ඣානවසෙනපි උභතොභාගවිමුත්තො හොතියෙවාති ආහ – ‘‘අරූපසමාපත්තියං නු ඛො කථන්ති ආනෙඤ්ජං මනසි කරොතී’’ති. න මෙ චිත්තං පක්ඛන්දතීති මය්හං විපස්සනාචිත්තං වීථිපටිපන්නං හුත්වා න වහතීති. පාදකජ්ඣානමෙවාති විපස්සනාය පාදකභූතමෙව ඣානං. පුනප්පුනං මනසි කාතබ්බන්ති පුනප්පුනං සමාපජ්ජිතබ්බං විපස්සනාය තික්ඛවිසදතාපාදනාය. අවහන්තෙ නිපුණාභාවෙන ඡෙදනකිරියාය අප්පවත්තන්තෙ. සමාපජ්ජිත්වා විපස්සනාය තික්ඛකම්මකරණං සමථවිපස්සනාවිහාරෙනාති ආහ – ‘‘කම්මට්ඨානෙ මනසිකාරො වහතී’’ති. ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལྷག་མཐོང་གི་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་ཁོ་ན་མ་གསུངས་པར། རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་བཟུང་ཞེ་ན། “མ་གོམས་པའི་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་ལས་སོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། མི་འཇུག་པ་ནི་ལེགས་པར་མི་མཉམ་པར་བཞག་པའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ནི་ “ནང་གི་ཆོས་རྣམས་བདག་ལ་རྙོག་པ་མེད་པ་དང་ཚོགས་པ་མེད་པར་གྱུར་ནས་མི་སྣང་བས། བདག་གིས་ཕྱིའི་ཆོས་རྣམས་ཡིད་ལ་བྱ་སྟེ། འདུ་བྱེད་ཁ་ཅིག་སྣང་བར་གྱུར་ན་གཞན་དག་ཀྱང་སྣང་བར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་གཞན་གྱི་... ཡིད་ལ་བྱེད་དོ། རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་དབང་གིས་བཞིན་དུ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་དབང་གིས་ཀྱང་གཉིས་ཆར་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་ཇི་ལྟར་མི་གཡོ་བ་ཡིད་ལ་བྱེད་དམ་” ཞེས་སོ། “བདག་གི་སེམས་མི་འཇུག་གོ་” ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་ལྷག་མཐོང་གི་སེམས་ལམ་དུ་ཞུགས་ནས་མི་འཇུག་གོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། “རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་ཁོ་ན་” ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱི་བསམ་གཏན་ནོ། “ཡང་དང་ཡང་དུ་ཡིད་ལ་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་རྣོ་ཞིང་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་བྱའོ། མི་འཇུག་པ་ནི་མཁས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་གཅོད་པའི་བྱ་བ་མི་འཇུག་པའི་ཚེའོ། སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་ལྷག་མཐོང་གི་ལས་རྣོན་པོ་བྱེད་པ་ནི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་གནས་པས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ལས་ཀྱི་ས་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས། 189. සම්පජ්ජති මෙති වීථිපටිපත්තියා පුබ්බෙනාපරං විසෙසාභාවතො සම්පජ්ජති මෙ කම්මට්ඨානන්ති ජානනෙන. ඉරියාපථං අහාපෙත්වාති යථා පරිස්සමො නාගච්ඡති, එවං අත්තනො බලානුරූපං තස්ස කාලං නෙත්වා පමාණමෙව පවත්තනෙන ඉරියාපථං අහොපෙත්වා. සබ්බවාරෙසූති ඨානනිසජ්ජාසයනවාරෙසු. කථාවාරෙසු පන විසෙසං තත්ථ තත්ථ වදන්ති. ඉදං වුත්තන්ති ඉදං, ‘‘ඉමිනා විහාරෙනා’’තිආදිවචනං වුත්තං. ༡༨༩. “བདག་ལ་འགྲུབ་བོ་” ཞེས་པ་ནི། ལམ་དུ་ཞུགས་པས་སྔ་ཕྱི་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཕྱིར། བདག་གི་ལས་ཀྱི་ས་འགྲུབ་བོ་ཞེས་ཤེས་པས་སོ། “སྤྱོད་ལམ་མ་བཏང་བར་” ཞེས་པ་ནི། ངལ་བ་མི་འབྱུང་བ་བཞིན། དེ་ལྟར་རང་གི་སྟོབས་དང་མཐུན་པར་དེའི་དུས་འདས་ནས་ཚོད་དང་ལྡན་པར་འཇུག་པས་སྤྱོད་ལམ་མ་བཏང་བར་རོ། “ཐེངས་ཐམས་ཅད་དུ་” ཞེས་པ་ནི། འགྲེང་བ་དང་། འདུག་པ་དང་། ཉལ་བའི་ཐེངས་རྣམས་སོ། གཏམ་གྱི་ཐེངས་རྣམས་ལ་ནི་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེར་གསུངས་སོ། “འདི་གསུངས་སོ་” ཞེས་པ་ནི། འདི་ཉིད་ “གནས་པ་འདིས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གསུངས་པའོ། 190. කාමවිතක්කාදයො ඔළාරිකකාමරාගබ්‍යාපාදසභාගාති ආහ – ‘‘විතක්කපහානෙන ද්වෙ මග්ගෙ කථෙත්වා’’ති. කාමගුණෙසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. කිස්මිඤ්චිදෙව කිලෙසුප්පත්තිකාරණෙති තස්ස පුග්ගලස්ස කිලෙසුප්පත්තිකාරණං [Pg.328] සන්ධාය වුත්තං, අඤ්ඤථා සබ්බෙපි පඤ්ච කාමගුණා කිලෙසුප්පත්තිකාරණමෙව. සමුදාචරතීති සමුදාචාරොති ආහ ‘‘සමුදාචරණතො’’ති. සො පන යස්මා චිත්තස්ස, න සත්තස්ස, තස්මා වුත්තං පාළියං ‘‘චෙතසො’’ති. ම-කාරො පදසන්ධිකරො එ-කාරස්ස ච අකාරො කතොති ආහ ‘‘එවං සන්තෙ එතන්ති. ༡༩༠. འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རགས་པའི་འདོད་ཆགས་དང་གནོད་སེམས་ཀྱི་སྐལ་བ་མཉམ་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “རྟོག་པ་སྤངས་པས་ལམ་གཉིས་གསུངས་ནས་” ཞེས་གསུངས། “འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་གཟུང་བའི་ས་གཞིའོ། ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལ་སྟེ། གང་ཟག་དེའི་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་ཏེ། གཞན་དུ་ན་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཁོ་ནའོ། ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པས་ན་ཀུན་སྤྱོད་དེ། “ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་གསུངས། དེ་ནི་སེམས་ཀྱི་ཡིན་གྱི་སེམས་ཅན་གྱི་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གཞུང་དུ་ “སེམས་ཀྱི་” ཞེས་གསུངས། མ་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྟེ། ཨེ་ཡིག་ནི་ཨ་ཡིག་ཏུ་བྱས་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལྟ་ན་འདི་ནི་” ཞེས་གསུངས། 191. අනුසයොති මානානුසයො භවරාගානුසයො අවිජ්ජානුසයොති තිවිධොපි අනුසයො පහීයති අරහත්තමග්ගෙන. වුත්තනයෙනෙවාති, ‘‘තතො මග්ගානන්තරං ඵලං, ඵලතො වුට්ඨාය පච්චවෙක්ඛමානො පහීනභාවං ජානාති, තස්ස ජානනෙන සම්පජානො හොතී’’ති වුත්තනයෙන. ༡༩༡. “བག་ལ་ཉལ་” ཞེས་པ་ནི། ང་རྒྱལ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་དང་། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་དང་། མ་རིག་པའི་བག་ལ་ཉལ་ཏེ་བག་ལ་ཉལ་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་ཐམས་ཅད་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྤོང་ངོ་། “བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི། “དེ་ནས་ལམ་གྱི་མཇུག་ཐོགས་སུ་འབྲས་བུ་འབྱུང་ལ། འབྲས་བུ་ལས་ལངས་ནས་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཚེ་སྤངས་པའི་དངོས་པོ་ཤེས་ཏེ། དེ་ཤེས་པས་ཤེས་བཞིན་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། කුසලතො ආයාතීති ආයතො, සො එතෙසන්ති කුසලායතිකා. තෙනාහ ‘‘කුසලතො ආගතා’’ති. තං පන නෙසං කුසලායතිකත්තං උපනිස්සයවසෙන හොති සහජාතවසෙනපීති තදුභයං දස්සෙතුං, ‘‘සෙය්‍යථිද’’න්තිආදි වුත්තං. དགེ་བ་ལས་འོངས་པས་ན་འོངས་པ་སྟེ། དེ་དག་འདི་རྣམས་ལ་ཡོད་པས་ན་དགེ་བ་ལས་འོངས་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ “དགེ་བ་ལས་འོངས་པའོ་” ཞེས་གསུངས། དེ་དག་གི་དགེ་བ་ལས་འོངས་པ་ཉིད་དེ་ནི་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་རྒྱུའི་དབང་གིས་ཀྱང་འགྱུར་ལ། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་འགྱུར་བས། དེ་གཉིས་ཆར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟ་སྟེ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། යස්මා පන යථාවුත්තධම්මෙසු කෙචි ලොකියා, කෙචි ලොකුත්තරා; අථ කස්මා විසෙසෙන ‘‘ලොකුත්තරා’’ති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘ලොකෙ උත්තරා විසිට්ඨා’’ති. තෙන ලොකියධම්මෙසු උත්තමභාවෙන ඣානාදයො ලොකුත්තරා වුත්තා, න ලොකස්ස උත්තරණතොති දස්සෙති. යං කිඤ්චි මහග්ගතචිත්තං මාරස්ස අවිසයො අකාමාවචරත්තා, පගෙව තං විපස්සනාය පාදකභූතං සුවික්ඛාලිතමලන්ති ආහ – ‘‘ජානිතුං න සක්කොතී’’ති. එකො ආනිසංසො අත්ථි භාවනානුයොගස්ස සප්පායධම්මකථාපටිලාභො. གང་གི་ཕྱིར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་ཁ་ཅིག་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་། ཁ་ཅིག་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཡིན་ན། ཅིའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་དུ་ “འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་” ཞེས་གསུངས་ཤེ་ན། “འཇིག་རྟེན་ན་བླ་ན་མེད་པ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའོ་” ཞེས་གསུངས། འདིས་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་གསུངས་ཀྱི། འཇིག་རྟེན་ལས་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། རྒྱ་ཆེན་པོའི་སེམས་གང་ཡང་རུང་བ་ནི་འདོད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བདུད་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་ན། ལྷག་མཐོང་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་ཅིང་དྲི་མ་ལེགས་པར་བཀྲུས་པ་དེ་ལྟ་བུ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་ “ཤེས་པར་མི་ནུས་སོ་” ཞེས་གསུངས། སྒོམ་པ་ལ་བརྩོན་པའི་ཕན་ཡོན་གཅིག་ནི་མཐུན་པའི་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ། 192. එතදත්ථන්ති කෙවලස්ස සුතස්ස අත්ථාය. සප්පායාසප්පායවසෙනාති කස්මා වුත්තං? නනු සප්පායවසෙන දසකථාවත්ථූනි ආගතානීති? සච්චමෙතං, අසප්පායකථාවජ්ජනපුබ්බිකාය සප්පාය කථාය වසෙන ආගතත්තා ‘‘සප්පායාසප්පායවසෙන ආගතානී’’ති වුත්තං. සුතපරියත්තිවසෙනාති සරූපෙන තත්ථ අනාගතානිපි දසකථාවත්ථූනි සුත්තගෙය්‍යාදිඅන්තොගධත්තා, ‘‘සුතපරියත්තිවසෙන ආගතානී’’ති වුත්තං. පරිපූරණවසෙන සරූපතො ආගතත්තා ඉමස්මිං ඨානෙ ඨත්වා කථෙතබ්බානි. අත්ථොති සාමඤ්ඤත්ථො. ༡༩༢. “འདིའི་དོན་དུ་” ཞེས་པ་ནི། ཐོས་པ་མ་ལུས་པའི་དོན་དུའོ། “མཐུན་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་དབང་གིས་” ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། མཐུན་པའི་དབང་གིས་གཏམ་གྱི་གཞི་བཅུ་པོ་དག་འོངས་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ། མི་མཐུན་པའི་གཏམ་སྤོང་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་མཐུན་པའི་གཏམ་གྱི་དབང་གིས་འོངས་པའི་ཕྱིར། “མཐུན་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་དབང་གིས་འོངས་པའོ་” ཞེས་གསུངས། “ཐོས་པ་དང་ལུང་གི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ངོ་བོས་དེར་མ་འོངས་པའི་གཏམ་གྱི་གཞི་བཅུ་པོ་དག་ཀྱང་མདོ་དང་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་དུ་འདུ་བའི་ཕྱིར། “ཐོས་པ་དང་ལུང་གི་དབང་གིས་འོངས་པའོ་” ཞེས་གསུངས། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དབང་གིས་རང་གི་ངོ་བོས་འོངས་པའི་ཕྱིར། གནས་འདིར་གནས་ནས་བཤད་པར་བྱའོ། དོན་ནི་སྤྱིའི་དོན་ཏོ། 193. අනුආවත්තන්තීති [Pg.329] අනුඅනු අභිමුඛා හුත්වා වත්තන්ති, පයිරුපාසනාදිවසෙන අනුකූලයන්ති. මුච්ඡනතණ්හන්ති පච්චයෙසු මුච්ඡනාකාරං. තණ්හාය පත්ථනා නාම තෙනාකාරෙන පවත්තීති ආහ – ‘‘පත්ථෙති පවත්තෙතී’’ති. කිලෙසූපද්දවෙනාති කිලෙසසඞ්ඛාතෙන උපද්දවෙන. කිලෙසා හි සත්තානං මහානත්ථකරණතො ‘‘උපද්දවො’’ති වුච්චන්ති. අත්තනො අබ්භන්තරෙ උප්පන්නෙන කිලෙසූපද්දවෙන අන්තෙවාසිනො, උපද්දවො අන්තෙවාසූපද්දවො, බ්‍රහ්මචරියස්ස උපද්දවො බ්‍රහ්මචාරුපද්දවොති ඉමමත්ථං ‘‘සෙසුපද්දවෙසුපි එසෙව නයො’’ති ඉමිනා අතිදිසති. ගුණමරණං කථිතං, න ජීවිතමරණං. ༡༩༣. "Anuāvattantīti" (རྗེས་སུ་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ནི་) རྗེས་སུ་རྗེས་སུ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་འཇུག་པའམ་གནས་པའོ། །བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མཐུན་པར་བྱེད་པའོ། །"Mucchanataṇhanti" (རྨོངས་པའི་སྲེད་པ་ནི་) རྐྱེན་རྣམས་ལ་རྨོངས་པའི་རྣམ་པའོ། །སྲེད་པའི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པ་དེས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། "pattheti pavattetī" (གསོལ་བ་འདེབས་ཤིང་འཇུག་པར་བྱེད་དོ་) ཞེས་གསུངས་སོ། །"Kilesūpaddavenāti" (ཉོན་མོངས་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བས་ནི་) ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཉེ་བར་འཚེ་བས་སོ། །ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་གནོད་པ་ཆེན་པོ་བྱེད་པའི་ཕྱིར། "ཉེ་བར་འཚེ་བ་" ཞེས་བྱའོ། །རང་གི་ནང་དུ་སྐྱེས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བས་ཉེ་གནས་ལ་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ནི་ཉེ་གནས་ཀྱི་ཉེ་བར་འཚེ་བའོ། །ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ནི་ཚངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཉེ་བར་འཚེ་བའོ། །དོན་འདི་ཉིད་ "ལྷག་མའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་" ཞེས་པས་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། །ཡོན་ཏན་ཉམས་པའི་འཆི་བ་བཤད་ཀྱི། སྲོག་འགག་པའི་འཆི་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། අප්පලාභාති අප්පමත්තකලාභී විසෙසානං. එවං වුත්තොති යථාවුත්තබ්‍රහ්මචාරුපද්දවො දුක්ඛවිපාකතරො චෙව කටුකවිපාකතරො චාති එවං වුත්තො. ආචරියන්තෙවාසිකූපද්දවො හි බාහිරකසමයවසෙන වුත්තො, බ්‍රහ්මචාරුපද්දවො පන සාසනවසෙන. දුරක්ඛාතෙ හි ධම්මවිනයෙ දුප්පටිපත්ති න මහාසාවජ්ජා මිච්ඡාභිනිවෙසස්ස සිථිලවායාමභාවතො; ස්වාඛ්‍යාතෙ පන ධම්මවිනයෙ දුප්පටිපත්ති මහාසාවජ්ජා මහතො අත්ථස්ස බාහිරභාවකරණතො. තෙනාහ ‘‘සාසනෙ පනා’’තිආදි. "Appalābhāti" (རྙེད་པ་ཆུང་བ་ནི་) ཁྱད་པར་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལས་ཉུང་ངུ་ཙམ་ཐོབ་པའོ། །"Evaṃ vutto" (དེ་སྐད་གསུངས་པ་ནི་) ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྡུག་བསྔལ་བ་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཚ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་སྐད་གསུངས་སོ། །སློབ་དཔོན་དང་ཉེ་གནས་ཀྱི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ནི་ཕྱི་རོལ་པའི་གྲུབ་མཐའི་དབང་གིས་གསུངས་ལ། ཚངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ནི་བསྟན་པའི་དབང་གིས་སོ། །ལེགས་པར་མ་བཤད་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་ལ་ལོག་པར་སྒྲུབ་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་དང་བཅས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་ལྷོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལེགས་པར་བཤད་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་ལ་ལོག་པར་སྒྲུབ་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ཏེ། དོན་ཆེན་པོ་ལས་ཕྱི་རོལ་ཏུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ "བསྟན་པ་ལ་ནི་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། 196. තස්මාති ඉදං පුබ්බපරාපෙක්ඛං පුරිමස්ස ච අත්ථස්ස කාරණභාවෙන පච්චාමසනන්ති ආහ ‘‘යස්මා’’තිආදි. මිත්තං එතස්ස අත්ථීති මිත්තවා, තස්ස භාවො මිත්තවතා, තාය. මිත්තවසෙන පටිපජ්ජනන්ති ආහ ‘‘මිත්තපටිපත්තියා’’ති. සපත්තවතායාති එත්ථාපි එසෙව නයො. ༡༩༦. "Tasmā" (དེའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་) འདི་ནི་སྔ་ཕྱི་ལ་ལྟོས་པ་སྟེ། སྔ་མའི་དོན་གྱི་རྒྱུའི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཕྱིར། "གང་གི་ཕྱིར་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ལ་མཛའ་བཤེས་ཡོད་པས་ན་མཛའ་བཤེས་དང་ལྡན་པའོ། །དེའི་དངོས་པོ་ནི་མཛའ་བཤེས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དེ། དེས་སོ། །མཛའ་བཤེས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་སྒྲུབ་པ་ནི་ "མཛའ་བཤེས་ཀྱི་སྒྲུབ་པས་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"Sapattavatāyā" (དགྲར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱིས་) ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། දුක්කටදුබ්භාසිතමත්තම්පීති ඉමිනා පගෙව ඉතරං වීතික්කමන්තොති දස්සෙති. සාවකෙසු හිතපරක්කමනං ඔවාදානුසාසනීහි පටිපජ්ජනන්ති ආහ – ‘‘තථා න පටිපජ්ජිස්සාමී’’ති. ආමකමත්තන්ති කුලාලභාජනං වුච්චති. නාහං තුම්හෙසු තථා පටිපජ්ජිස්සාමීති කුම්භකාරො විය ආමකභාජනෙසු අහං තුම්හෙසු කෙවලං ජානාපෙන්තො න පටිපජ්ජිස්සාමි. නිග්ගණ්හිත්වාති නීහරිත්වා. ලොකියගුණාපි ඉධ සාරොත්වෙව අධිප්පෙතා ලොකුත්තරගුණානං අධිට්ඨානභාවතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. "Dukkaṭadubbhāsitamattampīti" (ཉེས་བྱས་དང་ཚིག་ཉེས་པ་ཙམ་ལའང་) ཞེས་པས་གཞན་པའི་འགལ་བ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ་འདས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། །ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་ཕན་པར་བརྩོན་པ་ནི་གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པས་སྒྲུབ་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "དེ་ལྟར་མི་སྒྲུབ་པར་བྱའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"Āmakamattaṃ" (རྫ་མ་མ་བསྲེགས་པ་ཙམ་ནི་) རྫ་མཁན་གྱི་སྣོད་ལ་བྱའོ། །"ངས་ཁྱེད་རྣམས་ལ་དེ་ལྟར་མི་སྒྲུབ་པར་བྱའོ་" ཞེས་པ་ནི་རྫ་མཁན་གྱིས་མ་བསྲེགས་པའི་སྣོད་རྣམས་ལ་བྱེད་པ་བཞིན། ངས་ཁྱེད་རྣམས་ལ་ཤེས་པར་བྱེད་པ་ཙམ་གྱིས་མི་སྒྲུབ་པར་བྱའོ། །"Niggaṇhitvā" (ཚར་བཅད་དེ་ནི་) ཕྱིར་བཏོན་ནས་སོ། །འཇིག་རྟེན་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱང་འདིར་སྙིང་པོ་ཉིད་དུ་འདོད་དེ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ལྷག་མ་ནི་ཤེས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། මහාසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. སྟོང་པ་ཉིད་ཆེན་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད་རྫོགས་སོ། ། 3. අච්ඡරියබ්භුතසුත්තවණ්ණනා ༣. རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་ཀྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། 197. විභත්තිපතිරූපකා [Pg.330] ච නිපාතා හොන්තීති යථාරහං තංතංවිභත්තිඅත්ථදීපකා, ඉධ පච්චත්තවචනො යත්‍රසද්දො, හිසද්දො හෙතුඅත්ථො, නාමසද්දො අච්ඡරියත්ථො, පදත්තයස්ස පන අච්ඡරියත්ථනිද්දිට්ඨතාය ‘‘අච්ඡරියත්ථෙ නිපාතො’’ති වුත්තං. එකංසතො පනෙතං පදත්තයං. තථා හි වක්ඛති, ‘‘යත්‍රාති නිපාතවසෙන අනාගතවචන’’න්ති. පපඤ්චසද්දො හෙට්ඨා වුත්තො. ඡින්නවටුමෙති ඉමිනා සබ්බකිලෙසවට්ටස්ස අකුසලකම්මවට්ටස්ස ච ඡින්නත්තා විපාකවට්ටස්ස ච උපරි වක්ඛමානත්තා ආහ – ‘‘වටුමන්ති කුසලාකුසලකම්මවට්ටං වුච්චතී’’ති. නිපාතවසෙන යත්‍රසද්දයොගෙන. අනාගතවචනන්ති ඉදං අනාගතවචනසදිසත්තා වුත්තං. අනාගතත්ථවාචී හි අනාගතවචනං, අත්ථො චෙත්ථ අතීතොති. අනුස්සරීති ඉදං අනුස්සරිතභාවං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘න අනුස්සරිස්සතී’’ති සද්දපයොගස්ස අතීතවිසයත්තා. යදා පන තෙහි භික්ඛූහි යා කථා පවත්තිතා, තතො පච්ඡාපි භගවතො තෙසං බුද්ධානං අනුස්සරණං හොතියෙව. ༡༩༧. "Vibhattipatirūpakā ca nipātā hontīti" (རྣམ་དབྱེའི་གཟུགས་བརྙན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་རྣམས་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་) ཇི་ལྟར་འོས་པར་རྣམ་དབྱེ་དེ་དང་དེའི་དོན་གསལ་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། །འདིར་ "yatra" (གང་དུ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་ཡིན་ལ། "hi" (འདི་ལྟར་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ཏོ། །"nāma" (ཞེས་བྱ་བ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་དོན་ཏོ། །ཚིག་གསུམ་པོ་ལ་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་དོན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "རྨད་དུ་བྱུང་བའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཕྲད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ངེས་པར་ན་འདི་ནི་ཚིག་གསུམ་མོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ "yatra" ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཕྲད་ཀྱི་དབང་གིས་མ་འོངས་པའི་ཚིག་གོ་" ཞེས་འཆད་པར་འགྱུར་རོ། །"Papañca" (སྤྲོས་པ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་ཏོ། །"Chinnavaṭume" (ལམ་བཅད་པ་) ཞེས་པ་འདིས་ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་ལོ་མཐའ་དག་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བཅད་པའི་ཕྱིར་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་ལོ་ནི་འོག་ཏུ་འཆད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། "ལམ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ལ་བརྗོད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚིག་ཕྲད་ཀྱི་དབང་གིས་ "yatra" ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་སྦྱར་བས་སོ། །"Anāgatavacanaṃ" (མ་འོངས་པའི་ཚིག་) ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མ་འོངས་པའི་ཚིག་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །མ་འོངས་པའི་དོན་བརྗོད་པ་ནི་མ་འོངས་པའི་ཚིག་ཡིན་ལ། འདིར་དོན་ནི་འདས་པ་ཡིན་ནོ། །"Anussarī" (རྗེས་སུ་དྲན་པར་གྱུར་ཏོ་) ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་ཏེ། "རྗེས་སུ་མི་དྲན་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་སྦྱོར་བ་ནི་འདས་པའི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གང་གི་ཚེ་དགེ་སློང་དེ་དག་གིས་གཏམ་གང་ཞིག་བརྩམས་པ་ན། དེའི་འོག་ཏུའང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་དེ་དག་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། ། ඛත්තියජච්චාතිආදිකාලතො පට්ඨාය අසම්භින්නාය ඛත්තියජාතියා උදිතොදිතාය. බ්‍රහ්මජච්චාති බ්‍රාහ්මණජච්චා. එවංගොත්තෙපි එසෙව නයො. ලොකියලොකුත්තරසීලෙනාති පාරමිතාසම්භූතෙන බුද්ධාවෙණිකත්තා අනඤ්ඤසාධාරණෙන ලොකියෙන ලොකුත්තරෙන ච සීලෙන. එවංසීලාති අනවසෙසසීලානං විසුං පච්චවෙක්ඛණකරණෙන එවංසීලාති අනුස්සරිස්සති. එස නයො සෙසෙසු. යථා විජ්ජාභාගියා විජ්ජාසම්පයුත්තධම්මා, එවං සමාධිපක්ඛා සමාධිසම්පයුත්තධම්මාපි සතිවීරියාදයොති ආහ – ‘‘හෙට්ඨා සමාධිපක්ඛානං ධම්මානං ගහිතත්තා විහාරො ගහිතොවා’’ති. තස්මා සමාධිපක්ඛධම්මවිනිමුත්තො එව ඉධ විහාරො අධිප්පෙතොති වුත්තං ‘‘ඉදං හී’’තිආදි. "Khattiyajaccā" (རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་ལས་) ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་དུས་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་མ་འདྲེས་པའི་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་བ་ལས་སོ། །"Brahmajaccā" (བྲམ་ཟེའི་སྐྱེ་བ་ལས་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྲམ་ཟེའི་སྐྱེ་བ་ལས་སོ། །རིགས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །"Lokiyalokuttarasīlena" (འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་) ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལས་བྱུང་བ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་མ་འདྲེས་པའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པས་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་སོ། །"Evaṃsīlā" (ཚུལ་ཁྲིམས་འདི་ལྟ་བུ་དང་ལྡན་པ་) ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་མ་ལུས་པ་རྣམས་ལ་སོ་སོར་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ "ཚུལ་ཁྲིམས་འདི་ལྟ་བུ་དང་ལྡན་ནོ་" ཞེས་རྗེས་སུ་དྲན་པར་འགྱུར་རོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ཇི་ལྟར་རིག་པའི་ཆར་གཏོགས་པ་ནི་རིག་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡིན་པ་བཞིན། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕྱོགས་རྣམས་ཀྱང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་དྲན་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "འོག་ཏུ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་བཟུང་བའི་ཕྱིར་གནས་པའང་བཟུང་བ་ཉིད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་གནས་ཉིད་འདིར་འདོད་དོ་ཞེས་ "འདི་ནི་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། යථා වා අට්ඨසමාපත්තිවිපස්සනාමග්ගඵලසඞ්ගහිතා ලොකියලොකුත්තරා සමාධිපඤ්ඤා ‘‘එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා’’ති පදෙහි හෙට්ඨා ගහිතාපි යථාසකං පටිපක්ඛතො මුච්චනස්ස පවත්තිවිසෙසං උපාදාය ‘‘එවංවිමුත්තා’’ති එත්ථ පුන ගහිතා, තථා ‘‘එවංධම්මා’’ති එත්ථ ගහිතාපි සමාධිපක්ඛධම්මා දිබ්බබ්‍රහ්මආනෙඤ්ජඅරියවිහාරසඞ්ඛාතං අත්තනො පවත්තිවිසෙසං උපාදාය, ‘‘එවංවිහාරී’’ති එත්ථ පුන ගහිතාති වුච්චමානෙ න කොචි විරොධො. ඵලධම්මානං පවත්තිකාලෙපි [Pg.331] කිලෙසානං පටිප්පස්සද්ධි න තංආනුභාවජාතා, අථ ඛො අරියමග්ගෙන කිලෙසානං සමුච්ඡින්නත්තාති ආහ – ‘‘මග්ගානුභාවෙන කිලෙසානං පටිපස්සද්ධන්තෙ උප්පන්නත්තා’’ති. යො යං පජහති, සො පහායකො පහාතබ්බතො විමුත්තොති වුච්චති විසංසට්ඨභාවතොති පහානවිභාගෙන වුච්චමානෙ අපහායකස්ස නිබ්බානස්ස කථං විමුත්තතා? විසංසට්ඨාභාවතො එව. තඤ්හි පකතියාව සබ්බසො කිලෙසෙහි විසංසට්ඨං විනිස්සටං සුවිදූරවිදූරෙ ඨිතං, තස්මාස්ස තතො නිස්සටත්තා නිස්සරණවිමුත්ති නිස්සරණපහානන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘නිබ්බාන’’න්තිආදි. ཡང་ན་ཇི་ལྟར་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་དང་འབྲས་བུས་བསྡུས་པའི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་ནི། 'ཆོས་འདི་ལྟ་བུ་' དང་ 'ཤེས་རབ་འདི་ལྟ་བུ་' ཞེས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས་འོག་ཏུ་བཟུང་ཡང་། རང་རང་གི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལས་གྲོལ་བའི་འཇུག་པའི་ཁྱད་པར་ལ་བརྟེན་ནས། 'འདི་ལྟར་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་' ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཡང་བཟུང་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ 'ཆོས་འདི་ལྟ་བུ་' ཞེས་བྱ་བ་འདིར་བཟུང་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་། ལྷ་དང་ཚངས་པ་དང་མི་གཡོ་བ་དང་འཕགས་པའི་གནས་སུ་བགྲང་བའི་རང་གི་འཇུག་པའི་ཁྱད་པར་ལ་བརྟེན་ནས། 'འདི་ལྟར་གནས་པ་' ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཡང་བཟུང་ངོ་ཞེས་བརྗོད་པ་ལ་འགལ་བ་ཅིའང་མེད་དོ། །འབྲས་བུའི་ཆོས་རྣམས་འཇུག་པའི་དུས་སུའང་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ནི་དེའི་མཐུ་ལས་སྐྱེས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀུན་ཏུ་བཅད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་ 'ལམ་གྱི་མཐུས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ཉིད་དུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་' ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་གིས་གང་སྤོང་བ་དེ་ནི་སྤོང་བ་པོ་ཡིན་ལ། སྤང་བྱ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མ་འདྲེས་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་སྤོང་བའི་རྣམ་དབྱེས་བརྗོད་པ་ན། སྤོང་བ་པོ་མ་ཡིན་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ཇི་ལྟར་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཉིད་ཡིན་ཞེ་ན། མ་འདྲེས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་མཐའ་དག་དང་མ་འདྲེས་ཤིང་ངེས་པར་བྱུང་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་རིང་བའི་རིང་དུ་གནས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་ལས་ངེས་པར་བྱུང་བའི་ཕྱིར་ངེས་འབྱུང་གི་རྣམ་གྲོལ་དང་ངེས་འབྱུང་གི་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ་ཞེས་ 'མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། 199. ඉමෙ තථාගතස්ස අච්ඡරියඅබ්භුතධම්මා, න සාවකවිසයා, මම පන දෙසනා තයා සුතා එවාති තෙ ථෙරස්සෙව භාරං කරොන්තො, ‘‘තං භිය්‍යොසොමත්තාය පටිභන්තූ’’ති ආහ. සතො සම්පජානොති එත්ථ කාලභෙදවසෙන ලබ්භමානම්පි සම්පජානභාවං අනාමසිත්වා ගතිවිභාගෙන තං දස්සෙතුං, ‘‘ද්වෙ සම්පජඤ්ඤානී’’තිආදි වුත්තං – අට්ඨ වරෙ ගණ්හන්තොති එත්ථ කථං වරං දෙවතා දෙති, පරස්ස දීයමානඤ්ච තං කථං පරස්ස සමිජ්ඣතීති? කම්මබලෙනෙව. යදි හි තං කම්මං කතොකාසං යස්ස තදපදෙසෙන ඵලං විපච්චති, එවං දෙවතාය තස්ස වරං දින්නං, ඉතරෙන ච ලද්ධන්ති වොහාරො හොතීති. අපිච පරස්ස පත්ථිතවරානි නාම විපච්චමානස්ස කම්මස්ස පච්චයභූතො පයොගවිසෙසොති දට්ඨබ්බං. තානි විපච්චනෙ එකන්තිකානිපි අප්පෙසක්ඛා දෙවතා – ‘‘අයමස්ස පත්ථනා සමිජ්ඣිස්සති, නො’’ති න ජානන්ති, සක්කො පන පඤ්ඤවා තානි එකච්චං ජානාතියෙව. තෙන වුත්තං – ‘‘සක්කෙන පසීදිත්වා දින්නෙ අට්ඨ වරෙ ගණ්හන්තො’’තිආදි. ༡༩༩. འདི་དག་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ཡིན་གྱི། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཡུལ་མ་ཡིན་ནོ། །ངའི་བཤད་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱིས་ཐོས་ཟིན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གནས་བརྟན་དེ་ཉིད་ལ་ཁུར་བསྐུར་བར་བྱེད་བཞིན། 'དེ་ནི་ལྷག་པར་ཡང་སྤོབས་པར་གྱུར་ཅིག་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ལྡན་པ་' ཞེས་བྱ་བ་འདིར་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའི་ཤེས་བཞིན་ཉིད་ལ་མ་རེག་པར། འགྲོ་བའི་དབྱེ་བས་དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'ཤེས་བཞིན་གཉིས་པོ་དག་' ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'མཆོག་བརྒྱད་ལེན་པ་' ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ལྷས་ཇི་ལྟར་མཆོག་སྦྱིན་པར་བྱེད། གཞན་ལ་སྦྱིན་པ་དེ་ཉིད་ཀྱང་ཇི་ལྟར་གཞན་ལ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་ཞེ་ན། ལས་ཀྱི་མཐུ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །གལ་ཏེ་ལས་དེས་གོ་སྐབས་བྱས་པ་གང་ཞིག་གི་མིང་ནས་བརྗོད་དེ་འབྲས་བུ་རྣམ་པར་སྨིན་པར་འགྱུར་ན། དེ་ལྟར་ལྷས་དེ་ལ་མཆོག་བྱིན་པ་དང་། གཞན་གྱིས་ཐོབ་པ་ཞེས་ཐ་སྙད་བྱེད་དོ། །གཞན་ཡང་གཞན་གྱིས་གསོལ་བ་བཏབ་པའི་མཆོག་རྣམས་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་བཞིན་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་སྦྱོར་བའི་ཁྱད་པར་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་དག་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་ངེས་པ་ཉིད་ཡིན་ཡང་། དབང་ཆུང་བའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ 'འདིའི་གསོལ་བ་འདེབས་པ་འདི་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རམ་མི་འགྱུར་' ཞེས་མི་ཤེས་ལ། བརྒྱ་བྱིན་ཤེས་རབ་ཅན་གྱིས་ནི་དེ་དག་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ཤེས་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་དང་བས་བྱིན་པའི་མཆོག་བརྒྱད་ལེན་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། පඨමජවනවාරෙති උප්පන්නස්ස සබ්බපඨමජවනවාරෙ. සො හි පටිසන්ධියා ආසන්නභාවතො අවිසදො හොති, දෙවභාවෙ නිකන්තිවසෙන උප්පජ්ජනතො න ජානාති. අඤ්ඤාහි දෙවතාහි අසාධාරණජානනං හොති දුතියජවනවාරතො පට්ඨාය පවත්තනතො. "Paṭhamajavanavāre" (རྒྱུག་ཐེངས་དང་པོའི་ཚེ་ནི་) སྐྱེས་པའི་ཐོག་མའི་རྒྱུག་ཐེངས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཚེའོ། །དེ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་ཉེ་བའི་ཕྱིར་མི་གསལ་བ་ཡིན་ལ། ལྷའི་དངོས་པོ་ལ་ཆགས་པའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་མི་ཤེས་སོ། །ལྷ་གཞན་རྣམས་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཤེས་པ་ནི་རྒྱུག་ཐེངས་གཉིས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། ། අඤ්ඤෙපි දෙවාතිආදිනා බොධිසත්තස්ස තත්ථ සම්පජඤ්ඤෙනෙව ඨිතභාවං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභාවෙති. ආහාරූපච්ඡෙදෙන කාලඞ්කරොන්තීති ඉදං ඛිඩ්ඩාපදොසිකවසෙන වුත්තං. ඉතරෙසම්පි දිබ්බභොගෙහි මුච්ඡිතතං අජ්ඣාපන්නානං තිට්ඨන්තානං සම්පජඤ්ඤාභාවො හොතියෙව. කිං තථාරූපං ආරම්මණං [Pg.332] නත්ථීති යථාරූපං උළාරං පණීතඤ්ච ආරම්මණං පටිච්ච තෙ දෙවා සංමුච්ඡිතා ආහාරූපච්ඡෙදම්පි කරොන්ති, කිං තථාරූපං උළාරං පණීතඤ්ච ආරම්මණං බොධිසත්තස්ස නත්ථීති බොධිසත්තස්ස සම්පජඤ්ඤානුභාවං විභාවෙතුං චොදනං සමුට්ඨාපෙති? බොධිසත්තො හි යත්ථ යත්ථ නිබ්බත්තති, තත්ථ තත්ථ අඤ්ඤෙ සත්තෙ දසහි විසෙසෙහි අධිග්ගණ්හාති, පගෙව තත්ථ දෙවභූතො, තථාපි ‘‘සතො සම්පජානො’’ති අයමෙත්ථ අච්ඡරියධම්මො වුත්තො. "ལྷ་གཞན་དག་ཀྱང་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དེར་ཤེས་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་གནས་པའི་དངོས་པོ་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ། །"ཟས་བཅད་པས་དུས་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་རྩེད་མོས་ཉམས་པའི་ལྷའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །ལྷའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ལ་རྨོངས་ཤིང་ཆགས་པར་གྱུར་ཏེ་གནས་པའི་ལྷ་གཞན་རྣམས་ལའང་ཤེས་བཞིན་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟ་བུའི་དམིགས་པ་མེད་དམ་ཞེ་ན། དམིགས་པ་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་གྱ་ནོམ་པ་གང་ཞིག་ལ་བརྟེན་ནས་ལྷ་དེ་དག་རྨོངས་ཏེ་ཟས་གཅོད་པར་བྱེད་པ་ལྟ་བུའི། དེ་ལྟ་བུའི་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་གྱ་ནོམ་པའི་དམིགས་པ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་མེད་དམ་ཞེས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཤེས་བཞིན་གྱི་མཐུ་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར་རྒོལ་བ་བསླང་བར་བྱེད་དོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་གང་དང་གང་དུ་སྐྱེ་བ་ལེན་པ་དེ་དང་དེར། སེམས་ཅན་གཞན་རྣམས་ལས་ཁྱད་པར་བཅུ་པོས་ལྷག་པར་གྱུར་ན། དེར་ལྷར་གྱུར་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། དེ་ལྟ་ནའང་ "དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ལྡན་པ་" ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིར་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་སུ་གསུངས་སོ། ། 200. සම්පත්තිභවෙ දීඝායුකතා නාම පඤ්ඤාබලෙන හොති, බොධිසත්තො ච මහාපඤ්ඤො, තස්මා තත්ථ තත්ථ භවෙ තෙන දීඝායුකෙන භවිතබ්බන්ති අධිප්පායෙන, ‘‘සෙසත්තභාවෙසු කිං යාවතායුකං න තිට්ඨතී’’ති චොදෙති. ඉතරො ‘‘ආම න තිට්ඨතී’’ති පටිජානිත්වා, ‘‘අඤ්ඤදා හී’’තිආදිනා තත්ථ කාරණමාහ. ‘‘ඉධ න භවිස්සාමී’’ති අධිමුච්චනවසෙන කාලකිරියා අධිමුත්තිකාලකිරියා. පාරමිධම්මානඤ්හි උක්කංසප්පත්තියා තස්මිං තස්මිං අත්තභාවෙ අභිඤ්ඤාසමාපත්තීහි සන්තානස්ස විසෙසිතත්තා අත්තසිනෙහස්ස තනුභාවෙන සත්තෙසු ච මහාකරුණාය උළාරභාවෙන අධිට්ඨානස්ස තික්ඛවිසදභාවාපත්තියා බොධිසත්තානං අධිප්පායා සමිජ්ඣන්ති, චිත්තෙ විය කම්මෙසු ච තෙසං වසිභාවො, තස්මා යත්ථුපපන්නානං පාරමියො සම්මදෙව පරිබ්‍රූහෙන්ති, වුත්තනයෙන කාලං කත්වා තත්ථ උපපජ්ජන්ති. තථා හි අයං මහාසත්තො ඉමස්මිංයෙව කප්පෙ නානාජාතීසු අපරිහීනජ්ඣානො කාලං කත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො අප්පකමෙව කාලං තත්ථ ඨත්වා තතො චවිත්වා ඉධ නිබ්බත්තො. තෙනාහ – ‘‘අයං කාලකිරියා අඤ්ඤෙසං න හොතී’’ති. සබ්බපාරමීනං පූරිතත්තාති ඉමිනා පයොජනාභාවතො තත්ථ ඨත්වා අධිමුත්තිකාලකිරියා නාම න හොතීති දස්සෙති. අපිච චරිමභවෙ චතුමහානිධිසමුට්ඨානපුබ්බිකාය දිබ්බසම්පත්තිසදිසාය මහාසම්පත්තියා නිබ්බත්ති විය බුද්ධභූතස්ස අසදිසදානාදිවසෙන අනඤ්ඤසාධාරණලාභුප්පත්ති විය ච ඉතො පරං මහාපුරිසස්ස දිබ්බසම්පත්තිඅනුභවනං නාම නත්ථීති යාවතායුකට්ඨානං උස්සාහජාතස්ස පුඤ්ඤසම්භාරස්ස වසෙනාති දට්ඨබ්බං. අයඤ්හෙත්ථ ධම්මතා. ༢༠༠. ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྐྱེ་བ་ལ་ཚེ་རིང་བ་ཉིད་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་འབྱུང་ལ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེར་ཚེ་རིང་བ་དེར་འགྱུར་དགོས་སོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། “ལྷག་མའི་ལུས་རྣམས་སུ་ཅིའི་ཕྱིར་ཚེ་ཚད་ཀྱི་བར་དུ་མི་གནས་སམ།” ཞེས་རྒོལ་བར་བྱེད་དོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་“འོ་ན་མི་གནས་སོ། །”ཞེས་ཁས་བླངས་ནས། “དུས་གཞན་དུ་ནི།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དེའི་རྒྱུ་མཚན་གསུངས་སོ། །“འདིར་མི་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་མོས་པའི་དབང་གིས་འཆི་འཕོ་བ་ནི་མོས་པའི་འཆི་འཕོ་ཞེས་བྱའོ། །ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཆོས་རྣམས་མཐར་ཕྱིན་པར་གྱུར་པས་སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེར་མངོན་པར་ཤེས་པ་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱུད་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པའི་ཕྱིར་དང་། བདག་ལ་ཆགས་པ་སྲབ་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་རྒྱ་ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། སྨོན་ལམ་རྣོན་པོ་དང་གསལ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་ལ། སེམས་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ལས་རྣམས་ལ་ཡང་དེ་དག་དབང་འབྱོར་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་གང་དུ་སྐྱེས་པ་དེར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པར་བྱེད་ཅིང་། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དུས་བྱས་ནས་དེར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །འདི་ལྟར་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་འདི་ནི་བསྐལ་པ་འདི་ཉིད་ལ་སྐྱེ་བ་དུ་མར་བསམ་གཏན་ལས་མ་ཉམས་པར་དུས་བྱས་ནས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་ཤིང་། དེར་དུས་ཉུང་ངུ་ཞིག་ཏུ་གནས་ནས་དེ་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་འདིར་སྐྱེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“འཆི་འཕོ་འདི་ནི་གཞན་དག་ལ་མི་འབྱུང་ངོ་། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར།” ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི་དགོས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དེར་གནས་ནས་མོས་པའི་འཆི་འཕོ་ཞེས་བྱ་བ་མི་འབྱུང་བར་སྟོན་ཏོ། །གཞན་ཡང་མཐའ་མའི་སྐྱེ་བ་ལ་གཏེར་ཆེན་པོ་བཞི་ལས་བྱུང་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ལྷའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་འདྲ་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཆེན་པོ་མངོན་པར་གྲུབ་པ་བཞིན་དང་། སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་པ་ལ་མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྙེད་པ་འབྱུང་བ་བཞིན་དུ། འདི་ལས་གཞན་དུ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ལ་ལྷའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མྱོང་བ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པས། ཚེ་ཚད་ཀྱི་བར་དུ་གནས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སྐྱེས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་དབང་གིས་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ནི་འདིའི་ཆོས་ཉིད་དོ། ། මනුස්සගණනාවසෙන, න දෙවගණනාවසෙන. පුබ්බනිමිත්තානීති චුතියා පුබ්බනිමිත්තානි. අමිලායිත්වාති එත්ථ අමිලාතග්ගහණෙනෙව තාසං මාලානං වණ්ණසම්පදාපි ගන්ධසම්පදාපි සොභාසම්පදාපි දස්සිතාති දට්ඨබ්බං. බාහිරබ්භන්තරානං [Pg.333] රජොජල්ලානං ලෙසස්සපි අභාවතො දෙවානං සරීරගතානි වත්ථානි සබ්බකාලං පරිසුද්ධපභස්සරානෙව හුත්වා තිට්ඨන්තීති ආහ ‘‘වත්ථෙසුපි එසෙව නයො’’ති. නෙව සීතං න උණ්හන්ති යස්ස සීතස්ස පතීකාරවසෙන අධිකං සෙවියමානං උණ්හං, සයමෙව වා ඛරතරං හුත්වා අධිභවන්තං සරීරෙ සෙදං උප්පාදෙය්‍ය, තාදිසං නෙව සීතං න උණ්හං හොති. තස්මිං කාලෙති යථාවුත්තෙ මරණාසන්නකාලෙ. බින්දුබින්දුවසෙනාති මුත්තගුළිකා විය බින්දු බින්දු හුත්වා සෙදා මුච්චන්ති. දන්තානං ඛණ්ඩිතභාවො ඛණ්ඩිච්චං. කෙසානං පලිතභාවො පාලිච්චං. ආදි-සද්දෙන වලිත්තචතං සඞ්ගණ්හාති. කිලන්තරූපො අත්තභාවො හොති, න පන ඛණ්ඩිච්චපාලිච්චාදීහීති අධිප්පායො. උක්කණ්ඨිතාති අනභිරති, සා නත්ථි උපරූපරි උළාරුළාරානමෙව භොගානං විසෙසතො රුචිජනකානං උපතිට්ඨනතො. མི་རྣམས་ཀྱི་གྲངས་ཀྱི་དབང་གིས་ཡིན་གྱི། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་གྲངས་ཀྱི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །“སྔ་ལྟས་རྣམས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཆི་འཕོ་བའི་སྔ་ལྟས་རྣམས་སོ། །“མ་རྙིངས་པར་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་མ་རྙིངས་པ་ཉིད་བཟུང་བས་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་དེ་དག་གི་ཁ་དོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། དྲི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། མཛེས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡང་བསྟན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཕྱི་དང་ནང་གི་རྡུལ་དང་དྲེག་པ་ཕྲ་མོ་ཙམ་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ལུས་ལ་གྱོན་པའི་གོས་རྣམས་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོངས་སུ་དག་ཅིང་འོད་གསལ་བ་ཉིད་དུ་གནས་སོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “གོས་རྣམས་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“གྲང་བ་ཡང་མ་ཡིན་ཚ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། གྲང་བ་དེ་བསལ་བའི་ཕྱིར་ལྷག་པར་བསྟེན་པའི་ཚ་བ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་རང་ཉིད་དྲག་ཏུ་གྱུར་ཏེ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་ལུས་ལ་རྔུལ་འབྱུང་བར་བྱེད་པ་དེ་ལྟ་བུའི་གྲང་བ་དང་ཚ་བ་མེད་པ་ཉིད་དོ། །“དུས་དེར་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འཆི་ཁའི་དུས་སོ། །“ཐིགས་པ་ཐིགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མུ་ཏིག་གི་རྡོག་པོ་བཞིན་དུ་ཐིགས་པ་ཐིགས་པ་བྱས་ནས་རྔུལ་འཛག་པའོ། །སོ་ཆག་པའི་རང་བཞིན་ནི་སོ་སིང་བའོ། །སྐྲ་དཀར་པོར་གྱུར་པའི་རང་བཞིན་ནི་སྐྲ་དཀར་བའོ། །“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲས་ནི་པགས་པ་གཉེར་མ་འདུས་པ་སྡུད་དོ། །ལུས་ནི་ངལ་བའི་རྣམ་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་གྱི། སོ་སིང་བ་དང་སྐྲ་དཀར་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། །“སྐྱོ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་དགའ་བ་སྟེ། དེ་ནི་གོང་ནས་གོང་དུ་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ལྷག་པར་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་མེད་དོ། ། පණ්ඩිතා එවාති බුද්ධිසම්පන්නා එව දෙවතා. යථා දෙවතා ‘‘සම්පති ජාතා කීදිසෙන පුඤ්ඤකම්මෙන ඉධ නිබ්බත්තා’’ති චින්තෙත්වා, ‘‘ඉමිනා නාම පුඤ්ඤකම්මෙන ඉධ නිබ්බත්තා’’ති ජානන්ති, එවං අතීතභවෙ අත්තනා කතං එකච්චං අඤ්ඤම්පි පුඤ්ඤං ජානන්තියෙව මහාපුඤ්ඤාති ආහ – ‘‘යෙ මහාපුඤ්ඤා’’තිආදි. “མཁས་པ་རྣམས་ཉིད་”ཅེས་བྱ་བ་ནི་བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པའི་ལྷ་རྣམས་ཉིད་དོ། །ཇི་ལྟར་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་“ད་ལྟ་སྐྱེས་པ་འདི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཅི་འདྲ་ཞིག་གིས་འདིར་སྐྱེས་སམ།” ཞེས་བསམས་ནས། “འདི་ཞེས་བྱ་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་འདིར་སྐྱེས་སོ། །”ཞེས་ཤེས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་འདས་པའི་སྐྱེ་བ་ལ་བདག་གིས་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་གཞན་འགའ་ཞིག་ཀྱང་ཤེས་པ་ཉིད་ནི་བསོད་ནམས་ཆེ་བ་རྣམས་ཡིན་པས། “གང་དག་བསོད་ནམས་ཆེ་བ་རྣམས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། න පඤ්ඤායන්ති චිරතරකාලත්තා පරමායුනො. අනිය්‍යානිකන්ති න නිය්‍යානාවහං සත්තානං අභාජනභාවතො. සත්තා න පරමායුනො හොන්ති නාම පාපුස්සන්නතායාති ආහ – ‘‘තදා හි සත්තා උස්සන්නකිලෙසා හොන්තී’’ති. එත්ථාහ – ‘‘කස්මා සම්බුද්ධා මනුස්සලොකෙ එව උප්පජ්ජන්ති, න දෙවබ්‍රහ්මලොකෙසූ’’ති. දෙවලොකෙ තාව නුප්පජ්ජන්ති බ්‍රහ්මචරියවාසස්ස අනොකාසභාවතො තථා අනච්ඡරියභාවතො. අච්ඡරියධම්මා හි බුද්ධා භගවන්තො, තෙසං සා අච්ඡරියධම්මතා දෙවත්තභාවෙ ඨිතානං න පාකටා හොති යථා මනුස්සභූතානං. දෙවභූතෙ හි සම්මාසම්බුද්ධෙ දිස්සමානං බුද්ධානුභාවං දෙවානුභාවතොව ලොකො දහති, න බුද්ධානුභාවතො, තථා සති සම්මාසම්බුද්ධෙ නාධිමුච්චති න සම්පසීදති ඉස්සරකුත්තග්ගාහං න විස්සජ්ජෙති, දෙවත්තභාවස්ස ච චිරකාලපවත්තනතො එකච්චසස්සතවාදතො න පරිමුච්චති. ‘‘බ්‍රහ්මලොකෙ නුප්පජ්ජන්තී’’ති එත්ථාපි එසෙව [Pg.334] නයො. සත්තානං තාදිසගාහවිමොචනත්ථඤ්හි බුද්ධා භගවන්තො මනුස්සසුගතියංයෙව උප්පජ්ජන්ති; න දෙවසුගතියං, මනුස්සසුගතියං උප්පජ්ජන්තාපි ඔපපාතිකා න හොන්ති, සති ච ඔපපාතිකූපපත්තියං වුත්තදොසානතිවත්තනතො. ධම්මවෙනෙය්‍යානං අත්ථාය ධම්මතන්තියා ඨපනස්ස විය ධාතුවෙනෙය්‍යානං අත්ථාය ධාතූනං ඨපනස්ස ඉච්ඡිතබ්බත්තා ච. න හි ඔපපාතිකානං පරිනිබ්බානතො උද්ධං සරීරධාතුයො තිට්ඨන්ති, තස්මා න ඔපපාතිකා හොන්ති, චරිමභවෙ ච මහාබොධිසත්තා, මනුස්සභාවස්ස පාකටකරණාය දාරපරිග්ගහම්පි කරොන්තා යාව පුත්තමුඛදස්සනා අගාරමජ්ඣෙ තිට්ඨන්ති. පරිපාකගතසීලනෙක්ඛම්මපඤ්ඤාදිපාරමිකාපි න අභිනික්ඛමන්ති, කිං වා එතාය කාරණචින්තාය? සබ්බබුද්ධෙහි ආචිණ්ණසමාචිණ්ණා, යදිදං මනුස්සභූතානංයෙව අභිසම්බුජ්ඣනා, න දෙවභූතානන්ති අයමෙත්ථ ධම්මතා. තථා හි තදත්ථො මහාභිනීහාරොපි මනුස්සභූතානංයෙව ඉජ්ඣති, න ඉතරෙසං. ཚེ་ཚད་མཐར་ཐུག་པ་རྣམས་ནི་དུས་ཤིན་ཏུ་རིང་བའི་ཕྱིར་མི་མངོན་ནོ། །“ངེས་པར་འབྱུང་བ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་སྣོད་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ངེས་པར་འབྱུང་བར་མི་བྱེད་པའོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་སྡིག་པ་འཕེལ་བའི་ཕྱིར་ཚེ་ཚད་མཐར་ཐུག་པ་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “དེའི་ཚེ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཉོན་མོངས་པ་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་བཤད་པ། “ཅིའི་ཕྱིར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་མིའི་འཇིག་རྟེན་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་གྱི། ལྷ་དང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་སུ་མ་ཡིན་ནམ།” ཞེས་པའོ། །ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་ནི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་པའི་གོ་སྐབས་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ངོ་མཚར་ཆེ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རེ་ཞིག་མི་སྐྱེའོ། །འདི་ལྟར་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ནི་ངོ་མཚར་བའི་ཆོས་ཅན་ཡིན་ལ། དེ་དག་གི་ངོ་མཚར་བའི་ཆོས་ཉིད་དེ་ལྷའི་ལུས་ལ་གནས་པ་རྣམས་ལ་མིར་གྱུར་པ་བཞིན་དུ་མི་གསལ་ལོ། །ལྷར་གྱུར་པའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་མཐོང་བའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་ལྷའི་མཐུ་ཉིད་དུ་འཛིན་གྱི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་རུ་མི་འཛིན་ཏོ། །དེ་ལྟ་ན་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་མོས་པར་མི་བྱེད། དད་པར་མི་བྱེད། དབང་ཕྱུག་གིས་བྱས་པར་འཛིན་པ་མི་གཏོང་ལ། ལྷའི་ལུས་ནི་དུས་ཡུན་རིང་པོར་གནས་པའི་ཕྱིར་འགའ་ཞིག་རྟག་པར་སྨྲ་བ་ལས་མི་ཐར་རོ། །“ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མི་སྐྱེའོ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་དེ་ལྟ་བུའི་འཛིན་པ་ལས་དགྲོལ་བའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་མིའི་བདེ་འགྲོ་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་གྱི། ལྷའི་བདེ་འགྲོར་མ་ཡིན་ནོ། །མིའི་བདེ་འགྲོར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཡང་བརྫུས་ཏེ་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། བརྫུས་ཏེ་སྐྱེ་བ་ཡོད་ན་བཤད་པའི་སྐྱོན་ལས་མི་འདའ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཆོས་ཀྱིས་གདུལ་བར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱི་དོན་དུ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུན་གནས་པར་བྱེད་པ་བཞིན། རིང་བསྲེལ་གྱིས་གདུལ་བར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱི་དོན་དུ་རིང་བསྲེལ་གནས་པར་བྱ་བར་འདོད་དགོས་པའི་ཕྱིར་ཡང་ཡིན་ནོ། །བརྫུས་ཏེ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་འོག་ཏུ་ལུས་ཀྱི་རིང་བསྲེལ་མི་གནས་པས། དེའི་ཕྱིར་བརྫུས་ཏེ་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །སྐྱེ་བ་མཐའ་མ་ལ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་མིའི་རང་བཞིན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཆུང་མ་འཛིན་པར་ཡང་བྱེད་ཅིང་། བུའི་བཞིན་མཐོང་བའི་བར་དུ་ཁྱིམ་གྱི་ནང་དུ་གནས་སོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་། ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གྱུར་ཀྱང་མངོན་པར་མི་འབྱུང་ངོ་། །ཡང་ན་རྒྱུ་མཚན་འདི་ལ་བསམ་པས་ཅི་ཞིག་བྱ། སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་བསྟེན་ཅིང་བསྟེན་པ་ནི། འདི་ལྟར་མིར་གྱུར་པ་རྣམས་ཉིད་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པར་འགྱུར་གྱི། ལྷར་གྱུར་པ་རྣམས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིར་ཆོས་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་དེའི་དོན་གྱི་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་ཡང་མིར་གྱུར་པ་རྣམས་ཉིད་ལ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དག་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། කස්මා පන සම්මාසම්බුද්ධා ජම්බුදීපෙයෙව උප්පජ්ජන්ති, න සෙසදීපෙසූති? කෙචි තාව ආහු – ‘‘යස්මා පථවියා නාභිභූතා බුද්ධානුභාවසහිතා අචලට්ඨානභූතා බොධිමණ්ඩභූමි ජම්බුදීපෙයෙව උප්පජ්ජති, තස්මා ජම්බුදීපෙයෙව උප්පජ්ජන්තී’’ති; ‘‘තථා ඉතරෙසම්පි අවිජහිතට්ඨානානං තත්ථෙව ලබ්භමානතො’’ති. අයං පනෙත්ථ අම්හාකං ඛන්ති – යස්මා පුරිමබුද්ධානං මහාබොධිසත්තානං පච්චෙකබුද්ධානඤ්ච නිබ්බත්තියා සාවකබොධිසත්තානං සාවකබොධියා අභිනීහාරො සාවකපාරමීනං සම්භරණං පරිපාචනඤ්ච බුද්ධඛෙත්තභූතෙ ඉමස්මිං චක්කවාළෙ ජම්බුදීපෙයෙව ඉජ්ඣති, න අඤ්ඤත්ථ. වෙනෙය්‍යානං විනයනත්ථො ච බුද්ධුප්පාදොති අග්ගසාවකාදිවෙනෙය්‍යවිසෙසාපෙක්ඛාය එකස්මිං ජම්බුදීපෙයෙව බුද්ධා නිබ්බත්තන්ති, න සෙසදීපෙසු. අයඤ්ච නයො සබ්බබුද්ධානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණොති තෙසං උත්තමපුරිසානං තත්ථෙව උප්පත්ති සම්පත්තිචක්කානං විය අඤ්ඤමඤ්ඤුපනිස්සයතො අපරාපරං වත්තතීති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ – ‘‘තීසු දීපෙසු බුද්ධා න නිබ්බත්තන්ති, ජම්බුදීපෙයෙව නිබ්බත්තන්තීති දීපං පස්සතී’’ති. ඉමිනා නයෙන දෙසනියමෙපි කාරණං වත්තබ්බං. ཅིའི་ཕྱིར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་འཛམ་བུའི་གླིང་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་གྱི། གླིང་ལྷག་མ་རྣམས་སུ་མ་ཡིན་ནམ། ཁ་ཅིག་རེ་ཞིག་ན་རེ། “གང་གི་ཕྱིར་ས་གཞིའི་ལྟེ་བར་གྱུར་པ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་དང་ལྡན་པ། མི་གཡོ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་ས་གཞི་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་ཉིད་དུ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་འཛམ་བུའི་གླིང་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་དང་། “དེ་བཞིན་དུ་གཞན་ཡང་མ་བཏང་བའི་གནས་རྣམས་ཀྱང་དེ་ཉིད་དུ་རྙེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །”ཞེས་ཟེར་རོ། །འདིར་བདག་ཅག་གི་འདོད་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་སྔོན་གྱི་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་སྐྱེ་བ་དང་། ཉན་ཐོས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྨོན་ལམ་དང་། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་གསོག་པ་དང་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་འདིའི་འཛམ་བུའི་གླིང་ཉིད་དུ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ། །གདུལ་བྱ་རྣམས་གདུལ་བའི་དོན་དུ་སངས་རྒྱས་འབྱུང་བ་ཡིན་པས། མཆོག་གི་ཉན་ཐོས་ལ་སོགས་པའི་གདུལ་བྱ་ཁྱད་པར་ཅན་ལ་ལྟོས་ནས། འཛམ་བུའི་གླིང་གཅིག་པུ་ཉིད་དུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་གྱི། གླིང་ལྷག་མ་རྣམས་སུ་མ་ཡིན་ནོ། །ཚུལ་འདི་ཡང་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་བསྟེན་ཅིང་བསྟེན་པ་ཡིན་པས། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་དེ་དག་དེ་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་འཁོར་ལོ་བཞིན་དུ་གཅིག་ལ་གཅིག་བརྟེན་པའི་སྒོ་ནས་ཕྱི་མ་ཕྱི་མར་འཁོར་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་“གླིང་གསུམ་དུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་སྐྱེ་ལ། འཛམ་བུའི་གླིང་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གླིང་ལ་གཟིགས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་འདིས་ཡུལ་ངེས་པ་ལ་ཡང་རྒྱུ་མཚན་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། ඉදානි ච ඛත්තියකුලං ලොකසම්මතං බ්‍රාහ්මණානම්පි පූජනීයභාවතො. රාජා මෙ පිතා භවිස්සතීති කුලං පස්සි පිතුවසෙන කුලස්ස නිද්දිසිතබ්බතො[Pg.335]. දසන්නං මාසානං උපරි සත්ත දිවසානීති පස්සි තෙන අත්තනො අන්තරායාභාවං අඤ්ඤාසි, තස්සා ච තුසිතභවෙ දිබ්බසම්පත්තිපච්චනුභවනං. ད་ལྟ་ནི་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་རུས་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་བཀུར་བ་ཡིན་ཏེ། བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་མཆོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །“རྒྱལ་པོ་ནི་བདག་གི་ཕ་རུ་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་རུས་ལ་གཟིགས་ཏེ། ཕའི་དབང་གིས་རུས་བསྟན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཟླ་བ་བཅུའི་སྟེང་དུ་ཞག་བདུན་ནོ་”ཞེས་གཟིགས་པས། དེས་བདག་ལ་བར་ཆད་མེད་པ་ཤེས་ཤིང་། མོ་དེ་ཡང་དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་སུ་ལྷའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཤེས་སོ། ། තා දෙවතාති දසසහස්සිචක්කවාළදෙවතා. කථං පන තා බොධිසත්තස්ස පූරිතපාරමිභාවං භාවිනඤ්ච සම්බුද්ධභාවං ජානන්තීති? මහෙසක්ඛානං දෙවතානං වසෙන, යෙභුය්‍යෙන ච තා දෙවතා අභිසමයභාගිනො. තථා හි භගවතො ච ධම්මදානසංවිභාගෙ අනෙකවාරං දසසහස්සචක්කවාළවාසිදෙවතාසන්නිපාතො අහොසි. “ལྷ་དེ་དག་”ཅེས་བྱ་བ་ནི་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཁོར་ཡུག་གི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་སོ། །འོ་ན་ལྷ་དེ་དག་གིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རང་བཞིན་དང་། མ་འོངས་པ་ན་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟར་ཤེས་ཤེ་ན། མཐུ་ཆེན་པོའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། ཕལ་ཆེར་ལྷ་དེ་དག་ནི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་སྐལ་བ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་བགོ་བཤའ་མཛད་པ་ལ། ལན་དུ་མ་ཞིག་ཏུ་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཁོར་ཡུག་གི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ན་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་འདུས་པར་གྱུར་ཏོ། ། චවාමීති පජානාති චුතිආසන්නජවනෙහි ඤාණසහිතෙහි චුතියා උපට්ඨිතභාවස්ස පටිසංවිදිතත්තා. චුතිචිත්තං න ජානාති චුතිචිත්තක්ඛණස්ස ඉත්තරභාවතො. තථා හි තං චුතූපපාතඤාණස්සපි අවිසයො එව. පටිසන්ධිචිත්තෙපි එසෙව නයො. ආවජ්ජනපරියායොති ආවජ්ජනක්කමො. යස්මා එකවාරං ආවජ්ජිතමත්තෙන ආරම්මණං නිච්ඡිනිතුං න සක්කා, තස්මා තමෙවාරම්මණං දුතියං තතියඤ්ච ආවජ්ජිත්වා නිච්ඡීයති, ආවජ්ජනසීසෙන චෙත්ථ ජවනවාරො ගහිතො. තෙනාහ – ‘‘දුතියතතියචිත්තවාරෙයෙව ජානිස්සතී’’ති. චුතියා පුරෙතරං කතිපයචිත්තවාරතො පට්ඨාය මරණං මෙ ආසන්නන්ති ජානනතො, ‘‘චුතික්ඛණෙපි චවාමීති පජානාතී’’ති වුත්තං. පටිසන්ධියා පන අපුබ්බභාවතො පටිසන්ධිචිත්තං න ජානාති. නිකන්තියා උප්පත්තිතො පරතො අසුකස්මිං ඨානෙ මයා පටිසන්ධි ගහිතාති පජානාති, දුතියජවනතො පට්ඨාය ජානාතීති වුත්තොවායමත්ථො. තස්මිං කාලෙති පටිසන්ධිග්ගහණකාලෙ. දසසහස්සී කම්පතීති එත්ථ කම්පනකාරණං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. මහාකාරුණිකා බුද්ධා භගවන්තො සත්තානං හිතසුඛවිධානතප්පරතාය බහුලං සොමනස්සිකාව හොන්තීති තෙසං පඨමමහාවිපාකචිත්තෙන පටිසන්ධිග්ගහණං අට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 2.17; ධ. ස. 498; ම. නි. අට්ඨ. 3.199) වුත්තං. මහාසීවත්ථෙරො පන යදිපි මහාකාරුණිකා බුද්ධා භගවන්තො සත්තානං හිතසුඛවිධානතප්පරා, විවෙකජ්ඣාසයා පන විසඞ්ඛාරනින්නා සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අජ්ඣුපෙක්ඛණබහුලාති පඤ්චමෙන මහාවිපාකචිත්තෙන පටිසන්ධිග්ගහණමාහ. འཆི་འཕོ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཤེས་པ་ནི། འཆི་ཁའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཆི་འཕོ་ཉེ་བར་གནས་པའི་དངོས་པོ་རིག་པའི་ཕྱིར་རོ། །འཆི་སེམས་ནི་མི་ཤེས་ཏེ། འཆི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་ཤིན་ཏུ་ཐུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ན་དེ་ནི་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཡང་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་ནོ། །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སེམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་རིམ་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་གོ་རིམ་མོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཐེངས་གཅིག་ཡིད་ལ་བྱས་པ་ཙམ་གྱིས་དམིགས་པ་གཏན་ལ་དབབ་མི་ནུས་པས། དེའི་ཕྱིར་དམིགས་པ་དེ་ཉིད་ལ་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པར་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་གཏན་ལ་འབེབས་ལ། འདིར་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའི་ཐེངས་བཟུང་བའོ། །དེས་ན་‘སེམས་ཀྱི་ཐེངས་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་ཉིད་ལ་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །འཆི་འཕོ་བའི་སྔོན་རོལ་གྱི་སེམས་ཀྱི་ཐེངས་འགའ་ཞིག་ནས་བཟུང་སྟེ། བདག་གི་འཆི་བ་ཉེ་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་ཤེས་པའི་ཕྱིར། ‘འཆི་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལའང་འཆི་འཕོ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཤེས་སོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ནི་སྔར་མ་མྱོང་བའི་ཕྱིར་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སེམས་མི་ཤེས་སོ། །སྲེད་པ་སྐྱེས་པའི་འོག་ཏུ་ཡུལ་འདི་ཞིག་ཏུ་བདག་གིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱར་རོ་ཞེས་ཤེས་ཏེ། འཇུག་པ་གཉིས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཤེས་སོ་ཞེས་པ་ནི་འདིའི་དོན་ནོ། །‘དེའི་ཚེ་’ཞེས་པ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཚེའོ། །‘སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཡོ་བར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་པ་འདིར་གཡོ་བའི་རྒྱུ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པ་ཉིད་དོ། །ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པ་ལ་བརྩོན་པས་ཡིད་བདེ་བ་ཤས་ཆེ་བར་འགྱུར་བས། དེ་དག་གི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སེམས་ཆེན་པོ་དང་པོས་ཡིན་པར་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་སོ། །གནས་བརྟན་མ་ཧཱ་སཱི་ཝ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པ་ལ་བརྩོན་པ་ཡིན་ནའང་། དབེན་པ་ལ་གཞོལ་ཞིང་འདུ་བྱེད་མེད་པ་ལ་བབས་པས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་བཏང་སྙོམས་ཤས་ཆེ་བའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སེམས་ཆེན་པོ་ལྔ་པས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་གསུངས་སོ། ། පුරෙ පුණ්ණමාය සත්තමදිවසතො පට්ඨායාති පුණ්ණමාය පුරෙ සත්තමදිවසතො පට්ඨාය, සුක්කපක්ඛෙ නවමිතො පට්ඨායාති අත්ථො. සත්තමෙ දිවසෙති [Pg.336] ආසාළ්හීපුණ්ණමාය. ඉදං සුපිනන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරං සුපිනං. නෙසං දෙවියොති මහාරාජූනං දෙවියො. ‘ཉ་མ་མ་གཏོགས་པའི་སྔོན་གྱི་ཉིན་བདུན་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་’ཞེས་པ་ནི། ཉ་མའི་སྔོན་གྱི་ཉིན་བདུན་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། ཡར་ངོའི་ཚེས་དགུ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །‘ཉིན་བདུན་པ་ལ་’ཞེས་པ་ནི་ཆུ་སྟོད་ཀྱི་ཟླ་བའི་ཉ་ལ་འོ། །‘རྨི་ལམ་འདི་’ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟ་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་རྨི་ལམ་མོ། །‘དེ་དག་གི་བཙུན་མོ་’ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་བཙུན་མོའོ། ། සො ච ඛො පුරිසගබ්භො, න ඉත්ථිගබ්භො, පුත්තො තෙ භවිස්සතීති එත්තකමෙව තෙ බ්‍රාහ්මණා අත්තනො සුපිනසත්ථනයෙන කථෙසුං. සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසිස්සතීතිආදි පන දෙවතාවිග්ගහෙන භාවිනමත්ථං යාථාවතො පවෙදෙසුං. ‘དེ་ནི་སྐྱེས་པའི་མངལ་ཉིད་དེ། བུད་མེད་ཀྱི་མངལ་མ་ཡིན་པས། ཁྱོད་ལ་བུ་ཞིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་པ་འདི་ཙམ་ཞིག་ནི་བྲམ་ཟེ་དེ་དག་གིས་རང་གི་རྨི་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་ལུགས་བཞིན་དུ་སྨྲས་སོ། །‘གལ་ཏེ་ཁྱིམ་ན་གནས་པར་གྱུར་ན་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ལྷའི་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་མ་འོངས་པའི་དོན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བསྒྲགས་སོ། ། ගබ්භාවක්කන්තියොති එත්ථ ගබ්භො වුච්චති මාතුකුච්ඡි, තත්ථ උප්පත්ති අවක්කන්ති, තාව ගබ්භාවක්කන්ති, යාව න නික්ඛමති. ඨිතකාව නික්ඛමන්ති ධම්මාසනතො ඔතරන්තො ධම්මකථිකො විය. ‘མངལ་དུ་འཇུག་པ་’ཞེས་པ་འདིར་མངལ་ནི་མ་ཡི་མངལ་ལ་བརྗོད་དེ། དེར་སྐྱེ་བ་ནི་འཇུག་པའོ། །ཇི་སྲིད་ཕྱིར་མ་བྱུང་བའི་བར་དུ་མངལ་དུ་འཇུག་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཆོས་སྨྲ་བ་ཆོས་ཀྱི་ཁྲི་ལས་བབས་པ་བཞིན་དུ་ལངས་ཏེ་ཕྱིར་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། ། 201. වත්තමානසමීපෙ වත්තමානෙ විය වොහරීයතීති ඔක්කමතීති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘ඔක්කන්තො හොතීති අත්ථො’’ති. එවං හොතීති එවං වුත්තප්පකාරෙනස්ස සම්පජානනා හොති. න ඔක්කමමානෙ පටිසන්ධික්ඛණස්ස දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා. තථා ච වුත්තං – ‘‘පටිසන්ධිචිත්තං න ජානාතී’’ති. දසසහස්සචක්කවාළපත්ථරණෙන වා අප්පමාණො. අතිවිය සමුජ්ජලභාවෙන උළාරො. දෙවානුභාවන්ති දෙවානං පභානුභාවං. දෙවානඤ්හි පභංසො ඔභාසො අධිභවති, න තෙසං ආධිපච්චං. තෙනාහ ‘‘දෙවාන’’න්තිආදි. ༢༠༡. ད་ལྟ་བའི་ཉེ་འཁོར་ལ་ད་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཐ་སྙད་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ‘འཇུག་གོ་’ཞེས་གསུངས་པས་ན། ‘ཞུགས་པར་གྱུར་པ་ནི་དོན་ཏོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །‘དེ་ལྟར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་བཤད་པའི་རྣམ་པས་ཁོང་གི་ཤེས་བཞིན་ཡོད་པའོ། །འཇུག་བཞིན་པའི་ཚེ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ནི་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཡང་‘ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སེམས་མི་ཤེས་སོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཁྱབ་པས་ཚད་མེད་པའོ། །ཤིན་ཏུ་གསལ་བའི་དངོས་པོས་རྒྱ་ཆེ་བའོ། །‘ལྷའི་མཐུ་’ཞེས་པ་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འོད་ཀྱི་མཐུའོ། །ལྷ་རྣམས་ཀྱི་འོད་ཀྱི་སྣང་བས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཡིན་གྱི། དེ་དག་གི་དབང་ཕྱུག་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་‘ལྷ་རྣམས་ཀྱི་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། රුක්ඛගච්ඡාදිනා කෙනචි න හඤ්ඤතීති අඝා, අබාධා. තෙනාහ ‘‘නිච්චවිවටා’’ති. අසංවුතාති හෙට්ඨා උපරි ච කෙන චි න පිහිතා. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨාපි අප්පතිට්ඨා’’ති. තත්ථ පි-සද්දෙන යථා හෙට්ඨා උදකස්ස පිධායිකා පථවී නත්ථීති අසංවුතා ලොකන්තරිකා, එවං උපරිපි චක්කවාළෙසු විය දෙවවිමානානං අභාවතො අසංවුතා අප්පතිට්ඨාති දස්සෙති. අන්ධකාරො එත්ථ අත්ථීති අන්ධකාරා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං න ජායති ආලොකස්සාභාවතො, න චක්ඛුනො. තථා හි ‘‘තෙන ඔභාසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං සඤ්ජානන්තී’’ති වුත්තං. ජම්බුදීපෙ ඨිතමජ්ඣන්හිකවෙලායං පුබ්බවිදෙහවාසීනං අත්ථඞ්ගමනවසෙන උපඩ්ඪං සූරියමණ්ඩලං පඤ්ඤායති, අපරගොයානවාසීනං උග්ගමනවසෙන, එවං සෙසදීපෙසුපීති ආහ – ‘‘එකප්පහාරෙනෙව තීසු දීපෙසු පඤ්ඤායන්තී’’ති. ඉතො අඤ්ඤථා පන ද්වීසු එව දීපෙසු එකප්පහාරෙනෙව පඤ්ඤායතීති. එකෙකාය දිසාය නව නව යොජනසතසහස්සානි අන්ධකාරවිධමනම්පි ඉමිනා නයෙන දට්ඨබ්බං. පභාය නප්පහොන්තීති [Pg.337] අත්තනො පභාය ඔභාසිතුං න අභිසම්භුණන්ති. යුගන්ධරපබ්බතමත්ථකප්පමාණෙ ආකාසෙ විචරණතො, ‘‘චක්කවාළපබ්බතස්ස වෙමජ්ඣෙන චරන්තී’’ති වුත්තං. ཤིང་དང་ཤིང་ཕྲན་ལ་སོགས་པ་གང་གིས་ཀྱང་མི་སྒྲིབ་པས་ན། མི་བསྒྲིབས་པ། ཐོགས་པ་མེད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་‘རྟག་ཏུ་བྱེ་བའོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །‘མ་བཀབ་པ་’ཞེས་པ་ནི་འོག་དང་སྟེང་གཉིས་ཀར་གང་གིས་ཀྱང་མ་བཀབ་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་‘འོག་ཏུའང་རྟེན་མེད་པའོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །དེར་‘ཀྱང་’ཞེས་པའི་སྒྲས་ཇི་ལྟར་འོག་ཏུ་ཆུ་འགེབས་པའི་ས་གཞི་མེད་པས་འཇིག་རྟེན་གྱི་བར་རྣམས་མ་བཀབ་པ་དེ་བཞིན་དུ། སྟེང་དུའང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཞན་བཞིན་དུ་ལྷའི་གཞལ་ཡས་ཁང་མེད་པའི་ཕྱིར་མ་བཀབ་ཅིང་རྟེན་མེད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། །‘འདིར་མུན་པ་ཡོད་པས་’མུན་ནག་ཅན་ནོ། །མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་མི་སྐྱེ་བ་ནི་སྣང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཡིན་གྱི། མིག་མེད་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ཡང་‘སྣང་བ་དེས་གཅིག་གིས་གཅིག་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །འཛམ་བུའི་གླིང་དུ་ཉིན་གུང་གི་ཚེ། ཤར་གྱི་ལུས་འཕགས་གླིང་གི་མི་རྣམས་ལ་ནི་ནུབ་པའི་དབང་གིས་ཉི་མའི་དཀྱིལ་འཁོར་ཕྱེད་སྣང་ལ། ནུབ་ཀྱི་བ་ལང་སྤྱོད་གླིང་གི་མི་རྣམས་ལ་ནི་ཤར་བའི་དབང་གིས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་གླིང་གཞན་རྣམས་ལའང་ཡིན་པས་ན། ‘དུས་གཅིག་ཉིད་དུ་གླིང་གསུམ་ལ་སྣང་བར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལས་གཞན་དུ་ན་ནི་དུས་གཅིག་ཉིད་དུ་གླིང་གཉིས་ཁོ་ན་ལ་སྣང་བར་འགྱུར་རོ། །ཕྱོགས་རེ་རེར་དཔག་ཚད་འབུམ་ཕྲག་དགུ་དགུའི་མུན་པ་སེལ་བའང་ཚུལ་འདིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །‘འོད་ཀྱིས་མི་ནུས་པ་’ཞེས་པ་ནི་རང་གི་འོད་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱེད་མི་ནུས་པའོ། །གཉའ་ཤིང་འཛིན་གྱི་རིའི་རྩེ་མོའི་ཚད་དང་མཉམ་པའི་ནམ་མཁའ་ལ་རྒྱུ་བའི་ཕྱིར། ‘འཁོར་ཡུག་གི་རིའི་བར་ན་རྒྱུ་བའོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། ། වාවටාති ඛාදනත්ථං ගණ්හිතුං උපක්කමන්තා. විපරිවත්තිත්වාති විවට්ටිත්වා. ඡිජ්ජිත්වාති මුච්ඡාපත්තියා ඨිතට්ඨානතො මුච්චිත්වා, අඞ්ගපච්චඞ්ගච්ඡෙදනවසෙන වා ඡිජ්ජිත්වා. අච්චන්තඛාරෙති ආතපසන්තාපාභාවෙන අතිසීතභාවං සන්ධාය අච්චන්තඛාරතා වුත්තා සියා. න හි තං කප්පසණ්ඨානඋදකං සම්පත්තිකරමහාමෙඝවුට්ඨං පථවීසන්ධාරකං කප්පවිනාසකඋදකං විය ඛාරං භවිතුමරහති. තථා හි සති පථවීපි විලීයෙය්‍ය. තෙසං වා පාපකම්මබලෙන පෙතානං පකතිඋදකස්ස පුබ්බඛෙළභාවාපත්ති විය තස්ස උදකස්ස තදා ඛාරභාවාපත්ති හොතීති වුත්තං ‘‘අච්චන්තඛාරෙ උදකෙ’’ති. සමන්තතොති සබ්බභාගතො ඡප්පකාරම්පි. ‘བྲེལ་བ་’ཞེས་པ་ནི་ཟ་བའི་ཕྱིར་འཛིན་པར་རྩོམ་པའོ། །‘ཡོངས་སུ་འཁོར་ནས་’ཞེས་པ་ནི་བསྐོར་ནས་སོ། །‘ཆད་ནས་’ཞེས་པ་ནི་བརྒྱལ་བར་གྱུར་པས་གནས་པའི་ས་ལས་ཐར་ནས་སམ། ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་ཆད་པའི་སྒོ་ནས་ཆད་ནས་སོ། །‘ཤིན་ཏུ་ཚྭ་སྒོ་ཅན་’ཞེས་པ་ནི་ཉི་མའི་ཚ་གདུང་མེད་པའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་གྲང་བའི་དངོས་པོ་ལ་དམིགས་ནས་ཤིན་ཏུ་ཚྭ་སྒོ་ཅན་ཉིད་དུ་གསུངས་པ་ཡིན་སྲིད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་བསྐལ་པ་ཆགས་པའི་ཆུ་དེ་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱེད་པའི་སྤྲིན་ཆེན་པོའི་ཆར་པ་ས་གཞི་འཛིན་པ་ཡིན་པས། བསྐལ་པ་འཇིག་པའི་ཆུ་བཞིན་དུ་ཚྭ་སྒོ་ཅན་དུ་འགྱུར་མི་རིགས་སོ། །དེ་ལྟར་གྱུར་ན་ས་གཞིའང་བཞུ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་དེ་དག་གི་ལས་ངན་པའི་མཐུས་ཡི་དྭགས་རྣམས་ལ་རང་བཞིན་གྱི་ཆུ་ནི་རྣག་དང་མཆིལ་མར་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ། ཆུ་དེ་ཉིད་དེའི་ཚེ་ཚྭ་སྒོ་ཅན་དུ་འགྱུར་བས་ན། ‘ཤིན་ཏུ་ཚྭ་སྒོ་ཅན་གྱི་ཆུ་ལ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །‘ཀུན་ནས་’ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ནས་རྣམ་པ་དྲུག་ཀར་རོ། ། 202. චතුන්නං මහාරාජූනං වසෙනාති වෙස්සවණාදිචතුමහාරාජභාවසාමඤ්ඤෙන. ༢༠༢. ‘རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་བཞིའི་དབང་གིས་’ཞེས་པ་ནི་རྣམ་ཐོས་སྲས་ལ་སོགས་པ་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་བཞིའི་དངོས་པོ་ཐུན་མོང་བའི་སྒོ་ནས་སོ། ། 203. සභාවෙනෙවාති පරස්ස සන්තිකෙ ගහණෙන විනා අත්තනො සභාවෙනෙව සයමෙව අධිට්ඨහිත්වා සීලසම්පන්නා. ༢༠༣. ‘རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་’ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་དྲུང་ནས་བླངས་པ་མེད་པར། རང་གི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་རང་ཉིད་ཀྱིས་སྨོན་ལམ་བཏབ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ། ། මනුස්සෙසූති ඉදං පකතිචාරිත්තවසෙන වුත්තං – ‘‘මනුස්සිත්ථියා නාම මනුස්සපුරිසෙසු පුරිසාධිප්පායචිත්තං උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති, බොධිසත්තමාතු පන දෙවෙසූපි තාදිසං චිත්තං නුප්පජ්ජතෙව. යථා බොධිසත්තස්ස ආනුභාවෙන බොධිසත්තස්ස මාතු පුරිසාධිප්පායචිත්තං නුප්පජ්ජති, එවං තස්ස ආනුභාවෙනෙව සා කෙනචි පුරිසෙන අනතික්කමනීයාති ආහ – ‘‘පාදා න වහන්ති, දිබ්බසඞ්ඛලිකා විය බජ්ඣන්තී’’ති. ‘མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་ན་’ཞེས་པ་འདི་ནི་རང་བཞིན་གྱི་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་ཏེ། ‘མིའི་བུད་མེད་ལ་ནི་མིའི་སྐྱེས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེས་པར་འདོད་པའི་སེམས་སྐྱེ་སྲིད་དོ་’ཞེས་པ་ཡིན་ལ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡུམ་ལ་ནི་ལྷ་རྣམས་ལའང་དེ་ལྟ་བུའི་སེམས་མི་སྐྱེ་བ་ཉིད་དོ། །ཇི་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་མཐུ་བྱིན་གྱིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡུམ་ལ་སྐྱེས་པར་འདོད་པའི་སེམས་མི་སྐྱེ་བ་དེ་བཞིན་དུ། ཁོང་གི་མཐུ་བྱིན་ཉིད་ཀྱིས་མོ་ནི་སྐྱེས་པ་གང་གིས་ཀྱང་འདས་པར་མི་ནུས་པས། ‘རྐང་པས་མི་ཐེག་སྟེ། ལྷའི་ལྕགས་སྒྲོག་གིས་བཅིངས་པ་བཞིན་ནོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། ། පුබ්බෙ ‘‘කාමගුණූපසංහිතං චිත්තං නුප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං, පුන ‘‘පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා පරිචාරෙතී’’ති වුත්තං, කථමිදං අඤ්ඤමඤ්ඤං න විරුජ්ඣතීති ආහ ‘‘පුබ්බෙ’’තිආදි. වත්ථුපටික්ඛෙපොති අබ්‍රහ්මචරියවත්ථුපටිසෙධො. තෙනාහ ‘‘පුරිසාධිප්පායවසෙනා’’ති. ආරම්මණපටිලාභොති රූපාදිපඤ්චකාමගුණාරම්මණස්සෙව පටිලාභො. སྔོན་དུ་‘འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་སེམས་མི་སྐྱེའོ་’ཞེས་གསུངས་ལ། ཡང་‘འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་དང་ལྡན་ཞིང་འཛོམས་པས་རྩེ་བར་བྱེད་དོ་’ཞེས་གསུངས་པས། འདི་གཉིས་ཕན་ཚུན་མི་འགལ་བ་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཞེ་ན། ‘སྔོན་དུ་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །‘དངོས་པོ་སྤོང་བ་’ཞེས་པ་ནི་མི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་དངོས་པོ་བཀག་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་‘སྐྱེས་པར་འདོད་པའི་དབང་གིས་’ཞེས་གསུངས་སོ། །‘དམིགས་པ་ཐོབ་པ་’ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་དམིགས་པ་ཉིད་ཐོབ་པའོ། ། 204. කිලමථොති ඛෙදො. කායස්ස හි ගරුභාවකඨිනභාවාදයොපි තස්සා තදා න හොන්ති එව. ‘‘තිරොකුච්ඡිගතං පස්සතී’’ති වුත්තං, කදා [Pg.338] පට්ඨාය පස්සතීති ආහ – ‘‘කලලාදිකාලං අතික්කමිත්වා’’තිආදි. දස්සනෙ පයොජනං සයමෙව වදති, තස්ස අභාවතො කලලාදිකාලෙ න පස්සති. පුත්තෙනාති දහරෙන මන්දෙන උත්තානසෙය්‍යකෙන. යං තං මාතූතිආදි පකතිචාරිත්තවසෙන වුත්තං. චක්කවත්තිගබ්භතොපි හි සවිසෙසං බොධිසත්තගබ්භො පරිහාරං ලභති පුඤ්ඤසම්භාරස්ස සාතිසයත්තා, තස්මා බොධිසත්තමාතා අතිවිය සප්පායාහාරාචාරා ච හුත්වා සක්කච්චං පරිහරති. පුරත්ථාභිමුඛොති මාතු පුරත්ථාභිමුඛො. ඉදානි තිරොකුච්ඡිගතස්ස දිස්සමානතාය අබ්භන්තරං බාහිරඤ්ච කාරණං දස්සෙතුං, ‘‘පුබ්බෙ කතකම්ම’’න්තිආදි වුත්තං. අස්සාති දෙවියා. වත්ථුන්ති කුච්ඡිං. ඵලිකඅබ්භපටලාදිනො විය බොධිසත්තමාතුකුච්ඡිතචස්ස පටලභාවෙන ආලොකස්ස විබන්ධාභාවතො යථා බොධිසත්තමාතා කුච්ඡිගතං බොධිසත්තං පස්සති, කිමෙවං බොධිසත්තොපි මාතරං අඤ්ඤඤ්ච පුරතො රූපගතං පස්සති, නොති ආහ, ‘‘බොධිසත්තො පනා’’තිආදි. කස්මා පන සති චක්ඛුම්හි ආලොකෙ ච න පස්සතීති ආහ – ‘‘න හි අන්තොකුච්ඡියං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජතී’’ති. අස්සාසපස්සාසා විය හි තත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණම්පි න උප්පජ්ජති තජ්ජාසමන්නාහාරස්සාභාවතො. ༢༠༤. ‘ངལ་བ་’ཞེས་པ་ནི་སྐྱོ་བའོ། །དེའི་ཚེ་མོ་ལ་ལུས་ལྕི་བ་དང་མཁྲེགས་པ་ལ་སོགས་པའང་མེད་པ་ཉིད་དོ། །‘མངལ་གྱི་སྦུབས་སུ་གནས་པ་མཐོང་ངོ་’ཞེས་གསུངས་པས། དུས་ནམ་ནས་བཟུང་སྟེ་མཐོང་ཞེ་ན། ‘ནུར་ནུར་པོ་ལ་སོགས་པའི་དུས་ལས་འདས་ནས་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །མཐོང་བའི་དགོས་པ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་ལ། དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་ནུར་ནུར་པོ་ལ་སོགས་པའི་དུས་སུ་མི་མཐོང་ངོ། །‘བུས་’ཞེས་པ་ནི་གཞོན་ནུ་ཆུང་ངུ་གན་རྐྱལ་དུ་ཉལ་བ་དེས་སོ། །‘མ་གང་ཞིག་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་སྤྱོད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་མངལ་ལས་ཀྱང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་མངལ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར་སྐྱོང་བ་ཁྱད་པར་ཅན་ཐོབ་པས། དེའི་ཕྱིར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡུམ་ནི་ཤིན་ཏུ་འཚམ་པའི་ཟས་དང་སྤྱོད་པ་དང་ལྡན་པར་བྱས་ཏེ་གུས་པས་སྐྱོང་བར་བྱེད་དོ། །‘ཤར་ལ་ཕྱོགས་པ་’ཞེས་པ་ནི་མའི་མདུན་ལ་ཕྱོགས་པའོ། །ད་ནི་མངལ་གྱི་སྦུབས་སུ་གནས་པ་མཐོང་བའི་ཕྱི་དང་ནང་གི་རྒྱུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘སྔོན་བྱས་པའི་ལས་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །‘མོ་ལ་’ཞེས་པ་ནི་བཙུན་མོ་ལའོ། །‘གནས་’ཞེས་པ་ནི་མངལ་ལོ། །ཤེལ་དང་སྤྲིན་གྱི་གསེབ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡུམ་གྱི་མངལ་གྱི་པགས་པ་ནི་སྲབ་པའི་ཕྱིར་སྣང་བ་ལ་སྒྲིབ་པ་མེད་པས། ཇི་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡུམ་གྱིས་མངལ་དུ་གནས་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མཐོང་བ་དེ་བཞིན་དུ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཀྱང་ཡུམ་དང་མདུན་གྱི་གཟུགས་གཞན་རྣམས་མཐོང་ངམ་ཞེ་ན། མི་མཐོང་སཏེ། ‘བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ནི་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཅིའི་ཕྱིར་མིག་དང་སྣང་བ་ཡོད་ཀྱང་མི་མཐོང་ཞེ་ན། ‘མངལ་གྱི་ནང་དུ་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། །དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་བཞིན་དུ་དེར་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའང་མི་སྐྱེ་སྟེ། དེ་དང་མཐུན་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། 205. යථා අඤ්ඤා ඉත්ථියො විජාතපච්චයා තාදිසෙන රොගෙන අභිභූතාපි හුත්වා මරන්ති, බොධිසත්තමාතු පන බොධිසත්තෙ කුච්ඡිගතෙ න කොචි රොගො උප්පජ්ජති; කෙවලං ආයුපරික්ඛයෙනෙව කාලං කරොති, ස්වායමත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. බොධිසත්තෙන වසිතට්ඨානං හීතිආදිනා තත්ථ කාරණමාහ. අපනෙත්වාති අග්ගමහෙසිට්ඨානතො නීහරිත්වා. අනුරක්ඛිතුං න සක්කොතීති සම්මා ගබ්භපරිහාරං නානුයුඤ්ජති, තෙන ගබ්භො බහ්වාබාධො හොති. වත්ථුවිසදං හොතීති ගබ්භාසයො පරිසුද්ධො හොති. මාතු මජ්ඣිමවයස්ස තතියකොට්ඨාසෙ බොධිසත්තස්ස ගබ්භොක්කමනම්පි තස්සා ආයුපරිමාණවිලොකනෙනෙව සඞ්ගහිතං වයොවසෙන උප්පජ්ජනකවිකාරස්ස පරිවජ්ජනතො, ඉත්ථිසභාවෙන උප්පජ්ජනකවිකාරො පන බොධිසත්තස්ස ආනුභාවෙනෙව වූපසම්මති. ༢༠༥. ཇི་ལྟར་བུད་མེད་གཞན་དག་བུ་བཙས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་དེ་ལྟ་བུའི་ནད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་འཆི་བར་འགྱུར་ནའང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཡུམ་ལ་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མངལ་དུ་བཞུགས་པའི་ཚེ་ནད་གང་ཡང་མི་སྐྱེ་ལ། ཚེ་ཟད་པ་ཁོ་ནས་དུས་བྱེད་པར་འགྱུར་ཏེ། དོན་འདི་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། །‘བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་བཞུགས་པའི་གནས་ནི་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དེའི་རྒྱུ་གསུངས་སོ། །‘བསལ་ནས་’ཞེས་པ་ནི་བཙུན་མོ་ཆེན་པོའི་གོ་ས་ལས་ཕྱུང་ནས་སོ། །‘བསྲུང་མི་ནུས་པ་’ཞེས་པ་ནི་མངལ་སྐྱོང་བ་ཚུལ་བཞིན་དུ་མི་བརྩོན་པས། དེས་མངལ་ལ་ནད་མང་པོ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །‘གནས་གསལ་བར་འགྱུར་བ་’ཞེས་པ་ནི་མངལ་གྱི་གནས་ཤིན་ཏུ་དག་པར་འགྱུར་བའོ། །མའི་ན་ཚོད་དབུས་མའི་ཆ་གསུམ་པ་ལ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མངལ་དུ་འཇུག་པའང་མོའི་ཚེའི་ཚད་ལ་གཟིགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་བསྡུས་པ་ཡིན་ཏེ། ན་ཚོད་ཀྱི་དབང་གིས་སྐྱེ་བའི་འགྱུར་བ་སྤོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །བུད་མེད་ཀྱི་རང་བཞིན་གྱིས་སྐྱེ་བའི་འགྱུར་བ་ནི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་མཐུ་བྱིན་ཉིད་ཀྱིས་ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར་རོ། ། සත්තමාසජාතොති පටිසන්ධිග්ගහණතො සත්තමෙ මාසෙ ජාතො. සො සීතුණ්හක්ඛමො න හොති අතිවිය සුඛුමාලතාය. අට්ඨමාසජාතො කාමං සත්තමාසජාතතො බුද්ධිඅවයවො, එකච්චෙ පන චම්මපදෙසා [Pg.339] බුද්ධිං පාපුණන්තා ඝට්ටනං න සහන්ති, තෙන සො න ජීවති. සත්තමාසජාතස්ස පන න තාව තෙ ජාතාති වදන්ති. ‘ཟླ་བ་བདུན་པར་སྐྱེས་པ་’ཞེས་པ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱར་བ་ནས་ཟླ་བ་བདུན་པ་ལ་སྐྱེས་པའོ། །དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་གཞོན་ཤ་ཆགས་པའི་ཕྱིར་གྲང་བ་དང་ཚ་བ་བཟོད་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ཟླ་བ་བརྒྱད་པར་སྐྱེས་པ་ནི་ཟླ་བ་བདུན་པར་སྐྱེས་པ་ལས་དབང་པོ་དང་ཡན་ལག་རྒྱས་པ་ཡིན་མོད་ཀྱི། པགས་པའི་ཆ་ཤས་ཁ་ཅིག་རྒྱས་པར་འགྱུར་བ་ན་རེག་བྱ་མི་བཟོད་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་མི་འཚོ་འོ། །ཟླ་བ་བདུན་པར་སྐྱེས་པ་ལ་ནི་དེ་དག་ད་དུང་མ་སྐྱེས་སོ་ཞེས་སྨྲའོ། ། ඨිතාව හුත්වාති නිද්දුක්ඛතාය ඨිතා එව හුත්වා. දුක්ඛස්ස හි බලවභාවතො තං දුක්ඛං අසහමානා අඤ්ඤා ඉත්ථියො නිසින්නා වා නිපන්නා වා විජායන්ති. උපවිජඤ්ඤාති උපගතවිජායනකාලා. සකලනගරවාසිනොති කපිලවත්ථුං පරිවාරෙත්වා ඨිතෙසු දෙවදහාදීසු ඡසු නගරෙසු වසන්තා. “ལངས་ཏེ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་མེད་པར་ལངས་ཏེ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་སོ། །སྡུག་བསྔལ་ཤིན་ཏུ་དྲག་པོའི་ཕྱིར་ན། སྡུག་བསྔལ་དེ་མ་བཟོད་པར་བུད་མེད་གཞན་དག་ནི་འདུག་གམ་ཉལ་ཏེ་བུ་བཙའ་བར་བྱེད་དོ། །“བཙའ་བར་ཉེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བུ་བཙའ་བའི་དུས་ལ་བབས་པའོ། །“གྲོང་ཁྱེར་གྱི་གནས་པ་མཐའ་དག་”ཞེས་པ་ནི་སེར་སྐྱའི་གནས་བསྐོར་ཏེ་གནས་པའི་ལྷ་སྦྱིན་ལ་སོགས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་དྲུག་ན་གནས་པ་རྣམས་སོ། ། දෙවා නං පඨමං පටිග්ගණ්හන්තීති ලොකනාථං මහාපුරිසං මයමෙව පඨමං පටිග්ගණ්හාමාති සඤ්ජාතගාරවබහුමානා අත්තනො පීතිං පවෙදෙන්තා ඛීණාසවා සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මානො ආදිතො පටිග්ගණ්හන්ති. සූතිවෙසන්ති සූතිජග්ගනධාතිවෙසං. එකෙති උත්තරවිහාරවාසිනො. මච්ඡක්ඛිසදිසං ඡවිවසෙන. “ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ཐོག་མར་བཟུང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་བདག་ཅག་གིས་ཐོག་མར་བཟུང་ངོ་ཞེས་གུས་པ་དང་བཀུར་สྟི་ཆེན་པོ་སྐྱེས་ཏེ། རང་གི་དགའ་བ་མཚོན་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་ཟག་པ་ཟད་པའི་གནས་གཙང་མའི་ཚངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཐོག་མར་བཟུང་ངོ་། །“མ་མ་བྱེད་པའི་ཆ་བྱད་”ཞེས་པ་ནི་མ་མའི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་ཆ་བྱད་དོ། །“ཁ་ཅིག་”ཞེས་པ་ནི་བྱང་གི་གཙུག་ལག་ཁང་ན་གནས་པ་རྣམས་སོ། །“ཉའི་མིག་དང་འདྲ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཤའི་མདོག་གི་སྒོ་ནས་སོ། ། 206. අජිනප්පවෙණියාති අජිනචම්මෙහි සිබ්බෙත්වා කතපවෙණියා. මහාතෙජොති මහානුභාවො. මහායසොති මහාපරිවාරො විපුලකිත්තිඝොසො ච. ༢༠༦. “རི་དྭགས་ཀྱི་པགས་པའི་གདན་”ཞེས་པ་ནི་རི་དྭགས་ཀྱི་པགས་པ་བཙེམས་ཏེ་བྱས་པའི་གདན་ནོ། །“གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་མཐུ་རྩལ་ཆེན་པོའོ། །“གྲགས་པ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་མང་པོ་དང་ལྡན་ཞིང་སྙན་གྲགས་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའོ། ། භග්ගවිභග්ගාති සම්බාධට්ඨානතො නික්ඛමනෙන විභාවිතත්තා භග්ගා විභග්ගා විය ච හුත්වා. තෙන නෙසං අවිසදභාවමෙව දස්සෙති. අලග්ගො හුත්වාති ගබ්භාසයෙ යොනිපදෙසෙ ච කත්ථචි අලග්ගො අසත්තො හුත්වා. උදකෙනාති ගබ්භාසයගතෙන උදකෙන අමක්ඛිතො නික්ඛමති සම්මක්ඛිතස්ස තාදිසස්ස උදකසෙම්හාදිකස්සෙව තත්ථ අභාවතො. බොධිසත්තස්ස හි පුඤ්ඤානුභාවෙන පටිසන්ධිග්ගහණතො පට්ඨාය තං ඨානං විසුද්ධං පරමසුගන්ධගන්ධකුටි විය චන්දනගන්ධං වායන්තං තිට්ඨති. උදකවට්ටියොති උදකක්ඛන්ධා. “ཆག་ཅིང་དུམ་བུར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་དོག་པའི་གནས་ནས་ཕྱིར་བྱུང་བས་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར། ཆག་ཅིང་དུམ་བུར་གྱུར་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་ནས་སོ། །འདིས་ནི་དེ་དག་གི་མི་གསལ་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །“མ་ཆགས་པར་གྱུར་ནས་”ཞེས་པ་ནི་མངལ་གྱི་གནས་སམ་སྐྱེ་སྒོའི་ཕྱོགས་གང་དུའང་མ་ཆགས་ཤིང་མ་ཐོགས་པར་གྱུར་ནས་སོ། །“ཆུས་”ཞེས་པ་ནི་མངལ་གྱི་ཆུས་མ་གོས་པར་ཕྱིར་འབྱུང་སཏེ། དེ་ལྟ་བུའི་གོས་པར་བྱེད་པའི་ཆུ་དང་བད་ཀན་ལ་སོགས་པ་དེ་ན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་ཉིད་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་བ་ནས་བཟུང་སཏེ། གནས་དེ་ནི་དྲི་ཞིམ་པོའི་གཙང་ཁང་མཆོག་བཞིན་དུ་ཙན་དན་གྱི་དྲི་ལྡང་ཞིང་རྣམ་པར་དག་པར་གནས་སོ། །“ཆུའི་རྒྱུན་”ཞེས་པ་ནི་ཆུའི་ཕུང་པོ་རྣམས་སོ། ། 207. මුහුත්තජාතොති මුහුත්තෙන ජාතො හුත්වා මුහුත්තමත්තොව. අනුධාරියමානෙති අනුකූලවසෙන නීයමානෙ. ආගතානෙවාති තං ඨානං උපගතානි එව. ༢༠༧. “སྐད་ཅིག་མ་ལ་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་གིས་སྐྱེས་པར་གྱུར་ཏེ་སྐད་ཅིག་མ་ཙམ་ཉིད་དོ། །“རྗེས་སུ་འཛིན་པ་ན་”ཞེས་པ་ནི་མཐུན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཁྱེར་བ་ནའོ། །“འོངས་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་གནས་དེར་ཉེ་བར་འོངས་པ་ཉིད་དོ། ། අනෙකසාඛන්ති රතනමයානෙකසතපතිට්ඨානහීරකං. සහස්සමණ්ඩලන්ති තෙසං උපරි පතිට්ඨිතං අනෙකසහස්සමණ්ඩලහීරකං. මරූති දෙවා. “ཡལ་ག་དུ་མ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་རིན་པོ་ཆེ་ལས་གྲུབ་པའི་རྟེན་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་ཕ་ལམ་མོ། །“དཀྱིལ་འཁོར་སྟོང་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་སྟེང་དུ་བཀོད་པའི་དཀྱིལ་འཁོར་སྟོང་ཕྲག་དུ་མའི་ཕ་ལམ་མོ། །“མརུ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་རྣམས་སོ། ། න [Pg.340] ඛො පනෙවං දට්ඨබ්බන්ති සත්තපදවීතිහාරතො පගෙව දිසාවිලොකනස්ස කතත්තා. තෙනාහ ‘‘මහාසත්තො හී’’තිආදි. එකඞ්ගණානීති විවටභාවෙන විහාරඞ්ගණපරිවෙණඞ්ගණානි විය එකඞ්ගණසදිසානි අහෙසුං. සදිසොපි නත්ථීති තුම්හාකං ඉදං විලොකනං විසිට්ඨෙ පස්සිතුං ඉධ තුම්හෙහි සදිසොපි නත්ථි, කුතො උත්තරිතරොති ආහංසු. සබ්බපඨමොති සබ්බප්පධානො. පධානපරියායො හි ඉධ පඨමසද්දො. තෙනාහ ‘‘ඉතරානී’’තිආදි. එත්ථ ච මහෙසක්ඛා තාව දෙවා තථා වදන්ති, ඉතරෙ පන කථන්ති? මහාසත්තස්ස ආනුභාවදස්සනෙනෙව. මහෙසක්ඛානඤ්හි දෙවානං මහාසත්තස්ස ආනුභාවො විය තෙන සදිසානම්පි ආනුභාවො පච්චක්ඛො අහොසි. ඉතරෙ පන තෙසං වචනං සුත්වා සද්දහන්තා අනුමිනන්තා තථා ආහංසු. འོན་ཀྱང་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་མི་བྱ་སཏེ། གོམ་པ་བདུན་བོར་བའི་སྔོན་རོལ་ཉིད་དུ་ཕྱོགས་ལ་གཟིགས་པ་མཛད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ཁྱོན་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱེ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཁྱོན་དང་ཀུན་དགའ་ར་བའི་ཁྱོན་བཞིན་དུ་ཁྱོན་གཅིག་པ་དང་འདྲ་བར་གྱུར་ཏོ། །“མཚུངས་པའང་མེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། ཁྱེད་ཀྱི་གཟིགས་པ་ཁྱད་པར་ཅན་འདི་ལྟ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འདི་ན་ཁྱེད་དང་མཚུངས་པའང་མེད་ན། ལྷག་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྨྲས་སོ། །“ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མ་”ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཙོ་བོའོ། །གཙོ་བོའི་རྣམ་གྲངས་ནི་འདིར་ཐོག་མའི་སྒྲའོ། །དེའི་ཕྱིར་“གཞན་དག་ནི་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདིར་མཐུ་ཆེན་གྱི་ལྷ་རྣམས་ནི་དེ་ལྟར་སྨྲ་ན། གཞན་དག་ནི་ཇི་ལྟར་སྨྲ་ཞེ་ན། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་མཐུ་མཐོང་བ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །མཐུ་ཆེན་གྱི་ལྷ་རྣམས་ལ་ནི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་མཐུ་དང་དེ་དང་མཚུངས་པ་རྣམས་ཀྱི་མཐུ་ཡང་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་ཏོ། །གཞན་དག་ནི་དེ་དག་གི་ཚིག་ཐོས་ནས་དད་པ་དང་རྗེས་སུ་དཔག་པས་དེ་ལྟར་སྨྲས་སོ། ། ජාතමත්තස්සෙව බොධිසත්තස්ස ඨානාදීනි යෙසං විසෙසාධිගමානං පුබ්බනිමිත්තභූතානීති තෙ නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙන්තො, ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පතිට්ඨානං චතුඉද්ධිපාදපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං ඉද්ධිපාදවසෙන ලොකුත්තරධම්මෙසු සුප්පතිට්ඨිතභාවසමිජ්ඣනතො. උත්තරාභිමුඛභාවො ලොකස්ස උත්තරණවසෙන ගමනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. සත්තපදගමනං සත්තබොජ්ඣඞ්ගාදිගමනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, විසුද්ධඡත්තධාරණං සුවිසුද්ධවිමුත්තිඡත්තධාරණස්ස පුබ්බනිමිත්තං, පඤ්චරාජකකුධභණ්ඩානි පඤ්චවිධවිමුත්තිගුණපරිවාරතාය පුබ්බනිමිත්තං, අනාවටදිසානුවිලොකනං අනාවටඤාණතාය පුබ්බනිමිත්තං, ‘‘අග්ගොහමස්මී’’තිආදිවචනං අප්පටිවත්තියධම්මචක්කපවත්තනස්ස පුබ්බනිමිත්තං; අයමන්තිමා ජාතීති ආයතිං ජාතියා අභාවකිත්තනා අනුපාදි…පෙ… පුබ්බනිමිත්තන්ති වෙදිතබ්බං; තස්ස තස්ස අනාගතෙ ලද්ධබ්බවිසෙසස්ස තං තං නිමිත්තං අබ්‍යභිචාරීනිමිත්තන්ති දට්ඨබ්බං. න ආගතොති ඉමස්මිං සුත්තෙ අඤ්ඤත්ථ ච වක්ඛමානාය අනුපුබ්බියා අනාගතතං සන්ධාය වුත්තං. ආහරිත්වාති තස්මිං තස්මිං සුත්තෙ අට්ඨකථාසු ච ආගතනයෙන ආහරිත්වා දීපෙතබ්බො. བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་སྐྱེས་མ་ཐག་པ་ཉིད་ཀྱི་ལངས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པ་གང་དག་གི་སྔ་ལྟས་སུ་གྱུར་པ་རྣམས་སོ་ཞེས་དེ་དག་རྣམ་པར་ཕྱེ་སཏེ་སྟོན་བཞིན་དུ། “འདིར་ཡང་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ལངས་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་བཞི་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་ཏེ། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པའི་དབང་གིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཤིན་ཏུ་གནས་པའི་རང་བཞིན་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །བྱང་ཕྱོགས་སུ་ཁ་ཕྱོགས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་བརྒལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་འགྲོ་བའི་སྔ་ལྟས་སོ། །གོམ་པ་བདུན་བགྲོད་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་ལ་སོགས་པར་འགྲོ་བའི་སྔ་ལྟས་སོ། །གདུགས་རྣམ་པར་དག་པ་འཛིན་པ་ནི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་གདུགས་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་འཛིན་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །རྒྱལ་པོའི་སྐྱེས་རྟགས་ཀྱི་ཆས་གོས་ལྔ་ནི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡོན་ཏན་རྣམ་པ་ལྔས་བསྐོར་བའི་སྔ་ལྟས་སོ། །ཕྱོགས་རྣམས་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པར་གཟིགས་པ་ནི་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྔ་ལྟས་སོ། །“ང་ནི་མཆོག་གོ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ནི་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་སྔ་ལྟས་སོ། །“འདི་ནི་སྐྱེ་བ་ཐ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་མ་འོངས་པའི་སྐྱེ་བ་མེད་པར་བསྒྲགས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པའི་...པེ...སྔ་ལྟས་སུ་རིག་པར་བྱའོ། །མ་འོངས་པ་ན་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེའི་སྔ་ལྟས་དེ་དང་དེ་ནི་མི་འཁྲུལ་བའི་སྔ་ལྟས་སུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །“མ་འོངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མདོ་འདི་དང་གཞན་དག་ཏུ་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་གོ་རིམ་གྱིས་མ་འོངས་པའི་དོན་ལ་དགོངས་ཏེ་གསུངས་སོ། །“བླངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་མདོ་དེ་དང་དེ་དག་དང་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་བླངས་ཏེ་གསལ་བར་བྱའོ། ། දසසහස්සිලොකධාතු කම්පීති පන ඉදං සතිපි ඉධ පාළියං ආගතත්තෙ වක්ඛමානානමච්ඡරියානං මූලභූතං දස්සෙතුං වුත්තං, එවං අඤ්ඤම්පීදිසං දට්ඨබ්බං. තන්ති බද්ධා වීණා, චම්මබද්ධා භෙරියොති පඤ්චඞ්ගිකතූරියස්ස නිදස්සනමත්තං, ච-සද්දෙන වා ඉතරෙසම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. භිජ්ජිංසූති පාදෙසු බද්ධට්ඨානෙසුයෙව [Pg.341] භිජ්ජිංසු. විගච්ඡිංසූති වූපසමිංසු. සකතෙජොභාසිතානීති අතිවිය සමුජ්ජලාය අත්තනො පභාය ඔභාසිතානි අහෙසුං. න පවත්තීති න සන්දී. වාතො න වායීති ඛරො වාතො න වායි, මුදුසුඛො පන සත්තානං සුඛාවහො වායි. පථවීගතා අහෙසුං උච්චට්ඨානෙ ඨාතුං අවිසහන්තා. උතුසම්පන්නොති අනුණ්හාසීතතාසඞ්ඛාතෙන උතුනා සම්පන්නො. වාමහත්ථං උරෙ ඨපෙත්වා දක්ඛිණෙන පුථුපාණිනා හත්ථතාළනෙන සද්දකරණං අප්ඵොටනං. මුඛෙන උස්සෙළනං සද්දමුඤ්චනං සෙළනං. එකද්ධජමාලා අහොසීති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන විචිත්තපුප්ඵසුගන්ධපුප්ඵවස්සදෙවා වස්සිංසු, සූරියෙ දිබ්බමානෙ එව තාරකා ඔභාසිංසු, අච්ඡං විප්පසන්නං උදකං පථවිතො උබ්භිජ්ජි, බිලාසයා දරිසයා තිරච්ඡානා ආසයතො නික්ඛමිංසු; රාගදොසමොහාපි තනු භවිංසු, පථවියං රජො වූපසමි, අනිට්ඨගන්ධො විගච්ඡි, දිබ්බගන්ධො වායි, රූපිනො දෙවා සරූපෙනෙව මනුස්සානං ආපාථමගමංසු, සත්තානං චුතුපපාතා නාහෙසුන්ති ඉමෙසං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. යානි මහාභිනීහාරසමයෙ උප්පන්නානි ද්වත්තිංස පුබ්බනිමිත්තානි, තානි අනවසෙසානි තදා අහෙසුන්ති. “སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཡོས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། འདིར་ལུང་གི་ཚིག་ཏུ་འབྱུང་བཞིན་དུ་ཡང་། བཤད་པར་འགྱུར་བའི་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྩ་བ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་གཞན་ཡང་འདི་ལྟ་བུར་བལྟ་བར་བྱའོ། །“རྒྱུད་སྐུད་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུད་སྐུད་བཏགས་པའི་པི་ཝང་ངོ་། །“པགས་པས་གཏུམས་པའི་རྔ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་རོལ་མོའི་ཡན་ལག་ལྔའི་མཚོན་བྱེད་ཙམ་མོ། །“དང་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་གཞན་དག་ཀྱང་བསྡུས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །“ཆག་གོ་”ཞེས་པ་ནི་རྐང་པ་བཏགས་པའི་གནས་ཉིད་དུ་ཆག་གོ། །“ཞི་བར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བར་གྱུར་ཏོ། །“རང་གི་གཟི་བརྗིད་ཀྱིས་གསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་འབར་བའི་རང་གི་འོད་ཀྱིས་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ། །“མི་འབབ་བོ་”ཞེས་པ་ནི་མི་རྒྱུག་གོ། །“རླུང་མི་གཡོ་”ཞེས་པ་ནི་རླུང་རྩུབ་པོ་མི་གཡོ་ལ། འཇམ་ཞིང་བདེ་བ་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བདེ་བ་སྐྱེད་བྱེད་ནི་གཡོས་སོ། །ས་ལ་བབས་པར་གྱུར་ཏེ། མཐོ་བའི་གནས་སུ་གནས་པར་མ་བཟོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“དུས་ཚོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚ་གྲང་རན་པའི་དུས་ཚོད་དང་ལྡན་པའོ། །ལག་པ་གཡོན་པ་བྲང་ལ་བཞག་སྟེ། གཡས་པའི་ལག་མཐིལ་ཡངས་པས་ཐལ་མོ་བརྡབས་ཏེ་སྒྲ་འབྱིན་པ་ནི་ཐལ་མོ་བརྡེག་པའོ། །ཁས་སྒྲ་འབྱིན་པ་ནི་ཀུ་ཅོ་འདོན་པའོ། །“རྒྱལ་མཚན་གྱི་ཕྲེང་བ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི། འདིར་ཨི་ཏི་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིས་ནི་འདི་དག་བསྡུས་པར་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་མེ་ཏོག་སྣ་ཚོགས་པ་དང་དྲི་ཞིམ་པོའི་མེ་ཏོག་གི་ཆར་ཕབ་པ་དང་། ཉི་མ་ཤར་བཞིན་དུ་སྐར་མ་རྣམས་གསལ་བར་གྱུར་པ་དང་། ས་ལས་ཆུ་གཙང་མ་རྣམ་པར་དག་པ་བརྡོལ་བ་དང་། ཁུང་བུ་དང་བྲག་ཕུག་ན་གནས་པའི་དུད་འགྲོ་རྣམས་རང་གི་གནས་ནས་ཕྱིར་བྱུང་བ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་གཏི་མུག་རྣམས་ཀྱང་སྲབ་པར་གྱུར་པ་དང་། ས་སྟེང་གི་རྡུལ་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་། དྲི་མི་ཞིམ་པ་རྣམས་བྲལ་ཞིང་ལྷའི་དྲི་ཞིམ་པོ་ལྡང་བ་དང་། གཟུགས་ཅན་གྱི་ལྷ་རྣམས་རང་གི་གཟུགས་ཉིད་ཀྱིས་མི་རྣམས་ཀྱི་མིག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པ་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཤི་འཕོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་མེད་པར་གྱུར་པ་རྣམས་སོ། །ཐུགས་བསྐྱེད་ཆེན་པོ་མཛད་པའི་དུས་སུ་བྱུང་བའི་སྔ་ལྟས་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལྷག་མ་མེད་པར་དེའི་ཚེ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ། ། තත්‍රාපීති තෙසුපි පථවිකම්පාදීසු එවං පුබ්බනිමිත්තභාවො වෙදිතබ්බො, න කෙවලං සම්පතිජාතස්ස ඨානාදීසු එවාති අධිප්පායො. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං සබ්බස්ස ඤෙය්‍යස්ස තිත්ථකරමතස්ස ච චාලනතො. කෙනචි අනුස්සාහිතානංයෙව ඉමස්මිංයෙව එකචක්කවාළෙ සන්නිපාතො, කෙනචි අනුස්සාහිතානංයෙව එකප්පහාරෙනෙව සන්නිපතිත්වා ධම්මපටිග්ගණ්හනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, පඨමං දෙවතානං පටිග්ගහණං දිබ්බවිහාරපටිලාභස්ස, පච්ඡා මනුස්සානං පටිග්ගහණං තත්ථෙව ඨානස්ස නිච්චලසභාවතො ආනෙඤ්ජවිහාරපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං. වීණානං සයං වජ්ජනං පරූපදෙසෙන විනා සයමෙව අනුපුබ්බවිහාරපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං. භෙරීනං වජ්ජනං චක්කවාළපරියන්තාය පරිසාය පවෙදනසමත්ථස්ස ධම්මභෙරියා අනුසාවනස්ස අමතදුන්දුභිඝොසනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. අන්දුබන්ධනාදීනං ඡෙදො මානවිනිබන්ධඡෙදනස්ස පුබ්බනිමිත්තං; සුපට්ටනසම්පාපුණනං අත්ථාදි අනුරූපං අත්ථාදීසු ඤාණස්ස භෙදාධිගමස්ස පුබ්බනිමිත්තං. “དེ་དག་ལའང་”ཞེས་པ་ནི། ས་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ལའང་འདི་ལྟར་སྔ་ལྟས་ཀྱི་རང་བཞིན་རིག་པར་བྱ་སྟེ། སྐྱེས་མ་ཐག་པའི་ལངས་པ་ལ་སོགས་པ་ཁོ་ན་ལ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཤེས་བྱ་མཐའ་དག་དང་མུ་སྟེགས་ཅན་གྱི་ལྟ་བ་ཐམས་ཅད་གཡོ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །སུས་ཀྱང་མ་བསྐུལ་བར་འཁོར་ཡུག་གཅིག་པོ་འདིར་འདུ་བ་ནི། སུས་ཀྱང་མ་བསྐུལ་བར་དུས་གཅིག་ཏུ་འདུས་ནས་ཆོས་འཛིན་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །ཐོག་མར་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་བ་ནི་ལྷའི་གནས་པ་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །ཕྱིས་སུ་མི་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་བ་ནི་གནས་དེ་ཉིད་ཀྱི་མི་གཡོ་བའི་རང་བཞིན་གྱི་ཕྱིར། མི་གཡོ་བའི་གནས་པ་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །པི་ཝང་རྣམས་རང་ཉིད་བརྡུང་བ་ནི་གཞན་གྱི་བསྟན་པ་མེད་པར་རང་ཉིད་མཐར་གྱིས་གནས་པ་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །རྔ་རྣམས་བརྡུང་བ་ནི་འཁོར་ཡུག་གི་མཐར་ཐུག་པའི་འཁོར་ལ་བསྒྲག་པར་ནུས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྔ་ཆེན་སྒྲོག་པ་དང་འཆི་མེད་རྔ་སྒྲའི་སྔ་ལྟས་སོ། །ལྕགས་སྒྲོག་ལ་སོགས་པ་ཆད་པ་ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་འཆིང་བ་གཅོད་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །གྲུ་ཁ་བཟང་པོར་ཕྱིན་པ་ནི་དོན་ལ་སོགས་པ་དང་མཐུན་པར་དོན་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཐོབ་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། ། නිබ්බානරසෙනාති කිලෙසානං නිබ්බායනරසෙන. එකරසභාවස්සාති සාසනස්ස සබ්බත්ථ එකරසභාවස්ස. වාතස්ස අවායනං කිස්ස පුබ්බනිමිත්තන්ති ආහ ‘‘ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතභින්දනස්සා’’ති. ආකාසාදිඅප්පතිට්ඨවිසමචඤ්චලට්ඨානං පහාය [Pg.342] සකුණානං පථවීගමනං තාදිසං මිච්ඡාගාහං පහාය සත්තානං පාණෙහි රතනත්තයසරණගමනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. දෙවතානං අප්ඵොටනාදීහි කීළනං පමොදනුප්පත්තිඋදානස්ස භවවන්තගමනෙන ධම්මසභාවබොධනෙන ච පමොදවිභාවනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. ධම්මවෙගවස්සනස්සාති දෙසනාඤාණවෙගෙන ධම්මාමතස්ස වස්සනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. කායගතාසතිවසෙන ලද්ධජ්ඣානං පාදකං කත්වා උප්පාදිතමග්ගඵලසුඛානුභවො කායගතාසතිඅමතපටිලාභො, තස්ස පන කායස්සපි අතප්පකසුඛාවහත්තා ඛුදාපිපාසාපීළනාභාවො පුබ්බනිමිත්තං වුත්තො. අරියද්ධජමාලාමාලිතායාති සදෙවකස්ස ලොකස්ස අරියමග්ගබොජ්ඣඞ්ගධජමාලාහි මාලිතභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං පනෙත්ථ අනුද්ධටං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. “མྱང་འདས་ཀྱི་རོ་ཡིས་”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་རོ་ཡིས་སོ། །“རོ་གཅིག་པའི་རང་བཞིན་གྱི་”ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པ་ཐམས་ཅད་དུ་རོ་གཅིག་པའི་རང་བཞིན་གྱིའོ། །རླུང་མི་གཡོ་བ་ནི་གང་གི་སྔ་ལྟས་ཤེ་ན། “ལྟ་བར་སོང་བ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་འཇིག་པའི་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ནམ་མཁའ་ལ་སོགས་པ་མི་གནས་ཤིང་མི་མཉམ་ལ་གཡོ་བའི་གནས་སྤངས་ཏེ་བྱ་རྣམས་ས་ལ་བབས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་ལོག་པར་འཛིན་པ་སྤངས་ཏེ་སེམས་ཅན་རྣམས་སྲོག་གི་མཐར་ཐུག་གི་བར་དུ་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བའི་སྔ་ལྟས་སོ། །ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ཐལ་མོ་བརྡེག་པ་ལ་སོགས་པས་རྩེ་བ་ནི། དགའ་བ་སྐྱེ་བ་དང་ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་དང་། སྲིད་པའི་མཐར་ཕྱིན་པ་དང་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་རྟོགས་པས་དགའ་བ་མཚོན་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །“ཆོས་ཀྱི་ཤུགས་ཀྱིས་ཆར་འབབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཤུགས་ཀྱིས་ཆོས་ཀྱི་བདུད་རྩིའི་ཆར་འབབ་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །ལུས་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའི་བསམ་གཏན་གཞིར་བྱས་ཏེ། ལམ་དང་འབྲས་བུའི་བདེ་བ་མྱོང་བར་བྱེད་པ་ནི་ལུས་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པའི་འཆི་མེད་ཐོབ་པ་སྟེ། ལུས་དེ་ལའང་གདུང་བ་མེད་པའི་བདེ་བ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར། བཀྲེས་སྐོམ་གྱི་གནོད་པ་མེད་པ་ནི་དེའི་སྔ་ལྟས་སུ་གསུངས་སོ། །“འཕགས་པའི་རྒྱལ་མཚན་གྱི་ཕྲེང་བས་བརྒྱན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་འཕགས་པའི་ལམ་དང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་རྒྱལ་མཚན་གྱི་ཕྲེང་བས་བརྒྱན་པར་གྱུར་པའི་སྔ་ལྟས་སོ། །འདིར་གང་ཞིག་མ་ཕྱུང་བ་དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པར་སླའོ། ། එත්ථාති ‘‘සම්පතිජාතො’’තිආදිනා ආගතෙ ඉමස්මිං ඨානෙ. විස්සජ්ජිතොව, තස්මා අම්හෙහි ඉධ අපුබ්බං වත්තබ්බං නත්ථීති අධිප්පායො. තදා පථවියං ගච්ඡන්තොපි මහාසත්තො ආකාසෙන ගච්ඡන්තො විය මහාජනස්ස උපට්ඨාසීති අයමෙත්ථ නියති ධම්මනියාමො බොධිසත්තානං ධම්මතාති ඉදං නියතිවාදවසෙන කථනං. ‘‘පුබ්බෙ පුරිමජාතීසු තාදිසස්ස පුඤ්ඤසම්භාරකම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා මහාජනස්ස තථා උපට්ඨාසී’’ති ඉදං පුබ්බෙකතකම්මවාදවසෙන කථනං. ඉමෙසං සත්තානං උපරි ඊසනසීලතාය යථාසකං කම්මමෙව ඉස්සරො නාම, තස්ස නිම්මානං අත්තනො ඵලස්ස නිබ්බත්තනං, මහාපුරිසොපි සදෙවකං ලොකං අභිභවිතුං සමත්ථෙන උළාරෙන පුඤ්ඤකම්මුනා නිබ්බත්තිතො තෙන ඉස්සරෙන නිම්මිතො නාම, තස්ස චායං නිම්මානවිසෙසො, යදිදං මහානුභාවතා. යාය මහාජනස්ස තථා උපට්ඨාසීති ඉදං ඉස්සරනිම්මානවාදවසෙන කථනං. එවං තං තං බහුං වත්වා කිං ඉමාය පරියායකථායාති අවසානෙ උජුකමෙව එවං බ්‍යාකාසි. සම්පතිජාතො පථවියං කථං පදසා ගච්ඡති, එවංමහානුභාවො ආකාසෙන මඤ්ඤෙ ගච්ඡතීති පරිකප්පනස්ස වසෙන ආකාසෙන ගච්ඡන්තො විය අහොසි. සීඝතරං පන සත්තපදවීතිහාරෙන ගතත්තා දිස්සමානරූපොපි මහාජනස්ස අදිස්සමානො විය අහොසි. අචෙලකභාවො ඛුද්දකසරීරතා ච තාදිසස්ස ඉරියාපථස්ස අනනුච්ඡවිකාති කම්මානුභාවසඤ්ජනිතපාටිහාරියවසෙන අලඞ්කාරපටියත්තො විය; සොළසවස්සුද්දෙසිකො විය ච මහාජනස්ස උපට්ඨාසීති වෙදිතබ්බං; බුද්ධභාවානුච්ඡවිකස්ස [Pg.343] බොධිසත්තානුභාවස්ස යාථාවතො පවෙදිතත්තා බුද්ධෙන විය…පෙ… අත්තමනා අහොසි. “Etthāti” ཞེས་པ་ནི་ “sampatijāto” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འོངས་པའི་གནས་འདི་ལའོ།། ལན་བཏབ་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། དེའི་ཕྱིར་བདག་ཅག་གིས་འདིར་གསར་དུ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཅི་ཡང་མེད་དོ་སྙམ་པའི་དགོངས་པའོ།། དེའི་ཚེ་ས་སྟེང་དུ་གཤེགས་བཞིན་དུ་ཡང་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་མཁའ་ལ་གཤེགས་པ་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་མདུན་དུ་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ། འདི་ནི་འདིར་ངེས་པ་སྟེ། ཆོས་ཉིད་ཀྱི་ངེས་པའམ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་ངེས་པར་སྨྲ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པའོ།། “སྔོན་གྱི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་དེ་ལྟ་བུའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་ལས་བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་མདུན་དུ་དེ་ལྟར་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ” ཞེས་པ་འདི་ནི་སྔོན་བྱས་ཀྱི་ལས་སྨྲ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པའོ།། སེམས་ཅན་འདི་དག་གི་སྟེང་དུ་དབང་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་རང་རང་གི་ལས་ཉིད་ལ་དབང་ཕྱུག་ཅེས་བྱ་ལ། དེས་བསྐྲུན་པ་ནི་རང་གི་འབྲས་བུ་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ཉིད་དོ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་ཡང་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་ནུས་པའི་རྒྱ་ཆེན་པོའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་མངོན་པར་གྲུབ་པས་དབང་ཕྱུག་དེས་བསྐྲུན་པ་ཞེས་བྱ་ལ། དེའི་བསྐྲུན་པའི་ཁྱད་པར་འདི་ནི་མཐུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དོ། གང་གིས་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་མདུན་དུ་དེ་ལྟར་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་དབང་ཕྱུག་གིས་བསྐྲུན་པར་སྨྲ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་པའོ།། དེ་ལྟར་དེ་དང་དེ་མང་དུ་བརྗོད་ནས་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཏམ་འདིས་ཅི་ཞིག་བྱ་སྙམ་ནས་མཐར་དྲང་པོར་འདི་ལྟར་ལན་བཏབ་པར་གྱུར་ཏོ། བཙས་མ་ཐག་པ་ས་སྟེང་དུ་རྐང་པས་ཇི་ལྟར་གཤེགས། དེ་ལྟ་བུའི་མཐུ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ནི་མཁའ་ལ་གཤེགས་སོ་སྙམ་དུ་རྟོག་པའི་དབང་གིས་མཁའ་ལ་གཤེགས་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། འོན་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་མྱུར་བར་གོམ་པ་བདུན་བོར་ནས་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་གཟུགས་སྣང་བཞིན་དུ་ཡང་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་མིག་ལམ་དུ་མི་སྣང་བ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། གཅེར་བུའི་དངོས་པོ་དང་ལུས་ཆུང་བའི་ཉིད་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་སྤྱོད་ལམ་དང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར། ལས་ཀྱི་མཐུས་བསྐྱེད་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་གྱི་དབང་གིས་རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་པ་བཞིན་དུ་དང་། ལོ་བཅུ་དྲུག་ལོན་པ་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་མདུན་དུ་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་དང་མཐུན་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་མཐུ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་ཀྱིས་བཞིན་དུ་...པེ་... ཡིད་རངས་པར་གྱུར་ཏོ།། පාකටා හුත්වාති විභූතා හුත්වා. බුද්ධානං යෙ යෙ සඞ්ඛාරෙ වවත්ථපෙතුකාමා, තෙ තෙ උප්පාදක්ඛණෙපි සබ්බසො සුප්පටිවිදිතා සුපාකටා හත්ථතලෙ ආමලකං විය සුට්ඨු විභූතා එව හුත්වා උපට්ඨහන්ති. තෙනාහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. අනොකාසගතෙති පරිග්ගහස්ස අනොකාසකාලෙ පවත්තෙ. නිප්පදෙසෙති නිරවසෙසෙ. ඔකාසප්පත්තෙති ඨානගමනාදිකාලෙ උප්පන්නෙ, තෙ හි සම්මසනස්ස යොග්‍යකාලෙ උප්පත්තියා ඔකාසප්පත්තාති අධිප්පායො. සත්තදිවසබ්භන්තරෙති ඉදං බුද්ධානං පාකතිකසම්මසනවසෙන වුත්තං, ආකඞ්ඛන්තා පන තෙ යදා කදාචි උප්පන්නසඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තියෙව. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. “Pākaṭā hutvāti” ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་གྱུར་ནས་སོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་འདུ་བྱེད་གང་དང་གང་རྣམ་པར་གཞག་པར་བཞེད་པ་དེ་དང་དེ་དག་ནི་སྐྱེ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལའང་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་ཤིང་ཤིན་ཏུ་གསལ་བ་ལག་མཐིལ་གྱི་སྐྱུ་རུ་ར་བཞིན་དུ་ལེགས་པར་གསལ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་མངོན་དུ་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ “yathā hī” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “Anokāsagate” ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་སྐབས་མེད་པའི་དུས་སུ་འཇུག་པ་ལའོ།། “Nippadese” ཞེས་པ་ནི་མ་ལུས་པ་ལའོ།། “Okāsappatte” ཞེས་པ་ནི་གནས་སུ་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་དུས་བྱུང་བ་ན། དེ་དག་ནི་ཉེ་བར་རྟོག་པའི་དུས་རུང་བར་སྐྱེས་པས་སྐབས་སུ་བབས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “ཞག་བདུན་གྱི་ཁོངས་སུ་” ཞེས་པ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཐ་མལ་གྱི་ཉེ་བར་རྟོག་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། བཞེད་ན་ནི་ནམ་ཡང་རུང་སྐྱེས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་པ་ཉིད་དོ།། ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ།། අච්ඡරියබ්භුතසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་ཀྱི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད་རྫོགས་སོ།། 4. බාකුලසුත්තවණ්ණනා ༤. བཱ་ཀུ་ལའི་མདོའི་བཤད་པ། 209. යථා ‘‘ද්වත්තිංසා’’ති වත්තබ්බෙ ද්වි-සද්දස්ස බා-ආදෙසං කත්වා බාත්තිංසාති වුච්චති, එවං එත්ථ බා-කාරාදෙසං කත්වා බාකුලොති සමඤ්ඤා අහොසි, සායං තස්ස අන්වත්ථසඤ්ඤාති දස්සෙතුං, ‘‘තස්ස හී’’තිආදි වුත්තං. සීසං න්හාපෙත්වාති මඞ්ගලත්ථං මහාගඞ්ගාය සීසං න්හාපෙත්වා. නිමුජ්ජනවසෙනාති ජණ්ණුපමාණෙ උදකෙ ථොකංයෙව නිමුජ්ජනවසෙන. ඡඩ්ඩෙත්වා පලාතා මරණභයතජ්ජිතා. පහරියමානා මරන්ති, න ජාලෙන බන්ධිතමත්තෙන. දාරකස්ස තෙජෙනාති දාරකස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන. නීහටමත්තොව මතො, තස්ස මරණත්ථං උපක්කමො න කතො, යෙන උපක්කමෙන දාරකස්ස බාධො සියා. තන්ති මච්ඡං. සකලමෙවාති පරිපුණ්ණාවයවමෙව. ༢༠༩. ཇི་ལྟར་ “dvattiṃsā” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། “dvi” སྒྲ་ལ་ “bā” རུ་བསྒྱུར་ནས་ “bāttiṃsā” ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན། འདིར་ཡང་ “bā” ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ནས་ “bākula” ཞེས་པའི་མིང་དུ་གྱུར་ཏོ། དེ་ནི་ཁོང་གི་དོན་དང་མཐུན་པའི་མིང་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “tassa hī” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “Sīsaṃ nhāpetvā” ཞེས་པ་ནི་བཀྲ་ཤིས་པའི་ཆེད་དུ་གངྒཱ་ཆེན་པོར་མགོ་བོ་བཀྲུས་ནས་སོ།། “Nimujjanavasena” ཞེས་པ་ནི་པུས་མོ་ཙམ་གྱི་ཆུ་ལ་ཅུང་ཟད་བྱིང་བའི་དབང་གིས་སོ།། “Chaḍḍetvā palātā” ཞེས་པ་ནི་ཤི་བའི་འཇིགས་པས་སྐྲག་ནས་བོར་ཏེ་བྲོས་པའོ།། “Pahariyamānā maranti” ཞེས་པ་ནི་བརྡེགས་པ་ལས་འཆི་བར་འགྱུར་གྱི། དྲས་བཅིངས་པ་ཙམ་གྱིས་མ་ཡིན་ནོ།། “Dārakassa tejena” ཞེས་པ་ནི་ཁྱེའུའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་སོ།། “Nīhaṭamattova mato” ཞེས་པ་ནི་ཕྱུང་མ་ཐག་ཏུ་ཤི་བ་སྟེ། དེ་གསོད་པའི་ཆེད་དུ་སྦྱོར་བ་མ་བྱས་པས། སྦྱོར་བ་གང་གིས་ཁྱེའུ་ལ་གནོད་པར་འགྱུར་བ་མེད་དོ།། “Taṃ” ཞེས་པ་ནི་ཉ་དེའོ།། “Sakalameva” ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་དོ།། න කෙලායතීති න මමායති කිස්මිඤ්චි න මඤ්ඤති. දාරකස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන පිට්ඨිතො ඵාලෙන්තී. දාරකං ලභතීති උග්ඝොසනවසෙන භෙරිං චරාපෙත්වා. පවත්තිං ආචික්ඛි, අත්තනො පුත්තභාවං කථෙසි. කුච්ඡියා ධාරිතත්තා අමාතා කාතුං න සක්කා ජනනීභාවතො. මච්ඡං ගණ්හන්තාපීති මච්ඡං කිණිත්වා ගණ්හන්තාපි. තථා ගණ්හන්තා ච තප්පරියාපන්නං සබ්බං ගණ්හාති නාමාති [Pg.344] ආහ – ‘‘වක්කයකනාදීනි බහි කත්වා ගණ්හන්තා නාම නත්ථී’’ති. අයම්පි අමාතා කාතුං න සක්කා සාමිකභාවතො. දාරකො උභින්නම්පි කුලානං දායාදො හොතු ද්වින්නං පුත්තභාවතො. “Na kelāyati” ཞེས་པ་ནི་བདག་གིར་མི་བྱེད་དེ། ཅི་ལའང་མི་རློམ་མོ།། ཁྱེའུའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་རྒྱབ་ནས་གཤགས་སོ།། “Dārakaṃ labhati” ཞེས་པ་ནི་སྒྲོག་པའི་དབང་གིས་རྔ་བརྡུངས་ནས་སོ།། ལོ་རྒྱུས་བཤད་དེ། རང་གི་བུ་ཉིད་དུ་སྨྲས་སོ།། མངལ་དུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་མ་མ་ཡིན་པར་བྱར་མི་རུང་སྟེ། སྐྱེད་བྱེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ལས་སོ།། “Macchaṃ gaṇhantāpi” ཞེས་པ་ནི་ཉ་ཉོས་ནས་ལེན་པ་རྣམས་ཀྱང་ངོ་།། དེ་ལྟར་ལེན་པ་ན་དེའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་ཐམས་ཅད་ལེན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “མཁལ་མ་ལ་སོགས་པ་ཕྱིར་བོར་ནས་ལེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ་” ཞེས་སོ།། འདི་ཡང་མ་མ་ཡིན་པར་བྱར་མི་རུང་སྟེ། བདག་པོའི་དངོས་པོ་ལས་སོ།། ཁྱེའུ་འདི་ནི་གཉིས་ཀའི་བུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རིགས་གཉིས་ཀའི་སྐལ་བ་འཛིན་པ་པོར་གྱུར་ཅིག། අසීතිමෙති ජාතියා අසීතිමෙ වස්සෙ. පබ්බජ්ජාමත්තෙන කිලෙසානං අසමුච්ඡිජ්ජනතො වීතික්කමිතුං කාමසඤ්ඤා උප්පන්නපුබ්බාති පුච්ඡා පන පුච්ඡිතබ්බා. තෙනාහ – ‘‘එවඤ්ච ඛො මං, ආවුසො කස්සප, පුච්ඡිතබ්බ’’න්ති. “Asītime” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་ནས་ལོ་བརྒྱད་ཅུ་ལོན་པ་ལའོ།། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཙམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྩད་ནས་མ་ཆོད་པའི་ཕྱིར། འདས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་སྔོན་བྱུང་མྱོང་ངམ་ཞེས་པའི་དྲི་བ་ནི་དྲི་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ “evañca kho maṃ, āvuso kassapa, pucchitabba” ཞེས་གསུངས་སོ།། 210. නියමෙත්වාති තං තංවාරෙ සෙසවාරෙන නියමෙත්වා. කම්මපථභෙදකොති කම්මපථවිසෙසකරො. තත්ථ කාමවිතක්කො යථා කායවචීද්වාරෙසු චොපනප්පත්තො කම්මපථප්පත්තො නාම හොති; මනොද්වාරෙ පරභණ්ඩස්ස අත්තනො පරිණාමනවසෙන පවත්තඅභිජ්ඣාසහගතො; එවං කාමසඤ්ඤාති, තථා බ්‍යාපාදවිහිංසාවිතක්කසඤ්ඤාති ථෙරො, ‘‘උභයම්පෙතං කම්මපථභෙදකමෙවා’’ති ආහ. කම්මපථං අප්පත්තං සඤ්ඤං සන්ධාය, ‘‘සඤ්ඤා උප්පන්නමත්තාවා’’ති වුච්චමානෙ විතක්කිතම්පි සමානං කම්මපථං අප්පත්තමෙව, උභයස්ස පන වසෙන සුත්තපදං පවත්තන්ති ථෙරස්ස අධිප්පායො. ༢༡༠. “Niyametvā” ཞེས་པ་ནི་ཐེངས་དེ་དང་དེ་ལྷག་མའི་ཐེངས་ཀྱིས་ངེས་པར་བྱས་ནས་སོ།། “Kammapathabhedako” ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་པོའོ།། དེ་ལ་འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ལུས་དང་ངག་གི་སྒོ་དག་ཏུ་གཡོ་བ་ཐོབ་པ་ན་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་ལ། ཡིད་ཀྱི་སྒོ་རུ་གཞན་གྱི་ནོར་རང་ལ་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་བརྣབ་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའོ། དེ་ལྟར་འདོད་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། དེ་བཞིན་དུ་གནོད་སེམས་དང་རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྣམ་རྟོག་གི་འདུ་ཤེས་ཏེ། གནས་བརྟན་གྱིས་ “འདི་གཉིས་ཀ་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་མ་གཏོགས་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་དགོངས་ནས། “འདུ་ཤེས་སྐྱེས་པ་ཙམ་མམ” ཞེས་བརྗོད་པ་ན། རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཡིན་ཡང་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་མ་གཏོགས་པ་ཉིད་དེ། གཉིས་ཀའི་དབང་གིས་མདོའི་ཚིག་འཇུག་གོ་སྙམ་པ་ནི་གནས་བརྟན་གྱི་དགོངས་པའོ།། 211. ආයූහනකම්මන්ති අත්තනා ආයූහිතබ්බකම්මං. ලොමකිලිට්ඨානීති කිලිට්ඨලොමානි, කිලිට්ඨංසූනීති අත්ථො. කිමෙවං භොගෙසු පරනිම්මිතභවෙ වසවත්තිදෙවානං විය සබ්බසො ආයූහනකම්මෙන විනා අඤ්ඤස්සපි පබ්බජිතස්ස පච්චයලාභො දිට්ඨපුබ්බො සුතපුබ්බොති ආහ ‘‘අනච්ඡරියඤ්චෙත’’න්ති. කුලූපකථෙරානමෙතං කම්මං, ථෙරො පන කදාචිපි කුලූපකො නාහොසි. ༢༡༡. “Āyūhanakammaṃ” ཞེས་པ་ནི་རང་གིས་མངོན་པར་འདུ་བྱ་བའི་ལས་སོ།། “Lomakiliṭṭhāni” ཞེས་པ་ནི་སྤུ་བཙོག་པའམ་སྐུད་པ་བཙོག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཅི་ལྟར་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་བཞིན་དུ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྒོ་ནས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་ལས་མེད་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་གཞན་ལའང་ཡོ་བྱད་རྙེད་པ་སྔོན་མཐོང་མྱོང་ངམ་ཐོས་མྱོང་ངམ་སྙམ་ནས། “anacchariyañceta” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་ཁྱིམ་གྱི་ཉེ་གནས་སུ་གྱུར་པའི་གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱི་ལས་ཡིན་ལ། གནས་བརྟན་འདི་ནི་ནམ་ཡང་ཁྱིམ་གྱི་ཉེ་གནས་སུ་མ་གྱུར་ཏོ།། ගද්දුහනමත්තන්ති ගොදුහනමත්තකාලං. ඉධ පන සකලො ගොදුහනො අධිප්පෙතොති දස්සෙන්තො, ‘‘ගාවිං…පෙ… කාලමත්තම්පී’’ති ආහ. නිබන්ධීති නිබද්ධදාතබ්බං කත්වා ඨපෙසි. “Gadduhanamattaṃ” ཞེས་པ་ནི་བ་བཞོ་བའི་ཡུན་ཙམ་མོ།། འདིར་ནི་བ་བཞོ་བའི་དུས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ལ་དགོངས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བ་...པེ་... དུས་ཙམ་ལའང་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “Nibandhī” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་སྦྱིན་པར་བྱ་བར་བྱས་ནས་བཞག་གོ། සකිලෙසපුග්ගලස්ස අසෙරිභාවකරණෙන රණෙන සදිසතාය රණො, සංකිලෙසො. අඤ්ඤා උදපාදීති පනාහ, තස්මා අරහත්තං න පටිඤ්ඤාතන්ති දස්සෙති. නනු තථා වචනං පටිජානනං විය හොතීති ආහ ‘‘අපිචා’’තිආදි. ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པའི་གང་ཟག་ལ་རང་དབང་མེད་པར་བྱེད་པས་ཉོན་མོངས་པ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པ་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའོ།། “ཤེས་པ་སྐྱེས་སོ་” ཞེས་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དུ་ཁས་མ་བླངས་པར་བསྟན་ཏོ།། ཅི་དེ་ལྟར་སྨྲ་བ་ནི་ཁས་ལེན་པ་བཞིན་དུ་མི་འགྱུར་རམ་སྙམ་ནས། “apicā” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། 212. අවාපුරති [Pg.345] ද්වාරං එතෙනාති අවාපුරණං. පඨමසඞ්ගහතො පච්ඡා දෙසිතත්තා දුතියසඞ්ගහෙ සඞ්ගිතං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༢༡༢. གང་གིས་སྒོ་འབྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་སྒོ་འབྱེད་བྱེད་དོ།། བསྡུ་བ་དང་པོའི་རྗེས་སུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་བསྡུ་བ་གཉིས་པར་བསྡུས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ།། බාකුලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. བཱ་ཀུ་ལའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད་རྫོགས་སོ།། 5. දන්තභූමිසුත්තවණ්ණනා ༥. དམ་པ་ཉིད་ཀྱི་ས་ལས་བརྩམས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 213. ඵුසෙය්‍යාති ඤාණඵුසනා නාම අධිප්පෙතා, තස්මා ලභෙය්‍යාති අධිගච්ඡෙය්‍ය. එවං පටිපන්නොති, ‘‘අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො’’ති වුත්තප්පකාරෙන පටිපන්නො. අජානනකොට්ඨාසෙයෙවාති අවධාරණෙන අත්තනි කතං දොසාරොපනං නිවත්තෙති. ༢༡༣. “Phuseyya” ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རེག་པ་ལ་དགོངས་པས། དེའི་ཕྱིར་ཐོབ་པར་འགྱུར་རམ་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ།། “Evaṃ paṭipanno” ཞེས་པ་ནི་ “appamatto ātāpī pahitatto” ཞེས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞུགས་པའོ།། “Ajānanakoṭṭhāseyeva” ཞེས་པ་ནི་ངེས་གཟུང་གིས་རང་ལ་བྱས་པའི་སྐྱོན་བརྗོད་པ་བཟློག་པར་བྱེད་དོ།། 214. අප්පනාඋපචාරන්ති අප්පනඤ්චෙව උපචාරඤ්ච පාපෙත්වා කථෙසීති අත්ථං වදන්ති, අප්පනාසහිතො පන උපචාරො අප්පනාඋපචාරො, තං පාපෙත්වා කථෙසීති අත්ථො. ༢༡༤. “Appanāupacāraṃ” ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པ་དང་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་གཉིས་ཀར་ཕྱིན་ནས་གསུངས་སོ་ཞེས་དོན་དུ་སྨྲ་ལ། འཇུག་པ་དང་བཅས་པའི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ནི་འཇུག་པའི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་སྟེ། དེ་ལ་ཕྱིན་ནས་གསུངས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། නික්ඛමතීති නික්ඛමො, අවග්ගාහකාමතො නික්ඛමනං නික්ඛමො එව නෙක්ඛම්මො, පඨමජ්ඣානාදි. සති කිලෙසකාමෙ අත්තනො උපහාරං උපචාරෙත්වා අස්සාදෙත්වා පරිභුඤ්ජති නාමාති ආහ – ‘‘දුවිධෙපි කාමෙ පරිභුඤ්ජමානො’’ති. දුවිධෙපීති හීනපණීතාදිවසෙන දුවිධෙ. “Nikkhamati” ཞེས་པས་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བ་སྟེ། འདོད་པ་ལ་མི་འཇུག་པ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཉིད་ངེས་པར་འབྱུང་བ་སྟེ། བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པའོ།། ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་ཡོད་པ་ན། རང་གི་ཉེ་བར་མཁོ་བ་ཉེ་བར་བསྟེན་ནས་རོ་མྱོང་ཞིང་ལོངས་སྤྱོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “duvidhepi kāme paribhuñjamāno” ཞེས་... སོ།། “Duvidhepi” ཞེས་པ་ནི་དམན་པ་དང་གྱ་ནོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གཉིས་ལའོ།། 215. කූටාකාරන්ති ගාළ්හසාඨෙය්‍යං අප්පතිරූපෙ ඨානෙ ඛන්ධගතපාතනාදි. දන්තගමනන්ති දන්තෙහි නිබ්බිසෙවනෙහි ගන්ධබ්බගතිං. පත්තබ්බං භූමින්ති සම්මාකිරියාය ලද්ධබ්බසම්පත්තිං. ༢༡༥. “Kūṭākāraṃ” ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་གནས་སུ་ཕྲག་པ་ནས་ཕབ་པ་ལ་སོགས་པའི་གཡོ་སྒྱུ་དྲག་པོའོ།། “Dantagamanaṃ” ཞེས་པ་ནི་དུལ་བའི་གླང་པོ་ཆེ་རྣམས་ཀྱིས་དྲི་ཟའི་འགྲོས་བཞིན་དུ་འགྲོ་བའོ།། “Pattabbaṃ bhūmiṃ” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་བྱ་བས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལའོ།། 216. බ්‍යතිහරණවසෙන ලඞ්ඝකං විලඞ්ඝකං, අඤ්ඤමඤ්ඤහත්ථග්ගහණං. තෙනාහ – ‘‘හත්ථෙන හත්ථං ගහෙත්වා’’ති. ༢༡༦. ཕན་ཚུན་བརྗེ་བའི་དབང་གིས་མཆོང་བ་དང་རྣམ་པར་མཆོང་བ་ནི་གཅིག་གིས་གཅིག་གི་ལག་པ་ནས་བཟུང་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “hatthena hatthaṃ gahetvā” ཞེས་གསུངས་སོ།། 217. ගහෙතුං සමත්ථොති ගණිකාරහත්ථිනීහි උපලාපෙත්වා අරඤ්ඤහත්ථිං වචනවසෙන ගහෙතුං සමත්ථො. අතිපස්සිත්වා අතිට්ඨානවසෙන පස්සිත්වා. එත්ථගෙධාති එතස්මිං අරඤ්ඤෙ නාගවනෙ පවත්තගෙධා. සුඛායතීති සුඛං අයති පවත්තෙති, ‘‘සුඛං හරතී’’ති වා පාඨො. ඩිණ්ඩිමො ආනකො. නිහිතසබ්බවඞ්කදොසොති අපගතසබ්බසාඨෙය්‍යදොසො. අපනීතකසාවොති අපෙතසාරම්භකසාවො. ༢༡༧. “Gahetuṃ samatho” ཞེས་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེ་མོ་རྣམས་ཀྱིས་བསླུས་ནས་ནགས་ཀྱི་གླང་པོ་ཆེ་ཚིག་གི་དབང་གིས་གཟུང་བར་ནུས་པའོ།། “Atipassitvā” ཞེས་པ་ནི་མི་རུང་བའི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་བལྟས་ནས་སོ།། “Etthagedhā” ཞེས་པ་ནི་ནགས་ཚལ་གླང་པོ་ཆེའི་ཚལ་འདི་ལ་ཆགས་པ་སྐྱེས་པའོ།། “Sukhāyati” ཞེས་པ་ནི་བདེ་བ་སྐྱེད་པའམ་འཇུག་པར་བྱེད་པ་སྟེ། “sukhaṃ haratī” ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ།། “Ḍiṇḍimo” ཞེས་པ་ནི་རྔ་ཆུང་ངོ་།། “Nihitasabbavaṅkadoso” ཞེས་པ་ནི་གཡོ་སྒྱུའི་སྐྱོན་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བའོ།། “Apanītakasāvo” ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་རྙོག་པ་དང་བྲལ་བའོ།། 219. පඤ්චකාමගුණනිස්සිතසීලානන්ති [Pg.346] අකුසලානං. ගෙහස්සිතසීලානන්ති වා වට්ටසන්නිස්සිතසීලානං. ༢༡༩. “འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་བརྟེན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱིའོ།། ཡང་ན་ “ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བ་ལ་བརྟེན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཀྱིའོ།། 222. එස නයො සබ්බත්ථාති, ‘‘මජ්ඣිමො, දහරො’’ති ආගතෙසු උපමාවාරෙසු, ‘‘ථෙරො’’තිආදිනා ආගතෙසු උපමෙය්‍යවාරෙසූති පඤ්චසු සංකිලෙසපක්ඛියෙසු වාරෙසු එස යථාවුත්තොව නයොති වෙදිතබ්බො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༢༢༢. “Esa nayo sabbatthā” ཞེས་པ་ནི། “majjhimo, daharo” ཞེས་འབྱུང་བའི་དཔེའི་ཐེངས་རྣམས་དང་། “thero” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འབྱུང་བའི་དཔེ་ཅན་གྱི་ཐེངས་རྣམས་ཏེ། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཐེངས་ལྔ་པོ་རྣམས་ལ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ།། ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ།། දන්තභූමිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. དམ་པ་ཉིད་ཀྱི་ས་ལས་བརྩམས་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད་རྫོགས་སོ།། 6. භූමිජසුත්තවණ්ණනා ༦. བྷཱུ་མི་ཛའི་མདོའི་བཤད་པ། 223. ආසඤ්චෙපි කරිත්වාති, ‘‘ඉමිනාහං බ්‍රහ්මචරියෙන දෙවො වා භවෙය්‍යං දෙවඤ්ඤතරො වා, දුක්ඛතො වා මුච්චෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං කත්වා චෙපි චරන්ති, අභබ්බා ඵලස්ස අධිගමාය තණ්හාය බ්‍රහ්මචරියස්ස විදූසිතත්තාති අධිප්පායො. අනාසඤ්චෙපි කරිත්වාති වුත්තනයෙන පත්ථනං අකත්වා. අභබ්බා ඵලස්ස අධිගමාය අනියමිතභාවතො. පණිධානවසෙන හි පුඤ්ඤඵලං නියතං නාම හොති, තදභාවතො කතං පුඤ්ඤං න ලභතීති අධිප්පායො. තතියපක්ඛෙ උභයට්ඨානෙහි වුත්තං, චතුත්ථපක්ඛො සම්මාවතාරො ඉති චතුකොටිකො පඤ්හො ජාලවසෙන ආහටො, තත්ථ ආසා නාම පත්ථනා, මිච්ඡාගාහස්මිං සති න විපච්චති, සම්මාගාහස්මිං සති විපච්චති, උභයථාපි උභයාපෙක්ඛානාම, යො මිච්ඡත්තධම්මෙ පුරක්ඛත්වා බ්‍රහ්මචරියං චරති, තස්ස යථාධිප්පායඵලං සමිජ්ඣතීති න වත්තබ්බං අයොනිසො බ්‍රහ්මචරියස්ස චිණ්ණත්තා; යො පන සම්මත්තං පුරක්ඛත්වා බ්‍රහ්මචරියං චරති, තස්ස යථාධිප්පායං බ්‍රහ්මචරියඵලං න සමිජ්ඣතීති න වත්තබ්බං යොනිසො බ්‍රහ්මචරියස්ස චිණ්ණත්තා. තෙන වුත්තං – ‘‘ආසඤ්චෙපි කරිත්වා අයොනිසො බ්‍රහ්මචරියං චරන්තී’’තිආදි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༢༢༣. "Āsañcepi karitvā" (རེ་བ་བྱས་ཏེ་ཀྱང་) ཞེས་པ་ནི། "བདག་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་འདིས་ལྷའམ་ལྷ་གང་རུང་ཞིག་ཏུ་སྐྱེ་བར་གྱུར་ཅིག ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་གྱུར་ཅིག" ཅེས་སྨོན་ལམ་བཏབ་ནས་སྤྱོད་པ་སྤྱད་ནའང་། སྲེད་པས་ཚངས་སྤྱོད་བསླད་པའི་ཕྱིར་འབྲས་བུ་ཐོབ་པར་མི་ནུས་པའི་དོན་ཏོ།། "Anāsañcepi karitvā" (རེ་བ་མ་བྱས་པར་ཡང་) ཞེས་པ་ནི། གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྨོན་ལམ་མ་བཏབ་པར། ངེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་འབྲས་བུ་ཐོབ་པར་མི་ནུས་པའོ།། སྨོན་ལམ་གྱི་དབང་གིས་བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ནི་ངེས་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་ལ། དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་མི་ཐོབ་པའི་དོན་ཏོ།། ཕྱོགས་གསུམ་པ་ནི་གཉིས་ཀའི་གནས་ཀྱིས་གསུངས་ལ། ཕྱོགས་བཞི་པ་ནི་ཡང་དག་པར་འཇུག་པ་སྟེ། འདི་ལྟར་མཐའ་བཞིའི་དྲི་བ་ནི་དྲ་བའི་ཚུལ་གྱིས་བཀོད་པའོ།། དེ་ལ་རེ་བ་ཞེས་པ་ནི་སྨོན་ལམ་སྟེ། ལོག་པར་འཛིན་པ་ཡོད་ན་མི་སྨིན་ལ། ཡང་དག་པར་འཛིན་པ་ཡོད་ན་སྨིན་པར་འགྱུར་རོ།། གཉིས་ཀའི་ཆ་ནས་ཀྱང་གཉིས་ཀར་ལྟོས་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། གང་ཞིག་ལོག་པའི་ཆོས་མདུན་དུ་བཞག་ནས་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་པ་དེ་ལ། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་བསམ་པའི་འབྲས་བུ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་མི་བརྗོད་དོ།། གང་ཞིག་ཡང་དག་པ་མདུན་དུ་བཞག་ནས་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་པ་དེ་ལ། ཚུལ་བཞིན་དུ་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱད་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་བསམ་པའི་ཚངས་སྤྱོད་ཀྱི་འབྲས་བུ་མི་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་མི་བརྗོད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ "རེ་བ་བྱས་ཏེ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་སྤྱོད་དོ" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ།། භූමිජසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ས་སྐྱེས་ཀྱི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། 7. අනුරුද්ධසුත්තවණ්ණනා ༧. མ་འགགས་པའི་མདོའི་བཤད་པའོ།། 230. උපසඞ්කමිත්වා [Pg.347] එවමාහංසූති වුත්තං උපසඞ්කමනකාරණං දස්සෙන්තො, ‘‘තස්ස උපාසකස්ස අඵාසුකකාලො අහොසී’’ති ආහ. අවිරාධිතන්ති අවිරජ්ඣනකං. යදි වා තෙ ධම්මා නානත්ථා, යදි වා එකත්ථා, යං තත්ථ අවිරජ්ඣනකං, තං තංයෙව පටිභාතූති යොජනා. ඣානමෙවාති අප්පමාණජ්ඣානමෙව, ‘‘චෙතොවිමුත්තී’’ති පන වුත්තත්තා චිත්තෙකග්ගතායෙව එවං වුච්චතීති උපාසකස්ස අධිප්පායො. ༢༣༠. "ཉེ་བར་བཅར་ནས་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ" ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་བཅར་བའི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པར། "དགེ་བསྙེན་དེར་མི་བདེ་བའི་དུས་བྱུང་ངོ" ཞེས་གསུངས་སོ།། "Avirādhita" (མ་ནོར་བའམ་མ་འཁྲུལ་བ་) ཞེས་པ་ནི་མི་འགལ་བའོ།། ཆོས་དེ་དག་དོན་ཐ་དད་པ་ཞིག་གམ། ཡང་ན་དོན་གཅིག་པ་ཞིག་ཡིན་ནའང་། དེ་ལ་གང་ཞིག་མི་འགལ་བ་དེ་ཉིད་སྤོབས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་སྦྱར་རོ།། "བསམ་གཏན་ཉིད་དོ" ཞེས་པ་ནི་ཚད་མེད་པའི་བསམ་གཏན་ཉིད་དེ། "སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ" ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་ལ་འདི་ལྟར་བརྗོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་དགེ་བསྙེན་གྱི་བསམ་པའོ།། 231. යාවතා මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ ඡායා ඵරති, නිවාතෙ පණ්ණානි පතන්ති, එත්තාවතා ‘‘රුක්ඛමූල’’න්ති වුච්චතීති එවං වුත්තං එකරුක්ඛමූලප්පමාණට්ඨානං. කසිණනිමිත්තෙන ඔත්ථරිත්වාති කසිණාරම්මණං ඣානං සමාපජ්ජන්තො තස්මිං කසිණ…පෙ… විහරතීති වුත්තො. ආභොගො නත්ථි ඣානක්ඛණෙ. කාමං සමාපත්තික්ඛණෙ ආභොගො නත්ථි තතො පන පුබ්බෙ වා සියා සො ආභොගො, තම්පි සන්ධාය මහග්ගතන්ති කෙචි. ඉදානි තාසං චෙතොවිමුත්තීනං සතිපි කෙනචි විසෙසෙන අභෙදෙ විසයාදිතො ලබ්භමානභෙදං දස්සෙතුං, ‘‘එත්ථා’’තිආදි වුත්තං. නිමිත්තං න වඩ්ඪති වඩ්ඪෙතබ්බස්ස නිමිත්තස්සෙව අභාවතො. පථවීකසිණාදීනං විය ආකාසභාවනාය උග්ඝාටනං න ජායති. තානි ඣානානීති බ්‍රහ්මවිහාරජ්ඣානානි. චුද්දසවිධෙන පරිදමනාභාවතො අභිඤ්ඤානං පාදකානි න හොන්ති. නිමිත්තුග්ඝාටස්සෙව අභාවතො අරූපජ්ඣානානං අනධිට්ඨානතාය නිරොධස්ස පාදකානි න හොන්තීති. කම්මවට්ටභාවෙන කිලෙසවට්ටවිපාකවට්ටානං තිණ්ණං වට්ටානං පච්චයභාවො වට්ටපාදකතා. උපපජ්ජනවසෙනෙව තං තං භවං ඔක්කමති එතෙහීති භවොක්කමනානි. දුතියනයස්ස වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. උග්ඝාටනස්ස ලබ්භනතො අරූපජ්ඣානොපරි සමතික්කමො හොතීති අයමෙව විසෙසො. එවන්ති යථාවුත්තෙන නිමිත්තාවඩ්ඪනනිමිත්තවඩ්ඪනාදිප්පකාරෙන. නානත්ථාති නානාසභාවා. එවන්ති අප්පමාණමහග්ගතසද්දවචනීයතාය නානාබ්‍යඤ්ජනා. කාමඤ්චෙත්ථ අප්පමාණසමාපත්තිතොපි නීහරිත්වා වක්ඛමානභවූපපත්තිකාරණං දස්සෙතුං සක්කා, අට්ඨකථායං පන කසිණඣානතොව නීහරිත්වා යොජනා කතාති තථා වුත්තං. අථ වා මහග්ගතගහණෙනෙත්ථ අප්පමාණාති වුත්තබ්‍රහ්මවිහාරානම්පි සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො තස්සා සමඤ්ඤාය උභයෙසම්පි සාධාරණභාවතො. ༢༣༡. "ཉིན་གུང་གི་དུས་སུ་གྲིབ་མ་ཇི་ཙམ་ཁྱབ་པ་དང་། རླུང་མེད་པའི་ཚེ་ལོ་མ་རྣམས་ལྷུང་བའི་ཡུལ་དེ་ཙམ་ལ། 'ཤིང་དྲུང་' ཞེས་བརྗོད་དོ" ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་ཤིང་གཅིག་གི་དྲུང་གི་ཚད་ཀྱི་གནས་སོ།། "ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་མཚན་མས་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ" ཞེས་པ་ནི། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དམིགས་པ་ལ་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་བཞིན་དུ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དེ་ལ་...པེ་... གནས་སོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། བསམ་གཏན་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་དོ།། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་སྙོམས་འཇུག་གི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་ཀྱང་། དེའི་སྔོན་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དེ་ཡོད་སྲིད་ལ། དེ་ལ་དགོངས་ནས་ "རྒྱ་ཆེན་པོ" ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ།། ད་ནི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དེ་དག་ལ་བྱེ་བྲག་འགའ་ཞིག་གིས་དབྱེར་མེད་པ་ཉིད་ཡོད་ནའང་། ཡུལ་སོགས་ལས་ཐོབ་པའི་དབྱེ་བ་སྟོན་པར། "འདི་ལ" ཞེས་... སོགས་གསུངས་སོ།། མཚན་མ་མི་འཕེལ་ཏེ། འཕེལ་བར་བྱ་བའི་མཚན་མ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར། ས་ཁམས་ཀྱི་ཟིལ་གནོན་སོགས་བཞིན་དུ་ནམ་མཁའ་བསྒོམ་པ་ལ་བསལ་བ་མི་འབྱུང་ངོ།། "བསམ་གཏན་དེ་དག" ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པའི་གནས་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་སོ།། རྣམ་པ་བཅུ་བཞིའི་སྒོ་ནས་མ་བཏུལ་བའི་ཕྱིར། མངོན་ཤེས་ཀྱི་རྟེན་དུ་མི་འགྱུར་རོ།། མཚན་མ་བསལ་བ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར། གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་ལ་མི་གནས་པས། འགོག་པའི་རྟེན་དུ་མི་འགྱུར་རོ།། ལས་ཀྱི་འཁོར་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་བ་དང་རྣམ་སྨིན་གྱི་འཁོར་བ་སྟེ་འཁོར་བ་གསུམ་གྱི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ནི་འཁོར་བའི་རྟེན་ཉིད་དོ།། སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་སྲིད་པ་དེ་དང་དེར་འཇུག་པར་བྱེད་པས་ན་ "སྲིད་པར་འཇུག་པ་རྣམས" སོ།། ཚུལ་གཉིས་པའི་དོན་ནི་གསུངས་པ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། བསལ་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་གོང་དུ་འདའ་བར་འགྱུར་བ་ནི་འདི་ཉིད་ཀྱི་ཁྱད་པར་རོ།། "འདི་ལྟར" ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་མཚན་མ་མི་འཕེལ་བ་དང་མཚན་མ་འཕེལ་བ་སོགས་ཀྱི་རྣམ་པས་སོ།། "དོན་ཐ་དད་པ" ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་ཐ་དད་པའོ།། "འདི་ལྟར" ཞེས་པ་ནི་ཚད་མེད་པ་དང་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཡི་གེ་ཐ་དད་པའོ།། འདིར་ཚད་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་ཀྱང་ཕྱུང་ནས་འཆད་པར་འགྱུར་བའི་སྲིད་པར་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་ནུས་མོད་ཀྱང་། ཀུན་ལས་བཏུས་པའི་འགྲེལ་པ་རུ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་བསམ་གཏན་ཉིད་ལས་ཕྱུང་ནས་སྦྱར་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། "རྒྱ་ཆེན་པོ" ཞེས་བཟུང་བས་འདིར་ "ཚད་མེད་པ" ཞེས་གསུངས་པའི་ཚངས་པའི་གནས་པ་རྣམས་ཀྱང་བསྡུ་བར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེའི་མིང་ནི་གཉིས་ཀ་ལ་ཐུན་མོང་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། 232. එවං [Pg.348] වුත්තොති අසතිපි තථාරූපෙ ආභොගෙ ‘‘පරිත්තාභාති ඵරිත්වා අධිමුච්චිත්වා විහරතී’’ති වුත්තො. අප්පමාණං කත්වා කසිණං වඩ්ඪෙන්තස්ස කසිණවඩ්ඪනවසෙන බහුලීකාරසම්භවතො සියා ඣානස්ස බලවතරතා, තදභාවෙ ච දුබ්බලතා, ආචිණ්ණවසිතාය පන පච්චනීකධම්මානං සම්මා අපරිසොධනෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති පඤ්චහාකාරෙහි ඣානස්ස අප්පගුණතං දස්සෙන්තො, ‘‘සුප්පමත්තෙ වා’’තිආදිමාහ. ඣානස්ස අප්පානුභාවතාය එව තන්නිමිත්තා පභාපි අප්පතරා අපරිසුද්ධාව හොතීති ආහ – ‘‘වණ්ණො…පෙ… සංකිලිට්ඨො චා’’ති. දුතියනයො වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො. තත්ථාපි කසිණස්ස පරිත්තභාවෙන වණ්ණස්ස පරිත්තතා, පරිත්තාරම්මණාය අනුරූපතාය වා නිමිත්තං පභාමණ්ඩලකම්පි පරිත්තමෙව සියාති අධිප්පායො. විපුලපරිකම්මන්ති විපුලභාවෙන පරිකම්මං. සෙසං තතියචතුත්ථනයෙසු වත්තබ්බං පඨමදුතියනයෙසු වුත්තසදිසමෙව. ༢༣༢. "འདི་ལྟར་གསུངས་སོ" ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་ནའང་། "འོད་ཆུང་ངུ་ཞེས་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་མོས་ནས་གནས་སོ" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚད་མེད་པར་བྱས་ནས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ལ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་འཕེལ་བའི་དབང་གིས་གོམས་པ་མང་དུ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། བསམ་གཏན་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་སྲིད་ལ། དེ་མེད་པའི་ཚེ་སྟོབས་ཆུང་བ་ཉིད་དོ།། གོམས་པའི་དབང་གིས་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡང་དག་པར་མ་དག་པ་ལ། སྨྲ་དགོས་པ་ཉིད་མེད་དོ་ཞེས་རྣམ་པ་ལྔའི་སྒོ་ནས་བསམ་གཏན་གྱི་མཐུ་ཆུང་བ་ཉིད་སྟོན་པར། "ཤིན་ཏུ་བག་མེད་པ་ལའམ" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། བསམ་གཏན་གྱི་མཐུ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་ཉིད་དེའི་མཚན་མའི་འོད་ཀྱང་ཆུང་ཞིང་མ་དག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ། "ཁ་དོག་...པེ་... ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་ནོ" ཞེས་པའོ།། ཚུལ་གཉིས་པ་ནི་གསུངས་པ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལའང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་ཁ་དོག་ཆུང་བ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་དམིགས་པ་ཆུང་བ་དང་མཐུན་པའི་ཕྱིར་མཚན་མའི་འོད་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ཀྱང་ཆུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་བསམ་པའོ།། "ཡངས་པའི་སྦྱོར་བ" ཞེས་པ་ནི་ཡངས་པའི་དངོས་པོས་སྦྱོར་བའོ།། ལྷག་མ་ཚུལ་གསུམ་པ་དང་བཞི་པ་ལ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ནི་ཚུལ་དང་པོ་དང་གཉིས་པ་ལ་བཤད་པ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དོ།། වණ්ණනානත්තන්ති යදි පීතං යදි ලොහිතං යදි වා ඔදාතන්ති සරීරවණ්ණනානත්තං. ආභානානත්තන්ති පරිත්තවිපුලතාවසෙන පභාය නානත්තං. අච්චිනානත්තන්ති තෙජොධාතුස්ස දීඝාදිවසෙන වෙමත්තතා. අභිනිවිසන්තීති අභිරතිවසෙන නිවිසන්ති නිසීදන්ති තිට්ඨන්ති. තෙනාහ ‘‘වසන්තී’’ති. "ཁ་དོག་ཐ་དད་པ" ཞེས་པ་ནི། སེར་པོའམ། དམར་པོའམ། ཡང་ན་དཀར་པོ་ཞེས་ལུས་ཀྱི་ཁ་དོག་ཐ་དད་པའོ།། "འོད་ཐ་དད་པ" ཞེས་པ་ནི་ཆུང་བ་དང་ཡངས་པའི་དབང་གིས་འོད་ཀྱི་ཐ་དད་པའོ།། "མེ་ལྕེ་ཐ་དད་པ" ཞེས་པ་ནི་མེའི་ཁམས་ཀྱི་རིང་ཐུང་སོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཐ་དད་པའོ།། "མངོན་པར་གནས་སོ" ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་གནས་པའམ་འཁོད་པའམ་འགྲེང་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "གནས་སོ" ཞེས་གསུངས་སོ།། 234. ආභන්ති දිබ්බන්තීති ආභාති ආහ ‘‘ආභාසම්පන්නා’’ති. තදඞ්ගෙනාති වා තස්සා පරිත්තතාය අප්පමාණතාය ච ආභාකාරණං, තං පන අත්ථතො භවූපපත්තිකාරණමෙවාති ආහ – ‘‘තස්සා භවූපපත්තියා අඞ්ගෙනා’’ති. කායාලසියභාවො තන්දීආදීනං හෙතුභූතා කායස්ස විත්ථායිතතා. ༢༣༤. "Ābha" (འོད་) ཅེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་འོད་དེ། "འོད་དང་ལྡན་པ" ཞེས་གསུངས་སོ།། "དེའི་ཡན་ལག་གིས" ཞེས་པ་ནི། ཡང་ན་དེའི་ཆུང་བ་ཉིད་དང་ཚད་མེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་འོད་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་ཏེ། དེ་ནི་དོན་དུ་སྲིད་པར་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ། "དེའི་སྲིད་པར་སྐྱེ་བའི་ཡན་ལག་གིས" ཞེས་པའོ།། "ལུས་ཀྱི་ལེ་ལོའི་དངོས་པོ" ཞེས་པ་ནི་གཉིད་སོགས་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ལུས་ཀྱི་ལྷོད་པའི་རང་བཞིན་ནོ།། 235. පාරමියොති මහාසාවකසංවත්තනිකා සාවකපාරමියො පූරෙන්තො. බ්‍රහ්මලොකෙති බ්‍රහ්මත්තභාවෙ, බ්‍රහ්මලොකෙ වා උප්පත්තිං පටිලභි, වුත්තම්පි චෙතං ථෙරගාථාසු. අවොකිණ්ණන්ති අඤ්ඤෙහි අසම්මිස්සන්ති අත්ථො. පුබ්බෙ සඤ්චරිතන්ති අතීතභවෙසු ජාතිවසෙන සඤ්චරණං මම, සඤ්චරිතන්ති තං මමස්සාති අත්ථො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༢༣༥. "ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས" ཞེས་པ་ནི། ཉན་ཐོས་ཆེན་པོར་འགྱུར་བར་བྱེད་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའོ།། "ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ" ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པའི་ལུས་སམ། ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བ་ཐོབ་པ་སྟེ། འདི་ནི་གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་སུའང་གསུངས་སོ།། "མ་འདྲེས་པ" ཞེས་པ་ནི་གཞན་དག་དང་མ་འདྲེས་པའི་དོན་ཏོ།། "སྔོན་སྤྱད་པ" ཞེས་པ་ནི། འདས་པའི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་བདག་གི་རྒྱུ་བ་སྟེ། སྤྱད་པ་དེ་ནི་བདག་གི་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལྷག་མ་ནི་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ།། අනුරුද්ධසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. མ་འགགས་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། 8. උපක්කිලෙසසුත්තවණ්ණනා ༨. ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་མདོའི་བཤད་པའོ།། 236. තස්මාති [Pg.349] අත්ථකාමත්තා එවමාහ, න භගවතො වචනං අනාදියන්තො. යෙ පන තදා සත්ථුවචනං න ගණ්හිංසු, තෙ කිඤ්චි අවත්වා තුණ්හීභූතා මඞ්කුභූතා අට්ඨංසු, තස්මා උභයෙසම්පි සත්ථරි අගාරවපටිපත්ති නාහොසි. ༢༣༦. "དེའི་ཕྱིར" ཞེས་པ་ནི་དོན་དུ་གཉེར་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་ཀྱི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བཀའ་ལ་མ་གུས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། གང་དག་དེའི་ཚེ་སྟོན་པའི་བཀའ་མ་བླངས་པ་དེ་དག་ནི། ཅི་ཡང་མི་སྨྲ་བར་ཅང་མི་སྨྲ་ཞིང་ཡིད་མུག་ནས་གནས་པས། དེའི་ཕྱིར་གཉིས་ཀ་ལའང་སྟོན་པ་ལ་མ་གུས་པའི་སྤྱོད་པ་མ་བྱུང་ངོ།། යෙනපි ජනෙන න දිට්ඨොති යෙන උභයජනෙන අඤ්ඤවිහිතතාය කුඩ්ඩකවාටාදිඅන්තරිකතාය වා න දිට්ඨො. දමනත්ථන්ති තෙහි උපාසකෙහි නිම්මදභාවං ආපාදිතානං තෙසං භික්ඛූනං දමනත්ථං. ඨපයිංසූති යො ඉමෙසං භික්ඛූනං දෙති, තස්ස සතං දණ්ඩොති, සහස්සන්ති ච වදන්ති. "སྐྱེ་བོ་གང་གིས་ཀྱང་མ་མཐོང་བ" ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བོ་གཉིས་པོ་གཞན་ལ་གཡེང་བའི་ཕྱིར་རམ། རྩིག་པ་དང་སྒོ་ལ་སོགས་པས་བར་དུ་ཆོད་པའི་ཕྱིར་མ་མཐོང་བའོ།། "གདུལ་བའི་ཕྱིར" ཞེས་པ་ནི། དགེ་བསྙེན་དེ་དག་གིས་རྒྱགས་པ་མེད་པར་བྱས་པའི་དགེ་སློང་དེ་དག་གདུལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། "བཞག་གོ" ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་དགེ་སློང་འདི་དག་ལ་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ན། དེ་ལ་ཆད་པ་བརྒྱའོ།། སྟོང་ངོ་ཞེས་སྨྲའོ།། 237. වග්ගභාවෙනෙව (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ගො 3.464) නානාසද්දො අස්සාති පුථුසද්දො. සමජනොති භණ්ඩනෙ සමජ්ඣාසයො ජනො. බාලලක්ඛණෙ ඨිතොපි ‘‘අහං බාලො’’ති න මඤ්ඤති. භිය්‍යො චාති අත්තනො බාලභාවස්ස අජානනතොපි භිය්‍යො ච භණ්ඩනස්ස උපරි ඵොටො විය සඞ්ඝභෙදස්ස අත්තනො කාරණභාවම්පි උප්පජ්ජමානං න මඤ්ඤි නඤ්ඤාසි. ༢༣༧. ཚོགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སྒྲ་ཐ་དད་པ་ཡོད་པས་ན་ 'སྐྱེ་བོ་མང་པོ' ཞེས་བྱའོ།། 'སྐྱེ་བོ་མཚུངས་པ' ཞེས་པ་ནི་འཐབ་རྩོད་ལ་བསམ་པ་མཚུངས་པའི་སྐྱེ་བོའོ།། བྱིས་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་གནས་བཞིན་དུའང་ 'བདག་ནི་བྱིས་པའོ' ཞེས་མི་སེམས་སོ།། 'ཕྱིར་ཞིང་ཡང་' ཞེས་པ་ནི། རང་གི་བྱིས་པ་ཉིད་མ་ཤེས་པ་ལས་ཀྱང་ཕྱིར་ཞིང་། འཐབ་རྩོད་ཀྱི་སྟེང་དུ་ཆུ་བུར་བཞིན་དུ་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་ལ་རང་ཉིད་རྒྱུར་གྱུར་པ་ཉིད་སྐྱེ་བཞིན་པ་ལའང་མ་ཤེས་མ་རྟོགས་སོ།། කලහවසෙන පවත්තවාචායෙව ගොචරො එතෙසන්ති වාචාගොචරා හුත්වා. මුඛායාමන්ති විවාදවසෙන මුඛං ආයමෙත්වා භාණිනො. න තං ජානන්තීති තං කලහං න ජානන්ති. කලහං කරොන්තො ච තං න ජානන්තො නාම නත්ථි. යථා පන න ජානන්ති, තං දස්සෙතුං ආහ – ‘‘එවං සාදීනවො අය’’න්ති. අයං කලහො නාම අත්තනො පරෙසඤ්ච අත්ථජාපනතො අනත්ථුප්පාදනතො දිට්ඨෙව ධම්මෙ සම්පරායෙ ච සාදීනවො, සදොසොති අත්ථො. "འཐབ་རྩོད་ཀྱི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་ཚིག་ཉིད་འདི་དག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ" ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་ཏེའོ།། "ཁ་གདངས་ཏེ" ཞེས་པ་ནི་རྩོད་པའི་དབང་གིས་ཁ་གདངས་ནས་སྨྲ་བའོ།། "དེ་དག་གིས་མི་ཤེས་སོ" ཞེས་པ་ནི་འཐབ་རྩོད་དེ་མི་ཤེས་སོ།། འཐབ་རྩོད་བྱེད་བཞིན་དུ་དེ་མི་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེད་དོ།། འོན་ཀྱང་ཇི་ལྟར་མི་ཤེས་པ་དེ་ཉིད་སྟོན་པར། "འདི་ལྟར་ཉེས་དམིགས་འདི་ཡོད" ཅེས་གསུངས་སོ།། འཐབ་རྩོད་འདི་ནི་རང་དང་གཞན་གྱི་དོན་ཉམས་པར་བྱེད་པ་དང་། དོན་མེད་པ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མ་གཉིས་ཀར་ཉེས་དམིགས་དང་བཅས་པ། སྐྱོན་དང་བཅས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། උපනය්හන්තීති උපනාහවසෙන අනුබන්ධන්ති. පොරාණොති පුරිමෙහි බුද්ධාදීහි ආචිණ්ණසමාචිණ්ණතාය පුරාතනො. "འཁོན་དུ་འཛིན་ཏོ" ཞེས་པ་ནི་འཁོན་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ།། "གནའ་བོའི" ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་སངས་རྒྱས་སོགས་ཀྱིས་བསྟེན་ཅིང་ཀུན་ཏུ་བསྟེན་པའི་ཕྱིར་གནའ་བོའོ།། න ජානන්තීති අනිච්චසඤ්ඤං න පච්චුපට්ඨාපෙන්ති. "མི་ཤེས་སོ" ཞེས་པ་ནི་མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་ཉེ་བར་མི་གནས་པའོ།། තථා පවත්තවෙරානන්ති අට්ඨිඡින්නාදිභාවං නිස්සාය උපනයවසෙන චිරකාලං පවත්තවෙරානං. "དེ་ལྟར་བྱུང་བའི་འཁོན་ཡོད་པ་རྣམས" ཞེས་པ་ནི། རུས་པ་བཅག་པ་སོགས་ལ་བརྟེན་ནས་འཁོན་དུ་བཟུང་བའི་དབང་གིས་ཡུན་རིང་པོར་བྱུང་བའི་འཁོན་ཡོད་པ་རྣམས་སོ།། බාලසහායතාය [Pg.350] ඉමෙ භික්ඛූ කලහපසුතා, පණ්ඩිතසහායානං පන ඉදං න සියාති පණ්ඩිතසහායස්ස බාලසහායස්ස ච වණ්ණාවණ්ණදීපනත්ථං වුත්තා. සීහබ්‍යග්ඝාදිකෙ පාකටපරිස්සයෙ රාගදොසාදිකෙ පටිච්ඡන්නපරිස්සයෙ ච අභිභවිත්වා. བྱིས་པའི་གྲོགས་ཉིད་ཀྱིས་དགེ་སློང་འདི་དག་འཐབ་རྩོད་ལ་བརྩོན་ལ། མཁས་པའི་གྲོགས་ལ་ནི་འདི་ལྟར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་མཁས་པའི་གྲོགས་དང་བྱིས་པའི་གྲོགས་ཀྱི་བསྔགས་པ་དང་མ་བསྔགས་པ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། སེང་གེ་དང་སྟག་སོགས་མངོན་གསལ་གྱི་འཇིགས་པ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་སོགས་གསང་བའི་འཇིགས་པ་རྣམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེའོ།། මාතඞ්ගො අරඤ්ඤෙ මාතඞ්ගරඤ්ඤෙති සරලොපෙන සන්ධි. මාතඞ්ගසද්දෙනෙව හත්ථිභාවස්ස වුත්තත්තා නාගවචනං තස්ස මහත්තවිභාවනත්ථන්ති ආහ – ‘‘නාගොති මහන්තාධිවචනමෙත’’න්ති. මහන්තපරියායොපි හි නාග-සද්දො හොති ‘‘එවං නාගස්ස නාගෙන, ඊසාදන්තස්ස හත්ථිනො’’තිආදීසු (උදා. 25; මහාව. 467). "Mātaṅgo araññe" ཞེས་པ་ལས་ "Mātaṅgaraññe" ཞེས་པ་ནི་དབྱངས་བསྡུས་པའི་མཚམས་སྦྱོར་རོ།། "Mātaṅga" ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་ཀྱིས་གླང་པོ་ཆེའི་དངོས་པོ་བཤད་པའི་ཕྱིར། "Nāga" (ཀླུའམ་གླང་པོ་ཆེ་) ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་དེའི་ཆེ་བའི་རང་བཞིན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཏེ། "Nāga ཞེས་པ་ནི་ཆེན་པོའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་སོ" ཞེས་གསུངས་སོ།། ཆེན་པོའི་རྣམ་གྲངས་ལའང་ "Nāga" ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་སཏེ། "དེ་ལྟར་གླང་ཆེན་གླང་ཆེན་གྱིས། གཤོལ་ལྟར་མཆེ་བ་ལྡན་པའི་གླང་པོ་ཆེ" ཞེས་པ་སོགས་ལས་སོ།། 238. කිරසද්දො අනුස්සවසූචනත්ථො නිපාතො. තෙන අයමෙත්ථ සුතිපරම්පරාති දස්සෙති. භගවතා හි සො ආදීනවො පගෙව පරිඤ්ඤාතො, න තෙන සත්ථා නිබ්බිණ්ණො හොති; තස්මිං පන අන්තොවස්සෙ කෙචි බුද්ධවෙනෙය්‍යා නාහෙසුං; තෙන අඤ්ඤත්ථ ගමනං තෙසං භික්ඛූනං දමනුපායොති පාලිලෙය්‍යකං උද්දිස්ස ගච්ඡන්තො එකවිහාරිං ආයස්මන්තං භගුං, සමග්ගවාසං වසන්තෙ ච අනුරුද්ධත්ථෙරාදිකෙ සම්පහංසෙතුං අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස ච. ඉමං උපක්කිලෙසොවාදං දාතුං තත්ථ ගතො, තස්මා කලහකාරකෙ කිරස්සාති එත්ථාපි කිරසද්දග්ගහණෙ එසෙව නයො. වුත්තනයමෙව ගොසිඞ්ගසාලසුත්තෙ (ම. නි. 1.325 ආදයො). ༢༣༨. ཀིར-ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཐོས་པ་རྗེས་སུ་བསྒྲགས་པ་མཚོན་པའི་ཚིག་ཕྲད་ཅིག་ཡིན། དེས་ན་འདིར་ཐོས་པའི་བརྒྱུད་པ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་ཉེས་དམིགས་དེ་སྔོན་ནས་ཡོངས་སུ་མཁྱེན་ཟིན་པས། དེས་སྟོན་པ་ཡིད་འབྱུང་བར་མ་གྱུར་ཏོ། །འོན་ཀྱང་དབྱར་གནས་དེར་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་གདུལ་བྱ་འགའ་ཡང་མ་བྱུང་བས། དེའི་ཕྱིར་གཞན་དུ་གཤེགས་པ་ནི་དགེ་སློང་དེ་དག་འདུལ་བའི་ཐབས་ཡིན་པར་དགོངས་ནས། པཱ་ལི་ལེ་ཡྱ་ཀ་ལ་དམིགས་ཏེ་གཤེགས་ཤིང་། གཅིག་པུར་གནས་པའི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་བྷ་གུ་དང་། མཐུན་པར་གནས་པའི་གནས་བརྟན་མ་འགགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་མགུ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། གནས་བརྟན་མ་འགགས་པ་ལ། ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་གདམས་ངག་འདི་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར་དེར་གཤེགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་འཁྲུག་པ་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་‘ཀི་ར’ (ཐོས་སོ་) ཞེས་པ་འདིར་ཡང་‘ཀི་ར’འི་སྒྲ་བཟུང་བ་ལ་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཡིན་ནོ། །བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་གོ་སིངྒ་སཱ་ལ་སཱུ་ཏྲ་ (མཛེས་པའི་གསེང་མའི་མདོ་) ལས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། ། 241. ‘‘යථා කථං පනා’’ති වුත්තපුච්ඡානං පච්ඡිමභාවතො ‘‘අත්ථි පන වොති පච්ඡිමපුච්ඡායා’’ති වුත්තං, න පුන ‘‘අත්ථි පන වො’’ති පවත්තනස්ස පුච්ඡනස්ස අත්ථිභාවතො. සො පන ලොකුත්තරධම්මො. ථෙරානන්ති අනුරුද්ධත්ථෙරාදීනං නත්ථි. පරිකම්මොභාසං පුච්ඡතීති දිබ්බචක්ඛුඤාණෙ කතාධිකාරත්තා තස්ස උප්පාදනත්ථං පරිකම්මොභාසං පුච්ඡති. පරිකම්මොභාසන්ති පරිකම්මසමාධිනිබ්බත්තං ඔභාසං, උපචාරජ්ඣානසඤ්ජනිතං ඔභාසන්ති අත්ථො. චතුත්ථජ්ඣානලාභී හි දිබ්බචක්ඛුපරිකම්මත්ථං ඔභාසකසිණං භාවෙත්වා උපචාරෙ ඨපිතො සමාධි පරිකම්මසමාධි, තත්ථ ඔභාසො පරිකම්මොභාසොති වුත්තො. තං සන්ධායාහ – ‘‘ඔභාසඤ්චෙව සඤ්ජානාමාති පරිකම්මොභාසං සඤ්ජානාමා’’ති. යත්තකෙ හි ඨානෙ දිබ්බචක්ඛුනා රූපගතං දට්ඨුකාමො, තත්තකං ඨානං ඔභාසකසිණං ඵරිත්වා ඨිතො. තං [Pg.351] ඔභාසං තත්ථ ච රූපගතං දිබ්බචක්ඛුඤාණෙන පස්සති, ථෙරා ච තථා පටිපජ්ජිංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘ඔභාසඤ්චෙව සඤ්ජානාම දස්සනඤ්ච රූපාන’’න්ති. යස්මා පන තෙසං රූපගතං පස්සන්තානං පරිකම්මවාරො අතික්කමි, තතො ඔභාසො අන්තරධායි, තස්මිං අන්තරහිතෙ රූපගතම්පි න පඤ්ඤායති. පරිකම්මන්ති හි යථාවුත්තකසිණාරම්මණං උපචාරජ්ඣානං, රූපගතං පස්සන්තානං කසිණොභාසවසෙන රූපගතදස්සනං, කසිණොභාසො ච පරිකම්මවසෙනාති තදුභයම්පි පරිකම්මස්ස අප්පවත්තියා නාහොසි, තයිදං කාරණං ආදිකම්මිකභාවතො ථෙරා න මඤ්ඤිංසු, තස්මා වුත්තං ‘‘නප්පටිවිජ්ඣාමා’’ති. ༢༤༡. ‘འོན་ཀྱང་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན’ ཞེས་གསུངས་པའི་དྲི་བ་རྣམས་ཀྱི་མཐའ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ‘འོན་ཀྱང་ཁྱེད་ཅག་ལ་ཡོད་དམ་’ ཞེས་མཐའ་མའི་དྲི་བ་ཉིད་དུ་གསུངས་ཀྱི། ཡང་བསྐྱར་ ‘འོན་ཀྱང་ཁྱེད་ཅག་ལ་ཡོད་དམ་’ ཞེས་འཇུག་པའི་དྲི་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཡིན་ནོ། །‘གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱི་’ ཞེས་པ་ནི་མ་འགགས་པ་ལ་སོགས་པའི་གནས་བརྟན་རྣམས་ལ་མེད་པའོ། །‘སྦྱོར་བའི་སྣང་བ་འདྲི་བ་’ ནི་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ལ་ལྷག་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར། དེ་བསྐྱེད་པའི་ཆེད་དུ་སྦྱོར་བའི་སྣང་བ་འདྲིའོ། །‘སྦྱོར་བའི་སྣང་བ་’ ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལས་བྱུང་བའི་སྣང་བ་སྟེ། ཉེ་བར་བཏགས་པའི་བསམ་གཏན་ལས་སྐྱེས་པའི་སྣང་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བསམ་གཏན་བཞི་པ་ཐོབ་པ་པོས་ལྷའི་མིག་གི་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར། སྣང་བའི་ཟད་པར་བསྒོམས་ནས་ཉེ་བར་བཏགས་པ་ལ་བཞག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་སྦྱོར་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཡིན་ལ། དེ་ལ་ཡོད་པའི་སྣང་བ་ནི་སྦྱོར་བའི་སྣང་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་དམིགས་ནས་ ‘སྣང་བ་ཡང་ཤེས་ལོ་ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བའི་སྣང་བ་ཤེས་སོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །གནས་ཇི་ཙམ་ཞིག་ཏུ་ལྷའི་མིག་གིས་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་མཐོང་བར་འདོད་པ་དེར། གནས་དེ་ཙམ་དུ་སྣང་བའི་ཟད་པར་གྱིས་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་གནས་སོ། །སྣང་བ་དེ་དང་དེར་ཡོད་པའི་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་རྣམས་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཐོང་ལ། གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱང་དེ་ལྟར་བསྒྲུབས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘སྣང་བ་ཡང་ཤེས་ལ་གཟུགས་རྣམས་མཐོང་བ་ཡང་ངོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་ཁོང་ཚོས་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་མཐོང་བཞིན་པའི་ཚེ། སྦྱོར་བའི་རིམ་པ་ཡོལ་བའི་ཕྱིར། དེ་ནས་སྣང་བ་དེ་ནུབ་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནུབ་པ་ན་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་ཡང་མི་སྣང་ངོ་། །‘སྦྱོར་བ་’ ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཟད་པར་གྱི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་བསམ་གཏན་ཡིན་ལ། གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་མཐོང་བ་རྣམས་ལ་ནི་ཟད་པར་གྱི་སྣང་བའི་དབང་གིས་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་མཐོང་བ་ཡིན་ཞིང་། ཟད་པར་གྱི་སྣང་བ་ཡང་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ཡིན་པས། དེ་གཉིས་ཀ་ཡང་སྦྱོར་བ་མ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་མ་བྱུང་ལ། རྒྱུ་འདི་ནི་ལས་དང་པོ་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཤེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘ཁོང་དུ་མ་ཆུད་དོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། ། නිමිත්තං පටිවිජ්ඣිතබ්බන්ති කාරණං පච්චක්ඛතො දස්සෙත්වා සුවිසුද්ධදිබ්බචක්ඛුඤාණෙ ථෙරං පතිට්ඨාපෙතුකාමො සත්ථා වදති. කිං න ආළුලෙස්සන්තීති කිං න බ්‍යාමොහෙස්සන්ති, බ්‍යාමොහෙස්සන්ති එවාති අත්ථො. විචිකිච්ඡා උදපාදීති දිබ්බචක්ඛුනො යථාඋපට්ඨිතෙසු රූපගතෙසු අපුබ්බතාය, ‘‘ඉදං නු ඛො රූපගතං කිං, ඉදං නු ඛො කි’’න්ති මග්ගෙන අසමුච්ඡින්නත්තා විචිකිච්ඡා සංසයො උප්පජ්ජි. සමාධි චවීති විචිකිච්ඡාය උප්පන්නත්තා පරිකම්මසමාධි විගච්ඡි. තතො එව හි පරිකම්මොභාසොපි අන්තරධායි, දිබ්බචක්ඛුනාපි රූපං න පස්සි. න මනසි කරිස්සාමීති මනසිකාරවසෙන මෙ රූපානි උපට්ඨහිංසු, රූපානි පස්සතො විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති, තස්මා ඉදානි කිඤ්චි න මනසි කරිස්සාමීති තුණ්හී අහොසි තං පන තුණ්හීභාවප්පත්තිං සන්ධායාහ ‘‘අමනසිකාරො උදපාදී’’ති. ‘མཚན་མ་ཁོང་དུ་ཆུད་པར་བྱའོ་’ ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མངོན་སུམ་དུ་བསྟན་ནས། ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ལ་གནས་བརྟན་གནས་པར་འདོད་ནས་སྟོན་པས་གསུངས་སོ། །‘ཅི་ཕྱིར་མི་འཁྲུག་པར་འགྱུར་’ ཞེས་པ་ནི་ཅི་ཕྱིར་རྨོངས་པར་མི་བྱེད་དེ། རྨོངས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །‘ཐེ་ཚོམ་སྐྱེས་སོ་’ ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་མིག་ལ་ཇི་ལྟར་ཉེ་བར་གནས་པའི་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་རྣམས་སྔར་མ་མྱོང་བའི་ཕྱིར་དང་། ལམ་གྱིས་མ་བཅད་པའི་ཕྱིར། ‘གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་འདི་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན། འདི་ནི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་’ ཞེས་ཐེ་ཚོམ་དང་ཡིད་གཉིས་སྐྱེས་སོ། །‘ཏིང་ངེ་འཛིན་ཉམས་སོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་སྦྱོར་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་བྲལ་བར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་སྦྱོར་བའི་སྣང་བ་ཡང་ནུབ་པར་གྱུར་ཅིང་། ལྷའི་མིག་གིས་ཀྱང་གཟུགས་མ་མཐོང་ངོ་། །‘ཡིད་ལ་མི་བྱའོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་བདག་ལ་གཟུགས་རྣམས་ཉེ་བར་གནས་ལ། གཟུགས་རྣམས་ལྟ་བ་ལ་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེ་བས། དེའི་ཕྱིར་ད་ནི་ཅི་ཡང་ཡིད་ལ་མི་བྱའོ་ཞེས་ཅང་མི་སྨྲ་བར་གྱུར་ཏོ། །ཅང་མི་སྨྲ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དེ་ལ་དམིགས་ནས་ ‘ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པ་སྐྱེས་སོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། ། තථාභූතස්ස අමනසිකාරස්ස අභාවං ආගම්ම උප්පිලං උදපාදි. වීරියං ගාළ්හං පග්ගහිතන්ති ථිනමිද්ධඡම්භිතත්තානං වූපසමනත්ථං අච්චාරද්ධවීරියං අහොසි, තෙන චිත්තෙ සමාධිදූසිකා ගෙහස්සිතා බලවපීති උප්පන්නා. තෙනාහ ‘‘උප්පිලං උප්පන්න’’න්ති. තතොති සිථිලවීරියත්තා. පතමෙය්‍යාති අතිවිය ඛින්නං භවෙය්‍ය. තං මමාති පත්ථනාඅභිභවනීයමනසීසෙන ජප්පෙතීති අභිජප්පා, තණ්හා. නානත්තා නානාසභාවා සඤ්ඤා නානත්තසඤ්ඤා. අතිවිය උපරි කත්වා නිජ්ඣානං පෙක්ඛනං අතිනිජ්ඣායිතත්තං. དེ་ལྟ་བུའི་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པ་མེད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རངས་པ་སྐྱེས་སོ། །‘བརྩོན་འགྲུས་དྲག་པོ་བརྩམས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་རྨུགས་གཉིད་དང་དངངས་སྐྲག་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་ཤིན་ཏུ་ཆེན་པོ་བརྩམས་པ་སྟེ། དེས་སེམས་ལ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཉམས་པར་བྱེད་པའི་ཁྱིམ་ལ་གནས་པའི་དགའ་བ་སྟོབས་ཅན་སྐྱེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘རངས་པ་སྐྱེས་སོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །‘དེ་ལས་’ ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ལྷོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །‘ཞུམ་པར་འགྱུར་’ ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་སྐྱོ་བར་འགྱུར་བའོ། །‘དེ་ནི་བདག་གིའོ་’ ཞེས་སྨོན་ལམ་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཡིད་ཀྱིས་བརྗོད་པ་ནི་མངོན་པར་བརྗོད་པ་སྟེ་སྲེད་པའོ། །‘སྣ་ཚོགས་པའི་འདུ་ཤེས་’ ནི་རང་བཞིན་སྣ་ཚོགས་པའི་འདུ་ཤེས་སོ། །‘ལྷག་པར་ངེས་པར་སེམས་པ་’ ནི་ཤིན་ཏུ་གོང་དུ་བྱས་ཏེ་ལྟ་ཞིང་སེམས་པའོ། ། 243. පරිකම්මොභාසමෙවාති පරිකම්මසමුට්ඨිතං ඔභාසමෙව. න ච රූපානි පස්සාමීති ඔභාසමනසිකාරපසුතතාය දිබ්බචක්ඛුනා රූපානි න පස්සාමි. විසයරූපමෙවාති තෙන ඵරිත්වා ඨිතට්ඨානෙව දිබ්බචක්ඛුනො විසයභූතං රූපගතමෙව මනසි කරොමි. ༢༤༣. ‘སྦྱོར་བའི་སྣང་བ་ཉིད་’ ཅེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་སྣང་བ་ཉིད་དོ། །‘གཟུགས་རྣམས་ཀྱང་མི་མཐོང་ངོ་’ ཞེས་པ་ནི་སྣང་བ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་བརྩོན་པའི་ཕྱིར། ལྷའི་མིག་གིས་གཟུགས་རྣམས་མི་མཐོང་བའོ། །‘ཡུལ་གྱི་གཟུགས་ཉིད་’ ཅེས་པ་ནི་དེས་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་གནས་པའི་གནས་ཉིད་དུ་ལྷའི་མིག་གི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ། ། කසිණරූපානං [Pg.352] වසෙනෙත්ථ ඔභාසස්ස පරිත්තතාති ආහ ‘‘පරිත්තට්ඨානෙ ඔභාස’’න්ති. පරිත්තානි රූපානීති කතිපයානි, සා ච නෙසං පරිත්තතා ඨානවසෙනෙවාති ආහ ‘‘පරිත්තකට්ඨානෙ රූපානී’’ති. ‘‘අප්පමාණඤ්චෙවා’’තිආදිනා වුත්තො දුතියවාරො. ඔභාසපරිත්තතං සන්ධාය පරිකම්මසමාධි ‘‘පරිත්තො’’ති වුත්තො තස්සෙව ඔභාසස්ස අප්පමාණතාය අප්පමාණසමාධීති වචනතො. තස්මිං සමයෙති තස්මිං පරිත්තසමාධිනො උප්පන්නසමයෙ. දිබ්බචක්ඛුපි පරිත්තකං හොති පරිත්තරූපගතදස්සනතො. འདིར་ཟད་པར་གྱི་གཟུགས་ཀྱི་དབང་གིས་སྣང་བ་ཆུང་བའི་ཕྱིར། ‘གནས་ཆུང་ངུ་ལ་སྣང་བ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །‘གཟུགས་ཆུང་ངུ་རྣམས་’ ཞེས་པ་ནི་ཉུང་ངུ་སྟེ། དེ་དག་གི་ཆུང་བའི་རང་བཞིན་ནི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ‘གནས་ཆུང་ངུ་ལ་གཟུགས་རྣམས་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །‘ཚད་མེད་པ་ཡང་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཐེངས་གཉིས་པ་གསུངས་སོ། །སྣང་བ་ཆུང་བ་ལ་དམིགས་ནས་སྦྱོར་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་ ‘ཆུང་ངུ་’ ཞེས་གསུངས་ལ། སྣང་བ་དེ་ཉིད་ཚད་མེད་པའི་ཕྱིར་ ‘ཚད་མེད་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །‘དེའི་ཚེ་’ ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཆུང་ངུ་དེ་སྐྱེས་པའི་དུས་དེར། ལྷའི་མིག་ཀྱང་ཆུང་ངུ་ལ་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ཆུང་ངུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། ། 245. දුකතිකජ්ඣානසමාධින්ති චතුක්කනයෙ දුකජ්ඣානසමාධිං, පඤ්චකනයෙ තිකජ්ඣානසමාධින්ති යොජනා. දුකජ්ඣානසමාධින්ති චතුක්කනයෙ තතියචතුත්ථවසෙන දුකජ්ඣානසමාධිං, පඤ්චකනයෙ චතුත්ථපඤ්චමවසෙන දුකජ්ඣානසමාධිං. තිකචතුක්කජ්ඣානසමාධින්ති චතුක්කනයෙ තිකජ්ඣානසමාධිං, පඤ්චකනයෙ චතුක්කජ්ඣානසමාධින්ති යොජනා. ༢༤༥. ‘བསམ་གཏན་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་’ ཞེས་པ་ནི། བཞི་ཚན་གྱི་ཚུལ་ལ་བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ལྔ་ཚན་གྱི་ཚུལ་ལ་བསམ་གཏན་གསུམ་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཞེས་སྦྱོར་རོ། །‘བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་’ ཞེས་པ་ནི། བཞི་ཚན་གྱི་ཚུལ་ལ་གསུམ་པ་དང་བཞི་པའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ལྔ་ཚན་གྱི་ཚུལ་ལ་བཞི་པ་དང་ལྔ་པའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ། །‘བསམ་གཏན་གསུམ་པ་དང་བཞི་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་’ ཞེས་པ་ནི། བཞི་ཚན་གྱི་ཚུལ་ལ་བསམ་གཏན་གསུམ་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ལྔ་ཚན་གྱི་ཚུལ་ལ་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཞེས་སྦྱོར་རོ། ། තිවිධන්ති සප්පීතිකවසෙන තිප්පකාරං සමාධිං. තදන්තොගධාති සප්පීතිකාදිසභාවා. කාමං භගවා පුරිමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං, පච්ඡිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුඤාණං නිබ්බත්තෙන්තොපි ඉමානි ඤාණානි භාවෙසියෙව. විපස්සනාපාදකානි පන ඤාණානි සන්ධාය, ‘‘පච්ඡිමයාමෙ’’ති වුත්තං, තෙනාහ ‘‘භගවතො හී’’තිආදි. පඤ්චමජ්ඣානස්සාති පඤ්චමජ්ඣානිකස්ස වසෙන පඨමජ්ඣානිකො මග්ගො නත්ථි. සොති පඤ්චකනයො භගවතො ලොකියො අහොසි. එතන්ති එතං, ‘‘සවිතක්කම්පි සවිචාරං සමාධිං භාවෙමී’’තිආදිවචනං. ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං සන්ධාය වුත්තං, න ‘‘ලොකියං වා ලොකුත්තරමෙව වා’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති. ‘རྣམ་པ་གསུམ་’ ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་དང་བཅས་པའི་དབང་གིས་ཏིང་ངེ་འཛིན་རྣམ་པ་གསུམ་མོ། །‘དེར་འདུས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ནོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཐུན་དང་པོ་ལ་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཐུན་ཐ་མ་ལ་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་བསྐྱེད་པར་མཛད་ནའང་། ཡེ་ཤེས་འདི་དག་ནི་བསྒོམས་པ་ཉིད་དོ། །འོན་ཀྱང་ལྷག་མཐོང་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ལ་དམིགས་ནས། ‘ཐུན་ཐ་མ་ལ་’ ཞེས་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་ ‘བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ནི་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །‘བསམ་གཏན་ལྔ་པའི་’ ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་ལྔ་པའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་དང་པོའི་ལམ་མེད་དོ། །ལྔ་ཚན་གྱི་ཚུལ་དེ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པ་ཡིན་ནོ། །‘འདི་’ ཞེས་པ་ནི། ‘རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་བསྒོམ་མོ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་འདིའོ། །འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འདྲེས་པ་ལ་དམིགས་ནས་གསུངས་ཀྱི། ‘འཇིག་རྟེན་པ་འབའ་ཞིག་གམ། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འབའ་ཞིག་’ ལ་དམིགས་ནས་མ་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། උපක්කිලෙසසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་སྦས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 9. බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා ༩. བྱིས་པ་དང་མཁས་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་བཞུགས། 246. එතෙහීති දුචින්තිතාදීහි. එතෙන ලක්ඛණසද්දස්ස කරණත්ථතමාහ. තානෙවාති ලක්ඛණානි එව. තස්සාති බාලස්ස. ‘‘අයං බාලො’’ති නිමීයති සඤ්චානීයති එතෙහීති බාලනිමිත්තානි. අපදානං වුච්චති විඛ්‍යාතං කම්මං. දුචින්තිතාදීනි ච බාලෙ විඛ්‍යාතානි, අවධාරණභාවෙ වා, තස්මා බාලස්ස අපදානානීති බාලාපදානානි. අභිජ්ඣාදීහි [Pg.353] දුට්ඨං දූසිතං චින්තෙතීති දුචින්තිතචින්තී. ලොභාදීහි දුට්ඨං භාසිතං මුසාවාදාදිං භාසතීති දුබ්භාසිතභාසී. තෙසං තෙසංයෙව වසෙන කත්තබ්බතො දුක්කටකම්මං පාණාතිපාතාදිං කරොතීති දුක්කටකම්මකාරී. තෙනාහ ‘‘චින්තයන්තො’’තිආදි. තානි උපනිස්සාය ජාතන්ති තජ්ජං. තතො එව තෙසං සාරුප්පං අනුරූපන්ති තස්සාරුප්පං. තෙනාහ ‘‘තජ්ජාතික’’න්තිආදි. කච්ඡමානායාති කථියමානාය. ༢༤༦. ‘འདི་དག་གིས་’ ཞེས་པ་ནི་ལོག་པར་བསམས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །འདིས་ནི་ ‘མཚན་ཉིད་’ ཅེས་པའི་สྒྲའི་བྱེད་པའི་སྒྲའི་དོན་གསུངས་སོ། །‘དེ་དག་ཉིད་’ ཅེས་པ་ནི་མཚན་ཉིད་རྣམས་ཉིད་དོ། །‘དེའི་’ ཞེས་པ་ནི་བྱིས་པའིའོ། །‘འདི་ནི་བྱིས་པའོ་’ ཞེས་འདི་དག་གིས་འཇལ་ཞིང་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ ‘བྱིས་པའི་མཚན་མ་’ ཞེས་བྱའོ། །‘སྤྱོད་པ་’ ཞེས་པ་ནི་གྲགས་པའི་ལས་ལ་བརྗོད་དོ། །ལོག་པར་བསམས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་བྱིས་པ་ལ་གྲགས་པ་ཡིན་པའམ། ཡང་ན་ངེས་པའི་དོན་གྱིས་ན། དེའི་ཕྱིར་བྱིས་པའི་སྤྱོད་པ་རྣམས་ནི་ ‘བྱིས་པའི་སྤྱོད་པ་’ ཞེས་བྱའོ། །བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པས་ཉེས་པར་གྱུར་ཅིང་སྦགས་པ་བསམ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ ‘ལོག་པར་སེམས་པ་’ ཞེས་བྱའོ། །ཆགས་པ་ལ་སོགས་པས་ཉེས་པར་གྱུར་པའི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་སྨྲ་བའི་ཕྱིར་ ‘ཉེས་པར་སྨྲ་བ་’ ཞེས་བྱའོ། །དེ་དང་དེ་དག་གི་དབང་གིས་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་ལས་ངན་པ་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ ‘ལས་ངན་པ་བྱེད་པ་’ ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘སེམས་བཞིན་དུ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པ་ནི་ ‘དེ་ལས་སྐྱེས་པ་’ འོ། །དེ་ཉིད་ལས་དེ་དག་ལ་འཚམ་ཞིང་མཐུན་པ་ནི་ ‘དེ་ལ་འཚམ་པ་’ འོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘དེའི་རིགས་སུ་གཏོགས་པ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །‘བརྗོད་པའི་ཚེ་’ ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་ཚེའོ། ། 248. යස්මා සත්තානං යථූපචිතානි කම්මානි කතොකාසානි තදුපට්ඨාපිතානි කම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තානි මරණස්ස ආසන්නකාලෙ චිත්තස්ස ආපාථං ආගච්ඡන්තානි, තදා ඔලම්බන්තානි විය අභිභවන්තානි විය අජ්ඣොත්ථරන්තානි විය උපට්ඨහන්ති, තස්මා වුත්තං – ‘‘ඔලම්බනාදිආකාරෙන හි තානි උපට්ඨහන්තී’’ති. උපට්ඨානාකාරො එව තදා චිත්තස්ස ගොචරභාවං ගච්ඡතීති ආහ – ‘‘තස්මිං උපට්ඨානාකාරෙ ආපාථගතෙ’’ති. ༢༤༨. གང་གི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་བསགས་པའི་ལས་རྣམས་ལ་གོ་སྐབས་རྙེད་པས། དེས་ཉེ་བར་བཞག་པའི་ལས་ཀྱི་མཚན་མ་དང་འགྲོ་བའི་མཚན་མ་རྣམས་འཆི་ཁའི་དུས་སུ་སེམས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་འོང་ཞིང་། དེའི་ཚེ་དཔྱང་བ་བཞིན་དུ་དང་། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་བཞིན་དུ་དང་། ཀུན་ནས་གཡོགས་པ་བཞིན་དུ་ཉེ་བར་གནས་པས། དེའི་ཕྱིར་ ‘དཔྱང་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་དེ་དག་ཉེ་བར་གནས་སོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །ཉེ་བར་གནས་པའི་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་དེའི་ཚེ་སེམས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། ‘ཉེ་བར་གནས་པའི་རྣམ་པ་དེ་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པ་ན་’ ཞེས་གསུངས་སོ། ། 249. න සක්කාති න වදතීති එතෙන ද්වෙපි පටිසෙධා පකතිඅත්ථාති අයමත්ථො වුත්තො හොති. න සුකරාති පන ඉමිනා දුක්කරභාවො දීපිතො, දුක්කරඤ්ච තාව උපායෙන සක්කා කාතුන්ති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘න සුකරං පනා’’තිආදි. තෙනාති විනිවිජ්ඣිත්වා ගමනෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං සංවිජ්ඣනෙන. අස්සාති චොරස්ස. ඉතො උත්තරිපීති මජ්ඣන්හිකසමයං සායන්හසමයඤ්ච සත්තිසතෙන. ༢༤༩. ‘མི་ནུས་པ་མ་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་གསུངས་པས་དགག་པ་གཉིས་ཀྱིས་རང་བཞིན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པ་སྟོན་པ་འདི་ཉིད་གསུངས་སོ། །‘མི་སླ་བའོ་’ ཞེས་པས་ནི་དཀའ་བའི་རང་བཞིན་བསྟན་ཏོ། །དཀའ་བ་དེ་ཡང་ཐབས་ཀྱིས་བྱ་ནུས་པར་སྟོན་ཏེ། ‘འོན་ཀྱང་མི་སླའོ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །‘དེས་’ ཞེས་པ་ནི་ཕིགས་ཏེ་འགྲོ་བ་དང་ཕན་ཚུན་འབིགས་པས་སོ། །‘དེའི་’ ཞེས་པ་ནི་ཆོམ་རྐུན་པའིའོ། །‘འདི་ལས་ལྷག་པར་ཡང་’ ཞེས་པ་ནི་ཉིན་གུང་གི་དུས་དང་ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་མདུང་བརྒྱ་ཕྲག་གིས་སོ། ། 250. සඞ්ඛම්පි න උපෙතීති ඉමිනා සඞ්ඛාතබ්බමත්තං නත්ථීති දීපිතං හොතීති ආහ – ‘‘ගණනාමත්තම්පි න ගච්ඡතී’’ති. උපනික්ඛෙපනමත්තම්පීති එත්ථාපි එසෙව නයො. කලභාගන්ති කලානං සඞ්ගණනකොට්ඨාසං. තෙනාහ ‘‘සතිමං කල’’න්තිආදි. ඔලොකිතමත්තම්පීති උපනික්ඛෙපනවසෙන ඔලොකනමත්තකම්පි. තං කම්මකාරණන්ති තං පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණං චතුන්නම්පි පස්සානං වසෙන සම්පරිවත්තෙත්වා කරොන්තියෙව, පාළියං පන එකපස්සවසෙන ආගතා. ගෙහස්සාති මහතො ගෙහස්ස. සබ්බතොති සබ්බාවයවතො. සම්පජ්ජලිතෙ එකජාලීභූතෙ. සුපක්කුථිතායාති සුට්ඨු නිපක්කාය. ༢༥༠. ‘གྲངས་སུ་ཡང་མི་འགྲོ་འོ་’ ཞེས་པས་བགྲང་བར་བྱ་བ་ཙམ་ཡང་མེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘བགྲང་བ་ཙམ་དུ་ཡང་མི་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །‘གཞལ་བ་ཙམ་དུ་ཡང་’ ཞེས་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །‘ཆ་ཤས་’ ཞེས་པ་ནི་ཆ་ཤས་བགྲང་བའི་ཆ་འོ། །དེའི་ཕྱིར་ ‘བརྒྱ་ཆའི་ཆ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །‘བལྟས་པ་ཙམ་ཡང་’ ཞེས་པ་ནི་གཞལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་བལྟས་པ་ཙམ་ཡང་ངོ་། །‘ཆད་པ་དེ་’ ཞེས་པ་ནི་འཆིང་བ་རྣམ་པ་ལྔའི་ཆད་པ་དེ་ཕྱོགས་བཞི་ཀའི་སྒོ་ནས་བསྐོར་ཏེ་བྱེད་པ་ཉིད་ཡིན་ལ། ལུང་ལས་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་སྒོ་ནས་འབྱུང་ངོ་། །‘ཁྱིམ་གྱི་’ ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་ཆེན་པོའིའོ། །‘ཀུན་ནས་’ ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་ཐམས་ཅད་ནས་སོ། །‘རབ་ཏུ་འབར་བ་’ ཞེས་པ་ནི་མེ་ལྕེ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའོ། །‘ལེགས་པར་ཁོལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་བསྐོལ་བའོ། ། විභත්තොති තත්ථ නිබ්බත්තකසත්තානං සාධාරණකම්මුනා විභත්තො විය නිබ්බත්තො. අයොපාකාරෙන පරිතො අත්තො ගහිතොති අයොපාකාරපරියත්තො පරික්ඛිත්තො. ‘རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་དེར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཐུན་མོང་གི་ལས་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་བཞིན་དུ་གྲུབ་པའོ། །‘ལྕགས་ཀྱི་ར་བས་ཀུན་ནས་བསྐོར་བ་’ ཞེས་པ་ནི་ལྕགས་ཀྱི་ར་བས་མཐའ་བསྐོར་ཏེ་བཅད་པའོ། ། යමකගොළකාති [Pg.354] දාරකානං කීළනයුගළා. එවම්පි දුක්ඛොති යථාවුත්තඋස්සදනිරයවසෙනපි සොත-ඝාන-ජිව්හා-කාය-මනො-ගොචරතාවසෙනපි ඉමිනා ආකාරෙන දුක්ඛොති. ‘ཟུང་གི་གོང་བུ་’ ཞེས་པ་ནི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྩེད་མོའི་ཆ་བྱད་ཟུང་ངོ་། །‘འདི་ལྟར་ཡང་སྡུག་བསྔལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་དམྱལ་བའི་དབང་གིས་ཀྱང་། རྣ་བ་དང་། སྣ་དང་། ལྕེ་དང་། ལུས་དང་། ཡིད་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་དབང་གིས་ཀྱང་རྣམ་པ་འདིས་སྡུག་བསྔལ་བ་ཞེས་པའོ། ། 251. දන්තෙහි උල්ලෙහිත්වාති උත්තරදන්තෙහි අඤ්ඡිත්වා. රසවසෙන අතිත්තො අස්සාදො රසාදො. තෙනාහ ‘‘රසගෙධෙන පරිභුත්තරසො’’ති. ༢༥༡. “Dantehi ullehitvā”ཞེས་པ་ནི་ཡ་སོས་བྲད་དེ་འཐེན་པའོ། །རོའི་དབང་གིས་མ་ཚིམ་པར་མྱོང་བ་ནི་རོ་མྱོང་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་“རོ་ལ་ཆགས་པས་རོ་མྱོང་བར་གྱུར་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། 252. දුරූපොති විරූපො. දුද්දසොති තෙනෙව විරූපභාවෙන අනිට්ඨදස්සනො. ලකුණ්ඨකොති රස්සො. පවිට්ඨගීවොති ඛන්ධන්තරං අනුපවිට්ඨගීවො. මහොදරොති විපුලකුච්ඡි. යෙභුය්‍යෙන හි ලකුණ්ටකා සත්තා රස්සගීවා පුථුලකුච්ඡිකාව හොන්තීති තථා වුත්තං. කාණො නාම චක්ඛුවිකලොති වුත්තං – ‘‘එකක්ඛිකාණො වා උභයක්ඛිකාණො වා’’ති. කුණීති හත්ථවිකලො වුච්චතීති ආහ – ‘‘එකහත්ථකුණී වා උභයහත්ථකුණී වා’’ති. වාතාදිනා උපහතකායපක්ඛො ඉධ පක්ඛහතොති අධිප්පෙතො, න පක්ඛිහතොති ආහ – ‘‘පක්ඛහතොති පීඨසප්පී’’ති. දුක්ඛානුපබන්ධදස්සනත්ථන්ති අපරාපරජාතීසු විපාකදුක්ඛස්ස අනුපබන්ධවසෙන පවත්තිදස්සනත්ථං. ༢༥༢. “Durūpo”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ངན་པའོ། །“Duddaso”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ངན་པའི་ཚུལ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་མི་སྡུག་པར་མཐོང་བའོ། །“Lakuṇṭhako”ཞེས་པ་ནི་ཐུང་ངུའོ། །“Paviṭṭhagīvo”ཞེས་པ་ནི་ཕྲག་པའི་བར་དུ་སྐེ་ནུད་པའོ། །“Mahodaro”ཞེས་པ་ནི་ལྟོ་བ་ཆེ་བའོ། །ཕལ་ཆེར་གཟུགས་ཐུང་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ནི་སྐེ་ཐུང་ཞིང་ལྟོ་བ་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །“Kāṇo”ཞེས་པ་ནི་མིག་ཉམས་པ་ལ་བྱ་སཏེ། “མིག་གཅིག་ཞར་བའམ་མིག་གཉིས་ཀ་ཞར་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“Kuṇī”ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་ཉམས་པ་ལ་བརྗོད་དེ། “ལག་པ་གཅིག་ཞ་བའམ་ལག་པ་གཉིས་ཀ་ཞ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །རླུང་ལ་སོགས་པས་ལུས་ཀྱི་ཕྱོགས་གཅིག་ཉམས་པ་ལ་འདིར་“pakkhahato”ཞེས་དགོངས་ཀྱི། བྱ་ཡིས་བཅོམ་པ་ནི་མ་ཡིན་པས་“pakkhahato ནི་གཞོགས་ཕྱེད་བཤལ་བའོ (pīṭhasappī)”ཞེས་གསུངས་སོ། །“Dukkhānupabandhadassanatthaṃ”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་ཕྱི་མ་ཕྱི་མ་རྣམས་སུ་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྡུག་བསྔལ་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། කලීයති ඛලීයති අප්පහීයති සාසනං එතෙනාති කලි, ජුතපරාජයො. සො එව ගහසදිසතාය ‘‘කලිග්ගහො’’ති වුත්තො. අධිබන්ධන්ති කුටුම්බස්ස අධිවුත්ථස්ස මූලභූතස්ස අත්තනො බන්ධිතබ්බතං. තෙනාහ ‘‘අත්තනාපි බන්ධං නිගච්ඡෙය්‍යා’’ති. බාලභූමියා බාලභාවස්ස මත්ථකප්පත්ති නිරයගාමිකම්මකාරිතාති ‘‘නිරයෙ නිබ්බත්තති’’ච්චෙව වුත්තං. තග්ගහණෙනෙව පන තතො මුදුමුදුතරාදිකම්මවසෙන සෙසාපායෙසු අපරාපරනිබ්බත්තාදිබාලභූමි විභාවිතා හොතීති. “Kali”ཞེས་པ་ནི་གང་གིས་བསྟན་པ་ཉམས་ཤིང་འགྲིབ་ལ་མེད་པར་འགྱུར་བས་ནི་ཀ་ལི་ (kali) སྟེ། རྒྱན་པོ་བཙུགས་པ་ལས་ཕམ་པའོ། །དེ་ཉིད་འཛིན་པ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་“kaliggaho” (ཕམ་ཉེས་འཛིན་པ་) ཞེས་གསུངས་སོ། །“Adhibandhanti”ཞེས་པ་ནི་གནས་པའི་ཁྱིམ་གྱི་རྩ་བར་གྱུར་པའི་བདག་ཉིད་བཅིང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“བདག་ཉིད་ཀྱང་བཅིང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །བྱིས་པའི་ས་ཉིད་དེ་བྱིས་པའི་དངོས་པོའི་རྩེ་མོར་སོན་པ་ནི་སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་འགྲོ་བའི་ལས་བྱེད་པ་ཉིད་ཡིན་པས་“སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་སྐྱེའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་དེ་ལས་འཇམ་པ་དང་ཤིན་ཏུ་འཇམ་པའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་ངན་སོང་ལྷག་མ་རྣམས་སུ་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱིས་པའི་ས་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ།། 253. වුත්තානුසාරෙනාති ‘‘බාලො අය’’න්තිආදිනා වුත්තස්ස අත්ථවචනස්ස ‘‘පණ්ඩිතො අය’’න්ති එතෙහි ලක්ඛීයතීතිආදිනා අනුසාරෙන. මනොසුචරිතාදීනං වසෙනාති චින්තෙන්තො අනභිජ්ඣා-අබ්‍යාපාද-සම්මාදස්සනං සුචින්තිතමෙව චින්තෙතීතිආදිනා මනොසුචරිතානං තිණ්ණං සුචරිතානං වසෙන යොජෙතබ්බානි. ༢༥༣. “Vuttānusārena”ཞེས་པ་ནི་“འདི་ནི་བྱིས་པའོ་”ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་གི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས། “འདི་ནི་མཁས་པའོ་”ཞེས་པ་འདི་དག་གིས་མཚོན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའོ། །“Manosucaritādīnaṃ vasena”ཞེས་པ་ནི་སེམས་པའི་ཚེ་བརྣབ་སེམས་མེད་པ་དང་། གནོད་སེམས་མེད་པ་དང་། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་སྟེ་ལེགས་པར་བསམས་པ་ཉིད་བསམ་མོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཡིད་ཀྱི་ལེགས་པར་སྤྱད་པ་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། චක්කරතනවණ්ණනා འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེའི་བཤད་པའོ།། 256. උපොසථං [Pg.355] (දී. නි. ටී. 2.243) වුච්චති අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං සබ්බදිවසෙසු ගහට්ඨෙහි රක්ඛිතබ්බසීලං, සමාදානවසෙන තං එතස්ස අත්ථීති උපොසථිකො, තස්ස. තෙනාහ ‘‘සමාදින්නඋපොසථඞ්ගස්සා’’ති. තදාති තස්මිං කාලෙ, යස්මිං පන කාලෙ චක්කවත්තිභාවසංවත්තනිය-දාන-සීලාදි-පුඤ්ඤසම්භාරසමුදාගමසම්පන්නො පූරිතචක්කවත්තිවත්තො කාදීපදෙසවිසෙසපච්චාජාතියා චෙව කුලරූපභොගාධිපතෙය්‍යාදිගුණවිසෙසසම්පත්තියා ච තදනුරූපෙ අත්තභාවෙ ඨිතො හොති, තස්මිං කාලෙ. තාදිසෙ හි කාලෙ චක්කවත්තිභාවී පුරිසුත්තමො යථාවුත්තගුණසමන්නාගතො රාජා ඛත්තියො හුත්වා මුද්ධාවසිත්තො විසුද්ධසීලො අනුපොසථං සතසහස්සවිස්සජ්ජනාදිනා සම්මාපටිපත්තිං පටිපජ්ජති, න යදා චක්කරතනං උප්පජ්ජති, තදා එව. තෙනාහ – ‘‘පාතො…පෙ… ධම්මතා’’ති. (තත්ථ දමො ඉන්ද්‍රියසංවරො, සංයමො සීලසංවරො.) ༢༥༦. “Uposathaṃ”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཉིན་ཐམས་ཅད་དུ་བསྲུང་བར་བྱ་བའི་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་བརྗོད་དེ། ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་དབང་གིས་དེ་ཉིད་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་གསོ་སྦྱོང་ལྡན་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཡན་ལག་ལྡན་པ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“Tadā”ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཚེ་སྟེ། གང་གི་ཚེ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་སྦྱིན་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཡོངས་སུ་བསྐངས་ཏེ། གླིང་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་ཁྱད་པར་ཅན་དུ་སྐྱེ་བ་དང་། རིགས་དང་གཟུགས་དང་ལོངས་སྤྱོད་དང་དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་འབྱོར་པས་དེ་དང་མཐུན་པའི་ལུས་ལ་གནས་པར་གྱུར་པ་དེའི་ཚེའོ། །དེ་ལྟ་བུའི་དུས་སུ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བར་འགྱུར་བའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་སྔར་བཤད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་དེ་ཉིད་རྒྱལ་པོ་རྒྱལ་རིགས་སྤྱི་བོ་ནས་དབང་བསྐུར་བ་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ནས། གསོ་སྦྱོང་གི་ཉིན་མོར་འབུམ་ཕྲག་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པས་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་ཀྱི། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་བྱུང་བའི་ཚེ་ཁོ་ནར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“ནངས་པར་...ལྷག་མ་...ཆོས་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །(དེ་ལ་དམ་པ་ (damo) ནི་དབང་པོ་སྡོམ་པ་དང་། སམ་ཡ་མ་ (saṃyamo) ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པའོ།།) වුත්තප්පකාරපුඤ්ඤකම්මපච්චයන්ති චක්කවත්තිභාවාවහදානදමසංයමාදිපුඤ්ඤකම්මහෙතුකං. නීලමණිසඞ්ඝාටසදිසන්ති ඉන්දනීලමණිසඤ්චයසමානං. දිබ්බානුභාවයුත්තත්තාති දස්සනීයතා මනුඤ්ඤඝොසතා ආකාසගාමිතා ඔභාසවිස්සජ්ජනා අප්පටිඝාතතා රඤ්ඤො ඉච්ඡිතත්ථනිප්ඵත්තිකාරණතාති එවමාදීහි දිබ්බසදිසෙහි ආනුභාවෙහි සමන්නාගතත්තා. සබ්බෙහි ආකාරෙහීති සබ්බෙහි සුන්දරෙහි ආකාරෙහි. පරිපූරන්ති පරිපුණ්ණං. සා චස්ස පාරිපූරි ඉදානෙව විත්ථාරීයති. “Vuttappakārapuññakammapaccayaṃ”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་དངོས་པོ་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་སྦྱིན་པ་དང་། འདུལ་བ་དང་། སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའོ། །“Nīlamaṇisaṅghāṭasadisaṃ”ཞེས་པ་ནི་དབང་སྔོན་གྱི་ནོར་བུའི་ཕུང་པོ་དང་མཚུངས་པའོ། །“Dibbānubhāvayuttattā”ཞེས་པ་ནི་ལྟ་ན་སྡུག་པ་ཉིད་དང་། སྒྲ་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཉིད་དང་། མཁའ་ལ་འགྲོ་བ་ཉིད་དང་། འོད་ཟེར་འགྱེད་པ་ཉིད་དང་། ཐོགས་པ་མེད་པ་ཉིད་དང་། རྒྱལ་པོའི་འདོད་པའི་དོན་འགྲུབ་པའི་རྒྱུ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ལྷ་དང་མཚུངས་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། །“Sabbehi ākārehi”ཞེས་པ་ནི་མཛེས་པའི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་སོ། །“Paripūraṃ”ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ། །དེའི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་ནི་ད་ལྟ་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ།། පනාළීති ඡිද්දං. සුද්ධසිනිද්ධදන්තපන්තියා නිබ්බිවරායාති අධිප්පායො. නාභිපනාළි පරික්ඛෙපපට්ටෙසූති නාභිපරික්ඛෙපපට්ටෙ චෙව නාභියා පනාළිපරික්ඛෙපපට්ටෙ ච. සුවිභත්තාවාති අඤ්ඤමඤ්ඤං අසංකිණ්ණත්තා සුට්ඨු විභත්තා. පරිච්ඡෙදලෙඛන්තරෙසු මණිකා සුවිභත්තා හුත්වා පඤ්ඤායන්තීති වදන්ති. “Panāḷī”ཞེས་པ་ནི་བུ་ག་འམ་གྲོག་རོང་ལྟ་བུའོ། །དག་ཅིང་འཇམ་པའི་སོའི་ཕྲེང་བ་ལྟར་བར་མཚམས་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“Nābhipanāḷi parikkhepapaṭṭesu”ཞེས་པ་ནི་ལྟེ་བའི་སྐོར་བའི་གསེར་གྱི་པང་དང་ལྟེ་བའི་གྲོག་རོང་སྐོར་བའི་པང་གཉིས་ཀ་ལའོ། །“Suvibhattā”ཞེས་པ་ནི་ཕན་ཚུན་མ་འདྲེས་པའི་ཕྱིར་ལེགས་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །མཚམས་ཀྱི་རི་མོའི་བར་དག་ཏུ་ནོར་བུ་རྣམས་ལེགས་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་སྣང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། පරිච්ඡෙදලෙඛාදීනීති ආදි-සද්දෙන මාලාකම්මාදිං සඞ්ගණ්හාති. සුරත්තාතිආදීසු සුරත්තග්ගහණෙන මහානාමවණ්ණතං පටික්ඛිපති, සුද්ධග්ගහණෙන සංකිලිට්ඨතං, සිනිද්ධග්ගහණෙන ලූඛතං. කාමං තස්ස චක්කරතනස්ස නෙමිමණ්ඩලං අසන්ධිකංව නිබ්බත්තං, සබ්බත්ථකමෙව පන කෙවලං පවාළවණ්ණොව [Pg.356] න සොභතීති පකතිචක්කස්ස සන්ධියුත්තෙසු ඨානෙසු රත්තජම්බුනදපරික්ඛතං අහොසි, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සන්ධීසු පනස්සා’’තිආදි. “Paricchedalekhādīni”ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་“སོགས་པ་”ཞེས་པས་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བའི་ལས་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །“Surattā”ལ་སོགས་པ་ལས་ཤིན་ཏུ་དམར་བ་བཟུང་བས་མ་ཧཱ་ནཱ་མའི་ཁ་དོག་ཉིད་སྤོང་ལ། དག་པ་བཟུང་བས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ (དྲི་མ་ཅན་) ཉིད་དང་། འཇམ་པ་བཟུང་བས་རྩུབ་པ་ཉིད་སྤོང་ངོ། །འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་དེའི་མུ་ཁྱུད་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་མཚམས་མེད་པ་ལྟ་བུར་སྐྱེས་མོད་ཀྱི། ཐམས་ཅད་དུ་བྱུ་རུའི་ཁ་དོག་རྐྱང་པ་ཁོ་ནས་མི་མཛེས་པས། ཕལ་པའི་འཁོར་ལོའི་མཚམས་སྦྱོར་བའི་གནས་རྣམས་སུ་ཛམ་བུ་ཆུ་བོའི་གསེར་དམར་པོས་བརྒྱན་པར་གྱུར་ཏེ། དེ་ལ་དགོངས་ནས་“དེའི་མཚམས་རྣམས་སུ་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། නෙමිමණ්ඩලපිට්ඨියන්ති නෙමිමණ්ඩලස්ස පිට්ඨිපදෙසෙ. දසන්නං දසන්නං අරානමන්තරෙති දසන්නං දසන්නං අරානං අන්තරසමීපෙ පදෙසෙ. ඡිද්දමණ්ඩලචිත්තොති මණ්ඩලසණ්ඨානඡිද්දවිචිත්තො. සුකුසලසමන්නාහතස්සාති සුට්ඨු කුසලෙන සිප්පිනා පහතස්ස, වාදිතස්සාති අත්ථො. වග්ගූති මනොරමො රජනීයොති සුණන්තානං රාගුප්පාදකො. කමනීයොති කන්තො. සමොසරිතකුසුමදාමාති ඔලම්බිතසුගන්ධකුසුමදාමා. නෙමිපරික්ඛෙපස්සාති නෙමිපරියන්තපරික්ඛෙපස්ස. නාභිපනාළියා ද්වින්නං පස්සානං වසෙන ‘‘ද්වින්නම්පි නාභිපනාළීන’’න්ති වුත්තං. එකා එව හි සා පනාළි. යෙහීති යෙහි ද්වීහි සීහමුඛෙහි. පුන යෙහීති මුත්තාකලාපෙහි. “Nemimaṇḍalapiṭṭhiyaṃ”ཞེས་པ་ནི་མུ་ཁྱུད་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་རྒྱབ་ཀྱི་ཕྱོགས་སུའོ། །“Dasannaṃ dasannaṃ arānamantare”ཞེས་པ་ནི་རྩིབས་བཅུ་བཅུའི་བར་གྱི་ཉེ་བའི་ཕྱོགས་སུའོ། །“Chiddamaṇḍalacitto”ཞེས་པ་ནི་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་དབྱིབས་ཀྱི་བུ་གས་བཀྲ་བའོ། །“Sukusalasamannāhatassa”ཞེས་པ་ནི་བཟོ་བོ་ཤིན་ཏུ་མཁས་པས་བརྡུངས་པ་སྟེ། རོལ་མོ་བཀྲོལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“Vaggū”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའོ། །“Rajanīyo”ཞེས་པ་ནི་ཐོས་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་སྐྱེད་པའོ། །“Kamanīyo”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའོ། །“Samosaritakusumadāmā”ཞེས་པ་ནི་དྲི་ཞིམ་པའི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་བཏགས་པའོ། །“Nemiparikkhepassa”ཞེས་པ་ནི་མུ་ཁྱུད་ཀྱི་མཐའི་སྐོར་བའོ། །ལྟེ་བའི་གྲོག་རོང་གི་ངོས་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་“ལྟེ་བའི་གྲོག་རོང་གཉིས་ཀ་ལའང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གྲོག་རོང་དེ་ནི་གཅིག་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། །“Yehī”ཞེས་པ་ནི་སེང་གེའི་གདོང་གཉིས་གང་དག་གིས་སོ། །ཡང་“yehī”ཞེས་པ་ནི་མུ་ཏིག་གི་དྲྭ་བ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། ඔධාපයමානන්ති සොතුං අවහිතානි කුරුමානං. චන්දො පුරතො, චක්කරතනං පච්ඡාති එවං පුබ්බාපරියෙන පුබ්බාපරභාගෙන. “Odhāpayamānaṃ”ཞེས་པ་ནི་ཉན་པའི་ཕྱིར་རྣ་བ་གཏོད་པར་བྱེད་པའོ། །“ཟླ་བ་ནི་མདུན་དུ་དང་། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་ནི་རྒྱབ་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་སྔ་ཕྱིའི་གོ་རིམ་གྱིས་ཏེ་སྔ་ཕྱིའི་དངོས་པོས་སོ།། අන්තෙ පුරස්සාති අනුරාධපුරෙ රඤ්ඤො අන්තෙපුරස්ස උත්තරසීහපඤ්ජරආසන්නෙ තදා රඤ්ඤො පාසාදෙ තාදිසස්ස උත්තරදිසාය සීහපඤ්ජරස්ස ලබ්භමානත්තා වුත්තං. සුඛෙන සක්කාති කිඤ්චි අනාරුහිත්වා සරීරඤ්ච අනුල්ලඞ්ඝිත්වා යථාඨිතෙනෙව හත්ථෙන පුප්ඵමුට්ඨියො ඛිපිත්වා සුඛෙන සක්කා හොති පූජෙතුං. “Ante purassa”ཞེས་པ་ནི་ཨ་ནུ་རཱ་དྷ་པུ་ར (Anurādhapura) གྲོང་ཁྱེར་དུ་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་འཁོར་གྱི་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་སེང་གེའི་སྐར་ཁུང་གི་ཉེ་འཁོར་དུ། དེའི་ཚེ་རྒྱལ་པོའི་གཟིམ་ཁང་དུ་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་སེང་གེའི་སྐར་ཁུང་དེ་ལྟ་བུ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །“Sukhena sakkā”ཞེས་པ་ནི་གང་ལའང་མ་འཛེགས་ཤིང་ལུས་ཀྱང་མ་བསྲིངས་པར་གནས་པ་དེ་ཉིད་ནས་ལག་པས་མེ་ཏོག་གི་སྤར་མོ་གཏོར་ཏེ་བདེ་བླག་ཏུ་མཆོད་པར་ནུས་པའོ།། නානාවිරාගරතනප්පභාසමුජ්ජලන්ති නානාවිධචිත්තවණ්ණරතනොභාසපභස්සරං. ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පවත්තෙති. ආගන්ත්වා ඨිතට්ඨානතො උපරි ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පවත්තෙ. “Nānāvirāgaratanappabhāsamujjalaṃ”ཞེས་པ་ནི་ཁ་དོག་སྣ་ཚོགས་པའི་རིན་པོ་ཆེའི་འོད་ཟེར་གྱིས་རྣམ་པར་གསལ་བའོ། །“མཁའ་ལ་མངོན་པར་འཕགས་ཏེ་འཇུག་གོ་”ཞེས་པ་ནི་འོངས་ནས་གནས་པའི་ས་ནས་ཡར་ནམ་མཁའ་ལ་མངོན་པར་འཕགས་ཏེ་འཇུག་པའོ།། සන්නිවෙසක්ඛමොති ඛන්ධවාරසන්නිවෙසයොග්‍යො. සුලභාහාරූපකරණොති සුඛෙනෙව ලද්ධබ්බධඤ්ඤගොරසදාරුතිණාදිභොජනසාධනො. පරචක්කන්ති පරස්ස රඤ්ඤො සෙනා, ආණා වා. “Sannivesakkhamo”ཞེས་པ་ནི་སྒར་འདེབས་པར་འོས་པའོ། །“Sulabhāhārūpakaraṇo”ཞེས་པ་ནི་འབྲུ་དང་། བཞོན་ཐོག ཤིང་དང་། རྩྭ་ལ་སོགས་པའི་བཟའ་བཅའ་སླ་བར་རྙེད་པའི་མཐུན་རྐྱེན་དང་ལྡན་པའོ། །“Paracakkaṃ”ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་གྱི་རྒྱལ་པོའི་དམག་དཔུང་ངམ། བཀའ་ལུང་ངོ།། ආගතනන්දනොති ආගතො හුත්වා නන්දිජනනො. ආගතං වා ආගමනං, තෙන නන්දතීති ආගතනන්දනො. ගමනෙන සොචෙතීති ගමනසොචනො. උපකප්පෙථාති උපරූපරි කප්පෙථ සංවිදහථ, උපනෙථාති [Pg.357] අත්ථො. උපපරික්ඛිත්වාති හෙතුතොපි සභාවතොපි ඵලතොපි දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකආදීනවතොපි වීමංසිත්වා. “Āgatanandano”ཞེས་པ་ནི་ལྷགས་པར་གྱུར་ཏེ་དགའ་བ་སྐྱེད་པའོ། །ཡང་ན་ལྷགས་པ་ནི་འོངས་པ་སྟེ། དེས་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་ལྷགས་པས་དགའ་བའོ། །“Gamanasocano”ཞེས་པ་ནི་གཤེགས་པས་མྱ་ངན་བྱེད་པའོ། །“Upakappetha”ཞེས་པ་ནི་གོང་ནས་གོང་དུ་སྟོབས་པར་གྱིས་ཤིག་སྟེ་བཤམས་ཤིག་ཅེས་པ་སྟེ། ཉེ་བར་སྒྲུབས་ཤིག་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“Upaparikkhitvā”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་ལས་ཀྱང་། རང་བཞིན་ལས་ཀྱང་། འབྲས་བུ་ལས་ཀྱང་། ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་ཉེས་དམིགས་ལས་ཀྱང་རྟོག་དཔྱོད་བྱས་ནས་སོ།། විභාවෙන්ති පඤ්ඤාය අත්ථං විභූතං කරොන්තීති විභාවිනො, පඤ්ඤවන්තො. අනුයන්තාති අනුවත්තකා. ඔගච්ඡමානන්ති ඔසීදන්තං. යොජනමත්තන්ති විත්ථාරතො යොජනමත්තං පදෙසං. ගම්භීරභාවෙන පන යථා භූමි දිස්සති, එවං ඔගච්ඡති. තෙනාහ ‘‘මහාසමුද්දතල’’න්තිආදි. අන්තෙ චක්කරතනං උදකෙන සෙනාය අනජ්ඣොත්ථරණත්ථං. “Vibhāvino”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་རྣམ་པར་གསལ་བ་སྟེ། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་སོ། །“Anuyantā”ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་རྣམས་སོ། །“Ogacchamānaṃ”ཞེས་པ་ནི་ནུབ་པའོ། །“Yojanamattaṃ”ཞེས་པ་ནི་ཞེང་དུ་དཔག་ཚད་ཙམ་གྱི་གནས་སོ། །གཏིང་ཟབ་པའི་དངོས་པོས་ནི་ས་གཞི་ཇི་ལྟར་སྣང་བ་དེ་ལྟར་ནུབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་གཏིང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །མཐར་འཁོར་防ོ་རིན་པོ་ཆེ་ནི་ཆུས་དམག་དཔུང་གནོན་པར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། 257. පුරත්ථිමො සමුද්දො පරියන්තො අස්සාති පුරත්ථිමසමුද්දපරියන්තො, පුරත්ථිමසමුද්දං පරියන්තං කත්වා. චාතුරන්තායාති චාතුසමුද්දන්තාය පුබ්බවිදෙහාදිචතුකොට්ඨාසන්තාය. ༢༥༧. “Puratthimasamuddapariyanto”ཞེས་པ་ནི་ཤར་གྱི་རྒྱ་མཚོ་མཐར་ཐུག་པ་སྟེ། ཤར་གྱི་རྒྱ་མཚོ་མཐའ་མཚམས་སུ་བྱས་པའོ། །“Cāturantāya”ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མཚོ་བཞི་མཐར་ཐུག་པ་སྟེ། ཤར་གྱི་ལུས་འཕགས་གླིང་ལ་སོགས་པའི་ช་བཞི་མཐར་ཐུག་པའོ།། හත්ථිරතනවණ්ණනා གླང་པོ་རིན་པོ་ཆེའི་བཤད་པའོ།། 258. හරිචන්දනාදීහීති ආදි-සද්දෙන චතුජ්ජාතියගන්ධාදිං සඞ්ගණ්හාති. ආගමනං චින්තෙථාති වදන්ති චක්කවත්තිවත්තස්ස පූරිතතාය පරිචිතත්තා. භූමිඵුසනකෙහි වාලධි, වරඞ්ගං හත්ථොති ඉමෙහි ච තීහි, චතූහි පාදෙහි චාති සත්තහි අවයවෙහි ඨිතත්තා සත්තපතිට්ඨො. ඉතරෙසං අමච්චාදීනං චින්තයන්තානං න ආගච්ඡති. අපනෙත්වාති අත්තනො ආනුභාවෙන අපනෙත්වා. ගන්ධමෙව හි තස්ස ඉතරෙ හත්ථිනො න සහන්ති. ༢༥༨. “Haricandanādīhi”ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་“སོགས་པ་”ཞེས་པས་དྲི་བཞི་སྦྱོར་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །“འོངས་པ་ལ་སེམས་ཤིག་”ཅེས་བརྗོད་དེ། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཡོངས་སུ་བསྐངས་པས་གོམས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ས་ལ་རེག་པ་རྔ་མ་དང་། མགོ་དང་། སྣ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་གསུམ་དང་། རྐང་པ་བཞི་སྟེ་ཡན་ལག་བདུན་གྱིས་གནས་པའི་ཕྱིར་“རབ་ཏུ་གནས་པ་བདུན་པ་”ཞེས་བྱའོ། །བློན་པོ་ལ་སོགས་པ་གཞན་རྣམས་ཀྱིས་བསམས་པ་ན་མི་འོངས་སོ། །“Apanetvā”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་མཐུས་བསལ་ནས་ཏེ། གླང་པོ་གཞན་དག་ནི་དེའི་དྲི་ཙམ་ཡང་བཟོད་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། අස්සරතනවණ්ණනා རྟ་རིན་པོ་ཆེའི་བཤད་པའོ།། සින්ධවකුලතොති සින්ධවස්සාජානීයකුලතො. “Sindhavakulato”ཞེས་པ་ནི་སིནྡྷུའི་ཅང་ཤེས་རྟ་ཡི་རིགས་ལས་སོ།། මණිරතනවණ්ණනා ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེའི་བཤད་པའོ།། සකටනාභිසමප්පමාණන්ති පරිණාහතො මහාසකටස්ස නාභියා සමප්පමාණං. උභොසු අන්තෙසූති හෙට්ඨා උපරි චාති ද්වීසු අන්තෙසු. කණ්ණිකපරියන්තතොති ද්වින්නං කඤ්චනපදුමානං කණ්ණිකාය පරියන්තතො. මුත්තාජාලකෙ ඨපෙත්වාති සුවිසුද්ධෙ මුත්තාමයෙ ජාලකෙ පතිට්ඨපෙත්වා. “Sakaṭanābhisamappamāṇaṃ”ཞེས་པ་ནི་སྦོམ་ཚད་དུ་ཤིང་རྟ་ཆེན་པོའི་ལྟེ་བ་དང་ཚད་མཉམ་པའོ། །“Ubhosu antesu”ཞེས་པ་ནི་འོག་དང་སྟེང་སྟེ་མཐའ་གཉིས་ལའོ། །“Kaṇṇikapariyantato”ཞེས་པ་ནི་གསེར་གྱི་པདྨ་གཉིས་ཀྱི་ཟེ་འབྲུའི་མཐའ་ནས་སོ། །“Muttājālake ṭhapetvā”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་དག་པའི་མུ་ཏིག་གི་དྲྭ་བའི་ནང་དུ་བཞག་ནས་སོ།། ඉත්ථිරතනවණ්ණනා བུད་མེད་རིན་པོ་ཆེའི་བཤད་པའོ།། ‘‘ඉත්ථිරතනං [Pg.358] පාතුභවතී’’ති වත්වා අස්ස පාතුභවනාකාරං දස්සෙතුං, ‘‘මද්දරාජකුලතො වා’’තිආදි වුත්තං. මද්දරට්ඨං කිර අභිරූපානං ඉත්ථීනං උප්පත්තිට්ඨානං. සණ්ඨානපාරිපූරියාති හත්ථපාදාදිසරීරාවයවානං සුසණ්ඨිතතාය. අවයවපාරිපූරියා හි සමුදායපාරිපූරිසිද්ධි. රූපන්ති සරීරං. දස්සනීයාති සුරූපභාවෙන පස්සිතබ්බයුත්තා. සොමනස්සවසෙන චිත්තං පසාදෙති යොනිසො චින්තෙන්තානං කම්මඵලසද්ධාය වසෙන. පසාදාවහත්තාති කාරණවචනෙන යථා පාසාදිකතාය වණ්ණපොක්ඛරතාසිද්ධි වුත්තා, එවං දස්සනීයතාය පාසාදිකතාසිද්ධි, අභිරූපතාය ච දස්සනීයතාසිද්ධි වත්තබ්බාති නයං දස්සෙති. පටිලොමතො වා වණ්ණපොක්ඛරතාය පාසාදිකතාසිද්ධි, පාසාදිකතාය දස්සනීයතාසිද්ධි, දස්සනීයතාය අභිරූපතාසිද්ධි යොජෙතබ්බා. එවං සරීරසම්පත්තිවසෙන අභිරූපතාදිකෙ දස්සෙත්වා ඉදානි සරීරෙ දොසාභාවවසෙනපි තෙ දස්සෙතුං, ‘‘අභිරූපා වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථා පමාණයුත්තා, එවං ආරොහපරිණාහයොගතො ච පාසාදිකා නාතිදීඝතාදයො. එවං මනුස්සානං දිබ්බරූපතාසම්පත්තිපීති ‘‘අප්පත්තා දිබ්බවණ්ණ’’න්ති වුත්තං. කායවිපත්තියාති සරීරදොසස්ස. අභාවොති අච්චන්තමෙව දූරීභාවො. "བུད་མེད་རིན་པོ་ཆེ་བྱུང་བར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་གསུངས་ནས། དེ་བྱུང་བའི་རྣམ་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "མདྡ་རྒྱལ་པོའི་རིགས་ལས་སམ"་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། མདྡ་ཡུལ་ནི་བུད་མེད་མཛེས་མ་རྣམས་སྐྱེ་བའི་གནས་ཡིན་པར་གྲགས། "དབྱིབས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་"ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡན་ལག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་ཚོགས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །"གཟུགས་"ཞེས་པ་ནི་ལུས་སོ། །"བལྟ་ན་སྡུག་པ་"ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་བཟང་བའི་དངོས་པོས་བལྟ་བར་འོས་པའོ། །ཚུལ་བཞིན་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་ལས་དང་འབྲས་བུའི་དད་པའི་དབང་གིས་ཡིད་རབ་ཏུ་དང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །"དང་བ་འདྲེན་པ་"ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱུའི་ཚིག་གིས། ཇི་ལྟར་མཛེས་པའི་དངོས་པོས་ཁ་དོག་པདྨ་ལྟ་བུ་འགྲུབ་པར་གསུངས་པ་དེ་བཞིན་དུ། བལྟ་ན་སྡུག་པའི་དངོས་པོས་མཛེས་པ་འགྲུབ་པ་དང་། གཟུགས་བཟང་བའི་དངོས་པོས་བལྟ་ན་སྡུག་པ་འགྲུབ་པར་བརྗོད་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་ཚུལ་བསྟན་ཏོ། །ཡང་ན་ལུགས་ལྡོག་གི་སྒོ་ནས། ཁ་དོག་པདྨ་ལྟ་བུས་མཛེས་པ་འགྲུབ་པ་དང་། མཛེས་པས་བལྟ་ན་སྡུག་པ་འགྲུབ་པ་དང་། བལྟ་ན་སྡུག་པས་གཟུགས་བཟང་བ་འགྲུབ་པ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ལུས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དབང་གིས་གཟུགས་བཟང་བ་ལ་སོགས་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་ལུས་ལ་སྐྱོན་མེད་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་དེ་དག་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "གཟུགས་བཟང་བ་འམ"་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་ཇི་ལྟར་ཚད་དང་མཐུན་པ་དེ་བཞིན་དུ་སྲིད་དང་ཞེང་འཚམ་པའི་སྒོ་ནས་མཛེས་པ་ནི་ཧ་ཅང་མི་རིང་བ་ལ་སོགས་པའོ། །དེ་ལྟར་མི་རྣམས་ཀྱི་ལྷའི་གཟུགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡང་"ལྷའི་ཁ་དོག་ལ་མ་སླེབས་པ་"ཞེས་གསུངས། "ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཉམས་པ་"ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྐྱོན་ནོ། །"མེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་གཏན་ནས་ཤིན་ཏུ་རིང་དུ་གྱུར་པའོ། ། සතවිහතස්සාති සතක්ඛත්තුං විහතස්ස. සතවිහතස්සාති ච ඉදං කප්පාසපිචුවසෙන වුත්තං, තූලපිචුනො පන විහනනමෙව නත්ථි. කුඞ්කුමතගරතුරුක්ඛයවනපුප්ඵානි චතුජ්ජාති. තමාලතගරතුරුක්ඛයවනපුප්ඵානීති අපරෙ. "བརྒྱ་ཕྲག་ཏུ་བརྡུངས་པ་"ཞེས་པ་ནི་ལན་བརྒྱར་བརྡུངས་པའོ། །"བརྒྱ་ཕྲག་ཏུ་བརྡུངས་པ་"ཞེས་པ་འདི་ནི་ཤིང་བལ་གྱི་འདབ་མའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན། སྲིན་བལ་གྱི་འདབ་མ་ལ་ནི་བརྡུང་བ་ཉིད་མེད་དོ། །གུར་གུམ་དང་། རྒྱ་སྤོས། གསེར་གྱི་མེ་ཏོག །ཡ་བ་ནའི་མེ་ཏོག་རྣམས་ནི་སྣ་བཞིའོ། །ཏ་མ་ལའི་ལོ་མ་དང་། རྒྱ་སྤོས། གསེར་གྱི་མེ་ཏོག །ཡ་བ་ནའི་མེ་ཏོག་རྣམས་སོ་ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ། ། අග්ගිදඩ්ඪා වියාති ආසනගතෙන අග්ගිනා දඩ්ඪා විය. පඨමමෙවාති අඤ්ඤකිච්චතො පඨමමෙව, දස්සනසමකාලමෙවාති අත්ථො. තං තං අත්තනා රඤ්ඤො කාතබ්බකිච්චං කිං කරොමීති පුච්ඡිතබ්බතාය කිං කරණන්ති පටිස්සාවෙතීති කිඞ්කාරපටිස්සාවිනී. "མེས་ཚིག་པ་བཞིན་"ཞེས་པ་ནི་སྟན་ལ་གནས་པའི་མེས་ཚིག་པ་བཞིན་ནོ། །"ཐོག་མ་ཉིད་དུ་"ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་གཞན་ལས་ཐོག་མ་ཉིད་དུའམ། མཐོང་བའི་དུས་མཚུངས་ཉིད་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །རང་གིས་རྒྱལ་པོའི་ཆེད་དུ་བྱ་བའི་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་ལ། "ཅི་ཞིག་བྱ་"ཞེས་དྲི་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས། "ཅི་བྱ་"ཞེས་ཁས་ལེན་པའི་ཕྱིར་"ཅི་བྱ་ཁས་ལེན་མ་"ཞེས་བྱའོ། ། මාතුගාමො නාම යෙභුය්‍යෙන සඨජාතිකො, ඉත්ථිරතනස්ස පන තං නත්ථීති දස්සෙතුං, ‘‘ස්වාස්සා’’තිආදි වුත්තං. ගුණාති රූපගුණා චෙව ආචාරගුණා ච. පුරිමකම්මානුභාවෙනාති තස්සා පුරිමකම්මානුභාවෙන. ඉත්ථිරතනස්ස තබ්භාවසංවත්තනියපුරිමකම්මස්ස ආනුභාවෙන, චක්කවත්තිනොපි පරිවාරසංවත්තනියං පුඤ්ඤකම්මං තාදිසස්ස ඵලවිසෙසස්ස උපනිස්සයො හොතියෙව. තෙනාහ ‘‘චක්කවත්තිනො පුඤ්ඤං උපනිස්සායා’’ති. එතෙන සෙසරතනෙසුපි [Pg.359] තෙසං විසෙසානං තදුපනිස්සයතා විභාවිතා එවාති දට්ඨබ්බං. පුබ්බෙ එකදෙසවසෙන ලබ්භමානපාරිපූරී රඤ්ඤො චක්කවත්තිභාවූපගමනතො පට්ඨාය සබ්බාකාරපාරිපූරා ජාතා. སྐྱེ་དམན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕལ་ཆེར་གཡོ་སྒྱུའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་ལ། བུད་མེད་རིན་པོ་ཆེ་ལ་ནི་དེ་མེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "མོ་དེ་ནི་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། "ཡོན་ཏན་"ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཉིད་དོ། །"སྔོན་གྱི་ལས་ཀྱི་མཐུས་"ཞེས་པ་ནི་མོ་རང་གི་སྔོན་གྱི་ལས་ཀྱི་མཐུས་སོ། །བུད་མེད་རིན་པོ་ཆེའི་དངོས་པོ་དེར་འགྱུར་བར་བྱེད་པའི་སྔོན་གྱི་ལས་ཀྱི་མཐུ་དང་། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་འཁོར་དུ་འགྱུར་བར་བྱེད་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུའི་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་"འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་བསོད་ནམས་ལ་བརྟེན་ནས་"ཞེས་གསུངས། འདིས་རིན་པོ་ཆེ་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་རྣམས་དེ་ལ་བརྟེན་པ་ཉིད་དུ་གསལ་བར་བྱས་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྔོན་ཆ་ཤས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཐོབ་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི། རྒྱལ་པོ་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་གོ་འཕང་ལ་བཞུགས་པ་ནས་བཟུང་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་གྱུར་ཏོ། ། ගහපතිරතනවණ්ණනා ཁྱིམ་བདག་རིན་པོ་ཆེའི་བཤད་པའོ། ། පකතියාවාති සභාවෙනෙව, චක්කරතනපාතුභාවතො පුබ්බෙපි. "རང་བཞིན་གྱིས་ཉིད་"ཞེས་པ་ནི་རང་གཤིས་ཀྱིས་ཏེ། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་མ་བྱུང་བའི་སྔོན་དུའང་ངོ་། ། පරිණායකරතනවණ්ණනා བློན་པོ་རིན་པོ་ཆེའི་བཤད་པའོ། ། නිස්සායාති උපනිස්සාය. "བརྟེན་ནས་"ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བརྟེན་ནས་སོ། ། 260. කටග්ගහො වුච්චති ජයග්ගහො සකානං පණානං කටභාවෙන අත්ථසිද්ධිවසෙන සඞ්ගණ්හනන්ති කත්වා. තෙනාහ ‘‘ජයග්ගාහෙනා’’ති. එකප්පහාරෙනෙවාති එකප්පයොගෙනෙව සතසහස්සානි අධිගච්ඡෙය්‍යාති යොජනා. සෙසං වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༢༦༠. "རྒྱལ་ཁ་ལེན་པ་"ཞེས་པ་ནི་རང་གི་རྒྱན་རྣམས་རྒྱལ་བའི་དངོས་པོས་དོན་གྲུབ་པའི་དབང་གིས་འཛིན་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་"རྒྱལ་ཁ་ལེན་པས་"ཞེས་གསུངས། "ལན་ཅིག་གིས་ཉིད་"ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་འབུམ་ཕྲག་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །ལྷག་མ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་ཉིད་པས་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. བྱིས་པ་དང་མཁས་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 10. දෙවදූතසුත්තවණ්ණනා ༡༠. ལྷའི་ཕོ་ཉའི་མདོའི་བཤད་པའོ། ། 261. ද්වෙ අගාරාතිආදීති ආදි-සද්දෙන ‘‘සද්වාරා…පෙ… අනුවිචරන්තෙපී’’ති එතමත්ථං සඞ්ගණ්හාති. එත්තකමෙව හි අස්සපුරසුත්තෙ (ම. නි. 1.432; ම. නි. අට්ඨ. 1.432) විත්ථාරිතං වෙදිතබ්බං. ‘‘දිබ්බෙන චක්ඛුනා’’තිආදි පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.397) තථා විත්ථාරිතම්පි සුත්තසංවණ්ණනා හොතීති කත්වා, ‘‘අස්සපුරසුත්තෙ විත්ථාරිතමෙවා’’ති වුත්තං. ༢༦༡. "ཁྱིམ་གཉིས་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པའི་"སོགས་"སྒྲས་ "སྒོ་དང་བཅས་པ་...པེ་... རྒྱུ་བ་རྣམས་ཀྱང་"ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྡུད་དོ། །འདི་ཙམ་ཞིག་ནི་རྟ་ཅན་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མདོ་ལས་རྒྱས་པར་བཤད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །"ལྷའི་མིག་གིས་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ལས་དེ་ལྟར་རྒྱས་པར་བཤད་ཀྱང་། མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "རྟ་ཅན་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མདོ་ལས་རྒྱས་པར་བཤད་པ་ཉིད་དོ་"ཞེས་གསུངས། 262. නිරයතො පට්ඨාය දෙසනං දෙවලොකෙන ඔසාපෙතීති සංකිලෙසධම්මෙහි සංවෙජෙත්වා වොදානධම්මෙහි නිට්ඨාපෙන්තො. දුතියං පන වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බං, තදිදං වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවිසිට්ඨන්ති දට්ඨබ්බං. ඉදානි සඞ්ඛිපිත්වා වුත්තමත්ථං විවරිතුං, ‘‘සචෙ’’තිආදි වුත්තං. සොති භගවා. ༢༦༢. "དམྱལ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཆོས་བསྟན་པ་ལྷའི་ཡུལ་གྱིས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཉོན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་སྐྱོ་བ་སྐྱེད་པར་བྱས་ནས། རྣམ་བྱང་གི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་པའོ། །གཉིས་པ་ནི་བཤད་པ་ལས་བཟློག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ནི་གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་དབང་གིས་སོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །ད་ནི་མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པའི་དོན་འགྲེལ་བའི་ཕྱིར། "གལ་ཏེ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། "དེ་"ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། ། එකච්චෙ [Pg.360] ථෙරාති (කථා. අනුටී. 866-868; අ. නි. ටී. 2.3.36) අන්ධකාදිකෙ, විඤ්ඤාණවාදිනො ච සන්ධාය වදති. නෙරයිකෙ නිරයෙ පාලෙන්ති තතො නිග්ගන්තුමප්පදානවසෙන රක්ඛන්තීති නිරයපාලා. නෙරයිකානං නරකදුක්ඛෙන පරියොනද්ධාය අලං සමත්ථාති වා නිරයපාලා. තන්ති ‘‘නත්ථි නිරයපාලා’’තිවචනං. පටිසෙධිතමෙවාති ‘‘අත්ථි නිරයෙ නිරයපාලා, අත්ථි ච කාරණිකා’’තිආදිනා නයෙන අභිධම්මෙ (කථා. 866) පටිසෙධිතමෙව. යදි නිරයපාලා නාම න සියුං, කම්මකාරණාපි න භවෙය්‍ය. සති හි කාරණිකෙ කම්මකාරණාය භවිතබ්බන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. එත්ථාහ – ‘‘කිං පනෙතෙ නිරයපාලා නෙරයිකා, උදාහු අනෙරයිකා’’ති. කිඤ්චෙත්ථ – යදි තාව නෙරයිකා, ඉමෙ නිරයසංවත්තනියෙන කම්මුනා නිබ්බත්තාති සයම්පි නිරයදුක්ඛං අනුභවෙය්‍යුං, තථා සති අඤ්ඤෙසං නෙරයිකානං යාතනාය අසමත්ථා සියුං, ‘‘ඉමෙ නෙරයිකා, ඉමෙ නිරයපාලා’’ති වවත්ථානඤ්ච න සියා, යෙ ච යෙ යාතෙන්ති, තෙහි සමානරූපබලප්පමාණෙහි ඉතරෙසං භයසන්තාසා න සියුං. අථ අනෙරයිකා, නෙසං තත්ථ කථං සම්භවොති වුච්චතෙ – අනෙරයිකා නිරයපාලා අනිරයගතිසංවත්තනියකම්මනිබ්බත්තිතො. නිරයූපපත්තිසංවත්තනියකම්මතො හි අඤ්ඤෙනෙව කම්මුනා තෙ නිබ්බත්තන්ති රක්ඛසජාතිකත්තා. තථා හි වදන්ති සබ්බත්ථිවාදිනො – "གནས་བརྟན་ཁ་ཅིག་"ཞེས་པ་ནི་མུན་པ་ཅན་ལ་སོགས་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །དམྱལ་བ་པ་རྣམས་དམྱལ་བར་སྐྱོང་ཞིང་། དེ་ལས་ཕྱིར་འབྱུང་བ་མ་བྱིན་པའི་སྒོ་ནས་སྲུང་བས་ན་"དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་"ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་དམྱལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་གཡོགས་པ་ལ་ནུས་ཤིང་མཐུ་དང་ལྡན་པས་ན་"དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་"ཞེས་བྱའོ། །"དེ་"ཞེས་པ་ནི་"དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་མེད་དོ་"ཞེས་པའི་ཚིག་གོ། །"བཀག་པ་ཉིད་དོ་"ཞེས་པ་ནི་"དམྱལ་བར་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་ཡོད་དོ། །གཤེད་མ་རྣམས་ཀྱང་ཡོད་དོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་མངོན་པ་ལས་བཀག་པ་ཉིད་དོ། །གལ་ཏེ་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་ན་ལས་ཀྱི་གཤེད་མའང་མི་འགྱུར་རོ། །གཤེད་མ་ཡོད་ན་ལས་ཀྱི་གཤེད་མ་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་"ཇི་ལྟར་ཞེ་ན"་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འདིར་བཤད་པ། "ཅི་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་འདི་དག་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ཡིན་ནམ། འོན་ཏེ་དམྱལ་བ་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཡིན།" འདིར་ཅི་ཞེ་ན། གལ་ཏེ་རེ་ཞིག་དམྱལ་བ་པ་ཡིན་ན། འདི་དག་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ལས་ཀྱིས་སྐྱེས་པས་རང་ཉིད་ཀྱང་དམྱལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་ལ། དེ་ལྟ་ན་གཞན་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལ་མི་ནུས་པར་འགྱུར་ཞིང་། "འདི་དག་ནི་དམྱལ་བ་པའོ། །འདི་དག་ནི་དམྱལ་བའི་སྲུང་མའོ"་ཞེས་རྣམ་པར་གཞག་པའང་མི་འགྱུར་ལ། གང་དང་གང་གིས་གནོད་པ་བྱེད་པ་དེ་དག་དང་གཟུགས་དང་སྟོབས་དང་ཚད་མཚུངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གཞན་དག་ལ་འཇིགས་པ་དང་སྐྲག་པ་མི་འགྱུར་རོ། །ཅི་སྟེ་དམྱལ་བ་པ་མ་ཡིན་པ་ཡིན་ན། དེ་དག་དེར་ཇི་ལྟར་འབྱུང་ཞེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་རྣམས་ནི་དམྱལ་བའི་འགྲོ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ལས་ལས་མ་སྐྱེས་པས་དམྱལ་བ་པ་མ་ཡིན་ནོ། །དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ལས་ལས་གཞན་པའི་ལས་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་སྲིན་པོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་ཡོད་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘කොධනා කුරූරකම්මන්තා, පාපාභිරුචිනො සදා; දුක්ඛිතෙසු ච නන්දන්ති, ජායන්ති යමරක්ඛසා’’ති. (කථා. අනුටී. 866-868; අ. නි. ටී. 2.3.36); "ཁྲོ་གཏུམ་ལས་ནི་དྲག་པོ་ཅན། །རྟག་ཏུ་སྡིག་ལ་མངོན་དགའ་ཞིང་། །སྡུག་བསྔལ་བ་ལ་རྗེས་སུ་རོལ། །གཤིན་རྗེའི་སྲིན་པོ་རྣམས་སུ་སྐྱེ། །"ཞེས་སོ། ། තත්ථ යදෙකෙ වදන්ති ‘‘යාතනාදුක්ඛං පටිසංවෙදෙය්‍යුං, අථ වා අඤ්ඤමඤ්ඤං යාතෙය්‍යු’’න්තිආදි, තයිදං අසාරං නිරයපාලානං නෙරයිකභාවස්සෙව අභාවතො. යදිපි අනෙරයිකා නිරයපාලා, අයොමයාය පන ආදිත්තාය සම්පජ්ජලිතාය සජොතිභූතාය නිරයභූමියා පරික්කමමානා කථං දාහදුක්ඛං නානුභවන්තීති? කම්මානුභාවතො. යථා හි ඉද්ධිමන්තො චෙතොවසිප්පත්තා මහාමොග්ගල්ලානාදයො නෙරයිකෙ අනුකම්පන්තා ඉද්ධිබලෙන නිරයභූමිං උපගතා දාහදුක්ඛෙන න බාධීයන්ති, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. དེ་ལ་ཁ་ཅིག་གིས་ "གནོད་པའི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་རམ། ཡང་ན་ཕན་ཚུན་གནོད་པ་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གང་སྨྲས་པ་དེ་ནི་སྙིང་པོ་མེད་པ་སྟེ། དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་རྣམས་དམྱལ་བ་པ་ཉིད་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་རྣམས་དམྱལ་བ་པ་མ་ཡིན་དུ་ཟིན་ཀྱང་། ལྕགས་ལས་གྲུབ་ཅིང་འབར་བ་ཀུན་ཏུ་རབ་ཏུ་འབར་བ་མེ་ལྕེ་དང་བཅས་པའི་དམྱལ་བའི་ས་གཞི་ལ་རྒྱུ་བཞིན་དུ་ཇི་ལྟར་ཚིག་པའི་སྡུག་བསྔལ་མི་མྱོང་ཞེ་ན། ལས་ཀྱི་མཐུ་ལས་སོ། །ཇི་ལྟར་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་ཞིང་སེམས་ལ་དབང་ཐོབ་པའི་མོའུ་འགལ་གྱི་བུ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེ་བས་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་སྟོབས་ཀྱིས་དམྱལ་བའི་ས་གཞིར་གཤེགས་ཀྱང་ཚིག་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་མི་གནོད་པ་དེ་བཞིན་དུ་འདི་ཡང་བལྟ་བར་བྱའོ། ། ඉද්ධිවිසයස්ස [Pg.361] අචින්තෙය්‍යභාවතොති චෙ? ඉදම්පි තංසමානං කම්මවිපාකස්ස අචින්තෙය්‍යභාවතො. තථාරූපෙන හි කම්මුනා තෙ නිබ්බත්තා. යථා නිරයදුක්ඛෙන අබාධිතා එව හුත්වා නෙරයිකෙ යාතෙන්ති, න චෙත්තකෙන බාහිරවිසයාභාවො යුජ්ජති ඉට්ඨානිට්ඨතාය පච්චෙකං ද්වාරපුරිසෙසු විභත්තසභාවත්තා. තථා හි එකච්චස්ස ද්වාරස්ස පුරිසස්ස ච ඉට්ඨං එකච්චස්ස අනිට්ඨං, එකච්චස්ස ච අනිට්ඨං එකච්චස්ස ඉට්ඨං හොති. එවඤ්ච කත්වා යදෙකෙ වදන්ති – ‘‘නත්ථි කම්මවසෙන තෙජසා පරූපතාපන’’න්තිආදි, තදපාහතං හොති. යං පන වදන්ති – ‘‘අනෙරයිකානං නෙසං කථං තත්ථ සම්භවො’’ති නිරයෙ නෙරයිකානං යාතනාසබ්භාවතො. නෙරයිකසත්තයාතනායොග්‍යඤ්හි අත්තභාවං නිබ්බත්තෙන්තං කම්මං තාදිසනිකන්තිවිනාමිතං නිරයට්ඨානෙයෙව නිබ්බත්තෙති. තෙ ච නෙරයිකෙහි අධිකතරබලාරොහපරිණාහා අතිවිය භයානකදස්සනා කුරූරතරපයොගා ච හොන්ති. එතෙනෙව තත්ථ නෙරයිකානං විබාධකකාකසුනඛාදීනම්පි නිබ්බත්ති සංවණ්ණිතාති දට්ඨබ්බං. གལ་ཏེ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཡུལ་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེ་ན། འདི་ཡང་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟ་བུའི་ལས་ཀྱིས་དེ་དག་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་ལྟར་དམྱལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་མ་གནོད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ། འདི་ཙམ་གྱིས་ཕྱིའི་ཡུལ་མེད་པར་མི་རིགས་ཏེ། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དངོས་པོས་སྒོ་སྲུང་སོ་སོ་ལ་རང་བཞིན་བགོས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཇི་ལྟར་སྒོ་དང་སྐྱེས་བུ་ཁ་ཅིག་ལ་ཡིད་དུ་འོང་བ་དེ་ཁ་ཅིག་ལ་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་དང་། ཁ་ཅིག་ལ་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་དེ་ཁ་ཅིག་ལ་ཡིད་དུ་འོང་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་བྱས་ནས་ཁ་ཅིག་གིས་ "ལས་ཀྱི་དབང་གིས་མེས་གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་མེད་དོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གང་སྨྲས་པ་དེ་ནི་བསལ་བ་ཉིད་དོ། །གང་ཡང་ "དམྱལ་བ་པ་མ་ཡིན་པ་དེ་དག་དེར་ཇི་ལྟར་འབྱུང་"ཞེས་སྨྲས་པ་ནི། དམྱལ་བར་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ལ་གནོད་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དམྱལ་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པར་འོས་པའི་ལུས་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ལས་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་མངོན་པར་དགའ་བས་བསྒྱུར་ཏེ་དམྱལ་བའི་གནས་ཉིད་དུ་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ། །དེ་དག་ཀྱང་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ལས་ལྷག་པའི་སྟོབས་དང་སྲིད་དང་ཞེང་དང་ལྡན་ཞིང་། ཤིན་ཏུ་འཇིགས་སུ་རུང་བར་སྣང་བ་དང་། ཆེས་དྲག་པོའི་སྦྱོར་བ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ། །འདི་ཉིད་ཀྱིས་དེར་དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་བྱ་རོག་དང་ཁྱི་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་སྐྱེ་བར་བཤད་དོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། ། කථං අඤ්ඤගතිකෙහි අඤ්ඤගතිකබාධනන්ති ච න වත්තබ්බං අඤ්ඤත්ථාපි තථා දස්සනතො. යං පනෙකෙ වදන්ති – ‘‘අසත්තසභාවා එව නිරයපාලා නිරයසුනඛාදයො චා’’ති තම්පි තෙසං මතිමත්තං අඤ්ඤත්ථ තථා අදස්සනතො. න හි කාචි අත්ථි තාදිසී ධම්මප්පවත්ති, යා අසත්තසභාවා, සම්පතිසත්තෙහි අප්පයොජිතා ච සත්තකිච්චං සාධෙන්තී දිට්ඨපුබ්බා. පෙතානං පානීයනිවාරකානං දණ්ඩාදිහත්ථපුරිසානම්පි සබ්භාවෙ, අසත්තභාවෙ ච විසෙසකාරණං නත්ථි. සුපිනොපඝාතොපි අත්ථි, කිච්චසමත්ථතා පන අප්පමාණං දස්සනාදිමත්තෙනපි තදත්ථසිද්ධිතො. තථා හි සුපිනෙ ආහාරූපභොගාදිනා න අත්ථසිද්ධි, ඉද්ධිනිම්මානරූපං පනෙත්ථ ලද්ධපරිහාරං ඉද්ධිවිසයස්ස අචින්තෙය්‍යභාවතො. ඉධාපි කම්මවිපාකස්ස අචින්තෙය්‍යභාවතොති චෙ? තං න, අසිද්ධත්තා. නෙරයිකානං කම්මවිපාකතො නිරයපාලාති අසිද්ධමෙතං, වුත්තනයෙන පන පාළිතො ච තෙසං සත්තභාවො එව සිද්ධොති. සක්කා හි වත්තුං, ‘‘සත්තසඞ්ඛාතා නිරයපාලසඤ්ඤිතා ධම්මප්පවත්ති සාභිසන්ධිකපරූපඝාතී අත්ථි කිච්චසබ්භාවතො ඔජාහාරාදිරක්ඛසසන්තති [Pg.362] වියා’’ති. අභිසන්ධිපුබ්බකතා චෙත්ථ න සක්කා පටික්ඛිපිතුං තථා තථා අභිසන්ධියා යාතනතො, තතො එව න සඞ්ඝාතපබ්බතාදීහි අනෙකන්තිකතා. යෙ පන වදන්ති – ‘‘භූතවිසෙසා එව එතෙ වණ්ණසණ්ඨානාදිවිසෙසවන්තො භෙරවාකාරා ‘නරකපාලා’ති සමඤ්ඤං ලභන්තී’’ති. තදසිද්ධං උජුකමෙව පාළියං, – ‘‘අත්ථි නිරයෙසු නිරයපාලා’’ති (කථා. 866) වාදස්ස පතිට්ඨාපිතත්තා. གཞན་དུ་འགྲོ་བ་དག་གིས་གཞན་དུ་འགྲོ་བ་དག་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་མི་བརྗོད་དེ་ཉིད་གཞན་དུའང་དེ་ལྟར་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཁ་ཅིག་གིས་གང་འདི་སྐད་དུ། 'སེམས་ཅན་གྱི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དེ་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་དང་དམྱལ་བའི་ཁྱི་ལ་སོགས་པ་དག་གོ' ཞེས་སྨྲ་བ་དེ་ཡང་ཁོ་ན་རང་གི་བློ་ཙམ་སྟེ། གཞན་དུ་དེ་ལྟར་མ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །སེམས་ཅན་གྱི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པ་དང་། ད་ལྟའི་སེམས་ཅན་དག་གིས་མ་བསྐུལ་བར་སེམས་ཅན་གྱི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པ་དེ་འདྲ་བ་གང་ཡང་སྔོན་ཆད་མཐོང་མ་མྱོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཡི་དྭགས་རྣམས་ལ་ཆུ་འགོག་པར་བྱེད་པའི་དབྱུག་པ་ཐོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་ལ་སོགས་པ་ཡོད་པ་དང་། དེ་དག་སེམས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་མེད་དོ། །རྨི་ལམ་དུ་གནོད་པ་ཡོད་ཀྱང་། བྱ་བ་བྱེད་ནུས་པ་ནི་ཚད་མ་མ་ཡིན་ཏེ། མཐོང་བ་ཙམ་གྱིས་དེའི་དོན་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ན་རྨི་ལམ་དུ་བཟའ་བཏུང་ལ་སོགས་པ་སྤྱོད་པས་དོན་གྲུབ་པ་མེད་ལ། འདིར་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་སྤྲུལ་པའི་གཟུགས་ལ་གནོད་པ་སྤངས་པ་ཐོབ་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཡུལ་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་འདིར་ཡང་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེ་ན། དེ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། མ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དམྱལ་བ་པ་རྣམས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་དག་བྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་མ་གྲུབ་པ་ཡིན་ལ། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལུང་ལས་ནི་དེ་དག་སེམས་ཅན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་སྐད་དུ། 'སེམས་ཅན་དུ་བགྲང་བ་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་ཞེས་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པ་བསམ་པ་དང་བཅས་ཤིང་གཞན་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ཡོད་དེ། བྱ་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ཏེ། དཔེར་ན་བཅུད་ཀྱི་ཟས་ལ་སོགས་པ་སྲུང་བའི་སྲིན་པོའི་རྒྱུད་བཞིན་ནོ།' ཞེས་བརྗོད་པར་ནུས་སོ། །འདིར་བསམ་པ་སྔོན་དུ་བཏང་བ་ཉིད་དགག་པར་མི་ནུས་ཏེ། དེ་དང་དེའི་བསམ་པས་མནར་གཅོད་གཏོང་བའི་ཕྱིར་དང་། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་བསྡུས་འཇོམས་ཀྱི་རི་ལ་སོགས་པ་དང་མ་ངེས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །གང་དག་འདི་སྐད་དུ། 'འབྱུང་བ་ཁྱད་པར་བ་ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པ་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་རྣམ་པ་ཅན་འདི་དག་ཉིད་ལ་ 'དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་' ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ།' ཞེས་སྨྲ་བ་དེ་ནི་མ་གྲུབ་པ་སྟེ། ལུང་ལས། 'དམྱལ་བ་དག་ན་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་དག་ཡོད་དོ།' (ཀཐཱ་ཝཏྠུ། ༨༦༦) ཞེས་པའི་དམ་བཅའ་བཞག་པའི་ཕྱིར་རོ། අපිච යථා අරියවිනයෙ නරකපාලානං භූතමත්තතා අසිද්ධා, තථා පඤ්ඤත්තිමත්තවාදිනොපි තෙසං භූතමත්තතා අසිද්ධාව සබ්බසො රූපධම්මානං අත්ථි භාවස්සෙව අප්පටිජානනතො. න හි තස්ස භූතානි නාම පරමත්ථතො සන්ති. යදි පරමත්ථං ගහෙත්වා වොහරති, අථ කස්මා චක්ඛුරූපාදීනි පටික්ඛිපතීති? තිට්ඨතෙසා අනවට්ඨිතතක්කානං අප්පහීනසම්මොහවිපල්ලාසානං වාදවීමංසා, එවං, ‘‘අත්ථෙව නිරයෙ නිරයපාලා’’ති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. සති ච නෙසං සබ්භාවෙ, අසතිපි බාහිරෙ විසයෙ නරකෙ විය දෙසාදිනියමො හොතීති වාදො න සිජ්ඣති, සති එව පන බාහිරෙ විසයෙ දෙසාදිනියමොති දට්ඨබ්බං. གཞན་ཡང་། ཇི་ལྟར་འཕགས་པའི་འདུལ་བ་ལ་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་རྣམས་འབྱུང་བ་ཙམ་ཉིད་དུ་མ་གྲུབ་པ་དེ་བཞིན། བཏགས་པ་ཙམ་དུ་སྨྲ་བ་ལའང་དེ་དག་འབྱུང་བ་ཙམ་ཉིད་དུ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མ་གྲུབ་པ་ཉིད་དེ། གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཡོད་པ་ཉིད་དུ་ཁས་མི་ལེན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ལུགས་ལ་འབྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་དོན་དམ་པར་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནོ། །གལ་ཏེ་དོན་དམ་པ་བཟུང་ནས་ཐ་སྙད་འདོགས་ན། འོ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་མིག་དང་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་འགོག་པར་བྱེད་དམ། རྟོག་གེ་མ་ངེས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་ཕྱིན་ཅི་ལོག་མ་སྤངས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྨྲ་བ་དང་དཔྱོད་པ་འདི་ནི་བཞག་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟར། 'དམྱལ་བ་ན་དམྱལ་བའི་སྲུང་མ་དག་ཡོད་པ་ཉིད་དོ།' ཞེས་འདིར་ངེས་པར་བྱའོ། །དེ་དག་ཡོད་པ་ཉིད་ཡིན་པས། ཕྱི་རོལ་གྱི་ཡུལ་མེད་ཀྱང་དམྱལ་བ་བཞིན་དུ་ཡུལ་ལ་སོགས་པ་ངེས་པ་ཡོད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་སྨྲ་བ་ནི་མི་འགྲུབ་སྟེ། ཕྱི་རོལ་གྱི་ཡུལ་ཡོད་ན་ཉིད་དུ་ཡུལ་ལ་སོགས་པ་ངེས་པ་ཡོད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། දෙවදූතසරාපනවසෙන සත්තෙ යථූපචිතෙ පුඤ්ඤකම්මෙ යමෙති නියමෙතීති යමො, තස්ස යමස්ස වෙමානිකපෙතානං රාජභාවතො රඤ්ඤො. තෙනාහ – ‘‘යමරාජා නාම වෙමානිකපෙතරාජා’’ති. කම්මවිපාකන්ති අකුසලකම්මවිපාකං. වෙමානිකපෙතාති කණ්හසුක්කවසෙන මිස්සකකම්මං කත්වා විනිපාතිකදෙවතා විය සුක්කෙන කම්මුනා පටිසන්ධිං ගණ්හන්ති. තථා හි තෙ මග්ගඵලභාගිනොපි හොන්ති, පවත්තියං පන කම්මානුරූපං කදාචි පුඤ්ඤඵලං, කදාචි අපුඤ්ඤඵලං පච්චනුභවන්ති. යෙසං පන අරියමග්ගො උප්පජ්ජති, තෙසං මග්ගාධිගමතො පට්ඨාය පුඤ්ඤඵලමෙව උප්පජ්ජතීති දට්ඨබ්බං. අපුඤ්ඤඵලං පුබ්බෙ විය කටුකං න හොති. මනුස්සත්තභාවෙ ඨිතානං මුදුකමෙව හොතීති අපරෙ. ධම්මිකො රාජාති එත්ථ තස්ස ධම්මිකභාවො ධම්මදෙවපුත්තස්ස විය උප්පත්තිනියමිතධම්මවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. ද්වාරෙසූති අවීචිමහානරකස්ස චතූසු ද්වාරෙසු. ལྷའི་ཕོ་ཉ་དྲན་གསོ་བའི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསགས་པའི་དགེ་བའི་ལས་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་པའམ་ངེས་པར་བྱེད་པས་ན་གཤིན་རྗེ་ཞེས་བྱ་ལ། གཤིན་རྗེ་དེ་ནི་གཞལ་ཡས་ཁང་ལྡན་གྱི་ཡི་དྭགས་རྣམས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རྒྱལ་པོའོ། །དེའི་ཕྱིར་བཤད་པ། 'གཤིན་རྗེ་རྒྱལ་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཞལ་ཡས་ཁང་ལྡན་གྱི་ཡི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའོ།' ཞེས་སོ། །'ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་' ནི་མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པའོ། །'གཞལ་ཡས་ཁང་ལྡན་གྱི་ཡི་དྭགས་' ནི་དཀར་ནག་གི་སྒོ་ནས་འདྲེས་མའི་ལས་བྱས་ཏེ། ལྷ་གནས་སུ་ལྷུང་བ་བཞིན་དུ་དཀར་པོའི་ལས་ཀྱིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལེན་པ་རྣམས་སོ། །དེ་ལྟར་ན་དེ་དག་ནི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་སྐལ་བ་ཅན་ཡང་ཡིན་ལ། འཇུག་པའི་ཚེ་ན་ལས་དང་མཐུན་པར་རེས་འགའ་དགེ་བའི་འབྲས་བུ་དང་། རེས་འགའ་མི་དགེ་བའི་འབྲས་བུ་མྱོང་བར་བྱེད་དོ། །གང་དག་ལ་འཕགས་པའི་ལམ་སྐྱེ་བ་དེ་དག་ལ་ནི་ལམ་རྟོགས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་དགེ་བའི་འབྲས་བུ་ཁོ་ན་སྐྱེ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །མི་དགེ་བའི་འབྲས་བུ་ནི་སྔར་བཞིན་དྲག་པོ་མ་ཡིན་ནོ། །མིའི་ལུས་ལ་གནས་པ་རྣམས་ལ་ནི་འཇམ་པོ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ། །'ཆོས་དང་ལྡན་པའི་རྒྱལ་པོ་' ཞེས་པ་འདིར་དེའི་ཆོས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ནི་ཆོས་ཀྱི་ལྷའི་བུ་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བས་ངེས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་ཤེས་པར་བྱའོ། །'སྒོ་རྣམས་སུ་' ཞེས་པ་ནི་མནར་མེད་པའི་དམྱལ་བ་ཆེན་པོའི་སྒོ་བཞི་རྣམས་སུའོ། ། ජාතිධම්මොති කම්මකිලෙසවසෙන ජාතිපකතිකො. තෙනාහ ‘‘ජාතිසභාවො’’ති. සභාවො ච නාම තෙජොධාතුයා උණ්හතා විය න කදාචිපි විගච්ඡතීති ආහ ‘‘අපරිමුත්තො ජාතියා’’තිආදි. 'སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་' ཞེས་པ་ནི་ལས་དང་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་བཤད་པ། 'སྐྱེ་བའི་རང་བཞིན་ནོ།' ཞེས་སོ། །རང་བཞིན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེ་ཁམས་ཀྱི་ཚ་བ་ཉིད་བཞིན་དུ་ནམ་ཡང་མི་འདོར་བའི་ཕྱིར། 'སྐྱེ་བ་ལས་མ་ཐར་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། 263. ඉදානි [Pg.363] ජාතියා දෙවදූතභාවං නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙතුං, ‘‘දහරකුමාරො’’තිආදි වුත්තං. අත්ථතො එවං වදති නාමාති වාචාය අවදන්තොපි අත්ථාපත්තිතො එවං වදන්තො විය හොති විඤ්ඤූනන්ති අත්ථො. එවං තුම්හාකම්පි ජාති ආගමිස්සතීති එවං සංකිලිට්ඨජෙගුච්ඡඅසමත්ථදහරාවත්ථා ජාති තුම්හාකං ආගමිස්සති. කාමඤ්චායං ආගතා එව, සා පන අතීතානාගතාය උපරිපි ආගමනාය පයොගො ඉච්ඡිතබ්බො, අනාගතාය න ඉච්ඡිතබ්බොති ආහ ‘‘ජාති ආගමිස්සතී’’ති. තෙනෙවාහ – ‘‘ඉති තස්සා…පෙ… කරොථා’’ති. තෙනාති තෙන කාරණෙන විඤ්ඤූනං වෙදවත්ථුභාවෙනාති අත්ථො. ༢༦༣. ད་ནི་སྐྱེ་བའི་ལྷའི་ཕོ་ཉའི་དངོས་པོ་རྣམ་པར་ངེས་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'བྱིས་པ་ཆུང་ངུ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'དོན་གྱིས་འདི་སྐད་སྨྲའོ་' ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གིས་མི་སྨྲ་ཡང་དོན་གྱིས་ཐོབ་པའི་སྒོ་ནས་མཁས་པ་རྣམས་ལ་འདི་སྐད་སྨྲ་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །'དེ་བཞིན་དུ་ཁྱེད་ཅག་ལའང་སྐྱེ་བ་འོང་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་། སྐྱུག་བྲོ་བ། མི་ནུས་པའི་བྱིས་པའི་གནས་སྐབས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་འདི་ཁྱེད་ཅག་ལའང་འོང་བར་འགྱུར་རོ། །འདི་ནི་འོངས་ཟིན་པ་ཉིད་ཡིན་མོད་ཀྱང་། དེ་ནི་འདས་པ་དང་མ་འོངས་པའི་སྟེང་དུའང་འོང་བའི་སྦྱོར་བ་འདོད་པར་བྱ་ལ། མ་འོངས་པ་ལ་ནི་མི་འདོད་པའི་ཕྱིར། 'སྐྱེ་བ་འོང་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་བཤད་པ། 'འདི་ལྟར་དེའི་... བྱོས་ཤིག་' ཅེས་སོ། །'དེས་' ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་དེས་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྟོགས་པའི་གཞི་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། ඌරුබලන්ති ඌරුබලී. තෙන දූරෙපි ගමනාගමනලඞ්ඝනාදිසමත්ථතං දස්සෙති, බාහුබලන්ති පන ඉමිනා හත්ථෙහි කාතබ්බකිච්චසමත්ථතං, ජවග්ගහණෙන වෙගස්ස පවත්තිසමත්ථතං. අන්තරහිතා නට්ඨා. සෙසං පඨමදෙවදූතෙ වුත්තනයමෙව. 'བརླའི་སྟོབས་' ཞེས་པ་ནི་བརླ་སྟོབས་དང་ལྡན་པའོ། །དེས་ནི་ཐག་རིང་པོར་འགྲོ་བ་དང་། འོང་བ། མཆོང་བ་ལ་སོགས་པའི་ནུས་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །'ལག་པའི་སྟོབས་' ཞེས་པ་འདིས་ནི་ལག་པས་བྱ་བའི་བྱ་བ་བྱེད་ནུས་པ་ཉིད་དང་། 'མགྱོགས་པ་བཟུང་བ་' ཞེས་པས་ནི་མགྱོགས་པར་འཇུག་ནུས་པ་ཉིད་དོ། །'མི་སྣང་བར་གྱུར་པ་' ནི་ཞིག་པའོ། །ལྷག་མ་ནི་ལྷའི་ཕོ་ཉ་དང་པོ་ལ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ། ། විවිධං දුක්ඛං ආදහතීති බ්‍යාධි, විසෙසෙන වා ආධීයති එතෙනාති බ්‍යාධි, තෙන බ්‍යාධිනා. අභිහතොති බාධිතො, උපද්දුතොති අත්ථො. སྡུག་བསྔལ་སྣ་ཚོགས་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་ནད་དེའམ། ཡང་ན་འདིས་ཁྱད་པར་དུ་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་ནད་དེ། ནད་དེས་སོ། །'བཅོམ་པ་' ཞེས་པ་ནི་གནོད་པ་བྱས་པའམ་ཉེ་བར་འཚེ་བ་བྱས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། 265. කාරණා නාම ‘‘හත්ථච්ඡෙදාදිභෙදා අධිකපීළා කරීයති එතායා’’ති කත්වා යාතනා, සා එව කාරණිකෙහි කාතබ්බට්ඨෙන කම්මන්ති කම්මකාරණා යාතනාකම්මන්ති අත්ථො. ༢༦༥. 'ཆད་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི། 'འདིས་ལག་པ་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ལྷག་པར་གནོད་པ་བྱེད་དོ།' ཞེས་བྱས་ནས་མནར་གཅོད་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཆད་པ་གཅོད་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་ན་ལས་ཡིན་པས། 'ལས་ཀྱི་ཆད་པ་' སྟེ་མནར་གཅོད་པའི་ལས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། 266. බහුං පාපං කතන්ති බහුසො පාපං කතං. තෙන පාපස්ස බහුලීකරණමාහ. බහූති වා මහන්තං. මහත්ථොපි හි බහුසද්දො දිස්සති, ‘‘බහු වත කතං අස්සා’’තිආදීසු, ගරුකන්ති වුත්තං හොති. සොති ගරුකං බහුලං වා පාපං කත්වා ඨිතො නිරයෙ නිබ්බත්තතියෙව, න යමපුරිසෙහි යමස්ස සන්තිකං නීයති. පරිත්තන්ති පමාණපරිත්තතාය කාලපරිත්තතාය ච පරිත්තං, පුරිමස්මිං පක්ඛෙ අගරුන්ති අත්ථො, දුතියස්මිං අබහුලන්ති. යථාවුත්තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං, ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. කත්තබ්බමෙවාති දණ්ඩමෙව. අනුවිජ්ජිත්වා වීමංසිත්වා. විනිච්ඡයට්ඨානන්ති අට්ටකරණට්ඨානං. පරිත්තපාපකම්මාති දුබ්බලපාපකම්මා. තෙ හි පාපකම්මස්ස දුබ්බලභාවතො කතූපචිතස්ස ච ඔකාසාරහකුසලකම්මස්ස බලවභාවතො අත්තනො ධම්මතායපි සරන්ති. ༢༦༦. 'སྡིག་པ་མང་པོ་བྱས་པ་' ཞེས་པ་ནི་ལན་མང་དུ་སྡིག་པ་བྱས་པའོ། །དེས་ནི་སྡིག་པ་མང་དུ་བྱས་པ་ཉིད་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། 'མང་པོ་' ཞེས་པ་ནི་ཆེན་པོའོ། །'འདིས་ནི་མང་པོ་ཞིག་བྱས་སོ།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་མང་པོའི་སྒྲ་ནི་ཆེན་པོའི་དོན་ལའང་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ཏེ། ལྕི་བ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། །ཁོ་ནི་ལྕི་བའམ་མང་བའི་སྡིག་པ་བྱས་ནས་གནས་པ་དེ་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བ་ཁོ་ན་ཉིད་དེ། གཤིན་རྗེའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་གཤིན་རྗེའི་དྲུང་དུ་མི་ཁྲིད་དོ། །'ཆུང་ངུ་' ཞེས་པ་ནི་ཚད་ཆུང་བའི་ཕྱིར་དང་དུས་ཐུང་བའི་ཕྱིར་ཆུང་ངུ་སྟེ། ཕྱོགས་སྔ་མ་ལ་ནི་མི་ལྕི་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་དང་། ཕྱོགས་ཕྱི་མ་ལ་ནི་མི་མང་བ་ཞེས་པའོ། །བཤད་པའི་དོན་དེ་དཔེས་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར། 'འདི་ལྟར་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'བྱ་བ་ཉིད་' ཅེས་པ་ནི་ཆད་པ་ཉིད་དོ། །'རྟོགས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་དཔྱད་ནས་སོ། །'ཞལ་ལྕེ་གཅོད་པའི་གནས་' ཞེས་པ་ནི་ཁྲིམས་གཅོད་པའི་གནས་སོ། །'སྡིག་པའི་ལས་ཆུང་ངུ་ཅན་' ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པའི་ལས་ཉམ་ཆུང་བ་རྣམས་སོ། །དེ་དག་ནི་སྡིག་པའི་ལས་ཉམ་ཆུང་བ་ཉིད་དང་། བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་སྐབས་སུ་བབས་པའི་དགེ་བའི་ལས་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། རང་གི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་དྲན་པར་འགྱུར་རོ། ། ආකාසචෙතියන්ති [Pg.364] ගිරිසිඛරෙ විවටඞ්ගණෙ කතචෙතියං. අග්ගිජාලසද්දන්ති ‘‘පටපටා’’ති පවත්තමානං අග්ගිජාලාය සද්දං සුත්වා, ‘‘මයා තදා ආකාසචෙතියෙ පූජිතරත්තපටා වියා’’ති අත්තනො පූජිතපටං අනුස්සරි. පඤ්චහිපි න සරතීති බලවතා පාපකම්මෙන බ්‍යාමොහිතො පඤ්ච සඤ්ඤාණානි න ගණ්හාති. තුණ්හී හොති කම්මාරහො අයන්ති තත්ථ පතීකාරං අපස්සන්තො. 'ནམ་མཁའི་མཆོད་རྟེན་' ཞེས་པ་ནི་རིའི་རྩེ་མོའམ་ཕྱི་རོལ་གྱི་ར་བ་ཡངས་པོར་བྱས་པའི་མཆོད་རྟེན་ནོ། །'མེའི་ལྕེ་འབར་བའི་སྒྲ་' ཞེས་པ་ནི། 'ཕཊ་ཕཊ་' ཅེས་འབྱུང་བའི་མེའི་ལྕེ་འབར་བའི་སྒྲ་ཐོས་ནས། 'ངས་དེའི་ཚེ་ནམ་མཁའི་མཆོད་རྟེན་ལ་མཆོད་པའི་རས་དམར་པོ་བཞིན་ནོ།' ཞེས་རང་གིས་མཆོད་པའི་རས་དྲན་པར་གྱུར་ཏོ། །'ལྔ་ཆར་གྱིས་ཀྱང་མི་དྲན་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་སྡིག་པའི་ལས་ཀྱིས་རྨོངས་པས་མཚན་མ་ལྔ་པོ་མི་འཛིན་པའོ། །'ཅང་མི་སྨྲ་བར་འགྱུར་བ་' ནི་དེ་ལ་གསོ་བའི་ཐབས་མ་མཐོང་བས། 'འདི་ནི་ལས་དང་འཚམ་པའོ།' ཞེས་སོ། ། 267. අවීචිමහානිරයො උබ්බෙධෙනපි යොජනසතමෙවාති වදන්ති. නවනවයොජනිකා හොති පුථුලතො. මහානිරයස්ස මහන්තත්තා තථාපි භිත්තිසතං යොජනසහස්සං හොතීති උස්සදස්ස සබ්බස්ස පරික්ඛෙපතො ‘‘දසයොජනසහස්සං හොතී’’ති වුත්තං. ༢༦༧. མནར་མེད་པའི་དམྱལ་བ་ཆེན་པོ་ནི་དཔངས་སུའང་དཔག་ཚད་བརྒྱ་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྨྲའོ། །ཞེང་དུ་ནི་དཔག་ཚད་དགུ་དགུ་ཡོད་དོ། །དམྱལ་བ་ཆེན་པོ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟ་ནའང་རྩིག་པ་ནི་དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཡོད་ལ། ཉེ་འཁོར་གྱི་དམྱལ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བསྐོར་བའི་ཕྱིར། 'དཔག་ཚད་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་ཡོད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། 268. ඣායතීති පටිපාකතිකං හොති. තාදිසමෙවාති පුරිමසදිසත්තා ‘‘උබ්භතං සදිසමෙව හොතී’’ති එවං වුත්තං. බහුසම්පත්තොති වා බහුට්ඨානං අතික්කමිත්වා පුරත්ථිමද්වාරං සම්පත්තො හොති. ༢༦༨. 'འཚིག་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྔར་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའོ། །'དེ་འདྲ་བ་ཉིད་དོ་' ཞེས་པ་ནི་སྔ་མ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར། 'བཏོན་པ་ནི་འདྲ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་' ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །'མང་པོར་ཕྱིན་པ་' འམ། ཡང་ན་གནས་མང་པོ་བརྒལ་ནས་ཤར་གྱི་སྒོར་ཕྱིན་པའོ། ། ඡන්නං ජාලානන්ති චතූහි දිසාහි හෙට්ඨා උපරි ච උබ්භතානං ඡන්නං ජාලානං. සත්තානං නිරන්තරතා නිරයසංවත්තනියකම්මකතානඤ්ච බහුභාවතො ජාලානං තාව සත්තානඤ්ච නිරන්තරත්තා අවීචි හොතු; දුක්ඛස්ස පන කථං නිරන්තරතාති තං දස්සෙන්තො, ‘‘කායද්වාරෙ…පෙ… එකං දුක්ඛසහගත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ආවජ්ජනං සම්පටිච්ඡනං සන්තීරණං වොට්ඨබ්බනං ද්වෙ තදාරම්මණචිත්තානීති ඡ උපෙක්ඛාසහගතානි. එවං සන්තෙපීති යදිපි තත්ථ උපෙක්ඛාසහගතචිත්තානිපි පවත්තන්ති උපෙක්ඛාවෙදනාපි ලද්ධාවසරා; දුක්ඛවෙදනා පන බලවතරා නිසිතනිසිතෙන තිඛිණෙන සත්ථෙන නිරන්තරං සරීරං ඡින්දන්තී විය දුක්ඛං උපනෙන්තී විය තා වෙදනා අභිභවන්තී අජ්ඣොත්ථරන්තී උප්පජ්ජන්තී නිරන්තරා විය හොති. තෙනාහ ‘‘අනුදහනබලවතායා’’තිආදි. උපෙක්ඛාවෙදනාති වා තත්ථ අතිවිය අනිට්ඨඵලතාය අනිට්ඨාරම්මණා උපෙක්ඛාවෙදනා දුක්ඛාති වුච්චති, යථා ඉට්ඨඵලබහුතාය ඉට්ඨාරම්මණා ඣානාදිපරියාපන්නෙ ච සුගතිභවෙ ච උපෙක්ඛාවෙදනා සුඛාති වුච්චති, එවං දුක්ඛස්ස නිරන්තරතාය අවීචීති වෙදිතබ්බං. 'དྲ་བ་དྲུག་གི་' ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་བཞི་དང་། འོག་དང་། སྟེང་དག་ནས་བཏོན་པའི་དྲ་བ་དྲུག་གིའོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་རྒྱུན་མི་ཆད་པ་དང་། དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ལས་བྱས་པ་རྣམས་མང་བའི་ཕྱིར། དྲ་བ་དང་སེམས་ཅན་རྣམས་རྒྱུན་མི་ཆད་པས་ན་མནར་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་ལ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུན་མི་ཆད་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཞེ་ན། དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'ལུས་ཀྱི་སྒོ་ལས་... སྡུག་བསྔལ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་གཅིག་' ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། སྡུད་པ་དང་། རྟོག་པ་དང་། ངེས་པར་འཛིན་པ་དང་། དེའི་དམིགས་པའི་སེམས་གཉིས་ཏེ་དྲུག་པོ་འདི་དག་ནི་བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའོ། །'དེ་ལྟར་ཡིན་ནའང་' ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་དེ་ན་བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་དག་ཀྱང་འཇུག་ཅིང་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བའང་སྐབས་ཐོབ་པ་ཡིན་ནའང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ནི་སྟོབས་ཆེ་བས། ཤིན་ཏུ་རྣོ་བའི་མཚོན་ཆས་ལུས་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་གཏུབ་པ་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་ལ། ཚོར་བ་དེ་དག་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་གནོན་ནས་སྐྱེ་བས་རྒྱུན་མི་ཆད་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་བཤད་པ། 'རྗེས་སུ་སྲེག་པའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ། །ཡང་ན། 'བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་' ནི་དེ་ན་ཤིན་ཏུ་མི་འདོད་པའི་འབྲས་བུ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། མི་འདོད་པའི་དམིགས་པ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་ལ་སྡུག་བསྔལ་ཞེས་བྱ་ལ། དཔེར་ན་འདོད་པའི་འབྲས་བུ་མང་པོའི་ཕྱིར་དང་། འདོད་པའི་དམིགས་པ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པས་བསྡུས་པ་དང་བདེ་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་དག་ན་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་ལ་བདེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་ཕྱིར་མནར་མེད་པ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། 269. එකො [Pg.365] පාදො මහානිරයෙ හොති, එකො ගූථනිරයෙ නිපතති, කම්මවෙගුක්ඛිත්තො අන්තරා පදමාවහති සෙසාරම්භතාය. හත්ථිගීවප්පමාණා පරිණාහෙන. එකදොණිකනාවාප්පමාණා ආයාමෙන. ༢༦༩. རྐང་པ་གཅིག་ནི་དམྱལ་བ་ཆེན་པོར་ཡོད་ལ། རྐང་པ་གཅིག་ནི་བཤང་གཅིའི་དམྱལ་བར་ལྷུང་བར་འགྱུར་ཏེ། ལས་ཀྱི་ཤུགས་ཀྱིས་འཕངས་པས་ལྷག་མའི་རྩོམ་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་བར་དུ་གོམ་པ་འདོར་རོ། །སྦོམ་ཚད་དུ་གླང་པོ་ཆེའི་མཇིང་པ་ཙམ་མོ། །སྲིད་དུ་གྲུ་གཅིག་པའི་གྲུ་གཟིངས་ཙམ་མོ། ། පොක්ඛරපත්තානීති ඛුරධාරාසදිසානි තිඛිණග්ගානි අයොසූලමයානෙව පදුමපත්තානි. හෙට්ඨා ඛුරධාරාති හෙට්ඨාභූමියං නික්ඛිත්තා, වෙත්තලතායො ච තිඛිණධාරකණ්ටකා අයොමයා එව. තෙනාහ – ‘‘සො තත්ථ දුක්ඛා’’තිආදි. කුසතිණානීති කුසතිණජාතිතාය තථා වුත්තානි. ඛරවාලිකාති ඛරා තිඛිණකොටිකා සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානා වාලිකා. 'པདྨའི་ལོ་མ་' ཞེས་པ་ནི་སྤུ་གྲིའི་སོ་དང་འདྲ་བའི་རྩེ་མོ་རྣོ་བ་ལྕགས་ཀྱི་གསལ་ཤིང་ལས་གྲུབ་པའི་པདྨའི་ལོ་མ་རྣམས་སོ། །'འོག་ན་སྤུ་གྲིའི་སོ་' ཞེས་པ་ནི་འོག་གི་ས་གཞི་ལ་བཞག་པ་རྣམས་དང་། ལྕང་མའི་འཁྲི་ཤིང་རྣམས་ཀྱང་ལྕགས་ལས་གྲུབ་པའི་ཚེར་མ་རྣོ་བའི་སོ་ཅན་ཁོ་ནའོ། །དེའི་ཕྱིར་བཤད་པ། 'ཁོ་དེ་ན་སྡུག་བསྔལ་ལས་...' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ། །'ཀུ་ཤའི་རྩྭ་' ཞེས་པ་ནི་ཀུ་ཤའི་རྩྭའི་རིགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་བཤད་དོ། །'བྱེ་མ་རྩུབ་མོ་' ཞེས་པ་ནི་རྩུབ་ཅིང་རྩེ་མོ་རྣོ་བ་འབྲུ་གཤོལ་གྱི་དབྱིབས་ཅན་གྱི་བྱེ་མའོ། ། 270. දන්තෙ සම්ඵුසෙතීති හෙට්ඨිමදන්තෙ යථා කිඤ්චි මුඛෙ පක්ඛිපිතුං න සක්කා, එවං සුඵුසිතෙ කරොති. තම්බලොහපානතො පට්ඨායාති වුත්තකාරණතො පටිලොමතොපි එවං කම්මකාරණානං කාරණමාහ. දුතියෙනාති කුඨාරීහි තච්ඡනෙන. තතියෙනාති වාසීහි තච්ඡනෙන. අවිජහිතමෙව සංවෙගහෙතුතාය ලොකස්ස මහතො අත්ථස්ස සංවත්තනතො. ༢༧༠. “སོ་རྣམས་རེག་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། འོག་གི་སོ་རྣམས་ལ་ཁར་ཅི་ཡང་འཇུག་མི་ཐུབ་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ལེགས་པར་རེག་པར་བྱེད་པའོ། །“ཟངས་བཞུས་པ་འཐུང་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་”ཞེས་པ་ནི། གསུངས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་ཕྱིར་ལུགས་ལྡོག་གི་སྒོ་ནས་ཀྱང་འདི་ལྟར་ལས་ཀྱི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་ཉིད་གསུངས་སོ། །“གཉིས་པ་ཡིས་”ཞེས་པ་ནི། སྟ་རེ་རྣམས་ཀྱིས་གཤགས་པའོ། །“གསུམ་པ་ཡིས་”ཞེས་པ་ནི། གཟོང་རྣམས་ཀྱིས་གཤགས་པའོ། །“མ་བཏང་བ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱོ་ཤས་ཀྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་ཆེན་པོ་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། 271. හීනකායං හීනං වා අත්තභාවං උපගතා. උපාදානෙති චතුබ්බිධෙපි උපාදානෙ. තං අත්ථතො තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහොති ආහ ‘‘තණ්හාදිට්ඨිගහණෙ’’ති. සම්භවති ජරාමරණං එතෙනාති සම්භවො, උපාදානන්ති ආහ – ‘‘ජාතියා මරණස්ස ච කාරණභූතෙ’’ති. අනුපාදාති අනුපාදාය. තෙනාහ ‘‘අනුපාදියිත්වා’’ති. ༢༧༡. “ལུས་དམན་པ་”ཞེས་པ་ནི། དམན་པའི་ལུས་སམ་ལུས་ཀྱི་གནས་སྐབས་སུ་ཉེ་བར་སོང་བའོ། །“ཉེ་བར་ལེན་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམ་པ་བཞི་པོ་ཉིད་ལའོ། །དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་དེ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་འཛིན་པ་ཡིན་པས། “སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་འཛིན་པ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདི་ལས་རྒ་ཤི་འབྱུང་བས་ན་འབྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པ་སྟེ། “སྐྱེ་བ་དང་འཆི་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་མ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། සබ්බදුක්ඛාතික්කන්තා නාමාති සකලම්පි වට්ටදුක්ඛං අතික්කන්තා එව හොන්ති චරිමචිත්තනිරොධෙන වට්ටදුක්ඛලෙසස්සපි අසම්භවතො. “སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ལས་འདས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཐ་མའི་སེམས་འགགས་པས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཆ་ཤས་ཙམ་ཡང་འབྱུང་བ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་འདས་པ་ཉིད་དོ། ། දෙවදූතසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ལྷའི་ཕོ་ཉའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། නිට්ඨිතා ච සුඤ්ඤතවග්ගවණ්ණනා. སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཚན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱང་རྫོགས་སོ། ། 4. විභඞ්ගවග්ගො ༤. རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཚན་པ། 1. භද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා ༡. མཚན་མོ་བཟང་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 272. එකා [Pg.366] රත්ති එකරත්තො, භද්දො එකරත්තො එතස්සාති භද්දෙකරත්තං, විපස්සනං පරිබ්‍රූහෙන්තො පුග්ගලො. තෙනාහ – ‘‘විපස්සනානුයොගසමන්නාගතත්තා’’ති. තං උද්දිස්ස පවත්තියා පන භද්දෙකරත්තසහචරණතො භද්දෙකරත්තො. තෙනාහ භගවා – ‘‘භද්දෙකරත්තස්ස වො, භික්ඛවෙ, උද්දෙසඤ්ච විභඞ්ගඤ්ච දෙසෙස්සාමී’’ති. දෙසෙතබ්බමත්ථං උද්දිසති එතෙනාති උද්දෙසො, සඞ්ඛෙපදෙසනා එව. යස්මා පන නිද්දෙසපදානං ජනනිට්ඨානෙ ඨිතත්තා මාතා වියාති මාතිකාති වුච්චති, තස්මාහ ‘‘උද්දෙසන්ති මාතික’’න්ති. උද්දිට්ඨමත්ථං විභජති එතෙනාති විභඞ්ගො විත්ථාරදෙසනා, තෙනාහ – ‘‘විත්ථාරභාජනිය’’න්ති ‘‘යථාඋද්දිට්ඨමත්ථං විත්ථාරතො භාජෙති විභජති එතෙනා’’ති කත්වා. ༢༧༢. “མཚན་མོ་གཅིག་ནི་མཚན་མོ་གཅིག་སྟེ། དེའི་མཚན་མོ་གཅིག་པོ་བཟང་བས་ན་མཚན་མོ་བཟང་པོ་”ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་གང་ཟག་གོ །དེའི་ཕྱིར་“ལྷག་མཐོང་གི་རྣལ་འབྱོར་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་ཅིང་མཚན་མོ་བཟང་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར་“མཚན་མོ་བཟང་པོ་”ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“དགེ་སློང་དག །ངས་ཁྱེད་ཅག་ལ་མཚན་མོ་བཟང་པོའི་མདོ་དང་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་བཤད་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །བཤད་པར་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་ཀྱིས་མཚོན་པར་བྱེད་པས་ན་“མདོ་”སྟེ། མདོར་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པ་ཉིད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་རྣམ་པར་བཤད་པའི་ཚིག་རྣམས་སྐྱེད་པའི་གནས་སུ་གནས་པས་མ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་“མ་མོ་”ཞེས་བྱ་ལ། དེའི་ཕྱིར་“མདོ་ནི་མ་མོ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །མཚོན་པར་བྱས་པའི་དོན་འདི་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་འབྱེད་པས་ན་“རྣམ་པར་འབྱེད་པ་”སྟེ། རྒྱས་པར་བཤད་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“རྒྱས་པར་བགོ་བཤའ་བྱེད་པ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། “ཇི་ལྟར་མཚོན་པའི་དོན་དེ་ཉིད་འདི་ཡིས་རྒྱས་པར་བགོ་ཞིང་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ་”ཞེས་བྱའོ། ། උප්පාදාදිඛණත්තයං පත්වා අතික්කමං අතික්කන්තං අතීතං. තං පන අත්ථතො විගතං ඛන්ධපඤ්චකන්ති ආහ ‘‘අතීතෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ’’ති. තණ්හාදිට්ඨීහි නානුගච්ඡෙය්‍යාති තණ්හාදිට්ඨාභිනන්දනාහි නානුභවෙය්‍ය, නාභිනන්දෙය්‍යාති අත්ථො. යථා ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා විපරීතග්ගාහවසෙන අතීතෙසු රූපාදීසු මිච්ඡාඅභිනිවිසනං පරාමාසො දිට්ඨාභිනන්දනා; එවං ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා විපරීතග්ගාහවසෙන අනාගතෙසු රූපාදීසු මිච්ඡාඅභිනිවිසනං පරාමාසො දිට්ඨි කම්මසමාදානං දිට්ඨිපත්ථනාති තං පටික්ඛිපන්තො ආහ – ‘‘තණ්හාදිට්ඨීහි න පත්ථෙය්‍යා’’ති. යදතීතන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන ‘‘අපත්ත’’න්ති පදං සඞ්ගණ්හාති. තම්පි හි කාරණවචනං. තෙනාහ ‘‘යස්මා චා’’ති. තත්ථායමධිප්පායො, ‘‘අතීතං තණ්හාදිවසෙන නාභිනන්දිතබ්බං සබ්බසො අවිජ්ජමානත්තා සසවිසාණං විය, තථා අනාගතම්පි න පත්ථෙතබ්බ’’න්ති. තත්ථ සියා – අතීතං නාභිනන්දිතබ්බං අභිනන්දනාය නිප්පයොජනත්තා, අනාගතපත්ථනා පන සඵලාපි සියාති න සබ්බසො පටික්ඛිපිතබ්බාති? න, තස්සාපි සවිඝාතභාවෙන පටික්ඛිපිතබ්බතො. තෙනාහ ‘‘යස්මා’’තිආදි. තත්ථ පහීනන්ති නිස්සට්ඨසභාවං. නිරුද්ධන්ති භග්ගං. අත්ථඞ්ගතන්ති විනාසං. අප්පත්තන්ති සභාවං උප්පාදාදිකං අසම්පත්තං. අජාතන්ති න ජාතං. අනිබ්බත්තන්ති තස්සෙව වෙවචනං. “སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་ལ་བརྟེན་ནས་འདས་པར་གྱུར་པ་ནི་འདས་པའོ། །”དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་དེ་ནི་ཞིག་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ཡིན་པས། “འདས་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་རྗེས་སུ་མི་འབྲང་བར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་མངོན་པར་དགའ་བས་རྗེས་སུ་མི་མྱོང་ཞིང་མངོན་པར་མི་དགའ་བར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཇི་ལྟར་“རྟག་པ་”ལ་སོགས་པར་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་འདས་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་མཆོག་འཛིན་དང་ལྟ་བའི་མངོན་པར་དགའ་བ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་“རྟག་པ་”ལ་སོགས་པར་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་མ་འོངས་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་མཆོག་འཛིན་དང་། ལྟ་བ་དང་། ལས་ལེན་པ་དང་། ལྟ་བར་སྨོན་པ་ཡིན་པས། དེ་ཉིད་འགོག་པར་བྱེད་ཅིང་“སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་མི་སྨོན་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“གང་ཞིག་འདས་པ་”ཞེས་པ་འདིར་“ཞེས་པ་”འི་སྒྲ་ནི་སོགས་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་“མ་སླེབས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་ཀྱང་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ཡང་རྒྱུའི་ཚིག་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“གང་གི་ཕྱིར་ཡང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་བསམ་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། “འདས་པ་ནི་རིའི་རྭ་བཞིན་དུ་གཏན་ནས་མེད་པའི་ཕྱིར་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མངོན་པར་མི་དགའ་བར་བྱ་ཞིང་། དེ་བཞིན་དུ་མ་འོངས་པ་ལའང་མི་སྨོན་པར་བྱའོ་”ཞེས་པའོ། །འདིར་དོགས་པ་ཡོད་དེ། འདས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་ནི་དགོས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་མངོན་པར་མི་དགའ་བར་བྱ་ལ། མ་འོངས་པར་སྨོན་པ་ནི་འབྲས་བུ་དང་བཅས་པའང་སྲིད་པས་གཏན་ནས་དགག་པར་མི་བྱའམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ཡང་གནོད་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱིས་དགག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“གང་གི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“སྤངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་དོར་བའི་རང་བཞིན་ནོ། །“འགགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཞིག་པའོ། །“ནུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པའོ། །“མ་སླེབས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་དུ་མ་སླེབས་པའོ། །“མ་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མ་བྱུང་བའོ། །“མ་གྲུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲའོ། ། යත්ථ යත්ථාති යස්මිං යස්මිං ඛණෙ, යස්මිං යස්මිං වා ධම්මපුඤ්ජෙ උප්පන්නං, තං සබ්බම්පි අසෙසෙත්වා. අරඤ්ඤාදීසු වාති වා-සද්දො අනියමත්ථො. තෙන [Pg.367] අරඤ්ඤෙ වා රුක්ඛමූලෙ වා පබ්බතකන්දරාදීසු වාති ඨානනියමාභාවා අනුපස්සනාය සාතච්චකාරිතං දස්සෙති. යමකාදිවසෙන පරිබ්‍රූහියමානා විපස්සනා විය පටිපක්ඛෙහි අකොපනියාව හොතීති ආහ – ‘‘අසංහීරං අසංකුප්පන්ති ඉදං විපස්සනාපටිවිපස්සනාදස්සනත්ථං වුත්ත’’න්ති. ගාථායමයමත්ථො විපස්සනාවසෙන යුජ්ජතීති ආහ – ‘‘විපස්සනා හී’’තිආදි. කිං එතාය පරියායකථායාති නිප්පරියායතොව අසංහීරං අසංකුප්පං දස්සෙතුං, ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. කථං පන නිච්චස්ස නිබ්බානස්ස අනුබ්‍රූහනා හොතීති ආහ ‘‘පුනප්පුන’’න්තිආදි. එතෙන තදාරම්මණධම්මා බ්‍රූහනාය, තෙසං ආරම්මණම්පි අත්ථතො අනුබ්‍රූහිතං නාම හොති බහුලං මනසිකාරෙනාති දස්සෙති. “གང་དང་གང་དུ་”ཞེས་པ་ནི། སྐད་ཅིག་མ་གང་དང་གང་ལའམ། ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་གང་དང་གང་ལ་སྐྱེས་པ་དེ་ཐམས་ཅད་མ་ལུས་པའོ། །“དགོན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཡང་”ཞེས་པའི་“ཡང་”གི་སྒྲ་ནི་མ་ངེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་དགོན་པའམ། ཤིང་དྲུང་ངམ། རིའི་ཕུག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཞེས་གནས་མ་ངེས་པའི་ཕྱིར། རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་རྒྱུན་མི་འཆད་པར་བྱེད་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །ཟུང་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འཕེལ་བར་བྱས་པའི་ལྷག་མཐོང་བཞིན་དུ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རྣམས་ཀྱིས་མི་བསྐྱོད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “མི་འཕྲོག་པ་དང་མི་བསྐྱོད་པ་ཞེས་པ་འདི་ནི་ལྷག་མཐོང་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ལྷག་མཐོང་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིར་དོན་འདི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་འཐད་པའི་ཕྱིར། “ལྷག་མཐོང་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །རྣམ་གྲངས་ཀྱི་བཤད་པ་འདིས་ཅི་ཞིག་བྱ་ཞེ་ན། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་མི་འཕྲོག་པ་དང་མི་བསྐྱོད་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཡང་ན།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འོ་ན་རྟག་པའི་མྱང་འདས་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཞེ་ན། “ཡང་དང་ཡང་དུ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདིས་ནི་དམིགས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་ชོས་རྣམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་པོས་དེ་དག་གི་དམིགས་པའང་དོན་གྱིས་འཕེལ་བར་བྱས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། ආදිතො තාපනං ආතාපනං, තෙන ආරම්භධාතුමාහ. පරිතො තාපනං පරිතාපනං, තෙන නික්කමධාතුපරක්කමධාතුයො චාති. තස්ස සෙනාති තස්ස මච්චුනො සහකරණට්ඨෙන සෙනා වියාති සෙනා. සඞ්ගරොතිආදීසු මිත්තාකාරග්ගහණෙන සාමපයොගමාහ. ලඤ්ජග්ගහණෙන ලඤ්ජදානං, තෙන දානප්පයොගං. බලරාසීති හත්ථිඅස්සාදිබලකායො. තෙන දණ්ඩභෙදානි වදති. භෙදොපි හි බලවතො එව ඉජ්ඣති, ස්වායං චතුබ්බිධොපි උපායයොගෙන සම්පවත්තීයති. තත්ථ තත්ථ ච සඞ්ගං ආසත්තිං අරති දෙතීති සඞ්ගරො පුබ්බභාගෙ වා සඞ්ගරණවසෙන තස්ස පටිජානනවසෙන පවත්තනතො. “ཀུན་ཏུ་གདུང་བ་ནི་གདུང་བ་ཉིད་དེ།” དེས་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའི་ཁམས་གསུངས་སོ། །“ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ནི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་ཉིད་དེ།” དེས་སྤྲོ་བའི་ཁམས་དང་ཕ་རོལ་གནོན་པའི་ཁམས་གཉིས་གསུངས་སོ། །“དེའི་དམག་”ཞེས་པ་ནི། འཆི་བདག་དེའི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་དམག་དང་འདྲ་བས་ན་དམག་གོ །“ཁས་ལེན་པ་”ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་མཛའ་བོའི་རྣམ་པ་འཛིན་པས་མཐུན་པར་སྦྱོར་བ་གསུངས་སོ། །“གཏོང་བ་འཛིན་པ་”ཡིས་ནི་གཏོང་བ་སྦྱིན་པ་སྟེ། དེས་གཏོང་བའི་སྦྱོར་བ་གསུངས་སོ། །“དཔུང་གི་ཚོགས་”ཞེས་པ་ནི། གླང་པོ་ཆེ་དང་རྟ་ལ་སོགས་པའི་དཔུང་གི་ཚོགས་སོ། །དེས་ཆད་པ་དང་དབྱེན་བྱེད་པ་གསུངས་སོ། །དབྱེན་བྱེད་པའང་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ལ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཏེ། ཐབས་ལ་སྦྱོར་བ་རྣམ་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ཀྱང་འཇུག་པར་བྱེད་དོ། །གནས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་ཆགས་པ་དང་། ཞེན་པ་དང་། དགའ་བ་སྟེར་བས་ན་“ཁས་ལེན་པ་”སྟེ། ཡང་ན་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ཁས་ལེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་སམ་དེ་ཁས་བླངས་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། ། උට්ඨාහකං උට්ඨානවීරියසම්පන්නං. සපරහිතසීවනලක්ඛණෙන අසාධුභාවපරම්මුඛභාවගමනෙන වා සන්තො. “ལྡང་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྡང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པའོ། །རང་དང་གཞན་གྱི་ཕན་བདེ་སྒྲུབ་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱིས་སམ། མི་དགེ་བའི་དངོས་པོ་ལས་རྒྱབ་ཀྱིས་ཕྱོགས་པར་འགྲོ་བས་ན་“ཞི་བའོ། །” 273. මනුඤ්ඤරූපවසෙනෙව එවංරූපො අහොසීන්ති අතීතං අන්වාගමෙති තත්ථ නන්දියාසමන්වානයනතො. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො. කුසලසුඛසොමනස්සවෙදනාවසෙනාති කුසලවෙදනාවසෙන සුඛවෙදනාවසෙන සොමනස්සවෙදනාවසෙනාති පච්චෙකං වෙදනාසද්දො යොජෙතබ්බො. තණ්හාභිනන්දනාය සති දිට්ඨාභිනන්දනා සිද්ධා එවාති – ‘‘තණ්හං සමන්වානෙති’’ඉච්චෙව වුත්තං. හීනරූපාදි…පෙ… න මඤ්ඤති අමනුඤ්ඤොපි සමානො සමනුඤ්ඤභාවස්සෙව වසෙන මඤ්ඤනාය පවත්තනතො. නානුපවත්තයති වික්ඛම්භනවසෙන නන්දියා දූරීකතත්තා. ༢༧༣. “ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་དབང་གིས་འདི་ལྟ་བུའི་གཟུགས་སུ་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་འདས་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ནི། དེ་ལ་དགའ་བ་རྗེས་སུ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“དགེ་བ་དང་། བདེ་བ་དང་། ཡིད་བདེ་བའི་ཚོར་བའི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི། དགེ་བའི་ཚོར་བའི་དབང་གིས་དང་། བདེ་བའི་ཚོར་བའི་དབང་གིས་དང་། ཡིད་བདེ་བའི་ཚོར་བའི་དབང་གིས་ཞེས་ཚོར་བའི་སྒྲ་རེ་རེ་བཞིན་སྦྱར་བར་བྱའོ། །སྲེད་པའི་མངོན་པར་དགའ་བ་ཡོད་ན་ལྟ་བའི་མངོན་པར་དགའ་བ་གྲུབ་པ་ཉིད་པས། “སྲེད་པ་རྗེས་སུ་སྒྲུབ་པོ་”ཞེས་ཁོ་ན་གསུངས་སོ། །“དམན་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་... མི་རློམ་པ་”ནི། ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ཡིན་ཡང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དབང་གིས་རློམ་པ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །“རྗེས་སུ་མི་འཇུག་པ་”ནི། རྣམ་པར་གནོན་པའི་དབང་གིས་དགའ་བ་རིང་དུ་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། 274. උළාරසුන්දරභාවමුඛෙනෙව [Pg.368] අනාගතෙසුපි රූපාදීසු තණ්හාදිට්ඨිකප්පනා පවත්තතීති ආහ – ‘‘එවංරූපො…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති. ༢༧༤. རྒྱ་ཆེ་ཞིང་མཛེས་པའི་རྣམ་པའི་སྒོ་ནས་ཁོ་ན་མ་འོངས་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟ་བུའི་གཟུགས་སུ་... ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། 275. වත්තබ්බං සියාති යථා නන්දියා අසමන්වානයනජොතනං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන පතිට්ඨපෙතුං, ‘‘අතීතං න න්වාගමෙය්‍යා’’ති උද්දෙසස්ස, ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, අතීතං අන්වාගමෙතී’’තිආදිනා (ම. නි. 3.273) විභඞ්ගො වුත්තො, එවං ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්ච යො ධම්ම’’න්තිආදිකස්ස උද්දෙසස්ස බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභඞ්ගෙ වුච්චමානෙ විපස්සනාපටික්ඛෙපවසෙන, ‘‘කථඤ්ච…පෙ… වත්තබ්බං සියා’’ති වුත්තං. තයිදං පරමගම්භීරං සත්ථුදෙසනානයං අනුපධාරෙත්වා චොදිතං, යස්මා ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්ච යො ධම්ම’’න්තිආදිකස්ස උද්දෙසස්ස බ්‍යතිරෙකමුඛෙනෙව විපස්සනාපටික්ඛෙපවසෙන, ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පච්චුප්පන්නෙසූ’’ති විභඞ්ගදෙසනා සම්පවත්තති. තෙනාහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. තත්ථ තස්සා එවාති විපස්සනාය එව. අභාවං දස්සෙතුං සංහීරතීති මාතිකං උද්ධරිත්වාති කථෙතුකම්‍යතාය මාතිකාවසෙන පදුද්ධාරං කත්වා, ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, අසුතවා සුතවා’’ති ච ආදිනා විත්ථාරො වුත්තො. විපස්සනාය අභාවතොති විපස්සනාය අභාවිතතාය අවික්ඛම්භිතතාය තණ්හාදිට්ඨීහි සපත්තෙහි විය තත්ථ තත්ථ ඨපනාය ආකඩ්ඪීයති, තත්ථ තත්ථ විසයෙ තතො එව අපායසමුද්දං සංසාරසමුද්දං ආනීයති. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༢༧༥. “བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་དགའ་བ་རྗེས་སུ་མི་སྒྲུབ་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་གཏན་ལ་དབབ་པའི་ཕྱིར། “འདས་པའི་རྗེས་སུ་མི་འབྲང་བར་བྱའོ་”ཞེས་པའི་མདོ་ལ། “དགེ་སློང་དག །ཇི་ལྟར་ན་འདས་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཡིན་ཞེ་ན།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་གསུངས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་“གང་ཞིག་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་ཆོས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་གསུངས་པ་ན། ལྷག་མཐོང་འགོག་པའི་དབང་གིས། “ཇི་ལྟར་... བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་སྟོན་པའི་བསྟན་པའི་ཚུལ་ཤིན་ཏུ་ཟབ་མོ་ལ་མ་བརྟགས་པར་བརྒལ་བ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་“གང་ཞིག་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་ཆོས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་ཁོ་ན་ལྷག་མཐོང་འགོག་པའི་དབང་གིས། “དགེ་སློང་དག །ཇི་ལྟར་ན་ད་ལྟར་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་...”ཞེས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་བསྟན་པ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“གང་གི་ཕྱིར་ན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“དེ་ཉིད་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་ཉིད་ཀྱིའོ། །མེད་པ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར་“འཕྲོག་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་མ་མོ་བཏོན་ནས། བརྗོད་པར་འདོད་པས་མ་མོའི་དབང་གིས་ཚིག་བཏོན་ཏེ། “འདི་ན་དགེ་སློང་དག །ཐོས་པ་མེད་པའི་སྐྱེ་བོ་... ཐོས་པ་དང་ལྡན་པའི་...”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ། །“ལྷག་མཐོང་མེད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་མ་བསྒོམས་ཤིང་མ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དགྲ་བོ་རྣམས་ཀྱིས་བཞིན་དུ་གནས་དེ་དང་དེར་འཇོག་པའི་ཕྱིར་འདྲེན་པར་བྱེད་ལ། ཡུལ་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་དེ་ཉིད་ལས་ངན་འགྲོའི་རྒྱ་མཚོ་སྟེ་འཁོར་བའི་རྒྱ་མཚོར་ཁྲིད་པར་བྱེད་དོ། །དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ནི་བཤད་པ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། භද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. མཚན་མོ་བཟང་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 2. ආනන්දභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා ༢. ཀུན་དགའ་བོས་མཚན་མོ་བཟང་པོ་བཤད་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 276. බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණතො නිවත්තෙත්වා එකස්මිංයෙව ආරම්මණෙ චිත්තස්ස සම්මදෙව ලයනං අප්පනං පටිසල්ලානං, යො කොචි සමාපත්තිවිහාරො, ඉධ පන අරියවිහාරො අධිප්පෙතොති ආහ – ‘‘පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො’’තිආදි. ජානන්තොව භගවා කථාසමුට්ඨාපනත්ථං පුච්ඡි. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘ජානන්තාපි තථාගතා පුච්ඡන්ති, ජානන්තාපි න පුච්ඡන්තී’’තිආදි (පාරා. 16). ༢༧༦. ཕྱི་རོལ་གྱི་དམིགས་པ་ཐ་དད་པ་ལས་བཟློག་སྟེ། དམིགས་པ་གཅིག་ཉིད་ལ་སེམས་ལེགས་པར་འཇུག་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། དབེན་པར་གནས་པ་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་གནས་པ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ཡིན་ལ། འདིར་ནི་འཕགས་པའི་གནས་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་པས། “དབེན་པ་ལས་ལངས་ཏེ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཁྱེན་བཞིན་དུ་གཏམ་གླེང་སློང་བའི་ཕྱིར་དྲིས་སོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ནི་མཁྱེན་བཞིན་དུ་ཡང་འདྲི་བར་མཛད་ལ། མཁྱེན་བཞིན་དུ་ཡང་མི་འདྲི་བར་མཛད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། 278. සාධුකාරමදාසීති [Pg.369] සාධුසද්දං සාවෙසි. තං පන පසංසා හොතීති පසංසත්ථො සාධුසද්දො. තෙනාහ ‘‘දෙසනං පසංසන්තො’’ති. විජ්ජමානෙහි වණ්ණෙහි ගුණවන්තෙ උදග්ගතාකරණං සම්පහංසනං, කෙවලං ගුණසංකිත්තනවසෙන ථොමනා පසංසාති අයමෙතෙසං විසෙසො. ༢༧༨. “ལེགས་སོ་བྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལེགས་སོ་ཞེས་པའི་སྒྲ་བསྒྲགས་པའོ། །དེ་ནི་བསྔགས་པ་ཡིན་པས་ན། ལེགས་སོ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བསྔགས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཆོས་བསྟན་པ་ལ་བསྔགས་པ་མཛད་ཅིང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་རྣམས་མགུ་བར་བྱེད་པ་ནི་ཡང་དག་པར་དགའ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། ཡོན་ཏན་བརྗོད་པ་ཙམ་གྱི་སྒོ་ནས་བསྟོད་པ་ནི་བསྔགས་པ་སྟེ། འདི་ནི་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་རོ། ། ආනන්දභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ཀུན་དགའ་བོས་མཚན་མོ་བཟང་པོ་བཤད་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 3. මහාකච්චානභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා ༣. ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ནཱ་ཆེན་པོས་མཚན་མོ་བཟང་པོ་བཤད་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 279. උණ්හභාවෙන තපනතො තපං උදකං එතස්සාති තපොදා, රහදො. තෙනාහ ‘‘තත්තොදකස්ස රහදස්සා’’ති. සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං, ‘‘වෙභාරපබ්බතස්සා’’තිආදි වුත්තං. තතො උදකරහදතො, තං රහදං උපනිස්සායාති අත්ථො. නාගභවනාගතොපි හි සො රහදො තතො උපරි මනුස්සලොකෙ ජලාසයෙන සම්බද්ධො හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘තපොදා නාම නදී සන්දතී’’ති. එදිසාති කුථිතා උණ්හා, අන්වත්ථනාමවසෙන තපොදාති ච වුච්චතීති අත්ථො. පෙතලොකොති පෙතානං වසනට්ඨානං පච්චෙකනිරයං සන්ධායාහ. ඉමස්ස පන ආරාමස්සාති තපොදාරාමස්ස. තතොති තපොදාසඞ්ඛාතනදිතො. මහාඋදකරහදොති මහාඋදකභරිතං පල්ලලං. ༢༧༩. ཚ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་ཆུ་ཚན་ཏེ། དེ་ནི་མཚོ་འོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཆུ་ཚན་གྱི་མཚོའི”་ཞེས་གསུངས། བསྡུས་པའི་དོན་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བེ་བྷཱ་ར་རི་བོའི”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ཆུའི་མཚོ་དེ་ལས་ཏེ། མཚོ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཀླུའི་གནས་ནས་འོངས་པའི་མཚོ་དེ་ནི་དེའི་སྟེང་མིའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆུ་གནས་དང་འབྲེལ་བ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཆུ་ཚན་ཞེས་བྱ་བའི་ཆུ་བོ་འབབ་བོ”་ཞེས་གསུངས། འདི་ལྟ་བུ་ནི་ཁོལ་བའི་ཚ་བ་སྟེ། དོན་དང་མཐུན་པའི་མིང་གི་དབང་གིས་ཆུ་ཚན་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡི་དྭགས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཞེས་པ་ནི་ཡི་དྭགས་ཀྱི་གནས་ཉི་ཚེ་བའི་དམྱལ་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས། ཀུན་དགའ་ར་བ་འདིའི་ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ཚན་གྱི་ཀུན་དགའ་ར་བའོ།། དེ་ལས་ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ཚན་དུ་གྲགས་པའི་ཆུ་བོ་ལས་སོ།། ཆུ་ཆེན་པོའི་མཚོ་ཞེས་པ་ནི་ཆུ་ཆེན་པོས་གང་བའི་གཤོང་བུའོ།། 280. සමිද්ධොති උළාරො, පරිපුණ්ණොයෙවාති අත්ථො. ආදිම්හි බ්‍රහ්මචරියමස්සාති ආදිබ්‍රහ්මචරියො, සො එව ආදිබ්‍රහ්මචරියකො. තෙනාහ ‘‘පුබ්බභාගප්පටිපත්තිභූතො’’ති. ‘‘අතීතං අනාගතං පච්චුප්පන්න’’න්ති අද්ධභෙදමුඛෙන සඞ්ඛතධම්මබොධවචනං. ༢༨༠. འབྱོར་པ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེ་བ་སྟེ། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཐོག་མར་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཐོག་མའི་ཚངས་སྤྱོད་དེ། དེ་ཉིད་ཐོག་མའི་ཚངས་སྤྱོད་དང་ལྡན་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “སྔོན་གྱི་ཆའི་སྒྲུབ་པ་ཉིདདུ”་ཞེས་གསུངས། “འདས་པ་དང་། མ་འོངས་པ་དང་། ད་ལྟར་བྱུང་བ”་ཞེས་པ་ནི་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་ཚིག་གོ། 282. කාමං ඛන්ධාදිවසෙන විභජනං සාධාරණං, පඨමදුතියචතුත්ථසුත්තෙසු පන ඛන්ධවසෙන විභජනං කත්වා ඉධ තථා අකත්වා එවං දෙසනාය ඨපනං තතො අඤ්ඤථා ආයතනවසෙන විභජනත්ථං. එවං විභින්නා හි සඞ්ඛෙපවිත්ථාරතො අනවසෙසා සම්මසනුපගා ධම්මා විභජිත්වා දස්සිතා හොන්ති; අයං කිරෙත්ථ භගවතො අජ්ඣාසයො ථෙරෙන නයතො ගහිතොති දස්සෙතුං, ‘‘ඉමස්මිං කිරා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ද්වාදසායතනවසෙනෙව මාතිකං ඨපෙසීති ලොකියානි ද්වාදසායතනානි එව සන්ධාය [Pg.370] මාතිකං ඨපෙසි, යථා තීසු සුත්තෙසු ඛන්ධවසෙන විභත්තං, එවං යදි භගවතා ඉධාපි විභජනං ඉච්ඡිතං සියා, තථා විභජෙය්‍ය, යස්මා පන තථා අවිභජිත්වාව ගන්ධකුටිං පවිට්ඨො, තස්මා ද්වාදසායතනවසෙනෙවෙත්ථ විභජනං භගවතා ච අධිප්පෙතන්ති නයග්ගාහෙ ඨත්වා ථෙරො විභජි. තෙනාහ – ‘‘නයං පටිලභිත්වා එවමාහා’’ති. භාරියං කතන්ති දුක්කරං කතං. අපදෙ පදං දස්සිතං ආකාසෙ පදං කතං සාධාරණස්ස අත්ථස්ස විසිට්ඨවිසයතාය දස්සිතත්තා. නිකන්තිවිඤ්ඤාණන්ති නිකන්තිතණ්හාය සම්පයුත්තං විඤ්ඤාණං, ‘‘ඡන්දරාගප්පටිබද්ධං හොතී’’ති වචනතො. මනොති භවඞ්ගචිත්තං මනොද්වාරිකජවනානං ද්වාරභූතං. ༢༨༢. ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་འབྱེད་པ་ནི་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་མོད་ཀྱང་། མདོ་དང་པོ་དང་། གཉིས་པ་དང་། བཞི་པ་རྣམས་སུ་ཕུང་པོའི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་ཕྱེ་ནས། འདིར་དེ་ལྟར་མ་བྱས་པར་ཆོས་བསྟན་པ་འདི་ལྟར་བཞག་པ་ནི། དེ་ལས་གཞན་དུ་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་འབྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ལྟར་བསྡུས་པ་དང་རྒྱས་པའི་སྒོ་ནས་ཐ་དད་དུ་ཕྱེ་བའི་ཆོས་མ་ལུས་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་རྣམས་ནི་དབྱེ་བ་ཕྱེ་སྟེ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། འདིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དགོངས་པ་འདི་ནི་གནས་བརྟན་གྱིས་ཚུལ་བཞིན་དུ་བཟུང་ངོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལ་གྲགས་པ་ལྟར”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་མ་མོ་བཞག་གོ་ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་ཁོ་ན་ལ་དགོངས་ནས་མ་མོ་བཞག་གོ། ཇི་ལྟར་མདོ་གསུམ་པོ་རྣམས་སུ་ཕུང་པོའི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་ཕྱེ་བ་བཞིན། གལ་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདིར་ཡང་དབྱེ་བ་འབྱེད་པར་བཞེད་ན་ནི་དེ་ལྟར་དབྱེ་བ་ཕྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་དབྱེ་བ་མ་ཕྱེ་བར་དྲི་གཙང་ཁང་དུ་གཤེགས་པས། དེའི་ཕྱིར་འདིར་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་འབྱེད་པ་ཉིད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཚུལ་འཛིན་པ་ལ་གནས་ནས་གནས་བརྟན་གྱིས་དབྱེ་བ་ཕྱེ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཚུལ་ཐོབ་ནས་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས”་ཞེས་གསུངས། ལྕི་བར་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་བྱ་དཀའ་བ་བྱས་པའོ།། གནས་མེད་པ་ལ་གནས་བསྟན་པ་ནི་ནམ་མཁའ་ལ་རྗེས་བཏོད་པ་ལྟ་བུ་སྟེ། ཐུན་མོང་གི་དོན་ཁྱད་པར་གྱི་ཡུལ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། མངོན་པར་དགའ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའི་སྲེད་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྟེ། “འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པས་འཆིང་བར་འགྱུར་རོ”་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡིད་ཅེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱི་སྒོར་གྱུར་པའི་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་སེམས་སོ།། 283. පත්ථනාවසෙන ඨපෙසීති පත්ථනාවසෙන චිත්තං පවත්තෙසි. ༢༨༣. སྨོན་ལམ་གྱི་དབང་གིས་བཞག་གོ་ཞེས་པ་ནི་སྨོན་ལམ་གྱི་དབང་གིས་སེམས་བསྐྱེད་པའོ།། මහාකච්චානභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා མཧཱ་ཀཙྩཱ་ནས་བཤད་པའི་མཚན་མོ་བཟང་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད། සමත්තා. རྫོགས་སོ།། 4. ලොමසකකඞ්ගියභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා ༤. ལོ་མ་ས་ཀ་ཀང་གི་ཡས་བཤད་པའི་མཚན་མོ་བཟང་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 286. ඝනනිචිතලොමො ලොමසො, අයං පන අප්පතාය ලොමසකොති ආහ – ‘‘ඊසකලොමසාකාරතායා’’ති, ලොමසකො අඞ්ගිකො ලොමසකකඞ්ගියො, පඨමො ක-කාරො අප්පත්ථො, දුතියං පන පදවඩ්ඪනමෙව. රත්තකම්බලසිලායන්ති රත්තකම්බලවණ්ණසිලායං. ඔරුය්හාති ආකාසතො ඔතරිත්වා. පාටිහාරියං දිස්වා දින්නලාභසක්කාරස්ස අසාදියනතො මනුස්සපථෙ න වසන්ති. ༢༨༦. སྤུ་མཐུག་པོ་དང་ཚོགས་པ་ནི་སྤུ་ཅན་ཏེ། འདི་ནི་ཉུང་བའི་ཕྱིར་སྤུ་ཆུང་ཅན་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “སྤུ་ཅུང་ཟད་ཡོད་པའི་རྣམ་པ་ཉིད་ཀྱིས”་ཞེས་པའོ།། སྤུ་ཆུང་ཅན་གྱི་ཡན་ལག་ནི་ལོ་མ་ས་ཀ་ཀང་གི་ཡ་སྟེ། ཀ་ཡིག་དང་པོ་ནི་ཉུང་བའི་དོན་དང་། གཉིས་པ་ནི་ཚིག་འཕེལ་བ་ཁོ་ནའོ།། ལ་ཆ་དམར་པོའི་རྡོ་ལེབ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ལ་ཆ་དམར་པོའི་མདོག་ཅན་གྱི་རྡོ་ལེབ་ལའོ།། བབས་ནས་ཞེས་པ་ནི་ནམ་མཁའ་ལས་བབས་ནས་སོ།། ཆོ་འཕྲུལ་མཐོང་ནས་བྱིན་པའི་རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ལ་མ་ཆགས་པའི་ཕྱིར་མིའི་ལམ་དུ་མི་གནས་སོ།། දසහි චක්කවාළසහස්සෙහීති නිස්සක්කවචනතො ආගන්ත්වාති අධිප්පායො. සන්නිපතිතාහි දෙවතාහීති කරණවචනං. පඤ්ඤාපයොගමන්දතාය පටිවිජ්ඣිතුං අසක්කොන්තානං දෙවානං ඤාණස්ස තික්ඛවිසදභාවාපාදනෙන සමුත්තෙජෙතුං සංවෙගජනනත්ථං…පෙ… අභාසි. තත්‍රාති තස්මිං දෙවසන්නිපාතෙ, තිස්සං වා දෙසනායං. දෙවත්තස්සාති දෙවභාවස්ස, දිබ්බසම්පත්තියාති අත්ථො. භද්දෙකරත්තස්ස සුත්තස්ස එතාති භද්දෙකරත්තියා. འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་ནས་ཞེས་པ་ནི་འབྱུང་བའི་སྒྲ་ལས་འོངས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལྷ་འདུས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པའི་སྒྲའོ།། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ཞན་པས་རྟོགས་པར་མི་ནུས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་རྣོ་ཞིང་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པ་དང་སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། །པེ། །གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་འདུ་བ་དེ་ལ་འམ། ཆོས་བསྟན་པ་དེ་ལ་འོ།། ལྷ་ཉིད་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་དངོས་པོ་སྟེ། ལྷའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། མཚན་མོ་བཟང་པོའི་མདོ་འདིའི་ཞེས་པ་ནི་མཚན་མོ་བཟང་པོ་ལའོ།། සවනමුඛෙන බ්‍යඤ්ජනසො අත්ථසො ච උපධාරණං උග්ගණ්හනන්ති ආහ – ‘‘තුණ්හීභූතො නිසීදිත්වා සුණන්තො උග්ගණ්හාති නාමා’’ති. වාචුග්ගතකරණං පරියාපුණනන්ති ආහ – ‘‘වාචාය සජ්ඣායං කරොන්තො පරියාපුණාති නාමා’’ති. ගන්ථස්ස පරිහණං ධාරණං, තං පන පරෙසු පතිට්ඨාපනං [Pg.371] පාකටං හොතීති ආහ – ‘‘අඤ්ඤෙසං වාචෙන්තො ධාරෙති නාමා’’ති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ཐོས་པའི་སྒོ་ནས་ཚིག་དང་དོན་གཉིས་ཀ་འཛིན་པ་ནི་འཛིན་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། “ཅང་མི་སྨྲ་བར་འདུག་ནས་ཉན་ཞིང་འཛིན་པ་ཞེས་བྱའོ”་ཞེས་གསུངས། ངག་ཏུ་བྱང་བར་བྱེད་པ་ནི་ཀློག་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། “ངག་གིས་ཁ་ཏོན་བྱེད་ཅིང་ཀློག་པ་ཞེས་བྱའོ”་ཞེས་གསུངས། གཞུང་ཉམས་པ་མེད་པར་བྱེད་པ་ནི་འཛིན་པ་སྟེ། དེ་ནི་གཞན་ལ་རབ་ཏུ་འགོད་པ་གསལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “གཞན་ལ་ཀློག་ཏུ་འཇུག་ཅིང་འཛིན་པ་ཞེས་བྱའོ”་ཞེས་གསུངས། ལྷག་མ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ནོ།། ලොමසකකඞ්ගියභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා ལོ་མ་ས་ཀ་ཀང་གི་ཡས་བཤད་པའི་མཚན་མོ་བཟང་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སྦས་དོན་གསལ་བྱེད། සමත්තා. རྫོགས་སོ།། 5. චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ༥. ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོ་ཆུང་ངུའི་འགྲེལ་བཤད། 289. අඞ්ගසුභතායාති අඞ්ගානං හත්ථපාදාදිසරීරාවයවානං සුන්දරභාවෙන. යං අපච්චං කුච්ඡිතං මුද්ධං වා, තත්ථ ලොකෙ මාණවවොහාරො, යෙභුය්‍යෙන සත්තා දහරකාලෙ සුද්ධධාතුකා හොන්තීති වුත්තං, ‘‘තරුණකාලෙ වොහරිංසූ’’ති. අධිපතිත්තාති ඉස්සරභාවතො. ༢༨༩. ཡན་ལག་མཛེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་མཛེས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།། བུ་ཚ་གང་ཞིག་ངན་པ་འམ་རྨོངས་པ་ཡིན་པ་དེ་ལ་འཇིག་རྟེན་ན་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུ་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་བྱེད་དེ། ཕལ་ཆེར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཆུང་ངུའི་དུས་སུ་ཁམས་དག་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “གཞོན་ནུའི་དུས་སུ་ཐ་སྙད་བྱས་སོ”་ཞེས་གསུངས། བདག་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་དབང་ཕྱུག་གི་དངོས་པོ་ལས་སོ།། සමාහාරන්ති සන්නිචයං. පණ්ඩිතො ඝරමාවසෙති යස්මා අප්පතරෙපි බ්‍යයමානෙ භොගා ඛීයන්ති, අප්පතරෙපි සඤ්චයමානෙ වඩ්ඪන්ති, තස්මා විඤ්ඤුජාතිකො කිඤ්චි බ්‍යයං අකත්වා අයමෙව උප්පාදෙන්තො ඝරාවාසං අනුතිට්ඨෙය්‍යාති ලොභාදෙසිතමත්ථං වදති. སྡུད་པ་ཞེས་པ་ནི་གསོག་པའོ།། མཁས་པས་ཁྱིམ་སྐྱོང་བ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ཆུང་ངུ་ཟད་ཅིག་གཏོང་ཡང་ལོངས་སྤྱོད་ཟད་པར་འགྱུར་ལ། ཆུང་ངུ་ཟད་ཅིག་བསགས་ཀྱང་འཕེལ་བར་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་ཤེས་ལྡན་གྱི་རིགས་ཅན་གྱིས་གཏོང་བ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མི་བྱེད་པར་འདི་ཉིད་བསྐྱེད་བཞིན་དུ་ཁྱིམ་གྱི་གནས་སྐྱོང་བར་བྱའོ་ཞེས་བརྣབ་སེམས་ཀྱིས་བསྟན་པའི་དོན་གསུངས་སོ།། ධනලොභෙන…පෙ… නිබ්බත්තො. ලොභවසිකස්ස හි ගති නිරයො වා තිරච්ඡානයොනි වා. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘නිමිත්තස්සාදගථිතං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨති අනුබ්‍යඤ්ජනස්සාදගථිතං වා. තස්මිං සමයෙ කාලඞ්කරෙය්‍ය, ද්වින්නං ගතීනං අඤ්ඤතරං ගතිං වදාමි – නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා’’ති (සං. නි. 4.235). නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති කතොකාසස්ස කම්මස්ස පටිබාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවතො. ནོར་ལ་ཆགས་པས། །པེ། །སྐྱེས་སོ།། ཆགས་པའི་དབང་དུ་གྱུར་པ་ལ་ནི་འགྲོ་བ་དམྱལ་བ་འམ་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སོ།། འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག །མཚན་མའི་རོ་མྱོང་བས་བཅིངས་པའམ། མཚན་མ་མཐུན་པའི་རོ་མྱོང་བས་བཅིངས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གནས་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །དུས་དེར་ཚེ་ལས་འདས་ན་འགྲོ་བ་གཉིས་ལས་གང་ཡང་རུང་བའི་འགྲོ་བ་གཅིག་ཏུ་སྨྲ་སྟེ། དམྱལ་བ་འམ་དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སོ”་ཞེས་སོ།། དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ནི་གོ་སྐབས་བྱས་པའི་ལས་དེ་བཟློག་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། පත්තක්ඛන්ධඅධොමුඛභාවං සන්ධාය ‘‘ඔනාමෙත්වා’’ති වුත්තං. බ්‍රාහ්මණචාරිත්තස්ස භාවිතතං සන්ධායාහ ‘‘බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො’’ති. තං පවත්තිං පුච්ඡීති සුතමෙතං මයා, ‘‘මය්හං පිතා සුනඛො හුත්වා නිබ්බත්තො’’ති, එතං භොතා ගොතමෙන වුත්තන්ති. කිමිදං වුත්තන්ති ඉමං පවත්තිං පුච්ඡි. ཕྲག་པ་ལྷུང་ཞིང་མགོ་བོ་ཐུར་དུ་བལྟས་པའི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས་ “བཏུད་དེ”་ཞེས་གསུངས། བྲམ་ཟེའི་སྤྱོད་པ་གོམས་པ་ལ་དགོངས་ནས་ “ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་སོ”་ཞེས་གསུངས། གནས་ཚུལ་དེ་དྲིས་པ་ནི། “བདག་གི་ཕ་ཁྱི་རུ་སྐྱེས་སོ”་ཞེས་བྱ་བ་འདི་བདག་གིས་ཐོས་ཏེ། འདི་ནི་ཤེས་ལྡན་གཽ་ཏ་མས་གསུངས་སོ། །ཅི་ཞིག་གསུངས་པ་ཡིན་སྙམ་ནས་གནས་ཚུལ་འདི་དྲིས་པའོ།། තථෙව වත්වාති යථා සුනඛස්ස වුත්තං, තථෙව වත්වා. අවිසංවාදනත්ථන්ති, ‘‘තොදෙය්‍යබ්‍රාහ්මණො සුනඛො ජාතො’’ති අත්තනො වචනස්ස අවිසංවාදනත්ථං, විසංවාදනාභාවදස්සනත්ථන්ති අධිප්පායො. ඤාතොම්හි [Pg.372] ඉමිනාති ඉමිනා මම පුත්තෙන මය්හං පුරිමජාතියං පිතාති එවං ඤාතො අම්හීති ජානිත්වා. බුද්ධානුභාවෙන කිර සුනඛො තථා දස්සෙති, න ජාතිස්සරතාය. භගවන්තං දිස්වා භුක්කරණං පන පුරිමජාතිසිද්ධවාසනාය. භවපටිච්ඡන්නන්ති භවන්තරභාවෙන පටිච්ඡන්නං. නාම-සද්දො සම්භාවනෙ. පටිසන්ධිඅන්තරන්ති අඤ්ඤජාතිපටිසන්ධිග්ගහණෙන හෙට්ඨිමජාතං ගතිං. අඞ්ගවිජ්ජාපාඨකො කිරෙස, තෙන අප්පායුකදීඝායුකතාදිවසෙන චුද්දස පඤ්හෙ අභිසඞ්ඛරි; එවං කිරස්ස අහොසි, ‘‘ඉමෙසං සත්තානං අප්පායුකතාදයො විසෙසා අඞ්ගපච්චඞ්ගවසෙන සල්ලක්ඛියන්ති. න ඛො පනෙතං යුත්තං ‘අඞ්ගපච්චඞ්ගානි යාව තෙසං තෙසං කාරණ’න්ති; තස්මා භවිතබ්බමෙත්ථ අඤ්ඤෙනෙව කාරණෙන. සමණො ගොතමො තං කාරණං විභජිත්වා කථෙස්සති, එවායං සබ්බඤ්ඤූති නිච්ඡයො මෙ අපණ්ණකො භවිස්සතී’’ති. අපරෙ පන භණන්ති, ‘‘තිරච්ඡානගතං මනුස්සං වා ආවිසිත්වා ඉච්ඡිතත්ථකසාවනං නාම මහාමන්තවිජ්ජාවසෙන හොති; තස්මා න එත්තාවතා සමණස්ස ගොතමස්ස සබ්බඤ්ඤුතා සුනිච්ඡිතා හොති. යං නූනාහං කම්මඵලමස්ස උද්දිස්ස පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍යං, තත්ථ ච මෙ චිත්තං ආරාධෙන්තො පඤ්හං බ්‍යාකරිස්සති. එවායං සබ්බඤ්ඤූති විනිච්ඡයො මෙ භවිස්සතීති තෙ පඤ්හෙ පුච්ඡතී’’ති. དེ་བཞིན་དུ་གསུངས་ནས་ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཁྱི་ལ་གསུངས་པ་བཞིན་དུ་གསུངས་ནས་སོ།། མི་བསླུ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། “བྲམ་ཟེ་ཏོ་དེ་ཡ་ཁྱི་རུ་སྐྱེས་སོ”་ཞེས་རང་གི་ཚིག་མི་བསླུ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཏེ། བསླུ་བ་མེད་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིས་བདག་ཤེས་སོ་ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་བུ་འདིས་བདག་ནི་རང་གི་ཚེ་སྔོན་མའི་ཕ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་རིག་ནས་སོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུས་ཁྱིས་དེ་ལྟར་བསྟན་པ་ཡིན་གྱི། སྐྱེ་བ་དྲན་པས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་མཐོང་ནས་ཟུག་པ་ནི་ཚེ་སྔོན་མར་གྲུབ་པའི་བག་ཆགས་ཀྱིས་སོ།། སྐྱེ་བས་བསྒྲིབས་པ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་གཞན་གྱི་དངོས་པོས་བསྒྲིབས་པའོ།། ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ནི་རྟོག་པའི་དོན་ཏོ།། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་གཞན་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་གཞན་གྱི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་བས་འོག་མའི་སྐྱེ་བའི་འགྲོ་བའོ།། འདི་ནི་ལུས་ཀྱི་མཚན་མའི་རིག་པ་ཀློག་པ་ཞིག་ཡིན་པར་གྲགས་ཏེ། དེས་ཚེ་ཐུང་བ་དང་ཚེ་རིང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དྲི་བ་བཅུ་བཞི་མངོན་པར་བསྒྲུབས་སོ།། འདི་ལྟར་ཁོ་ལ་བསམ་པ་བྱུང་སྟེ། “སེམས་ཅན་འདི་དག་གི་ཚེ་ཐུང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་རྣམས་ནི་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་གི་སྒོ་ནས་མཚོན་པར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་ནི་དེ་དང་དེའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་མི་རིགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་འདིར་རྒྱུ་གཞན་ཞིག་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ། །དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མས་རྒྱུ་དེ་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་གསུང་བར་འགྱུར་བས། འདི་ལྟར་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བདག་གི་ངེས་པ་ཐེ་ཚོམ་མེད་པར་འགྱུར་རོ”་ཞེས་སོ།། གཞན་དག་ནི་སྨྲ་སྟེ། “དུད་འགྲོ་འམ་མི་ལ་ཞུགས་ནས་འདོད་པའི་དོན་སྒྲོག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གསང་སྔགས་ཆེན་པོའི་རིག་པའི་མཐུ་ལས་འབྱུང་བས། དེའི་ཕྱིར་འདི་ཙམ་གྱིས་དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཤིན་ཏུ་ངེས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །བདག་གིས་འདིའི་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལ་དམིགས་ནས་དྲི་བ་དྲིའམ། དེ་ལ་བདག་གི་སེམས་མགུ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་དྲི་བ་ལུང་བསྟན་པར་འགྱུར་རོ། །འདི་ལྟར་འདི་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བདག་གི་ངེས་པ་འགྱུར་རོ་སྙམ་ནས་དྲི་བ་དེ་དག་འདྲི་བའོ”་ཞེས་སོ།། භණ්ඩකන්ති සාපතෙය්‍යං, සන්තකන්ති අත්ථො. කම්මුනා දාතබ්බං ආදියන්තීති කම්මදායාදා, අත්තනා කතූපචිතකම්මඵලභාගීති අත්ථො. තං පන කම්මදායජ්ජං කාරණොපචාරෙන වදන්තො, ‘‘කම්මං එතෙසං දායජ්ජං භණ්ඩකන්ති අත්ථො’’ති ආහ – යථා ‘‘කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං සමාදානහෙතු එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’ති (දී. නි. 3.80). යවති ඵලං සභාවතො භින්නම්පි අභින්නං විය මිස්සිතං හොති, එතෙනාති යොනීති ආහ – ‘‘කම්මං එතෙසං යොනි කාරණ’’න්ති. මමත්තවසෙන බජ්ඣති සංබජ්ඣතීති බන්ධු, ඤාති සාලොහිතො ච. කම්මං පන එකන්තසම්බන්ධමෙවාති ආහ – ‘‘කම්මං එතෙසං බන්ධූ’’ති. පතිට්ඨාති අවස්සයො. කම්මසදිසො හි සත්තානං අවස්සයො නත්ථි, අඤ්ඤො කොචි ඉස්සරො බ්‍රහ්මා වා න කරොති තාදිසං කත්තුං සජ්ජිතුං අසමත්ථභාවතො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. කම්මමෙවාති කස්මා අවධාරිතං, නනු කිලෙසාපි සත්තානං හීනපණීතභාවකාරණං, න කෙවලන්ති[Pg.373]? සච්චමෙතං, කිලෙසපයොගෙන විපාකවට්ටං නිබ්බත්තං කම්මපවත්තිතමෙවාති කත්වා වුත්තං. ‘‘කථිතස්ස අත්ථං න සඤ්ජානාසී’’ති සඞ්ඛෙපතො වත්වා නනු භගවා මහාකාරුණිකො පරෙසං ඤාපනත්ථමෙව ධම්මං දෙසෙතීති ආහ – ‘‘මානනිස්සිතො කිරෙසා’’තිආදි. ནོར་རྫས་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ནོར་ཏེ། བདག་གིར་བྱས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལས་ཀྱིས་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ལེན་པས་ན་ལས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་ལ་སྤྱོད་པ་སྟེ། རང་གིས་བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུའི་ཆ་ལ་སྤྱོད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་དེ་ཉིད་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་ཏེ། “ལས་ནི་འདི་དག་གི་བགོ་སྐལ་ཏེ་ནོར་རྫས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ”་ཞེས་གསུངས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ “དགེ་སློང་དག །དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་རྒྱུ་ལས་འདི་ལྟར་བསོད་ནམས་འཕེལ་ལོ”་ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། འབྲས་བུ་རང་བཞིན་གྱིས་ཐ་དད་དུ་གྱུར་ཀྱང་ཐ་མི་དད་པ་བཞིན་དུ་འདྲེས་པར་འགྱུར་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་འདི་ལས་སྐྱེ་བས་ན་སྐྱེ་གནས་ཞེས་བྱ་སྟེ། “ལས་ནི་འདི་དག་གི་སྐྱེ་གནས་ཏེ་རྒྱུ་ཡིན་ནོ”་ཞེས་གསུངས། བདག་གིར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་འཆིང་ཞིང་ཀུན་ཏུ་འཆིང་བས་ན་གཉེན་ཏེ། ཉེ་དུ་དང་རུས་གཅིག་པ་ཉིད་དོ།། ལས་ནི་གཏན་དུ་འབྲེལ་བ་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ལས་ནི་འདི་དག་གི་གཉེན་ནོ”་ཞེས་གསུངས། རྟེན་ཞེས་པ་ནི་སྐྱབས་སོ།། ལས་དང་འདྲ་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྐྱབས་ནི་མེད་དེ། གཞན་དབང་ཕྱུག་གམ་ཚངས་པ་གང་གིས་ཀྱང་དེ་ལྟར་མི་བྱེད་དེ། དེ་ལྟ་བུ་བྱེད་པ་དང་སྤྲུལ་བར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདིར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། ལས་ཁོ་ནའོ་ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་ངེས་པར་བཟུང་ཞེ་ན། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱང་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དམན་པ་དང་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་ཡིན་གྱི། ལས་གཅིག་པུ་ནི་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱང་། ཉོན་མོངས་པའི་སྦྱོར་བས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་ལོ་བྱུང་བ་ནི་ལས་ཀྱིས་བསྐུལ་བ་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། “བཤད་པའི་དོན་མི་ཤེས་སོ”་ཞེས་བསྡུས་པར་གསུངས་ནས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ནི་གཞན་དག་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར་ཆོས་སྟོན་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། “འདི་ནི་ང་རྒྱལ་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་པར་གྲགས་སོ”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། 290. සමත්තෙනාති පරියත්තෙන, යථා තං ඵලං දාතුං සමත්ථං හොති, එවං කතෙන, උපචිතෙනාති අත්ථො. තාදිසං පන අත්තනො කිච්චෙ අනූනං නාම හොතීති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණෙනා’’ති. සමාදින්නෙනාති එත්ථ සමාදානං නාම තණ්හාදිට්ඨීහි ගහණං පරාමසනන්ති ආහ – ‘‘ගහිතෙන පරාමට්ඨෙනා’’ති. පටිපජ්ජති එතාය සුගතිදුග්ගතීති පටිපදා, කම්මං. තථා හි තං ‘‘කම්මපථො’’ති වුච්චති. ༢༩༠. «མཐར་ཕྱིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་» ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཏེ། འབྲས་བུ་དེ་སྦྱིན་པར་ནུས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་བྱས་ཤིང་བསགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དེ་ལྟ་བུ་ནི་རང་གི་བྱ་བ་ལ་མ་ཚང་བ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། «ཡོངས་སུ་རྫོགས་པས་» ཞེས་གསུངས་སོ།། «ཡང་དག་པར་བླངས་པས་» ཞེས་པ་འདིར་ཡང་དག་པར་ལེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་འཛིན་ཅིང་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་ལ་བྱ་བའི་ཕྱིར། «བཟུང་ཞིང་མཆོག་ཏུ་བཟུང་བས་» ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ཉིད་ཀྱིས་བདེ་འགྲོ་དང་ངན་འགྲོར་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ན་ལམ་སྟེ། ལས་སོ།། དེ་ལྟར་ན་དེ་ལ་ «ལས་ཀྱི་ལམ་» ཞེས་བྱའོ།། එසාති පටිපදා. දුබ්බලං උපඝාතකමෙව සියාති උපපීළකස්ස විසයං දස්සෙතුං, ‘‘බලවකම්මෙනා’’තිආදි වුත්තං. බලවකම්මෙනාති පුඤ්ඤකම්මෙන. වදති නාමාති වදන්තො විය හොති. නිබ්බත්තාපෙය්‍යන්ති කස්මා වුත්තං, නනු උපපීළකසභාවං කම්මං ජනකසභාවං න හොතීති? සබ්බමෙතං පරිකප්පනවචනං, යථා මනුස්සා පච්චත්ථිකං පටිපක්ඛං කිඤ්චි කාතුං අසමත්ථාපි කෙචි ආලම්බනවසෙන සමත්ථා විය අත්තානං දස්සෙන්ති, එවංසම්පදමිදන්ති කෙචි. අපරෙ පන භණන්ති – යස්සිදං කම්මස්සවිපාකං පීළෙති, සචෙ තස්මිං අනොකාසෙ එව සයං විපච්චිතුං ඔකාසං ලභෙය්‍ය, අපායෙසු එව තංසමඞ්ගිපුග්ගලං නිබ්බත්තාපෙය්‍ය, යස්මා තං කම්මං බලවං හුත්වා අවසෙසපච්චයසමවායෙන විපච්චිතුං ආරද්ධං, තස්මා ඉතරං තස්ස විපාකං විබාධෙන්තං උපපීළකං නාම ජාතං. එතදත්ථමෙව චෙත්ථ ‘‘බලවකම්මෙන නිබ්බත්ත’’න්ති බලවග්ගහණං කතං. කිච්චවසෙන හි නෙසං කම්මානං එතා සමඤ්ඤා, යදිදං උපපීළකං උපච්ඡෙදකං ජනකං උපත්ථම්භකන්ති, න කුසලානි විය උපත්ථම්භානි හොන්ති නිබ්බත්තත්ථාය. පීළෙත්වාති විහෙඨෙත්වා පටිඝාටනාදිවසෙන උච්ඡුතෙලයන්තාදයො විය උච්ඡුතිලාදිකෙ විබාධෙත්වා. නිරොජන්ති නිත්තෙජං. නියූසන්ති නිරසං. කසටන්ති නිස්සාරං. පරිස්සයන්ති උපද්දවං. «འདི་ནི་» ཞེས་པ་ནི་ལམ་མོ།། «ཉམ་ཆུང་བ་ནི་གནོད་བྱེད་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་» ཞེས་པ་ནི་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ཡུལ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ལས་ཀྱིས་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། «སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ལས་ཀྱིས་» ཞེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་སོ།། «སྨྲ་བར་བྱེད་དོ་» ཞེས་པ་ནི་སྨྲ་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ།། «སྐྱེ་བར་བྱེད་དོ་» ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། གནོད་པར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ལས་ནི་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། འདི་ཐམས་ཅད་ནི་ཀུན་བརྟགས་པའི་ཚིག་སྟེ། དཔེར་ན་མི་རྣམས་ཀྱིས་དགྲ་བོ་གཉེན་པོ་ལ་ཅི་ཡང་བྱེད་མི་ནུས་ཀྱང་། ལ་ལ་དམིགས་པའི་དབང་གིས་ནུས་པ་ཡོད་པ་བཞིན་དུ་རང་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ལྟར། འདི་ཡང་དེ་དང་མཚུངས་སོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ།། གཞན་དག་ནི་སྨྲ་སྟེ། ལས་གང་གི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་འདིས་གནོད་པར་བྱེད་པ་དེ། གལ་ཏེ་སྐབས་མེད་པ་དེ་ཉིད་དུ་རང་ཉིད་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྐབས་ཐོབ་ན། ངན་སོང་རྣམས་སུ་གང་ཟག་དེ་ཉིད་སྐྱེ་བར་བྱེད་དེ། ལས་དེ་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ནས་ལྷག་མའི་རྐྱེན་འདུས་པ་ལས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བརྩམས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གཞན་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པ་ནི་གནོད་བྱེད་ཅེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ།། དོན་འདི་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདིར་ «སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ལས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པ་» ཞེས་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་བཟུང་བར་བྱས་སོ།། བྱ་བའི་དབང་གིས་ལས་རྣམས་ཀྱི་མིང་འདི་དག་སྟེ། འདི་ལྟ་སྟེ། གནོད་བྱེད། གཅོད་བྱེད། སྐྱེད་བྱེད། ཉེ་བར་འཛིན་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཡིན་གྱི། དགེ་བའི་ལས་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བའི་དོན་དུ་ཉེ་བར་འཛིན་པ་མ་ཡིན་ནོ།། «གནོད་པར་བྱས་ནས་» ཞེས་པ་ནི་འཚེ་བར་བྱས་ནས་ཏེ། གནོད་པ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བུ་རམ་ཤིང་གི་འཕྲུལ་འཁོར་ལ་སོགས་པས་བུ་རམ་ཤིང་གི་གཤེར་ཁུ་ལ་སོགས་པ་གནོད་པར་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ།། «བཅུད་མེད་པ་» ཞེས་པ་ནི་གཟི་བརྗིད་མེད་པའོ།། «ཁུ་བ་མེད་པ་» ཞེས་པ་ནི་རོ་མེད་པའོ།། «སྙིགས་མ་» ཞེས་པ་ནི་སྙིང་པོ་མེད་པའོ།། «ཉེ་བར་འཚེ་བ་» ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བའོ།། ඉදානි පරිස්සයස්ස උපනයනාකාරං දස්සෙන්තෙන තත්ථ, ‘‘දාරකස්සා’’තිආදිං වත්වා භොගානං විනාසනාකාරං දස්සෙතුං, පුන ‘‘දාරකස්සා’’තිආදි වුත්තං. කුම්භදොහනාති කුම්භපූරඛීරා. ගොමණ්ඩලෙති ගොයූථෙ. ད་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་ཉེ་བར་འགོད་པའི་ཚུལ་སྟོན་པས་དེ་ལ། «བྱིས་པའི་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ནས། ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཆུད་ཟོས་སུ་འགྲོ་བའི་ཚུལ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། ཡང་ «བྱིས་པའི་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། «བུམ་པ་བཞོ་བ་» ཞེས་པ་ནི་བུམ་པ་གང་བའི་འོ་མའོ།། «བའི་ཁྱུ་ལ་» ཞེས་པ་ནི་བའི་ཁྱུ་ལའོ།། අට්ඨුසභගමනං [Pg.374] කත්වාති අට්ඨඋසභප්පමාණං පදෙසං පච්චත්ථිකං උද්දිස්ස ධනුග්ගහො අනුයායිං කත්වා. තන්ති සරං. අඤ්ඤොති පච්චත්ථිකො. තත්ථෙව පාතෙය්‍ය අච්චාසන්නං කත්වා සරස්ස ඛිත්තත්තා. වාළමච්ඡොදකන්ති මකරාදිවාළමච්ඡවන්තං උදකං. «ཨུ་ས་བྷ་བརྒྱད་ཀྱི་སར་སོང་ནས་» ཞེས་པ་ནི་ཨུ་ས་བྷ་བརྒྱད་ཀྱི་ཚད་ཀྱི་ཡུལ་དུ་དགྲ་བོ་ལ་དམིགས་ནས་གཞུ་ཐོགས་པ་རྗེས་སུ་འབྲངས་པར་བྱས་ནས་སོ།། «དེ་ལ་» ཞེས་པ་ནི་མདའ་ལའོ།། «གཞན་ནི་» ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བོའོ།། «དེ་ཉིད་དུ་ལྷུང་བར་བྱེད་དོ་» ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བར་བྱས་ནས་མདའ་འཕངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། «ཆུ་སྲིན་ལ་སོགས་པ་གདུག་པའི་ཉ་དང་ལྡན་པའི་ཆུ་» ཞེས་པ་ནི་ཆུ་སྲིན་ལ་སོགས་པ་གདུག་པའི་ཉ་དང་ལྡན་པའི་ཆུའོ།། පටිසන්ධිනිබ්බත්තකං කම්මං ජනකකම්මං නාම පරිපුණ්ණවිපාකදායිභාවතො, න පවත්තිවිපාකමත්තනිබ්බත්තකං. භොගසම්පදාදීති ආදි-සද්දෙන ආරොග්‍යසම්පදාදි-පරිවාරසම්පදාදීනි ගණ්හාති. න දීඝායුකතාදීනි හි අප්පායුකතාසංවත්තනිකෙන කම්මුනා නිබ්බත්තානි; අඤ්ඤං දීඝායුකතාකරණෙන උපත්ථම්භෙතුං සක්කොති; න අතිදුබ්බණ්ණං අප්පෙසක්ඛං නීචකුලීනං දුප්පඤ්ඤං වා වණ්ණවන්තතාදිවසෙන. තථා හි වක්ඛති, ‘‘ඉමස්මිං පන පඤ්හවිස්සජ්ජනෙ’’තිආදි, තං පන නිදස්සනවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ལས་ནི་སྐྱེད་བྱེད་ཀྱི་ལས་ཞེས་བྱ་སྟེ། རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་སྦྱིན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། འཇུག་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཙམ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། «ལོངས་སྤྱོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་» ཞེས་པའི་སོགས་པའི་སྒྲས་ནི་ནད་མེད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། འཁོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ།། ཚེ་རིང་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཚེ་ཐུང་བར་འགྱུར་བའི་ལས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པ་མ་ཡིན་ནོ།། གཞན་ནི་ཚེ་རིང་བར་བྱེད་པས་ཉེ་བར་འཛིན་པར་ནུས་སོ།། ཤིན་ཏུ་མདོག་ངན་པ། དབང་ཆུང་བ། རིགས་དམའ་བ། ཤེས་རབ་འཆལ་བ་རྣམས་ནི་ཁ་དོག་བཟང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་ན་ «ལན་འདི་ལ་ནི་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། དེ་ནི་དཔེར་བརྗོད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། පුරිමානීති උපපීළකොපච්ඡෙදකානි. උපපීළකුපඝාතා නාම කුසලවිපාකපටිබාහකාති අධිප්පායෙන ‘‘ද්වෙ අකුසලානෙවා’’ති වුත්තං. උපත්ථම්භකං කුසලමෙවාති එත්ථ යථා ජනකං උභයසභාවං, එවං ඉතරෙසම්පි උභයසභාවතාය වුච්චමානාය න කොචි විරොධො. දෙවදත්තාදීනඤ්හි නාගාදීනං ඉතො අනුප්පවච්ඡිතානං පෙතාදීනඤ්ච නරකාදීසු අකුසලකම්මවිපාකස්ස උපත්ථම්භනුපපීළනුපඝාතනානි න න සම්භවන්ති. එවඤ්ච කත්වා යා හෙට්ඨා බහූසු ආනන්තරියෙසු එකෙන ගහිතපටිසන්ධිකස්ස ඉතරෙසං තස්ස අනුබලප්පදායිතා වුත්තා, සාපි සමත්ථිතා හොති. යස්මිඤ්හි කම්මෙ කතෙ ජනකනිබ්බත්තං කුසලඵලං වා අකුසලඵලං වා බ්‍යාධිධාතුසමතාදිනිමිත්තං විබාධීයති, තමුපත්ථම්භකං. යස්මිං පන කතෙ ජාතිසමත්ථස්ස පටිසන්ධියං පවත්තියඤ්ච විපාකකටත්තාරූපානං උප්පත්ති හොති, තං ජනකං. යස්මිං පන කතෙ අඤ්ඤෙන ජනිතස්ස ඉට්ඨස්ස වා අනිට්ඨස්ස වා ඵලස්ස විබාධාවිච්ඡෙදපච්චයානුප්පත්තියා උපබ්‍රූහනපච්චයුප්පත්තියා ච ජනකසාමත්ථියානුරූපං පරිවුත්තිචිරතරපබන්ධා හොති, එතං උපත්ථම්භකං. තථා යස්මිං කතෙ ජනකනිබ්බත්තං කුසලඵලං අකුසලඵලං වා බ්‍යාධිධාතුසමතාදිනිමිත්තං විබාධීයති, තං උපපීළකං. යස්මිං පන කතෙ ජනකසාමත්ථියවසෙන චිරතරපබන්ධාරහම්පි සමානං ඵලං විච්ඡෙදකපච්චයුප්පත්තියා විච්ඡිජ්ජති, තං උපඝාතකන්ති අයමෙත්ථ සාරො. «སྔ་མ་རྣམས་ནི་» ཞེས་པ་ནི་གནོད་བྱེད་དང་གཅོད་བྱེད་རྣམས་སོ།། གནོད་བྱེད་དང་གནོད་འཚེ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགེ་བའི་རྣམ་སྨིན་ལ་གེགས་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་ «གཉིས་ནི་མི་དགེ་བ་ཉིད་དོ་» ཞེས་གསུངས་སོ།། «ཉེ་བར་འཛིན་བྱེད་ནི་དགེ་བ་ཉིད་དོ་» ཞེས་པ་འདིར་ཇི་ལྟར་སྐྱེད་བྱེད་ནི་གཉིས་ཀའི་རང་བཞིན་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་དག་ཀྱང་གཉིས་ཀའི་རང་བཞིན་ཉིད་དུ་བཤད་པ་ལ་འགལ་བ་ཅི་ཡང་མེད་དོ།། ལྷས་བྱིན་ལ་སོགས་པའི་ཀླུ་ལ་སོགས་པ་དང་། འདི་ནས་ཤི་འཕོས་པའི་ཡི་དྭགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པར་མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་ཉེ་བར་འཛིན་པ་དང་། གནོད་པ་བྱེད་པ་དང་། གནོད་འཚེ་བྱེད་པ་རྣམས་མི་སྲིད་པ་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་བྱས་ནས་གང་འོག་ཏུ་མཚམས་མེད་པ་མང་པོ་ལས་གཅིག་གིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་བ་ལ། གཞན་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལ་མཐུ་སྦྱིན་པར་བཤད་པ་དེ་ཡང་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ།། ལས་གང་ཞིག་བྱས་པ་ན་སྐྱེད་བྱེད་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའི་དགེ་བའི་འབྲས་བུ་འམ། མི་དགེ་བའི་འབྲས་བུ་ནད་དང་ཁམས་མཉམ་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་གནོད་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི་ཉེ་བར་འཛིན་བྱེད་དོ།། ལས་གང་ཞིག་བྱས་པ་ན་སྐྱེ་བར་ནུས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་འཇུག་པ་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་བྱས་པའི་གཟུགས་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ནི་སྐྱེད་བྱེད་དོ།། ལས་གང་ཞིག་བྱས་པ་ན་གཞན་གྱིས་བསྐྱེད་པའི་ཡིད་དུ་འོང་བ་འམ་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ལ་གནོད་པ་དང་ཆད་པའི་རྐྱེན་མ་བྱུང་བར་རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་རྐྱེན་བྱུང་བ་ལས། སྐྱེད་བྱེད་ཀྱི་མཐུ་དང་མཐུན་པར་ཡོངས་སུ་འགྱུར་ཞིང་རྒྱུན་རིང་དུ་གནས་པར་འགྱུར་བ་དེ་ནི་ཉེ་བར་འཛིན་བྱེད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་ལས་གང་ཞིག་བྱས་པ་ན་སྐྱེད་བྱེད་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའི་དགེ་བའི་འབྲས་བུ་འམ་མི་དགེ་བའི་འབྲས་བུ་ནད་དང་ཁམས་མཉམ་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་གནོད་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི་གནོད་བྱེད་དོ།། ལས་གང་ཞིག་བྱས་པ་ན་སྐྱེད་བྱེད་ཀྱི་མཐུའི་དབང་གིས་རྒྱུན་རིང་དུ་གནས་པར་འོས་པ་ཡིན་ཡང་། འབྲས་བུ་མཚུངས་པ་དེ་ཉིད་གཅོད་པའི་རྐྱེན་བྱུང་བ་ལས་ཆད་པར་འགྱུར་བ་དེ་ནི་གཅོད་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིར་སྙིང་པོའོ།། තත්ථාති [Pg.375] තෙසු කම්මෙසු. උපච්ඡෙදකකම්මෙනාති ආයුනො උපඝාතකකම්මෙන. ස්වායමුපඝාතකභාවො ද්විධා ඉච්ඡිතබ්බොති තං දස්සෙතුං ‘‘පාණාතිපාතිනා’’තිආදි වුත්තං. න සක්කොති පාණාතිපාතකම්මුනා සන්තානස්ස තථාභිසඞ්ඛතත්තා. යස්මිඤ්හි සන්තානෙ නිබ්බත්තං, තස්ස තෙන අභිසඞ්ඛතතා අවස්සං ඉච්ඡිතබ්බා තත්ථෙව තස්ස විපාකස්ස විනිබන්ධනතො. එතෙන කුසලස්ස කම්මස්ස ආයූහනක්ඛණෙයෙව පාණාතිපාතො තාදිසං සාමත්ථියුපඝාතං කරොතීති දස්සෙති, තතො කම්මං අප්පඵලං හොති. ‘‘දීඝායුකා’’තිආදිනා උපඝාතසාමත්ථියෙන ඛෙත්තෙ උප්පන්නසස්සං විය උපපත්තිනියාමකා ධම්මාති දස්සෙති. උපපත්ති නියතවිසෙසෙ විපච්චිතුං ඔකාසෙ කරොන්තෙ එව කුසලකම්මෙ ආකඩ්ඪියමානපටිසන්ධිකං පාණාතිපාතකම්මං අප්පායුකත්ථාය නියමෙතීති ආහ – ‘‘පටිසන්ධිමෙව වා නියාමෙත්වා අප්පායුකං කරොතී’’ති. පාණාතිපාතචෙතනාය අච්චන්තකටුකවිපාකත්තා සන්නිට්ඨානචෙතනාය නිරයෙ නිබ්බත්තති තස්සා අත්ථස්ස ඛීණාභාවතො; ඉතරෙ පන න තථා භාරියාති ආහ – ‘‘පුබ්බා…පෙ… හොතී’’ති. ඉධ පන යං හෙට්ඨා වුත්තසදිසං, තං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. «དེ་ལ་» ཞེས་པ་ནི་ལས་དེ་དག་ལའོ།། «གཅོད་བྱེད་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་» ཞེས་པ་ནི་ཚེའི་གནོད་བྱེད་ཀྱི་ལས་ཀྱིས་སོ།། གནོད་བྱེད་ཀྱི་དངོས་པོ་དེ་ཉིད་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། «སྲོག་གཅོད་པ་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། སྲོག་གཅོད་པའི་ལས་ཀྱིས་རྒྱུད་དེ་ལྟར་མངོན་པར་འདུས་བྱས་པའི་ཕྱིར་མི་ནུས་སོ།། རྒྱུད་གང་ལ་སྐྱེས་པ་དེ་ནི་དེས་མངོན་པར་འདུས་བྱས་པ་ཉིད་དུ་ངེས་པར་འདོད་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ཉིད་དུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དེ་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། འདིས་དགེ་བའི་ལས་མངོན་པར་སྒྲུབ་པའི་དུས་ཉིད་དུ་སྲོག་གཅོད་པས་དེ་ལྟ་བུའི་མཐུ་ལ་གནོད་པ་བྱེད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་ལས་དེ་འབྲས་བུ་ཆུང་ངུར་འགྱུར་རོ།། «ཚེ་རིང་བ་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གནོད་བྱེད་ཀྱི་མཐུ་ལས། ཞིང་ལ་སྐྱེས་པའི་ལོ་ཏོག་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བ་ངེས་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། སྐྱེ་བ་ངེས་པའི་བྱེ་བྲག་ཏུ་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྐབས་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་དགེ་བའི་ལས་ལ། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་སྲོག་གཅོད་པའི་ལས་ཀྱིས་ཚེ་ཐུང་བའི་དོན་དུ་ངེས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། «ཡང་ན་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཉིད་ངེས་པར་བྱས་ནས་ཚེ་ཐུང་བར་བྱེད་དོ་» ཞེས་གསུངས་སོ།། སྲོག་གཅོད་པའི་སེམས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་མི་བཟད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མཐར་ཐུག་པའི་སེམས་པས་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཏེ། དེའི་དོན་ཟད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཞན་དག་ནི་དེ་ལྟར་ལྕི་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། «སྔོན་གྱི་...པེ་...འགྱུར་རོ་» ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་ནི་གང་འོག་ཏུ་བཤད་པ་དང་མཚུངས་པ་དེ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ།། මනුස්සාමනුස්සපරිස්සයාති මානුසකා අමානුසකා ච උපද්දවා. පුරතොති පුබ්බද්වාරතො. පච්ඡතොති පච්ඡිමවත්ථුතො. පවට්ටමානාති පරිජනස්ස, දෙවතානං වා දෙසෙන පවට්ටමානා. පරෙහීති පුරාතනෙහි පරෙහි. සම්මුඛීභාවන්ති සාමිභාවවසෙන පච්චක්ඛත්තං. ආහරිත්වා දෙන්ති ඉණායිකා. කම්මන්තාති වණිජ්ජාදිකම්මානි. අපාණාතිපාතකම්මන්ති පාණාතිපාතස්ස පටිපක්ඛභූතං කම්මං; පාණාතිපාතා විරතිවසෙන පවත්තිතකම්මන්ති අත්ථො. දීඝායුකසංවත්තනිකං හොති විපාකස්ස කම්මසරික්ඛභාවතො. ඉමිනා නයෙනාති ඉමිනා අප්පායුකදීඝායුකසංවත්තනිකෙසු කම්මෙසු යථාවුත්තෙන තං සංවත්තනිකවිභාවනනයෙන. «མི་དང་མི་མ་ཡིན་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་» ཞེས་པ་ནི་མིའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་དང་མི་མ་ཡིན་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས་སོ།། «མདུན་ནས་» ཞེས་པ་ནི་ཤར་སྒོ་ནས་སོ།། «རྒྱབ་ནས་» ཞེས་པ་ནི་ནུབ་ཀྱི་གཞི་ནས་སོ།། «འཁོར་བར་བྱེད་པ་» ཞེས་པ་ནི་གཡོག་འཁོར་རམ། ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཡུལ་གྱི་དབང་གིས་འཁོར་བར་བྱེད་པའོ།། «གཞན་དག་གིས་» ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་གཞན་དག་གིས་སོ།། «མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པ་» ཞེས་པ་ནི་བདག་པོའི་དངོས་པོའི་དབང་གིས་མངོན་སུམ་ཉིད་དོ།། «བླངས་ནས་སྦྱིན་ནོ་» ཞེས་པ་ནི་བུ་ལོན་ལེན་པ་པོ་རྣམས་སོ།། «ལས་ཀྱི་མཐའ་རྣམས་» ཞེས་པ་ནི་ཚོང་ལ་སོགས་པའི་ལས་རྣམས་སོ།། «སྲོག་མི་གཅོད་པའི་ལས་» ཞེས་པ་ནི་སྲོག་གཅོད་པའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་ལས་ཏེ། སྲོག་གཅོད་པ་ལས་ལྡོག་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་ལས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་ལས་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཚེ་རིང་བར་འགྱུར་བ་ཡིན་ནོ།། «ཚུལ་འདིས་» ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་ཚེ་ཐུང་བ་དང་ཚེ་རིང་བར་འགྱུར་བའི་ལས་རྣམས་ལ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འགྱུར་བ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ།། විහෙඨනකම්මාදීනිපීති පි-සද්දෙන කොධඉස්සාමනකමච්ඡෙරථද්ධඅවිද්දසුභාවවසෙන පවත්තිතකම්මානි සඞ්ගණ්හාති. තථෙවාති යථා පාණාතිපාතකම්මං අත්ථතො එවං වදති නාමාති වුත්තං, තථෙව වදමානානි විය. ‘‘යං යදෙවාතිපත්ථෙන්ති, සබ්බමෙතෙන ලබ්භතී’’ති (ඛු. පා. 8.10) වචනතො යථා සබ්බකුසලං සබ්බාසං සම්පත්තීනං උපනිස්සයො, එවං සබ්බං අකුසලං සබ්බාසං විපත්තීනං උපනිස්සයොති, ‘‘උපපීළනෙන නිබ්භොගතං ආපාදෙත්වා’’තිආදි වුත්තං[Pg.376]. තථා හි පාණාතිපාතකම්මවසෙනපි අයං නයො දස්සිතො. අවිහෙඨනාදීනීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන අක්කොධන-අනිස්සාමන-දාන-අනතිමාන-විද්දසුභාවෙන පවත්තකම්මානි සඞ්ගණ්හාති. «འཚེ་བར་བྱེད་པའི་ལས་ལ་སོགས་པ་ཡང་» ཞེས་པའི་ཡང་གི་སྒྲས་ནི་ཁོང་ཁྲོ་བ་དང་། ཕྲག་དོག་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། སེར་སྣ་དང་། གྱོང་པོ་དང་། མི་མཁས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་ལས་རྣམས་སྡུད་དོ།། «དེ་བཞིན་དུ་» ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་སྲོག་གཅོད་པའི་ལས་ནི་དོན་གྱི་དབང་གིས་འདི་ལྟར་སྨྲ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་སྨྲ་བ་བཞིན་ནོ།། «གང་དང་གང་ལ་རེ་བ་དེ་ཐམས་ཅད་འདིས་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་» ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཉེ་བར་བརྟེན་པ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་མི་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་ནི་རྒུད་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཉེ་བར་བརྟེན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། «གནོད་པ་བྱས་པས་ལོངས་སྤྱོད་མེད་པ་ཉིད་དུ་བྱས་ནས་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་ན་སྲོག་གཅོད་པའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་ཚུལ་འདི་བསྟན་ཏོ།། «མི་འཚེ་བ་ལ་སོགས་པ་» ཞེས་པ་འདིར་སོགས་པའི་སྒྲས་ནི་ཁོང་ཁྲོ་མེད་པ་དང་། ཕྲག་དོག་མེད་པ་དང་། སྦྱིན་པ་དང་། ང་རྒྱལ་མེད་པ་དང་། མཁས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་ཞུགས་པའི་ལས་རྣམས་སྡུད་དོ།། 293. ඉස්සා මනො එතස්සාති ඉස්සාමනකොති ආහ ‘‘ඉස්සාසම්පයුත්තචිත්තො’’ති. උපක්කොසන්තොති අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසන්තො. ඉස්සං බන්ධතීති ඉස්සං අනුබන්ධති ඉස්සාසහිතමෙව චිත්තං අනුපවත්තෙති. අප්පෙසක්ඛොති අප්පානුභාවො අප්පඤ්ඤාතො. තෙනාහ ‘‘න පඤ්ඤායතී’’ති. සා පනස්ස අප්පානුභාවතා පරිවාරාභාවෙන පාකටා හොතීති ආහ ‘‘අප්පපරිවාරො’’ති. ༢༩༣. ཕྲག་དོག་གི་ཡིད་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཕྲག་དོག་གི་ཡིད་ཅན་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་ «ཕྲག་དོག་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་» ཞེས་གསུངས་སོ།། «སྨོད་པར་བྱེད་པ་» ཞེས་པ་ནི་གཤེ་བའི་གཞི་རྣམས་ཀྱིས་གཤེ་བར་བྱེད་པའོ།། «ཕྲག་དོག་འཆིང་བར་བྱེད་པ་» ཞེས་པ་ནི་ཕྲག་དོག་གི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་སྟེ། ཕྲག་དོག་དང་བཅས་པའི་སེམས་ཉིད་རྗེས་སུ་འཇུག་པར་བྱེད་པའོ།། «དབང་ཆུང་བ་» ཞེས་པ་ནི་མཐུ་ཆུང་བ་སྟེ་མི་གྲགས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ «མི་ཤེས་སོ་» ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་མཐུ་ཆུང་བ་ཉིད་ནི་འཁོར་མེད་པའི་ཕྱིར་གསལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། «འཁོར་ཆུང་བ་» ཞེས་གསུངས་སོ།། 294. මච්ඡරියවසෙන න දාතා හොතීති සබ්බසො දෙය්‍යධම්මස්ස අභාවෙන න දාතා න හොති. අමච්ඡරී හි පුග්ගලො සති දෙය්‍යධම්මෙ යථාරහං දෙතියෙව. ༢༩༤. «སེར་སྣའི་དབང་གིས་སྦྱིན་པར་མི་བྱེད་པ་» ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་མེད་པའི་ཕྱིར་སྦྱིན་པར་མི་བྱེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། སེར་སྣ་མེད་པའི་གང་ཟག་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཡོད་ན་ཇི་ལྟར་འོས་པ་བཞིན་དུ་སྦྱིན་པ་ཉིད་དོ།། 295. අභිවාදෙතබ්බං ඛෙත්තවසෙන මත්ථකප්පත්තං දස්සෙතුං, ‘‘බුද්ධං වා’’තිආදි වුත්තං. අඤ්ඤෙපි මාතුපිතුජෙට්ඨභාතරාදයො අභිවාදනාදිඅරහා සන්ති, තෙසු ථද්ධාදිවසෙන කරණං නීචකුලසංවත්තනිකමෙව. න හි පවත්තෙ සක්කා කාතුන්ති සම්බන්ධො. තෙන පවත්තිවිපාකදායිනො කම්මස්ස විසයො එසොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘පටිසන්ධිමෙව පනා’’තිආදි. ༢༩༥. ཕྱག་བྱ་བར་འོས་པ་ཞིང་གི་དབང་གིས་མཐར་ཐུག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «སངས་རྒྱས་སམ།» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གཞན་དག་ཀྱང་ཕ་མ་དང་ཕུ་བོ་ལ་སོགས་པ་ཕྱག་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་འོས་པ་ཡོད་དེ། དེ་དག་ལ་གྱོང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བྱེད་པ་ནི་རིགས་དམའ་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ།། «འཇུག་པ་ལ་ནི་བྱེད་མི་ནུས་སོ་» ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ།། དེས་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པའི་ལས་ཀྱི་ཡུལ་ནི་འདི་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ «ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཉིད་ལ་ནི་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། 296. අපරිපුච්ඡනෙනාති අපරිපුච්ඡාමත්තෙන නිරයෙ න නිබ්බත්තති; අපරිපුච්ඡාහෙතු පන කත්තබ්බාකරණාදීහි සියා නිරයනිබ්බත්තීති පාළියං, ‘‘න පරිපුච්ඡිතා හොතී’’තිආදි වුත්තන්ති දස්සෙන්තො, ‘‘අපරිපුච්ඡකො පනා’’තිආදිමාහ. යථානුසන්ධිං පාපෙසීති දෙසනං යථානුසන්ධිනිට්ඨානං පාපෙසි. සෙසං වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༢༩༦. «མ་དྲིས་པས་» ཞེས་པ་ནི་མ་དྲིས་པ་ཙམ་གྱིས་དམྱལ་བར་མི་སྐྱེ་ལ། མ་དྲིས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱ་བ་མ་བྱས་པ་ལ་སོགས་པས་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ལུང་ལ། «ཡོངས་སུ་མི་འདྲི་བ་ཡིན་ནོ་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ་ཞེས་སྟོན་པར། «ཡོངས་སུ་མི་འདྲི་བ་ནི་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། «མཚམས་སྦྱོར་བ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཕྱིན་པར་བྱས་སོ་» ཞེས་པ་ནི་ཆོས་བསྟན་པ་མཚམས་སྦྱོར་བ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོ་ཆུང་ངུའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། 6. මහාකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ༦. ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོ་ཆེན་པོའི་བཤད་པའོ།། 298. කම්මස්ස මොඝභාවො නාම ඵලෙන තුච්ඡතා ඵලාභාවොති ආහ – ‘‘මොඝන්ති තුච්ඡං අඵල’’න්ති. තථං භූතන්ති සච්චසද්දස්ස අත්ථමාහ. පරිබ්බාජකො [Pg.377] පන ‘‘සච්ච’’න්ති ඉමිනා තමෙව සඵලන්ති වදති. සඵලඤ්හි කම්මං සත්ථු අභිමතමනොකම්මන්ති අධිප්පායො. ඉදඤ්ච ‘‘මොඝං කායකම්ම’’න්තිආදිවචනං. තං ගහෙත්වාති පරම්පරාය ගහෙත්වා. එසාති පොතලිපුත්තො පරිබ්බාජකො. අභිසඤ්ඤානිරොධකථං සන්ධාය වදති. සාපි හි තිත්ථියානං අන්තරෙ පාකටා ජාතාති. ථෙරොති සමිද්ධිත්ථෙරො. යථා භගවතා වුත්තං, තතො ච අඤ්ඤථාව දොසාරොපනභයෙන ගහෙත්වා තතො භගවන්තං ථෙරො රක්ඛතීති අධිප්පායෙන පරිබ්බාජකො, ‘‘පරිරක්ඛිතබ්බං මඤ්ඤිස්සතී’’ති අවොචාති ආහ – ‘‘පරිරක්ඛිතබ්බන්ති ගරහතො මොචනෙන රක්ඛිතබ්බ’’න්ති. සඤ්චෙතනා අස්ස අත්ථීති සඤ්චෙතනිකං. කම්මන්ති සඤ්චෙතනිකස්සපි කම්මස්ස අත්තනො සමයෙ ඉච්ඡිතත්තා පරිබ්බාජකෙන වුත්තං. ༢༩༨. ལས་ཀྱི་གསོག་གཤེགས་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་འབྲས་བུས་སྟོང་པ་ཉིད་དང་འབྲས་བུ་མེད་པ་ཉིད་ལ་བརྗོད་པས་ན། “གསོག་ནི་སྟོང་པ་འབྲས་བུ་མེད་པའོ་”ཞེས་གསུངས། “དེ་བཞིན་དུ་གྱུར་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདེན་པའི་སྒྲའི་དོན་ཏོ། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བས་ནི་ “བདེན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིས་དེ་ཉིད་འབྲས་བུ་དང་བཅས་པའོ་ཞེས་སྨྲའོ། འབྲས་བུ་དང་བཅས་པའི་ལས་ནི་སྟོན་པས་བཞེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་ལས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། འདི་ནི་ “ལུས་ཀྱི་ལས་ནི་གསོག་གོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གོ། “དེ་བཟུང་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བརྒྱུད་པ་ལས་བཟུང་ནས་སོ། “འདི་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་པོ་ཏ་ལི་པུཏྟའོ། འདུ་ཤེས་མངོན་པར་འགོག་པའི་གཏམ་ལ་དགོངས་ནས་སྨྲའོ། དེ་ཡང་མུ་སྟེགས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་གྲགས་པར་གྱུར་ཏོ། “གནས་བརྟན་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནས་བརྟན་ས་མིདྡྷིའོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཇི་སྐད་གསུངས་པ་ལས་གཞན་དུ་སྐྱོན་བརྗོད་པར་དོགས་པའི་འཇིགས་པས་བཟུང་ནས། དེ་ལས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གནས་བརྟན་གྱིས་སྲུང་བར་བྱེད་དོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། ཀུན་ཏུ་རྒྱུས་ “བསྲུང་བར་བྱ་བར་སེམས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྨྲས་པས་ན། “བསྲུང་བར་བྱ་བ་ནི་སྨད་པ་ལས་ཐར་བར་བྱས་ཏེ་བསྲུང་བར་བྱ་བའོ་”ཞེས་གསུངས། སེམས་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་སེམས་པ་དང་བཅས་པའོ། “ལས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་པ་དང་བཅས་པའི་ལས་ཀྱང་རང་གི་གྲུབ་མཐའ་ལ་འདོད་པའི་ཕྱིར་ཀུན་ཏུ་རྒྱུས་སྨྲས་སོ། සඞ්ඛතසඞ්ඛාරතාය රූපමෙව ‘‘තිලමත්තම්පි සඞ්ඛාර’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ – ‘‘මංසචක්ඛුනාව පස්සතී’’ති. සමාගමදස්සනං සන්ධායාති කත්ථචිපි තස්ස දස්සනං සන්ධාය, න පරිඤ්ඤාදස්සනං. තෙනාහ භගවා – ‘‘කුතො පනෙවරූපං කථාසල්ලාප’’න්ති. འདུས་བྱས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གཟུགས་ཉིད་ལ་ “ཏིལ་འབྲུ་ཙམ་གྱི་འདུ་བྱེད་ཀྱང་”ཞེས་གསུངས། དེའི་ཕྱིར་ “ཤའི་སྤྱན་གྱིས་ཁོ་ནས་མཐོང་ངོ་”ཞེས་གསུངས། “འདུ་བའི་མཐོང་བ་ལ་དགོངས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གང་དུའང་དེའི་མཐོང་བ་ལ་དགོངས་ཀྱི། ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་མཐོང་བ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “འདི་ལྟ་བུའི་གཏམ་གླེང་ནི་གང་ནས་བྱུང་”ཞེས་གསུངས། 299. වට්ටදුක්ඛන්ති සංසාරදුක්ඛං. කිලෙසදුක්ඛන්ති කිලෙසසම්භවරාගපරිළාහදුක්ඛං. සඞ්ඛාරදුක්ඛන්ති යදනිච්චං, තං දුක්ඛන්ති එවං වුත්තදුක්ඛං. සචෙ භාසිතං භවෙය්‍යාති ඉමං ඊදිසං දුක්ඛං සන්ධාය ආයස්මතා සමිද්ධිනා භාසිතං සියා නු භගවා, අවිභජිත්වා බ්‍යාකරණං යුත්තමෙවාති අධිප්පායො. ༢༩༩. “འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། “ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ལས་བྱུང་བའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་གདུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། “འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གང་མི་རྟག་པ་དེ་སྡུག་བསྔལ་ལོ་ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། “གལ་ཏེ་སྨྲས་པར་གྱུར་ན་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདི་ལྟ་བུའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་དགོངས་ནས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ས་མིདྡྷིས་སྨྲས་པར་གྱུར་ཏམ། རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བར་ལུང་བསྟན་པ་ནི་རིགས་པ་ཁོ་ནའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། 300. උම්මඞ්ගන්ති උම්මුජ්ජනං, කථාමුළ්හෙන අන්තරා අඤ්ඤාණවිසයපඤ්හා උම්මඞ්ගං. තෙනාහ – ‘‘පඤ්හාඋම්මඞ්ග’’න්ති නෙව දිබ්බචක්ඛුනාති කස්මා වුත්තං. න හි තං අයොනිසො උම්මුජ්ජනං දිබ්බචක්ඛුවිසයන්ති? කාමඤ්චෙතං න දිබ්බචක්ඛුවිසයං, දිබ්බචක්ඛුපරිභණ්ඩඤාවිසයං පන සියාති තථා වුත්තං. අධිප්පායෙනෙවාති උදායිත්ථෙරස්ස අධිප්පායෙනෙව ගය්හමානෙන තං අයොනියො උම්මුජ්ජනං අඤ්ඤාසි. සන්නිසීදිතුං පුබ්බෙ නිසින්නාකාරෙන සන්නිසීදිතුං න සක්කොති. සමිද්ධිත්ථෙරෙන අනභිසඞ්ඛතස්සෙව අත්ථස්ස කථිතත්තා, ‘‘යං අභූතං, තදෙව කථෙස්සතී’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘අයොනිසො උම්මුජ්ජිස්සතී’’ති. තිස්සො වෙදනා පුච්ඡිතා, ‘‘කිං සො වෙදියතී’’ති අවිභාගෙන වෙදියමානස්ස ජාතිතත්තා. සුඛාය වෙදනාය හිතන්ති සුඛවෙදනියං. තෙනාහ [Pg.378] – ‘‘සුඛවෙදනාය පච්චයභූත’’න්ති. සෙසෙසූති, ‘‘දුක්ඛවෙදනිය’’න්තිආදීසු. ༣༠༠. “འཕྱུར་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྟེང་དུ་འཐོན་པའོ། གཏམ་གྱིས་རྨོངས་པས་བར་སྐབས་སུ་མི་ཤེས་པའི་ཡུལ་གྱི་དྲི་བ་ནི་འཕྱུར་བའོ། དེའི་ཕྱིར་ “དྲི་བ་འཕྱུར་བ་”ཞེས་གསུངས། “ལྷའི་སྤྱན་གྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་སྟེང་དུ་འཐོན་པ་དེ་ལྷའི་སྤྱན་གྱི་ཡུལ་མ་ཡིན་ནམ། འདི་ནི་ལྷའི་སྤྱན་གྱི་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ལྷའི་སྤྱན་གྱི་འཁོར་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཡུལ་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས། “བསམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནས་བརྟན་ཨུ་དཱ་ཡིའི་བསམ་པ་ཉིད་བཟུང་བས་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་སྟེང་དུ་འཐོན་པ་དེ་ཤེས་སོ། “ཀུན་ཏུ་འདུག་པ་”ནི་སྔར་འདུག་པའི་རྣམ་པས་ཀུན་ཏུ་འདུག་པར་མི་ནུས་སོ། གནས་བརྟན་ས་མིདྡྷིས་མངོན་པར་མ་འདུས་བྱས་པའི་དོན་ཉིད་བཤད་པའི་ཕྱིར། “གང་མ་བྱུང་བ་དེ་ཉིད་བཤད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས། དེའི་ཕྱིར་ “ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་སྟེང་དུ་འཕྱུར་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས། ཚོར་བ་གསུམ་དྲིས་པ་ནི། “དེས་ཅི་ཞིག་མྱོང་བར་འགྱུར་”ཞེས་རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བར་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་རོ། བདེ་བའི་ཚོར་བ་ལ་ཕན་པ་ནི་བདེ་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའོ། དེའི་ཕྱིར་ “བདེ་བའི་ཚོར་བའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པ་”ཞེས་གསུངས། “ལྷག་མ་རྣམས་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའོ། හෙට්ඨා තිකජ්ඣානචෙතනාති එත්ථ, ‘‘කුසලතො’’ති අධිකාරතො රූපාවචරකුසලතො හෙට්ඨා තිකජ්ඣානචෙතනාති අත්ථො. එත්ථාති එතෙසු කාමාවචරරූපාවචරසුඛවෙදනියකම්මෙසු. අදුක්ඛමසුඛම්පීති පි-සද්දෙන ඉට්ඨාරම්මණෙ සුඛම්පීති ඉමමත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. “འོག་གི་བསམ་གཏན་གསུམ་གྱི་སེམས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར། “དགེ་བ་ལས་”ཞེས་པའི་སྐབས་བབ་ཀྱི་དབང་གིས་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་དགེ་བ་ལས་འོག་གི་བསམ་གཏན་གསུམ་གྱི་སེམས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། “འདི་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདོད་པར་གཏོགས་པ་དང་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་བདེ་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་ལས་འདི་དག་ལའོ། “སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བའང་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱང་”ཞེས་བྱ་བའི་ “ཀྱང་”གི་སྒྲས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་ལ་བདེ་བའང་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། යදි කායද්වාරෙ පවත්තතො අඤ්ඤත්ථ අදුක්ඛමසුඛං ජනෙති, අථ කස්මා, ‘‘දුක්ඛස්සෙව ජනනතො’’ති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘සා පන වෙදනා’’තිආදි. གལ་ཏེ་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་ལས་གཞན་དུ་སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བའང་མ་ཡིན་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་ན། འོ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་ “སྡུག་བསྔལ་ཁོ་ན་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་ཤེ་ན། “ཚོར་བ་དེ་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། චතුත්ථජ්ඣානචෙතනාති එත්ථ අරූපාවචරකුසලචෙතනාතිපි වත්තබ්බං. යථා හි ‘‘කායෙන වාචාය මනසා’’ති එත්ථ යථාලාභග්ගහණවසෙන මනසා සුඛවෙදනියං අදුක්ඛමසුඛවෙදනියන්ති අයමත්ථො අරූපාවචරකුසලෙපි ලබ්භතීති සුඛම්පි ජනෙති උක්කට්ඨස්ස ඤාණසම්පයුත්තකුසලස්ස සොළසවිපාකචිත්තනිබ්බත්තනතො, අයඤ්ච නයො හෙට්ඨා, ‘‘අදුක්ඛමසුඛම්පී’’ති එත්ථාපි වත්තබ්බො. පුබ්බෙ පරියායතො දුක්ඛවෙදනා වුත්තා, සුත්තන්තසංවණ්ණනා හෙසාති ඉදානි නිප්පරියායතො පුන දස්සෙතුං, ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තෙන එත්ථ දුක්ඛවෙදනියං පවත්තිවසෙනෙව වට්ටතීති. එතස්සාති දුක්ඛවෙදනියස්ස පවත්තිවසෙනෙව යුජ්ජමානත්තා එතස්ස වසෙන සබ්බං සුඛවෙදනියං අදුක්ඛමසුඛවෙදනියඤ්ච පවත්තිවසෙනෙව වත්තුං වට්ටති. “བསམ་གཏན་བཞི་པའི་སེམས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་གཟུགས་མེད་པར་གཏོགས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་པ་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་བྱའོ། འདི་ལྟར་ “ལུས་དང་ངག་དང་ཡིད་ཀྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ཡིད་ཀྱིས་བདེ་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བའང་མ་ཡིན་པ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་གཟུགས་མེད་པར་གཏོགས་པའི་དགེ་བ་ལའང་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དགེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སེམས་བཅུ་དྲུག་སྐྱེ་བར་བྱེད་པས་བདེ་བའང་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ། ཚུལ་འདི་ནི་འོག་གི་ “སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བའང་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱང་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཡང་བརྗོད་པར་བྱའོ། སྔོན་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་གསུངས་ལ། འདི་ནི་མདོ་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ད་ལྟ་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་ཡང་བསྐྱར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གཞན་ཡང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེས་ན་འདིར་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ནི་འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཁོ་ན་རུང་ངོ་། “འདིའི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཁོ་ན་འཐད་པའི་ཕྱིར། འདིའི་དབང་གིས་བདེ་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བའང་མ་ཡིན་པ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཁོ་ན་བརྗོད་པར་རུང་ངོ་། ආලයොති අභිරුචි. මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණන්ති මහති කම්මවිභජනෙ ඤාණං, මහන්තං වා කම්මවිභජනඤාණං. භාජනං නාම නිද්දෙසො, අයං පන උද්දෙසොති කත්වා ආහ – ‘‘කතමෙ චත්තාරො…පෙ… මාතිකාට්ඨපන’’න්ති. “གནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའོ། “ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཆེན་པོ་ལ་ཡེ་ཤེས་སམ། ཡང་ན་ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཆེན་པོའོ། སྣོད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་བསྟན་པ་སྟེ། འདི་ནི་མདོར་བསྟན་པ་ཡིན་པར་བྱས་ནས་ “བཞི་གང་དག་ཅེ་ན། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གཞུང་གཞི་འགོད་པའོ་”ཞེས་གསུངས། 301. පාටියෙක්කො අනුසන්ධි යථාඋද්දිට්ඨස්ස මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණස්ස අභාජනභාවතො, පුච්ඡානුසන්ධිඅජ්ඣාසයානුසන්ධීසු ච අනන්තොගධත්තා. තෙනාහ ‘‘ඉදං හී’’තිආදි. ඉදං ආරම්මණං කත්වාති ඉධ, ‘‘පාණාතිපාතිං අදින්නාදායි’’න්තිආදිනා පුග්ගලාධිට්ඨානෙන වුත්තං කම්මවිභඞ්ගං ආරබ්භ. ඉමං පච්චයං ලභිත්වාති තස්සෙව වෙවචනං. ඉදං දස්සනං ගණ්හන්තීති ඉදං, ‘‘අත්ථි කිර, භො, පාපකානි කම්මානි, නත්ථි කිර, භො, පාපකානි කම්මානී’’ති ච ආදීනි හත්ථිදස්සකඅන්ධාවිය දිට්ඨමත්තෙ එව ඨත්වා අචිත්තකදස්සනඤ්ච ගණ්හන්ති. වීරියං කිලෙසානං ආතාපනවසෙන ආතප්පං, තදෙව පදහවසෙන පධානං, [Pg.379] පුනප්පුනං යුඤ්ජනවසෙන අනුයොගො, තථා භාවනාය නප්පමජ්ජති එතෙනාති අප්පමාදො, සම්මා යොනිසො මනසි කරොති එතෙනාති සම්මාමනසිකාරොති වුච්චතීති අධිප්පායෙන, ‘‘පඤ්චපි වීරියස්සෙව නාමානී’’ති ආහ. අප්පමාදො වා සතියා අවිප්පවාසො. යස්මිං මනසිකාරෙ සති තස්ස දිබ්බචක්ඛුඤාණං ඉජ්ඣති, අයමෙත්ථ සම්මාමනසිකාරොති එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. චෙතොසමාධින්ති දිබ්බචක්ඛුඤාණසහගතං චිත්තසමාධිං. තෙනාහ ‘‘දිබ්බචක්ඛුසමාධි’’න්ති. අඤ්ඤථාති අකුසලකම්මකරණතො අඤ්ඤථා, තං පන කුසලකම්මකරණං හොතීති ආහ – ‘‘යෙ දස්සන්නං කුසලානං කම්මපථානං පූරිතත්තා’’ති දිට්ඨිථාමෙනාති දිට්ඨිවසෙන දිට්ඨිබලෙන. දිට්ඨිපරාමාසෙනාති දිට්ඨිවසෙන ධම්මසභාවං අතික්කමිත්වා පරාමාසෙන. අධිට්ඨහිත්වාති, ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අධිට්ඨාය අභිනිවිසිත්වා. ආදියිත්වාති දළ්හග්ගාහං ගහෙත්වා. වොහරතීති අත්තනො ගහිතග්ගහණං පරෙසං දීපෙන්තො වොහරති. ༣༠༡. སོ་སོའི་མཚམས་སྦྱོར་ནི་ཇི་ལྟར་མདོར་བསྟན་པའི་ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྣོད་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། དྲི་བའི་མཚམས་སྦྱོར་དང་བསམ་པའི་མཚམས་སྦྱོར་དག་ཏུ་མ་འདུས་པའི་ཕྱིར་རོ། དེའི་ཕྱིར་ “འདི་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། “དམིགས་པ་འདི་བྱས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིར། “སྲོག་གཅོད་པ་དང་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་ནས་གསུངས་པའི་ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སོ། “རྐྱེན་འདི་རྙེད་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲའོ། “ལྟ་བ་འདི་འཛིན་ཏོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིར། “ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག །སྡིག་པའི་ལས་རྣམས་ནི་ཡོད་དོ། །ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག །སྡིག་པའི་ལས་རྣམས་ནི་མེད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་དམུས་ལོང་གིས་གླང་པོ་ཆེ་ལ་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་ཙམ་ལ་གནས་ནས་སེམས་མེད་པའི་ལྟ་བ་འཛིན་པའོ། བརྩོན་འགྲུས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་གདུང་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གདུང་བ་ཉིད་དང་། དེ་ཉིད་རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་དང་། ཡང་དང་ཡང་དུ་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་དང་། དེ་ལྟར་བསྒོམས་པས་འདི་ལ་མི་བག་མེད་པར་བྱེད་པས་ན་བག་ཡོད་པ་དང་། འདིས་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་ན་ཡང་དག་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བར་བརྗོད་དོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། “ལྔ་ཆར་ཡང་བརྩོན་འགྲུས་ཁོ་ནའི་མིང་ངོ་”ཞེས་གསུངས། ཡང་ན་བག་ཡོད་པ་ནི་དྲན་པ་མ་ཉམས་པའོ། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་གང་ཡོད་པས་དེའི་ལྷའི་སྤྱན་གྱི་ཡེ་ཤེས་འགྲུབ་པར་འགྱུར་བ་ནི། འདིར་ཡང་དག་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། “སེམས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྷའི་སྤྱན་གྱི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་ “ལྷའི་སྤྱན་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་”ཞེས་གསུངས། “གཞན་དུ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་དགེ་བའི་ལས་བྱེད་པ་ལས་གཞན་དུ་སྟེ། དེ་ནི་དགེ་བའི་ལས་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་མཐོང་བ་གང་དག་ཡིན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལའོ། “ལྟ་བའི་སྟོབས་ཀྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཏེ་ལྟ་བའི་སྟོབས་ཀྱིས་སོ། “ལྟ་བ་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལས་འདས་ཏེ་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པས་སོ། “མངོན་པར་ཞེན་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གསོག་གོ་”ཞེས་མངོན་པར་ཞེན་ཏེ་ཆགས་པར་བྱས་ནས་སོ། “བཟུང་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དམ་པོར་བཟུང་ནས་སོ། “ཐ་སྙད་འདོགས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་གིས་བཟུང་བའི་འཛིན་པ་དེ་གཞན་དག་ལ་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་ཐ་སྙད་འདོགས་པའོ། 302. තත්‍රානන්දාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. ඉදම්පීති ඉදං වචනං. ‘‘තත්‍රානන්දා’’ති එවමාදිවචනම්පීති අත්ථො. න මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණස්ස භාජනං තස්ස අනිද්දෙසභාවතො. අස්සාති මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණස්ස මාතිකාට්ඨපනමෙව දිබ්බචක්ඛුකානං සමණබ්‍රාහ්මණානං වසෙන අනුඤ්ඤාතබ්බස්ස ච දස්සනවසෙන උද්දෙසභාවතො. තෙනාහ ‘‘එත්ථ පනා’’තිආදි. තත්ථ එත්ථ පනාති ‘‘තත්‍රානන්දා’’තිආදිපාඨෙ. එතෙසං දිබ්බචක්ඛුකානන්ති එතෙසං හෙට්ඨා චතූසුපි වාරෙසු ආගතානං දිබ්බචක්ඛුකානං. එත්තකාති එකච්චියා සච්චගිරා. අනුඤ්ඤාතාති අනුජානිතා. අනනුඤ්ඤාතාති පටික්ඛෙපිතා. ඉධ අනනුඤ්ඤාතමුඛෙන දීපිතං අනනුඤ්ඤාතභාවමත්තං. තත්‍රානන්දාතිආදිකෙ තත්‍රාති නිද්ධාරණෙ භුම්මන්ති දස්සෙන්තො, ‘‘තෙසු චතූසු සමණබ්‍රාහ්මණෙසූ’’ති ආහ. ඉදං වචනං ‘‘අත්ථි කිර, භො…පෙ… විපාකො’’ති ඉදං එවං වුත්තං. අස්සාති තථාවාදිනො සමණබ්‍රාහ්මණස්ස. අඤ්ඤෙනාකාරෙනාති ‘‘යො කිර, භො’’තිආදිනා වුත්තකාරණතො අඤ්ඤෙන කාරණෙන. ද්වීසු ඨානෙසූති ‘‘අත්ථි කිර, භො…පෙ… විපාකො’’ති ච, ‘‘අපායං…පෙ… නිරයං උපපන්න’’න්ති ච ඉමෙසු [Pg.380] ද්වීසු පාඨපදෙසෙසු. අනුඤ්ඤාතා තදත්ථස්ස අත්ථිභාවතො. තීසු ඨානෙසූති ‘‘යො කිර, භො…පෙ… නිරයං උපපජ්ජති’’, ‘‘යම්පි සො…පෙ… තෙ සඤ්ජානන්ති’’, ‘‘යම්පි සො යදෙව…පෙ… මොඝමඤ්ඤ’’න්ති ඉමෙසු තීසු පාඨපදෙසෙසු. අනනුඤ්ඤාතා තදත්ථස්සානෙකන්තිකත්තා මිච්ඡාභිනිවෙසතො ච. තෙනාහ භගවා – ‘‘අඤ්ඤථා හි, ආනන්ද, තථාගතස්ස මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණ’’න්ති. යථා තෙ අප්පහීනවිපල්ලාසා පදෙසඤාණසමණබ්‍රාහ්මණා කම්මවිභඞ්ගං සඤ්ජානන්ති, තතො අඤ්ඤථාව සබ්බසො පහීනවිපල්ලාසස්ස තථා ආගමනාදිඅත්ථෙන තථාගතස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණං හොතීති අත්ථො. ༣༠༢. “དེ་ལ་ཀུན་དགའ་བོ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ “ཞེས་བྱ་བའི་”སྒྲ་ནི་སོགས་པའི་དོན་ཏོ། “འདི་ཡང་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་འདིའོ། “དེ་ལ་ཀུན་དགའ་བོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ཀྱང་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྣོད་མ་ཡིན་པ་ནི་དེ་མ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། “འདིའི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞུང་གཞི་འགོད་པ་ཉིད་ལྷའི་སྤྱན་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་གནང་བར་བྱ་བ་དང་མཐོང་བའི་དབང་གིས་མདོར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། དེའི་ཕྱིར་ “འདིར་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་ “འདིར་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “དེ་ལ་ཀུན་དགའ་བོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལའོ། “ལྷའི་སྤྱན་དང་ལྡན་པ་འདི་དག་གི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འོག་གི་ཐེངས་བཞི་ཆར་དུ་བྱུང་བའི་ལྷའི་སྤྱན་དང་ལྡན་པ་འདི་དག་གིའོ། “འདི་ཙམ་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་བདེན་པའི་ཚིག་གོ། “རྗེས་སུ་གནང་བ་”ནི་རྗེས་སུ་བཟོད་པའོ། “རྗེས་སུ་མ་གནང་བ་”ནི་བཀག་པའོ། འདིར་རྗེས་སུ་མ་གནང་བའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་མ་གནང་བའི་དངོས་པོ་ཙམ་གསལ་བར་བྱས་སོ། “དེ་ལ་ཀུན་དགའ་བོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། “དེ་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དབྱེ་བའི་གནས་ཡིན་པར་སྟོན་པར། “དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་བཞི་པོ་དེ་དག་གི་ནང་ནས་”ཞེས་གསུངས། ཚིག་འདི་ནི་ “ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག །ཡོད་དོ་…ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལྟར་གསུངས་སོ། “དེའི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལྟར་སྨྲ་བའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེའི་འོ། “རྣམ་པ་གཞན་གྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “གང་ཞིག་ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག་”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་རྒྱུ་ལས་གཞན་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ། “གནས་གཉིས་སུ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག །ཡོད་དོ་…ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་དང་། “ངན་སོང་…སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་སྐྱེས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་ཚིག་གི་རྐང་པ་འདི་གཉིས་ལའོ། དེའི་དོན་ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་གནང་བའོ། “གནས་གསུམ་དུ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “གང་ཞིག་ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག །…སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་སྐྱེའོ་”ཞེས་བྱ་བ་དང་། “གང་ཡང་དེས་…དེ་དག་གིས་ཤེས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་དང་། “གང་ཡང་དེས་གང་ཉིད་…གཞན་ནི་གསོག་གོ་”ཞེས་བྱ་བ་ཚིག་གི་རྐང་པ་འདི་གསུམ་ལའོ། དེའི་དོན་མ་ངེས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་མ་གནང་བའོ། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “ཀུན་དགའ་བོ་ དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་ནི་གཞན་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས། ཕྱིན་ཅི་ལོག་མ་སྤངས་པའི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེ་དེ་དག་གིས་ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཇི་ལྟར་ཤེས་པ་ལས། ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་སྤངས་ཤིང་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་གྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་ནི་གཞན་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། 303. ඉමිනා දිබ්බචක්ඛුකෙන යං කම්මං කරොන්තො දිට්ඨො, තතො පුබ්බෙති යොජනා. තතොති තතො කරියමානකම්මතො පුබ්බෙ. ඛන්දොති කුමාරො. සිවොති ඉස්සරො. පිතාමහොති බ්‍රහ්මා. ඉස්සරාදීහීති ඉස්සරබ්‍රහ්මපජාපතිආදීහි. විසට්ඨොති නිම්මිතො. මිච්ඡාදස්සනෙනාති මිච්ඡාදස්සනවසෙන. යන්ති යං කම්මං. තත්ථාති තෙසු පාණාතිපාතාදිවසෙන පවත්තකම්මෙසු. දිට්ඨෙව ධම්මෙති තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං පටිසංවෙදෙතීති යොජනා. උපපජ්ජිත්වාති දුතියභවෙ නිබ්බත්තිත්වා. අපරස්මිං පරියායෙති අඤ්ඤස්මිං යත්ථ කත්ථචි භවෙ. ༣༠༣. ལྷའི་སྤྱན་དང་ལྡན་པ་འདིས་ལས་གང་བྱེད་པ་མཐོང་བ་དེའི་སྔོན་ནོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། “དེ་ལས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལྟར་བྱེད་བཞིན་པའི་ལས་དེའི་སྔོན་ནོ། “སྐེམ་བྱེད་”ནི་གཞོན་ནུའོ། “ཞི་བ་”ནི་དབང་ཕྱུག་གོ། “མེས་པོ་”ནི་ཚངས་པའོ། “དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དབང་ཕྱུག་དང་ཚངས་པ་དང་སྐྱེ་དགུའི་བདག་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། “སྤྲུལ་པ་”ནི་བསྐྲུན་པའོ། “ལོག་པར་ལྟ་བས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བའི་དབང་གིས་སོ། “གང་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལས་གང་ཡིན་པའོ། “དེ་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ལས་དེ་དག་ལའོ། “མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལུས་དེ་ཉིད་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། “སྐྱེས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྱེ་བ་གཉིས་པ་ལ་སྐྱེས་ནས་སོ། “རྣམ་གྲངས་གཞན་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཞན་སྐྱེ་བ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལའོ། එකං කම්මරාසින්ති පාණාතිපාතාදිභෙදෙන එකං කම්මසමුදායං. එකං විපාකරාසින්ති තස්සෙව අඞ්ගෙන එකං විපාකසමුදායං. ඉමිනාති යථාවුත්තෙන දිබ්බචක්ඛුකෙන සමණෙන බ්‍රාහ්මණෙන වා අදිට්ඨා. තයොති ‘‘පුබ්බෙ වාස්ස තං කතං හොතී’’තිආදිනා වුත්තා තයො. ද්වෙ විපාකරාසීති දිට්ඨධම්මවෙදනියො අපරාපරියායවෙදනියොති ද්වෙ විපාකරාසී. උපපජ්ජවෙදනියං පන තෙන දිට්ඨං, තස්මා ‘‘ද්වෙ’’ති වුත්තං. දිට්ඨො එකො, අදිට්ඨා තයොති දිට්ඨෙ ච අදිට්ඨෙ ච චත්තාරො කම්මරාසී, තථා දිට්ඨො එකො, අදිට්ඨා ද්වෙති තයො විපාකරාසී. ඉමානි සත්ත ඨානානීති යථාවුත්තානි සත්ත ඤාණස්ස පවත්තනට්ඨානානි. ‘‘ඉමස්ස නාම කම්මස්ස ඉදං ඵලං නිබ්බත්ත’’න්ති කම්මස්ස, ඵලස්ස වා අදිට්ඨත්තා, ‘‘දුතියවාරෙ දිබ්බචක්ඛුකෙන කිඤ්චි න දිට්ඨ’’න්ති වුත්තං. පඨමං වුත්තනයෙන තයො කම්මරාසී වෙදිතබ්බා, ඉධ දිබ්බචක්ඛුකෙන දිට්ඨස්ස අභාවතො, ‘‘පච්චත්තට්ඨානානී’’ති වුත්තං. «ལས་ཀྱི་ཕུང་པོ་གཅིག་»ཅེས་པ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ལས་ཀྱི་ཚོགས་པ་གཅིག་ལའོ།། «རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཕུང་པོ་གཅིག་»ཅེས་པ་ནི་དེའི་ཡན་ལག་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཚོགས་པ་གཅིག་ལའོ།། «འདི་ཡིས་»ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལྷའི་མིག་དང་ལྡན་པའི་དགེ་སྦྱོང་ངམ་བྲམ་ཟེས་མ་མཐོང་བའོ།། «གསུམ་»ཞེས་པ་ནི་ «སྔོན་ཆད་ཀྱང་དེས་དེ་བྱས་པར་གྱུར་ཏོ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་གསུམ་མོ།། «རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཕུང་པོ་གཉིས་»ཅེས་པ་ནི་ཚེ་འདིར་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་དང་ལན་གྲངས་གཞན་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཞེས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཕུང་པོ་གཉིས་སོ།། སྐྱེ་བ་གཞན་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ནི་དེས་མཐོང་བས་ན། དེའི་ཕྱིར་ «གཉིས་»ཞེས་གསུངས་སོ།། མཐོང་བ་གཅིག་དང་མ་མཐོང་བ་གསུམ་ཞེས་པ། མཐོང་བ་དང་མ་མཐོང་བ་ལ་ལས་ཀྱི་ཕུང་པོ་བཞི་ཡོད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་གཅིག་དང་མ་མཐོང་བ་གཉིས་ཏེ་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཕུང་པོ་གསུམ་མོ།། «གནས་བདུན་པོ་འདི་དག་»ཅེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པའི་གནས་བདུན་ནོ།། «ལས་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ལས་འབྲས་བུ་འདི་བྱུང་ངོ་»ཞེས་ལས་སམ་འབྲས་བུ་མ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། «ཐེངས་གཉིས་པར་ལྷའི་མིག་ཅན་གྱིས་ཅིའང་མ་མཐོང་ངོ་»ཞེས་གསུངས་སོ།། དང་པོར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལས་ཀྱི་ཕུང་པོ་གསུམ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། འདིར་ལྷའི་མིག་གིས་མཐོང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། «སོ་སོའི་གནས་རྣམས་»ཞེས་གསུངས་སོ།། භවති වඩ්ඪති එතෙනාති භබ්බං, වඩ්ඪිනිමිත්තං. න භබ්බං අභබ්බන්ති ආහ ‘‘භූතවිරහිත’’න්ති. අත්තනො ඵලෙ භාසනං දිබ්බනං ආභාසනන්ති ආහ – ‘‘ආභාසති අභිභවති පටිබාහතී’’ති. බලවකම්මන්ති මහාසාවජ්ජං කම්මං ගරුසමාසෙවිතාදිභෙදං. ආසන්නෙති මරණෙ, අභිණ්හං උපට්ඨානෙන වා [Pg.381] තස්ස මරණචිත්තස්ස ආසන්නෙ. බලවකම්මන්ති ගරුසමාසෙවිතතාදිවසෙන බලවං කුසලකම්මං. දුබ්බලකම්මස්සාති අත්තනො දුබ්බලස්ස. ආසන්නෙ කුසලං කතන්ති ඉධාපි ආසන්නතා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. འདི་ལས་འབྱུང་ཞིང་འཕེལ་བར་འགྱུར་བས་ན་ «སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་»སྟེ་འཕེལ་བའི་རྒྱུའོ།། སྐལ་བ་དང་མི་ལྡན་པ་ནི་ «སྐལ་མེད་»དེ། «དངོས་པོ་དང་བྲལ་བ་»ཞེས་གསུངས་སོ།། རང་གི་འབྲས་བུ་ལ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་ལྷའི་འོད་ཟེར་འཕྲོ་བ་སྟེ། «འོད་འཕྲོ་བ་དང་། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དང་། བཟློག་པར་བྱེད་པ་»ཞེས་གསུངས་སོ།། «སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ལས་»ཞེས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བའི་ལས་ཏེ། ལྕི་བ་དང་རྒྱུན་དུ་བསྟེན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་ནོ།། «ཉེ་བར་»ཞེས་པ་ནི་འཆི་ཁ་ལའམ། ཡང་ནས་ཡང་དུ་ཉེ་བར་གནས་པས་དེའི་འཆི་སེམས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུའོ།། «སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ལས་»ཞེས་པ་ནི་ལྕི་བ་དང་རྒྱུན་དུ་བསྟེན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དགེ་བའི་ལས་སོ།། «སྟོབས་ཆུང་བའི་ལས་ཀྱི་»ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་སྟོབས་ཆུང་བའི་ལས་ཀྱིའོ།། «ཉེ་བར་དགེ་བ་བྱས་པ་»ཞེས་པ་ལ། འདིར་ཡང་ཉེ་བའི་ཉིད་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། උපට්ඨානාකාරෙනාති මරණස්ස ආසන්නකාලෙ කම්මස්ස උපට්ඨානාකාරෙන. තස්සාති තස්ස පුග්ගලස්ස. නිබ්බත්තිකාරණභූතං හුත්වා උපට්ඨාති අකුසලන්ති යොජනා. තිත්ථියා කම්මන්තරවිපාකන්තරෙසු අකුසලතාය යං කිඤ්චි කම්මං යස්ස කස්සචි විපාකස්ස කාරණං කත්වා ගණ්හන්ති හත්ථිදස්සකඅන්ධාදයො විය දිට්ඨමත්තාභිනිවෙසිනොති, ‘‘අඤ්ඤතිත්ථියා…පෙ… උපට්ඨාතී’’ති වුත්තං. ඉතරස්මින්ති භබ්බඤ්චෙව භබ්බාභාසඤ්ච, භබ්බං අභබ්බාභාසන්ති ඉමස්මිං ද්වයෙ. එසෙව නයො පඨමදුතියපුග්ගලවසෙන පුරිමානං ද්වින්නං කම්මානං යොජනානයො වුත්තො උපට්ඨානාකාරවසෙන. අයමෙව තතියචතුත්ථපුග්ගලවසෙන පච්ඡිමානං ද්වින්නං කම්මානං යොජනානයො. තතියස්ස හි කම්මස්ස කුසලත්තා තස්ස ච සග්ගෙ නිබ්බත්තත්තා තත්ථ කාරණභූතං කුසලං හුත්වා උපට්ඨාති; තථා චතුත්ථස්සපි කම්මස්ස කුසලත්තා, තස්ස පන නිරයෙ නිබ්බත්තත්තා තත්ථ නිබ්බත්තිකාරණභූතං අඤ්ඤතිත්ථියානං අකුසලං හුත්වා උපට්ඨාතීති. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. «མངོན་དུ་གྱུར་པའི་རྣམ་པ་ལས་»ཞེས་པ་ནི་འཆི་བའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་དུས་སུ་ལས་མངོན་དུ་གྱུར་པའི་རྣམ་པ་ལས་སོ།། «དེའི་»ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་དེའིའོ།། མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་རྒྱུར་གྱུར་ནས་མི་དགེ་བ་མངོན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ནི་ལས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་དང་རྣམ་སྨིན་གྱི་བྱེ་བྲག་ལ་མི་མཁས་པའི་ཕྱིར། ལོང་བས་གླང་པོ་ཆེ་ལ་དམིགས་པ་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་ཙམ་ལ་མངོན་པར་ཞེན་ནས། ལས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་རྣམ་པར་སྨིན་པ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གི་རྒྱུར་བྱས་ནས་འཛིན་པས། «མུ་སྟེགས་ཅན་གཞན་དག་...པེ་...མངོན་དུ་འགྱུར་རོ་»ཞེས་གསུངས་སོ།། «གཞན་ལ་»ཞེས་པ་ནི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དང་སྐལ་ལྡན་གྱི་འོད་སྣང་དང་། སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ་དང་སྐལ་མེད་ཀྱི་འོད་སྣང་ཞེས་པའི་ཟུང་འདི་གཉིས་ལའོ།། ཚུལ་འདི་ཉིད་ནི་གང་ཟག་དང་པོ་དང་གཉིས་པའི་དབང་གིས་སྔ་མའི་ལས་གཉིས་པོ་མངོན་དུ་གྱུར་པའི་རྣམ་པའི་དབང་གིས་སྦྱོར་ཚུལ་གསུངས་པའོ།། འདི་ཉིད་ནི་གང་ཟག་གསུམ་པ་དང་བཞི་པའི་དབང་གིས་ཕྱི་མའི་ལས་གཉིས་པོ་སྦྱོར་བའི་ཚུལ་ལོ།། གསུམ་པའི་ལས་ནི་དགེ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ཉིད་མཐོ་རིས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེར་རྒྱུར་གྱུར་པའི་དགེ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་མངོན་དུ་འགྱུར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་བཞི་པའི་ལས་ཀྱང་དགེ་བ་ཡིན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ཉིད་དམྱལ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེར་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཀྱི་མི་དགེ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་མངོན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་སོ།། འདིར་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་མ་ཕྱེ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། මහාකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ལས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཆེན་པོའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། 7. සළායතනවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ༧. སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 304. වෙදිතබ්බානීති එත්ථ යථා විදිතානි ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි වට්ටදුක්ඛසමතික්කමාය හොන්ති, තථා වෙදනං අධිප්පෙතන්ති ආහ – ‘‘සහවිපස්සනෙන මග්ගෙන ජානිතබ්බානී’’ති. තත්ථ විපස්සනාය ආරම්මණතො මග්ගෙන අසම්මොහතො ජානනං දට්ඨබ්බං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. මනො සවිසෙසං උපවිචරති ආරම්මණෙ පවත්තති එතෙහීති මනොපවිචාරා, විතක්කවිචාරා. ආරම්මණෙ හි අභිනිරොපනානුමජ්ජනෙහි විතක්කවිචාරෙහි සහ චිත්තං පවත්තති, න තබ්බිරහිතං. තෙනාහ ‘‘විතක්කවිචාරා’’තිආදි. සත්තා පජ්ජන්ති එතෙහි යථාරහං වට්ටං විවට්ටඤ්චාති සත්තපදා[Pg.382], ගෙහනිස්සිතා වට්ටපදා. යොග්ගානං දමනආචරියා යොග්ගාචරියා. තෙනාහ ‘‘දමෙතබ්බදමකාන’’න්ති. සෙසන්ති වුත්තාවසෙසං එකසත්තතිවිධවිඤ්ඤාණං සඵස්සරූපකස්සෙව අධිප්පෙතත්තා. ༣༠༤. «ཤེས་པར་བྱའོ་»ཞེས་པ་ལ། འདིར་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པོ་ཇི་ལྟར་ཤེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདའ་བར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། ཚོར་བ་ཡང་དེ་ལྟར་འདོད་པས་ན། «ལྷག་མཐོང་དང་བཅས་པའི་ལམ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ་»ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ལྷག་མཐོང་གིས་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་དང་། ལམ་གྱིས་མ་རྨོངས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་ལྟ་བར་བྱའོ།། ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། ཡིད་ནི་དམིགས་པ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་ཉེ་བར་སྤྱོད་ཅིང་འཇུག་པར་བྱེད་པ་འདི་དག་གིས་ན། ཡིད་ཀྱི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་སྟེ། རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པའོ།། དམིགས་པ་ལ་གཏོད་པ་དང་དཔྱོད་པའི་རྟོག་དཔྱོད་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སེམས་འཇུག་གི། དེ་དག་དང་བྲལ་བར་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ «རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་དག་གིས་ཇི་ལྟར་འོས་པར་འཁོར་བ་དང་ཟློག་པ་ལ་འཇུག་པས་ན་སེམས་ཅན་གྱི་གནས་ཏེ། ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པ་ནི་འཁོར་བའི་གནས་སོ།། སྦྱོར་བ་ཅན་རྣམས་འདུལ་བར་བྱེད་པའི་སློབ་དཔོན་ནི་སྦྱོར་བའི་སློབ་དཔོན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ «གདུལ་བྱ་འདུལ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་»ཞེས་གསུངས་སོ།། ལྷག་མ་ཞེས་པ་ནི། བཤད་ནས་ལུས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་བདུན་ཅུ་རྩ་གཅིག་པོ་སྟེ། རེག་པ་དང་གཟུགས་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་འདོད་པའི་ཕྱིར། 305. ඉධාති ඉමිස්සං ඡවිඤ්ඤාණකායදෙසනායං. මනොධාතුත්තයවිනිමුත්තමෙව මනොවිඤ්ඤාණධාතූති වෙදිතබ්බං. ༣༠༥. «འདིར་»ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚོགས་དྲུག་བསྟན་པ་འདི་ལའོ།། ཡིད་ཀྱི་ཁམས་གསུམ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཉིད་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། චක්ඛුම්හි සම්ඵස්සොති චක්ඛුං නිස්සාය උප්පන්නො සම්ඵස්සො. තෙනාහ – ‘‘චක්ඛුවිඤාණසම්පයුත්තසම්ඵස්සස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. «མིག་གི་རེག་པ་»ཞེས་པ་ནི་མིག་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པའི་རེག་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ «འདི་ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་རེག་པའི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ་»ཞེས་གསུངས་སོ།། යථා කෙවලෙන විඤ්ඤාණෙන රූපදස්සනං න හොති, එවං කෙවලෙන චක්ඛුපසාදෙනපීති වුත්තං ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙනා’’ති. තෙන පාළියං චක්ඛුනාති නිස්සයමුඛෙන නිස්සිතකිච්චං වුත්තන්ති දස්සෙති. ආරම්මණවසෙනාති ආරම්මණපච්චයභාවෙන. ‘‘උපවිචරති’’ච්චෙව කස්මා වුත්තං, නනු තත්ථ විතක්කබ්‍යාපාරොපි අත්ථීති? සච්චං අත්ථි. සො පනෙත්ථ තග්ගතිකොති ආහ – ‘‘විතක්කො තංසම්පයුත්තො චා’’ති. සම්පයුත්තධම්මානම්පි උපවිචරණං විතක්කවිචාරානංයෙවෙත්ථ කිච්චන්ති ‘‘විතක්කවිචාරසඞ්ඛාතා මනොපවිචාරා’’ති වුත්තං. සොමනස්සයුත්තො උපවිචාරො සොමනස්සූපවිචාරො යථා ‘‘ආජඤ්ඤරථො’’ති ආහ ‘‘සොමනස්සෙන සද්ධි’’න්තිආදි. ཇི་ལྟར་རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྐྱང་པས་གཟུགས་མཐོང་བར་མི་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། མིག་གི་དྭངས་པ་རྐྱང་པས་ཀྱང་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། «མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་བཅས་པས་»ཞེས་གསུངས་སོ།། དེས་ན་གཞུང་ལས་ «མིག་གིས་»ཞེས་རྟེན་གྱི་སྒོ་ནས་བརྟེན་པའི་བྱ་བ་གསུངས་པར་སྟོན་ཏོ།། «དམིགས་པའི་དབང་གིས་»ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་སོ།། «ཉེ་བར་སྤྱོད་དོ་»ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། དེ་ལ་རྟོག་པའི་བྱ་བ་ཡང་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནམ། བདེན་ཏེ་ཡོད་དོ།། དེ་ནི་འདིར་དེའི་རྗེས་སུ་འགྲོ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། «རྟོག་པ་དང་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཡང་»ཞེས་གསུངས་སོ།། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་ནི་འདིར་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉིད་ཀྱི་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། «རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པར་བགྲང་བའི་ཡིད་ཀྱི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་རྣམས་»ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྡན་པའི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་ནི་ཡིད་བདེའི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་སྟེ། ཇི་ལྟར་ «ཅང་ཤེས་ཀྱི་ཤིང་རྟ་»ཞེས་པ་བཞིན་དུ། «ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། 306. උපවිචාරානං උපස්සයට්ඨෙන ගෙහං වියාති ගෙහං, රූපාදයොති ආහ – ‘‘ගෙහස්සිතානීති කාමගුණනිස්සිතානී’’ති. නිච්චසඤ්ඤාදිනික්ඛමනතො නෙක්ඛම්මං විපස්සනාති, ‘‘නෙක්ඛම්මස්සිතානීති විපස්සනානිස්සිතානී’’ති වුත්තං. ඉට්ඨානන්ති කසිවණිජ්ජාදිවසෙන පරියිට්ඨානන්ති ආහ ‘‘පරියෙසිතාන’’න්ති. පියභාවො පන කන්තසද්දෙනෙව කථිතොති කාමිතබ්බානං මනො රමෙතීති මනොරමානං. ලොකෙන ආමසීයතීති ලොකාමිසං, තණ්හා. තාය ගහෙතබ්බතාය ඉට්ඨභාවාපාදනෙන පටිසඞ්ඛතතාය ච පටිසංයුත්තානං. අතීතෙ කතං උප්පජ්ජති ආරම්මණිකඅනුභවනස්ස අසම්භවතොති අධිප්පායො. එදිසං අනුස්සරණං දිට්ඨග්ගහණානුස්සරෙන ච හොතීති දස්සෙතුං, ‘‘යථාහ’’න්තිආදි වුත්තං. ༣༠༦. ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ཀྱི་གནས་ཀྱི་དོན་གྱིས་ཁྱིམ་དང་འདྲ་བས་ན་ཁྱིམ་སྟེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའོ།། དེའི་ཕྱིར་ «ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་སོ་»ཞེས་གསུངས་སོ།། རྟག་པར་འཛིན་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་ངེས་འབྱུང་ནི་ལྷག་མཐོང་སྟེ། «ངེས་འབྱུང་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་སོ་»ཞེས་གསུངས་སོ།། «འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་»ཞེས་པ་ནི་ཞིང་ལས་དང་ཚོང་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་བཙལ་བ་རྣམས་ལའོ།། དེའི་ཕྱིར་ «ཡོངས་སུ་བཙལ་བ་རྣམས་ཀྱི་»ཞེས་གསུངས་སོ།། སྡུག་པའི་དངོས་པོ་ནི་སྡུག་པའི་སྒྲ་ཉིད་ཀྱིས་བཤད་པས་ན། འདོད་པར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་ཡིད་དུ་འོང་བ་རྣམས་སོ།། འཇིག་རྟེན་གྱིས་རེག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་སྟེ། སྲེད་པའོ།། དེས་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་འདོད་པའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པ་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ལའོ།། འདས་པ་ལ་བྱས་པ་སྐྱེ་བ་ནི་དམིགས་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ།། འདི་འདྲ་བའི་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ནི་མཐོང་བ་འཛིན་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཀྱང་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «ཇི་སྐད་གསུངས་པ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། අනිච්චාකාරන්ති හුත්වා අභාවාකාරං. විපරිණාමවිරාගනිරොධන්ති ජරාය මරණෙන චාති ද්වෙධා විපරිණාමෙතබ්බඤ්චෙව, තතො එව පලොකිතං භඞ්ගඤ්ච. අට්ඨකථායං පන යස්මා උප්පන්නං රූපං තෙනෙවාකාරෙන න තිට්ඨති[Pg.383], අථ ඛො උප්පාදාවත්ථාසඞ්ඛාතං පකතිං විජහති, විජහිතඤ්ච ජරාවත්ථාය තතො විගච්ඡති, විගච්ඡන්තඤ්ච භඞ්ගුප්පත්තියා නිරුජ්ඣතීති ඉමං විසෙසං දස්සෙතුං, ‘‘පකතිවිජහනෙනා’’තිආදි වුත්තං. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො’’ති වුත්තං, අනුබොධඤාණං පන අධිප්පෙතං වීථිපටිපන්නාය විපස්සනාය වසෙනාති ‘‘විපස්සනාපඤ්ඤායා’’ති වුත්තං උපවිචාරනිද්දෙසභාවතො. තථා හි වක්ඛති – ‘‘ඡසුද්වාරෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ’’තිආදි. සඞ්ඛාරානං භෙදං පස්සතොති සබ්බෙසං සඞ්ඛාරානං ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජනසභාවං වීථිපටිපන්නෙන විපස්සනාඤාණෙන පස්සතො. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරගතම්හි තික්ඛෙ’’තිආදි. තත්ථ සඞ්ඛාගතම්හීති සඞ්ඛාරගතෙ විසයභූතෙ. තික්ඛෙති භාවනාබලෙන ඉන්ද්‍රියානඤ්ච සමතාය තිබ්බෙ. සූරෙති පටිපක්ඛෙහි අනභිභූතතාය, තෙසඤ්ච අභිභවනසමත්ථතාය විසදෙ පටුභූතෙ පවත්තන්තෙ. «མི་རྟག་པའི་རྣམ་པ་»ཞེས་པ་ནི་བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་རྣམ་པའོ།། «འགྱུར་བ་དང་བྲལ་བ་དང་འགག་པ་»ཞེས་པ་ནི་རྒ་བ་དང་འཆི་བ་གཉིས་ཀྱིས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་བར་བྱ་བ་ཉིད་དང་། དེ་ཉིད་ལས་འཇིག་པ་དང་ཞིག་པའོ།། འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི་གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེས་པའི་གཟུགས་དེ་ཉིད་རྣམ་པ་དེས་མི་གནས་པར། འོན་ཀྱང་སྐྱེ་བའི་གནས་སྐབས་སུ་བགྲང་བའི་རང་བཞིན་སྤོང་ལ། སྤངས་ནས་རྒ་བའི་གནས་སྐབས་ལས་དེ་ལས་འབྲལ་ཞིང་། བྲལ་ནས་འཇིག་པ་སྐྱེ་བས་འགག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་ཁྱད་པར་འདི་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «རང་བཞིན་སྤོང་བ་ལས་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདིར་ «ཡང་དག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ལྟ་བ་»ཞེས་གསུངས་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་རྗེས་སུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ལམ་དུ་ཞུགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་འདོད་པས་ན། ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་»ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ «སྒོ་དྲུག་པོ་རྣམས་སུ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་སྣང་བར་གྱུར་པ་ན་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་པ་ལ་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་སྐད་ཅིག་རེ་རེ་བཞིན་འཇིག་པའི་རང་བཞིན་ལ་ལམ་དུ་ཞུགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ལྟ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ «འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཡུལ་ལ་རྣོ་བ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ «འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཡུལ་ལ་»ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་དུ་གྱུར་པའི་ཡུལ་ལའོ།། «རྣོ་བ་»ཞེས་པ་ནི་བསྒོམས་པའི་སྟོབས་དང་དབང་པོ་རྣམས་མཉམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་དྲག་པའོ།། «དཔའ་བ་»ཞེས་པ་ནི་གཉེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་མི་ནོན་པ་ཉིད་དང་། དེ་དག་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ནུས་པ་ཉིད་ཀྱིས་གསལ་ཞིང་མཁས་པར་གྱུར་ནས་འཇུག་པའོ།། කිලෙසානං වික්ඛම්භනවසෙන වූපසන්තතාය සන්තචිත්තස්ස, සංසාරෙ භයස්ස ඉක්ඛනතො භික්ඛුනො, උත්තරිමනුස්සධම්මසන්නිස්සිතත්තා අමානුසී රතීති විවෙකරති නෙක්ඛම්මරති. යතො යතොති යථා යථා නයවිපස්සනාදීසු යෙන යෙන සම්මසනාකාරෙනාති අත්ථො. ඛන්ධානං උදයබ්බයන්ති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධානං උප්පාදඤ්ච භඞ්ගඤ්ච. අමතන්තං විජානතන්ති විජානන්තානං විඤ්ඤූනං ආරද්ධවිපස්සනානං තං පීතිපාමොජ්ජං අමතාධිගමහෙතුතාය අමතන්ති වෙදිතබ්බං. ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་ཞི་བས་ན་སེམས་ཞི་བ་དང་། འཁོར་བ་ལ་འཇིགས་པར་ལྟ་བས་ན་དགེ་སློང་སྟེ། མིའི་ཆོས་བླ་མ་ལ་བརྟེན་པའི་ཕྱིར་མི་ལས་འདས་པའི་དགའ་བ་ནི་དབེན་པའི་དགའ་བ་དང་ངེས་འབྱུང་གི་དགའ་བའོ།། «གང་དང་གང་ལས་»ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་དང་ལྷག་མཐོང་ལ་སོགས་པ་ལ་རྣམ་པ་གང་དང་གང་གིས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་རྣམ་པས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་འཇིག་ཅེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་དང་འཇིག་པའོ།། «དེ་ནི་བདུད་རྩི་ཉིད་དོ་ཞེས་རྟོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་»ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་མཁས་པ་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པ་རྣམས་ཀྱི་དགའ་བ་དང་མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་དེ་ནི། བདུད་རྩི་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བདུད་རྩི་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙති රූපාදිවසෙන ඡබ්බිධෙ ඉට්ඨාරම්මණෙ යථාරහං ඡසු ද්වාරෙසු ආපාථගතෙ. විසයෙ චෙතං භුම්මවචනං. «སྒོ་དྲུག་པོ་རྣམས་སུ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་སྣང་བར་གྱུར་པ་ན་»ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་གི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་ཇི་ལྟར་འོས་པར་སྒོ་དྲུག་པོ་རྣམས་སུ་སྣང་བར་གྱུར་པ་ལའོ།། འདི་ནི་ཡུལ་ལ་གནས་ཀྱི་སྒྲའོ།། 307. පච්චුප්පන්නන්ති සන්තතිපච්චුප්පන්නං. අනුත්තරවිමොක්ඛො නාම අරහත්තං ඉධ අධිප්පෙතං උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන. කථං පන තත්ථ පිහං උපට්ඨපෙති, න හි අධිගතං අරහත්තං ආරම්මණං හොති, න ච තං ආරබ්භ පිහා පවත්තතීති? කො වා එවමාහ – ‘‘අරහත්තං ආරම්මණං කත්වා පිහං උපට්ඨපෙතී’’ති. අනුස්සුතිලද්ධං පන පරිකප්පසිද්ධං අරහත්තං උද්දිස්ස පත්ථනං ඨපෙති, තත්ථ චිත්තං පණිදහති. තෙනාහ භගවා – ‘‘කුදාස්සු නාමාහං තදායතනං උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමී’’ති. ආයතනන්ති අරහත්තමෙව ඡළඞ්ගසමන්නාගමාදිකාරණභාවතො, මනායතනධම්මායතනභාවතො ච තථා වුත්තං, තං පනෙතං දොමනස්සං [Pg.384] පත්ථනං පට්ඨපෙන්තස්ස උප්පජ්ජති පත්ථනාය සහාවත්තනතො. න හි ලොභදොසානං සහ වුත්ති අත්ථි. පත්ථනාමූලකත්තාති ඉමිනා උපට්ඨාපයතො පදස්ස හෙතුඅත්ථජොතකතමාහ. එවන්ති ‘‘කුදාස්සුනාමා’’තිආදිනා වුත්තාකාරෙන. උස්සුක්කාපෙතුන්ති යථා මග්ගෙන ඝටෙති, එවං උස්සුක්කාපෙතුං. ༣༠༧. «ད་ལྟར་བྱུང་བ་»ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་གྱི་ད་ལྟར་བྱུང་བའོ།། བླ་ན་མེད་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིར་མཆོག་ཏུ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དུ་འདོད་དོ།། འོན་ཀྱང་དེ་ལ་ཇི་ལྟར་རེ་བ་ཉེ་བར་འཇོག་པར་བྱེད། ཐོབ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ནི་དམིགས་པ་མ་ཡིན་ལ། དེ་ལ་དམིགས་ནས་རེ་བ་འཇུག་པའང་མ་ཡིན་ནོ་ཞེ་ན། སུ་ཞིག་གིས་ «དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་དམིགས་པར་བྱས་ནས་རེ་བ་ཉེ་བར་འཇོག་གོ་»ཞེས་དེ་སྐད་སྨྲས། འོན་ཀྱང་ཐོས་པ་ལས་རྙེད་པ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པས་གྲུབ་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་དམིགས་ནས་སྨོན་ལམ་འདེབས་ཤིང་། དེ་ལ་སེམས་གཏོད་པར་བྱེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ «བདག་ནི་ནམ་ཞིག་གི་ཚེ་སྐྱེ་མཆེད་དེ་ལ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་གནས་པར་འགྱུར་»ཞེས་གསུངས་སོ།། «སྐྱེ་མཆེད་»ཅེས་པ་ནི་ཡན་ལག་དྲུག་དང་ལྡན་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་དེ་སྐད་གསུངས་སོ།། ཡིད་མི་བདེ་བ་དེ་ནི་སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་ལ་སྨོན་ལམ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། ཆགས་པ་དང་སྡང་བ་གཉིས་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇུག་པ་ནི་མེད་དོ།། «སྨོན་ལམ་གྱི་རྩ་བ་ཅན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་»ཞེས་པས་ནི་ཉེ་བར་འཇོག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་རྒྱུའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་གསུངས་སོ།། «འདི་ལྟར་»ཞེས་པ་ནི་ «ནམ་ཞིག་གི་ཚེ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་རྣམ་པས་སོ།། «བརྩོན་པར་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ལམ་གྱིས་བརྩོན་པར་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ་བརྩོན་པར་བྱེད་པའོ།། 308. අඤ්ඤාණුපෙක්ඛාති අඤ්ඤාණසහිතා උපෙක්ඛා අසමපෙක්ඛනපවත්තා. තෙන තෙන මග්ගොධිනා තස්ස තස්ස අපායගමනීයකිලෙසොධිස්ස අනවසෙසතො ජිතත්තා ඛීණාසවො නිප්පරියායතො ඔධිජිනො නාම; තදභාවතො පුථුජ්ජනො නිප්පරියායතොව අනොධිජිනො නාම; සෙඛො පන සියා පරියායතො ඔධිජිනොති. තම්පි නිවත්තෙන්තො, ‘‘අඛීණාසවස්සාති අත්ථො’’ති ආහ. ආයතිං විපාකං ජිනිත්වාති අප්පවත්තිකරණවසෙන සබ්බසො ආයතිං විපාකං ජිනිත්වා ඨිතත්තා ඛීණාසවොව නිප්පරියායතො විපාකජිනො නාම; තදභාවතො පුථුජ්ජනො නිප්පරියායතො අවිපාකජිනො නාම; සෙඛො පන සියා පරියායතො විපාකජිනොති. තම්පි නිවත්තෙන්තො ‘‘අඛීණාසවස්සෙවාති අත්ථො’’ති ආහ. අපස්සන්තස්ස රූපන්ති පාළිතො පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. පාළියං පුබ්බෙ ‘‘පුථුජ්ජනස්සා’’ති වත්වා පුන ‘‘අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්සා’’ති වචනං අන්ධපුථුජ්ජනස්සායං උපෙක්ඛා, න කල්‍යාණපුථුජ්ජනස්සාති දස්සනත්ථං. ගෙහස්සිතා උපෙක්ඛා හි යං කිඤ්චි ආරම්මණවත්ථුං අපෙක්ඛස්සෙව, න නිරපෙක්ඛස්සාති ඉට්ඨෙ, ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ වා ආරම්මණෙ සියාති වුත්තං ‘‘ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ’’ති. අඤ්ඤාණෙන පන තත්ථ අජ්ඣුපෙක්ඛනාකාරප්පත්ති හොති. තෙනාහ ‘‘ගුළපිණ්ඩකෙ’’තිආදි. ༣༠༨. མི་ཤེས་པའི་བཏང་སྙོམས་ཞེས་པ་ནི་མི་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པའི་བཏང་སྙོམས་ཏེ། མི་མཐུན་པར་ལྟ་བར་འཇུག་པའོ། །ལམ་དེ་དང་དེའི་མཚམས་ཀྱིས་ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་ཀྱི་མཚམས་དེ་དང་དེ་མ་ལུས་པར་བཅོམ་པས་ན། ཟག་པ་ཟད་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་མཚམས་ལས་རྒྱལ་བ་ཞེས་བྱ་འོ། །དེ་མེད་པས་སོ་སྐྱེ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་མཚམས་ལས་མ་རྒྱལ་བ་ཞེས་བྱ་འོ། །སློབ་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་མཚམས་ལས་རྒྱལ་བ་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ཡང་བཟློག་པར་བྱེད་པས། །ཟག་པ་མ་ཟད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །མ་འོངས་པའི་རྣམ་སྨིན་བཅོམ་ནས་ཞེས་པ་ནི། མི་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་མ་འོངས་པའི་རྣམ་སྨིན་ཐམས་ཅད་བཅོམ་ནས་གནས་པས་ན། ཟག་པ་ཟད་པ་ཁོ་ན་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་རྣམ་སྨིན་ལས་རྒྱལ་བ་ཞེས་བྱ་འོ། །དེ་མེད་པས་སོ་སྐྱེ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་རྣམ་སྨིན་ལས་མ་རྒྱལ་བ་ཞེས་བྱ་འོ། །སློབ་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་རྣམ་སྨིན་ལས་རྒྱལ་བ་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ཡང་བཟློག་པར་བྱེད་པས། །ཟག་པ་མ་ཟད་པ་ཁོ་ནའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །གཟུགས་ལ་མི་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི་གཞུང་ལས་ཚིག་བླངས་ཏེ་སྦྱར་བར་བྱ་འོ། །གཞུང་དུ་སྔར་སོ་སྐྱེའི་ཞེས་གསུངས་ནས། ཡང་ཐོས་པ་མེད་པའི་སོ་སྐྱེའི་ཞེས་གསུངས་པ་ནི། བཏང་སྙོམས་འདི་ནི་ལོང་བའི་སོ་སྐྱེའི་ཡིན་གྱི། དགེ་བའི་སོ་སྐྱེའི་མ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་བཏང་སྙོམས་ནི་དམིགས་པའི་དངོས་པོ་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་ལྟ་བ་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི། མི་ལྟ་བ་མ་ཡིན་པས་ན། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་འོང་བ་བར་མའི་དམིགས་པ་ལ་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་ཡུལ་དུ་གྱུར་པ་ན་ཞེས་གསུངས་སོ། །མི་ཤེས་པས་ནི་དེ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་བུ་རམ་གྱི་རིལ་བུ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ඉට්ඨෙ අරජ්ජන්තස්ස අනිට්ඨෙ අදුස්සන්තස්සාති ඉදං යෙභුය්‍යෙන සත්තානං ඉට්ඨෙ රජ්ජනං, අනිට්ඨෙ දුස්සනන්ති කත්වා වුත්තං. අයොනියොමනසිකාරො හි තංතංආරම්මණවසෙන න කත්ථචිපි ජවනනියමං කරොතීති වුත්තවිපරීතෙපි ආරම්මණෙ රජ්ජනදුස්සනං සම්භවති, තථාපිස්ස රජ්ජනදුස්සනං අත්ථතො පටික්ඛිත්තමෙවාති දට්ඨබ්බං. අසමපෙක්ඛනෙති අසමං අයුත්තදස්සනෙ අයොනිසො සම්මොහපුබ්බකං ආරම්මණස්ස ගහණෙ. ཡིད་དུ་འོང་བ་ལ་མི་ཆགས་པ། ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་མི་སྡང་བ་ཞེས་པ་འདི་ནི། ཕལ་ཆེར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཡིད་དུ་འོང་བ་ལ་ཆགས་པ་དང་། ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་སྡང་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་དམིགས་པ་དེ་དང་དེའི་དབང་གིས་གང་དུ་ཡང་འཇུག་པའི་ངེས་པ་མི་བྱེད་པས་ན། བཤད་པ་ལས་བཟློག་པའི་དམིགས་པ་ལ་ཡང་ཆགས་སྡང་སྐྱེ་བ་སྲིད་ཀྱང་། དེ་ལྟ་ན་ཡང་དེའི་ཆགས་སྡང་ནི་དོན་གྱིས་བཀག་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱ་འོ། །མི་མཐུན་པར་ལྟ་བ་ཞེས་པ་ནི། མི་མཐུན་པ་སྟེ་མི་རིགས་པར་ལྟ་བ་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་རྨོངས་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བས་དམིགས་པ་འཛིན་པ་ལ་འོ། 309. පවත්තනවසෙනාති උප්පාදනවසෙන චෙව බහුලීකරණවසෙන ච. නිස්සාය චෙව ආගම්ම චාති ආගමනට්ඨානභූතෙ නිස්සයපච්චයභූතෙ ච [Pg.385] කත්වා. අතික්කන්තානි නාම හොන්ති වික්ඛම්භනෙන උස්සාරෙන්තා සමුස්සාරෙන්තා. ༣༠༩. འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། བསྐྱེད་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཡིན་ལ་མང་དུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཡིན་ནོ། །བརྟེན་ནས་ཀྱང་བྱུང་ནས་ཀྱང་ཞེས་པ་ནི། འབྱུང་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པ་དང་རྟེན་གྱི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པར་བྱས་ནས་སོ། །འདས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པར་གནོན་པས་བསལ་ཞིང་ཤིན་ཏུ་བསལ་བའོ། සොමනස්සභාවසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා, ‘‘සරික්ඛකෙනෙව සරික්ඛකං ජහාපෙත්වා’’ති වුත්තං. ඉධාපි පහායකං නාම පහාතබ්බතො බලවමෙව, සංකිලෙසධම්මානං බලවභාවතො සාතිසයං පන බලවභාවං සන්ධාය ‘‘ඉදානි බලවතා’’තිආදි වුත්තං. බලවභාවතො වොදානධම්මානං අධිගමස්ස අධිප්පෙතත්තා හෙත්ථ නෙක්ඛම්මස්සිතදොමනස්සානම්පි පහානං ජොතිතං. ཡིད་བདེ་བའི་དངོས་པོ་སྤྱི་བཟུང་ནས། མཚུངས་པ་ཁོ་ནས་མཚུངས་པ་སྤོང་དུ་བཅུག་ནས་ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་སྤོང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྤོང་བར་བྱ་བ་ལས་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ཏེ། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་རྣམས་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལྷག་པར་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས་ད་ནི་སྟོབས་དང་ལྡན་པས་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཆོས་རྣམས་ཐོབ་པར་འདོད་པས་ན། འདིར་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་བརྟེན་པའི་ཡིད་མི་བདེ་བ་རྣམས་ཀྱང་སྤོང་བ་གསལ་བར་བྱས་སོ། උපෙක්ඛාය පහායකභාවෙන අධිප්පෙතත්තා ‘‘උපෙක්ඛාකථා වෙදිතබ්බා’’ති වුත්තං. ඣානස්ස අලාභිනො ච ලාභිනො ච පකිණ්ණකසඞ්ඛාරසම්මසනං සන්ධාය, ‘‘සුද්ධසඞ්ඛාරෙ ච පාදකෙ කත්වා’’ති. උපෙක්ඛාසහගතාති භාවනාය පගුණභාවං ආගම්ම කදාචි අජ්ඣුපෙක්ඛනවසෙනපි හි සම්මසනං හොතීති. පාදකජ්ඣානවසෙන, සම්මසිතධම්මවසෙන වා ආගමනවිපස්සනාය බහුලං සොමනස්සසහගතභාවතො ‘‘වුට්ඨානගාමිනී පන විපස්සනා සොමනස්සසහගතාවා’’ති නියමෙත්වා වුත්තං. උපෙක්ඛාසහගතා හොතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. චතුත්ථජ්ඣානාදීනීති ආදි-සද්දෙන අරූපජ්ඣානානි සඞ්ගණ්හාති. පුරිමසදිසාවාති පුරිමසදිසා එව, උපෙක්ඛාසහගතා වා හොති සොමනස්සසහගතා වාති අත්ථො. ඉදං සන්ධායාති යං චතුත්ථජ්ඣානාදිපාදකතො එව උපෙක්ඛාසහගතං වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනං නිස්සාය සොමනස්සසහගතාය විපස්සනාය පහානං, ඉදං සන්ධාය. පහානන්ති චෙත්ථ සමතික්කමලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. བཏང་སྙོམས་ཀྱི་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་དངོས་པོར་འདོད་པས་ན། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་གཏམ་ཤེས་པར་བྱ་འོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །བསམ་གཏན་མ་ཐོབ་པ་དང་ཐོབ་པ་རྣམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཐོར་བུ་ལ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ལ་དགོངས་ནས། གཙང་མའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་རྟེན་དུ་བྱས་ནས་ཞེས་གསུངས་སོ། །བཏང་སྙོམས་ dang ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཞེས་པ་ནི། སྒོམ་པ་གོམས་པར་གྱུར་པ་ལས་རེས་འགའ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་དབང་གིས་སམ། ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་སམ། འབྱུང་བའི་ལྷག་མཐོང་ཕལ་ཆེར་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཡིན་པས་ན། ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྲོ་བའི་ལྷག་མཐོང་ནི་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཁོ་ན་འོ་ཞེས་ངེས་པར་བཟུང་ནས་གསུངས་སོ། །བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པའི་སོགས་སྒྲ་ལས་གཟུགས་མེད་ཀྱི་བསམ་གཏན་རྣམས་སྡུད་དོ། །སྔར་དང་མཚུངས་པ་ཁོ་ན་སྟེ། བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའམ་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །འདི་ལ་དགོངས་ནས་ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་ལས་བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྲོ་བའི་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྟེན་ནས། ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ལྷག་མཐོང་སྤོང་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས་སོ། །འདིར་སྤོང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་འདའ་བའི་མཚན་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱ་འོ། එතං විසෙසං විපස්සනාය ආවජ්ජනට්ඨානභූතං. වුට්ඨානගාමිනියා ආසන්නෙ සමාපන්නජ්ඣානවිපස්සනා පාදකජ්ඣානවිපස්සනා, සම්මසිතධම්මොති විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඛන්ධා. පුග්ගලජ්ඣාසයොති පාදකජ්ඣානස්ස සම්මසිතජ්ඣානස්ස ච භෙදෙ සති පටිපජ්ජනකස්ස පුග්ගලස්ස, ‘‘අහො වත මය්හං පඤ්චඞ්ගිකං ඣානං භවෙය්‍ය චතුරඞ්ගික’’න්තිආදිනා පුබ්බෙ පවත්තඅජ්ඣාසයො. තෙසම්පි වාදෙති එත්ථ පඨමථෙරවාදෙ. අයමෙව…පෙ… නියමෙති තතො තතො දුතියාදිපාදකජ්ඣානතො උප්පන්නස්ස සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණස්ස පාදකජ්ඣානාතික්කන්තානං [Pg.386] අඞ්ගානං අසමාපජ්ජිතුකාමතා විරාගභාවනාභාවතො ඉතරස්ස ච අතබ්භාවතො. එතෙනෙව හි පඨමථෙරවාදෙ අපාදකපඨමජ්ඣානපාදකමග්ගා පඨමජ්ඣානිකාව හොන්ති, ඉතරෙ ච දුතියජ්ඣානිකාදිමග්ගා පාදකජ්ඣානවිපස්සනානියමෙහි තංතංඣානිකාව. එවං සෙසවාදෙසුපි විපස්සනානියමො යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො. තෙනාහ – ‘‘තෙසම්පි වාදෙ අයමෙව පුබ්බභාගෙ වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාව නියමෙතී’’ති. වුත්තාව, තස්මා න ඉධ වත්තබ්බාති අධිප්පායො. ཁྱད་པར་འདི་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པ་འོ། །ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྲོ་བའི་ཉེ་བར་སྙོམས་པར་ཞུགས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ལྷག་མཐོང་ནི་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ལྷག་མཐོང་ཡིན་ལ། ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་ཆོས་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་སོ། །གང་ཟག་གི་བསམ་པ་ཞེས་པ་ནི། རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་དང་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་དབྱེ་བ་ཡོད་པ་ན། སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་གང་ཟག་གི་ཀྱེ་མ་བདག་ལ་ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་བསམ་གཏན་ཡོད་པར་གྱུར་ཅིག ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་སྔར་ཞུགས་པའི་བསམ་པ་འོ། །དེ་དག་གི་སྨྲ་བ་ལ་ཡང་ཞེས་པ་འདིར་གནས་བརྟན་གྱི་སྨྲ་བ་དང་པོ་ལ་འོ། །འདི་ཉིད་... པེ་... ངེས་པར་བྱེད་དེ། དེ་དང་དེའི་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་ལས་སྐྱེས་པའི་འདུ་བྱེད་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་ལས་འདས་པའི་ཡན་ལག་རྣམས་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་མི་འདོད་པ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་སྒོམ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། གཞན་དེ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་གྱི་སྨྲ་བ་དང་པོ་ལ་རྟེན་མེད་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོའི་རྟེན་གྱི་ལམ་རྣམས་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། གཞན་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལམ་རྣམས་ནི་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ལྷག་མཐོང་གི་ངེས་པས་བསམ་གཏན་དེ་དང་དེ་པ་ཁོ་ན་འོ། །དེ་བཞིན་དུ་སྨྲ་བ་ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཡང་ལྷག་མཐོང་གི་ངེས་པ་ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་བར་བྱ་འོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་སྨྲ་བ་ལ་ཡང་འདི་ཉིད་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྲོ་བའི་ལྷག་མཐོང་ཁོ་ནས་ངེས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །བཤད་ཟིན་པས་ན། དེའི་ཕྱིར་འདིར་བརྗོད་པར་མི་བྱ་འོ་སྙམ་པའི་བསམ་པ་འོ། 310. නානත්තාදි කාමාවචරාදිකුසලාදිවිභාගතො නානාවිධා. තෙනාහ ‘‘අනෙකප්පකාරා’’ති. නානත්තසිතාති රූපසද්දාදිනානාරම්මණනිස්සයා. එකත්තා එකසභාවා ජාතිභූමිආදිවිභාගාභාවතො. එකාරම්මණනිස්සිතාති එකප්පකාරෙනෙව ආරම්මණෙ පවත්තා. හෙට්ඨා අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා වුත්තා ‘‘බාලස්ස මුළ්හස්සා’’තිආදිනා (ම. නි. 3.308). උපරි ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා වක්ඛති ‘‘උපෙක්ඛකො විහරතී’’තිආදිනා (ම. නි. 3.311). ද්වෙ උපෙක්ඛා ගහිතා ද්වින්නම්පි එකත්තා, එකජ්ඣං ගහෙතබ්බතො, නානත්තසිතාය උපෙක්ඛාය පකාසිතභාවතො ච. ༣༡༠. སྣ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་འདོད་པར་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ལས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་འོ། །དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པ་དུ་མ་ཞེས་གསུངས་སོ། །སྣ་ཚོགས་ལ་བརྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་དང་སྒྲ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་བརྟེན་པ་འོ། །གཅིག་པུ་ཉིད་ནི་རང་བཞིན་གཅིག་པ་སྟེ། སྐྱེ་བ་དང་ས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དམིགས་པ་གཅིག་ལ་བརྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གཅིག་ཁོ་ནས་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་པ་འོ། །འོག་ཏུ་མི་ཤེས་པའི་བཏང་སྙོམས་ནི་བྱིས་པ་རྨོངས་པའི་ལ་སོགས་པས་གསུངས་སོ། །གོང་དུ་ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་ནི་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་སོ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ། །བཏང་སྙོམས་གཉིས་བཟུང་བ་ནི་གཉིས་ཀ་གཅིག་པུ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ལྷན་ཅིག་ཏུ་བཟུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། སྣ་ཚོགས་ལ་བརྟེན་པའི་བཏང་སྙོམས་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ། අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා අඤ්ඤා සද්දාදීසු තත්ථ තත්ථෙව විජ්ජමානත්තා. රූපෙසූති ච ඉමිනා න කෙවලං රූපායතනවිසෙසා එව ගහිතා, අථ ඛො කසිණරූපානිපීති ආහ – ‘‘රූපෙ උපෙක්ඛාභාවඤ්ච අඤ්ඤා’’තිආදි. එකත්තසිතභාවොපි ඉධ එකත්තවිසයසම්පයොගවසෙනෙව ඉච්ඡිතො, න ආරම්මණවසෙන චාති දස්සෙතුං, ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. සම්පයුත්තවසෙනාති සම්පයොගවසෙන. ආකාසානඤ්චායතනං නිස්සයතීති ආකාසානඤ්චායතනනිස්සිතා, ආකාසානඤ්චායතනඛන්ධනිස්සිතා. සෙසාසුපීති විඤ්ඤාණඤ්චායතනනිස්සිතාදීසුපි. མི་ཤེས་པའི་བཏང་སྙོམས་ནི་སྒྲ་ལ་སོགས་པ་དེ་དང་དེ་ཉིད་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་གཞན་ནོ། །གཟུགས་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་འདིས་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཁོ་ན་བཟུང་བ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱང་བཟུང་ངོ་ཞེས་གཟུགས་ལ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དངོས་པོ་དང་གཞན་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གཅིག་པུ་ལ་བརྟེན་པའི་དངོས་པོ་ཡང་འདིར་གཅིག་པུའི་ཡུལ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དབང་ཁོ་ནས་འདོད་ཀྱི། དམིགས་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། གང་གི་ཕྱིར་ན་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་མཚུངས་པར་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་སོ། །ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ལ་བརྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ལ་བརྟེན་པ་སྟེ། ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་བརྟེན་པ་འོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཡང་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ལ་བརྟེན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་འོ། අරූපාවචරවිපස්සනුපෙක්ඛායාති අරූපාවචරධම්මාරම්මණාය විපස්සනුපෙක්ඛාය. රූපාවචරවිපස්සනුපෙක්ඛන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. තාය කාමරූපාරූපභෙදාය තණ්හාය නිබ්බත්තාති තම්මයා, තෙභූමකධම්මා, තෙසං භාවො තම්මයතා, තණ්හා යස්ස ගුණස්ස වසෙන අත්ථෙ සද්දනිවෙසො, තදභිධානකොති ආහ – ‘‘තම්මයතා නාම තණ්හා’’ති[Pg.387]. අතම්මයතා තම්මයතාය පටිපක්ඛොති කත්වා. විපස්සනුපෙක්ඛන්ති, ‘‘යදත්ථි යං භූතං, තං පජහති උපෙක්ඛං පටිලභතී’’ති (දී. නි. 3.71; අ. නි. 7.55) එවමාගතං සඞ්ඛාරවිචිනනෙ මජ්ඣත්තභූතං උපෙක්ඛං. གཟུགས་མེད་པར་སྤྱོད་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་ལ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་ལ་འོ། །གཟུགས་སུ་སྤྱོད་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་ལ་ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སྲེད་པ་དེ་ལས་སྐྱེས་པས་ན་དེའི་བདག་ཉིད་དེ། ཁམས་གསུམ་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །དེ་དག་གི་དངོས་པོ་ནི་དེའི་བདག་ཉིད་དོ། །སྲེད་པ་གང་གི་ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་དོན་ལ་སྒྲ་འཇུག་པ་དེའི་མིང་ཅན་ཡིན་པས་ན། དེའི་བདག་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་སྲེད་པ་འོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་བདག་ཉིད་མ་ཡིན་པ་ནི་དེའི་བདག་ཉིད་ཀྱི་གཉེན་པོ་ཡིན་པར་བྱས་ནས་སོ། །ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་ལ་ཞེས་པ་ནི། གང་ཡོད་པ་གང་བྱུང་བ་དེ་སྤོང་ཞིང་བཏང་སྙོམས་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་འདི་ལྟར་བྱུང་བའི་འདུ་བྱེད་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་བར་མར་གནས་པའི་བཏང་སྙོམས་ལ་འོ། 311. යදරියොති එත්ථ ද-කාරො පදසන්ධිකරො, උපයොගපුථුවචනෙ ච ය-සද්දොති දස්සෙන්තො, ‘‘යෙ සතිපට්ඨානෙ අරියො’’ති ආහ. කාමං ‘‘අරියො’’ති පදං සබ්බෙසම්පි පටිවිද්ධසච්චානං සාධාරණං, වක්ඛමානස්ස පන විසෙසස්ස බුද්ධාවෙණිකත්තා, ‘‘අරියො සම්මාසම්බුද්ධො’’ති වුත්තං. න හි පච්චෙකබුද්ධාදීනං අයමානුභාවො අත්ථි. තීසු ඨානෙසූති න සුස්සූසන්තීති වා, එකච්චෙ න සුස්සූසන්ති එකච්චෙ සුස්සූසන්තීති වා, සුස්සූසන්තීති වා, පටිපන්නාපටිපන්නානං සාවකානං පටිපත්තිසඞ්ඛාතෙසු තීසු සතිපට්ඨානෙසු. සතිං පට්ඨපෙන්තොති පටිඝානුනයෙහි අනවස්සුතත්තා තදුභයනිවත්තත්තා සබ්බදා සතිං උපට්ඨපෙන්තො. බුද්ධානමෙව සා නිච්චං උපට්ඨිතසතිතා, න ඉතරෙසං ආවෙණිකධම්මභාවතො. ආදරෙන සොතුමිච්ඡා ඉධ සුස්සූසාති තදභාවං දස්සෙන්තො, ‘‘සද්දහිත්වා සොතුං න ඉච්ඡන්තී’’ති ආහ. න අඤ්ඤාති ‘‘න අඤ්ඤායා’’ති වත්තබ්බෙ යකාරලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘න ජානනත්ථායා’’ති. සත්ථු ඔවාදස්ස අනාදියනමෙව වොක්කමනන්ති ආහ – ‘‘අතික්කමිත්වා…පෙ… මඤ්ඤන්තී’’ති. ༣༡༡. འདིར་ད་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཡིན་ལ། ཡ་སྒྲ་ནི་ལས་ཀྱི་ཚིག་མང་པོའི་ཚིག་ཡིན་པར་སྟོན་པས་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་གང་དག་ལ་འཕགས་པ་ཞེས་གསུངས་སོ། །འཕགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་བདེན་པ་རྟོགས་པ་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་མོད་ཀྱི། བཤད་པར་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མ་འདྲེས་པའི་ཆོས་ཡིན་པས་ན། འཕགས་པ་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཞེས་གསུངས་སོ། །རང་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་མཐུ་འདི་མེད་དོ། །གནས་གསུམ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཉན་པར་མི་འདོད་པའམ། ལ་ལ་ཉན་པར་མི་འདོད་ལ་ལ་ལ་ཉན་པར་འདོད་པའམ། ཉན་པར་འདོད་པ་སྟེ། སྒྲུབ་པ་དང་མི་སྒྲུབ་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་སྒྲུབ་པར་བཤད་པའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་གསུམ་ལ་འོ། །དྲན་པ་ཉེ་བར་འཇོག་པ་ཞེས་པ་ནི། ཁོང་ཁྲོ་དང་རྗེས་སུ་ཆགས་པས་མ་བསྒྲིབས་པས་དེ་གཉིས་བཟློག་པའི་ཕྱིར་རྟག་ཏུ་དྲན་པ་ཉེ་བར་འཇོག་པ་འོ། །སངས་རྒྱས་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་རྟག་ཏུ་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་དེ་ཡོད་ཀྱི། གཟུགས་རྣམས་ལ་མ་འདྲེས་པའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ། །འདིར་གུས་པས་ཉན་པར་འདོད་པ་ནི་ཉན་འདོད་ཡིན་པས་དེ་མེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། དད་པས་ཉན་པར་མི་འདོད་དོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །མི་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་ཤེས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ་ཡ་ཡིག་བསྡུས་ནས་བསྟན་པས་ན། ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །སྟོན་པའི་གདམས་ངག་ལ་མི་རྩི་བ་ཁོ་ནི་འགལ་བ་ཡིན་པས་ན། འདའ་བར་བྱས་ནས་... པེ་... སྙམ་མོ་ཞེས་གསུངས་སོ། ගෙහස්සිතදොමනස්සවසෙනාති ඉදං ඉධ පටික්ඛිපිතබ්බමත්තදස්සනපදං දට්ඨබ්බං. නෙක්ඛම්මස්සිතදොමනස්සස්සපි සත්ථු පසඞ්ගවසෙන ‘‘න චෙව අත්තමනො හොතී’’ති අත්තමනපටික්ඛෙපෙන අනත්තමනතා වුත්තා විය හොතීති තං පටිසෙධෙන්තො – ‘‘අප්පතීතො හොතීති න එවමත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති. තස්ස සෙතුඝාතො හි තථාගතානං. යදි එවං කස්මා අත්තමනතාපටික්ඛෙපොති ආහ – ‘‘අප්පටිපන්නකෙසු පන අනත්තමනතාකාරණස්ස අභාවෙනෙතං වුත්ත’’න්ති. පටිඝඅවස්සවෙනාති ඡහි ද්වාරෙහි පටිඝවිස්සන්දනෙන, පටිඝප්පවත්තියාති අත්ථො. උප්පිලාවිතොති න එවමත්ථො දට්ඨබ්බො උප්පිලාවිතත්තස්ස බොධිමූලෙ එව පහීනත්තා. පටිපන්නකෙසූති ඉදං අධිකාරවසෙන වුත්තං, අප්පටිපන්නකෙසුපි තථාගතස්ස අනත්තමනතාකාරණං නත්ථෙව. එතං වුත්තන්ති එතං ‘‘අත්තමනො චෙව හොතී’’තිආදිවචනං වුත්තං [Pg.388] සාවකානං සම්මාපටිපත්තියා සත්ථු අනවජ්ජාය චිත්තාරාධනාය සම්භවතො. ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་ཡིད་མི་བདེ་བའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིར་དགག་པར་བྱ་བ་ཙམ་བསྟན་པའི་ཚིག་ཏུ་རིག་པར་བྱ་འོ། །ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་བརྟེན་པའི་ཡིད་མི་བདེ་བ་ཡང་སྟོན་པ་ལ་སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས་ཡིད་དགའ་བར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཡིད་དགའ་བ་བཀག་པས་ཡིད་མི་དགའ་བ་བཤད་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བས་ན། དེ་དགག་པའི་ཕྱིར་ཡིད་མི་བདེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་དོན་དེ་ལྟར་མི་བཟུང་ངོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཆུ་ལོན་བཅོམ་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ཀསྨཱ་ཡིད་དགའ་བ་བཀག་པ་ཡིན་སྙམ་ན། སྒྲུབ་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ལ་ནི་ཡིད་མི་དགའ་བའི་རྒྱུ་མེད་པས་འདི་གསུངས་སོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁོང་ཁྲོ་བའི་རྒྱུན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི་སྒོ་དྲུག་ནས་ཁོང་ཁྲོ་བ་འབབ་པས་ཏེ། ཁོང་ཁྲོ་འཇུག་པའི་དོན་ཏོ། །མགུ་བར་བྱས་པ་ཞེས་པ་ནི་དོན་དེ་ལྟར་མི་བཟུང་སྟེ། མགུ་བར་བྱས་པ་ཉིད་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་ཉིད་དུ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་འདི་ནི་སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། སྒྲུབ་པར་མི་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་ཡང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ཡིད་མི་དགའ་བའི་རྒྱུ་མེད་དོ། །འདི་གསུངས་སོ་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དགའ་བར་ཡང་འགྱུར་རོ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་འདི་གསུངས་ཏེ། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ཡང་དག་པར་སྒྲུབ་པས་སྟོན་པ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པར་སེམས་མགུ་བར་བྱེད་པ་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། 312. දමිතොති නිබ්බිසෙවනභාවාපාදනෙන සික්ඛාපිතො. ඉරියාපථපරිවත්තනවසෙන අපරිවත්තිත්වා එකදිසාය එව සත්තදිසාවිධාවනස්ස ඉධාධිප්පෙතත්තා සාරිතානං හත්ථිදම්මාදීනං එකදිසාධාවනම්පි අනිවත්තනවසෙනෙව යුත්තන්ති ආහ – ‘‘අනිවත්තිත්වා ධාවන්තො එකංයෙව දිසං ධාවතී’’ති. කායෙන අනිවත්තිත්වාවාති කායෙන අපරිවත්තිත්වා එව. විමොක්ඛවසෙන අට්ඨ දිසා විධාවති, න පුරත්ථිමාදිදිසාවසෙන. එකප්පහාරෙනෙවාති එකනීහාරෙනෙව, එකස්මිංයෙව වා දිවසෙ එකභාගෙන. ‘‘පහාරො’’ති හි දිවසස්ස තතියො භාගො වුච්චති. විධාවනඤ්චෙත්ථ ඣානසමාපජ්ජනවසෙන අකලඞ්කමප්පතිසාතං ජවනචිත්තපවත්තන්ති ආහ ‘‘සමාපජ්ජතියෙවා’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༣༡༢. "Damito" (གདུལ་བྱ་/བཏུལ་བ) ཞེས་པ་ནི་འདྲིས་གཤིབ་མེད་པའི་གནས་སྐབས་སུ་བཀོད་དེ་བསླབས་པའོ། །སྤྱོད་ལམ་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་མ་བསྒྱུར་བར་ཕྱོགས་གཅིག་ཉིད་དུ་ཕྱོགས་བདུན་དུ་རྒྱུག་པ་འདིར་འདོད་པའི་ཕྱིར། བཏུལ་བའི་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་རྒྱུག་པའང་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་དབང་གིས་རིགས་སོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། "ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་རྒྱུག་པ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ཉིད་དུ་རྒྱུག་གོ"ཞེས་སོ། །"ལུས་ཀྱིས་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པར་"ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱིས་མ་བསྒྱུར་བ་ཉིད་དོ། །རྣམ་པར་ཐར་པའི་དབང་གིས་ཕྱོགས་བརྒྱད་དུ་རྒྱུག་གི་ཤར་ལ་སོགས་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །"ཐེངས་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་"ཞེས་པ་ནི་ཐབས་གཅིག་ཉིད་དམ། ཡང་ན་ཉིན་གཅིག་ཉིད་ཀྱི་ཆ་ཤས་གཅིག་གིས། "པཧཱར" (ཐེངས་/ཐུན་) ཞེས་པ་ནི་ཉིན་མོའི་ཆ་གསུམ་གྱི་གཅིག་ལ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། འདིར་རྒྱུག་པ་ནི་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་དབང་གིས་སྐྱོན་མེད་ཅིང་མི་མཐུན་པ་མེད་པའི་འཇུག་པའི་སེམས་རྒྱུན་དུ་འཇུག་པ་ལ་གསུངས་ཏེ། "སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཉིད་དོ"ཞེས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། සළායතනවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། 8. උද්දෙසවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ༨. མདོར་བསྟན་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 313. දෙසෙතබ්බස්ස අත්ථස්ස උද්දිසනං උද්දෙසො, විභජනං විභඞ්ගොති ආහ – ‘‘මාතිකඤ්ච විභජනඤ්චා’’ති තුලෙය්‍යාතිආදීනි චත්තාරිපි පදානි පඤ්ඤාවෙවචනානි. අථ වා තුලෙය්‍යාති තුලනභූතාය පඤ්ඤාය තස්ස ධම්මස්ස පග්ගහාදිවිධිනා පරිතුලෙය්‍ය. තීරෙය්‍යාති තීරණභූතාය පඤ්ඤාය තත්ථ ඤාණකිරියාසමාපනවසෙන තීරෙය්‍ය. පරිග්ගණ්හෙය්‍යාති තථාසමාපන්නො ආනිසංසෙ අස්සාදආදීනවෙ ච විචිනෙය්‍ය. පරිච්ඡින්දෙය්‍යාති පරිච්ඡින්දභූතෙන ඤාණෙන අත්ථං පරිච්ඡින්දිත්වා ජානෙය්‍ය. ආරම්මණෙසූති රූපාදිපුථුත්තාරම්මණෙසු. නිකන්තිවසෙනාති නිකාමනවසෙන අපෙක්ඛාවසෙන. තිට්ඨමානන්ති පවත්තමානං. ගොචරජ්ඣත්තෙති ඣානාරම්මණභූතෙ. තඤ්හි භාවනාචිත්තෙනාභිභුය්‍ය අවිස්සජ්ජිත්වා ගය්හමානං අජ්ඣත්තං විය හොතීති ‘‘ගොචරජ්ඣත්ත’’න්ති වුච්චති. භාවනං ආරද්ධස්ස භික්ඛුනො යදි භාවනාරම්මණෙ නිකන්ති උප්පජ්ජෙය්‍ය, තාය නිකන්තියා උපරි භාවනං විස්සජ්ජෙත්වා චිත්තසංකොචවසෙන සණ්ඨිතං නාම, තදභාවෙන අසණ්ඨිතං නාම හොතීති, ‘‘අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිත’’න්ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො, ‘‘ගොචරජ්ඣත්තෙ නිකන්තිවසෙන අසණ්ඨිත’’න්ති [Pg.389] ආහ. තථා හි වක්ඛති – ‘‘නිකන්තිවසෙන හි අතිට්ඨමානං හානභාගියං න හොති, විසෙසභාගියමෙව හොතී’’ති. අග්ගහෙත්වාති රූපාදීසු කිඤ්චි තණ්හාදිග්ගාහවසෙන අග්ගහෙත්වා. තථා අග්ගහණෙනෙව හි තණ්හාපරිතාසාදිවසෙන න පරිතස්සෙය්‍ය. අවසෙසස්ස ච දුක්ඛස්සාති සොකාදිදුක්ඛස්ස. අවසෙසස්ස ච දුක්ඛස්සාති වා ජාතිජරාමරණසීසෙන විපාකදුක්ඛස්ස ගහිතත්තා කිලෙසදුක්ඛස්ස චෙව සංසාරදුක්ඛස්ස චාති අත්ථො. ༣༡༣. བསྟན་པར་བྱ་བའི་དོན་མདོར་བསྟན་པ་ནི་མདོར་བསྟན་ཏེ། རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཡིན་པས་གསུངས་ཏེ། "མ་དྲི་ཀ་ (མདོ་རྩ་) དང་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ"ཞེས་སོ། །"གཞལ་བར་བྱའོ"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སོ། །ཡང་ན། "གཞལ་བར་བྱའོ"ཞེས་པ་ནི་འཇལ་བར་བྱེད་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཆོས་དེའི་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོ་གས་ཡོངས་སུ་གཞལ་བར་བྱའོ། །"ཐག་གཅད་པར་བྱའོ"ཞེས་པ་ནི་ཐག་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་དེ་ལ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བྱ་བ་རྫོགས་པའི་དབང་གིས་ཐག་གཅད་པར་བྱའོ། །"ཡོངས་སུ་གཟུང་བར་བྱའོ"ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་ཕན་ཡོན་དང་། རོ་མྱང་བ། ཉེས་དམིགས་རྣམས་རྣམ་པར་དཔྱད་པར་བྱའོ། །"ཡོངས་སུ་གཅད་པར་བྱའོ"ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་དོན་ཡོངས་སུ་བཅད་དེ་ཤེས་པར་བྱའོ། །"དམིགས་པ་རྣམས་ལ་"ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་སོ་སོའི་དམིགས་པ་རྣམས་ལའོ། །"མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་"ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་དང་རེ་བའི་དབང་གིས་སོ། །"གནས་པ་"ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའོ། །"སྤྱོད་ཡུལ་ནང་གི་"ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་དམིགས་པར་གྱུར་པ་ལའོ། །དེ་ནི་བསྒོམ་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་མ་བཏང་བར་འཛིན་པས་ནང་ 316. රූපමෙව කිලෙසුප්පත්තියා කාරණභාවතො රූපනිමිත්තං. රාගාදිවසෙන තං අනුධාවතීති රූපනිමිත්තානුසාරී. ༣༡༦. གཟུགས་ཉིད་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མའོ། །འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དེའི་རྗེས་སུ་རྒྱུག་པས་ན་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ།། 318. නිකන්තිවසෙන අසණ්ඨිතන්ති අපෙක්ඛාවසෙන සණ්ඨිතං නිකන්තිං පහාය පවත්තමානං උපරි විසෙසාවහතොති. තෙනාහ ‘‘නිකන්තිවසෙන හී’’තිආදි. ༣༡༨. "མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་མི་གནས་པ་"ཞེས་པ་ནི་རེ་བའི་དབང་གིས་གནས་པའི་མངོན་པར་དགའ་བ་སྤངས་ཏེ་འཇུག་པ་ནི་གོང་ནས་གོང་དུ་ཁྱད་པར་འདྲེན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། "མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་ནི་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། 320. අග්ගහෙත්වා අපරිතස්සනාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ, ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා තණ්හාදිග්ගාහවසෙන උපාදියිත්වා තණ්හාපරිතාසාදිවසෙන පරිතස්සනා, වුත්තවිපරියායෙන අග්ගහෙත්වා අපරිතස්සනා වෙදිතබ්බා. කථං පනෙසා අනුපාදාපරිතස්සනා හොතීති මහාථෙරස්ස අධිප්පායං විවරිතුං චොදනං සමුට්ඨපෙති? උපාදාතබ්බස්ස අභාවතොති තස්ස අනුපාදාපරිතස්සනාභාවෙ කාරණවචනං. යදි හීතිආදි තස්ස සමත්ථනං. උපාදාපරිතස්සනාව අස්ස තථා උපාදාතබ්බස්ස තථෙව උපාදින්නත්තා. එවන්ති නිච්චාදිආකාරෙන. උපාදින්නාපීති ගහිතපරාමට්ඨාපි. අනුපාදින්නාව හොන්ති අයොනිසො ගහිතත්තා, විඤ්ඤූසු නිස්සාය ජානිතබ්බත්තා ච. දිට්ඨිවසෙනාති මිච්ඡාදිට්ඨියා ගහණාකාරවසෙන, තස්ස පන අයථාභූතගාහිතාය පරමත්ථතො ච අභාවතො. අත්ථතොති පරමත්ථතො. අනුපාදාපරිතස්සනායෙව නාම හොති උපාදාතබ්බාකාරස්ස අභාවෙන තං අනුපාදියිත්වා එව පරිතස්සනාති කත්වා. ༣༢༠. "མ་བཟུང་བར་ཡོངས་སུ་མི་སྐྲག་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ། "འདི་ནི་བདག་གིའོ"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པས་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་བཟུང་ནས་སྲེད་པའི་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་ལས། བཤད་པ་ལས་བཟློག་སྟེ་མ་བཟུང་བར་ཡོངས་སུ་མི་སྐྲག་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འོ་ན་ཇི་ལྟར་ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་འདི་འགྱུར་ཞེ་ན། གནས་བརྟན་ཆེན་པོའི་དགོངས་པ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རྩོད་པ་སློང་བར་བྱེད་དོ། །"ཉེ་བར་བཟུང་བར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་མེད་པའི་རྒྱུ་ཚིག་གོ །"གལ་ཏེ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དེའི་སྒྲུབ་བྱེད་དོ། །ཉེ་བར་བཟུང་ནས་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། དེ་ལྟར་ཉེ་བར་བཟུང་བར་བྱ་བ་དེ་ལྟར་ཉེ་བར་བཟུང་བའི་ཕྱིར། "འདི་ལྟར་"ཞེས་པ་ནི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་སོ། །"ཉེ་བར་བཟུང་ཡང་"ཞེས་པ་ནི་བཟུང་ཞིང་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་ཡིན་ཡང་། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་བཟུང་བའི་ཕྱིར་དང་། མཁས་པ་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཉེ་བར་མ་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །"ལྟ་བའི་དབང་གིས་"ཞེས་པ་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བས་འཛིན་པའི་རྣམ་པའི་དབང་གིས་ཏེ། དེ་ནི་ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པར་འཛིན་པའི་ཕྱིར་དང་དོན་དམ་པར་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །"དོན་གྱི་དབང་གིས་"ཞེས་པ་ནི་དོན་དམ་པའི་དབང་གིས་སོ། །ཉེ་བར་བཟུང་བར་བྱ་བའི་རྣམ་པ་མེད་པས་དེ་ཉེ་བར་མ་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་བྱས་ནས་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་ནི་ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་ཉིད་ཅེས་བྱའོ།། පරිවත්තතීති න තදෙව රූපං අඤ්ඤථා පවත්තං පරිවත්තති, අථ ඛො පකතිජහනෙන සභාවවිගමෙන නස්සති භිජ්ජති. විපරිණතන්ති අඤ්ඤථත්තං ගතං විනට්ඨං. කම්මවිඤ්ඤාණන්ති අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං. ‘‘රූපං අත්තා’’තිආදි මිච්ඡාගාහවසෙන විඤ්ඤාණස්ස රූපභෙදෙන වුත්තස්ස භෙදානුපරිවත්ති හොති. විපරිණාමං අනුගන්ත්වා විපරිවත්තනතං ආරබ්භ පවත්තං විපරිණාමානුපරිවත්තං; තතො [Pg.390] සමුප්පන්නා පරිතස්සනා විපරිණාමානුපරිවත්තජා පරිතස්සනාති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘විපරිණාමස්ස…පෙ… පරිතස්සනා’’ති. අකුසලධම්මසමුප්පාදා චාති, ‘‘යං අහු වත මෙ, තං වත මෙ නත්ථී’’තිආදිනා පවත්තා අකුසලචිත්තුප්පාදධම්මා. ඛෙපෙත්වාති පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන අනුප්පත්තිනිමිත්තතාය ඛෙපෙත්වා. භයතාසෙනාති භායනවසෙනපි චිත්තුත්‍රාසෙන. තණ්හාතාසෙනාති තස්සනෙන. සවිඝාතොති චිත්තවිඝාතනවිඝාතෙන සවිඝාතො. තතො එව චෙතොදුක්ඛෙන සදුක්ඛො. මණිකරණ්ඩකසඤ්ඤායාති රිත්තකරණ්ඩංයෙව මණිපරිපුණ්ණකරණ්ඩොති උප්පන්නසඤ්ඤාය. අග්ගහෙත්වා පරිතස්සනාති ගහෙතබ්බස්ස අභාවෙන ගහණම්පි අවිජ්ජමානපක්ඛියමෙවාති අග්ගහෙත්වා පරිතස්සනා නාම හොති. "འགྱུར་རོ་"ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་དེ་ཉིད་གཞན་དུ་གྱུར་ཏེ་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་རང་བཞིན་བཏང་ཞིང་རང་གི་ངོ་བོ་བྲལ་བས་འཇིག་ཅིང་འཐོར་བའོ། །"ཡོངས་སུ་འགྱུར་བ་"ཞེས་པ་ནི་གཞན་དུ་གྱུར་ཅིང་ཞིག་པའོ། །"ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་"ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། །"གཟུགས་ནི་བདག་གོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལོག་པར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་གཟུགས་འཇིག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་འཇིག་པའི་རྗེས་སུ་འགྱུར་བ་ཡིན་ནོ། །ཡོངས་སུ་འགྱུར་བའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་འགྱུར་བ་ལ་བརྟེན་ཏེ་བྱུང་བ་ནི་ཡོངས་སུ་འགྱུར་བའི་རྗེས་སུ་འགྱུར་བ་སྟེ། དེ་ལས་བྱུང་བའི་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་ནི་ཡོངས་སུ་འགྱུར་བའི་རྗེས་སུ་འགྱུར་བ་ལས་བྱུང་བའི་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་ཡིན་པར་སྟོན་པར། "ཡོངས་སུ་འགྱུར་བའི་...པེ་...ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"མི་དགེ་བའི་ཆོས་སྐྱེ་བ་"ཞེས་པ་ནི། "ཀྱེ་མ་བདག་ལ་གང་ཡོད་པ་དེ་ཀྱེ་མ་བདག་ལ་མེད་དོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བྱུང་བའི་མི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །"ཟད་པར་བྱས་ནས་"ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པ་ལ་མི་སྦྱིན་པའི་དབང་གིས་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་ཟད་པར་བྱས་ནས་སོ། །"འཇིགས་པའི་སྐྲག་པས་"ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་སེམས་སྐྲག་པའོ། །"སྲེད་པའི་སྐྲག་པས་"ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པས་གདུང་བའོ། །"གནོད་པ་དང་བཅས་པ་"ཞེས་པ་ནི་སེམས་གདུང་བའི་གནོད་པས་གནོད་པ་དང་བཅས་པའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཡིད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པའོ། །"ནོར་བུའི་ཟ་མ་ཏོག་གི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་"ཞེས་པ་ནི་ཟ་མ་ཏོག་སྟོང་པ་ཉིད་ལ་ནོར་བུས་གང་བའི་ཟ་མ་ཏོག་གོ་སྙམ་དུ་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས། "མ་བཟུང་བར་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་"ཞེས་པ་ནི་གཟུང་བར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་འཛིན་པའང་མེད་པའི་ཕྱོགས་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་མ་བཟུང་བར་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་ཞེས་བྱའོ།། 321. කම්මවිඤ්ඤාණමෙව නත්ථි සති කම්මවිඤ්ඤාණෙ රූපභෙදානුපරිවත්ති සියාති කම්මවිඤ්ඤාණාභාවදස්සනමුඛෙන ඛීණාසවස්ස සබ්බසො කිලෙසාභාවං දස්සෙති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༣༢༡. ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཉིད་མེད་དེ། ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཡོད་ན་གཟུགས་འཇིག་པའི་རྗེས་སུ་འགྱུར་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་མེད་པར་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་མེད་པར་སྟོན་ཏོ། །ལྷག་མ་ནི་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། උද්දෙසවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. མདོར་བསྟན་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། 9. අරණවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ༩. ཉོན་མོངས་པ་མེད་པར་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 323. ගෙහස්සිතවසෙනාති කිලෙසනිස්සිතවසෙන අනුරොධවසෙන. නෙව උක්ඛිපෙය්‍යාති න අනුග්ගණ්හෙය්‍ය. න අවක්ඛිපෙය්‍යාති ගෙහස්සිතවසෙන විරොධවසෙන න නිග්ගණ්හෙය්‍ය. අනුරොධෙන විනා සම්පහංසනවසෙන යථාභූතගුණකථනං නෙවුස්සාදනා වජ්ජාභාවතො; තථා විරොධෙන විනා විවෙචනවසෙන යථාභූතදොසකථනං න අපසාදනං. සභාවමෙවාති යථාභූතසභාවමෙව කස්සචි පුග්ගලස්ස අනාදෙසකරණවසෙන කථෙය්‍ය, සෙය්‍යථාපි ආයස්මා සුභූතිත්ථෙරො. විනිච්ඡිතසුඛන්ති, ‘‘අජ්ඣත්තං අනවජ්ජ’’න්තිආදිනා විසෙසතො විනිච්ඡිතසුඛාය හොති. පරම්මුඛා අවණ්ණන්ති ස්වායං රහොවාදො පෙසුඤ්ඤූපසංහාරවසෙන පවත්තො ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘පිසුණවාචන්ති අත්ථො’’ති. ඛීණාතීති ඛීණො, යො භාසති, යඤ්ච උද්දිස්ස භාසති, ද්වෙපි හිංසති විබාධතීති අත්ථො, තං ඛීණවාදං. ස්වායං යස්මා කිලෙසෙහි ආකිණ්ණො සංකිලිට්ඨො එව ච හොති, තස්මා වුත්තං – ‘‘ආකිණ්ණං [Pg.391] සංකිලිට්ඨං වාච’’න්ති. තෙන අවසිට්ඨං තිවිධම්පි වචීදුච්චරිතමාහ. අධිට්ඨහිත්වාති, ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති අජ්ඣොසාය. ආදායාති පග්ගය්හ. වොහරෙය්‍යාති සමුදාචරෙය්‍ය. ලොකසමඤ්ඤන්ති ලොකසඞ්කෙතං. ༣༢༣. "ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་དབང་གིས་"ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་དབང་གིས་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་དབང་གིས་སོ། །"མི་འདེགས་ཤིང་"ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་མི་འཛིན་པའོ། །"མི་འཇོག་ཅིང་"ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་དབང་གིས་འགལ་བའི་སྒོ་ནས་མི་གནོན་པའོ། །རྗེས་སུ་མཐུན་པ་མེད་པར་ཡང་དག་པར་དགའ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བུའི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པ་ནི་མི་འདེགས་པ་སྟེ་སྐྱོན་མེད་པའི་ཕྱིར། དེ་བཞིན་དུ་འགལ་བ་མེད་པར་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བུའི་ཉེས་པ་བརྗོད་པ་ནི་མི་འཇོག་པའོ། །"རང་བཞིན་ཉིད་"ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་མི་མཚོན་པའི་དབང་གིས་ཡང་དག་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན་ཚེ་དང་ལྡན་པ་རབ་འབྱོར་གནས་བརྟན་ལྟ་བུའོ། །"རྣམ་པར་ངེས་པའི་བདེ་བ་"ཞེས་པ་ནི། "ནང་གི་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཁྱད་པར་དུ་རྣམ་པར་ངེས་པའི་བདེ་བ་ལ་འགྱུར་རོ། །"ལྐོག་ཏུ་མི་སྙན་པ་བརྗོད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ལྐོག་ཏུ་སྨྲ་བ་འདི་ཕྲ་མ་ཉེ་བར་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་བྱུང་བ་འདིར་འདོད་པའི་ཕྱིར། "ཕྲ་མའི་ཚིག་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"ཟད་པར་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཟད་པར་བྱེད་པ་སྟེ། གང་སྨྲ་བ་དང་གང་ལ་དམིགས་ནས་སྨྲ་བ་གཉིས་ཀ་ལ་གནོད་ཅིང་འཚེ་བའི་དོན་ཏེ། དེ་ནི་ཟད་པར་སྨྲ་བའོ། །དེ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་ཤིང་འདྲེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། "ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་ཤིང་འདྲེས་པའི་ཚིག་"ཅེས་སོ། །དེས་ན་ལྷག་མ་ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་གསུངས་སོ། །"མངོན་པར་ཞེན་ནས་"ཞེས་པ་ནི། "འདི་ཉིད་བདེན་ནོ་"ཞེས་ལྷག་པར་ཆགས་ནས་སོ། །"བཟུང་ནས་"ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བཟུང་ནས་སོ། །"ཐ་སྙད་གདགས་སོ་"ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པའོ། །"འཇིག་རྟེན་གྱི་གྲགས་པ་"ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བརྡའོ།། 324. ආරම්මණතො සම්පයොගතො කාමෙහි පටිසංහිතත්තා කාමපටිසන්ධි, කාමසුඛං. තෙනාහ ‘‘කාමූපසංහිතෙන සුඛෙනා’’ති. සදුක්ඛොති විපාකදුක්ඛෙන සංකිලෙසදුක්ඛෙන සදුක්ඛො. තථා සපරිළාහොති විපාකපරිළාහෙන චෙව කිලෙසපරිළාහෙන ච සපරිළාහො. ༣༢༤. དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་འདོད་པ་རྣམས་དང་ཉེ་བར་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་འདོད་པའི་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྟེ། འདོད་པའི་བདེ་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། "འདོད་པ་དང་ཉེ་བར་འབྲེལ་བའི་བདེ་བས་"ཞེས་སོ། །"སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པ་"ཞེས་པ་ནི་རྣམ་སྨིན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་"ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་བཅས་པ་"ཞེས་པ་ནི་རྣམ་སྨིན་གྱི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བས་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་བཅས་པའོ།། 326. වට්ටතො නිස්සරිතුං අදත්වා තත්ථෙව සීදාපනතො මිච්ඡාපටිපදාභාවෙන සත්තෙ සංයොජෙතීති සංයොජනං, විසෙසතො භවසංයොජනං තණ්හාති ආහ ‘‘තණ්හායෙතං නාම’’න්ති. න තණ්හායෙව මානාදයොපි සංයොජනත්තං සාධෙන්ති නාම සබ්බසො සංයොජනතො සුට්ඨු බන්ධනතො. තෙන වුත්තං – ‘‘අවිජ්ජානීවරණානං, භික්ඛවෙ, සත්තානං තණ්හාසංයොජනාන’’න්ති (සං. නි. 2.125-126). ༣༢༦. འཁོར་བ་ལས་ཕྱིར་འབྱུང་དུ་མི་སྟེར་བར་དེ་ཉིད་དུ་བྱིང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ལོག་པའི་ལམ་གྱི་དངོས་པོས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ན་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་སྟེ། ཁྱད་པར་དུ་སྲིད་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ནི་སྲེད་པ་ཡིན་པས་གསུངས་ཏེ། "འདི་ནི་སྲེད་པའི་མིང་ངོ་"ཞེས་སོ། །སྲེད་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་གྱི་ང་རྒྱལ་ལ་སོགས་པའང་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཉིད་དུ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དེ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་ཞིང་ཤིན་ཏུ་འཆིང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། "དགེ་སློང་དག །མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པ་ཅན་གྱི་སེམས་ཅན་སྲེད་པའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཅན་རྣམས་ལའོ"ཞེས་ོ།། ඉමං චතුක්කන්ති, ‘‘යෙ කාමපටිසන්ධිසුඛිනො සොමනස්සානුයොගං අනුයුත්තා, යෙ අත්තකිලමථානුයොගං අනුයුත්තා’’ති එවමාගතං ඉමං චතුක්කං නිස්සාය. ‘‘එතදග්ගෙ ඨපිතො’’ති, වත්වා තං නිස්සාය ඨපිතභාවං විත්ථාරතො දස්සෙතුං, ‘‘භගවතො හී’’තිආදි වුත්තං. උස්සාදනාඅපසාදනා පඤ්ඤායන්ති තථාගතෙන විනෙතබ්බපුග්ගලවසෙන ධම්මදෙසනාය පවත්තෙතබ්බතො. අයං පුග්ගලො…පෙ… ආචාරසම්පන්නොති වා නත්ථි පරෙසං අනුද්දෙසකවසෙන ධම්මදෙසනාය පවත්තනතො. "ཚན་པ་བཞི་པོ་འདི་"ཞེས་པ་ནི། "གང་དག་འདོད་པའི་མཚམས་སྦྱོར་བའི་བདེ་བ་ཡིད་བདེ་བའི་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་དང་། གང་དག་བདག་ཉིད་ངལ་ཞིང་དུབ་པའི་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་"ཞེས་འདི་ལྟར་བྱུང་བའི་ཚན་པ་བཞི་པོ་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་སོ། །"འདི་ནི་མཆོག་ཏུ་བཞག་གོ་"ཞེས་གསུངས་ནས། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་བཞག་པའི་ཚུལ་རྒྱས་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ནི་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །"ཤེས་རབ་ཀྱིས་འདེགས་པ་དང་འཇོག་པ་"ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་གདུལ་བྱའི་གང་ཟག་གི་དབང་གིས་ཆོས་སྟོན་པ་ལ་འཇུག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། "གང་ཟག་འདི་ནི་...པེ་...ཆོ་ག་དང་ལྡན་པའོ་"ཞེས་པའམ། གཞན་དག་ལ་མི་མཚོན་པའི་དབང་གིས་ཆོས་སྟོན་པ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། 329. පරම්මුඛා අවණ්ණන්ති නින්දියස්ස දොසස්ස නින්දනං. න හි කදාචි නින්දියො පසංසියො හොති, තං පන කාලං ඤත්වාව කථෙතබ්බන්ති ආහ, ‘‘යුත්තපත්තකාලං ඤත්වාවා’’ති. ඛීණවාදෙපි එසෙව නයො තස්ස රහොවාදෙන සමානයොගක්ඛමත්තා. ༣༢༩. "ལྐོག་ཏུ་མི་སྙན་པ་བརྗོད་པ་"ཞེས་པ་ནི་སྨད་པར་བྱ་བའི་ཉེས་པ་ལ་སྨོད་པའོ། །སྨད་པར་བྱ་བ་ནི་ནམ་ཡང་བསྔགས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པས། དེ་ནི་དུས་ཤེས་ནས་སྨྲ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། "རིགས་ཤིང་བབས་པའི་དུས་ཤེས་ནས་ཁོ་ནའོ"ཞེས་སོ། །ཟད་པར་སྨྲ་བ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དེ། དེ་ནི་ལྐོག་ཏུ་སྨྲ་བ་དང་མཚུངས་པར་སྦྱོར་རུང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། 330. ඝාතීයතීති වධීයති. සද්දොපි භිජ්ජති නස්සති, භෙදො හොතීති අත්ථො. ගෙලඤ්ඤප්පත්තොති ඛෙදං පරිස්සමං පත්තො. අපලිබුද්ධන්ති දොසෙහි අනනුපතිතං. ༣༣༠. "གནོད་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པ་ནི་གསོད་པར་བྱེད་པའོ། །སྒྲའང་འཇིག་ཅིང་ཉམས་པར་འགྱུར་ཏེ། དབྱེ་བར་འགྱུར་བའི་དོན་ཏོ། །"ནད་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་པ་"ཞེས་པ་ནི་ངལ་ཞིང་དུབ་པར་གྱུར་པའོ། །"འགལ་བ་མེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཉེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་མ་ཞུགས་པའོ།། 331. අභිනිවිස්ස [Pg.392] වොහරතීති එවමෙතං, න ඉතො අඤ්ඤථාති තං ජනපදනිරුත්තිං අභිනිවිසිත්වා සමුදාචරති. අතිධාවනන්ති සමඤ්ඤං නාමෙතං ලොකසඞ්කෙතසිද්ධා පඤ්ඤත්තීති පඤ්ඤත්තිමත්තෙ අට්ඨත්වා පරමත්ථතො ථාමසා පරාමස්ස වොහරණං. ༣༣༡. "མངོན་པར་ཞེན་ནས་ཐ་སྙད་གདགས་སོ་"ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་འདི་ཉིད་དེ། འདི་ལས་གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཡུལ་གྱི་སྐད་དེ་ལ་མངོན་པར་ཞེན་ནས་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པའོ། །"ལྷག་པར་རྒྱུག་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཐ་སྙད་ཅེས་བྱ་བ་འདི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བརྡས་གྲུབ་པའི་བཏགས་པ་ཙམ་མོ་ཞེས་བཏགས་པ་ཙམ་ལ་མི་གནས་པར། དོན་དམ་པའི་སྒོ་ནས་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་མཆོག་ཏུ་བཟུང་སྟེ་ཐ་སྙད་འདོགས་པའོ།། 332. අපරාමසන්තොති අනභිනිවිසන්තො සමඤ්ඤාමත්තතොව වොහරති. ༣༣༢. "མཆོག་ཏུ་མི་འཛིན་པ་"ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་མི་ཞེན་པར་ཐ་སྙད་ཙམ་གྱིས་ཐ་སྙད་འདོགས་པའོ།། 333. මරියාදභාජනීයන්ති යථාවුත්තසම්මාපටිපදාය මිච්ඡාපටිපදාය ච අඤ්ඤමඤ්ඤං සඞ්කරභාවවිභාජනං. රණන්ති සත්තා එතෙහි කන්දන්ති අකන්දන්තාපි කන්දනකාරණභාවතොති රණා; රාගදොසමොහා, දසපි වා කිලෙසා, සබ්බෙපි වා එකන්තාකුසලා, තෙහි නානප්පකාරදුක්ඛනිබ්බත්තකෙහි අභිභූතා සත්තා කන්දන්ති; සහ රණෙහීති සරණො. රණසද්දො වා රාගාදිරෙණූසු නිරුළ්හො. තෙනාහ ‘‘සරජො සකිලෙසො’’ති. පාළියං පන ‘‘සදුක්ඛො එසො ධම්මො’’තිආදිනා ආගතත්තා කාමසුඛානුයොගාදයොපි ‘‘සරණො’’ති වුත්තාති දුක්ඛාදීනං රණභාවො තන්නිබ්බත්තකසභාවානං අකුසලානං සරණතා ච වෙදිතබ්බා. අරණොතිආදීනං පදානං වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ༣༣༣. “མཚམས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་དང་ལོག་པའི་སྒྲུབ་པ་གཉིས་ཕན་ཚུན་འདྲེས་པའི་རང་བཞིན་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་བྱའོ། །“ཉོན་མོངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་དག་གིས་ངུ་ཞིང་། མ་ངུ་བཞིན་དུ་ཡང་ངུ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པ་སྟེ། འདོད་ཆགས་དང་། ཞེ་སྡང་། གཏི་མུག་གམ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་བཅུ་པོའམ། ཡང་ན་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་གཅིག་ཏུ་མི་དགེ་བ་རྣམས་སོ། །རྣམ་པ་དུ་མའི་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་དེ་དག་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ངུ་བར་བྱེད་དོ། །ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པ་ནི་“ཉོན་མོངས་དང་བཅས་པ་”འོ། །ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པའི་སྒྲ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་རྡུལ་རྣམས་ལ་གྲགས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“རྡུལ་དང་བཅས་པ། ཉོན་མོངས་དང་བཅས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ལུང་ལས་ནི་“ཆོས་འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་དང་བཅས་པ་འོ། །”ལ་སོགས་པ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། འདོད་པའི་བདེ་བ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་“ཉོན་མོངས་དང་བཅས་པ་”ཞེས་གསུངས་པས། སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་རང་བཞིན་དང་། དེ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་དང་བཅས་པའི་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཉོན་མོངས་མེད་པ་”ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་དོན་ནི་བཤད་པ་ལས་བཟློག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། වත්ථුං සොධෙතීති නිරොධසමාපජ්ජනෙන මහප්ඵලභාවකරණෙන දක්ඛිණෙය්‍යවත්ථුභූතං අත්තානං විසොධෙති; නිරොධසමාපත්තියා වත්ථුවිසොධනං නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨිතානං පච්චෙකබුද්ධානං මහාකස්සපත්ථෙරාදීනං දින්නදක්ඛිණාවිසුද්ධියා දීපෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘තථා හී’’තිආදි. තථෙවාති ඉමිනා ‘‘පිණ්ඩාය චරන්තො’’තිආදිං උපසංහරති. මෙත්තාභාවනාය මුදුභූතචිත්තබහුමානපුබ්බකං දෙන්තීති, ‘‘සුභූතිත්ථෙරො දක්ඛිණං විසොධෙතී’’ති වුත්තං. තෙන දායකතොපි දක්ඛිණාවිසුද්ධිං දස්සෙති. වත්ථුසොධනං පන පටිභාගතො. එවං පන කාතුං සක්කාති සාවකානම්පි කිමෙවං ලහුවුට්ඨානාධිට්ඨානං සාවකෙසු චිණ්ණවසීභාවො සම්භවතීති පුච්ඡති. ඉතරො අග්ගසාවකමහාසාවකෙසු කිං වත්තබ්බං, පකතිසාවකෙසුපි වසිප්පත්තෙසු ලබ්භතීති තෙ දස්සෙන්තො, ‘‘ආම සක්කා’’තිආදිමාහ. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. “གཞི་དག་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དང་འབྲས་བུ་ཆེན་པོར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སྦྱིན་གནས་ཀྱི་གཞིར་གྱུར་པའི་བདག་ཉིད་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པའོ། །འགོག་པའི་སྙོམས་འཇུག་གིས་གཞི་རྣམ་པར་དག་པ་ནི། འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་ལངས་པའི་རང་སངས་རྒྱས་དང་། གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་བྱིན་པའི་ཡོན་རྣམ་པར་དག་པས་གསལ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་“འདི་ལྟར་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པས་ནི་“བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བའི་ཚེ་”ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་སྡུད་དོ། །བྱམས་པའི་སྒོམ་པས་སེམས་མཉེན་པར་གྱུར་ཅིང་གུས་པ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་སྦྱིན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “གནས་བརྟན་རབ་འབྱོར་གྱིས་ཡོན་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ན་སྦྱིན་བདག་གི་སྒོ་ནས་ཀྱང་ཡོན་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །གཞི་དག་པར་བྱེད་པ་ནི་ཆ་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་སོ། །འོན་ཀྱང་འདི་ལྟར་བྱེད་ནུས་པ་ནི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལའང་ཡིན་ནམ། ཅིའི་ཕྱིར་འདི་ལྟར་མྱུར་དུ་ལྡང་བའི་སྨོན་ལམ་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་དབང་འབྱོར་པ་གྲུབ་པ་ཡིན་ནམ་ཞེས་འདྲིའོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་ཉན་ཐོས་མཆོག་དང་ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས། དབང་ཐོབ་པའི་ཕལ་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལའང་རྙེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་དག་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “འོ་ན་ནུས་སོ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། අරණවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ཉོན་མོངས་མེད་པའི་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 10. ධාතුවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ༡༠. ཁམས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་བཞུགས། 342. අපරික්ඛීණායුකං [Pg.393] පුක්කුසාතිකුලපුත්තං උද්දිස්ස ගමනන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘තුරිතගමනචාරික’’න්ති. මම වාසුපගමනෙන තව චිත්තස්ස අඵාසුකං අනිට්ඨං සචෙ නත්ථි. සොති පුබ්බුපගතො. දින්නං දින්නමෙව වට්ටතීති එකවාරං දින්නං දින්නමෙව යුත්තං, න පුන දාතබ්බන්ති අධිප්පායො. කතං කතමෙවාති සඞ්ගහත්ථං කතං අනුච්ඡවිකකම්මං කතමෙව, න තං පුන විපරිවත්තෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. ༣༤༢. ཚེ་མ་ཟད་པའི་རིགས་ཀྱི་བུ་པུཀྐུ་སཱ་ཏི་ལ་དམིགས་ནས་གཤེགས་པ་ལ་བསམས་ནས་“མྱུར་དུ་གཤེགས་པའི་སྤྱོད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་བདག་ལྷགས་པས་ཁྱོད་ཀྱི་སེམས་ལ་མི་བདེ་བ་དང་མི་འདོད་པ་མེད་ན། ཁོང་ནི་སྔོན་དུ་ལྷགས་པ་དེའོ། །“བྱིན་པ་ནི་བྱིན་པ་ཉིད་དུ་རུང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་ལན་གཅིག་བྱིན་པ་ནི་བྱིན་པ་ཉིད་དུ་རིགས་ཀྱི། ཡང་སྦྱིན་པར་མི་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བྱས་པ་ནི་བྱས་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་བྱས་པའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ལས་ནི་བྱས་པ་ཉིད་དེ། དེ་ཡང་བསྐྱར་དུ་བཟློག་པར་མི་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། පුක්කුසාතිම්හි උභයථාපි කුලපුත්තභාවො පරිපුණ්ණො එවාති ආහ – ‘‘ජාතිකුලපුත්තොපි ආචාරකුලපුත්තොපී’’ති. තත්‍රාති තස්මිං තක්කසීලතො ආගමනෙ. අඞ්කෙ නිපන්නදාරකං විය ජනං තොසෙති තුට්ඨිං පාපෙති. රතනානි උප්පජ්ජන්ති පබ්බතසමුද්දාදිසන්නිස්සිතත්තා පච්චන්තදෙසස්ස. දස්සනීයන්ති දස්සනෙනෙව සුඛාවහං. එවරූපන්ති දස්සනීයං සවනීයඤ්ච. པུཀྐུ་སཱ་ཏི་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀས་ཀྱང་རིགས་ཀྱི་བུའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ། “སྐྱེ་བས་རིགས་ཀྱི་བུ་ཡང་ཡིན། སྤྱོད་པས་རིགས་ཀྱི་བུ་ཡང་ཡིན་”ཞེས་སོ། །“དེ་ལྟ་བུ་”ནི་ཏཀྵ་ཤི་ལཱ་ནས་འོངས་པ་དེ་ལའོ། །པང་དུ་ཉལ་བའི་བུ་ཆུང་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བོ་རྣམས་དགའ་བར་བྱེད་ཅིང་ཚིམ་པར་བྱེད་དོ། །རི་དང་རྒྱ་མཚོ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་ཕྱིར་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་ཡུལ་དུ་རིན་པོ་ཆེ་རྣམས་འབྱུང་ངོ་། །“བལྟ་ན་སྡུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བ་ཙམ་གྱིས་བདེ་བ་སྐྱེད་པའོ། །“འདི་ལྟ་བུ་”ནི་བལྟ་ན་སྡུག་པ་དང་ཉན་པར་འོས་པ་ཉིད་དོ། ། අනග්ඝකම්බලෙ මහග්ඝකම්බලෙ. සාරකරණ්ඩකෙති චන්දනසාරාදිසාරමයකරණ්ඩකෙ. ලිඛාපෙත්වා උක්කිරාපෙත්වා. ලාඛාය වට්ටාපෙත්වාති මුඛං පිදහිත්වා ලාඛාපරිකම්මං කාරෙත්වා. “རིན་ཐང་མེད་པའི་ལྭ་བ་”ནི་རིན་ཐང་ཆེ་བའི་ལྭ་བའོ། །“སྙིང་པོའི་སྒྲོམ་”ཞེས་པ་ནི་ཙན་དན་གྱི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྙིང་པོ་ལས་གྲུབ་པའི་སྒྲོམ་མོ། །“བྲིར་བཅུག་ནས་”ནི་རྐོ་བར་བཅུག་ནས་སོ། །“རྒྱ་སྐྱེགས་ཀྱིས་བསྒྲིལ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཁ་བཅད་དེ་རྒྱ་སྐྱེགས་ཀྱི་ལས་བྱེད་དུ་བཅུག་ནས་སོ། ། අන්තො දුස්සභණ්ඩිකං අත්ථීති අඤ්ඤාසි නාතිගරුකභාවතො. අනග්ඝා අහෙසුන්ති වණ්ණසම්පත්තිඵස්සසම්පත්තිපමාණමහත්තදුන්නිම්මාපියතාහි මහග්ඝා අහෙසුං, මහාපුඤ්ඤො රාජා තස්ස අත්ථෙවාති අධිප්පායො. ལྗིད་མི་ཆེ་བའི་ཕྱིར་“ནང་ན་རས་ཀྱི་སྣོད་ཅིག་ཡོད་དོ་”ཞེས་ཤེས་སོ། །“རིན་ཐང་མེད་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་ཁ་དོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། རེག་བྱ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ཚད་ཆེ་བ་དང་། བཟོ་དཀའ་བ་ཉིད་ཀྱིས་རིན་ཐང་ཆེན་པོར་གྱུར་ཏེ། རྒྱལ་པོ་བསོད་ནམས་ཆེན་པོ་དེ་ལ་ཡོད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། යදි එවං, ‘‘කින්නු ඛො පෙසෙමී’’ති කස්මා වීමංසං ආපජ්ජීති ආහ – ‘‘අපිච ඛො පනා’’තිආදි. සොති බිම්බිසාරො රාජා. විචිනිතුං ආරද්ධො රතනස්ස අනෙකවිධත්තා උත්තරුත්තරිඤ්ච පණීතතරාදිභාවතො. සුවණ්ණරජතාදීති සුවණ්ණරජතපවාළමණිමුත්තාවෙළුරියාදි. ඉන්ද්‍රියබද්ධන්ති චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියපටිබද්ධං. පදෙසන්ති ගුණවසෙන එකදෙසං න පාපුණාති. གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། “ཅི་ཞིག་བསྐུར་བར་བྱ་”ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་རྟོག་དཔྱོད་བྱེད་པ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། “འོན་ཀྱང་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“དེ་”ནི་རྒྱལ་པོ་གཟུགས་ཅན་སྙིང་པོའོ། །རིན་པོ་ཆེ་རྣམ་པ་དུ་མ་ཡོད་པ་དང་། གོང་ནས་གོང་དུ་གྱ་ནོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར་འཚོལ་བར་བརྩམས་སོ། །“གསེར་དངུལ་ལ་སོགས་པ་”ནི་གསེར་དང་། དངུལ། བྱུ་རུ། ནོར་བུ། མུ་ཏིག །བཻ་ཌཱུརྱ་ལ་སོགས་པའོ། །“དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བ་”ནི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའོ། །“ཕྱོགས་གཅིག་”ཅེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་ཆ་ཤས་ཤིག་ལའང་མི་སླེབས་སོ། ། සාමං සච්චානං අභිසම්බුද්ධතාසාමඤ්ඤෙන, ‘‘බුද්ධරතනම්පි දුවිධ’’න්ති වුත්තං. බුද්ධරතනසමං රතනං නාම නත්ථි, යස්මා පන ඉමස්මිං ලොකෙ පරස්මිං වා පන බුද්ධෙන සදිසො න විජ්ජතීති. පඨමබොධියංයෙව පවත්තතීති කත්වා වුත්තං ‘‘ඝොසොපී’’තිආදි. བདག་ཉིད་ཀྱིས་བདེན་པ་རྣམས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་སྤྱི་མཐུན་ཉིད་ཀྱིས། “སངས་རྒྱས་དཀོན་མཆོག་ཀྱང་རྣམ་པ་གཉིས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །སངས་རྒྱས་དཀོན་མཆོག་དང་མཚུངས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེད་དེ། གང་གི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་འདི་འམ་ཕ་རོལ་ན་ཡང་སངས་རྒྱས་དང་འདྲ་བ་མི་དམིགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །བྱང་ཆུབ་ཐོག་མ་ཉིད་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “སྒྲ་ཡང་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། රාජා තුට්ඨො චින්තෙසි, ‘‘තත්ථ අවිජ්ජමානංයෙව පෙසෙතුං ලද්ධ’’න්ති. තස්මාති යස්මා පරිපුණ්ණං එකදිවසම්පි තස්මිං පදෙසෙ බුද්ධානං ආවාසපරිග්ගහො [Pg.394] නත්ථි, තස්මා. පුබ්බදිසාමුඛන්ති පුබ්බදිසාභිමුඛං සීහපඤ්ජරං. තෙනස්ස සුවිභූතාලොකතං දස්සෙති. རྒྱལ་པོ་དགའ་ནས་“དེ་ན་མེད་པ་ཉིད་བསྐུར་རྒྱུ་རྙེད་དོ་”ཞེས་བསམས་སོ། །“དེའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་ཡུལ་དེ་ན་ཉིན་གཅིག་གི་རིང་ལའང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་བཞུགས་གནས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཤར་ཕྱོགས་སུ་བལྟས་པ་”ནི་ཤར་ཕྱོགས་སུ་ཁ་ཕྱོགས་པའི་སེང་གེའི་སྐར་ཁུང་ངོ། །དེས་དེའི་སྣང་བ་ཤིན་ཏུ་གསལ་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། ། එවං අනඤ්ඤසාධාරණස්ස භගවතො ඊදිසො සමුදාගමොති දස්සෙතුං, ‘‘එවං දස පාරමියො පූරෙත්වා’’තිආදි වුත්තං. එවං සම්පන්නසමුදාගමස්ස තදනුරූපා අයං ඵලසම්පදාති දස්සෙතුං, ‘‘තුසිතභවනතො’’තිආදි වුත්තං. འདི་ལྟར་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མངོན་པར་གྲུབ་པ་འདི་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་མངོན་པར་གྲུབ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དེ་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་འབྲས་བུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདི་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དགའ་ལྡན་གྱི་གནས་ནས་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། අරියධම්මො නාම අරියමග්ගප්පධානො, අරියමග්ගො ච සත්තතිංසබොධිපක්ඛියසඞ්ගහො, තෙ ච උද්දෙසමත්තෙනෙව ගහිතාති ආහ – ‘‘සත්තතිංසබොධිපක්ඛියෙ එකදෙසෙන ලිඛිත්වා’’ති. චූළසීලාදීනි බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.8-9) ආගතනයෙන වෙදිතබ්බානි. ඡද්වාරසංවරං සතිසම්පජඤ්ඤන්ති මනච්ඡට්ඨානං ද්වාරානං සංවරණවසෙන සත්තට්ඨානිකං සතිසම්පජඤ්ඤං. ද්වාදසප්පභෙදං චීවරාදිචතුප්පච්චයසන්තොසං. අරඤ්ඤරුක්ඛමූලාදීනඤ්ච විභඞ්ගං භාවනානුකූලං සෙනාසනං. ‘‘අභිජ්ඣං ලොකෙ පහායා’’තිආදිනා වුත්තං නීවරණප්පහානං. පරිකම්මන්ති කසිණාදිපරිකම්මං. පාළියං ආගතනයෙන අට්ඨතිංස කම්මට්ඨානානි. විසුද්ධිපටිපාටියා යාව ආසවක්ඛයා ඉමං පටිපත්තිං එකදෙසෙන ලිඛි. සොළසවිධන්ති සොළසවිධභාවනාය පයොගං. “འཕགས་པའི་ཆོས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གཙོ་བོར་བྱས་པ་ཡིན་ལ། འཕགས་པའི་ལམ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་བསྡུས་པ་ཡིན་ཞིང་། དེ་དག་ཀྱང་བསྟན་པ་ཙམ་གྱིས་བཟུང་བའི་ཕྱིར། “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་སུམ་ཅུ་རྩ་བདུན་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བྲིས་ནས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཆུང་ངུ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་མདོ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །“སྒོ་དྲུག་བསྡམས་པ་དང་དྲན་ཤེས་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དྲུག་པ་སྟེ་སྒོ་རྣམས་བསྡམས་པའི་དབང་གིས་གནས་བདུན་གྱི་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ནོ། །རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་སུ་དབྱེ་བའི་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་ཡོ་བྱད་བཞི་ལ་ཆོག་ཤེས་པའོ། །དགོན་པ་དང་ཤིང་དྲུང་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་སྟེ་སྒོམ་པ་དང་མཐུན་པའི་གནས་མལ་ལོ། །“འཇིག་རྟེན་ལ་བརྣབ་སེམས་སྤངས་ཏེ་”ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་སྒྲིབ་པ་སྤོང་བའོ། །“སྔོན་འགྲོའི་ལས་”ནི་ཟད་པར་ལ་སོགས་པའི་སྔོན་འགྲོའི་ལས་སོ། །ལུང་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ལས་ཀྱི་གནས་སུམ་ཅུ་རྩ་བརྒྱད་དོ། །རྣམ་པར་དག་པའི་རིམ་པས་ཟག་པ་ཟད་པའི་བར་གྱི་སྒྲུབ་པ་འདི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བྲིས་སོ། །“རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་”ནི་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་གི་སྒོམ་པའི་སྦྱོར་བའོ། ། කිලඤ්ජමයෙති නානාවිධභිත්තිවිභත්තෙ සණ්හසුඛුමරතනපරිසිබ්බිතෙ කිලඤ්ජමයසමුග්ගෙ. බහි වත්ථෙන වෙඨෙත්වාති පඨමං සුඛුමකම්බලෙන වෙඨෙත්වා පටිපාටියා තෙත්තිංසාය සමුග්ගෙසු පක්ඛිපිත්වා තතො බහි සුඛුමවත්ථෙන වෙඨෙත්වා ඡාදෙත්වා. තිණගච්ඡපහානසම්මජ්ජනාදිනා සොධිතමත්තකමෙව හොතු, කදලිපුණ්ණඝටඨපනධජපටාකුස්සාපනාදිඅලඞ්කරණෙන මා නිට්ඨාපෙථාති අත්ථො. රාජානුභාවෙන පටියාදෙථාති මම රාජානුරූපං සජ්ජෙථ, අලඞ්කරොථාති අත්ථො. අන්තරභොගිකානන්ති අනුයුත්තරාජමහාමත්තානං. ජවනදූතෙති ඛිප්පං ගච්ඡන්තකදූතපුරිසෙ. තාළෙහි සහ අවචරන්තීති තාළාවචරා. “སྨྱུག་སྒྲོམ་ལས་གྲུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྩིག་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ཕྱེ་ཞིང་། ཞིབ་མོ་དང་འཇམ་པའི་རིན་པོ་ཆེས་བཙེམས་པའི་སྨྱུག་སྒྲོམ་མོ། །“ཕྱི་རོལ་ཏུ་རས་ཀྱིས་བསྒྲིལ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཐོག་མར་འཇམ་པའི་ལྭ་བས་བསྒྲིལ་ཏེ། རིམ་པ་བཞིན་དུ་སྒྲོམ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་ནང་དུ་བཅུག་ནས། དེའི་ཕྱི་རོལ་ཏུ་འཇམ་པའི་རས་ཀྱིས་བསྒྲིལ་ཏེ་བཀབ་ནས་སོ། །རྩྭ་དང་ཤིང་ཕྲན་སྤོང་བ་དང་ཕྱག་དར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པས་དག་པ་ཙམ་དུ་གྱུར་ཅིག །ཆུ་ཤིང་དང་ཉེ་བར་གཏམས་པའི་བུམ་པ་འཇོག་པ་དང་། བ་དན་དང་དར་འཕན་བསྒྲེང་བ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱན་གྱིས་མ་རྫོགས་པར་བྱེད་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“རྒྱལ་པོའི་མཐུས་གྲལ་སྒྲིགས་ཤིག་”ཅེས་པ་ནི་ངའི་རྒྱལ་པོའི་ཆ་བྱད་དང་མཐུན་པར་གྲལ་སྒྲིགས་ཤིག །བརྒྱན་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ནང་གི་ཉེ་བར་འཚོ་བ་རྣམས་”ནི་རྒྱལ་པོའི་བློན་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལའོ། །“བང་ཆེན་”ནི་མྱུར་དུ་འགྲོ་བའི་ཕོ་ཉའི་སྐྱེས་བུ་རྣམས་ལའོ། །ཕེག་རྡོབ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་རྒྱུ་བའི་ཕྱིར་“རོལ་མོ་བ་”རྣམས་སོ། ། රඤ්ඤා පණ්ණාකාරං උද්දිස්ස කතපූජාසක්කාරස්ස අමච්චතො සුතත්තා පණ්ණාකාරං උච්චට්ඨානෙ ඨපෙත්වා සයං නීචාසනෙ නිසින්නො. නායං අඤ්ඤස්ස රතනස්ස භවිස්සතීති අයං පරිහාරො අඤ්ඤස්ස මණිමුත්තාදිභෙදස්ස රතනස්ස න භවිස්සති මණිමුත්තාදීහි අභිසඞ්ඛතත්තා. බලවසොමනස්සං [Pg.395] උප්පජ්ජි චිරතනකාලං බුද්ධසාසනෙ භාවිතභාවනතාය වාසිතවාසනතාය ඝටෙ දීපො විය අබ්භන්තරෙ එව සමුජ්ජලමානපරිපක්කතිහෙතුකභාවතො. རྒྱལ་པོས་སྐྱེས་ལ་དམིགས་ནས་མཆོད་པ་དང་བཀུར་སྟི་བྱས་པ་བློན་པོ་ལས་ཐོས་པའི་ཕྱིར། སྐྱེས་དེ་མཐོན་པོའི་གནས་སུ་བཞག་སྟེ། བདག་ཉིད་ནི་ཁྲི་དམའ་བ་ལ་འདུག་གོ །“འདི་ནི་རིན་པོ་ཆེ་གཞན་གྱི་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་བཀུར་སྟི་འདི་ནི་ནོར་བུ་དང་མུ་ཏིག་ལ་སོགས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་གཞན་གྱི་མ་ཡིན་ཏེ། ནོར་བུ་དང་མུ་ཏིག་ལ་སོགས་པས་བསྒྲུབས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡིད་བདེ་བ་དྲག་པོ་སྐྱེས་ཏེ། དུས་ཡུན་རིང་པོར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་ལ་སྒོམ་པ་བསྒོམས་ཤིང་བག་ཆགས་བསྒོས་པའི་ཕྱིར། བུམ་པའི་ནང་གི་སྒྲོན་མེ་བཞིན་དུ་ནང་ཉིད་དུ་རབ་ཏུ་འབར་ཞིང་སྨིན་པའི་རྒྱུ་ཅན་གྱི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་རོ། ། ධාරෙමීති ඉච්ඡාමි, ගණ්හාමීති අත්ථො. ද්වෙජ්ඣවචනන්ති ද්වෙළ්හකභාවො. අන්තරං කරොතීති ද්වින්නං පාදානං අන්තරං තං ලෙඛං කරොති, එකෙන පාදෙන අතික්කමීති අත්ථො. තස්සා ගතමග්ගෙනාති තාය දෙවියා විවට්ටමානාය නාසිතාය ගතමග්ගෙන. තං පන ලෙඛන්ති පුක්කුසාතිනා කතලෙඛං. පණ්ණච්ඡත්තකන්ති තාලපත්තමුට්ඨිං. “འཆང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་དོ། །ལེན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཚིག་གཉིས་པ་”ནི་ཐེ་ཚོམ་གྱི་དངོས་པོའོ། །“བར་དུ་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་རྐང་པ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་ཡི་གེ་དེ་བྱེད་དེ། རྐང་པ་གཅིག་གིས་བརྒལ་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“མོ་སོང་བའི་ལམ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་མོ་དེ་ཕྱིར་ལོག་སྟེ་བརླག་པར་གྱུར་པའི་སོང་བའི་ལམ་གྱིས་སོ། །“ཡི་གེ་དེ་ནི་”པུཀྐུ་སཱ་ཏིས་བྲིས་པའི་ཡི་གེའོ། །“ལོ་མའི་གདུགས་”ནི་ཏཱ་ལའི་ལོ་མའི་སྦར་བའོ། ། සත්ථුගාරවෙනාති සත්ථරි උප්පන්නපසාදපෙමබහුමානසම්භවෙන. තදා සත්ථාරංයෙව මනසි කත්වා තන්නින්නභාවෙන ගච්ඡන්තො, ‘‘පුච්ඡිස්සාමී’’තිපි චිත්තං න උප්පාදෙසි, ‘‘එත්ථ නු ඛො සත්ථා වසතී’’ති පරිවිතක්කස්සෙව අභාවතො; රාජගහං පන පත්වා රඤ්ඤො පෙසිතසාසනවසෙන තත්ථ ච විහාරස්ස බහුභාවතො සත්ථා කහං වසතීති පුච්ඡි. සත්ථු එකකස්සෙව නික්ඛමනං පඤ්චචත්තාලීස යොජනානි පදසා ගමනඤ්ච ධම්මපූජාවසෙන කතන්ති දට්ඨබ්බං. ධම්මපූජාය ච බුද්ධානං ආචිණ්ණභාවො හෙට්ඨා විත්ථාරිතොයෙව. බුද්ධසොභං පන පටිච්ඡාදෙත්වා අඤ්ඤාතකවෙසෙන තත්ථ ගමනං තස්ස කුලපුත්තස්ස විස්සත්ථවසෙන මග්ගදරථපටිපස්සම්භනත්ථං. අප්පටිපස්සද්ධමග්ගදරථො හි ධම්මදෙසනාය භාජනං න හොතීති. තථාහි වක්ඛති, ‘‘නනු ච භගවා’’තිආදි. “སྟོན་པ་ལ་གུས་པས་”ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པ་ལ་སྐྱེས་པའི་དད་པ་དང་། བྱམས་པ། གུས་པ་ཆེན་པོ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཚེ་སྟོན་པ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ་དེ་ལ་གཞོལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་འགྲོ་བཞིན། “འདྲི་བར་བྱའོ་”སྙམ་པའི་སེམས་ཀྱང་མ་སྐྱེས་ཏེ། “འདི་ན་སྟོན་པ་བཞུགས་སམ་”སྙམ་པའི་རྟོག་པ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་ཕྱིན་ནས། རྒྱལ་པོས་བསྐུར་བའི་འཕྲིན་གྱི་དབང་གིས་དང་། དེ་ན་གཙུག་ལག་ཁང་མང་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། “སྟོན་པ་གང་ན་བཞུགས་”ཞེས་དྲིས་སོ། །སྟོན་པ་གཅིག་པུ་ཉིད་གཤེགས་པ་དང་། དཔག་ཚད་བཞི་བཅུ་རྩ་ལྔ་རྐང་ཐང་དུ་གཤེགས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་མཆོད་པའི་དབང་གིས་མཛད་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཆོས་ཀྱི་མཆོད་པ་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཉིད་དུ་འོག་ཏུ་རྒྱས་པར་བཤད་ཟིན་ཏོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་དཔལ་བསྐུངས་ཏེ་མི་ཤེས་པའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་དེར་གཤེགས་པ་ནི། རིགས་ཀྱི་བུ་དེའི་བློ་བདེ་བའི་ཕྱིར་དང་ལམ་གྱི་ངལ་བ་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ལམ་གྱི་ངལ་བ་མ་ཞི་བ་ནི་ཆོས་བསྟན་པའི་སྣོད་དུ་མི་རུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཡང་“བཅོམ་ལྡན་འདས་མ་ཡིན་ནམ་”ལ་སོགས་པ་གསུང་བར་འགྱུར་རོ། ། උරුද්ධන්ති විසාලන්ති කෙචි. අතිරෙකතියොජනසතන්තිආදිනා අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච මච්ඡෙරවිනයනෙ සබ්‍රහ්මචාරීනං ඔවාදදානං. අච්චන්තසුඛුමාලොතිආදිනා සත්ථු ධම්මගාරවෙන සද්ධිං කුලපුත්තස්සපි ධම්මගාරවං සංසන්දති සමෙතීති දස්සෙති. තෙන භගවතො කතස්ස පච්චුග්ගමනස්ස ඨානගතභාවං විභාවෙන්තො අඤ්ඤෙසම්පි භබ්බරූපානං කුලපුත්තානං යථාරහං සඞ්ගහො කාතබ්බොති දස්සෙති. “ཡངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེ་བ་སྟེ་ཁ་ཅིག་གོ །“དཔག་ཚད་བརྒྱ་ལྷག་”ལ་སོགས་པས་ནི་མཐུན་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་སེར་སྣ་འདུལ་བ་ལ་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་གདམས་ངག་སྦྱིན་པའོ། །“ཤིན་ཏུ་གཞོན་ཤ་ཆགས་པ་”ལ་སོགས་པས་ནི་སྟོན་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་རིགས་ཀྱི་བུའི་ཆོས་ལ་གུས་པའང་མཐུན་ཞིང་མཚུངས་པར་སྟོན་ཏོ། །དེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཛད་པའི་བསུ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པ་ཉིད་རྣམ་པར་འབྱེད་བཞིན། གཞན་ཡང་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའི་རིགས་ཀྱི་བུ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་འོས་པ་བཞིན་དུ་རྗེས་སུ་བཟུང་བར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། බ්‍රහ්මලොකප්පමාණන්ති උච්චභාවෙන. ආනුභාවෙනාති ඉද්ධානුභාවෙන යථා සො සොතපථං න උපගච්ඡති, එවං වූපසමෙතුං සක්කොති. අවිබ්භන්තන්ති විබ්භමරහිතං නිල්ලොලුප්පං. ‘‘භාවනපුංසකං පනෙත’’න්ති වත්වා තස්ස විවරණත්ථං, ‘‘පාසාදිකෙන ඉරියාපථෙනා’’ති වුත්තං. ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ එතං කරණවචනං දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘යථා ඉරියතො’’තිආදි. අමනාපො [Pg.396] හොති පස්සන්තානං. සීහසෙය්‍යාය නිපන්නස්සපි හි එකච්චෙ සරීරාවයවා අධොඛිත්තවික්ඛිත්තා විය දිස්සන්ති. කටියං ද්වින්නං ඌරුසන්ධීනං ද්වින්නඤ්ච ජාණුසන්ධීනං වසෙන චතුසන්ධිකපල්ලඞ්කං. න පතිට්ඨාතීති නප්පවත්තති, ‘‘කංසි ත්ව’’න්තිආදිනා අපුච්ඡිතෙ කථාපවත්ති එව න හොති. අප්පතිට්ඨිතාය කථාය න සඤ්ජායතීති තථා පන පුච්ඡාවසෙන කථාය අප්පවත්තිතාය උපරි ධම්මකථා න සඤ්ජායති න උප්පජ්ජති. ඉතීති තස්මා. කථාපතිට්ඨාපනත්ථං කථාපවත්තනත්ථං කථාසමුට්ඨාපනත්ථං වා පුච්ඡි. “Tshangs pa'i 'jig rten gyi tshad” ces pa ni mtho ba'i rang bzhin gyis so. “Mthu stobs kyis” ces pa ni rzu 'phrul gyi mthu stobs kyis te, ji ltar de rna ba'i lam du mi 'gyur ba de ltar nye bar zhi bar byed nus pa'o. “Mi 'khrul ba” ces pa ni 'khrul ba med pa dang g.yo ba med pa'o. “De ni bsgom pa'i ma ning yin no” zhes gsungs nas, de nyid gsal bar byed pa'i phyir “mdzes pa'i spyod lam gyis” zhes gsungs so. 'Di ni de lta bu'i mtshan nyid la byed pa'i sgra zhig tu blta bar bya'o. Des na “ji ltar spyod pa las” zhes sogs gsungs so. Mthong ba rnams kyi yid du mi 'ong bar 'gyur ro. Seng ge'i nyal stabs kyis nyal ba la yang lus kyi dbang po la la dag thur du lhung ba dang 'thor ba bzhin du mthong ba'i phyir ro. Rked pa dang, brla'i tshigs gnyis dang, pus mo'i tshigs gnyis kyi dbang gis tshigs bzhi'i skyil krung ngo. “Mi gnas pa” ces pa ni mi 'jug pa ste, “khyod su yin” zhes sogs kyis ma dris par gtam gyi 'jug pa nyid mi 'byung ba'o. “Gtam ma gnas par mi skye ba” ces pa ni de ltar 'dri ba'i dbang gis gtam mi 'jug par gong du chos kyi gtam mi skye zhing mi 'byung ba'o. “De ltar” ces pa ni de'i phyir ro. Gtam gnas par bya ba'i phyir dang, gtam 'jug par bya ba'i phyir dang, gtam kun nas bslang ba'i phyir dris pa'o. සභාවමෙව කථෙතීති අත්තනො භගවතො අදිට්ඨපුබ්බත්තා ‘‘අදිට්ඨපුබ්බකං කථමහං ජානෙය්‍ය’’න්ති සභාවමෙව කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයමෙව කථෙති; න පන සදෙවකස්ස ලොකස්ස සුපාකටං සභාවසිද්ධං බුද්ධරූපකායසභාවං. අථ වා සභාවමෙව කථෙතීති ‘‘ඉදමෙව’’න්ති ජානන්තොපි තදා භගවතො රුචියා තථාපවත්තමානං රූපකායසභාවමෙව කථෙති අප්පවික්ඛම්භන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ – ‘‘තථා හි න’’න්තිආදි, විපස්සනාලක්ඛණමෙව පටිපදන්ති අධිප්පායො. “Rang bzhin nyid smra'o” zhes pa ni rang gis bcom ldan 'das sngon chad ma mthong bas “sngon chad ma mthong ba de ji ltar bdag gis shes par bya” snyam nas, rang bzhin nyid kho na ste rang gi bsam pa nyid smra bar byed kyi, lha dang bcas pa'i 'jig rten la shin tu gsal zhing rang bzhin gyis grub pa'i sangs rgyas kyi gzugs kyi sku'i rang bzhin ni ma yin no. Yang na “rang bzhin nyid smra'o” zhes pa ni “'di nyid do” zhes shes bzhin du yang, de'i tshe bcom ldan 'das kyi mgu bar bya ba'i phyir de ltar 'jug pa'i gzugs kyi sku'i rang bzhin nyid smra bar byed de, rnam par ma g.yeng ba zhes pa'i don to. Des na “de ltar na...” zhes sogs gsungs te, lhag mthong gi mtshan nyid can gyi lam nyid do zhes pa'i bsam pa'o. 343. ‘‘පුබ්බභාගපටිපදං අකථෙත්වා’’ති වත්වා පුබ්බභාගපටිපදාය අකථනෙ කාරණං පුබ්බභාගපටිපදඤ්ච සරූපතො දස්සෙතුං, ‘‘යස්ස හී’’තිආදි වුත්තං. අපරිසුද්ධායපි පුබ්බභාගපටිපදාය විපස්සනා තථා න කිච්චකාරී, පගෙව අවිජ්ජමානායාති, ‘‘යස්ස හි…පෙ… අපරිසුද්ධා හොති’’ච්චෙව වුත්තං. පුබ්බභාගපටිපදා ච නාම සඞ්ඛෙපතො පන්නරස චරණධම්මාති ආහ – ‘‘සීලසංවරං…පෙ… ඉමං පුබ්බභාගපටිපදං ආචික්ඛතී’’ති. යානකිච්චං සාධෙති මග්ගගමනෙන අකිලන්තභාවසාධනත්තා. චිරකාලං පරිභාවිතාය පරිපක්කගතාය හෙතුසම්පදාය උපට්ඨාපිතං සාමණෙරසීලම්පි පරිපුණ්ණං අඛණ්ඩාදිභාවප්පත්තියා, යං පුබ්බහෙතුත්තා ‘‘සීල’’න්ති වුච්චති. ༣༤༣. “Sngon gyi cha'i lam ma bshad par” zhes gsungs nas, sngon gyi cha'i lam ma bshad pa'i rgyu mtshan dang sngon gyi cha'i lam gyi rang bzhin ston par byed pa la “gang gi phyir na...” zhes sogs gsungs so. Sngon gyi cha'i lam ma dag pa yin na yang lhag mthong de ltar bya ba byed pa ma yin na, med pa lta ci smos snyam nas, “gang gi phyir na... pe... ma dag par 'gyur ro” zhes gsungs so. Sngon gyi cha'i lam zhes bya ba ni bsdus na spyod pa'i chos bco lnga yin pas, “tshul khrims kyi sdom pa... pe... sngon gyi cha'i lam 'di ston to” zhes gsungs so. Shing rta'i bya ba sgrub pa ni lam du 'gro bas mi ngal ba'i dngos po sgrub pa'i phyir ro. Yun ring du bsgoms shing yongs su smin par gyur pa'i rgyu phun sum tshogs pas nye bar gnas pa'i dge tshul gyi tshul khrims kyang ma nyams pa sogs kyi dngos por gyur pas yongs su rdzogs pa ste, gang zhig sngon gyi rgyu yin pa'i phyir “tshul khrims” zhes bya'o. ධාතුයො පරමත්ථතො විජ්ජමානා, පඤ්ඤත්තිමත්ථො පුරිසො අවිජ්ජමානො. අථ කස්මා භගවා අරහත්තස්ස පදට්ඨානභූතං විපස්සනං කථෙන්තො ‘‘ඡධාතුරො’’ති අවිජ්ජමානප්පධානං දෙසනං ආරභීති ආහ – ‘‘භගවා හී’’තිආදි. කත්ථචි ‘‘තෙවිජ්ජො ඡළභිඤ්ඤො’’තිආදීසු විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානං දස්සෙති. කත්ථචි – ‘‘ඉත්ථිරූපං, භික්ඛවෙ, පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතී’’තිආදීසු (අ. නි. 1.1) අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමානං දස්සෙති. කත්ථචි ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණං [Pg.397] සොතවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු (විභ. 121) විජ්ජමානෙන විජ්ජමානං දස්සෙති. කත්ථචි – ‘‘ඛත්තියකුමාරො බ්‍රාහ්මණකඤ්ඤාය සද්ධිං සංවාසං කප්පෙතී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.275) අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානං දස්සෙති. ඉධ පන විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානං දස්සෙති. ‘‘ඡධාතුරො’’ති හි සමාසත්ථො අවිජ්ජමානො පුග්ගලවිසයත්තා, තස්ස පදස්ස අවයවත්ථො පන අප්පධානත්ථො විජ්ජමානො, සො සද්දක්කමෙන අප්පධානොපි අත්ථක්කමෙන පධානොති ආහ – ‘‘විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානං දස්සෙන්තො’’ති. පුග්ගලාධිට්ඨානායෙත්ථ දෙසනාය කාරණං දස්සෙතුං, ‘‘සචෙ හී’’තිආදි වුත්තං. උපට්ඨාපෙය්‍යාති – ‘‘ධාතුයො’’ඉච්චෙව කුලපුත්තස්ස චිත්තං නිවෙසෙය්‍ය තථා සඤ්ජානෙය්‍ය, එවං ධම්මං දෙසෙය්‍යාති අත්ථො. සන්දෙහං කරෙය්‍යාති අසති පුරිසෙ කො කරොති? කො පටිසංවෙදෙති, ධාතුයො එවාති කිං නු ඛො ඉදං, කථං නු ඛො ඉදන්ති සංසයං උප්පාදෙය්‍ය? සම්මොහං ආපජ්ජෙය්‍යාති චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙ අන්ධකාරෙ වත්තමානං විය දෙසියමානෙ අත්ථෙ සම්මොහං ආපජ්ජෙය්‍ය. තථාභූතො ච දෙසනාය අභාජනභූතත්තා දෙසනං සම්පටිච්ඡිතුං න සක්කුණෙය්‍ය. එවමාහාති එවං ‘‘ඡධාතුරො’’ති ආහ. Khams rnams ni don dam par yod pa yin la, gang zag ni btags pa tsam ste med pa yin no. 'O na ci'i phyir bcom ldan 'das kyis dgra bcom pa nyid kyi gnas su gyur pa'i lhag mthong gsungs pa na, “khams drug pa” zhes med pa gtso bor ston pa'i chos bshad pa brtsams she na, “bcom ldan 'das ni...” zhes sogs gsungs so. La lar “rig pa gsum pa, mngon shes drug pa” zhes sogs la yod pas med pa ston to. La lar “dge slong dag, bud med kyi gzugs kyis skyes pa'i sems yongs su bzung nas gnas so” zhes sogs la med pas yod pa ston to. La lar “mig gi rnam par shes pa, rna ba'i rnam par shes pa” zhes sogs la yod pas yod pa ston to. La lar “rgyal rigs kyi gzhon nu bram ze'i bu mo dang lhan cig gnas par byed do” zhes sogs la med pas med pa ston to. 'Dir ni yod pas med pa ston te. “Khams drug pa” zhes pa'i bsdus pa'i don ni gang zag gi yul yin pas med pa yin la, tshig de'i yan lag gi don ni gtso bo ma yin pa'i don te yod pa yin pas, de ni sgra'i go rim gyis gtso bo ma yin yang don gyi go rim gyis gtso bo yin pas, “yod pas med pa ston par byed pa'o” zhes gsungs so. 'Dir gang zag la brten pa'i chos bshad pa'i rgyu mtshan ston par byed pa la “gal te...” zhes sogs gsungs so. “Nye bar gnas par byed do” zhes pa ni “khams rnams so” zhes rigs kyi bu'i sems la bzhag cing de ltar shes par byed de, de ltar chos ston par byed do zhes pa'i don to. “The tshom byed do” zhes pa ni gang zag med na su zhig gis byed? Su zhig gis myong bar byed? Khams rnams kho na yin na 'di ci zhig yin, 'di ji ltar yin snyam du the tshom bskyed par 'gyur ro. “Rmongs par 'gyur ro” zhes pa ni yan lag bzhi dang ldan pa'i mun pa la gnas pa bzhin du bshad par bya ba'i don la rmongs par 'gyur ro. De lta bur gyur pa na chos bshad pa'i snod ma yin pas chos bshad pa dang du len mi nus so. “De ltar gsungs so” zhes pa ni de ltar “khams drug pa” zhes gsungs so. යං ත්වං පුරිසොති සඤ්ජානාසීති යං රූපාරූපධම්මසමූහං පබන්ධවසෙන පවත්තමානං අධිට්ඨානවිසෙසවිසිට්ඨං – ‘‘පුරිසො සත්තො ඉත්ථී’’තිආදිනා ත්වං සඤ්ජානාසි, සො ඡධාතුරො. සන්තෙසුපි ඡධාතුවිනිමුත්තෙසු ධාත්වන්තරෙසු සුඛාවග්ගහණත්ථං තථා වුත්තං තග්ගහණෙනෙව ච තෙසං ගහෙතබ්බතො, ස්වායමත්ථො හෙට්ඨා දස්සිතො එව. සෙසපදෙසූති ‘‘ඡඵස්සායතනො’’තිආදිපදෙසුපි. චත්තාරි අධිට්ඨානානි චතස්සො පතිට්ඨා එතස්සාති චතුරාධිට්ඨානො, අධිතිට්ඨති පතිට්ඨහති එතෙනාති අධිට්ඨානං, යෙසු පතිට්ඨාය උත්තමත්ථං අරහත්තං අධිගච්ඡති, තෙසං පඤ්ඤාදීනං එතං අධිවචනං. තෙනාහ ‘‘ස්වායං භික්ඛූ’’තිආදි. එත්තොති වට්ටතො. විවට්ටිත්වාති විනිවට්ටිත්වා අපසක්කිත්වා. එත්තොති වා එතෙහි ඡධාතුආදීහි. එත්ථ හි නිවිට්ඨස්ස ආයත්තස්ස උත්තමාය සිද්ධියා අසම්භවොති. පතිට්ඨිතන්ති අරියමග්ගාධිගමවසෙන සුප්පතිට්ඨිතං. එවඤ්හි සබ්බසො පටිපක්ඛසමුච්ඡින්දනෙන තත්ථ පතිට්ඨිතො හොති. මඤ්ඤස්සවා නප්පවත්තන්තීති ඡහිපි ද්වාරෙහි පවත්තමානසොතාය මග්ගෙන විසොසිතාය සබ්බසො විගතාය සබ්බසො විච්ඡෙදප්පත්තියා න සන්දන්ති. තෙනාහ ‘‘නප්පවත්තන්තී’’ති. යස්මා මානෙ [Pg.398] සබ්බසො සමුච්ඡින්නෙ අසමුච්ඡින්නො අනුපසන්තො කිලෙසො නාම නත්ථි, තස්මා ආහ – ‘‘මුනි සන්තොති වුච්චතී’’ති රාගග්ගිආදීනං නිබ්බානෙන නිබ්බුතො. “Gang khyod kyis skyes bu zhes shes par byed pa” zhes pa ni gzugs dang gzugs med pa'i chos kyi tshogs rgyun gyi dbang gis 'jug pa, gnas khyad par can gyis khyad par du byas pa la “skyes bu, sems can, bud med” zhes sogs su khyod kyis shes par byed pa gang yin pa de ni khams drug pa'o. Khams drug las grol ba'i khams gzhan dag yod kyang, bde blag tu 'dzin pa'i phyir de ltar gsungs te, de dag bzung bas kyang de dag gzung bar bya ba'i phyir ro, don 'di ni 'og tu bstan zin to. “Tshig lhag ma rnams la” zhes pa ni “reg pa'i skye mched drug pa” zhes sogs kyi tshig rnams la'ang ngo. Gnas bzhi ste gnas bzhi po 'di la yod pas gnas bzhi pa'o, 'dis gnas par byed cing brtan par byed pas gnas te, gang dag la brten nas don dam pa dgra bcom pa nyid thob par 'gyur ba'i shes rab sogs kyi tshig bla dgas so. Des na “dge slong de ni...” zhes sogs gsungs so. “'Di las” ces pa ni 'khor ba las so. “Rnam par ldog nas” ces pa ni rnam par bzlog nas phyir bsnur nas so. Yang na “'di las” ces pa ni khams drug sogs 'di dag las so. 'Dir gnas shing rag las pa la mchog gi grub pa mi srid pa'i phyir ro. “Gnas pa” ces pa ni 'phags pa'i lam thob pa'i dbang gis legs par gnas pa'o. De ltar na gnyen pos kun nas rnam par bcom pas de la gnas par 'gyur ro. “Rlom sems kyi rgyun mi 'jug go” zhes pa ni sgo drug po dag nas 'jug pa'i rgyun lam gyis bskams shing, kun nas bral bar gyur te, kun nas rnam par bcad par gyur pas mi 'bab pa'o. Des na “mi 'jug go” zhes gsungs so. Gang gi phyir nga rgyal kun nas rnam par bcad pa na, rnam par ma bcad cing nye bar ma zhi ba'i nyon mongs pa zhes bya ba med pas, des na “thub pa zhi ba zhes bya'o” zhes gsungs te, 'dod chags kyi me sogs mya ngan las 'das pas zhi bar gyur pa'o. පඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍යාති, ‘‘දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙතී’’තිආදිනයප්පවත්තාය (ම. නි. 1.423; 2.24; 3.75; සං. නි. 4.120; අ. නි. 3.15; විභ. 519; මහානි. 161) අප්පමාදප්පටිපත්තියා සමාධිවිපස්සනාපඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍ය. එතෙන පුබ්බභාගියං සමථවිපස්සනාභාවනමාහ. සච්චමනුරක්ඛෙය්‍යාති සච්චානුරක්ඛනාපදෙසෙන සීලවිසොධනමාහ; සච්චෙ ඨිතො සමාදින්නසීලං අවිකොපෙත්වා පරිපූරෙන්තො සමාධිසංවත්තනියතං කරොති. තෙනාහ ‘‘වචීසච්චං රක්ඛෙය්‍යා’’ති. කිලෙසපරිච්චාගං බ්‍රූහෙය්‍යාති තදඞ්ගාදිවසෙන කිලෙසානං පරිච්චජනවිධිං වඩ්ඪෙය්‍ය. කිලෙසවූපසමනං සික්ඛෙය්‍යාති යථා තෙ කිලෙසා තදඞ්ගාදිවසෙන පරිච්චත්තා යථාසමුදාචාරප්පවත්තියා සන්තානෙ පරිළාහං න ජනෙන්ති; එවං කිලෙසානං වූපසමනවිධිං සික්ඛෙය්‍ය පඤ්ඤාධිට්ඨානාදීනන්ති ලොකුත්තරානං පඤ්ඤාධිට්ඨානාදීනං. අධිගමත්ථායාති පටිලාභත්ථාය. “Shes rab la mi bag med par bya'o” zhes pa ni “nyin par 'chag pa dang 'dug pas sgrib pa'i chos rnams las sems rnam par sbyong bar byed do” zhes sogs kyi tshul gyis 'jug pa'i bag yod pa'i sgrub pas ting nge 'dzin dang lhag mthong gi shes rab la bag med par mi bya'o. 'Dis ni sngon gyi cha'i zhi gnas dang lhag mthong gi bsgom pa gsungs so. “Bden pa rjes su bsrung bar bya'o” zhes pa ni bden pa rjes su bsrung ba'i sgo nas tshul khrims rnam par sbyong ba gsungs te, bden pa la gnas nas yang dag par blangs pa'i tshul khrims ma nyams par yongs su rdzogs par byed pas ting nge 'dzin du 'gyur ba nges par byed do. Des na “ngag gi bden pa bsrung bar bya'o” zhes gsungs so. “Nyon mongs pa yongs su gtong ba spel bar bya'o” zhes pa ni rnam pa de dang de'i sgo nas nyon mongs pa rnams yongs su gtong ba'i cho ga spel bar bya'o. “Nyon mongs pa nye bar zhi bar slob par bya'o” zhes pa ni ji ltar nyon mongs pa de dag rnam pa de dang de'i sgo nas yongs su btang zhing, kun tu spyod pa 'jug pa'i sgo nas rgyud la yid gdung mi bskyed pa de ltar nyon mongs pa nye bar zhi ba'i cho ga la slob par bya'o, “shes rab kyi gnas sogs kyi” zhes pa ni 'jig rten las 'das pa'i shes rab kyi gnas sogs kyi'o. “Thob par bya ba'i phyir” ces pa ni rnyed par bya ba'i phyir ro. 347. පුබ්බෙ වුත්තානන්ති, ‘‘චතුරාධිට්ඨානො, යත්ථ ඨිතං මඤ්ඤස්සවා නප්පවත්තන්තී’’ති (ම. නි. 3.343) එවං පුබ්බෙ වුත්තානං. ༣༤༧. “Sngon bshad pa rnams kyi” zhes pa ni “gnas bzhi pa gang la gnas na rlom sems kyi rgyun mi 'jug go” zhes de ltar sngon bshad pa rnams kyi'o. 348. වත්තබ්බං භවෙය්‍යාති නිද්දෙසවසෙන වත්තබ්බං භවෙය්‍ය. ආදීහීති එවමාදීහි. කිච්චං නත්ථි කිච්චාභාවතො. උප්පටිපාටිධාතුකන්ති අයථානුපුබ්බිකං. යථාධම්මවසෙනෙවාති දෙසෙතබ්බධම්මානං යථාසභාවෙනෙව. සප්පායං ධුතඞ්ගන්ති අත්තනො කිලෙසනිග්ගණ්හනයොග්ගං ධුතඞ්ගං. චිත්තරුචිතන්ති අත්තනො චිත්තපකතියා ආචරියෙහි විරොචෙතබ්බං, චරියානුකූලන්ති අත්ථො. හත්ථිපදොපමසුත්තාදීසූති ආදි-සද්දෙන විසුද්ධිමග්ගධාතුවිභඞ්ගාදිං සඞ්ගණ්හාති. ༣༤༨. “Smra bar 'gyur ro” zhes pa ni bstan pa'i dbang gis smra bar 'gyur ba'o. “Sogs kyis” ces pa ni 'di lta bu sogs kyis so. Bya ba med de bya ba med pa'i phyir ro. “Go rim ma nges pa'i khams” zhes pa ni go rim bzhin ma yin pa'o. “Chos kyi dbang nyid kyis” ces pa ni bshad par bya ba'i chos rnams kyi rang bzhin nyid kyis so. “Mthun pa'i sbyangs pa'i yon tan” zhes pa ni rang gi nyon mongs pa tshar gcod pa la mthun pa'i sbyangs pa'i yon tan no. “Sems la dga' ba” ces pa ni rang gi sems kyi rang bzhin gyis slob dpon rnams kyis mdzes par byas pa ste, spyod pa dang mthun pa zhes pa'i don to. “Glang po che'i rkang rjes kyi dpe'i mdo sogs la” zhes pa'i sogs sgra des rnam dag lam gyi bstan pa dang khams kyi rnam par 'byed pa sogs bsdus so. 354. අයම්පෙත්ථාති පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන ‘‘අථාපරං උපෙක්ඛායෙව අවසිස්සතී’’ති උපරිදෙසනං සම්පිණ්ඩෙති. සොපි හි පාටියෙක්කො අනුසන්ධීති. නනු චායං යථාඋද්දිට්ඨාය විඤ්ඤාණධාතුයා නිද්දෙසොපි [Pg.399] භවිස්සතීති යථානුසන්ධිනයො විජ්ජතීති? න, විඤ්ඤාණධාතුනිද්දෙසනයෙන දෙසනාය අප්පවත්තත්තා තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨතො’’තිආදි. යං වා පනාතිආදිනා පන දෙසනාය සානුසන්ධිතං විභාවෙති. න හි බුද්ධා භගවන්තො අනනුසන්ධිකං දෙසනං දෙසෙන්ති. ආගමනීයවිපස්සනාවසෙනාති යස්සා පුබ්බෙ පවත්තත්තා ආගමනීයට්ඨානෙ ඨිතා විපස්සනා, තස්සා වසෙන. කම්මකාරකවිඤ්ඤාණන්ති ‘‘නෙතං මම නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’’ති එවං විපස්සනාකිච්චකාරකං විපස්සනාසහිතං විඤ්ඤාණං. විඤ්ඤාණධාතුවසෙනාති යථාඋද්දිට්ඨාය විඤ්ඤාණධාතුයා භාජනවසෙන. සත්ථු කථනත්ථායාති සත්ථාරා උද්දෙසමෙව කත්වා ඨපිතත්තා නිද්දෙසවසෙන කථනත්ථාය. අකථිතභාවො එව හිස්ස අවසිට්ඨතා කථනත්ථාය පටිවිජ්ඣනත්ථාය ච. පටිපක්ඛවිගමෙන තස්ස චිත්තස්ස පරිසුද්ධතාති ආහ ‘‘නිරුපක්කිලෙස’’න්ති. උපක්කිලෙසානං පන පහීනභාවතො පරියොදාතං. සමුදයවසෙන උදයදස්සනත්ථඤ්චෙව පච්චයනිරොධවසෙන අත්ථඞ්ගමදස්සනත්ථඤ්ච. කාරණභාවෙන සුඛාය වෙදනාය හිතන්ති සුඛවෙදනියං. තෙනාහ ‘‘සුඛවෙදනාය පච්චයභූත’’න්ති. ༣༥༤. “'Dir yang” ces pa'i “yang” sgra ni bsdus pa'i don to. Des na “de nas gzhan btang snyoms kho na lus par 'gyur ro” zhes gong gi chos bshad pa bsdus so. De yang mtshams sbyor ba so so ba yin pa'i phyir ro. 'O na 'di ni ji ltar bstan pa'i rnam par shes pa'i khams kyi bshad pa yang yin par 'gyur bas mtshams sbyor ba'i tshul yod dam zhe na? Mi 'gyur te, rnam par shes pa'i khams bshad pa'i tshul gyis chos bshad pa mi 'jug pas des na “'og nas” zhes sogs gsungs so. “Yang na gang zhig...” zhes sogs kyis ni chos bshad pa'i mtshams sbyor ba dang bcas pa nyid gsal bar byed do. Sangs rgyas bcom ldan 'das rnams ni mtshams sbyor ba med pa'i chos mi ston pa'i phyir ro. “Thob par bya ba'i lhag mthong gi dbang gis” zhes pa ni gang zhig sngon du zhugs pas thob par bya ba'i gnas la gnas pa'i lhag mthong ste, de'i dbang gis so. “Las byed pa'i rnam par shes pa” zhes pa ni “'di ni bdag gi ma yin, 'di ni bdag ma yin, 'di ni bdag gi bdag ma yin no” zhes de ltar lhag mthong gi bya ba byed pa lhag mthong dang bcas pa'i rnam par shes pa'o. “Rnam par shes pa'i khams kyi dbang gis” zhes pa ni ji ltar bstan pa'i rnam par shes pa'i khams kyi snod du gyur pa'i dbang gis so. “Ston pas bshad par bya ba'i phyir” ces pa ni ston pas bstan pa tsam mdzad nas bzhag pas bshad pa'i dbang gis bshad par bya ba'i phyir ro. Ma bshad pa'i dngos po nyid de'i lhag ma yin pas bshad par bya ba dang rtogs par bya ba'i phyir ro. Gnyen po dang bral bas sems de rnam par dag pa nyid yin pas “nyon mongs pa med pa” zhes gsungs so. Nyon mongs pa rnams spangs pa'i phyir yongs su dag pa'o. Kun 'byung gi dbang gis skye ba lta ba'i phyir dang, rkyen 'gog pa'i dbang gis nub pa lta ba'i phyir ro. Rgyu'i dngos pos bde ba'i tshor ba la phan pa'i phyir bde ba'i tshor ba can no. Des na “bde ba'i tshor ba'i rkyen du gyur pa'o” zhes gsungs so. 360. රූපකම්මට්ඨානම්පි චතුධාතුවවත්ථානවසෙන, අරූපකම්මට්ඨානම්පි සුඛදුක්ඛවෙදනාමුඛෙන පගුණං ජාතං. ༣༦༠. གཟུགས་ཀྱི་ལས་བྱེད་པའང་ཁམས་བཞི་རྣམ་པར་གཞག་པའི་དབང་གིས་དང་། གཟུགས་མེད་པའི་ལས་བྱེད་པའང་བདེ་སྡུག་གི་ཚོར་བའི་སྒོ་ནས་གོམས་པར་གྱུར་ཏོ། සත්ථු කථනත්ථංයෙව අවසිස්සතීති, ‘‘කුලපුත්තස්ස පටිවිජ්ඣනත්ථ’’න්ති වුත්තමෙවත්ථං නිසෙධෙති, තස්මා වුත්තමෙවත්ථං සමත්ථෙතුං, ‘‘ඉමස්මිං හී’’තිආදි වුත්තං. කුලපුත්තස්ස රූපාවචරජ්ඣානෙති කුලපුත්තෙන අධිගතරූපාවචරජ්ඣානෙ. තෙනාහ – ‘‘භික්ඛු පගුණං තව ඉදං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣාන’’න්ති. යං කිඤ්චි සුවණ්ණතාපනයොග්‍යං අඞ්ගාරභාජනං ඉධ ‘‘උක්කා’’ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘අඞ්ගාරකපල්ල’’න්ති. සජ්ජෙය්‍යාති යථා තත්ථ පක්ඛිත්තසුවණ්ණඤ්ච තප්පති, එවං පටියාදියෙය්‍ය. නීහටදොසන්ති විගතීභූතකාළකං. අපනීතකසාවන්ති අපගතසුඛුමකාළකං. “སྟོན་པས་གསུངས་པའི་དོན་ཁོ་ནར་ལྷག་མ་ལུས་སོ་”ཞེས་པས། “རིགས་ཀྱི་བུས་རྟོགས་པའི་ཆེད་དུ་”ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཉིད་འགོག་པར་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ལ། “འདི་ཉིད་ལ་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། རིགས་ཀྱི་བུའི་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་བསམ་གཏན་ཞེས་པ་ནི། རིགས་ཀྱི་བུས་ཐོབ་པའི་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་བསམ་གཏན་ལའོ། དེའི་ཕྱིར་“དགེ་སློང་། ཁྱོད་ཀྱི་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་བསམ་གཏན་བཞི་པ་འདི་ནི་གོམས་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་གསེར་གདུ་བར་འོས་པའི་སོལ་བའི་སྣོད་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ལ་“མེ་མདག་”ཅེས་དགོངས་པས། “སོལ་བའི་སླ་ང་”ཞེས་གསུངས་སོ། “གྲ་སྒྲིག་བྱེད་པར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི། དེར་བཅུག་པའི་གསེར་ཡང་གདུ་བར་འགྱུར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་གྲ་སྒྲིག་བྱེད་པའོ། “སྐྱོན་བསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ནག་ནོག་མེད་པར་གྱུར་པའོ། “དྲེག་པ་བསལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཕྲ་བའི་ནག་ནོག་དང་བྲལ་བའོ། අරියමග්ගෙ පතිට්ඨාපෙතුකාමෙන නාම සබ්බස්මිම්පි ලොකියධම්මෙ විරජ්ජනත්ථාය ධම්මො කථෙතබ්බොති අධිප්පායෙන, ‘‘කස්මා පනා’’තිආදිනා චොදනා කතා. විනෙය්‍යදමනකුසලෙන භගවතා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන තාව චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛාය වණ්ණො කථිතොති තස්ස පරිහාරං වදන්තො, ‘‘කුලපුත්තස්සා’’තිආදිමාහ. “འཕགས་པའི་ལམ་ལ་འགོད་པར་འདོད་པས་ནི། འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཆོས་བཤད་པར་བྱའོ་”སྙམ་པའི་བསམ་པས། “ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན”་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྒོལ་བ་བྱས་སོ། གདུལ་བྱ་འདུལ་བ་ལ་མཁས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་ལ་བལྟས་ནས། ཐོག་མར་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བསྔགས་པ་གསུངས་པས། དེའི་ལན་འདེབས་པ་ན། “རིགས་ཀྱི་བུའི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། 361. තදනුධම්මන්ති [Pg.400] තස්ස අරූපාවචරස්ස කුසලස්ස අනුරූපධම්මං, යාය පටිපදාය තස්ස අධිගමො හොති, තස්ස පුබ්බභාගපටිපදන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘රූපාවචරජ්ඣාන’’න්ති. තග්ගහණාති තස්ස ගහණෙන තස්සා පටිපත්තියා පටිපජ්ජමානෙන. ඉතො උත්තරින්ති ‘‘විඤ්ඤාණඤ්චායතන’’න්තිආදීසු. ༣༦༡. “དེའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་”ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་མེད་པའི་དགེ་བ་དེའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས། ལམ་གང་གིས་དེ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་སྔོན་གྱི་སྦྱོར་ལམ་གྱི་དོན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་“གཟུགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་”ཞེས་གསུངས་སོ། “དེ་འཛིན་པ་ལས་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ཉིད་བཟུང་ནས་ལམ་དེ་ལ་ཞུགས་པ་ལའོ། “འདི་ལས་གོང་དུ་”ཞེས་པ་ནི། “རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའོ། 362. තස්සෙවාති අරූපාවචරජ්ඣානස්ස. එතං පන සවිපාකං අරූපාවචරජ්ඣානං සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතත්තා සඞ්ඛතං. පකප්පිතන්ති පච්චයවසෙන සවිහිතං. ආයූහිතන්ති සම්පිණ්ඩිතං. කරොන්තෙන කරීයතීති පටිපජ්ජනකෙන පටිපජ්ජීයති සඞ්ඛරීයති. නිබ්බානං විය න නිච්චං න සස්සතං. අථ ඛො ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජනසභාවතාය තාවකාලිකං. තතො එව චවනාදිසභාවන්ති සබ්බමෙතං රූපාවචරධම්මෙසු ආදීනවවිභාවනං. දුක්ඛෙ පතිට්ඨිතන්ති සඞ්ඛාරදුක්ඛෙ පතිට්ඨිතං. අතාණන්ති චවනසභාවාදිතාය තාණරහිතං. අලෙණන්ති තතො අරක්ඛත්තා ලීයනට්ඨානරහිතං. අසරණන්ති අප්පටිසරණං. අසරණීභූතන්ති සබ්බකාලම්පි අප්පටිසරණං. ༣༦༢. “དེ་ཉིད་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་གྱིའོ། རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་བཅས་པའི་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་འདི་ནི། རྐྱེན་རྣམས་འདུས་ཤིང་ཚོགས་པ་ལས་བྱས་པའི་ཕྱིར་འདུས་བྱས་སོ། “བརྟགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་བསྒྲུབས་པའོ། “བསགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་པའོ། “བྱེད་པས་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྒྲུབ་པ་པོས་སྒྲུབ་ཅིང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའོ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལྟར་རྟག་པ་དང་བརྟན་པ་མ་ཡིན་ནོ། འོན་ཀྱང་སྐད་ཅིག་རེ་རེ་བཞིན་འཇིག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གནས་སྐབས་པ་ཙམ་མོ། དེའི་ཕྱིར་འཆི་འཕོ་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ་ཞེས་པ་འདི་ཐམས་ཅད་ནི། གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། “སྡུག་བསྔལ་ལ་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ལ་གནས་པའོ། “སྐྱོབ་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། འཆི་འཕོ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྐྱོབ་པ་དང་བྲལ་བའོ། “སྐྱབས་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལས་མི་སྲུང་བའི་ཕྱིར་གནས་མེད་པའོ། “རྟེན་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྟེན་དང་བྲལ་བའོ། “རྟེན་མེད་པར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་རྟེན་མེད་པའོ། සමත්තපත්තවිසෙ ඛන්ධාදීසු ගහිතෙ දුත්තිකිච්ඡා සියාති, ‘‘ඛන්ධං වා සීසං වා ගහෙතුං අදත්වා’’ති වුත්තං. එවමෙවාති එත්ථායං උපමාසංසන්දනා – ඡෙකො භිසක්කො විය සම්මාසම්බුද්ධො. විසවිකාරො විය කිලෙසදුක්ඛානුබන්ධො, භිසක්කස්ස විසං ඨානතො චාවෙත්වා උපරි ආරොපනං විය භගවතො දෙසනානුභාවෙන කුලපුත්තස්ස කාමභවෙ නිකන්තිං පරියාදාය අරූපජ්ඣානෙ භවනං. භිසක්කස්ස විසං ඔතාරෙත්වා පථවියං පාතනං විය කුලපුත්තස්ස ඔරම්භාගියකිලෙසදුක්ඛාපනයනං. “ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་ལོག་པར་ཞུགས་པ་ན་གསོ་དཀའ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པས། “ཕུང་པོ་འམ་མགོ་བོ་ལ་འཛིན་དུ་མ་བཅུག་པར་”ཞེས་གསུངས་སོ། “དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་འདིར་དཔེ་སྦྱོར་བ་ནི། སྨན་པ་མཁས་པ་ལྟར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། དུག་གི་འགྱུར་བ་ལྟར་ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བའོ། སྨན་པས་དུག་གནས་ནས་ཕྱུང་སྟེ་གོང་དུ་འདྲེན་པ་ལྟར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་གི་མཐུ་ལས་རིགས་ཀྱི་བུས་འདོད་པའི་ཁམས་ལ་ཆགས་པ་ཟད་པར་བྱས་ནས། གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་ལ་གནས་པའོ། སྨན་པས་དུག་ཕྱིར་ཕྱུང་སྟེ་ས་ལ་འདོར་བ་ལྟར། རིགས་ཀྱི་བུའི་ཐ་མའི་ཆ་མཐུན་གྱི་ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་བསལ་བའོ། අසම්පත්තස්සාති අරූපාවචරජ්ඣානං අනධිගතස්ස. අප්පටිලද්ධස්සෙවාති තස්ස වෙවචනං. සබ්බමෙතන්ති ‘‘අනිච්චං අධුව’’න්තිආදිනා විත්ථාරතො වුත්තං සබ්බමෙතං ආදීනවං. එකපදෙනෙව ‘‘සඞ්ඛතමෙත’’න්ති කථෙසි සඞ්ඛතපදෙනෙව තස්ස අත්ථස්ස අනවසෙසතො පරියාදින්නත්තා. “མ་ཐོབ་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་མ་ཐོབ་པ་ལའོ། “མ་རྙེད་པ་ཉིད་ལ་”ཞེས་པ་ནི། དེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། “འདི་ཐམས་ཅད་”ཅེས་པ་ནི། “མི་རྟག་པ་མི་བརྟན་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྒྱས་པར་གསུངས་པའི་ཉེས་དམིགས་འདི་ཐམས་ཅད་དོ། ཚིག་གཅིག་ཁོ་ནས་“འདི་ནི་འདུས་བྱས་སོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། འདུས་བྱས་ཀྱི་ཚིག་ཉིད་ཀྱིས་དེའི་དོན་མ་ལུས་པར་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་རོ། නායූහතීති භවකාරණචෙතනාවසෙන බ්‍යාපාරං න සමූහෙති න සම්පිණ්ඩෙති. තෙනාහ – ‘‘න රාසිං කරොතී’’ති. අභිසඞ්ඛරණං නාම චෙතනාබ්‍යාපාරොති ආහ – ‘‘න අභිසඤ්චෙතයතී’’ති. තං පන ඵලුප්පාදනසමත්ථතාය ඵලෙන කප්පනන්ති ආහ ‘‘න කප්පෙතී’’ති. සචෙ අභිසඞ්ඛාරචෙතනා උළාරා, ඵලමහත්තසඞ්ඛාතාය වුඩ්ඪියා හොති, අනුළාරා ච අවුඩ්ඪියාති ආහ – ‘‘වුඩ්ඪියා වා පරිහානියා වා’’ති. බුද්ධවිසයෙ ඨත්වාති භගවා [Pg.401] අත්තනො බුද්ධසුබුද්ධතාය සීහසමානවුත්තිතාය ච දෙසනං උක්කංසතො සාවකෙහි පත්තබ්බං විසෙසං අනවසෙසෙන්තො තථා වදති, න සාවකවිසයං අතික්කමිත්වා අත්තනො බුද්ධවිසයමෙව දෙසෙන්තො. තෙනාහ – ‘‘අරහත්තනිකූටං ගණ්හී’’ති. යදි කුලපුත්තො අත්තනො…පෙ… පටිවිජ්ඣි, අථ කස්මා භගවා දෙසනාය අරහත්තනිකූටං ගණ්හීති ආහ ‘‘යථා නාමා’’තිආදි. “མི་གསོག་གོ་”ཞེས་པ་ནི། སྲིད་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་སེམས་པའི་དབང་གིས་བྱ་བ་མི་སྒྲུབ་ཅིང་མི་སྡུད་པའོ། དེའི་ཕྱིར་“ཕུང་པོར་མི་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་པའི་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “མངོན་པར་མི་སེམས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ཉིད་འབྲས་བུ་སྐྱེད་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར་འབྲས་བུ་དང་སྦྱོར་བས་ན། “མི་རྟོག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། གལ་ཏེ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་སེམས་པ་རྒྱ་ཆེ་ན། འབྲས་བུ་ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་འཕེལ་བ་ལ་འགྱུར་ལ། རྒྱ་མི་ཆེ་ན་མི་འཕེལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “འཕེལ་བའམ་ཉམས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། “སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡུལ་ལ་གནས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་ཉིད་ལེགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་ཉིད་དང་སེང་གེ་ལྟ་བུའི་སྤྱོད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་དེ། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་མ་ལུས་པར་དེ་ལྟར་གསུངས་ཀྱི། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཡུལ་ལས་འདས་ཏེ་རང་གི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡུལ་ཁོ་ན་སྟོན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་“དགྲ་བཅོམ་པའི་རྩེ་མོ་བཟུང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། གལ་ཏེ་རིགས་ཀྱི་བུས་རང་གི་... བྱས་ནས་རྟོགས་ན། ཅིའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པས་དགྲ་བཅོམ་པའི་རྩེ་མོ་བཟུང་ཞེ་ན། “དཔེར་ན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ඉතො පුබ්බෙති ඉතො අනාගාමිඵලාධිගමතො උත්තරි උපරි. අස්සාති කුලපුත්තස්ස. කථෙන්තස්ස භගවතො ධම්මෙ නෙව කඞ්ඛා න විමති පඨමමග්ගෙනෙව කඞ්ඛාය සමුච්ඡින්නත්තා. එකච්චෙසු ඨානෙසූති තථා විනෙය්‍යඨානෙසු. තථා හි අයම්පි කුලපුත්තො අනාගාමිඵලං පත්වා භගවන්තං සඤ්ජානි. තෙන වුත්තං ‘‘යතො අනෙනා’’තිආදි. “འདི་ལས་སྔོན་དུ་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་པ་འདི་ལས་གོང་དུའོ། “འདི་ལ་”ཞེས་པ་ནི། རིགས་ཀྱི་བུ་འདི་ལའོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་གསུངས་པ་ལ་ཐེ་ཚོམ་མམ་ཡིད་གཉིས་མེད་དེ། ལམ་དང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཐེ་ཚོམ་ཀུན་ནས་བཅད་པའི་ཕྱིར་རོ། “གནས་ཁ་ཅིག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་གདུལ་བྱའི་གནས་རྣམས་སུའོ། དེ་ལྟར་ན་རིགས་ཀྱི་བུ་འདི་ཡང་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཤེས་པར་གྱུར་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་“གང་གི་ཕྱིར་འདི་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། 363. අනජ්ඣොසිතාති අනජ්ඣොසනීයාති අයමත්ථොති ආහ – ‘‘ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වා ගහෙතුං න යුත්තා’’ති. ༣༦༣. “མངོན་པར་མ་ཞེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། མངོན་པར་ཞེན་པར་མི་བྱ་བ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཡིན་པས། “མིད་ནས་མཐར་ཕྱིན་པར་བཟུང་བར་མི་རིགས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། 364. රාගොව අනුසයො රාගානුසයො, සො ච පච්චයසමවායෙ උප්පජ්ජනාරහොති වත්තබ්බතං ලභතීති වුත්තං – ‘‘සුඛවෙදනං ආරබ්භ රාගානුසයො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති. න පන තස්ස උප්පාදනං අත්ථි ඛණත්තයසමායොගාසම්භවතො. එස නයො සෙසෙසුපි. ඉතරන්ති අදුක්ඛමසුඛවෙදනං. විසංයුත්තොති කෙනචි සඤ්ඤොජනෙන අසංයුත්තතාය එව නියතවිප්පයුත්තො. කායස්ස කොටි පරමො අන්තො එතස්සාති කායකොටිකං. දුතියපදෙති ‘‘ජීවිතපරියන්තික’’න්ති ඉමස්මිං පදෙ. විසෙවනස්සාති උපාදානස්ස. සීතීභවිස්සන්තීති පදස්ස ‘‘නිරුජ්ඣිස්සන්තී’’ති අත්ථො වුත්තො, කථං පන වෙදයිතානං ද්වාදසසු ආයතනෙසු නිරුජ්ඣනං සීතිභාවප්පත්තීති චොදනං සන්ධායාහ – ‘‘කිලෙසා හී’’තිආදි. සමුදයපඤ්හෙනාති මහාසතිපට්ඨානෙ (දී. නි. 2.400; ම. නි. 1.133) සමුදයසච්චනිරොධපඤ්හෙන. නනු සබ්බසො කිලෙසපරිළාහවිගමෙ සීතිභාවො නාම වෙදනානිරොධමත්තෙන අධිප්පෙතො; තෙන ඉධ වෙදයිතානි වුත්තානි, න කිලෙසාති වෙදයිතානං අච්චන්තනිරොධසඞ්ඛාතො සීතිභාවොපි කිලෙසසමුච්ඡෙදෙනෙවාති ආහ ‘‘වෙදයිතානිපී’’තිආදි. ༣༦༤. འདོད་ཆགས་ཉིད་བག་ལ་ཉལ་བ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་བའོ། དེ་ཡང་རྐྱེན་འདུས་པ་ན་སྐྱེ་བར་འོས་སོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། “བདེ་བའི་ཚོར་བ་ལ་བརྟེན་ནས་འདོད་ཆགས་ཀྱི་བག་ལ་ཉལ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། འོན་ཀྱང་སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་འདུས་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་དེ་སྐྱེ་བ་ནི་མེད་དོ། ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། “ཅིག་ཤོས་”ཞེས་པ་ནི། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བའོ། “མི་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་གང་གིས་ཀྱང་མ་བཅིངས་པའི་ཕྱིར་ངེས་པར་མི་ལྡན་པའོ། ལུས་ཀྱི་མཐའ་འམ་མཐར་ཐུག་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན། “ལུས་ཀྱི་མཐར་ཐུག་པ་”འོ། ཚིག་གཉིས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། “སྲོག་གི་མཐར་ཐུག་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ལའོ། “ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་ལེན་པའོ། “བསིལ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི། “འགག་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་པས། འོ་ན་ཚོར་བ་རྣམས་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་སུ་འགག་པ་ནི་ཇི་ལྟར་བསིལ་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞེ་ན། རྒོལ་བ་དེ་ལ་དམིགས་ནས། “ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། “ཀུན་འབྱུང་གི་དྲི་བས་”ཞེས་པ་ནི། དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་ཆེན་པོའི་མདོ་ལས། ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་དང་འགོག་པའི་བདེན་པའི་དྲི་བས་སོ། ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་མཐའ་དག་དང་བྲལ་བ་ན་བསིལ་བར་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི། ཚོར་བ་འགག་པ་ཙམ་ལ་དགོངས་པ་མ་ཡིན་ནམ། དེའི་ཕྱིར་འདིར་ཚོར་བ་རྣམས་གསུངས་ཀྱི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེ་ན། ཚོར་བ་རྣམས་གཏན་དུ་འགག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་བསིལ་བར་གྱུར་པ་ཉིག་ཀྱང་ཉོན་མོངས་པ་ཀུན་ནས་བཅད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཚོར་བ་རྣམས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། 365. ඉදං [Pg.402] ඔපම්මසංසන්දනන්ති එත්ථ සඤ්ඤොජනා දීපසිඛා විය, අධිට්ඨානකපල්ලිකා විය වෙදනාය නිස්සයභූතා චත්තාරො ඛන්ධා, තෙලං විය කිලෙසා, වට්ටි විය කම්මවට්ටං, උපහරණකපුරිසො විය වට්ටගාමී පුථුජ්ජනො, තස්ස සීසච්ඡෙදකපුරිසො විය අරහත්තමග්ගො සන්තානස්ස සමුච්ඡෙදකරණතො, අනාහාරාය දීපසිඛාය නිබ්බායනං විය කම්මකිලෙසානං අනන්තරපච්චයතො අනාහාරාය වෙදනාය අනුපාදිසෙසවසෙන නිබ්බායනං. ༣༦༥. “འདི་ནི་དཔེ་སྦྱོར་བ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་འདིར་ནི། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ནི་མར་མེའི་ལྕེ་ལྟ་བུའོ། མར་མེའི་སྣོད་<ལྟ་བུ་ནི་ཚོར་བའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕུང་པོ་བཞིའོ། སྣུམ་ལྟ་བུ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སོ། སྡོང་བུ་ལྟ་བུ་ནི་ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོའོ། མར་མེ་འདེགས་པའི་སྐྱེས་བུ་ལྟ་བུ་ནི་འཁོར་བར་འཁྱམ་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། དེའི་མགོ་གཅོད་པའི་སྐྱེས་བུ་ལྟ་བུ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་སྟེ། རྒྱུན་ཀུན་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ཟས་མེད་པས་མར་མེའི་ལྕེ་འགག་པ་ལྟར། ལས་དང་ཉོན་མོངས་པའི་དེ་མ་ཐག་པའི་རྐྱེན་གྱི་ཟས་མེད་པའི་ཕྱིར། ཚོར་བ་ལྷག་མ་མེད་པའི་དབྱིངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། ආදිම්හි සමාධිවිපස්සනාපඤ්ඤාහීති පුබ්බභාගපටිපදාභූතා තයා පගුණසමාධිතො අරහත්තස්ස පදට්ඨානභූතවිපස්සනාපඤ්ඤාතො ච. උත්තරිතරාති විසිට්ඨතරා. එවං සමන්නාගතොති එත්ථ එවං-සද්දො ඉදංසද්දත්ථවචනොති ආහ – ‘‘ඉමිනා උත්තමෙන අරහත්තඵලපඤ්ඤාධිට්ඨානෙනා’’ති. සබ්බං වට්ටදුක්ඛං ඛෙපෙතීති සබ්බදුක්ඛක්ඛයො, අග්ගමග්ගො, තංපරියාපන්නතාය තත්ථ ඤාණන්ති ආහ – ‘‘සබ්බදුක්ඛක්ඛයෙ ඤාණං නාම අරහත්තමග්ගෙ ඤාණ’’න්ති. අරහත්තඵලෙ ඤාණං අධිප්පෙතං වුත්තනයෙන සබ්බදුක්ඛක්ඛයෙ සන්තෙ තන්නිමිත්තං වා උප්පන්නඤාණන්ති කත්වා. තස්සාති, ‘‘එවං සමන්නාගතො භික්ඛු ඉමිනා පරමෙන පඤ්ඤාධිට්ඨානෙන සමන්නාගතො හොතී’’ති වුත්තභික්ඛුනො. “ཐོག་མར་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་སྦྱོར་ལམ་དུ་གྱུར་པའི་ཁྱོད་ཀྱིས་གོམས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། དགྲ་བཅོམ་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་ལས་སོ། “གོང་ན་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའོ། “དེ་ལྟར་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་འདིར་“དེ་ལྟར་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་“འདི་”ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ཡིན་པས། “མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་གཞི་འདི་དང་”ཞེས་གསུངས་སོ། “འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཟད་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཟད་པ་སྟེ། ལམ་གྱི་མཆོག་གོ། དེར་གཏོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་ལ་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱ་བས། “སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཟད་པ་ན་དེའི་རྒྱུ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བྱས་ནས། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་ལ་དགོངས་སོ། “དེའི་”ཞེས་པ་ནི། “དེ་ལྟར་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་གཞི་དམ་པ་འདི་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་དགེ་སློང་དེའོ། 366. හීති යස්මා. විමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්ති, තස්මා සබ්බදුක්ඛක්ඛයෙ ඤාණන්ති අරහත්තඵලඤාණං අධිප්පෙතං. සච්චන්ති පරමත්ථසච්චං නිබ්බානං, න මග්ගසච්චං. කාමං අරහත්තඵලවිමුත්ති පටිපක්ඛෙහි අකොපනීයතාය අකුප්පා, ‘‘සච්චෙ ඨිතා’’ති පන වචනතො, ‘‘අකුප්පාරම්මණකරණෙන අකුප්පාති වුත්තා’’ති ආහ. විතථන්ති නට්ඨං, ජරාය මරණෙන ච විපරිණාමෙතබ්බතාය යාදිසං උප්පාදාවත්ථාය ජාතං, තතො අඤ්ඤාදිසන්ති අත්ථො. තථා හි තං ජරාමරණෙහි පරිමුසිතබ්බරූපතාය ‘‘මුසා’’ති වුත්තං. තෙනාහ – ‘‘මොසධම්මන්ති නස්සනසභාව’’න්ති. තං අවිතථන්ති තං වුත්තනයෙන අවිතථං නාම, තං සභාවො සබ්බකාලං තෙනෙව ලබ්භනතො. සමථවිපස්සනාවසෙන වචීසච්චතොති සමථවිපස්සනාවසෙන යං විසුද්ධිමත්තං වචීසච්චං, තතො. දුක්ඛසච්චසමුදයසච්චෙහි තච්ඡවිපල්ලාසභූතසභාවෙහි. ඉති නෙසං යථාසකං සභාවෙන අවිතථභාවෙ අමොසධම්මතාය තෙහිපි අවිතථභාවා පරමත්ථසච්චං නිබ්බානමෙව උත්තරිතරං. තස්මාති නිබ්බානස්සෙව උත්තරිතරභාවතො. ༣༦༦. “འདི་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར། “རྣམ་པར་གྲོལ་བ་”ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་ལ་དགོངས་སོ། “བདེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཡིན་གྱི། ལམ་གྱི་བདེན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་གཉེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་མི་འཕྲོག་པའི་ཕྱིར་མི་འཁྲུགས་པ་ཡིན་མོད་ཀྱི། “བདེན་པ་ལ་གནས་པ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “མི་འཁྲུགས་པའི་དམིགས་པ་བྱེད་པས་མི་འཁྲུགས་པ་ཞེས་གསུངས་སོ་”ཞེས་བཤད་དོ། “བརྫུན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཞིག་པ་སྟེ། རྒ་བ་དང་འཆི་བས་འགྱུར་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། སྐྱེ་བའི་གནས་སྐབས་སུ་ཇི་ལྟར་བྱུང་བ་དེ་ལས་གཞན་དུ་འགྱུར་བའི་དོན་ཏོ། དེ་ལྟར་ན་དེ་ནི་རྒ་ཤིས་འཕྲོག་པར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“བརྫུན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་“བརྫུན་པའི་ཆོས་ཅན་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “དེ་ནི་མི་བརྫུན་པ་”ཞེས་པ་ནི། བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་ནི་མི་བརྫུན་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེའི་རང་བཞིན་ནི་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་དེ་ཉིད་དུ་རྙེད་པའི་ཕྱིར་རོ། “ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་ངག་གི་བདེན་པ་ལས་”ཞེས་པ་ནི། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་རྣམ་པར་དག་པ་ཙམ་གྱི་ངག་གི་བདེན་པ་དེ་ལས་སོ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་དང་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་དག་ནི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། དེ་ལྟར་ན་དེ་དག་རང་རང་གི་རང་བཞིན་གྱིས་མི་བརྫུན་པ་ཉིད་དང་མི་བསླུ་བའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པས། དེ་དག་ལས་ཀྱང་མི་བརྫུན་པ་དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ཆེས་གོང་ན་མེད་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ཆེས་གོང་ན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། 367. උපධීයති [Pg.403] එත්ථ දුක්ඛන්ති උපධී, ඛන්ධා කාමගුණා ච. උපදහන්ති දුක්ඛන්ති උපධී, කිලෙසාභිසඞ්ඛාරා. පරිපූරා ගහිතා පරාමට්ඨාති පරියත්තභාවෙන තණ්හාය ගහිතා දිට්ඨියා පරාමට්ඨා. සමථවිපස්සනාවසෙන කිලෙසපරිච්චාගතොති වික්ඛම්භනවසෙන තදඞ්ගප්පහානවසෙන ච කිලෙසානං පරිච්චජනතො. උත්තරිතරො විසිට්ඨතරස්ස පහානප්පකාරස්ස අභාවතො. ༣༦༧. “ཉེ་བར་ལེན་པ་”ཞེས་པ་འདིར་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་འཇོག་པས་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་སྟེ། ཕུང་པོ་དང་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་སོ། སྡུག་བསྔལ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་སྟེ། ཉོན་མོངས་པ་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། “ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བཟུང་ཞིང་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྲེད་པས་བཟུང་ཞིང་ལྟ་བས་མཆོག་ཏུ་བཟུང་བའོ། “ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་ཉོན་མོངས་པ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་གནོན་པའི་དབང་གིས་དང་། རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་སྤོང་བའི་དབང་གིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའོ། “ཆེས་གོང་ན་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཆེས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སྤོང་ཚུལ་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། 368. ආඝාතකරණවසෙනාති චෙතසිකාඝාතස්ස උප්පජ්ජනවසෙන. බ්‍යාපජ්ජනවසෙනාති චිත්තස්ස විපත්තිභාවවසෙන. සම්පදුස්සනවසෙනාති සබ්බසො දුස්සනවසෙන. තීහි පදෙහි යදි අරහත්තමග්ගෙන කිලෙසානං පරිච්චාගො චාගාධිට්ඨානං, අරහත්තමග්ගෙනෙව නෙසං වූපසමො උපසමාධිට්ඨානං හොතීති දස්සෙති. එත්ථ විසෙසෙන පරිච්චාගො සම්පජහනං අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනං චාගො, තථා පන පරිච්චාගෙන යො සො නෙසං තදා වූපසන්තතාය අභාවො, අයං උපසමොති අයමෙතෙසං විසෙසො. ༣༦༨. «ཀུན་ནས་མནར་སེམས་སུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་»ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་སོ།། «གནོད་སེམས་སུ་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་»ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཉམས་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་དབང་གིས་སོ།། «ཀུན་ནས་རབ་ཏུ་སྡང་བའི་དབང་གིས་»ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་སྡང་བའི་དབང་གིས་སོ།། ཚིག་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས། གལ་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ནི་གཏོང་བའི་གནས་ཡིན་ལ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་གནས་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ།། འདིར་བྱེ་བྲག་ཏུ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། རབ་ཏུ་སྤོང་བ། ཕྱིན་ཆད་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་བྱེད་པ་ནི་གཏོང་བ་ཡིན་ལ། དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་བཏང་བས་དེ་དག་དེའི་ཚེ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་མེད་པར་གྱུར་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བ་སྟེ། འདི་ནི་དེ་དག་གི་བྱེ་བྲག་གོ། 369. මඤ්ඤිතන්ති මඤ්ඤනා, ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා කප්පනාති අත්ථො. අවිජ්ජාවිබන්ධනතණ්හාගාහාදීනං සාධාරණභාවතො අයමහන්ති එත්ථ අහන්ති දිට්ඨිමඤ්ඤනාදස්සනං, සා පන දිට්ඨි මානමඤ්ඤනාය අත්තනියගාහවසෙන හොතීති ස්වෙව ‘‘අය’’න්ති ඉමිනා ගහිතොති ආහ – ‘‘අයමහන්ති එකං තණ්හාමඤ්ඤිතමෙව වට්ටතී’’ති. ආබාධට්ඨෙනාති පටිපීළනට්ඨෙන. මඤ්ඤනාවසෙන හි සත්තානං තථා හොති. අන්තොදොසට්ඨෙනාති අබ්භන්තරදුට්ඨභාවෙන. මඤ්ඤනාදූසිතත්තා හි සත්තානං අත්තභාවො දුක්ඛතාමූලායත්තො, කිලෙසාසුචිපග්ඝරණතො උප්පාදනිරොධභඞ්ගෙහි උද්ධමුද්ධං පක්කපභින්නො හොතීති ඵලූපචාරෙන ‘‘මඤ්ඤිතං ගණ්ඩො’’ති වුත්තො. අනුපවිට්ඨට්ඨෙනාති අනුපවිසිත්වා හදයමාහච්ච අධිට්ඨානෙන. මඤ්ඤිතඤ්හි පීළාජනනතො අන්තොතුදනතො දුරුද්ධරණතො සල්ලං. ඛීණාසවමුනි සබ්බසො කිලෙසානං සන්තත්තා, තතො එව පරිළාහානං පරිනිබ්බුතත්තා වූපසන්තත්තා සන්තො උපසන්තො නිබ්බුතොති වුච්චති. යත්ථ ඨිතන්ති යස්මිං අසෙක්ඛභූමියං ඨිතං. යදි භගවා අත්තනො දෙසනාඤාණානුරූපං දෙසනං පවත්තාපෙය්‍ය, මහාපථවිං පත්ථරන්තස්ස විය, ආකාසං පසාරෙන්තස්ස විය, අනන්තාපරිමෙය්‍යලොකධාතුයො පටිච්ච තෙසං ඨිතාකාරං [Pg.404] අනුප්පූරං විචිනන්තස්ස විය දෙසනා පරියොසානං න ගච්ඡෙය්‍ය. යස්මා පනස්ස විනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපමෙව දෙසනා පවත්ති, න තතො පරං අණුමත්තම්පි වඩ්ඪති. තස්මා වුත්තං – ‘‘සබ්බාපි ධම්මදෙසනා සංඛිත්තාව, විත්ථාරදෙසනා නාම නත්ථී’’ති. නනු සත්තපකරණදෙසනා විත්ථාරකථාති? න සාපි විත්ථාරකථාති ආහ – ‘‘සමන්තපට්ඨානකථාපි සංඛිත්තායෙවා’’ති. සන්නිපතිතදෙවපරිසාය අජ්ඣාසයානුරූපමෙව හි තස්සාපි පවත්ති, න සත්ථුදෙසනාඤාණානුරූපන්ති. යථානුසන්ධිං පාපෙසි යථාඋද්දිට්ඨෙ අනුපුබ්බෙන අනවසෙසතො විභජනවසෙන දෙසනාය නිට්ඨාපිතත්තා. විපඤ්චිතඤ්ඤූ…පෙ… කථෙසි නාතිසඞ්ඛෙපවිත්ථාරවසෙන දෙසිතත්තා. ༣༦༩. «རློམ་པའོ་»ཞེས་པ་ནི་རློམ་སེམས་ཏེ། “འདི་ནི་བདག་གིའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་རྟོག་པའི་དོན་ཏོ།། མ་རིག་པའི་འཆིང་བ་དང་སྲེད་པའི་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཐུན་མོང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། «འདི་ནི་བདག་གོ་»ཞེས་པ་འདིར་“བདག་གོ་”ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བའི་རློམ་སེམས་བསྟན་པ་ཡིན་ལ། ལྟ་བ་དེ་ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་རློམ་སེམས་ཀྱིས་བདག་གིར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་འབྱུང་བས། དེ་ཉིད་“འདི་”ཞེས་པས་བཟུང་བའི་ཕྱིར། “«འདི་ནི་བདག་གོ་»ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་རློམ་སེམས་གཅིག་པུ་ཉིད་ལ་འཇུག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «གནོད་པའི་དོན་གྱིས་»ཞེས་པ་ནི་མནར་གཅོད་པའི་དོན་གྱིས་སོ།། རློམ་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་དེ་ལྟར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། «ནང་གི་སྐྱོན་གྱི་དོན་གྱིས་»ཞེས་པ་ནི་ནང་གི་ཉེས་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་རོ།། རློམ་སེམས་ཀྱིས་བསླད་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལུས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྩ་བ་ལ་རག་ལས་ཤིང་། ཉོན་མོངས་པའི་མི་གཙང་བ་འཛག་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བ་དང་འགག་པ་དང་འཇིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་གོང་ནས་གོང་དུ་གས་ཤིང་ཞིག་པར་འགྱུར་བས། འབྲས་བུ་ཉེ་བར་བཏགས་ནས་“རློམ་སེམས་ནི་འབྲས་གཅོང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «ཞུགས་པའི་དོན་གྱིས་»ཞེས་པ་ནི་ཞུགས་ནས་སྙིང་ལ་བསྣུན་ཏེ་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ།། རློམ་སེམས་ནི་ཟུག་རྔུ་སྐྱེད་པ་དང་། ནང་དུ་འབིགས་པ་དང་། དབྱུང་དཀའ་བའི་ཕྱིར་ཟུག་རྔུ་ཡིན་ནོ།། ཟག་པ་ཟད་པའི་ཐུབ་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་གདུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་རྣམས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་ཤིང་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར། ཞི་བ། ཉེ་བར་ཞི་བ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཞེས་བྱའོ།། «གང་ལ་གནས་པ་»ཞེས་པ་ནི་མི་སློབ་པའི་ས་གང་ལ་གནས་པའོ།། གལ་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་གི་གསུང་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་མཐུན་པར་ཆོས་བསྟན་པ་སྤེལ་བར་མཛད་ན། ས་ཆེན་པོ་བརྡལ་བ་བཞིན་དང་། ནམ་མཁའ་བསྐྱེད་པ་བཞིན་དང་། མཐའ་ཡས་མུ་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་དེ་དག་གི་གནས་ཚུལ་རིམ་གྱིས་འཚོལ་བ་བཞིན་དུ་ཆོས་བསྟན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་མི་འགྱུར་རོ།། འོན་ཀྱང་ཁོང་གི་ཆོས་བསྟན་པ་ནི་གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པ་ཁོ་ནར་འཇུག་ཅིང་། དེ་ལས་ལྷག་པ་རྡུལ་ཙམ་ཡང་མི་འཕེལ་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཐམས་ཅད་ནི་མདོར་བསྡུས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་བཤད་པའི་བསྟན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། གཞུང་བདུན་གྱི་བསྟན་པ་ནི་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་གཏམ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ཡང་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་གཏམ་མ་ཡིན་པར་གསུངས་ཏེ། “ཀུན་ནས་འཇུག་པའི་གཏམ་ཡང་མདོར་བསྡུས་པ་ཁོ་ནའོ་”ཞེས་སོ།། འདུས་པའི་ལྷའི་འཁོར་གྱི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་ཁོ་ནར་དེ་ཡང་འཇུག་གི། སྟོན་པའི་གསུང་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་མཐུན་པར་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། «མཚམས་སྦྱོར་བར་མཛད་དོ་»ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་རིམ་གྱིས་མ་ལུས་པར་བགོ་བའི་དབང་གིས་ཆོས་བསྟན་པ་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་པའི་ཕྱིར་རོ།། «རྣམ་པར་སྤྲོས་པས་ཤེས་པ་…བྱས་ནས་གསུངས་སོ་»ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་བསྡུས་པ་དང་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། 370. අට්ඨන්නං පරික්ඛාරානන්ති නයිදමනවසෙසපරියාදානං, ලක්ඛණවචනං පනෙතං, අඤ්ඤතරස්සාති වචනසෙසො. තථා හි, ‘‘මය්හං ඉද්ධිමයපරික්ඛාරලාභාය පච්චයො හොතූ’’ති පත්ථනං පට්ඨපෙත්වා පත්තචීවරං, පත්තං, චීවරමෙව වා දින්නෙ චරිමභවෙ ඉද්ධිමයපරික්ඛාරො නිබ්බත්තතීති වදන්ති. අදින්නත්තාති කෙචිවාදො, තෙනාහ ‘‘කුලපුත්තො’’තිආදි. ඔකාසාභාවතොති උපසම්පදාලක්ඛණස්ස අසම්භවතො. තෙනාහ – ‘‘කුලපුත්තස්ස ආයුපරික්ඛීණ’’න්ති. උදකතිත්ථ…පෙ… ආරද්ධො පරමප්පිච්ඡභාවතො. ༣༧༠. «ཡོ་བྱད་བརྒྱད་པོ་རྣམས་ཀྱི་»ཞེས་པ་ནི་འདི་ནི་མ་ལུས་པར་ཟད་པར་བཟུང་བ་མ་ཡིན་གྱི། འདི་ནི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་ཡིན་ལ། «གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་གི་»ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ལྷག་མའོ།། འདི་ལྟར་“བདག་གི་རྫུ་འཕྲུལ་ལས་གྲུབ་པའི་ཡོ་བྱད་ཐོབ་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་སྨོན་ལམ་བཏབ་ནས། ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་སམ། ལྷུང་བཟེད་དམ། ཆོས་གོས་ཁོ་ན་བྱིན་ན། ཚེ་ཐ་མ་ལ་རྫུ་འཕྲུལ་ལས་གྲུབ་པའི་ཡོ་བྱད་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། «མ་བྱིན་པའི་ཕྱིར་»ཞེས་པ་ནི་ཁ་ཅིག་གི་འདོད་པ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་“རིགས་ཀྱི་བུ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། «སྐབས་མེད་པའི་ཕྱིར་»ཞེས་པ་ནི་བསྙེན་པར་རྫོགས་པའི་མཚན་ཉིད་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་“རིགས་ཀྱི་བུའི་ཚེ་ཟད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «ཆུའི་འབབ་སྟེགས་…»ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་ཤིན་ཏུ་ཆུང་བའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་བརྩམས་སོ།། විබ්භන්තාති භන්තචිත්තා. සිඞ්ගෙන විජ්ඣිත්වා ඝාතෙසි පුරිමජාතිබද්ධාඝාතතායාති වදන්ති. «རྣམ་པར་འཁྱམས་པ་»ཞེས་པ་ནི་སེམས་འཁྲུལ་བའོ།། «རྭས་བསྣུན་ཏེ་བསད་དོ་»ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་སྔོན་མ་ནས་བཅངས་པའི་ཁོན་འཛིན་གྱི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། මානුසං යොගන්ති මනුස්සත්තභාවං. අත්තභාවො හි යුජ්ජති කම්මකිලෙසෙහීති ‘‘යොගො’’ති වුච්චති. උපච්චගුන්ති උපගච්ඡිංසු. උපකොතිආදි තෙසං නාමානි. «མིའི་སྦྱོར་བ་»ཞེས་པ་ནི་མིའི་ལུས་སོ།། ལུས་ནི་ལས་དང་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་“སྦྱོར་བ་”ཞེས་བྱའོ།། «ཉེ་བར་སོང་ངོ་»ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ཕྱིན་ཏོ།། ཨུ་པ་ཀོ་ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་དག་གི་མིང་ངོ།། ගන්ධකට්ඨෙහීති චන්දනාගරුසළලදෙවදාරුආදීහි ගන්ධදාරූහි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. «དྲི་ཞིམ་པོའི་ཤིང་རྣམས་ཀྱིས་»ཞེས་པ་ནི་ཙན་དན་དང་། ཨ་གར་དང་། ཐང་ཤིང་དང་། ཐང་ཤིང་གཞན་ལ་སོགས་པའི་དྲི་ཞིམ་པོའི་ཤིང་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། ධාතුවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. ཁམས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། 11. සච්චවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ༡༡. བདེན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 371. ආචික්ඛනාති [Pg.405] – ‘‘ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චං, අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්ච’’න්ති ආදිතො කථනං. දෙසනාති තස්සෙව අත්ථස්ස අතිසජ්ජනං පබොධනං. පඤ්ඤාපනාති පකාරෙහි ඤාපනා, සා පන යස්මා ඉත්ථමිදන්ති වෙනෙය්‍යානං පච්චක්ඛතො දස්සනා, තෙසං වා සන්තානෙ පතිට්ඨාපනා හොති, තස්මා ආහ – ‘‘දුක්ඛසච්චාදීනං ඨපනා’’ති. පට්ඨපනාති පතිට්ඨාපනා. යස්මා පට්ඨපියමානසභාවා දෙසනා භාජනං උපගච්ඡන්තී විය හොති, තස්මා වුත්තං – ‘‘පඤ්ඤාපනා’’ති, ජානාපනාති අත්ථො. විවටකරණාති දෙසියමානස්ස අත්ථස්ස විවටභාවකරණං. විභාගකිරියාති යථාවුත්තස්ස අත්ථවිභාගස්ස විත්ථාරකරණං. පාකටභාවකරණන්ති අගම්භීරභාවාපාදනං. අපරො නයො – චතුසච්චසඤ්ඤිතස්ස අත්ථස්ස පච්චෙකං සරූපතො දස්සනවසෙන ඉදන්ති ආදිතො සික්ඛාපනං කථනං ආචික්ඛනා, එවං පරසන්තානෙ පබොධනවසෙන පවත්තාපනා දෙසනා, එවං විනෙය්‍යානං චිත්තපරිතොසජනනෙන තෙසං බුද්ධිපරිපාචනං ‘‘පඤ්ඤාපනා’’ති වුච්චති. එවං පඤ්ඤාපෙන්තී ච සා දෙසියමානං අත්ථං වෙනෙය්‍යසන්තානෙ පකාරතො ඨපෙති පතිට්ඨපෙතීති ‘‘පට්ඨපනා’’ති වුච්චති. පකාරතො ඨපෙන්තී පන සංඛිත්තස්ස විත්ථාරතො පටිවුත්තස්ස පුනාභිධානතො ‘‘විවරණා’’ති, තස්සෙවත්ථස්ස විභාගකරණතො ‘‘විභජනා’’ති, වුත්තස්ස විත්ථාරෙනාභිධානතො විභත්තස්ස හෙතුදාහරණදස්සනතො, ‘‘උත්තානීකම්ම’’න්ති වුච්චති. තෙනාහ – ‘‘පාකටභාවකරණ’’න්ති, හෙතූපමාවසෙනත්ථස්ස පාකටභාවකරණතොති අත්ථො. ༣༧༡. «བསྟན་པ་»ཞེས་པ་ནི་“འདི་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་སྡུག་བསྔལ་ལོ།། འདི་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་མོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐོག་མ་ནས་བཤད་པའོ།། «བཤད་པ་»ཞེས་པ་ནི་དོན་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་གོ་བར་བྱེད་པའོ།། «གདགས་པ་»ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་དུ་མས་ཤེས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ནི་གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་“འདི་ནི་འདི་ལྟ་བུའོ་”ཞེས་མངོན་སུམ་དུ་སྟོན་པའམ། ཡང་ན་དེ་དག་གི་རྒྱུད་ལ་རབ་ཏུ་འགོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ལ་སོགས་པ་འགོད་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «གཞག་པ་»ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་འགོད་པའོ།། གཞག་པར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་གྱི་བཤད་པ་ནི་སྣོད་དུ་འཇུག་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“གདགས་པ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། «དབྱེ་བ་»ཞེས་པ་ནི་བཤད་པར་བྱ་བའི་དོན་དེ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། «རྣམ་པར་དབྱེ་བ་»ཞེས་པ་ནི་ཇི་ད་བཤད་པའི་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་རྒྱས་པར་བྱེད་པའོ།། «གསལ་བར་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི་མི་ཟབ་པའི་དངོས་པོར་བྱེད་པའོ།། རྣམ་གྲངས་གཞན་ནི། བདེན་པ་བཞིར་བཏགས་པའི་དོན་རེ་རེ་བཞིན་རང་གི་ངོ་བོ་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས་“འདི་ནི་…”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐོག་མ་ནས་སློབ་པར་བྱེད་པའི་གཏམ་ནི་«བསྟན་པ་»ཡིན་ལ། དེ་ལྟར་གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གོ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ནི་«བཤད་པ་»ཡིན་ཞིང་། དེ་ལྟར་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཚིམ་པར་བྱེད་པས་དེ་དག་གི་བློ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་ནི་«གདགས་པ་»ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལྟར་གདགས་པར་བྱེད་ཅིང་བཤད་པར་བྱ་བའི་དོན་དེ་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་རྣམ་པར་འགོད་ཅིང་རབ་ཏུ་འགོད་པའི་ཕྱིར་«གཞག་པ་»ཞེས་བྱའོ།། རྣམ་པར་འགོད་པ་ནི་མདོར་བསྡུས་པ་ལས་རྒྱས་པར་བཤད་པ་དང་། བཤད་ཟིན་པ་ལ་ཡང་བསྐྱར་དུ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་«དབྱེ་བ་»ཞེས་བྱ་ལ། དོན་དེ་ཉིད་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཕྱིར་«རྣམ་པར་དབྱེ་བ་»ཞེས་བྱ་ཞིང་། བཤད་པ་དེ་རྒྱས་པར་བརྗོད་པ་ལས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ལ་གཏན་ཚིགས་དང་དཔེ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་«གསལ་བར་བྱེད་པ་»ཞེས་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་“གསལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། གཏན་ཚིགས་དང་དཔེའི་དབང་གིས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ།། අනුග්ගාහකාති අනුග්ගණ්හනකාමා. ස්වායමනුග්ගහො සඞ්ගහවත්ථුවසෙන පාකටො හොතීති ආහ ‘‘ආමිසසඞ්ගහෙනා’’තිආදි. ජනෙතා ජනෙත්තීති ආහ ‘‘ජනිකා මාතා’’ති. වුද්ධිං පරිසං ආපාදෙතීති ආපාදෙතා. තෙනාහ ‘‘පොසෙතා’’ති. ඉදානි ද්වින්නං මහාථෙරානං යථාක්කමං සබ්‍රහ්මචාරීනං භගවතා වුත්තෙහි ජනිකපොසිකමාතුට්ඨානියෙහි සඞ්ගාහකතං විත්ථාරතො දස්සෙතුං, ‘‘ජනිකමාතා හී’’තිආදි වුත්තං. පරතොඝොසෙන විනාපි උපරිමග්ගාධිගමො හොතීති ‘‘පච්චත්තපුරිසකාරෙනා’’ති වුත්තං. පඨමමග්ගො එව හි සාවකානං එකන්තතො ඝොසාපෙක්ඛොති. පත්තෙසුපීති පි-සද්දෙන පගෙව අප්පත්තෙසූති දස්සෙති. භවස්ස [Pg.406] අප්පමත්තකතා නාම ඉත්තරකාලතායාති ආහ ‘‘අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පී’’ති. ජනෙතාති ජනකො, ථෙරො පන අරියාය ජනයිතා. ආපාදෙතාති වඩ්ඪෙතා පරිබ්‍රූහෙතා. පුරිමස්මිං සච්චද්වයෙ සම්මසනග්ගහණං ලොකියත්තා තස්ස, ඉතරස්මිං තස්ස අග්ගහණං ලොකුත්තරත්තා. «རྗེས་སུ་འཛིན་པ་»ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་འདོད་པ་རྣམས་སོ།། རྗེས་སུ་འཛིན་པ་དེ་ནི་བསྡུ་བའི་དངོས་པོའི་དབང་གིས་གསལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “ཟང་ཟིང་གི་བསྡུ་བས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། «སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནམ་»ཞེས་པའི་ཕྱིར། “སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་མ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «འཁོར་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་འཕེལ་བར་བྱེད་པའོ་»ཞེས་པའི་ཕྱིར། “གསོ་བར་བྱེད་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ད་ནི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་གཉིས་ཀྱིས་རང་གི་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་སྐྱེད་བྱེད་དང་གསོ་བྱེད་ཀྱི་མའི་གནས་ལྟར་རྗེས་སུ་བཟུང་བའི་ཚུལ་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་མ་ནི་…”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གཞན་གྱི་སྒྲ་མེད་པར་ཡང་གོང་མའི་ལམ་རྟོགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “སོ་སོ་སྐྱེས་བུའི་རྩོལ་བས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ལམ་དང་པོ་ཁོ་ན་ནི་གཞན་གྱི་སྒྲ་ལ་གཅིག་ཏུ་ལྟོས་པའི་ཕྱིར་རོ།། «ཐོབ་པ་རྣམས་ལ་ཡང་»ཞེས་པའི་“ཡང་”ཞེས་པའི་སྒྲས་མ་ཐོབ་པ་རྣམས་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་པ་སྟོན་ཏོ།། སྲིད་པའི་ཆུང་ངུའི་དངོས་པོ་ནི་དུས་ཐུང་བའི་ཕྱིར་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་“སེ་གོལ་གཏོགས་པ་ཙམ་ཡང་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི་ཕ་སྟེ། གནས་བརྟན་ནི་འཕགས་པའི་སྐྱེད་བྱེད་དོ།། «འཕེལ་བར་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་དང་རྒྱས་པར་བྱེད་པའོ།། བདེན་པ་སྔ་མ་གཉིས་ལ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་འཛིན་པ་ནི་དེ་དག་འཇིག་རྟེན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལ། གཞན་གཉིས་ལ་དེ་ལྟར་མི་འཛིན་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། කාමෙහි නික්ඛන්තො සඞ්කප්පො නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො. ස්වායමස්ස තතො නික්ඛමනත්ථො තෙසං පටිපක්ඛභාවතො තෙහි විසංසග්ගතො විරජ්ජනතො සමුච්ඡින්දනතො සබ්බසො විවිත්තභාවතො ච හොතීති දස්සෙතුං, ‘‘කාමපච්චනීකට්ඨෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කාමපදඝාතන්ති යථා කාමො පදං පතිට්ඨං න ලභති, එවං හනනං, කාමසමුච්ඡෙදන්ති අත්ථො. කාමෙහි සබ්බසො විවිත්තත්තා කාමවිවිත්තො, අරියමග්ගො, තස්ස අන්තො, අරියඵලං, තස්මිං කාමවිවිත්තන්තෙ. එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘බ්‍යාපාදපච්චනීකට්ඨෙනා’’තිආදියොජනං අතිදිසති. සබ්බෙ චෙතෙ නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදයො නානාචිත්තෙසු ලබ්භන්තීති යොජනා. යදි එකචිත්තෙ ලබ්භන්ති, කථං තිවිධමිච්ඡාසඞ්කප්පානං සමුග්ඝාතොති ආහ ‘‘තත්‍ර හී’’තිආදි. න නානා ලබ්භතීති ඉමිනා තිවිධකිච්චකාරිතං සම්මාසඞ්කප්පස්ස දස්සෙති. කිච්චවසෙන හි තස්ස නාමස්ස ලාභො. සම්මාවාචාදීනම්පි මග්ගක්ඛණෙ එකචිත්තෙ ලබ්භමානානම්පි චතුකිච්චකාරිතාය චතුබ්බිධනාමාදිතා වෙදිතබ්බා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. «འདོད་པ་རྣམས་ལས་བྱུང་བའི་རྟོག་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྟོག་པའོ།།» དེ་ལས་བྱུང་བའི་དོན་དེ་ནི་དེ་དག་གི་གཉེན་པོ་ཉིད་དང་། དེ་དག་དང་མི་འགྲོགས་པ་དང་། ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ་དང་། ཀུན་ཏུ་གཅོད་པ་དང་། ཐམས་ཅད་དུ་དབེན་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་འབྱུང་བར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “འདོད་པའི་གཉེན་པོའི་དོན་གྱིས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་«འདོད་པའི་གནས་འཇིག་པ་»ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་འདོད་པས་གནས་སམ་རྟེན་མི་རྙེད་པ་དེ་ལྟར་འཇིག་པ་སྟེ། འདོད་པ་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའི་དོན་ཏོ།། འདོད་པ་རྣམས་ལས་ཐམས་ཅད་དུ་དབེན་པའི་ཕྱིར་འདོད་པ་ལས་དབེན་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ཡིན་ལ། དེའི་མཐའ་ནི་འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་སྟེ། «འདོད་པ་ལས་དབེན་པའི་མཐའ་དེ་ལ་»ཞེས་པའོ།། «ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་»ཞེས་པས་ནི་“གནོད་སེམས་ཀྱི་གཉེན་པོའི་དོན་གྱིས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྦྱོར་བ་མཚོན་པར་བྱེད་དོ།། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་སེམས་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། གལ་ཏེ་སེམས་གཅིག་ལ་ཐོབ་ན། ལོག་པའི་རྟོག་པ་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་ཇི་ལྟར་རྩད་ནས་གཅོད་ཅེ་ན། “དེ་ལ་…”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། «ཐ་དད་དུ་མི་ཐོབ་བོ་»ཞེས་པས་ནི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པའི་བྱ་བ་གསུམ་བྱེད་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། བྱ་བའི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་དེའི་མིང་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་དག་པའི་ངག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སེམས་གཅིག་ལ་ཐོབ་པ་ཡིན་ཡང་། བྱ་བ་བཞི་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མིང་བཞི་ལ་སོགས་པར་འགྱུར་བ་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ།། ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། සච්චවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. བདེན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། 12. දක්ඛිණාවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ༡༢. སྦྱིན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 376. මහාපජාපතිගොතමීති එත්ථ ගොතමීති තස්ස ගොතමගොත්තතො ආගතං නාමං, මහාපජාපති පන ගුණතො. තං විවරිතුං, ‘‘නාමකරණදිවසෙ පනස්සා’’තිආදි වුත්තං. මහතිං උළාරං පජං ජනනපොසනෙහි පරිරක්ඛතීති මහාපජාපති. පරිභොගවසෙන න හඤ්ඤතීති අහතං. සිප්පිකානන්ති තන්තවායානං. වායනට්ඨානන්ති වීනට්ඨානං. තානි මං න තොසෙන්ති කායිකස්ස පුඤ්ඤස්ස අභාවතො. තෙනාහ – ‘‘සහත්ථා කතමෙව [Pg.407] මං තොසෙතී’’ති. පිසිත්වා නිබ්බත්තනං කත්වා. පොථෙත්වාති සුඛුමභාවාපාදනත්ථං ධනුකෙන නෙත්වා. කාලානුකාලඤ්ච ධාතිගණපරිවුතා ගන්ත්වා වෙමකොටිං අග්ගහෙසි එකදිවසන්ති අධිප්පායො. එවඤ්හි ‘‘එකදිවසං පන…පෙ… අකාසී’’ති පුරිමවචනෙන තං න විරුජ්ඣෙය්‍ය. ༣༧༦. «སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོ་གཽ་ཏ་མཱི་»ཞེས་པ་འདིར་“གཽ་ཏ་མཱི་”ཞེས་པ་ནི་མོ་རང་གི་གཽ་ཏ་མའི་རིགས་ལས་བྱུང་བའི་མིང་ཡིན་ལ། “སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་སོ།། དེ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “མིང་འདོགས་པའི་ཉིན་མོ་ནི་མོ་རང་གི་…”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། སྐྱེ་དགུ་ཆེན་པོ་རྒྱ་ཆེན་པོ་བཙས་པ་དང་གསོ་བས་ཡོངས་སུ་སྐྱོང་བའི་ཕྱིར་སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོའོ།། སྤྱད་པའི་དབང་གིས་མ་ཉམས་པའི་ཕྱིར་«མ་ཉམས་པའོ།།» «བཟོ་བོ་རྣམས་ཀྱི་»ཞེས་པ་ནི་ཐགས་མཁན་རྣམས་ཀྱིའོ།། «འཐག་པའི་གནས་»ཞེས་པ་ནི་ཐགས་འཐག་སའི་གནས་སོ།། ལུས་ཀྱི་བསོད་ནམས་མེད་པའི་ཕྱིར་དེ་དག་གིས་བདག་ཡིད་མི་ཚིམ་མོ།། དེའི་ཕྱིར་“རང་གི་ལག་པས་བྱས་པ་ཁོ་ནས་བདག་ཡིད་ཚིམ་མོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། «བརྡུངས་ནས་»ཞེས་པ་ནི་བརྡུངས་ཏེ་བསྐྲུན་པའོ།། «བརྡུངས་ནས་»ཞེས་པ་ནི་ཕྲ་བའི་དངོས་པོར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གཞུ་ལྟ་བུས་བལ་བཀྲལ་བའོ།། དུས་ནས་དུས་སུ་མ་མའི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྐོར་ཏེ་སོང་ནས་ཉིན་གཅིག་ལ་ཐགས་ཀྱི་མཐའ་ལ་བཟུང་ངོ་ཞེས་པ་ནི་བསམ་པའོ།། འདི་ལྟར་བྱས་ན་“ཉིན་གཅིག་ནི་…བྱས་སོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་སྔ་མ་དང་མི་འགལ་ལོ།། ඡ චෙතනාති ඡබ්බිධා චෙතනා. න හි තා ඡයෙව චෙතනාති. සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි…පෙ… සඞ්ඝො චාති ඉදමෙව සුත්තපදං. සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහීති සඞ්ඝස්ස දානාය නියොජෙසි, තස්මා සඞ්ඝොව දක්ඛිණෙය්‍යතරොති අයමෙවෙත්ථ අත්ථො. යදි එවන්තිආදිනා තත්ථ බ්‍යභිචාරං දස්සෙති. රාජමහාමත්තාදයොතිආදිනා තත්ථ බ්‍යතිරෙකතො නිදස්සනං ආහ. මහන්තතරා භවෙය්‍යුන්ති ආනුභාවාදිනා මහන්තතරා භවෙය්‍යුං, න ච තං අත්ථීති. තස්මාති යස්මා ගුණවිසිට්ඨහෙතුකං දක්ඛිණෙය්‍යතං අනපෙක්ඛිත්වා අත්තනො දීයමානස්ස දාපනං ලභති, තස්මා. මා එවං ගණ්හාති සම්මාසම්බුද්ධතො සඞ්ඝොව දක්ඛිණෙය්‍යො’’ති මා ගණ්හ. སེམས་པ་དྲུག་ཅེས་པ་ནི་སེམས་པ་རྣམ་པ་དྲུག་གོ། དེ་དག་ནི་སེམས་པ་དྲུག་པོ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནོ།། "གཽ་ཏ་མཱི་དགེ་འདུན་ལ་བྱིན་ཅིག...ལྷག་མ་...དགེ་འདུན་ཡང་"ཞེས་པ་ནི་མདོའི་ཚིག་འདི་ཉིད་དོ།། "གཽ་ཏ་མཱི་དགེ་འདུན་ལ་བྱིན་ཅིག་"ཅེས་པ་ནི་དགེ་འདུན་ལ་སྦྱིན་པ་གཏོང་བར་བསྐུལ་བའོ། དེའི་ཕྱིར་དགེ་འདུན་ཉིད་སྦྱིན་གནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་འདིའི་དོན་ཏོ།། "གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ནའང་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དེ་ལ་འཁྲུལ་པ་ཡོད་པར་སྟོན་ཏོ།། "རྒྱལ་པོའི་བློན་པོ་ལ་སོགས་པ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དེ་ལ་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་དཔེ་མཚོན་གསུངས་སོ།། "ཆེས་ཆེ་བར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པ་ནི་མཐུ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཆེས་ཆེ་བར་འགྱུར་བ་ཡིན་གྱི། དེ་ལྟར་ཡོད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། "དེའི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ཡོན་ཏན་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་སྦྱིན་གནས་ཉིད་ལ་མ་ལྟོས་པར། རང་ལ་འབུལ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་འབུལ་དུ་འཇུག་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། "འདི་ལྟར་མ་འཛིན་ཅིག་"ཅེས་པ་ནི། "རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལས་དགེ་འདུན་ཉིད་སྦྱིན་གནས་སུ་ཆེའོ་"ཞེས་དེ་ལྟར་མ་འཛིན་ཅིག་པའོ།། තත්ථ නිච්ඡයසාධකං සුත්තපදං දස්සෙන්තො, ‘‘නයිමස්මිං ලොකෙ…පෙ… විපුලඵලෙසින’’න්ති ආහ. ස්වායමත්ථො රතනසුත්තෙ (ඛු. පා. 6.3; සු. නි. 226), ‘‘යං කිඤ්චි විත්ත’’න්ති ගාථාය, අග්ගපසාදසුත්තාදීහි (ඉතිවු. 90) ච විභාවෙතබ්බොති. තෙනාහ – ‘‘සත්ථාරා උත්තරිතරො දක්ඛිණෙය්‍යො නාම නත්ථී’’ති. དེ་ལ་ངེས་པ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་མདོའི་ཚིག་སྟོན་པར། "འཇིག་རྟེན་འདི་ན་མ་ཡིན་...ལྷག་མ་...འབྲས་བུ་རྒྱ་ཆེན་པོ་འདོད་པ་རྣམས་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དོན་འདི་ཉིད་རིན་ཆེན་མདོ་ལས། "ནོར་གང་ཅི་ཡང་"ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་། མཆོག་ཏུ་དད་པའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་ལས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "སྟོན་པ་ལས་ལྷག་པའི་སྦྱིན་གནས་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། ගොතමියා අන්තිමභවිකතාය දානස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය අනුප්පාදනතො න තං ගරුතරං සඞ්ඝස්ස පාදාපනෙ කාරණන්ති ආහ – ‘‘පච්ඡිමාය ජනතායා’’තිආදි. වචනතොපීති තස්ස වත්ථයුගස්ස සත්ථු එව පටිග්ගහණාය වචනතොපි. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. གཽ་ཏ་མཱི་ནི་སྲིད་པ་ཐ་མ་པ་ཡིན་པས། མོ་ལ་སྦྱིན་པ་བཏང་བ་ནི་ཡུན་རིང་པོར་ཕན་པ་དང་བདེ་བར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་དགེ་འདུན་ལ་འབུལ་དུ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་གཙོ་བོ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པར། "ཕྱི་མའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། "གསུང་གི་སྒོ་ནས་ཀྱང་"ཞེས་པ་ནི། གོས་ཟུང་དེ་ཉིད་སྟོན་པ་ཉིད་ཀྱིས་བཞེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་ངོ་།། དེའི་ཕྱིར་ "མ་ཡིན་ནོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། සත්ථා සඞ්ඝපරියාපන්නොව ඊදිසෙ ඨානෙ අග්ගඵලට්ඨතාය අට්ඨ-අරියපුග්ගලභාවතො, සචෙ පනස්ස න සයං සඞ්ඝපරියාපන්නතා, කථං සඞ්ඝෙ පූජිතෙ සත්ථා පූජිතො නාම සියාති අධිප්පායො. තීණි සරණගමනානි තයො එව අග්ගපසාදාති වක්ඛතීති අධිප්පායො. අභිධෙය්‍යානුරූපානි හි ලිඞ්ගවචනානි. න රුහති අයාථාවපටිපත්තිභාවතො, න ගිහිවෙසග්ගහණාදිනා ගිහිභාවස්ස පටික්ඛිපිතත්තා. න වත්තබ්බමෙතං ‘‘සත්ථා සඞ්ඝපරියාපන්නො’’ති සත්ථුභාවතො. සාවකසමූහො හි සඞ්ඝො[Pg.408]. සඞ්ඝගණෙ හි සත්ථා උත්තරිතරො අනඤ්ඤසාධාරණගුණෙහි සමන්නාගතභාවතො මූලරතනභාවතො ච. སྟོན་པ་ནི་གནས་འདི་ལྟ་བུར་འབྲས་བུ་མཆོག་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར་དང་། འཕགས་པའི་གང་ཟག་བརྒྱད་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དགེ་འདུན་གྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་ཉིད་དོ། གལ་ཏེ་ཁོང་ཉིད་དགེ་འདུན་གྱི་ཁོངས་སུ་མི་གཏོགས་ན། དགེ་འདུན་ལ་མཆོད་པས་སྟོན་པ་ལ་མཆོད་པར་ཇི་ལྟར་འགྱུར་སྙམ་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། "སྐྱབས་གསུམ་དང་མཆོག་ཏུ་དད་པ་གསུམ་ཉིད་དོ་"ཞེས་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། རྟགས་དང་ཚིག་རྣམས་ནི་བརྗོད་བྱ་དང་མཐུན་པ་ཉིད་དོ།། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་མི་སྐྱེ་ལ། ཁྱིམ་པའི་ཆ་བྱད་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པས་ཁྱིམ་པའི་དངོས་པོ་བཀག་པའི་ཕྱིར་ཡང་མི་སྐྱེའོ།། སྟོན་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "སྟོན་པ་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་སོ་"ཞེས་འདི་ལྟར་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ།། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཚོགས་ནི་དགེ་འདུན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དགེ་འདུན་གྱི་ཚོགས་ལས་སྟོན་པ་ནི་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། རྩ་བའི་དཀོན་མཆོག་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཆེས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་དོ།། 377. සම්පතිජාතස්ස මහාසත්තස්ස සත්තපදවීතිහාරගමනං ධම්මතාවසෙන ජාතං, පරං තදඤ්ඤදහරසදිසී පටිපත්තීති ආහ – ‘‘හත්ථපාදකිච්චං අසාධෙන්තෙසූ’’ති. ༣༧༧. བཙས་མ་ཐག་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་གོམ་པ་བདུན་བོར་ནས་གཤེགས་པ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་བྱུང་བ་ཡིན་ལ། དེ་ལས་གཞན་པའི་བྱ་བ་ནི་བྱིས་པ་གཞན་དང་མཚུངས་པར་སྤྱོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པར། "ལག་པ་དང་རྐང་པའི་བྱ་བ་མི་ནུས་པ་རྣམས་ལ་"ཞེས་སོ།། 378. පච්චූපකාරං න සුකරං වදාමි අනුච්ඡවිකකිරියාය කාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. අභිවාදෙන්ති එතෙනාති අභිවාදනං. වන්දමානෙහි අන්තෙවාසිකෙහි ආචරියං ‘‘සුඛී හොතූ’’තිආදිනා අභිවාදෙන්ති නාම. තෙන වුත්තං ‘‘අභිවාදන’’න්ති. තදභිමුඛො…පෙ… වන්දිත්වා නිපජ්ජති, සෙය්‍යථාපි ආයස්මා සාරිපුත්තො. කාලානුකාලං උපට්ඨානං බීජයනපාදසම්බාහනාදි අනුච්ඡවිකකම්මස්ස කරණං නාම. අනුච්ඡවිකං කිරියං කාතුං න සක්කොතියෙව, යස්මා ආචරියෙන කතස්ස ධම්මානුග්ගහස්ස අන්තෙවාසිනා කරියමානො ආමිසානුග්ගහො සඞ්ඛම්පි කලම්පි කලභාගම්පි න උපෙතියෙවාති. තෙන වුත්තං ‘‘න සුප්පතිකාරං වදාමී’’ති. ༣༧༨. མཐུན་པའི་བྱ་བས་ཕྱིར་ལན་ལྡོན་པ་བྱེད་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། ཕྱིར་ཕན་འདོགས་པ་ནི་སླ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ངས་སྨྲའོ།། འདིས་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཕྱག་འཚལ་བའོ།། ཕྱག་འཚལ་བར་བྱེད་པའི་ཉེ་གནས་རྣམས་ཀྱིས་སློབ་དཔོན་ལ། "བདེ་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིག་"ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ཕྱག་འཚལ་བ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་...ལྷག་མ་...ཕྱག་འཚལ་ནས་ཉལ་བར་བྱེད་དེ། དཔེར་ན་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུ་བཞིན་ནོ།། དུས་དང་དུས་སུ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་དང་། བསིལ་གཡབ་བྱེད་པ་དང་། ཞབས་བསྐུ་མཉེ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མཐུན་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ།། མཐུན་པའི་བྱ་བ་བྱེད་མི་ནུས་པ་ཉིད་དེ། གང་གི་ཕྱིར་སློབ་དཔོན་གྱིས་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་བཟུང་བ་ལ། ཉེ་གནས་ཀྱིས་ཟང་ཟིང་གི་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་ནི་གྲངས་སམ། ཆའམ། ཆའི་ཆར་ཡང་མི་ཉེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ཕྱིར་ལན་ལྡོན་པར་སླ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ངས་སྨྲའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། 379. පාටිපුග්ගලිකං දක්ඛිණං ආරබ්භ සමුට්ඨිතං, ‘‘තං මෙ භගවා පටිග්ගණ්හතූ’’ති මහාපජාපතිගොතමියා වචනං නිමිත්තං කත්වා දෙසනාය උට්ඨිතත්තා. න කෙවලඤ්ච තස්සා එව වචනං, අථ ඛො ආනන්දත්ථෙරොපි…පෙ… සමාදපෙසි, තස්මා විභාගතො චුද්දසසු…පෙ… හොතීති දස්සෙතුං, ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්ථ පතිපච්චෙකං පුග්ගලං දීයතීති පාටිපුග්ගලිකං. පඨමසද්දො යථා අග්ගත්ථො, එවං සෙට්ඨපරියායොපීති ආහ ‘‘ජෙට්ඨකවසෙනපී’’ති. අග්ගා උත්තමෙ ඛෙත්තෙ පවත්තත්තා. දුතියතතියාපි පරමදක්ඛිණායෙව සබ්බසො සම්මාවික්ඛම්භිතරාගාදිකිලෙසත්තා. රාගාදයො හි අදක්ඛිණෙය්‍යභාවස්ස කාරණං. තෙනෙවාහ – ‘‘තිණදොසානි ඛෙත්තානි, රාගදොසා අයං පජා’’තිආදි (ධ. ප. 356). යස්මා පන සවාසනං සබ්බසො සමුච්ඡින්නකිලෙසෙහි තතො එව සබ්බසො අප්පටිහතඤාණචාරෙහි අනන්තාපරිමෙය්‍යගුණගණාධාරෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි සදිසො සදෙවකෙ ලොකෙ කොචි දක්ඛිණෙය්‍යො නත්ථි. තස්මා ‘‘පරමදක්ඛිණායෙවා’’ති සාසඞ්කං වදති. යස්මා පඤ්චාභිඤ්ඤො අට්ඨසමාපත්තිලාභී එව [Pg.409] හොති ලොකියාභිඤ්ඤානං අට්ඨසමාපත්තිඅධිට්ඨානත්තා, තස්මා ‘‘ලොකියපඤ්චාභිඤ්ඤෙ’’ඉච්චෙව වුත්තං, න ‘‘අට්ඨසමාපත්තිලාභිම්හී’’ති තාය අවුත්තසිද්ධත්තා. ගොසීලධාතුකොති ගොසීලසභාවො, සීලවතා සදිසසීලොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අසඨො’’තිආදි. තෙන න අලජ්ජිධාතුකො පකතිසිද්ධො ඉධ පුථුජ්ජනසීලවාති අධිප්පෙතොති දස්සෙති. ༣༧༩. གང་ཟག་སྒེར་གྱི་སྦྱིན་གནས་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བ་ནི། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདག་གི་དེ་བཞེས་སུ་གསོལ་"ཞེས་སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོ་གཽ་ཏ་མཱིའི་ཚིག་ལ་དམིགས་ནས་ཆོས་བསྟན་པ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། མོའི་ཚིག་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོས་ཀྱང་...ལྷག་མ་...ཡང་དག་པར་བསྐུལ་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་བཅུ་བཞི་པོ་རྣམས་ལ་...ལྷག་མ་...འགྱུར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཆོས་བསྟན་པ་འདི་བརྩམས་སོ།། དེ་ལ་གང་ཟག་རེ་རེ་ལ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པས་ན་གང་ཟག་སྒེར་གྱིའོ།། "དང་པོ་"ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མཆོག་གི་དོན་ཡིན་པ་བཞིན། གཙོ་བོའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱང་ཡིན་པས་ན། "གཙོ་བོའི་དབང་གིས་ཀྱང་"ཞེས་གསུངས་སོ།། ཞིང་མཆོག་ལ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་མཆོག་གོ། གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་ཡང་སྦྱིན་གནས་མཆོག་ཉིད་དེ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལེགས་པར་བསལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ནི་སྦྱིན་གནས་མ་ཡིན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ཞིང་རྣམས་ནི་རྩྭས་གནོད་ལ། སྐྱེ་བོ་འདི་དག་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་གནོད་དོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་གཏན་ནས་བཅད་པ་དང་། དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་ཅན། མཐའ་ཡས་མུ་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་གྱུར་པའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དང་མཚུངས་པའི་སྦྱིན་གནས་ཤིག་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ "སྦྱིན་གནས་མཆོག་ཉིད་དོ་"ཞེས་དོགས་པ་དང་བཅས་ཏེ་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་མངོན་ཤེས་ལྔ་དང་ལྡན་པ་ནི་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ཐོབ་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ཏེ། འཇིག་རྟེན་པའི་མངོན་ཤེས་རྣམས་ནི་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ "འཇིག་རྟེན་པའི་མངོན་ཤེས་ལྔ་དང་ལྡན་པ་"ཞེས་ཁོ་ན་གསུངས་ཀྱི། "སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ཐོབ་པ་ལ་"ཞེས་མ་གསུངས་ཏེ། དེ་མ་གསུངས་ཀྱང་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། "བ་ལང་གི་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱི་རང་བཞིན་"ཞེས་པ་ནི་བ་ལང་གི་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱི་ངང་ཚུལ་ཅན་ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་དང་མཚུངས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཅན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ "གཡོ་མེད་པ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེས་ན་འདིར་ངོ་ཚ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་མ་ཡིན་པར། རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དགོངས་པ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ།། පරිච්ඡින්දන්තොති එත්තකොති පච්චෙකප්පමාණතො තතො එව අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතොව පරිච්ඡින්දන්තො. කථං පන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යභාවෙන වුච්චමානො විපාකො පරිච්ඡින්නො හොති? සොපි තස්ස පරිච්ඡෙදො එව ඉතරෙහි අසංකිණ්ණභාවදීපනතො, එතදත්ථමෙව පුබ්බෙ අසඞ්කරග්ගහණං කතං. ගුණවසෙනාති ලක්ඛණසම්පන්නාදිගුණවසෙන. උපකාරවසෙනාති භොගරක්ඛාදිඋපකාරවසෙන. යං පොසනත්ථං දින්නං, ඉදං න ගහිතං දානලක්ඛණායොගතො. අනුග්ගහපූජනිච්ඡාවසෙන හි අත්තනො දෙය්‍යවත්ථුපරිච්චාගො දානං භයරාගලද්ධුකාමකුලාදිවසෙන සාවජ්ජාභාවතො. තම්පි න ගහිතං අයාවදත්ථතාඅපරිපුණ්ණභාවෙන යථාධිප්පෙතඵලදානාසමත්ථභාවතො. සම්පත්තස්සාති සන්තිකාගතස්ස. තෙන සම්පත්තිපයොජනෙ අනපෙක්ඛතං දස්සෙති. ඵලං පටිකඞ්ඛිත්වාති ‘‘ඉදං මෙ දානමයං පුඤ්ඤං ආයතිං සුඛහිතභාවාය හොතූ’’තිආදිනා ඵලං පච්චාසීසිත්වා. තෙනස්ස ඵලදානෙ නමියතං දස්සෙති, යාවදත්ථන්ති ඉමිනා පරිපුණ්ණඵලතං. සතගුණාති එත්ථ ගුණසද්දො න ‘‘ගුණෙන නාමං උද්ධරෙය්‍ය’’න්තිආදීසු (ධ. ස. අට්ඨ. 1313; උදා. අට්ඨ. 53; පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.76; නෙත්ති. අට්ඨ. 4.38) විය සම්පත්තිඅත්ථො, ‘‘තද්දිගුණ’’න්තිආදීසු විය න වඩ්ඪනත්ථො, ‘‘පඤ්ච කාමගුණා ලොකෙ, මනොඡට්ඨා පවෙදිතා’’තිආදීසු (සු. නි. 173) විය න කොට්ඨාසත්ථො, ‘‘අන්තං අන්තගුණ’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.377; ම. නි. 1.110; ඛු. පා. 3) විය න අන්තභාගත්ථො, අථ ඛො ආනිසංසත්ථොති දස්සෙන්තො, ‘‘සතානිසංසා’’ති ආහ, තෙ ආනිසංසෙ සරූපතො දස්සෙතුං, ‘‘ආයුසත’’න්තිආදි වුත්තං. සතගුණාති වා සතවඩ්ඪිකාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. නිප්පරිතසං කරොතීති ආයුආදීනං ආනිසංසානං අපරිත්තාසං කරොති. අථ වා නිප්පරිතසං කරොතීති ආයුආදිනිමිත්තං අපරිත්තාසං කරොති. අථ වා නිප්පරිතසං කරොතීති ආයුආදීනි තතො [Pg.410] උත්තරිම්පි ආහාරාදිහෙතු අපරිත්තාසං කරොති. අත්තභාවවිනිමුත්තසඤ්චරණස්ස අභාවා, ‘‘භවසතෙපි වුත්තෙ අයමෙවත්ථො’’ති වුත්තං. සබ්බත්ථාති, ‘‘පුථුජ්ජනදුස්සීලෙ’’තිආදීසු සබ්බවාරෙසු. නයො නෙතබ්බොති, ‘‘ආයුසහස්සං වණ්ණසහස්ස’’න්තිආදිකො නයො. "ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་"ཞེས་པ་ནི། འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་སོ་སོའི་ཚད་ལས་དེ་ཉིད་ཕན་ཚུན་མ་འདྲེས་པར་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའོ།། འོ་ན་གྲངས་མེད་པའི་དངོས་པོར་བརྗོད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཡོངས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་ནམ། དེ་ཡང་གཞན་དག་དང་མ་འདྲེས་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་དེའི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ཉིད་དེ། དོན་འདིའི་ཕྱིར་སྔོན་དུ་མ་འདྲེས་པར་འཛིན་པ་བྱས་སོ།། "ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་"ཞེས་པ་ནི་མཚན་ཉིད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་སོ།། "ཕན་འདོགས་པའི་དབང་གིས་"ཞེས་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་སྲུང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཕན་འདོགས་པའི་དབང་གིས་སོ།། གསོ་བའི་ཕྱིར་བྱིན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་སྦྱིན་པའི་མཚན་ཉིད་དང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར་འདིར་མ་བཟུང་ངོ་།། རྗེས་སུ་འཛིན་པ་དང་མཆོད་པར་འདོད་པའི་དབང་གིས་རང་གི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་གཏོང་བ་ནི་སྦྱིན་པ་ཡིན་ལ། འཇིགས་པ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་། རྙེད་པར་འདོད་པ་དང་། རིགས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བྱས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ཡང་དགོས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་འབྲས་བུ་སྦྱིན་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་མ་བཟུང་ངོ་།། "ཕྲད་པ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་འོངས་པ་ལའོ།། དེས་ནི་ཕྲད་པའི་དགོས་པ་ལ་མ་ལྟོས་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། "འབྲས་བུ་ལ་རེ་ནས་"ཞེས་པ་ནི། "བདག་གི་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་འདི་ནི་མ་འོངས་པ་ན་བདེ་བ་དང་ཕན་པའི་ཕྱིར་གྱུར་ཅིག་"ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་འབྲས་བུ་ལ་རེ་བའོ།། དེས་ནི་དེའི་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པ་ལ་གཞོལ་བ་ཉིད་སྟོན་ལ། "ཇི་ཙམ་དགོས་པ་"ཞེས་པས་འབྲས་བུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་དོ།། "འགྱུར་བརྒྱ"ཞེས་པ་འདིར་ "འགྱུར་" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། "ཡོན་ཏན་གྱིས་མིང་འདོན་པར་བྱའོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དོན་མ་ཡིན་ལ། "དེ་ཉིད་འགྱུར་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་འཕེལ་བའི་དོན་ཡང་མ་ཡིན་ཞིང་། "འཇིག་རྟེན་ན་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ནི་ཡིད་དྲུག་པར་བསྒྲགས་སོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཆ་ཤས་ཀྱི་དོན་ཡང་མ་ཡིན་ལ། "རྒྱུ་མ་དང་རྒྱུ་མའི་ཆ་ཤས་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ནང་གི་ཆ་ཤས་ཀྱི་དོན་ཡང་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཕན་ཡོན་གྱི་དོན་ཡིན་པར་སྟོན་པར། "ཕན་ཡོན་བརྒྱ་"ཞེས་གསུངས་སོ། ཕན་ཡོན་དེ་དག་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་སྟོན་པར། "ཚེ་ལོ་བརྒྱ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་ "འགྱུར་བརྒྱ་"ཞེས་པ་ནི་བརྒྱ་འགྱུར་གྱིས་འཕེལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིའི་དོན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། "ཆུང་ངུ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཚེ་ལ་སོགས་པའི་ཕན་ཡོན་རྣམས་ཆུང་ངུ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་པའོ།། ཡང་ན་ "ཆུང་ངུ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཚེ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ཆུང་ངུ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་པའོ།། ཡང་ན་ "ཆུང་ངུ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཚེ་ལ་སོགས་པ་དེ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་ཟས་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ལས་ཆུང་ངུ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་པའོ།། ལུས་ལས་གྲོལ་བའི་འཕོ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། "སྐྱེ་བ་བརྒྱར་གསུངས་པའང་དོན་འདི་ཉིད་དོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "ཐམས་ཅད་དུ་"ཞེས་པ་ནི། "སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་ལ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐེངས་ཐམས་ཅད་ལའོ།། "ཚུལ་བསྒྲེས་པར་བྱའོ་"ཞེས་པ་ནི། "ཚེ་སྟོང་དང་ཁ་དོག་སྟོང་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ལོ།། සාසනාවතරණං නාම යාවදෙව වට්ටදුක්ඛනිත්ථරණත්ථං, තඤ්ච මග්ගපටිවෙධනං, තස්මා නිබ්බෙධභාගියසරණගමනං සික්ඛාපදසමාදානං පබ්බජ්ජා උපසම්පදා සීලපරිපූරණං අධිචිත්තසික්ඛානුයොගො විපස්සනාභාවනාති සබ්බාපෙසා සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපත්ති එව හොතීති ආහ – ‘‘තිසරණං ගතො උපාසකොපී’’තිආදි. තත්ථ යථා නිබ්බෙධභාගියො සමාධි තාව නාම පරම්පරාය අරියමග්ගාධිගමස්ස පච්චයභාවතො උපනිස්සයො; තථා නිබ්බෙධභාගියං සීලපරිපූරණං උපසම්පදා පබ්බජ්ජා උපාසකස්ස දසසු පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨානං අන්තමසො සරණාදිගමනම්පි නිබ්බෙධභාගියං අරියමග්ගාධිගමස්ස උපනිස්සයො හොතියෙවාති, ‘‘සබ්බාපෙසා සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපත්තී’’ති වුත්තා. තත්ථ අනඤ්ඤසාධාරණ-විජ්ජාචරණාදි-අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යඅපරිමෙය්‍ය-ගුණ-සමුදයපූරිතෙ භගවති සද්ධම්මෙ අරියසඞ්ඝෙ උළාරතරබහුමානගාරවතං ගතො. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති තප්පරායණතාදිආකාරප්පත්තො ඤාණපරිසොධිතො පසාදො සරණගමනන්ති තෙන වත්ථුගතෙන පසාදෙන පරිභාවිතෙ සන්තානෙ කතං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තසම්පත්තියා මහප්ඵලං මහානිසංසමෙව හොතීති ආහ – ‘‘තස්මිං දින්නදානම්පි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අප්පමෙය්‍ය’’න්ති. තයිදං සරණං වත්ථුත්තයෙ පසාදභාවෙන අජ්ඣාසයසම්පත්තිමත්තං, තාදිසස්ස පන පඤ්චසීලං අජ්ඣාසයසම්පත්තිඋපථම්භිතො කායවචීසංයමොති තත්ථ දින්නං තතො උත්තරි මහප්ඵලන්ති, දසසීලං පන පරිපුණ්ණුපොසථසීලං, තත්ථ දින්නං මහප්ඵලන්ති, ‘‘තතො උත්තරි මහප්ඵල’’න්ති වුත්තං. සාමණෙරසීලාදීනං පන උත්තරි විසිට්ඨතරාදිභාවතො තත්ථ තත්ථ දින්නස්ස විසෙසමහප්ඵලතා වුත්තා. བསྟན་པ་ལ་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་བརྒལ་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། དེ་ཡང་ལམ་རྟོགས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་སྐྱབས་འགྲོ་དང་། བསླབ་པའི་གཞི་ཡང་དག་པར་བླང་བ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། ལྷག་པའི་སེམས་ཀྱི་བསླབ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་བསྒོམ་པ་སྟེ་འདི་ཐམས་ཅད་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་མངོན་དུ་བྱེད་པའི་སྒྲུབ་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པར། "སྐྱབས་གསུམ་དུ་སོང་བའི་དགེ་བསྙེན་ཡང་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། དེ་ལ་ཇི་ལྟར་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་བརྒྱུད་ནས་འཕགས་པའི་ལམ་རྟོགས་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། དགེ་བསྙེན་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་དང་བཅུ་ལ་གནས་པ་དང་། ཐ་ན་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པའང་འཕགས་པའི་ལམ་རྟོགས་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། "འདི་ཐམས་ཅད་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་མངོན་དུ་བྱེད་པའི་སྒྲུབ་པའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རིག་པ་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པ་ལ་སོགས་པའི་གྲངས་མེད་དཔག་ཏུ་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གང་བའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་། དམ་པའི་ཆོས་དང་། འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་ལ་ཆེས་རྒྱ་ཆེ་བའི་བཀུར་སྟི་དང་གུས་པ་ལ་ཞུགས་པའོ།། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ། ཆོས་ནི་ལེགས་པར་གསུངས་པའོ། དགེ་འདུན་ནི་ལེགས་པར་ཞུགས་པའོ།"ཞེས་དེ་ལ་སྐྱབས་སུ་སོང་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་ལ་ཞུགས་ཤིང་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གག་པའི་དད་པ་ནི་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་ཡིན་པས། ཡུལ་དེ་ལ་དམིགས་པའི་དད་པས་ཡོངས་སུ་བསྒོས་པའི་རྒྱུད་ལ་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་དང་ཕན་ཡོན་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པར། "དེ་ལ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པའང་གྲངས་མེད་དཔག་ཏུ་མེད་པའོ་"ཞེས་སོ།། སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་འདི་ནི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་དད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཙམ་ཡིན་ལ། དེ་ལྟ་བུ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ནི་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་བཏེགས་པའི་ལུས་དང་ངག་གི་སྡོམ་པ་ཡིན་པས། དེ་ལ་བྱིན་པ་ནི་དེ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ཡིན་ལ། ཚུལ་ཁྲིམས་བཅུ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡིན་པས། དེ་ལ་བྱིན་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ "དེ་ལས་ཀྱང་ལྷག་པར་འབྲས་བུ་ཆེའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དགེ་ཚུལ་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་ལས་ཀྱང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དང་དེ་དག་ལ་བྱིན་པ་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ།། මග්ගසමඞ්ගිතා නාම මග්ගචිත්තක්ඛණපරිච්ඡින්නා, තස්මිඤ්ච ඛණෙ කථං දාතුං පටිග්ගහෙතුඤ්ච සම්භවතීති චොදෙති ‘‘කිං පන මග්ගසමඞ්ගිස්ස සක්කා දානං දාතු’’න්ති. ඉතරො තාදිසෙ සති සමයෙති දස්සෙන්තො, ‘‘ආම සක්කා’’ති පටිජානිත්වා, ‘‘ආරද්ධවිපස්සකො’’තිආදිනා තමත්ථං විවරති. තස්මිං ඛණෙති තස්මිං පක්ඛිපනක්ඛණෙ. යදි අට්ඨමකස්ස සොතාපන්නස්ස දින්නදානං [Pg.411] ඵලතො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමෙව, කො නෙසං විසෙසොති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තෙන සතිපි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යභාවසාමඤ්ඤෙ අත්ථි නෙසං අප්පබහුභාවො සංවට්ටට්ඨායී අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමහාකප්පාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානං වියාති දස්සෙති. මග්ගසමඞ්ගීනං තෙන තෙන ඔධිනා සංකිලෙසධම්මානං පහීයමානත්තා වොදානධම්මානං වඩ්ඪමානත්තා අපරියොසිතකිච්චත්තා අපරිපුණ්ණගුණතා, පරියොසිතකිච්චත්තා ඵලසමඞ්ගීනං පරිපුණ්ණගුණතාති තංතංමග්ගට්ඨෙහි ඵලට්ඨානං ඛෙත්තාතිසයතා වෙදිතබ්බා. හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමෙහි පන මග්ගට්ඨෙහි උපරිමානං මග්ගට්ඨානං ඵලට්ඨෙහි ඵලට්ඨානං උත්තරිතරතා පාකටා එව. තථා හි උපරිමානං දින්නදානස්ස මහප්ඵලතා වුත්තා. ལམ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ལམ་གྱི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མས་ཡོངས་སུ་ཆད་པ་ཡིན་ལ། སྐད་ཅིག་མ་དེ་ལ་ཇི་ལྟར་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པ་དང་ལེན་པར་འགྱུར་རམ་ཞེས་རྒོལ་བར་བྱེད་དེ། 'ཅི་ལམ་དང་ལྡན་པ་ལ་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནུས་སམ།' ཞེས་སོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་དེ་ལྟ་བུའི་དུས་ཡོད་པར་སྟོན་པར། 'འོ་ན་ནུས་སོ།' ཞེས་ཁས་བླངས་ནས། 'ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པ།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དོན་དེ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །'སྐད་ཅིག་མ་དེ་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལ་འཇུག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལའོ། །གལ་ཏེ་སྐྱེས་བུ་བརྒྱད་པ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པའི་འབྲས་བུ་ནི་གྲངས་མེད་པ་ཉིད་ཡིན་ན། དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་ཅི་ཡོད་ཅེ་ན། 'དེ་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེས་ནི་གྲངས་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཐུན་མོང་བ་ཡོད་ཀྱང་། དེ་དག་ལ་མང་ཉུང་གི་དབྱེ་བ་ཡོད་དེ། འཇིག་རྟེན་འཇིག་ཆགས་ཀྱི་བསྐལ་པ་ཆེན་པོ་གྲངས་མེད་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །ལམ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ནི་མཚམས་དེ་དང་དེས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་རྣམས་སྤངས་ཤིང་། རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཆོས་རྣམས་འཕེལ་བས་བྱ་བ་མ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་ཡོན་ཏན་མ་རྫོགས་པ་ཡིན་ལ། འབྲས་བུ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ནི་བྱ་བ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་ཡོན་ཏན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡིན་པས། ལམ་ལ་གནས་པ་དེ་དང་དེ་དག་ལས་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པ་རྣམས་ཞིང་གི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་འོག་མ་འོག་མའི་ལམ་ལ་གནས་པ་རྣམས་ལས་གོང་མ་གོང་མའི་ལམ་ལ་གནས་པ་དང་། འབྲས་བུ་ལ་གནས་པ་རྣམས་ལས་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པ་རྣམས་ཆེས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་ན་གོང་མ་རྣམས་ལ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེ་བར་གསུངས་སོ། ། 380. කාමඤ්චෙත්ථ බුද්ධප්පමුඛෙ උභතොසඞ්ඝෙ කෙවලෙ ච භික්ඛුසඞ්ඝෙ දානං අත්ථි එව, න පන බුද්ධප්පමුඛෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙ, තං පන බුද්ධප්පමුඛඋභතොසඞ්ඝෙනෙව සඞ්ගහිතන්ති අවිරුද්ධං. න පාපුණන්ති මහප්ඵලභාවෙන සදිසතම්පි, කුතො අධිකතං. ༣༨༠. འདིར་སངས་རྒྱས་གཙོ་བྱས་པའི་དགེ་འདུན་གཉིས་དང་། དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་འབའ་ཞིག་ལ་སྦྱིན་པ་ཡོད་པ་ནི་འདོད་པ་ཉིད་དེ། འོན་ཀྱང་སངས་རྒྱས་གཙོ་བྱས་པའི་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ལ་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་སངས་རྒྱས་གཙོ་བྱས་པའི་དགེ་འདུན་གཉིས་ཀྱིས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་མི་འགལ་ལོ། །འབྲས་བུ་ཆེ་བའི་དངོས་པོས་མཚུངས་པ་ཉིད་དུའང་མི་སླེབས་ན། ལྷག་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། ‘‘තථාගතෙ පරිනිබ්බුතෙ උභතොසඞ්ඝස්ස’’ ඉච්චෙව වුත්තත්තා – ‘‘කිං පනා’’තිආදිනා චොදෙති. ඉතරො පරිනිබ්බුතෙ තථාගතෙ තං උද්දිස්ස ගන්ධපුප්ඵාදිපරිච්චාගො විය චීවරාදිපරිච්චාගොපි මහප්ඵලො හොතියෙවාති කත්වා පටිපජ්ජනවිධිං දස්සෙතුං, ‘‘උභතොසඞ්ඝස්සා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘එත්තකායෙව, භික්ඛූ උද්දිසථා’’ති එවං පරිච්ඡෙදස්ස අකරණෙන උපචාරසීමාපරියාපන්නානං ඛෙත්තපරියාපන්නානං වසෙන අපරිච්ඡින්නකමහාභික්ඛුසඞ්ඝෙ. 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ན་དགེ་འདུན་གཉིས་ལ།' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'ཅི་ཡང་།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་རྒོལ་བར་བྱེད་དོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ན་དེ་ལ་དམིགས་ཏེ་སྤོས་དང་མེ་ཏོག་ལ་སོགས་པ་གཏོང་བ་བཞིན། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པ་གཏོང་བའང་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱས་ནས། སྒྲུབ་པའི་ཆོ་ག་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'དགེ་འདུན་གཉིས་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'འདི་ཙམ་གྱི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་དམིགས་ཤིག' ཅེས་དེ་ལྟར་ཡོངས་སུ་མ་བཅད་པར། ཉེ་འཁོར་གྱི་མཚམས་སུ་གཏོགས་པ་དང་། ཞིང་དུ་གཏོགས་པའི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་མ་བཅད་པའི་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ཆེན་པོ་ལའོ། ། ගොත්තං වුච්චති සාධාරණනාමං, මත්තසද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො, තස්මා සමණාති ගොත්තමත්තං අනුභවන්ති ධාරෙන්තීති ගොත්‍රභුනො. තෙනාහ ‘‘නාමමත්තසමණා’’ති. දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතො සමණගණො සඞ්ඝො, තස්මා සඞ්ඝො දුස්සීලො නාම නත්ථි. ගුණසඞ්ඛායාති ආනිසංසගණනාය, මහප්ඵලතායාති අත්ථො. කාසාව…පෙ… අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාති වුත්තා සඞ්ඝං උද්දිස්ස දින්නත්තා. යථා පන සඞ්ඝං උද්දිස්ස දානං හොති, තං විධිං දස්සෙතුං, ‘‘සඞ්ඝගතා දක්ඛිණා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ චිත්තීකාරන්ති ගාරවං. རིགས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐུན་མོང་གི་མིང་ལ་བརྗོད་དོ། །'ཙམ་' གྱི་སྒྲ་ནི་བསྡུས་ནས་བསྟན་པ་ཡིན་པས། དགེ་སྦྱོང་ཞེས་པའི་རིགས་ཙམ་མྱོང་ཞིང་འཛིན་པས་ན་རིགས་ཀྱི་གནས་སྐབས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'མིང་ཙམ་གྱི་དགེ་སྦྱོང་' ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྟ་བ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་མཚུངས་པས་འདུས་པའི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཚོགས་ནི་དགེ་འདུན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དགེ་འདུན་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ། །'ཡོན་ཏན་གྱི་གྲངས་ཀྱིས།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕན་ཡོན་གྱི་གྲངས་ཀྱིས་ཏེ། འབྲས་བུ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །'ངུར་སྨྲིག...པེ་...གྲངས་མེད་པ།' ཞེས་གསུངས་པ་ནི་དགེ་འདུན་ལ་དམིགས་ཏེ་བྱིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་ཇི་ལྟར་དགེ་འདུན་ལ་དམིགས་ཏེ་སྦྱིན་པ་འགྱུར་བ་དེའི་ཆོ་ག་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'དགེ་འདུན་ལ་གཏོགས་པའི་ཡོན་སྦྱིན།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'སེམས་ལ་བྱེད་པ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་གུས་པའོ། ། සඞ්ඝතො න පුග්ගලතො. අඤ්ඤථත්තං ආපජ්ජතීති ‘‘ඉමස්ස මයා දින්නං සඞ්ඝස්ස දින්නං හොතී’’ති එවං චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා, ‘‘සඞ්ඝස්ස දස්සාමී’’ති දෙය්‍යධම්මං [Pg.412] පටියාදෙත්වා සාමණෙරස්ස නාම දාතබ්බං ජාතන්ති අඤ්ඤථත්තං ආපජ්ජති; තස්මා තස්ස දක්ඛිණා සඞ්ඝගතා න හොතියෙව පුග්ගලවසෙන චිත්තස්ස පරිණාමිතත්තා. නිබ්බෙමතිකො හුත්වාති ‘‘කිං නු ඛො මයා ඉමස්ස දින්නං හොති වා න වා’’ති විමතිං අනුප්පාදෙත්වා, ‘‘යො පනා’’තිආදිනා වුත්තාකාරෙන කරොති. དགེ་འདུན་ལས་ཡིན་གྱི་གང་ཟག་ལས་མ་ཡིན་ནོ། །'གཞན་དུ་འགྱུར་བར་འགྱུར་བ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི། 'འདི་ལ་བདག་གིས་བྱིན་པ་ནི་དགེ་འདུན་ལ་བྱིན་པར་འགྱུར་རོ།' ཞེས་དེ་ལྟར་སེམས་མ་བསྐྱེད་པར། 'དགེ་འདུན་ལ་སྦྱིན་ནོ།' ཞེས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་བཤམས་ནས། དགེ་ཚུལ་གྱི་མིང་ལ་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་གཞན་དུ་འགྱུར་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་དེའི་ཡོན་སྦྱིན་ནི་དགེ་འདུན་ལ་གཏོགས་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དེ། གང་ཟག་གི་དབང་གིས་སེམས་བསྒྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །'ཐེ་ཚོམ་མེད་པར་གྱུར་ཏེ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི། 'ཅི་བདག་གིས་འདི་ལ་བྱིན་པ་འགྱུར་རམ་མི་འགྱུར།' ཞེས་ཐེ་ཚོམ་མ་བསྐྱེད་པར། 'གང་ཡང་།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བྱེད་དོ། ། තත්ථාතිආදිනා වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පාකටකරණත්ථං වත්ථුං නිදස්සෙති, ‘‘පරසමුද්දවාසිනො’’තිආදිනා. ඔපුඤ්ජාපෙත්වා පරිභණ්ඩං කාරෙත්වා, හරිතගොමයෙන උපලිම්පිත්වාති අත්ථො. කාසාවකණ්ඨසඞ්ඝස්සාති කාසාවකණ්ඨසමූහස්ස. කො සොධෙතීති මහප්ඵලභාවකරණෙන කො විසොධෙති. මහප්ඵලභාවාපත්තියා හි දක්ඛිණා විසුජ්ඣති නාම. තත්ථ යෙසං හත්ථෙ දින්නං, තෙසං වසෙන පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණාය විසුද්ධත්තා, – ‘‘තදාපාහං, ආනන්ද, සඞ්ඝගතං දක්ඛිණං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අප්පමෙය්‍යං වදාමී’’ති (ම. නි. 3.380) ච වුත්තං, තස්මා කම්මවසෙනෙව දක්ඛිණාවිසුද්ධිං පුච්ඡති. ඉතරො අරියසඞ්ඝෙ දින්නදක්ඛිණාය නිබ්බිසිට්ඨං කත්වා වුත්තත්තා මත්ථකප්පත්තස්සෙව අරියසඞ්ඝස්ස වසෙන දක්ඛිණාවිසුද්ධිං දස්සෙන්තො, ‘‘සාරිපුත්ත…පෙ… සොධෙන්තී’’ති වත්වා පුන, ‘‘යෙ කෙචි අරහන්තො සොධෙන්තී’’ති දස්සෙන්තො, ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. ථෙරා චිරපරිනිබ්බුතාති ඉදං අජ්ජතනානම්පි අරියානං සාවකතං දස්සෙන්තෙන මග්ගසොධනවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, න උද්දිස්ස පුඤ්ඤකරණෙ සති අකරණප්පත්තියා. එවඤ්හි ‘‘අසීතිමහාථෙරා සොධෙන්තී’’ති ඉදං සුවුත්තං හොති, න අඤ්ඤථා. 'དེ་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བཤད་པའི་དོན་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། 'རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་ན་གནས་པ།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གཏམ་རྒྱུད་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། །'སྤུངས་སུ་བཅུག་ནས་སྐོར་ས་བྱས་ཏེ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་བ་ལང་གི་ལྕི་བ་ལྗང་ཁུས་བྱུགས་ནས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །'ངུར་སྨྲིག་སྐེ་ལ་གྱོན་པའི་དགེ་འདུན་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངུར་སྨྲིག་སྐེ་ལ་གྱོན་པའི་ཚོགས་ལའོ། །'སུས་དག་པར་བྱེད།' ཅེས་བྱ་བ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་བྱེད་པས་སུས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད། འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས་ན་ཡོན་སྦྱིན་རྣམ་པར་དག་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་གང་དག་གི་ལག་ཏུ་བྱིན་པ་དེ་དག་གི་དབང་གིས་ལེན་པ་པོ་ལས་ཡོན་སྦྱིན་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར། 'ཀུན་དགའ་བོ། དེའི་ཚེ་ཡང་བདག་གིས་དགེ་འདུན་ལ་གཏོགས་པའི་ཡོན་སྦྱིན་ནི་གྲངས་མེད་པ་ཚད་མེད་པར་སྨྲའོ།' ཞེས་ཀྱང་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་ལས་ཀྱི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་ཡོན་སྦྱིན་རྣམ་པར་དག་པ་འདྲིའོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་ལ་བྱིན་པའི་ཡོན་སྦྱིན་ནི་ཁྱད་པར་མེད་པར་བྱས་ནས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། རྩེ་མོར་ཕྱིན་པ་ཉིད་ཀྱི་འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་གྱི་དབང་གིས་ཡོན་སྦྱིན་རྣམ་པར་དག་པ་སྟོན་པར། 'ཤཱ་རིའི་བུ་...པེ་...དག་པར་བྱེད།' ཅེས་གསུངས་ནས། ཡང་ 'གང་དག་དགྲ་བཅོམ་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་དག་པར་བྱེད།' ཅེས་སྟོན་པར། 'གཞན་ཡང་།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'གནས་བརྟན་རྣམས་ཡུན་རིང་པོར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ།' ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་དེང་སང་གི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཉིད་ཀྱང་སྟོན་པས་ལམ་རྣམ་པར་དག་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱ་ཡི། དམིགས་ནས་བསོད་ནམས་བྱེད་པ་ཡོད་བཞིན་དུ་མི་བྱེད་པར་འགྱུར་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ན་ 'གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་བརྒྱད་ཅུས་དག་པར་བྱེད།' ཅེས་བྱ་བ་འདི་ལེགས་པར་བཤད་པ་ཡིན་གྱི་གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ། ། ‘‘සඞ්ඝගතාය දක්ඛිණායා’’ති කාමඤ්චෙතං සාධාරණවචනං, තථාපි තත්ථ තත්ථ පුග්ගලවිසෙසො ඤාතබ්බොති දස්සෙන්තො, ‘‘අත්ථි බුද්ධප්පමුඛො සඞ්ඝො’’තිආදිමාහ. න උපනෙතබ්බො භගවතො කාලෙ භික්ඛූනං අභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාගුණවසෙන අතිවිය උළාරභාවතො, එතරහි තදභාවතො. එතරහි සඞ්ඝො…පෙ… න උපනෙතබ්බොති එත්ථ නයානුසාරෙන අත්ථො වත්තබ්බො. තෙන තෙනෙව සමයෙනාති තස්ස තස්ස කාලස්ස සම්පත්තිවිපත්තිමුඛෙන පටිපත්තියා උළාරතං අනුළාරතඤ්ච උල්ලිඞ්ගෙති. යත්ථ හි භික්ඛූ ගුණෙහි සබ්බසො පරිපුණ්ණා හොන්ති, තස්මිං සමයෙ සඞ්ඝගතා දක්ඛිණා ඉතරස්මිං සමයෙ දක්ඛිණතො මහප්ඵලතරාති දට්ඨබ්බා. සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරං කාතුං සක්කොන්තස්සාති සුප්පටිපන්නතාදිං සඞ්ඝෙ ආවජ්ජිත්වා සඞ්ඝගතෙන [Pg.413] පසාදෙන සඞ්ඝස්ස සම්මුඛා විය තස්මිං පුග්ගලෙ ච ගාරවවසෙන දෙන්තස්ස පුථුජ්ජනසමණෙ දින්නං මහප්ඵලතරං සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ගහිතත්තා, ‘‘සඞ්ඝස්ස දෙමී’’තියෙව දින්නත්තා ච. 'དགེ་འདུན་ལ་གཏོགས་པའི་ཡོན་སྦྱིན་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ཐུན་མོང་གི་ཚིག་ཡིན་པ་ཉིད་དུ་འདོད་ཀྱང་། དེ་ལྟ་ནའང་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་གང་ཟག་གི་ཁྱད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་པར། 'སངས་རྒྱས་གཙོ་བྱས་པའི་དགེ་འདུན་ཡོད།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དུས་སུ་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་མངོན་ཤེས་དང་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་དང་། དེང་སང་དེ་དག་མེད་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་གཏུགས་པར་མི་བྱའོ། །'དེང་སང་དགེ་འདུན་...པེ་...ཉེ་བར་གཏུགས་པར་མི་བྱའོ།' ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཚུལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་དོན་བརྗོད་པར་བྱའོ། །'དུས་དེ་དང་དེ་ཉིད་ཀྱིས།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་དུས་དེ་དང་དེའི་འབྱོར་པ་དང་རྒུད་པའི་སྒོ་ནས་སྒྲུབ་པའི་རྒྱ་ཆེ་བ་དང་རྒྱ་མི་ཆེ་བ་ཉིད་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། །གང་དུ་དགེ་སློང་རྣམས་ཡོན་ཏན་གྱིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཡོད་ན། དུས་དེར་དགེ་འདུན་ལ་གཏོགས་པའི་ཡོན་སྦྱིན་ནི་དུས་གཞན་གྱི་ཡོན་སྦྱིན་ལས་ཆེས་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །'དགེ་འདུན་ལ་སེམས་ལ་བྱེད་པ་བྱེད་ནུས་པ་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་དགེ་འདུན་ལ་བསམས་ནས། དགེ་འདུན་ལ་གཏོགས་པའི་དད་པས་དགེ་འདུན་གྱི་མངོན་སུམ་དུ་ཡོད་པ་བཞིན་དུ་གང་ཟག་དེ་ལའང་གུས་པའི་དབང་གིས་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པའི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དགེ་སྦྱོང་ལ་བྱིན་པ་ནི་ཆེས་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ཡིན་ཏེ། དགེ་འདུན་ལ་དམིགས་ནས་བླངས་པའི་ཕྱིར་དང་། 'དགེ་འདུན་ལ་སྦྱིན་ནོ།' ཞེས་བྱིན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། ། එසෙව නයොති ඉමිනා, ‘‘සොතාපන්නෙ දින්නං මහප්ඵලතර’’න්ති එවමාදිං අතිදිසති. ආදි-සද්දෙන උද්දිසිත්වා ගහිතො සකදාගාමී, පාටිපුග්ගලිකො අනාගාමීති එවමාදි සඞ්ගහිතං. මහප්ඵලතරමෙව. තෙනාහ භගවා – ‘‘න ත්වෙවාහං, ආනන්ද, කෙනචි පරියායෙන සඞ්ඝගතාය දක්ඛිණාය පාටිපුග්ගලිකං දානං මහප්ඵලතරං වදාමී’’ති (ම. නි. 3.380). යදි ඛීණාසවෙ දින්නදානතො සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ගහිතදුස්සීලෙපි දින්නදානං මහප්ඵලං, එවං සන්තෙ – ‘‘සීලවතො, මහාරාජ, දින්නං මහප්ඵලං, නො තථා දුස්සීලෙ’’ති ඉදං කථන්ති ආහ – ‘‘තං ඉමං නයං ගහායා’’තිආදි. සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ගහණවිධිං පහාය දුස්සීලස්සෙව ගහණවසෙන වුත්තං. ඉමස්මිං චතුක්කෙ දට්ඨබ්බන්ති ඉමස්ස පදස්ස වසෙන දට්ඨබ්බං. තත්ථ හි ‘‘පටිග්ගාහකා හොන්ති දුස්සීලා පාපධම්මා’’ති ආගතං. 'ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།' ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི། 'རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་བྱིན་པ་ནི་ཆེས་འབྲས་བུ་ཆེ་བའོ།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། །'ལ་སོགས་པ་' ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་དམིགས་ནས་བླངས་པའི་ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་དང་། གང་ཟག་སྒེར་གྱི་ཕྱིར་མི་འོང་བ་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་སོ། །ཆེས་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ 'ཀུན་དགའ་བོ། བདག་གིས་རྣམ་གྲངས་གང་གིས་ཀྱང་དགེ་འདུན་ལ་གཏོགས་པའི་ཡོན་སྦྱིན། ལས་གང་ཟག་སྒེར་གྱི་སྦྱིན་པ་ཆེས་འབྲས་བུ་ཆེ་བར་མི་སྨྲའོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་ལས་དགེ་འདུན་ལ་དམིགས་ནས་བླངས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་ལ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པའང་འབྲས་བུ་ཆེ་ན། དེ་ལྟ་ཡིན་ན་ 'རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ལ་བྱིན་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་ཡིན་གྱི། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་ལ་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ།' ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། 'ཚུལ་འདི་བཟུང་ནས།' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དགེ་འདུན་ལ་དམིགས་ནས་ལེན་པའི་ཆོ་ག་བོར་ཏེ། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་ཉིད་ལེན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །'བཞི་པོ་འདི་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་འདིའི་དབང་གིས་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་ 'ལེན་པ་པོ་རྣམས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་སྡིག་པའི་ཆོས་ཅན་ཡིན།' ཞེས་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། ། 381. විසුජ්ඣතීති න කිලිස්සති, මහාජුතිකාරී මහාවිප්ඵාරා හොතීති අත්ථො. සුචිධම්මොති රාගාදිඅසුචිවිධමනෙන සුචිසභාවො. න පාපධම්මොති න නිහීනසභාවො පාපකිරියාය. අකුසලධම්මො හි එකන්තනිහීනො. ජූජකො සීලවා කල්‍යාණධම්මො න හොති. තස්ස මහාබොධිසත්තස්ස අත්තනො පුත්තදානං දානපාරමියා මත්ථකං ගණ්හන්තං මහාපථවීකම්පනසමත්ථං ජාතං, ස්වායං දානගුණො වෙස්සන්තරමහාරඤ්ඤා කථෙතබ්බොති. ༣༨༡. 'རྣམ་པར་དག་པ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་སྟེ། གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོ་བྱེད་པ་དང་ཁྱབ་པ་ཆེན་པོ་ཡོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །'ཆོས་གཙང་བ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་མི་གཙང་བ་བཅོམ་པས་གཙང་བའི་རང་བཞིན་ནོ། །'སྡིག་པའི་ཆོས་ཅན་མ་ཡིན་པ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྡིག་པ་བྱེད་པས་དམན་པའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའོ། །མི་དགེ་བའི་ཆོས་ནི་གཏན་ནས་དམན་པ་ཉིད་དོ། །ཛུ་ཛ་ཀ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་དང་དགེ་བའི་ཆོས་ཅན་མ་ཡིན་ནོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་དེས་རང་གི་བུ་སྦྱིན་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་རྩེ་མོར་འཛིན་པ་སྟེ། ས་ཆེན་པོ་གཡོ་བར་ནུས་པ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ལ། སྦྱིན་པའི་ཡོན་ཏན་འདི་ནི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱིས་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། උද්ධරතීති බහුලං කතපාපකම්මවසෙන ලද්ධවිනිපාතතො උද්ධරති. තස්මා නත්ථි මය්හං කිඤ්චි චිත්තස්ස අඤ්ඤථත්තන්ති අධිප්පායො. 'འདྲེན་པ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྡིག་པའི་ལས་མང་དུ་བྱས་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའི་ལོག་ལྟུང་ལས་འདྲེན་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་བདག་གི་སེམས་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། ། පෙතදක්ඛිණන්ති පෙතෙ උද්දිස්ස දාතබ්බදක්ඛිණං. පාපිතකාලෙයෙවාති, ‘‘ඉදං දානං අසුකස්ස පෙතස්ස හොතූ’’ති උද්දිසනවසෙන පත්තෙ පාපිතකාලෙයෙව. අස්සාති පෙතස්ස. පාපුණීති ඵලසමාපත්තියා වසෙන පාපුණි. අයඤ්හි පෙතෙ උද්දිස්ස දානෙ ධම්මතා. 'ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡོན་སྦྱིན།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡི་དྭགས་ལ་དམིགས་ཏེ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཡོན་སྦྱིན་ནོ། །'ཕུལ་བའི་དུས་ཉིད་དུ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི། 'སྦྱིན་པ་འདི་ནི་ཡི་དྭགས་ཆེ་གེ་མོ་དེ་ལ་འགྱུར་ཅིག' ཅེས་དམིགས་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པར་བྱས་པའི་དུས་ཉིད་དུའོ། །'དེ་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡི་དྭགས་ལའོ། །'ཐོབ་པར་གྱུར།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབྲས་བུ་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །འདི་ནི་ཡི་དྭགས་ལ་དམིགས་ཏེ་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་པའི་ཆོས་ཉིད་དོ། ། තදා [Pg.414] කොසලරඤ්ඤො පරිච්චාගවසෙන අතිවිය උළාරජ්ඣාසයතං, බුද්ධප්පමුඛස්ස ච භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උක්කංසගතගුණවිසිට්ඨතං සන්ධායාහ, ‘‘අසදිසදානං කථෙතබ්බ’’න්ති. དེའི་ཚེ་ཀོ་ས་ལའི་རྒྱལ་པོས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་དབང་གིས་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་བསམ་པ་དང་། སངས་རྒྱས་གཙོ་བྱས་པའི་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་གྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ། 'མཚུངས་པ་མེད་པའི་སྦྱིན་པ་བརྗོད་པར་བྱའོ།' ཞེས་སོ། ། අසාරම්පි ඛෙත්තන්ති සාරහීනං දුක්ඛෙත්තං. සමයෙති කසනාරහෙ කාලෙ. පංසුං අපනෙත්වාති නිස්සාරං පංසුං නීහරිත්වා. සාරබීජානීති සභාවතො අභිසඞ්ඛාරතො ච සාරභූතානි බීජානි. පතිට්ඨපෙත්වාති වපිත්වා. එවන්ති යථා කස්සකො අත්තනො පයොගසම්පත්තියා අසාරෙපි ඛෙත්තෙ ඵලං අධිගච්ඡති. එවං සීලවා අත්තනො පයොගසම්පත්තියා දුස්සීලස්සපි දත්වා ඵලං මහන්තං අධිගච්ඡති. ඉමිනා උපායෙනාති ඉමිනා පඨමපදෙ වුත්තනයෙන. සබ්බපදෙසූති සබ්බකොට්ඨාසෙසු විසුජ්ඣනං වුත්තං, තතියපදෙ පන විසුජ්ඣනං පටික්ඛිත්තමෙව. 'སྙིང་པོ་མེད་པའི་ཞིང་།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྙིང་པོ་དང་བྲལ་བའི་ཞིང་ངན་པའོ། །'དུས་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྨོ་བར་འོས་པའི་དུས་ལའོ། །'ས་བསལ་ནས།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྙིང་པོ་མེད་པའི་ས་ཕྱིར་བཏོན་ནས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །'ས་བོན་བཟང་པོ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་བཞིན་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ལས་སྙིང་པོར་གྱུར་པའི་ས་བོན་རྣམས་སོ། །'བཏབ་ནས།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཏབ་ནས་སོ། །'དེ་བཞིན།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་ལྟར་ཞིང་པས་རང་གི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་སྙིང་པོ་མེད་པའི་ཞིང་ལའང་འབྲས་བུ་ཐོབ་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པས་རང་གི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པ་ལའང་བྱིན་ཏེ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །'ཐབས་འདིས།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྐང་པ་དང་པོར་བཤད་པའི་ཚུལ་འདིས། །'རྐང་པ་ཐམས་ཅད་ལ།' ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནས་ཐམས་ཅད་དུ་རྣམ་པར་དག་པ་གསུངས་ལ། རྐང་པ་གསུམ་པ་ལ་ནི་རྣམ་པར་དག་པ་བཀག་པ་ཉིད་དོ། ། 382. අරහතො දින්නදානමෙව අග්ගං දානචෙතනාය කෙනචි උපක්කිලෙසෙන අනුපක්කිලිට්ඨත්තා, පටිග්ගාහකස්ස අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තා. තෙනාහ – ‘‘භවාලයස්ස භවපත්ථනාය අභාවතො’’ති, ‘‘උභින්නම්පී’’ති වචනසෙසො. ඛීණාසවො දානඵලං න සද්දහතීති ඉදං තස්ස අප්පහීනකිලෙසජනස්ස විය කම්මකම්මඵලානං සද්දහනාකාරෙන පවත්ති නත්ථීති කත්වා වුත්තං, යතො අරහා ‘‘අසද්ධො අකතඤ්ඤූ ච…පෙ… පොරිසො’’ති (ධ. ප. 97) ථොමීයති. අසද්දහනං අනුමානපක්ඛිකං, අනුමානඤ්ච සංසයපුබ්බකං, නිස්සන්දිද්ධො ච කම්මකම්මඵලෙසු පච්චක්ඛභාවං ගතො. තමෙව හි නිච්ඡිතභාවසිද්ධං නිස්සන්දිද්ධතං සන්ධාය – ‘‘දානඵලං සද්දහන්තා’’තිආදි වුත්තං. යදි එවං තෙන කතකම්මං කම්මලක්ඛණප්පත්තං හොතීති ආහ ‘‘ඛීණාසවෙනා’’තිආදි. තෙනෙවාහ – ‘‘නිච්ඡන්දරාගත්තා’’ති, එතඤ්ච ලක්ඛණවචනං, කෙනචි කිලෙසෙන අනුපක්කිලිට්ඨත්තාති අධිප්පායො. අස්සාති ඛීණාසවස්ස දානං. ༣༨༢. དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་ཉིད་མཆོག་ཡིན་ཏེ། སྦྱིན་པའི་སེམས་པ་ཉོན་མོངས་པ་གང་གིས་ཀྱང་མ་གོས་པའི་ཕྱིར་དང་། ལེན་པ་པོ་ནི་སྦྱིན་གནས་མཆོག་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“སྲིད་པའི་གནས་དང་སྲིད་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་ལ། “གཉིས་ཀའང་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ལྷག་མའོ། །ཟག་པ་ཟད་པས་སྦྱིན་པའི་འབྲས་བུ་ལ་མི་དད་དོ་ཞེས་པ་འདི་ནི། ཉོན་མོངས་པ་མ་སྤངས་པའི་སྐྱེ་བོ་བཞིན་དུ་ལས་དང་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལ་དད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པ་མེད་པར་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་“མ་དད་བྱེད་པ་མེད་པ་དང་...སོགས་...སྐྱེས་བུ་” (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ༩༧) ཞེས་བསྔགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །མི་དད་པ་ནི་རྗེས་སུ་དཔག་པའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ལ། རྗེས་སུ་དཔག་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཡིན་ཞིང་། ཐེ་ཚོམ་མེད་པ་ནི་ལས་དང་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལ་མངོན་སུམ་གྱི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །ངེས་པའི་རང་བཞིན་དུ་གྲུབ་པའི་ཐེ་ཚོམ་མེད་པ་དེ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས། “སྦྱིན་པའི་འབྲས་བུ་ལ་དད་པ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་དེས་བྱས་པའི་ལས་ནི་ལས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་“ཟག་པ་ཟད་པས་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་ལ། འདི་ནི་མཚན་ཉིད་སྟོན་པའི་ཚིག་ཡིན་ཏེ། ཉོན་མོངས་པ་གང་གིས་ཀྱང་མ་གོས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“དེའི་”ཞེས་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་སྦྱིན་པའོ།། කිං පන සම්මාසම්බුද්ධෙනාතිආදිනා දායකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධි චොදිතා, සාරිපුත්තත්ථෙරෙනාතිආදිනා පන පටිග්ගාහකතොති වදන්ති; තදයුත්තං, සාවකස්ස මහප්ඵලභාවෙ සංසයාභාවතො, හෙට්ඨා නිච්ඡිතත්තා ච, තස්මා උභයෙනපි දායකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධි එව චොදිතා. සා හි ඉධ සාධාරණවසෙන නිච්ඡිතත්තා සංසයවත්ථු. තෙනාහ [Pg.415] – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන…පෙ… වදන්තී’’ති. සම්මාසම්බුද්ධං හීතිආදි යථාවුත්තඅත්ථස්ස කාරණවචනං. අඤ්ඤො දානස්ස විපාකං ජානිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි සබ්බසො සත්තානං කම්මවිපාකවිභාගජානනඤාණස්ස අනනුඤ්ඤාතත්තා. තෙනාහ භගවා – ‘‘යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, සත්තා න ජානන්ති, දානසංවිභාගස්ස විපාකං යථාහං ජානාමි, තස්මා අදත්වා භුඤ්ජන්තී’’තිආදි (ඉතිවු. 26). එතෙන එත්ථ ඤාණවිසොධනං නාම කථිතං, න දක්ඛිණාය විසුද්ධි නාම දායකතො පටිග්ගාහකතො ච වසෙන හොතීති; සම්මාසම්බුද්ධෙන සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස දින්නදානං සබ්බසො උපක්කිලෙසවිසුද්ධියා ඤාණස්ස ච අතිවිය උළාරත්තා මහානුභාවං නාම සියා මහාතෙජවන්තඤ්ච; න මහප්ඵලං තෙසං සන්තානෙ පරිපුණ්ණඵලස්ස අසම්භවතො. යදි දින්නදානං පරිපුණ්ණඵලං න හොති උභයවිපාකදානාභාවතො, පවත්තිවිපාකදායී පන හොතීති දස්සෙන්තො, ‘‘දානං හී’’තිආදිමාහ. “འོན་ཀྱང་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་སྦྱིན་བདག་གི་སྒོ་ནས་སྦྱིན་པའི་རྣམ་པར་དག་པ་བསྟན་ལ། “གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་ནི་ལེན་པ་པོའི་སྒོ་ནས་སོ་ཞེས་སྨྲ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། ཉན་ཐོས་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་ལ་ཐེ་ཚོམ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། འོག་ཏུ་ངེས་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གཉིས་ཀས་ཀྱང་སྦྱིན་བདག་གི་སྒོ་ནས་སྦྱིན་པའི་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ། །དེ་ནི་འདིར་ཐུན་མོང་གི་ཚུལ་གྱིས་ངེས་པའི་ཕྱིར་ཐེ་ཚོམ་གྱི་གཞི་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་...སོགས་...སྨྲའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་ནི་”ཞེས་སོགས་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་གྱི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པའི་ཚིག་གོ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆ་ཤས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་མ་གནང་བའི་ཕྱིར། སྦྱིན་པའི་རྣམ་སྨིན་ཤེས་ནུས་པ་གཞན་གང་ཡང་མེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་“དགེ་སློང་དག །ཇི་ལྟར་ངས་སྦྱིན་པ་དང་བགོ་བཤའ་བྱས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཤེས་པ་ལྟར། གལ་ཏེ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཤེས་ན་ནི། མ་བྱིན་པར་མི་ཟའོ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡེ་ཤེས་རྣམ་པར་དག་པ་ཞེས་བྱ་བ་བཤད་ཀྱི། སྦྱིན་པའི་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་སྦྱིན་བདག་དང་ལེན་པ་པོའི་དབང་གིས་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ནོ། །རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ལ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་དག་པ་དང་ཡེ་ཤེས་ཤིན་ཏུ་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་། མཐུ་ཆེན་པོ་དང་གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་མོད། འོན་ཀྱང་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་གི་རྒྱུད་ལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་འབྲས་བུ་འབྱུང་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་ལ་རྣམ་སྨིན་གཉིས་ཀྱི་སྦྱིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་འབྲས་བུ་མེད་ནའང་། འཇུག་པའི་རྣམ་སྨིན་སྦྱིན་པར་བྱེད་པ་ནི་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པར། “སྦྱིན་པ་ནི་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། චතූහීති සහයොගෙ කරණවචනං, චතූහි සම්පදාහි සහගතා සහිතං කත්වාති අත්ථො. ඉමා චතස්සො සම්පදා සබ්බසාධාරණවසෙන වුත්තා, න යථාධිගතපුග්ගලවසෙන. තෙනාහ – ‘‘දෙය්‍යධම්මස්ස ධම්මෙනා’’තිආදි. තස්මිංයෙව අත්තභාවෙති යස්මිං අත්තභාවෙ තං දානමයං පුඤ්ඤං උප්පන්නං, තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දෙති, චෙතනාය මහන්තත්තා දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හුත්වා විපච්චතීති අත්ථො. පුබ්බචෙතනාදිවසෙනාති සන්නිට්ඨාපකජවනවීථිතො පුබ්බාපරවීථිචෙතනාවසෙන, අඤ්ඤථා සන්නිට්ඨාපකවීථියංයෙව පුබ්බචෙතනාදිවසෙනාති වත්තබ්බං සියා. සා හි චෙතනා දිට්ඨධම්මවෙදනීයභූතා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දෙති, න ඉතරා. මහත්තතාති පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙන ඤාණසම්පයොගාදිවසෙන චෙතනාය උළාරතා. ඛීණාසවභාවෙනාති යස්ස දෙති, තස්ස ඛීණාසවභාවෙන. වත්ථුසම්පන්නතාති එත්ථ යථා පටිඝසඤ්ඤා නානත්තසඤ්ඤානං විගමෙන දිබ්බවිහාරානං වසෙන, බ්‍යාපාදසඤ්ඤාදීනං විගමෙන බ්‍රහ්මවිහාරානං වසෙන, සබ්බසො රූපසඤ්ඤානානත්තසඤ්ඤානං විගමෙන ආනෙඤ්ජවිහාරානං වසෙන සබ්බසො නිච්චසඤ්ඤාදීනං පටිප්පස්සද්ධියා සබ්බසඞ්ඛාරවිමුඛතාය අරියවිහාරානං වසෙන වත්ථුසම්පන්නතා ඉච්ඡිතා. තංතංසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙන සන්තානස්ස නිරොධසාධනතා තං දිවසං නිරොධස්ස සාධනතා [Pg.416] නාම. වත්ථුසම්පන්නතාති සබ්බසො නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙන වත්ථුසම්පන්නතා ඉච්ඡිතා; න සබ්බසො අනවසෙසසඤ්ඤානිරොධතායාති ආහ – ‘‘තං දිවසං නිරොධතො වුට්ඨිතභාවෙන වත්ථුසම්පන්නතා’’ති. සඤ්ඤානිරොධස්ස චෙත්ථ අච්චාසන්නතං සන්ධාය, ‘‘තං දිවස’’න්ති වුත්තං. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. “བཞི་པོ་དག་གིས་”ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་སྦྱོར་བའི་བྱེད་སྒྲ་སྟེ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བཞི་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་ཤིང་ལྡན་པར་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་གི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་གང་ཟག་གི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཆོས་ཀྱིས་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“ལུས་དེ་ཉིད་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་གང་ལ་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་དེ་སྐྱེས་པ་ན། ལུས་དེ་ཉིད་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པར་བྱེད་དེ། སེམས་པ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་སྨིན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“སྔོན་གྱི་སེམས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་ཐག་གཅོད་པའི་རྒྱུག་པའི་ལམ་ལས་སྔ་ཕྱིའི་ལམ་གྱི་སེམས་པའི་དབང་གིས་ཡིན་ལ། གཞན་དུ་ན་ཐག་གཅོད་པའི་ལམ་ཉིད་ལ་སྔོན་གྱི་སེམས་པ་ལ་...སོགས་...པའི་དབང་གིས་ཞེས་བརྗོད་པར་འགྱུར་རོ། །སེམས་པ་དེ་ནི་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བར་གྱུར་ནས་ལུས་དེ་ཉིད་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པར་བྱེད་ཀྱི། གཞན་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །“ཆེ་བ་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དང་། ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སེམས་པ་རྒྱ་ཆེ་བའོ། །“ཟག་པ་ཟད་པའི་དངོས་པོས་”ཞེས་པ་ནི་གང་ལ་སྦྱིན་པ་དེའི་ཟག་པ་ཟད་པའི་དངོས་པོས་སོ། །“དངོས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་འདིར་ནི། ཇི་ལྟར་གནོད་སེམས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་ཐ་དད་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་དང་བྲལ་བས་ལྷའི་གནས་པའི་དབང་གིས་དང་། གནོད་སེམས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བས་ཚངས་པའི་གནས་པའི་དབང་གིས་དང་། གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་ཐ་དད་པའི་འདུ་ཤེས་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བས་མི་གཡོ་བའི་གནས་པའི་དབང་གིས་དང་། རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་གནས་པའི་དབང་གིས་དངོས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདོད་དོ། །སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དེ་དང་དེ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པས་རྒྱུད་ལ་འགོག་པ་སྒྲུབ་པ་ནི་ཉིན་དེ་ལ་འགོག་པ་སྒྲུབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །“དངོས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འགོག་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཐམས་ཅད་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པས་དངོས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདོད་པ་ཡིན་གྱི། ལྷག་མ་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་འགོག་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་“ཉིན་དེ་ལ་འགོག་པ་ལས་ལངས་པའི་དངོས་པོས་དངོས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་འདུ་ཤེས་འགོག་པ་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བ་ལ་དགོངས་ནས། “ཉིན་དེ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་ཡང་འདིར་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་མ་ཕྱེ་བ་དེ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། දක්ඛිණාවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. སྦྱིན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། නිට්ඨිතා ච විභඞ්ගවග්ගවණ්ණනා. རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་སྡེ་ཚན་གྱི་བཤད་པ་ཡང་རྫོགས་སོ།། 5. සළායතනවග්ගො ༥. སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་སྡེ་ཚན། 1. අනාථපිණ්ඩිකොවාදසුත්තවණ්ණනා ༡. མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 383. අධිමත්තගිලානොති [Pg.417] අධිකාය මත්තාය මරණස්ස ආසන්නතාය අතිවිය ගිලානොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘මරණසෙය්‍යං උපගතො’’ති. අඛණ්ඩං අකාසි ගහපතිනො සත්ථරි පරමපෙමත්තා. යත්තකං චස්සාති, ‘‘සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා’’ති වුත්තං යත්තකං අස්ස ගහපතිස්ස. ༣༨༣. “ན་ཚ་ཆེན་པོ་བྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཚད་ལྷག་པས་འཆི་བ་ལ་ཉེ་བའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་ན་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“འཆི་བའི་མལ་ལ་བབས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁྱིམ་བདག་གིས་སྟོན་པ་ལ་ལྷག་པར་གཅེས་པར་འཛིན་པའི་ཕྱིར་ཉམས་པ་མེད་པར་བྱས་སོ། །“དེའི་ཇི་ཙམ་ཞིག་”ཅེས་པ་ནི། “ལན་གཅིག་གམ་ལན་གཉིས་”ཞེས་ཁྱིམ་བདག་དེའི་ཇི་ཙམ་ཞིག་ལ་གསུངས་སོ།། 384. ඔසක්කන්තීති පරිහායන්ති. ඔත්ථරන්තීති අභිභවන්ති. උස්මා නාම කම්මජතෙජොධාතු, සා සහ ජීවිතින්ද්‍රියනිරොධා පරියාදියති, යාව තා ආයුඋස්මා වත්තන්ති, තාව මරණන්තිකා වෙදනා වත්තන්තෙව විඤ්ඤාණස්ස අනිරුද්ධත්තා. තෙනාහ ‘‘යාව උස්මා’’තිආදි. ༣༨༤. “ཕྱིར་བསྣུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཉམས་པའོ། །“གནོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ། །དྲོད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ལས་ལས་སྐྱེས་པའི་མེའི་ཁམས་ཏེ། དེ་ནི་སྲོག་གི་དབང་པོ་འགགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཟད་པར་འགྱུར་ལ། ཇི་སྲིད་ཚེ་དང་དྲོད་དེ་དག་གནས་པ་དེ་སྲིད་དུ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་མ་འགགས་པའི་ཕྱིར་འཆི་ཁའི་ཚོར་བ་རྣམས་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཇི་སྲིད་དྲོད་”ཅེས་སོགས་གསུངས་སོ།། 385. තීහි ගාහෙහීති තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහෙහි. පටිබාහිතුං වික්ඛම්භෙතුං. චක්ඛුං තීහි ගාහෙහි න ගණ්හිස්සාමීති මානග්ගාහපටික්ඛෙපමුඛෙන චක්ඛුස්මිං අනිච්චානුපස්සනාති දස්සෙති. අනිච්චානුපස්සනාය හි සති අප්පතිට්ඨො මානග්ගාහො, දුක්ඛානුපස්සනාය සති අප්පතිට්ඨො තණ්හාග්ගාහො, අනත්තානුපස්සනාය සති අප්පතිට්ඨො දිට්ඨිග්ගාහොති, ගාහො ච නාම ඔළාරිකො, තස්මිං විගතෙපි නිකන්ති තිට්ඨෙය්‍යාති තං විජහාපෙතුකාමෙන, – ‘‘න ච මෙ චක්ඛුනිස්සිතං විඤ්ඤාණං භවිස්සතී’’ති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘විඤ්ඤාණඤ්චාපි මෙ චක්ඛුනිස්සිතං න භවිස්සතී’’ති. සබ්බං කාමභවරූපන්ති කාමභූමිපරියාපන්නං සබ්බං රූපක්ඛන්ධමාහ – ‘‘කාමරූපභවරූප’’න්ති වා පාඨො. සො යුත්තො ඉමස්ස වාරස්ස එව අනවසෙසපඤ්චවොකාරභවපරියාපන්නතො. තථා හි උපරි චතුවොකාරභවො අනවසෙසතො වුත්තො. ༣༨༥. “འཛིན་པ་གསུམ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བའི་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །“བཟློག་པར་བྱ་བ་”ནི་རྣམ་པར་གནོན་པར་བྱ་བའོ། །“མིག་ལ་འཛིན་པ་གསུམ་གྱིས་མི་བཟུང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་འཛིན་པ་སྤོང་བའི་སྒོ་ནས་མིག་ལ་མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། །མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཡོད་ན་ང་རྒྱལ་གྱི་འཛིན་པ་མི་གནས་ལ། སྡུག་བསྔལ་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཡོད་ན་སྲེད་པའི་འཛིན་པ་མི་གནས་ཤིང་། བདག་མེད་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཡོད་ན་ལྟ་བའི་འཛིན་པ་མི་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འཛིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རགས་པ་ཡིན་ལ། དེ་བྲལ་ཡང་མངོན་པར་དགའ་བ་གནས་སྲིད་པས་དེ་སྤོང་བར་འདོད་པས། “ངའི་མིག་ལ་བརྟེན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའང་མི་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ་ཞེས་“ངའི་མིག་ལ་བརྟེན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའང་མི་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདོད་པའི་སྲིད་པའི་གཟུགས་ཐམས་ཅད་”ཅེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ས་ལ་གཏོགས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཐམས་ཅད་ལ་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་“འདོད་པ་དང་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པའི་གཟུགས་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ། དེ་ནི་སྐབས་འདིར་ཕུང་པོ་ལྔ་ལྡན་གྱི་སྲིད་པ་མ་ལུས་པ་ལ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་རིགས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ན་གོང་དུ་ཕུང་པོ་བཞི་ལྡན་གྱི་སྲིད་པ་མ་ལུས་པར་གསུངས་སོ།། 386. ඉධලොකන්ති එත්ථ සඞ්ඛාරලොකවිසයොති අධිප්පායෙන, ‘‘වසනට්ඨානං වා’’තිආදි වුත්තං, තඤ්ච ඛො පඨමදුතියවාරෙහි ඉධලොකො ගහිතොති කත්වා. පඨමදුතියවාරෙහි පන ඉධලොකො පරලොකොති විභාගෙන විනා පඤ්චවොකාරභවො ගහිතො; තථා තතියවාරෙ පඤ්චවොකාරභවො චතුවොකාරභවො ච ගහිතොති පුන දිට්ඨධම්මසම්පරායවසෙන තං විභජිත්වා දස්සෙතුං, ‘‘න ඉධලොක’’න්තිආදි වුත්තං[Pg.418]. ඉධලොකන්ති ච සත්තසඞ්ඛාරවසෙනෙව ගහිතං. සබ්බම්පි සඞ්ඛාරවසෙන පරිග්ගහෙත්වා දස්සෙතුං, ‘‘යම්පි මෙ දිට්ඨ’’න්තිආදි වුත්තන්ති කෙචි. අපරිතස්සනත්ථං තණ්හාපරිතස්සනාය අනුප්පාදනත්ථං. යස්ස දිට්ඨධම්මොති වුච්චති, තස්ස පන අභාවතො, ‘‘මනුස්සලොකං ඨපෙත්වා සෙසා පරලොකා නාමා’’ති වුත්තං. යෙසං පන ‘‘ඉධලොක’’න්ති ඉමිනා සත්තලොකස්සපි ගහණං ඉච්ඡිතං. තෙසං මතෙන, ‘‘මනුස්සලොකං ඨපෙත්වා’’ති යොජනා. ༣༨༦. “འཇིག་རྟེན་འདི་”ཞེས་པ་འདིར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཡུལ་ལ་དགོངས་ནས། “གནས་པའི་གཞི་འམ།”ཞེས་སོགས་གསུངས་ལ། དེ་ཡང་ཐེངས་དང་པོ་དང་གཉིས་པས་འཇིག་རྟེན་འདི་བཟུང་བར་བྱས་ནས་སོ། །ཐེངས་དང་པོ་དང་གཉིས་པས་ནི་འཇིག་རྟེན་འདི་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཞེས་པའི་དབྱེ་བ་མེད་པར་ཕུང་པོ་ལྔ་ལྡན་གྱི་སྲིད་པ་བཟུང་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ཐེངས་གསུམ་པས་ཕུང་པོ་ལྔ་ལྡན་གྱི་སྲིད་པ་དང་ཕུང་པོ་བཞི་ལྡན་གྱི་སྲིད་པ་བཟུང་བའི་ཕྱིར། སླར་ཡང་མཐོང་བའི་ཆོས་དང་ཚེ་ཕྱི་མའི་དབང་གིས་དེ་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འཇིག་རྟེན་འདི་མ་ཡིན་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“འཇིག་རྟེན་འདི་”ཞེས་པའང་སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་ངོ་། །ཐམས་ཅད་ཀྱང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ངའི་གང་མཐོང་བ་”ཞེས་...སོགས་...གསུངས་སོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །“ཡོངས་སུ་མི་སྐྲག་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པའི་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་མི་སྐྱེ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །གང་ལ་མཐོང་བའི་ཆོས་ཞེས་བརྗོད་པ་དེ་ནི་མེད་པའི་ཕྱིར། “མིའི་འཇིག་རྟེན་མ་གཏོགས་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་དག་ལ་“འཇིག་རྟེན་འདི་”ཞེས་པས་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཡང་བཟུང་བར་འདོད་པ་དེ་དག་གི་ལུགས་ལ། “མིའི་འཇིག་རྟེན་མ་གཏོགས་པ་”ཞེས་སྦྱོར་རོ།། 387. අල්ලීයසීති අත්තභාවෙ භොගෙසු ච අපෙක්ඛං කරොසීති අත්ථො. එවරූපීති යාදිසී තදා ධම්මසෙනාපතිනා කථිතා, එවරූපී. ධම්මකථා න සුතපුබ්බාති යථාකථිතාකාරමෙව සන්ධාය පටික්ඛෙපො, න සුඛුමගම්භීරසුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තතාසාමඤ්ඤං. තෙනාහ ‘‘එවං පනා’’තිආදි. ༣༨༧. “ཞེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་དང་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ལ་རེ་བ་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“འདི་ལྟ་བུ་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཚེ་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གྱིས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལྟ་བུའོ། །“ཆོས་ཀྱི་གཏམ་སྔོན་ཆད་མ་ཐོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས། བཀག་པ་ཡིན་གྱི། ཕྲ་ཞིང་ཟབ་པའི་སྟོང་པ་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་སྤྱི་ལ་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“འོན་ཀྱང་འདི་ལྟར་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། මයා ගතමග්ගමෙව අනුගච්ඡසීති දානමයපුඤ්ඤභාවසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා වදති, න බොධිසත්තදානභූතං දානපාරමිතං. න පටිභාතීති රුච්චනවසෙන චිත්තෙ න උපතිට්ඨති. තෙනාහ ‘‘න රුච්චතී’’ති. තථා හෙස වට්ටාභිරතොති. උජුමග්ගාවහා විපස්සනා භගවතා පනස්ස කථිතපුබ්බා. “ངས་བགྲོད་པའི་ལམ་ཉིད་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་དངོས་པོ་སྤྱི་བཟུང་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྦྱིན་པར་གྱུར་པའི་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །“མི་གསལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི་མོས་པའི་དབང་གིས་སེམས་ལ་མི་གནས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་“མི་འདོད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ན་ཁོང་ནི་འཁོར་བ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནི་ཁོང་ལ་དྲང་པོའི་ལམ་འདྲེན་པའི་ལྷག་མཐོང་སྔོན་ཆད་གསུངས་སོ།། 388. එසිතගුණත්තා එසියමානගුණත්තා ච ඉසි, අසෙක්ඛා සෙක්ඛා කල්‍යාණපුථුජ්ජනා ච, ඉසීනං සඞ්ඝො, තෙන නිසෙවිතන්ති ඉසිසඞ්ඝනිසෙවිතං. කාමං තස්ස විහාරස්ස ගන්ධකුටිපාසාදකූටාගාරාදිවසෙන නිසීදනනිපජ්ජනාය රුක්ඛලතාදිවසෙන භූමිසයාදිවසෙන ච අනඤ්ඤසාධාරණා මහතී රමණීයතා අත්ථෙව, සා පන ගෙහස්සිතභාවෙන අරියානං චිත්තං තථා න තොසෙති; යථා අරියානං නිසෙවිතභාවෙනාති ආහ – ‘‘පඨමගාථාය ජෙතවනස්ස වණ්ණං කථෙත්වා’’ති. තෙනාහ භගවා – ‘‘යත්ථ අරහන්තො විහරන්ති, තං භූමිරාමණෙය්‍යක’’න්ති (ධ. ප. 98; ථෙරගා. 991; සං. නි. 1.261). අපචයගාමිනී චෙතනා සත්තානං සුද්ධිමාවහතීති ආහ – ‘‘කම්මන්ති මග්ගචෙතනා’’ති. චතුන්නං අරියසච්චානං විදිතකරණට්ඨෙන කිලෙසානං වික්ඛම්භනට්ඨෙන ච විජ්ජා, මග්ගසම්මාදිට්ඨීති ආහ – ‘‘විජ්ජාති මග්ගපඤ්ඤා’’ති. සමාධිපක්ඛිකො ධම්මො නාම සම්මාවායාමසතිසමාධයො. තථා හි විජ්ජාභාගියො සමාධිපි සමාධිපක්ඛිකො. සීලං තස්ස අත්ථීති සීලන්ති ආහ – ‘‘සීලෙ පතිට්ඨිතස්ස ජීවිතං උත්තම’’න්ති. දිට්ඨිසඞ්කප්පොති සම්මාසඞ්කප්පො. තත්ථ සම්මාසඞ්කප්පස්ස උපකාරකභාවෙන විජ්ජාභාගො[Pg.419]. තථා හි සො පඤ්ඤාක්ඛන්ධසඞ්ගහිතොති වුච්චති, යථා සම්මාසඞ්කප්පො පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතො, එවං වායාමසතියො සමාධික්ඛන්ධසඞ්ගහිතාති. තෙනාහ – ‘‘ධම්මොති වායාමසතිසමාධයො’’ති. ‘‘ධම්මො’’ති හි ඉධ සම්මාසමාධි අධිප්පෙතො, – ‘‘එවං ධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.13; ම. නි. 3.198; සං. නි. 5.378) විය. වාචාකම්මන්තාජීවාති සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා මග්ගපරියාපන්නා එව, තෙ සබ්බෙපි ගහිතාති. තෙනාහ – ‘‘එතෙන අට්ඨඞ්ගිකෙන මග්ගෙනා’’ති. ༣༨༨. འཚོལ་བར་བྱ་བའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། འཚོལ་བཞིན་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དྲང་སྲོང་ཞེས་བྱ་ལ། མི་སློབ་པ་དང་། སློབ་པ་དང་། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དགེ་བ་རྣམས་ནི་དྲང་སྲོང་གི་ཚོགས་ཡིན་ཞིང་། དེས་བསྟེན་པའི་ཕྱིར་ 'དྲང་སྲོང་གི་ཚོགས་ཀྱིས་བསྟེན་པའོ'། །གཙུག་ལག་ཁང་དེའི་དྲི་གཙང་ཁང་དང་། ཁང་བཟང་དང་། ཁང་པ་བརྩེགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བཞུགས་པ་དང་གཟིམས་པ་དང་། ཤིང་དང་འཁྲི་ཤིང་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ས་ལ་གཟིམས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཉམས་དགའ་བ་ཆེན་པོ་ཡོད་པ་ནི་བདེན་མོད། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ཁྱིམ་ལ་གནས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པས་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཐུགས་དེ་ལྟར་མི་ཚིམ་ལ། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་ཚིམ་པ་ལྟར་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་པོས་རྒྱལ་བྱེད་ཚལ་གྱི་བསྔགས་པ་བརྗོད་དོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། 'གང་དུ་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་བཞུགས་པའི་ས་ཕྱོགས་དེ་ནི་ཉམས་དགའ་བའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །འགྲིབ་པར་འགྱུར་བའི་སེམས་པ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། 'ལས་ནི་ལམ་གྱི་སེམས་པའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་རིག་པར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་དང་། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་དོན་གྱིས་རིག་པ་སྟེ། ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'རིག་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་བོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཐུན་པའི་ཆོས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་དང་། དྲན་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་རྣམས་སོ། །དེ་ལྟར་ན་རིག་པའི་ཆར་གཏོགས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཀྱང་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཐུན་པའི་ཆོས་ཡིན་ནོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་དེ་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་སྟེ། 'ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གནས་པའི་འཚོ་བ་ནི་མཆོག་གོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྟ་བའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པའོ། །དེ་ལ་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པའི་ཕན་འདོགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་རིག་པའི་ཆར་གཏོགས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ན་དེ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོར་འདུ་བར་བཤད་དེ། ཇི་ལྟར་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོས་བསྡུས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་རྩོལ་བ་དང་དྲན་པ་རྣམས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། 'ཆོས་ནི་རྩོལ་བ་དང་དྲན་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་རྣམས་སོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ 'ཆོས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་དགོངས་ཏེ། 'བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་དག་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་ཆོས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །ངག་དང་ལས་ཀྱི་མཐའ་དང་འཚོ་བ་ནི་ལམ་གྱིས་བསྡུས་པའི་ཡང་དག་པའི་ངག་དང་ལས་ཀྱི་མཐའ་དང་འཚོ་བ་ཉིད་དེ། དེ་དག་ཐམས་ཅད་བཟུང་བའི་ཕྱིར། 'འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་འདིས' ཞེས་གསུངས་སོ། ། උපායෙනාති යෙන විධිනා අරියමග්ගො භාවෙතබ්බො, තෙන සමාධිපක්ඛියං විපස්සනාධම්මඤ්චෙව මග්ගධම්මඤ්ච. ‘‘අරියං වො, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධිං දෙසෙස්සාමි සඋපනිසං සපරික්ඛාර’’න්ති (ම. නි. 3.136) හි වචනතො සම්මාසමාධිආදයො මග්ගධම්මාපි සමාධිපක්ඛියා. විචිනෙය්‍යාති වීමංසෙය්‍ය, භාවෙය්‍යාති අත්ථො. තත්ථාති හෙතුම්හි භුම්මවචනං. අරියමග්ගහෙතුකා හි සත්තානං විසුද්ධි. තෙනාහ – ‘‘තස්මිං අරියමග්ගෙ විසුජ්ඣතී’’ති. පඤ්චක්ඛන්ධධම්මං විචිනෙය්‍ය, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ විපස්සෙය්‍ය. තෙසු හි විපස්සියමානෙසු විපස්සනා උක්කංසගතා. යදග්ගෙන දුක්ඛසච්චං පරිඤ්ඤාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣීයති, තදග්ගෙන සමුදයසච්චං පහානපටිවෙධෙන නිරොධසච්චං සච්ඡිකිරියාපටිවෙධෙන, මග්ගසච්චං භාවනාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣීයති, එවං අච්චන්තවිසුද්ධියා සුජ්ඣති. තෙනාහ – ‘‘එවං තෙසු චතූසු සච්චෙසු විසුජ්ඣතී’’ති. ඉධාපි නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනං. සච්චෙසු වා පටිවිජ්ඣියමානෙසූති වචනසෙසො. 'ཐབས་ཀྱིས' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཆོ་ག་གང་གིས་འཕགས་པའི་ལམ་བསྒོམ་པར་བྱ་བ་དེས། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཐུན་པའི་ཆོས་ལྷག་མཐོང་གི་ཆོས་དང་ལམ་གྱི་ཆོས་ཉིད་དོ། །'དགེ་སློང་དག །ངས་ཁྱེད་རྣམས་ལ་རྒྱུ་དང་བཅས་པ་དང་ཉེ་བར་མཁོ་བ་དང་བཅས་པའི་འཕགས་པའི་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་བཤད་པར་བྱའོ' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་སོགས་པའི་ལམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཐུན་པའི་ཆོས་ཡིན་ནོ། །'རྣམ་པར་དཔྱད་པར་བྱ' ཞེས་བྱ་བ་ནི་བརྟག་པར་བྱ་ཞིང་བསྒོམ་པར་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །'དེ་ལ' ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ལ་གནས་གཞིའི་སྒྲ་སྟེ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར། 'འཕགས་པའི་ལམ་དེ་ལ་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཕུང་པོ་ལྔའི་ཆོས་ལ་རྣམ་པར་དཔྱད་དེ། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་ལྷག་མཐོང་བསྒོམ་པར་བྱའོ། །དེ་དག་ལ་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་པས་ལྷག་མཐོང་མཐར་ཕྱིན་པར་འགྱུར་རོ། །གང་གི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་རྟོགས་པས་རྟོགས་པར་བྱེད་ལ། ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ནི་སྤངས་པའི་རྟོགས་པས་དང་། འགོག་པའི་བདེན་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའི་རྟོགས་པས་དང་། ལམ་གྱི་བདེན་པ་ནི་བསྒོམས་པའི་རྟོགས་པས་རྟོགས་པར་བྱེད་དེ། དེ་ལྟར་ན་གཏན་དུ་རྣམ་པར་དག་པས་དག་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར། 'དེ་ལྟར་བདེན་པ་བཞི་པོ་དེ་དག་ལ་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་གྱི་དོན་ལ་གནས་གཞིའི་སྒྲ་སྟེ། 'ཡང་ན་བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་ལའོ' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་གི་ལྷག་མའོ། ། අවධාරණවචනන්ති වවත්ථාපනවචනං, අවධාරණන්ති අත්ථො. සාරිපුත්තොවාති ච අවධාරණං තස්ස සාවකභාවතො සාවකෙසු සාරිපුත්තොව සෙය්‍යොති ඉමමත්ථං දීපෙති. කිලෙසඋපසමෙනාති ඉමිනා මහාථෙරස්ස තාදිසො කිලෙසූපසමොති දස්සෙති, යස්ස සාවකස්ස විසයෙ පඤ්ඤාය පාරමිප්පත්ති අහොසි. යදි එවං – ‘‘යොපි පාරඞ්ගතො භික්ඛු, එතාවපරමො සියා’’ති ඉදං කථන්ති? තෙසං තෙසං බුද්ධානං සාසනෙ පඤ්ඤාය පාරමිප්පත්තසාවකවසෙනෙතං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අථ වා – ‘‘නත්ථි විමුත්තියා නානත්ත’’න්ති (දී. නි. ටී. 3.141; විභ. මූලටී. සුත්තන්තභාජනීයවණ්ණනා) වචනතො සාවකෙහි විමුත්තිපඤ්ඤාමත්තං සන්ධායෙතං වුත්තං. තෙනාහ – ‘‘පාරඞ්ගතොති නිබ්බානං ගතො’’තිආදි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. 'ངེས་པར་གཟུང་བའི་ཚིག' ཅེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པར་གཞག་པའི་ཚིག་སྟེ། ངེས་པར་གཟུང་བའི་དོན་ཏོ། །'ཤཱ་རིའི་བུ་ཉིད' ཅེས་བྱ་བའི་ངེས་གཟུང་ནི་ཁོང་ཉིད་ཉན་ཐོས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཤཱ་རིའི་བུ་ཉིད་མཆོག་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །'ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས' ཞེས་བྱ་བ་འདིས་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་དེ་ལྟ་བུའི་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་བསྟན་ཏེ། ཉན་ཐོས་གང་གི་ཡུལ་ལ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ན། 'དགེ་སློང་གང་ཞིག་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པར་གྱུར་པ་དེའང་འདི་ཙམ་གྱིས་མཆོག་ཏུ་འགྱུར་རོ' ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་དེ་དང་དེའི་བསྟན་པ་ལ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་འདི་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན། 'རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ལ་ཐ་དད་པ་མེད་དོ' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཤེས་རབ་ཙམ་ལ་དགོངས་ནས་འདི་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར། 'ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་སོང་བའོ' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། අනාථපිණ්ඩිකොවාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 2. ඡන්නොවාදසුත්තවණ්ණනා ༢. འཆར་ཀ་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 389. ඡන්නොති [Pg.420] ඉදං තස්ස නාමන්ති ආහ ‘‘එවංනාමකො ථෙරො’’ති. යස්ස පන සත්ථාරා පරිනිබ්බානකාලෙ බ්‍රහ්මදණ්ඩො ආණත්තො, අයං සො න හොතීති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘න අභිනික්ඛමනං නික්ඛන්තත්ථෙරො’’ති, ලොකනාථස්ස අභිනික්ඛමනකාලෙ කපිලපුරතො නික්ඛන්තොති අත්ථො. ගිලානපුච්ඡකාති ගිලානස්ස පුච්ඡනකා, ගිලානභාවස්ස අවත්ථං සොතුකාමාති අත්ථො. සසනතො හිංසනතො සත්ථන්ති ආහ ‘‘ජීවිතහාරකසත්ථ’’න්ති. ༣༨༩. 'འཆར་ཀ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདི་ཁོང་གི་མིང་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'མིང་འདི་ལྟ་བུ་དང་ལྡན་པའི་གནས་བརྟན་ནོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་ཞིག་སྟོན་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དུས་སུ་ཚངས་པའི་ཆད་པ་བཅད་པར་བཀའ་སྩལ་བ་དེ་ནི་འདི་མ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'མངོན་པར་འབྱུང་བའི་ཚེ་བྱུང་བའི་གནས་བརྟན་མ་ཡིན་ནོ' ཞེས་གསུངས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་མངོན་པར་འབྱུང་བའི་ཚེ་སེར་སྐྱའི་གྲོང་ཁྱེར་ནས་བྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །'ནད་པ་ལ་འདྲི་བ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ནད་པ་ལ་འདྲི་བར་བྱེད་པ་སྟེ། ནད་ཀྱི་གནས་སྐབས་ཐོས་པར་འདོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །གཅོད་པ་དང་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མཚོན་ཆ་སྟེ། 'སྲོག་འཕྲོག་པའི་མཚོན་ཆའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། ། 390. උපවජ්ජං එතස්ස නත්ථීති අනුපවජ්ජං, කරජකායං කත්වා ආයතිං උප්පත්තිරහිතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අනුප්පත්තික’’න්ති. ༣༩༠. འདི་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ 'ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་' སྟེ། རྡུལ་ལས་སྐྱེས་པའི་ལུས་འདི་བོར་ནས་མ་འོངས་པ་ན་སྐྱེ་བ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར། 'ཕྱིར་མི་སྐྱེ་བའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། ། 391. ඛයවයං ඤත්වාති සඞ්ඛාරගතං ඛණභඞ්ගං නෙත්වා ඤාණෙන යාථාවතො ඤත්වා. නෙතං මමාති දුක්ඛතො සමනුපස්සනා සඞ්ඛාරෙසු දිට්ඨෙසු මමංකාරාභාවතො. නෙසොහමස්මීති අනිච්චතො සමනුපස්සනා අනිච්චතො තෙසු දිට්ඨෙසු අහංකාරාභාවතො. න මෙසො අත්තාති අනත්තතො සමනුපස්සනා අනත්තතො තෙසු දිට්ඨෙසු අත්තග්ගාහාභාවතොති ආහ – ‘‘නෙතං මම…පෙ… අත්තාති සමනුපස්සාමී’’ති. ༣༩༡. 'ཟད་པ་དང་འཇིག་པ་ཤེས་ནས' ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་གནས་སྐབས་སྐད་ཅིག་མར་འཇིག་པ་ལ་བཀྲི་ཞིང་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ནས་སོ། །'འདི་ནི་བདག་གི་མ་ཡིན་ནོ' ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་སྟེ། འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་བལྟས་པ་ན་བདག་གིར་འཛིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །'འདི་ནི་བདག་མ་ཡིན་ནོ' ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་རྟག་པའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་སྟེ། མི་རྟག་པ་དེ་དག་ལ་བལྟས་པ་ན་ངར་འཛིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །'འདི་ནི་བདག་གི་བདག་མ་ཡིན་ནོ' ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདག་མེད་པའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་སྟེ། བདག་མེད་པ་དེ་དག་ལ་བལྟས་པ་ན་བདག་ཏུ་འཛིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར། 'འདི་ནི་བདག་གི་མ་ཡིན་ནོ... བདག་གོ །ཞེས་རྗེས་སུ་ལྟའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། ། 393. තස්මා පුථුජ්ජනොති යස්මා අරියො සබ්බසො පරිඤ්ඤාතවත්ථුකො දුක්ඛවෙදනං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො නාම නත්ථි, තස්මා පුථුජ්ජනො, කෙවලං පන අධිමානෙනෙව – ‘‘නාභිකඞ්ඛාමි ජීවිතං, පරිචිණ්ණො මෙ සත්ථා, නිරොධං දිස්වා’’ති වදතීති අධිප්පායො. ඉදම්පීති ඉදම්පි, ‘‘නිස්සිතස්ස චලිත’’න්තිආදි. තණ්හානිස්සිතභාවෙන හි ආයස්මා ඡන්නො මාරණන්තිකං වෙදනං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො ඉතො චිතො පරිවත්තන්තො චලති විප්ඵන්දති, තස්මා ‘‘නිස්සිතස්ස චලිත’’න්තිආදි මනසිකාතබ්බං, තෙන ඉදං සබ්බං තං විප්ඵන්දිතං න භවිස්සතීති අධිප්පායො. කප්පසද්දො කාලපරියායොපි හොති, න කාලවිසෙසවාචකො එවාති ආහ – ‘‘නිච්චකප්පන්ති නිච්චකාල’’න්ති. යථා අප්පහීනතණ්හාදිට්ඨිකො පුග්ගලො තංනිස්සිතො අල්ලිනො, එවං තාහිපි නිස්සිතො අමුත්තභාවතොති ආහ – ‘‘තණ්හාදිට්ඨීහි නිස්සිතස්සා’’ති. චලිතන්ති යථා යථා අසමාරද්ධාය සම්මාපටිපත්තියා ආදීනවවසෙන චලන්තං පන යස්මා අරියස්ස විනයෙ විරූපං චලිතං නාම හොති, තස්මා ආහ – ‘‘විප්ඵන්දිතං හොතී’’ති. තාදිසෙ පන [Pg.421] පපඤ්චවික්ඛම්භනවසෙන චිත්තස්ස චලිතෙ අසති භාවනාය වීථිපටිපන්නතාය කිලෙසපටිප්පස්සද්ධි එව හොතීති ආහ ‘‘චලිතෙ අසති පස්සද්ධී’’ති. තෙන වුත්තං – ‘‘කිලෙසපස්සද්ධි නාම හොතී’’ති. ༣༩༣. དེའི་ཕྱིར་ 'སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ' ཞེས་བྱ་བ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་འཕགས་པ་ཀུན་ཏུ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་དངོས་པོ་དང་ལྡན་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་བཟོད་པར་མི་ནུས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ནི་ཁེངས་པ་ཙམ་གྱིས། 'བདག་ནི་འཚོ་བ་ལ་མི་རེ་ཞིང་། བདག་གིས་སྟོན་པ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་ལ། འགོག་པ་མཐོང་ངོ' ཞེས་སྨྲ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །'འདི་ཡང་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདི་ཡང་ 'གནས་པ་ལ་ནི་གཡོ་བ་ཡོད' ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །སྲེད་པ་ལ་གནས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་འཆར་ཀ་ནི་འཆི་བའི་མཐར་ཐུག་པའི་ཚོར་བ་བཟོད་པར་མི་ནུས་པས། ཕན་ཚུན་དུ་འགྱུར་ཞིང་གཡོ་བ་དང་འཕར་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། 'གནས་པ་ལ་ནི་གཡོ་བ་ཡོད' ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིད་ལ་བྱ་དགོས་ཏེ། དེས་ན་འདི་ཐམས་ཅད་ནི་འཕར་བ་དེ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །'ཀལྤ' ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ནི་དུས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ལའང་འཇུག་གི །དུས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་ཙམ་སྟོན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'རྟག་ཏུ་ཀལྤ་ནི་རྟག་པའི་དུས་སོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་མ་སྤངས་པའི་གང་ཟག་དེ་ལ་གནས་ཤིང་ཞེན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་དེ་དག་ལའང་གནས་ཤིང་མ་གྲོལ་བའི་ཕྱིར། 'སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་ལ་གནས་པ་ལའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །'གཡོ་བ' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་ལྟ་ཇི་ལྟར་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་མ་བརྩམས་པས་ཉེས་དམིགས་ཀྱི་དབང་གིས་གཡོ་བ་ལ། གང་གི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་ལ་མི་སྡུག་པའི་གཡོ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'འཕར་བར་འགྱུར་རོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟ་བུའི་སྤྲོས་པ་རྣམ་པར་གནོན་པའི་དབང་གིས་སེམས་གཡོ་བ་མེད་པ་ན། སྒོམ་པའི་ལམ་ལ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། 'གཡོ་བ་མེད་ན་ཉེ་བར་ཞི་བའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར། 'ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ' ཞེས་གསུངས་སོ། ། භවන්තරං දිස්වා නමනට්ඨෙන නති. තෙනාහ – ‘‘නතියා අසතීති භවත්ථාය ආලයනිකන්තිපරියුට්ඨානෙසු අසතී’’ති. පටිසන්ධිවසෙන ආගති නාමාති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන භවන්තරතො ඉධෙව ආගමනං නාම, චුතිවසෙන චවනවසෙන ඉතො භවන්තරස්ස ගමනං නාම න හොති ආගතිගතියා අසති කතූපචිතස්සපි කම්මස්ස උප්පත්තිපරිකප්පවසෙන පවත්තියා අභාවතො. චවනවසෙනාති නිබ්බත්තභවතො චවනවසෙන චුති, ආයතිං උපපජ්ජනවසෙන උපපාතො න හොති. යතො ගති ආගති චවනං උපපාතො න හොති, තතො එව නෙවිධ, න හුරං, න උභයමන්තරෙන, කායස්ස ගතියා ආගතියා ච අභාවතො සබ්බසො චුතූපපාතො නත්ථි; තෙන න ඉධලොකෙ ඨිතොති වත්තබ්බො. න පරලොකෙ ඨිතොති වත්තබ්බො, න උභයමන්තරෙන ඨිතොති වත්තබ්බො. තෙනාහ ‘‘නයිධ ලොකෙ’’තිආදි. තත්ථ ඉධලොකපරලොකවිනිමුත්තස්ස සංසරණපදෙසස්ස අභාවතො, ‘‘න උභයමන්තරෙනා’’ති වුත්තොති උභයපරියාපන්නො න හොතීති පටික්ඛිපන්තො, ‘‘න උභයත්ථ හොතී’’ති ආහ. අයමෙව අන්තොති යො ඉධලොකෙ පරලොකෙ ච අභාවො අවිජ්ජමානතා අනුප්පජ්ජනං, අයමෙව සකලස්ස දුක්ඛමූලස්ස අන්තො පරියොසානං. སྲིད་པ་གཞན་མཐོང་ནས་གཞོལ་བའི་དོན་གྱིས་གཞོལ་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར། 'གཞོལ་བ་མེད་ན' ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྲིད་པའི་དོན་དུ་གནས་པ་དང་། ཞེན་པ་དང་། ཀུན་ནས་ལྡང་བ་རྣམས་མེད་ནའོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ 'འོང་བ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལེན་པའི་དབང་གིས་སྲིད་པ་གཞན་ནས་འདིར་འོང་བ་ཞེས་བྱ་ལ། འཆི་འཕོ་བའི་དབང་གིས་འཆི་འཕོ་བའི་ཕྱིར་འདི་ནས་སྲིད་པ་གཞན་དུ་འགྲོ་བ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དེ། འོང་བ་དང་འགྲོ་བ་མེད་ན་བྱས་ཤིང་བསགས་པའི་ལས་ཀྱང་སྐྱེ་བར་རྟོག་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །'འཆི་འཕོ་བའི་དབང་གིས' ཞེས་བྱ་བ་ནི་གྲུབ་པའི་སྲིད་པ་ལས་འཆི་འཕོ་བའི་དབང་གིས་འཆི་བ་དང་། མ་འོངས་པ་ན་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བ་མེད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་འགྲོ་བ་དང་། འོང་བ་དང་། འཆི་བ་དང་། སྐྱེ་བ་མེད་པ་དེའི་ཕྱིར་ཉིད་ན། འདི་ནའང་མ་ཡིན། ཕ་རོལ་ནའང་མ་ཡིན། གཉིས་ཀའི་བར་ནའང་མ་ཡིན་ཏེ། ལུས་ཀྱི་འགྲོ་བ་དང་འོང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་མེད་དོ། །དེས་ན་འདི་ལོག་ཏུ་གནས་པ་ཞེས་མི་བརྗོད་ལ། ཕ་རོལ་གྱི་འཇིག་རྟེན་དུ་གནས་པ་ཞེས་ཀྱང་མི་བརྗོད་ཅིང་། གཉིས་ཀའི་བར་ན་གནས་པ་ཞེས་ཀྱང་མི་བརྗོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར། 'འདི་ནའང་མ་ཡིན' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་འཇིག་རྟེན་འདི་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལས་གྲོལ་བའི་འཁོར་བའི་གནས་མེད་པའི་ཕྱིར། 'གཉིས་ཀའི་བར་ནའང་མ་ཡིན' ཞེས་གསུངས་ཏེ། གཉིས་ཀར་གཏོགས་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བཟློག་པའི་ཕྱིར། 'གཉིས་ཀར་མི་འགྱུར་རོ' ཞེས་གསུངས་སོ། །'འདི་ཉིད་མཐའོ' ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཇིག་རྟེན་འདི་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ན་མེད་པ་དང་། མི་གནས་པ་དང་། མི་སྐྱེ་བ་གང་ཡིན་པ་འདི་ཉིད་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྩ་བ་མཐའ་དག་གི་མཐའ་དང་མཐར་ཐུག་པའོ། ། 394. කණ්ඨනාළිං ඡින්දීති නාළිං ඡින්දිතුං ආරභි. තස්මිං ඡින්දිතුං ආරද්ධක්ඛණෙ ඡෙදො ච වත්තති; මරණභයඤ්ච ඔක්කමි අවීතරාගභාවතො, තතො එව ගතිනිමිත්තං උපට්ඨාති. ‘‘සොපි නාම සබ්‍රහ්මචාරීනං අනුපවජ්ජතං බ්‍යාකරිත්වා සරාගමරණං මරිස්සතී’’ති සංවිග්ගමානසො සඞ්ඛාරෙ අනිච්චාදිවසෙන පරිග්ගණ්හන්තො. අරහත්තං පත්වාති පුබ්බෙ බහුසො විපස්සනාය උදයබ්බයඤාණං පාවිතත්තා තාවදෙව අරහත්තං පත්වා අරහත්තඵලපච්චවෙක්ඛණානන්තරං කණ්ඨනාළිච්ඡෙදපච්චයා ජීවිතනිරොධෙන සමසීසී හුත්වා පරිනිබ්බායි. න හි අන්තිමභවිකස්ස අරහත්තං අප්පත්වා ජීවිතන්තරායො හොති. ථෙරස්සාති ආයස්මතො ඡන්නත්ථෙරස්ස. බ්‍යාකරණෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනං ‘‘බ්‍යාකරණෙන හෙතුනා’’ති. තන්නිමිත්තඤ්හි ථෙරො වීරියං [Pg.422] පග්ගණ්හන්තො විපස්සනං උස්සුක්කාපෙති. ඉමිනාති, ‘‘අත්ථි, භන්තෙ’’තිආදිවචනෙන. ථෙරොති ආයස්මා සාරිපුත්තත්ථෙරො. පුච්ඡතීති, භන්තෙ, තථා කුලසංසග්ගපසුතො කථං පරිනිබ්බායිස්සතීති පුච්ඡති. ‘‘පුබ්බෙ කුලෙසු සංසට්ඨවිහාරී’’ති සබ්‍රහ්මචාරීනං පඤ්ඤාතස්සපි ඉමස්මිං ‘‘හොන්ති හෙතෙ සාරිපුත්තා’’තිආදිනා භගවතො වුත්ත-ට්ඨානෙ අසංසට්ඨභාවො පාකටො අහොසි. පක්කම්පි නිපක්කං විය සම්මාපටිපජ්ජමානාපි කෙචි අසඤ්ඤතා උපට්ඨහන්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༣༩༤. “མིད་པ་བཅད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་མིད་པ་གཅོད་པར་བརྩམས་པའོ། །དེ་ལྟར་གཅོད་པར་བརྩམས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ལ་གཅོད་པ་ཡང་འཇུག་ལ། འདོད་ཆགས་དང་མ་བྲལ་བའི་ཕྱིར་འཆི་བའི་འཇིགས་པ་ཡང་བབས་ཤིང་། དེ་ལས་ཉིད་དུ་འགྲོ་བའི་མཚན་མ་ཡང་ཉེ་བར་གནས་སོ། །“ཁོ་བོ་ཡང་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པར་ལུང་བསྟན་ནས། འདོད་ཆགས་དང་བཅས་ཏེ་འཆི་བར་འགྱུར་རོ”ཞེས་ཡིད་སྐྲག་པ་དང་བཅས་ཏེ་འདུ་བྱེད་རྣམས་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའོ། །“དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་ནས་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་ལྷག་མཐོང་གི་སྐྱེ་འཇིག་གི་ཡེ་ཤེས་མང་དུ་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར། དེ་མ་ཐག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་ཅིང་། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་རྗེས་ཐོགས་སུ། མིད་པ་བཅད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྲོག་འགགས་པ་དང་མཉམ་དུ་མགོ་མཉམ་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་སོ། །སྲིད་པ་ཐ་མ་པ་ལ་དགྲ་བཅོམ་པ་མ་ཐོབ་པར་སྲོག་གི་བར་ཆད་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །“གནས་བརྟན་གྱི་”ཞེས་པ་ནི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་འཆན་ན་གནས་བརྟན་གྱིའོ། །“ལུང་བསྟན་པས་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་བྱེད་སྒྲ་སྟེ། “ལུང་བསྟན་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་”ཞེས་པའོ། །དེའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་གནས་བརྟན་གྱིས་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ཏེ་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད་དོ། །“འདི་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་“བཙུན་པ་ཡོད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གིས་སོ། །“གནས་བརྟན་”ཞེས་པ་ནི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུའོ། །“འདྲི་བ་”ནི་བཙུན་པ། དེ་ལྟར་ཁྱིམ་དང་འདྲེས་པར་གནས་པ་དེ་ཇི་ལྟར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བར་འགྱུར་རམ་ཞེས་འདྲི་བའོ། །“སྔོན་ཁྱིམ་རྣམས་སུ་འདྲེས་པར་གནས་པ་”ཞེས་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ་གྲགས་པ་དེ་ལའང་། འདི་ལ་“ཤཱ་རིའི་བུ་དེ་དག་ནི་ཡོད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་གནས་སུ་འདྲེས་པ་མེད་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ། །ཕྱོགས་གཅིག་ལ་མཁས་པ་བཞིན་དུ་ཡང་དག་པར་སྒྲུབ་པ་ཡིན་ཡང་། ལ་ལ་དག་མ་དུལ་བར་ཉེ་བར་གནས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། ඡන්නොවාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. འཆན་ན་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 3. පුණ්ණොවාදසුත්තවණ්ණනා ༣. གང་པོ་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 395. අනන්තරසුත්තෙ ‘‘පටිසල්ලානාති ඵලසමාපත්තිතො’’ති වුත්තං, තත්ථ ධම්මසෙනාපතිනො අරියවිහාරස්ස අධිප්පෙතත්තා, ඉධ පන අකතකිච්චස්ස පටිසල්ලානං නාම කායවිවෙකොති ආහ – ‘‘පටිසල්ලානාති එකීභාවා’’ති. ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා රූපා’’ති පනෙත්ථ විඤ්ඤෙය්‍යරූපං විජානන්තස්ස ද්වාරභූතං චක්ඛුන්ති උභයං අජ්ඣත්තිකං බාහිරඤ්ච ආයතනං අභිනන්දිතාදිසාමඤ්ඤෙන තඤ්චෙති එත්ථ තං-සද්දෙන එකජ්ඣං පච්චාමට්ඨන්ති ආහ – ‘‘තඤ්චෙති තං චක්ඛුඤ්චෙව රූපඤ්චා’’ති. යං පනෙත්ථ විඤ්ඤෙය්‍යසද්දෙන ජොතිතං විඤ්ඤාණං තං සම්පයුත්තධම්මාති තදුභයං, ‘‘මනොවිඤ්ඤෙය්‍යා ධම්මා’’ති පදෙන කථිතමෙවාති ඉධ න ගහිතං. එස නයො සෙසෙසුපි. සමොධානෙනාති සහාවට්ඨානෙන, චිත්තෙන නන්දියා තණ්හාය සහ පවත්තියා චිත්තසහුප්පත්තියාති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘උප්පජ්ජති නන්දී’’ති. පඤ්චක්ඛන්ධදුක්ඛස්ස සමොධානන්ති පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛසච්චස්ස පච්චවොකාරෙ සහප්පවත්ති හොති. යස්මා දුක්ඛං උප්පජ්ජමානං ඡන්නං ද්වාරානංයෙව වසෙන උප්පජ්ජති, තථා සමුදයොති, තස්මා ආහ – ‘‘ඉති ඡසු ද්වාරෙසූ’’තිආදි. කිලෙසවට්ටස්ස කම්මවට්ටස්ස විපාකවට්ටස්ස ච කථිතත්තා ආහ – ‘‘වට්ටං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙතී’’ති. දුතියනයෙති ‘‘සන්ති ච ඛො’’තිආදිනා වුත්තෙ දුතියෙ දෙසනානයෙ. පාටියෙක්කො අනුසන්ධීති න යථානුසන්ධි නාපි අජ්ඣාසයානුසන්ධීති අධිප්පායො, පුච්ඡානුසන්ධිස්ස පන ඉධ සම්භවො එව නත්ථීති. සත්තසු ඨානෙසූති අක්කොසනෙ පරිභාසනෙ පාණිප්පහාරෙ ලෙඩ්ඩුප්පහාරෙ දණ්ඩප්පහාරෙ සත්ථප්පහාරෙ ජීවිතාවොරොපනෙති ඉමෙසු සත්තසු. ‘‘භද්දකා වතිමෙ’’තිආදිනා ඛන්තිපටිසංයුත්තං සීහනාදං නදාපෙතුං. ༣༩༥. མདོ་གཞན་དུ་“དབེན་པ་ནི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་སོ”ཞེས་གསུངས་ལ། དེར་ཆོས་ཀྱི་སྡེ་དཔོན་གྱི་འཕགས་པའི་གནས་པ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་ནི་བྱ་བ་མ་བྱས་པ་ལ་དབེན་པ་ཞེས་པ་ལུས་དབེན་པ་ཉིད་ཡིན་པས་གསུངས་པ། “དབེན་པ་ནི་གཅིག་པུར་གནས་པའོ”ཞེས་སོ། །“མིག་གིས་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་གཟུགས་རྣམས་”ཞེས་པ་འདིར་ནི། རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་གཟུགས་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་སྒོར་གྱུར་པའི་མིག་སྟེ། ནང་དང་ཕྱིའི་སྐྱེ་མཆེད་གཉིས་ཀ་མངོན་པར་དགའ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཐུན་མོང་གི་སྒོ་ནས་“དེ་ལའང་”ཞེས་པ་འདིར་“དེ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ཏེ་སྟོན་པས་གསུངས་པ། “དེ་ལའང་ཞེས་པ་ནི་མིག་དེ་ཉིད་དང་གཟུགས་དེ་ཉིད་ལའོ”ཞེས་སོ། །འདིར་“རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་གསལ་བར་བྱས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། དེའི་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཆོས་དེ་གཉིས་ནི། “ཡིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་གསུངས་ཟིན་པས་འདིར་མ་བཟུང་ངོ་། །ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །“འདུ་བ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཏེ། སེམས་དང་དགའ་བའི་སྲེད་པ་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པ་དང་སེམས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “དགའ་བ་སྐྱེའོ”ཞེས་སོ། །ཕུང་པོ་ལྔའི་སྡུག་བསྔལ་འདུ་བ་ནི། ཕུང་པོ་ལྔར་གཏོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་སོ་སོར་སྐྱེ་བ་ན་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པ་ཡོད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བ་ནི་སྒོ་དྲུག་པོ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་སྐྱེ་ལ། ཀུན་འབྱུང་ཡང་དེ་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “འདི་ལྟར་སྒོ་དྲུག་པོ་རྣམས་སུ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་ལོ་དང་། ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་ལོ་རྣམས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “འཁོར་ལོ་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པར་བྱས་ཏེ་སྟོན་ཏོ”ཞེས་སོ། །“ཚུལ་གཉིས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་“ཡོད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་བསྟན་པའི་ཚུལ་གཉིས་པ་ལའོ། །“སོ་སོའི་མཚམས་སྦྱོར་”ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་བཞིན་གྱི་མཚམས་སྦྱོར་མ་ཡིན་ལ། བསམ་པའི་མཚམས་སྦྱོར་ཡང་མ་ཡིན་པའི་དོན་ཏོ། །འདྲི་བའི་མཚམས་སྦྱོར་ནི་འདིར་འབྱུང་བའི་གོ་སྐབས་མེད་པ་ཉིད་དོ། །“གནས་བདུན་པོ་རྣམས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་གཤེ་བ་དང་། སྤྱོ་བ་དང་། ལག་པས་བརྡེག་པ་དང་། གསེག་མས་བརྡེག་པ་དང་། དབྱུག་པས་བརྡེག་པ་དང་། མཚོན་གྱིས་བརྡེག་པ་དང་། སྲོག་གཅོད་པ་སྟེ་འདི་དག་བདུན་ལའོ། །“འདི་དག་ནི་བཟང་པོ་ཞིག་སྟེ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བཟོད་པ་དང་ལྡན་པའི་སེང་གེའི་སྒྲ་སྒྲོག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། 396. චණ්ඩාති [Pg.423] කොධනා, තෙන දූසිතචිත්තතාය දුට්ඨාති වුත්තා. කිබ්බිසාති පාපා. ඵරුසාති ඊසකම්පි පසාදසිනෙහාභාවෙන ලුද්දා. ඵරුසවචනතාය වා ඵරුසා, තථාභූතා පන ලුද්දා නාම හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘කක්ඛළා’’ති. ඉදඤ්ච තෙති, ‘‘හත්ථච්ඡෙදං නාසිකච්ඡෙද’’න්ති එවමාදිං ඉදඤ්ච අනිට්ඨං කරිස්සාමාති භයදස්සනෙන තජ්ජෙස්සන්ති. ༣༩༦. “གཏུམ་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྲོ་གཏུམ་ཅན་ཏེ། དེས་སེམས་བསླད་པའི་ཕྱིར་“གདུག་པ་ཅན་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“སྡིག་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་ཅན་ནོ། །“རྩུབ་མོ་”ཞེས་པ་ནི་ཅུང་ཟད་ཀྱང་དད་པ་དང་བྱམས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་བརྣག་པ་ཅན་ནོ། །ཡང་ན་ཚིག་རྩུབ་པོ་སྨྲ་བའི་ཕྱིར་རྩུབ་མོ་སྟེ། དེ་ལྟ་བུ་ནི་བརྣག་པ་ཅན་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། “རྩུབ་མོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདི་དང་ཁྱོད་ལ་”ཞེས་པ་ནི་“ལག་པ་གཅོད་པ་དང་སྣ་གཅོད་པ་”ལ་སོགས་པ་འདི་ལྟ་བུའི་མི་འདོད་པ་བྱའོ་ཞེས་འཇིགས་པ་བསྟན་པས་སྡིགས་པར་བྱེད་དོ། ། ඝටිකමුග්ගරෙනාති දණ්ඩානං කිර අග්ගපස්සෙ ඝටාකාරං දස්සෙන්ති, තෙන සො ‘‘ඝටිකමුග්ගරො’’ති වුච්චති. එකතොධාරාදිනා සත්ථෙන කරවාලඛග්ගාදිනා. ‘‘ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනං එතං නාම’’න්ති වත්වා යත්ථ යත්ථ ඉන්ද්‍රියසංවරාදයො ‘‘දමො’’ති වුත්තා, තං පාඨපදෙසං දස්සෙන්තො ‘‘සච්චෙනා’’තිආදිමාහ. මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි දමෙති සංවරෙතීති ඉන්ද්‍රියසංවරො, දමො. රාගාදිපාපධම්මෙ දමෙති උපසමෙතීති දමො, පඤ්ඤා. පාණාතිපාතාදිකම්මකිලෙසෙ දමෙති උපසමෙති වික්ඛම්භෙතීති දමො උපොසථො. බ්‍යාපාදවිහෙසාදිකෙ දමෙති විනෙතීති දමොති ආහ – ‘‘ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඛන්ති ‘දමො’ති වෙදිතබ්බා’’ති. උපසමොති තස්සෙව දමස්ස වෙවචනං, තස්මා දමො ච සො බ්‍යාපාදාදීනං විනයනට්ඨෙන තෙසංයෙව උපසමනට්ඨෙන උපසමො චාති දමූපසමො, අධිවාසනඛන්ති. “བུམ་པ་ལྟ་བུའི་གཏུན་ཤིང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་དབྱུག་པའི་རྩེ་མོའི་ཕྱོགས་སུ་བུམ་པའི་རྣམ་པ་སྟོན་པར་བྱེད་པས་ན། དེ་ལ་“བུམ་པ་ལྟ་བུའི་གཏུན་ཤིང་”ཞེས་བྱའོ། །“སོ་གཅིག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚོན་ཆས་”ཞེས་པ་ནི་རལ་གྲི་ལ་སོགས་པའི་མཚོན་ཆས་སོ། །“འདི་ནི་དབང་པོ་སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་མིང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། གང་དང་གང་དུ་དབང་པོ་སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་“འདུལ་བ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ལུང་གི་གནས་སྟོན་པར། “བདེན་པ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཡིད་དྲུག་པར་གྱུར་པའི་དབང་པོ་རྣམས་འདུལ་ཞིང་སྡོམ་པའི་ཕྱིར་དབང་པོ་སྡོམ་པ་ནི་འདུལ་བའོ། །འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་འདུལ་ཞིང་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་འདུལ་བ་ནི་ཤེས་རབ་བོ། །སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ལས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འདུལ་ཞིང་ཞི་བར་བྱེད་པ་དང་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཕྱིར་འདུལ་བ་ནི་གསོ་སྦྱོང་ངོ། །གནོད་སེམས་དང་རྣམ་པར་འཚེ་བ་ལ་སོགས་པ་འདུལ་ཞིང་སེལ་བའི་ཕྱིར་འདུལ་བ་ཞེས་གསུངས་པ། “མདོ་འདིར་ནི་བཟོད་པ་ལ་ ‘འདུལ་བ་’ ཞེས་རིག་པར་བྱའོ”ཞེས་སོ། །“ཉེ་བར་ཞི་བ་”ཞེས་པ་ནི་འདུལ་བ་དེ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་གནོད་སེམས་ལ་སོགས་པ་སེལ་བའི་དོན་གྱིས་འདུལ་བ་ཡང་ཡིན་ལ། དེ་དག་ཉིད་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཡང་ཡིན་པས་ན། འདུལ་བ་དང་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་དང་དུ་ལེན་པའི་བཟོད་པའོ། ། 397. තත්ථ ඛන්තියං කතාධිකාරො තං ජනපදං ගන්ත්වා මහාජනස්ස අවස්සයො හොති, තස්මා තදස්ස අපදානං සමුදාගමතො පට්ඨාය විභාවෙතුං, ‘‘කො පනෙස පුණ්ණො’’තිආදි ආරද්ධං. එත්ථාති එතස්මිං සුනාපරන්තජනපදෙ. අසප්පායවිහාරන්ති භාවනාභියොගස්ස න සප්පායං විහාරං. ༣༩༧. དེ་ལ་བཟོད་པ་ལ་ལྷག་པར་བྱས་པ་དེ་ཡུལ་དེར་སོང་ནས་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་སྐྱབས་སུ་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་དེའི་རྟོགས་པ་བརྗོད་པ་འབྱུང་ཁུངས་ནས་བཟུང་སྟེ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “གང་པོ་འདི་སུ་ཞིག་ཡིན་ནམ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བརྩམས་སོ། །“འདིར་”ཞེས་པ་ནི་སུ་ནཱ་པ་རནྟའི་ཡུལ་འདིར་རོ། །“མི་མཐུན་པའི་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྒོམ་པ་ལ་བརྩོན་པ་ལ་མི་མཐུན་པའི་གནས་སོ། ། ද්වෙ භාතරොති අවිභත්තසාපතෙය්‍යා අවිභත්තවොහාරසංයොගා. තෙනාහ ‘‘තෙසූ’’තිආදි. ජනපදචාරිකං චරන්තො භණ්ඩං ගහෙත්වා ජනපදෙසු වික්කයං කරොන්තො. “སྤུན་གཉིས་”ཞེས་པ་ནི་ནོར་བགོ་བཤའ་མ་བྱས་ཤིང་ཚོང་འབྲེལ་མ་བགོས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “དེ་དག་གི་ནང་ནས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པོའོ། །“ཡུལ་གྲུ་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བ་”ནི་ཚོང་ཟོག་བཟུང་སྟེ་ཡུལ་གྲུ་རྣམས་སུ་འཚོང་བར་བྱེད་པའོ། ། ‘‘බුද්ධපූජං ධම්මපූජං සඞ්ඝපූජං කරිස්සාමා’’ති තන්නින්නා. අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච අට්ඨාසීති, ‘‘බුද්ධො’’ති වචනං අස්සුතපුබ්බං සොතපථං උපගතං අනප්පකං පීතිසොමනස්සං සමුට්ඨාපෙන්තං පීතිසමුට්ඨානපණීතරූපෙහි ඡවිචම්මාදීනි ඡින්දිත්වා අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච අට්ඨාසි. විස්සජ්ජිතන්ති වික්කිණනවසෙන විනියොජිතං. කම්මට්ඨානං න උපට්ඨාතීති භාවනාවීථිං න ඔතරති. මය්හං අසප්පායොති මය්හං කම්මට්ඨානභාවනාය සප්පායො උපකාරො න හොති. “སངས་རྒྱས་ལ་མཆོད་པ་དང་། ཆོས་ལ་མཆོད་པ་དང་། དགེ་འདུན་ལ་མཆོད་པ་བྱའོ་”ཞེས་དེ་ལ་གཞོལ་བའོ། །“རྐང་མར་ལ་ཐུག་པར་གནས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། “སངས་རྒྱས་”ཞེས་པའི་ཚིག་སྔོན་མ་ཐོས་པ་རྣ་ལམ་དུ་ལྷུང་བ་ན། དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་ཆེན་པོ་བསྐྱེད་དེ། དགའ་བ་ལས་བྱུང་བའི་གྱ་ནོམ་པའི་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པས་ཤ་དང་པགས་པ་ལ་སོགས་པ་བཅད་ནས་རྐང་མར་ལ་ཐུག་པར་གནས་སོ། །“བཏང་བ་”ནི་འཚོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་བཀོལ་བའོ། །“ལས་ཀྱི་གནས་མི་སྣང་བ་”ནི་སྒོམ་པའི་ལམ་ལ་མི་འཇུག་པའོ། །“བདག་ལ་མི་མཐུན་པ་”ནི་བདག་གི་ལས་ཀྱི་གནས་སྒོམ་པ་ལ་མཐུན་པའི་ཕན་ཐོགས་མེད་པའོ། ། කොචි [Pg.424] චඞ්කමිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි මහතා සමුද්දවීචිසද්දෙන උපද්දුතත්තා භාවනාමනසිකාරස්ස අනභිසම්භුණනතො. තෙනාහ ‘‘සමුද්දවීචියො’’තිආදි. සොති මකුළවිහාරො. རྒྱ་མཚོའི་རླབས་ཀྱི་སྒྲ་ཆེན་པོས་གནོད་པའི་ཕྱིར། སྒོམ་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་སྒྲུབ་མི་ནུས་པས་འཆག་པར་ནུས་པ་སུ་ཡང་མེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “རྒྱ་མཚོའི་རླབས་རྣམས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །“དེ་ནི་”ཞེས་པ་ནི་མ་ཀུ་ལའི་གཙུག་ལག་ཁང་ངོ་། ། උත්තමජවෙන ගච්ඡමානා යථාධිප්පෙතං මග්ගං අතික්කමිත්වා අඤ්ඤතරං දීපකං පාපුණි. མགྱོགས་པ་མཆོག་གིས་འགྲོ་བ་ན། བསམ་པའི་ལམ་ལས་འདས་ཏེ་གླིང་ཕྲན་གཞན་ཞིག་ཏུ་ཕྱིན་ཏོ། ། උප්පාදිකං උට්ඨාපෙත්වාති මහාවාතමණ්ඩලසමුට්ඨාපනෙන තස්මිං පදෙසෙ මහාසමුද්දං සංඛොභෙන්තො මහන්තං උප්පාදං උට්ඨපෙත්වා. “ཆོ་འཕྲུལ་བསྐྱེད་ནས་”ཞེས་པ་ནི་རླུང་དཀྱིལ་ཆེན་པོ་བསྐྱེད་པས་ཡུལ་དེར་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་དཀྲུགས་ཏེ་ཆོ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་བསྐྱེད་ནས་སོ། ། ථෙරො, ‘‘අම්හෙ ආවජ්ජෙය්‍යාථා’’ති කනිට්ඨස්ස වචනං සරිත්වා අන්තරන්තරා ආවජ්ජෙති, තස්මා තදාපි ආවජ්ජෙති, තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘තස්මිංයෙව ඛණෙ ආවජ්ජිත්වා’’ති. සම්මුඛෙති සීසට්ඨානෙ. පටිවෙදෙසුන්ති පවෙදෙසුං, උපාසකා මයන්ති පටිජානිංසු. ඉමිනාති ඉමිනා මය්හං පරිච්චත්තකොට්ඨාසෙන. මණ්ඩලමාළන්ති මුණ්ඩමණ්ඩලමාළසදිසං පටිස්සයං. පරිචාරකාති අවසෙසගාමිනො. གནས་བརྟན་གྱིས། “བདག་ཅག་ལ་དགོངས་པར་མཛོད”ཅེས་པའི་ནུ་བོའི་ཚིག་དྲན་ནས། རེས་འགའ་རེས་འགའ་དགོངས་པར་མཛད་པས། དེའི་ཚེ་ཡང་དགོངས་པར་མཛད་དོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ། “སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་”ཞེས་སོ། །“མངོན་སུམ་དུ་”ཞེས་པ་ནི་མགོའི་གནས་སུའོ། །“རྟོགས་པར་བྱས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་རིག་པར་བྱས་ཏེ། བདག་ཅག་ནི་དགེ་བསྙེན་ནོ་ཞེས་ཁས་བླངས་སོ། །“འདི་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་ཡོངས་སུ་བཏང་བའི་ཆ་ཤས་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“ཀུན་དགའ་ར་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཟླུམ་པོའི་ཀུན་དགའ་ར་བ་དང་འདྲ་བའི་སྐྱབས་གནས་ོ། །“ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མའི་འགྲོ་བ་རྣམས་སོ། ། සච්චබන්ධස්ස ඔකාසං කරොන්තො ‘‘එකූනපඤ්චසතාන’’න්ති ආහ. තං දිවසං…පෙ… අග්ගහෙසි, තෙන සො ථෙරො පඨමං සලාකං ගණ්හන්තානං එතදග්ගෙ ඨපිතො. ས་ཙྩ་བནྡྷ་ལ་གོ་སྐབས་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར། “བཞི་བརྒྱ་དགུ་བཅུ་རྩ་དགུ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཉིན་དེ་ལ་...ལྷག་མ་...བཟུང་བས། དེའི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་དེ་ནི་ཐོག་མར་ཚུལ་ཤིང་ལེན་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་བཞག་གོ ། වාණිජගාමං ගන්ත්වාති වාණිජගාමසමීපං ගන්ත්වා. බුද්ධකොලාහලන්ති බුද්ධානං උපගම්ම සත්තානං උප්පජ්ජනකුතූහලං. “ཚོང་པའི་གྲོང་དུ་སོང་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཚོང་པའི་གྲོང་གི་ཉེ་འཁོར་དུ་སོང་ནས་སོ། །“སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྒྲ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་བྱོན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྐྱེས་པའི་ཡ་མཚན་ནོ། ། මහාගන්ධකුටියංයෙවාති ජෙතවනමහාවිහාරෙ මහාගන්ධකුටියංයෙව. පරිචරිතබ්බන්ති උපට්ඨාතබ්බං. “གཙང་ཁང་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་བྱེད་ཚལ་གྱི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོའི་གཙང་ཁང་ཆེན་པོ་ཉིད་དུའོ། །“རིམ་གྲོ་བྱ་བ་”ནི་བསྙེན་བཀུར་བྱ་བའོ། ། ගන්ධකට්ඨානීති චන්දනඅගරුසලළාදීනි සුගන්ධකට්ඨානි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති. “དྲི་ཞིམ་པོའི་ཤིང་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ཙན་དན་དང་། ཨ་གར་དང་། ཐང་ཤིང་ལ་སོགས་པའི་དྲི་ཞིམ་པོའི་ཤིང་རྣམས་སོ། །ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། පුණ්ණොවාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. གང་པོ་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་སྦས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 4. නන්දකොවාදසුත්තවණ්ණනා ༤. དགའ་བྱེད་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 398. සඞ්ඝස්ස භාරං අකාසි උපායෙන නන්දකත්ථෙරස්ස ඔවාදෙන විනෙතබ්බානං භික්ඛුනීනං විනයත්ථං. තෙනාහ ‘‘ඉමං පනා’’තිආදි. පරියායති [Pg.425] පවත්තතීති පරියායො, පටිපාටීති ආහ – ‘‘පරියායෙනාති වාරෙනා’’ති. අස්සාති නන්දකත්ථෙරස්ස. වදාපෙසි අඤ්ඤෙහි අත්තනො අනොකාසභාවං. පරියායෙන ඔවදන්තීති ඔවදිතුං සමත්ථා භික්ඛුනියො වාරෙන ඔවදන්ති. ඉදං පරියායෙන ඔවදනං. චිත්තං එකග්ගං හොති පසීදති පුබ්බචරියසිද්ධෙන ගාරවබහුමානෙන ගෙහස්සිතපෙමවසෙන. ༣༩༨. ཐབས་ཀྱིས་དགེ་འདུན་གྱི་ཁུར་དུ་མཛད་དེ། གནས་བརྟན་དགའ་བྱེད་ཀྱི་གདམས་པས་གདུལ་བར་བྱ་བའི་དགེ་སློང་མ་རྣམས་གདུལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “འདི་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །“རིམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པས་ན་རིམ་པ་སྟེ། གོ་རིམ་མོ་ཞེས་གསུངས་པ། “རིམ་པས་ཞེས་པ་ནི་རེས་མོས་ཀྱིས་སོ”ཞེས་སོ། །“དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྟན་དགའ་བྱེད་ལའོ། །གཞན་དག་གིས་རང་ཉིད་ལ་གོ་སྐབས་མེད་པའི་དངོས་པོ་སྨྲར་བཅུག་གོ །“རིམ་པས་གདམས་པ་”ནི་གདམས་པར་ནུས་པའི་དགེ་སློང་མ་རྣམས་རེས་མོས་ཀྱིས་གདམས་པར་བྱེད་དོ། །འདི་ནི་རིམ་པས་གདམས་པའོ། །སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པས་གྲུབ་པའི་གུས་པ་དང་བཀུར་སྟི་ཆེན་པོ་དང་། ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་བྱམས་པའི་དབང་གིས་སེམས་རྩེ་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་ཞིང་དད་པར་འགྱུར་རོ། ། ගොතමීති මහාපජාපතිගොතමී. සෙට්ඨිස්සාති බාරාණසිසෙට්ඨිනො. “གཽ་ཏ་མཱི་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོ་གཽ་ཏ་མཱིའོ། །“ཁྱིམ་བདག་གི་”ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་ཁྱིམ་བདག་གིའོ། ། තෙති පච්චෙකබුද්ධෙ. කිං නු ඛොති පුච්ඡි චිරතරකාලං පුඤ්ඤකිරියාය පරිභාවිතසන්තානතාය, පච්චෙකබුද්ධෙසු ච ගාරවබහුමානතාය. දුග්ගතෙහිපි සක්කා කාතුන්ති දුග්ගතෙහිපි යථාවිභවං කතා කුටි තුම්හාකං වසිතුං සක්කාති පුච්ඡි. “དེ་དག་ལ་”ཞེས་པ་ནི་རང་སངས་རྒྱས་དེ་དག་ལའོ། །“ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་”ཞེས་པ་ནི་ཡུན་རིང་པོའི་དུས་སུ་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བས་རྒྱུད་བསྒོས་པའི་ཕྱིར་དང་། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་གུས་པ་དང་བཀུར་སྟི་ཆེན་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་དྲིས་པའོ། །“དབུལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་བྱ་ནུས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་དབུལ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་རང་གི་འབྱོར་པ་དང་མཐུན་པར་བྱས་པའི་སྤྱིལ་བུ་ལ་ཁྱེད་རྣམས་བཞུགས་པར་ནུས་སམ་ཞེས་དྲིས་པའོ། ། හත්ථකම්මං දෙථාති හත්ථකම්මං කත්වා දෙථාති අත්ථො. ආනිසංසං ආචික්ඛිත්වාති ‘‘තාදිසානං මහෙසීනං කතං වෙය්‍යාවච්චං අම්හාකම්පි දීඝරත්තං හිතාය හොති. ආවාසදානඤ්ච නාම මහප්ඵලං මහානිසංසං නිබ්බත්තට්ඨානෙ මහාසම්පත්තිආවහං භවිස්සතී’’තිආදිනා ආනිසංසං ආචික්ඛිත්වා. ගාළ්හෙන ඔවාදෙන තජ්ජෙත්වාති, ‘‘ඉමෙසු නාම කරොන්තෙසු ත්වං කස්මා න කරොසි, මම ජෙට්ඨකදාසස්ස භරියභාවං න ජානාසි. සබ්බෙහිපි කරියමානස්ස හත්ථකම්මස්ස අකරණෙ තුය්හං ඉදඤ්චිදඤ්ච දුක්ඛං ආගමිස්සතී’’ති භයෙන තජ්ජෙත්වා. සතං සතං හුත්වාති සතං සතං දාසපුත්තා එකජ්ඣං හුත්වා එකඤ්ච එකඤ්ච කුටිං කත්වා අදාසි. චඞ්කමනාදිපරිවාරන්ති චඞ්කමනරත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානභොජනාදිපරිවාරට්ඨානසහිතං. ජග්ගිත්වා උපට්ඨාපෙත්වා. විස්සජ්ජාපෙසීති පරිච්චජාපෙසි. පරිවත්තාපෙත්වාති චෙතාපෙත්වා. තිචීවරානීති සහස්සග්ඝනිකානි තිචීවරානි කත්වා අදාසි. කාලෙන කාලන්ති කාලෙ කාලෙ, කිස්මිඤ්චි කාලෙති අත්ථො. රජ්ජෙ ඨිතස්සාති සබ්බභූතූපකාරරජ්ජෙ ඨිතස්ස. "Hatthakammaṃ dethā" (ལག་ལས་སྤྲོད་ཅིག་ཅེས་པ་ནི) ལག་ལས་བྱས་ཏེ་སྤྲོད་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། "Ānisaṃsaṃ ācikkhitvā" (ཕན་ཡོན་བཤད་དེ་ཞེས་པ་ནི) “དེ་ལྟ་བུའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་བྱས་པའི་ཞབས་ཏོག་ནི་བདག་ཅག་ལའང་ཡུན་རིང་པོར་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་ཕྱིར་འགྱུར་རོ།། གནས་མལ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་དང་ཕན་ཡོན་ཆེ་བ་སཏེ། སྐྱེ་བའི་གནས་སུ་ལོངས་སྤྱོད་ཆེན་པོ་འདྲེན་པར་འགྱུར་རོ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཕན་ཡོན་བཤད་དེའོ།། "Gāḷhena ovādena tajjetvā" (དྲག་པོའི་གདམས་ངག་གིས་བསྡིགས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི) “འདི་དག་གིས་བྱེད་བཞིན་དུ་ཁྱོད་ཅིའི་ཕྱིར་མི་བྱེད། ཁྱོད་ཀྱིས་ང་ནི་བྲན་གྱི་གཙོ་བོའི་ཆུང་མ་ཡིན་པ་མི་ཤེས་སམ། ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བྱེད་བཞིན་པའི་ལག་ལས་མ་བྱས་ན། ཁྱོད་ལ་འདི་དང་འདི་ལྟ་བུའི་སྡུག་བསྔལ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ”ཞེས་འཇིགས་པས་བསྡིགས་ཏེའོ།། "Sataṃ sataṃ hutvā" (བརྒྱ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་ཏུ་གྱུར་ཏེ་ཞེས་པ་ནི) བྲན་གྱི་བུ་བརྒྱ་ཕྲག་བརྒྱ་ཕྲག་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ། གཙུག་ལག་ཁང་རེ་རེ་བྱས་ཏེ་བྱིན་ནོ།། "Caṅkamanādiparivāraṃ" (འཆག་ས་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི) འཆག་ས་དང་། མཚན་མོའི་གནས། ཉིན་མོའི་གནས། ཟས་ཟ་བའི་གནས་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་གྱི་གནས་དང་བཅས་པའོ།། "Jaggitvā" (གཉེར་བྱས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི) ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེའོ།། "Vissajjāpesī" (བཏང་དུ་བཅུག་གོ་ཞེས་པ་ནི) ཡོངས་སུ་གཏོང་དུ་བཅུག་གོ། "Parivattāpetvā" (བསྒྱུར་དུ་བཅུག་སྟེ་ཞེས་པ་ནི) ཉོ་ཚོང་བྱེད་དུ་བཅུག་སྟེའོ།། "Ticīvarāni" (ཆོས་གོས་གསུམ་ཞེས་པ་ནི) སྟོང་གི་རིན་ཐང་ཅན་གྱི་ཆོས་གོས་གསུམ་བྱས་ཏེ་བྱིན་ནོ།། "Kālena kālaṃ" (དུས་ནས་དུས་སུ་ཞེས་པ་ནི) དུས་དུས་སུའམ། དུས་ལ་ལར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "Rajje ṭhitassa" (རྒྱལ་སྲིད་ལ་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི) སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་འདོགས་པའི་རྒྱལ་སྲིད་ལ་གནས་པའོ།། නන්දකත්ථෙරොපීති තදා ජෙට්ඨකදාසො එතරහි නන්දකත්ථෙරො පබ්බජිත්වා අරහත්තං පත්තො. ජෙට්ඨකදාසිධීතා …පෙ… අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨිතාති මහාපජාපතිගොතමිං සන්ධාය වදති. අයමායස්මා නන්දකොති අයමෙව සමුදාගමතො ආයස්මා නන්දකත්ථෙරො. එතාව තා භික්ඛුනියොති එතාවතා සමුදාගමතො පඤ්චසතා භික්ඛුනියො. "Nandakattheropī" (གནས་བརྟན་དགའ་བྱེད་ཀྱང་ཞེས་པ་ནི) དེའི་ཚེ་བྲན་གྱི་གཙོ་བོ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ད་ལྟ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའི་གནས་བརྟན་དགའ་བྱེད་དོ།། "Jeṭṭhakadāsidhītā ...pe... aggamahesiṭṭhāne ṭhitā" (བྲན་གྱི་གཙོ་བོའི་བུ་མོ་...ལྷ་མོ་མཆོག་གི་གོ་འཕང་ལ་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི) སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོ་གཽ་ཏ་མཱི་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། "Ayamāyasmā nandako" (ཚེ་དང་ལྡན་པ་དགའ་བྱེད་འདི་ཞེས་པ་ནི) འདི་ཉིད་ནི་སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་ལས་བྱུང་བའི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་གནས་བརྟན་དགའ་བྱེད་དོ།། "Etāva tā bhikkhuniyo" (དེ་ཙམ་གྱི་དགེ་སློང་མ་དེ་དག་ཅེས་པ་ནི) དེ་ཙམ་གྱིས་སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་ལས་བྱུང་བའི་དགེ་སློང་མ་ལྔ་བརྒྱའོ།། 399. හෙතුනාති [Pg.426] ඤායෙන අවිපරීතපටිපත්තියා. පුබ්බභාගා හි පුරිමා පුරිමා පටිපදා පච්ඡිමාය කාරණං. යාථාවසරසතො දිට්ඨන්ති යථාභූතසභාවතො පච්චක්ඛං විය. ༣༩༩. "Hetunā" (རྒྱུ་ཡིས་ཞེས་པ་ནི) རིགས་པ་སྟེ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་སྒྲུབ་པས་སོ།། སྔོན་གྱི་ཆ་སྟེ་སྔ་མ་སྔ་མའི་ལམ་ནི་ཕྱི་མའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། "Yāthāvasarasato diṭṭhaṃ" (ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་ཞེས་པ་ནི) ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་གྱིས་མངོན་སུམ་བཞིན་དུ་མཐོང་བའོ།། 401. තං සභාවං තංසභාවන්ති තස්සා වෙදනාය පච්චයභාවෙන අනුරූපං. ༤༠༡. "Taṃ sabhāvaṃ taṃsabhāvaṃ" (དེའི་རང་བཞིན་དེ་ཉིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ཞེས་པ་ནི) ཚོར་བ་དེའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོར་མཐུན་པའོ།། 403. පඨමතරංයෙව අනිච්චාති තස්සාපි ඡායාය අනිච්චභාවො පඨමතරංයෙව සිද්ධො. න හි කදාචි අනිච්චං නිස්සාය පවත්තං කිඤ්චි නිච්චං නාම අත්ථීති. ༤༠༣. "Paṭhamataraṃyeva aniccā" (ཐོག་མ་ཉིད་ནས་མི་རྟག་པ་ཞེས་པ་ནི) གྲིབ་མ་དེའི་ཡང་མི་རྟག་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཐོག་མ་ཉིད་ནས་གྲུབ་པའོ།། མི་རྟག་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བའི་ཆོས་གང་ཡང་རྟག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནམ་ཡང་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ།། 404. අනුපහනිත්වාති අවිනාසෙත්වා. කථං පන මංසකායං චම්මකායඤ්ච අවිනාසෙත්වා ඉතරෙසං කන්තනං හොතීති බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං, ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. චම්මං අල්ලියාපෙන්තොති චම්මෙ ලග්ගාපෙන්තො චම්මපටිබද්ධං කරොන්තො. චම්මං බද්ධං කත්වාති විවරකාලෙ න ඵාලෙන්තො චම්මබද්ධෙ කත්වා. එවං අකත්වාති එවං මංසචම්මකායානං විනාසනං අකත්වා, විලිමංසාදිවිකන්තනෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං විවෙචෙත්වා. තත්ථ විලිමංසන්ති චම්මනිස්සිතමංසං, පටිච්ඡන්නකිලොමකන්ති ච වදන්ති. න්හාරූති සුඛුමන්හාරු. බන්ධනන්ති චම්මමංසානං සම්බන්ධං. තෙනාහ – ‘‘සබ්බචම්මෙ ලග්ගවිලිපනමංසමෙවා’’ති. අන්තරකිලෙසමෙවාති අන්තරෙ චිත්තෙ ජාතත්තා සත්තසන්තානන්තොගධතාය අබ්භන්තරභූතකිලෙසමෙව. ༤༠༤. "Anupahanitvā" (མ་བཅོམ་པར་ཞེས་པ་ནི) མ་བཤིག་པརའོ།། ཤ་དང་པགས་པའི་ལུས་མ་བཤིག་པར་གཞན་དག་གཏུབ་པ་ཇི་ལྟར་འགྱུར་ཞེ་ན། ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། "Cammaṃ alliyāpento" (པགས་པ་སྦྱོར་བ་ཞེས་པ་ནི) པགས་པ་ལ་སྦྱོར་དུ་འཇུག་ཅིང་པགས་པ་དང་འབྲེལ་བར་བྱེད་པའོ།། "Cammaṃ baddhaṃ katvā" (པགས་པ་བཅིངས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི) དབྱེ་བའི་ཚེ་མ་གཤེགས་པར་པགས་པ་བཅིངས་པར་བྱས་ཏེའོ།། "Evaṃ akatvā" (དེ་ལྟར་མ་བྱས་པར་ཞེས་པ་ནི) དེ་ལྟར་ཤ་དང་པགས་པའི་ལུས་མ་བཤིག་པར། ཤ་གསེང་གཏུབ་པ་ལ་སོགས་པས་གཅིག་ལས་གཅིག་དབེན་པར་བྱས་ཏེའོ།། དེ་ལ་ "vilimaṃsaṃ" (ཤ་གསེང་ཞེས་པ་ནི) པགས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་ཤ་སྟེ། སྒྲིབ་བྱེད་ཀྱི་དྲ་བ་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ།། "Nhārū" (ཆུ་རྒྱུས་ཞེས་པ་ནི) ཆུ་རྒྱུས་ཕྲ་མོའོ།། "Bandhanaṃ" (འཆིང་བ་ཞེས་པ་ནི) པགས་པ་དང་ཤའི་འབྲེལ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “པགས་པ་ཐམས་ཅད་ལ་འབྱར་བའི་ཤ་གསེང་ཉིད་དོ”ཞེས་གསུངས་སོ།། "Antarakilesamevā" (ནང་གི་ཉོན་མོངས་པ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི) ནང་གི་སེམས་ལ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་ནང་གི་ཉོན་མོངས་པ་ཉིད་དོ།། 405. තජ්ජං වායාමන්ති නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. තථා හි පුරිසෙන කුඨාරිනා ඡෙජ්ජං ඡින්දිතෙ ඡෙජ්ජට්ඨානස්ස සල්ලක්ඛණං ඉච්ඡිතබ්බං, තස්ස පටිඝාතභාවො ඉච්ඡිතබ්බො, කායපරිළාහාභාවො ඉච්ඡිතබ්බො, තස්ස අවට්ඨානං ඉච්ඡිතබ්බං, කිච්චන්තරෙ අජ්ඣුපෙක්ඛණං ඉච්ඡිතබ්බං, එවං පඤ්ඤාය කිලෙසෙ ඡින්දන්තස්ස යොගිනො වීරියබලෙන සද්ධිං සති-පීති-පස්සද්ධි-සමාධි-උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං ඉච්ඡිතබ්බන්ති ආහ – ‘‘එවං න විනා ඡහි…පෙ… සක්කොතී’’ති. ༤༠༥. "Tajjaṃ vāyāmaṃ" (དེ་དང་མཐུན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཞེས་པ་ནི) དཔེ་ཙམ་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། འདི་ལྟར་སྐྱེས་བུ་ཞིག་གིས་སྟ་རེས་གཅད་བྱ་བཅད་པའི་ཚེ། གཅད་པའི་གནས་ལ་མཚན་མར་འཛིན་པ་འདོད་པར་བྱ་ལ། དེའི་ཐོགས་པ་མེད་པའི་དངོས་པོ་འདོད་པར་བྱ་ཞིང་། ལུས་ཀྱི་གདུང་བ་མེད་པ་འདོད་པར་བྱ་ལ། དེའི་གནས་པ་འདོད་པར་བྱ་ཞིང་། བྱ་བ་གཞན་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇུག་པ་འདོད་པར་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པ་གཅོད་པའི་རྣལ་འབྱོར་པ་ལའང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྟོབས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དྲན་པ་དང་། དགའ་བ། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ། ཏིང་ངེ་འཛིན། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་འདོད་པར་བྱའོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལྟར་དྲུག་པོ་མེད་པར་...མི་ནུས་སོ”ཞེས་གསུངས་སོ།། 407. තෙන කාරණෙනාති යෙන තාසං භික්ඛුනීනං සා ධම්මදෙසනා සප්පායා, ආසෙවනමන්දතාය පන අජ්ඣාසයෙන පරිපුණ්ණසඞ්කප්පා න ජාතායෙව; පුන තථා දෙසනාය සති ආසෙවනබලවතාය පරිපුණ්ණසඞ්කප්පා භවිස්සන්ති; තෙන කාරණෙන ත්වම්පි තා භික්ඛුනියො තෙනෙව ඔවාදෙන ඔවදෙය්‍යාසීති. ༤༠༧. "Tena kāraṇena" (རྒྱུ་མཚན་དེས་ཞེས་པ་ནི) གང་གི་ཕྱིར་དགེ་སློང་མ་དེ་དག་ལ་ཆོས་ཀྱི་བཤད་པ་དེ་མཐུན་པ་ཡིན་ཡང་། གོམས་པ་ཞན་པའི་ཕྱིར་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རྟོག་པ་མ་སྐྱེས་པ་ཉིད་དོ།། ཡང་བསྐྱར་དེ་ལྟར་བཤད་པ་ཡོད་ན། གོམས་པའི་སྟོབས་ཆེན་པོས་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རྟོག་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ།། རྒྱུ་མཚན་དེས་ཁྱོད་ཀྱིས་ཀྱང་དགེ་སློང་མ་དེ་དག་ལ་གདམས་ངག་དེ་ཉིད་ཀྱིས་གདམས་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའོ།། 415. සබ්බපච්ඡිමිකාති [Pg.427] සබ්බාසං කනිට්ඨා සොතාපන්නා, අනරියා තත්ථ කාචි නත්ථීති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘සෙසා පන…පෙ… ඛීණාසවා චා’’ති. යදි එවන්ති අඛීණාසවාපි තාදිසා භික්ඛුනී අත්ථි. එවං සති සුක්ඛවිපස්සකභාවෙනපි සති ඛීණාසවභාවෙ අරියස්ස විනයෙ අපරිපුණ්ණසඞ්කප්පාවාති අධිප්පායෙන චොදෙති, ‘‘කථං පරිපුණ්ණසඞ්කප්පා’’ති? ඉතරො අජ්ඣාසයපාරිපූරියාති කාරණං වත්වා, ‘‘යස්ස හී’’තිආදිනා තමත්ථං විවරති. අජ්ඣාසයපාරිපූරියාති තත්ථ අධිප්පායපාරිපූරියා, න සබ්බසො ගුණපාරිපූරියාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘කදා නු ඛො’’තිආදි. එතෙන පාදකජ්ඣානසම්මසිතජ්ඣානානං විසදිසතාය පුග්ගලස්ස විපස්සනාකාලෙ පවත්තඅජ්ඣාසයවසෙන අරියමග්ගෙ බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගඣානඞ්ගානං විසෙසතාති අයමත්ථො දීපිතොති වෙදිතබ්බො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ༤༡༥. "Sabbapacchimikā" (ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐ་མ་ཞེས་པ་ནི) ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཆུང་ཤོས་ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་སྟེ། དེ་དག་གི་ནང་དུ་འཕགས་པ་མ་ཡིན་པ་གཅིག་ཀྱང་མེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ལྷག་མ་རྣམས་ནི་...ཟག་པ་ཟད་པ་ཤ་སྟག་གོ”ཞེས་གསུངས་སོ།། "Yadi evaṃ" (གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ཡིན་ན་ཞེས་པ་ནི) ཟག་པ་མ་ཟད་པའི་དགེ་སློང་མ་དེ་ལྟ་བུ་ཡང་ཡོད་དོ།། དེ་ལྟར་ཡིན་ན། སྐམ་པོའི་ལྷག་མཐོང་ཅན་གྱི་དངོས་པོས་ཀྱང་ཟག་པ་ཟད་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་བཞིན་དུ། འཕགས་པའི་འདུལ་བ་ལ་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའི་རྟོག་པ་ཅན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་རྒོལ་བར་བྱེད་དེ། “ཇི་ལྟར་བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རྟོག་པ་ཅན་ཡིན”ཞེ་ན། ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་ “བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་རྒྱུ་མཚན་བཤད་ནས། “གང་གི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དོན་དེ་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། "Ajjhāsayapāripūriyā" (བསམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི) དེ་ལ་རེ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་ཏེ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོན་ཏན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ནམ་ཞིག་གོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདིས། རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་དང་ཡོངས་སུ་རྟོག་པའི་བསམ་གཏན་མི་འདྲ་བའི་ཕྱིར། གང་ཟག་གི་ལྷག་མཐོང་གི་དུས་སུ་བྱུང་བའི་བསམ་པའི་དབང་གིས་འཕགས་པའི་ལམ་ལ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། ལམ་གྱི་ཡན་ལག བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཡོད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱས་སོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། ལྷག་མ་ནི་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དོ།། නන්දකොවාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. དགའ་བྱེད་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་ཟབ་མོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། 5. රාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා ༥. སྒྲ་གཅན་འཛིན་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་བཤད་པའོ།། 416. විමුත්තිං පරිපාචෙන්තීති කිලෙසානං පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්තිභූතං අරහත්තං සබ්බසො පාචෙන්ති සාධෙන්ති නිබ්බාපෙන්තීති විමුත්තිපරිපාචනීයා. ධම්මාති කාරණධම්මා. තෙනාහ – ‘‘විසුද්ධිකාරණවසෙනා’’ති, අරහත්තසඞ්ඛාතාය විසුද්ධියා සම්පාදනවසෙනාති අත්ථො. සද්ධින්ද්‍රියාදයො විසුජ්ඣමානා මග්ගපටිපාටියාව සබ්බසො අස්සද්ධියාදීහි චිත්තං විමොචෙන්තා අග්ගඵලවිමුත්තිං සම්පාදෙන්ති. තෙසං පන විසුද්ධි බාලපරිවජ්ජනෙන පණ්ඩිතපයිරුපාසනෙන පසාදාවහධම්මපච්චවෙක්ඛණාය ච හොති. තතො ඉධ පන්නරස ධම්මා අධිප්පෙතාති දස්සෙන්තො, ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිමාහ. ༤༡༦. "Vimuttiṃ paripācenti" (རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི) ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་གྱུར་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སྨིན་པར་བྱེད་ཅིང་། སྒྲུབ་པར་བྱེད་ལ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་བྱེད་པས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའོ།། "Dhammā" (ཆོས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི) རྒྱུའི་ཆོས་རྣམས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “རྣམ་པར་དག་པའི་རྒྱུའི་དབང་གིས་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། དགྲ་བཅོམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་པར་དག་པ་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དད་པའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་དག་པ་རྣམས་ནི་ལམ་གྱི་རིམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མ་དད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་འབྲས་བུ་མཆོག་གི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ།། དེ་དག་གི་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་བྱིས་པ་སྤོང་བ་དང་། མཁས་པ་ལ་བསྟེན་པ་དང་། དད་པ་སྐྱེད་པའི་ཆོས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པས་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་འདིར་ཆོས་བཅོ་ལྔ་འདོད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། තත්ථ අස්සද්ධෙ පුග්ගලෙති සද්ධාරහිතෙ පුග්ගලෙ. තෙ හි නිස්සාය න කදාචි සද්ධා සම්භවති, තෙසං පන දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙන අඤ්ඤදත්ථු අසද්ධියමෙව වඩ්ඪති, තස්මා තෙ පටිභයමග්ගො විය දූරතො වජ්ජෙතබ්බා. අස්සද්ධියන්ති ච සද්ධාය පටිපක්ඛභූතා අසද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං අධිමුච්චනාකාරෙන පවත්තා සංකිලෙසධම්මා වෙදිතබ්බා. සද්ධෙ පුග්ගලෙති සද්ධාසම්පන්නෙ පුග්ගලෙ. තෙ හි නිස්සාය සද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං අනුප්පන්නා උප්පජ්ජති, උප්පන්නා භිය්‍යොභාවං වෙපුල්ලං ආපජ්ජති. සද්ධෙය්‍යවත්ථූති ච බුද්ධාදීනි රතනානි කම්මකම්මඵලානි ච. සෙවතොති ලබ්භමානං සද්ධාසම්පදං උප්පාදෙතුං වඩ්ඪෙතුඤ්ච නිසෙවතො. සෙසපදානි තස්සෙව වෙවචනානි. අථ වා සෙවතො උපසඞ්කමතො. භජතො තෙසං පටිපත්තියං භත්තිං කුබ්බතො. පයිරුපාසතොති තෙසං ඔවාදානුසාසනිකරණවසෙන උපට්ඨහතො. පසාදනීයසුත්තන්තා නාම බුද්ධාදිගුණපටිසංයුත්තා පසාදාවහා සම්පසාදනීයසුත්තාදයො. තෙ හි පච්චවෙක්ඛතො බුද්ධාදීසු අනුප්පන්නා පසන්නා උපජ්ජති, උප්පන්නා භිය්‍යොභාවං වෙපුල්ලං [Pg.428] ආපජ්ජති. ඉමෙහි තීහාකාරෙහීති ඉමෙහි යථාවුත්තෙහි තීහි කාරණෙහි. පටිපක්ඛදූරීභාවතො පච්චෙකං සූපහාරතො ච ආසෙවනං භාවනං ලභන්ති. සද්ධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති මග්ගඵලාවහභාවෙන අච්ඡති විසුද්ධිං පාපුණාති. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. "Tattha assaddhe puggele" (དེ་ལ་མ་དད་པའི་གང་ཟག་ལ་ཞེས་པ་ནི) དད་པ་དང་བྲལ་བའི་གང་ཟག་ལའོ།། དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་ནམ་ཡང་དད་པ་མི་སྐྱེ་ལ། དེ་དག་གི་ལྟ་བའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་འགྱུར་བས་གཞན་དུ་ན་མ་དད་པ་ཉིད་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ནི་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པའི་ལམ་བཞིན་དུ་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་སྤང་བར་བྱའོ།། "Assaddhiyaṃ" (མ་དད་པ་ཞེས་པ་ནི) དད་པའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པ། དད་པར་མི་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་མོས་པའི་རྣམ་པས་ཞུགས་པའི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། "Saddhe puggele" (དད་པ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ལ་ཞེས་པ་ནི) དད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་གང་ཟག་ལའོ།། དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་དད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་མ་སྐྱེས་པའི་དད་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ལ། སྐྱེས་པ་ནི་ཕྱིར་ཞིང་འཕེལ་བ་དང་ཡངས་པར་འགྱུར་རོ།། "Saddheyyavatthu" (དད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཞེས་པ་ནི) སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་དཀོན་མཆོག་རྣམས་དང་། ལས་དང་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུའོ།། "Sevato" (བསྟེན་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི) ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་དད་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བསྐྱེད་པ་དང་འཕེལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་བསྟེན་པ་ལས་སོ།། ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ།། ཡང་ན། "sevato" ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ལས་སོ།། "bhajato" ནི་དེ་དག་གི་སྒྲུབ་པ་ལ་མོས་པ་བྱེད་པ་ལས་སོ།། "payirupāsato" ནི་དེ་དག་གི་གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་སྒྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་ཞབས་ཏོག་བྱེད་པ་ལས་སོ།། "Pasādanīyasuttantā" (དད་པ་སྐྱེད་པའི་མདོ་སྡེ་རྣམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི) སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་འབྲེལ་བ། དད་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་དད་པ་སྐྱེད་པའི་མདོ་སྡེ་ལ་སོགས་པའོ།། དེ་དག་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལས་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་ལ་མ་སྐྱེས་པའི་དད་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ལ། སྐྱེས་པ་ནི་ཕྱིར་ཞིང་འཕེལ་བ་དང་ཡངས་པར་འགྱུར་རོ།། "Imehi tīhākārehi" (རྣམ་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས་ཞེས་པ་ནི) ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྒྱུ་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས་སོ།། གཉེན་པོ་རྒྱང་རིང་དུ་བྱས་པའི་ཕྱིར་དང་། རེ་རེ་བཞིན་ལེགས་པར་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་པའི་ཕྱིར་བསྟེན་པ་དང་བསྒོམ་པ་ཐོབ་པའོ།། "Saddhindriyaṃ visujjhati" (དད་པའི་དབང་པོ་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི) ལམ་དང་འབྲས་བུ་འདྲེན་པའི་དངོས་པོས་གནས་ཤིང་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། ཚུལ་འདིར་ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་དོན་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ།། අයං පන විසෙසො – කුසීතෙති අලසෙ සම්මාපටිපත්තියං නික්ඛිත්තධුරෙ. ආරද්ධවීරියෙති පග්ගහිතවීරියෙ සම්මාපටිපන්නෙ. සම්මප්පධානෙති අනුප්පන්නානං අකුසලානං අනුප්පාදනාදිවසෙන පවත්තෙ චත්තාරො උපායප්පධානෙ. පච්චවෙක්ඛතො පටිපත්තිං අවෙක්ඛතො. තෙ හි පච්චවෙක්ඛතො ලීනං අභිභවිත්වා සම්මදෙව ආරම්භධාතුආදි අනුප්පන්නානං විධිනා සතිසම්පදාය උප්පාදාය භිය්‍යොභාවාය සංවත්තති. අසමාහිතෙ භන්තමිගභන්තගොණසප්පටිභාගෙ විබ්භන්තචිත්තෙ. සමාහිතෙ උපචාරසමාධිනා අප්පනාසමාධිනා ච සම්මදෙව සමාහිතචිත්තෙ. ඣානවිමොක්ඛෙති සවිතක්කසවිචාරාදිඣානානි පඨමාදිවිමොක්ඛෙ ච. තෙසඤ්හි පච්චවෙක්ඛණා උපරූපරි අච්චන්තමෙව සමාධානාය සංවත්තති. දුප්පඤ්ඤෙති නිප්පඤ්ඤෙ, අරියධම්මස්ස උග්ගහපරිපුච්ඡාසවනසම්මසනාභාවෙන සබ්බසො පඤ්ඤාරහිතෙ ච. පඤ්ඤවන්තෙති විපස්සනාපඤ්ඤාය චෙව මග්ගපඤ්ඤාය ච සමන්නාගතෙ. ගම්භීරඤාණචරියන්ති ගම්භීරං ඛන්ධායතනධාතුසච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිභෙදං ඤාණස්ස චරිතබ්බට්ඨානං, යත්ථ වා ගම්භීරඤාණස්ස චරියං පවත්තති. තත්ථ හි පච්චවෙක්ඛණා සම්මොහං විධමති, අනුප්පන්නාය පඤ්ඤාය උප්පාදාය භිය්‍යොභාවාය සංවත්තති. සුත්තන්තක්ඛන්ධෙති සුත්තසමූහෙ. "Ayaṃ pana viseso" (འདི་ནི་ཁྱད་པར་ཏེ།) "Kusīte" (ལེ་ལོ་ཅན་ལ་ཞེས་པ་ནི) སྙོམ་ལས་པ་སྟེ་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་ཁུར་བོར་བ་ལའོ།། "Āraddhavīriye" (བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི) བརྩོན་འགྲུས་བཟུང་སྟེ་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པ་ལའོ།། "Sammappadhāne" (ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི) མ་སྐྱེས་པའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་མི་སྐྱེ་བར་བྱ་བའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་ཐབས་ཀྱི་སྤོང་བ་བཞི་ལའོ།། "Paccavekkhato" (སོ་སོར་རྟོག་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི) སྒྲུབ་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལས་སོ།། དེ་དག་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལས་བྱིང་བ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་། ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་བརྩམ་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་མ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཆོ་ག་བཞིན་དུ་དྲན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྐྱེ་བ་དང་ཕྱིར་ཞིང་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ།། "Asamāhite" (མཉམ་པར་མ་བཞག་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི) རི་དྭགས་འཁྱམས་པ་དང་བ་ལང་འཁྱམས་པ་དང་འདྲ་བར་སེམས་རྣམ་པར་གཡེངས་པ་ལའོ།། "Samāhite" (མཉམ་པར་བཞག་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི) ཉེ་བར་བསྒྲུབས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། འཇུག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་ལའོ།། "Jhānavimokkhe" (བསམ་གཏན་དང་རྣམ་པར་ཐར་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི) རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པའི་བསམ་གཏན་དང་། དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ལའོ།། དེ་དག་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ནི་གོང་ནས་གོང་དུ་གཏན་དུ་མཉམ་པར་འཇོག་པར་འགྱུར་རོ།། "Duppaññe" (ཤེས་རབ་འཆལ་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི) ཤེས་རབ་མེད་པ་སྟེ། འཕགས་པའི་ཆོས་འཛིན་པ་དང་། འདྲི་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། རྟོག་པ་མེད་པས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཤེས་རབ་དང་བྲལ་བ་ལའོ།། "Paññavante" (ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི) ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་དང་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ལའོ།། "Gambhīrañāṇacariyaṃ" (ཟབ་མོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཞེས་པ་ནི) ཕུང་པོ་དང་། སྐྱེ་མཆེད། ཁམས། བདེན་པ། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཟབ་མོ་སྟེ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ལམ། ཡང་ན་ཟབ་མོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་གང་དུ་འཇུག་པའོ།། དེ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ནི་གཏི་མུག་སེལ་བར་བྱེད་ཅིང་། མ་སྐྱེས་པའི་ཤེས་རབ་སྐྱེ་བ་དང་ཕྱིར་ཞིང་འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ།། "Suttantakkhandhe" (མདོ་སྡེའི་ཕུང་པོ་ལ་ཞེས་པ་ནི) མདོ་སྡེའི་ཚོགས་ལའོ།། පුබ්බෙ සද්ධින්ද්‍රියාදීනං විසුද්ධිකාරණානි, ‘‘විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා’’ති වුත්තානීති ඉධ සද්ධාදිකෙ අඤ්ඤෙ ච ධම්මෙ දස්සෙන්තො, ‘‘අපරෙපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සද්ධාදීනං විමුත්තිපරිපාචනීයතා දස්සිතා එව, අනිච්චසඤ්ඤාදීනං [Pg.429] පන විමුත්තිපරිපාචනීයතාය වත්තබ්බමෙව නත්ථි විපස්සනාභාවතො. තෙනාහ – ‘‘ඉමෙ පඤ්ච නිබ්බෙධභාගියා සඤ්ඤා’’ති. කල්‍යාණමිත්තතාදයොති කල්‍යාණමිත්තතා සීලසංවරො අභිසල්ලෙඛකථා වීරියාරම්භො නිබ්බෙධිකා පඤ්ඤා ඉමෙ කල්‍යාණමිත්තතාදයො පඤ්ච ධම්මා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන ‘‘මෙඝියසුත්තසංවණ්ණනායං’’ (උදා. අට්ඨ. 31) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. ලොකං වොලොකෙන්තස්සාති බුද්ධවෙනෙය්‍යසත්තලොකං බුද්ධචක්ඛුනා විසෙසතො ඔලොකෙන්තස්ස. སྔོན་དུ་དད་པའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་དག་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ལ། “རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་གསུངས་པས། འདིར་དད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་གཞན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གཞན་ཡང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་དད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ནི་བསྟན་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ནི་ལྷག་པར་བརྗོད་མི་དགོས་ཏེ། ལྷག་མཐོང་གི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“འདུ་ཤེས་འདི་ལྔ་ནི་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པ་ནི། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཉིད་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་དང་། སྦྱངས་པའི་གཏམ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་སྟེ། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ལྔ་པོ་འདི་རྣམས་སོ།། འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་“མེ་གྷི་ཡའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་”དུ་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཤེས་པར་བྱའོ།། འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་པ་ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་ཁྱད་པར་དུ་གཟིགས་པ་ལའོ།། 419. ආයස්මතො රාහුලස්ස ඉන්ද්‍රියානං පරිපක්කත්තා සද්ධිං පට්ඨපිතපත්ථනා දෙවතා උදික්ඛමානා තිට්ඨන්ති, – ‘‘කදා නු ඛො උත්තරි ආසවානං ඛයෙ විනෙස්සතී’’ති. යදා පන සත්ථා එවං පරිවිතක්කෙසි, තාවදෙව සමානජ්ඣාසයතාය සබ්බකාලං තඞ්ඛණං ආගමෙන්තියො තා දෙවතායො තං සමවායං දිස්වා එකස්මිං අන්ධවනස්මිංයෙව සන්නිපතිතා. උපාලිස්ස ගහපතිනො දීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස චතුසච්චධම්මෙසු දස්සනකිච්චෙන පවත්තො සොතාපත්තිමග්ගොති තෙසු සුත්තෙසු (පටි. ම. අට්ඨ. 2.2.30) පඨමමග්ගො ‘‘ධම්මචක්ඛු’’න්ති වුත්තො, තස්ස දස්සනත්ථස්ස සාතිසයත්තා, බ්‍රහ්මායුනො පන ඵලඤාණානි හෙට්ඨිමානි තීණි සාතිසයානීති බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ(ම. නි. 2.383 ආදයො) තීණි ඵලානි ‘‘ධම්මචක්ඛු’’න්ති වුත්තානි. ඉදං පනෙත්ථ ආයස්මතො රාහුලස්ස මග්ගඤාණං ඵලඤාණඤ්ච දස්සනත්ථො සාතිසයො, තාහි ච දෙවතාහි යං ඤාණං අධිගතං, තං සාතිසයමෙවාති වුත්තං – ‘‘ඉමස්මිං සුත්තෙ චත්තාරො මග්ගා, චත්තාරි ච ඵලානි ධම්මචක්ඛුන්ති වෙදිතබ්බානී’’ති. කිං පන සාවකානං සච්චාභිසමයඤාණෙ අත්ථි කොචි විසෙසොති? ආම අත්ථි. සො ච ඛො පුබ්බභාගෙ වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය පවත්තියාකාරවිසෙසෙන ලභෙය්‍ය කාචි විසෙසමත්තා. ස්වායමත්ථො අභිධම්මෙ ‘‘නො ච ඛො යථා දිට්ඨිප්පත්තස්සා’’ති සද්ධාවිමුත්තතො දිට්ඨිප්පත්තස්ස කිලෙසප්පහානං පති විසෙසකිත්තනෙන දීපෙතබ්බො. කිං පන ආයස්මා රාහුලො විය තා දෙවතා සබ්බා එකචිත්තා පගෙව චත්තාරි ඵලානි අධිගණ්හිංසූති? නොති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ හී’’තිආදිමාහ. කිත්තකා පන තා දෙවතාති ආහ ‘‘තාසඤ්ච පනා’’තිආදි. ༤༡༩. ཚེ་དང་ལྡན་པ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་དབང་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའི་ཕྱིར། ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྨོན་ལམ་བཏབ་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་“ནམ་ཞིག་ན་གོང་དུ་ཟག་པ་ཟད་པར་འགྱུར་བའི་ཆོས་ལ་འཁྲིད་པར་འགྱུར་རམ་”ཞེས་སྒུག་ཅིང་གནས་སོ།། ནམ་ཞིག་སྟོན་པས་དེ་ལྟར་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ན། དེ་མ་ཐག་ཏུ་བསམ་པ་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱིས་དུས་རྟག་ཏུ་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ལ་སྒུག་པའི་ལྷ་དེ་དག་གིས་ཚོགས་པ་དེ་མཐོང་ནས། ལོང་བའི་ཚལ་གཅིག་ཉིད་དུ་འདུས་སོ།། ཁྱིམ་བདག་ཉེ་བར་འཁོར་དང་། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་སེན་རིངས་གཉིས་ཀྱི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མཐོང་བའི་བྱ་བས་ཞུགས་པའི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ནི། མདོ་དེ་དག་ལས་ལམ་དང་པོ་ལ་“ཆོས་ཀྱི་མིག་”ཅེས་གསུངས་ཏེ། དེའི་མཐོང་བའི་དོན་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར། བྲམ་ཟེ་ཚེ་མཐའ་ཡས་ཀྱི་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་འོག་མ་གསུམ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་པས། ཚེ་མཐའ་ཡས་ཀྱི་མདོ་ལས་འབྲས་བུ་གསུམ་ལ་“ཆོས་ཀྱི་མིག་”ཅེས་གསུངས་སོ།། འདིར་ནི་ཚེ་དང་ལྡན་པ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་དང་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐོང་བའི་དོན་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་ལ། ལྷ་དེ་དག་གིས་ཐོབ་པའི་ཡེ་ཤེས་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཉིད་ཡིན་པས། “མདོ་འདིར་ལམ་བཞི་དང་འབྲས་བུ་བཞི་ནི་ཆོས་ཀྱི་མིག་ཅེས་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འོ་ན་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་ཁྱད་པར་ཅི་ཞིག་ཡོད་དམ་ཞེ་ན། ཡོད་དེ། དེ་ནི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་ལྡང་བར་འགྱུར་བའི་ལྷག་མཐོང་གི་འཇུག་ཚུལ་གྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་ཁྱད་པར་གྱི་ཚད་འགའ་ཞིག་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།། དོན་འདི་ནི་ཆོས་མངོན་པ་ལས། “ལྟ་བས་ཐོབ་པ་བཞིན་དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་དད་པས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ལས་ལྟ་བས་ཐོབ་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་བསྔགས་པས་གསལ་བར་བྱའོ།། འོ་ན་ཚེ་དང་ལྡན་པ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་བཞིན་དུ་ལྷ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སེམས་གཅིག་གིས་སྔ་བར་འབྲས་བུ་བཞི་པོ་ཐོབ་བམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ལ། “དེ་ལ་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ལྷ་དེ་དག་དུ་ཞིག་ཡོད་ཅེ་ན། “དེ་དག་གི་ཡང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། රාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. སྒྲ་གཅན་འཛིན་ལ་གདམས་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། 6. ඡඡක්කසුත්තවණ්ණනා ༦. དྲུག་ཚན་དྲུག་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་བཞུགས། 420. ආදිම්හි [Pg.430] කල්‍යාණන්ති ආදිකොට්ඨාසෙ කල්‍යාණං එතස්සාති වා ආදිකල්‍යාණො, තං ආදිකල්‍යාණං, ආදිකල්‍යාණභාවො ච දොසවිගමෙන ඉච්ඡිතබ්බො. යඤ්හි සබ්බසො විගතදොසං, තං පරිපුණ්ණගුණමෙව හොතීති ‘‘නිද්දොස’’න්ති වුත්තං. කත්වාති ච පදං, ‘‘කල්‍යාණං කත්වා භද්දකං කත්වා’’ති පුරිමපදද්වයෙනපි යොජෙතබ්බං. දෙසනාකාරො හි ඉධ කල්‍යාණසද්දෙන ගහිතො. තෙනෙවාහ – ‘‘දෙසෙතබ්බධම්මස්ස කල්‍යාණතා දස්සිතා හොතී’’ති, දුතියෙ පන අත්ථවිකප්පෙ දෙසෙතබ්බධම්මස්ස කල්‍යාණතා මුඛ්‍යෙනෙව කථිතා ඉතරස්ස අත්ථාපත්තිතො. මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. අයඤ්ච දෙසනාය ථොමනා බුද්ධානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණාවාති දස්සෙතුං, ‘‘ඉති භගවා අරියවංස’’න්තිආදි වුත්තං. ධම්මග්ගහණම්පි දෙසනාය ථොමනා එවාති ‘‘නවහි පදෙහී’’ති වුත්තං. ༤༢༠. ཐོག་མར་དགེ་བ་ཞེས་པ་ནི། ཐོག་མའི་ཆ་ལ་དགེ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཐོག་མར་དགེ་བའམ། ཡང་ན་ཐོག་མར་དགེ་བ་དེ་ཉིད་དེ། ཐོག་མར་དགེ་བའི་དངོས་པོ་ནི་སྐྱོན་དང་བྲལ་བས་འདོད་པར་བྱའོ།། གང་གི་ཕྱིར་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སྐྱོན་དང་བྲལ་བ་དེ་ནི་ཡོན་ཏན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། “སྐྱོན་མེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “བྱས་ནས་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ཀྱང་། “དགེ་བར་བྱས་ནས། བཟང་པོར་བྱས་ནས་”ཞེས་སྔ་མའི་ཚིག་གཉིས་དང་ཡང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། འདིར་ཆོས་སྟོན་པའི་ཚུལ་ནི་དགེ་བའི་སྒྲས་བཟུང་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“བསྟན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དགེ་བ་ཉིད་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལ་ནི་བསྟན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དགེ་བ་ཉིད་གཙོ་བོར་གསུངས་ཤིང་། གཞན་ནི་དོན་གྱིས་གོ་བའི་ཕྱིར། བར་དུ་དགེ་བ་དང་མཐའ་མར་དགེ་བ་ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། ཆོས་བསྟན་པ་ལ་བསྟོད་པ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་དང་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་འཕགས་པའི་རིགས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཆོས་འཛིན་པ་ཡང་ཆོས་བསྟན་པ་ལ་བསྟོད་པ་ཉིད་ཡིན་པས། “ཚིག་དགུ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་གསུངས་སོ།། වෙදනා යාථාවතො ජානනං, තඤ්ච මග්ගකිච්චං, තස්ස උපායො විපස්සනාතිආහ – ‘‘සහවිපස්සනෙන මග්ගෙන ජානිතබ්බානී’’ති. පරිඤ්ඤාභිසමයාදිකිච්චෙන නිබ්බත්තියා අසම්මොහතො ච පටිවිජ්ඣිතබ්බො. තෙභූමකචිත්තමෙව කථිතං සම්මසනට්ඨානස්ස අධිප්පෙතත්තා. එස නයො ධම්මායතනාදීසුපි. ධම්මායතනස්ස වා ආයතනභාවතො බහිද්ධාගහණං, න සබ්බසො අනජ්ඣත්තභාවතො. විපාකවෙදනාපච්චයා ජවනක්ඛණෙ උප්පන්නතණ්හාති ඡත්තිංසවිපාකවෙදනං නිස්සාය එවං අස්සාදෙන්තී අනුභවෙය්‍යන්ති අකුසලජවනක්ඛණතො උප්පන්නතණ්හා. ཚོར་བ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པ་དང་། དེ་ནི་ལམ་གྱི་བྱ་བ་ཡིན་ལ། དེའི་ཐབས་ནི་ལྷག་མཐོང་ཡིན་པས། “ལྷག་མཐོང་དང་བཅས་པའི་ལམ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བས་གྲུབ་པ་དང་། མ་རྨོངས་པ་ལས་རྟོགས་པར་བྱའོ།། ཁམས་གསum་པའི་སེམས་ཉིད་གསུངས་ཏེ། ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་གནས་སུ་འདོད་པའི་ཕྱིར། ཚུལ་འདི་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ངོ་།། ཡང་ན་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ལས་ཕྱི་རོལ་དུ་བཟུང་བ་ཡིན་གྱི། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ནང་གི་དངོས་པོ་མ་ཡིན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཚོར་བའི་རྐྱེན་གྱིས་རྒྱུ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སྐྱེས་པའི་སྲེད་པ་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཚོར་བ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་ལ་བརྟེན་ནས་འདི་ལྟར་རོ་མྱོང་ཞིང་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་མི་དགེ་བའི་རྒྱུ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལས་སྐྱེས་པའི་སྲེད་པའོ།། 422. පාටියෙක්කො අනුසන්ධීති යථානුසන්ධිආදීනං අසම්භවතොති අධිප්පායෙන වුත්තං. හෙට්ඨාති විඤ්ඤාණඵස්සවෙදනාතණ්හානං පච්චයායත්තවුත්තිතාදස්සනෙන චක්ඛායතනාදීනං රූපායතනාදීනඤ්ච පච්චයායත්තවුත්තිතා දීපිතා අපච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයාභාවතො, යඤ්ච පච්චයායත්තවුත්තිකං, තං අනිච්චං උප්පාදසම්භවතො, යදනිච්චං තං දුක්ඛං, යං දුක්ඛං තදනත්තාති ඛන්ධපඤ්චකෙ ච ඡන්නං ඡක්කානං වසෙන ඝනවිනිබ්භොගකරණෙන අත්ථතො අනත්තලක්ඛණං විභාවිතං. න සරූපතොති සරූපතොපි තං විභාවෙතුකාමො තෙනෙව ඡඡක්කානං වසෙන ඝනවිනිබ්භොගනයෙන බ්‍යතිරෙකතො ච අන්වයතො ච දස්සෙන්තො භගවා – ‘‘චක්ඛු අත්තාති යො වදෙය්‍යා’’තිආදිමාහාති යථානුසන්ධිකාව [Pg.431] දෙසනා විභාවිතා. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨා කථිතානං හී’’තිආදි. හෙට්ඨා පන ඡන්නං ඡක්කානං වසෙන විනිබ්භොගදස්සනමත්තං, න අනත්තලක්ඛණං විභාවිතං, ඉධ පන සරූපතො අනත්තලක්ඛණං විභාවිතන්ති අධිප්පායෙන අනුසන්ධන්තරභාවජොතනා. යදිපි අනත්තභාවො නාම චතූසුපි සච්චෙසු ලබ්භතෙව, සබ්බෙපි හි ධම්මා අනත්තා, ඉමෙ පනෙත්ථ ද්වෙපි නයා සම්මසනවසෙන පවත්තාති වුත්තං – ‘‘ද්වින්නං සච්චානං අනත්තභාවදස්සනත්ථ’’න්ති. න උපපජ්ජතීති උපපත්තිසඞ්ඛාතයුත්තියා න සමෙතීති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘න යුජ්ජතී’’ති. අත්තවාදිනා – ‘‘නිච්චො ධුවො සස්සතො’’ති අභිමතො, චක්ඛුඤ්ච උප්පාදවන්තතාය අනිච්චං, යං පච්චයායත්ථවුත්තිතා, තස්මා ‘‘චක්ඛු අත්තාති යො වදෙය්‍ය, තං න උපපජ්ජතී’’තිආදි. සක්කායවත්ථු චක්ඛු අනත්තා අනිච්චභාවතො සෙය්‍යථාපි ඝටො, චක්ඛුං අනිච්චං පච්චයායත්තවුත්තිභාවතො සෙය්‍යථාපි ඝටො, චක්ඛු පච්චයායත්තවුත්ති උප්පාදාදිසම්භවතො සෙය්‍යථාපි ඝටො. විගච්ඡතීති භඞ්ගුප්පත්තියා සභාවාවිගමෙන විගච්ඡති. තෙනාහ ‘‘නිරුජ්ඣතී’’ති. ༤༢༢. སོ་སོའི་མཚམས་སྦྱོར་ཞེས་པ་ནི། མཚམས་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། ཞེས་པའི་བསམ་པས་གསུངས་སོ།། འོག་ཏུ་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་། རེག་པ་དང་། ཚོར་བ་དང་། སྲེད་པ་རྣམས་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པ་བསྟན་པས། མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་དང་། གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པ་གསལ་བར་བྱས་ཏེ། རྐྱེན་མེད་པར་སྐྱེས་པ་ལ་རྐྱེན་མེད་པའི་ཕྱིར། གང་ཡང་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པ་དེ་ནི་སྐྱེ་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་མི་རྟག་པ་ཡིན་ལ། གང་མི་རྟག་པ་དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡིན་ཞིང་། གང་སྡུག་བསྔལ་བ་དེ་ནི་བདག་མེད་པ་ཡིན་པས། ཕུང་པོ་ལྔ་དང་དྲུག་ཚན་དྲུག་གི་དབང་གིས་རགས་པ་སོ་སོར་དབྱེ་བར་བྱས་ནས། དོན་གྱི་སྒོ་ནས་བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།། རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་དེ་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་འདོད་པས། དྲུག་ཚན་དྲུག་པོ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་རགས་པ་སོ་སོར་དབྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ལྡོག་པ་དང་རྗེས་སུ་འགྲོ་བའི་སྒོ་ནས་སྟོན་པར་མཛད་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། “མིག་ནི་བདག་གོ་ཞེས་གང་སྨྲ་བ་དེ་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པས། མཚམས་སྦྱོར་བ་བཞིན་དུ་ཆོས་བསྟན་པ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་“འོག་ཏུ་གསུངས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འོག་ཏུ་ནི་དྲུག་ཚན་དྲུག་གི་དབང་གིས་སོ་སོར་དབྱེ་བ་བསྟན་པ་ཙམ་ཡིན་གྱི། བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་མ་ཡིན་ལ། འདིར་ནི་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་བསམ་པས་མཚམས་སྦྱོར་གཞན་གྱི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱས་སོ།། གལ་ཏེ་བདག་མེད་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་བདེན་པ་བཞི་པོ་ཐམས་ཅད་ལའང་ཐོབ་པ་ཉིད་ཡིན་ཏེ། ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི་བདག་མེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འོན་ཀྱང་འདིར་ཚུལ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ནི་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པས། “བདེན་པ་གཉིས་ཀྱི་བདག་མེད་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ།། མི་འཐད་དོ་ཞེས་པ་ནི། འཐད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རིགས་པ་དང་མི་མཐུན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིར་དོན་ཡིན་པས། “མི་རིགས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། བདག་ཏུ་སྨྲ་བས་“རྟག་པ་བརྟན་པ་མི་འགྱུར་བ་”ཞེས་མངོན་པར་འདོད་ལ། མིག་ནི་སྐྱེ་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་མི་རྟག་པ་ཡིན་ཞིང་། གང་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“མིག་ནི་བདག་གོ་ཞེས་གང་སྨྲ་བ་དེ་ནི་མི་འཐད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ།། འཇིག་ཚོགས་ཀྱི་གཞི་མིག་ནི་མི་རྟག་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བདག་མེད་དེ་དཔེར་ན་བུམ་པ་བཞིན། མིག་ནི་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མི་རྟག་སྟེ་དཔེར་ན་བུམ་པ་བཞིན། མིག་ནི་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པར་འཇུག་པ་སྟེ་དཔེར་ན་བུམ་པ་བཞིན། འཇིག་པ་ཞེས་པ་ནི། འཇིག་པ་སྐྱེ་བས་རང་བཞིན་དང་བྲལ་བས་འཇིག་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་“འགག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། 424. යස්මා කිලෙසවට්ටමූලකං කම්මවට්ටං, කම්මවට්ටමූලකඤ්ච විපාකවට්ටං. කිලෙසුප්පත්ති ච තණ්හාදිග්ගාහපුබ්බිකා, තස්මා ‘‘තිණ්ණං වා ගාහානං වසෙන වට්ටං දස්සෙතු’’න්ති ආහ. යස්මා පන තණ්හාපක්ඛිකා ධම්මා සමුදයසච්චං, චක්ඛාදයො දුක්ඛසච්චං, තස්මා වුත්තං – ‘‘ද්වින්නං සච්චානං වසෙන වට්ටං දස්සෙතු’’න්ති. තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහාව වෙදිතබ්බා සක්කායගාමිනිපටිපදාය අධිප්පෙතත්තා. ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා ගහණමෙවෙත්ථ අනුපස්සනාති ආහ – ‘‘ගාහත්තයවසෙන පස්සතී’’ති. ༤༢༤. གང་གི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་ལོ་ལ་རྩ་བ་བྱས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ཡིན་ལ། ལས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ལ་རྩ་བ་བྱས་པ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་ལོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བ་ནི་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པ་འཛིན་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“འཛིན་པ་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་འཁོར་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་སྲེད་པའི་ཕྱོགས་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་ཡིན་ལ། མིག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“བདེན་པ་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་འཁོར་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ།། སྲེད་པ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྟ་བ་འཛིན་པ་ཉིད་ཤེས་པར་བྱ་སཏེ། འཇིག་ཚོགས་ལ་འགྲོ་བའི་ལམ་དུ་འདོད་པའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་བདག་གིའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་འཛིན་པ་ཉིད་འདིར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཡིན་པས། “འཛིན་པ་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་ལྟའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། තිණ්ණං ගාහානං පටිපක්ඛවසෙනාති තණ්හාදිග්ගාහපටිපක්ඛභූතානං දුක්ඛානිච්චානත්තානුපස්සනානං වසෙන, තාහි වා තිණ්ණං ගාහානං පටිපක්ඛවසෙන විනිවෙඨනවසෙන අනුප්පාදනවසෙනාති අත්ථො. පටිපක්ඛවසෙන විවට්ටං දස්සෙතුන්ති යොජනා. සක්කායනිරොධගාමිනී පටිපදාති එත්ථ නිරොධධම්මො සරූපෙනෙව දස්සිතොති ආහ – ‘‘නිරොධො…පෙ… දස්සෙතු’’න්ති. පටිසෙධවචනානීති පටික්ඛෙපවචනානි. འཛིན་པ་གསུམ་གྱི་གཉེན་པོའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པ་ལ་སོགས་པ་འཛིན་པའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། མི་རྟག་པ་དང་། བདག་མེད་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་དེ་དག་གིས་འཛིན་པ་གསུམ་གྱི་གཉེན་པོའི་དབང་གིས་བཟློག་པའི་དབང་གིས་དང་མི་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། གཉེན་པོའི་དབང་གིས་ཟློག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཞེས་སྦྱར་རོ།། འཇིག་ཚོགས་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ཞེས་པ་འདིར་འགོག་པའི་ཆོས་ནི་རང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་དུ་བསྟན་པས། “འགོག་པ་…ལྟ་བུ་…བསྟན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དགག་པའི་ཚིག་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་སྤོང་བའི་ཚིག་རྣམས་སོ།། 425. තණ්හාදීනං අනුපාදියනවචනානි තණ්හාදිට්ඨිවසෙනෙව වුත්තානි තණ්හාදිට්ඨීනංයෙව අභිනන්දනාදිවසෙන පවත්තිසබ්භාවතො. අප්පහීනත්ථො අනුසයත්ථොති [Pg.432] ආහ – ‘‘අනුසෙතීති අප්පහීනො හොතී’’ති අරියමග්ගෙන හි අප්පහීනො ථාමගතො රාගාදිකිලෙසො අනුසයො කාරණලාභෙ සති උප්පජ්ජනාරහභාවතො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. වට්ටදුක්ඛකිලෙසදුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස චෙව කිලෙසදුක්ඛස්ස ච. සඋපාදිසෙසනිබ්බානඤ්හි කිලෙසදුක්ඛස්ස අන්තකරණං, අනුපාදිසෙසනිබ්බානං වට්ටදුක්ඛස්ස. ༤༢༥. སྲེད་པ་ལ་སོགས་པ་མི་འཛིན་པའི་ཚིག་རྣམས་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་ཉིད་མངོན་པར་དགའ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། མ་སྤངས་པའི་དོན་ནི་བག་ལ་ཉལ་གྱི་དོན་ཡིན་པས། “བག་ལ་ཉལ་ལོ་ཞེས་པ་ནི་མ་སྤངས་པར་འགྱུར་བའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་མ་སྤངས་ཤིང་མཐུ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ནི་བག་ལ་ཉལ་བ་ཡིན་ཏེ། རྒྱུ་རྙེད་པ་ན་སྐྱེ་བར་འོས་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདིར་གང་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཞེས་པ་ནི། འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་གཉིས་ཀའིའོ།། ལྷག་མ་དང་བཅས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་མཐར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིའོ།། 426. තෙසන්ති අනුසයානං. පටික්ඛෙපවසෙනාති පජහනවසෙන, අප්පවත්තිකරණවසෙනාති අත්ථො. අවිජ්ජං පජහිත්වාති අනවසෙසතො අවිජ්ජං අප්පවත්තිධම්මතං ආපාදෙත්වා. කාමං හෙට්ඨිමමග්ගඤාණම්පි අවිජ්ජාපහායිනී විජ්ජා එව, තං පන ඤාණං අවිජ්ජාය අනවසෙසප්පහායකං න හොති, අග්ගමග්ගඤාණෙ පන උප්පන්නෙ අවිජ්ජාය ලෙසොපි නාවසිස්සතීති තදෙව අවිජ්ජාය පහායකන්ති ආහ – ‘‘අරහත්තමග්ගවිජ්ජං උප්පාදෙත්වා’’ති. ༤༢༦. དེ་དག་གི་ཞེས་པ་ནི་བག་ལ་ཉལ་བ་རྣམས་ཀྱིའོ།། སྤོང་བའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་སྤོང་བའི་དབང་གིས་དང་། མི་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། མ་རིག་པ་སྤངས་ནས་ཞེས་པ་ནི། མ་རིག་པ་ལྷག་མ་མེད་པར་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་བྱས་ནས་སོ།། འདོད་ཆགས་འོག་མའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱང་མ་རིག་པ་སྤོང་བའི་རིག་པ་ཉིད་ཡིན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཡེ་ཤེས་དེ་ནི་མ་རིག་པ་ལྷག་མ་མེད་པར་སྤོང་བ་མ་ཡིན་ལ། ལམ་མཆོག་གི་ཡེ་ཤེས་སྐྱེས་པ་ན་མ་རིག་པའི་ཆ་ཤས་ཙམ་ཡང་མི་ལུས་པས། དེ་ཉིད་མ་རིག་པ་སྤོང་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་རིག་པ་བསྐྱེད་ནས་”ཞེས་སོ།། 427. සයමෙව තථාගතෙ අත්තනො බුද්ධානුභාවෙන දෙසෙන්තෙ සට්ඨි භික්ඛූ අරහත්තං පත්තාති අනච්ඡරියමෙතං, අථ කිං අච්ඡරියන්ති ආහ ‘‘ඉම’’න්තිආදි. කථෙන්තෙපීති එත්ථ ඉතිසද්දො පකාරත්ථො, ඉමිනාව පකාරෙනාති අත්ථො. පත්තා එවාති සට්ඨි භික්ඛූ අරහත්තං පත්තා එවාති යොජනා. එතම්පි අනච්ඡරියං, සත්ථු සම්මුඛා සාවකා සමුදාගමා මහාභිඤ්ඤා පභින්නපටිසම්භිදා තථා තථා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙන්තීති. තෙනාහ – ‘‘මහාභිඤ්ඤප්පත්තා හි තෙ සාවකා’’ති. ༤༢༧. དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་རང་གི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུས་ཆོས་སྟོན་པ་ན། དགེ་སློང་དྲུག་ཅུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཐོབ་པ་ནི་ངོ་མཚར་བ་མ་ཡིན་ནོ།། འོ་ན་ངོ་མཚར་བ་ཅི་ཞིག་ཡོད་ཅེ་ན། “འདི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། སྨྲ་བ་ནའང་ཞེས་པ་འདིར་“ཞེས་”བྱ་བའི་སྒྲ་ནི་རྣམ་པའི་དོན་ཡིན་པས། རྣམ་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཐོབ་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་དྲུག་ཅུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། འདི་ཡང་ངོ་མཚར་བ་མ་ཡིན་ཏེ། སྟོན་པའི་སྤྱན་སྔར་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་གྲུབ་པ་དང་། མངོན་ཤེས་ཆེན་པོ་དང་། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བྱེ་བྲག་ཏུ་ཕྱེ་བ་དང་ལྡན་པས། དེ་དང་དེ་ལྟར་ཆོ་འཕྲུལ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“ཉན་ཐོས་དེ་དག་ནི་མངོན་ཤེས་ཆེན་པོ་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། මහාමණ්ඩපෙති ලොහපාසාදස්ස පුරතො එව මහාභික්ඛුසන්නිපාතො ජාතොති තෙසං පහොනකවසෙන කතෙ මහති සාණිමණ්ඩපෙති වදන්ති. තෙසුපි ඨානෙසූති තෙසු යථාවුත්තමහාමණ්ඩපාදීසු ඨානෙසු. මහාථෙරො අත්ථීති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. දෙවත්ථෙරස්ස ගුණෙ සුත්වා පසන්නමානසො මහාථෙරො, තථාපි වත්ථසම්පත්තියා පසීදිත්වා ‘‘ත්වං පන න්හාපෙහී’’ති ආහ. མདུན་སྐོར་ཆེན་པོ་ལའམ་བཀོད་པ་ཆེན་པོ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཟངས་ཀྱི་ཁང་བཟང་གི་མདུན་དུ་དགེ་སློང་གི་འདུས་པ་ཆེན་པོ་བྱུང་བས། དེ་དག་ཤོང་བའི་ཆེད་དུ་བསྐྲུན་པའི་ཡོལ་བའི་བཀོད་པ་ཆེན་པོ་ལ་ཟེར་བར་བཤད། གནས་དེ་དག་ཏུ་ཡང་ཞེས་པ་ནི། གོང་དུ་བཤད་པའི་བཀོད་པ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་གནས་དེ་དག་ཏུ་འོ།། གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་ཡོད་དོ་ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་བཀུག་སྟེ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། གནས་བརྟན་ལྷའི་ཡོན་ཏན་ཐོས་ནས་ཡིད་དྭངས་བའི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་དེས། དེ་ལྟ་ནའང་ཆོས་གོས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་དད་ནས། "ཁྱོད་ཉིད་ཀྱིས་ཁྲུས་གསོལ་ཅིག་" ཅེས་གསུངས་སོ།། හෙට්ඨාපාසාදෙති ච කල්‍යාණියමහාවිහාරෙ උපොසථාගාරෙ හෙට්ඨාපාසාදෙ එකදා උපරිපාසාදෙ එකදා, කථෙසීති. චූළනාගස්ස තථා මහතී පරිසා දෙවතානුභාවෙන අභිඤ්ඤාපාදනං අහොසීති කෙචි[Pg.433]. ථෙරො පන මහිද්ධිකො අහොසි, තස්මා තාව මහතිං පරිසං අභිඤ්ඤාපෙසීති අපරෙ. ཁང་བཟང་འོག་མ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཀལྱཱཎི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོའི་གསོ་སྦྱོང་གི་ཁང་པའི་ཁང་བཟང་འོག་མ་ལ་རེས་གཅིག་དང་། ཁང་བཟང་གོང་མ་ལ་རེས་གཅིག་གསུངས་སོ་ཞེས་པའོ།། ཀླུ་ཆུང་གི་འཁོར་ཆེན་པོ་དེ་ལྟ་བུ་ལ་ལྷའི་མཐུས་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱས་སོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ།། གནས་བརྟན་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་འཁོར་ཆེན་པོ་དེ་ཙམ་ལ་མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱས་སོ་ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ།། තතො තතොති තස්සං තස්සං දිසායං. එකොවාති එකච්චො එව, න බහුසො, කතිපයාව පුථුජ්ජනා අහෙසුන්ති අත්ථො. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. དེ་དང་དེ་ལས་ཞེས་པ་ནི། ཕྱོགས་དེ་དང་དེ་ནས་སོ།། གཅིག་པུ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། རེ་ཟིག་ཁོ་ན་སྟེ་མང་པོ་མ་ཡིན་པ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཉུང་ཤས་ཤིག་ལས་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ལྟར་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། ඡඡක්කසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. དྲུག་ཚན་དྲུག་པའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བྱེད་རྫོགས་སོ།། 7. මහාසළායතනිකසුත්තවණ්ණනා ༧. སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པ་ཆེན་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 428. මහන්තානි සළායතනානි අධිකිච්ච පවත්තත්තා මහාසළායතනිකං, මහන්තතා ච තෙසං මහන්තං ලොකසන්නිවාසං අභිබ්‍යාපෙත්වා ඨිතත්තා අයොනිසො ගය්හමානානං මහතො අනත්ථාය සංවත්තනතො, යොනිසො ගය්හමානානං මහතො අත්ථාය හිතාය සුඛාය සංවත්තනතො ච දට්ඨබ්බා. ජොතකන්ති බොධකං. ༤༢༨. སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པས་ན་ 'སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པ་ཆེན་པོ་' ཞེས་བྱའོ། དེ་དག་གི་ཆེ་བའི་རང་བཞིན་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་ཆེན་པོ་ལ་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་པར་གནས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་བཟུང་ན་གནོད་པ་ཆེན་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དང་། ཚུལ་བཞིན་དུ་བཟུང་ན་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་དོན་ཆེན་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རིག་པར་བྱའོ།། 'གསལ་བྱེད་' ཅེས་པ་ནི་རྟོགས་པར་བྱེད་པའོ།། 429. සිඛාප්පත්තාය විපස්සනාය ජානනම්පි යථාභූතජානනමෙව මග්ගෙන ජානනස්ස ආසන්නකාරණභාවතොති ආහ – ‘‘සහවිපස්සනෙන මග්ගෙන අජානන්තො’’ති. වුඩ්ඪිං ගච්ඡන්තීති පච්චයසමොධානෙන භවයොනිගතිඨිතිසත්තාවාසපාළියා අපරාපරං පරිවුද්ධිං ගච්ඡන්ති. එවංභූතා පගුණභාවමාපාදිතා සමථවිපස්සනාධම්මා විය සුට්ඨුතරං වසීභාවං පාපිතා ඣානාභිඤ්ඤා විය ච වසීභූතා හුත්වා උපරූපරි බ්‍රූහෙන්තීති ආහ – ‘‘වසීභාවං ගච්ඡන්තී’’ති. තථා හි තෙ කදාචි භවපත්ථනාය අනුප්පාදිතායපි අප්පහීනභාවෙනෙවස්සා තිට්ඨන්ති. අකුසලා ධම්මාව යෙභුය්‍යෙන දස්සනායතනෙන විනාසදස්සනතො පවත්තන්ති පරිවඩ්ඪන්ති ච. පඤ්චද්වාරිකදරථාති පඤ්චද්වාරිකජවනසහගතා අකුසලදරථා. එවං මනොද්වාරිකදරථා වෙදිතබ්බා. සන්තාපාති දරථෙහි බලවන්තො සම්පයුත්තධම්මානං නිස්සයස්ස ච සන්තාපනකරා. පරිළාහාති තතොපි බලවතරා තෙසංයෙව පරිදහනකරා. ༤༢༩. རྩེ་མོར་ཕྱིན་པའི་ལྷག་མཐོང་གིས་ཤེས་པ་ཡང་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པ་ཉིད་དེ། ལམ་གྱིས་ཤེས་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "ལྷག་མཐོང་དང་བཅས་པའི་ལམ་གྱིས་མི་ཤེས་པར་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "འཕེལ་བར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་འདུས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྲིད་པ་དང་། སྐྱེ་གནས་དང་། འགྲོ་བ་དང་། གནས་པ་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་གནས་ཀྱི་རིམ་པས་ཕྱི་མ་ཕྱི་མར་ཀུན་ཏུ་འཕེལ་བར་འགྱུར་བའོ།། འདི་ལྟར་གྱུར་ཅིང་བྱང་ཆ་ཆེན་པོར་བྱས་པའི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ཆོས་བཞིན་དུ། ཤིན་ཏུ་དབང་འབྱོར་བར་བྱས་པའི་བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་བཞིན་དུ་དབང་དུ་གྱུར་ཏེ། གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། "དབང་དུ་འགྱུར་རོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་དེ་དག་ནི་རེས་འགའ་སྲིད་པ་དོན་དུ་གཉེར་བའི་ཕྱིར་མ་བསྐྱེད་ཀྱང་། མ་སྤངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་སོ།། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཕལ་ཆེར་མཐོང་བའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱིས་འཇིག་པར་མཐོང་བ་ལས་འབྱུང་ཞིང་འཕེལ་ལོ།། "སྒོ་ལྔའི་གདུང་བ་" ཞེས་པ་ནི། སྒོ་ལྔའི་འཇུག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་མི་དགེ་བའི་གདུང་བའོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་གདུང་བ་ཡང་རིག་པར་བྱའོ།། "ཚ་བ་" ཞེས་པ་ནི། གདུང་བ་ལས་ཀྱང་སྟོབས་ཆེ་ཞིང་། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་རྟེན་ལ་ཚ་བར་བྱེད་པའོ།། "ཡོངས་སུ་གདུང་བ་" ཞེས་པ་ནི། དེ་ལས་ཀྱང་སྟོབས་ཆེ་ཞིང་དེ་དག་ཉིད་ཡོངས་སུ་སྲེག་པར་བྱེད་པའོ།། 430. පඤ්චද්වාරිකසුඛං, න කායප්පසාදසන්නිස්සිතසුඛමෙව. මනොද්වාරිකසුඛන්ති මනොද්වාරිකචිත්තසන්නිස්සිතසුඛං, න යං කිඤ්චි චෙතසිකසුඛං තස්ස කායිකසුඛග්ගහණෙනෙව [Pg.434] ගහිතත්තා. පඤ්චද්වාරිකජවනෙන සමාපජ්ජනං වා වුට්ඨානං වා නත්ථීති ඉදං මනොද්වාරිකජවනෙන තස්ස සම්භවං දස්සෙතුං, මග්ගස්ස වසෙන වුත්තං, න පන තප්පසඞ්ගසඞ්කානිවත්තනත්ථං. විඤ්ඤත්තිමත්තම්පි ජනෙතුං අසමත්ථං සමාපජ්ජනස්ස කථං පච්චයො හොති, බුද්ධානං පන භගවන්තානං හොතීති චෙ? තථාපි තස්ස ආසන්නට්ඨානෙ පඤ්චද්වාරිකචිත්තප්පවත්තියා අසම්භවො එව තාදිසස්ස පුබ්බාභොගස්ස තස්මිං කාලෙ අසම්භවතො. එතෙනෙව යා කෙසඤ්චි අරියධම්මෙ අකොවිදානං ඝටසභාවාදීසු බුද්ධිතුල්‍යකාරිතාපත්තිචොදනා; සා පටික්ඛිත්තාති දට්ඨබ්බා තංතංපුරිමාභොගවසෙන තෙන තෙන පඤ්චද්වාරිකාභිනියතමනොවිඤ්ඤාණස්ස පරතො පවත්තමානමනොවිඤ්ඤාණෙන තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ වණ්ණසණ්ඨානාදිවිසෙසස්ස විනිච්ඡිනිතබ්බතො. උප්පන්නමත්තකමෙව හොතීති පඤ්චද්වාරිකජවනං තාදිසං කිඤ්චි අත්ථනිච්ඡයකිච්චං කාතුං න සක්කොති, කෙවලං උප්පන්නමත්තමෙව හොති. අයන්ති ‘‘ආදීනවානුපස්සිනො’’තිආදිනා වුත්තා. ༤༣༠. སྒོ་ལྔའི་བདེ་བ་ནི་ལུས་ཀྱི་དྭངས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་བདེ་བ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནོ།། ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་བདེ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་སེམས་ལ་བརྟེན་པའི་བདེ་བ་སྟེ། སེམས་བྱུང་གི་བདེ་བ་གང་ཡང་རུང་བ་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་ལུས་ཀྱི་བདེ་བ་འཛིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་བའི་ཕྱིར། སྒོ་ལྔའི་འཇུག་པས་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་འམ་ལྡང་བ་མེད་དོ་ཞེས་པ་འདི་ནི། ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་འཇུག་པས་དེ་འབྱུང་བར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ལམ་གྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། དེའི་འབྲེལ་བའི་དྭོགས་པ་བཟློག་པའི་ཆེད་མ་ཡིན་ནོ།། རྣམ་པར་རིག་པ་ཙམ་ཡང་བསྐྱེད་པར་མི་ནུས་པ་དེ། སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་རྐྱེན་དུ་ཇི་ལྟར་འགྱུར་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ལ་ནི་ཡོད་དོ་ཞེ་ན། དེ་ལྟ་ནའང་དེའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་གནས་སུ་སྒོ་ལྔའི་སེམས་འཇུག་པ་མི་སྲིད་པ་ཉིད་དེ། དེའི་ཚེ་དེ་ལྟ་བུའི་སྔོན་གྱི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། འདི་ཉིད་ཀྱིས་འཕགས་པའི་ཆོས་ལ་མི་མཁས་པ་ཁ་ཅིག་གིས། བུམ་པའི་རང་བཞིན་ལ་སོགས་པ་ལ་སངས་རྒྱས་དང་མཚུངས་པའི་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་ཐལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་རྩོད་པ་དེ་བཟློག་ཟིན་ཏོ་ཞེས་རིག་པར་བྱ་སྟེ། སྔོན་གྱི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དེ་དང་དེའི་དབང་གིས། སྒོ་ལྔའི་རྗེས་སུ་ངེས་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དེའི་འོག་ཏུ་འབྱུང་བའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་དོན་དེ་དང་དེ་ལ་ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་ལ་སོགས་པའི་བྱེ་བརག་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཕྱིར། "སྐྱེས་པ་ཙམ་དུ་ཟད་དོ་" ཞེས་པ་ནི། སྒོ་ལྔའི་འཇུག་པས་དེ་ལྟ་བུའི་དོན་རྣམ་པར་ངེས་པའི་བྱ་བ་ཅི་ཡང་བྱེད་མི་ནུས་ཏེ། སྐྱེས་པ་ཙམ་ཁོ་ནར་ཟད་དོ།། "འདི་" ཞེས་པ་ནི། "ཉེས་དམིགས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་" ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའོ།། 431. කුසලචිත්ත…පෙ… භූතස්සාති වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාසහගතකුසලචිත්තස්ස සම්පයුත්තචෙතොසුඛසමඞ්ගීභූතස්ස. පුබ්බසුද්ධිකාති මග්ගුප්පත්තිතො, විපස්සනාරම්භතොපි වා පුබ්බෙව සුද්ධා. තෙනාහ – ‘‘ආදිතො පට්ඨාය පරිසුද්ධාව හොන්තී’’ති. සබ්බත්ථකකාරාපකඞ්ගානීති සීලවිසොධනස්ස චිත්තසමාධානස්ස විපස්සනාභියොගස්ස මග්ගෙන පහාතබ්බකිලෙසපහානස්සාති සබ්බස්සපි මග්ගසම්භාරකිච්චස්ස කාරාපකඞ්ගානි. අට්ඨඞ්ගිකො වාති පඨමජ්ඣානිකො වා අට්ඨඞ්ගිකො, දුතියජ්ඣානිකො වා සත්තඞ්ගිකො හොති. ༤༣༡. དགེ་བའི་སེམས་...ལྟ་བུར་གྱུར་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ལྡང་བར་འགྱུར་བའི་ལྷག་མཐོང་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་ཀྱི་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཡིད་ཀྱི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པ་ལའོ།། "སྔོན་ནས་དག་པ་" ཞེས་པ་ནི། ལམ་མ་སྐྱེས་པའི་གོང་རོལ་ལམ། ཡང་ན་ལྷག་མཐོང་མ་བརྩམས་པའི་གོང་རོལ་ཉིད་ནས་དག་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ "ཐོག་མ་ཉིད་ནས་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་པའི་བྱེད་པའི་ཡན་ལག་" ཅེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་དང་། སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་དང་། ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པ་དང་། ལམ་གྱིས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བ་སྟེ། ལམ་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་བྱ་བ་མཐའ་དག་བྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཡན་ལག་རྣམས་སོ།། "ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་" ཞེས་པ་ནི། བསམ་གཏན་དང་པོའི་ལམ་ནི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་འམ། བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ལམ་ནི་ཡན་ལག་བདུན་པ་ཉིད་དོ།། ඉමමෙව සුත්තපදෙසං ගහෙත්වාති, ‘‘යා තථාභූතස්ස දිට්ඨී’’තිආදිනා සම්මාදිට්ඨිආදීනං පඤ්චන්නංයෙව තස්මිං ඨානෙ ගහිතත්තා ලොකුත්තරමග්ගො පඤ්චඞ්ගිකොති වදති. සොති තථා වදන්තො විතණ්ඩවාදී. අනන්තරවචනෙනෙවාති, ‘‘යා තථාභූතස්ස දිට්ඨී’’තිආදිවචනස්ස, ‘‘එවමස්සාය’’න්තිආදිනා අනන්තරවචනෙන. පටිසෙධිතබ්බොති පටික්ඛිපිතබ්බො. ‘‘අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති හි ඉදං වචනං අරියමග්ගස්ස පඤ්චඞ්ගිකභාවං උජුකමෙව පටික්ඛිපති. යදි එවං ‘‘යා තථාභූතස්ස දිට්ඨී’’තිආදිනා තත්ථ පඤ්චන්නං එව අඞ්ගානං ගහණං කිමත්ථියන්ති ආහ ‘‘උත්තරි චා’’තිආදි. සම්මාවාචං භාවෙති අරියමග්ගසමඞ්ගී. තෙනාහ ‘‘මිච්ඡාවාචං පජහතී’’ති. යස්මිඤ්හි [Pg.435] ඛණෙ සම්මාවාචා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡති, තස්මිංයෙව මිච්ඡාවාචා පජහීයතීති. සහෙව විරතියා පූරෙන්ති සමුච්ඡෙදවිරතියා විනා දුක්ඛපරිඤ්ඤාදීනං අසම්භවතො. ආදිතො පට්ඨාය පරිසුද්ධානෙව වට්ටන්ති පරිසුද්ධෙ සීලෙ පතිට්ඨිතස්සෙව භාවනාය ඉජ්ඣනතො. යථාවුත්තමත්ථං ගන්ථන්තරෙනපි සමත්ථෙතුං, ‘‘සුභද්දසුත්තෙපි චා’’තිආදි වුත්තං. අනෙකෙසු සුත්තසතෙසු අට්ඨඞ්ගිකොව මග්ගො ආගතො, න පඤ්චඞ්ගිකොති අධිප්පායො. "མདོའི་ཚིག་འདི་ཉིད་བཟུང་ནས་" ཞེས་པ་ནི། "དེ་ལྟར་གྱུར་པ་དེའི་ལྟ་བ་གང་ཡིན་པ་" ལ་སོགས་པས་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྔ་ཁོ་ན་གནས་དེར་བཟུང་བའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་ནི་ཡན་ལག་ལྔ་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྨྲའོ།། དེ་ལྟར་སྨྲ་བ་པོ་དེ་ནི་ཁྱད་གསོད་སྨྲ་བ་ཡིན་ནོ།། "མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཚིག་ཉིད་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི། "དེ་ལྟར་གྱུར་པ་དེའི་ལྟ་བ་གང་ཡིན་པ་" ཞེས་པའི་ཚིག་གི་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ཚིག་ "འདི་ལྟར་འདི་ལ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སོ།། "དགག་པར་བྱ་བ་" ཞེས་པ་ནི། བཟློག་པར་བྱ་བའོ།། "འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་" ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་ལྔ་པ་ཉིད་དུ་སྨྲ་བ་དེ་ཐད་ཀར་འགོག་པའི་ཕྱིར། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། "དེ་ལྟར་གྱུར་པ་དེའི་ལྟ་བ་གང་ཡིན་པ་" ལ་སོགས་པས་དེར་ཡན་ལག་ལྔ་ཁོ་ན་བཟུང་བ་ནི་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། "གོང་མ་ཡང་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འཕགས་པའི་ལམ་དང་ལྡན་པས་ཡང་དག་པའི་ངག་བསྒོམ་པར་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་ "ལོག་པའི་ངག་སྤོང་བར་བྱེད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཚེ་ཡང་དག་པའི་ངག་བསྒོམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་བ་དེའི་ཚེ་ཉིད་དུ་ལོག་པའི་ངག་སྤོང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། སྤོང་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དེ། ཀུན་གཅོད་ཀྱི་སྤོང་བ་མེད་པར་སྡུག་བསྔལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། ཐོག་མ་ཉིད་ནས་རྣམ་པར་དག་པ་ཁོ་ནར་འཇུག་སྟེ། རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་གནས་པ་ཁོ་ནས་བསྒོམ་པ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། གོང་དུ་བཤད་པའི་དོན་དེ་གཞུང་གཞན་གྱིས་ཀྱང་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། "སུ་བྷདྡྷའི་མདོ་ལས་ཀྱང་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། མདོ་སྡེ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ་ལས་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་ཁོ་ན་འབྱུང་གི ཡན་ལག་ལྔ་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། සම්මාසති මග්ගක්ඛණෙ කායානුපස්සනාදිචතුකිච්චසාධිකා හොතීති තං චතුබ්බිධං කත්වා දස්සෙන්තො, ‘‘මග්ගසම්පයුත්තාව චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති ආහ. න චතුමග්ගසම්පයුත්තතාවසෙන. එස නයො සම්මප්පධානාදීසුපි. අඤ්ඤමඤ්ඤානතිවත්තමානා යුගනද්ධා යුත්තා විය අරියමග්ගයුගනද්ධා අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිබද්ධාති යුගනද්ධා. තෙනාහ – ‘‘එකක්ඛණිකයුගනන්ධා’’ති අරියමග්ගක්ඛණෙ එව හි සමථවිපස්සනා එකක්ඛණිකා හුත්වා සමධුරං වත්තන්ති. තෙනෙවාහ ‘‘එතෙ හී’’තිආදි. අඤ්ඤස්මිං ඛණෙ සමාපත්ති, අඤ්ඤස්මිං විපස්සනාති ඉදං තෙසං තත්ථ තත්ථ කිච්චතො අධිකභාවං සන්ධාය වුත්තං, න අඤ්ඤථා. න හි පඤ්ඤාරහිතා සමාපත්ති, සමාධිරහිතා ච විපස්සනා අත්ථි. අරියමග්ගෙ පන එකක්ඛණිකා සමධුරතාය එකරසභාවෙනාති අත්ථො. ඵලවිමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්ති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ཡང་དག་པའི་དྲན་པ་ནི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ལུས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བཞི་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་དེ་ཉིད་རྣམ་པ་བཞིར་བྱས་ནས་སྟོན་པར། "ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་བཞི་" ཞེས་གསུངས་སོ།། ལམ་བཞི་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཕན་ཚུན་ལས་མི་འདའ་བར་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བར་སྦྱར་བ་བཞིན་དུ། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བ་ནི་ཕན་ཚུན་འབྲེལ་བ་ཡིན་པས་ན་ 'ཟུང་དུ་འབྲེལ་བ་' ཞེས་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་པའི་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བ་" ཞེས་གསུངས་ཏེ། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ཉིད་ལ་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ནི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་པར་གྱུར་ཏེ་ཁུར་མཉམ་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ "འདི་དག་ནི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། "སྐད་ཅིག་མ་གཞན་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དང་། སྐད་ཅིག་མ་གཞན་ལ་ལྷག་མཐོང་" ཞེས་པ་འདི་ནི། དེ་དང་དེར་བྱ་བའི་སྒོ་ནས་ལྷག་པའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ།། ཤེས་རབ་དང་བྲལ་བའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བྲལ་བའི་ལྷག་མཐོང་ནི་མེད་པའི་ཕྱིར། འཕགས་པའི་ལམ་ལ་ནི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་པ་ཉིད་དུ་ཁུར་མཉམ་པ་དང་རོ་གཅིག་པའི་རང་བཞིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "འབྲས་བུས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་" ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ།། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ལྟར་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། මහාසළායතනිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པ་ཆེན་པོའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་གསལ་བྱེད་རྫོགས་སོ།། 8. නගරවින්දෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා ༨. ནཱ་ག་ར་བིནྡེ་ཡའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད། 435. සමවිසමං චරන්තීති කායසමාදිං සමඤ්ඤෙව, කායවිසමාදිං විසමඤ්ඤෙව චරන්ති කරොන්ති පටිපජ්ජන්ති. තං පන සමවිසමං අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධත්තා විසදිසත්තා න එකස්මිං කාලෙ සම්භවතීති ආහ – ‘‘කාලෙන සමං කාලෙන විසම’’න්ති. සමචරියම්පි හි එතන්ති පුබ්බෙ සමචරියාය ජොතිතත්තා වුත්තං. ༤༣༥. "མཉམ་པ་དང་མི་མཉམ་པ་ལ་སྤྱོད་དོ་" ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་མཉམ་པ་ལ་སོགས་པ་མཉམ་པ་ཉིད་དང་། ལུས་ཀྱི་མི་མཉམ་པ་ལ་སོགས་པ་མི་མཉམ་པ་ཉིད་ལ་སྤྱོད་ཅིང་བྱེད་པ་དང་སྒྲུབ་པའོ།། མཉམ་པ་དང་མི་མཉམ་པ་དེ་དག་ནི་ཕན་ཚུན་འགལ་ཞིང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱིར། དུས་གཅིག་ལ་འབྱུང་མི་སྲིད་པས་ "རེས་འགའ་མཉམ་པ་དང་རེས་འགའ་མི་མཉམ་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "འདི་ནི་མཉམ་པར་སྤྱོད་པ་ཡང་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་ནི། སྔོན་དུ་མཉམ་པར་སྤྱོད་པ་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། 437. ආකරොන්ති අධිප්පෙතමත්ථං ඤාපෙන්ති පබොධෙන්තීති ආකාරා, ඤාපකකාරණන්ති ආහ – ‘‘කෙ ආකාරාති කානි කාරණානී’’ති. අනුබුද්ධියොති [Pg.436] අනුමානඤාණානි. තඤ්හි යථාදිට්ඨමත්ථං දිට්ඨභාවෙන අන්වෙති අනුගච්ඡතීති ‘‘අන්වයා’’ති වුච්චති. හරිතතිණචම්පකවනාදිවසෙනාති හරිතකම්බලාදිසදිසතිණාදිවසෙන විත්ථාරිතකනකපටාදිසදිවිකසිතචම්පකවනාදිවසෙන. ආදිසද්දෙන චෙත්ථ කීචකවෙණුසද්දමධුරසඵලාඵලවසෙන සද්දරසානං අත්ථිභාවො වෙදිතබ්බොති. චම්පකවසෙනෙව පන ඵස්සගන්ධානම්පි අත්ථිභාවො වුත්තොති. තෙනාහ – ‘‘රූපාදයො පඤ්ච කාමගුණා අත්ථී’’ති. ‘‘ඉත්ථිරූපාදීනි සන්ධායෙතං කථිත’’න්ති වත්වා ඉන්ද්‍රියබද්ධා වා හොන්තු රූපාදයො අනින්ද්‍රියබද්ධා වා, සබ්බෙපි චෙතෙ කිලෙසුප්පත්තිනිමිත්තතාය කාමගුණා එවාති චොදනං සන්ධාය විසභාගිත්ථිගතා රූපාදයො සවිසෙසං කිලෙසුප්පත්තිනිමිත්තන්ති දස්සෙන්තො, ‘‘තානි හී’’තිආදිමාහ. ༤༣༧. "རྣམ་པ་" ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ནའོ། དེ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "རྣམ་པ་གང་དག་" ཅེས་པ་ནི། "རྒྱུ་གང་དག་" ཅེས་གསུངས་སོ།། "རྗེས་སུ་རྟོགས་པ་" ཞེས་པ་ནི། རྗེས་སུ་དཔག་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་སོ།། དེ་ནི་མཐོང་བའི་དོན་ལ་མཐོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་རྗེས་སུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། "རྗེས་སུ་མཐུན་པ་" ཞེས་བྱའོ།། "རྩྭ་སྔོན་པོ་དང་ཙམ་པ་ཀའི་ནགས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་" ཞེས་པ་ནི། ཕྱིང་པ་སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་མཚུངས་པའི་རྩྭ་ལ་སོགས་པ་དང་། གསེར་གྱི་རས་བཏིང་བ་ལྟ་བུའི་ཙམ་པ་ཀའི་ནགས་ཚལ་རྒྱས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སོ།། འདིར་ "ལ་སོགས་པ་" ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི། སྨྱུག་མའི་སྒྲ་དང་མངར་བའི་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སྒྲ་དང་རོའི་ཡོད་པ་ཉིད་རིག་པར་བྱའོ།། ཙམ་པ་ཀ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་ནི་རེག་བྱ་དང་དྲིའི་ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱང་བཤད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ "གཟུགས་ལ་སོགས་པ་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ཡོད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "འདི་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ་" ཞེས་བཤད་ནས། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བ་འམ། དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བ་གང་ཡིན་ཀྱང་། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་རྩོད་པ་ལ་དགོངས་ནས། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་བུད་མེད་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པར་སྟོན་པར། "དེ་དག་ནི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། තත්ථ තානීති රූපාදීනි. හි-සද්දො හෙතුඅත්ථො. තෙන යථාවුත්තමත්ථං සමත්ථෙති, ‘‘යස්මා පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති, තස්මා ඉත්ථිරූපාදීනි සන්ධාය එතං කථිත’’න්ති. පුරිසස්ස චිත්තන්ති පුරිසස්ස චතුභූමකං කුසලචිත්තං පරියාදාය ගහෙත්වා අන්තොමුට්ඨිගතං විය කත්වා. ‘‘හත්ථිකායං පරියාදියිත්වා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.126) හි ගහණං පරියාදානං නාම, ‘‘අනිච්චසඤ්ඤා භාවිතා බහුලීකතා සබ්බං කාමරාගං පරියාදියතී’’තිආදීසු (සං. නි. 3.102) ඛෙපනං පරියාදානං, ඉධ උභයම්පි වට්ටති. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං සුත්තෙනෙව සාධෙතුං, ‘‘යථාහා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ’’තිආදීසු න-කාරො පටිසෙධත්ථො. අහන්ති භගවා අත්තානං නිද්දිසති. භික්ඛවෙති භික්ඛූ ආලපති. අඤ්ඤන්ති ඉදානි වත්තබ්බං ඉත්ථිරූපතො අඤ්ඤං. එකරූපම්පීති එකම්පි රූපං. සමනුපස්සාමීති ඤාණස්ස සමනුපස්සනා අධිප්පෙතා, හෙට්ඨා න-කාරං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – ‘‘අහං, භික්ඛවෙ, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සබ්බසො ඔලොකෙන්තො අඤ්ඤං එකරූපම්පි න සමනුපස්සාමී’’ති. යං එවං පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතීති යං රූපං රූපගරුකස්ස පුරිසස්ස සබ්බම්පි කුසලචිත්තං පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන පරියාදියිත්වා ගහෙත්වා ඛෙපෙත්වා ච තිට්ඨති. යථයිදං ඉත්ථිරූපන්ති ඉත්ථියා රූපකායං. රූපසද්දො ඛන්ධාදිඅනෙකත්ථවාචකො, ඉධ පන ඉත්ථියා චතුසමුට්ඨානෙ රූපායතනෙ වණ්ණධාතුයං දට්ඨබ්බො. ‘‘ඉත්ථිරූපං, භික්ඛවෙ, පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතී’’ති [Pg.437] ඉදං පුරිමස්සෙව දළ්හීකරණත්ථං වුත්තං. පුරිමං ‘‘යථයිදං, භික්ඛවෙ, ඉත්ථිරූප’’න්ති ඉදං ඔපම්මවසෙන වුත්තං, ඉදං පරියාදානභාවෙ නිදස්සනන්ති දට්ඨබ්බං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. དེ་ལ་ 'དེ་དག་' ཅེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའོ། །'ཧི' (hi) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ཏོ། །དེས་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དེ། 'གང་གི་ཕྱིར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་གནས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་དགོངས་ནས་འདི་གསུངས་སོ་' ཞེས་པའོ། །'སྐྱེས་པའི་སེམས་' ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་པའི་ས་བཞིའི་དགེ་བའི་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ཞིང་བཟུང་ནས་ལག་མཐིལ་དུ་ཆུད་པ་བཞིན་དུ་བྱས་པའོ། །'གླང་པོ་ཆེའི་ཚོགས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་' ལ་སོགས་པ་ལས་ (སཾ་ནི། ༡.༡༢༦) འཛིན་པ་ནི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ (pariyādāna) ཞེས་བྱ་ལ། 'མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་བསྒོམས་ཤིང་མང་དུ་བྱས་ན་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་བྱེད་དོ་' ལ་སོགས་པ་ལས་ (སཾ་ནི། ༣.༡༠༢) ཟད་པར་བྱེད་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཟད་པ་ (pariyādāna) ཞེས་བྱ་སྟེ། འདིར་ནི་གཉིས་ཀའང་རུང་ངོ། །ད་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་འདི་མདོ་ཉིད་ཀྱིས་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། 'ཇི་སྐད་དུ་གསུངས་པ་' ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'དགེ་སློང་དག་ང་ནི་མ་མཐོང་ངོ་' ལ་སོགས་པ་ལས་ 'ན་' (na) ཞེས་པའི་ཡི་གེ་ནི་དགག་པའི་དོན་ཏོ། །'ང་' ཞེས་པས་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདག་ཉིད་མཚོན་པར་མཛད་དོ། །'དགེ་སློང་དག་' ཅེས་པས་ནི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བོས་པའོ། །'གཞན་' ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ལས་གཞན་པའོ། །'གཟུགས་གཅིག་ཀྱང་' ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་གཅིག་ལའང་ངོ། །'རྗེས་སུ་མཐོང་ངོ་' ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་ལ་དགོངས་པ་སྟེ། འོག་གི་དགག་སྒྲ་ 'ན་' ཞེས་པ་བཀུག་ནས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འདིར་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། 'དགེ་སློང་དག་ ང་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བལྟས་ན། གཞན་གཟུགས་གཅིག་ཀྱང་རྗེས་སུ་མི་མཐོང་ངོ་' ཞེས་པའོ། །'གང་འདི་ལྟར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་གནས་པ་' ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་གཙོར་འཛིན་པའི་སྐྱེས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འཇུག་པར་མི་སྟེར་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ཞིང་བཟུང་ནས་ཟད་པར་བྱས་ཏེ་གནས་པའི་གཟུགས་གང་ཡིན་པའོ། །'འདི་ལྟ་སྟེ་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་' ཞེས་པ་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་སོ། །'གཟུགས་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་པ་ཡིན་ཡང་། འདིར་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་བཞིའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཁ་དོག་གི་ཁམས་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ། །'དགེ་སློང་དག་ བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ནི་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་གནས་སོ་' ཞེས་པ་འདི་ནི་སྔ་མ་ཉིད་བརྟན་པོར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །སྔ་མ་ 'དགེ་སློང་དག་ འདི་ལྟ་སྟེ་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་' ཞེས་པ་འདི་ནི་དཔེའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། འདི་ནི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དངོས་པོ་མཚོན་བྱེད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། නගරවින්දෙය්‍යසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. གྲོང་ཁྱེར་བིནྡ་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 9. පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධිසුත්තවණ්ණනා ༩. བསོད་སྙོམས་ཡོངས་སུ་དག་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 438. ධම්මසෙනාපතිනො පටිසල්ලීයනස්ස අධිප්පෙතත්තා, උපරි ච පාළියං, ‘‘සුඤ්ඤතාවිහාරෙන ඛො අහං, භන්තෙ, එතරහි බහුලං විහරාමී’’ති (ම. නි. 3.438) වුත්තත්තා ‘‘පටිසල්ලානාති ඵලසමාපත්තිතො’’ති ආහ. ༤༣༨. ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གྱི་དབེན་པར་བཞུགས་པ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་དང་། འོག་ནས་ལུང་ལས། 'བཙུན་པ་ བདག་ནི་ད་ལྟར་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་གནས་པས་མང་དུ་གནས་སོ་' ཞེས་ (མ། ནི། ༣.༤༣༨) གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'ནང་དུ་ཡང་དག་བཞག་པ་ནི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། විප්පසන්නානීති විසෙසතො පසන්නානි. ඔකාසවසෙනාති ඉන්ද්‍රියානං පතිට්ඨිතොකාසවසෙන. නනු තානි ඉන්ද්‍රියානි සභාවතො විප්පසන්නානි හොන්තීති? සච්චං හොන්ති. න හිදං තාදිසං පසන්නතං සන්ධාය වුත්තං, ඉදං පන සන්තපණීතසමාපත්තිසමුට්ඨිතානං පච්චුපට්ඨිතානං චිත්තජරූපානං වසෙන සෙසතිසන්තතිරූපානං සෙට්ඨතරං පණීතභාවාපත්තිං සන්ධාය වුත්තං. ඵලසමාපත්තිතොති සුඤ්ඤතානුපස්සනාවසෙන සමාපන්නඵලසමාපත්තිතො. මහන්තානං බුද්ධාදීනං පුරිසානං විහාරො මහාපුරිසවිහාරො. තෙනාහ – ‘‘බුද්ධ…පෙ… විහාරො’’ති. විහාරතො පට්ඨායාති පරික්ඛිත්තෙ ච විහාරෙ පරික්ඛෙපතො පට්ඨාය, අපරික්ඛිත්තෙ ච පරික්ඛෙපාරහට්ඨානතො පට්ඨාය. කෙචි පන ‘‘විහාරබ්භන්තරතො පට්ඨායා’’ති වදන්ති. යාව ගාමස්ස ඉන්දඛීලාති ගාමස්ස අබ්භන්තරින්දඛීලො. ගෙහපටිපාටියාචරිත්වාති පිණ්ඩාය චරිත්වා. යාව නගරද්වාරෙන නික්ඛමනාති නගරද්වාරෙන යාව නික්ඛමනපදෙසා. යාව විහාරාති යාව විහාරබ්භන්තරා. පටික්කන්තමග්ගොති නිවත්තනමග්ගො. ආරම්මණෙ පටිහඤ්ඤනාකාරෙන පවත්තමානම්පි පටිඝසම්පයුත්තං චිත්තෙ පටිහනන්තං විය පවත්තතීති ආහ – ‘‘චිත්තෙ පටිහඤ්ඤනකිලෙසජාත’’න්ති. දිවසඤ්ච රත්තිඤ්ච අනුසික්ඛන්තෙනාති එතංයෙව රාගාදිප්පහායිනිං සම්මාපටිපත්තිං දිවා ච රත්තිඤ්ච අනු අනු සික්ඛන්තෙන උපරූපරි වඩ්ඪෙන්තෙන. 'རྣམ་པར་དྭངས་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་དྭངས་པའོ། །'གནས་ཀྱི་དབང་གིས་' ཞེས་པ་ནི་དབང་པོ་རྣམས་གནས་པའི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། །ཅི་དབང་པོ་དེ་དག་རང་བཞིན་གྱིས་རྣམ་པར་དྭངས་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་དྭངས་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འདི་ནི་ཞི་ཞིང་གྱ་ནོམ་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་ཞིང་ཉེ་བར་གནས་པའི་སེམས་ལས་སྐྱེས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་དབང་གིས། རྒྱུན་གཞན་གྱི་གཟུགས་རྣམས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་ཅིང་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །'འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་' ཞེས་པ་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་སྙོམས་པར་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་སོ། །སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་གནས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་གནས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'སངས་རྒྱས་...ལ་སོགས་པ་...གནས་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'གཙུག་ལག་ཁང་ནས་བཟུང་སྟེ་' ཞེས་པ་ནི་ར་བས་བསྐོར་བའི་གཙུག་ལག་ཁང་ལ་ནི་ར་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་དང་། ར་བས་མ་བསྐོར་བ་ལ་ནི་ར་བ་བསྐོར་བར་འོས་པའི་གནས་ནས་བཟུང་སྟེའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ 'གཙུག་ལག་ཁང་གི་ནང་ནས་བཟུང་སྟེ་' ཞེས་ཟེར་རོ། །'གྲོང་གི་དབང་པོའི་ཀ་བའི་བར་དུ་' ཞེས་པ་ནི་གྲོང་གི་ནང་གི་དབང་པོའི་ཀ་བའོ། །'ཁྱིམ་རིམ་པ་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བ་' ཞེས་པ་ནི་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་རྒྱུ་བའོ། །'གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱིར་འཐོན་པའི་བར་དུ་' ཞེས་པ་ནི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱིར་འཐོན་པའི་གནས་ཀྱི་བར་དུའོ། །'གཙུག་ལག་ཁང་གི་བར་དུ་' ཞེས་པ་ནི་གཙུག་ལག་ཁང་གི་ནང་གི་བར་དུའོ། །'ཕྱིར་ལྡོག་པའི་ལམ་' ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་ལོག་པའི་ལམ་མོ། །དམིགས་པ་ལ་ཐོགས་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པ་ཡིན་ཡང་། ཁོང་ཁྲོ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ནི་སེམས་ལ་བརྡེག་པ་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། 'སེམས་ལ་བརྡེག་པའི་ཉོན་མོངས་སྐྱེས་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཉིན་མཚན་དུ་རྗེས་སུ་སློབ་པ་' ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་འདི་ཉིད་ཉིན་མོ་དང་མཚན་མོར་རྗེས་སུ་རྗེས་སུ་སློབ་ཅིང་གོང་ནས་གོང་དུ་སྤེལ་བས་སོ། ། 440. පහීනා නු ඛො මෙ පඤ්ච කාමගුණාති එත්ථ කාමගුණප්පහානං නාම තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානං. තථා හි වුත්තං – ‘‘තිට්ඨන්ති චිත්‍රානි තථෙව [Pg.438] ලොකෙ, අථෙත්ථ ධීරා විනයන්ති ඡන්ද’’න්ති. එකභික්ඛුස්ස පච්චවෙක්ඛණා නානාති එකස්සෙව භික්ඛුනො, ‘‘පහීනා නු ඛො මෙ පඤ්ච කාමගුණා’’තිආදිනා පාළියං ආගතා නානාපච්චවෙක්ඛණා හොන්ති. නානාභික්ඛූනන්ති විසුං විසුං අනෙකෙසං භික්ඛූනං. පච්චවෙක්ඛණා නානාති වුත්තනානාපච්චවෙක්ඛණා. ඉදානි තමෙව සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං, ‘‘කථ’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘පච්චවෙක්ඛතී’’ති වුත්තං, කථං පන පච්චවෙක්ඛතීති ආහ ‘‘පහීනා නු ඛො’’තිආදි. වීරියං පග්ගය්හාති චතුබ්බිධසම්මප්පධානවීරියං ආරභිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪිත්වා. මග්ගානන්තරං අනාගාමිඵලං පත්වාති වචනසෙසො. ඵලානන්තරං මග්ගන්ති තස්මිං අනාගාමිමග්ගෙ ඨිතො ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාය අග්ගමග්ගත්ථාය විපස්සනං ආරභිත්වා තස්මිංයෙව ආසනෙ න චිරෙනෙව විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තමග්ගං ගණ්හන්තො නිරොධධම්මානුප්පත්තියා විපස්සනාපරිවාසාභාවතො ඵලානන්තරං මග්ගප්පත්තො නාම හොතීති කත්වා. ༤༤༠. 'བདག་གི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་སྤངས་སམ་ཞེ་ན' ཞེས་པ་འདིར་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་སྤངས་པ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལ་འབྲེལ་བའི་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་སྤངས་པའོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ 'འཇིག་རྟེན་ན་མཛེས་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ནི་དེ་བཞིན་དུ་གནས་ལ། འོན་ཀྱང་འདིར་མཁས་པ་རྣམས་ནི་འདོད་ཆགས་སེལ་བར་བྱེད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'དགེ་སློང་གཅིག་གི་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཐ་དད་པ་' ཞེས་པ་ནི་དགེ་སློང་གཅིག་ཉིད་ལ། 'བདག་གི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་སྤངས་སམ་ཞེ་ན' ལ་སོགས་པ་ལུང་ལས་འབྱུང་བའི་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཐ་དད་པ་རྣམས་ཡོད་པའོ། །'དགེ་སློང་དུ་མ་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་སོ་སོ་སོ་སོའི་དགེ་སློང་དུ་མ་རྣམས་ཀྱིའོ། །'སོ་སོར་རྟོག་པ་ཐ་དད་པ་' ཞེས་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཐ་དད་པ་རྣམས་སོ། །ད་ནི་མདོར་བསྡུས་ཏེ་bཤད་པའི་དོན་དེ་ཉིད་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ཇི་ལྟར་' ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ 'སོ་སོར་རྟོག་གོ་' ཞེས་གསུངས་པས། ཇི་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཡིན་ཞེ་ན། 'སྤངས་སམ་ཞེ་ན' ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ཏེ་' ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་བཞིའི་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ནས་ལྷག་མཐོང་སྤེལ་བའོ། །'ལམ་གྱི་མཇུག་ཐོགས་སུ་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ཐོབ་ནས་' ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ལྷག་མའོ། །'འབྲས་བུའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་ལམ་' ཞེས་པ་ནི། ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་དེ་ལ་གནས་ཤིང་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལས་ལངས་ནས། ལམ་མཆོག་གི་ཕྱིར་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཏེ། སྟན་དེ་ཉིད་ལ་རིང་པོར་མ་ཐོགས་པར་ལྷག་མཐོང་མངོན་པར་སྤེལ་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་འཛིན་པ་ན། འགོག་པའི་ཆོས་ལ་རྗེས་སུ་འཇུག་པས་ལྷག་མཐོང་གི་གནས་སྐབས་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར། 'འབྲས་བུའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་ལམ་ཐོབ་པ་' ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། ། තතො වුට්ඨායාති මග්ගානන්තරඵලතො වුට්ඨාය. මග්ගානන්තරතො හි වුට්ඨිතො මග්ගතො වුට්ඨිතො විය හොතීති තථා වුත්තං. ‘‘ඵලානන්තරං මග්ග’’න්ති එත්ථ ඵලං අනන්තරං එතස්සාති ඵලානන්තරං. ‘‘ඵලානන්තරං මග්ග’’න්ති පදද්වයෙනපි අනාගාමිමග්ගඵලානි චෙව වදතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. නීවරණාදීසුපි එසෙව නයොති එත්ථ, ‘‘පහීනා නු ඛො මෙ පඤ්ච නීවරණා’’තිආදිනා යොජනා වෙදිතබ්බා. එතෙසන්ති එත්ථ එතෙසං නීවරණපඤ්චුපාදානක්ඛන්ධසතිපට්ඨානාදීනං. පහානාදීනීති පහානපරිඤ්ඤාභාවනාසච්ඡිකිරියා. නානාපච්චවෙක්ඛණා හොතීති තා පච්චවෙක්ඛණා නානාති අධිප්පායො. එතාසු පන පච්චවෙක්ඛණාසූති එතාසු කාමගුණපච්චවෙක්ඛණාදීසු ද්වාදසසු පච්චවෙක්ඛණාසු. එකං පච්චවෙක්ඛණං පච්චවෙක්ඛති ද්වාදසසු නයෙසු එකෙනෙව කිච්චසිද්ධිතො. අඤ්ඤො භික්ඛු. එකන්ති අඤ්ඤං පච්චවෙක්ඛති. අඤ්ඤත්ථො හි අයං එකසද්දො ‘‘ඉත්ථෙකෙ’’තිආදීසු (ම. නි. 3.21, 27) වියාති. නානාභික්ඛූනං පන එකා පච්චවෙක්ඛණා, නානාභික්ඛූනං නානාපච්චවෙක්ඛණාති එවං චතුක්කපච්චවෙක්ඛණම්පි එත්ථ සම්භවති. ඉමස්ස පන ද්වයස්ස වසෙන අභිසමයො නත්ථීති තදුභයං අට්ඨකථායං න උද්ධටං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. 'དེ་ལས་ལངས་ནས་' ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་མཇུག་ཐོགས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལས་ལངས་པའོ། །ལམ་གྱི་མཇུག་ཐོགས་ལས་ལངས་པ་ནི་ལམ་ལས་ལངས་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །'འབྲས་བུའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་ལམ་' ཞེས་པ་འདིར་འབྲས་བུ་ནི་འདིའི་མཇུག་ཐོགས་ཡིན་པས་ན་འབྲས་བུའི་མཇུག་ཐོགས་སོ། །'འབྲས་བུའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་ལམ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་པོས་ཀྱང་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་གཉིས་ཀ་བརྗོད་པ་ཡིན་པས། འདིར་དོན་ནི་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། །'སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་' ཞེས་པ་འདིར། 'བདག་གི་སྒྲིབ་པ་ལྔ་པོ་སྤངས་སམ་ཞེ་ན' ལ་སོགས་པས་སྦྱོར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། །'འདི་དག་གི་' ཞེས་པ་འདིར་འདི་དག་ནི་སྒྲིབ་པ་དང་། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་དང་། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པའོ། །'སྤོང་བ་ལ་སོགས་པ་' ཞེས་པ་ནི་སྤོང་བ་དང་། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་། བསྒོམ་པ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའོ། །'སོ་སོར་རྟོག་པ་ཐ་དད་པ་ཡོད་དོ་' ཞེས་པ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པ་དེ་དག་ཐ་དད་པ་ཡིན་པའི་དོན་ཏོ། །'སོ་སོར་རྟོག་པ་འདི་དག་ལས་' ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་སོ་སོར་རྟོག་པ་བཅུ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ལས་སོ། །'སོ་སོར་རྟོག་པ་གཅིག་ལ་སོ་སོར་རྟོག་གོ་' ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་བཅུ་གཉིས་ལས་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་བྱ་བ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དགེ་སློང་གཞན་ནི། 'གཅིག་' སྟེ་གཞན་ལ་སོ་སོར་རྟོག་གོ། །འདིར་ 'གཅིག་' ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་ 'འདི་ལྟར་ཁ་ཅིག་' ལ་སོགས་པ་ལས་ (མ། ནི། ༣.༢༡, ༢༧) འབྱུང་བ་བཞིན་དུ་གཞན་གྱི་དོན་ཏོ། །'དགེ་སློང་དུ་མ་རྣམས་ཀྱི་སོ་སོར་རྟོག་པ་གཅིག་' དང་། 'དགེ་སློང་དུ་མ་རྣམས་ཀྱི་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཐ་དད་པ་' ཞེས་པ་འདི་ལྟར་བཞི་ཚན་གྱི་སོ་སོར་རྟོག་པའང་འདིར་སྲིད་དོ། །འོན་ཀྱང་གཉིས་པོ་འདིའི་དབང་གིས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། དེ་གཉིས་ཀ་འགྲེལ་བཤད་དུ་མ་བཏོན་ཏོ། །ལྷག་མ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. བསོད་སྙོམས་ཡོངས་སུ་དག་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 10. ඉන්ද්‍රියභාවනාසුත්තවණ්ණනා ༡༠. དབང་པོ་བསྒོམ་པའི་མདོའི་བཤད་པ། 453. එවංනාමකෙති [Pg.439] ‘‘ගජඞ්ගලා’’ති එවං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමකෙ මජ්ඣිමපදෙසස්ස මරියාදට්ඨානභූතෙ නිගමෙ. සුවෙළු නාම නිචලරුක්ඛොති වදන්ති. තතො අඤ්ඤං එවාති පන අධිප්පායෙන ‘‘එකා රුක්ඛජාතී’’ති වුත්තං. චක්ඛුසොතානං යථාසකවිසයතො නිවාරණං දමනං ඉන්ද්‍රියභාවනා, තඤ්ච ඛො සබ්බසො අදස්සනෙන අසවනෙනාති ආහ – ‘‘චක්ඛුනා රූපං න පස්සති, සොතෙන සද්දං න සුණාතී’’ති. සති හි දස්සනෙ සවනෙ ච තානි අදන්තානි අභාවිතානෙවාති අධිප්පායො. චක්ඛුසොතානි ච අසම්පත්තග්ගාහිතාය දුරක්ඛිතානීති බ්‍රාහ්මණො තෙසංයෙව විසයග්ගහණං පටික්ඛිපි. අසදිසායාති අඤ්ඤතිත්ථියසමයෙහි අසාධාරණාය. ආලයන්ති කථෙතුකාමතාකාරන්ති අත්ථො. ༤༥༣. 'འདི་ལྟ་བུའི་མིང་ཅན་' ཞེས་པ་ནི་ 'གཛངྒ་ལཱ་' (Gajaṅgalā) ཞེས་པ་འདི་ལྟར་མོ་རྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་མིང་ཐོབ་པ། ཡུལ་དབུས་ཀྱི་ས་མཚམས་སུ་གྱུར་པའི་གྲོང་རྡལ་ལའོ། །'སུ་བེ་ལུ་' (Suveḷu) ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་གཡོ་བའི་ཤིང་ཞིག་གོ་ཞེས་ཟེར་རོ། །དེ་ལས་གཞན་པ་ཉིད་དོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་ 'ཤིང་གི་རིགས་གཅིག་' ཅེས་གསུངས་སོ། །མིག་དང་རྣ་བ་གཉིས་རང་རང་གི་ཡུལ་ལས་བཟློག་ཅིང་འདུལ་བ་ནི་དབང་པོ་བསྒོམ་པ་ཡིན་ལ། དེ་ཡང་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མི་ལྟ་བ་དང་མི་ཐོས་པས་སོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། 'མིག་གིས་གཟུགས་མི་མཐོང་ལ། རྣ་བས་སྒྲ་མི་ཐོས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །མཐོང་བ་དང་ཐོས་པ་ཡོད་ན་ནི་དེ་དག་མ་དུལ་ཞིང་མ་བསྒོམས་པ་ཉིད་དོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། །མིག་དང་རྣ་བ་གཉིས་ནི་མ་ཕྲད་པར་འཛིན་པའི་ཕྱིར་སྲུང་དཀའ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྲམ་ཟེས་དེ་དག་གི་ཡུལ་འཛིན་པ་ཉིད་བཀག་གོ། །'མཚུངས་པ་མེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་རོལ་མུ་སྟེགས་ཅན་གྱི་ལུགས་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའོ། །'གནས་' ཞེས་པ་ནི་བརྗོད་པར་འདོད་པའི་རྣམ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། 454. විපස්සනුපෙක්ඛාති ආරද්ධවිපස්සකස්ස විපස්සනාඤාණෙන ලක්ඛණත්තයෙ දිට්ඨෙ සඞ්ඛාරානං අනිච්චභාවාදිවිචිනනෙ මජ්ඣත්තභූතා විපස්සනාසඞ්ඛාතා උපෙක්ඛා. සා පන යස්මා භාවනාවිසෙසප්පත්තියා හෙට්ඨිමෙහි විපස්සනාවාරෙහි සන්තා චෙව පණීතා ච, පගෙව චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිසහගතාහි උපෙක්ඛාහි, තස්මා ආහ – ‘‘එසා සන්තා එසා පණීතා’’ති. අතප්පිකාති සන්තපණීතභාවනාරසවසෙන තිත්තිං න ජනෙති. තෙනෙවාහ – ༤༥༤. 'ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་' ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པའི་གང་ཟག་གིས་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མཚན་ཉིད་གསུམ་མཐོང་བ་ན། འདུ་བྱེད་རྣམས་མི་རྟག་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པར་རྟོག་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་པའི་ལྷག་མཐོང་དུ་གཏོགས་པའི་བཏང་སྙོམས་སོ། །དེ་ནི་བསྒོམས་པའི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། འོག་མའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཐེངས་རྣམས་ལས་ཞི་ཞིང་གྱ་ནོམ་པ་ཡིན་ལ། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་བཏང་སྙོམས་རྣམས་ལས་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་ 'འདི་ནི་ཞི་བའོ། །འདི་ནི་གྱ་ནོམ་པའོ། །' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཚིམ་པར་མི་བྱེད་པ་' ཞེས་པ་ནི་ཞི་ཞིང་གྱ་ནོམ་པའི་བསྒོམས་པའི་རོའི་དབང་གིས་ཚིམ་པ་མི་སྐྱེད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ནི། ‘‘සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො; අමානුසී රතී හොති, සම්මා ධම්මං විපස්සතො’’ති. (ධ. ප. 373); 'ཁང་སྟོང་དུ་ནི་ཞུགས་པ་དང་། །སེམས་ནི་ཞི་བའི་དགེ་སློང་གིས། །ཆོས་ལ་ཡང་དག་ལྷག་མཐོང་ན། །མི་ལས་འདས་པའི་དགའ་བ་འགྱུར། །' ཞེས་ (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ༣༧༣) སོ། ། ඉතීති එවං වක්ඛමානාකාරෙනාති අත්ථො. අයං භික්ඛූති අයං ආරද්ධවිපස්සකො භික්ඛූති යොජනා. චක්ඛුද්වාරෙ රූපාරම්මණම්හීති චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථගතෙ රූපාරම්මණෙ. මනාපන්ති මනාපභාවෙන පවත්තනකං. මජ්ඣත්තෙ මනාපාමනාපන්ති ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ මනාපභාවෙන අමනාපභාවෙන ච පවත්තනකං මනාපාමනාපං නාමාති. තෙනාහ (‘‘නෙව මනාපං න අමනාප’’න්ති). ඉමිනා මනාපභාවො ගහිතො, ‘‘නෙව මනාප’’න්ති ඉමිනා මනාපභාවො මජ්ඣත්තො ච උභයං එකදෙසතො ලබ්භතීති, ‘‘මනාපාමනාප’’න්ති වුත්තං. එවං ආරම්මණෙ ලබ්භමානවිසෙසවසෙන තදාරම්මණස්ස චිත්තස්ස පාකතිකං පවත්තිආකාරං දස්සෙත්වා ඉදානි තප්පටිසෙධෙන අරියස්ස [Pg.440] විනයෙ අනුත්තරං ඉන්ද්‍රියභාවනං දස්සෙතුං, ‘‘තස්ස රජ්ජිතුං වා’’තිආදි වුත්තං. තත්‍රායං යොජනා – තස්ස චිත්තං ඉට්ඨෙ ආරම්මණෙ රජ්ජිතුං වා අනිට්ඨෙ ආරම්මණෙ දුස්සිතුං වා මජ්ඣත්තෙ ආරම්මණෙ මුය්හිතුං වා. අදත්වාති නිසෙධෙත්වා. පරිග්ගහෙත්වාති පරිජානනවසෙන ඤාණෙන ගහෙත්වා ඤාතතීරණපහානපරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. විපස්සනං මජ්ඣත්තෙ ඨපෙතීති අනුක්කමෙන විපස්සනුපෙක්ඛං නිබ්බත්තෙත්වා තං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛං පාපෙත්වා ඨපෙති. චක්ඛුමාති න පසාදචක්ඛුනො අත්ථිතාමත්තජොතනං; අථ ඛො තස්ස අතිසයෙන අත්ථිතාජොතනං, ‘‘සීලවා’’තිආදීසු වියාති ආහ – ‘‘චක්ඛුමාති සම්පන්නචක්ඛු විසුද්ධනෙත්තො’’ති. ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་རྣམ་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དགེ་སློང་འདི་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པའི་དགེ་སློང་འདི་ཉིད་དོ་ཞེས་སྦྱོར་རོ། མིག་གི་སྒོ་ལ་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་སྒོར་སྣང་བའི་ལམ་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལའོ། ཡིད་དུ་འོང་བ་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོར་འཇུག་པའོ། བཏང་སྙོམས་ལ་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་བཏང་སྙོམས་ལ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དངོས་པོ་གཉིས་ཀས་འཇུག་པ་ལ་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ཞེས་བྱའོ། དེའི་ཕྱིར་ (ཡིད་དུ་འོང་བའང་མ་ཡིན་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའང་མ་ཡིན་) ཞེས་གསུངས་སོ། འདིས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོ་བཟུང་ལ། “ཡིད་དུ་འོང་བ་མ་ཡིན་” ཞེས་པས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོ་དང་བཏང་སྙོམས་གཉིས་ཀ་ཕྱོགས་གཅིག་ནས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། “ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་” ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟར་དམིགས་པ་ལ་ཐོབ་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་དབང་གིས་དམིགས་པ་དེའི་སེམས་ཀྱི་ཕལ་པའི་འཇུག་ཚུལ་བསྟན་ནས། ད་ནི་དེ་བཀག་པའི་སྒོ་ནས་འཕགས་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་ལ་བླ་ན་མེད་པའི་དབང་པོ་བསྒོམ་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེའི་ཆགས་པར་འགྱུར་བའམ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་འདི་ནི་སྦྱོར་བ་སྟེ། དེའི་སེམས་འདོད་པའི་དམིགས་པ་ལ་ཆགས་པར་འགྱུར་བའམ། མི་འདོད་པའི་དམིགས་པ་ལ་སྡང་བར་འགྱུར་བའམ། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་རྨོངས་པར་འགྱུར་བའོ། མ་བྱིན་པར་ཞེས་པ་ནི་བཀག་ནས་སོ། ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་དབང་གིས་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བཟུང་ནས། ཤེས་པའི་ཡོངས་ཤེས་དང་། རྟོག་པའི་ཡོངས་ཤེས་དང་། སྤོང་བའི་ཡོངས་ཤེས་རྣམས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས་སོ། ལྷག་མཐོང་བཏང་སྙོམས་ལ་འཇོག་གོ་ཞེས་པ་ནི་རིམ་གྱིས་ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་བསྐྱེད་དེ། དེ་ཉིད་འདུ་བྱེད་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་གནས་སྐབས་སུ་བསྐྱལ་ནས་འཇོག་པའོ། མིག་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་དང་བའི་མིག་ཡོད་པ་ཙམ་སྟོན་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ལ་ལྷག་པར་ཡོད་པ་སྟོན་པ་སྟེ། “ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་ “མིག་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་མིག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེ་སྤྱན་རྣམ་པར་དག་པའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། 456. ඊසකං පොණෙති මජ්ඣෙ උච්චං හුත්වා ඊසකං පොණෙ, න අන්තන්තෙන වඞ්කෙ. තෙනාහ – ‘‘රථීසා විය උට්ඨහිත්වා ඨිතෙ’’ති. ༤༥༦. ཅུང་ཟད་གཤོངས་པ་ཞེས་པ་ནི་དབུས་སུ་མཐོ་བར་གྱུར་ནས་ཅུང་ཟད་གཤོངས་པ་སྟེ། མཐའ་དང་མཐའ་ནས་གུག་པ་མ་ཡིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་ “ཤིང་རྟའི་སྲོག་ཤིང་བཞིན་དུ་ལངས་ཏེ་གནས་པའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། 461. පටිකූලෙති අමනුඤ්ඤෙ ආරම්මණෙ. අප්පටිකූලසඤ්ඤීති න පටිකූලසඤ්ඤී. තං පන අප්පටිකූලසඤ්ඤිතං දස්සෙතුං, ‘‘මෙත්තාඵරණෙන වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පටිකූලෙ අනිට්ඨෙ වත්ථුස්මිං සත්තසඤ්ඤිතෙ මෙත්තාඵරණෙන වා ධාතුසො උපසංහාරෙන වා සඞ්ඛාරසඤ්ඤිතෙ පන ධාතුසො උපසංහාරෙන වාති යොජෙතබ්බං. අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරතීති හිතෙසිතාය ධම්මසභාවචින්තනාය ච නප්පටිකූලසඤ්ඤී හුත්වා ඉරියාපථවිහාරෙන විහරති. අප්පටිකූලෙ ඉට්ඨෙ වත්ථුස්මිං සත්තසඤ්ඤිතෙ කෙසාදිඅසුචිකොට්ඨාසමත්තමෙවාති අසුභඵරණෙන වාති අසුභතො මනසිකාරවසෙන. ඉදං රූපාරූපමත්තං අනිච්චං සඞ්ඛතන්ති අනිච්චතො උපසංහාරෙන වා. තතො එව, ‘‘දුක්ඛං විපරිණාමධම්ම’’න්ති මනසි කරොන්තො පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. සෙසපදෙසූති, ‘‘පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලෙ චා’’තිආදිනා ආගතෙසු සෙසෙසු ද්වීසු පදෙසු. තත්ථ හි ඉට්ඨානිට්ඨවත්ථූනි එකජ්ඣං ගහෙත්වා වුත්තං යථා සත්තානං පඨමං පටිකූලතො උපට්ඨිතමෙව පච්ඡා ගහණාකාරවසෙන අවත්ථන්තරෙන වා අප්පටිකූලතො උපට්ඨාති. යඤ්ච අප්පටිකූලතො උපට්ඨිතමෙව පච්ඡා පටිකූලතො උපට්ඨාති, තදුභයෙපි ඛීණාසවො සචෙ ආකඞ්ඛති, වුත්තනයෙන අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරෙය්‍ය පටිකූලසඤ්ඤී වාති. ༤༦༡. མི་སྡུག་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དམིགས་པ་ལའོ། མི་སྡུག་པར་འདུ་ཤེས་པ་མ་ཡིན་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་མེད་པའོ། མི་སྡུག་པར་འདུ་ཤེས་པ་མ་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བྱམས་པ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པས་སམ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་མི་སྡུག་པ་སྟེ་མི་འདོད་པའི་དངོས་པོ་ལ་སེམས་ཅན་དུ་འདུ་ཤེས་པ་ལ་ནི་བྱམས་པ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པས་སམ། ཡང་ན་ཁམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་སྦྱོར་བས་སོ། འདུ་བྱེད་དུ་འདུ་ཤེས་པ་ལ་ནི་ཁམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་སྦྱོར་བས་སོ་ཞེས་སྦྱོར་རོ། མི་སྡུག་པར་འདུ་ཤེས་པ་མ་ཡིན་པར་གནས་སོ་ཞེས་པ་ནི་ཕན་བདེ་འདོད་པ་ཉིད་དང་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལ་བསམ་པའི་སྒོ་ནས་མི་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་མེད་པར་གྱུར་ཏེ་སྤྱོད་ལམ་གྱི་གནས་པས་གནས་པའོ། མི་སྡུག་པ་མ་ཡིན་པ་སྟེ་འདོད་པའི་དངོས་པོ་ལ་སེམས་ཅན་དུ་འདུ་ཤེས་པ་ལ་ནི་སྐྲ་ལ་སོགས་པའི་མི་གཙང་བའི་ཆ་ཤས་ཙམ་མོ་ཞེས་མི་གཙང་བ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པས་སམ། ཡང་ན་མི་གཙང་བར་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སོ། འདི་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་ཙམ་སྟེ་མི་རྟག་པ་འདུས་བྱས་སོ་ཞེས་མི་རྟག་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་སྦྱོར་བས་སམ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། “སྡུག་བསྔལ་བ་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན་ནོ་” ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་བཞིན་དུ་མི་སྡུག་པར་འདུ་ཤེས་པར་གནས་སོ། ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི། “མི་སྡུག་པ་དང་མི་སྡུག་པ་མ་ཡིན་པ་ལའང་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འབྱུང་བའི་ལྷག་མའི་ཚིག་གཉིས་ལའོ། དེ་ལ་འདོད་པ་དང་མི་འདོད་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་གསུངས་ཏེ། དཔེར་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཐོག་མར་མི་སྡུག་པར་སྣང་བ་ཉིད་ཕྱིས་འཛིན་པའི་རྣམ་པའི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་གནས་སྐབས་གཞན་གྱི་དབང་གིས་མི་སྡུག་པ་མ་ཡིན་པར་སྣང་བར་འགྱུར་རོ། གང་ཡང་མི་སྡུག་པ་མ་ཡིན་པར་སྣང་བ་ཉིད་ཕྱིས་མི་སྡུག་པར་སྣང་བར་འགྱུར་ན། དེ་གཉིས་ཀ་ལའང་ཟག་པ་ཟད་པ་དེས་གལ་ཏེ་འདོད་ན། བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མི་སྡུག་པར་འདུ་ཤེས་པ་མ་ཡིན་པར་གནས་པར་བྱའམ། ཡང་ན་མི་སྡུག་པར་འདུ་ཤེས་པར་གནས་པར་བྱའོ། තදුභයං [Pg.441] අභිනිවජ්ජෙත්වාති සභාවතො භාවනානුභාවතො ච උපට්ඨිතං ආරම්මණං පටිකූලසභාවං අප්පටිකූලසභාවං වාති තං උභයං පහාය අග්ගහෙත්වා. සබ්බස්මිං වත්ථුස්මිං පන, ‘‘මජ්ඣත්තො හුත්වා විහරිතුකාමො කිං කරොතී’’ති, වත්වා තත්ථ පටිපජ්ජනවිධිං දස්සෙන්තො, ‘‘ඉට්ඨානිට්ඨෙසු…පෙ… දොමනස්සිතො හොතී’’ති ආහ. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං පටිසම්භිදාමග්ගපාළියා විභාවෙතුං, ‘‘වුත්තං හෙත’’න්තිආදිමාහ. තස්සත්ථො හෙට්ඨා වුත්තනයො එව. සතොති සතිවෙපුල්ලප්පත්තියා සතිමා. සම්පජානොති පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා සම්පජානකාරී. චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති කාරණවසෙන චක්ඛූති ලද්ධවොහාරෙන රූපදස්සනසමත්ථෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන, චක්ඛුනා වා කරණභූතෙන රූපං පස්සිත්වා. නෙව සුමනො හොති ගෙහස්සිතසොමනස්සපටික්ඛෙපෙන නෙක්ඛම්මපක්ඛිකාය කිරියාසොමනස්සවෙදනාය. དེ་གཉིས་ཀ་རྣམ་པར་སྤངས་ནས་ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་དང་བསྒོམས་པའི་མཐུ་ལས་ཉེ་བར་གནས་པའི་དམིགས་པ་མི་སྡུག་པའི་རང་བཞིན་ནམ། མི་སྡུག་པ་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་ཏེ། དེ་གཉིས་ཀ་སྤངས་ནས་མི་འཛིན་པའོ། དངོས་པོ་ཐམས་ཅད་ལ་ནི། “བཏང་སྙོམས་སུ་གྱུར་ཏེ་གནས་པར་འདོད་པས་ཅི་བྱེད་དམ།” ཞེས་གསུངས་ནས། དེ་ལ་སྒྲུབ་པའི་ཆོ་ག་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་རྣམས་ལ་...པེ... ཡིད་མི་བདེ་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ད་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་དེ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་གྱི་གཞུང་གིས་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར། “འདི་སྐད་དུ་གསུངས་ཏེ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། དྲན་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་ཡངས་པར་གྱུར་པས་དྲན་པ་དང་ལྡན་པའོ། ཤེས་བཞིན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཡངས་པར་གྱུར་པས་ཤེས་བཞིན་དུ་བྱེད་པའོ། མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་དབང་གིས་མིག་ཅེས་པའི་ཐ་སྙད་ཐོབ་ཅིང་གཟུགས་མཐོང་བར་ནུས་པའི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་སམ། ཡང་ན་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པའི་མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས་སོ། ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་ཡིད་བདེ་བ་བཀག་པའི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་བྱ་བའི་ཡིད་བདེ་བའི་ཚོར་བས་ཡིད་དགའ་བར་མི་འགྱུར་རོ། ඉමෙසු චාති ‘‘අඤ්ඤථා ච පනානන්ද, අරියස්ස විනයෙ අනුත්තරා ඉන්ද්‍රියභාවනා හොතී’’තිආදිනා (ම. නි. 3.453), – ‘‘කථඤ්චානන්ද, සෙඛො හොති පටිපදො’’තිආදිනා (ම. නි. 3.460); – ‘‘කථඤ්චානන්ද, අරියො හොති භාවිතින්ද්‍රියො’’තිආදිනා (ම. නි. 3.461) ච ආගතෙසු තිවිධෙසු නයෙසු. මනාපං අමනාපං මනාපාමනාපන්ති එත්ථ මනාපග්ගහණෙන සොමනස්සයුත්තකුසලාකුසලානං, අමනාපග්ගහණෙන දොමනස්සයුත්තඅකුසලානං, මනාපාමනාපග්ගහණෙන තබ්බිධුරුපෙක්ඛායුත්තානං සඞ්ගහිතත්තා පඨමනයෙ ‘‘සංකිලෙසං වට්ටති, නික්කිලෙසං වට්ටතී’’ති වුත්තං. පඨමනයෙ හි පුථුජ්ජනස්ස අධිප්පෙතත්තා සංකිලෙසකිලෙසවිප්පයුත්තම්පි යුජ්ජති. දුතියනයෙ පන ‘‘සො…පෙ… අඩ්ඩීයතී’’තිආදිවචනතො ‘‘පඨමං සංකිලෙසං වට්ටතී’’ති වුත්තං. සෙක්ඛස්ස අධිප්පෙතත්තා චස්ස අප්පහීනකිලෙසවසෙන, ‘‘සංකිලෙසම්පි වට්ටතී’’ති වුත්තං. තතියනයෙ අරහතො අධිප්පෙතත්තා, ‘‘තතියං නික්කිලෙසමෙව වට්ටතී’’ති වුත්තං. සෙක්ඛවාරෙ පන ‘‘චක්ඛුමා පුරිසො’’තිආදිකා උපමා එකමෙව අත්ථං ඤාපෙතුං ආහ. තස්මා චක්ඛුද්වාරස්ස උප්පන්නෙ රාගාදිකෙ වික්ඛම්භෙත්වා විපස්සනුපෙක්ඛාය පතිට්ඨානං අරියා ඉන්ද්‍රියභාවනාති. පඨමනයො විපස්සකවසෙන ආගතො, දුතියො සෙක්ඛස්ස වසෙන, පඨමදුතියො ච සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං මූලකම්මට්ඨානවසෙන, තතියො ඛීණාසවස්ස අරියවිහාරවසෙන [Pg.442] ආගතො. පඨමනයෙ ච පුථුජ්ජනස්ස වසෙන, දුතියනයෙ සෙක්ඛස්ස වසෙන කුසලං වුත්තං, තතියනයෙ අසෙක්ඛස්ස වසෙන කිරියාබ්‍යාකතං වුත්තන්ති අයං විසෙසො වෙදිතබ්බො. འདི་དག་ལ་ཞེས་པ་ནི། “ཀུན་དགའ་བོ་... གཞན་ཡང་འཕགས་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་ལ་བླ་ན་མེད་པའི་དབང་པོ་བསྒོམ་པ་ཡོད་དོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། “ཀུན་དགའ་བོ་... ཇི་ལྟར་ན་སློབ་པ་ལམ་ལ་ཞུགས་པ་ཡིན་ནམ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། “ཀུན་དགའ་བོ་... ཇི་ལྟར་ན་འཕགས་པ་དབང་པོ་བསྒོམས་པ་ཡིན་ནམ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལའོ། ཡིད་དུ་འོང་བ། ཡིད་དུ་མི་འོང་བ། ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ཞེས་པ་འདི་ལ། ཡིད་དུ་འོང་བ་བཟུང་བས་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྡན་པའི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་རྣམས་དང་། ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་བཟུང་བས་ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པའི་མི་དགེ་བ་རྣམས་དང་། ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་བཟུང་བས་དེ་དག་དང་བྲལ་བའི་བཏང་སྙོམས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། ཚུལ་དང་པོ་ལ་ “ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་འཇུག་ལ། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའང་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ཚུལ་དང་པོ་ལ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བ་གཉིས་ཀའང་རུང་ངོ་། ཚུལ་གཉིས་པ་ལ་ནི། “དེ་...པེ... སྐྱུག་བྲོ་བར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གི་ཕྱིར། “ཐོག་མར་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། སློབ་པ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་དང་། དེའི་ཉོན་མོངས་པ་མ་སྤངས་པའི་དབང་གིས། “ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའང་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ཚུལ་གསུམ་པ་ལ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར། “གསུམ་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་ཉིད་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། སློབ་པའི་སྐབས་ལ་ནི་ “མིག་དང་ལན་པའི་སྐྱེས་བུ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དཔེ་ནི་དོན་གཅིག་ཉིད་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་མིག་གི་སྒོར་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་བཀག་ནས་ལྷག་མཐོང་གི་བཏང་སྙོམས་ལ་གནས་པ་ནི་འཕགས་པའི་དབང་པོ་བསྒོམ་པའོ། ཚུལ་དང་པོ་ནི་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པ་པོའི་དབང་གིས་བྱུང་ལ། གཉིས་པ་ནི་སློབ་པའི་དབང་གིས་སོ། དང་པོ་དང་གཉིས་པ་ནི་སློབ་པ་དང་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་རྩ་བའི་ལས་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་བྱུང་ལ། གསུམ་པ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་འཕགས་པའི་གནས་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བའོ། ཚུལ་དང་པོ་ལ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དབང་གིས་དང་། གཉིས་པ་ལ་ནི་སློབ་པའི་དབང་གིས་དགེ་བ་གསུངས་ལ། གསུམ་པ་ལ་ནི་མི་སློབ་པའི་དབང་གིས་བྱེད་པའི་ལུང་མ་བསྟན་གསུངས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය དབུས་མའི་ལུང་གི་འགྲེལ་བཤད་སྤྲོས་པ་རྣམ་པར་འཇོམས་པ་ལས། ඉන්ද්‍රියභාවනාසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා. དབང་པོ་བསྒོམ་པའི་མདོའི་བཤད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། නිට්ඨිතා ච සළායතනවග්ගවණ්ණනා. སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་ཚན་པའི་བཤད་པ་ཡང་རྫོགས་སོ། උපරිපණ්ණාසටීකා සමත්තා. པཎྞཱ་ས་གོང་མའི་ཊཱིཀཱ་རྫོགས་སོ། | |||
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |