නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ထိုမြတ်စွာဘုရား၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော ဘုရား၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူသော ဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

මජ්ඣිමනිකායෙ

မဇ္ဈိမနိကာယ်၌

උපරිපණ්ණාස-ටීකා

ဥပရိပဏ္ဏာသဋီကာ

1. දෙවදහවග්ගො

၁. ဒေဝဒဟဝဂ်

1. දෙවදහසුත්තවණ්ණනා

၁. ဒေဝဒဟသုတ်အဖွင့်

1. දිබ්බන්ති [Pg.211] කාමගුණෙහි කීළන්ති, ලළන්ති, තෙසු වා විහරන්ති, විජයසමත්ථතායොගෙන පච්චත්ථිකෙ විජෙතුං ඉච්ඡන්ති; ඉස්සරියට්ඨානාදිසක්කාරදානග්ගහණං තංතංඅත්ථානුසාසනඤ්ච කරොන්තා වොහරන්ති, පුඤ්ඤානුභාවප්පත්තාය ජුතියා ජොතෙන්ති වාති දෙවා වුච්චන්ති රාජානො. තථා හි තෙ චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි ජනං රඤ්ජයන්තා සයං යථාවුත්තෙහි විසෙසෙහි රාජන්ති දිබ්බන්ති සොභන්තීති ච, ‘‘රාජානො’’ති වුච්චන්ති. තත්ථාති තස්මිං නිගමදෙසෙ. සාති පොක්ඛරණී. තන්ති තං, ‘‘දෙවදහ’’න්ති ලද්ධනාමං පොක්ඛරණිං උපාදාය, තස්ස අදූරභවත්තාති කෙචි. සබ්බං සුඛාදිභෙදං වෙදයිතං. පුබ්බෙති පුරිමජාතියං. කතකම්මපච්චයාති කතස්ස කම්මස්ස පච්චයභාවතො ජාතං කම්මං පටිච්ච. තෙන සබ්බාපි වෙදනා කම්මඵලභූතා එව අනුභවිතබ්බාති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා’’තිආදි. අනියමෙත්වා වුත්තන්ති, ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවංවාදිනො’’ති එවං ඉමෙ නාමාති අවිසෙසෙත්වා වුත්තමත්ථං. නියමෙත්වාති, ‘‘එවංවාදිනො, භික්ඛවෙ, නිගණ්ඨා’’ති එවං විසෙසෙත්වා දස්සෙති.

၁. ဒေဝေါ (ဒေဝ) ဟူသည် ကာမဂုဏ်တို့ဖြင့် ကစားကြကုန်၏၊ ပျော်ပါးကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုကာမဂုဏ်တို့၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။ အောင်နိုင်စွမ်းရှိသော လုံ့လဝီရိယနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ရန်သူတို့ကို အောင်နိုင်ခြင်းငှါ အလိုရှိကြကုန်၏။ အစိုးရခြင်း အဆင့်အတန်း စသည်တို့၌ ပူဇော်သက္ကာရကို ပေးခြင်း၊ ခံယူခြင်းနှင့် ထိုထိုသော အကျိုးစီးပွားကို ညွှန်ကြားဆုံးမခြင်းတို့ကို ပြုလျက် လောကဝေါဟာရ ပြုကြကုန်၏။ ကောင်းမှုကံ၏ တန်ခိုးအရှိန်အဝါကြောင့် ရရှိအပ်သော တောက်ပခြင်းဖြင့် တောက်ပကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မင်းတို့ကို 'ဒေဝ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ မှန်ပေသည်၊ ထိုမင်းတို့သည် သင်္ဂဟဝတ္ထုလေးပါးတို့ဖြင့် လူအများကို သာယာစေလျက် မိမိတို့ကိုယ်တိုင်လည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ထူးခြားချက်တို့ဖြင့် တင့်တယ်ကြကုန်၏၊ တောက်ပကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မင်း (ရာဇာ)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'တတ္ထ' ဟူသည် ထိုနိဂုံးအရပ်၌။ 'သာ' ဟူသည် ရေကန်။ 'တံ' ဟူသည် ထို 'ဒေဝဒဟ' ဟု အမည်ရသော ရေကန်ကို အမှီပြု၍၊ ထိုရေကန်၏ မနီးမဝေးသော အရပ်၌ ဖြစ်သောကြောင့်ဟု အချို့က ဆိုကြကုန်၏။ ချမ်းသာစသည်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသော ခံစားချက်အားလုံး။ 'ပုဗ္ဗေ' ဟူသည် ရှေးဘဝ၌။ 'ကတကမ္မပစ္စယာ' ဟူသည် ပြုအပ်ပြီးသော ကံ၏ အကြောင်းအဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကံကို အကြောင်းပြု၍။ ထိုစကားဖြင့် ဝေဒနာအားလုံးတို့သည်ပင် ကံ၏အကျိုးတရား ဖြစ်၍သာ ခံစားအပ်ကုန်၏ဟု ပြတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် 'ဣမိနာ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ခြင်းမပြုဘဲ မိန့်တော်မူအပ်သည်ဟူသည် - 'ရဟန်းတို့... ဤသို့သော ဝါဒရှိကြကုန်သော အချို့သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ရှိကြကုန်၏' ဟု ဤကဲ့သို့ ဤအမည်ရှိသူတို့ဖြစ်သည်ဟု အထူးမပြုဘဲ ဟောကြားအပ်သော အနက်ကို ဆိုလိုသည်။ သတ်မှတ်၍ ဟူသည် - 'ရဟန်းတို့... နိဂဏ္ဌတို့သည် ဤသို့သော ဝါဒရှိကြကုန်၏' ဟု ဤသို့ အထူးပြု၍ ပြတော်မူသည်။

කලිසාසනන්ති පරාජයං. කලීති හි අනත්ථො වුච්චති, කලීති සසති විප්ඵරතීති කලිසාසනං, පරාජයො. කලීති වා කොධමානාදිකිලෙසජාති, තාය පන අයුත්තවාදිතා කලිසාසනං. තං ආරොපෙතුකාමො විභාවෙතුකාමො[Pg.212]. යෙ කම්මං කතං අකතං වාති න ජානන්ති, තෙ කථං තං එදිසන්ති ජානිස්සන්ති. යෙ ච කම්මං පභෙදතො න ජානන්ති, තෙ කථං තස්ස විපාකං ජානිස්සන්ති; විපාකපරියොසිතභාවං ජානිස්සන්ති, යෙ ච පාපස්ස කම්මස්ස පටිපක්ඛමෙව න ජානන්ති; තෙ කථං තස්ස පහානං කුසලකම්මස්ස ච සම්පාදනවිධිං ජානිස්සන්තීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො, ‘‘උත්තරි පුච්ඡායපි එසෙව නයො’’ති ආහ.

'ကလိသာသနံ' ဟူသည် ရှုံးနိမ့်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ကလိ' ဟု အကျိုးမဲ့ကို ဆိုအပ်၏၊ 'ကလိ' ဟု ပျံ့နှံ့တုန်လှုပ်တတ်သောကြောင့် 'ကလိသာသနံ' (ရှုံးနိမ့်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် 'ကလိ' ဟူသည် အမျက်ဒေါသ၊ ထောင်လွှားခြင်း စသော ကိလေသာအစု ဖြစ်၏၊ ထိုကိလေသာအစုဖြင့် မလျော်ကန်သော စကားကို ပြောဆိုခြင်းသည် 'ကလိသာသနံ' မည်၏။ ထိုရှုံးနိမ့်ခြင်းကို တင်ပြလိုသော၊ ထင်ရှားစေလိုသော (မြတ်စွာဘုရားသည်)၊ အကြင်သူတို့သည် ကံကို ပြုအပ်သည် သို့မဟုတ် မပြုအပ်သည်ကို မသိကြကုန်၊ ထိုသူတို့သည် ဤကဲ့သို့သော အရာကို မည်သို့ သိနိုင်ကြကုန်အံ့နည်း။ အကြင်သူတို့သည်လည်း ကံကို အပြားအားဖြင့် မသိကြကုန်၊ ထိုသူတို့သည် ထိုကံ၏ အကျိုးတရားကိုလည်းကောင်း၊ အကျိုး၏ ပြီးဆုံးခြင်းအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း မည်သို့ သိနိုင်ကြကုန်အံ့နည်း။ အကြင်သူတို့သည်လည်း အကုသိုလ်ကံ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကိုပင် မသိကြကုန်၊ ထိုသူတို့သည် ထိုအကုသိုလ်ကံကို ပယ်စွန့်ခြင်းနှင့် ကုသိုလ်ကံကို ပြည့်စုံစေခြင်း နည်းလမ်းကို မည်သို့ သိနိုင်ကြကုန်အံ့နည်း ဟူသော ဤအနက်ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'နောင်ထပ် မေးခွန်းများ၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင်တည်း' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

2. කිඤ්චාපි චූළදුක්ඛක්ඛන්ධෙපි, (ම. නි. 1.180) ‘‘එවං සන්තෙ’’ති ඉමිනා තෙසං නිගණ්ඨානං අජානනභාවො එව උජුකං පකාසිතො හෙට්ඨා දෙසනාය තථා පවත්තත්තා. තථා හි අට්ඨකථායං (ම. නි. අට්ඨ. 1.180) වුත්තං – ‘‘එවං සන්තෙති තුම්හාකං එවං අජානනභාවෙ සතී’’ති, තථාපි තත්ථ උපරිදෙසනාය සම්බද්ධො එවමත්ථො වුච්චමානො යුජ්ජති, න අඤ්ඤථාති දස්සෙතුං ඉධ, ‘‘මහානිගණ්ඨස්ස වචනෙ සච්චෙ සන්තෙති අත්ථො’’ති වුත්තං. එත්තකස්ස ඨානස්සාති යථාවුත්තස්ස පඤ්චපරිමාණස්ස කාරණස්ස.

၂. စူဠဒုက္ခက္ခန္ဓသုတ်၌လည်း (မ၊ နိ၊ ၁၊ ၁၈၀) 'ဧဝံ သန္တေ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုနိဂဏ္ဌတို့၏ မသိနားမလည်သောအဖြစ်ကိုသာ တိုက်ရိုက် ပြသတော်မူအပ်၏၊ အောက်ပိုင်းဒေသနာ၌ ထိုသို့ ဟောကြားခဲ့သောကြောင့်တည်း။ မှန်ပေသည်၊ အဋ္ဌကထာ၌ (မ၊ နိ၊ ဋ္ဌ၊ ၁၊ ၁၈၀) - 'ဧဝံ သန္တေ ဟူသည် သင်တို့၏ ဤသို့ မသိနားမလည်ခြင်း ရှိသည်ရှိသော်' ဟု ဖွင့်ဆိုထား၏။ သို့သော်လည်း ထိုအရပ်၌ အထက်ဒေသနာနှင့် ဆက်စပ်သော ဤသို့သော အနက်ကို ပြောဆိုခြင်းသည်သာ သင့်လျော်၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မသင့်လျော်ဟု ပြလိုသဖြင့် ဤအဖွင့်၌ 'မဟာနိဂဏ္ဌ၏ စကားသည် မှန်ကန်သည်ရှိသော် ဟူသော အနက်ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'ဧတ္တကဿ ဌာနဿ' ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ငါးခုအတိုင်းအရှည်ရှိသော အကြောင်းတရား၏။

3. අනෙකවාරං විසරඤ්ජනං ඉධ ගාළ්හාපලෙපනං, න සාටකස්ස විය ලිත්තතාති ආහ – ‘‘බහලූප…පෙ… ලිත්තෙන වියා’’ති. වුත්තමෙව, න පුන වත්තබ්බං, තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති අධිප්පායො.

၃. ဤ၌ အကြိမ်များစွာ ဆေးဆိုးခြင်းသည် ထူထဲစွာ လိမ်းကျံခြင်း ဖြစ်၏၊ အဝတ်ပုဆိုး၌ လိမ်းကျံသကဲ့သို့ မဟုတ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် 'ဗဟလူပ...ပေ... လိတ္တေန ဝိယ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ပြောဆိုပြီးသည်သာ ဖြစ်၍ ထပ်မံပြောဆိုရန် မလိုတော့ပေ၊ ထိုအရပ်၌ ဖွင့်ဆိုခဲ့သည့် နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိရှိအပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

ඉමෙසං නිගණ්ඨානං තාදිසස්ස තෙසං අභාවතො, ‘‘ජානනකාලො සියා’’ති පරිකප්පවසෙන වදති. තෙන එවං ජානිතුං තෙහි සක්කා සියා, තෙසඤ්ච දස්සනං සච්චං සියා. යස්මා තෙසං දස්සනං අසච්චං, තස්මා තෙ න ජානිංසූති දස්සෙති. චතූසු කාලෙසූති වණමුඛස්ස පරිකන්තනකාලො, සල්ලස්ස එසනකාලො, අබ්බුහනකාලො, වණමුඛෙ අගදඞ්ගාරඔදහනකාලොති ඉමෙසු චතූසු කාලෙසු. සුද්ධන්තෙති සුද්ධකොට්ඨාසෙ, දුක්ඛස්ස අනවසෙසතො නිජ්ජීරණට්ඨෙන නිද්දුක්ඛභාවෙති අත්ථො. එකාය උපමායාති, ‘‘සල්ලෙන විද්ධස්ස හි විද්ධකාලෙ වෙදනාය පාකටකාලො වියා’’ති ඉමාය එකාය උපමාය. තයො අත්ථාති පුබ්බෙ අහුවම්හා වා නො වා, පාපකම්මං අකරිම්හා වා නො වා, එවරූපං වා පාපකම්මං අකරිම්හාති ඉමෙ තයො අත්ථා. චතූහි උපමාහීති වණමුඛපරිකන්තනාදීහි චතූහි උපමාහි. එකො අත්ථොති, ‘‘එත්තකං දුක්ඛං නිජ්ජිණ්ණ’’න්තිආදිනා [Pg.213] වුත්තො එකො අත්ථො. සො හි දුක්ඛනිජ්ජීරණභාවසාමඤ්ඤා එකො අත්ථොති වුත්තො.

ဤနိဂဏ္ဌတို့၌ ထိုသို့သော သိခြင်းမျိုး မရှိသောကြောင့် 'သိသော အခါ ဖြစ်ရာ၏' ဟု ကြံဆရုံမျှဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ထိုနိဂဏ္ဌတို့သည် ဤသို့ သိနိုင်ကြကုန်အံ့၊ ထိုသူတို့၏ အယူအမြင်သည်လည်း မှန်ကန်ရာ၏။ အကြင်ကြောင့် ထိုသူတို့၏ အယူအမြင်သည် မမှန်ကန်၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့ မသိကြကြောင်း ပြတော်မူသည်။ 'အခါလေးပါးတို့၌' ဟူသည် အနာဝကို ခွဲစိတ်သော အခါ၊ မြားမြှောင့်ကို ရှာဖွေသော အခါ၊ မြားမြှောင့်ကို နှုတ်ယူသော အခါ၊ အနာဝ၌ ဆေးကျီးခဲ ထည့်သော အခါ ဟူသော ဤအခါလေးပါးတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'သုဒ္ဓန္တေ' ဟူသည် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော အဖို့အစု၌၊ ဆင်းရဲဒုက္ခ အကြွင်းမရှိ ကုန်ဆုံးသွားသောကြောင့် ဆင်းရဲကင်းသော အဖြစ်၌ ဟု အနက်ရသည်။ 'ဥပမာတစ်ခုဖြင့်' ဟူသည် 'မြားစူးမိသော သူအား မြားစူးသော အခါ၌ ဝေဒနာ ထင်ရှားသော အခါကဲ့သို့' ဟူသော ဤဥပမာတစ်ခုဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'အနက်သုံးပါး' ဟူသည် ငါတို့သည် ရှေး၌ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသလော သို့မဟုတ် မဖြစ်ခဲ့ဖူးသလော၊ အကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့သလော သို့မဟုတ် မပြုခဲ့သလော၊ ဤသို့သော သဘောရှိသော အကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့သလော ဟူသော ဤအနက်သုံးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ 'ဥပမာလေးပါးတို့ဖြင့်' ဟူသည် အနာဝကို ခွဲစိတ်ခြင်း အစရှိသော ဥပမာလေးပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'အနက်တစ်ခု' ဟူသည် 'ဤမျှသော ဆင်းရဲဒုက္ခသည် ကုန်ခမ်းလေပြီ' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော အနက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုအနက်သည် ဆင်းရဲဒုက္ခ ကုန်ဆုံးခြင်း၏ တူညီသော သဘောအားဖြင့် အနက်တစ်ခုတည်းဟု ဆိုအပ်သည်။

4. ඉමෙ පන නිගණ්ඨා. ආසඞ්කාය විද්ධොස්මීති සඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා. පච්චාහරිතුන්ති පච්චාවත්තිතුං, පරිහරිතුන්ති අත්ථො.

၄. ဤနိဂဏ္ဌတို့သည်ကား၊ သံသယဖြင့် 'ငါသည် မြားစူးမိလေပြီ' ဟု သညာကို ဖြစ်စေ၍။ 'ပစ္စာဟရိတုံ' ဟူသည် နောက်သို့ ဆုတ်နစ်စေခြင်းငှါ သို့မဟုတ် ရှောင်ကြဉ်စောင့်ထိန်းခြင်းငှါ ဟု အနက်ရသည်။

5. අතීතවාදං සද්දහන්තානන්ති, ‘‘අත්ථි ඛො, භො, නිගණ්ඨා පුබ්බෙ පාපකම්මං කත’’න්ති එවං අතීතංසං ආරබ්භ පවත්තං මහානිගණ්ඨස්ස වාදං සද්දහන්තානං. භූතත්තාති යථාභූතත්තා කිං අවිපරීතමෙව අත්ථං ආරම්මණං කත්වා පවත්තාති පුච්ඡති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සහ ධම්මෙනාති සහධම්මො, සො එව සහධම්මිකො යථා ‘‘වෙනයිකො’’ති (අ. නි. 8.11; පාරා. 8). ‘‘ධම්මො’’ති එත්ථ කාරණං අධිප්පෙතන්ති ආහ – ‘‘සහෙතුකං සකාරණ’’න්ති. පටිහරති පටිවත්තෙතීති පටිහාරො, වාදො එව පටිහාරො වාදපටිහාරො; තං, උත්තරන්ති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘පච්චාගමනකවාද’’න්ති, චොදනං පරිවත්තෙත්වා පටිපාකතිකකරණන්ති අත්ථො. තෙසන්ති ඉදං ආවුත්තිවසෙන ගහෙතබ්බං, ‘‘තෙසං සද්ධාඡෙදකවාදං නාම තෙසං දස්සෙතී’’ති.

၅. 'အတီတဝါဒံ သဒ္ဒဟန္တာနံ' ဟူသည် 'ငါ့ရှင် နိဂဏ္ဌတို့... ရှေး၌ ပြုအပ်သော အကုသိုလ်ကံသည် ရှိပေ၏' ဟု ဤသို့ အတိတ်ကာလကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော မဟာနိဂဏ္ဌ၏ အယူဝါဒကို ယုံကြည်ကြကုန်သော သူတို့အား။ 'ဘူတတ္တာ' ဟူသည် ဟုတ်မှန်သော အဖြစ်ကြောင့်လော၊ အမှန်တကယ် မဖောက်မပြန်သော အနက်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပွားသလော ဟု မေးမြန်းတော်မူသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင်တည်း။ 'သဟ ဓမ္မေန' ဟူသည် တရားနှင့်တကွ ဖြစ်သော 'သဟဓမ္မ' မည်၏၊ ထိုတရားနှင့်တကွဖြစ်သော အရာသည်ပင် 'ဝေနယိက' ကဲ့သို့ 'သဟဓမ္မိက' မည်၏။ 'ဓမ္မ' ဟူသော ဤနေရာ၌ အကြောင်းတရားကို အလိုရှိအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော၊ အကြောင်းရှိသော' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ တားမြစ်ပယ်ဖျက်တတ်သောကြောင့် 'ပဋိဟာရ' မည်၏၊ ဝါဒသည်ပင်လျှင် တားမြစ်ပယ်ဖျက်ခြင်း ဖြစ်၍ 'ဝါဒပဋိဟာရ' မည်၏၊ ထိုစကားသည် ချေပသောစကား ဟု အနက်ရသည်။ ထို့ကြောင့် 'ပြန်လည် တုံ့ပြန်သော စကား' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏၊ စွပ်စွဲချက်ကို ပြန်လှန်၍ မူလအခြေအနေသို့ ရောက်စေခြင်း ဟု အနက်ရသည်။ 'တေသံ' ဟူသော ဤပုဒ်ကို ကံ၏အစွမ်းဖြင့် ယူအပ်၏ - 'ထိုသူတို့၏ သဒ္ဓါတရားကို ဖြတ်တောက်တတ်သော စကားကို ထိုသူတို့အား ပြတော်မူ၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

6. අවිජ්ජා අඤ්ඤාණා සම්මොහාති පරියායවචනමෙතං. අවිජ්ජාති වා අවිජ්ජාය කරණභූතාය. අඤ්ඤාණෙනාති අජානනෙන. සම්මොහෙනාති සම්මුය්හනෙන මහාමුළ්හතාය. සාමංයෙව ඔපක්කමිකා එතරහි අත්තනො උපක්කමහෙතු දුක්ඛවෙදනං වෙදියමානං – ‘‘යංකිඤ්චායං…පෙ… පුබ්බෙකතහෙතූ’’ති විපරීතතො සද්දහථ. පුබ්බෙකතහෙතුවාදසඤ්ඤිතං විපල්ලාසග්ගාහං ගණ්හථ.

၆. 'အဝိဇ္ဇာ၊ အညာဏ၊ သမ္မောဟ' ဟူသည်မှာ ဝေဝုစ်ပုဒ်များ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် 'အဝိဇ္ဇာ' ဟူသည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာကြောင့် ဖြစ်၏။ 'အညာဏေန' ဟူသည် မသိနားမလည်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 'သမ္မောဟေန' ဟူသည် တွေဝေခြင်း၊ အလွန်တွေဝေမိန်းမောခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ မိမိကိုယ်တိုင်ပင် ယခုအခါ၌ မိမိ၏ လုံ့လဝီရိယကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်းရဲဝေဒနာကို ခံစားနေရပါလျက် - 'ဤသို့ ခံစားရသမျှသော...ပေ... ရှေးက ပြုခဲ့ဖူးသော ကံကြောင့် ဖြစ်၏' ဟု ဖောက်ပြန်မှားယွင်းစွာ ယုံကြည်ကြကုန်၏။ 'ပုဗ္ဗေကတဟေတုဝါဒ' ဟု သမုတ်အပ်သော ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော အယူအဆကို စွဲယူကြကုန်၏။

7. දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛභූතො, තත්ථ වෙදිතබ්බං ඵලං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. තෙනාහ – ‘‘ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකදායක’’න්ති. පයොගෙනාති කායිකෙන පයොගෙන වා වාචසිකෙන වා පයොගෙන. පධානෙනාති පදහනෙන චෙතසිකෙන උස්සාහනෙන. ආසන්නෙ භවන්තරෙ විපාචෙතුං න සක්කා, පගෙව දූරෙති දස්සෙතුං, ‘‘දුතියෙ වා තතියෙ වා අත්තභාවෙ’’ති වුත්තං. නිබ්බත්තකභාවතො සුඛවෙදනාය හිතන්ති සුඛවෙදනීයං. සා පන විපාකවෙදනාභාවතො එකන්තතො ඉට්ඨාරම්මණා එව හොතීති ආහ ‘‘ඉට්ඨාරම්මණවිපාකදායක’’න්ති. විපරීතන්ති [Pg.214] අනිට්ඨාරම්මණවිපාකදායකං. නිප්ඵන්නෙති සද්ධිං අඤ්ඤෙන කම්මෙන නිබ්බත්තෙ. සම්පරායවෙදනීයස්සාති උපපජ්ජවෙදනීයස්ස අපරාපරියවෙදනීයස්ස. එවං සන්තෙපීති කාමං පරිපක්කවෙදනීයන්ති දිට්ඨධම්මවෙදනීයමෙව වුච්චති, තථාපි අත්ථෙත්ථ අතිසයො දිට්ඨධම්මවිසෙසභාවතො පරිපක්කවෙදනීයස්සාති දස්සෙතුං, ‘‘අයමෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. යස්මිං දිවසෙ කතං, තතො සත්තදිවසබ්භන්තරෙ.

၇. ဒိဋ္ဌဓမ္မ ဟူသည် မျက်မှောက်ထင်ထင် ဖြစ်သော ဘဝကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုမျက်မှောက်ဘဝ၌ ခံစားအပ်သော အကျိုးသည် ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယ မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဤအတ္တဘော၌ပင် အကျိုးပေးတတ်သော' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ပယောဂကြောင့်' ဟူသည် ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော လုံ့လ သို့မဟုတ် နှုတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော လုံ့လကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ပဓာနကြောင့်' ဟူသည် အားထုတ်ခြင်းတည်းဟူသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုကြောင့် ဖြစ်သည်။ နီးကပ်သော အခြားဘဝ၌ပင် အကျိုးပေးရန် မတတ်နိုင်ပါက ဝေးကွာသော ဘဝ၌ အကျိုးပေးရန် အဘယ်မှာ ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်းဟု ပြခြင်းငှာ 'ဒုတိယ သို့မဟုတ် တတိယမြောက် အတ္တဘော၌' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် သုခဝေဒနာအား အကျိုးပြုတတ်သော သဘောသည် သုခဝေဒနီယ မည်၏။ ထိုဝေဒနာသည်လည်း ဝိပါက်ဝေဒနာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် စင်စစ် အိဋ္ဌာရုံသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အိဋ္ဌာရုံဝိပါက်ကို ပေးတတ်သော' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော 'ဝိပရီတ' ဟူသည် အနိဋ္ဌာရုံဝိပါက်ကို ပေးတတ်သော ကံကို ဆိုသည်။ 'ပြီးစီးအပ်သော' ဟူသည် အခြားသော ကံနှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ကံ၌ ဖြစ်သည်။ 'သံပရာယဝေဒနီယ၏' ဟူသည် ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယနှင့် အပရာပရိယဝေဒနီယတို့၏ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဖြစ်သော်လည်း စင်စစ်အားဖြင့် ရင့်ကျက်၍ ခံစားအပ်သောကံ (ပရိပက္ကဝေဒနီယ) ဟူသည် ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကိုပင် ခေါ်ဆိုသော်လည်း၊ ဤနေရာ၌ ဒိဋ္ဌဓမ္မ၏ ထူးခြားသော သဘောရှိခြင်းကြောင့် ရင့်ကျက်၍ ခံစားအပ်သောကံ၏ လွန်ကဲထူးခြားမှုကို ပြလိုသဖြင့် 'ဤအရာ၌ ဤသည်' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ အကြင်နေ့၌ ပြုအပ်၏၊ ထိုနေ့မှစ၍ ခုနစ်ရက်အတွင်း ဖြစ်သည်။

තත්‍රාති තස්මිං පරිපක්කවෙදනීයකම්මස්ස සත්තදිවසබ්භන්තරෙ විපාකදානෙ. එකවාරං කසිත්වා නිසීදි ඡාතජ්ඣත්තො හුත්වා. ආගච්ඡන්තී ආහ – ‘‘උස්සූරෙ භත්තං ආහරීයිත්ථා’’ති දොමනස්සං අනුප්පාදෙත්වා යථා කතපුඤ්ඤං අනුමොදති. විජ්ජොතමානං දිස්වා, ‘‘කිං නු ඛො ඉදම්පි තප්පකාරො, මම චිත්තවිකප්පමත්තං, උදාහු සුවණ්ණමෙවා’’ති වීමංසන්තො යට්ඨියා පහරිත්වා.

'ထိုအရာ၌' ဟူသည် ထိုရင့်ကျက်၍ ခံစားအပ်သော ကံ၏ ခုနစ်ရက်အတွင်း အကျိုးပေးရာ၌ ဖြစ်သည်။ တစ်ကြိမ်ထွန်ယက်ပြီးနောက် ဆာလောင်မွတ်သိပ်သူဖြစ်၍ ထိုင်နေ၏။ လာသောဇနီးသည်က 'နေမြင့်မှ ဆွမ်းကို ယူဆောင်လာခဲ့ရပါသည်' ဟု နှလုံးမသာယာမှု မဖြစ်စေဘဲ မိမိပြုထားသော ကောင်းမှုကို သာဓုခေါ်စေသည့်အတိုင်း သာဓုခေါ်စေ၏။ တောက်ပဝင်းလက်နေသည်ကို မြင်၍ 'ဤသည်လည်း ထိုကဲ့သို့ပင် ငါ့စိတ်၏ အထင်မှားရုံမျှလော၊ သို့မဟုတ် ရွှေစင်စစ်ပင်လော' ဟု စုံစမ်းစစ်ဆေးလျက် တုတ်ဖြင့် ရိုက်ပုတ်၍။

වාළයක්ඛසඤ්චරණත්තා රාජගහූපචාරස්ස නගරෙ සහස්සභණ්ඩිකං චාරෙසුං. උප්පන්නරාගො චූළාය ඩංසි. රඤ්ඤො ආචික්ඛිත්වාති තං පවත්තිං රඤ්ඤො ආචික්ඛිත්වා. මල්ලිකාය වත්ථු ධම්මපදවත්ථුම්හි (ධ. ප. අට්ඨ. 2.මල්ලිකාදෙවීවත්ථු) ආගතෙන නයෙන කථෙතබ්බං.

ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော ဘီလူးတို့ လှည့်လည်သွားလာတတ်သောကြောင့် ရာဇဂြိုဟ်မြို့၏ ဆင်ခြေဖုံးအရပ်၌ အသပြာတစ်ထောင်ထုပ်ကို လှည့်လည်ကြေညာစေကုန်၏။ ရာဂဖြစ်ပွားသူသည် ဆံစုကို ကိုက်၏။ 'မင်းကြီးအား လျှောက်ထား၍' ဟူသည် ထိုအကြောင်းအရာကို မင်းကြီးအား လျှောက်ထား၍ ဖြစ်သည်။ မလ္လိကာ၏ ဝတ္ထုကို ဓမ္မပဒအဋ္ဌကထာ (မလ္လိကာဒေဝီဝတ္ထု) ၌ လာသော နည်းလမ်းအတိုင်း ပြောဆိုအပ်၏။

මරණසන්තිකෙපි කතං, පගෙව තතො පුරෙතරං අතීතත්තභාවෙසු ච කතං. ඉධ නිබ්බත්තිතවිපාකොති වුත්තො අවස්සංභාවිභාවතො. සම්පරායවෙදනීයමෙව භවන්තරෙ විපාකදායකභාවතො. ඉධ නිබ්බත්තිතගුණොත්වෙව වුත්තො, න ඉධ නිබ්බත්තිතවිපාකොති විමුත්තිභාවතො. පරිපක්කවෙදනීයන්ති වෙදිතබ්බං හෙට්ඨා වුත්තපරිපක්කවෙදනීයලක්ඛණානතිවත්තනතො. සබ්බලහුං ඵලදායිකාති එතෙන ඵලුප්පාදනසමත්ථතායොගෙන කම්මස්ස පරිපක්කවෙදනීයතාති දස්සෙති.

သေခါနီးကာလ၌ ပြုအပ်သော ကံသည်လည်းကောင်း၊ ထိုထက် စောစွာသော ကာလ၌ လည်းကောင်း၊ Lွန်လေပြီးသော အတ္တဘောတို့၌ ပြုအပ်သော ကံသည်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ 'ဤဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဝိပါက်' ဟု ဆိုအပ်သည်မှာ မလွဲဧကန် ဖြစ်ပေါ်မည့် သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အခြားဘဝ၌ အကျိုးပေးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် သံပရာယဝေဒနီယသာ ဖြစ်သည်။ 'ဤဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဂုဏ်' ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏၊ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ပြီးသော သဘောရှိသောကြောင့် 'ဤဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဝိပါက်' ဟု မဆိုအပ်ပေ။ အောက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ပရိပက္ကဝေဒနီယ၏ လက္ခဏာမှ မကျော်လွန်သောကြောင့် 'ပရိပက္ကဝေဒနီယ' ဟု သိအပ်၏။ 'အလွန်လျင်မြန်စွာ အကျိုးပေးတတ်သော' ဟူသော ဤစကားဖြင့် အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေနိုင်စွမ်းသော သတ္တိနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ကံ၏ ရင့်ကျက်၍ ခံစားအပ်သော သဘောကို ပြ၏။

චතුප්පඤ්චක්ඛන්ධඵලතාය සඤ්ඤාභවූපගං කම්මං බහුවෙදනීයන්ති වුත්තං. එකඛන්ධඵලත්තා අසඤ්ඤාභවූපගං කම්මං අප්පවෙදනීයං. කෙචි පන, ‘‘අරූපාවචරකම්මං බහුකාලං වෙදිතබ්බඵලත්තා බහුවෙදනීයං, ඉතරං අප්පවෙදනීයං. රූපාරූපාවචරකම්මං වා බහුවෙදනීයං, පරිත්තකම්මං අප්පවෙදනීය’’න්ති වදන්ති. සවිපාකං කම්මන්ති පච්චයන්තරසමවායෙ විපාකුප්පාදනසමත්ථං, න ආරද්ධවිපාකමෙව. අවිපාකං කම්මන්ති පච්චයවෙකල්ලෙන විපච්චිතුං අසමත්ථං අහොසිකම්මාදිභෙදං.

ခန္ဓာ လေးပါး သို့မဟုတ် ငါးပါးတည်းဟူသော အကျိုးရှိသောကြောင့် သညာရှိသော ဘဝသို့ ရောက်စေတတ်သော ကံကို 'ဗဟုဝေဒနီယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ခန္ဓာ တစ်ပါးတည်းဟူသော အကျိုးရှိသောကြောင့် သညာမရှိသော ဘဝသို့ ရောက်စေတတ်သော ကံကို 'အပ္ပဝေဒနီယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့မူကား 'အရူပကုသိုလ်ကံသည် ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး ခံစားအပ်သော အကျိုးရှိသောကြောင့် ဗဟုဝေဒနီယ မည်၏၊ ကြွင်းသော ကံသည် အပ္ပဝေဒနီယ မည်၏။ သို့မဟုတ် ရူပါဝစရနှင့် အရူပါဝစရကံသည် ဗဟုဝေဒနီယ မည်၏၊ ကာမာဝစရကံသည် အပ္ပဝေဒနီယ မည်၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'အကျိုးနှင့်တကွဖြစ်သော ကံ' ဟူသည် အခြားသော အကြောင်းအထောက်အပံ့တို့ စုံညီပါက ဝိပါက်အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေနိုင်စွမ်းသော ကံကို ဆိုလိုသည်၊ အကျိုးပေးဆဲဖြစ်သော ကံကိုသာ ဆိုလိုသည်မဟုတ်။ 'အကျိုးမရှိသော ကံ' ဟူသည် အကြောင်းအထောက်အပံ့ ချို့တဲ့ခြင်းကြောင့် အကျိုးမပေးနိုင်စွမ်းသော အဟောသိကံ အစရှိသော ကံအပြားကို ဆိုလိုသည်။

8. දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදීනන්ති [Pg.215] දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදීනං දසන්නං කම්මානං උපක්කමෙන කම්මානං අඤ්ඤාථාභාවස්ස අනාපාදනීයත්තා යථාසභාවෙනෙව කම්මානි තිට්ඨන්ති. තත්ථ නිගණ්ඨානං උපක්කමො නිප්පයොජනොති ආහ ‘‘අඵලො’’ති. නිගණ්ඨානං පදහනස්ස මිච්ඡාවායාමස්ස නිප්ඵලභාවප්පවෙදනො පධානච්ඡෙදකවාදො. පරෙහි වුත්තකාරණෙහීති යෙහි කාරණෙහි නිගණ්ඨානං වාදෙසු දොසං දස්සෙන්ති. තෙහි පරෙහි වුත්තකාරණෙහි. න හි ලක්ඛණයුත්තෙන හෙතුනා විනා පරවාදෙසු දොසං දස්සෙතුං සක්කා. තෙනාහ ‘‘සකාරණා හුත්වා’’ති. නිගණ්ඨානං වාදා ච අනුවාදා චාති නිගණ්ඨෙහි වුච්චමානා සකසකසමයප්පවෙදිකා වාදාචෙව සාවකෙහි වුච්චමානා තෙසං අනුවාදා ච. විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බං කාරණං ආගච්ඡන්තීති, ‘‘අයමෙත්ථ දොසො’’ති තත්ථ තත්ථ විඤ්ඤූහි පණ්ඩිතෙහි ගරහාරහං කාරණං උපගච්ඡන්ති, පාපුණන්තීති අත්ථො. තස්සත්ථොතිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො, ‘‘වුත්තනයෙන පරෙහි වුත්තෙන කාරණෙන සකාරණා හුත්වා දොසදස්සනවසෙන නිගණ්ඨානං වාදා අනුප්පත්තා, තතො එව තං වාදං අප්පසාදනීයභාවදස්සනෙන සොසෙන්තා හෙතුසම්පත්තිවොහාරසුක්ඛනෙන මිලාපෙන්තා දුක්කටකම්මකාරිනොතිආදයො දස ගාරය්හාපදෙසා උපගච්ඡන්තී’’ති.

၈. 'ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယစသည်တို့၏' ဟူသည် ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယအစရှိသော ဆယ်ပါးသော ကံတို့အား လုံ့လပြုခြင်းဖြင့် ကံတို့၏ တစ်ပါးသောအခြင်းအရာသို့ မပြောင်းလဲနိုင်ခြင်းကြောင့် ကံတို့သည် မိမိတို့၏ သဘာဝအတိုင်းသာ တည်ရှိကုန်၏။ ထိုကံတို့၌ နိဂဏ္ဌတို့၏ လုံ့လပြုခြင်းသည် အကျိုးမဲ့သောကြောင့် 'အကျိုးမရှိ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ နိဂဏ္ဌတို့၏ အားထုတ်မှု မိစ္ဆာဝါယာမ၏ အကျိုးမဲ့ဖြစ်ပုံကို ပြခြင်းသည် အားထုတ်မှုကို ဖြတ်တောက်သောဝါဒ (ပဓာနစ္ဆေဒကဝါဒ) မည်၏။ 'သူတစ်ပါးတို့ ပြောဆိုအပ်သော အကြောင်းတို့ဖြင့်' ဟူသည် အကြင်အကြောင်းတို့ဖြင့် နိဂဏ္ဌတို့၏ ဝါဒများ၌ အပြစ်ကို ပြကြကုန်၏။ ထိုသူတစ်ပါးတို့ ပြောဆိုအပ်သော အကြောင်းတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသော အကြောင်းမရှိဘဲ သူတစ်ပါးဝါဒ၌ အပြစ်ပြရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်လျက်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'နိဂဏ္ဌတို့၏ ဝါဒနှင့် အနုဝါဒတို့' ဟူသည် နိဂဏ္ဌတို့ ပြောဆိုအပ်သော မိမိတို့၏ ဝါဒကို ပြဆိုခြင်းဖြစ်သော ဝါဒများလည်းကောင်း၊ တပည့်တို့ ပြောဆိုအပ်သော ထိုဝါဒများကို ထပ်ဆင့်ထောက်ခံသော အနုဝါဒများလည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ 'ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့အပ်သော အကြောင်းသို့ ရောက်ကုန်၏' ဟူသည် 'ဤအရာ၌ ဤသည်ကား အပြစ်တည်း' ဟု ထိုထိုနေရာ၌ ပညာရှိပဏ္ဍိတတို့ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော အကြောင်းသို့ ရောက်ရှိကုန်၏၊ ဆိုက်ရောက်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ထိုပါဠိ၏ အနက်' စသည်၌ ဤသည်ကား အကျဉ်းချုပ် အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်၏ — 'ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သူတစ်ပါးတို့ ပြောဆိုအပ်သော အကြောင်းဖြင့် အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်လျက် အပြစ်ပြခြင်းအားဖြင့် နိဂဏ္ဌတို့၏ ဝါဒများသည် ဆိုက်ရောက်လာကုန်၏။ ထိုသို့ ဆိုက်ရောက်လာခြင်းကြောင့်ပင် ထိုဝါဒကို မကြည်ညိုဖွယ်သော သဘောအားဖြင့် ပြသလျက် ခြောက်သွေ့စေကုန်လျက်၊ အကြောင်းတရားနှင့် ပြည့်စုံသော စကားကို ညှိုးနွမ်းစေကုန်လျက် ယုတ်ညံ့သော ကံကို ပြုသူများ အစရှိသော ဆယ်ပါးသော ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော စွပ်စွဲချက်တို့သို့ ရောက်ရှိကုန်၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

9. සඞ්ගතිභාවහෙතූති තත්ථ තත්ථ යදිච්ඡාය සමුට්ඨිතසඞ්ගතිනිමිත්තං. සා පන සඞ්ගති නියතිලක්ඛණාති ආහ ‘‘නියතිභාවකාරණා’’ති. අච්ඡෙජ්ජසුත්තාවුතඅභෙජ්ජමණි විය හි පටිනියතතා නියතිපවත්තීති. ඡළභිජාතිහෙතූති කණ්හාභිජාති නීලාභිජාති ලොහිතාභිජාති හලිද්දාභිජාති සුක්කාභිජාති පරමසුක්කාභිජාතීති ඉමාසු අභිජාතීසු ජාතිනිමිත්තං. පාපසඞ්ගතිකාති නිහීනසඞ්ගතිකා.

၉. 'တိုက်ဆိုင်မှုဖြစ်ခြင်း အကြောင်းကြောင့်' ဟူသည် ထိုထိုအရာ၌ အလိုအလျောက် ဖြစ်ပေါ်လာသော တိုက်ဆိုင်မှုအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုတိုက်ဆိုင်မှုသည်လည်း နိယတလက္ခဏာရှိသောကြောင့် 'နိယတဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းကြောင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဖြတ်တောက်၍ မရသော ကြိုးဖြင့် သီထားသော ဖောက်ထွင်း၍ မရသော ပတ္တမြားကဲ့သို့ လုံးဝသတ်မှတ်ပြီးဖြစ်သော သဘောသည် နိယတိ၏ ဖြစ်ပျက်ပုံ ဖြစ်သည်။ 'ခြောက်ပါးသော အဘိဇာတ် အကြောင်းကြောင့်' ဟူသည် ကဏှာဘိဇာတိ၊ นီလာဘိဇာတိ၊ လောဟိတာဘိဇာတိ၊ ဟလိဒ္ဒါဘိဇာတိ၊ သုက္ကာဘိဇာတိ၊ ပရမသုက္ကာဘိဇာတိ ဟူသော ဤအဘိဇာတ်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ယုတ်ညံ့သော အပေါင်းအဖော် ရှိသူများ' ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော အပေါင်းအသင်း ရှိသူများကို ဆိုလိုသည်။

10. අනද්ධභූතන්ති එත්ථ අධි-සද්දෙන සමානත්ථො අද්ධ-සද්දොති ආහ – ‘‘අනද්ධභූතන්ති අනධිභූත’’න්ති. යථා ආපායිකො අත්තභාවො මහතා දුක්ඛෙන අභිභුය්‍යති, න තථා අයන්ති ආහ – ‘‘දුක්ඛෙන අනධිභූතො නාම මනුස්සත්තභාවො වුච්චතී’’ති. ‘‘අචෙලකො හොතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.394) වුත්තාය නානප්පකාරාය දුක්කරකාරිකාය කිලමථෙන. යදි එවං [Pg.216] කථං ධුතඞ්ගධරාති ආහ ‘‘යෙ පනා’’තිආදි. නිය්‍යානිකසාසනස්මිඤ්හි වීරියන්ති විවට්ටසන්නිස්සිතං කත්වා පවත්තියමානං වීරියං සරීරං ඛෙදන්තම්පි සම්මාවායාමො නාම හොති ඤායාරද්ධභාවතො.

၁၀. 'လွှမ်းမိုးခြင်းမခံရသော' ဟူသော ဤအရာ၌ 'အဒ္ဓ (addha)' သဒ္ဒါသည် 'အဓိ (adhi)' သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူသောကြောင့် 'လွှမ်းမိုးခြင်းမခံရသော (Anadhibhūta)' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ငရဲစသော အပါယ်ဘုံ၌ ဖြစ်သော အတ္တဘောသည် ကြီးစွာသော ဆင်းရဲဒုက္ခဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်သကဲ့သို့၊ ဤလူ့အတ္တဘောသည် ထိုသို့ လွှမ်းမိုးခြင်းမခံရပေ။ ထို့ကြောင့် 'ဆင်းရဲဒုက္ခဖြင့် လွှမ်းမိုးခြင်းမခံရသော အတ္တဘောကို လူ့အတ္တဘောဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'အဝတ်မဝတ်ဘဲ နေ၏' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော အထူးထူးသော ဒုက္ကရစရိယာကျင့်စဉ်၏ ပင်ပန်းဆင်းရဲမှုဖြင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ဓုတင်ဆောင်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အဘယ်သို့နည်းဟု မေးသော် 'အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်ကား' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုသည်။ ဝဋ်မှလွတ်မြောက်ခြင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ဝီရိယသည် ဝဋ်မှထွက်မြောက်ကြောင်း သာသနာတော်၌ ခန္ဓာကိုယ်ကို ပင်ပန်းစေသော်လည်း သင့်လျော်မှန်ကန်သော အားထုတ်မှု (သမ္မာဝါယာမ) သာ မည်၏၊ နည်းလမ်းမှန်ကန်စွာ အားထုတ်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

ථෙරොති එත්ථ ආගතමහාරක්ඛිතත්ථෙරො. තිස්සො සම්පත්තියො මනුස්සදෙවනිබ්බානසම්පත්තියො, සීලසමාධිපඤ්ඤාසම්පත්තියො වා. ඛුරග්ගෙයෙවාති ඛුරෙ සීසග්ගෙ එව, ඛුරෙ සීසග්ගතො අපනීතෙ එවාති අධිප්පායො. අයන්ති, ‘‘ඉස්සරකුලෙ නිබ්බත්තො’’තිආදිනා වුත්තො. න සබ්බෙ එව සක්කාරපුබ්බකං පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණන්තීති ආහ ‘‘යො දාසිකුච්ඡිය’’න්තිආදි. රජතමුද්දිකන්ති රජතමයං අඞ්ගුලිමුද්දිකං. ගොරකපියඞ්ගුමත්තෙනපීති කපිත්ථඡල්ලිකඞ්ගුපුප්ඵගන්ධමත්තෙනපි.

“ထေရော” ဟူသည် ဤကျမ်းစာ၌ လာသော မဟာရက္ခိတမထေရ် ဖြစ်သည်။ “တိဿော သမ္ပတ္တိယော” ဟူသည် လူ့စည်းစိမ်၊ နတ်စည်းစိမ်၊ နိဗ္ဗာန်စည်းစိမ် သုံးပါးတို့ ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ ပြည့်စုံခြင်း သုံးပါးတို့ ဖြစ်စေ ဖြစ်သည်။ “ခုရဂ္ဂေယေဝ” ဟူသည် သင်တုန်းဓားသည် ဦးခေါင်းဖျား၌ ရှိစဉ်သာလျှင်၊ သို့မဟုတ် သင်တုန်းဓားကို ဦးခေါင်းဖျားမှ မဖယ်ရှားမီသာလျှင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “အယံ” ဟူသည် “မင်းမျိုးစိုးနွယ်ဖြစ်သော အမျိုး၌ မွေးဖွားသူ” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော သူ ဖြစ်သည်။ လူတိုင်း ပူဇော်သက္ကာရကို ရှေ့ထား၍ ရဟန်းပြုကာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်နိုင်ကြကုန်ဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် “ယော ဒါသိကုစ္ဆိယံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ရဇတမုဒ္ဒိကံ” ဟူသည် ငွေဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော လက်စွပ် ဖြစ်သည်။ “ဂေါရကပိယင်္ဂုမတ္တေနပိ” ဟူသည် သီးပင်အခေါက်၊ နဂုပန်းတို့၏ အနံ့မျှဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

ධම්මෙන ඤායෙන ආගතසුඛං ධම්මසුඛන්ති ආහ – ‘‘සඞ්ඝතො වා…පෙ… පච්චයසුඛ’’න්ති. අමුච්ඡිතොති අනජ්ඣාපන්නො. ඉදානි තං අනජ්ඣාපන්නතං තස්ස ච ඵලං දස්සෙතුං ‘‘ධම්මිකං හී’’තිආදි වුත්තං. ඉමස්සාති සමුදයස්ස. සො හි පඤ්චක්ඛන්ධස්ස දුක්ඛස්ස කාරණභූතත්තා ආසන්නො පච්චක්ඛො කත්වා වුත්තො. තෙනාහ ‘‘පච්චුප්පන්නාන’’න්තිආදි. සඞ්ඛාරන්ති යථාරද්ධාය සාතිසයං කරණතො සඞ්ඛාරන්ති ලද්ධනාමං බලවවීරියං උස්සොළ්හිං. පදහතොති පයුඤ්ජන්තස්ස පවත්තෙන්තස්ස. මග්ගෙන විරාගො හොතීති අරියමග්ගෙන දුක්ඛනිදානස්ස විරජ්ජනා හොති. තෙනාහ ‘‘ඉදං වුත්තං හොතී’’ති. ඉමිනා සුඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා කථිතා අකසිරෙනෙව සීඝතරං මග්ගපජානතාය බොධිතත්තා. මජ්ඣත්තතාකාරොති වීරියූපෙක්ඛමාහ. සඞ්ඛාරං තත්ථ පදහතීති පධානසඞ්ඛාරං තත්ථ දුක්ඛනිදානස්ස විරජ්ජනනිමිත්තං විරජ්ජනත්ථං පදහති. කථං? මග්ගප්පධානෙන චතුකිච්චප්පධානෙ අරියමග්ගෙ වායාමෙන පදහති වායමති. අජ්ඣුපෙක්ඛතොති වීරියස්ස අනච්චාරද්ධනාතිසිථිලතාය වීරියසමතායොජනෙ බ්‍යාපාරාකරණෙන අජ්ඣුපෙක්ඛතො. තෙනාහ ‘‘උපෙක්ඛං භාවෙන්තස්සා’’ති. උපෙක්ඛාභාවනා ච නාමෙත්ථ තථාපවත්තා අරියමග්ගභාවනා එවාති ආහ – ‘‘මග්ගභාවනාය භාවෙතී’’ති.

တရားသဖြင့် နည်းလမ်းကျသဖြင့် ရအပ်သော ချမ်းသာကို ဓမ္မသုခဟု ခေါ်ဆိုလိုသဖြင့် “သံဃာ့ထံမှဖြစ်စေ...ပ... ပစ္စည်းချမ်းသာ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “အမုစ္ဆိတော” ဟူသည် တပ်မက်စွဲလမ်းမှု မရှိသော။ ယခုအခါ ထိုတပ်မက်စွဲလမ်းမှု မရှိခြင်းနှင့် ယင်း၏ အကျိုးတရားကို ပြသခြင်းငှာ “ဓမ္မိကံ ဟိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “ဣမဿ” ဟူသည် သမုဒယတရား၏။ ထိုသမုဒယသည် ငါးပါးသောခန္ဓာတည်းဟူသော ဒုက္ခ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် နီးကပ်စွာ မျက်မှောက်ပြုအပ်သကဲ့သို့ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် “ပစ္စုပ္ပန္နာနံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “သင်္ခါရံ” ဟူသည် အားထုတ်အပ်သည့်အတိုင်း ထူးကဲစွာ ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် သင်္ခါရဟု အမည်ရသော အားကောင်းသော ဝီရိယ လုံ့လကို ဆိုလိုသည်။ “ပဒဟတော” ဟူသည် အားထုတ်နေသော၊ ဖြစ်စေနေသော သူ၏။ “မဂ္ဂေန ဝိရာဂေါ ဟောတိ” ဟူသည် အရိယမဂ်ဖြင့် ဒုက္ခ၏အကြောင်းရင်း ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “ဤသို့ ဆိုလိုသည်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဤစကားရပ်ဖြင့် ဆင်းရဲပင်ပန်းမှုမရှိဘဲ လျင်မြန်စွာ မဂ်ကို သိနိုင်သောကြောင့် သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညတည်းဟူသော ကျင့်စဉ်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။ “မဇ္ဈတ္တတာကာရော” ဟူသည် ဝီရိယုပေက္ခာကို ဆိုလိုသည်။ “သင်္ခါရံ တတ္ထ ပဒဟတိ” ဟူသည် ထိုဒုက္ခ၏အကြောင်းရင်း ချုပ်ငြိမ်းခြင်း အကြောင်းဖြစ်သော ချုပ်ငြိမ်းခြင်းအကျိုးငှာ ထိုဝီရိယတည်းဟူသော သင်္ခါရကို အားထုတ်သည်။ အဘယ်သို့နည်း? မဂ်တည်းဟူသော ဝီရိယဖြင့် ကိစ္စလေးပါးရှိသော အရိယမဂ်၌ အားထုတ်ခြင်းဖြင့် အားထုတ်သည် သို့မဟုတ် လုံ့လပြုသည်။ “အဇ္ဈုပေက္ခတော” ဟူသည် ဝီရိယသည် အလွန်လည်းမတင်းကျပ် အလွန်လည်းမလျော့ရဲဘဲ ဝီရိယကို မျှတစွာ ညှိနှိုင်းရာ၌ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု မပြုခြင်းဖြင့် လျစ်လျူရှုသော သူ၏။ ထို့ကြောင့် “ဥပေက္ခာကို ပွားများသောသူ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤနေရာ၌ ဥပေက္ခာပွားများခြင်း မည်သည်မှာ ထိုကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော အရိယမဂ်ပွားများခြင်းပင် ဖြစ်သောကြောင့် “မဂ်ပွားများခြင်းဖြင့် ပွားများ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

එත්ථ ච එවං පාළියා පදයොජනා වෙදිතබ්බා, – ‘‘සො එවං පජානාති. කථං? සඞ්ඛාරං මෙ පදහතො සඞ්ඛාරපදහනා ඉමස්ස දුක්ඛනිදානස්ස විරාගො හොති[Pg.217], අජ්ඣුපෙක්ඛතො මෙ උපෙක්ඛනා ඉමස්ස දුක්ඛනිදානස්ස විරාගො හොතී’’ති. පටිපජ්ජමානස්ස චායං පුබ්බභාගවීමංසස්සාති ගහෙතබ්බං. තත්ථ සඞ්ඛාරප්පධානාති සම්මසනපදෙන සුඛෙනෙව ඛිප්පතරං භාවනාඋස්සුක්කාපනවීරියං දස්සිතන්ති සුඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා දස්සිතා. අජ්ඣුපෙක්ඛතොති එත්ථ කස්සචි නාතිදළ්හං කත්වා පවත්තිතවීරියෙනපි දුක්ඛනිදානස්ස විරාගො හොති විපස්සනමනුයුඤ්ජතීති දස්සිතං. උභයත්ථාපි චතුත්ථීයෙව පටිපදා විභාවිතාති දට්ඨබ්බං. ඉදානි, ‘‘යස්ස හි ඛ්වාස්ස…පෙ… උපෙක්ඛං තත්ථ භාවෙතී’’ති වාරෙහි තාසංයෙව පටිපදානං වසෙන තෙසං පුග්ගලානං පටිපත්ති දස්සිතා. වට්ටදුක්ඛනිදානස්ස පරිජිණ්ණං ඉමෙහි වාරෙහි දුක්ඛක්ඛයො විභාවිතො.

ဤနေရာ၌ ပါဠိတော်၏ ပုဒ်ဆက်စပ်ပုံကို ဤသို့ သိအပ်၏ - “ထိုသူသည် ဤသို့ သိ၏။ အဘယ်သို့နည်း? ငါသည် ဝီရိယကို အားထုတ်သည်ရှိသော် ထိုဝီရိယအားထုတ်ခြင်းကြောင့် ဤဒုက္ခအကြောင်းရင်း၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ငါသည် လျစ်လျူရှုသည်ရှိသော် လျစ်လျူရှုခြင်းကြောင့် ဤဒုက္ခအကြောင်းရင်း၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည် ဖြစ်၏” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ယင်းကို ကျင့်ကြံအားထုတ်နေသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ရှေ့အဖို့ဖြစ်သော ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ ထိုကျင့်စဉ်၌ “သင်္ခါရပ္ပဓာန” ဟူသော ဆင်ခြင်သုံးသပ်သည့် ပုဒ်ဖြင့် လွယ်ကူစွာ လျင်မြန်စွာ ဝိပဿနာပွားများရန် အားထုတ်သော ဝီရိယကို ပြဆိုသောကြောင့် သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာကို ပြဆိုအပ်သည်။ “အဇ္ဈုပေက္ခတော” ဟူသော ဤပုဒ်၌ အချို့သောသူအား အလွန်တရာ မပြင်းထန်ဘဲ ဖြစ်ပေါ်သော ဝီရိယမျှဖြင့်လည်း ဒုက္ခ၏အကြောင်းရင်း ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ဖြစ်သည်၊ ဝိပဿနာကို ဆက်လက်အားထုတ်သည်ကို ပြသတော်မူသည်။ နှစ်နေရာလုံး၌လည်း စတုတ္ထမြောက်ကျင့်စဉ်ကိုသာ ထင်ရှားစေသည်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ ယခုအခါ “ယဿ ဟိ ခွါဿ...ပ... ဥပေက္ခံ တတ္ထ ဘာဝေတိ” ဟူသော ဝါရတို့ဖြင့် ထိုကျင့်စဉ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ကျင့်စဉ်ကို ပြသတော်မူသည်။ သံသရာဝဋ်ဒုက္ခ၏ အကြောင်းရင်း ပျက်စီးဆွေးမြည့်သွားခြင်းကို ဤဝါရတို့ဖြင့် ဒုက္ခချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို ထင်ရှားစေအပ်သည်။

11. බද්ධචිත්තොති සම්බද්ධචිත්තො. බහලච්ඡන්දොති බහලතණ්හාඡන්දො. අතිචරිත්වාති අතික්කමිත්වා. නටසත්ථවිධිනා නච්චනකා නටා, නච්චකා ඉතරෙ. සොමනස්සං උප්පජ්ජති, ‘‘ඊදිසං නාම ඉත්ථිං පරිච්චජි’’න්ති. ඡිජ්ජාති ද්විධා හොතු. භිජ්ජාති භිජ්ජතු. ‘‘ඡිජ්ජ වා භිජ්ජවා’’ති පදද්වයෙනපි විනාසමෙව වදති. ඤත්වාති පුබ්බභාගඤාණෙන ජානිත්වා. තදුභයන්ති සඞ්ඛාරපදහනඋපෙක්ඛාභාවනං.

၁၁. “ဗဒ္ဓစိတ္တော” ဟူသည် တွယ်ငြိသော စိတ်ရှိသော။ “ဗဟလစ္ဆန္ဒော” ဟူသည် ထူပြောသော တဏှာဆန္ဒ ရှိသော။ “အတိစရိတွာ” ဟူသည် ကျော်လွန်၍။ ကပြခြင်းဆိုင်ရာ အတတ်ပညာ နည်းလမ်းဖြင့် ကတတ်သောသူတို့သည် “နဋ” (ဇာတ်သမား) မည်ကုန်၏၊ ကျန်သောသူတို့သည် “နစ္စက” (ကခုန်သူ) မည်ကုန်၏။ “ဤကဲ့သို့သော မိန်းမကို စွန့်ပယ်နိုင်ခဲ့လေပြီ” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ရသည်။ “ဆိဇ္ဇ” ဟူသည် နှစ်ခြမ်းကွဲပါစေ။ “ဘိဇ္ဇ” ဟူသည် ပျက်စီးပါစေ။ “ဆိဇ္ဇ ဝါ ဘိဇ္ဇ ဝါ” ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုစလုံးဖြင့် ပျက်စီးခြင်းကိုသာ ဆိုလိုသည်။ “ဉတွာ” ဟူသည် ရှေ့အဖို့ဖြစ်သော ဉာဏ်ဖြင့် သိ၍။ “တဒုဘယံ” ဟူသည် ထိုဝီရိယအားထုတ်ခြင်းနှင့် ဥပေက္ခာပွားများခြင်း နှစ်ခုစလုံးကို ဆိုလိုသည်။

12. පෙසෙන්තස්සාති වායමන්තස්ස. තං සන්ධායාති දුක්ඛාය පටිපදාය නිය්‍යානතං සන්ධාය.

၁၂. “ပေသေန္တဿ” ဟူသည် အားထုတ်နေသော သူ၏။ “ထိုသို့ ရည်ညွှန်း၍” ဟူသည် ဒုက္ခပဋिပဒါ (ဆင်းရဲသော ကျင့်စဉ်) ဖြင့် လွတ်မြောက်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုလိုသည်။

උසුකාරො විය යොගී තෙජනස්ස විය චිත්තස්ස උජුකරණතො. ගොමුත්තවඞ්කං, චන්දලෙඛාකුටිලං, නඞ්ගලකොටිජිම්හං චිත්තං. අලාතා විය වීරියං ආතාපන-පරිතාපනතො. කඤ්චිකතෙලං විය සද්ධා සිනෙහනතො. නමනදණ්ඩකො විය ලොකුත්තරමග්ගො නිබ්බානාරම්මණෙ චිත්තස්ස නාමනතො. ලොකුත්තරමග්ගෙන චිත්තස්ස උජුකරණං භාවනාභිසමයතො දට්ඨබ්බං. අන්තද්වයවජ්ජිතා මජ්ඣිමා පටිපත්තීති කත්වා කිලෙසගණවිජ්ඣනං පහානාභිසමයො. ඉතරා පන පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤාති ඉමෙසං ද්වින්නං භික්ඛූනං ඉමාසු ද්වීසු යථාවුත්තාසු ඛිප්පාභිඤ්ඤාසු කථිතාසු, ඉතරාපි කථිතාව හොන්ති ලක්ඛණහාරනයෙන පටිපදාසාමඤ්ඤතො. සහාගමනීයාපි වා පටිපදා කථිතාව, ‘‘න හෙව අනද්ධභූතං අත්ථාන’’න්තිආදිනා පුබ්බභාගපටිපදාය කථිතත්තා. ‘‘ආගමනීයපටිපදා පන න කථිතා’’ති [Pg.218] ඉදං සවිසෙසං අජ්ඣුපෙක්ඛස්ස අකථිතතං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. නික්ඛමනදෙසනන්ති නික්ඛමනුපායං දෙසනං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

မြားမြှောင့်လုပ်သမားသည် မြားတံကို ဖြောင့်အောင် ပြုလုပ်သကဲ့သို့၊ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် စိတ်ကို ဖြောင့်မတ်အောင် ပြုလုပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စိတ်သည် နွားကျင်ငယ်ရေကဲ့သို့ ကောက်ကွေးခြင်း၊ လဆန်းခဲကဲ့သို့ ကွေးညွတ်ခြင်း၊ ထွန်တုံးဖျားကဲ့သို့ ကောက်စောင်းခြင်း ရှိတတ်သည်။ မီးကျီးခဲကဲ့သို့ ဝီရိယသည် ပူလောင်စေတတ်၊ ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ယာဂုဆီကဲ့သို့ သဒ္ဓါတရားသည် စေးပျစ် စိုစွတ်စေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ညွတ်စေသော တုတ်တံကဲ့သို့ လောကုတ္တရာမဂ်သည် နိဗ္ဗာန်အာရုံ၌ စိတ်ကို ညွတ်စေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ လောကုတ္တရာမဂ်ဖြင့် စိတ်ကို ဖြောင့်မတ်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းကို ဘာဝနာဘိသမယ (ပွားများခြင်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိခြင်း) ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ အစွန်းနှစ်ပါးမှ ကင်းလွတ်သော မဇ္ဈိမပဋိပဒါလမ်းစဉ်ဖြင့် ကိလေသာအစုကို ဖောက်ခွင်းခြင်းသည် ပဟာနဘိသမယ (ပယ်ခြင်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိခြင်း) ဖြစ်သည်။ ကျန်သောကျင့်စဉ်မှာမူ ဒန္ဓာဘိညာ ဖြစ်သည်၊ ဤရဟန်းနှစ်ပါးတို့အား အထက်ပါ ခိပ္ပါဘိညာ ကျင့်စဉ်နှစ်ပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သည်ရှိသော် ကျန်သော ကျင့်စဉ်ကိုလည်း ကျင့်စဉ်တူညီသည့်အတွက် လက္ခဏဟာရနည်းဖြင့် ဟောကြားတော်မူပြီး ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ (တစ်နည်း) သဟာဂမနီယပဋိပဒါ (တွဲဖက်လိုက်ပါသော ကျင့်စဉ်) ကိုလည်း ဟောကြားပြီး ဖြစ်သည်၊ “န ဟေဝ အနဒ္ဓဘူတံ အတ္ထာနံ” စသည်ဖြင့် ရှေ့အဖို့ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ “အာဂမနီယပဋိပဒါကိုမူ မဟောကြားအပ်” ဟူသော ဤစကားသည် အထူးသဖြင့် လျစ်လျူရှုသောသူ၏ အာဂမနီယပဋိပဒါ မဟောကြားအပ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ “နိက္ခမနဒေသနံ” ဟူသည် လွတ်မြောက်ရာလမ်းညွှန်သော တရားဒေသနာ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားသည် အလွယ်တကူ သိသာထင်ရှားပေသည်။

දෙවදහසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဒေဝဒဟသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနီ (အနက်အဓိပ္ပာယ်ခက်ခဲပုံကို ဖွင့်ဆိုချက်) ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. පඤ්චත්තයසුත්තවණ්ණනා

၂. ပဉ္စတ္တယသုတ်အဖွင့်။

21. එකෙති එත්ථ එක-සද්දො අඤ්ඤත්ථො, න ගණනාදිඅත්ථොති තං දස්සෙන්තො ‘‘එකච්චෙ’’ති ආහ. යං පන පාළියං ‘‘සන්තී’’ති වුත්තං. තෙන තෙසං දිට්ඨිගතිකානං විජ්ජමානතාය අවිච්ඡින්නතා; තතො ච නෙසං මිච්ඡාගහණතො සිථිලකරණවිවෙචනෙහි අත්තනො දෙසනාය කිච්චකාරිතා අවිතථතා ච දීපිතා හොති. පරමත්ථසමණබ්‍රාහ්මණෙසු අපරන්තකප්පිකතාය ලෙසොපි නත්ථීති ආහ ‘‘පරිබ්බජුපගතභාවෙනා’’තිආදි. සස්සතාදිවසෙන අපරන්තං කප්පෙන්තීති අපරන්තකප්පිනො, තෙ එව අපරන්තකප්පිකා. යස්මා තෙහි අපරන්තං පුරිමතරසිද්ධෙහි තණ්හාදිට්ඨිකප්පෙහි කප්පෙත්වා ආසෙවනබලවතාය ච විකප්පෙත්වා අපරභාගසිද්ධෙහි අභිනිවෙසභූතෙහි තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහෙහි ගණ්හන්ති අභිනිවිසන්ති පරාමසන්ති; තස්මා වුත්තං – ‘‘අපරන්තං කප්පෙත්වා විකප්පෙත්වා ගණ්හන්තී’’ති. තණ්හුපාදානවසෙන කප්පනගහණානි වෙදිතබ්බානි. තණ්හාපච්චයා හි උපාදානං. වුත්තම්පි චෙතං මහානිද්දෙසෙ උද්දානතො සඞ්ඛෙපතො. තණ්හාදිට්ඨිවසෙනාති තණ්හාය දිට්ඨියා ච වසෙන. දිට්ටියා වා උපනිස්සයභූතාය සහජාතාය අභිනන්දනකාය ච තණ්හාය සස්සතාදිආකාරෙන අභිනිවිසන්තස්ස මිච්ඡාගාහස්ස ච වසෙන. අනාගතධම්මවිසයාය අධිප්පෙතත්තා අනාගතකාලවාචකො ඉධ අපර-සද්දො. රූපාදිඛන්ධවිනිමුත්තස්ස කප්පනවත්ථුනො අභාවා අන්ත-සද්දො භාගවාචකොති ආහ – ‘‘අනාගතං ඛන්ධකොට්ඨාස’’න්ති. කප්පෙත්වාති ච තස්මිං අපරන්තෙ තණ්හාය නාභිනිවෙසානං සමත්තනං පරිනිට්ඨාපනමාහ. ඨිතාති තස්සා ලද්ධියා අවිජහනං.

၂၁. ဤနေရာ၌ "ဧကေ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဧက" သဒ္ဒါသည် အခြားသော အနက် (တပါးသော အနက်) ရှိ၏၊ ရေတွက်ခြင်း စသော အနက် မဟုတ်ဟု ပြလိုသဖြင့် "ဧကစ္စေ" (အချို့သောသူတို့) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပါဠိတော်၌ "သန္တိ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော စကားဖြင့် ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူတို့၏ တည်ရှိနေမှု အဆက်မပြတ်ခြင်းကို ပြ၏။ ထိုမှတစ်ပါး ထိုသူတို့၏ မိစ္ဆာအယူမှ လျှော့ပါးစေခြင်း၊ ခွဲခြားစိစစ်ခြင်းတို့ဖြင့် မိမိ (ဘုရားရှင်) ၏ ဒေသနာတော်သည် အကျိုးကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းနှင့် မှန်ကန်လှဝေခြင်း (အမှန်အတိုင်းဖြစ်ခြင်း) ကို ပြရာရောက်ပေ၏။ ပရမတ္ထ သမဏဗြာဟ္မဏတို့၌ အနာဂတ်ကို ကြံစည်စိစစ်ခြင်း (အပရန္တကပ္ပိကတာ) ၏ အစွန်းအစမျှပင် မရှိဟူသည်ကို ပြခြင်းငှါ "ပရိဗ္ဗဇူပဂတဘာဝေန" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သဿတအယူ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အနာဂတ်အပိုင်းအခြားကို ကြံစည်စိစစ်တတ်ကုန်သောကြောင့် "အပရန္တကပ္ပိနော" မည်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည်ပင် အပရန္တကပ္ပိက မည်ကုန်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုသူတို့သည် အနာဂတ်ကာလကို ရှေး၌ ပြီးစီးပြီးသော တဏှာဒိဋ္ဌိအကြံအစည်တို့ဖြင့် ကြံစည်၍လည်းကောင်း၊ အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်မှုအစွမ်းကြောင့် ထူးထူးခြားခြား ကြံစည်၍လည်းကောင်း၊ နောင်အခါ၌ ပြီးစီးတတ်ကုန်သော စွဲလမ်းမှုသဘောရှိသော တဏှာဒိဋ္ဌိ အယူတို့ဖြင့် ယူကြကုန်၏၊ စွဲလမ်းကြကုန်၏၊ သုံးသပ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "အနာဂတ်ကို ကြံစည်၍၊ ထူးထူးခြားခြား ကြံစည်၍ ယူကြကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တဏှာ၊ ဥပါဒါန်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ကြံစည်ခြင်း၊ စွဲယူခြင်းတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ တဏှာကြောင့် ဥပါဒါန် ဖြစ်ရသည်မဟုတ်ပါလော။ ဤအနက်ကို မဟာနိဒ္ဒေသ၌လည်း ဥဒ္ဒါနအားဖြင့် အကျဉ်းချုပ်၍ မိန့်ဆိုအပ်ပြီ။ "တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန" ဟူသည် တဏှာ၏လည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိ၏လည်းကောင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ဥပနိဿယအဖြစ် ဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတူတကွ ဖြစ်သော နှစ်သက်တတ်သော တဏှာ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဿတစသော အခြင်းအရာအားဖြင့် စွဲလမ်းတတ်သော မိစ္ဆာဂါဟ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ "အပရ" သဒ္ဒါသည် အနာဂတ်တရားတို့ကို အာရုံပြုရန် ရည်ရွယ်သောကြောင့် အနာဂတ်ကာလကို ဟော၏။ ရုပ်စသော ခန္ဓာတို့မှ လွတ်သော ကြံစည်စရာ အရာဝတ္ထု မရှိခြင်းကြောင့် "အန္တ" သဒ္ဒါသည် အဖို့အစု (အစုအပုံ) ကို ဟော၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "အနာဂတ်ခန္ဓာအဖို့အစု" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ကပ္ပေတွာ" (ကြံစည်၍) ဟု ဆိုအပ်သော စကားဖြင့် ထိုအနာဂတ်ကာလ၌ တဏှာနှင့် ဒိဋ္ဌိတို့၏ စွဲလမ်းမှု ပြီးဆုံးခြင်း၊ စုံလင်ခြင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဌိတာ" (တည်ကုန်သော) ဟူသည် ထိုအယူဝါဒကို မစွန့်လွှတ်ခြင်း ဖြစ်၏။

අනුගතාති ආරම්මණකරණවසෙන අනු අනු ගතා අපරන්තෙ පවත්තා. ආරබ්භාති ආලම්බිත්වා. විසයො හි තස්සා දිට්ඨියා අපරන්තො. විසයභාවතො [Pg.219] එව හි සො තස්සා ආගමනට්ඨානං ආරම්මණපච්චයො චාති වුත්තං ‘‘ආගම්ම පටිච්චා’’ති. අධිවචනපදානීති පඤ්ඤත්තිපදානි, දාසාදීසු සිරිවඩ්ඪකාදිසද්දො විය වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තියා අධිවචනං පඤ්ඤත්ති. අථ වා අධි-සද්දො උපරිභාවෙ, වුච්චතීති වචනං, උපරි වචනං අධිවචනං, උපාදානභූතරූපාදීනං උපරි පඤ්ඤාපියමානා උපාදාපඤ්ඤත්තීති අත්ථො, තස්මා පඤ්ඤත්තිදීපකපදානීති අත්ථො. පඤ්ඤත්තිමත්තඤ්හෙතං වුච්චති, යදිදං, ‘‘අත්තා ලොකො’’ති ච, න රූපවෙදනාදයො විය පරමත්ථො. අධිකවුත්තිතාය වා අධිමුත්තියොති දිට්ඨියො වුච්චන්ති. අධිකඤ්හි සභාවධම්මෙසු සස්සතාදිං පකතිආදිං ද්‍රබ්‍යාදිං ජීවාදිං කායාදිඤ්ච අභූතමත්ථං අජ්ඣාරොපෙත්වා දිට්ඨියො පවත්තන්තීති. අභිවදන්තීති, ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අභිනිවිසිත්වා වදන්ති, ‘‘අයං ධම්මො, නායං ධම්මො’’තිආදිනා විවදන්ති. අභිවදනකිරියාය අජ්ජාපි අවිච්ඡෙදභාවදස්සනත්ථං වත්තමානකාලවචනං.

"အနုဂတာ" ဟူသည် အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်ကုန်သော၊ အနာဂတ်၌ ဖြစ်ကုန်သော (အယူများ) ဖြစ်၏။ "အာရဗ္ဘ" ဟူသည် အာရုံပြု၍ (စွဲလမ်း၍) ဟူလို။ ထိုဒိဋ္ဌိ၏ အာရုံသည် အနာဂတ်ကာလပင် ဖြစ်၏။ ထိုအနာဂတ်သည် အာရုံ၏ အဖြစ်ကြောင့်ပင် ထိုဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ပေါ်ရာဌာနနှင့် အာရမ္မဏပစ္စည်း ဖြစ်၏ဟု ပြခြင်းငှါ "အာဂမ္မ ပဋိစ္စ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "အဓိဝစနပဒါနိ" ဟူသည် ပညတ်ပုဒ်တို့ ဖြစ်၏။ ကျွန်စသည်တို့၌ သိရိဝဍ္ဎကစသော အမည်သဒ္ဒါကဲ့သို့ ပြောဆိုကာမျှကိုသာလျှင် အခြေပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့် 'အဓိဝစန' မည်သည် ပညတ်ပင် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် "အဓိ" သဒ္ဒါသည် အထက်၌ ဖြစ်ခြင်းအနက်ကို ဟော၏၊ "ဝုစ္စတိ" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် "ဝစန" ဖြစ်၏၊ အထက်၌ ဆိုအပ်သော စကားသည် "အဓိဝစန" မည်၏။ ဥပါဒါရုပ်နှင့် တကွသော ရုပ်တရား စသည်တို့၏ အထက်၌ (ထိုတရားတို့ကို စွဲ၍) ပညတ်အပ်သော ဥပါဒါပညတ် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် ပညတ်ကို ပြတတ်သော ပုဒ်တို့ဟု အနက်ရ၏။ "အတ္တ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "လောက" ဟူ၍လည်းကောင်း မိန့်ဆိုအပ်သော ဤအရာသည် ပညတ်မျှသာ ဖြစ်၏၊ ရုပ်၊ ဝေဒနာ စသည်တို့ကဲ့သို့ ပရမတ်တရား မဟုတ်ပေ။ သို့မဟုတ် လွန်ကဲစွာ ပြောဆိုတတ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်စေ၊ နှလုံးသွင်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်စေ ဒိဋ္ဌိတို့ကို "အဓိမုတ္တိ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဒိဋ္ဌိတို့သည် သဘာဝတရားတို့၌ သဿတစသည်၊ ပကတိစသည်၊ ဒြပ်စသည်၊ ဇီဝစသည်နှင့် ကာယစသော မဟုတ်မမှန်သော အနက်ကို စွပ်စွဲ၍ လွန်လွန်ကဲကဲ ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏။ "အဘိဝဒန္တိ" ဟူသည် "ဤအယူသာ မှန်၏၊ အခြားအယူသည် အချည်းနှီး ဖြစ်၏" ဟု စွဲလမ်း၍ ပြောဆိုကြကုန်၏။ "ဤတရားသည် ဓမ္မဖြစ်၏၊ ဤတရားသည် ဓမ္မမဟုတ်" စသည်ဖြင့် ငြင်းခုံကြကုန်၏။ ပြောဆိုခြင်းအမှု (အဘိဝဒနကိရိယာ) ၏ ယနေ့တိုင်အောင် အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပွားနေမှုကို ပြလိုသောကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်ကာလဟော ဝိဘတ်ကို သုံးနှုန်းထားခြင်း ဖြစ်၏။

සඤ්ඤා එතස්ස අත්ථීති සඤ්ඤීති ආහ ‘‘සඤ්ඤාසමඞ්ගී’’ති. නත්ථි එතස්ස රොගො භඞ්ගොති අරොගොති අරොගසද්දස්ස නිච්චපරියායතා වෙදිතබ්බා. රොගරහිතතාසීසෙන වා නිබ්බිකාරතාය නිච්චතං පටිජානාති දිට්ඨිගතිකොති ආහ ‘‘අරොගොති නිච්චො’’ති. ඉමිනාති, ‘‘සඤ්ඤී අත්තා අරොගො පරං මරණා’’ති ඉමිනා වචනෙන. සොළස සඤ්ඤීවාදාති – රූපීචතුක්කං, අරූපීචතුක්කං, අන්තවාචතුක්කං, එකන්තසුඛීචතුක්කන්ති – ඉමෙසං චතුන්නං චතුක්කානං වසෙන සොළස සඤ්ඤීවාදා කථිතා. ඉමෙසුයෙව පුරිමානං ද්වින්නං චතුක්කානං වසෙන අට්ඨ සඤ්ඤීවාදා අට්ඨ ච නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා වෙදිතබ්බා. සත්ත උච්ඡෙදවාදාති මනුස්සත්තභාවෙ කාමාවචරදෙවත්තභාවෙ රූපාවචරදෙවත්තභාවෙ චතුබ්බිධාරුප්පත්තභාවෙ චවිත්වා සත්තස්ස උච්ඡෙදපඤ්ඤාපනවසෙන සත්ත උච්ඡෙදවාදා කථිතා. අසතො විනාසාසම්භවතො අත්ථිභාවනිබන්ධනො උච්ඡෙදවාදොති වුත්තං ‘‘සතොති විජ්ජමානස්සා’’ති. යාවායං අත්තා න උච්ඡිජ්ජති, තාව විජ්ජති එවාති ගහණතො නිරුදයවිනාසො ඉධ උච්ඡෙදොති අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘උපච්ඡෙද’’න්ති. විසෙසෙන නාසො විනාසො, අභාවො, සො පන මංසචක්ඛු-පඤ්ඤාචක්ඛු-දස්සනපථාතික්කමොවාති ආහ ‘‘අදස්සන’’න්ති. අදස්සනෙ [Pg.220] හි නාස-සද්දො ලොකෙ නිරුළ්හො. භවවිගමන්ති සභාවාපගමනං යො හි නිරුදයවිනාසවසෙන උච්ඡිජ්ජති, න සො අත්තනො සභාවෙනෙව තිට්ඨති.

သညာသည် ထိုသူအား ရှိ၏ဟု "သညီ" ဟု ဆို၏၊ ထို့ကြောင့် "သညာနှင့် ပြည့်စုံသူ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသူအား ရောဂါလည်းကောင်း၊ ပျက်စီးခြင်း (ဘင်္ဂ) လည်းကောင်း မရှိသောကြောင့် "အရောဂေါ" (ရောဂါကင်းသူ) မည်၏။ "အရောဂ" သဒ္ဒါ၏ မြဲမြံခြင်း (နိစ္စ) အနက်၏ ပရိယာယ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ဒိဋ္ဌိရှိသူသည် ရောဂါကင်းခြင်းကို အဦးမူသဖြင့် ဖောက်ပြန်ခြင်း မရှိသောကြောင့် မြဲမြံ၏ဟု ဝန်ခံတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "အရောဂေါ ဟူသည် မြဲမြံသောအယူရှိသူ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဣမိနာ" ဟူသည် "သေလွန်ပြီးနောက် အတ္တသည် သညာရှိ၏၊ ဘေးရောဂါကင်း၏" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဖြစ်၏။ "သောဠသ သညီဝါဒါ" ဟူသည် ရူပီစတုက္က (၄-ပါး)၊ အရူပီစတုက္က (၄-ပါး)၊ အန္တဝါစတုက္က (၄-ပါး)၊ ဧကန္တသုခီစတုက္က (၄-ပါး) ဟူသော ဤစတုက္က လေးခုတို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော သညီဝါဒတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုစတုက္ကတို့၌ ရှေးဦးဖြစ်သော စတုက္ကနှစ်ခု၏ အစွမ်းဖြင့် ရှစ်ပါးသော (အသညီဝါဒ) နှင့် ရှစ်ပါးသော နေဝသညာနာသညာဝါဒတို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။ "သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ" ဟူသည် လူ့ဘဝ၊ ကာမာဝစရနတ်ဘဝ၊ ရူပါဝစရဗြဟ္မာဘဝ၊ လေးပါးသော အရူပဗြဟ္မာဘဝတို့မှ စုတေ၍ သတ္တဝါ၏ ပြတ်စဲပျက်စီးခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်းအားဖြင့် ခုနစ်ပါးသော ဥစ္ဆေဒဝါဒတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ မရှိသောတရားအား ပျက်စီးခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် တည်ရှိနေသောသဘောကို အခြေပြု၍ ဥစ္ဆေဒဝါဒ ဖြစ်ပေါ်ရ၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "သတော ဟူသည် တည်ရှိနေသော သတ္တဝါ၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "ဤအတ္တသည် မပြတ်စဲသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး တည်ရှိနေဆဲပင် ဖြစ်၏" ဟု ယူဆခြင်းကြောင့် တဖန်မဖြစ်တော့ဘဲ ပျက်စီးခြင်းကို ဤနေရာ၌ "ဥစ္ဆေဒ" ဟု ရည်ရွယ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဥပစ္ဆေဒံ" (ပြတ်စဲခြင်း) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အထူးသဖြင့် ကင်းပျောက်ခြင်းသည် "ဝိနာသ" (ပျက်စီးခြင်း၊ မရှိတော့ခြင်း) ဖြစ်၏၊ ထိုပျက်စီးခြင်းသည်လည်း မံသစက္ခု၊ ပညာစက္ခုတို့၏ အမြင်လမ်းကြောင်းကို လွန်မြောက်သွားခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "အဒဿနံ" (မမြင်ရခြင်း) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ လောက၌ မမြင်ရခြင်း၌သာ "နာသ" (ပျက်စီးခြင်း) သဒ္ဒါသည် ရုဠှီအားဖြင့် အသုံးတွင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ "ဘဝဝိဂမံ" ဟူသည် သဘာဝအားဖြင့် ကင်းပြတ်သွားခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား တဖန်မဖြစ်တော့ဘဲ ပျက်စီးခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြတ်စဲသွားသော တရားသည် မိမိ၏ သဘာဝအတိုင်း မတည်ရှိနိုင်တော့ပေ။

පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාති පඤ්චකාමගුණසුඛමනුභොගවසෙන චතුබ්බිධරූපජ්ඣානසුඛපරිභොගවසෙන ච දිට්ඨධම්මෙ නිබ්බානප්පත්තිපඤ්ඤාපනවාදා. දිට්ඨධම්මොති දස්සනභූතෙන ඤාණෙන උපලද්ධධම්මො. තත්ථ යො අනින්ද්‍රියවිසයො, සොපි සුපාකටභාවෙන ඉන්ද්‍රියවිසයො විය හොතීති ආහ – ‘‘දිට්ඨධම්මොති පච්චක්ඛධම්මො වුච්චතී’’ති. තෙනෙව ච, ‘‘තත්ථ තත්ථ පටිලද්ධඅත්තභාවස්සෙතං අධිවචන’’න්ති වුත්තං. සඤ්ඤීති ආදිවසෙන තීහාකාරෙහි සන්තන්ති සඤ්ඤී අසඤ්ඤී නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීති ඉමෙහි ආකාරෙහි විජ්ජමානං, සදා උපලබ්භමානං සස්සතන්ති අත්ථො. සඤ්ඤී අත්තාතිආදීනි තීණි දස්සනානි. සන්තඅත්ථවසෙන එකන්ති සස්සතස්ස අත්තනො වසෙන එකං දස්සනං. ඉතරානි ද්වෙති උච්ඡෙදවාද-දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදසඤ්ඤිතානි ද්වෙ දස්සනානි. තීණි හුත්වා පඤ්ච හොන්තීති ඉදං, ‘‘සන්තඅත්ථවසෙන එක’’න්ති සඞ්ගහවසෙන වුත්තස්ස සඤ්ඤීති ආදිවිභාගවසෙන වුත්තත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති අට්ඨකථායං න උද්ධටං.

"ပဉ္စ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါ" ဟူသည် ကာမဂုဏ်ငါးပါး၏ ချမ်းသာကို ခံစားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ လေးပါးသော ရူပဈာန်ချမ်းသာကို ခံစားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းသော အယူဝါဒငါးပါးတို့ ဖြစ်၏။ "ဒိဋ္ဌဓမ္မ" ဟူသည် အမြင်သဘောရှိသော ဉာဏ်ဖြင့် ရရှိအပ်သော တရား ဖြစ်၏။ ထိုဉာဏ်အရာ၌ ဣန္ဒြေတို့၏ အာရုံမဟုတ်သော တရားသည်လည်း အလွန်ထင်ရှားသဖြင့် ဣန္ဒြေတို့၏ အာရုံကဲ့သို့ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "ဒိဋ္ဌဓမ္မ ဟူသည် မျက်မှောက်ဘဝ (ပစ္စက္ခဓမ္မ) ကို ဆိုလို၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ထိုထိုဘဝ၌ ရအပ်သော အတ္တဘော၏ အမည်ဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "သညီ" စသည်ဖြင့် အခြင်းအရာ သုံးပါးတို့ဖြင့် တည်ရှိနေသော (သန္တံ) ဟူသည် သညီ၊ အသညီ၊ နေဝသညီနာသညီ ဟူသော ဤအခြင်းအရာတို့ဖြင့် တည်ရှိနေသော၊ အစဉ်အမြဲ ရနိုင်သော သဿတ (မြဲမြံသောတရား) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "သညီ အတ္တ" စသည်တို့သည် အယူဝါဒ သုံးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ "သန္တအနက်၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ပါး" ဟူသည် သဿတအတ္တ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော အယူဝါဒ တစ်ပါး ဖြစ်၏။ "ကြွင်းသော နှစ်ပါး" ဟူသည် ဥစ္ဆေဒဝါဒ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အယူဝါဒ နှစ်ပါး ဖြစ်၏။ "သုံးပါး ဖြစ်၍ ငါးပါး ဖြစ်ကုန်၏" ဟူသော ဤစကားသည် "သန္တအနက်၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ပါး" ဟု အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော တရားကို "သညီ" စသည်ဖြင့် ခွဲခြားခြင်းအစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုထားခြင်းကြောင့် အလွယ်တကူ သိသာနိုင်ရကား အဋ္ဌကထာ၌ သီးခြား ထုတ်နုတ်၍ မပြတော့ပေ။

22. රූපීං වාති එත්ථ (දී. නි. ටී. 1.76-77) යදි රූපං අස්ස අත්ථීති රූපීති අයමත්ථො අධිප්පෙතො. එවං සති රූපවිනිමුත්තෙන අත්තනා භවිතබ්බං සඤ්ඤාය විය රූපස්සපි අත්තනියත්තා. න හි සඤ්ඤී අත්තාති එත්ථ සඤ්ඤා අත්තා. තථා හි වුත්තං සුමඞ්ගලවිලාසිනියං (දී. නි. අට්ඨ. 1.76-77) ‘‘තත්ථ පවත්තසඤ්ඤඤ්චස්ස සඤ්ඤාති ගහෙත්වාති වුත්ත’’න්ති. එවං සන්තෙ, ‘‘කසිණරූපං අත්තාති ගණ්හාතී’’ති ඉදං කථන්ති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං – ‘‘රූපං අස්ස අත්ථීති රූපී’’ති, අථ ඛො ‘‘රුප්පනසීලො රූපී’’ති. රුප්පනඤ්චෙත්ථ රූපසරික්ඛතාය කසිණරූපස්ස වඩ්ඪිතාවඩ්ඪිතකාලවසෙන විසෙසාපත්ති, සා ච නත්ථීති න සක්කා වත්තුං පරිත්තවිපුලතාදිවිසෙසසබ්භාවතො. යදි එවං ඉමස්ස වාදස්ස සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො න යුජ්ජතීති? නො න යුජ්ජති කායභෙදතො උද්ධං අත්තනො නිබ්බිකාරතාය තෙන අධිප්පෙතත්තා. තථා හි වුත්තං ‘‘අරොගො පරං මරණා’’ති. අථ වා ‘‘රූපං අස්ස අත්ථීති රූපී’’ති වුච්චමානෙපි න දොසො. කප්පනාසිද්ධෙනපි හි භෙදෙන සාමිනිද්දෙසදස්සනතො යථා ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ති[Pg.221]. රුප්පනං වා රුප්පනසභාවො රූපං, තං එතස්ස අත්ථීති රූපී, අත්තා ‘‘රූපිනො ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. 11 දුකමාතිකා) විය. එවඤ්ච කත්වා රූපසභාවත්තා අත්තනො ‘‘රූපං අත්තා’’ති වචනං ඤායාගතමෙවාති ‘‘කසිණරූපං අත්තාති ගණ්හාතී’’ති වුත්තං. අරූපින්ති එත්තාපි වුත්තනයානුසාරෙන යථාරහං අත්ථො වත්තබ්බො. සන්තසුඛුමං මුඤ්චිත්වා තබ්බිපරීතස්ස ගහණෙ කාරණං නත්ථීති ලාභී, ‘‘කසිණරූපං අත්තා’’ති ගණ්හාතීති ලාභිතක්කිනො ඨපෙත්වා, සෙසතක්කී ලාභිග්ගහණෙනෙව ගහිතා. අනුස්සුතිතක්කිකොපි සුද්ධතක්කිකොපි වා නිරඞ්කුසත්තා තක්කනස්ස කසිණරූපම්පි අත්තාති කදාචිපි ගණ්හෙය්‍යාති වුත්තං – ‘‘උභොපි රූපානි ගණ්හාතියෙවා’’ති. සුද්ධතක්කිකස්ස උභයග්ගහණං න කතං, තස්මා සාසඞ්කවචනං.

၂၂. "ရူပီ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ (ဒီ၊ နိ၊ ဋီ၊ ၁၊ ၇၆-၇၇) အကယ်၍ "ထိုအတ္တအား ရုပ်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ရူပီမည်၏" ဟု ဤအနက်ကို အလိုရှိအပ်အံ့။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သညာကဲ့သို့ ရုပ်သည်လည်း အတ္တ၏ဥစ္စာ (အတ္တနိယ) ဖြစ်သောကြောင့် အတ္တသည် ရုပ်မှကင်းလွတ်ရမည်ဖြစ်၏။ "သညာရှိသော အတ္တ" ဟူသော ဤ၌ သညာသည် အတ္တမဟုတ်သည်မှာ မှန်လှပေ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အဋ္ဌကထာ၌ (ဒီ၊ နိ၊ ဋ္ဌ၊ ၁၊ ၇၆-၇၇) "ထိုအတ္တ၌ ဖြစ်သော သညာကိုပင် ထိုအတ္တ၏ သညာဟူ၍ ယူ၍ ပြောဆိုအပ်သည်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ "ကသိုဏ်းရုပ်ကို အတ္တဟူ၍ ယူ၏" ဟူသော ဤစကားသည် ဘယ်သို့ဖြစ်အံ့နည်း။ ဤအရာကို "ထိုအတ္တအား ရုပ်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ရူပီမည်၏" ဟု ဤသို့မရှုမြင်အပ်၊ စင်စစ်သော်ကား "ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ ရူပီမည်၏" ဟုသာ ရှုမြင်အပ်၏။ ဤ၌ ဖောက်ပြန်ခြင်း (ရုပ္ပန) ဟူသည် ကသိုဏ်းရုပ်၏ တိုးပွားခြင်း၊ မတိုးပွားခြင်း အခါအားဖြင့် ရုပ်နှင့်တူသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ထူးခြားမှုသို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုထူးခြားမှုသည် မရှိဟူ၍ မပြောဆိုနိုင်ပေ၊ နည်းပါးခြင်း၊ ပြန့်ပြောခြင်း စသော ထူးခြားမှု ထင်ရှားရှိသောကြောင့်တည်း။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဤဝါဒကို သဿတဒိဋ္ဌိ၌ ထည့်သွင်းခြင်းသည် မသင့်တော်ပေလောဟု မေးသော်၊ မသင့်တော်သည်မဟုတ်၊ သင့်တော်ပေ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဝါဒရှိသူသည် ကိုယ်ခန္ဓာပျက်စီးပြီးနောက် အတ္တ၏ ဖောက်ပြန်မှုမရှိသော သဘော (နိဗ္ဗိကာရ) ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် "သေလွန်ပြီးနောက် အနာရောဂါကင်း၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ သို့မဟုတ်ပါက "ထိုအတ္တအား ရုပ်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ရူပီမည်၏" ဟု ဆိုစေကာမူ အပြစ်မရှိပေ။ အကြံအစည် (ကပ္ပနာ) ဖြင့် ပြီးသော ကွဲပြားခြားနားမှုအားဖြင့် ပိုင်ရှင်အဖြစ် ညွှန်ပြခြင်းကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။ ပုံစံအားဖြင့် "ကျောက်ပြင်ငယ်၏ ကိုယ်" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ဖောက်ပြန်ခြင်း သို့မဟုတ် ဖောက်ပြန်တတ်သောသဘောသည် ရုပ်မည်၏၊ ထိုရုပ်သည် ဤအတ္တအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် အတ္တသည် ရူပီမည်၏။ "ရူပိနော ဓမ္မာ" စသည်၌ (ဓမ္မသင်္ဂဏီ ဒုကမာတိကာ) ကဲ့သို့တည်း။ ဤသို့ပြု၍ အတ္တ၏ ရုပ်သဘောရှိသောကြောင့် "ရုပ်သည် အတ္တဖြစ်၏" ဟူသော စကားသည် သင့်လျော်သော နည်းလမ်းသို့ ရောက်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် "ကသိုဏ်းရုပ်ကို အတ္တဟူ၍ ယူ၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "အရူပီ" ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း မိန့်ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း လျော်ကန်သလို အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ငြိမ်သက်သိမ်မွေ့သောတရားကို ဖယ်ထား၍ ထိုမှဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောတရားကို ယူခြင်း၌ အကြောင်းမရှိသောကြောင့် ဈာန်ရရှိသူ (လာဘီ) သည် "ကသိုဏ်းရုပ်ကို အတ္တ" ဟူ၍ ယူ၏။ ဈာန်ရ၍ ကြံစည်သူ (လာဘိတက္ကီ) တို့ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်သောကြံစည်သူ (သေသတက္ကီ) တို့သည် ဈာန်ရရှိသူတို့၏ အယူကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် ယူအပ်ကုန်၏။ တဆင့်ကြားစကားဖြင့် ကြံစည်သူ (အနုဿုတိတက္ကိက) သည်လည်းကောင်း၊ စင်ကြယ်စွာ ကြံစည်သူ (သုဒ္ဓတက္ကိက) သည်လည်းကောင်း ကြံစည်ခြင်း၌ အဆီးအတားမရှိသောကြောင့် ကသိုဏ်းရုပ်ကိုလည်း အတ္တဟူ၍ တစ်ခါတစ်ရံ ယူနိုင်ပေသည်ဟု ရည်ရွယ်၍ "နှစ်ပါးလုံးသော ရုပ်ကို ယူသည်သာတည်း" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ စင်ကြယ်စွာ ကြံစည်သူအား နှစ်ပါးလုံးကို ယူခြင်းကို မပြုအပ်၊ ထို့ကြောင့် ယုံမှားသံသယရှိသော စကားဖြစ်၏။

කසිණුග්ඝාටිමාකාස-පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණ-නත්ථිභාවආකිඤ්චඤ්ඤායතනානි අරූපසමාපත්තිනිමිත්තං. ඨපෙත්වා සඤ්ඤාක්ඛන්ධන්ති ඉදං සඤ්ඤාය අත්තනියතං හදයෙ කත්වා වුත්තං. ‘‘රූපිං වා’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන පන අත්ථෙ වුච්චමානෙ සඤ්ඤාක්ඛන්ධං බහිද්ධා අකත්වා ‘‘අරූපධම්මෙ’’ඉච්චෙව වත්තබ්බං සියා. මිස්සකග්ගාහවසෙනාති රූපාරූපසමාපත්තීනං නිමිත්තානි එකජ්ඣං කත්වා, ‘‘එකො අත්තා’’ති, තත්ථ පවත්තසඤ්ඤඤ්චස්ස, ‘‘සඤ්ඤා’’ති ගහණවසෙන. අයඤ්හි දිට්ඨිගතිකො රූපාරූපසමාපත්තිලාභිතාය තංනිමිත්තං රූපභාවෙන අරූපභාවෙන ච ගහෙත්වා උපතිට්ඨති, තස්මා, ‘‘රූපී අරූපී චා’’ති අභිනිවෙසං ජනෙති අජ්ඣත්තවාදිනො විය තක්කමත්තෙනෙව වා රූපාරූපධම්මෙ මිස්සකවසෙන ගහෙත්වා, ‘‘රූපී ච අරූපීච අත්තා හොතී’’ති. තක්කගාහෙනෙවාති සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවප්පත්තධම්මා විය ච අච්චන්තසුඛුමභාවපත්තියා සකිච්චසාධනාසමත්ථතාය ථම්භකුට්ටහත්ථපාදානං සඞ්ඝාතො විය නෙව රූපී, රූපසභාවානතිවත්තනතො න අරූපීති එවං පවත්තතක්කගාහෙන. ලාභිවසෙනපි වා අන්තානන්තිකචතුත්ථවාදෙ වක්ඛමානනයෙන අඤ්ඤමඤ්ඤපටිපක්ඛවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. කෙවලං පන තත්ථ දෙසකාලභෙදවසෙන තතියචතුත්ථවාදා ඉච්ඡිතා; ඉධ කාලවත්ථු භෙදවසෙනාති අයමෙව විසෙසො. කාලභෙදවසෙන චෙත්ථ තතියවාදස්ස පවත්ති රූපාරූපනිමිත්තානං සහ අනුපට්ඨානතො; චතුත්ථවාදස්ස පන වත්ථුභෙදවසෙන [Pg.222] පවත්ති රූපාරූපධම්මානං සමූහතො, ‘‘එකො අත්තා’’ති තක්කවසෙනාති තත්ථ වක්ඛමානනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං.

ကသိုဏ်းကို ခွာအပ်သော ကောင်းကင် (ကသိဏုဂ္ဃါဋိမာကာသ)၊ ပထမ အရူပဝိညာဉ် (ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏ်) နှင့် မရှိသောအဖြစ်ဟူသော အာကိဉ္စညာယတနတို့သည် အရူပသမာပတ်၏ နိမိတ်ဖြစ်ကုန်၏။ "သညာက္ခန္ဓာကို ချန်လှပ်၍" ဟူသော ဤစကားကို သညာသည် အတ္တ၌ တည်ရှိ၏ဟူ၍ စိတ်၌ ထား၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "ရူပီ ဝါ" ဟူသော ဤ၌ မိန့်ဆိုခဲ့သော နည်းလမ်းဖြင့် အနက်ကို ဆိုပါမူ သညာက္ခန္ဓာကို ပြင်ပသို့ မပြုဘဲ "အရူပတရားတို့" ဟုသာ ပြောဆိုအပ်ရာ၏။ "ရောနှော၍ ယူခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ ရုပ်နာမ်သမာပတ်တို့၏ နိမိတ်တို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ "တစ်ဦးတည်းသော အတ္တ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုအတ္တ၌ ဖြစ်သော သညာကို "သညာ" ဟူ၍လည်းကောင်း ယူခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့်ဖြစ်သည်။ ဤမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူသည် ရုပ်နာမ်သမာပတ်ကို ရရှိသူဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုသမာပတ်၏ နိမိတ်ကို ရုပ်၏အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နာမ်၏အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ယူ၍ စွဲလမ်းတည်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် အတွင်းအတ္တဝါဒီ (အဇ္ဈတ္တဝါဒီ) ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ကြံစည်မှုသက်သက်ဖြင့်လည်းကောင်း ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို ရောနှောသောအားဖြင့် ယူ၍ "အတ္တသည် ရူပီလည်းဖြစ်၏၊ အရူပီလည်းဖြစ်၏" ဟု စွဲလမ်းမှုကို ဖြစ်စေ၏။ "ကြံစည်ယူဆခြင်းသက်သက်ဖြင့်" ဟူသည်မှာ ကြွင်းကျန်သော သင်္ခါရရှိသော သိမ်မွေ့သောအဖြစ်သို့ ရောက်သော တရားတို့ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အလွန်သိမ်မွေ့သော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် မိမိ၏ ကိစ္စကို ပြီးမြောက်စေရန် မစွမ်းနိုင်သဖြင့် တိုင်၊ နံရံ၊ လက်၊ ခြေတို့၏ ပေါင်းစည်းမှုကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ ရုပ်သဘောကို မလွန်ဆန်သောကြောင့် ရူပီလည်းမဟုတ်၊ အရူပီလည်းမဟုတ်ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပွားသော ကြံစည်ယူဆချက်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဈာန်ရသူ၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း အန္တာနန္တိက စတုတ္ထဝါဒ၌ ပြောဆိုလတ္တံ့သော နည်းလမ်းအတိုင်း အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အားဖြင့် အနက်ကို သိအပ်၏။ သို့သော် ထို၌ ဒေသနှင့် ကာလကွဲပြားမှုအားဖြင့် တတိယနှင့် စတုတ္ထဝါဒတို့ကို အလိုရှိအပ်၏။ ဤ၌မူ ကာလနှင့် ဝတ္ထု ကွဲပြားမှုအားဖြင့် ဖြစ်သည်ဟူသော ဤသည်ပင် ထူးခြားချက်တည်း။ ဤ၌ ကာလကွဲပြားမှုအားဖြင့် တတိယဝါဒ၏ ဖြစ်ပွားခြင်းသည် ရုပ်နှင့် နာမ်နိမိတ်တို့ အတူတကွ မထင်ရှားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ စတုတ္ထဝါဒ၏ ဝတ္ထုကွဲပြားမှုအားဖြင့် ဖြစ်ပွားခြင်းသည် ရုပ်နာမ်တရားတို့၏ အပေါင်းမှ "တစ်ဦးတည်းသော အတ္တ" ဟု ကြံစည်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့်ဖြစ်သည်ဟု ထို၌ ပြောဆိုလတ္တံ့သော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။

යදිපි අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො දිට්ඨිගතිකස්ස වසෙන සමාපත්තිභෙදෙන සඤ්ඤානානත්තසම්භවතො දුතියදිට්ඨිපි සමාපන්නකවසෙන ලබ්භති; තථාපි සමාපත්තියං එකරූපෙනෙව සඤ්ඤාය උපට්ඨානතො, ‘‘පඨමදිට්ඨි සමාපන්නකවාරෙන කථිතා’’ති ආහ. තෙනෙවෙත්ථ සමාපන්නකග්ගහණං කතං. එකසමාපත්තිලාභිනො එව වා වසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සමාපත්ති භෙදෙන සඤ්ඤාභෙදසම්භවෙපි බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණෙ සඤ්ඤානානත්තෙන ඔළාරිකෙන නානත්තසඤ්ඤීති, ‘‘දුතියදිට්ඨි අසමාපන්නකවාරෙනා’’ති ආහ. අවඩ්ඪිතකසිණවසෙන පරිත්තසඤ්ඤිතං, වඩ්ඪිතකසිණවසෙන අප්පමාණසඤ්ඤිතං දස්සෙතුං, ‘‘තතියදිට්ඨි සුප්පමත්තෙන වා සරාවමත්තෙන වා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අඞ්ගුට්ඨප්පමාණො වා අත්තා යවප්පමාණො, අණුමත්තො වා අත්තා’’තිආදිදස්සනවසෙන (උදා. අට්ඨ. 54; දී. නි. ටී. 1.76-77) පරිත්තො සඤ්ඤීති පරිත්තසඤ්ඤී. කපිලකණාදාදයො (විභ. අනුටී. 189) විය අත්තනො සබ්බගතභාවපටිජානනවසෙන අප්පමාණො සඤ්ඤීති අප්පමාණසඤ්ඤීති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

အကယ်၍ သမာပတ် ရှစ်ပါးကို ရရှိသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူ၏ စွမ်းအားဖြင့် သမာပတ် ကွဲပြားခြင်းကြောင့် သညာအမျိုးမျိုး ဖြစ်နိုင်သဖြင့် ဒုတိယ အယူ (ဒုတိယဒိဋ္ဌိ) သည်လည်း သမာပတ်သို့ ရောက်သူ၏ စွမ်းအားဖြင့် ရနိုင်ပါသော်လည်း၊ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း သမာပတ်၌ သညာသည် တစ်ခုတည်းသော အခြင်းအရာဖြင့်သာ ထင်ရှားသောကြောင့် "ပထမအယူကို သမာပတ်သို့ ရောက်သူ၏ အခွင့်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဤ၌ သမာပတ်သို့ ရောက်သူကို ယူခြင်းကို ပြုအပ်သည်။ သို့မဟုတ် သမာပတ်တစ်ခုတည်းကို ရရှိသူ၏ စွမ်းအားဖြင့်သာလျှင် အနက်ကို သိအပ်၏။ သမာပတ် ကွဲပြားမှုကြောင့် သညာ ကွဲပြားမှု ဖြစ်နိုင်သော်လည်း ပြင်ပ၌ ထူးခြားသော အာရုံ၌ ရိုးရိုးကြမ်းတမ်းသော သညာအမျိုးမျိုးရှိခြင်းကြောင့် "နိစ္စသက်သက်ဖြစ်သော သညာရှိသူ" ဖြစ်၍ "ဒုတိယအယူကို သမာပတ်သို့ မရောက်သူ၏ အခွင့်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုတော်မူသည်။ မပွားအပ်သော ကသိုဏ်း၏ စွမ်းအားဖြင့် နည်းပါးသော သညာရှိသည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ပွားအပ်သော ကသိုဏ်း၏ စွမ်းအားဖြင့် အတိုင်းအဆမရှိသော သညာရှိသည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြသခြင်းငှာ "တတိယအယူသည် ဆန်ကွဲခန့်သော်လည်းကောင်း၊ သပိတ်ဖုံးခန့်သော်လည်းကောင်း" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "လက်မခန့်ရှိသော အတ္တ သို့မဟုတ် မုယောစပါးခန့်ရှိသော အတ္တ၊ သို့မဟုတ် မြူမှုန်မျှရှိသော အတ္တ" စသော အယူအဆကို ပြသခြင်းအားဖြင့် (ဥဒါနအဋ္ဌကထာ ၅၄၊ ဒီဃနိကာယဋီကာ ၁။ ၇၆-၇၇) နည်းပါးသော သညာရှိသူသည် "ပရိတ္တသညီ" မည်၏။ ကပိလ၊ ကဏာဒ စသော ဆရာတို့သည် (ဝိဘင်္ဂအနုဋီကာ ၁၈၉) ကဲ့သို့ မိမိ၏ အတ္တသည် ခပ်သိမ်းသောအရပ်သို့ ရောက်သော အဖြစ်ကို ဝန်ခံခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် အတိုင်းအဆမရှိသော သညာရှိသူသည် "အပ္ပမာဏသညီ" မည်၏ဟု ဤသို့လည်း ဤ၌ အနက်ကို ရှုမြင်အပ်၏။

එතන්ති, ‘‘රූපිං වා’’තිආදිනා යථාවුත්තඅත්තවාදං. එකෙසන්ති එකච්චානං. උපාතිවත්තතන්ති අතික්කමන්තානං. නිද්ධාරණෙ චෙතං සාමිවචනං. විඤ්ඤාණකසිණමෙකෙ අභිවදන්තීති යොජනා. තෙනාහ – ‘‘සඤ්ඤං…පෙ… අභිවදන්තී’’ති. තත්ථ ‘‘සඤ්ඤං ඨපෙත්වා සෙසානි තීණී’’ති ඉදං සඤ්ඤාය චතුක්කම්පි පරිපුණ්ණමෙව ගහෙත්වා, අපරෙ අට්ඨකන්ති වදන්ති. තදුභයන්ති තං සඤ්ඤාඅට්ඨකන්ති වුත්තං උභයං. පරතො ආවි භවිස්සතීති, ‘‘චතස්සො රූපසඤ්ඤී’’තිආදිනා උපරි පකාසෙස්සති. වක්ඛති හි – ‘‘කොට්ඨාසතො අට්ඨ, අත්ථතො පන සත්ත සඤ්ඤා හොන්තී’’ති (ම. නි. අට්ඨ. 3.22). එත්ථාති, ‘‘එතං වා පනා’’ති එතස්මිං වාක්‍යෙ. සමතික්කමිතුං සක්කොන්ති තත්ථ ආදීනවදස්සනෙන තදුද්ධං ආනිසංසදස්සනෙන ච බ්‍රූහිතසද්ධාදි ගුණත්තා, විපරියායෙන අසක්කුණනං වෙදිතබ්බං. යෙ සක්කොන්ති, තෙව ගහිතා තෙසංයෙව වසෙන වක්ඛමානස්ස විසෙසස්ස වත්තුං සක්කුණෙය්‍යත්තා. සක්කොන්තානඤ්ච නෙසං උපාතිවත්තනං අත්තනො ඤාණබලානුරූපන්ති ඉමමත්ථං උපමාය දස්සෙතුං, ‘‘තෙසං පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අප්පමාණන්ති අප්පමාණාරම්මණො[Pg.223], අප්පමාණාරම්මණතා චස්ස ආගමනවසෙන වෙදිතබ්බා අනන්තාරම්මණතො වා. න හි ආරම්මණෙ අනන්තන්ති පරමානන්තස්ස පමාණං වා ගණ්හාති. සුඛදුක්ඛෙහි අනිඤ්ජනතො රූපවිරාගභාවනාවිසෙසතාය ච ආනෙඤ්ජං පත්වා තිට්ඨති, අයං නො අත්තාති අභිවදන්තා තිට්ඨන්ති. විඤ්ඤාණකසිණමෙකෙති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං එකෙ දිට්ඨිගතිකා අත්තාති වදන්ති. තෙනාහ – ‘‘විඤ්ඤාණඤ්චායතනං තාව දස්සෙතු’’න්ති. තස්ස පන ආරම්මණභූතං කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ පවත්තවිඤ්ඤාණන්ති අපරෙ. තඤ්හි කසිණං මනසිකාරවසෙන, ‘‘විඤ්ඤාණකසිණ’’න්ති, විඤ්ඤාණඤ්ච තං ආරම්මණට්ඨෙන ආයතනඤ්චාති, ‘‘විඤ්ඤාණඤ්චායතන’’න්ති ච වුච්චති. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනමෙකෙති එත්ථාපි එසෙව නයො.

"ဧတံ" ဟူသည် "ရူပိံ ဝါ" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အတ္တဝါဒကို ဆိုသည်။ "ဧကေသံ" ဟူသည် အချို့သောသူတို့၏။ "ဥပါတိဝတ္တတံ" ဟူသည် လွန်မြောက်၍ သွားကြကုန်သောသူတို့၏။ ဤသာမိဝစနသည် နိဒ္ဓါရဏအနက်၌ ရှိ၏။ "ဝိညာဏကသိဏံ ဧကေ အဘိဝဒန္တိ" ဟု သမ္ဗန်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် "သညံ...ပ... အဘိဝဒန္တိ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ "သညာကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းသော သုံးပါးတို့" ဟူသော ဤစကားသည် သညာ၏ လေးခုလုံးကိုလည်း အပြည့်အစုံ ယူ၍ အခြားသောဆရာတို့သည် "အဋ္ဌက" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "တဒုဘယံ" ဟူသည် ထို "သညာအဋ္ဌက" ဟု ဆိုအပ်သော နှစ်မျိုးလုံးကို ဆိုသည်။ "နောက်၌ ထင်ရှားလတ္တံ့" ဟူသည် "စတဿော ရူပသညီ" စသည်ဖြင့် အထက်၌ ပြလတ္တံ့။ စင်စစ်သော်ကား— "အဖို့အစုအားဖြင့် ရှစ်ပါး၊ အနက်အားဖြင့်မူ ခုနစ်ပါးသော သညာတို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု ဟောတော်မူလတ္တံ့။ "ဧတ္ထ" ဟူသည် "ဧတံ ဝါ ပန" ဟူသော ဤဝါကျ၌။ ထိုသညာ၌ အပြစ်ကို မြင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမှအထက်၌ အကျိုးကျေးဇူးကို မြင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပွားများအပ်သော သဒ္ဓါစသော ဂုဏ်ရှိသည်ဖြစ်၍ လွန်မြောက်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ကြကုန်၏၊ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် မစွမ်းနိုင်ခြင်းကို သိအပ်၏။ စွမ်းနိုင်သောသူတို့ကိုသာ ယူအပ်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဟောလတ္တံ့သော ထူးခြားမှုကို ပြောဆိုခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သောကြောင့်တည်း။ စွမ်းနိုင်ကုန်သော ထိုသူတို့၏ လွန်မြောက်ခြင်းသည် မိမိ၏ ဉာဏ်အားလျော်စွာ ဖြစ်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ဥပမာဖြင့် ပြခြင်းငှာ "တေသံ ပန" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ "အပ္ပမာဏံ" ဟူသည် အတိုင်းမသိသော အာရုံရှိသော၊ ယင်း၏ အတိုင်းမသိသော အာရုံရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကို ရောက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အဆုံးမရှိသော အာရုံရှိသည်ဖြစ်၍သော်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ အာရုံ၌ အဆုံးမရှိဟူသည် အလွန်အဆုံးမရှိသော သဘော၏ အတိုင်းအတာကို ယူသည်မဟုတ်ပေ။ ချမ်းသာဆင်းရဲတို့ကြောင့် မတုန်လှုပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရူပဝိရာဂဘာဝနာ၏ ထူးခြားသော အစွမ်းကြောင့်လည်းကောင်း အာနဉ္စသို့ ရောက်၍ တည်၏၊ "ဤသည်ကား ငါတို့၏ အတ္တတည်း" ဟု အခိုင်အမာ ပြောဆိုလျက် တည်ကြကုန်၏။ "ဝိညာဏကသိဏမေကေ" ဟူသည် အချို့သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူတို့သည် ဝိညာဏဉ္စာယတနကို "အတ္တ" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ဝိညာဏဉ္စာယတနကို ရှေးဦးစွာ ပြခြင်းငှာ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အချို့သောသူတို့ကမူ ထိုဝိညာဏဉ္စာယတန၏ အာရုံဖြစ်သော ကသိဏုဂ္ဃါဋိမာကာသ၌ ဖြစ်သော ဝိညာဉ်ကို ဆိုကြကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဝိညာဉ်ကို ကသိဏ်းကို နှလုံးသွင်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် "ဝိညာဏကသိဏ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုဝိညာဉ်သည် အာရုံ၏အနက်ဖြင့် အာယတနလည်း ဖြစ်သောကြောင့် "ဝိညာဏဉ္စာယတန" ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ "အာကိဉ္စညာယတနမေကေ" ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

තයිදන්ති ය-කාරො පදසන්ධිකරොති ආහ ‘‘තං ඉද’’න්ති. දිට්ඨිගතන්ති යථා වුත්තං ‘‘සඤ්ඤී අත්තා’’ති එවං වුත්තං දිට්ඨිං. දිට්ඨියෙව හි දිට්ඨිගතං ‘‘මුත්තගතං (ම. නි. 2.119; අ. නි. 9.11), සඞ්ඛාරගත’’න්තිආදීසු (මහානි. 41) විය. ගන්තබ්බාභාවතො වා දිට්ඨියා ගතමත්තං දිට්ඨිගතං, දිට්ඨියා ගහණමත්තන්ති අත්ථො. දිට්ඨිපකාරො වා දිට්ඨිගතං. ලොකියා හි විධයුත්තගතපකාරසද්දෙ සමානත්ථෙ ඉච්ඡන්ති. දිට්ඨිපච්චයො දිට්ඨිකාරණං, අවිජ්ජාදි දිට්ඨිට්ඨානන්ති අත්ථො. තත්ථ අවිජ්ජාපි හි දිට්ඨිට්ඨානං උපනිස්සයාදිභාවතො. යථාහ – ‘‘අස්සුතවා, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො’’තිආදි (ධ. ස. 1007). ඵස්සොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථාහ ‘‘තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති (දී. නි. 1.118-124). සඤ්ඤාපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථාහ ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛා’’ති (සු. නි. 880; මහානි. 109). විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථාහ – ‘‘තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා, සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහූ’’ති (සු. නි. 892; මහානි. 121). අයොනිසොමනසිකාරොපි දිට්ඨිට්ඨානං. යථාහ – ‘‘තස්සෙවං මනසිකරොතො ඡන්නං දිට්ඨීනං අඤ්ඤතරා දිට්ඨි උප්පජ්ජති, අත්ථි මෙ අත්තාති තස්ස සච්චතො ථෙතතො දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.19). දිට්ඨාරම්මණන්ති දිට්ඨිආරම්මණභූතං උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං. තෙනාහ – ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදි (පටි. ම. 1.130). රූපවෙදනාදිවිනිමුත්තස්ස දිට්ඨියා ආරම්මණස්ස අභාවතො අනාදියිත්වා ඉදමෙව [Pg.224] දස්සෙති – ‘‘ඉමිනා පච්චයෙන ඉදං නාම දස්සනං ගහිත’’න්ති. ඉමිනා පච්චයෙනාති වා එත්ථ පච්චයග්ගහණෙන ආරම්මණම්පි ගහිතමෙවාති දට්ඨබ්බං.

"တယိဒံ" ဟူရာ၌ ယ-အက္ခရာသည် ပုဒ်စပ်ခြင်းကို ပြုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "တံ ဣဒံ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဒိဋ္ဌိဂတံ" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသည့်အတိုင်း "သညီ အတ္တာ" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ဆိုသည်။ "မုတ္တဂတံ"၊ "သင်္ခါရဂတံ" စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဒိဋ္ဌိကိုယ်တိုင်သာလျှင် ဒိဋ္ဌိဂတ မည်၏။ သို့မဟုတ် သွားအပ်ရာမရှိသောကြောင့် ဒိဋ္ဌိသို့ ရောက်ရုံမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ဒိဋ္ဌိဂတ မည်၏၊ ဒိဋ္ဌိအားဖြင့် ယူရုံမျှသာဟူသည် အနက်တည်း။ သို့မဟုတ် ဒိဋ္ဌိ၏ အပြားသည် ဒိဋ္ဌိဂတ မည်၏။ လောကီကျမ်းတတ်တို့သည် ဝိဓ၊ ယုတ္တ၊ ဂတ၊ ပကာရ သဒ္ဒါတို့ကို အနက်တူအဖြစ် အလိုရှိကြကုန်၏။ "ဒိဋ္ဌိပစ္စယော" ဟူသည် ဒိဋ္ဌိ၏အကြောင်း၊ အဝိဇ္ဇာစသော ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဟူသည် အနက်တည်း။ ထိုစကား၌ အဝိဇ္ဇာသည်လည်း ဥပနိဿယအဖြစ် စသည်တို့ကြောင့် ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဖြစ်၏။ "ရဟန်းတို့... အကြားအမြင်မရှိသော ပုထုဇဉ်သည် အရိယာတို့ကို မဖူးမြင်ဖူးသည်ဖြစ်၍ အရိယာဝတ္တရား၌ မလိမ္မာ" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဖဿသည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဖြစ်၏။ "ထိုဒိဋ္ဌိသည်လည်း ဖဿကြောင့်ဖြစ်၏" ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သညာသည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဖြစ်၏။ "သညာလျှင် အကြောင်းရှိကုန်သော ပပဉ္စတရားစုတို့သည်" ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဝိတက်သည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဖြစ်၏။ "မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၌ ကြံစည်တွေးတောခြင်းကို ပြု၍ ဟုတ်မှန်၏၊ မဟုတ်မမှန်ဟု နှစ်မျိုးသောတရားကို ဆိုကြကုန်၏" ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အယောနိသောမနသိကာရသည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဖြစ်၏။ "ထိုသို့ နှလုံးသွင်းသော ထိုသူအား ခြောက်ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့တွင် တစ်ခုခုသော ဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ငါ့အား အတ္တရှိ၏ဟု ထိုသူအား ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ စွဲမြဲစွာ ဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏" ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ "ဒိဋ္ဌာရမ္မဏံ" ဟူသည် ဒိဋ္ဌိ၏ အာရုံဖြစ်သော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးကို ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် "ရုပ်ကို အတ္တအားဖြင့် ရှု၏" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ရုပ်၊ ဝေဒနာစသည်တို့မှ ကင်းလွတ်သော ဒိဋ္ဌိ၏ အာရုံမရှိသောကြောင့် အခြားကိုမယူဘဲ "ဤအကြောင်းကြောင့် ဤအယူအမြင်ကို ယူအပ်၏" ဟူ၍ ဤဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးကိုသာလျှင် ပြတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် "ဤအကြောင်းကြောင့်" ဟူသော ဤနေရာ၌ အကြောင်းကို ယူခြင်းဖြင့် အာရုံကိုလည်း ယူပြီးဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။

තදෙවාති දිට්ඨිගතඤ්චෙව දිට්ඨිපච්චයඤ්ච. රූපසඤ්ඤානන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. එවං-සද්දො පකාරත්ථො, ‘‘යදි රූපසඤ්ඤාන’’න්තිආදිනා පකාරෙන වුත්තසඤ්ඤානන්ති අත්ථො. නිරුපක්කිලෙසා නීවරණාදි උපක්කිලෙසවිමුත්තිතො. උත්තමා පණීතභාවප්පත්තිතො, තතො එව සෙට්ඨා, සෙට්ඨත්තා එව උත්තරිතරාභාවතො අනුත්තරියා. අක්ඛායතීති උපට්ඨාති. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤාය විසුං වුච්චමානත්තා චතුත්ථාරුප්පසඤ්ඤාය ච ඉමස්මිං සඤ්ඤීවාදෙ අනොතරණතො, ‘‘යදි ආරුප්පසඤ්ඤානන්ති ඉමිනා ආකාසානඤ්චායතන-විඤ්ඤාණඤ්චායතනසඤ්ඤා’’ඉච්චෙව වුත්තං. ඉතරෙහි පන ද්වීහීති, ‘‘යදි එකත්තසඤ්ඤානං, යදි නානත්තසඤ්ඤාන’’න්ති ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි. සමාපන්නකවාරො ච තථා ඉධ කථිතොති අධිප්පායො. කොට්ඨාසතො අට්ඨ සඤ්ඤා චතුක්කද්වයසඞ්ගහතො. එකත්තසඤ්ඤීපදං ඨපෙත්වා අත්ථතො පන සත්ත සඤ්ඤා හොන්ති අග්ගහිතග්ගහණෙනාති අධිප්පායො. තෙනාහ – ‘‘සමාපන්නක…පෙ… සඞ්ගහිතොයෙවා’’ති.

"တဒေဝ" ဟူသည် ဒိဋ္ဌိဂတကိုလည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိပစ္စည်းကိုလည်းကောင်း ဆိုသည်။ "ရူပသညာနံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါသည် အာဒိအနက်ရှိ၏။ "ဧဝံ" သဒ္ဒါသည် ပကာရအနက်ရှိ၏၊ "ရူပသညာတို့၏ အကယ်၍..." စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော အပြားအားဖြင့် ဟောအပ်သော သညာတို့ကို ဆိုလိုသည်ဟူသည် အနက်တည်း။ "နိရုပက္ကိလေသာ" ဟူသည် နီဝရဏစသော ကိလေသာညစ်ညူးမှုတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့်တည်း။ "ဥတ္တမာ" ဟူသည် မွန်မြတ်သောအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်၏၊ ထိုကြောင့်သာလျှင် မြတ်၏၊ မြတ်သည်ဖြစ်၍သာလျှင် ထိုထက်လွန်သော တရားမရှိသောကြောင့် "အနုတ္တရိယာ" မည်၏။ "အက္ခာယayati" ဟူသည် ထင်ရှား၏။ အာကိဉ္စညာယတနသညာကို သီးခြားဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထအရူပသညာသည် ဤသညီဝါဒ၌ သက်ဝင်ခြင်းမရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း "အာရုပ္ပသညာတို့၏ အကယ်၍..." ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အာကာသာနဉ္စာယတနသညာ၊ ဝိညာဏဉ္စာယတနသညာတို့ကိုသာ ဆိုအပ်၏။ "ကြွင်းသော နှစ်ပါးတို့ဖြင့်" ဟူသည် "ဧကတ္တသညာတို့၏ အကယ်၍..."၊ "နာနတ္တသညာတို့၏ အကယ်၍..." ဟူသော ဤနှစ်ပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဈာန်သမာပတ်သို့ ရောက်သောပုဂ္ဂိုလ်၏ ဝါရကိုလည်း ဤနေရာ၌ ထိုနည်းတူ ဟောတော်မူအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အဖို့အစုအားဖြင့် လေးခုအစု နှစ်ခုကို သိမ်းကျုံးယူခြင်းကြောင့် သညာရှစ်ပါး ဖြစ်၏။ "ဧကတ္တသညီ" ဟူသော ပုဒ်ကို ချန်လှပ်၍ မယူအပ်သေးသည်ကို ယူခြင်းအားဖြင့် အနက်အားဖြင့်မူ ခုနစ်ပါးသော သညာတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် "သမာပန္နက...ပ... သိမ်းကျုံးယူအပ်သည်သာလျှင်တည်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

සඤ්ඤාගතන්ති සඤ්ඤාවසෙන ගතං, සඤ්ඤාසඞ්ගහං ගතං වා. තස්ස පන අදිට්ඨිගතස්සපි උපලබ්භමානත්තා, ‘‘සද්ධිං දිට්ඨිගතෙනා’’ති වුත්තං. පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතන්ති සහ කාරණභූතෙහි පච්චයෙහි තෙනෙව සහ කාරණභාවෙන සමාගන්ත්වා නිබ්බත්තිතං; පටිච්චසමුප්පන්නන්ති අත්ථො. සඞ්ඛතත්තා ඔළාරිකං උප්පාදවයඤ්ඤථත්තසබ්භාවතො. යස්ස හි උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති, තං ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජනසභාවතො පස්සන්තස්ස පාකටභූතවිකාරං ඔළාරිකං සියා. න චෙත්ථ මග්ගඵලධම්මා නිදස්සෙතබ්බා තෙසං තථා අනනුපස්සිතබ්බතො; තෙසම්පි සඞ්ඛතභාවෙන ඉතරෙහි සමානයොගක්ඛමතාය දුන්නිවාරයභාවතො. තථා හි ‘‘අසෙසවිරාගනිරොධා’’ති (උදා. 3) වචනතො මග්ගස්සපි නිස්සරණභාවෙන ‘‘අත්ථි ඛො පන සඞ්ඛාරානං නිරොධො’’ති නිබ්බානමෙවෙත්ථ පටියොගභාවෙන උද්ධටං ‘‘නිරුජ්ඣන්ති එත්ථා’’ති කත්වා. නිරොධසඞ්ඛාතං නිබ්බානං නාම අත්ථීති එත්ථ, – ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාතං [Pg.225] අභූතං අසඞ්ඛත’’න්ති සුත්තපදං (උදා. 73) ආනෙත්වා වත්තබ්බං. නිබ්බානදස්සීති සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන නිබ්බානදස්සී, තතො එව ඉතරාභිසමයත්ථසිද්ධියා තං සඞ්ඛතං අතික්කන්තො.

“သညာဂတံ” ဟူသည် သညာ၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော၊ သို့မဟုတ် သညာအစု၌ ပါဝင်သော အရာကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသညာသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသို့ မရောက်သောသူအားလည်း ထင်ရှားရှိသောကြောင့် “မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့်တကွ” ဟု ဆိုအပ်သည်။ “အကြောင်းတရားတို့နှင့် ပေါင်းဆုံ၍ ပြုအပ်သော” ဟူသည် အကြောင်းဖြစ်သော ပစ္စယတရားတို့နှင့် ထိုအကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် ပေါင်းဆုံ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ “ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ဖြစ်သော” ဟု အနက်ရသည်။ ပြုပြင်အပ်သောတရား (သင်္ခတ) ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်း၊ တည်ရှိစဉ် တခြားတစ်ပါးသို့ ပြောင်းလဲခြင်းတို့ ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ကြမ်းတမ်းလှ၏။ စင်စစ်သော်ကား အကြင်တရား၏ ဖြစ်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ ပျက်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ တည်ရှိစဉ် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ပြောင်းလဲခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ ထိုတရားကို ခဏမစဲ ပျက်စီးတတ်သော သဘောအားဖြင့် ရှုသောသူအား ထင်ရှားသော ဖောက်ပြန်မှုရှိသောကြောင့် ကြမ်းတမ်းသည် ဖြစ်ရာ၏။ ဤ၌ မဂ်တရား ဖိုလ်တရားတို့ကို သာဓကမပြအပ်ပေ၊ ထိုမဂ်ဖိုလ်တရားတို့ကို ထိုကဲ့သို့ မရှုအပ်သောကြောင့်တည်း။ သို့သော်လည်း ထိုမဂ်ဖိုလ်တရားတို့သည်လည်း သင်္ခတဖြစ်သောကြောင့် အခြားသင်္ခတတရားတို့နှင့် တူညီသော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ တားမြစ်ရန် ခဲယဉ်းလှပေ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “အကြွင်းမဲ့ စွဲမက်မှုကင်း၍ ချုပ်ခြင်းကြောင့်” (ဥဒါန ၃) ဟူသော ပါဌ်အရ မဂ်သည်လည်း လွတ်မြောက်ရာဖြစ်သောကြောင့် “ရုပ်နာမ်သင်္ခါရတို့၏ ချုပ်ရာသည် ရှိသည်သာလျှင်ဖြစ်၏” ဟု ဤ၌ နိဗ္ဗာန်ကိုသာလျှင် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားအဖြစ်ဖြင့် “ဤနိဗ္ဗာန်၌ ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏” ဟု ပြု၍ ထုတ်ဆောင်အပ်၏။ နိရောဓဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်မည်သည် ရှိ၏ဟူသော ဤနေရာ၌ “ရဟန်းတို့... မဖြစ်ဖူးသော၊ မထင်ရှားဖူးသော၊ ပြုပြင်မထားသော တရားသည် ရှိ၏” (ဥဒါန ၇၃) ဟူသော သုတ်ပါဌ်ကို ဆောင်ယူ၍ ပြောဆိုအပ်၏။ “နိဗ္ဗာန်ကို မြင်သောသူ” ဟူသည် မျက်မှောက်ပြုခြင်း ထိုးထွင်းသိမြင်မှုအစွမ်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို မြင်သောသူဖြစ်သည်၊ ထိုမြင်ခြင်းကြောင့်ပင် ကျန်သော သစ္စာလေးပါး ထိုးထွင်းသိမြင်မှု အကျိုးကိစ္စ ပြီးစီးသဖြင့် ထိုသင်္ခတတရားကို ကျော်လွန်သွားသောသူ ဖြစ်၏။

23. අට්ඨසු අසඤ්ඤීවාදෙසූති ඉදං බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.78-80) ආගතනයෙන වුත්තමෙව හි සන්ධාය හෙට්ඨා, ‘‘සඤ්ඤීති ඉමිනා අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා කථිතා’’ති වුත්තං. ඉධ පන චත්තාරො වාදා එව උද්ධටා. තෙනාහ ‘‘අසඤ්ඤී’’තිආදි. එස නයො පරතො ‘‘අට්ඨසු නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදෙසූ’’ති එත්ථාපි. සඤ්ඤාය සති තාය වෙදනාගාහසබ්භාවතො ‘‘ආබාධනට්ඨෙන සඤ්ඤා රොගො’’ති වුත්තං. දුක්ඛතාසූලයොගතො කිලෙසාසුචිපග්ඝරණතො උප්පාදජරාභඞ්ගෙහි උද්ධුමාතපක්කපභිජ්ජනතො ච සඤ්ඤා ගණ්ඩො; ස්වායමත්ථො දොසදුට්ඨතාය එව හොතීති ආහ – ‘‘සදොසට්ඨෙන ගණ්ඩො’’ති. පීළාජනනතො අන්තොතුදනතො දුරුද්ධරණතො ච සඤ්ඤා සල්ලං; ස්වායමත්ථො අත්තභාවං අනුපවිසිත්වා අවට්ඨානෙනාති ආහ ‘‘අනුපවිට්ඨට්ඨෙන සල්ල’’න්ති. පටිසන්ධිග්ගහණෙ විඤ්ඤාණං කුතොචි ආගතං විය හොතීති වුත්තං ‘‘පටිසන්ධිවසෙන ආගති’’න්ති. ගතින්ති පවත්තිං. සා පන තාසු තාසු ගතීසු වුත්ති හොතීති වුත්තං – ‘‘චුතිවසෙන ගති’’න්ති; වඩ්ඪනවසෙන ඝනපබන්ධවසෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අපරාපර’’න්ති. අපරාපරඤ්හි පබන්ධවසෙන පවත්තමානං විඤ්ඤාණං නන්දූපසෙචනං; ඉතරං ඛන්ධත්තයං වා නිස්සාය අභිවුද්ධිං පතිට්ඨං මහන්තඤ්ච පාපුණාතීති. පවඩ්ඪවසෙන වා ගතිං, නික්ඛෙපවසෙන චුතිං, තතො අපරාපරඤ්ච රූපපවත්තනවසෙන උපපත්තිං, ඉන්ද්‍රියපරිපාකවසෙන වුඩ්ඪිං තස්ස තස්ස කම්මස්ස කතූපචිතභාවෙන විරුළ්හිං; තස්ස කම්මස්ස ඵලනිබ්බත්තියා වෙපුල්ලන්ති යොජෙතබ්බං.

၂၃. “သညာမရှိဟု ယူသော ဝါဒရှစ်ပါးတို့၌” ဟူသည် ဤအရာကို ဗြဟ္မဇာလသုတ် (ဒီ၊ နိ၊ ၁၊ ၇၈-၈၀) ၌ လာသော နည်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ အောက်၌ “သညာရှိ၏ ဟူသော ဤစကားဖြင့် သညာမရှိဟု ယူသော ဝါဒရှစ်ပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤ၌မူကား ဝါဒလေးပါးတို့ကိုသာ ထုတ်နုတ်ပြအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “သညာမရှိသော” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဤနည်းသည် နောင်အခါ “သညာရှိသည်လည်း မဟုတ်၊ သညာမရှိသည်လည်း မဟုတ်ဟု ယူသော ဝါဒရှစ်ပါးတို့၌” ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်၏။ သညာရှိသော် ထိုသညာဖြင့် ဝေဒနာကို စွဲလမ်းမှု ရှိနိုင်သောကြောင့် “နှိပ်စက်တတ်သော အနက်ကြောင့် သညာသည် ရောဂါဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဆင်းရဲခြင်းတည်းဟူသော ငြောင့်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတည်းဟူသော မစင်ကြယ်သော အညစ်အကြေးများ ယိုစီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ခြင်း၊ အိုခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်းတို့ဖြင့် ဖောင်းပွခြင်း၊ မှည့်ခြင်း၊ ပေါက်ကွဲခြင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း သညာသည် သွေးစုနာ ဖြစ်၏။ ထိုအနက်သည် ဒေါသဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သည်ဖြစ်၍သာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် “အပြစ်ရှိသော အနက်ကြောင့် သွေးစုနာဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ညှဉ်းဆဲမှုကို ဖြစ်စေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတွင်း၌ ထိုးဆွတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှုတ်ယူရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သညာသည် ငြောင့်ဖြစ်၏။ ထိုအနက်သည် ကိုယ်ခန္ဓာသို့ ဝင်ရောက်၍ တည်ရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်တတ်သောကြောင့် “ဝင်ရောက်စွဲကပ်တတ်သော အနက်ကြောင့် ငြောင့်ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပဋိသန္ဓေနေရာ၌ ဝိညာဉ်သည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်မှ ရောက်လာသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် “ပဋိသန္ဓေ၏အစွမ်းဖြင့် လာခြင်း (အာဂတိ)” ဟု ဆိုအပ်သည်။ လားရာ (ဂတိ) ဟူသည် ဖြစ်ပွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဖြစ်ပွားခြင်းသည် ထိုထိုသော လားရာဘဝတို့၌ ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် “စုတေခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် သွားခြင်း (ဂတိ)” ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြီးပွားခြင်းအစွမ်းဖြင့် အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟူသော အနက်ရသည်။ ထို့ကြောင့် “အဖန်တလဲလဲ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အဖန်တလဲလဲ အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပွားနေသော တဏှာ (နန္ဒီ) ဖြင့် စိုစွတ်အပ်သော ဝိညာဉ်သည် ကျန်သော နာမက္ခန္ဓာသုံးပါးကို အမှီပြု၍ တိုးပွားခြင်း၊ တည်တံ့ခြင်းနှင့် ပြန့်ပြောကြီးထွားခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ သို့မဟုတ်လျှင် တိုးပွားခြင်း အစွမ်းဖြင့် “လားရာ (ဂတိ)” ကိုလည်းကောင်း၊ စွန့်ပစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် “စုတေခြင်း” ကိုလည်းကောင်း၊ ထို့နောက် အဖန်တလဲလဲ ရုပ်နာမ်ဖြစ်ပွားခြင်း အစွမ်းဖြင့် “ဥပပတ္တိ (ပဋိသန္ဓေဖြစ်ခြင်း)” ကိုလည်းကောင်း၊ ဣန္ဒြေတို့ ရင့်ကျက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် “ကြီးပွားခြင်း (ဝုဒ္ဓိ)” ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုထိုသော ကံကို ပြုအပ် ဆည်းပူးအပ်သော အဖြစ်ဖြင့် “စည်ပင်ပြန့်ပွားခြင်း (ဝိရုဠှိ)” ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုကံ၏ အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေခြင်းဖြင့် “ပြန့်ပြောခြင်း (ဝေပုလ္လ)” ကိုလည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။

කාමඤ්චාතිආදිනා ‘‘අඤ්ඤත්‍ර රූපා’’තිආදිකා චොදනා ලක්ඛණවසෙන වුත්තාති දස්සෙත්වා අයඤ්ච නයො චොදනාය අවිසිට්ඨවිසයතාය සියා; විසිට්ඨවිසයා පනායං චොදනාති දස්සෙතුං, ‘‘අයං පන පඤ්හො’’තිආදි වුත්තං. එත්තකෙ ඛන්ධෙති යථාවුත්තෙ රූපවෙදනාදිකෙ චත්තාරො ඛන්ධෙ. අඤ්ඤත්‍ර රූපාති ඉමිනා යත්ථ කත්ථචි රූපෙන විනා විඤ්ඤාණස්ස පවත්ති නත්ථීති දීපිතං හොති. භවවිසෙසචොදනාය සභාවතො [Pg.226] එව විඤ්ඤාණෙන විනා රූපස්සපි පවත්ති නත්ථීති දීපිතං හොතීති ආහ – ‘‘අරූපභවෙපි රූපං, අසඤ්ඤාභවෙ ච විඤ්ඤාණං අත්ථී’’ති. නිරොධසමාපන්නස්සාති සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපන්නස්සපි විඤ්ඤාණං අත්ථි. බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය චෙ අත්ථං පටිබාහසීති යදි සද්දත්ථමෙව ගහෙත්වා අධිප්පායං න ගණ්හසි නෙය්‍යත්ථං සුත්තන්ති. එත්ථ ච අසඤ්ඤභවෙ නිබ්බත්තසත්තවසෙන පඨමවාදො; සඤ්ඤං අත්තතො සමනුපස්සතීති එත්ථ වුත්තනයෙන සඤ්ඤංයෙව අත්තාති ගහෙත්වා තස්ස කිඤ්චනභාවෙන ඨිතාය අඤ්ඤාය සඤ්ඤාය අභාවතො අසඤ්ඤීති පවත්තො දුතියවාදො; තථා සඤ්ඤාය සහ රූපධම්මෙ සබ්බෙ එව වා රූපාරූපධම්මෙ අත්තාති ගහෙත්වා පවත්තො තතියවාදො; තක්කග්ගාහවසෙනෙව පවත්තො චතුත්ථවාදො. තෙසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදෙපි අසඤ්ඤභවෙ නිබ්බත්තස්ස සත්තස්ස චුතිපටිසන්ධීසු; සබ්බත්ථ වා පටුසඤ්ඤාකිච්චං කාතුං අසමත්ථාය සුඛුමාය සඤ්ඤාය අත්ථිභාවපටිජානනවසෙන පඨමවාදො; අසඤ්ඤීවාදෙ වුත්තනයෙන සුඛුමාය සඤ්ඤාය වසෙන සඤ්ජානනසභාවතාපටිජානනවසෙන ච දුතියවාදාදයො පවත්තාති. එවමෙත්ථ එතෙසං වාදානං සබ්භාවො වෙදිතබ්බො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

“စင်စစ်သော်ကား” စသည်ဖြင့် “ရုပ်မှတစ်ပါး...” စသော စောဒနာသည် လက္ခဏာ၏အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်ကို ပြ၍၊ ဤနည်းသည် စောဒနာ၏ ထူးခြားမှုမရှိသော အရာ၌ ဖြစ်ရာ၏။ ဤစောဒနာသည်ကား ထူးခြားသော အရာရှိ၏ဟု ပြခြင်းငှာ “ဤပြဿနာသည်ကား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “ဤမျှသော ခန္ဓာတို့ကို” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးခဲ့သော ရုပ်၊ ဝေဒနာစသော ခန္ဓာလေးပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ရုပ်မှတစ်ပါး” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဘယ်နေရာ၌မဆို ရုပ်မရှိဘဲ ဝိညာဉ်၏ ဖြစ်ပွားခြင်း မရှိနိုင်သည်ကို ပြရာရောက်၏။ ဘဝထူးကို စောဒနာခြင်းအားဖြင့် သဘာဝအားဖြင့်ပင် ဝိညာဉ်မရှိဘဲ ရုပ်၏ ဖြစ်ပွားခြင်းလည်း မရှိနိုင်သည်ကို ပြရာရောက်၏ ဟု ရည်ရွယ်၍ “အရူပဘုံ၌လည်း ရုပ်သည် ရှိ၏၊ အသညသတ်ဘုံ၌လည်း ဝိညာဉ်သည် ရှိ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “နိရောဓသမာပတ်ဝင်စားသောသူအား” ဟူသည် သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားသောသူအားလည်း ဝိညာဉ်သည် ရှိ၏။ “အက္ခရာဗျည်း၏ အရိပ်ဖြင့် အနက်ကို တားမြစ်အံ့” ဟူသည် အကယ်၍ စကားလုံးအနက်မျှကိုသာ ယူ၍ အလိုဆန္ဒ (အဓိပ္ပာယ်) ကို မယူဘဲ နေပါက နယတ္ထသုတ် (သွယ်ဝိုက်သော အနက်ရှိသော သုတ်) ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ဤ၌လည်း အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပထမဝါဒ ဖြစ်၏။ “သညာကို အတ္တဟု ရှု၏” ဟူသော ဤနေရာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် သညာကိုသာလျှင် အတ္တဟု ယူ၍၊ ထိုအတ္တ၌ ကိန်းဝပ်လျက်ရှိသော အခြားသော သညာမရှိခြင်းကြောင့် “သညာမရှိသောသူ” ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒုတိယဝါဒ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ သညာနှင့်တကွသော ရုပ်တရားအားလုံးကို သော်လည်းကောင်း၊ ရုပ်နာမ်တရား အားလုံးကိုသော်လည်းကောင်း အတ္တဟု ယူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော တတိယဝါဒ ဖြစ်၏။ ကြံဆတွေးတောယူဆမှု (တက္ကဂ္ဂါဟ) အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာသော စတုတ္ထဝါဒ ဖြစ်၏။ ထိုဝါဒတို့၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။ “နေဝသညာနာသညာဝါဒ” ၌လည်း အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်သော သတ္တဝါ၏ စုတေခြင်း ပဋိသန္ဓေယူခြင်းတို့၌လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ခပ်သိမ်းသော ဘုံဘဝတို့၌ ထင်ရှားသော သညာ၏ ကိစ္စကို မပြုလုပ်နိုင်သော သိမ်မွေ့သော သညာရှိသည်ကို ဝန်ခံသော အစွမ်းဖြင့် ပထမဝါဒ ဖြစ်၏။ သညာမရှိဟု ယူသော ဝါဒ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် သိမ်မွေ့သော သညာ၏ အစွမ်းဖြင့် သိမှတ်တတ်သော သဘာဝရှိသည်ကို ဝန်ခံခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဒုတိယဝါဒ စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ ဤဝါဒတို့၏ တည်ရှိပုံကို သိအပ်၏။ ကြွင်းသောအရာသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

24. යත්ථ න සඤ්ඤා, තත්ථ ඤාණස්ස සම්භවො එව නත්ථීති ආහ – ‘‘අසඤ්ඤා සම්මොහො’’ති, අසඤ්ඤභාවො නාම සම්මොහප්පවත්තීති අත්ථො. යථා නිය්‍යන්තීති නිය්‍යානියාති බහුලං වචනතො කත්තුසාධනො නිය්‍යානියසද්දො, එවං ඉධ විඤ්ඤාතබ්බසද්දොති ආහ – ‘‘විජානාතීති විඤ්ඤාතබ්බ’’න්ති, විජානනං විඤ්ඤාණන්ති අත්ථො. තෙන දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බමත්තෙනාති දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාණප්පමාණෙනාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. තෙනාහ – ‘‘පඤ්චද්වාරිකසඤ්ඤාපවත්තිමත්තෙනා’’ති, නිබ්බිකප්පභාවතො පඤ්චද්වාරිකසඤ්ඤාපවත්තිසමෙන භාවනාභිනීහාරෙනාති අත්ථො. ඔළාරිකසඞ්ඛාරප්පවත්තිමත්තෙනාති ඔළාරිකානං සඞ්ඛාරානං පවත්තියා. ඔළාරිකසඞ්ඛාරාති චෙත්ථ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනපරියොසානා සමාපත්තිධම්මා අධිප්පෙතා. උපසම්පදන්ති යෙ සඤ්ඤාය, අසඤ්ඤිභාවෙ ච දොසං දිස්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං වණ්ණෙන්තාපි රූපජ්ඣානපටිලාභමත්තෙන තස්ස සම්පාදනං පටිලාභං අධිගමං පඤ්ඤපෙන්ති, තෙසං තස්ස බ්‍යසනං අක්ඛායති අනුපායභාවතො. තෙනාහ ‘‘විනාසො’’තිආදි. වුට්ඨානන්ති සදිසසමාපජ්ජනපුබ්බකං පරිවුට්ඨානං. සමාපත්ති එව තෙසං නත්ථි අනධිගතත්තා. ඔළාරිකසඞ්ඛාරප්පවත්තියා අන්තමසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඞ්ඛාරප්පවත්තියාපි පත්තබ්බන්ති න අක්ඛායති [Pg.227] තෙපි සමතික්කමිත්වා පත්තබ්බතො. සඞ්ඛාරානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. අවසෙසාති ඉතො පරං සුඛුමභාවො නාම නත්ථීති සුඛුමභාවාපත්තියා අවසෙසා. තෙනාහ – ‘‘භාවනාවසෙන සබ්බසුඛුමභාවං පත්තා සඞ්ඛාරා’’ති. එතන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං, පත්තබ්බං නාම හොති තාදිසසඞ්ඛාරප්පත්තියං තබ්බොහාරතො. සඞ්ඛතං සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතත්තා.

၂၄. အကြင်အရပ်၌ သညာမရှိ၊ ထိုအရပ်၌ ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်ပင် မရှိဟု ဆိုလိုသဖြင့် “အသညာ သမ္မောဟော” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အသညာဖြစ်ခြင်းဟူသည် သမ္မောဟဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟူသော အနက်တည်း။ ထွက်မြောက်တတ်သောကြောင့် နိယျာနိယမည်၏ဟူ၍ ကတ္တုသာဓနအဖြစ်ဖြင့် များစွာသော ဝစန၌ နိယျာနိယသဒ္ဒါ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤ၌လည်း ဝိညာတဗ္ဗသဒ္ဒါ ဖြစ်၏ဟူ၍ “သိတတ်သောကြောင့် ဝိညာတဗ္ဗမည်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သိခြင်းသည် ဝိညာဉ်ဟူသော အနက်တည်း။ ထို့ကြောင့် “မြင်အပ်၊ ကြားအပ်၊ တွေ့ထိအပ်၊ သိအပ်ရုံမျှဖြင့်” ဟူသည် မြင်အပ်၊ ကြားအပ်၊ တွေ့ထိအပ်သော ဝိညာဉ်၏ ပမာဏမျှဖြင့်ဟု အနက်မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ငါးဒွါရ၌ သညာဖြစ်ပေါ်ရုံမျှဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကြံစည်မှု ကင်းသောအဖြစ်ကြောင့် ငါးဒွါရ၌ သညာဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့်တူသော ဘာဝနာအားထုတ်မှုဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ “ရုန့်ရင်းသော သင်္ခါရ ဖြစ်ပေါ်ရုံမျှဖြင့်” ဟူသည် ရုန့်ရင်းသော သင်္ခါရတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ ဤ၌ “ရုန့်ရင်းသော သင်္ခါရတို့” ဟူသည် အာကိဉ္စညာယတနအဆုံးရှိသော သမာပတ်တရားတို့ကို ရည်ရွယ်သည်။ “ဥပသမ္ပဒံ” ဟူသည်ကား အကြင်သူတို့သည် သညာ၌လည်းကောင်း၊ အသညာဖြစ်ခြင်း၌လည်းကောင်း အပြစ်ကိုမြင်၍ နေဝသညာနာသညာယတနကို ချီးမွမ်းကြသော်လည်း ရူပဇ္ဈာန်ကို ရရုံမျှဖြင့် ထိုနေဝသညာနာသညာယတနကို ပြည့်စုံခြင်း၊ ရရှိခြင်း၊ ဆိုက်ရောက်ခြင်းဟု ပညတ်ကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့အား အကြောင်းဥပ္ပါယ် မဟုတ်သောအဖြစ်ကြောင့် ထိုဈာန်၏ ပျက်စီးခြင်းကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ပျက်စီးခြင်း” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “ဝုဋ္ဌာနံ” ဟူသည် တူညီသော သမာပတ်ဝင်စားခြင်းလျှင် ရှေးဦးရှိသော ထမြောက်ခြင်းတည်း။ မရရှိအပ်ဖူးသေးသောကြောင့် ထိုသူတို့အား သမာပတ်သည်ပင် မရှိပေ။ ရုန့်ရင်းသော သင်္ခါရဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့် အနည်းဆုံး အာကိဉ္စညာယတနသင်္ခါရဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့်သော်လည်း ရောက်အပ်၏ဟု မဟောအပ်ပေ၊ ထိုသင်္ခါရတို့ကိုပင် ကျော်လွန်၍ ရောက်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ “သင်္ခါရာနံ” ဟူသည် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်း (နိဒ္ဓာရဏ) ၌ ဖြစ်သော သာမိဝိဘတ်တည်း။ “အဝသေသာ” ဟူသည် ဤမှတစ်ပါး သိမ်မွေ့သောအဖြစ် မည်သည်မရှိဟု သိမ်မွေ့သောအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း၏ အကြွင်းအကျန် ဖြစ်ကုန်သော။ ထို့ကြောင့် “ဘာဝနာစွမ်းအားဖြင့် အလွန်သိမ်မွေ့သောအဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော သင်္ခါရတို့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ဧတံ” ဟူသည် နေဝသညာနာသညာယတနတည်း။ ထိုသို့သော သင်္ခါရဖြစ်ပေါ်ခြင်း၌ ထိုသို့ ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းအပ်သောကြောင့် ရောက်အပ်သည်မည်၏။ “သင်္ခတံ” ဟူသည် အကြောင်းတရားတို့ ပေါင်းဆုံညီညွတ်၍ ပြုပြင်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

25. ‘‘යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්තී’’ති (ම. නි. 3.25) වක්ඛමානත්තා සබුද්ධියං විපරිවත්තමානෙ එකජ්ඣං ගහෙත්වා, ‘‘තත්‍රා’’ති භගවතා වුත්තන්ති ආහ – ‘‘තත්‍රාති සත්තසු උච්ඡෙදවාදෙසු භුම්ම’’න්ති. උද්ධං සරන්ති උද්ධං ගතං සරන්තාති තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උද්ධං වුච්චතී’’තිආදි. සරන්තාති යත්ථ පත්ථෙන්ති න ලභන්ති, තං ජානන්තා. ආසත්තින්ති ආසීසනං. පෙච්චාති පරලොකෙ. වාණිජූපමා වියාති භවපරියාපන්නඵලවිසෙසාපෙක්ඛාය පටිපජ්ජනතො. සක්කායස්ස භයාති සන්තො කායොති සක්කායො, පරමත්ථතො විජ්ජමානො ධම්මසමූහොති කත්වා උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං, තතො භායනෙන. මා ඛීයි මා පරික්ඛයං අගමාසි. මා ඔසීදි මා හෙට්ඨා භස්සි. අබ්භන්ති ආකාසං මා උන්ද්‍රියි මා භිජ්ජිත්වා පති. ගද්දුලෙන බද්ධො ගද්දුලබද්ධො. දළ්හථම්භො විය ඛීලො විය ච සක්කායො දුම්මොචනීයතො. සා විය දිට්ඨිගතිකො තස්ස අනුපරිවත්තනතො. දණ්ඩකො විය දිට්ඨි ඡෙදනකරණාය අසමත්ථභාවකරණතො. රජ්ජු විය තණ්හා බන්ධනතො ච, ආරම්මණකරණවසෙන සමන්නාගමනවසෙන ච සම්බද්ධභාවතො. තෙන වුත්තං – ‘‘දිට්ඨිදණ්ඩකෙ පවෙසිතාය තණ්හාරජ්ජුයා’’ති.

၂၅. “အကြင်သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ထင်ရှားရှိသော သတ္တဝါ၏ ပြတ်စဲခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း၊ ကင်းပြတ်ခြင်းကို ပညတ်ကြကုန်၏” ဟု (မ၊ နိ၊ ၃။၂၅ ၌) ဟောတော်မူလတ္တံ့သည်ဖြစ်၍ မိမိဉာဏ်၌ လှည့်လည်လှုပ်ရှားနေသော အရာတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းယူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် “တတြ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏ဟု ပြသလိုသဖြင့် “တတြာတိ သတ္တသု ဥစ္ဆေဒဝါဒေသု ဘုမ္မံ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ (တတြ ဟူသည် ဥစ္ဆေဒဝါဒ ခုနစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်သော ဘုမ္မဝိဘတ်တည်း။) အထက်သို့ ပြေးသွားတတ်ကုန်၏၊ အထက်သို့ ရောက်သည်ရှိသော် ပြေးသွားတတ်ကုန်၏ဟု ထိုအရာကို ပြသလိုသဖြင့် “ဥဒ္ဓံ ဝုစ္စတိ” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “သရန္တာ” ဟူသည် အကြင်အရပ်၌ တောင့်တသော်လည်း မရရှိကြကုန်၊ ထိုအရာကို သိကြကုန်လျက်။ “အာသတ္တိံ” ဟူသည် တောင့်တခြင်းတည်း။ “ပေစ္စ” ဟူသည် တမလွန်လောက၌။ “ကုန်သည်နှင့် တူသကဲ့သို့” ဟူသည် ဘဝ၌ အကျုံးဝင်သော ထူးခြားသော အကျိုးရလဒ်ကို မျှော်ကိုး၍ ကျင့်ကြံအားထုတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ “သက္ကာယဿ ဘယာ” ဟူသည် ထင်ရှားရှိသော ကိုယ်သည် သက္ကာယမည်၏၊ ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော တရားအစုအပုံဟု ယူဆအပ်သော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတည်း၊ ထိုသက္ကာယမှ ကြောက်ရွံ့ခြင်းဖြင့်။ “မကုန်ဆုံးပါစေလင့်” ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ မရောက်ပါစေလင့်။ “မနစ်မွန်းပါစေလင့်” ဟူသည် အောက်သို့ လျှောကျမသွားပါစေလင့်။ “အဗ္ဘံ” ဟူသည် ကောင်းကင်တည်း၊ “မပြိုကွဲပါစေလင့်” ဟူသည် ပျက်စီး၍ မကျပါစေလင့်။ သားရေလွန်ဖြင့် ချည်နှောင်အပ်သောကြောင့် “ဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓေါ” မည်၏။ မြဲမြံသော တိုင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တံပိုးကဲ့သို့လည်းကောင်း သက္ကာယသည် လွတ်မြောက်ရန် ခဲယဉ်းသောအဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုခွေးမကဲ့သို့ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူသည် ထိုသက္ကာယကို အစဉ်လိုက်၍ လှည့်လည်နေသောကြောင့် ဖြစ်၏။ တုတ်တံကဲ့သို့ ဒိဋ္ဌိသည် ဖြတ်တောက်ခြင်းငှာ မစွမ်းဆောင်နိုင်အောင် ပြုတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ကြိုးကဲ့သို့ တဏှာသည် ချည်နှောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယှဉ်တွဲခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဆက်စပ်နေသောအဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော တုတ်တံ၌ သွင်းအပ်သော တဏှာတည်းဟူသော ကြိုးဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

26. භගවා අත්තනො දෙසනාවිලාසෙන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන (චතුචත්තාරීස අපරන්තකප්පිකවාදා තත්ථ තත්ථ අන්තොගධාති) උද්දෙසවසෙන පඤ්චෙව සඞ්ගහෙත්වා යථුද්දෙසං නිගමෙන්තො, ‘‘ඉමානෙව පඤ්චායතනානී’’ති [Pg.228] ආහ. තත්ථ දුක්ඛස්ස නිමිත්තභාවතො දිට්ඨිගතානං කාරණට්ඨෙන ආයතනත්ථොති වුත්තං – ‘‘ඉමානෙව පඤ්ච කාරණානී’’ති. සඤ්ඤීආදිවසෙන තීණි උච්ඡෙදවාදොති චත්තාරි භාජිතානි. ඉතරං පන දිට්ඨධම්මනිබ්බානං කුහිං පවිට්ඨං? සරූපතො අභාජිතත්තා යථාභාජිතෙසු වාදෙසු කත්ථ අන්තොගධන්ති පුච්ඡති. උද්දෙසෙ පන සරූපතො ගහිතමෙව, ‘‘දිට්ඨධම්මනිබ්බානං වා පනෙකෙ අභිවදන්තී’’ති. ඉතරො එකත්තසඤ්ඤීවාදෙ නානත්තසඤ්ඤීවාදෙ අන්තොගධන්ති දස්සෙන්තො ‘‘එකත්ත…පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති ආහ යථාසුඛඤ්චෙතං වුත්තං. පඨමො හි දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදො නානත්තසඤ්ඤීවාදෙ අන්තොගධො, ඉතරෙ චත්තාරො එකත්තසඤ්ඤීවාදෙ.

၂၆. မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ ဒေသနာဝိလာသအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝေနေယျတို့၏ အဇ္ဈာသယအားဖြင့်လည်းကောင်း (လေးဆယ့်လေးပါးသော အပရန္တကပ္ပိကဝါဒတို့သည် ထိုထိုအရပ်၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏ဟု) ညွှန်ပြခြင်း (ဥဒ္ဒေသ) အားဖြင့် ငါးပါးတို့ကိုသာလျှင် သိမ်းကျုံးယူ၍ ညွှန်ပြသည့်အတိုင်း နိဂုံးချုပ်တော်မူလျက် “ဤငါးပါးသော အာယတနတို့သည်သာလျှင်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏ အကြောင်းအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း အာယတန၏ အနက်ကို ဆိုလိုသဖြင့် “ဤငါးပါးသော အကြောင်းတို့သည်သာလျှင်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သညာရှိ၏ အစရှိသောအားဖြင့် သုံးပါး၊ ဥစ္ဆေဒဝါဒအားဖြင့် တစ်ပါး စုစုပေါင်း လေးပါးတို့ကို ခွဲခြားအပ်ပြီ။ ကြွင်းသောအခြား ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန်သည်ကား အဘယ်အရပ်၌ သက်ဝင်သနည်း။ ကိုယ်တိုင် ကိုယ်ကျ မခွဲခြားအပ်သောကြောင့် ခွဲခြားအပ်ပြီးသော ဝါဒတို့၌ အဘယ်အရပ်၌ အကျုံးဝင်သနည်းဟု မေးမြန်း၏။ ညွှန်ပြခြင်း၌ကား ကိုယ်တိုင် ကိုယ်ကျ ယူအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ “အချို့သောသူတို့သည် ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန်ကို ပြောဆိုကြကုန်၏” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ အခြားသူသည် ဧကတ္တသညာဝါဒနှင့် နာနတ္တသညာဝါဒတို့၌ အကျုံးဝင်၏ဟု ပြသလိုသဖြင့် “ဧကတ္တ...ပေ... သိအပ်၏” ဟု အဆင်ပြေရုံမျှ မိန့်တော်မူ၏။ ပထမဖြစ်သော ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန်ဝါဒသည် နာနတ္တသညာဝါဒ၌ အကျုံးဝင်၏၊ ကြွင်းသော လေးပါးတို့သည် ဧကတ္တသညာဝါဒ၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏။

27. අතීතකොට්ඨාසසඞ්ඛාතන්ති අතීතං ඛන්ධකොට්ඨාසසඞ්ඛාතං පුබ්බන්තං. පුබ්බෙ නිවුත්ථධම්මවිසයා කප්පනා ඉධාධිප්පෙතා, තස්මා අතීතකාලවාචකො ඉධ පුබ්බසද්දො, රූපාදිඛන්ධවිනිමුත්තඤ්ච කප්පනාවත්ථු නත්ථි, අන්තසද්දො ච කොට්ඨාසවාචකො. තෙන වුත්තං ‘‘අතීතකොට්ඨාසසඞ්ඛාතං පුබ්බන්තං කප්පෙත්වා’’ති. ‘‘කප්පෙත්වා’’ති ච තස්මිං පුබ්බන්තෙ තණ්හායනාභිනිවිසානං සමත්ථනං පරිනිට්ඨාපනං වදති. සෙසම්පීති ‘‘පුබ්බන්තානුදිට්ඨී’’ති එවමාදිකං. පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරන්ති ‘‘අපරන්තානුදිට්ඨිනො’’තිආදීසු වුත්තප්පකාරං. එකෙකස්මිඤ්ච අත්තාති ආහිතො අහංමානො එත්ථාති කත්වා, ලොකොති ලොකියන්ති එත්ථ පුඤ්ඤපාපානි තබ්බිපාකා චාති කත්වා, තං තං ගහණවිසෙසං උපාදාය පඤ්ඤාපනං හොතීති ආහ – ‘‘රූපාදීසු අඤ්ඤතරං අත්තාති ච ලොකොති ච ගහෙත්වා’’ති. සබ්බදාභාවෙන සස්සතො. අමරො නිච්චො ධුවොති තස්සෙව වෙවචනානි. මරණාභාවෙන අමරො, උප්පාදාභාවෙන සබ්බකාලං වත්තනතො නිච්චො, ථිරට්ඨෙන විකාරාභාවෙන ධුවො, යථාහාතිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං නිද්දෙසපටිසම්භිදාපාළීහි විභාවෙති. අයඤ්ච අත්ථො ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති (පටි. ම. 1.130-131) ඉමිස්සා පඤ්චවිධාය සක්කායදිට්ඨියා වසෙන වුත්තො. ‘‘රූපවන්ත’’න්තිආදිකාය (පටි. ම. 1.130-131) පන පඤ්චදසවිධාය සක්කායදිට්ඨියා වසෙන චත්තාරො චත්තාරො ඛන්ධෙ, ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තදඤ්ඤං – ‘‘ලොකො’’ති පඤ්ඤපෙන්තීති අයම්පි අත්ථො ලබ්භති, තථා එකං ඛන්ධං, ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තදඤ්ඤෙ ‘‘ලොකො’’ති පඤ්ඤපෙන්තීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එසෙව නයොති ඉමිනා යථා ‘‘රූපාදීසු අඤ්ඤතරං අත්තාති [Pg.229] ච ලොකොති ච ගහෙත්වා සස්සතො…පෙ… ධුවො’’ති අත්ථො වුත්තො; එවං අසස්සතො අනිච්චො අධුවො උච්ඡිජ්ජති විනස්සති න හොති පරං මරණා; නිච්චො ච අනිච්චො ච නෙවනිච්චො නානිච්චොති එවමාදිමත්ථං අතිදිසති.

၂၇. “အတိတ်အဖို့အစုဟု ဆိုအပ်သော” ဟူသည် အတိတ်ဖြစ်သော ခန္ဓာအဖို့အစုဟု ဆိုအပ်သော ရှေးအစွန်း (ပုဗ္ဗန္တ) ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ရှေး၌ ဖြစ်ဖူးသော တရားတို့ကို အာရုံပြု၍ ကြံစည်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ “ပုဗ္ဗ” ဟူသော ပုဒ်သည် အတိတ်ကာလကို ဟော၏။ ရုပ် စသော ခန္ဓာတို့မှ ကင်းသော ကြံစည်မှု၏ တည်ရာသည် မရှိ။ “အန္တ” ဟူသော ပုဒ်သည်လည်း အဖို့အစုကို ဟော၏။ ထို့ကြောင့် “အတိတ်အဖို့အစုဟု ဆိုအပ်သော ရှေးအစွန်းကို ကြံစည်၍” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ကြံစည်၍” ဟူသည် ထိုရှေးအစွန်း၌ တဏှာဖြင့် တောင့်တခြင်း၊ ဒိဋ္ဌိဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းတို့ကို ပြီးမြောက်စေခြင်း၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောအနက်ကိုလည်း “ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ” အစရှိသော စကားဖြင့် သိအပ်၏။ “ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော” ဟူသည် “အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိနော” စသည်တို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဖြစ်သည်။ တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ၌ “အတ္တ” ဟု ဆိုအပ်သော ငါဟူသော မာနကို ဤ၌ သက်ဝင်စေအပ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ “လောက” ဟူသည် လောကီဖြစ်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံနှင့် ထိုကံ၏ အကျိုးတရားတို့ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ထိုထို ယူပုံယူနည်း အထူးကို စွဲ၍ ပညတ်ခြင်း ဖြစ်၏ ဟူ၍ ရည်ရွယ်၍ “ရုပ်စသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးကို အတ္တဟူ၍လည်းကောင်း၊ လောကဟူ၍လည်းကောင်း ယူ၍” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အခါခပ်သိမ်း ရှိနေသော သဘောကြောင့် “သဿတ (မြဲ၏)” မည်၏။ အမရ၊ နိစ္စ၊ ဓုဝ ဟူသည်တို့မှာ ထို သဿတ ပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) များ ဖြစ်ကြသည်။ သေခြင်းမရှိသဖြင့် “မသေသော (အမရ)”၊ တစ်ဖန် အသစ်ဖြစ်ပေါ်မှု မရှိဘဲ အခါခပ်သိမ်း ဖြစ်တည်နေသဖြင့် “မြဲသော (နိစ္စ)”၊ မြဲမြံခိုင်ခံ့သော သဘောဖြင့် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း မရှိသဖြင့် “တည်တံ့သော (ဓုဝ)” မည်၏။ “ယထာဟ” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို နိဒ္ဒေသ၊ ပဋိသမ္ဘိဒါပါဠိတို့ဖြင့် ရှင်းပြတော်မူ၏။ ဤအနက်သည် “ရုပ်ကို အတ္တအားဖြင့် ရှု၏၊ ဝေဒနာကို... သညာကို... သင်္ခါရတို့ကို... ဝိညာဉ်ကို အတ္တအားဖြင့် ရှု၏” ဟူသော ဤငါးပါးသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ “ရူပဝန္တံ” စသည်ဖြင့် လာသော တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၏ စွမ်းအားဖြင့်မူကား လေးခုစီသော ခန္ဓာတို့ကို “အတ္တ” ဟု ယူ၍ ထိုမှ တစ်ပါးသော တရားကို “လောက” ဟု ပညတ်ကြကုန်၏ဟူသော ဤအနက်ကိုလည်း ရအပ်၏။ ထို့အတူ ခန္ဓာတစ်ပါးကို “အတ္တ” ဟု ယူ၍ ကြွင်းသော ခန္ဓာတို့ကို “လောက” ဟု ပညတ်ကြကုန်၏ ဟူ၍လည်း ဤ၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ “ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏” ဟူသော စကားဖြင့် “ရုပ်စသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးကို အတ္တဟူ၍လည်းကောင်း၊ လောကဟူ၍လည်းကောင်း ယူ၍ မြဲ၏...ပ... တည်တံ့ခိုင်မြဲ၏” ဟူသော အနက်ကို ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မမြဲ၊ စုတေပြီးနောက် ပြတ်စဲ၏၊ ပျက်စီး၏၊ သေသည်မှ နောက်၌ မဖြစ်တော့ပြီ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မြဲလည်းမြဲ၏ မမြဲလည်းမမြဲ၊ မြဲသည်လည်း မဟုတ် မမြဲသည်လည်း မဟုတ် ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသော အနက်ကို ညွှန်းဆိုပြသည်။

චත්තාරො සස්සතවාදාති ලාභීවසෙන තයො, තක්කීවසෙන එකොති එවං චත්තාරො. පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභී තිත්ථියො මන්දපඤ්ඤො අනෙකජාතිසතසහස්සමත්තං අනුස්සරති, මජ්ඣිමපඤ්ඤො දස සංවට්ටවිවට්ටකප්පානි, තික්ඛපඤ්ඤො චත්තාරීස සංවට්ටවිවට්ටකප්පානි, න තතො පරං. සො එවං අනුස්සරන්තො අත්තා ච ලොකො චාති අභිවදති. තක්කී පන තක්කපරියාහතං වීමංසානුචරිතං සයංපටිභානං සස්සතො අත්තා ච ලොකො චාති අභිවදති. තෙන වුත්තං – ‘‘ලාභීවසෙන තයො, තක්කීවසෙන එකොති එවං චත්තාරො සස්සතවාදා’’ති. එතෙනෙව ච අධිච්චසමුප්පත්තිකවාදො විය සස්සතවාදො කස්මා දුවිධෙන න විභත්තොති චෙ? පටික්ඛිත්තත්තාති දට්ඨබ්බං.

“သဿတဝါဒ လေးမျိုး” ဟူသည် အဘိညာဉ်ရသူ (လာဘီ) ၏ စွမ်းအားဖြင့် သုံးမျိုး၊ ကြံဆတွေးတောသူ (တက္ကီ) ၏ စွမ်းအားဖြင့် တစ်မျိုးအားဖြင့် ဤသို့ လေးမျိုးဖြစ်သည်။ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကို ရသော ပညာနုသော တိတ္ထိသည် အရာမကသော ဘဝရာထောင်တို့ကို ပြန်လည်အောက်မေ့နိုင်၏။ ပညာအလတ်စားရှိသူသည် ကမ္ဘာပျက်ကမ္ဘာတည် ကပ်ဆယ်ကပ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပညာထက်မြက်သူသည် ကပ်လေးဆယ်တို့ကိုလည်းကောင်း ပြန်လည်အောက်မေ့နိုင်၏၊ ထိုထက်လွန်၍ မအောက်မေ့နိုင်။ ထိုသူသည် ဤသို့ အောက်မေ့နိုင်သဖြင့် “အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏” ဟု ပြောဆို၏။ ကြံဆတွေးတောသူ (တက္ကီ) သည်ကား မိမိ၏ ကြံစည်တွေးတောမှု၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်မှု၊ ကိုယ်တိုင်ဉာဏ်၌ ထင်မြင်မှုတို့ဖြင့် “အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏” ဟု ပြောဆို၏။ ထို့ကြောင့် “အဘိညာဉ်ရသူ၏ စွမ်းအားဖြင့် သုံးမျိုး၊ ကြံဆတွေးတောသူ၏ စွမ်းအားဖြင့် တစ်မျိုးအားဖြင့် ဤသို့ သဿတဝါဒ လေးမျိုးရှိ၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤအကြောင်းကြောင့်ပင် အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒ ကဲ့သို့ သဿတဝါဒကို အဘယ်ကြောင့် နှစ်မျိုးအားဖြင့် မခွဲခြားသနည်းဟု မေးအံ့။ (ဘုရားရှင်က) ငြင်းပယ်အပ်သောကြောင့်ဟု မှတ်အပ်၏။

එත්ථ ච, ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති වාදෙ අයමයුත්තතාවිභාවනා – යදි හි පරෙන පරිකප්පිතො අත්තා, ලොකො වා සස්සතො සියා, තස්ස නිබ්බිකාරතාය පුරිමරූපාවිජහනතො කස්සචි විසෙසාධානස්ස කාතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අහිතතො නිවත්තනත්ථං හිතෙ ච පටිපත්තිඅත්ථං උපදෙසො එව නිප්පයොජනො සියා සස්සතවාදිනො. කථං වා සො උපදෙසො පවත්තීයති විකාරාභාවතො; එවඤ්ච අත්තනො අජටාකාසස්ස විය දානාදිකිරියා හිංසාදිකිරියා ච න සම්භවති; තථා සුඛස්ස දුක්ඛස්ස ච අනුභවනනිබන්ධො එව සස්සතවාදිනො න යුජ්ජති කම්මබද්ධාභාවතො, ජාතිආදීනං අසම්භවතො කුතො විමොක්ඛො. අථ පන ධම්මමත්තං තස්ස උප්පජ්ජති චෙව විනස්සති ච, යස්ස වසෙනායං කිරියාදිවොහාරොති වදෙය්‍ය. එවම්පි පුරිමරූපාවිජහනෙන අවට්ඨිතස්ස අත්තනො ධම්මමත්තන්ති න සක්කා සම්භාවෙතුං; තෙ වා පනස්ස ධම්මා අවත්ථාභූතා තතො අඤ්ඤෙ වා සියුං අනඤ්ඤෙ වා, යදි අඤ්ඤෙ, න තාහි තස්ස උප්පන්නාහිපි කොචි විසෙසො අත්ථි. යො හි කරොති පටිසංවෙදෙති චවති උපපජ්ජති චාති ඉච්ඡිතං. තස්මා තදවත්ථො එව යථාවුත්තදොසො, කිඤ්ච ධම්මකප්පනාපි නිරත්ථකා සියා. අථ අනඤ්ඤෙ, උප්පාදවිනාසවන්තීහි අවත්ථාහි [Pg.230] අනඤ්ඤස්ස අත්තනො තාසං විය උප්පාදවිනාසසම්භවාපත්තිතො කුතො නිච්චතාවකාසො. තාසම්පි වා අත්තනො විය නිච්චතාති බන්ධනවිමොක්ඛානං අසම්භවො එවාති න යුජ්ජති එව සස්සතවාදො; න චෙත්ථ කොචි වාදී ධම්මානං සස්සතභාවෙ පරිසුද්ධං යුත්තිං වත්තුං සමත්ථො අත්ථි; යුත්තිරහිතඤ්ච වචනං න පණ්ඩිතානං චිත්තමාරාධෙතීති විඤ්ඤූහි ඡඩ්ඩිතො එවායං සස්සතවාදොති.

ဤ၌လည်း “အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏” ဟူသော ဝါဒတွင် မလျော်ကန်သော အချက်ကို ဖော်ပြခြင်းကား ဤသို့တည်း။ အကယ်၍ သူတစ်ပါးတို့ ကြံဆအပ်သော အတ္တ သို့မဟုတ် လောကသည် မြဲအံ့၊ ထိုအတ္တသည် ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုမရှိဘဲ ယခင်သဘာဝကို မစွန့်လွှတ်သောကြောင့် တစ်စုံတစ်ရာ ထူးခြားကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ရကား၊ မကောင်းမှုမှ တားမြစ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ကောင်းမှု၌ ကျင့်ကြံစေခြင်းငှာလည်းကောင်း ဟောပြောအပ်သော ဆုံးမဩဝါဒသည် သဿတဝါဒီအား အကျိုးမဲ့ (အချည်းနှီး) သာ ဖြစ်ရာ၏။ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုမရှိသောကြောင့် ထိုဆုံးမဩဝါဒသည် မည်သို့လျှင် ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်း။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ဟာလာဟင်းလင်း ကောင်းကင်ပြင်ကဲ့သို့ ဖောက်ပြန်မှုမရှိသော အတ္တအား အလှူပေးခြင်းစသော ပြုလုပ်မှု၊ ညှဉ်းဆဲခြင်းစသော ပြုလုပ်မှုတို့သည် မဖြစ်နိုင်ကုန်။ ထို့အတူ သဿတဝါဒီအား ကံနှင့် နှောင်ဖွဲ့ခြင်း မရှိသောကြောင့် သုခ ဒုက္ခတို့ကို ခံစားရခြင်း အကြောင်းရင်းသည်လည်း မလျော်ကန်ပါ၊ ဘဝအသစ်ဖြစ်ခြင်း (ဇာတိ) စသည်တို့ မရှိပါက အဘယ်မှာလျှင် လွတ်မြောက်ခြင်း (ဝိမုတ္တိ) ရှိနိုင်ပါအံ့နည်း။ တစ်ဖန် “ထိုအတ္တ၏ တရားမျှသာ ဖြစ်ပေါ်ပြီး ပျက်စီး၏၊ ထိုတရား၏ အစွမ်းဖြင့် ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းစသော ဝေါဟာရ ဖြစ်ပေါ်ရ၏” ဟု ပြောဆိုငြားအံ့။ ဤသို့ဆိုသော်လည်း ယခင်သဘာဝကို မစွန့်ဘဲ တည်ရှိနေသော အတ္တ၌ ထိုတရားမျှသာ ရှိ၏ဟု မမှတ်ထိုက်နိုင်။ ထို့ပြင် ထိုအတ္တ၏ အခြေအနေဖြစ်သော တရားတို့သည် ထိုအတ္တထက် အခြားတစ်ပါး ဖြစ်ကုန်သလော သို့မဟုတ် မခြားနားသလော။ အကယ်၍ အခြားတစ်ပါး ဖြစ်အံ့၊ ထိုတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း ထိုအတ္တအား တစ်စုံတစ်ရာ ထူးခြားမှု မရှိနိုင်။ ပြုလုပ်သူ၊ ခံစားသူ၊ စုတေသူ၊ ပဋိသန္ဓေနေသူဟူ၍ (အတ္တကို) အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအခြေအနေသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြစ်အတိုင်း ဖြစ်ရာ၏၊ ထို့ပြင် တရားတို့ကို ကြံဆခြင်းသည်လည်း အချည်းနှီး ဖြစ်ရာ၏။ အကယ်၍ မခြားနားအံ့၊ ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းရှိသော အခြေအနေတို့နှင့် မခြားနားသော အတ္တသည် ထိုအခြေအနေတို့ကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းသို့ ရောက်ရမည်ဖြစ်ရာ အဘယ်မှာလျှင် မြဲသောသဘော ရှိနိုင်အံ့နည်း။ သို့မဟုတ် ထိုအခြေအနေတို့သည်လည်း အတ္တကဲ့သို့ မြဲ၏ဟု ဆိုအံ့၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း လွတ်မြောက်ခြင်းတို့သည် မဖြစ်နိုင်သည်သာ ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် သဿတဝါဒသည် မလျော်ကန်သည်သာတည်း။ ဤ၌ မည်သည့်ဝါဒီမျှ တရားတို့၏ မြဲသောသဘော၌ စင်ကြယ်သော အကြောင်းယုတ္တိကို ပြောဆိုခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်။ အကြောင်းယုတ္တိကင်းသော စကားသည် ပညာရှိတို့၏ စိတ်ကို မနှစ်သက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသဿတဝါဒကို ပညာရှိတို့သည် စွန့်ပယ်အပ်သည်သာတည်း။

සත්ත උච්ඡෙදවාදාති එත්ථ තෙ සරූපමත්තතො හෙට්ඨා දස්සිතා එව, තත්ථ ද්වෙ ජනා උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හන්ති ලාභී ච අලාභී ච. තත්ථ ලාභී නාම දිබ්බචක්ඛුඤාණලාභී දිබ්බෙන චක්ඛුනා අරහතො චුතිං දිස්වා උපපත්තිං අපස්සන්තො. යො වා පුථුජ්ජනානම්පි චුතිමත්තමෙව දට්ඨුං සක්කොති, පුබ්බයොගාභාවෙන පරිකම්මාකරණෙන වා උපපාතං දට්ඨුං න සක්කොති. සො ‘‘තත්ථ තත්ථෙව අත්තා උච්ඡිජ්ජතී’’ති උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති. අලාභී – ‘‘කො පරලොකං ජානාති, එත්තකො ජීවවිසයො, යාව ඉන්ද්‍රියගොචරො’’ති අත්තනො ධීතුයා හත්ථග්ගණ්හනකරාජා විය කාමසුඛගිද්ධතාය වා, ‘‘යථා රුක්ඛපණ්ණානි රුක්ඛතො පතිතානි න පටිසන්ධියන්ති, එවං සබ්බෙපි සත්තා අප්පටිසන්ධිකමරණමෙව ගච්ඡන්ති, ජලබුබ්බුළකූපමා සත්තා’’ති තක්කමත්තවසෙන වා උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති. තත්ථ යං හෙට්ඨා වුත්තං – ‘‘මනුස්සත්තභාවෙ කාමාවචරදෙවත්තභාවෙ රූපාවචරදෙවත්තභාවෙ චතුබ්බිධඅරූපත්තභාවෙ චවිත්වා සත්තස්ස උච්ඡෙදපඤ්ඤාපනවසෙන සත්ත උච්ඡෙදවාදා කථිතා’’ති. තත්ථ යුත්තං තාව පුරිමෙසු තීසු වාදෙසු ‘‘කායස්ස භෙදා’’ති වුත්තං; පඤ්චවොකාරභවපරියාපන්නං අත්තභාවං ආරබ්භ පවත්තත්තා තෙසං වාදානං, න යුත්තං චතුවොකාරභවපරියාපන්නං අත්තභාවං නිස්සාය පවත්තෙසු චතුත්ථාදීසු චතූසු වාදෙසු, ‘‘කායස්ස භෙදා’’ති වුත්තං. න හි අරූපීනං කායො අත්ථීති? සච්චමෙතං, රූපභවෙ පවත්තවොහාරෙනෙව දිට්ඨිගතිකො අරූපභවෙපි කායවොහාරමාරොපෙත්වා ආහ ‘‘කායස්ස භෙදා’’ති. යථා දිට්ඨිගතිකෙහි දිට්ඨියො පඤ්ඤත්තා, තථෙව භගවා දස්සෙසීති. අරූපකායභාවතො වා ඵස්සාදිධම්මසමූහභූතෙ අරූපත්තභාවෙ කායනිද්දෙසො දට්ඨබ්බො.

ခုနစ်ပါးသော ဥစ္ဆေဒဝါဒတို့ဟူသည် ဤစကား၌ ထိုဝါဒတို့ကို သဘောမျှအားဖြင့် အောက်၌ ပြခဲ့ပြီးလေပြီ။ ထိုဝါဒတို့၌ လာဘီပုဂ္ဂိုလ် (ဈာန်အဘိညာဉ်ရသူ) နှင့် အလာဘီပုဂ္ဂိုလ် (ဈာန်အဘိညာဉ်မရသူ) ဟူ၍ လူနှစ်မျိုးတို့သည် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ယူကြကုန်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် လာဘီမည်သည်ကား ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကို ရရှိသူဖြစ်၍ နတ်မျက်စိဖြင့် ရဟန္တာ၏ စုတေခြင်းကို မြင်သော်လည်း တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း (ဥပပတ္တိ) ကို မမြင်ရသဖြင့် ယူသူ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ပုထုဇဉ်တို့၏ပင် စုတေခါနီးမျှကိုသာ မြင်နိုင်၍ ရှေးရှေးသော အားထုတ်မှု မရှိခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ပရိကမ္မ မပြုလုပ်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေဖြစ်ခြင်းကို မမြင်နိုင်သောသူ ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် "ထိုထိုဘဝ၌ပင်လျှင် အတ္တသည် ပြတ်စဲပျက်စီး၏" ဟု ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ယူလေ၏။ အလာဘီမူကား— "နောင်တမလွန်လောကကို မည်သူ သိနိုင်အံ့နည်း၊ သက်ရှိတို့၏ နယ်ပယ်သည် ဤမျှသာ ဖြစ်၏၊ အာရုံခံစားမှု အတိုင်းအတာ ရှိသမျှသာ ဖြစ်၏" ဟု မိမိသမီးတော်၏ လက်ကို ကိုင်ယူသော မင်းကြီးကဲ့သို့ ကာမဂုဏ်ချမ်းသာ၌ တပ်မက်လွန်းသဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် "သစ်ပင်မှ ကြွေကျသော သစ်ရွက်တို့သည် တစ်ဖန် ပြန်၍ မပေါက်နိုင်ကြသကဲ့သို့ ထို့အတူ သတ္တဝါအားလုံးတို့သည်လည်း တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေမနေရသော သေခြင်းသို့သာ ရောက်ကြကုန်၏၊ သတ္တဝါတို့သည် ရေပွက်နှင့် တူကုန်၏" ဟု ကြံဆတွေးတောမှုမျှဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ယူလေ၏။ ထိုဝါဒတို့တွင် အောက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော— "လူ့ဘဝ၊ ကာမာဝစရ နတ်ဘဝ၊ ရူပါဝစရ ဗြဟ္မာ့ဘဝ၊ လေးပါးသော အရူပဗြဟ္မာ့ဘဝတို့မှ စုတေ၍ သတ္တဝါ၏ ပြတ်စဲပျက်စီးခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းသောအားဖြင့် ခုနစ်ပါးသော ဥစ္ဆေဒဝါဒတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏" ဟူသော စကားရှိ၏။ ထိုစကား၌ ရှေးဦးစွာသော ဝါဒသုံးပါးတို့၌ကား "ကိုယ်ခန္ဓာ ပျက်စီးခြင်းကြောင့်" ဟု ဆိုအပ်သည်မှာ သင့်လျော်ပေ၏၊ ထိုဝါဒတို့သည် ငါးဝေါကာရဘုံ၌ အကျုံးဝင်သော အတ္တဘောကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ လေးဝေါကာရဘုံ၌ အကျုံးဝင်သော အတ္တဘောကို အမှီပြု၍ဖြစ်သော စတုတ္ထအစရှိသော ဝါဒလေးပါးတို့၌ကား "ကိုယ်ခန္ဓာ ပျက်စီးခြင်းကြောင့်" ဟု ဆိုခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရုပ်မရှိသော အရူပဗြဟ္မာတို့အား ကိုယ်ခန္ဓာမရှိသောကြောင့် မဟုတ်ပါလော? ဤဆိုချက်သည် မှန်ပေ၏။ သို့သော်လည်း ရူပဘုံ၌ ဖြစ်ပေါ်နေကျဖြစ်သော ဝေါဟာရဖြင့်ပင် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူသည် အရူပဘုံ၌လည်း ကာယဟူသော ဝေါဟာရကို တင်စား၍ "ကိုယ်ခန္ဓာ ပျက်စီးခြင်းကြောင့်" ဟု ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသမားတို့သည် မိမိတို့၏ အယူဝါဒများကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ကြသည့်အတိုင်းပင် မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုအတိုင်း ပြသတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် နာမ်ခန္ဓာကိုယ်ရှိခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဖဿအစရှိသော တရားတို့၏ အပေါင်းအစုဖြစ်သော နာမ်အတ္တဘော၌ ကာယ (အပေါင်းအစု) ဟု ညွှန်ပြချက်ဟူ၍သော်လည်းကောင်း မှတ်အပ်၏။

එත්ථාහ – ‘‘කාමාවචරදෙවත්තභාවාදිනිරවසෙසවිභවපතිට්ඨාපකානං දුතියවාදාදීනං යුත්තො අපරන්තකප්පිකභාවො අනාගතද්ධවිසයත්තා තෙසං [Pg.231] වාදානං; න පන දිට්ඨිගතික-පච්චක්ඛභූත-මනුස්සත්තභාව-සමුච්ඡෙදපතිට්ඨාපකස්ස පඨමවාදස්ස පච්චුප්පන්නවිසයත්තා’’ති. යදි එවං යථා හි දුතියාදිවාදානං, පුරිමපුරිමවාදසඞ්ගහිතස්සෙව අත්තනො උත්තරුත්තරභවොපපත්තියා සමුච්ඡෙදනතො යුජ්ජති අපරන්තකප්පිකතා, තථා ච ‘‘නො ච ඛො, භො, අයං අත්තා එත්තාවතා සම්මා සමුච්ඡින්නො හොතී’’තිආදි වුත්තං. එවං අනාගතස්සෙව මනුස්සත්තභාවසමුච්ඡෙදස්ස අධිප්පෙතත්තා පඨමවාදස්සපි අපරන්තකප්පිකතා යුජ්ජති. එවං සබ්බස්සපි පුබ්බන්තතො ආගතස්ස උච්ඡෙදපඤ්ඤාපනවසෙන ඉධ පුබ්බන්තකප්පිකෙසු දෙසනා ගතා. එතෙ උච්ඡෙදවාදා හෙට්ඨා අපරන්තකප්පිකෙසු දෙසනා ගතා. එතෙ උච්ඡෙදවාදා හෙට්ඨා අපරන්තකප්පිකෙසු තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජති, න තතො උද්ධං පවත්ති අත්ථීති දස්සනත්ථං වුත්තා. ජලබුබ්බුළකූපමා හි සත්තාති තස්ස ලද්ධි.

ဤအရာ၌ ကန့်ကွက်၍ ဆိုသည်မှာ— "ကာမာဝစရ နတ်ဘဝ စသည်တို့၌ တစ်စုံတစ်ရာ မကျန်ကြွင်းဘဲ ပျက်စီးခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းသော ဒုတိယအစရှိသော ဝါဒတို့အား အနာဂတ်ကာလသည် ထိုဝါဒတို့၏ ကျက်စားရာအာရုံ ဖြစ်သောကြောင့် အပရန္တကပ္ပိက (အနာဂတ်ကို ကြံဆသော) အဖြစ်သည် သင့်လျော်ပေ၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသမားတို့၏ မျက်မှောက်ထင်ရှား ဖြစ်သော လူ့ဘဝ၌ ပြတ်စဲပျက်စီးခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းသော ပထမဝါဒအားကား ပစ္စုပ္ပန်သည် ကျက်စားရာအာရုံ ဖြစ်သောကြောင့် အပရန္တကပ္ပိကအဖြစ်သည် မသင့်လျော်ပေ" ဟု ဆို၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ၊ ဒုတိယအစရှိသော ဝါဒတို့၌ ရှေးဦးရှေးဦးသော ဝါဒများ၌ အကျုံးဝင်သော မိမိ၏ အထက်ထက်သော ဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေမှုမှ ပြတ်စဲပျက်စီးခြင်းကြောင့် အပရန္တကပ္ပိကအဖြစ်သည် သင့်လျော်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် "အို အချင်းတို့၊ ဤအတ္တသည် ဤမျှဖြင့် လုံးဝ ပြတ်စဲသည် မဟုတ်သေး" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသကဲ့သို့လည်းကောင်း။ ထို့အတူ အနာဂတ်၌ဖြစ်မည့် လူ့ဘဝ၏ ပြတ်စဲပျက်စီးခြင်းကိုသာ ရည်ရွယ်အပ်သောကြောင့် ပထမဝါဒအားလည်း အပရန္တကပ္ပိကအဖြစ်သည် သင့်လျော်ပေ၏။ ဤသို့လျှင် အတိတ်မှ လာသောသူအားလုံး၏ ပြတ်စဲပျက်စီးခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းသောအားဖြင့် ဤအရာ၌ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက (အတိတ်ကို ကြံဆသော) ဝါဒတို့၌ ဒေသနာတော်သည် သက်ဝင်၏။ ဤဥစ္ဆေဒဝါဒတို့သည် အောက်၌ အပရန္တကပ္ပိကဝါဒတို့၌ ဒေသနာတော် သက်ဝင်ခဲ့ပြီ။ ဤဥစ္ဆေဒဝါဒတို့ကို အောက်ရှိ အပရန္တကပ္ပိကဝါဒတို့၌ "ထိုထိုဘဝ၌သာလျှင် ပျက်စီး၏၊ ထိုမှတစ်ပါး အထက်သို့ ဖြစ်ခြင်းမရှိ" ဟု ပြသခြင်းငှာ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ "သတ္တဝါတို့သည် ရေပွက်နှင့်တူကုန်၏" ဟူသည်ကား ထိုသူတို့၏ အယူဝါဒတည်း။

ඉධාති පුබ්බන්තකප්පිකෙසු. ඉධෙව මනුස්සත්තභාවාදිකෙ උච්ඡිජ්ජති විනට්ඨවිනාසවසෙන. එවං අනාගතෙ අනුප්පත්තිදස්සනපරානං උච්ඡෙදවාදානං අපරන්තකප්පිකෙසු ගහණං; පුබ්බන්තතො පන ආගතස්ස අත්තනො ඉධෙව උච්ඡෙදදස්සනපරානං පුබ්බන්තකප්පිකෙසු ගහණං. ඉතො පරං න ගච්ඡතීති පන ඉදං අත්ථතො ආපන්නස්ස අත්ථස්ස දස්සනං. සත්තෙසු සඞ්ඛාරෙසු ච එකච්චසස්සතන්ති පවත්තො එකච්චසස්සතවාදො. සො පන බ්‍රහ්මකායික-ඛිඩ්ඩාපදොසික-මනොපදොසිකත්තභාවතො චවිත්වා ඉධාගතානං තක්කිනො ච උප්පජ්ජනවසෙන චතුබ්බිධොති ආහ ‘‘චත්තාරො එකච්චසස්සතවාදා’’ති. ‘‘සඞ්ඛාරෙකච්චසස්සතිකා’’ති ඉදං තෙහි සස්සතභාවෙන ගය්හමානානං ධම්මානං යථාසභාවදස්සනවසෙන වුත්තං, න පනෙකච්චසස්සතිකමතදස්සනවසෙන. තස්ස හි සස්සතාභිමතං අසඞ්ඛතමෙවාති ලද්ධි. තථා හි වුත්තං (දී. නි. 1.49) බ්‍රහ්මජාලෙ – ‘‘චිත්තන්ති වා මනොති වා විඤ්ඤාණන්ති වා අයං අත්තා නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සතී’’ති. න හි යස්ස භාවස්ස පච්චයෙහි අභිසඞ්ඛතභාවං පටිජානාති; තස්සෙව නිච්චධුවාදිභාවො අනුම්මත්තකෙන න සක්කා පටිඤ්ඤාතුං. එතෙන, ‘‘උප්පාදවයධුවතායුත්තභාවා සියා නිච්චා, සියා අනිච්චා, සියා න වත්තබ්බා’’තිආදිනා පවත්තස්ස සත්තභඞ්ගවාදස්ස අයුත්තතා විභාවිතා හොති.

"ဤအရာ၌" ဟူသည် ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကဝါဒတို့၌ ဆိုလိုသည်။ ဤလူ့ဘဝအစရှိသည်၌ပင်လျှင် အပြီးတိုင် ပျက်စီးခြင်းအားဖြင့် ပြတ်စဲ၏။ ဤသို့လျှင် အနာဂတ်၌ တစ်ဖန်ပြန်၍ မဖြစ်ခြင်းကို ပြသလိုသော ဥစ္ဆေဒဝါဒတို့ကို အပရန္တကပ္ပိကဝါဒတို့၌ ယူအပ်ကုန်၏။ အတိတ်ဘဝမှ လာသော မိမိကိုယ်ကို ဤဘဝ၌ပင် ပျက်စီးခြင်းကို ပြသလိုသော ဝါဒတို့ကိုမူ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကဝါဒတို့၌ ယူအပ်ကုန်၏။ "ဤဘဝမှတစ်ပါး နောင်သို့ မသွားတော့ပြီ" ဟူသော ဤစကားသည်ကား အနက်သဘောအားဖြင့် ရောက်ရှိလာသော အဓိပ္ပာယ်ကို ပြသခြင်း ဖြစ်၏။ သတ္တဝါတို့၌လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရတရားတို့၌လည်းကောင်း "အချို့ကား မြဲ၏၊ အချို့ကား မမြဲ" ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝါဒသည် "ဧကစ္စသဿတဝါဒ" မည်၏။ ထိုဝါဒသည်လည်း ဗြဟ္မကာယိက၊ ခိဍ္ဍာပဒေါသိက၊ မနောပဒေါသိက အတ္တဘောတို့မှ စုတေ၍ ဤလူ့ပြည်သို့ ရောက်လာကြကုန်သော ကြံဆတတ်သော တက္ကီပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံအားဖြင့် လေးပါးသော အပြားရှိ၏ဟု ရည်ရွယ်၍ "လေးပါးသော ဧကစ္စသဿတဝါဒတို့" ဟု ဟောတော်မူ၏။ "သင်္ခါရတရားတို့သည် အချို့မြဲကုန်၏" ဟူသော ဤစကားသည် ထိုသူတို့က မြဲသောသဘောအားဖြင့် ယူဆအပ်သော တရားတို့၏ အစစ်အမှန် သဘောတရားကို ပြသခြင်းအားဖြင့် ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဧကစ္စသဿတိကတို့၏ အယူဝါဒကို ပြသခြင်းအားဖြင့် ဆိုအပ်ခြင်းကား မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသူတို့၏အယူ၌ မြဲသည်ဟု အသိအမှတ်ပြုအပ်သော အရာသည် အသင်္ခတတရားမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ သို့ဖြစ်၍လည်း ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ "စိတ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မနောဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝိညာဉ်ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်သော ဤအတ္တသည် မြဲ၏၊ ခိုင်ခံ့၏၊ တည်တံ့၏၊ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်း မရှိသော သဘောရှိ၏၊ မြဲသော သဘောနှင့်အညီ ထိုအတိုင်းပင် တည်လတ္တံ့" ဟု ဟောတော်မူအပ်သတည်း။ အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ပြုပြင်အပ်သော သဘောတရားတစ်ခု၏ ပြုပြင်အပ်သောအဖြစ်ကို ဝန်ခံလျက်၊ ထိုတရားကိုပင် မြဲ၏ ခိုင်ခံ့၏ စသည်ဖြင့် ဝန်ခံခြင်းကို ရူးသွပ်သူမဟုတ်လျှင် မည်သူမျှ မပြောဆိုနိုင်ပေ။ ဤသို့ ရှင်းပြချက်ဖြင့်— "ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်း၊ မြဲခြင်း သဘောတို့နှင့် ယှဉ်သောကြောင့် အချို့လည်း မြဲတန်ရာ၏၊ အချို့လည်း မမြဲတန်ရာ၏၊ အချို့လည်း မပြောအပ်တန်ရာ၏" စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သတ္တဘင်္ဂဝါဒ၏ မသင့်လျော်ပုံကို ထင်ရှားစေအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

තත්ථායං [Pg.232] (දී. නි. ටී. 1.38) අයුත්තතාවිභාවනා – යදි, ‘‘යෙන සභාවෙන යො ධම්මො අත්ථීති වුච්චති, තෙනෙව සභාවෙන සො ධම්මො නත්ථී’’තිආදිනා වුච්චෙය්‍ය, සියා අනෙකන්තවාදො; අථ අඤ්ඤෙන, සියා න අනෙකන්තවාදො; න චෙත්ථ දෙසන්තරාදිසම්බද්ධභාවො යුත්තො වත්තුං තස්ස සබ්බලොකසිද්ධත්තා විවාදාභාවතො. යෙ පන වදන්ති – ‘‘යථා සුවණ්ණඝටෙ මකුටෙ කතෙ ඝටභාවො නස්සති, මකුටභාවො උප්පජ්ජති, සුවණ්ණභාවො තිට්ඨතියෙව, එවං සබ්බභාවානං කොචි ධම්මො නස්සති, කොචි උප්පජ්ජති, සභාවො පන තිට්ඨතී’’ති. තෙ වත්තබ්බා – කිං තං සුවණ්ණං, යං ඝටෙ මකුටෙ ච අවට්ඨිතං? යදි රූපාදි, සො සද්දො විය අනිච්චො, අථ රූපාදිසමූහො, සමූහො නාම සම්මුතිමත්තං. තස්ස වොහාරමත්තස්ස අත්ථිතා නත්ථිතා නිච්චතා වා න වත්තබ්බා. තස්ස පරමත්ථසභාවෙන අනුපලබ්භනතොති අනෙකන්තවාදො න සියා. ධම්මා ච ධම්මිතො අඤ්ඤෙ වා සියුං අනඤ්ඤෙ වා. යදි අඤ්ඤෙ, න තෙසං අනිච්චතාය ධම්මී අනිච්චො අඤ්ඤත්තා. න හි රූපා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං අඤ්ඤත්තා, න ච රූපෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණසද්දො හොති; කිඤ්ච ධම්මකප්පනාපි නිරත්ථිකා සියා ධම්මිනො නිච්චානිච්චතාය අසිජ්ඣනතො අථ අනඤ්ඤෙ; උප්පාදවිනාසවන්තෙහි අනඤ්ඤස්ස ධම්මිනො තෙසං විය උප්පාදවිනාසසබ්භාවතො කුතො නිච්චතාවකාසො, තෙසම්පි වා ධම්මිනො විය නිච්චතාපත්ති සියා. අපිච නිච්චානිච්චනවත්තබ්බරූපො අත්තා ච ලොකො ච පරමත්ථතො විජ්ජමානතාපටිජානනතො යථා නිච්චාදීනං අඤ්ඤතරං රූපං, යථා වා දීපාදයො. න හි දීපාදීනං උදයබ්බයසභාවානං නිච්චානිච්චනවත්තබ්බසභාවතා සක්කා වත්තුං ජීවස්ස නිච්චාදීසු අඤ්ඤතරං රූපං වියාති එවං සත්තභඞ්ගස්ස විය සෙසභඞ්ගානම්පි අසම්භවොයෙවාති සත්තභඞ්ගවාදස්ස අයුත්තතා වෙදිතබ්බාති.

ထိုဝါဒ၌ မသင့်လျော်ပုံကို ထင်ရှားအောင်ပြခြင်း (ဒီဃနိကာယဋီကာ ၁.၃၈) ကား ဤသို့တည်း — အကယ်၍ 'အကြင်သဘာဝအားဖြင့် အကြင်တရားသည် ရှိ၏ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုသဘာဝဖြင့်ပင် ထိုတရားသည် မရှိ' အစရှိသည်ဖြင့် ဆိုပါက အနေကန္တဝါဒ (အစွန်းမကင်းသောဝါဒ) ဖြစ်နိုင်ရာ၏။ အကယ်၍ အခြားသဘောအားဖြင့် ဆိုပါက အနေကန္တဝါဒ မဖြစ်နိုင်ရာ။ ဤဝါဒ၌ အခြားသောအရပ်ဒေသ စသည်နှင့် ဆက်စပ်နေသော သဘောကို ပြောဆိုရန် မသင့်လျော်ပေ၊ ထိုသဘောသည် တစ်လောကလုံး၌ ထင်ရှားပြီးဖြစ်၍ အငြင်းပွားဖွယ် မရှိသောကြောင့်တည်း။ အကြင်သူတို့သည်ကား — 'ရွှေအိုးကို သရဖူ ပြုလုပ်သောအခါ အိုး၏အဖြစ်သည် ပျက်စီး၍ သရဖူ၏အဖြစ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ရွှေ၏အဖြစ်မူကား တည်မြဲနေသည်သာတည်း။ ထို့အတူ ခပ်သိမ်းသောတရားတို့တွင် အချို့သောတရားသည် ပျက်စီး၏၊ အချို့သောတရားသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ သဘာဝမူကား တည်မြဲနေသည်သာတည်း' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသူတို့ကို ဤသို့ မေးမြန်းအပ်၏ — အိုး၌လည်းကောင်း၊ သရဖူ၌လည်းကောင်း တည်ရှိနေသော ထိုရွှေဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း။ အကယ်၍ ရူပစသည် ဖြစ်ပါက ၎င်းသည် အသံကဲ့သို့ပင် မမြဲသောတရား ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ရူပစသည်တို့၏ အစုအဝေး ဖြစ်ပါက အစုအဝေးဟူသည် သမ္မုတိမျှသာ ဖြစ်၏။ ထိုဝေါဟာရမျှသာဖြစ်သော တရားအား ရှိသည်၊ မရှိ သို့မဟုတ် မြဲသည်ဟု မပြောဆိုအပ်ပေ။ ထိုအရာကို ပရမတ်သဘောအားဖြင့် မရနိုင်သောကြောင့် အနေကန္တဝါဒ မဖြစ်နိုင်ရာ။ တရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဓမ္မီ (တရားရှိသောအရာ) သည်လည်းကောင်း အခြားစီလော သို့မဟုတ် မခြားနားသလော။ အကယ်၍ အခြားစီဖြစ်ပါက ထိုတရားတို့၏ မမြဲသောကြောင့် ဓမ္မီသည် မမြဲသည် မဖြစ်ရာ၊ အခြားစီ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ စက္ခုဝိညာဉ်သည် ရူပါရုံနှင့် အခြားစီဖြစ်သောကြောင့် ရူပါရုံ၌ စက္ခုဝိညာဉ်ဟူသော အခေါ်အဝေါ် မရှိသကဲ့သို့တည်း။ ထို့ပြင် ဓမ္မီ၏ မြဲခြင်း၊ မမြဲခြင်းသည် မပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့် တရားကို ကြံဆခြင်းသည်လည်း အကျိုးမဲ့ ဖြစ်ရာ၏။ အကယ်၍ မခြားနားပါက ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းရှိသော တရားတို့နှင့် မခြားနားသော ဓမ္မီအား ထိုတရားတို့ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းရှိနေသဖြင့် အဘယ်မှာ မြဲခွင့်ရှိအံ့နည်း။ သို့မဟုတ်ပါက ထိုတရားတို့သည်လည်း ဓမ္မီကဲ့သို့ မြဲခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏။ ထို့ပြင် မြဲသည်ဖြစ်စေ၊ မမြဲသည်ဖြစ်စေ မပြောဆိုအပ်သော သဘောရှိသော အတ္တနှင့် လောကသည် ပရမတ်အားဖြင့် ရှိ၏ဟု ဝန်ခံခြင်းကြောင့်၊ မြဲသောတရားစသည်တို့တွင် တစ်ခုခုသော တရားကဲ့သို့ ဖြစ်စေ၊ ဆီမီးစသည်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်စေ ဖြစ်ရမည်။ ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းသဘောရှိသော ဆီမီးစသည်တို့ကို မြဲသည်ဖြစ်စေ၊ မမြဲသည်ဖြစ်စေ မပြောဆိုအပ်သော သဘောရှိသည်ဟု မဆိုနိုင်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဇီဝအား မြဲသောတရားစသည်တို့တွင် တစ်ခုခုသော တရားကဲ့သို့ မဆိုနိုင်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် သတ္တဘင်္ဂကဲ့သို့ ကျန်ရှိသော ဘင်္ဂတို့သည်လည်း မဖြစ်နိုင်သည်သာတည်းဟု သတ္တဘင်္ဂဝါဒ၏ မသင့်လျော်ပုံကို သိအပ်၏။

එත්ථ ච, ‘‘ඉස්සරො නිච්චො, අඤ්ඤෙ සත්තා අනිච්චා’’ති එවං පවත්තවාදා සත්තෙකච්චසස්සතවාදා; සෙය්‍යථාපි ඉස්සරවාදාදයො. ‘‘පරමාණවො නිච්චා ධුවා, ද්විඅණුකාදයො අනිච්චා’’ති එවං පවත්තවාදා සඞ්ඛාරෙකච්චසස්සතවාදා; සෙය්‍යථාපි කණාදවාදාදයො. නනු ච ‘‘එකච්චෙ ධම්මා සස්සතා, එකච්චෙ [Pg.233] අසස්සතා’’ති; එතස්මිං වාදෙ චක්ඛාදීනං අසස්සතතාසන්නිට්ඨානං යථාසභාවාවබොධො එව, තයිදං කථං මිච්ඡාදස්සනන්ති, කො එවමාහ – ‘‘චක්ඛාදීනං අසස්සතභාවසන්නිට්ඨානං මිච්ඡාදස්සන’’න්ති? අසස්සතෙසුයෙව පන කෙසඤ්චි ධම්මානං සස්සතභාවාභිනිවෙසො ඉධ මිච්ඡාදස්සනං; තෙන පන එකවාරෙ පවත්තමානෙන චක්ඛාදීනං අසස්සතභාවාවබොධො විදූසිතො සංසට්ඨභාවතො; විසසංසට්ඨො විය සප්පිමණ්ඩො සකිච්චකාරණාසමත්තතාය සම්මාදස්සනපක්ඛෙ ඨපෙතබ්බතං නාරහති. අථ වා අසස්සතභාවෙන නිච්ඡිතාපි චක්ඛුආදයො සමාරොපිතජීවසභාවා එව දිට්ඨිගති කෙහි ගය්හන්තීති තදවබොධස්ස මිච්ඡාදස්සනභාවො න සක්කා නිවාරෙතුං. තථා හි වුත්තං බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.49) – ‘‘චක්ඛුන්ති වා…පෙ… කායොති වා අයං මෙ අත්තා’’තිආදි. එවඤ්ච කත්වා අසඞ්ඛතාය සඞ්ඛතාය ච ධාතුයා වසෙන යථාක්කමං එකච්චෙ ධම්මා සස්සතා; එකච්චෙ අසස්සතාති එවං පවත්තො විභජ්ජවාදොපි එකච්චසස්සතවාදො ආපජ්ජතීති එවංපකාරා චොදනා අනොකාසා හොති අවිපරීතධම්මසභාවසම්පටිපත්තිභාවතො.

ဤဝါဒတို့၌လည်း 'အရှင်ဖန်ဆင်းရှင် (အီသွရ) သည် မြဲ၏၊ ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည် မမြဲကုန်' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပွားသော ဝါဒတို့သည် သတ္တေkစ္စသဿတဝါဒ (အချို့သော သတ္တဝါတို့ မြဲ၏ဟု ယူသောဝါဒ) မည်ကုန်၏။ ပုံစံအားဖြင့် — အီသွရဝါဒ (ဖန်ဆင်းရှင်ဝါဒ) စသည်တို့ကဲ့သို့တည်း။ 'မြူမှုန် (ပရမာဏု) တို့သည် မြဲကုန်၏၊ တည်တံ့ကုန်၏၊ ဒွိအဏုက (မြူမှုန်နှစ်ခုပေါင်းစပ်ခြင်း) စသည်တို့သည် မမြဲကုန်' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပွားသော ဝါဒတို့သည် သင်္ခါရေကစ္စသဿတဝါဒ (အချို့သော သင်္ခါရတို့ မြဲ၏ဟု ယူသောဝါဒ) မည်ကုန်၏။ ပုံစံအားဖြင့် — ကဏာဒဝါဒစသည်တို့ကဲ့သို့တည်း။ 'အချို့သောတရားတို့သည် မြဲကုန်၏၊ အချို့သောတရားတို့သည် မမြဲကုန်' ဟူသော ဤဝါဒ၌ စက္ခုစသည်တို့၏ မမြဲသောသဘောကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်ခြင်းသာ ဖြစ်ပေရာ၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါလျက် ဤအယူဝါဒသည် အဘယ်ကြောင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ရသနည်းဟု မေးစရာရှိ၏။ 'စက္ခုစသည်တို့၏ မမြဲသောသဘောကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြစ်၏' ဟု မည်သူပြောဆိုဖူးသနည်း။ စင်စစ်သော်ကား မမြဲသောတရားတို့၌သာလျှင် အချို့သောတရားတို့ကို 'မြဲ၏' ဟု စွဲလမ်းခြင်းသည်သာ ဤ၌ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့်အတူ တစ်ပြိုင်နက် ဖြစ်ပွားနေသောကြောင့် စက္ခုစသည်တို့၏ မမြဲသောသဘောကို သိမြင်ခြင်းသည် ရောနှောနေသောသဘောရှိသဖြင့် ပျက်စီးရ၏။ အဆိပ်နှင့် ရောနှောနေသော ထောပတ်ဦးကဲ့သို့ မိမိ၏ ကိစ္စနှင့် အကြောင်းတရား မပြည့်စုံသောကြောင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိအစု၌ ထားခြင်းငှာ မထိုက်ပေ။ သို့မဟုတ်ပါက မမြဲသောသဘောအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်သော်လည်း စက္ခုစသည်တို့ကို အချို့သောအယူရှိသူတို့သည် ဇီဝ (အတ္တ) သဘောကို တင်စား၍သာ ယူဆကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့သိမြင်ခြင်း၏ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြစ်သော အဖြစ်ကို မတားမြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် ဗြဟ္မဇာလသုတ် (ဒီဃနိကာယ ၁.၄၉) ၌ 'စက္ခုသည်လည်းကောင်း...။ပ။... ကိုယ်သည်လည်းကောင်း ငါ၏ အတ္တဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့ပြု၍ အသင်္ခတဓာတ်နှင့် သင်္ခတဓာတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အစဉ်အတိုင်း အချို့သောတရားတို့သည် မြဲကုန်၏၊ အချို့သောတရားတို့သည် မမြဲကုန်ဟု ဤသို့ဖြစ်ပွားသော ဝိဘဇ္ဇဝါဒသည်လည်း ဧကစ္စသဿတဝါဒသို့ ရောက်ရာ၏ဟူသော ဤသို့သော စောဒနာချက်သည် မမှန်ကန်သော တရားသဘာဝအားဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်မဟုတ်ဘဲ ကောင်းစွာသိမြင်ခြင်း သဘောရှိသောကြောင့် အခွင့်မရှိပေ။

න මරතීති අමරා. කා සා? ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදිනා (දී. නි. 1.62) නයෙන පරියන්තරහිතා දිට්ඨිගතිකස්ස දිට්ඨි ච වාචා ච, අමරාය දිට්ඨියා වාචාය විවිධො ඛෙපොති අමරාවික්ඛෙපො. සො එතස්ස අත්ථීති අමරාවික්ඛෙපො. අථ වා අමරාති එකා මච්ඡජාති, සා උම්මුජ්ජනනිම්මුජ්ජනාදිවසෙන උදකෙ සන්ධාවමානා ගාහං න ගච්ඡති; එවමෙවං අයම්පි වාදො ඉතො චිතො ච සන්ධාවති, ගාහං නාගච්ඡතීති අමරාවික්ඛෙපො, සො එව අමරාවික්ඛෙපිකො. ස්වායං වාදො මුසාවාදඅනුයොගඡන්දරාගමොහහෙතුකතාය චතුධා පවත්තොති ආහ – ‘‘චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා වුත්තා’’ති. නනු චෙත්ථ (දී. නි. ටී. 1.65-66) චතුබ්බිධොපි අමරාවික්ඛෙපිකො කුසලාදිකෙ ධම්මෙ පරලොකත්තිකාදීනි ච යථාභූතං අනවබුජ්ඣමානො, තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨො පුච්ඡාය වික්ඛෙපනමත්තං ආපජ්ජතීති තස්ස කථං දිට්ඨිගතිකභාවො. න හි අවත්තුකාමස්ස විය පුච්ඡිතමත්ථං අජානන්තස්ස වික්ඛෙපකරණමත්තෙන දිට්ඨිගතිකතා යුත්තාති? න හෙවං පුච්ඡාවික්ඛෙපකරණමත්තෙන තස්ස දිට්ඨිගතිකතා ඉච්ඡිතා, අථ ඛො මිච්ඡාභිනිවෙසෙන. සස්සතවසෙන මිච්ඡාභිනිවිට්ඨොයෙව හි මන්දබුද්ධිතාය කුසලාදිධම්මෙ පරලොකත්තිකාදීනි [Pg.234] ච, යාථාවතො අප්පටිපජ්ජමානො අත්තනා අවිඤ්ඤාතස්ස අත්ථස්ස පරං විඤ්ඤාපෙතුං අසමත්ථතාය මුසාවාදාදිභයෙන ච වික්ඛෙපං ආපජ්ජතීති. තථා හිස්ස වාදස්ස සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො වුත්තො. අථ වා පුඤ්ඤපාපානං, තබ්බිපාකානඤ්ච අනවබොධෙන, අසද්දහනෙන ච, ‘‘තබ්බිසයාය පුච්ඡාය වික්ඛෙපකරණංයෙව යුත්තං සුන්දරඤ්චා’’ති, ඛන්තිං රුචිං උප්පාදෙත්වා අභිනිවිසන්තස්ස උප්පන්නා විසුංයෙවෙකා එසා දිට්ඨි සත්තභඞ්ගදිට්ඨි වියාති දට්ඨබ්බා. තථා චෙව වුත්තං – ‘‘පරියන්තරහිතා දිට්ඨිගතිකස්ස දිට්ඨි චෙව වාචා චා’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.61). කථං පනස්සා සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො? උච්ඡෙදවසෙන අනභිනිවෙසතො. ‘‘නත්ථි කොචි ධම්මානං යථාභූතවෙදී විවාදබහුලත්තා ලොකස්ස; ‘එවමෙව’න්ති පන සද්දන්තරෙන ධම්මෙ නිජ්ඣානනා අනාදිකාලිකා ලොකෙ’’ති ගාහවසෙන සස්සතලෙසොපෙත්ථ ලබ්භතියෙව.

မသေတတ်သောကြောင့် အမရာ မည်၏။ ထိုအမရာသည် အဘယ်နည်း။ 'ဤသို့လည်း ငါ့အား မဟုတ်' စသည် (ဒီ၊ နိ၊ ၁၊ ၆၂) ဖြင့်လာသော နည်းလမ်းဖြင့် အပိုင်းအခြား အကန့်အသတ်မရှိသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူ၏ အယူဝါဒသည်လည်းကောင်း၊ စကားသည်လည်းကောင်း၊ ဖမ်းယူကိုင်တွယ်၍ မရသော အယူဝါဒ၊ စကားဖြင့် အမျိုးမျိုး တိမ်းရှောင်လွှဲဖယ်ခြင်းသည် အမရာဝိက္ခေပ မည်၏။ ထိုအမရာဝိက္ခေပသည် ဤသူအား ရှိသဖြင့် အမရာဝိက္ခေပ (အမရာဝိက္ခေပိက) မည်၏။ သို့မဟုတ်ပါက အမရာဟူသည် ငါးအမျိုးအစားတစ်မျိုး ဖြစ်၏။ ထိုငါးသည် ရေတွင် ပေါ်ခြင်း၊ ငုပ်ခြင်း စသည်ဖြင့် ကူးခတ်ပြေးလွှားနေသဖြင့် ဖမ်းယူ၍ မရနိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤဝါဒသည်လည်း ဟိုမှသည်မှ ပြေးလွှားနေသဖြင့် ဖမ်းဆုပ်ကိုင်တွယ်၍ မရသောကြောင့် အမရာဝိက္ခေပ မည်၏။ ထိုဝါဒရှိသူသည်ပင် အမရာဝိက္ခေပိက မည်၏။ ထိုဝါဒသည် မုသာဝါဒကို ပတ်သက်ရခြင်း၊ ဆန္ဒရာဂရှိခြင်း၊ မောဟရှိခြင်း အကြောင်းတို့ကြောင့် လေးမျိုး ပြားလျက် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အမရာဝိက္ခေပိကဝါဒ လေးမျိုးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အကယ်၍ ဤအရာ၌ (ဒီ၊ နိ၊ ဋီ၊ ၁၊ ၆၅-၆၆) လေးမျိုးသော အမရာဝိက္ခေပသမားသည်ပင် ကုသိုလ်စသော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နောင်ဘဝ စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မသိနားမလည်ဘဲ၊ ထိုထိုပြဿနာကို မေးမြန်းအပ်သော် မေးခွန်းကို တိမ်းရှောင်လွှဲဖယ်ကာ ဖြေကြားရုံမျှသာ ပြုလုပ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် ထိုသူအား မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူ (ဒိဋ္ဌိဂတိက) အဖြစ်သည် မည်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ မပြောလိုသောသူကဲ့သို့ မေးမြန်းအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မသိသောကြောင့် လွှဲဖယ်ရှောင်တိမ်းခြင်းကို ပြုရုံမျှဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူ ဖြစ်ရခြင်းသည် မလျော်ကန်ပါချေလော။ ဤသို့ မေးခွန်းကို တိမ်းရှောင်လွှဲဖယ်ရုံမျှဖြင့် ထိုသူအား ဒိဋ္ဌိဂတိကဖြစ်ခြင်းကို အလိုမရှိအပ်၊ စင်စစ်သော်ကား မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းခြင်း (မိစ္ဆာဘိနိဝေသ) ကြောင့်သာ ဖြစ်၏။ သဿတအယူအားဖြင့် မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းသဖြင့်သာ လျှင် ပညာနုနယ်သောကြောင့် ကုသိုလ်စသော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နောင်ဘဝ စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ကောင်းစွာ မသိရှိဘဲ မိမိကိုယ်တိုင် မသိအပ်သော အနက်ကို သူတစ်ပါးအား သိစေရန် မစွမ်းနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မုသာဝါဒ စသည်ဖြစ်မည်ကို ကြောက်ရွံ့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း စကားကို တိမ်းရှောင်လွှဲဖယ်ခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ သို့ဖြစ်၍သာ ထိုသူ၏ဝါဒကို သဿတဒိဋ္ဌိ၌ အကျုံးဝင်ကြောင်း မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သို့မဟုတ်ပါက ကုသိုလ်ကုသိုလ်ကံ၊ ထိုကံ၏အကျိုးတို့ကို မသိနားမလည်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မယုံကြည်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ထိုအရာနှင့် စပ်လျဉ်း၍ မေးမြန်းအပ်သော မေးခွန်းကို တိမ်းရှောင်လွှဲဖယ်ခြင်းသည်သာ လျော်ကန်၏၊ ကောင်းမြတ်၏' ဟု နှစ်သက်လိုလားမှုကို ဖြစ်စေ၍ စွဲလမ်းသောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော ဤအယူသည် သတ္တဘင်္ဂီဒိဋ္ဌိ ကဲ့သို့ သီးခြားဖြစ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတစ်မျိုး ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူ၏ အပိုင်းအခြား အကန့်အသတ်မရှိသော အယူသည်လည်းကောင်း၊ စကားသည်လည်းကောင်း' (ဒီ၊ နိ၊ အဋ္ဌ၊ ၁၊ ၆၁) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သို့သော် ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် သဿတဒိဋ္ဌိ၌ မည်သို့ အကျုံးဝင်သနည်း။ ဥစ္ဆေဒအယူအားဖြင့် မစွဲလမ်းသောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'လောက၌ ငြင်းခုံခြင်းများပြားလှသဖြင့် တရားတို့၏ အမှန်တရားကို သိသောသူ မည်သူမျှ မရှိ၊ ဤသို့သာလျှင် ဖြစ်၏ ဟူ၍ အခြားသော စကားလုံးတို့ဖြင့် တရားကို ဆင်ခြင်ခြင်းသည် လောက၌ အစမထင် ကာလပတ်လုံး တည်ရှိ၏' ဟု ဆုပ်ကိုင်စွဲလမ်းမှုကြောင့် ဤအရာ၌ သဿတဒိဋ္ဌိ၏ အရိပ်အမြွက် (အပိုင်းအစ) ကို ရနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏။

අමති ගච්ඡති එත්ථ සභාවො ඔසානන්ති අන්තො, මරියාදො, සො එතස්ස අත්ථීති අන්තවා. තෙනාහ ‘‘සපරියන්තො’’ති. අවඩ්ඪිතකසිණස්ස පුග්ගලස්ස එවං හොතීති යොජනා. දුතියවාදො ‘‘අනන්තවා ලොකො’’ති වාදො. තතියවාදො ‘‘අන්තවා ච අනන්තවා චා’’ති වාදො. චතුත්ථවාදො ‘‘නෙවන්තවා නානන්තවා’’ති වාදො. එතෙ එව චත්තාරො වාදිනො සන්ධාය බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.53) – ‘‘අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහී’’ති වුත්තං. තත්ථ (දී. නි. ටී. 1.53) යුත්තං තාව පුරිමානං තිණ්ණං වාදීනං අන්තත්තඤ්ච අනන්තත්තඤ්ච අන්තානන්තත්තඤ්ච ආරබ්භ පවත්තවාදත්තා අන්තානන්තිකත්තං. පච්ඡිමස්ස පන තදුභයපටිසෙධවසෙන පවත්තවාදත්තා කථමන්තානන්තිකත්තන්ති? තදුභයපටිසෙධවසෙන පවත්තවාදත්තා එව. යස්මා පටිසෙධවාදොපි අන්තානන්තවිසයො එව තං ආරබ්භ පවත්තත්තා. අපරෙ ආහු – ‘‘යථා තතියවාදෙ සම්භෙදවසෙන එතස්සෙව අන්තවන්තතා අනන්තතා ච සම්භවති, එවං තක්කීවාදෙපි කාලභෙදවසෙන උභයසම්භවතො අඤ්ඤමඤ්ඤපටිසෙධෙන උභයඤ්ඤෙව වුච්චති. කථං? අන්තවන්තතාපටිසෙධෙන හි අනන්තතා වුච්චති, අනන්තතාපටිසෙධෙන ච අන්තවන්තතා, අන්තානන්තානඤ්ච තතියවාදභාවො කාලභෙදස්ස අධිප්පෙතත්තා. ඉදං වුත්තං හොති යස්මා අයං ලොකසඤ්ඤිතො අත්තා ඣායීහි අධිගතවිසෙසෙහි අනන්තො කදාචි සක්ඛි දිට්ඨො අනුසුය්‍යති; තස්මා නෙවන්තවා. යස්මා පන තෙහි [Pg.235] එව කදාචි අන්තවා සක්ඛි දිට්ඨො අනුසුය්‍යති, තස්මා න පන අනන්තවා’’ති. යථා ච අනුස්සුතිතක්කීවසෙන, එවං ජාතිස්සරතක්කිආදීනඤ්ච වසෙන යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. අයඤ්හි තක්කිකො අවඩ්ඪිතභාවපුබ්බකත්තා පටිභාගනිමිත්තානං වඩ්ඪිතභාවස්ස වඩ්ඪිතකාලවසෙන අපච්චක්ඛකාරිතාය අනුස්සවාදිමත්තෙ ඨත්වා – ‘‘නෙවන්තවා’’ති පටික්ඛිපති, අවඩ්ඪිතකාලවසෙන පන ‘‘නානන්තො’’ති. න පන අන්තවන්තතානන්තතානං අච්චන්තමභාවෙන යථා තං ‘‘නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’’ති, අවස්සඤ්ච එතං එවං විඤ්ඤාතබ්බං, අඤ්ඤථා වික්ඛෙපපක්ඛංයෙව භජෙය්‍ය චතුත්ථවාදො. න හි අන්තවන්තතානන්තතාතදුභයවිනිමුත්තො අත්තනො පකාරො අත්ථි, තක්කීවාදී ච යුත්තිමග්ගකො, කාලභෙදවසෙන ච තදුභයම්පි එකස්මිං න න යුජ්ජතීති. අනන්තරචතුක්කන්ති එකත්තසඤ්ඤීති ආගතසඤ්ඤීචතුක්කං.

ဤအရာ၌ စိတ်သည် ရောက်တတ်၏ (သို့မဟုတ်) သဘောတရားတို့၏ အဆုံးသတ်သည် 'အန္တ' မည်၏၊ (ထိုအန္တသည်) အပိုင်းအခြား အကန့်အသတ်တည်း။ ထိုအဆုံးသတ် အပိုင်းအခြားသည် ဤလောကအား ရှိသဖြင့် အန္တဝါ (အပိုင်းအခြားရှိသော လောက) မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'အပိုင်းအခြားနှင့်တကွဖြစ်သော' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ကသိုဏ်းဝန်းကို မချဲ့အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဤသို့ဖြစ်၏ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ဒုတိယဝါဒကား 'လောကသည် အပိုင်းအခြားမရှိ' ဟူသော ဝါဒတည်း။ တတိယဝါဒကား 'လောကသည် အပိုင်းအခြားလည်းရှိ၏ အပိုင်းအခြားလည်းမရှိ' ဟူသော ဝါဒတည်း။ စတုတ္ထဝါဒကား 'လောကသည် အပိုင်းအခြားရှိသည်လည်းမဟုတ် အပိုင်းအခြားမရှိသည်လည်းမဟုတ်' ဟူသော ဝါဒတည်း။ ထိုလေးမျိုးသော ဝါဒရှိသူတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ (ဒီ၊ နိ၊ ၁၊ ၅၃) 'အန္တာနန္တိကဝါဒီတို့သည် အကြောင်းလေးပါးတို့ဖြင့် လောက၏ အပိုင်းအခြားရှိခြင်း အပိုင်းအခြားမရှိခြင်းကို ပညတ်ကြကုန်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။ ထိုအရာ၌ (ဒီ၊ နိ၊ ဋီ၊ ၁၊ ၅၃) ရှေးဦးဖြစ်သော ဝါဒီသုံးဦးတို့သည် အပိုင်းအခြားရှိခြင်း၊ အပိုင်းအခြားမရှိခြင်း၊ အပိုင်းအခြားရှိခြင်းလည်းရှိ မရှိခြင်းလည်းမရှိခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သော ဝါဒရှိသဖြင့် အန္တာနန္တိကဝါဒီ ဖြစ်ခြင်းသည် သင့်လျော်ပေ၏။ သို့သော် နောက်ဆုံးဝါဒီသည် ထိုနှစ်ပါးစုံကို ငြင်းပယ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သော ဝါဒရှိသဖြင့် မည်သို့လျှင် အန္တာနန္တိကဝါဒီ ဖြစ်ပါအံ့နည်း။ ထိုနှစ်ပါးစုံကို ငြင်းပယ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သော ဝါဒရှိသောကြောင့်သာလျှင်တည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ငြင်းပယ်သောဝါဒသည်လည်း အပိုင်းအခြားရှိခြင်း မရှိခြင်းဟူသော အာရုံရှိသည်သာ ဖြစ်၍၊ ထိုအာရုံကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့်တည်း။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ - 'တတိယဝါဒ၌ ရောပြွမ်းခြင်းအားဖြင့် ဤလောက၏ အပိုင်းအခြားရှိခြင်း အပိုင်းအခြားမရှိခြင်း နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကြံစည်တွေးတောတတ်သော တက္ကီပုဂ္ဂိုလ်၏ ဝါဒ၌လည်း အချိန်အခါ ကာလကွဲပြားခြင်းကြောင့် နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်နိုင်သဖြင့် အချင်းချင်း ငြင်းပယ်ခြင်းဖြင့် နှစ်မျိုးလုံးကိုပင် ပြောဆိုအပ်၏။ မည်သို့နည်း။ အပိုင်းအခြားရှိခြင်းကို ငြင်းပယ်ခြင်းဖြင့် အပိုင်းအခြားမရှိခြင်းကို ပြောဆိုအပ်၏၊ အပိုင်းအခြားမရှိခြင်းကို ငြင်းပယ်ခြင်းဖြင့် အပိုင်းအခြားရှိခြင်းကို ပြောဆိုအပ်၏။ အပိုင်းအခြားရှိခြင်း မရှိခြင်းတို့၏ တတိယဝါဒဖြစ်ခြင်းသည် ကာလကွဲပြားခြင်းကို ရည်ရွယ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဆိုလိုသည် - လောကဟု သမုတ်အပ်သော ဤအတ္တသည် တရားထူးကို ရရှိကြကုန်သော ဈာန်ရပုဂ္ဂိုလ်တို့က အပိုင်းအခြားမရှိဟု တစ်ရံတစ်ဆစ် ကိုယ်တိုင်တွေ့မြင်၍ တစ်ဆင့်စကား ကြားရသဖြင့် လောကသည် အပိုင်းအခြားရှိသည်မဟုတ် ဟု ယူဆ၏။ တစ်ရံတစ်ဆစ်သော်ကား ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကပင် လောကသည် အပိုင်းအခြားရှိ၏ဟု ကိုယ်တိုင်တွေ့မြင်၍ တစ်ဆင့်စကား ကြားရပြန်သဖြင့် သို့သော် လောကသည် အပိုင်းအခြားမရှိသည်လည်းမဟုတ် ဟု ယူဆ၏။' ကြားနာမှုအပေါ် အခြေခံ၍ ကြံစည်တွေးတောတတ်သော တက္ကီပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် သင့်လျော်သလို စပ်စပ်ရသကဲ့သို့၊ ဇာတိဿရဉာဏ်ကို အမှီပြု၍ ကြံစည်တတ်သော တက္ကီစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း သင့်လျော်သလို စပ်စပ်အပ်၏။ စင်စစ် ဤတက္ကီပုဂ္ဂိုလ်သည် ပဋိဘာဂနိမိတ်တို့ကို မပြန့်ပွားစေခြင်း (မချဲ့ခြင်း) ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ဖူးသောကြောင့် ပြန့်ပွားစေအပ်သော အခါ၌ ပြန့်ပွားသော သဘောကို ကိုယ်တိုင်မတွေ့မြင်ရဘဲ တစ်ဆင့်စကား ကြားရရုံမျှ၌ တည်လျက် 'အပိုင်းအခြားရှိသည်မဟုတ်' ဟု ငြင်းပယ်၏။ မပြန့်ပွားသောအခါကို စွဲ၍မူ 'အပိုင်းအခြားမရှိသည်မဟုတ်' ဟု (ယူဆ၏)။ 'နေဝသည္နာသည္' ဟု ဆိုအပ်သော တရားကဲ့သို့ အပိုင်းအခြားရှိခြင်း အပိုင်းအခြားမရှိခြင်း နှစ်ပါးလုံး လုံးဝမရှိခြင်းကြောင့်ကား မဟုတ်ပေ။ ဤအချက်ကို ဤသို့ မလွဲမသွေ သိမှတ်အပ်၏၊ သို့မဟုတ်ပါက စတုတ္ထဝါဒသည် အမရာဝိက္ခေပဘက်သို့သာ ယိမ်းယိုင်သွားပေလိမ့်မည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အပိုင်းအခြားရှိခြင်း၊ အပိုင်းအခြားမရှိခြင်း ဟူသော ထိုနှစ်မျိုးလုံးမှ လွတ်မြောက်သော မိမိကိုယ်ပိုင် သဘောတရားမျိုး မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တက္ကီဝါဒီသည်လည်း ကြံစည်တွေးတောတတ်သော လမ်းစဉ်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာလကွဲပြားမှုအားဖြင့် ထိုနှစ်မျိုးလုံးသည် တစ်ခုတည်းသော လောက၌ မဖြစ်နိုင်သည်မဟုတ်သောကြောင့်တည်း။ 'နောက်ထပ် လေးပါး' ဟူသည်မှာ 'ဧကတ္တသညီ' (တစ်ခဲနက်သော သညာရှိ၏) စသည်ဖြင့် လာသော သညီစတုက္က (သညာရှိသော ဝါဒလေးပါး) ကို ဆိုလိုသည်။

එකන්තසුඛීති එකන්තෙනෙව සුඛී. තං පනස්ස සුඛං දුක්ඛෙන අවොමිස්සං හොතීති ආහ ‘‘නිරන්තරසුඛී’’ති. එකන්තසුඛමෙවාති ඉදං සුඛබහුලතං සන්ධාය වුත්තං. අතීතාසු සත්තසු ජාතීසූති ඉදං තතො පරං ජාතිස්සරඤාණෙන අනුස්සරිතුං න සක්කාති කත්වා වුත්තං. තාදිසමෙවාති සුඛසමඞ්ගිමෙව අත්තභාවං. ‘‘එවං සුඛසමඞ්ගී’’ති තං අනුස්සරන්තස්ස ජාතිස්සරස්ස අතීතජාතියම්පි ඉධ විය දුක්ඛඵුට්ඨස්ස තං අනුස්සරන්තස්ස.

'ဧကန္တသုခီ' ဟူသည် အမြဲတစေ ချမ်းသာခြင်း ရှိသူတည်း။ ထိုသူ၏ ချမ်းသာသည် ဆင်းရဲဒုက္ခနှင့် ရောပြွမ်းမှုမရှိသော ချမ်းသာဖြစ်သောကြောင့် 'နိရန္တရသုခီ' (အကြားမရှိ ချမ်းသာသူ) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'စင်စစ် ချမ်းသာခြင်းသာတည်း' ဟူသော ဤစကားကို ချမ်းသာခြင်းများပြားမှုကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'လွန်လေပြီးသော ခုနစ်ဘဝတို့၌' ဟူသော ဤစကားကို ထိုဘဝထက်လွန်၍ ဇာတိဿရဉာဏ်ဖြင့် မအောက်မေ့ (မဆင်ခြင်) နိုင်သောကြောင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'ထိုသို့သော သဘောရှိသည်သာလျှင်' ဟူသည် ချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံသော အတ္တဘောကိုသာ ဆိုလိုသည်။ 'ဤသို့ ချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံ၏' ဟူသည် ဇာတိဿရဉာဏ်ရှိသောသူက ထိုအတ္တဘောကို အောက်မေ့ဆင်ခြင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လွန်ခဲ့သော ဘဝ၌လည်း ယခုဘဝ၌ကဲ့သို့ ဆင်းရဲခြင်းနှင့် တွေ့ကြုံရသောအခါ ထိုအတ္တဘောကို အောက်မေ့ဆင်ခြင်ခြင်းမျိုးလည်း ဖြစ်၏။

සබ්බෙසම්පීති ලාභීනං තක්කීනම්පි. තථාති ඉමිනා ‘‘සබ්බෙසම්පී’’ති ඉදං පදං ආකඩ්ඪති. කාමාවචරං නාම අදුක්ඛමසුඛං අනුළාරං අවිභූතන්ති ආහ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානවසෙනා’’ති. චතුත්ථජ්ඣානං කාරණභූතං එතස්ස අත්ථි, තෙන වා නිබ්බත්තන්ති චතුත්ථජ්ඣානිකං. මජ්ඣත්තස්සාති මජ්ඣත්තභූතස්ස මජ්ඣත්තවෙදනාබහුලස්ස. මජ්ඣත්තභූතට්ඨානමෙව අත්තනො මජ්ඣත්තතාපත්තමෙව භූතපුබ්බං අනුස්සරන්තස්ස. එකච්චසස්සතිකාති එකච්චසස්සතවාදිනො වුත්තා. පුග්ගලාධිට්ඨානෙන හි එකච්චසස්සතිකා. එස නයො සෙසෙසුපි. අධිච්චසමුප්පන්නවාදො සස්සතවාදසමුද්දිට්ඨොති කත්වා ‘‘ද්වෙ අධිච්චසමුප්පන්නිකා’’ති ච වුත්තං.

"သဗ္ဗေသမ္ပိ" ဟူသည်မှာ (ဈာန်) ရရှိသူတို့နှင့် ကြံစည်တွေးတောသူတို့အားလုံးကိုလည်း (ဆိုလိုသည်။) "တထာ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် "သဗ္ဗေသမ္ပိ" ဟူသော ဤပုဒ်ကို ဆွဲငင်သည်။ ကာမာဝစရဖြစ်သော အဒုက္ခမသုခ ဝေဒနာသည် မပြန့်ပြော၊ မထင်ရှားဟု "စတုတ္ထဇ္ဈာနဝသေန" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ စတုတ္ထဈာန်သည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်ထိုက်သောကြောင့် သို့မဟုတ် ထိုစတုတ္ထဈာန်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "စတုတ္ထဇ္ဈာနိက" (စတုတ္ထဈာန်နှင့်စပ်ဆိုင်သော) ဟု ခေါ်သည်။ "မဇ္ဈတ္တဿ" ဟူသည် အလယ်အလတ်ဖြစ်သော၊ ဥပေက္ခာဝေဒနာ အဖြစ်များသော သူအား (ဆိုလိုသည်။) ရှေး၌ ဖြစ်ဖူးသော မိမိ၏ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော အဖြစ်တည်းဟူသော အလယ်အလတ်ဖြစ်ရာ ဌာနကိုသာလျှင် အဖန်ဖန် အောက်မေ့သူအား။ "ဧကစ္စသဿတိကာ" ဟူသည်မှာ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ အမြဲတည်ရှိသည်ဟု ယူဆသော ဝါဒီတို့ကို မိန့်ဆိုသည်။ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့် "ဧကစ္စသဿတိက" မည်၏။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒ (အလိုလိုဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ယူသောဝါဒ) သည် သဿတဝါဒတွင် အကျုံးဝင်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ "ဒွေ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကာ" ဟုလည်း မိန့်ဆိုအပ်၏။

28. දිට්ඨුද්ධාරන්ති යථාවුත්තානං දිට්ඨීනං අනිය්‍යානිකභාවදස්සනවසෙන පදුද්ධරණං. පච්චත්තංයෙව ඤාණන්ති අපරප්පච්චයං අත්තනියෙව ඤාණං. තං පන අත්තපච්චක්ඛං [Pg.236] හොතීති ආහ ‘‘පච්චක්ඛඤාණ’’න්ති. සුවණ්ණස්ස විය දොසාපගමෙන උපක්කිලෙසවිගමෙන ඤාණස්ස විසුද්ධන්ති ආහ ‘‘පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙස’’න්ති. කිලෙසන්ධකාරවිගමතො සප්පභාසමුජ්ජලමෙව හොතීති වුත්තං – ‘‘පරියොදාතන්ති පභස්සර’’න්ති බාහිරසමයස්මිම්පි හොන්ති ඣානස්ස සමිජ්ඣනතො. මයමිදං ජානාමාති ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති ච මිච්ඡාගාහවසෙන අඤ්ඤාණභාගමෙව පරිබ්‍රූහෙත්වා තතො එව යථාගහිතං ගාහං සන්ධාය – ‘‘මයමිදං අත්ථං තත්ථ ජානාමා’’ති එවං තත්ථ මිච්ඡාගාහෙ අවිජ්ජමානං ඤාණකොට්ඨාසං ඔතාරෙන්තියෙව අනුප්පවෙසෙන්තියෙව. න තං ඤාණං, මිච්ඡාදස්සනං නාමෙතං, කිං පන තං මිච්ඡාදස්සනං නාම? සස්සතො අත්තා ච ලොකො චාතිආදිනා මිච්ඡාභිනිවෙසභාවතො. තෙනාහ ‘‘තදපි…පෙ… අත්ථො’’ති. යං තං දිට්ඨියා උපනිස්සයභූතං ඤාණං, තං සන්ධායාහ – ‘‘ජානනමත්තලක්ඛණත්තා ඤාණභාගමත්තමෙවා’’ති. ඤාණම්පි හි දිට්ඨියා උපනිස්සයො හොතියෙව ලාභිනො ඉතරස්ස ච තථා තථා මිච්ඡාභිනිවෙසතො. අනුපාතිවත්තනතො අනතික්කමනතො. අසාධාරණතො න උපාතිවත්තන්ති එතෙනාති අනුපාතිවත්තනං, තතො. උපාදානපච්චයතොති උපාදානස්ස පච්චයභාවතො. එතෙන ඵලූපචාරෙනෙව උපාදානමාහ. යදි බ්‍රහ්මජාලෙ ආගතා සබ්බාපි දිට්ඨියො ඉධ කථිතා හොන්ති, එවං සන්තෙ ඉදං සුත්තං බ්‍රහ්මජාලසුත්තෙන එකසදිසන්ති ආහ – ‘‘බ්‍රහ්මජාලෙ පනා’’තිආදි. ‘‘අඤ්ඤත්‍ර රූපං අඤ්ඤත්‍ර වෙදනා සක්කායංයෙව අනුපරිධාවන්තී’’ති වචනතො ඉධ සක්කායදිට්ඨි ආගතා. බ්‍රහ්මජාලං කථිතමෙව හොති තත්ථ ආගතානං ද්වාසට්ඨියාපි දිට්ඨීනං ඉධාගතත්තා. සස්සතුච්ඡෙදාභිනිවෙසො අත්තාභිනිවෙසපුබ්බකො, ‘‘අත්තා සස්සතො අත්තා උච්ඡෙදො’’ති පවත්තනතො.

၂၈. "ဒိဋ္ဌုဒ္ဓါရံ" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏ (ဝဋ်ဆင်းရဲမှ) မထွက်မြောက်နိုင်သော သဘောကို ပြသခြင်းအားဖြင့် စကားရပ်ကို ထုတ်နုတ်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပစ္စတ္တံယေဝ ဉာဏံ" ဟူသည် တစ်ပါးသူကို အမှီမပြုဘဲ မိမိ၌သာ ဖြစ်သော ဉာဏ်ဖြစ်သည်။ ထိုဉာဏ်သည် မိမိကိုယ်တိုင် မျက်မှောက် ဖြစ်သောကြောင့် "ပစ္စက္ခဉာဏံ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ရွှေ၏ အညစ်အကြေးကို ဖယ်ရှားသကဲ့သို့ ကိလေသာညစ်ညူးမှု ကင်းဝေးခြင်းကြောင့် ဉာဏ်၏ စင်ကြယ်ခြင်းကို "ပရိသုဒ္ဓံ (စင်ကြယ်ခြင်း) ဟူသည် ကိလေသာညစ်ညူးမှုမရှိခြင်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ကိလေသာတည်းဟူသော အမိုက်မှောင် ကင်းကွာသွားသောကြောင့် တောက်ပထွန်းလင်းသော အဆင်းရှိသည်ကို ရည်ရွယ်၍ "ပရိယောဒါတံ (ဖြူစင်ခြင်း) ဟူသည် ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပခြင်းဖြစ်သည်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ပြင်ပ သာသနာပ၌လည်း ဈာန်ရရှိခြင်းကြောင့် ဤသို့ ဖြစ်တတ်သည်။ "ငါတို့သည် ဤအရာကို သိကြကုန်၏" ဟူသည်မှာ "အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏၊ ဤသည်သာ သစ္စာဖြစ်၍ အခြားမူကား အချည်းနှီးသာတည်း" ဟု မိစ္ဆာအယူအစွဲဖြင့် မသိမှု (အဝိဇ္ဇာ) အစိတ်အပိုင်းကိုသာ ပွားများစေ၍ ထိုအယူမှ မိမိယူထားသည့်အတိုင်း စွဲလမ်းပြီးလျှင် "ငါတို့သည် ထိုအယူ၌ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိကြကုန်၏" ဟု ထိုမိစ္ဆာအယူ၌ မရှိသော ဉာဏ်၏ အစိတ်အပိုင်းကိုသာ သွင်းယူစေခြင်း (ဝင်ရောက်စေခြင်း) ဖြစ်သည်။ ထိုအရာသည် ဉာဏ်မဟုတ်၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသာ မည်၏။ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဟူသည် အဘယ်နည်း? "အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏" စသည်ဖြင့် မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်း ဝင်ယူခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "တဒပိ... ပေ..." အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဒိဋ္ဌိ၏ မှီရာ ဥပနိဿယဖြစ်သော ထိုဉာဏ်ကို ရည်ညွှန်း၍ "သိရုံမျှသော လက္ခဏာရှိသောကြောင့် ဉာဏ်၏ အစိတ်အပိုင်းမျှသာ ဖြစ်သည်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ (ဈာန်) ရရှိသူနှင့် မရရှိသူ နှစ်မျိုးလုံးအား ထိုထိုသို့ မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းခြင်းကြောင့် ဉာဏ်သည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ ဥပနိဿယ အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပေ၏။ "အနုပါတိဝတ္တနတော" ဟူသည် မလွန်ဆန်နိုင်ခြင်းကြောင့်၊ မကျော်လွန်နိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အများဆိုင်ရာမဟုတ်သောကြောင့် ဤတရားဖြင့် မကျော်လွန်နိုင်ခြင်းကို "အနုပါတိဝတ္တန" ဟု ခေါ်၏၊ ထိုသဘောကြောင့်တည်း။ "ဥပါဒါနပစ္စယတော" ဟူသည် ဥပါဒါန်၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ အကျိုးကို အကြောင်း၌ တင်စားသော ဖလူပစာရဖြင့် ဥပါဒါန်ကို မိန့်ဆိုသည်။ အကယ်၍ ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ လာသော အယူဝါဒ အားလုံးကို ဤနေရာ၌လည်း ဟောကြားအပ်သည် ဖြစ်အံ့၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ဤသုတ်သည် ဗြဟ္မဇာလသုတ်နှင့် တူညီလှပေသည်ဟု ရည်ရွယ်၍ "ဗြဟ္မဇာလေ ပန" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ရုပ်ကား အခြား၊ ဝေဒနာကား အခြားဖြစ်လျက် သက္ကာယ (မိမိရုပ်နာမ်) ၌သာလျှင် အဖန်ဖန် လှည့်လည်၍ စွဲလမ်းကြကုန်၏" ဟူသော စကားရပ်ကြောင့် ဤသုတ်၌ သက္ကာယဒိဋ္ဌိသည် လာ၏။ ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ လာသော ဒိဋ္ဌိခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးလုံး ဤနေရာ၌ လာသောကြောင့် ဗြဟ္မဇာလသုတ်ကို ဟောကြားပြီးသား ဖြစ်ပေသည်။ သဿတအယူနှင့် ဥစ္ဆေဒအယူကို စွဲလမ်းခြင်းသည် အတ္တစွဲကို အခြေခံပြီးမှ "အတ္တသည် မြဲ၏၊ အတ္တသည် ပြတ်စဲ၏" ဟု ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

30. ද්වාසට්ඨි…පෙ… දස්සෙතුන්ති කථං පනායමත්ථො ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො’’තිආදිපාළියා දස්සිතො හොතීති? අප්පහීනසක්කායදිට්ඨිකස්ස පුබ්බන්තාපරන්තදිට්ඨිඋපාදියනජොතනතො. පරිච්චාගෙනාති වික්ඛම්භනෙන. චතුත්ථජ්ඣානනිරොධා තතියජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතීති එත්ථ න පරිහීනචතුත්ථජ්ඣානස්ස තතියජ්ඣානං භවති, තතියජ්ඣානා වුට්ඨිතස්ස පන චතුත්ථජ්ඣානා වුට්ඨිතස්ස ච තතියං පටිලොමනයෙන සම්භවති. තෙනාහ ‘‘අයං [Pg.237] පනෙත්ථා’’තිආදි. එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බන්ති ‘‘පවිවෙකා පීති නිරුජ්ඣතී’’ති ඉදං, ‘‘නිරාමිසසුඛස්සනිරොධා’’ති එත්ථ විය වුට්ඨානනිරොධවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බන්ති අත්ථො. හීනජ්ඣානපරියාදානකදොමනස්සන්ති නීවරණසහගතදොමනස්සමාහ. තඤ්හි ඣානපරියාදානකරං. කම්මනීයභාවොති සමාපත්තිං පත්තො විය සමාපත්තිසමාපජ්ජනභාවෙ කම්මක්ඛමභාවො. සොමනස්සවිධුරත්තා දොමනස්සං වියාති දොමනස්සන්ති වුත්තං. ‘‘උප්පජ්ජති පවිවෙකා පීතී’’ති පුන වුත්තා පීති ඣානද්වයපීති. යං ඨානං ඡායා ජහතීති යං පදෙසං ආතපෙන අභිභුය්‍යමානං ඡායා ජහති. තත්ථ ආතපෙ ඡායාති පදෙසෙන ආතපසඤ්ඤිතානං භූතසඞ්ඛතානං පහානට්ඨානමාහ. තෙනාහ ‘‘යස්මිං ඨානෙ’’තිආදි.

၃၀. "ဒွါသဋ္ဌိ... ပေ... ပြခြင်းငှာ" ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို "ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သောသူသည်..." စသော ပါဠိတော်ဖြင့် အဘယ်သို့ ပြသနည်းဟူမူ - မပယ်ရသေးသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ရှိသူအား ရှေးဦးစွန်း အဆုံးစွန်းနှင့် စပ်သော ဒိဋ္ဌိကို စွဲယူခြင်းကို ထင်ရှားစေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ပရိစ္စာဂေန" ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာထုတ်ခြင်း) အားဖြင့် ဖြစ်သည်။ "စတုတ္ထဈာန်ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့် တတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏" ဟူသော ဤနေရာ၌ စတုတ္ထဈာန်မှ မဆုတ်ယုတ်သေးသော သူအား တတိယဈာန် မဖြစ်နိုင်ပေ၊ စတုတ္ထဈာန်မှ ထမြောက်ပြီး၍ တတိယဈာန်မှလည်း ထမြောက်ပြီးသော သူအားသာလျှင် ပဋိလောမ (ဆုတ်ယုတ်သော) နည်းဖြင့် တတိယဈာန် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် "အယံ ပနေတ္ထ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဤသို့ ယှဉ်စပ်၍ သိအပ်၏" ဟူသည်မှာ "ဝိဝေကကြောင့် ဖြစ်သော ပီတိ ချုပ်ငြိမ်း၏" ဟူသော ဤစကားကို "နိရာမိသသုခ၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၌" ကဲ့သို့ ဝုဋ္ဌာနနိရောဓ (ဈာန်မှထခြင်းကြောင့် ချုပ်ခြင်း) အားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏ဟု အနက်ရသည်။ "ယုတ်ညံ့သော ဈာန်ကို ကုန်ခန်းစေတတ်သော ဒေါမနဿ" ဟူသည်မှာ နီဝရဏနှင့်တကွဖြစ်သော ဒေါမနဿကို မိန့်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုဒေါမနဿသည် ဈာန်ကို ပျက်စီးစေတတ် (ကုန်ခန်းစေတတ်) သောကြောင့်တည်း။ "ကမ္မနီယဘာဝေါ" ဟူသည် သမာပတ်သို့ ရောက်သကဲ့သို့ သမာပတ်ကို ဝင်စားနိုင်သည့် လုပ်ငန်း၌ ထိုက်တန်သော (စွမ်းဆောင်နိုင်သော) အဖြစ်ဖြစ်သည်။ သောမနဿနှင့် ကင်းကွာခြင်းကြောင့် ဒေါမနဿနှင့် တူသောကြောင့် "ဒေါမနဿ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "ကိလေသာမှ ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့် ပီတိ ဖြစ်ပေါ်၏" ဟု ထပ်မံမိန့်ဆိုသော ပီတိသည် ပထမဈာန်နှင့် ဒုတိယဈာန် နှစ်ပါးလုံး၌ ဖြစ်သော ပီတိ ဖြစ်သည်။ "အရိပ် စွန့်ရာ အရပ်" ဟူသည်မှာ နေပူရှိန် (အပူ) ဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်သဖြင့် အရိပ် စွန့်ခွာသွားသော အရပ်ဒေသကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအရပ်၌ "ပူအိုက်သော အရပ်၌ အရိပ်" ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် အပူဟု သမုတ်အပ်သော မဟာဘုတ်နှင့် ပြုပြင်အပ်သော သင်္ခါရတရားတို့ကို ပယ်ရာဌာနကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "ယသ္မိံ ဌာနေ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။

31. නිරාමිසං සුඛන්ති තතියජ්ඣානසුඛං දූරසමුස්සාරිතකාමාමිසත්තා.

၃၁. "နိရာမိသသုခ" ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်တည်းဟူသော အာမိသကို ဝေးစွာ ဖယ်ထုတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် တတိယဈာန်သုခကို ဆိုလိုသည်။

32. අදුක්ඛමසුඛන්ති චතුත්ථජ්ඣානවෙදනං, න යං කිඤ්චි උපෙක්ඛාවෙදනං.

၃၂. "အဒုက္ခမသုခ" ဟူသည် စတုတ္ထဈာန် ဝေဒနာကို ဆိုလိုသည်။ ထိုမှတစ်ပါးသော ကြုံရာဥပေက္ခာဝေဒနာကို မဆိုလိုပေ။

33. නිග්ගහණොති මමංකාරභාවෙන කිඤ්චිපි අගණ්හන්තො. නිබ්බානස්ස සප්පායන්ති නිබ්බානාධිගමස්ස, නිබ්බානස්සෙව වා අවිලොමවසෙන එකන්තිකුපායතාය සප්පායං. තෙනාහ ‘‘උපකාරභූත’’න්ති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු තෙභූමකධම්මෙසු. එතන්ති එතං යථාවුත්තසමථභාවනාය කිලෙසානං වික්ඛම්භනං. සබ්බත්ථ නිකන්තියා අසුක්ඛාපිතත්තා කථං නිබ්බානස්ස උපකාරපටිපදා නාම ජාතං? න ජායතෙ වාත්‍යධිප්පායො. සබ්බත්ථාති පුබ්බන්තානුදිට්ඨිආදිකෙ සබ්බස්මිං. අග්ගණ්හනවසෙනාති තණ්හාගාහෙන අග්ගහණවසෙන. යත්ථ හි තණ්හාගාහො විමොචිතො, තත්ථ දිට්ඨිමානග්ගාහා සුක්ඛා විය හොන්ති තදෙකට්ඨභාවතො. තාදිසස්ස නිබ්බානගාමිනී පටිපදා එව ආසන්නෙ, න දූරෙ. තෙන වුත්තං – ‘‘උපකාරපටිපදා නාම ජාත’’න්ති. තාදිසස්ස ච සන්තොහමස්මීතිආදිකා සමනුපස්සනා අධිමානපක්ඛෙ තිට්ඨතීති ආහ – ‘‘අභිවදතීති අභිමානෙන උපවදතී’’ති. ඉදමෙව උපාදියතීති නියමාභාවතො ‘‘අට්ඨාරසවිධම්පී’’ති වුත්තං. සෙසපදෙපි එසෙව නයො. දිට්ඨුපාදානෙ සති සෙසඋපාදානසම්භවො අවුත්තසිද්ධොති තදෙව උද්ධටං.

၃၃. "နိဂ္ဂဟဏော" ဟူသည် ငါ့ဥစ္စာဟူသော အစွဲဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မယူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "နိဗ္ဗာနဿ သပ္ပါယံ" ဟူသည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းအကျိုးငှာ သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန်နှင့် မဆန့်ကျင်ဘဲ ဧကန်အမှန် ရရှိစေနိုင်သော နည်းလမ်းဖြစ်သောကြောင့် သင့်လျော်သောအဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် "ဥပကာရဘူတံ (အထောက်အပံ့ဖြစ်သော)" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "သဗ္ဗတ္ထ" ဟူသည် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားအားလုံးတို့၌ ဖြစ်သည်။ "ဧတံ" ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သမထဘာဝနာဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာထုတ်ခြင်း) ပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အရပ်ခပ်သိမ်းတို့၌ တပ်မက်မှု (နိကန္တိ) ကို မခြောက်သွေ့စေအပ်သောကြောင့် နိဗ္ဗာန်၏ အထောက်အပံ့ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသနည်း (မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါတကား) ဟု ရည်ရွယ်သည်။ "သဗ္ဗတ္ထ" ဟူသည် ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ အစရှိသော ခပ်သိမ်းသော တရားတို့၌ ဖြစ်သည်။ "အဂ္ဂဏှနဝသေန" ဟူသည် တဏှာစွဲဖြင့် မယူခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကြင်တရား၌ တဏှာစွဲကို လွှတ်အပ်၏၊ ထိုတရား၌ ဒိဋ္ဌိစွဲနှင့် မာနစွဲတို့သည် တစ်ခုတည်းသော ဌာန၌ တည်ရှိသောကြောင့် ခြောက်သွေ့သကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသို့သော သူအား နိဗ္ဗာန်သို့ သွားတတ်သော အကျင့်လမ်းသည် နီးသည်သာ ဖြစ်၍ မဝေးလှပေ။ ထို့ကြောင့် "ဥပကာရပဋိပဒါ နာမ ဇာတံ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့သော သူအား "ငါသည် ငြိမ်းအေးလျက် ရှိ၏" အစရှိသော ရှုမြင်မှုသည် အဓိမာန (လွန်ကဲသော ထင်မှတ်မှု) ဘက်၌ တည်ရှိသောကြောင့် "အဘိဝဒတိ ဟူသည် အဓိမာနဖြင့် အနီးကပ် ပြောဆိုအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဤသည်ကိုသာလျှင် စွဲလမ်း၏" ဟု သတ်မှတ်ချက် မရှိသောကြောင့် "တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးလုံးလည်း" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဒိဋ္ဌုပါဒါန် ရှိလတ်သော် ကြွင်းသော ဥပါဒါန်တို့ ဖြစ်နိုင်ခြင်းသည် မပြောဘဲလျက် ပြီးမြောက်သောကြောင့် ထိုဒိဋ္ဌုပါဒါန်ကိုသာ ထုတ်နုတ်ပြတော်မူ၏။

සෙ ආයතනෙ වෙදිතබ්බෙති නිරොධස්ස කාරණං නිබ්බානං වෙදිතබ්බං. ද්වින්නං ආයතනානන්ති චක්ඛායතනාදීනං ද්වින්නං ආයතනානං. පටික්ඛෙපෙන නිබ්බානං දස්සිතං වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන.

ထိုအာယတနကို သိအပ်၏ဟူသည်မှာ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၏အကြောင်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို သိအပ်၏ဟူလို။ အာယတနနှစ်ပါးတို့၏ ဟူသည်မှာ စက္ခာယတနစသော အာယတနနှစ်ပါးတို့၏။ ဝေနေယျတို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအစွမ်းဖြင့် ပယ်မြစ်ခြင်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို ပြတော်မူသည်။

න [Pg.238] ගාධතීති න පතිට්ඨාති. අතොති අස්මා නිබ්බානා. සරාති තණ්හා. සඞ්ඛාරපටික්ඛෙපෙනාති සඞ්ඛාරෙකදෙසභූතානං චතුන්නං මහාභූතානං පටික්ඛෙපෙන.

မထောက်တည်နိုင်ဟူသည်မှာ မတည်တံ့နိုင်။ ဤမှဟူသည်မှာ ဤနိဗ္ဗာန်မှ။ ရေအယဉ်တို့ဟူသည်မှာ တဏှာ။ သင်္ခါရကို ပယ်မြစ်ခြင်းဖြင့်ဟူသည်မှာ သင်္ခါရ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်ကုန်သော မဟာဘုတ်လေးပါးတို့ကို ပယ်မြစ်ခြင်းဖြင့်။

විඤ්ඤාණන්ති විසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානිතබ්බං. තතො එව අනිදස්සනං අචක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං අනින්ද්‍රියගොචරං. අනන්තන්ති අන්තරහිතං, නිච්චන්ති අත්ථො. සබ්බතො පභන්ති කිලෙසන්ධකාරාභාවතො ච සමන්තතො පභස්සරං. ‘‘සබ්බතො පප’’න්ති වා පාඨො, සබ්බතො පතතිත්ථන්ති අත්ථො. චත්තාරීසකම්මට්ඨානසඞ්ඛාතෙහි තිත්ථෙහි ඔතරිත්වා අනුපවිසිතබ්බං අමතසරන්ති වුත්තං හොති. අනුපාදා කඤ්චි ධම්මං අග්ගහෙත්වා විමුච්චන්ති එත්ථාති අනුපාදාවිමොක්ඛො, නිබ්බානං. අනුපාදා විමුච්චති එතෙනාති අනුපාදාවිමොක්ඛො, අග්ගමග්ගො. අනුපාදාවිමොක්ඛන්තිකතාය පන අරහත්තඵලං අනුපාදාවිමොක්ඛොති වුත්තං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ဝိညာဉ်ဟူသည်မှာ ထူးကဲသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သောတရား။ ထို့ကြောင့်ပင် မျက်စိဖြင့် မမြင်အပ်သော၊ စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် မသိအပ်သော၊ စက္ခုစသော အိန္ဒြေတို့၏ ကျက်စားရာ မဟုတ်သောတရား ဖြစ်၏။ အနန္တဟူသည်မှာ ပျောက်ကွယ်ခြင်းမရှိသော၊ မြဲသောတရားဟု အနက်ရ၏။ အရပ်ခပ်သိမ်းမှ အရောင်ရှိသော ဟူသည်မှာ ကိလေသာတည်းဟူသော အမိုက်မှောင်မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပတ်ဝန်းကျင် အရပ်ခပ်သိမ်း၌ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် ထွန်းလင်းတောက်ပသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် 'သဗ္ဗတောပပံ' ဟုလည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ အရပ်ခပ်သိမ်းမှ ဆိပ်ကမ်းရှိသောတရားဟု အနက်ရ၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်းလေးဆယ်ဟု ဆိုအပ်သော ဆိပ်ကမ်းတို့ဖြင့် သက်ဆင်း၍ ဝင်ရောက်အပ်သော အမြိုက်ရေကန်ကြီး ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်စုံတစ်ခုသောတရားကိုမျှ စွဲလမ်းခြင်းမရှိဘဲ ဤနိဗ္ဗာန်၌ လွတ်မြောက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အနုပါဒါဝိမောက္ခ မည်၏၊ ထိုတရားသည် နိဗ္ဗာန် ဖြစ်၏။ ဤအရဟတ္တမဂ်ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသောတရားကိုမျှ စွဲလမ်းခြင်းမရှိဘဲ လွတ်မြောက်၏၊ ထို့ကြောင့် အနုပါဒါဝimောက္ခ မည်၏၊ ထိုတရားသည် အရဟတ္တမဂ် ဖြစ်၏။ အနုပါဒါဝိမောက္ခ၏ အနီး၌ ဖြစ်သောကြောင့်မူကား အရဟတ္တဖိုလ်ကို 'အနုပါဒါဝိမောက္ခ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

පඤ්චත්තයසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ပဉ္စတ္တယသုတ် အဋ္ဌကထာဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

3. කින්තිසුත්තවණ්ණනා

၃. ကိန္တိသုတ်အဖွင့်

34. භවොති පරිත්තො. අභවොති මහන්තො. වුද්ධිඅත්ථො හි අයං අ-කාරො, ‘‘සංවරාසංවරො, ඵලාඵල’’න්තිආදීසු විය, තස්මා භවාභවහෙතූති ඛුද්දකස්ස මහන්තස්ස වා භවස්ස හෙතු, තං පච්චාසීසමානොති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘තස්මිං තස්මිං භවෙ සුඛං වෙදිස්සාමී’’තිආදි.

၃၄. ဘဝဟူသည်မှာ နည်းပါးသောဘဝ။ အဘဝဟူသည်မှာ ကြီးမြတ်သောဘဝ။ သံဝရာသံဝရ၊ ဖလာဖလစသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဤ 'အ' အက္ခရာသည် ကြီးပွားခြင်းအနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဘဝါဘဝဟေတု' ဟူသည်မှာ ငယ်သော သို့မဟုတ် ကြီးသော ဘဝ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ထိုဘဝကို တောင့်တလျက်ရှိသောသူဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုထိုဘဝ၌ ချမ်းသာကို ခံစားရအံ့' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

35. ලොකුත්තරබොධිපක්ඛියධම්මෙ උද්දිස්ස පුථුජ්ජනානං විවාදො සම්භවතීති ආහ – ‘‘ලොකියලොකුත්තරාව කථිතා’’ති. ලොකියාපි හි බොධිපක්ඛියධම්මා ලොකුත්තරධම්මාධිගමස්ස ආසන්නකාරණත්තා විසෙසකාරණන්ති යාව අඤ්ඤෙහි ලොකියධම්මෙහි අභිවිසිට්ඨොති කත්වා, ‘‘ඉමෙසු සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මෙසූ’’ති අවිසෙසෙන වුත්තං. අත්ථතො නානං හොතීති අත්ථතො භෙදො හොති බොධිපක්ඛියධම්මානං සමධිගතත්තා. න හි කායාදයො භාවෙතබ්බා, සතියෙව පන භාවෙතබ්බාති. බ්‍යඤ්ජනතො නානං භෙදං. ඉමිනාපි කාරණෙනාති ඉමායපි යුත්තියා. ඉදානි තං යුත්තිං දස්සෙන්තො – ‘‘අත්ථඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්චා’’තිආදිමාහ[Pg.239]. තත්ථ සමානෙත්වාති සුත්තන්තරතො සමානෙත්වා, සුත්තන්තරපදෙහි ච සමානෙත්වා. අඤ්ඤථාති අඤ්ඤතො, භූතතො අපගතං කත්වාති අත්ථො. මිච්ඡා රොපිතභාවොති අයාථාවතො ඨපිතභාවො. අත්ථඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච විඤ්ඤාපනකාරණමෙවාති අවිපරීතත්ථස්ස සද්දස්ස ච බුජ්ඣනහෙතුතාය.

၃၅. လောကုတ္တရာ ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ပုထုဇဉ်တို့အား ငြင်းခုံခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် 'လောကီ လောကုတ္တရာတို့ပင် ဖြစ်ကုန်၏ဟု ဟောတော်မူအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ လောကီဖြစ်သော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့သည်လည်း လောကုတ္တရာတရားကို ရယူခြင်း၏ အနီးကပ်ဆုံးအကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ထူးခြားသောအကြောင်း ဖြစ်၏၊ အခြားသော လောကီတရားတို့ထက် ထူးကဲလွန်မြတ်၏ဟု ယူဆ၍ 'ဤသုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့၌' ဟု အထူးမပြုဘဲ ဟောတော်မူအပ်သည်။ 'အနက်အားဖြင့် ကွဲပြားခြင်းရှိ၏' ဟူသည်မှာ ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို ရရှိအပ်သောကြောင့် အနက်အားဖြင့် ကွဲပြားခြင်း ရှိ၏။ ကာယစသည်တို့ကို ပွားများအပ်သည်မဟုတ်၊ သတိကိုသာလျှင် ပွားများအပ်၏ဟူလို။ 'ဗျည်းအားဖြင့် ကွဲပြားခြင်း' ဟူသည်မှာ ဗျည်းကွဲပြားခြင်းတည်း။ 'ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း' ဟူသည်မှာ ဤအကြောင်းပြချက်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၏။ ယခုအခါ ထိုအကြောင်းပြချက်ကို ပြလိုသဖြင့် 'အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ ဗျည်းကိုလည်းကောင်း' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'နှိုင်းယှဉ်၍' ဟူသည်မှာ အခြားသုတ်တို့မှ နှိုင်းယှဉ်၍လည်းကောင်း၊ အခြားသုတ်လာ ပုဒ်တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်၍လည်းကောင်း။ 'တစ်ပါးသောနည်းဖြင့်' ဟူသည်မှာ အခြားတစ်ပါးသောအားဖြင့်၊ ဟုတ်မှန်သောသဘောမှ ဖယ်ခွာစေ၍ဟု အနက်ရ၏။ 'မှားယွင်းစွာ စွပ်စွဲတင်ပြခြင်း' ဟူသည်မှာ မမှန်မကန် ထားရှိခြင်း။ 'အနက်နှင့် ဗျည်းသည် သိစေတတ်သော အကြောင်းသာတည်း' ဟူသည်မှာ မဖောက်ပြန်သော အနက်နှင့် စကားလုံးကို သိရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

37. ඉධ ධම්මවිනයට්ඨානෙ සතියෙව සතිපට්ඨානන්ති ගහිතා, අත්ථතො සමෙති නාම යාථාවතො අත්ථස්ස ගහිතත්තා. අසභාවනිරුත්තිභාවතො බ්‍යඤ්ජනතො නානත්තන්ති තං ලිඞ්ගභෙදෙන වචනභෙදෙන ච දස්සෙන්තො, ‘‘සතිපට්ඨානොති වා සතිපට්ඨානාති වා මිච්ඡා රොපෙථා’’ති ආහ. අප්පමත්තකන්ති අණුමත්තං සල්ලහුකං, න ගරුතරං අධනිතං කත්වා වත්තබ්බම්පි ධනිතං ඝොසවන්තං කත්වා රොපිතෙ වුත්තදොසාභාවතොති තෙනාහ – ‘‘නිබ්බුතිං පත්තුං සක්කා හොතී’’ති.

၃၇. ဤသာသနာတော်၌ သတိကိုသာလျှင် 'သတိပဋ္ဌာန်' ဟု ယူအပ်၏၊ ဟုတ်မှန်သော အနက်ကို ယူအပ်သောကြောင့် အနက်အားဖြင့် ညီညွတ်သည်မည်၏။ သဘာဝမဟုတ်သော နိရုတ္တိဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဗျည်းအားဖြင့် ကွဲပြားခြင်းရှိ၏၊ ထိုဗျည်းကွဲပြားခြင်းကို လိင်ကွဲပြားခြင်း၊ ဝစနကွဲပြားခြင်းတို့ဖြင့် ပြလိုသဖြင့် 'သတိပဋ္ဌာနော ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သတိပဋ္ဌာနာ ဟူ၍လည်းကောင်း မှားယွင်းစွာ စွပ်စွဲတင်ပြကြကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အနည်းငယ်မျှဟူသည်မှာ မြူမှုန်မျှ အလွန်ပေါ့ပါးသော၊ မလေးလံသော။ အသံမပြင်းဘဲ ဆိုအပ်သော စကားကိုလည်း အသံပြင်းစွာ အသံကျယ်စွာပြု၍ ပြောဆိုသော်လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော အပြစ်မရှိသောကြောင့် 'ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်နိုင်သည်သာ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

බ්‍යඤ්ජනස්ස මිච්ඡාරොපනං න විසෙසන්තරායකරං හොතීති ඤාපනත්ථං, චතුසු මග්ගෙසු පඤ්හං කථෙත්වාව පරිනිබ්බුතො. සුත්තන්තබ්‍යඤ්ජනං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘අප්පමත්තකං ඛො පනා’’ති.

ဗျည်းကို မှားယွင်းစွာ စွပ်စွဲပြောဆိုခြင်းသည် အထူးအန္တရာယ်မပြုနိုင်ကြောင်း သိစေရန်အလို့ငှာ၊ မဂ်လေးပါးတို့၌ ပြဿနာကို ဖြေဆိုတော်မူပြီးမှ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူ၏။ သုတ္တန်ဗျည်းကို ရည်ရွယ်၍ 'အနည်းငယ်မျှသာ ဖြစ်၏' ဟူသော ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

38. අථ චතුත්ථවාරෙ විවාදො කස්මා ජාතො? යාවතා නෙසං වචනං අත්ථතො චෙව සමෙති බ්‍යඤ්ජනතො චාති අධිප්පායො. සඤ්ඤාය විවාදොති කිඤ්චාපි සමෙති අත්ථතො චෙව බ්‍යඤ්ජනතො ච, සඤ්ඤා පන නෙසං අවිසුද්ධා, තාය සඤ්ඤාය වසෙන විවාදො ජාතොති දස්සෙන්තො ‘‘අහ’’න්තිආදිමාහ. අහං සතිපට්ඨානන්ති වදාමි, අයං සතිපට්ඨානොති වදතීති එවං තෙසං ඤාණං හොතීති ඉමමත්ථං, ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනා අතිදිසති.

၃၈. ထိုအခါ စတုတ္ထအကြိမ်၌ အဘယ်ကြောင့် ငြင်းခုံခြင်း ဖြစ်သနည်း။ သူတို့၏စကားသည် အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗျည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ညီညွတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မှတ်သားမှုကြောင့် ငြင်းခုံခြင်း' ဟူသည်မှာ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗျည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ညီညွတ်သော်လည်း သူတို့၏ မှတ်သားမှုသည် မစင်ကြယ်၊ ထိုမှတ်သားမှု၏ အစွမ်းဖြင့် ငြင်းခုံခြင်းဖြစ်ရသည်ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ငါ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'ငါသည် သတိပဋ္ဌာန်ဟု ပြောဆို၏၊ ဤသူသည် သတိပဋ္ဌာန်ဟု ပြောဆို၏' ဟု ဤသို့ သူတို့အား အသိဉာဏ်ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို 'ဤနည်းတူပင် ဖြစ်၏' ဟူသော ဤစကားဖြင့် လွှဲညွှန်းတော်မူသည်။

39. න චොදනත්ථාය වෙගායිතබ්බන්ති සීඝං සීඝං න චොදනා කාතබ්බාති අත්ථො. තස්මාති යස්මා එකච්චො කොධනභාවෙන එවං පටිප්ඵරි, තස්මා. අනාදානදිට්ඨීති ආදියිත්වා අනභිනිවිසනතො අනාදානදිට්ඨී අදළ්හග්ගාහී. පක්ඛිපන්තො වියාති ගිලිත්වා පක්ඛිපන්තො විය.

၃၉. စွပ်စွဲခြင်းငှာ လျင်မြန်စွာ မပြုအပ်ဟူသည်မှာ အလျင်အမြန် စွပ်စွဲခြင်း မပြုအပ်ဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့်ဟူသည်မှာ အချို့သောသူသည် အမျက်ထွက်သောသဘောဖြင့် ဤသို့ တုံ့ပြန်ပြောဆိုသောကြောင့် ဖြစ်၏။ စွဲလမ်းမှုမရှိသော အမြင်ရှိသူဟူသည်မှာ စွဲလမ်း၍ သက်ဝင်မတည်သောကြောင့် ခိုင်မာစွာ စွဲလမ်းခြင်းမရှိသူ။ ထည့်သွင်းသကဲ့သို့ဟူသည်မှာ မျိုချ၍ ထည့်သွင်းသကဲ့သို့။

උපඝාතොති චිත්තප්පඝාතො ඵරසුපඝාතො විය. වණඝට්ටිතස්ස වියාති වණෙ ඝට්ටිතස්ස විය දුක්ඛුප්පත්ති චිත්තදුක්ඛුප්පත්ති. ද්වෙ වාරෙ වත්වාපි විසජ්ජෙතීති සුප්පටිනිස්සග්ගී එවං පගෙව චොදිතමත්තෙ විස්සජ්ජෙති චෙති අධිප්පායො[Pg.240]. කථනවසෙන ච කායචිත්තකිලමථො. එවරූපොති සහසා අවිස්සජ්ජෙන්තෙන චොදකස්ස විහෙසාවාදො හුත්වාපි අක්කොධනාදිසභාවො.

ထိခိုက်ပျက်စီးခြင်းဟူသည်မှာ ပုဆိန်ဖြင့် ထိခိုက်ခြင်းကဲ့သို့ စိတ်၏ ထိခိုက်ခြင်း။ အနာကို အထိခံရသူကဲ့သို့ဟူသည်မှာ အနာ၌ ထိခိုက်မိသကဲ့သို့ စိတ်ဆင်းရဲခြင်း ဖြစ်ခြင်း။ နှစ်ကြိမ်ပြောသော်လည်း စွန့်လွှတ်၏ဟူသည်မှာ လွယ်ကူစွာ စွန့်လွှတ်နိုင်သူသည် ဤသို့ စွပ်စွဲရုံမျှဖြင့်လည်း စွန့်လွှတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ပြောဆိုခြင်းအစွမ်းဖြင့် ကိုယ်စိတ်ပင်ပန်းခြင်းလည်း ရှိ၏။ ဤသို့သောသဘောရှိသူဟူသည်မှာ ချက်ချင်းမစွန့်လွှတ်သဖြင့် စွပ်စွဲသူအား နှောင့်ယှက်သောစကားဖြစ်သော်လည်း အမျက်မထွက်ခြင်းစသော သဘာဝရှိသူ။

උපෙක්ඛාති සකෙන කම්මෙන පඤ්ඤායිස්සතීති තස්මිං පුග්ගලෙ අජ්ඣුපෙක්ඛණා. උපෙක්ඛං අතිමඤ්ඤති නාම තස්ස අනාචාරස්ස අනජ්ඣුපෙක්ඛණතො.

ဥပေက္ခာဟူသည်မှာ 'မိမိကံဖြင့် သိလိမ့်မည်' ဟု ထိုပုဂ္ဂိုလ်အပေါ်၌ လျစ်လျူရှုခြင်း။ ဥပေက္ခာကို လွန်ကျူး၏ဟူသည်မှာ ထိုသူ၏ မလျောက်ပတ်သော အကျင့်ကို လျစ်လျူမရှုခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

40. වචනසඤ්චාරොති පෙසුඤ්ඤවසෙන අඤ්ඤථාවචනුපසංහාරො. දිට්ඨිපළාසොති යුගග්ගාහවසෙන ලද්ධි. සා පන චිත්තස්ස අනාරාධනියභාවො සත්ථුචිත්තස්ස අනාරාධකභාවො. කලහොති අධිකරණුප්පාදවසෙන පවත්තො විග්ගහො භණ්ඩනස්ස පුබ්බභාගො.

၄၀. စကားကို ဟိုဘက်ဒီဘက် ပို့ဆောင်ခြင်းဟူသည်မှာ ကုန်းတိုက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် စကားကို တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ပြောင်းလဲ၍ ဆောင်ယူခြင်း။ အယူအမြင်ဖြင့် ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်းဟူသည်မှာ ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် မိမိအယူဝါဒကို စွဲလမ်းခြင်း။ ထိုတရားသည် စိတ်ကို မနှစ်သက်စေနိုင်ခြင်း၊ မြတ်စွာဘုရား၏စိတ်တော်ကို မကြည်ညိုစေနိုင်ခြင်း သဘောရှိ၏။ ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်းဟူသည်မှာ ငြင်းခုံမှုဖြစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ငြင်းခုံခြင်းဖြစ်ပြီး ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း၏ ရှေ့ပြေးအခြေအနေ ဖြစ်၏။

යෙන කාරණෙනාති යෙන ධම්මෙන සත්ථුසාසනෙන. තමෙව හි සන්ධාය වදති – ‘‘ධම්මොති සාරණීයධම්මො අධිප්පෙතො’’ති. එත්ථාති ‘‘ධම්මස්ස චානුධම්ම’’න්ති එත්ථ. ධම්මොති සම්බුද්ධස්ස තස්ස තථා පවත්තං බ්‍යාකරණං යථා විවාදාපන්නා සඤ්ඤත්තිං ගච්ඡන්ති. තෙනාහ – ‘‘තෙසං භික්ඛූනං සඤ්ඤත්තිකරණ’’න්ති. තදෙව බ්‍යාකරණං අනුධම්මොති භික්ඛුනා වුච්චමානො අනුපවත්තො ධම්මො. තෙනාහ – ‘‘තදෙව බ්‍යාකරොති නාමා’’ති. කොචීති යො කොචි. සහධම්මිකො සකාරණො. අඤ්ඤත්ථො අයං කිං සද්දොති ආහ ‘‘අඤ්ඤො’’ති. අස්සාති වුත්තනයෙන පටිපන්නභික්ඛුනො, තස්ස පටිපත්ති න කෙනචි ගරහණීයා හොතීති අත්ථො. සෙසං සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

အကြင်အကြောင်းကြောင့်ဟူသည် အကြင်ဓမ္မဖြင့် (ဝါ) မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်ဖြင့် ဟူလို။ ထိုသာသနာတော်ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏ - 'ဓမ္မဟူသည် စာရဏီယဓမ္မ (သတိရထိုက်သောတရား) ကို ဆိုလိုသည်' ဟု။ ဤ၌ (Ettha) ဟူသည် 'ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မံ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဟူလို။ ဓမ္မဟူသည် ဘုရားရှင်၏ ငြင်းခုံခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သောသူတို့သည် သဘောပေါက် နားလည်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်အံ့သောငှာ ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ဖြေရှင်းချက် (စကား) ပေတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ထိုရဟန်းတို့အား နားလည်သဘောပေါက်စေခြင်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဖြေရှင်းချက်ပင်လျှင် အနုဓမ္မမည်၏၊ ရဟန်းက ပြောဆိုအပ်သည်ဖြစ်၍ လိုက်နာအပ်သော တရားတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ထိုတရားကိုပင် ဖြေရှင်းပြသည်မည်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ (koci) ဟူသည် အကြင်သူမဆို။ သဟဓမ္မိကဟူသည် အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော။ ဤ 'ကိံ' သဒ္ဒါသည် အခြားသောအနက်၌ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'အခြားသော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသူအား (assā) ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ကျင့်သောရဟန်းအား၊ ထိုရဟန်း၏ အကျင့်သည် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူမျှ ကဲ့ရဲ့အပ်သည် မဖြစ်ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောအလုံးစုံသည် လွယ်ကူစွာ သိအပ်သည်သာတည်း။

කින්තිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ကိန္တိသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားစေခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

4. සාමගාමසුත්තවණ්ණනා

၄. သာမဂါမသုတ် အဖွင့်

41. ද්වෙධිකජාතාති ජාතද්වෙධිකා සඤ්ජාතභෙදා. ද්වෙජ්ඣජාතාති දුවිධභාවං පත්තා. භණ්ඩන්ති පරිභාසන්ති එතෙනාති භණ්ඩනං, විරුද්ධචිත්තතා. තන්ති භණ්ඩනං. ධම්මවිනයන්ති පාවචනං. විතුජ්ජන්තා මුඛසත්තීහි. සහිතං මෙති මය්හං වචනං සහිතං සිලිට්ඨං පුබ්බාපරසම්බන්ධං අත්ථයුත්තං. තෙනාහ [Pg.241] ‘‘අත්ථසංහිත’’න්ති. අධිචිණ්ණන්ති ආචිණ්ණං. විපරාවත්තන්ති විරොධදස්සනවසෙන පරාවත්තිතං, පරාවත්තං දූසිතන්ති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘චිරකාලවසෙන…පෙ… නිවත්ත’’න්ති. පරියෙසමානො චර, තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා සික්ඛාහීති අත්ථො. සචෙ සක්කොසි, ඉදානිමෙව මයා වෙඨිතදොසං නිබ්බෙඨෙහි. මරණමෙවාති අඤ්ඤමඤ්ඤඝාතවසෙන මරණමෙව.

၄၁. ဒွေဓိကဇာတာ ဟူသည် နှစ်စုကွဲပြားခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည်၊ ကွဲပြားခြင်း ဖြစ်ပွားလာသည် ဟူလို။ ဒွေဇ္ဈဇာတာ ဟူသည် နှစ်မျိုးသော အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော။ ဤအမျက်ထွက်ခြင်းဖြင့် ဆဲရေးရေရွတ်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဘဏ္ဍန (ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း) မည်၏၊ ဆန့်ကျင်ဘက်စိတ် ရှိသည်၏အဖြစ်တည်း။ ထို (တံ) ဟူသည် ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်းကို။ ဓမ္မဝိနယ ဟူသည် သာသနာတော် (ပါဝစန) ကို။ နှုတ်လှံတို့ဖြင့် ထိုးဆွလျက်။ ငါ၏စကားသည် သဟိတ (သင့်လျော်လျောက်ပတ်သည်) မည်၏ ဟူသည် ငါ၏စကားသည် ရှေ့နောက်ဆက်စပ်လျက် အနက်နှင့် ပြည့်စုံ၍ စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုရှိ၏။ ထို့ကြောင့် 'အတ္ထသံဟိတ' (အကျိုးနှင့် စပ်ယှဉ်သည်) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အဓိစิဏ္ဏ ဟူသည် အစဉ်အမြဲ လေ့ကျင့်အပ်သော။ ဝိပရာဝတ္တ ဟူသည် ဆန့်ကျင်မှုကို ပြခြင်းအားဖြင့် ဖောက်ပြန်အပ်သော၊ ဖောက်ပြန်၍ ပျက်စီးအပ်သောဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် 'ရှည်ကြာသော ကာလအားဖြင့်...ပ... လည်ပြန်ဆုတ်နစ်အပ်သော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရှာဖွေလျက် လှည့်လည်လော့ ဟူသည် ထိုထိုအရပ်သို့ သွား၍ သင်ယူလော့ဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ တတ်နိုင်ပါမူ ယခုပင် ငါပတ်ဖွဲ့အပ်သော (အပြစ်တင်အပ်သော) အပြစ်ကို ဖြေရှင်းလော့။ သေခြင်းသာတည်း (maraṇameva) ဟူသည် အချင်းချင်း သတ်ဖြတ်ခြင်းအားဖြင့် သေခြင်းသာတည်း။

නාටපුත්තස්ස ඉමෙති නාටපුත්තියා. තෙ පන තස්ස සිස්සාති ආහ ‘‘අන්තෙවාසිකෙසූ’’ති. පුරිමපටිපත්තිතො පටිනිවත්තනං පටිවානං, තං රූපං සභාවො එතෙසන්ති පටිවානරූපා. තෙනාහ ‘‘නිවත්තනසභාවා’’ති. කථනං අත්ථස්ස ආචික්ඛනං. පවෙදනං තස්ස හෙතුදාහරණානි ආහරිත්වා බොධනං. න උපසමාය සංවත්තතීති අනුපසමසංවත්තනං, තදෙව අනුපසමසංවත්තනිකං, තස්මිං. සමුස්සිතං හුත්වා පතිට්ඨාහෙතුභාවතො ථූපං පතිට්ඨාති ආහ – ‘‘භින්නථූපෙති භින්නපතිට්ඨෙ’’ති. ථූපොති වා ධම්මස්ස නිය්‍යානභාවො වෙදිතබ්බො, අඤ්ඤධම්මෙ අභිභුය්‍ය සමුස්සිතට්ඨෙන. සො නිගණ්ඨස්ස සමයෙ කෙහිචි අභින්නසම්මතොපි භින්නො විනට්ඨොයෙව සබ්බෙන සබ්බං අභාවතොති භින්නථූපො. සො එව නිය්‍යානභාවො වට්ටදුක්ඛතො මුච්චිතුකාමානං පටිසරණං, තං එත්ථ නත්ථීති අප්පටිසරණො, තස්මිං භින්නථූපෙ අප්පටිසරණෙති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

နာဋပုတ္တ၏ တပည့်တို့ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် နာဋပုတ္တိယ မည်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် ထိုနိဂဏ္ဌ၏ တပည့်တို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'အန္တေဝါသိကတို့၌' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရှေးအကျင့်မှ ဆုတ်နစ်ခြင်းသည် ပဋိဝါန မည်၏၊ ထိုသို့ ဆုတ်နစ်ခြင်း သဘောရှိသောကြောင့် ပဋိဝါနရူပ မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဆုတ်နစ်ခြင်း သဘောရှိကုန်သော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပြောဆိုခြင်း (ကထန) ဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ညွှန်ပြခြင်းတည်း။ ကြေညာခြင်း (ပဝေဒန) ဟူသည် ထိုတရား၏ အကြောင်းဥပမာတို့ကို ဆောင်၍ သိစေခြင်းတည်း။ ငြိမ်းအေးခြင်းငှာ မဖြစ်တတ်သောကြောင့် အနုပသမသံဝတ္တန မည်၏၊ ထိုသဘောရှိသောကြောင့် အနုပသမသံဝတ္တနိက၊ ထိုတရား၌ ဟူလို။ မြင့်မြတ်စွာ တည်ရှိသည်ဖြစ်၍ တည်ရာအကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် သေဌ် (စေတီ) သည် တည်ရှိ၏ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဘိန္နထူပ ဟူသည် ပျက်စီးသော တည်ရာရှိသော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် သေဌ် (ထူပ) ဟူသည် တရား၏ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ကြောင်း အဖြစ်ကို သိအပ်၏၊ အခြားသော တရားတို့ကို လွှမ်းမိုး၍ မြင့်မြတ်သော အနက်ဖြင့်။ ထိုဝါဒသည် နိဂဏ္ဌ၏ သာသနာ၌ အချို့သောသူတို့က မပျက်စီးသေးဟု သမုတ်အပ်သော်လည်း၊ အလုံးစုံသော အဖြစ်အားဖြင့် မရှိခြင်းကြောင့် ပျက်စီးအပ်သည်သာ ဖြစ်၍ ဘိန္နထူပ မည်၏။ ထိုကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ကြောင်း အဖြစ်သည်သာလျှင် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်လိုသောသူတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်၏၊ ထိုကိုးကွယ်ရာသည် ဤဝါဒ၌ မရှိသောကြောင့် အပ္ပဋိသရဏ (ကိုးကွယ်ရာမရှိသော) မည်၏၊ ဤသို့လျှင် 'ပျက်စီးသော တည်ရာရှိသော၊ ကိုးကွယ်ရာမရှိသော ထိုဝါဒ၌' ဟု ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

ආචරියප්පමාණන්ති ආචරියමුට්ඨි හුත්වා පමාණභූතං. නානානීහාරෙනාති නානාකාරෙන. ‘‘විවාදො න උප්පජ්ජී’’ති වත්වා තස්ස අනුප්පත්තිකාරණං දස්සෙන්තො, ‘‘සත්ථා හි…පෙ… අවිවාදකාරණං කත්වාව පරිනිබ්බායී’’ති වත්වා තං විවරිතුං ‘‘භගවතා හී’’තිආදි වුත්තං. පතිට්ඨා ච අවස්සයො ච, ‘‘අයං ධම්මො අයං විනයො ඉදං සත්ථුසාසන’’න්ති විනිච්ඡයනෙ මහාපදෙසා, පඤ්හබ්‍යාකරණානි ච, යස්මා තෙසු පතිට්ඨාය තෙ අවස්සාය ධම්මවිනයධරා ච නිච්ඡයං ගච්ඡන්ති. තථා හි සුත්තන්තමහාපදෙසතො විනයෙ කෙනචි පුච්ඡිතො අත්ථො චතුන්නං පඤ්හබ්‍යාකරණානං වසෙන සුවිනිච්ඡිතරූපො, තස්මා ධම්මවිනයො ඉධ සත්ථු කිච්චං කාතුං සක්කොතීති ආහ – ‘‘තෙනෙවා’’තිආදි, තස්මා උළාරාය දෙසනාය භාජනන්ති අධිප්පායො.

ဆရာလျှင် အတိုင်းအရှည်ရှိသော (ācariyappamāṇa) ဟူသည် ဆရာ၏ လျှို့ဝှက်ထားသော လက်ဆုပ် (အာစရိယမုဋ္ဌိ) ဖြစ်၍ အတိုင်းအရှည် အခွင့်အရေး ဖြစ်သော။ အမျိုးမျိုးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် (nānānīhārena) ဟူသည် အထူးထူးသော အခြင်းအရာအားဖြင့်။ 'ငြင်းခုံခြင်း မဖြစ်ပေါ်ပါ' ဟု ဆို၍ ထိုငြင်းခုံခြင်း မဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့်၊ 'မြတ်စွာဘုရားသည်... ပ... မငြင်းခုံခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြုတော်မူ၍သာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူ၏' ဟု ဆို၍ ထိုအချက်ကို ဖွင့်ပြခြင်းငှာ 'မြတ်စွာဘုရားသည်ကား...' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ တည်ရာလည်းကောင်း၊ မှီခိုရာလည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ 'ဤကား တရားတည်း၊ ဤကား ဝိနည်းတည်း၊ ဤကား မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်တည်း' ဟု ဆုံးဖြတ်ခြင်း၌ မဟာပဒေသတို့နှင့် ပြဿနာ ဖြေဆိုချက်တို့သည် ရှိကုန်၏။ အကြင်ကြောင့် ထိုမဟာပဒေသတို့၌ တည်၍ ထိုပြဿနာတို့ကို မှီဝဲသဖြင့် ဓမ္မဝိနယဓရ ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဆုံးဖြတ်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ မှန်ပေအံ့၊ သုတ္တန် မဟာပဒေသမှလည်းကောင်း၊ ဝိနည်း၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူက မေးအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ပြဿနာဖြေဆိုခြင်း လေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ ဆုံးဖြတ်အပ်သော သဘောရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မဝိနယသည် ဤသာသနာတော်၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏ဟု ပြလို၍ 'ထို့ကြောင့်ပင်...' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် ကြီးမြတ်သော ဒေသနာတော်၏ တည်ရာ (အိုး) ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

42. පටිපවිට්ඨං කත්වා ආහරිතබ්බතො, සච්චං කාරිතබ්බතො පාභතං මූලන්ති ආහ – ‘‘කථාපාභත’’න්ති, ධම්මකථාය මූලකාරණන්ති අත්ථො. යෙසං [Pg.242] වසෙන විවාදො උප්පන්නො, තෙයෙව අධම්මවාදිනො, තෙසං තාව සො අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තතු, තතො අඤ්ඤෙසං දෙවමනුස්සානං කථන්ති, චොදනා පරම්පරාය සංකිලෙසවත්ථුභාවතොති පරිහාරො. තෙනාහ – ‘‘කොසම්බකක්ඛන්ධකෙ වියා’’තිආදි.

၄၂. ရှေးဦးစွာ သွင်းယူ၍ ဆောင်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အမှန်တကယ် ပြုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း လက်ဆောင် (ပါဘတ) ကို အရင်းအနှီး (မူလ) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ကထာပါဘတ' ဟူသည် တရားစကား၏ မူလအကြောင်းရင်းဟု ဆိုလိုသည်။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကြောင့် ငြင်းခုံခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုသူတို့သည်သာ အဓမ္မဝါဒီတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုငြင်းခုံခြင်းသည် ထိုသူတို့အား အစီးအပွားမဲ့ခြင်းငှာ ဆင်းရဲခြင်းငှာ ဖြစ်ပါစေဦး၊ ထိုမှတစ်ပါးသော နတ်လူတို့အား အသို့နည်းဟု စောဒနာခြင်းသည် တစ်ဆင့်ပြီးတစ်ဆင့် ကိလေသာဖြစ်ပွားရာ ဝတ္ထုအဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် ဖြေရှင်းချက် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓက၌ ကဲ့သို့' အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

43. අභිඤ්ඤා දෙසිතාති අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය ජානිත්වා බොධිතා. පතිස්සයමානරූපාති අපදිස්ස පතිස්සයමානා ගරුකවසෙන නිස්සයමානසභාවා. තෙනාහ – ‘‘උපනිස්සාය විහරන්තී’’ති, ගරුතරං නිස්සයං කත්වා විහරන්තීති අත්ථො. පරිවාරෙ පඤ්ඤත්තානීති, ‘‘ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා’’ති, එවං නිද්ධාරෙත්වා පරිවාරපාළියං (පරි. 336) ආසඞ්කරවසෙන ඨපිතානි. ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යා’’ති (පාරා. 39, 42, 43) විභඞ්ගපාඨවසෙනෙව හි තානි භගවතා පඤ්ඤත්තානි. තානි ඨපෙත්වා සෙසානි සබ්බසික්ඛාපදානි අධිපාතිමොක්ඛං නාමාති, ඉදං ගොබලීබද්දඤායෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං තෙසම්පි අධිපාතිමොක්ඛභාවතො.

၄၃. ထူးမြတ်သောဉာဏ်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သည် (abhiññā desitā) ဟူသည် ထူးကဲမြတ်ပြတ်သော ပညာဖြင့် သိ၍ ဟောကြားအပ်သော။ မှီခိုအားထားရာ သဘောရှိကုန်သော (patissayamānarūpā) ဟူသည် အမှီပြု၍ မှီခိုတတ်ကုန်သော၊ ရိုသေကိုးကွယ်မှုအားဖြင့် မှီခိုတတ်သော သဘောရှိကုန်သော။ ထို့ကြောင့် 'မှီဝဲ၍ နေကြကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ ကြီးလေးသော မှီခိုမှုကို ပြု၍ နေကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ပရိဝါရ၌ ပညတ်အပ်ကုန်သည် (parivāre paññattāni) ဟူသည် 'အသက်မွေးခြင်း အကြောင်းကြောင့်၊ အသက်မွေးခြင်း အကြောင်းရင်းကြောင့်' ဟု ဤသို့ ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ပရိဝါရပါဠိတော်၌ သံသယဖြစ်ဖွယ်အားဖြင့် ထားအပ်ကုန်သော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ရဟန်းတို့၊ ဤသိက္ခာပုဒ်ကိုလည်း ဤသို့ ပြဆိုရာ၏' ဟူသော ဝိဘင်းပါဠိတော်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ထိုသိက္ခာပုဒ်တို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ပညတ်တော်မူအပ်ကုန်၏။ ထိုသိက္ခာပုဒ်တို့ကို ဖယ်ထား၍ ကြွင်းသော သိက္ခာပုဒ်အားလုံးတို့သည် 'အဓိပါတိမောက်' မည်ကုန်၏၊ ဤသည်ကို နွားလားဥပမာနည်း (ဂေါဗလီဗဒ္ဓနျာယ) ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏၊ ထိုသိက္ခာပုဒ်တို့သည်လည်း အဓိပါတိမောက် အဖြစ်ရှိသောကြောင့်တည်း။

තත්‍රායං නයොති තස්මිං සුප්පජහනාය අප්පමත්තකභාවෙ අයං වක්ඛමානො. තානීති පණීතභොජනානි. යො කොචීති භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා. දුක්කටවත්ථුකන්ති යං කිඤ්චි දුක්කටාපත්තිවත්ථුකං. තෙනාති සුප්පජහනභාවෙන මූලාපත්තිවීතික්කමස්ස අණුමත්තතාය.

ထိုအရပ်၌ ဤနည်းလမ်းရှိ၏ (tatrāyaṃ nayo) ဟူသည် လွယ်ကူစွာ စွန့်လွှတ်နိုင်သော အနည်းငယ်သော အဖြစ်၌ ဤပြောလတ္တံ့သော နည်းတည်း။ ထိုပစ္စည်းတို့ (tāni) ဟူသည် မွန်မြတ်သော ဘောဇဉ်တို့ကို။ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ (yo koci) ဟူသည် ရဟန်း သို့မဟုတ် ရဟန်းမ။ ဒုက္ကဋ်ဝတ္ထုရှိသော (dukkaṭavatthuka) ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ဒုက္ကဋ်အာပတ်၏ ဝတ္ထုရှိသော။ ထိုစွန့်လွှတ်လွယ်သော အဖြစ်ကြောင့် (tenā) ဟူသည် မူလအာပတ်ကို လွန်ကျူးခြင်း၏ အနည်းငယ်မျှသော အဖြစ်ကြောင့် ဟူလို။

පුබ්බභාගමග්ගන්ති ලොකියමග්ගං. තත්‍රාති තස්මිං පුබ්බභාගමග්ගං නිස්සාය විවාදුප්පාදෙ. ඔභාසඤාණන්ති ඔභාසස්ස උප්පත්තිහෙතුභූතං ඤාණං. තත්ථ පන සො මග්ගසඤ්ඤිභාවෙන මග්ගො ච චතුබ්බිධොති සුතත්තා, ‘‘පට්ඨමමග්ගො නාමා’’තිආදිමාහ. එවන්ති එවං අසන්දිද්ධං අපරිසඞ්කිතං පරිච්චත්තං කත්වා කම්මට්ඨානං කථෙතුං න සක්කොති.

ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂ ဟူသည် လောကီမဂ်ကို။ ထိုအရပ်၌ (tatrā) ဟူသည် ထိုပုဗ္ဗဘာဂမဂ်ကို အမှီပြု၍ ငြင်းခုံခြင်း ဖြစ်ပေါ်ရာ၌။ ဩဘာသဉာဏ် ဟူသည် အရောင်အလင်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဉာဏ်ကို။ ထို၌ကား ထိုတရားသည် မဂ်ဟု မှတ်ထင်သော သဘောအားဖြင့် မဂ်သည် လေးပါးရှိ၏ဟု ကြားဖူးသောကြောင့် 'ပထမမဂ်မည်သည်' အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ (evaṃ) ဟူသည် ဤသို့ သံသယမရှိ၊ တွေးတောခြင်းမရှိ၊ လွတ်လပ်စွာ စွန့်လွှတ်၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပြောဆိုခြင်းငှာ မတတ်နိုင်။

චෙතියං න දිට්ඨන්ති තස්ස කතං ථූපං වදති. නින්දියෙ පුථුජ්ජනභාවෙ ඨිතං පාසංසං අරියභාවං ආරොපෙත්වා තං මිච්ඡාලද්ධිං අභිනිවිස්ස පග්ගය්හ වොහරණතො සග්ගොපි මග්ගොපි වාරිතොයෙවාති. වුත්තඤ්හෙතං –

စေတီတော်ကို မဖူးမြင်ရ (cetiyaṃ na diṭṭhaṃ) ဟူသည် ထိုနိဂဏ္ဌအတွက် ပြုအပ်သော သေဌ် (စေတီ) ကို ဆိုလိုသည်။ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော ပုထုဇဉ်အဖြစ်၌ တည်လျက် ချီးမွမ်းထိုက်သော အရိယာအဖြစ်ကို တင်စား၍၊ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို စွဲလမ်းလျက်၊ ချီးမြှောက်၍ ပြောဆိုခြင်းကြောင့် နတ်ရွာသုဂတိသည်လည်းကောင်း၊ မဂ်ဖိုလ်သည်လည်းကောင်း ပိတ်ပင်အပ်သည်သာတည်း။ ဤသို့လည်း မိန့်တော်မူအပ်ပြီတည်း -

‘‘යො නින්දියං පසංසති, තං වා නින්දති යො පසංසියො;

විචිනාති මුඛෙන සො කලිං, කලිනා තෙන සුඛං න වින්දතී’’ති. (සු. නි. 663;

සං. නි. 1.180-181;

අ. නි. 4.3;

නෙත්ති. 92);

“အကြင်သူသည် ကဲ့ရဲ့ထိုက်သူကို ချီးမွမ်း၏၊ သို့မဟုတ် ချီးမွမ်းထိုက်သူကို ကဲ့ရဲ့၏၊ ထိုသူသည် မိမိနှုတ်ဖြင့် ကာလကဏ္ဏီဆိုးယုတ်မှုကို စုဆောင်း (ရှာမှီး) သည်မည်၏၊ ထိုကာလကဏ္ဏီဆိုးယုတ်မှုဖြင့် ချမ်းသာကို မရနိုင်ရာ။”

‘‘ඛණෙනෙව [Pg.243] අරහත්තං පාපුණිතුං සමත්ථකම්මට්ඨානකථං ආචික්ඛිස්සාමී’’ති හි ඉමිනා තත්ථ කොහඤ්ඤම්පි දිස්සති; ඉතරෙසු පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. උප්පාටෙත්වාති උද්ධරිත්වා. ‘‘අථ තෙ භික්ඛූ’’තිආදි සෙසං නාම. ‘‘අමතං තෙ පරිභුඤ්ජන්ති, යෙ කායගතාසතිං පරිභුඤ්ජන්තී’’ති (අ. නි. 1.600) වචනං දුග්ගහිතං ගණ්හාපෙත්වා, ‘‘එත්තාවතා වො අමතං පරිභුත්තං නාම භවිස්සතී’’ති ආහ.

“ငါသည် ခဏချင်းဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ဟောကြားပေအံ့” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုသူ၌ စဉ်းလဲဟန်ဆောင်မှု (ကုဟန) ကိုလည်း တွေ့မြင်ရ၏။ အခြားသူများ၌မူကား ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပေ။ ‘ဥပ္ပါဋေတွာ’ ဟူသည် နုတ်ပယ်၍ (နှုတ်ယူ၍) ဟူသော အနက်တည်း။ ‘အထ တေ ဘိက္ခူ’ အစရှိသည်မှာ ကြွင်းသောစကားရပ်တည်း။ “အကြင်သူတို့သည် ကာယဂတာသတိကို သုံးဆောင်ကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည် နိဗ္ဗာန် (အမြိုက်တရား) ကို သုံးဆောင်ကြကုန်၏” ဟူသော (အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်လာ) စကားတော်ကို မှားယွင်းစွာ ယူစေပြီးလျှင် “ဤမျှဖြင့် သင်တို့သည် အမြိုက်တရားကို သုံးဆောင်ပြီး ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု ဆိုလို၏။

44. එවන්ති ආකාරලක්ඛණමෙතං, න ආකාරනියමනං. තෙන ඉමිනාව කාරණෙන ච යො විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍යාති වුත්තං හොති. ගරුස්මිං ගරූති පවත්තං චිත්තං ගරුවිසයත්තා තංසහචරිතත්තා ගරු, තස්ස භාවො ගාරවං, ගරුකරණං, තං එත්ථ නත්ථීති අගාරවො. තෙනාහ ‘‘ගාරවවිරහිතො’’ති. ගරුස්ස ගාරවවසෙන පතිස්සයනං පතිස්සොති වුච්චති නීචවුත්තිතා, තප්පටිපක්ඛතො අප්පතිස්සොති ආහ – ‘‘අප්පතිස්සයො අනීචවුත්තී’’ති. එත්ථ යථායං පුග්ගලො සත්ථරි අගාරවො නාම හොති, තං දස්සෙතුං, ‘‘එත්ථ පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තීසුකාලෙසු උපට්ඨානං න යාතීතිආදි සමුදායකිත්තනඅනවසෙසදස්සනං, අවයවතො පන අගාරවසිද්ධි යථා තං සාමඤ්ඤතො සික්ඛාපදසමාදානං තබ්බිසෙසො භෙදො. එස නයො සෙසෙසුපි.

၄၄. ‘ဧဝံ’ ဟူသော ဤစကားသည် အခြင်းအရာကို ပြခြင်းလက္ခဏာဖြစ်၏၊ အခြင်းအရာကို သတ်မှတ်ပိုင်းခြားခြင်း မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း အကြင်ငြင်းခုံမှုသည် ဖြစ်ပေါ်ရာ၏ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ ရိုသေထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ် (ဂရု) အပေါ်၌ ရိုသေထိုက်သော အရာဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်သည် ဂရုအာရုံရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုစိတ်နှင့် ယှဉ်ဘက်တရားဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဂရု’ မည်၏၊ ထိုစိတ်၏အဖြစ်သည် ‘ဂါရဝ’ (ရိုသေခြင်း) မည်၏၊ ထိုရိုသေခြင်းသည် ဤသူ၌ မရှိသဖြင့် ‘အဂါရဝ’ (မရိုသေသူ) ဟု ဆိုရသည်။ ထို့ကြောင့် “ရိုသေခြင်း ကင်းသောသူ” ဟု ဆိုသည်။ ရိုသေထိုက်သောသူအား ရိုသေမှုအားဖြင့် နာခံခြင်း (ဝန်ခံခြင်း) ကို ‘ပတိဿ’ (နှိမ့်ချစွာ ပြုမူခြင်း) ဟု ခေါ်၏။ ထိုတရား၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် ‘အပ္ပတိဿ’ ဟု ဆိုရာ၌ “မရိုသေ မနှိမ့်ချသူ” ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် မြတ်စွာဘုရား၌ အဘယ်သို့လျှင် မရိုသေသူ မည်သနည်းဟူသည်ကို ပြခြင်းငှါ “ဤ၌ မူကား” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ “ကာလသုံးပါးတို့၌ လုပ်ကျွေးခြင်းသို့ မသွား” အစရှိသည်ကား အပေါင်းအစုအားဖြင့် ပြဆိုခြင်းဖြင့် အကြွင်းမရှိ ပြခြင်းဖြစ်၏၊ အစိတ်အပိုင်းအားဖြင့် မရိုသေမှု ထင်ရှားခြင်းကား ယေဘုယျအားဖြင့် သိက္ခာပုဒ် ဆောက်တည်ခြင်းနှင့် ထိုသိက္ခာပုဒ်၏ အထူးသဖြင့် ပျက်စီးခြင်းတို့ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော အရာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

සක්කච්චං න ගච්ඡතීති ආදරවසෙන න ගච්ඡති. සඞ්ඝෙ කතොයෙව හොති සඞ්ඝපරියාපන්නත්තා තස්ස, යථා සඞ්ඝං උද්දිස්ස දින්නං එකෙන භික්ඛුනා පටිග්ගහිතං සඞ්ඝස්ස දින්නමෙව හොති. අපරිපූරයමානොව සික්ඛාය අගාරවො. තෙනාහ භගවා – ‘‘සික්ඛාය න පරිපූරකාරී’’ති (ම. නි. 2.135). අත්තනො පරිසාය උප්පන්නං විවාදමූලං විසෙසතො අත්තනා වූපසමෙතබ්බතො අත්තනො ච අනත්ථාවහතො ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්ත්වෙව වුත්තං. එස නයො බහිද්ධාති එත්ථාපි.

‘သက္ကစ္စံ န ဂစ္ဆတိ’ ဟူသည် ရိုသေလေးမြတ်စွာ မသွားခြင်းတည်း။ သံဃာ့အဝင်အပါဖြစ်ခြင်းကြောင့် သံဃာ၌ ပြုသည်သာမည်၏၊ သံဃာကို ရည်ညွှန်း၍ လှူဒါန်းအပ်သော အလှူကို ရဟန်းတစ်ပါးက ခံယူသော်လည်း သံဃာအား လှူဒါန်းသည်သာ မည်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သိက္ခာပုဒ်ကို မဖြည့်ကျင့်ခြင်းသည်သာလျှင် သိက္ခာ၌ မရိုသေခြင်း မည်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “သိက္ခာပုဒ်ကို ပြည့်စုံအောင် မပြုသူ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မိမိ၏ ပရိသတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ငြင်းခုံမှု၏ အကြောင်းရင်းကို အထူးသဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင် ငြိမ်းအေးစေအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိအား အကျိုးမဲ့ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘အဇ္ဈတ္တ’ (အတွင်းအဖို့) ဟုသာ ဆိုသည်။ ‘ဗဟိဒ္ဓါ’ (ပြင်ပအဖို့) ဟူသော ဤ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

46. ඡඨානානීති ඡමූලානි. යථා සමනවසෙන සමථානං විවාදාදීසු අධිකත්තුභාවො, එවං විවාදාදීනං තෙහි අධිකත්තබ්බතාපීති ආහ – ‘‘වූපසමනත්ථාය…පෙ… අධිකරණානී’’ති. තෙන අධිකරණසද්දස්ස කම්මත්ථතං ආහ. සමථා වා සමනවසෙන අධිකරීයන්ති එත්ථාති අධිකරණානි, විවාදාදයො.

၄၆. ‘ဆဋ္ဌာနာနိ’ ဟူသည် အကြောင်းရင်း ခြောက်ပါးတို့တည်း။ ငြိမ်းအေးစေခြင်း (သမန) အားဖြင့် ငြိမ်းအေးကြောင်း တရား (သမထ) တို့သည် ငြင်းခုံခြင်း အစရှိသည်တို့၌ လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်တတ်သော အဖြစ် (အဓိကတ္တုဘာဝ) ရှိသကဲ့သို့၊ ငြင်းခုံခြင်း အစရှိသည်တို့သည်လည်း ထိုသမထတို့ဖြင့် လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်အပ်သည် (ငြိမ်းအေးစေအပ်သည်) လည်း ဖြစ်သောကြောင့် “ငြိမ်းအေးစေခြင်း အကျိုးငှါ...။ပ။... အဓိကရုဏ်းတို့သည်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားဖြင့် ‘အဓိကရုဏ်’ ဟူသော ပုဒ်၏ ကံအနက် ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို ဆိုသည်။ သို့မဟုတ် ငြိမ်းအေးစေခြင်းအားဖြင့် သမထတို့သည် ဤနေရာ၌ လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်အပ် (ပြုလုပ်အပ်) ကုန်၏ဟူ၍ ‘အဓိကရုဏ်း’ မည်ကုန်၏၊ ငြင်းခုံခြင်း အစရှိသည်တို့တည်း။

විවාදො [Pg.244] උප්පන්නමත්තොව හුත්වා පරතො කක්ඛළත්ථාය සංවත්තනතො යං වත්ථුං නිස්සාය පඨමං උප්පන්නො විවාදානුසාරෙන මූලකං විය අනුබන්ධරොගො තමෙව තදඤ්ඤං වා වත්ථුං කත්වා පවඩ්ඪන්තො විවාදාධිකරණං පත්වා උපරි වඩ්ඪති නාම, අනුවාදාපත්තිකිච්චාධිකරණං පත්වා විවාදස්ස ච වඩ්ඪනං පාකටමෙව. තෙන වුත්තං – ‘‘චත්තාරි අධිකරණානි පත්වා උපරි වඩ්ඪන්තො සො විවාදො’’ති. උප්පන්නානං උප්පන්නානන්ති (දී. නි. ටී. 3.331) උට්ඨිතානං උට්ඨිතානං. සමථත්ථන්ති සමනත්ථං.

ငြင်းခုံခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်ကာမျှသာ ဖြစ်၍ နောင်အခါ၌ ကြမ်းတမ်းခက်ထန်ခြင်းအလို့ငှါ ဖြစ်တတ်သောကြောင့်၊ အကြင်အကြောင်းအရာကို အမှီပြု၍ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ငြင်းခုံခြင်း၏အစဉ်အားဖြင့်၊ အမြစ်တွယ်နေသော ကပ်ငြိတတ်သော ရောဂါကဲ့သို့၊ ထိုအကြောင်းအရာကိုသော်လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော အကြောင်းအရာကိုသော်လည်းကောင်း ပြု၍ စည်ပင်ပြန့်ပွားလျက် ဝိဝါဒါဓိကရုဏ်းသို့ ရောက်၍ အထက်သို့ တိုးပွားသည်မည်၏။ အနုဝါဒါဓိကရုဏ်း၊ အာပတ္တာဓိကရုဏ်း၊ ကိစ္စာဓိကရုဏ်းတို့သို့ ရောက်၍ ငြင်းခုံမှု တိုးပွားလာခြင်းကား ထင်ရှားလှပေသည်။ ထို့ကြောင့် “ထိုငြင်းခုံမှုသည် အဓိကရုဏ်းလေးပါးတို့သို့ ရောက်၍ အထက်သို့ တိုးပွား၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘ဥပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပန္နာနံ’ ဟူသည် ပေါ်ပေါက်လာတိုင်း ပေါ်ပေါက်လာတိုင်းသော (တရားတို့၏)။ ‘သမထတ္ထံ’ ဟူသည် ငြိမ်းအေးခြင်းအကျိုးငှါ။

අට්ඨාරසහි වත්ථූහීති ලක්ඛණවචනමෙතං යථා ‘‘යදි මෙ බ්‍යාධී දාහෙය්‍යුං. දාතබ්බමිදමොසධ’’න්ති (සං. නි. ටී. 2.3.39-42; කඞ්ඛා. අභි. ටී. අධිකරණසමථවණ්ණනා), තස්මා තෙසු අඤ්ඤතරෙන විවදන්තා, ‘‘අට්ඨාරසහි වත්ථූහි විවදන්තී’’ති වුච්චන්ති. උපවදනාති අක්කොසො. චොදනාති අනුයොගො.

‘အဋ္ဌာရသဟိ ဝတ္ထူဟိ’ (အကြောင်းအရာ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့ဖြင့်) ဟူသည် “အကယ်၍ ငါ့အား အဖျားရောဂါများ ပူလောင်စေအံ့၊ ဤဆေးကို ပေးအပ်၏” ဟု လက္ခဏာကို ပြဆိုသော စကားဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအကြောင်းအရာတို့တွင် တစ်ပါးပါးဖြင့် ငြင်းခုံကြကုန်သောကြောင့် “အကြောင်းအရာ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့ဖြင့် ငြင်းခုံကြကုန်၏” ဟု ဆိုရသည်။ ‘ဥပဝဒနာ’ ဟူသည် ဆဲရေးခြင်းတည်း။ ‘စောဒနာ’ ဟူသည် စောဒနာခြင်း (မေးမြန်းစိစစ်ခြင်း) တည်း။

අධිකරණස්ස සම්මුඛාව විනයනතො සම්මුඛාවිනයො. සන්නිපතිතපරිසාය ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතාය යෙභුය්‍යසිකකම්මස්ස කරණං යෙභුය්‍යසිකා. කාරකසඞ්ඝස්ස සාමග්ගිවසෙන සම්මුඛීභාවො, න යථා තථා කාරකපුග්ගලානං සම්මුඛතාමත්තං. භූතතාති තච්ඡතා. සච්චපරියායො හි ඉධ ධම්ම-සද්දො ‘‘ධම්මවාදී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.9) විය. විනෙති එතෙනාති විනයො, තස්ස තස්ස අධිකරණස්ස වූපසමාය භගවතා වුත්තවිධි, තස්ස විනයස්ස සම්මුඛතා විනයසම්මුඛතා. විවාදවත්ථුසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ පච්චත්ථිකා අත්ථපච්චත්ථිකා, තෙසං අත්ථපච්චත්ථිකානං. සඞ්ඝසම්මුඛතා පරිහායති සම්මතපුග්ගලෙහෙව වූපසමනතො.

အဓိကရုဏ်းကို မျက်မှောက်၌ပင် ငြိမ်းအေးစေအပ်သောကြောင့် ‘သမ္မုခါဝိနယ’ မည်၏။ စည်းဝေးရောက်ရှိလာသော ပရိသတ်တွင် ဓမ္မဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အများစုဖြစ်ခြင်းကြောင့် ‘ယေဘုယျသိကကံ’ ပြုခြင်းသည် ‘ယေဘုယျသိကာ’ မည်၏။ ကံပြုသော သံဃာ၏ ညီညွတ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်း (သမ္မုခီဘာဝ) တည်း၊ ထိုထိုပြုလုပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ မျက်မှောက်ဖြစ်ကာမျှမျှသာ မဟုတ်ပေ။ ‘ဘူတတာ’ ဟူသည် ဟုတ်မှန်သောအဖြစ် (သစ္စာအဖြစ်) တည်း။ “ဓမ္မဝါဒီ” စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဤ၌လည်း ‘ဓမ္မ’ သဒ္ဒါသည် သစ္စာတရားကို ဆိုလိုသော ပရိယာယ်စကားဖြစ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ဆုံးမတတ် (ငြိမ်းအေးစေတတ်) သောကြောင့် ‘ဝိနယ’ မည်၏၊ ထိုထိုအဓိကရုဏ်း ငြိမ်းအေးရန် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော နည်းလမ်းတည်း၊ ထိုဝိနည်းတရား၏ မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်းသည် ‘ဝိနယသမ္မုခတာ’ မည်၏။ ငြင်းခုံအပ်သော အကြောင်းအရာဟု ဆိုအပ်သော အနက်အကျိုး၌ ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုသူတို့သည် ‘အတ္ထပစ္စတ္ထိက’ မည်ကုန်၏၊ ထိုဆန့်ကျင်ဘက်ပြုသူတို့၏ (သမ္မုခတာတည်း)။ သံဃာ့မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်း (သံဃသမ္မုခတာ) မှ ဆုတ်ယုတ်၏ (ကင်းလွတ်၏) သမုတ်အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ဖြင့်သာ ငြိမ်းအေးစေအပ်သောကြောင့်။

නන්ති විවාදාධිකරණං. ‘‘න ඡන්දාගතිං ගච්ඡතී’’තිආදිනා (පරි. 383) වුත්තං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං. ගුළ්හකාදීසු අලජ්ජුස්සන්නාය පරිසාය ගුළ්හකො සලාකග්ගාහො කාතබ්බො; ලජ්ජුස්සන්නාය විවටකො, බාලුස්සන්නාය සකණ්ණජප්පකො. යස්සා කිරියාය ධම්මවාදිනො බහුතරා, සා යෙභුය්‍යසිකාති ආහ – ‘‘ධම්මවාදීනං යෙභුය්‍යතායා’’තිආදි.

‘နံ’ ဟူသည် ဝိဝါဒါဓိကရုဏ်းကိုတည်း။ “ဆန္ဒာဂတိသို့ မလိုက်မပါ” အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ လျှို့ဝှက်သော (ဂုဠှက) စသည်တို့တွင် အရှက်မရှိသူ (အလဇ္ဇီ) များပြားသော ပရိသတ်၌ ဆန္ဒမဲ (သလ္လာက) ကို ကွယ်ဝှက်၍ (လျှို့ဝှက်စွာ) ယူအပ်၏။ အရှက်ရှိသူ (လဇ္ဇီ) များပြားသော ပရိသတ်၌ ထင်ရှားစွာ (ဝိဝဋက) ယူအပ်၏၊ မိုက်မဲသူများပြားသော ပရိသတ်၌ နားနားကပ်၍ ပြောကြားခြင်း (သကဏ္ဏဇပ္ပက) အားဖြင့် ယူအပ်၏။ အကြင်အမှုကိစ္စကြောင့် ဓမ္မဝါဒီတို့သည် သာလွန်များပြားကုန်၏၊ ထိုအမှုသည် ယေဘုယျသိကာ မည်၏ဟု ပြခြင်းငှါ “ဓမ္မဝါဒီတို့၏ အများစုဖြစ်ခြင်းကြောင့်” စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

එවං විනිච්ඡිතන්ති ආපත්තිං දස්සෙත්වා රොපනවසෙන විනිච්ඡිතං, පටිකම්මං පන ආපත්තාධිකරණසමථෙ පරතො ආගමිස්සති. න සමණසාරුප්පං අස්සාමණකං, සමණෙහි අකාතබ්බං, තස්මිං. අජ්ඣාචාරෙ වීතික්කමෙසති. පටිචරතොති [Pg.245] පටිච්ඡාදෙන්තස්ස. පාපුස්සන්නතාය පාපියො, පුග්ගලො, තස්ස කාතබ්බකම්මං තස්සපාපියසිකං.

‘ဧဝံ ဝိနိစ္ဆိတံ’ ဟူသည် အာပတ်ကို ပြသ၍ စွဲချက်တင်ခြင်း (ရောပန) အားဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်သည်တည်း၊ ကုစားခြင်း (ပဋိကမ္မ) ကား နောင်အခါ အာပတ္တာဓိကရုဏ်း ငြိမ်းအေးကြောင်း၌ လာလတ္တံ့။ ရဟန်းတို့အား မလျောက်ပတ်သော အမှုသည် ‘အဿာမဏက’ (ရဟန်းနှင့် မထိုက်တန်သောအမှု) မည်၏၊ ရဟန်းတို့ မပြုအပ်သောအမှု၊ ထိုအမှု၌။ ‘အဇ္ဈာစာရ’ ဟူသည် လွန်ကျူးခြင်း ရှိသော်။ ‘ပဋိစရတော’ ဟူသည် ဖုံးကွယ်ထားသူအား။ ယုတ်ညံ့မှု (ပါပ) များပြားသောကြောင့် ‘ပါပိယ’ မည်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ပြုအပ်သော ကံသည် ‘တဿပါပိယသိကာကံ’ မည်၏။

සම්මුඛාවිනයෙනෙව වූපසමො නත්ථි පටිඤ්ඤාය, තථාරූපාය ඛන්තියා වා විනා අවූපසමනතො. එත්ථාති ආපත්තිදෙසනායං. පටිඤ්ඤාතෙ ආපන්නභාවාදිකෙ කරණකිරියා, ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාසී’’ති, පරිවාසදානාදිවසෙන ච පවත්තං වචීකම්මං පටිඤ්ඤාතකරණං.

ဝန်ခံကတိပြုခြင်း (ပဋိညာ) သို့မဟုတ် ထိုသို့သော သဘောတူ ဝန်ခံခြင်း ကင်းလျှင် သမ္မုခါဝိနယ သက်သက်ဖြင့် ငြိမ်းအေးခြင်း မရှိပေ၊ ထိုသို့သော ဝန်ခံခြင်း (ဝါ) နှစ်သက်သဘောတူခြင်း မရှိဘဲ မငြိမ်းအေးနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ‘ဧတ္ထ’ ဟူသည် အာပတ်ဒေသနာပြုရာ၌။ လွန်ကျူးမိသောအဖြစ် (အာပန္နဘာဝ) စသည်ကို ဝန်ခံအပ်သော် ပြုအပ်သော အမှုသည်လည်းကောင်း၊ “နောင်အခါ၌ စောင့်စည်းပါလော့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပရိဝါသ်ပေးခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝစီကံသည် ‘ပဋိညာတkရဏ’ (ဝန်ခံချက်အတိုင်း ပြုလုပ်ခြင်း) မည်၏။

යථානුරූපන්ති ‘‘ද්වීහි චතූහි තිහි එකෙනා’’ති එවං වුත්තනයෙන යථානුරූපං. එත්ථාති ඉමස්මිං සුත්තෙ, එතස්මිං වා සමථවිචාරෙ. විනිච්ඡයනයොති විනිච්ඡයෙ නයමත්තං. තෙනාහ ‘‘විත්ථාරො පනා’’තිආදි.

‘ယထာနုရူပံ’ ဟူသည် “နှစ်ပါးဖြင့်၊ လေးပါးဖြင့်၊ သုံးပါးဖြင့်၊ တစ်ပါးဖြင့်” ဟူ၍ ဤသို့ ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်း လျောက်ပတ်လျော်ကန်စွာ ဖြစ်သည်။ ‘ဧတ္ထ’ ဟူသည် ဤသုတ်၌၊ သို့မဟုတ် ဤသမထကို စိစစ်ခြင်း၌။ ‘ဝိနိစ္ဆယနယ’ ဟူသည် ဆုံးဖြတ်ချက်၌ နည်းလမ်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “အကျယ်ကိုမူကား” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

47. සඞ්ඛෙපතොව වුත්තො, න සමථක්ඛන්ධකෙ විය විත්ථාරතො. තථාති ඉමිනා ‘‘ධම්මා’’ති පදං ආකඩ්ඪති, එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, එවමාදිනා ඉමිනා පකාරෙනාති වාති වුත්තං හොති. බොධිපක්ඛියධම්මානං එකන්තානවජ්ජභාවතො නත්ථි අධම්මභාවො, භගවතො දෙසිතාකාරං හාපෙත්වා වඩ්ඪෙත්වා වා කථනං යථාධම්මං අකතන්ති කත්වා අධම්මභාවොති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘තයො සතිපට්ඨානා’’තිආදි.

၄၇. သမထက္ခန္ဓက၌ကဲ့သို့ အကျယ်အားဖြင့်မဟုတ်ဘဲ အကျဉ်းအားဖြင့်သာ ဟောတော်မူအပ်၏။ 'တထာ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် 'ဓမ္မာ' ဟူသော ပုဒ်ကို ဆွဲငင်ယူ၏၊ ဤ၌ 'ဣတိ' သဒ္ဒါသည် အစရှိသည်ဟူသော အနက်ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် 'ဤသို့စသော ဤအပြားအားဖြင့်' ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့သည် စင်စစ် အပြစ်မရှိသော သဘောရှိသောကြောင့် တရားမဟုတ်သောသဘော (အဓမ္မသဘော) မရှိချေ၊ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော အခြင်းအရာကို ယုတ်လျော့စေ၍သော်လည်းကောင်း၊ တိုးပွားစေ၍သော်လည်းကောင်း ပြောဆိုခြင်းသည် တရားနှင့်အညီ မပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် တရားမဟုတ်သောသဘော ဖြစ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် 'တယော သတိပဋ္ဌာနာ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

නිය්‍යානිකන්ති සපාටිහීරං අප්පටිවානං හුත්වා පවත්තති. තථෙවාති ඉමිනා ‘‘එවං අම්හාක’’න්තිආදිනා වුත්තමත්ථං ආකඩ්ඪති. භූතෙන…පෙ… කාතබ්බකම්මං ධම්මො නාම යථාධම්මං කරණතො, වුත්තවිපරියායතො ඉතො පරං අධම්මො. අයං විනයො නාම රාගාදීනං සංවරණතො පහානතො පටිසඞ්ඛානතො ච. අයං අවිනයො නාම රාගාදීනං අවිනයනතො. අයං විනයො නාම යථාවිනයකරණතො, වුත්තවිපරියායෙන ඉතරො අවිනයො. වත්ථුසම්පත්තිආදිනා එව සබ්බෙසං විනයකම්මානං අකුප්පතාති ආහ – ‘‘වත්ථුසම්පත්ති…පෙ… අයං විනයො නාමා’’ති, තප්පටිපක්ඛතො අවිනයො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘වත්ථුවිපත්තී’’තිආදි.

'နိယျာနိကံ' ဟူသည် ပြာဋိဟာရိယနှင့်တကွဖြစ်၍ နောက်မဆုတ်ဘဲ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော တရားတည်း။ 'တထေဝ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် 'ဧဝံ အမှာကံ' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အနက်ကို ဆွဲငင်ယူ၏။ ဟုတ်မှန်သောအားဖြင့်...ပ... ပြုအပ်သော ကံသည် တရားနှင့်အညီ ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် 'ဓမ္မ' မည်၏၊ ၎င်းပြောင်းပြန်ဖြစ်သော ဤအရာမှတစ်ပါးသော ကံသည် 'အဓမ္မ' မည်၏။ ဤအရာသည် ရာဂစသည်တို့ကို ပိတ်ပင်ခြင်း၊ ပယ်စွန့်ခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းတို့ကြောင့် 'ဝိနည်း' မည်၏။ ဤအရာသည် ရာဂစသည်တို့ကို မဆုံးမခြင်းကြောင့် 'အဝိနည်း' မည်၏။ ဤအရာသည် ဝိနည်းနှင့်အညီ ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် 'ဝိနည်း' မည်၏၊ ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော အခြားအရာသည် 'အဝိနည်း' မည်၏။ ဝတ္ထုသမ္ပတ္တိစသည်တို့ဖြင့်သာလျှင် အလုံးစုံသော ဝိနည်းကံတို့၏ မပျက်စီးခြင်း အဖြစ်ကြောင့် 'ဝတ္ထုသမ္ပတ္တိ...ပ... အယံ ဝိနယော နာမ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ၎င်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် 'အဝိနည်း' ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဝတ္ထုဝိပတ္တိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

සම්මාපටිපත්තියා නයනට්ඨෙන යථාවුත්තො ධම්මො එව නෙත්ති, තතො එව සත්තස්ස විය රජ්ජු අසිථිලපවත්තිහෙතුතාය ධම්මරජ්ජූති අත්ථො වුත්තො. සුත්තන්තපරියායෙන තාව දස කුසලකම්මපථා ධම්මොති එවං වුත්තා. සා එව වා හොතු ධම්මනෙත්ති, යො ඉධ ඉමිස්සා වණ්ණනාය, ‘‘ඡත්තිංස බොධිපක්ඛියධම්මා’’තිආදිනා ධම්මෙන ච විනයෙන ච වුත්තො, සො එව [Pg.246] වා ධම්මනෙත්ති හොතූති ආනෙත්වා යොජනා. තාය ධම්මනෙත්තියා සමෙති තාය යථාවුත්තාය ධම්මනෙත්තියා සංසන්දති, එකලක්ඛණමෙව හොතීති අත්ථො. එවං විවාදවත්ථුභූතො ධම්මො චෙ ‘‘ධම්මො’’ති, අධම්මො චෙ ‘‘අධම්මො’’ති, විනයො චෙ ‘‘විනයො’’ති, අවිනයො චෙ ‘‘අවිනයො’’ති නිච්ඡිනන්තෙන එකච්චානං විවාදාධිකරණමෙව දස්සිතං තස්ස වූපසමධම්මානං අපරියොසාපිතත්තා.

သမ္မာပဋိပတ်သို့ ဆောင်တတ်သော အနက်ကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော တရားသည်သာလျှင် 'နတ္တိ' မည်၏၊ ထိုကြောင့်သာလျှင် သတ္တဝါတို့အား မလျော့သော ကြိုးကဲ့သို့ မပြတ်ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဓမ္မရဇ္ဇု' ဟု အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ သုတ္တန္တပရိယာယ်အားဖြင့်သော်ကား ကုသလကမ္မပထတရား ဆယ်ပါးတို့ကို 'ဓမ္မ' ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ ထိုကုသလကမ္မပထတရားသည်ပင် 'ဓမ္မနတ္တိ' ဖြစ်ပါစေ၊ သို့မဟုတ် ဤကျမ်း၏ဖွင့်ဆိုချက်၌ 'သုံးဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့' စသည်ဖြင့် တရားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိနည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဆိုအပ်သော တရားသည်ပင် 'ဓမ္မနတ္တိ' ဖြစ်ပါစေဟု ဆွဲယူ၍ စပ်ယှဉ်အပ်၏။ 'တေန ဓမ္မနတ္တိယာ သမေတိ' ဟူသည် ထိုဆိုအပ်ပြီးသော ဓမ္မနတ္တိနှင့် ညီညွတ်၏၊ လက္ခဏာ တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤသို့ ငြင်းခုံခြင်း၏ တည်ရာဖြစ်သော တရားကို 'တရား' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တရားမဟုတ်သည်ကို 'တရားမဟုတ်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝိနည်းကို 'ဝိနည်း' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝိနည်းမဟုတ်သည်ကို 'ဝိနည်းမဟုတ်' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆုံးဖြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်သည် အချို့သောသူတို့၏ ငြင်းခုံခြင်းအဓိကရုဏ်းကိုသာ ပြအပ်၏၊ အကြောင်းမူကား ထိုအဓိကရုဏ်းကို ငြိမ်းအေးစေတတ်သော တရားတို့ကို အဆုံးသို့ မရောက်စေအပ်သောကြောင့်တည်း။

48. තං පනෙතන්ති විවාදාධිකරණං පච්චාමසති. වාරෙ අත්ථසංවණ්ණනාවසෙන පත්තෙපි. ද්වීහීති යස්මිං ආවාසෙ විවාදාධිකරණං උප්පන්නං, තත්ථ වාසීහි ද්වීහිපි භික්ඛූහි අතිරෙකතරා.

၄၈. 'တံ ပနေတံ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဝိဝါဒါဓိကရုဏ်းကို ပြန်လည်ညွှန်းဆို၏။ အလှည့်၌ အနက်ဖွင့်ဆိုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ရောက်သော်လည်း။ 'ဒွီဟိ' ဟူသည် အကြင်ကျောင်းတိုက်၌ ဝိဝါဒါဓိကရုဏ်း ဖြစ်ပွားရာ ထိုကျောင်းတိုက်၌ နေထိုင်ကြသော ရဟန်းနှစ်ပါးတို့ထက် ပိုလွန်သော ရဟန်းတို့တည်း။

49. ඛන්ධසාමන්තන්ති ආපත්තික්ඛන්ධභාවෙන සමීපං. ආපත්තිසාමන්තං නාම පුබ්බභාගා ආපජ්ජිතබ්බආපත්ති. මෙථුනරාගවසෙන කායසංසග්ගෙ දුක්කටස්ස වත්ථූති ආහ – ‘‘පඨමපාරාජිකස්ස පුබ්බභාගෙ දුක්කට’’න්ති. සෙසානං තිණ්ණං පාරාජිකානං පුබ්බභාගෙ ථුල්ලච්චයමෙව.

၄၉. 'ခန္ဓသာမန္တံ' ဟူသည် အာပတ္တိက္ခန္ဓာ၏အဖြစ်ဖြင့် နီးစပ်ခြင်းတည်း။ 'အာပတ္တိသာမန္တ' မည်သည် ရှေးဦးအဖို့၌ သင့်ရောက်အပ်သော အာပတ်တည်း။ မေထုန်မှီဝဲလိုသော ရာဂဖြင့် ကိုယ်ချင်းထိတွေ့ခြင်း၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ်၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် 'ပဌမပါရာဇိကဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဒုက္ကဋံ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကျန်ရှိသော ပါရာဇိကသုံးပါးတို့၏ ရှေးဦးအဖို့၌ကား ထုလ္လစ္စဉ်းသာ ဖြစ်၏။

50. පරික්කමිත්වා උපක්කමිත්වා. ආපත්තාධිකරණං දස්සිතං තත්ථෙව විසෙසතො පටිඤ්ඤාය කාරෙතබ්බතාය ඉච්ඡිතබ්බත්තා.

၅၀. 'ပရိက္ကမိတွာ' ဟူသည် ချဉ်းကပ်၍ (လုံးလပြု၍)။ ဝန်ခံကတိပြု၍ ကုစားရမည်ဖြစ်သောကြောင့် အာပတ္တာဓိကရုဏ်းကို ထိုအရာ၌ပင် အထူးသဖြင့် ပြအပ်၏။

52. කම්මස්ස වත්ථු දස්සිතං න සමථොති අධිප්පායො. නනු චායං සමථාධිකාරොති? සච්චං, සමථස්ස පන කාරණෙ දස්සිතෙ සමථො දස්සිතොව හොතීති දස්සෙතුං ‘‘එවරූපස්ස හී’’තිආදි වුත්තං.

၅၂. ကံ၏ တည်ရာကို ပြတော်မူအပ်၏၊ သမထကို ပြသည်မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤအရာသည် သမထနှင့် စပ်လျဉ်းသော အခွင့်မဟုတ်လော? မှန်ပေ၏၊ သို့သော်လည်း သမထ၏ အကြောင်းကို ပြအပ်သည်ရှိသော် သမထကိုလည်း ပြပြီးသားဖြစ်သည်ကို ပြခြင်းငှာ 'ဧဝရူပဿ ဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

53. ඉදං කම්මන්ති ‘‘ඉදං අම්හාකං භණ්ඩනජාතාන’’න්තිආදිනා වුත්තකම්මං. තිණවත්ථාරකසදිසත්තාති තංසදිසතාය තබ්බොහාරොති දස්සෙති යථා – ‘‘එස බ්‍රහ්මදත්තො’’ති. ආකාරමත්තමෙව තිණවත්ථාරකකම්මං නාම, න පන තස්ස සබ්බසො කරණවිධානං. තෙනාහ ‘‘ඛන්ධකෙ’’තිආදි. ගිහීනං හීනෙන ඛුංසනවම්භනං යථා ‘‘තිලසංගුළිකා නත්ථී’’ති. ධම්මිකපටිස්සවෙසු විසංවාදනවසෙන ආපන්නා ආපත්ති. අස්සාති කිච්චාධිකරණස්ස. සම්මුඛාවිනයෙනෙව වූපසමො සඞ්ඝසම්මුඛතාදිනාව වූපසමනතො.

၅၃. 'ဣဒံ ကမ္မံ' ဟူသည် 'ဣဒံ အမှာကံ ဘဏ္ဍနဇာတာနံ' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော ကံတည်း။ မြက်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းခြင်းနှင့် တူသောကြောင့် ထိုမြက်ဖုံးလွှမ်းခြင်းနှင့် တူသောအဖြစ်ဖြင့် 'တိဏဝတ္ထာရက' ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြစ်ကြောင်းကို 'ဧသ ဗြဟ္မဒတ္တော' ဟု ဥပမာပြသကဲ့သို့ ပြတော်မူ၏။ တိဏဝတ္ထာရကကံ မည်သည် အခြင်းအရာမျှသာဖြစ်၏၊ ၎င်း၏ အလုံးစုံသော ပြုလုပ်ပုံ နည်းလမ်းကား မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'ခန္ဓကေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ လူတို့ကို ယုတ်ညံ့သော စကားဖြင့် ကဲ့ရဲ့ရှုံ့ချခြင်းသည် 'နှမ်းဆုပ် မရှိတော့ပြီ' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ တရားနှင့်ညီသော ကတိဝန်ခံချက်တို့၌ ကတိဖျက်ခြင်းကြောင့် သင့်ရောက်အပ်သော အာပတ်ဖြစ်၏။ 'အဿ' ဟူသည် ကိစ္စာဓိကရုဏ်းအား။ သံဃာ့သမ္မုခတာ စသည်တို့ဖြင့်သာ ငြိမ်းအေးစေအပ်သောကြောင့် သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်သာလျှင် ငြိမ်းအေးခြင်းဖြစ်၏။

54. සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියවචනතො කොසම්බියසුත්තෙ (ම. නි. 1.492) සොතාපත්තිමග්ගසම්මාදිට්ඨි කථිතා, ඉධ පන ‘‘දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො විහරති’’ච්චෙව [Pg.247] වුත්තත්තා, ‘‘ඉමස්මිං සුත්තෙ සොතාපත්තිඵලසම්මාදිට්ඨි වුත්තාති වෙදිතබ්බා’’ති වුත්තං. පාපකම්මස්ස අප්පතා මහන්තතා සාවජ්ජභාවස්ස මුදුතික්ඛභාවෙන වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘අණුන්ති අප්පසාවජ්ජං. ථූලන්ති මහාසාවජ්ජ’’න්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၅၄. ကောသမ္ဗိယသုတ် (မ၊ နိ၊ ၁။ ၄၉၂) ၌ သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ဟောတော်မူသောကြောင့် သောတာပတ္တိမဂ်သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ ဤသုတ်၌မူကား 'ဒိဋ္ဌိသာမညဂတော ဝိဟရတိ' ဟုသာ မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် 'ဤသုတ်၌ သောတာပတ္တိဖိုလ်သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဟောတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ အကုသိုလ်ကံ၏ ငယ်သောအဖြစ်၊ ကြီးသောအဖြစ်ကို အပြစ်ရှိသောအဖြစ်၏ နူးညံ့ခြင်း၊ ထက်မြက်ခြင်းအားဖြင့် သိအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'အဏုံ ဟူသည် အပြစ်နည်းသော တရား၊ ထူလံ ဟူသည် အပြစ်ကြီးသော တရား' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကြွင်းသောအရာသည် အလွယ်တကူ သိနိုင်အပ်သည်သာတည်း။

සාමගාමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

သာမဂါမသုတ် အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. සුනක්ඛත්තසුත්තවණ්ණනා

၅. သုနက္ခတ္တသုတ်အဖွင့်

55. හෙට්ඨිමමග්ගෙහි ඤාතමරියාදාය පජානනතො අඤ්ඤා, මග්ගපඤ්ඤා. තස්ස ඵලභාවතො අග්ගඵලපඤ්ඤා, තංසහගතා සම්මාසඞ්කප්පාදයො ච ‘‘අඤ්ඤා’’ති වුත්තාති ආහ ‘‘අඤ්ඤාති අරහත්ත’’න්ති. චතූහි පදෙහි කථිතා, ‘‘පරිචිණ්ණා මෙ භගවා’’තිආදීසු විය න එකපදෙනෙව. ‘‘ලොකුත්තරො ධම්මො අධිගතො මයා’’ති මඤ්ඤනාමත්තං අධිමානොති දස්සෙන්තො, ‘‘අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤිනො’’තිආදිමාහ.

၅၅. အောက်မဂ်တို့ဖြင့် သိအပ်သော အပိုင်းအခြားအားဖြင့် သိခြင်းကြောင့် 'အညာ' မည်သည် မဂ်ပညာဖြစ်၏။ ထိုမဂ်၏ အကျိုးဖြစ်သောကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်ပညာနှင့် ထိုပညာနှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်ကုန်သော သမ္မာသင်္ကပ္ပစသည်တို့ကိုလည်း 'အညာ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် 'အညာ ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်တည်း' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ပရိစိဏ္ဏာ မေ ဘဂဝါ' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ပုဒ်တစ်ခုတည်းဖြင့်မဟုတ်ဘဲ ပုဒ်လေးခုတို့ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ 'ငါသည် လောကုတ္တရာတရားကို ရအပ်ပြီ' ဟု အောက်မေ့ထင်မှတ်ရုံမျှသည် အဓိမာန ဖြစ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် 'အပတ္တေ ပတ္တသညိနော' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

56. ඉදං ඨානන්ති ඉදං ඔභාසාදිසම්මුතිහෙතුභූතං උළාරතරං උදයබ්බයඤාණං. උළාරතරභාවෙන හි තං මග්ගඵලපඤ්ඤාය පච්චයො හුත්වා යාථාවතො දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යතාය විපස්සකං විසංවාදෙති. තෙනාහ ‘‘අවිභූතං අන්ධකාර’’න්ති. ඉමං පඤ්හන්ති ඉමං සුත්තං ගම්භීරං ලොකුත්තරපටිසංයුත්තං අත්තනා ඤාතුං ඉච්ඡිතං අත්ථං. උග්ගහෙත්වාති කෙවලං පිටකසම්පාදනවසෙනෙව උග්ගණ්හිත්වා. තෙනාහ ‘‘අජානිත්වා’’ති. විසෙවමානාති කිලෙසවිසෙ අවමානෙන්තා, සාසනස්ස වා අනුපකාරවිරූපපච්චයෙ සෙවමානා. එවමස්සාති එවං වුත්තනයෙන තෙසං කරණහෙතු අස්ස චිත්තස්ස ධම්මදෙසනාවසෙන පවත්තස්ස. අඤ්ඤථාභාවො අදෙසෙතුකාමතා හොති. තන්ති යථාවුත්තමත්ථං සන්ධාය. එතන්ති ‘‘තස්සපි හොති අඤ්ඤථත්ත’’න්ති එවං වුත්තං.

၅၆. 'ဣဒံ ဌာနံ' ဟူသည် ရောင်ခြည်တော်စသည်တို့ကို တန်ခိုးပြာဋိဟာရိယဟု ထင်မှတ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော သာလွန်ထူးကဲသော ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်တည်း။ ထူးကဲသော အဖြစ်ကြောင့် ထိုဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်သည် မဂ်ဖိုလ်ပညာ၏ အကြောင်းဖြစ်၍ ဟုတ်မှန်သောအတိုင်း သိနိုင်ခဲသောအဖြစ်ကြောင့် ဝိပဿနာပွားများသောသူကို လှည့်စားတတ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အဝိဘူတံ အန္ဓကာရံ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ဣမံ ပဉှံ' ဟူသည် နက်နဲသော လောကုတ္တရာနှင့် စပ်လျဉ်းသော ဤသုတ်၏ မိမိသိလိုသော အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'ဥဂ္ဂဟေတွာ' ဟူသည် စင်စစ် ပိဋကတ်တော်ကို ဆောင်ရွက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ သင်ယူ၍။ ထို့ကြောင့် 'အဇာနိတွာ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ဝိသေဝမာနာ' ဟူသည် ကိလေသာတည်းဟူသော အဆိပ်ကို မထင်မှတ်ဘဲ သုံးဆောင်ကြကုန်လျက် သို့မဟုတ် သာသနာတော်အား အကျိုးမပြုသော ဆန့်ကျင်ဘက် အကြောင်းတရားတို့ကို မှီဝဲကြကုန်လျက်။ 'ဧဝမဿ' ဟူသည် ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ထိုသူတို့ကို ပြုလုပ်စေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ တရားဟောခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ထိုသူ၏ စိတ်အား။ 'အညထာဘာဝ' ဟူသည် တရားမဟောလိုခြင်း ဖြစ်၏။ 'တံ' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ရည်ညွှန်း၍။ 'ဧတံ' ဟူသည် 'တဿာပိ ဟောတိ အညထတ္တံ' ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်၏။

58. කිලෙසෙහි ආමසීයතීති ආමිසං, ලොකෙපරියාපන්නං ආමිසන්ති ඉධ පඤ්ච කාමගුණා අධිප්පෙතාති තෙසු වට්ටාමිසභාවෙපි ලභිතෙ කාමාමිසභාවො සිද්ධොති ආහ – ‘‘වට්ටාමිසකාමාමිසලොකාමිසභූතෙසූ’’ති. කාමගුණා හි වට්ටස්ස වඩ්ඪනතො වට්ටාමිසං, කාමෙතබ්බතො කාමතණ්හාය ආමසිතබ්බතො කාමාමිසං, යෙභූය්‍යතො සත්තලොකස්ස ආමිසභාවතො [Pg.248] ලොකාමිසං. කාමගුණසභාගාති කාමගුණානුලොමා කාමගුණපටිසංයුත්තා. ආනෙඤ්ජසමාපත්තිපටිසංයුත්තායාති කිලෙසිඤ්ජනරහිතතාය ඉධ ආනෙඤ්ජාති අධිප්පෙතාහි හෙට්ඨිමාහි අරූපසමාපත්තීහි පටිසංයුත්තාය. එවරූපොති ලොකාමිසභූතෙසු පච්චයෙසු අධිමුත්තො තන්නින්නො තග්ගරුකො තප්පබ්භාරො. එත්තාවතාති එවං සද්ධානං මනුස්සානං දස්සනෙන තෙසං පවත්තිතාසයෙන ච. සීසං නික්ඛන්තං හොතීති ලාභාසාය සීසං බහි නික්ඛන්තං විය හොති. උදරං ඵලිතන්ති අතිබහුභණ්ඩං පක්ඛිපියමානං පසිබ්බකං විය ලද්ධබ්බස්ස අතිපහූතභාවෙන උදරං ඵීතං හොති.

၅၈. ကိလေသာတို့ဖြင့် သုံးသပ်အပ်သောကြောင့် အာမိသမည်၏၊ လောက၌ အကျုံးဝင်သော အာမိသဟူသည် ဤနေရာ၌ ကာမဂုဏ်ငါးပါးကို ဆိုလိုသည်၊ ထိုကာမဂုဏ်တို့၌ ဝဋ္ဋာမိသအဖြစ်ကို ရသော်လည်း ကာမာမိသအဖြစ်သည် ပြီးမြောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'ဝဋ္ဋာမိသ၊ ကာမာမိသ၊ လောကာမိသ ဖြစ်ကုန်သော' ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ကာမဂုဏ်တို့သည် ဝဋ်ဆင်းရဲကို တိုးပွားစေတတ်သောကြောင့် ဝဋ္ဋာမိသမည်၏၊ တောင့်တအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာမတဏှာဖြင့် သုံးသပ်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ကာမာမိသမည်၏၊ များသောအားဖြင့် သတ္တလောက၏ အာမိသဖြစ်သောကြောင့် လောကာမိသမည်၏။ 'ကာမဂုဏ်သဘာဂ' ဟူသည် ကာမဂုဏ်တို့အား လျော်သော၊ ကာမဂုဏ်တို့နှင့် စပ်ယှဉ်သောတရားတို့တည်း။ 'အာနဉ္စသမာပတ္တိပဋိသံယုတ္တာယ' ဟူသည် ကိလေသာလှုပ်ရှားမှု ကင်းသောကြောင့် ဤနေရာ၌ 'အာနဉ္စ' ဟု ရည်ညွှန်းအပ်သော အောက်အာရူပသမာပတ်တို့နှင့် ယှဉ်သောစိတ်ဖြင့်။ 'ဧဝရူပေါ' ဟူသည် လောကာမိသဖြစ်သော ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ ညွတ်ကိုင်းရှိုင်းသော၊ ၎င်းကိုသာ အလေးဂရုပြုသော၊ ၎င်းသို့သာ လျှောကျသော သဘောရှိသူတည်း။ 'ဧတ္တာဝတာ' ဟူသည် ဤသို့ သဒ္ဓါတရားရှိသော လူတို့ကို ဖူးမြင်ရသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုလူတို့၏ ဖြစ်ပေါ်လာသော အလိုဆန္ဒအားဖြင့်လည်းကောင်း။ 'ဦးခေါင်းထွက်၏' ဟူသည် လာဘ်ကို မျှော်ကိုး၍ ဦးခေါင်းကို အပြင်သို့ ထုတ်ထားဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'ဝမ်းဗိုက်ပြည့်လျှံ၏' ဟူသည် အလွန်များပြားသော အရာဝတ္ထုတို့ကို ထည့်သွင်းထားသော အိတ်ကဲ့သို့၊ ရအပ်သောပစ္စည်း အလွန်များပြားသဖြင့် ဝမ်းဗိုက်သည် စည်ကားပြည့်ဖြိုးဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

59. යථා පුරිමා ද්වෙ අරූපසමාපත්තියො අත්තනො පච්චනීකකිලෙසෙහි අනිඤ්ජනතො ‘‘අනිඤ්ජා’’ති වුච්චන්ති, එවං ඉතරාපි. තං පවුත්තන්ති ලොකාමිසසංයොජනං විගතං.

၅၉. ရှေးဦးဖြစ်သော အာရူပသမာပတ်နှစ်ပါးတို့သည် မိမိတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ကိလေသာတို့ကြောင့် တုန်လှုပ်မှုမရှိသဖြင့် 'အနိဉ္ဇာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ကျန်ရှိသော သမာပတ်တို့သည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်ကုန်၏။ 'ထိုတရားသည် ကင်းပျောက်၏' ဟူသည် လောကာမိသတည်းဟူသော သံယောဇဉ်သည် ကင်းပျောက်ပြီးဖြစ်၏။

60. නිඝංසන්ති ‘‘එත්තකො අය’’න්ති පරිච්ඡෙදන්ති අත්ථො. සිලෙසෙනාති චම්මකාරසිලෙසාදිසිලෙසෙන, වජිරලෙපසිලෙසෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තං භින්නන්ති ආනෙඤ්ජසංයොජනං භින්නං විධමිතං සමතික්කන්තං තාසු සමාපත්තීසු අපෙක්ඛාභාවතො. අජ්ඣාසයෙන අසම්බද්ධත්තා වුත්තං – ‘‘ද්වෙධාභින්නා සෙලා විය හොතී’’ති. තෙනාහ – ‘‘තං සමාපජ්ජිස්සාමීති චිත්තං න උප්පජ්ජතී’’ති.

၆၀. 'ပွတ်တိုက်ခြင်း' ဟူသည် 'ဤမျှလောက်သာရှိသည်' ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'စေးကပ်သောကော်ဖြင့်' ဟူသည် ဖိနပ်ချုပ်သမား၏ ကော်စသည်ဖြင့် စေးကပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်၊ ဝဇီရလွှာကပ်သော ကော်ဖြင့် စေးကပ်ခြင်း၌မူ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိပေ။ 'ထိုနှောင်ကြိုးကို ဖြတ်တောက်အပ်၏' ဟူသည် အာနဉ္စသံယောဇဉ်ကို ဖျက်ဆီးအပ်၊ ပယ်ဖျက်အပ်၊ ကျော်လွန်အပ်ပြီ၊ ထိုသမာပတ်တို့၌ တွယ်တာတောင့်တမှု မရှိတော့သောကြောင့်တည်း။ စိတ်အလိုဆန္ဒနှင့် ဆက်စပ်မှုမရှိတော့သဖြင့် 'နှစ်ခြမ်းကွဲသွားသော ကျောက်တောင်ကြီးကဲ့သို့ ဖြစ်၏' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ထိုသမာပတ်ကို ငါဝင်စားအံ့ဟူသော စိတ်သည် မဖြစ်ပေါ်တော့ပေ' ဟု ဆိုခဲ့သည်။

61. වන්තන්ති ඡඩ්ඩිතං, විස්සට්ඨන්ති අත්ථො.

၆၁. 'အန်ထုတ်အပ်ပြီ' ဟူသည် စွန့်ပစ်အပ်ပြီ၊ လွှတ်အပ်ပြီဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

62. උපරිසමාපත්තිලාභිනොති එත්ථ උපරිසමාපත්තීති අරහත්තඵලසමාපත්ති අධිප්පෙතා, අරහතො ච මග්ගාධිගමෙනෙව අනාගාමිඵලසමාපත්ති, සෙක්ඛානං විසයා හෙට්ඨිමා ඵලසමාපත්තියො පටිප්පස්සද්ධා. ලොකියා පන නිකන්තිප්පහානෙන පටිනිස්සට්ඨාති ආහ – ‘‘හෙට්ඨා…පෙ… න උප්පජ්ජතී’’ති.

၆၂. ဤနေရာ၌ 'အထက်သမာပတ်ကို ရသောပုဂ္ဂိုလ်' ဟူသည် အထက်သမာပတ်ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သမာပတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား အရဟတ္တမဂ်ကို ရခြင်းဖြင့်သာလျှင် အနာဂါမိဖိုလ်သမာပတ်နှင့် သိက္ခာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အရာဖြစ်သော အောက်ဖိုလ်သမာပတ်တို့သည် ငြိမ်းအေးကုန်၏။ လောကီသမာပတ်တို့သည်ကား တဏှာငြိတွယ်မှုကို ပယ်ခြင်းဖြင့် စွန့်လွှတ်အပ်ကုန်ပြီ။ ထို့ကြောင့် 'အောက်ထပ်၌...ပ... မဖြစ်ပေါ်တော့ပေ' ဟု ဆိုခဲ့သည်။

63. ‘‘පඤ්ච ඛො ඉමෙ, සුනක්ඛත්ත, කාමගුණා’’තිආදිනා ආරද්ධදෙසනා, ‘‘සම්මා නිබ්බානාධිමුත්තො පුරිසපුග්ගලො’’ති අරහත්තකිත්තනෙන නිට්ඨාපිතාති තතො පරං, ‘‘ඨානං ඛො පනා’’තිආදිකා දෙසනා, ‘‘පාටියෙක්කො අනුසන්ධී’’ති [Pg.249] වුත්තා. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨා හී’’තිආදි. තත්ථ යථා ඛීණාසවස්ස සමාපත්තිලාභිනොති යොජනා, එවං වා ඛීණාසවස්ස සුක්ඛවිපස්සකස්සාති යොජෙතබ්බා. පටික්ඛිත්තං අට්ඨකථායං. තස්ස පටික්ඛෙපස්ස කාරණං දස්සෙතුං ‘‘සමාපත්තිලාභිනො හී’’තිආදි වුත්තං. යථා සුක්ඛවිපස්සකො අධිමානිකො සමාපත්තිලාභිනො සමානයොගක්ඛමො අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤිතාය භෙදාභාවතො, එවං සුක්ඛවිපස්සකො ඛීණාසවො සමානයොගක්ඛමො ඛීණාසවභාවෙන විසෙසාභාවතො, තස්මා ‘‘සමාපත්තිලාභිම්හි කථිතෙ ඉතරොපි කථිතොව හොතී’’ති වුත්තං. ද්වින්නං භික්ඛූනන්ති සමාපත්තිලාභිනො අධිමානිකස්ස ඛීණාසවස්ස ච. තෙනෙවාහ ‘‘පුථුජ්ජනස්ස තාවා’’තිආදි.

၆၃. “သုနက္ခတ္တ၊ ဤကာမဂုဏ်တို့သည် ငါးပါးတို့တည်း” စသည်ဖြင့် အစပျိုးအပ်သော ဒေသနာတော်ကို “နိဗ္ဗာန်သို့ ကောင်းစွာ ညတ်ကိုင်းသော ယောကျ်ားပုဂ္ဂိုလ်” ဟူသော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့် အဆုံးသတ်အပ်၏။ ထို့နောက် “ဤသို့သော အကြောင်းရှိသည်သာလျှင်တည်း” စသည်ဖြင့် ပြအပ်သော ဒေသနာတော်ကို “သီးခြားအနုသန္ဓေဆက်ခြင်း” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “အောက်၌မူကား” စသည်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။ ထိုဒေသနာ၌ သမာပတ်ရသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် စုက္ခဝိပဿက ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ဤသို့ စပ်ယှဉ်အပ်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူ ပယ်မြစ်အပ်၏။ ထိုပယ်မြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြခြင်းငှါ “သမာပတ်ရသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်သာလျှင်” စသည်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။ စုက္ခဝိပဿက ဖြစ်သော အထင်ကြီးသူ ပုဂ္ဂိုလ်သည် သမာပတ်ရသော ပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ယောဂက္ခမချင်း တူညီသကဲ့သို့ (မရသေးသောတရားကို ရပြီဟု ထင်မှတ်တတ်သော သညာမှ ကွဲပြားမှုမရှိသောကြောင့်)၊ ထို့အတူ စုက္ခဝိပဿက ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ရဟန္တာအဖြစ်ဖြင့် ထူးခြားမှုမရှိသောကြောင့် သမာပတ်ရသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ယောဂက္ခမချင်း တူညီပေသည်။ ထို့ကြောင့် “သမာပတ်ရသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဟောကြားအပ်သော် ကျန်တစ်ယောက်ကိုလည်း ဟောကြားပြီးသားပင် ဖြစ်တော့သည်” ဟု ဆိုခဲ့သည်။ “ရဟန်းနှစ်ပါးတို့အား” ဟူသည် သမာပတ်ရသော အဓိမာနိကပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ် နှစ်ပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် “ပုထုဇဉ်အား ဦးစွာ” စသည်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။

යදග්ගෙනාති යෙන භාගෙන. යදිපි ඛීණාසවස්ස අසප්පායාරම්මණං කිලෙසානං උප්පත්තියා පච්චයො න හොති තෙසං සබ්බසො සමුච්ඡින්නත්තා. සන්තවිහාරපරිපන්ථො පන සියා විසභාගතොති වුත්තං – ‘‘ඛීණාසවස්සපි අසප්පායමෙවා’’ති. තෙනාහ – ‘‘විසං නාම…පෙ… විසමෙවා’’ති. එතෙන ‘‘යථා විසජානනං අප්පමාණං, විකාරුප්පාදනතො පන තං පරිහරිතබ්බං, එවං පරිඤ්ඤාතම්පි වත්තු අත්ථවිසෙසාභාවෙන එකරූපමෙවාති තං පරිහරිතබ්බමෙවා’’ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. න හි අසංවුතෙන භවිතබ්බං අසාරුප්පභාවතො. යුත්තපයුත්තෙනෙවාති සභාගාරම්මණස්ස ආලොකනාදීසු යුත්තෙනෙව භවිතුං වට්ටති.

'ယဒဂ္ဂေန' ဟူသည် အကြင်အဖို့အစုအားဖြင့်။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား မလျောက်ပတ်သော အာရုံသည် ကိလေသာတို့ အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းပြီးဖြစ်သောကြောင့် ကိလေသာဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းမဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ မတူညီသော သဘာဝရှိခြင်းကြောင့် ငြိမ်းချမ်းစွာ နေထိုင်ခြင်း၏ အန္တရာယ်ကား ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် 'ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း မလျောက်ပတ်သည်သာတည်း' ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် 'အဆိပ်ဟူသည်...ပ... အဆိပ်သာတည်း' ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစကားဖြင့် 'အဆိပ်ကို သိရှိနားလည်သူအား အဆိပ်သည် ဘေးမပြုနိုင်သော်လည်း ဖောက်ပြန်မှုကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ၎င်းကို ရှောင်ကြဉ်အပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားသိမြင်အပ်သော အရာဝတ္ထုသည်လည်း ထူးခြားသော အကျိုးကျေးဇူးမရှိဘဲ တစ်မျိုးတည်းသာ ဖြစ်သဖြင့် ၎င်းကို ရှောင်ကြဉ်အပ်သည်သာတည်း' ဟု ပြသတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် 'စောင့်စည်းမှုမရှိသည် မဖြစ်အပ်' စသည်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။ မလျောက်ပတ်သော သဘာဝရှိသောကြောင့် စောင့်စည်းမှု မရှိဘဲ မနေအပ်ပေ။ 'သင့်လျော်စွာ ယှဉ်စပ်ခြင်းဖြင့်သာလျှင်' ဟူသည် သဘာဂအာရုံကို ကြည့်ရှုခြင်းစသည်တို့၌ သင့်လျော်စွာသာ နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်ထိုက်ပေသည်။

64. යත්ථ සයං නිපතති උප්පජ්ජති, තස්ස සන්තානස්ස විප්පසන්නවසෙන රුප්පනතො, විසසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛස්ස මූලභාවතො ච ‘‘අවිජ්ජාසඞ්ඛාතො විසදොසො’’ති වුත්තං. රුප්පතීති කත්තබ්බාදිමුච්ඡාපාදනෙන විකාරං උප්පාදෙති. අනුද්ධංසෙය්‍යාති විබාධෙය්‍ය. රාගො හි උප්පජ්ජමානොව කුසලචිත්තප්පවත්තියා ඔකාසං අදෙන්තො තං විබාධති; තථාභූතො සද්ධාසිනෙහස්ස සමථවිපස්සනාභිවුඩ්ඪියා වමනෙන ච තං විසොසෙති මිලාපෙති. තෙනාහ ‘‘සොසෙය්‍ය මිලාපෙය්‍යා’’ති. සගහණසෙසන්ති ගහෙතබ්බවිසං සාවසෙසං කත්වාති අත්ථො. න අලං න සමත්ථන්ති අනලං. සූකපරියායො පාළියං වුත්තො සුක-සද්දොති ආහ – ‘‘වීහිසුකාදි ච සූක’’න්ති.

၆၄. မိမိကိုယ်တိုင် ကျရောက်ရာ ဖြစ်ပေါ်ရာ သန္တာန်၏ ကြည်လင်သန့်ရှင်းမှုကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဆိပ်ဟု ဆိုအပ်သော ဆင်းရဲဒုက္ခ၏ အခြေခံအမြစ် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော အဆိပ်သင့်ခြင်း' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'ဖောက်ပြန်စေ၏' ဟူသည် ပြုလုပ်ဖွယ်စသည်တို့၌ မိန်းမောတွေဝေမှုကို ဖြစ်စေသဖြင့် ဖောက်ပြန်မှုကို ဖြစ်စေတတ်သည်။ 'နှိပ်စက်ဖျက်ဆီးရာ၏' ဟူသည် ညှဉ်းဆဲရာ၏။ ရာဂသည် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော် ကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်ခွင့်ကို မပေးဘဲ ထိုကုသိုလ်စိတ်ကို နှိပ်စက်တတ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော ရာဂသည် သဒ္ဓါတရား၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကိုလည်းကောင်း၊ သမထ ဝိပဿနာတို့၏ တိုးပွားမှုကိုလည်းကောင်း အန်ထုတ်ခြင်းဖြင့် ခြောက်သွေ့စေတတ်၏၊ ညှိုးနွမ်းစေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ခြောက်သွေ့စေရာ၏၊ ညှိုးနွမ်းစေရာ၏' ဟု ဆိုခဲ့သည်။ 'အဆိပ်ကြွင်းနှင့်တကွ' ဟူသည် ယူဆောင်အပ်သော အဆိပ်ကို အကြွင်းအကျန်ရှိအောင် ပြုလုပ်၍ဟု အဓိပ္ပယ်ရ၏။ 'မစွမ်းနိုင်' ဟူသည် မတတ်နိုင်။ ပါဠိတော်၌ ဟောကြားအပ်သော 'သူက' ဟူသော ပရိယာယ်စကားသည် 'သုက' အသံရှိသောကြောင့် 'စပါးမြှောင့်စသည်တို့သည်လည်း သူကမည်၏' ဟု ဆိုခဲ့သည်။

සඋපාදානසල්ලුද්ධාරො [Pg.250] විය අප්පහීනො අවිජ්ජාවිසදොසො දට්ඨබ්බො මහානත්ථුප්පාදනතො. අසප්පාය…පෙ… අසංවුතකාලො දට්ඨබ්බො අත්තභාවස්ස අපරිහරණභාවතො. මරණං විය සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තනං අධිසීලසඞ්ඛාතස්ස ආයුනො අපෙතත්තා. මරණමත්තං දුක්ඛං විය ආපත්තියා ආපජ්ජනං යථාවුත්තස්ස ආයුනො උපපීළනකභාවතො. ඉමිනාව නයෙන ඔපම්මසංසන්දනන්ති එත්ථ අනුපාදිසෙසසල්ලුද්ධාරො විය පහීනො අවිජ්ජාවිසදොසො; සප්පාය…පෙ… සුසංවුතකාලො, තදුභයෙන වණෙ පුථුත්තං න ගතෙ මරණාභාවො විය සික්ඛාය අපච්චක්ඛානං, මරණමත්තදුක්ඛාභාවො විය අඤ්ඤතරාය සංකිලිට්ඨාය ආපත්තියා අනාපජ්ජනන්ති යොජනා වෙදිතබ්බා.

ဆူးကို အကြွင်းအကျန်နှင့်တကွ နှုတ်ပစ်ရသကဲ့သို့၊ မပယ်ရသေးသော အဝိဇ္ဇာအဆိပ်သင့်မှုကို ကြီးစွာသော အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ရှုမြင်အပ်၏။ မလျောက်ပတ်သော အရာ...ပ... မစောင့်စည်းသော အချိန်ကာလကို မိမိ၏ ခန္ဓာကိုယ်ကို မကာကွယ် မစောင့်ရှောက်နိုင်ခြင်းကြောင့် ရှုမြင်အပ်၏။ သေခြင်းကဲ့သို့ သိက္ခာကို စွန့်ပယ်၍ လူထွက်ခြင်းသည် အဓိသီလဟု ဆိုအပ်သော အသက်ကင်းမဲ့သွားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သေလုနီးပါး ဆင်းရဲဒုက္ခကဲ့သို့ အာပတ်သင့်ခြင်းသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော သီလတည်းဟူသော အသက်ကို နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့်ပင် ဥပမာနှိုင်းယှဉ်ချက်ကို စပ်ယှဉ်အပ်၏၊ ထိုနှိုင်းယှဉ်ချက်၌— ဆူးကို အကြွင်းအကျန်မရှိ နှုတ်ပစ်ရသကဲ့သို့ ပယ်သတ်ပြီးသော အဝိဇ္ဇာအဆိပ်သင့်မှု၊ လျောက်ပတ်သော...ပ... ကောင်းစွာ စောင့်စည်းသော အချိန်ကာလ၊ ထိုနှစ်ပါးသော အကြောင်းတို့ကြောင့် အနာဝ၌ ပြန့်ပွားမှုမရှိသဖြင့် မသေရသကဲ့သို့ သိက္ခာကို မစွန့်လွှတ်ခြင်း၊ သေလုနီးပါး ဆင်းရဲဒုက္ခမရှိသကဲ့သို့ ညစ်နွမ်းသော အာပတ်တစ်စုံတစ်ခုကို မသင့်ရောက်ခြင်းဟု စပ်ယှဉ်ခြင်းကို သိအပ်၏။

65. සතියාති එත්ථ යස්මා ‘‘අරියායා’’ති න විසෙසිතන්ති ආහ – ‘‘සති පඤ්ඤාගතිකා’’තිආදි. පඤ්ඤා චෙත්ථ ලොකියා අධිප්පෙතා, න ලොකුත්තරාති ආහ – ‘‘පරිසුද්ධාය විපස්සනාපඤ්ඤායා’’ති.

၆၅. ဤနေရာ၌ 'သတိဖြင့်' ဟူရာ၌ 'အရိယာဖြစ်သော' ဟု ထူးခြားစွာ မသတ်မှတ်အပ်သောကြောင့် 'သတိသည် ပညာလျှင် လားရာရှိ၏' စသည်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။ ဤနေရာ၌ ပညာဟူသည် လောကီပညာကို ဆိုလိုသည်၊ လောကုတ္တရာပညာကို မဆိုလိုသောကြောင့် 'သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ဝိပဿနာပညာဖြင့်' ဟု ဆိုခဲ့သည်။

ඛීණාසවස්ස බලන්ති උළාරතමෙසු දිබ්බසදිසෙසුපි ආරම්මණෙසු මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං අනුපනමනහෙතුභූතං සුසංවුතකාරිසඞ්ඛාතං ඛීණාසවබලං දස්සෙන්තො, ‘‘සංවුතකාරී’’ති වුත්තං, උක්කංසගතසතිවෙපුල්ලත්තා යථා අසංවරස්ස අසංවරො හොති, එවං සතිසම්පජඤ්ඤබලෙන චක්ඛාදිද්වාරානි සංවරිත්වා දස්සනාදිකිච්චකාරී. එවං ජානිත්වාති ‘‘උපධි දුක්ඛස්ස මූල’’න්ති එවං විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය ජානිත්වා. උපධීයති දුක්ඛං එතෙහීති උපධී, කිලෙසාති ආහ – ‘‘කිලෙසුපධිපහානා නිරුපධී’’ති. තතො එව උපාදීයති දුක්ඛං එතෙහීති කිලෙසා ‘‘උපාදානා’’තිපි වුච්චන්තීති ආහ – ‘‘නිරුපාදානොති අත්ථො’’ති. උපධී සම්මදෙව ඛීයන්ති එත්තාති උපධිසඞ්ඛයො, නිබ්බානන්ති ආහ – ‘‘උපධීනං සඞ්ඛයභූතෙ නිබ්බානෙ’’ති. ආරම්මණතොති ආරම්මණං කත්වා තදාරම්මණාය ඵලවිමුත්තියා විමුත්තො. කාමුපධිස්මිං කායං උපසංහරිස්සතීති ‘‘කාමෙසෙවිස්සාමී’’ති තත්ථ කායං උපනාමෙස්සති; කායූපසංහාරො තාව තිට්ඨතු, තථා චිත්තං වා උප්පාදෙස්සතීති එතං කාරණං නත්ථීති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

“ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ အား” ဟူသည်ကား အလွန်မွန်မြတ်လှစွာသော နတ်တို့၏ အာရုံနှင့်တူသော အာရုံတို့၌ပင် စိတ်လျှင် ခြောက်ခုမြောက်ရှိသော ဣန္ဒြေတို့ကို မညွတ်စေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ ကောင်းစွာ စောင့်စည်းသူဟု ဆိုအပ်သော ရဟန္တာ၏ စွမ်းအားကို ပြသလိုသဖြင့် “စောင့်စည်းမှု ပြုလေ့ရှိသူ (သံဝုတကာရီ)” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော သတိပြည့်စုံခြင်းကြောင့် မစောင့်စည်းသူအား မစောင့်စည်းခြင်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဤသို့လျှင် သတိသမ္ပဇဉ် အစွမ်းဖြင့် မျက်စိစသော ဒွါရတို့ကို စောင့်စည်း၍ မြင်ခြင်းစသော ကိစ္စကို ပြုလေ့ရှိသည်။ “ဤသို့ သိ၍” ဟူသည်ကား “ဥပဓိသည် ဆင်းရဲခြင်း၏ အခြေခံမူလဖြစ်သည်” ဟု ဤသို့ ဝိပဿနာပညာနှင့် တကွဖြစ်သော မဂ်ပညာဖြင့် သိ၍ ဟူလို။ ဆင်းရဲခြင်းကို ဤတရားတို့ဖြင့် ဆည်းပူးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဥပဓိ မည်၏။ ကိလေသာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် “ကိလေသာတည်းဟူသော ဥပဓိကို ပယ်ခြင်းကြောင့် ဥပဓိမရှိသူ (နိရုပဓိ)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် ဆင်းရဲခြင်းကို ဤတရားတို့ဖြင့် စွဲလမ်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကိလေသာတို့ကို “ဥပါဒါန်” ဟုလည်း ခေါ်အပ်၏ ဟု ဆိုလိုသဖြင့် “ဥပါဒါန်မရှိသူ ဟူသော အနက်ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဥပဓိတို့သည် ဤနိဗ္ဗာန်၌ ကောင်းစွာ ကုန်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဥပဓိသင်္ခယ မည်၏။ နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် “ဥပဓိတို့၏ ကုန်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အာရုံအားဖြင့် ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော ဖလဝိမုတ္တိဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီးသော။ ကာမဥပဓိ၌ ကိုယ်ကို ဆောင်ယူလိမ့်မည် ဟူသည်မှာ “ကာမဂုဏ်တို့ကို မှီဝဲအံ့” ဟု ထိုကာမဂုဏ်၌ ကိုယ်ကို ညွတ်စေလိမ့်မည်။ ကိုယ်ကို ဆောင်ယူခြင်းသည် ရှိပါစေဦး၊ ထိုသို့ စိတ်ကိုပင် ဖြစ်စေလိမ့်မည်ဟူသော ဤအကြောင်းသည် မရှိ။ ကျန်သောအနက်သည် ကောင်းစွာ သိလွယ်သည်သာတည်း။

සුනක්ඛත්තසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

သုနက္ခတ္တသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

6. ආනෙඤ්ජසප්පායසුත්තවණ්ණනා

၆. အာနေဉ္ဇသပ္ပါယသုတ် အဖွင့်

66. ඛණපභඞ්ගුතාය [Pg.251] න නිච්චා න ධුවාති අනිච්චා. තතො එව පණ්ඩිතෙහි න ඉච්චා න උපගන්තබ්බාතිපි අනිච්චා. සො චායං අනිච්චත්ථො උදයවයපරිච්ඡින්නතාය වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො, ‘‘හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා’’ති ආහ; උප්පජ්ජිත්වා විනස්සනතොති අත්ථො. අයඤ්ච අනිච්චතා වක්ඛමානා ච තුච්ඡාදිතා ද්වින්නම්පි කාමානං සාධාරණොති ආහ – ‘‘වත්ථුකාමාපි කිලෙසකාමාපී’’ති. රිත්තා විවිත්තා, තෙසං නිච්චසාරාදීනං අත්තනි අභාවතො තෙහි විසුංභූතා. යථා පන සබ්බසො සභාවරහිතමාකාසං ‘‘තුච්ඡං රිත්ත’’න්ති වුච්චති, න එවමෙතෙ. එතෙ පන කෙවලං නිච්චසාරාදිවිරහතො එව තුච්ඡා රිත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘න පනා’’තිආදිමාහ. ‘‘න හි තුච්ඡමුට්ඨි නාම නත්ථී’’ති ඉදං ලොකසමඤ්ඤාවසෙන වුත්තං, ලොකසමඤ්ඤා ලොකියකථා න ලඞ්ඝිතබ්බා.

၆၆. ခဏချင်း ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် မမြဲကုန်၊ မခိုင်ခံ့ကုန်၊ ထို့ကြောင့် “အနိစ္စ” မည်ကုန်၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် ပညာရှိတို့သည် မနှစ်သက်အပ်၊ မချဉ်းကပ်အပ်ကုန်၊ ထို့ကြောင့်လည်း “အနိစ္စ” မည်ကုန်၏။ ထိုဤအနိစ္စအနက်ကို ဖြစ်ပျက်ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သည်ဖြစ်၍ သိအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “ဖြစ်ပြီးလျှင် မရှိခြင်း အနက်ကြောင့် အနိစ္စ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဖြစ်ပေါ်ပြီး ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤမမြဲသောသဘောနှင့်တကွ နောက်၌ ဆိုလတ္တံ့သော ဆိတ်သုဉ်းခြင်းစသော သဘောသည် ကာမနှစ်ပါးလုံးနှင့် ဆက်ဆံ (ထိုက်တန်) သောကြောင့် “ဝတ္ထုကာမတို့သည်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာကာမတို့သည်လည်းကောင်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဆိတ်သုဉ်းကုန်၏ ဟူသည် ကင်းဆိတ်ကုန်၏၊ ထိုမြဲသော အနှစ်သာရစသည်တို့ မိမိ၌ မရှိခြင်းကြောင့် ထိုအနှစ်သာရတို့နှင့် တသီးတခြား ကင်းကွာကုန်၏။ သို့သော်လည်း အလုံးစုံ သဘောတရား ကင်းဆိတ်သော ကောင်းကင်ကို “ဗလာ၊ ဆိတ်သုဉ်းသည်” ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ဤတရားတို့သည် ထိုသို့မဟုတ်ကုန်။ ဤတရားတို့သည်ကား မြဲသောအနှစ်သာရစသည် ကင်းရုံမျှဖြင့်သာ ဗလာဖြစ်ကုန်၏၊ ဆိတ်သုဉ်းကုန်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “စင်စစ်သော်ကား” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ “ဗလာလက်ဆုပ်ဟူသည် မရှိ” ဟူသော ဤစကားကို လောကဝေါဟာရ အနေဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ လောကဝေါဟာရ လောကီစကားကို မကျော်လွန်အပ်ပေ။

මුසාති ඉත්තරපච්චුපට්ඨානතාය න දිස්සතීති ආහ ‘‘මුසාති නාසනකා’’ති. විසංවාදනට්ඨෙන වා මුසා. එතෙ හි අසුභාදිසභාවාපි බාලානං සුභාදිභාවෙන උපට්ඨහන්තා සුභාදිග්ගහණස්ස පච්චක්ඛභාවෙන සත්තෙ විසංවාදෙන්ති. නස්සනසභාවාති ඛණභඞ්ගත්තා ඉත්තරපච්චුපට්ඨානතාය දිස්සමානා වියපි හුත්වා අපඤ්ඤායනකපකතිකා. තෙනාහ ‘‘ඛෙත්තං වියා’’තිආදි. ධම්මසද්දො චෙත්ථ ‘‘ජාතිධම්මාන’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.398) විය පකතිපරියායො, තථා සභාවසද්දො චාති දට්ඨබ්බං. මොසධම්මාති මොසනපකතිකා, කුසලභණ්ඩහරණසභාවාති අත්ථො. මායාකතන්ති මායාය කතං උදකාදිමණිආදිආකාරෙන මායාදිනා උපට්ඨාපිතං; මායාකතං විය මායාකතං අඤ්ඤසභාවා හුත්වා අතථා උපට්ඨහනතො. තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි. චක්ඛුපථෙ එව කතවිජ්ජාය, න තතො පරන්ති වුත්තං – ‘‘දස්සනූපචාරෙ ඨිතස්සෙව තථා පඤ්ඤායතී’’ති. තයිදං සම්බරවිජ්ජාවසෙන වුත්තං.

“မုသာ” ဟူသည် ခေတ္တခဏမျှ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်တတ်သော သဘောရှိသဖြင့် မထင်ရှား (ကွယ်ပျောက်) တတ်သောကြောင့် “မုသာဟူသည် ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် လှည့်ပတ်တတ်သောအနက်ကြောင့် “မုသာ” မည်၏။ စင်စစ် ဤတရားတို့သည် အသုဘစသော သဘောရှိသော်လည်း လူမိုက်တို့အား သုဘစသည်အားဖြင့် ထင်ရှားလျက် သုဘစသည်ဖြင့် ယူခြင်း၏ မျက်မှောက်ထင်ရှား ဖြစ်ခြင်းဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို လှည့်ပတ်ကြကုန်၏။ ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိကုန်၏ ဟူသည် ခဏချင်းပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသဖြင့် ခဏမျှ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လျက် ပေါ်လွင်သကဲ့သို့ဖြစ်၍ မထင်ရှားခြင်း သဘောရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “လယ်ယာကဲ့သို့” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌လည်း “ဓမ္မ” သဒ္ဒါသည် “ဇာတိဓမ္မ” အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ ပကတိ (သဘော) အနက်ရဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ “သဘာဝ” သဒ္ဒါလည်း ထိုနည်းတူဖြစ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း မှတ်အပ်၏။ “မောသဓမ္မ” ဟူသည် လှည့်ပတ်တတ်သောသဘော ရှိကုန်၏၊ ကုသိုလ်ဟူသော ပစ္စည်းဥစ္စာကို ခိုးယူတတ်သော သဘောရှိကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “မာယာကတံ” ဟူသည် မျက်လှည့်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ရေနှင့် ပတ္တမြားစသည်တို့၏ အသွင်ဖြင့် မျက်လှည့်ဆရာစသည်တို့ ပြသအပ်သော။ တစ်မျိုးတစ်ဖုံသော သဘောရှိပါလျက် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် မျက်လှည့်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မျက်လှည့်နှင့်တူ၏။ ထို့ကြောင့် “အဘယ်သို့နည်းဟူမူ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မျက်စိမြင်ကွင်း၌သာ ပြုလုပ်အပ်သော မျက်လှည့်ပညာကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထိုထက်မလွန်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် “မြင်ကွင်းအတွင်း၌ တည်ရှိသူအားသာ ထိုသို့ ထင်ရ၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤစကားသည် သမ္ဗရဝိဇ္ဇာ (မျက်လှည့်အတတ်) အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

එවං තාවකාලිකභාවෙන කාමානං මායාකතභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි තතො අඤ්ඤෙනපි පකාරෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා චා’’තිආදි වුත්තං. අනිච්චාදිසභාවානං කාමානං නිච්චාදිසභාවදස්සනං විපල්ලාසසහගතතාය වෙදිතබ්බං. බාලානං ලාපනතොති අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකානං අන්ධබාලානං පුග්ගලානං විපල්ලාසහෙතුතො. මනුස්සලොකෙ ඨත්වා [Pg.252] මනුස්සානං වා වසෙන භගවතා භාසිතත්තා වුත්තං – ‘‘දිට්ඨධම්මිකා කාමාති මානුසකා පඤ්ච කාමගුණා’’ති. තතො එව ච ‘‘සම්පරායිකාති තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ දිට්ඨධම්මා පච්චක්ඛසභාවා ආරම්මණභූතා එතාසං අත්ථීති දිට්ඨධම්මිකා. සම්පරායිකෙ කාමෙ ආරබ්භ උප්පන්නසඤ්ඤා සම්පරායිකා. තෙ සමෙච්ච ධීයති එත්ථ ආණාති ධෙය්‍යං, ආණාපවත්තිට්ඨානං. මාරස්ස ධෙය්‍යන්ති මාරධෙය්‍යං තස්ස ඉස්සරියපවත්තනත්තා. තෙනාහ ‘‘යෙහී’’තිආදි. ගහිතන්ති විසයවිසයීභාවෙන ගහිතං, ආරම්මණවසෙන ආරම්මණකරණවසෙන ච ගහිතන්ති අත්ථො. තත්ථ ආරම්මණකරණවසෙන ගහණං නාම ‘‘ඉදං මය්හ’’න්ති අවිභාගෙන පරිග්ගහකරණං; ආරම්මණවසෙන පන ගහණං භාගසො ආරම්මණානුභවනන්ති වදන්ති. උභයස්සපි පන තණ්හාරාගවසෙන ගහණං සන්ධාය, ‘‘උභයමෙතං ගහිත’’න්ති වුත්තං. මාරොති කිලෙසමාරො. යදග්ගෙන කිලෙසමාරො, තදග්ගෙන දෙවපුත්තමාරොපි තෙ අත්තනො වසං වත්තෙති. තං සන්ධායාති ධම්මමුඛෙන පුග්ගලග්ගහණං සන්ධාය.

ဤသို့ ခေတ္တခဏမျှဖြစ်သော သဘောရှိသဖြင့် ကာမတို့၏ မျက်လှည့်သဖွယ် ဖြစ်ခြင်းကို ပြသ၍ ယခုအခါ ထိုမှတစ်ပါးသော နည်းလမ်းဖြင့်လည်း ပြသခြင်းငှာ “အဘယ်သို့နည်းဟူမူ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မမြဲခြင်းစသော သဘောရှိသော ကာမတို့ကို မြဲခြင်းစသော သဘောရှိသည်ဟု မြင်ခြင်းသည် ဝိပ္ပလ္လာသနှင့်တကွ ဖြစ်သည်ကို သိအပ်၏။ “လူမိုက်တို့၏ ဖြားယောင်းရာဖြစ်သော” ဟူသည်ကား အမှန်တရားကို ကောင်းစွာမသိသော အကန်းသဖွယ် လူမိုက်တို့၏ ဖောက်ပြန်မှားယွင်းစွာ ယူခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ လူ့ပြည်၌ တည်လျက် လူတို့၏အစွမ်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် “မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်သော ကာမတို့ဟူသည် လူတို့၏ ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့တည်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် “နောင်ဘဝ၌ဖြစ်သော ကာမတို့ဟူသည် ထိုလူ့ကာမဂုဏ်တို့ကို ဖယ်ထား၍ ကျန်ရှိသော နတ်ကာမဂုဏ်စသည်တို့တည်း” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုတရားတို့တွင် မျက်မှောက်ဘဝ၌ ထင်ရှားသော သဘောရှိကုန်သော အာရုံဖြစ်ကုန်သော တရားတို့သည် ဤသညာတို့၌ ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒိဋ္ဌဓမ္မိက (မျက်မှောက်ဘဝ၌ဖြစ်သော) မည်ကုန်၏။ နောင်တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်သော ကာမတို့ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာသည် သမ္ပရာယိက (နောင်ဘဝ၌ဖြစ်သော) မည်၏။ ထိုကာမတို့ကို ကောင်းစွာပေါင်းစပ်၍ ဤ၌ တန်ခိုးအာဏာကို ဖြစ်စေ၏၊ ထို့ကြောင့် ဓေယျ (အာဏာပျံ့နှံ့ရာအရပ်) မည်၏။ မာရ်မင်း၏ အာဏာပျံ့နှံ့ရာအရပ်ဖြစ်သောကြောင့် “မာရဓေယျ” မည်၏၊ မာရ်မင်းသည် ထို၌ မိမိ၏ အစိုးရခြင်း တန်ခိုးကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် “အကြင်သူတို့သည်” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ “ဖမ်းယူအပ်သော” ဟူသည် အာရုံနှင့် အာရုံခံယူသူ၏ အဖြစ်အားဖြင့် ဖမ်းယူအပ်သော၊ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံပြုတတ်သောအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖမ်းယူအပ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုဖမ်းယူခြင်းတွင် အာရုံပြုတတ်သောအစွမ်းဖြင့် ဖမ်းယူခြင်းဟူသည် “ဤအရာသည် ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်၏” ဟု အပိုင်းအခြားမရှိ သိမ်းပိုက်ခြင်း ဖြစ်၏။ အာရုံအဖြစ်ဖြင့် ဖမ်းယူခြင်းကိုမူကား အစိတ်အပိုင်းအလိုက် အာရုံကို ခံစားခြင်းဟု ဆိုကြကုန်၏။ နှစ်မျိုးလုံးကိုပင် တဏှာရာဂအစွမ်းဖြင့် ဖမ်းယူခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ “ဤနှစ်မျိုးလုံးကို ဖမ်းယူအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မာရ်ဟူသည် ကိလေသာမာရ်တည်း။ အကြင်မျှလောက် ကိလေသာမာရ်ဖြစ်၏၊ ထိုမျှလောက်ပင် ဒေဝပုတ္တမာရ်သည်လည်း ထိုသူတို့ကို မိမိ၏ အလိုသို့ လိုက်စေ၏။ ထိုသူတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဟူသည် တရား၏မျက်နှာဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ယူခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်၏။

අප්පහීනවිපල්ලාසා හි පුග්ගලා කාමාධිමුත්තා මාරස්ස ඉස්සරියවත්තනට්ඨානතාය ‘‘මාරධෙය්‍ය’’න්ති වුත්තා, තථා මාරස්ස නිවාපගොචරපරියායෙහිපි තෙ එවං වුත්තාති දස්සෙන්තො, ‘‘යථා චොළස්සා’’තිආදිමාහ. නිවපතීති නිවාපො, සො එව බීජන්ති නිවාපබීජං. තෙති කාමගුණා. යත්ථාති යස්මිං පදෙසෙ.

စင်စစ် မပယ်ရသေးသော ဝိပ္ပလ္လာသ ရှိကုန်သော ကာမ၌ လွန်စွာ ညွတ်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မာရ်မင်း၏ အစိုးရခြင်း ဖြစ်ရာ အရပ်ဖြစ်သောကြောင့် “မာရဓေယျ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ မာရ်မင်း၏ ကာမဂုဏ်တည်းဟူသော အစာကျွေးရာ အရပ်နှင့် ကျက်စားရာ အရပ်ဟူသော ဝေါဟာရတို့ဖြင့်လည်း ထိုသူတို့ကို ဤသို့ပင် ခေါ်ဆိုအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “ခိုးသူ၏...” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ (သားကောင်တို့ကို ဖမ်းရန်) ချပေးတတ်သောကြောင့် “နိဝါပ” (အစာ) မည်၏၊ ထိုအစာသည်ပင် မျိုးစေ့ဖြစ်သောကြောင့် “အစာမျိုးစေ့” မည်၏။ ထိုသူတို့ဟူသည် ကာမဂုဏ်တို့တည်း။ “အကြင်” ဟူသည် အကြင်အရပ်ဒေသ၌။

මනසි භවාති මානසාති ආහ ‘‘චිත්තසම්භූතා’’ති. තෙ පන අවිජ්ජාදයො පාළියං ආගතා. එවඤ්හි ලොහිතසන්නිස්සයො පුබ්බො විය අනුරොධූපනිස්සයො විරොධොති දස්සෙන්තො, ‘‘මමායිතෙ වත්ථුස්මි’’න්තිආදිමාහ. තෙධාති එත්ථ ඉධාති නිපාතමත්තං ‘‘ඉධාහං, භික්ඛවෙ, භුත්තාවී අස්ස’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.30) විය. කාමලොකන්ති කාමගුණසඞ්ඛාතං සඞ්ඛාරලොකං, යත්ථ වා ලොකෙ කාමගුණවන්තං ලොකං. චිත්තෙන අධිට්ඨහිත්වාති ඣානාරම්මණං පටිභාගනිමිත්තං භාවනාචිත්තෙන උප්පාදෙත්වා. පරිත්තං නාම වික්ඛම්භනඅසමත්ථත්තා කිලෙසෙහි පරිතො ඛණ්ඩිතං විය හොති. තස්ස පටික්ඛෙපෙනාති පරිත්තභාවපටික්ඛෙපෙන. පමාණන්තිපි කාමාවචරමෙව [Pg.253] පාපකානං පමාණකරණධම්මානං වික්ඛම්භනවසෙන අප්පජහනතො. තප්පටික්ඛෙපවසෙන අප්පමාණං නාම මහග්ගතන්ති ආහ – ‘‘රූපාවචරං අරූපාවචර’’න්ති. සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසානං අප්පහානෙන මහග්ගතජ්ඣානම්පි සුභාවිතං නාම න හොති, පගෙව පරිත්තජ්ඣානන්ති ආහ – ‘‘සුභාවිතන්ති…පෙ… ලොකුත්තරස්සෙවෙතං නාම’’න්ති. එතස්ස වසෙනාති ‘‘සුභාවිත’’න්ති පදස්ස වසෙන.

စိတ်၌ဖြစ်သောကြောင့် ‘မာနသ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော’ (စိတ္တသမ္ဘူတ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအဝိဇ္ဇာစသည်တို့သည် ပါဠိတော်၌ လာကုန်၏။ ဤသို့လျှင် သွေးကိုမှီ၍ဖြစ်သော ပြည်ကဲ့သို့၊ အနုရောဓကို အမှီပြု၍ဖြစ်သော ဝိရောဓဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ငါ၏ ဥစ္စာဟု သိမ်းပိုက်အပ်သော ဝတ္ထု၌’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘တေဓာ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘ဣဓ’ ဟူသည်ကား ‘ရဟန်းတို့၊ ငါသည် ဤသာသနာတော်၌ ဆွမ်းစားပြီးသည် ဖြစ်ရာ၏’ စသည်တို့၌ကဲ့သို့ (မ၊ နိ၊ ၁။၃၀) နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ ‘ကာမလောက’ ဟူသည် ကာမဂုဏ်ဟု ဆိုအပ်သော သင်္ခါရလောက၊ သို့မဟုတ် အကြင်လောက၌ ကာမဂုဏ်ရှိသော လောကတည်း။ ‘စိတ်ဖြင့် ဆောက်တည်၍’ ဟူသည် ဈာန်အာရုံ ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို ဘာဝနာစိတ်ဖြင့် ဖြစ်စေ၍။ ‘ပရိတ္တ’ မည်သည် ကိလေသာကို ခွာထားခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် ကိလေသာတို့ဖြင့် ပတ်ပတ်လည် ဖြတ်တောက်အပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ‘ထိုပရိတ္တဖြစ်ခြင်းကို ငြင်းပယ်သဖြင့်’ ဟူသည် ပရိတ္တအဖြစ်ကို ငြင်းပယ်ခြင်းအားဖြင့်တည်း။ ‘ပမာဏ’ ဟူသည်လည်း ကာမဝစရတရားသာတည်း၊ အပြစ်ရှိသော ပမာဏကို ပြုတတ်သော တရားတို့ကို ခွာထားခြင်းဖြင့် မပယ်စွန့်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထိုပမာဏကို ငြင်းပယ်ခြင်းအားဖြင့် ‘အပ္ပမာဏ’ မည်သည် မဟဂ္ဂုတ်ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ရူပါဝစရ၊ အရူပါဝစရ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သမုစ္ဆေဒအားဖြင့် ကိလေသာတို့ကို မပယ်ခြင်းကြောင့် မဟဂ္ဂုတ်ဈာန်သည်ပင် ကောင်းစွာပွားများအပ်သည် (သုဘာဝိတ) မည်သည် မဟုတ်ပေ၊ နည်းပါးသောဈာန် (ပရိတ္တဈာန်) ကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီဟု ပြလိုသဖြင့် ‘သုဘာဝိတန္တိ...ပေ... လောကုတ္တရဿေဝေတံ နာမံ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဤတရား၏ စွမ်းအားဖြင့်’ ဟူသည် ‘သုဘာဝိတ’ ဟူသော ပုဒ်၏ စွမ်းအားဖြင့်တည်း။

තමෙව පටිපදන්ති තමෙව අභිජ්ඣාදිපහානාවහං ඣානපටිපදං. අරහත්තෙ තස්ස උපායභූතාය විපස්සනාය වා චතුත්ථජ්ඣානෙ තස්ස උපායභූතෙ උපචාරෙ වා සති චිත්තං පසන්නමෙව හොතීති ආහ – ‘‘අරහත්තං වා…පෙ… උපචාරං වා’’ති. අධිමොක්ඛසම්පසාදොති ‘‘අජ්ජෙව අරහත්තං ගණ්හිස්සාමී’’ති වා විපස්සනාය වීථිපටිපන්නත්තා; ‘‘අජ්ජෙව චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙස්සාමී’’ති වා උපචාරසමාධිනා චිත්තස්ස සමාහිතත්තා අධිමුච්චනභූතො සම්පසාදො. පටිලාභසම්පසාදොති අරහත්තස්ස චතුත්ථජ්ඣානස්ස වා අධිගමසඞ්ඛාතො සම්පසාදො. පටිලාභොපි හි කිලෙසකාලුසියාභිභවනතො චිත්තස්ස සුප්පසන්නභාවාවහත්තා ‘‘සම්පසාදො’’ති වුත්තො. පච්චයාති නාමරූපපච්චයා අවිජ්ජාදයො. සබ්බථාති සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො ආදීනවතො නිස්සරණතොති සබ්බප්පකාරෙන. ආසාති අධිමුච්චනවසෙන ආසීසනා. තෙනාහ – ‘‘ආසා සන්තිට්ඨති, අධිමොක්ඛං පටිලභතී’’ති.

‘ထိုအကျင့်ကိုပင်’ ဟူသည် အဘိဇ္ဈာစသည်တို့ကို ပယ်စွန့်ခြင်းကို ဆောင်တတ်သော ထိုဈာန်အကျင့်ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ အရဟတ္တဖိုလ်၌၎င်း၊ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်၏ ဥပါယ်အကြောင်းဖြစ်သော ဝိပဿနာ၌၎င်း၊ စတုတ္ထဈာန်၌၎င်း၊ ထိုစတုတ္ထဈာန်၏ ဥပါယ်အကြောင်းဖြစ်သော ဥပစာရသမာဓိ၌၎င်း ရှိသော် စိတ်သည် ကြည်လင်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘အရဟတ္တံ ဝါ...ပေ... ဥပစာရံ ဝါ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘အဓိမောက္ခသမ္ပသာဒ’ ဟူသည် ‘ယနေ့ပင် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ယူအံ့’ ဟု ဝိပဿနာဝီထိသို့ သက်ဝင်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ‘ယနေ့ပင် စတုတ္ထဈာန်ကို ဖြစ်စေအံ့’ ဟု ဥပစာရသမာဓိဖြင့် စိတ်၏ တည်ကြည်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဆုံးဖြတ်ခြင်းသဘောရှိသော ကြည်လင်ခြင်းတည်း။ ‘ပဋိလာဘသမ္ပသာဒ’ ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ် သို့မဟုတ် စတုတ္ထဈာန်ကို ရခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကြည်လင်ခြင်းတည်း။ ရခြင်းသည်လည်း ကိလေသာ၏ ညစ်နွမ်းမှုကို နှိပ်စက်ခြင်းကြောင့် စိတ်၏ အလွန်ကြည်လင်ခြင်းကို ဆောင်တတ်သည်ဖြစ်၍ ‘သမ္ပသာဒ’ (ကြည်လင်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ပစ္စည်းတို့’ ဟူသည် နာမ်ရုပ်၏ အကြောင်းဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာစသည်တို့တည်း။ ‘ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့်’ ဟူသည် ဖြစ်ကြောင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ချုပ်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သာယာဖွယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထွက်မြောက်ရာအားဖြင့်လည်းကောင်း အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘မျှော်လင့်ချက်’ (အာသာ) ဟူသည် ဆုံးဖြတ်ခြင်းအားဖြင့် တောင့်တခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘မျှော်လင့်ချက်သည် တည်၏၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို ရ၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

පාදකන්ති පදට්ඨානං. කිලෙසා සන්නිසීදන්තීති නීවරණසහගතා එව කිලෙසා වික්ඛම්භනවසෙන වූපසමන්ති. සතීති උපචාරජ්ඣානාවහා සති සන්තිට්ඨති. සඞ්ඛාරගතන්ති භාවනාය සමතාය පවත්තමානත්තා, ඉමෙ ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො එකරසා හුත්වා පවත්තන්තීති, භාවනාචිත්තුප්පාදපරියාපන්නං සඞ්ඛාරගතං විභූතං පාකටං හුත්වා උපට්ඨාති. චිත්තුප්පාදොති භාවනාචිත්තුප්පාදො. ලෙපපිණ්ඩෙති සිලෙසපිණ්ඩෙ ලග්ගමානො විය අප්පිතො විය හොති. උපචාරෙන සමාධියති උපචාරජ්ඣානෙන සමාධියති. අයන්ති අයං දුවිධොපි අධිමුච්චනාකාරො අධිමොක්ඛසම්පසාදො නාම. තස්මිං සම්පසාදෙ සතීති එතස්මිං විපස්සනාලක්ඛණෙ, උපචාරජ්ඣානෙ වා අධිමොක්ඛසම්පසාදෙ සති. යො පන අරහත්තං වා පටිලභති චතුත්ථජ්ඣානං වා, තස්ස චිත්තං විප්පසන්නං හොතියෙව, අයං නිප්පරියායතො පටිලාභසම්පසාදො, එවං සන්තෙපි ඉධාමිප්පෙතමෙව දස්සෙතුං[Pg.254], ‘‘ඉධ පනා’’තිආදි වුත්තං. විපස්සනා හීතිආදි වුත්තස්ස සමත්ථනං. තත්ථ පඤ්ඤායාති අරහත්තපඤ්ඤාය. අධිමුච්චනස්සාති සද්දහනං උස්සුක්කාපජ්ජනස්ස. උපචාරන්ති උපචාරජ්ඣානං. ආනෙඤ්ජසමාපත්තියා අධිමුච්චනස්ස කාරණන්ති යොජනා.

‘ခြေချုပ်’ (ပါဒက) ဟူသည် နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန) တည်း။ ‘ကိလေသာတို့ ငြိမ်ဝပ်ကုန်၏’ ဟူသည် နီဝရဏနှင့်တကွဖြစ်သော ကိလေသာတို့သည် ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာထားခြင်း) အားဖြင့် ငြိမ်းအေးကုန်၏။ ‘သတိ’ ဟူသည် ဥပစာရဈာန်ကို ဆောင်တတ်သော သတိသည် တည်တံ့၏။ ‘သင်္ခါရဂတ’ ဟူသည် ဘာဝနာ၏ ညီမျှစွာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင် စသည်တို့သည် တစ်ခုတည်းသော ရသဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏ဟု ဘာဝနာစိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု၌ ပရိယာပန်ဖြစ်သော သင်္ခါရတရားစုသည် ကောင်းစွာ ထင်ရှားပေါ်လွင်၍ ထင်လာ၏။ ‘စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု’ (စိတ္တုပ္ပါဒ) ဟူသည် ဘာဝနာစိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုတည်း။ ‘စေးကပ်သော အစေးတုံး၌’ ဟူသည် ကော်စေးတုံး၌ ကပ်ငြိသကဲ့သို့ စွဲကပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ‘ဥပစာရအားဖြင့် တည်ကြည်၏’ ဟူသည် ဥပစာရဈာန်ဖြင့် တည်ကြည်၏။ ‘ဤ’ ဟူသည် ဤနှစ်မျိုးသော ဆုံးဖြတ်ခြင်းအခြင်းအရာသည် အဓိမောက္ခသမ္ပသာဒ မည်၏။ ‘ထိုကြည်လင်ခြင်းရှိသော်’ ဟူသည် ဤဝိပဿနာလက္ခဏာ၌လည်းကောင်း၊ ဥပစာရဈာန်၌လည်းကောင်း အဓိမောက္ခသမ္ပသာဒ ရှိသော်။ အကြင်သူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထဈာန်ကိုသော်လည်းကောင်း ရ၏၊ ထိုသူ၏ စိတ်သည် အထူးကြည်လင်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ဤသည်ကား သွယ်ဝိုက်ခြင်းမရှိ တိုက်ရိုက်အားဖြင့် ပဋိလာဘသမ္ပသာဒ မည်၏၊ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သောအရာကိုသာ ပြလိုသဖြင့် ‘ဤသာသနာတော်၌မူကား’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဝိပဿနာ ဟိ’ စသည်သည် မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ထောက်ခံခြင်းတည်း။ ထိုပုဒ်တို့၌ ‘ပညာဖြင့်’ ဟူသည် အရဟတ္တမဂ်ပညာဖြင့်။ ‘ဆုံးဖြတ်ခြင်း၏’ ဟူသည် ယုံကြည်အားထုတ်ခြင်း၏။ ‘ဥပစာရ’ ဟူသည် ဥပစာရဈာန်တည်း။ ‘အာနဉ္ဇသမာပတ်ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း၏ အကြောင်း’ ဟု သံယောဇဉ်စပ်အပ်၏။

එතරහි වාති ඉදානිමෙව. ආනෙඤ්ජං වාති චතුත්ථජ්ඣානං වා. සමාපජ්ජතීති අධිගච්ඡති. ඉදං හීතිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරති. අරහත්තසච්ඡිකිරියා නාම අග්ගමග්ගභාවනාය සති අත්ථතො ආපන්නා හොති, අග්ගමග්ගපඤ්ඤා එව තදත්ථං අධිමුච්චිතබ්බාති දස්සෙන්තො, ‘‘අථ වා’’ති විකප්පන්තරමාහ. තත්ථ යථා නාම පාසාදස්ස අත්ථාය සමානීතදබ්බසම්භාරාවයවෙ අප්පහොන්තෙ කූටාගාරං කාතුං න පහොන්තියෙව, එවංසම්පදමිදන්ති දස්සෙන්තො, ‘‘තං අනභිසම්භුණන්තො ආනෙඤ්ජං වා සමාපජ්ජතී’’ති ආහ. චතුසච්චං වා සච්ඡිකරොති හෙට්ඨිමමග්ගාධිගමනවසෙන ආනෙඤ්ජං වා සමාපජ්ජති උභයස්සපි හෙතුපරිග්ගහිතත්තා.

‘ယခုသော်လည်းကောင်း’ ဟူသည် ယခုအခါ၌ပင်။ ‘အာနဉ္ဇကိုသော်လည်းကောင်း’ ဟူသည် စတုတ္ထဈာန်ကိုသော်လည်းကောင်း။ ‘ဝင်စား၏’ ဟူသည် ရ၏ (ဆိုက်ရောက်၏)။ ‘ဤသို့လျှင်’ စသည်ဖြင့် အကျဉ်းချုပ် မိန့်ဆိုအပ်သော အနက်ကို ဖွင့်ပြတော်မူ၏။ အရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းမည်သည် အဂ္ဂမဂ်ဘာဝနာ ရှိလတ်သော် အနက်အားဖြင့် သက်ရောက်ပြီးဖြစ်၏၊ အဂ္ဂမဂ်ပညာကိုသာလျှင် ထိုအရဟတ္တဖိုလ်အကျိုးငှာ ဆုံးဖြတ်အပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘သို့မဟုတ်’ ဟူ၍ တစ်ပါးသော ဝိကပ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထို၌ ဥပမာသော်ကား ပြာသာဒ်အလို့ငှာ ဆောင်ယူအပ်သော အဆောက်အအုံ အစိတ်အပိုင်း အဆောက်အဦးပစ္စည်းတို့သည် မပြည့်စုံသော် ပြာသာဒ်အထွတ် (ကူဋာဂါရ) ကို မပြုလုပ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ဤအရာသည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ထိုအရဟတ္တဖိုလ်ကို မရနိုင်သော် အာနဉ္ဇကိုသော်လည်းကောင်း ဝင်စား၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် အောက်မဂ်ကို ရခြင်းအားဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို မျက်မှောက်ပြု၏၊ သို့မဟုတ် အာနဉ္ဇကို ဝင်စား၏၊ အကြောင်းနှစ်ပါးလုံးသည် အကြောင်းတရားဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့်တည်း။

තත්‍රාති තස්මිං ‘‘පඤ්ඤාය වා අධිමුච්චති, ආනෙඤ්ජං වා සමාපජ්ජතී’’ති යථාවුත්තෙ විසෙසාධිගමෙ අයං ඉදානි වුච්චමානො යොජනානයො. එවං හොතීති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන චිත්තාභිනීහාරො හොති. කිච්චන්ති පබ්බජිතකිච්චං. තතොති අරහත්තාධිගමනතො. ඔසක්කිතමානසොති සංකුචිතචිත්තො. අන්තරා න තිට්ඨතීති අසමාහිතභූමියං න තිට්ඨති. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යථා තස්ස පුරිසස්ස වනමහිංසං ගහෙතුං උස්සාහවතො ඔසක්කන්තස්ස සසගොධාදිග්ගහණෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, එවං ඉමස්සපි භික්ඛුනො අරහත්තං ගහෙතුං උස්සාහවතො තතො ඔසක්කිත්වා චතුත්ථජ්ඣානසමාපජ්ජනෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. එසෙව නයොති යථාවුත්තං උපමං උපමාසංසන්දනඤ්ච මග්ගභාවනායොජනායං චතුසච්චසච්ඡිකිරියායොජනායඤ්ච අතිදිසති.

‘ထို၌’ ဟူသည် ထို ‘ပညာဖြင့် ဆုံးဖြတ်၏၊ သို့မဟုတ် အာနဉ္ဇကို ဝင်စား၏’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော ထူးခြားသော တရားထူးကို ရခြင်း၌ ယခုအခါ မိန့်ဆိုလတ္တံ့သော အနက်ဆက်စပ်နည်း ဖြစ်၏။ ‘ဤသို့ ဖြစ်၏’ ဟူသည် ယခု မိန့်ဆိုလတ္တံ့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် စိတ်ကို ရှေးရှုပို့ဆောင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ‘ကိစ္စ’ ဟူသည် ရဟန်းကိစ္စတည်း။ ‘ထိုမှ’ ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရခြင်းမှ။ ‘ဆုတ်နစ်သော စိတ်ရှိသူ’ ဟူသည် တွန့်ဆုတ်သော စိတ်ရှိသူတည်း။ ‘အကြား၌ မရပ်တည်’ ဟူသည် မတည်ကြည်သော ဘူမိ၌ မရပ်တည်။ ယခုအခါ မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ဥပမာဖြင့် ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ‘ယထာ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထို၌ ဤသည်ကား အကျဉ်းချုပ်အနက်တည်း - ဥပမာသော်ကား တောပြောင် (တောကျွဲ) ကို ဖမ်းယူရန် အားထုတ်သော ယောကျ်ားသည် တောပြောင်ကို မရဘဲ ဆုတ်ယုတ်သွားသော်လည်း ယုန်၊ ဖွတ် စသည်တို့ကို ဖမ်းယူနိုင်ခြင်း၌ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိသကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရယူရန် အားထုတ်သော ရဟန်းသည် ထိုအရဟတ္တဖိုလ်မှ ဆုတ်ယုတ်၍ စတုတ္ထဈာန်ကို ဝင်စားခြင်း၌ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိပေ။ ‘ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင်’ ဟူသည် မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော ဥပမာကိုလည်းကောင်း၊ ဥပမာ နှိုင်းယှဉ်ချက်ကိုလည်းကောင်း မဂ်ဘာဝနာ ယှဉ်စပ်ခြင်း၌၎င်း၊ သစ္စာလေးပါး မျက်မှောက်ပြုခြင်း ယှဉ်စပ်ခြင်း၌၎င်း လွန်ကဲ၍ ညွှန်ပြ၏။

හෙතුඅත්ථජොතනො යන්ති නිපාතො, කරණෙ වා එතං පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘යෙන කාරණෙනා’’ති. තස්ස සංවත්තනං අරහති, තං වා පයොජනං එතස්සාති තංසංවත්තනිකං. විඤ්ඤාණන්ති විපාකවිඤ්ඤාණං. ආනෙඤ්ජසභාවං උපගච්ඡතීති ආනෙඤ්ජූපගං. යථා කුසලං ආනෙඤ්ජසභාවං, එවං තං විපාකවිඤ්ඤාණම්පි ආනෙඤ්ජසභාවං උපගතං අස්ස භවෙය්‍ය. තෙනාහ – ‘‘කාදිසමෙව භවෙය්‍යාති අත්ථො’’ති. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො. කුසලවිඤ්ඤාණන්ති [Pg.255] විපාකවිඤ්ඤාණම්පි තං කුසලං විය වදන්ති. තන්නාමකමෙවාති කුසලං විය ආනෙඤ්ජනාමකමෙව සියා. එත්ථ ච පුරිමවිකප්පෙ ‘‘ආනෙඤ්ජූපග’’න්ති තංසදිසතා වුත්තා, දුතියවිකප්පෙ තතො එව තංසමඤ්ඤතා. සො පනායමත්ථොති ආනෙඤ්ජසදිසතාය විපාකකාලෙපි තංනාමකමෙව අස්සාති යථාවුත්තො අත්ථො. ඉමිනා නයෙනාති ඉමිනා වුත්තනයෙන. එත්ථ හි ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරහෙතුවිපාකවිඤ්ඤාණං ‘‘ආනෙඤ්ජූපගං හොති විඤ්ඤාණ’’න්ති වුත්තත්තා තංනාමකමෙව කත්වා දීපිතං. අරහත්තස්සාපීති අපිසද්දෙන අග්ගමග්ගභාවනායපි හෙට්ඨිමමග්ගභාවනායපීති අත්ථො සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බො. සමාධිවසෙන ඔසක්කනා කථිතාති ‘‘විපුලෙන මහග්ගතෙන චෙතසා විහරෙය්‍ය’’න්ති සමථනයං දස්සෙත්වා දෙසනා කථිතා.

'ယံ' ဟူသော နိပါတ်သည် အကြောင်းအနက်ကို ပြတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ကရဏကာရကအနက်၌ ဤပစ္စတ္တဝုစ် (ပထမာဝိဘတ်) ဖြစ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'yena kāraṇena (အကြင်အကြောင်းကြောင့်)' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုအကျိုးသို့ ဖြစ်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုအကျိုးသည် ဤတရား၏ အကျိုးဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'taṃsaṃvattanikaṃ (ထိုအကျိုးသို့ ဖြစ်စေတတ်သော)' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'viññāṇaṃ' ဟူသည် ဝိပါက်ဝိညာဉ်တည်း။ အာနဉ္စသဘော (မလှုပ်မရှားသော သဘော) သို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'āneñjūpagaṃ (အာနဉ္စသဘောသို့ ရောက်သော)' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ကုသိုလ်သည် အာနဉ္စသဘော ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုဝိပါက်ဝိညာဉ်သည်လည်း အာနဉ္စသဘောသို့ ရောက်သည် ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် 'အဘယ်သို့သော သဘောရှိသည်သာလျှင် ဖြစ်ရာသနည်းဟူသော အနက်တည်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'Kecī' ဟူသည် အဘယဂီရိဝါသီ ဂိုဏ်းသားတို့ကို ဆိုသည်။ 'Kusalaviññāṇaṃ' ဟူသည် ဝိပါက်ဝိညာဉ်ကိုလည်း ထိုကုသိုလ်ကဲ့သို့ပင် ပြောဆိုကြကုန်၏။ 'Tannāmakameva' ဟူသည် ကုသိုလ်ကဲ့သို့ပင် အာနဉ္စအမည်ရှိသည်သာ ဖြစ်ရာ၏။ ဤ၌လည်း ရှေးဝိကပ္ပ (အပြား) ၌ 'āneñjūpagaṃ' ဟု ထိုကုသိုလ်နှင့် တူသည်၏အဖြစ်ကို ဆိုအပ်၏၊ ဒုတိယဝိကပ္ပ၌မူ ထိုတူသည်၏အဖြစ်ကြောင့်ပင် ထိုကဲ့သို့ ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ 'So panāyamattho' ဟူသည် အာနဉ္စနှင့် တူသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဝိပါက်ဖြစ်ရာ ကာလ၌လည်း ထိုအမည်ရှိသည်သာ ဖြစ်ရာ၏ဟု အထက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်တည်း။ 'Iminā nayena' ဟူသည် ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်တည်း။ ဤ၌ အာနဉ္စာဘိသင်္ခါရဟိတ်ရှိသော ဝိပါက်ဝိညာဉ်ကို 'viññāṇaṃ āneñjūpagaṃ hoti' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် ထိုအမည်ရှိသည်သာ ပြု၍ ပြတော်မူအပ်၏။ 'Arahattassāpi' ဟူရာ၌ 'api' သဒ္ဒါဖြင့် အရဟတ္တမဂ် (အထက်မဂ်) ဘာဝနာကိုလည်းကောင်း၊ အောက်မဂ်ဘာဝနာကိုလည်းကောင်း ယူအပ်သော အနက်ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ 'သမာဓိအစွမ်းဖြင့် နောက်ဆုတ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏' ဟူသည် 'ပြန့်ပြောသော၊ မဟဂ္ဂုတ်ဖြစ်သော စိတ်ဖြင့် နေရာ၏' ဟု သမထနည်းကို ပြ၍ ဒေသနာတော်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။

67. අයඤ්හි භික්ඛූති යං උද්දිස්ස අයං දුතියානෙඤ්ජසප්පායදෙසනාය භික්ඛු වුත්තො. පඤ්ඤවන්තතරොති වත්වා තං දස්සෙතුං, ‘‘ද්වින්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසතී’’ති වුත්තං. හෙට්ඨිමස්ස හි ‘‘යෙ ච දිට්ඨධම්මිකා කාමා’’තිආදිනා රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බානෙව රූපමුඛෙන විපස්සනාභිනිවෙසො කතො, ඉමස්ස පන ‘‘යං කිඤ්චි රූප’’න්තිආදිනා සකලරූපධම්මවසෙන. භගවා හි කම්මට්ඨානං කථෙන්තො කම්මට්ඨානිකස්ස භික්ඛුනො කාරණබලානුරූපමෙව පඨමං භාවනාභිනිවෙසං දස්සෙති; සො පච්ඡා ඤාණෙ විපුලං ගච්ඡන්තෙ අනවසෙසතො ධම්මං පරිග්ගණ්හාති. රූපපටිබාහනෙනාති රූපවිරාගභාවනාය සබ්බසො සමතික්කමෙන. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු තතියානෙඤ්ජාදීසු.

၆၇. 'Ayañhi bhikkhū' ဟူသည် ဤဒုတိယ အာနဉ္စသပ္ပါယဒေသနာ၌ ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်သော ရဟန်းတည်း။ 'သာ၍ ပညာရှိသောသူ' ဟု ဆို၍ ထိုအချက်ကို ပြခြင်းငှာ 'ကမ္မဋ္ဌာန်းနှစ်ခုလုံးကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ သုံးသပ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ အောက်ပုဂ္ဂိုလ်အားကား 'ye ca diṭṭhadhammikā kāmā' စသည်ဖြင့် ရူပ၊ သဒ္ဒ၊ ဂန္ဓ၊ ရသ၊ ဖေါဋ္ဌဗ္ဗတို့ကိုသာလျှင် ရူပဝတ္ထု၏အစွမ်းဖြင့် ဝိပဿနာနှလုံးသွင်းခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်အားမူကား 'yaṃ kiñci rūpaṃ' စသည်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ရူပတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းကို ပြုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောတော်မူသောအခါ ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းသော ရဟန်း၏ အကြောင်းဉာဏ်အစွမ်းအားလျော်စွာသာလျှင် ရှေးဦးစွာ ဘာဝနာနှလုံးသွင်းခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ ထိုရဟန်းသည် နောက်အခါ၌ ဉာဏ်ပညာ ပြန့်ပြောကြီးထွားလာသောအခါ အကြွင်းမဲ့ တရားကို ပိုင်းခြားသိမြင်လေ၏။ 'Rūpapaṭibāhanena' ဟူသည် ရူပဝိရာဂဘာဝနာဖြင့် အလုံးစုံ လွန်မြောက်ခြင်းအားဖြင့်တည်း။ 'Sabbatthā' ဟူသည် တတိယ အာနဉ္စသပ္ပါယစသော ခပ်သိမ်းသော တရားတို့၌တည်း။

පඤ්ඤවන්තතරොති පඤ්ඤුත්තරො. තිණ්ණම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වාති කාමගුණා සබ්බරූපධම්මා කාමසඤ්ඤාති එවං තිණ්ණං පුග්ගලානං කම්මට්ඨානවසෙන තිධා වුත්තෙ සම්මසනූපගධම්මෙ එකතො කත්වා, ‘‘සබ්බමෙතං අනිච්ච’’න්ති එකජ්ඣං ගහෙත්වා, සම්මසති යථා – ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති (දී. නි. 1.298; සං. නි. 5.1081; මහාව. 16; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 4, 7, 8; තිස්සමෙත්තෙය්‍යමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 10, 11; පටි. ම. 2.30). තෙනාහ – ‘‘උභයමෙතං අනිච්ච’’න්තිආදි. කාමරූපසඤ්ඤාවසෙන දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකභෙදතො අට්ඨ එකෙකකොට්ඨාසාති එවං කතං උභයන්ති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘දිට්ඨධම්මික…පෙ… වසෙන සඞ්ඛිපිත්වා උභයන්ති වුත්ත’’න්ති. තණ්හාදිට්ඨිවසෙනාති තණ්හාභිනන්දනාවසෙන ‘‘එතං මමා’’ති, දිට්ඨාභිනන්දනාවසෙන [Pg.256] ‘‘එසො මෙ අත්තා’’ති එවං අභිනන්දිතුං. එසෙව නයොති ඉමිනා තණ්හාදිට්ඨිවසෙන ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’ති අභිනන්දිතුං අජ්ඣොසාය ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වා ඨාතුන්ති ඉමමත්ථං අතිදිසති. කාමපටිබාහනෙනාති ඉදං ආගමනපටිපදාදස්සනත්ථං, වණ්ණභණනත්ථඤ්ච වුත්තං. රූපපටිබාහනං හිස්ස ආසන්නං, තතොපි ආකාසානඤ්චායතනසමතික්කමො, තංසමතික්කමෙන සහෙව සබ්බෙ තා විපස්සනාවසෙන ඔසක්කනා කථිතා ‘‘උභයමෙතං අනිච්ච’’න්තිආදිවචනතො.

'Paññavantataro' ဟူသည် ပညာလွန်ကဲသောသူ။ 'ကမ္မဋ္ဌာန်းသုံးမျိုးလုံးကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍' ဟူသည် ကာမဂုဏ်၊ ခပ်သိမ်းသော ရူပတရား၊ ကာမသညာဟု ဤသို့ ပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦးတို့၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းအစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသော အပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော သုံးသပ်အပ်သော တရားတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ 'ဤခပ်သိမ်းသောတရားသည် အနိစ္စဖြစ်၏' ဟု တစ်ပေါင်းတည်းယူ၍ 'ဖြစ်ခြင်းသဘောရှိသော တရားဟူသမျှသည် ချုပ်ခြင်းသဘောရှိ၏' ဟု သုံးသပ်သကဲ့သို့ သုံးသပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ubhayametaṃ aniccaṃ' (ဤနှစ်ပါးလုံးသည် အနိစ္စတည်း) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ကာမ၊ ရူပ၊ သညာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မျက်မှောက်ဘဝ၊ တမလွန်ဘဝဟူသော ကွဲပြားခြင်းကြောင့် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီသော အဖို့အပိုင်းရှစ်ခုတို့ကို ဤသို့ ပြုအပ်သော နှစ်ပါးသောအစုကို 'ubhayaṃ' ဟု ဆိုလို၍ 'မျက်မှောက်ဘဝ ... စသည်၏ အစွမ်းဖြင့် အကျဉ်းချုံး၍ နှစ်မျိုးလုံးဟု ဆိုအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'တဏှာ ဒိဋ္ဌိ၏အစွမ်းဖြင့်' ဟူသည် တဏှာဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် 'ဤအရာသည် ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်၏' ဟုလည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် 'ဤအရာသည် ငါ၏အတ္တဖြစ်၏' ဟုလည်းကောင်း ဤသို့ နှစ်သက်ခြင်းငှာ။ 'ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း' ဟူသည် ဤတဏှာဒိဋ္ဌိ၏အစွမ်းဖြင့် 'ဤအရာသည် ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်၏၊ ဤအရာသည် ငါ၏အတ္တဖြစ်၏' ဟု နှစ်သက်၍ သက်ဝင်စွဲလမ်းကာ မြိုချလျက် ပြီးဆုံးစေ၍ တည်ခြင်းငှာ ဟူသော ဤအနက်ကို လွှဲပြောင်းညွှန်ပြ၏။ 'Kāmapaṭibāhanena' (ကာမကို ပယ်ဆီးခြင်းဖြင့်) ဟူသည် ဤတရားသည် ရောက်ရာလမ်းကြောင်းကျင့်စဉ်ကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ကျေးဇူးချီးမွမ်းခြင်းငှာလည်းကောင်း မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ရူပကို ပယ်ဆီးခြင်းသည် နီး၏၊ ထိုမှတစ်ပါးလည်း အာကာသာနဉ္စာယတနကို လွန်မြောက်ခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုလွန်မြောက်ခြင်းနှင့်အတူ 'ubhayametaṃ aniccaṃ' (ဤနှစ်ပါးလုံးသည် အနိစ္စတည်း) စသော ဝါကျကြောင့် ထိုအလုံးစုံတို့ကို ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် နောက်ဆုတ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏။

68. ඉධ අත්තනො චාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකම්මට්ඨානං සන්ධායාහ. නිරුජ්ඣන්ති තප්පටිබද්ධඡන්දරාගනිරොධෙන, සමාපජ්ජනක්ඛණෙ පන අනුප්පාදනෙනපි. තෙනාහ ‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං පත්වා’’ති. අතප්පකට්ඨෙනාති උළාරතරභාවෙන ඣානසමාපත්තියා අතිත්තිකරභාවෙන. තමෙව පටිපදන්ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනභාවනමාහ. සමාධිවසෙන ඔසක්කනා කථිතා තතියාරුප්පකම්මට්ඨානස්ස වුත්තත්තා ‘‘යත්ථෙතා’’තිආදිනා.

၆၈. 'ဤ၌ မိမိ၏လည်းကောင်း' ဟူသည် အာကိဉ္စညာယတနကမ္မဋ္ဌာန်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်။ 'ချုပ်ကုန်၏' ဟူသည် ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် ဆက်စပ်သော ဆန္ဒရာဂချုပ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမာပတ်ဝင်စားစဉ်အခါ၌ကား တစ်ဖန် မဖြစ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ချုပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ākiñcaññāyatanaṃ patvā' (အာကိဉ္စညာယတနသို့ ရောက်၍) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'Atappakaṭṭhena' ဟူသည် သာလွန်ထူးကဲမွန်မြတ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဈာန်သမာပတ်ဖြင့် ရောင့်ရဲတင်းတိမ်မှုကို မပြုနိုင်သောသဘောကြောင့်တည်း။ 'ထိုကျင့်စဉ်ကိုသာလျှင်' ဟူသည် အာကိဉ္စညာယတနဘာဝနာကို ဆိုသည်။ 'သမာဓိအစွမ်းဖြင့် နောက်ဆုတ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏' ဟူသည် 'yatthetā' စသည်ဖြင့် တတိယ အရူပကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

ඉධ අත්තනොති ද්විකොටිකසුඤ්ඤතාමනසිකාරසඞ්ඛාතං විපස්සනාකම්මට්ඨානං. හෙට්ඨා වුත්තපටිපදන්ති අනන්තරං වුත්තආකිඤ්චඤ්ඤායතනකම්මට්ඨානං. සති සමථභාවනායං සුඤ්ඤතාමනසිකාරස්ස ඉධ සාතිසයත්තා වුත්තං. ‘‘දුතියාකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ විපස්සනාවසෙන ඔසක්කනා කථිතා’’ති.

'ဤ၌ မိမိ၏' ဟူသည် အဖို့နှစ်ပါးရှိသော သုညတနှလုံးသွင်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်းတည်း။ 'အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ကျင့်စဉ်' ဟူသည် အခြားမဲ့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အာကိဉ္စညာယတနကမ္မဋ္ဌာန်းတည်း။ သမထဘာဝနာ ရှိပါသော်လည်း ဤနေရာ၌ သုညတနှလုံးသွင်းခြင်း၏ ထူးကဲလွန်ကဲသော အဖြစ်ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ဒုတိယအာကိဉ္စညာယတန၌ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် နောက်ဆုတ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏' ဟု ဆိုသည်။

70. තතියාකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ අත්තනොති චතුකොටිකසුඤ්ඤතාමනසිකාරසඞ්ඛාතං විපස්සනාකම්මට්ඨානං. එත්ථාති එතස්මිං සුඤ්ඤතානුපස්සනාධිකාරෙ. ක්වචීති කත්ථචි ඨානෙ, කාලෙ, ධම්මෙ වා. අථ වා ක්වචීති අජ්ඣත්තං, බහිද්ධා වා. අත්තනො අත්තානන්ති සකත්තානං. ‘‘අයං ඛො, භො බ්‍රහ්මා…පෙ… වසී පිතා භූතභබ්‍යාන’’න්තිආදිනා (දී. නි. 1.42) පරපරිකප්පිතං අත්තානඤ්ච කස්සචි කිඤ්චනභූතං න පස්සතීති දස්සෙන්තො ‘‘කස්සචී’’තිආදිමාහ. තත්ථ පරස්සාති ‘‘පරා පජා’’ති ‘‘පරො පුරිසො’’ති ච එවං ගහිතස්ස. න ච මම ක්වචනීති එත්ථ මම-සද්දො අට්ඨානපයුත්තොති ආහ ‘‘මමසද්දං තාව ඨපෙත්වා’’ති. පරස්ස චාති අත්තතො අඤ්ඤස්ස, ‘‘පරො පුරිසො නාම අත්ථි මමත්ථාය සජිතො, තස්ස වසෙන මය්හං සබ්බං [Pg.257] ඉජ්ඣතී’’ති එවං එකච්චදිට්ඨිගතිකපරිකප්පිතවසෙන පරං අත්තානං, තඤ්ච අත්තනො කිඤ්චනභූතං න පස්සතීති දස්සෙන්තො, ‘‘න ච ක්වචනී’’තිආදිමාහ. එත්ථ ච නාහං ක්වචනීති සකඅත්තනො අභාවං පස්සති. න කස්සචි කිඤ්චනතස්මින්ති සකඅත්තනො එව කස්සචි අනත්තනියතං පස්සති. න ච, මමාති එතං ද්වයං යථාසඞ්ඛ්‍යං සම්බන්ධිතබ්බං, අත්ථීති පච්චෙකං. ‘‘න ච ක්වචනි පරස්ස අත්තා අත්ථී’’ති පරස්ස අත්තනො අභාවං පස්සති, ‘‘තස්ස පරස්ස අත්තනො මම කිස්මිඤ්චි කිඤ්චනතා න චත්ථී’’ති පරස්ස අත්තනො අනත්තනියතං පස්සති. එවං අජ්ඣත්තං බහිද්ධා ච ඛන්ධානං අත්තත්තනියසුඤ්ඤතා සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජතා චතුකොටිකසුඤ්ඤතාපරිග්ගණ්හනෙන දිට්ඨා හොති. හෙට්ඨා වුත්තපටිපදන්ති ඉධාපි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකම්මට්ඨානමෙව වදති. විපස්සනාවසෙනෙව ඔසක්කනා කථිතා චතුකොටිකසුඤ්ඤතාදස්සනවිසෙසභාවතො, තප්පධානත්තා චස්ස මනසිකාරස්ස.

၇၀. တတိယမြောက် အာကိဉ္စညာယတနသုတ်၌ ‘အတ္တနော’ ဟူသည် စတုကောဋိကသုညတမနသိကာရ (လေးဘက်လေးတန် ဆိတ်သုဉ်းခြင်းကို နှလုံးသွင်းခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်းတည်း။ ‘ဧတ္ထ’ ဟူသည် ဤသုညတာနုပဿနာ အရာ၌ (ဟု ဆိုလိုသည်။) ‘ကွစိ’ ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌သော်လည်းကောင်း၊ အခါ၌သော်လည်းကောင်း၊ တရား၌သော်လည်းကောင်း။ သို့မဟုတ် ‘ကွစိ’ ဟူသည် အတွင်း၌သော်လည်းကောင်း၊ အပြင်၌သော်လည်းကောင်း။ ‘အတ္တနော’ ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် (မိမိ၏ အတ္တ) ကို။ “အချင်းဗြဟ္မာ...ပ... ဖြစ်ပြီး ဖြစ်လတ္တံ့သော သတ္တဝါတို့၏ အစိုးရသော အဖဖြစ်၏” ဟူသော ပါဌ်စသည်ဖြင့် (ဒီ၊ နိ၊ ၁၊ ၄၂) သူတပါးတို့ ကြံစည်အပ်သော အတ္တကိုလည်း တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား တစ်စုံတစ်ခုသော ပိုင်ဆိုင်ခြင်းသဘောရှိသည်ကို မမြင် ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ကဿစိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပါဌ်၌ ‘ပရဿ’ ဟူသည် “သူတပါးသော သတ္တဝါ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “သူတပါးသော ယောက်ျား” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ ယူအပ်သော သူတပါးအား။ ‘န စ မမ ကွစနိ’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘မမ’ သဒ္ဒါသည် မလျော်သော အရပ်၌ သုံးစွဲအပ်သည်ဖြစ်၍ ‘မမသဒ္ဒါကို ရှေးဦးစွာ ထား၍’ ဟု ဆိုသည်။ ‘ပရဿ စ’ ဟူသည် မိမိမှတပါး အခြားသော သူတပါး၏၊ “ငါ့အကျိုးငှာ ဖန်ဆင်းအပ်သော သူတပါးဟူသည် ရှိ၏၊ ထိုသူတပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ငါ့အား အလုံးစုံ ပြီးစီး၏” ဟု ဤသို့ အချို့သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူတို့ ကြံစည်အပ်သော အစွမ်းဖြင့် သူတပါးသော အတ္တကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသူတပါးသော အတ္တသည်လည်း မိမိအား တစ်စုံတစ်ခုသော ပိုင်ဆိုင်ခြင်းသဘောရှိသည်ကို မမြင် ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘န စ ကွစနိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဤနေရာ၌လည်း ‘နာဟံ ကွစနိ’ (ငါသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌ မရှိ) ဟု မိမိ၏ အတ္တ မရှိခြင်းကို မြင်၏။ ‘န ကဿစိ ကိဉ္စနတသ္မိံ’ (တစ်စုံတစ်ယောက်၏ တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌လည်း မရှိ) ဟု မိမိ၏ အတ္တသည်ပင် တစ်စုံတစ်ယောက်သော သူအား မိမိပိုင် မဟုတ်သောအဖြစ်ကို မြင်၏။ ‘န စ’ နှင့် ‘မမ’ ဟူသော ဤနှစ်ပါးကို အစဉ်အတိုင်း စပ်အပ်၏၊ ‘အတ္ထိ’ ဟူသော သဒ္ဒါကိုလည်း တစ်ခုစီ စပ်အပ်၏။ “တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌လည်း သူတပါး၏ အတ္တသည် မရှိ” ဟု သူတပါး၏ အတ္တ မရှိခြင်းကို မြင်၏။ “ထိုသူတပါး၏ အတ္တသည် ငါ့အား တစ်စုံတစ်ခုသော အရာ၌ ငါ့ပိုင် မဟုတ်သောအဖြစ်သည်လည်း မရှိ” ဟု သူတပါး အတ္တ၏ မိမိပိုင် မဟုတ်သောအဖြစ်ကို မြင်၏။ ဤသို့လျှင် အတွင်း အပြင်၌ ခန္ဓာတို့၏ အတ္တ၊ အတ္တနိယမှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်း၊ သက်သက်သော သင်္ခါရအစုအပုံမျှသာ ဖြစ်ခြင်းသည် လေးဘက်လေးတန် ဆိတ်သုဉ်းခြင်းကို သိမ်းဆည်းခြင်းဖြင့် မြင်အပ်သည် ဖြစ်၏။ ‘အောက်၌ ဟောအပ်ပြီးသော အကျင့်’ ဟူသည် ဤနေရာ၌လည်း အာကိဉ္စညာယတန ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုသာ ဆိုလိုသည်။ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့်သာ ဆုတ်နစ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ လေးဘက်လေးတန် ဆိတ်သုဉ်းခြင်းကို မြင်ခြင်း၏ ထူးခြားသော အဖြစ်ကြောင့်တည်း၊ ထိုနှလုံးသွင်းခြင်းသည် ထိုဝိပဿနာ၌ အဓိကဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

ඉධ අත්තනොති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකම්මට්ඨානමාහ. සබ්බසඤ්ඤාති රූපසඤ්ඤා පටිඝසඤ්ඤා නානත්තසඤ්ඤා හෙට්ඨිමා තිස්සො අරූපසඤ්ඤාති එවං සබ්බසඤ්ඤා අනවසෙසා නිරුජ්ඣන්තීති වදන්ති. ‘‘හෙට්ඨා වුත්තා’’ති පන විසෙසිතත්තා ඉමස්මිං ආගතා චතුත්ථජ්ඣානසඤ්ඤාදයො අපි සඤ්ඤාති අපරෙ. තන්ති සම්මුතිමත්තං කාමසඤ්ඤාපටිබාහනවසෙනෙව තෙසං නානත්තසඤ්ඤාදිනිරොධස්ස අත්ථසිද්ධත්තා. සමාධිවසෙන ඔසක්කනා කථිතා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනභාවනාය සමථකම්මට්ඨානභාවතො.

ဤသုတ်၌ ‘အတ္တနော’ ဟူသည် နေဝသညာနာသညာယတန ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘သဗ္ဗသညာ’ ဟူသည် ရူပသညာ၊ ပဋိဃသညာ၊ နာနတ္တသညာနှင့် အောက်၌ ဖြစ်သော အရူပသညာသုံးပါး ဟူ၍ ဤသို့ အလုံးစုံသော သညာတို့သည် အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ကုန်၏ ဟု (ဆရာတို့သည်) ဆိုကြကုန်၏။ “အောက်၌ ဟောအပ်ပြီးသော” ဟု ထူးခြားစွာ ပြဆိုအပ်သောကြောင့် ဤသုတ်၌ လာသော စတုတ္ထဈာန်သညာ စသည်တို့သည်လည်း သညာတို့ဖြစ်ကြကုန်၏ ဟု အခြားသော ဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် သမုတိမျှသာတည်း၊ ကာမသညာကို ပယ်မြစ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာ ထိုသူတို့၏ နာနတ္တသညာ စသည်တို့ ချုပ်ခြင်း အကျိုး ပြီးစီးသောကြောင့်တည်း။ သမာဓိအစွမ်းဖြင့် ဆုတ်နစ်ခြင်းကို ဟောအပ်၏၊ နေဝသညာနာသညာယတန ဘာဝနာသည် သမထကမ္မဋ္ဌာန်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

71. පුබ්බෙ පඤ්චවිධං කම්මවට්ටන්ති පුරිමකම්මභවස්මිං මොහො අවිජ්ජා ආයූහනා සඞ්ඛාරා නිකන්තිතණ්හා උපගමනං උපාදානං චෙතනා භවොති එවමාගතො සපරික්ඛාරො කම්මප්පබන්ධො. න ආයූහිතං අස්සාති න චෙතිතං පකප්පිතං භවෙය්‍ය. එතරහි එවං පඤ්චවිධං විපාකවට්ටන්ති විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනාසඞ්ඛාතො පච්චුප්පන්නො විපාකප්පබන්ධො නප්පවත්තෙය්‍ය කාරණස්ස අනිප්ඵන්නත්තා. සචෙ ආයූහිතං න භවිස්සතීති යදි චෙතිතං පකප්පිතං න සියා. යං අත්ථීති යං පරමත්ථතො විජ්ජමානකං. තෙනාහ ‘‘භූත’’න්ති. තඤ්හි පච්චයනිබ්බත්තතාය ‘‘භූත’’න්ති වුච්චති. තං පජහාමීති තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානෙන තතො එව ආයතිං අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනවසෙන පජහාමි පරිච්චජාමි.

၇၁. ‘ပုဗ္ဗေ ပဉ္စဝိဓံ ကမ္မဝဋ္ဋံ’ ဟူသည် ရှေးကမ္မဘဝ၌ တွေဝေခြင်း ‘အဝိဇ္ဇာ’၊ အားထုတ်ခြင်း ‘သင်္ခါရ’၊ သာယာခြင်း ‘တဏှာ’၊ ကပ်ရောက်ခြင်း ‘ဥပါဒါန်’၊ စေတနာ ‘ဘဝ’ ဟု ဤသို့ လာရှိသော အခြံအရံနှင့်တကွသော ကံ၏ အစဉ်အဆက်တည်း။ ‘န အာယူဟိတံ အဿ’ ဟူသည် မကြံစည် မအားထုတ်အပ်သည် ဖြစ်ရာ၏။ ‘ဧတရဟိ ဧဝံ ပဉ္စဝိဓံ ဝိပါကဝဋ္ဋံ’ ဟူသည် ဝိညာဉ်၊ နာမ်ရုပ်၊ သဠာယတန၊ ဖဿ၊ ဝေဒနာ ဟု ဆိုအပ်သော ပစ္စုပ္ပန် ဝိပါက်အစဉ်သည် အကြောင်းမပြီးစီးသောကြောင့် မဖြစ်ရာ။ ‘သစေ အာယူဟိတံ န ဘဝိဿတိ’ ဟူသည် အကယ်၍ မကြံစည် မအားထုတ်အပ်သည် ဖြစ်အံ့။ ‘ယံ အတ္ထိ’ ဟူသည် ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော တရား။ ထို့ကြောင့် “ဖြစ်ပေါ်လာသော တရား (ဘူတ)” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုတရားသည် အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဖြစ်သောကြောင့် “ဘူတ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘တံ ပဇဟာမိ’ ဟူသည် ထိုတရား၌ စပ်ယှဉ်သော ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်းဖြင့် ထိုမှစ၍ နောင်တစ်ဖန် မဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်စေသော အစွမ်းဖြင့် ပယ်စွန့်၏ (ဟု ဆိုလိုသည်။)

පරිනිබ්බායීති [Pg.258] සහ පරිකප්පනෙන අතීතත්ථෙති ආහ ‘‘පරිනිබ්බායෙය්‍යා’’ති. පරිනිබ්බායෙය්‍ය නු ඛොති වා පාඨො, සො එවත්ථො. න කිඤ්චි කථිතන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවෙන ඤාණුත්තරස්සෙව විසයභාවතො සරූපතො න කිඤ්චි කථිතං, නයෙන පනස්ස විසෙසං ඤාපෙතුකාමත්තා. භගවතො කිර එතදහොසි – ‘‘ඉමිස්සංයෙව පරිසති නිසින්නො ආනන්දො අනුසන්ධිකුසලතාය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං පාදකං කත්වා ඨිතස්ස භික්ඛුනො පටිසන්ධිං අරහත්තඤ්ච සන්ධාය පඤ්හං පුච්ඡිස්සති, ඉමිනා පුච්ඡානුසන්ධිනා තමත්ථං දෙසෙස්සාමී’’ති. ඔසක්කනාය ච ඉධාධිප්පෙතත්තා භින්නරසදෙසනා හොතීති පුච්ඡානුසන්ධි පුච්ඡිතා. තස්මිඤ්හි අසති අනුසන්ධිභෙදභින්නෙසා දෙසනා, න ච බුද්ධාචිණ්ණා භින්නරසදෙසනාති. විපස්සනානිස්සිතන්ති තන්නිස්සිතං. තස්ස භික්ඛුනො. උපාදියති එතෙනාති ච උපාදානං. න පරිනිබ්බායති පහාතබ්බස්ස අප්පජහනතො. තෙනාහ භගවා – ‘‘ධම්මාපි ඛො, භික්ඛවෙ, පහාතබ්බා, පගෙව අධම්මා’’ති (ම. නි. 1.240). උපාදානසෙට්ඨන්ති ඉදං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනභවස්ස සබ්බභවග්ගතාදස්සනපරං, න පන අරියභවග්ගස්ස උපාදානසෙට්ඨතාපටිසෙධපරං.

‘ပရိနိဗ္ဗာယိ’ ဟူသည် ကြံစည်မှုနှင့်တကွ အတိတ်အနက်၌ မိန့်တော်မူသည် ဖြစ်၍ ‘ပရိနိဗ္ဗာယေယျ’ (ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရာ၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘ပရိနိဗ္ဗာယေယျ နု ခေါ’ ဟူ၍လည်း စာဌ်ရှိ၏၊ ထိုလည်း ဤအနက်ပင်တည်း။ ‘တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မဟောအပ်’ ဟူသည် နေဝသညာနာသညာယတန သမာပတ်၏ သင်္ခါရအကြွင်းမျှသာဖြစ်သော သိမ်မွေ့သော သဘောရှိသဖြင့် မြတ်သောဉာဏ်၏သာလျှင် အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ အထင်အရှား တစ်စုံတစ်ခုမျှ မဟောအပ်ပေ၊ သို့သော်လည်း နည်းနာအားဖြင့် ယင်း၏ ထူးခြားမှုကို သိစေလိုသောကြောင့်တည်း။ မြတ်စွာဘုရားအား ဤသို့ စိတ်အကြံ ဖြစ်တော်မူသတတ် - “ဤပရိသတ်၌ပင် ထိုင်နေသော အာနန္ဒာသည် အနုသန္ဓေစပ်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်သည်ဖြစ်၍ နေဝသညာနာသညာယတနကို အခြေခံပြု၍ တည်သော ရဟန်း၏ ပဋိသန္ဓေနှင့် ရဟတ်တဖိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မေးခွန်းမေးလိမ့်မည်၊ ငါသည် ဤမေးခွန်း၏ အနုသန္ဓေအားဖြင့် ထိုအနက်ကို ဟောတော်မူအံ့” ဟု (ကြံတော်မူ၏)။ ဤနေရာ၌ ဆုတ်နစ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် တစ်ခြားသော အရသာရှိသော ဒေသနာ ဖြစ်လတ္တံ့ဟု မေးခွန်း၏ အနုသန္ဓေကို မေးမြန်းအပ်၏။ ထိုမေးခွန်း မရှိပါက ဤဒေသနာသည် အနုသန္ဓေ ပြတ်ခြင်းဖြင့် ပြတ်တောက်သော ဒေသနာ ဖြစ်ရာ၏၊ ဆန့်ကျင်ဘက် အရသာရှိသော ဒေသနာသည်လည်း မြတ်စွာဘုရားတို့၏ အလေ့အကျင့် မဟုတ်ပေ။ ‘ဝိပဿနာနိဿိတံ’ ဟူသည် ထိုဝိပဿနာကို မှီသော တရား (ထိုရဟန်း၏ ဝိပဿနာကို ဆိုလိုသည်။) ဤတရားဖြင့် စွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် ‘ဥပါဒါန်’ မည်၏။ ပယ်အပ်သော တရားကို မပယ်ရသေးသောကြောင့် ပရိနိဗ္ဗာန် မပြုနိုင်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းတို့၊ ကုသိုလ်တရား (တရားကောင်း) တို့ကိုပင် ပယ်အပ်သေး၏၊ အကုသိုလ်တရား (တရားဆိုး) တို့ကိုမူကား ဆိုဖွယ်ရာ မရှိပြီ” ဟု (မ၊ နိ၊ ၁၊ ၂၄၀ ၌) မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘ဥပါဒါနသေဋ္ဌံ’ ဟူသော ဤစကားသည် နေဝသညာနာသညာယတန ဘဝ၏ အလုံးစုံသော ဘဝတို့၏ အထွတ်အထိပ်ဖြစ်ပုံကို ပြလိုသည်သာတည်း၊ အရိယာတို့၏ ဘဝဂ်၌ ဥပါဒါန်၏ အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သည်ကို မြစ်ပယ်လို၍ မိန့်တော်မူသည်မဟုတ်။

73. නිස්සායාති භවපරියාපන්නං නාම ධම්මං නිස්සාය තප්පරියාපන්නං නාම නිස්සාය ඔඝනිත්ථරණා භගවතා අක්ඛාතා; අහො අච්ඡරියමෙතං, අහො අබ්භුතමෙතන්ති.

၇၃. ‘နိဿာယ’ ဟူသည် ဘဝပရိယာပန္န (ဘဝ၌ အကျုံးဝင်သော) တရားကို မှီ၍၊ ထိုဘဝ၌ အကျုံးဝင်သော တရားကိုပင် မှီ၍ ဩဃ (သံသရာဝဲဩဃ) မှ ကူးမြောက်ခြင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏၊ ဤအရာသည် အလွန်အံ့ဩဖွယ် ကောင်းလှဘိသတည်း၊ အလွန်မဆန်းကြယ်ဖူးသော အမှု ဖြစ်ပေစွတည်း။

නවසුපි ඨානෙසු සමථයානිකස්සෙව වසෙන දෙසනාය ආගතත්තා, ඉධ ච කස්සචිපි පාදකජ්ඣානස්ස අනාමට්ඨත්තා වුත්තං – ‘‘අරියසාවකොති සුක්ඛවිපස්සකො අරියසාවකො’’ති. නවන්නම්පි කම්මට්ඨානං එකතො කත්වා සම්මසතීති ඉදං ඣානධම්මෙපි අනුස්සවලද්ධෙ ගහෙත්වා සම්මසනං සම්භවතීති කත්වා වුත්තං; තෙභූමකසඞ්ඛාරගතං ඉධ වුත්තන්ති අනවසෙසතො පරිග්ගහණං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘යාවතා සක්කායො’’ති.

နေရာကိုးပါးတို့၌ပင် သမထယာနိက (သမထလျှင် ယာဉ်ရှိသော) ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဒေသနာ လာရှိသောကြောင့်၊ ဤနေရာ၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အခြေခံဈာန်ကို မထိမတွေ့ (မသုံးစွဲ) သောကြောင့် “အရိယာသာဝကော ဟူသည် သုက္ခဝိပဿက (သမထဈာန်မရှိသော) အရိယာသာဝကတည်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ကိုးပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ သုံးသပ်၏” ဟူသော ဤစကားသည် တစ်ဆင့်ကြားရသဖြင့် ရအပ်သော ဈာန်တရားတို့ကိုပင် ယူ၍ သုံးသပ်ခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်၏ ဟု ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ဟောအပ်သော ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော သင်္ခါရတရားတို့ကို အကြွင်းမဲ့ သိမ်းဆည်းခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ “သက္ကာယ ရှိသမျှ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

එතං අමතන්ති අමතං නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තියා එතං අරහත්තං අමතරසං. තෙනාහ – ‘‘එතං අමතං සන්තං, එතං පණීත’’න්ති. ‘‘අනුපාදාය කිඤ්චිපි අග්ගහෙත්වා චිත්තං විමුච්චී’’ති වුත්තත්තාපි අනුපාදා චිත්තස්ස විමොක්ඛො නිබ්බානං අඤ්ඤත්ථ සුත්තෙ වුච්චති.

‘ဧတံ အမတံ’ ဟူသည် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤအရဟတ္တဖိုလ်သည် အမြိုက်အရသာ ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် “ဤအမြိုက်တရားသည် ငြိမ်းအေး၏၊ ဤအမြိုက်တရားသည် မွန်မြတ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မစွဲလမ်းဘဲ စိတ်သည် လွတ်မြောက်၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်း မစွဲလမ်းဘဲ စိတ်၏ လွတ်မြောက်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို အခြားသော သုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်၏။

තිණ්ණං [Pg.259] භික්ඛූනන්ති අභිනිවෙසභෙදෙන තිවිධානං. පාදකං කත්වා ඨිතස්ස ඔසක්කනාය අභාවෙ කාරණං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සමොධානෙත්වාති සම්මදෙව ඔදහිත්වා තස්මිං තස්මිං ඨානෙ අසඞ්කරතො වවත්ථපෙත්වා. සුකථිතං නාම හොති කථෙතබ්බස්ස අනවසෙසෙත්වා කථිතත්තා.

‘‘Tiṇṇaṃ bhikkhūnaṃ’’ ဟူသည်မှာ စွဲလမ်းမှု အဓိပ္ပာယ် ကွဲပြားခြင်းကြောင့် သုံးမျိုးသော ရဟန်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ (ဈာန်ကို) အခြေခံပြု၍ တည်နေသော ရဟန်းအား ဆုတ်ယုတ်မှု မရှိခြင်း အကြောင်းကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ‘‘Samodhānetvā’’ ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ သွေးဆောင် စုစည်း၍ ထိုထိုနေရာ၌ မရောယှက်စေဘဲ ပိုင်းခြား သတ်မှတ်၍ ဟူလို။ ဟောကြားအပ်သော တရားတော်ကို အကြွင်းအကျန်မရှိ ဟောကြားတော်မူသောကြောင့် ‘‘ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်သည် (သုကထိတ)’’ မည်၏။

ආනෙඤ්ජසප්පායසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

အာနဉ္ဇသပ္ပါယသုတ်အဖွင့် ဋီကာ (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

7. ගණකමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා

၇. ဂဏကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ်အဖွင့်

74. යථා හෙට්ඨිමසොපානඵලකං ඔරොහන්තස්ස පච්ඡිමං නාම හොති, එවං ආරොහන්තස්ස පඨමං නාම හොතීති වුත්තං – ‘‘යාව පච්ඡිමසොපානකළෙවරාති යාව පඨමසොපානඵලකා’’ති. වත්ථුං සොධෙත්වාති වත්ථුවිජ්ජාචරියෙන වුත්තවිධිනා පාසාදවත්ථුනො සොධනවිධිං කත්වා. එත්ථාති පාසාදකරණෙ. සත්තධා භින්නස්ස වාලග්ගස්ස අංසුකොටිවෙධකො වාලවෙධි නාම. ඨානසම්පාදනන්ති වෙසාඛමණ්ඩලාදීනං සම්පාදනං. මුට්ඨිකරණාදීහීති උසුමුට්ඨිකරණජියාගාහජියාවිජ්ඣාදීහි. එවං ගණාපෙමාති එකං නාම එකමෙව, ද්වෙ දුකා චත්තාරි, තීණි තිකානි නව, චත්තාරි චතුක්කානි සොළසාතිආදිනා එවං ගණනං සික්ඛාපෙම.

၇၄. ဆင်းသက်သောသူအား အောက်ဆုံး လှေကားထစ်သည် နောက်ဆုံးမည်သကဲ့သို့ တက်သောသူအား ပထမဦးဆုံး မည်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် ‘‘yāva pacchimasopānakaḷevarā’’ ဟူသည် ပထမဆုံး လှေကားထစ်တိုင်အောင်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘‘Vatthuṃ sodhetvā’’ ဟူသည် မြေပြင်သန့်ရှင်းရေးအတတ်သင် ဆရာ (ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာဆရာ) ညွှန်ကြားသော နည်းလမ်းအတိုင်း ပြာသာဒ်ဆောက်လုပ်မည့် မြေရာကို သန့်ရှင်းစေခြင်းကို ပြု၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘‘Ettha’’ ဟူသည် ပြာသာဒ်ဆောက်လုပ်ရာ၌ ဖြစ်သည်။ ခုနစ်စိပ် စိပ်ထားသော သားမြီးဖျား၏ အပိုင်းအစကို မှန်အောင် ပစ်ခတ်နိုင်သူကို ‘‘သန်းမြီးဖျားကို မှန်အောင် ပစ်နိုင်သူ (ဝါလဝေဓိ)’’ ဟု ခေါ်သည်။ ‘‘Ṭhānasampādanaṃ’’ ဟူသည် ဝေသာခဝန်း စသည်တို့ကို ပြုပြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘‘Muṭṭhikaraṇādīhi’’ ဟူသည် မြှားဆုပ်ခြင်း၊ လေးကြိုးကို ကိုင်ခြင်း၊ လေးကြိုးကို လွှတ်၍ ပစ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ‘‘Evaṃ gaṇāpema’’ ဟူသည်မှာ တစ်ခုကို တစ်ခုတည်း၊ နှစ်ခု နှစ်လီသည် လေးခု၊ သုံးခု သုံးလီသည် ကိုးခု၊ လေးခု လေးလီသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်ခု စသည်ဖြင့် ဤသို့ ရေတွက်နည်းကို သင်ကြားပေးကုန်၏ ဟူလို။

75. කෙරාටිකා හොන්තීති සමයස්ස අනුපක්කිලිට්ඨකරණමායාසාඨෙය්‍යෙන සමන්නාගතා හොන්ති. තං දමනං ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමති, අයමස්ස ජාතිදොසාභාවො.

၇၅. ‘‘Kerāṭikā honti’’ ဟူသည်မှာ သာသနာတော်ကို ညစ်နွမ်းအောင် မပြုလုပ်ဘဲ လှည့်ပတ်ခြင်း၊ စဉ်းလဲခြင်း (မာယာ သာဌေယျ) နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏။ ထိုယဉ်ကျေးအောင် ဆုံးမခြင်းသည် အသက်အတွက်ကြောင့်ပင် လွန်ကျူးခြင်း မရှိပေ၊ ဤသည်ကား ထိုသူ၏ ဇာတိဉာဉ်၌ အပြစ်မရှိခြင်း (ဇာတိဒေါသ ကင်းစင်ခြင်း) ဖြစ်သည်။

76. සතිසම්පජඤ්ඤාහි සමඞ්ගිභාවත්ථායාති සතතවිහාරිභාවසාධනෙහි සතිසම්පජඤ්ඤෙහි සමන්නාගමත්ථාය. නනු ච ඛීණාසවා සතිවෙපුල්ලප්පත්තා පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තා ච, කථං තස්ස සතිසම්පජඤ්ඤං පයොගසාධනීයං පවත්තන්ති ආහ ‘‘ද්වෙ හී’’තිආදි. සතතවිහාරීති සතතං සමාපත්තිවිහාරිබහුලා, තස්මා තෙ ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්ති. වුත්තවිපරියායෙන නොසතතවිහාරිනො දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. අප්පෙතුං න සක්කොති අනාචිණ්ණභාවතො.

၇၆. ‘‘Satisampajaññāhi samaṅgibhāvatthāya’’ ဟူသည် အမြဲမပြတ် နေလေ့ရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြီးစေတတ်ကုန်သော သတိ၊ သမ္ပဇဉ်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းအလို့ငှာ ဟု ဆိုလိုသည်။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သတိပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်ပြီးသား၊ ပညာပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်ပြီးသား ဖြစ်ကြသည် မဟုတ်ပါလော၊ ထိုရဟန္တာအား သတိနှင့် သမ္ပဇဉ်သည် အားထုတ်၍ ပြီးစေအပ်သည် ဖြစ်၍ အဘယ်သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသနည်း ဟူသော မေးခွန်းအတွက် ‘‘dve hi’’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘‘Satatavihārī’’ ဟူသည် အမြဲတစေ သမာပတ်ဖြင့် နေလေ့ရှိသူများ ဖြစ်ကြသည်၊ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန္တာတို့သည် အလိုရှိတိုင်းသော ခဏ၌ ဖလသမာပတ်သို့ ဝင်စားနိုင်ကြကုန်သည်။ ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် အမြဲတစေ မနေလေ့ရှိသူ (နောသတတဝိဟာရီ) တို့ကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘tattha’’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ မလေ့ကျင့်ဖူးသော အဖြစ်ကြောင့် (စိတ်ကို) အပ္ပနာသို့ မရောက်စေနိုင်ပေ။

තං විතක්කෙන්තොති ‘‘සාමණෙරස්ස සෙනාසනං නත්ථි, අරඤ්ඤඤ්ච සීහාදීහි සපරිස්සයං, කිං නු ඛො තස්ස භවිස්සතී’’ති තං විතක්කෙන්තො. එවරූපොති [Pg.260] එදිසො යථාවුත්තසාමණෙරසදිසො ඛීණාසවො. ඉමෙ ධම්මෙති ඉමස්මිං සුත්තෙ ආගතෙ සීලාදිධම්මෙ. ආවජ්ජිත්වාවාති අත්තනො පරිසුද්ධසීලතාදිආවජ්ජනහෙතු එව සමාපජ්ජිතුං සක්ඛිස්සති.

‘‘Taṃ vitakkento’’ ဟူသည် ‘‘သာမဏေရအား ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ မရှိ၊ တောကလည်း ခြင်္သေ့ စသည်တို့ဖြင့် ဘေးရန် ရှိလှ၏၊ ထိုသာမဏေရအား အဘယ်သို့ ဖြစ်ပါအံ့နည်း’’ ဟု ထိုအရေးကို ကြံစည် စဉ်းစားသောသူ ဖြစ်သည်။ ‘‘Evarūpo’’ ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သာမဏေနှင့် တူသော ဤကဲ့သို့သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ ‘‘Ime dhamme’’ ဟူသည် ဤသုတ်၌ လာရှိသော သီလ စသော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘‘Āvajjitvāvā’’ ဟူသည် မိမိ၏ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော သီလ စသည်တို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် သမာပတ် ဝင်စားနိုင်လိမ့်မည် ဟု ဆိုလိုသည်။

78. ‘‘යෙමෙ, භො ගොතමා’’ති වචනස්ස සම්බන්ධං දස්සෙතුං, ‘‘තථාගතෙ කිරා’’තිආදි වුත්තං. එවන්ති ‘‘යෙමෙ, භො ගොතමා’’තිආදිආකාරෙහි වත්තුමාරද්ධො.

၇၈. ‘‘Yeme, bho gotama’’ ဟူသော စကား၏ အဆက်အစပ်ကို ပြခြင်းငှာ ‘‘tathāgate kira’’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘‘Evaṃ’’ ဟူသည် ‘‘yeme, bho gotama’’ စသော အခြင်းအရာအားဖြင့် စကားကို စတင်ပြောဆိုသည် ဟု ဆိုလိုသည်။

අජ්ජධම්මෙසූති අපුරාතනධම්මෙසු. තක්කනමත්තානි හි තෙහි කප්පෙත්වා සයංපටිභානං විරචිතානි. පුරාතනතාය පරිපුණ්ණතාය එකන්තනිය්‍යානිකතාය ච පරමො උත්තමො. තෙනාහ – ‘‘තෙසු…පෙ… උත්තමොති අත්ථො’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘‘Ajjadhammesu’’ ဟူသည် ရှေးဟောင်းမဟုတ်သော ခေတ်သစ်တရားတို့၌ ဟူလို။ ထိုခေတ်သစ် ဆရာတို့သည် ကြံဆရုံမျှဖြင့် စိတ်ကူးယဉ်၍ မိမိကိုယ်ပိုင် ဉာဏ်ဖြင့်သာ ရေးသား စပ်ဆိုထားကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ (မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်သည်) ရှေးဦးကပင် ရှိခြင်း၊ ပြည့်စုံခြင်း၊ ဧကန်မုချ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်စေနိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် အလွန်အကဲ အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ‘‘ထိုတရားတို့တွင်... အမြတ်ဆုံးဖြစ်သည်’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ကြွင်းသောစကားသည် လွယ်ကူစွာ သိအပ်လှ၏။

ගණකමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဂဏကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ်အဖွင့် ဋီကာ (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

8. ගොපකමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා

၈. ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ်အဖွင့်

79. කම්මංයෙව කම්මන්තො, සො එත්ථ අත්ථීති කම්මකරණට්ඨානං ‘‘කම්මන්තො’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘කම්මන්තට්ඨාන’’න්ති. තෙහි ධම්මෙහීති බුද්ධගුණෙහි. තෙ පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පමුඛාති කත්වා ආහ ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණධම්මෙහී’’ති. සබ්බෙන සබ්බන්ති සබ්බප්පකාරෙන අනවසෙසං, එත්තකො ගුණානං පකාරභෙදො, තෙසු කිඤ්චිපි පකාරං අනවසෙසෙත්වා. සබ්බකොට්ඨාසෙහි සබ්බන්ති යත්තකා ගුණභාගා, තෙහි සබ්බෙහි අනවසෙසං නිස්සෙසමෙව කත්වා. යොපි අහොසීති යොපි කොසම්බිවාසීනං භික්ඛූනං වසෙන කොසම්බියං කලහො අහොසි. සොපි තත්ථෙව උප්පන්නට්ඨානෙයෙව උප්පන්නමත්තො වූපසමිතො. පරිනිබ්බුතකාලෙ පනස්සාති අස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස පරිනිබ්බුතකාලෙ පන. භිය්‍යොසොමත්තාය භික්ඛූ සමග්ගා ජාතා, කථඤ්ච සංවෙගො ජාතොති දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨසට්ඨී’’තිආදි වුත්තං. සාතිසයං අභිණ්හඤ්ච උපසමප්පත්තියා අතිවිය උපසන්තුපසන්තා. අනුසංයායමානොති අනු අනු සම්මදෙව ජානන්තො විචාරෙන්තො වොසාසමානො. ‘‘අනුසඤ්ඤායමානො’’ති වා පාඨො. තත්ථ ය-කාරස්ස ඤ-කාරං කත්වා නිද්දෙසොති ආහ ‘‘අනුවිචරමානො’’ති.

၇၉. အမှုကိစ္စသည်သာလျှင် ‘‘ကမ္မန္တ’’ မည်၏၊ ထိုအမှုသည် ဤနေရာ၌ ရှိသောကြောင့် အမှုပြုလုပ်ရာ နေရာကို ‘‘ကမ္မန္တ’’ ဟု ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် ‘‘အမှုလုပ်ရာ နေရာ (ကမ္မန္တဋ္ဌာန)’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘‘Tehi dhammehi’’ ဟူသည် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် ဟူလို။ ထိုဂုဏ်တော်တို့သည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို အမှူးပြုကြသောကြောင့် ‘‘သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် တည်းဟူသော တရားတို့ဖြင့်’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘‘Sabbena sabbaṃ’’ ဟူသည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အကြွင်းမဲ့၊ ဤမျှလောက်သော ဂုဏ်တော်တို့၏ အပြားတို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော အပြားကိုမျှ မကြွင်းစေဘဲ ဟူလို။ ‘‘Sabbakoṭṭhāsehi sabbaṃ’’ ဟူသည် ဂုဏ်အဖို့အစု ရှိသရွေ့ ထိုဂုဏ်အဖို့အစု အားလုံးတို့ဖြင့် အကြွင်းအကျန်မရှိ အကုန်အစင်ပင် ဖြစ်သည်။ ‘‘Yopi ahosi’’ ဟူသည် ကောသမ္ဗီပြည်၌ နေထိုင်ကြသော ရဟန်းတို့၏ အကြောင်းကြောင့် ကောသမ္ဗီပြည်၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ခိုက်ရန်ဒေါသသည်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုခိုက်ရန်ဒေါသသည်လည်း ထိုဖြစ်ပွားရာ အရပ်၌ပင် ဖြစ်ပွားကာမျှဖြင့် ငြိမ်းအေးသွားခဲ့သည်။ ‘‘Parinibbutakāle panassa’’ ဟူသည် ထိုမြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူသော ကာလ၌မူကား ဟု ဆိုလိုသည်။ ရဟန်းတို့သည် သာလွန်ထူးကဲစွာ ညီညွတ်ကြပုံနှင့် သံဝေဂ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြခြင်းငှာ ‘‘aṭṭhasaṭṭhi’’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် အလွန်ထူးကဲစွာနှင့် အမြဲမပြတ် အလွန် ငြိမ်းအေးကြကုန်သော။ ‘‘Anusaṃyāyamāno’’ ဟူသည် အစဉ်တစိုက် ကောင်းစွာ သိလျက်၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်လျက်၊ စီရင်ဆုံးဖြတ်လျက် ဟူလို။ သို့မဟုတ် ‘‘Anusaññāyamāno’’ ဟူ၍လည်း ဖတ်ထုံးရှိ၏။ ထိုဖတ်ထုံး၌ ‘‘ယ’’ အက္ခရာကို ‘‘ည’’ အက္ခရာ ပြု၍ ပြသခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘‘လှည့်လည် စူးစမ်းဆင်ခြင်လျက် (အနုဝိစရမာနော)’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

80. හෙට්ඨිමපුච්ඡමෙවාති [Pg.261] ගොපකමොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතපුච්ඡමෙව. සො හි ‘‘තෙහි ධම්මෙහී’’තිආදිනා, ‘‘අත්ථි කොචි තුම්හාකං සාසනස්ස සාරභූතො භික්ඛූ’’ති පුච්ඡි. අයඤ්ච තමෙව ‘‘පටිසරණො’’ති පරියායෙන පුච්ඡි. අප්පටිසරණෙති යං තුම්හෙ භික්ඛුං පටිබොධෙය්‍යාථ, තාදිසස්ස අභාවෙන අප්පටිසරණෙ. තථාගතෙන පවෙදිතො ධම්මො පටිසරණං එතෙසන්ති ධම්මපටිසරණා. තෙනාහ ‘‘ධම්මො අවස්සයො’’ති.

၈၀. ‘‘Heṭṭhimapucchameva’’ ဟူသည် ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာန မေးမြန်းခဲ့သော မေးခွန်းဟောင်းကိုပင် ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် ထိုသူသည် ‘‘tehi dhammehi’’ စသည်ဖြင့် ‘‘အရှင်ဘုရားတို့၏ သာသနာတော်၌ အနှစ်သာရဖြစ်သော ရဟန်း တစ်ပါးပါး ရှိပါသလော’’ ဟု မေးမြန်းခဲ့သည်။ ဤသူ (အာနန္ဒာမထေရ်) သည်လည်း ထိုမေးခွန်းကိုပင် ‘‘ကိုးကွယ်ရာ (ပဋိသရဏ)’’ ဟူသော ဝေါဟာရဖြင့် တစ်လှည့် မေးမြန်းတော်မူသည်။ ‘‘Appaṭisaraṇe’’ ဟူသည် သင်တို့ ညွှန်ပြ အားကိုးထိုက်သော ထိုသို့သော ရဟန်းမျိုး မရှိခြင်းကြောင့် ကိုးကွယ်ရာ မရှိသောအခါ၌ ဟူလို။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသော တရားတော်သည် ထိုသူတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘‘ဓမ္မပဋိသရဏ (တရားလျှင် ကိုးကွယ်ရာ ရှိသူများ)’’ မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘တရားတော်သည်သာ အမှီသဟဲ (အဝဿယ) ဖြစ်သည်’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

81. ආගච්ඡතීති වාචුග්ගතභාවෙන ආගච්ඡති. වත්ථුවීතික්කමසඞ්ඛාතෙ ගරුගරුතරලහුලහුතරාදිභෙදෙ අජ්ඣාචාරෙ ආපත්තිසමඤ්ඤාති ආහ – ‘‘ආපත්ති…පෙ… ආණාතික්කමනමෙවා’’ති. යථාධම්මන්ති ධම්මානුරූපං. යථාසිට්ඨන්ති යථානුසිට්ඨං. ධම්මො නොති එත්ථ නො-සද්දො අවධාරණෙ ‘‘න නො සමං අත්ථි තථාගතෙනා’’තිආදීසු (ඛු. පා. 6.3; සු. නි. 226) විය. තෙනෙවාහ ‘‘ධම්මොව කාරෙතී’’ති.

၈၁. ‘‘Āgacchati’’ ဟူသည် နှုတ်တက် ရွတ်ဆိုနိုင်သော အနေဖြင့် လာရှိသည် (အာဂုံဆောင်ထားသည်) ဟု ဆိုလိုသည်။ ဝတ္ထုကို ကျူးလွန်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကြီးလေးသော အပြစ်၊ သာလွန်ကြီးလေးသော အပြစ်၊ ပေါ့ပါးသော အပြစ်၊ သာလွန်ပေါ့ပါးသော အပြစ် စသော အပြားရှိသော လွန်ကျူးမှု၌ အာပတ်ဟူသော အမည် ယေဘုယျအားဖြင့် ရှိသောကြောင့် ‘‘အာပတ်သည်... ပညတ်တော်ကို လွန်ကျူးခြင်းသာ ဖြစ်သည်’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘‘Yathādhammaṃ’’ ဟူသည် တရားနှင့် လျော်ညီစွာ ဖြစ်သည်။ ‘‘Yathāsiṭṭhaṃ’’ ဟူသည် ညွှန်ကြား ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း ဖြစ်သည်။ ‘‘Dhammo no’’ ဟူသော စကား၌ ‘‘no’’ သဒ္ဒါသည် ‘‘na no samaṃ atthi tathāgatena’’ စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ လျှော့ပေ့ါခြင်း မရှိဘဲ ဧကန်သတ်မှတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) အနက်၌ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ‘‘တရားတော်သည်သာ ပြုစေအပ်၏ (ဓမ္မောဝ ကာရေတိ)’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

83. ‘‘යථා තං තුම්හාදිසෙහි රක්ඛකෙහි ගොපකෙහී’’ති එවං පසන්නවෙසෙන අත්තානං උක්කංසාපෙතුකාමො. අරියූපවාදපාපං ඛමාපනෙ සති අන්තරායාය න හොතීති ආහ – ‘‘ඉච්චෙතං කුසල’’න්ති. ගොනඞ්ගලමක්කටොති ගොනඞ්ගුට්ඨමක්කටො.

၈၃. ‘‘အရှင်ဘုရားတို့ကဲ့သို့သော စောင့်ရှောက်တတ်သော၊ ထိန်းသိမ်းတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကဲ့သို့...’’ ဟု ဤသို့ ကြည်ညိုသော ဟန်ပန်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်စေလိုသည်။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို စွပ်စွဲကဲ့ရဲ့ခြင်း အပြစ်သည် တောင်းပန်ကန်တော့ခြင်း ရှိလတ်သော် အန္တရာယ် မပြုနိုင်တော့သောကြောင့် ‘‘ဤသို့ ဖြစ်လျှင် ကောင်းလှပေစွ (ဣစ္စေတံ ကုသလံ)’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘‘Gonaṅgalamakkaṭo’’ ဟူသည် နွားမြီးကဲ့သို့ အမြီးရှိသော မျောက် (ဝါ) ကုန်းကောင် မျောက်မျိုး ဖြစ်သည်။

84. අයං උක්කංසාපෙතුං ඉච්ඡිතං යථාරද්ධමත්ථං විසංවාදෙති අවණ්ණිතම්පි වණ්ණිතං කත්වා කථෙන්තො; ඉමස්ස වචනස්ස පටික්ඛෙපෙන ඉමිනා දාතබ්බපිණ්ඩපාතස්ස අන්තරායො මා හොතූති එවං පිණ්ඩපාතං රක්ඛිතුං න ඛො පන සක්කාති යොජනා. ඉදන්ති ‘‘න ඛො, බ්‍රාහ්මණ, සො භගවා’’තිආදිදෙසනං. අබ්භන්තරං කරිත්වාති නිබ්බානන්තොගධං කත්වා, අන්තරං වා තස්ස නිජ්ඣානස්ස කාරණං කත්වා. කාමරාගවසෙන හි තං නිජ්ඣානං හොතීති. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තපදෙසෙ. සබ්බසඞ්ගාහිකජ්ඣානන්ති ලොකියලොකුත්තරස්ස අන්තරායො මා හොතූති එවං කත්වාපි රූපාවචරස්ස මග්ගඣානස්ස ඵලඣානස්සාති සබ්බස්සපි සඞ්ගණ්හනවසෙන දෙසිතත්තා සබ්බසඞ්ගාහකජ්ඣානං නාම කථිතං.

၈၄. ဤသူသည် ချီးမွမ်းခြင်းကို အလိုရှိအပ်သော အစပြုအပ်သော အနက်ကို၊ မချီးမွမ်းအပ်သည်ကိုလည်း ချီးမွမ်းအပ်သည်ပြု၍ ပြောဆိုလျက် လွဲမှားစေတတ်၏၊ ဤစကားကို ပယ်မြစ်ခြင်းဖြင့် ဤသူလှူအပ်သော ဆွမ်းအား အန္တရာယ်မဖြစ်ပါစေလင့်ဟု ဤသို့ ဆွမ်းကို စောင့်ရှောက်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေဟု သံဝဏ္ဏနာစပ်အပ်၏။ ‘ဣဒံ’ ဟူသည် ‘န ခေါ၊ ဗြာဟ္မဏ၊ သော ဘဂဝါ’ စသည်ဖြင့် ဟောအပ်သော ဒေသနာတည်း။ ‘အဗ္ဘန္တရံ ကရိတွာ’ ဟူသည် နိဗ္ဗာန်သို့ သက်ဝင်စေ၍၊ သို့မဟုတ် ထိုစူးစိုက်ကြည့်ရှုခြင်း၏ အကြောင်းကို အတွင်း၌ ပြု၍။ ကာမရာဂအစွမ်းဖြင့် ထိုသို့ စူးစိုက်ကြည့်ရှုခြင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ‘ဣဓ’ ဟူသည် ဤသုတ်ဒေသနာ၌။ ‘သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဇ္ဈာနံ’ ဟူသည် လောကီလောကုတ္တရာ၏ အန္တရာယ်မဖြစ်ပါစေလင့်ဟု ဤသို့ ပြုသော်လည်း ရူပါဝစရဈာန်၊ မဂ်ဈာန်၊ ဖိုလ်ဈာန်ဟူသော အလုံးစုံကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ‘သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဈာန်’ မည်၏ဟု ဆိုအပ်၏။

යං නො මයන්ති එත්ථ නොති නිපාතමත්තං. තං නොති එත්ථ පන නොති අම්හාකන්ති අත්ථො. උසූයති රාජකිච්චපසුතතාධීනතාය එකත්ථාභිනිවෙසභාවතො[Pg.262]. මන්දපඤ්ඤතාය වස්සකාරගතඉස්සාභිභූතචිත්තතාය පරිපුණ්ණං කත්වා වුත්තම්පි අත්ථං අනුපධාරෙන්තො ආහ – ‘‘එකදෙසමෙව කථෙසී’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘ယံ နော မယံ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘နော’ ဟူသည် နိပါတ်မျှသာတည်း။ ‘တံ နော’ ဟူသော ဤပုဒ်၌မူ ‘နော’ ဟူသည် ‘ငါတို့၏’ ဟု အနက်ရ၏။ မင်း၏ကိစ္စ၌ လုံ့လပြုခြင်း၊ မင်း၏အလိုသို့ လိုက်ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ သက်ဝင်စွဲလမ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ငြူစူတတ်၏။ ဉာဏ်ပညာနည်းပါးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝဿကာရပုဏ္ဏားအပေါ်၌ ဖြစ်သော ငြူစူခြင်းစိတ် လွှမ်းမိုးအပ်သည်ဖြစ်၍ ပြည့်စုံအောင် ဟောအပ်သော်လည်း အနက်ကို ကောင်းစွာ နှလုံးမသွင်းနိုင်ဘဲ ‘တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုသာ ပြောဆိုအပ်၏’ ဟု ဆို၏။ ကြွင်းသောစကားသည် လွယ်ကူစွာ သိအပ်သည်သာတည်း။

ගොපකමොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ်အဋ္ဌကထာ၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးပြီ။

9. මහාපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා

၉. မဟာပုဏ္ဏမသုတ်အဖွင့်

85. තස්මිං අහූති තස්මිං අහනීති ආහ ‘‘තස්මිං දිවසෙ’’ති. අනසනෙනාති සබ්බසො ආහාරස්ස අභුඤ්ජනෙන සාසනිකසීලෙන බාහිරකඅනසනෙන උපෙතා හුත්වාති යොජනා. වා-සද්දෙන ඛීරපානමධුසායනාදිවිධිං සඞ්ගණ්හාති. උපෙච්ච වසිතබ්බතො උපොසථො, පාතිමොක්ඛුද්දෙසො. උපෙතෙන සමන්නාගතෙන හුත්වා වසිතබ්බතො සන්තානෙ වාසෙතබ්බතො උපොසථො, සීලං. අනසනාදිධම්මාදිං වා උපෙච්ච වසනං උපවාසො උපොසථො. තථාරූපෙ හත්ථිජාතිවිසෙසෙ උපොසථොති සමඤ්ඤාමත්තන්ති ආහ – ‘‘උපොසථො නාම නාගරාජාතිආදීසු පඤ්ඤත්තී’’ති. වුත්තනයෙන උපවසන්ති එත්ථාති උපොසථො, දිවසො. සො පනෙස උපොසථො. මාසපුණ්ණතායාති මාසස්ස පූරිතභාවෙන. සම්පුණ්ණාති සබ්බසො පුණ්ණා. තාය හි රත්තියා වසෙන මාසො අනවසෙසතො පුණ්ණො හොති. මාසද්ධමාසාදිභෙදං කාලං මාති මිනන්තො විය හොතීති ච ‘‘මා’’ඉති චන්දො වුච්චති. එත්ථාති එතිස්සා රත්තියා. පුණ්ණො පරිපුණ්ණකලො ජාතොති පුණ්ණමා. තඤ්හි චන්දපාරිපූරියා මාසපාරිපූරියා එවමාහ. එතෙන තස්ස උපොසථභාවං දස්සෙති.

၈၅. ‘တသ္မိံ အဟူ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ထိုနေ့၌’ ဟု ဆိုလိုသောကြောင့် ‘တသ္မိံ ဒိဝသေ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘အနသနေန’ ဟူသည် အလုံးစုံသော အာဟာရကို မစားခြင်းဖြင့်၊ သာသနာတော်၌ ဖြစ်သော သီလအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သာသနာပြင်ပ၌ ဖြစ်သော အာဟာရ မစားခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၍ဟု သံဝဏ္ဏနာစပ်အပ်၏။ ‘ဝါ’ သဒ္ဒါဖြင့် နို့ရည်သောက်ခြင်း၊ ပျားရည်မြည်းစမ်းခြင်း စသော နည်းလမ်းကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ ချဉ်းကပ်၍ နေအပ်သောကြောင့် ‘ဥပေါသထ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ၎င်းသည် ပါတိမောက်ပြခြင်းတည်း။ (ဂုဏ်နှင့်) ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ နေအပ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် မိမိသန္တာန်၌ ကိန်းဝပ်စေအပ်သောကြောင့် ‘ဥပေါသထ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ၎င်းသည် သီလတည်း။ သို့မဟုတ် အာဟာရမစားခြင်း စသော တရားတို့ကို ချဉ်းကပ်၍ နေခြင်းသည် ‘ဥပဝါသ’ မည်သော ‘ဥပေါသထ’ တည်း။ ထိုသို့သော ဆင်အနွယ်ထူး၌ ‘ဥပေါသထ’ ဟူသည် အမည်မျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဥပေါသထော နာမ နာဂရာဇာ’ စသည်ဖြင့် ပညတ်ခြင်းဖြစ်၏ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် ဤနေ့၌ ဥပုသ်စောင့်ကြသောကြောင့် ‘ဥပေါသထ’ (ဥပုသ်နေ့) မည်၏။ ထိုဥပုသ်နေ့သည် ‘မာသပုဏ္ဏတာယ’ ဟူသည် လပြည့်ခြင်းကြောင့်။ ‘သမ္ပုဏ္ဏာ’ ဟူသည် အလုံးစုံ ပြည့်စုံသော။ ထိုညဉ့်၏ အစွမ်းဖြင့် လသည် အကြွင်းမရှိ ပြည့်စုံ၏။ လ၊ လဝက် စသော အပိုင်းအခြားရှိသော ကာလကို တိုင်းတာသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် လကို ‘မာ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘ဧတ္ထ’ ဟူသည် ဤညဉ့်၌။ ပြည့်စုံသော အရောင်အဝါ ဝန်းဝိုင်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ‘ပုဏ္ဏမာ’ (လပြည့်ညဉ့်) ဟု ခေါ်၏။ ထိုစကားကို လပြည့်ခြင်း၊ လပြည့်ဝန်းခြင်းတို့ကြောင့် ဤသို့ မိန့်ဆို၏။ ၎င်းဖြင့် ထိုနေ့၏ ဥပုသ်နေ့ဖြစ်ကြောင်းကို ပြတော်မူ၏။

දිස්සති ඵලං සන්දිස්සතීති දෙසො, හෙතූති ආහ ‘‘දෙසන්ති කාරණ’’න්ති. සබ්බං කථෙන්ති සබ්බං අත්තනා පරිග්ගහිතප්පකාරං කථෙන්ති. කථෙතුං න සක්කොන්ති අවිසයත්තා. පාසාදපරිවෙණෙති පාසාදස්ස පුරතො විවටඞ්ගණෙ. හෙට්ඨා වුත්තනයෙනාති සෙඛසුත්තෙ (ම. නි. අට්ඨ. 2.22) වුත්තනයෙන විත්ථාරෙතබ්බං.

အကျိုးတရားသည် ထင်ရှား၏၊ ကောင်းစွာ ထင်ရှား၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဒေသ’ မည်၏၊ (၎င်းသည်) အကြောင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ဒေသန္တိ ကာရဏံ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘သဗ္ဗံ ကထေန္တိ’ ဟူသည် မိမိတို့ သိမ်းဆည်းအပ်သော အခြင်းအရာ အားလုံးကို ပြောဆိုကြ၏။ မိမိတို့၏ အရာမဟုတ်သောကြောင့် ပြောဆိုခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကြကုန်။ ‘ပါသာဒပရိဝေဏေ’ ဟူသည် ပြာသာဒ်၏ ရှေ့မျက်နှာစာ လွင်ပြင်၌။ ‘ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနာ’ ဟူသည် သေခသုတ် (မ၊ အဋ္ဌ၊ ၂။၂၂) ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် ချဲ့အပ်၏။

86. ඉමෙ නු ඛොති එත්ථ නූති සංසයජොතනොති ආහ – ‘‘විමතිපුච්ඡා විය කථිතා’’ති. ජානන්තෙනාතිආදි පුච්ඡාවත්තදස්සනපරං දට්ඨබ්බං, න [Pg.263] පුච්ඡකස්ස සත්ථු අත්තනො අජානනභාවදීපනපරං. ජානාති හි භගවා. අජානන්තෙන විය හුත්වා පුච්ඡිතෙ. යථාභූතසභාවං ජානන්තො විය පුච්ඡති කොහඤ්ඤෙ ඨත්වා. තෙනාහ – ‘‘ථෙරො එවරූපං වචනං කිං කරිස්සතී’’ති කාරණස්ස සුප්පහීනත්තාති අධිප්පායො.

၈၆. ‘ဤမေ နု ခေါ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘နု’ ဟူသည် ယုံမှားခြင်းကို ပြတတ်သောကြောင့် ‘ဝိမတိပုစ္ဆာ ဝိယ ကထိတာ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ဇာနန္တေန’ စသည်သည် မေးမြန်းခြင်း၏ ဝတ်ကို ပြခြင်းကို ရှေးရှု၏၊ မေးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်တိုင် မသိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြခြင်းကို မရှေးရှုပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည် သိတော်မူသည်သာတည်း။ မသိသကဲ့သို့ ဖြစ်၍ မေးအပ်သည်ရှိသော်။ မှန်ကန်သော သဘောကို သိသကဲ့သို့ မေး၏၊ အခြားသူသည် အဘယ်၌ တည်၍ မေးအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် ‘မထေရ်သည် ဤသို့သော စကားကို အဘယ်သို့ ပြုလတ္တံ့နည်း’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏၊ အကြောင်းတရားကို ကောင်းစွာ ပယ်အပ်ပြီးသောကြောင့် ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

ඡන්දමූලකාති තණ්හාඡන්දමූලකා. තණ්හා හි දුක්ඛසමුදයො. කුසලසඤ්ඤො වා ථිරවිසදනිපුණසඤ්ඤො වා, කුසලසඞ්ඛාරො වා තිඛිණථිරවිසදසඞ්ඛාරො වා; සුවිසුද්ධවිපුලොදාරවිඤ්ඤාණො වාති ඉමමත්ථං ‘‘සඤ්ඤාදීසුපි එසෙව නයො’’ති ඉමිනා අතිදිසති. කස්මා පනෙත්ථ අනාගතකාලවසෙනෙව දෙසනා ආගතාති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි.

‘ဆန္ဒမူလကာ’ ဟူသည် တဏှာဆန္ဒလျှင် အခြေခံရှိကုန်သော။ တဏှာသည် ဒုက္ခသမုဒယ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ကုသိုလ်ဖြစ်သော သညာ သို့မဟုတ် ခိုင်မြဲလျက် ကြည်လင်သန့်ရှင်းကာ သိမ်မွေ့သော သညာ၊ ကုသိုလ်ဖြစ်သော သင်္ခါရ သို့မဟုတ် ထက်မြက်လျက် ခိုင်မြဲကာ ကြည်လင်သန့်ရှင်းသော သင်္ခါရ၊ အလွန်စင်ကြယ်ပြန့်ပြောကာ မြတ်သော ဝိညာဉ် ဟူသော ဤအနက်ကို ‘သညာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် အလားတူ လမ်းညွှန်ပြသ၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤသုတ်၌ နောင်လာလတ္တံ့သော ကာလအစွမ်းဖြင့်သာ ဒေသနာတော် လာသနည်းဟူမူ— ‘ယသ္မာ ပန’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

ඛන්ධානං ඛන්ධපණ්ණත්තීති ඛන්ධසද්දාභිධෙය්‍යානං රුප්පනානුභවනසඤ්ජානනාභිසඞ්ඛරවිජානනසභාවානං අත්ථානං ‘‘ඛන්ධො’’ති අයං සමඤ්ඤා. කිත්තකෙනාති කිංපරිමාණෙන අත්ථෙන, රාසත්ථභාගත්ථාදීසු කීදිසෙනාති අධිප්පායො.

‘ခန္ဓာနံ ခန္ဓပညတ္တိ’ ဟူသည် ‘ခန္ဓာ’ ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်ကုန်သော ဖောက်ပြန်ခြင်း၊ ခံစားခြင်း၊ မှတ်သားခြင်း၊ ပြုပြင်ခြင်း၊ သိခြင်း သဘောရှိသော တရားတို့အား ‘ခန္ဓာ’ ဟူသော ဤအမည်ပညတ်တည်း။ ‘ကိတ္တကေန’ ဟူသည် အဘယ်မျှသော အတိုင်းအရှည်ရှိသော အနက်အားဖြင့်နည်း၊ အစုအပုံအနက်၊ အဖို့အစုအနက် စသည်တို့တွင် အဘယ်ကဲ့သို့သော အနက်အားဖြင့်နည်းဟု ဆိုလိုသည်။

හෙතුහෙතූති හෙතුපච්චයභූතො හෙතු. යො හි ලොභාදීනං සහජාතධම්මෙසු මූලට්ඨෙනුපකාරකභාවො නිප්පරියායෙන හෙතුත්ථො; සො පථවීආදීසුපි පච්චයභාවමත්තෙන හෙතුපරියායදස්සනතො දුතියෙන හෙතු-සද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තො ‘‘හෙතුහෙතූ’’ති. අවිජ්ජා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං සාධාරණපච්චයත්තා සාධාරණහෙතු, ‘‘අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං කම්මසමාදානානං ඨානසො හෙතුසො විපාක’’න්ති එත්ථ විජ්ජමානෙසුපි අඤ්ඤෙසු පච්චයෙසු ඉට්ඨානිට්ඨවිපාකනියාමකත්තා කම්මං තස්ස පධානකාරණන්ති ආහ – ‘‘කුසලාකුසලං අත්තනො අත්තනො විපාකදානෙ උත්තමහෙතූ’’ති. ‘‘මහාභූතා හෙතූ’’ති අයමෙවත්ථො ‘‘මහාභූතා පච්චයො’’ති ඉමිනාපි වුත්තොති හෙතුසද්දපච්චයසද්දානං සමානත්ථත්තා පච්චයො එව හෙතු පච්චයහෙතු, යො ච රූපක්ඛන්ධස්ස හෙතු, සො එව තස්ස පඤ්ඤාපනාය පච්චයොති වුත්තොති ආහ – ‘‘ඉධ පච්චයහෙතු අධිප්පෙතො’’ති. යදග්ගෙන පච්චයධම්මො අත්තනො පච්චයුප්පන්නස්ස උප්පාදාය ඨිතියා ච පච්චයො, තදග්ගෙන තස්ස භාවතො සමඤ්ඤාතො පඤ්ඤාපනායපි සො පච්චයොති වත්තබ්බතං අරහතීති. පාළියං අවිභාගෙන වුත්තමත්ථං විභාගෙන දස්සෙතුං, ‘‘තත්ථ පථවීධාතූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පඤ්ඤාපනායාති සහෙතුඅහෙතුකන්තිආදිආකාරෙහි බොධනාය[Pg.264]. තං පන සබ්බොධනං ඤාණෙන දස්සනං හොතීති වුත්තං ‘‘දස්සනත්ථායා’’ති.

‘ဟေတုဟေတူ’ ဟူသည် ဟေတုပစ္စည်းဖြစ်သော အကြောင်းတည်း။ လောဘစသည်တို့၏ ယှဉ်ဘက်တရားတို့၌ အမြစ်သဖွယ် ကျေးဇူးပြုတတ်သော သဘောသည် အဓိပ္ပါယ်အားဖြင့် ဟေတု၏ အနက်စင်စစ်ဖြစ်၏။ ထိုဟေတုအနက်ကို ပထဝီစသည်တို့၌လည်း အကြောင်းမျှသာဖြစ်သောကြောင့် ‘ဟေတု’ ပရိယာယ်အားဖြင့် ယူဆအပ်သောကြောင့် ဒုတိယ ‘ဟေတု’ သဒ္ဒါဖြင့် ထူးခြားအောင် ပြု၍ ‘ဟေတုဟေတု’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အဝိဇ္ဇာသည် ပုညာဘိသင်္ခါရ စသည်တို့၏ သာဓာရဏပစ္စည်း ဖြစ်သောကြောင့် သာဓာရဏအကြောင်း ဖြစ်၏။ ‘အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ကမ္မသမာဒါနာနံ ဌာနသော ဟေတုသော ဝိပါကံ’ ဟူသော ဤပါဠိ၌ အခြားသော ပစ္စည်းများ ရှိကြသော်လည်း ကံသည် အလိုရှိအပ်၊ အလိုမရှိအပ်သော ဝိပါက်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်တတ်သောကြောင့် ၎င်းကံသည် အဓိကအကြောင်းဖြစ်သည်ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏— ‘ကုသိုလ် အကုသိုလ်သည် မိမိမိမိ၏ ဝိပါက်ကို ပေးရာ၌ အမြတ်ဆုံးသော အကြောင်း ဖြစ်၏’ ဟူ၍တည်း။ ‘မဟာဘူတာ ဟေတု’ ဟူသော ဤအနက်ကို ‘မဟာဘူတာ ပစ္စယော’ ဟူ၍လည်း မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဟေတုသဒ္ဒါနှင့် ပစ္စယသဒ္ဒါတို့သည် အနက်တူသောကြောင့် ပစ္စည်းသည်သာလျှင် ဟေတုဖြစ်သော ‘ပစ္စယဟေတု’ တည်း။ ရူပက္ခန္ဓာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ထိုတရားသည်သာလျှင် ၎င်းရူပက္ခန္ဓာကို ပညတ်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ‘ဤ၌ ပစ္စယဟေတုကို အလိုရှိအပ်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြင်မျှလောက်သော အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် ပစ္စည်းတရားသည် မိမိ၏ ပစ္စယုပ္ပန်တရား၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် တည်တံ့ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ ထိုမျှလောက်သော အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်၊ သမုတ်အပ်သောကြောင့် ပညတ်ခြင်း၌လည်း ထိုတရားကို ပစ္စည်း (အကြောင်း) ဟု ဆိုထိုက်၏။ ပါဠိတော်၌ မခွဲခြားဘဲ ဟောတော်မူအပ်သော အနက်ကို ခွဲခြား၍ ပြခြင်းငှာ ‘တတ္ထ ပထဝီဓာတု’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘တတ္ထ ပညာပနာယ’ ဟူသည် ဆဟေတုက၊ အဟေတုက စသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သိစေခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ သိစေခြင်း အလုံးစုံသည် ဉာဏ်ဖြင့် မြင်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘ဒဿနတ္ထာယ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

ඵස්සොති ඵස්සසමඞ්ගීභාවො. සො චෙත්ථ සකිච්චනිප්ඵාදනසමත්ථස්ස ඵස්සස්ස නිබ්බත්ති. නිබ්බත්තො හි ඵස්සො තථාරූපාය වෙදනාය පච්චයො හොතීති. එතදත්ථමෙවෙත්ථ භගවතා පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනා කතා, තස්මා පච්චුප්පන්නාතීතකාලවසෙන ද්විකාලිකො ඵස්සසද්දො වෙදිතබ්බො. ඵස්සෙ සති වෙදෙති ඵස්සපච්චයා වෙදනාඉච්චෙව වුත්තං හොති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. යථෙව හි වෙදනාය එවං සඤ්ඤාය සඞ්ඛාරානම්පි ඵස්සො විසෙසපච්චයො තස්මිං අසති අභාවතො. චෙතනාග්ගහණෙන ආයූහනානුරූපතාය තප්පධානත්තා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මා ගහිතා. තථා හි සුත්තන්තභාජනීයෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධභාජනීයෙ (විභ. 21, 22) ච ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා චෙතනා’’තිආදිනා චෙතනාව නිද්දිට්ඨා. විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්සාති එත්ථ එකස්මිං භවෙ ආදිභූතවිඤ්ඤාණස්ස නාමරූපපච්චයතං දස්සෙතුං, ‘‘පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන තාවා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ගබ්භසෙය්‍යකස්ස සභාවකස්ස රූපපවත්තිං සන්ධාය ‘‘උපරිමපරිච්ඡෙදෙනා’’ති වුත්තං සමතිංසතො උපරි පටිසන්ධික්ඛණෙ තස්ස රූපානං අසම්භවතො. ඉදානි පවත්තිවිඤ්ඤාණස්ස නාමරූපපච්චයං ද්වාරවසෙන දස්සෙතුං, ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ’’තිආදි වුත්තං. නනු ච විඤ්ඤාණස්සපි ඵස්සො පච්චයො, කස්මා තයො එව ඛන්ධා ඵස්සපච්චයා වුත්තාති? සච්චමෙතං, යථා පන විඤ්ඤාණසහිතො ඵස්සො වෙදනාදීනං පච්චයො, න එවං විඤ්ඤාණස්ස. තෙනාහ භගවා – ‘‘තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො’’ති (ම. නි. 1.204; ම. නි. 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.44, 45; 2.4.60) ඵස්සො විය නාමරූපං විඤ්ඤාණස්ස විසෙසපච්චයො යථා නාමරූපපච්චයාපි විඤ්ඤාණන්ති. තස්මා ඉමං විසෙසං දස්සෙතුං නාමරූපස්සෙව විඤ්ඤාණපච්චයතා වුත්තා, න ඵස්සස්ස.

ဖဿဟူသည် ဖဿနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏။ ၎င်းသည် ဤ၌ မိမိ၏ ကိစ္စကို ပြီးမြောက်စေနိုင်စွမ်းသော ဖဿ၏ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်၏။ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဖဿသည် ထိုသို့သော သဘောရှိသော ဝေဒနာအား အကြောင်းဖြစ်၏ဟူသော ဤအကျိုးအလို့ငှာသာလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသာသနာတော်၌ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့် ဒေသနာတော်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်နှင့် အတိတ်ကာလအားဖြင့် နှစ်ကာလရှိသော ဖဿသဒ္ဒါကို သိအပ်၏။ ဖဿရှိသော် ခံစား၏၊ "ဖဿကြောင့် ဝေဒနာဖြစ်၏" ဟုသာ ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခု၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဝေဒနာအား ဖဿသည် ထူးခြားသောအကြောင်းဖြစ်သကဲ့သို့ သညာ၊ သင်္ခါရတို့အားလည်း ဖဿသည် ထူးခြားသောအကြောင်း ဖြစ်၏။ ထိုဖဿမရှိပါက မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ စေတနာကို ယူခြင်းဖြင့် (ကမ္မ) အားထုတ်မှုနှင့် လျော်ညီစွာ ၎င်းသည် အဓိကဖြစ်သောကြောင့် သင်္ခါရက္ခန္ဓာတရားတို့ကို ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် သုတ္တန္တဘာဇနီယ၌လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာဘာဇနီယ၌လည်းကောင်း "စက္ခုသမ္ဖဿဇာ စေတနာ" စသည်ဖြင့် စေတနာကိုသာ ညွှန်ပြတော်မူ၏။ "ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ" ဟူသော ဤနေရာ၌ ဘဝတစ်ခုတွင် အစဦးဆုံးဖြစ်သော ဝိညာဉ်၏ နာမ်ရုပ်အပေါ် အကြောင်းပြုပုံကို ပြသရန် "ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်ဖြင့် ဦးစွာ..." စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထို၌ သားအိမ်ဝယ် ကိန်းအောင်းသော သန္ဓေသား၏ ရုပ်ဖြစ်ပေါ်မှုကို ရည်ရွယ်၍ "အထက်ပိုင်း အပိုင်းအခြားအားဖြင့်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ကမ္မဇရုပ် သုံးဆယ်ထက် ပိုလွန်သော ရုပ်သည် ပဋိသန္ဓေခဏ၌ ထိုသန္ဓေသားအား မဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ယခုအခါ ပဝတ္တိဝိညာဉ်၏ နာမ်ရုပ်အကြောင်းဖြစ်ပုံကို ဒွါရအားဖြင့် ပြသရန် "စက္ခုဒွါရ၌..." စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဝိညာဉ်အားလည်း ဖဿသည် အကြောင်းဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ခန္ဓာသုံးပါးတို့ကိုသာ ဖဿပစ္စယာ (ဖဿကြောင့်ဖြစ်သောတရား) ဟု မိန့်တော်မူသနည်း။ ဤစကားသည် မှန်၏။ သို့သော် ဝိညာဉ်နှင့်တကွဖြစ်သော ဖဿသည် ဝေဒနာစသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သကဲ့သို့ ဝိညာဉ်၏ အကြောင်းကား မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "တရားသုံးပါးတို့၏ ပေါင်းဆုံခြင်းသည် ဖဿမည်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဖဿကဲ့သို့ပင် နာမ်ရုပ်သည် ဝိညာဉ်၏ ထူးခြားသောအကြောင်းဖြစ်၏၊ နာမ်ရုပ်ကြောင့်လည်း ဝိညာဉ်ဖြစ်ပေါ်ရသကဲ့သို့တည်း။ ထို့ကြောင့် ဤထူးခြားချက်ကို ပြသရန် နာမ်ရုပ်၏ ဝိညာဉ်အပေါ် အကြောင်းပြုမှုကိုသာ မိန့်တော်မူ၏၊ ဖဿ၏ အကြောင်းပြုမှုကိုမူ မိန့်တော်မမူပေ။

87. යාව සක්කායදිට්ඨි සමුප්පජ්ජති, තාව වට්ටස්ස පරියන්තො නත්ථෙවාති අප්පහීනසක්කායදිට්ඨිකො වට්ටෙ පරිබ්භමතීති ආහ – ‘‘කථං පන, භන්තෙති වට්ටං පුච්ඡන්තො’’ති. යථා ච සක්කායදිට්ඨිජොතනා වට්ටපුච්ඡා, එවං තබ්භෙදනජොතනා විවට්ටපුච්ඡාති ආහ – ‘‘සක්කායදිට්ඨි න හොතීති විවට්ටං පුච්ඡන්තො’’ති.

၈၇. သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ပေါ်နေသမျှ ကာလပတ်လုံး ဝဋ်သံသရာ၏ အဆုံးဟူသည် မရှိသည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို မပယ်ရသေးသူသည် ဝဋ်သံသရာ၌ လည်ပတ်နေရ၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "အရှင်ဘုရား၊ အဘယ်သို့နည်း" ဟု ဝဋ်သံသရာကို မေးမြန်းကြောင်း မိန့်တော်မူ၏။ သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို ပြသခြင်းသည် ဝဋ်သံသရာကို မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထိုသက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပြိုကွဲမှုကို ပြသခြင်းသည် ဝိဝဋ်ကို မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "သက္ကာယဒိဋ္ဌိ မဖြစ်ပါ" ဟု ဝိဝဋ်ကို မေးမြန်းကြောင်း မိန့်တော်မူ၏။

88. අයං [Pg.265] රූපෙ අස්සාදොති යාථාවතො දස්සනං පරිඤ්ඤාභිසමයො, දුක්ඛසච්චපරියාපන්නඤ්ච රූපන්ති ආහ – ‘‘ඉමිනා පරිඤ්ඤාපටිවෙධො චෙව දුක්ඛසච්චඤ්ච කථිත’’න්ති. ‘‘යං රූපං අනිච්ච’’න්තිආදිවචනතො අනිච්චාදිභාවො තත්ථ ආදීනවො, සො චස්ස පච්චයාධීනවුත්තිතාය පච්චයො සමුදයසච්චන්ති සමුදයප්පහානෙන ආදීනවසමතික්කමොති ආදීනවග්ගහණෙන සිද්ධමත්ථමාහ – ‘‘පහානපටිවෙධො චෙව සමුදයසච්චඤ්චා’’ති. සබ්බසඞ්ඛතනිස්සරණං නිබ්බානඤ්ච සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන පටිවිජ්ඣිතබ්බන්ති ආහ – ‘‘ඉමිනා සච්ඡිකිරියාපටිවෙධො චෙව නිරොධසච්චඤ්චා’’ති. ඉමෙසු තීසු ඨානෙසූති යථාවුත්තෙසු දුක්ඛාදීසු තීසු අභිසමයට්ඨානෙසු. යෙ සම්මාදිට්ඨිආදයො ධම්මාති යෙ අරියමග්ගසඤ්ඤිතා සම්මාදිට්ඨිආදයො අට්ඨ, සත්ත වා ධම්මා. භාවනාපටිවෙධො මග්ගසච්චන්ති භාවනාභිසමයවසෙන පවත්තං මග්ගසච්චං. සෙසපදෙසුපීති, ‘‘අයං වෙදනාය අස්සාදො’’තිආදිපදෙසුපි.

၈၈. "ဤသည်ကား ရုပ်၏ သာယာဖွယ် (အဿာဒ) ဖြစ်၏" ဟု ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်ခြင်းသည် ပရိညာဘိသမယ (ပိုင်းခြားသိခြင်း) ဖြစ်၏၊ ရုပ်သည်လည်း ဒုက္ခသစ္စာ၌ အကျုံးဝင်၏။ ထို့ကြောင့် "ဤစကားဖြင့် ပရိညာပဋိဝေဓ (ပိုင်းခြားထိုးထွင်းသိခြင်း) ကိုလည်းကောင်း၊ ဒုက္ခသစ္စာကိုလည်းကောင်း ဟောကြားအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အကြင်ရုပ်သည် မမြဲ..." စသော စကားတော်ကြောင့် မမြဲခြင်းစသည်ဖြစ်ခြင်းသည် ထိုရုပ်၌ အပြစ် (အာဒီနဝ) ဖြစ်၏။ ထိုအပြစ်သည်လည်း အကြောင်းတရားတို့အပေါ်၌ တည်၍ ဖြစ်ပေါ်ရခြင်းကြောင့် ထိုအကြောင်းတရားသည် သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်၏။ သမုဒယကို ပယ်ခြင်းဖြင့် အပြစ်ကို လွန်မြောက်နိုင်၏ဟု အပြစ် (အာဒီနဝ) ကို ယူခြင်းဖြင့် ရရှိသော အနက်ကို ပြသရန် "ပဟာနပဋိဝေဓ (ပယ်ခြင်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိခြင်း) ကိုလည်းကောင်း၊ သမုဒယသစ္စာကိုလည်းကောင်း ပြအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပြုပြင်အပ်သော သင်္ခတတရားအားလုံးတို့မှ ထွက်မြောက်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း (သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယ) အားဖြင့် ထိုးထွင်းသိအပ်၏ဟု ပြသရန် "ဤစကားဖြင့် သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓ (မျက်မှောက်ပြုခြင်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိခြင်း) ကိုလည်းကောင်း၊ နိရောဓသစ္စာကိုလည်းကောင်း ပြအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဤဌာနသုံးပါးတို့၌" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဒုက္ခစသော ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော ဌာနသုံးပါးတို့၌ ဖြစ်၏။ "အကြင်သမ္မာဒိဋ္ဌိအစရှိသော တရားတို့" ဟူသည် အရိယမဂ်ဟု သတ်မှတ်အပ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိအစရှိသော ရှစ်ပါး သို့မဟုတ် ခုနစ်ပါးသော တရားတို့ ဖြစ်၏။ "ဘာဝနာပဋိဝေဓသည် မဂ္ဂသစ္စာဖြစ်၏" ဟူသည် ဘာဝနာဘိသမယ (ပွားများခြင်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိခြင်း) အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော မဂ္ဂသစ္စာ ဖြစ်၏။ "ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း" ဟူသည် "ဤသည်ကား ဝေဒနာ၏ သာယာဖွယ်တည်း" စသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

89. ඉමස්මින්ති ආසන්නපච්චක්ඛතාය සකඅත්තභාවො ගහිතො, තදෙව අජ්ඣත්තා ඛන්ධාති තප්පටියොගිතාය, ‘‘බහිද්ධාති පරස්ස සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ’’ති වුත්තං. සබ්බනිමිත්තෙසූති සබ්බෙසු රූපනිමිත්තාදීසුපි. තානි පන ඉන්ද්‍රියබද්ධානිපි අනින්ද්‍රියබද්ධානිපි තංසභාවානීති ආහ ‘‘අනින්ද්‍රියබද්ධම්පි සඞ්ගණ්හාතී’’ති. විඤ්ඤාණග්ගහණෙනෙවෙත්ථ වෙදනාදයොපි ගහිතා අවිනාභාවතොති, ‘‘සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ’’ති වුත්තං. ‘‘කායො’’ති වා ඛන්ධසමූහොති අත්ථො.

၈၉. "ဤ..." ဟူသော စကားဖြင့် နီးကပ်စွာ မျက်မှောက်ထင်ရှား ရှိနေခြင်းကြောင့် မိမိ၏ အတ္တဘော (ကိုယ်ခန္ဓာ) ကို ယူအပ်၏။ ၎င်းသည်ပင် အဇ္ဈတ္တခန္ဓာ ဖြစ်၏။ ထိုအဇ္ဈတ္တခန္ဓာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် "ဗဟိဒ္ဓဟူသည် တစ်ပါးသောသူ၏ ဝိညာဉ်နှင့်တကွဖြစ်သော ကိုယ်၌ ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "နိမိတ်အားလုံးတို့၌" ဟူသည် ရုပ်နိမိတ်စသော အလုံးစုံတို့၌လည်း ဖြစ်၏။ ထိုနိမိတ်တို့သည် အိန္ဒြေနှင့် စပ်စပ်သည်ဖြစ်စေ၊ အိန္ဒြေနှင့် မစပ်စပ်သည်ဖြစ်စေ ထိုသို့သော သဘာဝရှိကုန်၏ဟု ပြသရန် "အိန္ဒြေနှင့်မစပ်စပ်သော တရားကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ ဝိညာဉ်ကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် ဝေဒနာစသည်တို့ကိုလည်း ကင်းကွာ၍မရသော (အဝိနာဘာဝ) သဘောကြောင့် ယူအပ်ပြီးဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဝိညာဉ်နှင့်တကွဖြစ်သော ကိုယ်၌" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် "ကာယ" ဟူသည် ခန္ဓာအစုအပုံဟု အနက်ရ၏။

90. අනත්තනි ඨත්වාති අත්තරහිතෙ අනත්තසභාවෙ ඛන්ධකොට්ඨාසෙ ඨත්වා තං ආධාරං කත්වා කතානි කම්මානි. කතරස්මිං අත්තනි ඨත්වාති කීදිසෙ අත්තනි නිස්සයවිපාකං දස්සන්ති විපච්චිස්සන්ති. එතෙන කාරකවෙදකරහිතත්තා අත්තපක්ඛකම්මකානි න යුජ්ජන්තීති දස්සෙති, ඛන්ධානං ඛණිකත්තා ච කතනාසඅකතබ්භාගමදොසො ච ආපජ්ජතීති.

၉၀. "အတ္တမဟုတ်သော တရား၌ တည်၍" ဟူသည် အတ္တကင်းဆိတ်သော၊ အနတ္တသဘာဝရှိသော ခန္ဓာအဖို့အစု၌ တည်လျက် ထိုခန္ဓာကို အမှီပြု၍ ပြုလုပ်အပ်သော ကံတို့ကို ဆိုလို၏။ "အဘယ်သို့သော အတ္တ၌ တည်၍" ဟူသည် အဘယ်သို့သော အတ္တ၌ မှီတည်၍ အကျိုးဝိပါတ်ကို ပေးကြကုန်အံ့နည်း၊ အကျိုးပေးကြကုန်အံ့နည်း။ ဤစကားဖြင့် ပြုလုပ်သူ (ကာရက) နှင့် ခံစားသူ (ဝေဒက) ကင်းဆိတ်သောကြောင့် အတ္တ၏အဖို့အစုဖြစ်သော ကံတို့သည် မသင့်လျော်ပုံကို ပြသ၏။ ခန္ဓာတို့၏ ခဏမစဲ ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိခြင်းကြောင့်လည်း ပြုလုပ်ပြီးသောကံ ပျက်စီးခြင်း (ကတနာသ) ဘေးနှင့် မပြုလုပ်အပ်သောကံ၏ အကျိုးကို ခံစားရခြင်း (အကတဗ္ဘဟာဂမ) ဘေးဟူသော အပြစ်တို့ သက်ရောက်နိုင်ပုံကို ပြသ၏။

තත්‍රායං (ඉතිවු. අට්ඨ. 74; සාරත්ථ. ටී. 1.5) චොදනාසොධනාවිධි – පාණාතිපාතවසෙන තාව කම්මපථසම්බන්ධවිභාවනා, ඛණෙ ඛණෙ හි නිරුජ්ඣනසභාවෙසු සඞ්ඛාරෙසු කො හන්ති, කො වා හඤ්ඤති, යදි චිත්තචෙතසිකසන්තානො, සො අරූපත්තා [Pg.266] න ඡෙදනභෙදනාදිවසෙන විකොපනසමත්ථො, නපි විකොපනීයො. අථ රූපසන්තානො, සො අචෙතනත්තා කට්ඨකලිඞ්ගරූපමොති න තත්ථ ඡෙදනාදිනා පාණාතිපාතාපුඤ්ඤං පසවති යථා මතසරීරෙ. පයොගොපි පාණාතිපාතස්ස පහරණප්පහාරාදිකො අතීතෙසු වා සඞ්ඛාරෙසු භවෙය්‍ය, අනාගතෙසු, පච්චුප්පන්නෙසු වා, තත්ථ න තාව අතීතානාගතෙසු සම්භවති තෙසං අභාවතො, පච්චුප්පන්නෙසු ච සඞ්ඛාරානං ඛණිකත්තා සරසෙනෙව නිරුජ්ඣනසභාවතාය විනාසාභිමුඛෙසු නිප්පයොජනො පයොගො සියා, විනාසස්ස ච කාරණරහිතත්තා න පහරණප්පහාරාදිප්පයොගහෙතුකං මරණං, නිරීහකතාය ච සඞ්ඛාරානං කස්ස සො පයොගො? ඛණිකත්තා වධාධිප්පායසමකාලභිජ්ජනකස්ස කිරියාපරියොසානකාලානවට්ඨානතො කස්ස පාණාතිපාතකම්මබද්ධොති?

ထို၌ ဤသည်ကား စောဒနာကို ဖြေရှင်းပုံ နည်းလမ်း ဖြစ်၏။ ပထမဦးစွာ ပါဏာတိပါတအားဖြင့် ကမ္မပထ ဆက်စပ်မှုကို ရှင်းလင်းပြသအံ့။ ခဏမစဲ ချုပ်ပျက်တတ်သော သဘာဝရှိသော သင်္ခါရတရားတို့၌ အဘယ်သူသည် သတ်သနည်း၊ သို့မဟုတ် အဘယ်သူသည် အသတ်ခံရသနည်း။ အကယ်၍ စိတ်၊ စေတသိကအစဉ် (နာမ်သန္တာန်) ဖြစ်ပါက၊ ၎င်းသည် နာမ်တရား ဖြစ်သောကြောင့် ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ဖောက်ပြန်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သကဲ့သို့၊ ဖောက်ပြန်စေအပ်သည်လည်း မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ ရုပ်အစဉ် (ရုပ်သန္တာန်) ဖြစ်ပါမူ၊ ၎င်းသည် စေတနာမရှိသောကြောင့် သစ်တုံး၊ တောတောင်နှင့် တူလှသဖြင့် သေဆုံးပြီးသော ခန္ဓာကိုယ်၌ ကဲ့သို့ ဖြတ်တောက်ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ပါဏာတိပါတ အကုသိုလ် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။ ပါဏာတိပါတ၏ ပယောဂဖြစ်သော ရိုက်နှက်ခြင်း၊ ပုတ်ခတ်ခြင်း စသည်သည်လည်း အတိတ်သင်္ခါရတို့၌ ဖြစ်ရာသလော၊ အနာဂတ် သင်္ခါရတို့၌ ဖြစ်ရာသလော၊ သို့မဟုတ် ပစ္စုပ္ပန် သင်္ခါရတို့၌ ဖြစ်ရာသလော။ ထို၌ အတိတ်၊ အနာဂတ် သင်္ခါရတို့သည် မရှိကြသဖြင့် ၎င်းတို့၌ ပယောဂ မဖြစ်နိုင်ပေ။ ပစ္စုပ္ပန် သင်္ခါရတို့သည်လည်း ခဏမစဲ ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိပြီး မိမိအလိုအလျောက်ပင် ချုပ်ပျက်တတ်သဖြင့်၊ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရှေးရှုနေသော ထိုတရားတို့၌ ပယောဂပြုခြင်းသည် အချည်းနှီးသာ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ထို့ပြင် ပျက်စီးခြင်း (သေခြင်း) သည် အကြောင်းတရား ကင်းဆိတ်၍ ဖြစ်ရသဖြင့် ရိုက်နှက်ခြင်း၊ ပုတ်ခတ်ခြင်း စသော ပယောဂကြောင့် သေရခြင်း မဟုတ်ပေ။ သင်္ခါရတို့သည် အားထုတ်မှု ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့် ထိုပယောဂသည် အဘယ်သူ၏ ပယောဂ ဖြစ်သနည်း။ ခဏမစဲ ဖြစ်ပျက်နေသောကြောင့် သတ်လိုသောအကြံနှင့် တစ်ပြိုင်နက် ပျက်စီးတတ်သော တရားသည် ကိစ္စပြီးဆုံးသည့်အချိန်အထိ တည်တံ့ခြင်း မရှိသဖြင့် အဘယ်သူအား ပါဏာတိပါတကံ ထိုက်ပါသနည်း။

වුච්චතෙයථාවුත්තවධකචෙතනාසහිතො සඞ්ඛාරපුඤ්ජො සත්තසඞ්ඛාතො හන්ති. තෙන පවත්තිතවධප්පයොගනිමිත්තං අපගතඋස්මාවිඤ්ඤාණජීවිතින්ද්‍රියො මතවොහාරපවත්තිනිබන්ධනො යථාවුත්තවප්පයොගකරණෙ උප්පජ්ජනාරහො රූපාරූපධම්මසමූහො හඤ්ඤති, කෙවලො වා චිත්තචෙතසිකසන්තානො. වධප්පයොගාවිසයභාවෙපි තස්ස පඤ්චවොකාරභවෙ රූපසන්තානාධීනවුත්තිතාය රූපසන්තානෙ පරෙන පයොජිතජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකපයොගවසෙන තන්නිබ්බත්තිතවිබන්ධකවිසදිරූපුප්පත්තියා විගතෙ විච්ඡෙදො හොතීති න පාණාතිපාතස්ස අසම්භවො; නාපි අහෙතුකො පාණාතිපාතො, න ච පයොගො නිප්පයොජනො පච්චුප්පන්නෙසු සඞ්ඛාරෙසු කතප්පයොගවසෙන තදනන්තරං උප්පජ්ජනාරහස්ස සඞ්ඛාරකලාපස්ස තථා අනුප්පත්තිතො. ඛණිකානං සඞ්ඛාරානං ඛණිකමරණස්ස ඉධ මරණභාවෙන අනධිප්පෙතත්තා සන්තතිමරණස්ස ච යථාවුත්තනයෙන සහෙතුකභාවතො න අහෙතුකං මරණං; න ච කත්තුරහිතො පාණාතිපාතප්පයොගො නිරීහකෙසුපි සඞ්ඛාරෙසු සන්නිහිතතාමත්තෙන උපකාරකෙසු අත්තනො අත්තනො අනුරූපඵලුප්පාදනෙ නියතෙසු කාරණෙසු කත්තුවොහාරසිද්ධිතො යථා – ‘‘පදීපො පකාසෙති, නිසාකරො චන්දිමා’’ති. න ච කෙවලස්ස වචාධිප්පායසහභුනො චිත්තචෙතසිකකලාපස්ස පාණාතිපාතො ඉච්ඡිතො සන්තානවසෙන අවට්ඨිතස්සෙව පටිජානනතො; සන්තානවසෙන පවත්තමානානඤ්ච [Pg.267] පදීපාදීනං අත්ථකිරියසිද්ධි දිස්සතීති අත්ථෙව පාණාතිපාතෙන කම්මුනා බද්ධො; තතො එව යස්මිං සන්තානෙ පාණාතිපාතචෙතනා පවත්තා; තත්ථෙව සන්තානෙ පච්චයන්තරසමවායෙන භවන්තරෙ නිරයාදීසු තස්සා ඵලප්පවත්තීති නත්ථෙව කතවිනාසො අකතබ්භාගමො ච. ඉමිනා නයෙන අදින්නාදානාදීනඤ්ච වසෙන යථාරහං කම්මපථසම්බන්ධවිභාවනා වෙදිතබ්බාති.

ဆိုအပ်ပြီးသော သတ်လိုသော စေတနာနှင့် ယှဉ်သော သတ္တဝါဟု ခေါ်ဝေါ်အပ်သော သင်္ခါရအစုသည် သတ်တတ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသူ ဖြစ်စေအပ်သော သတ်ခြင်းလုံ့လတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ငွေ့ငြိမ်းခြင်း (ဥသ္မာ)၊ ဝိညာဉ်၊ ဇီဝိတိန္ဒြေတို့ ကင်းပြတ်လျက် သေပြီဟူသော ဝေါဟာရ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အခြေခံဖြစ်သော၊ ဆိုအပ်ပြီးသော သတ်ခြင်းလုံ့လကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် ဖြစ်ပေါ်ထိုက်သော ရုပ်နာမ်တရားအစုသည် အသတ်ခံရ၏၊ သို့မဟုတ် စိတ်စေတသိကအစဉ် သက်သက်မျှသာလျှင် အသတ်ခံရ၏။ ငါးဝေါကာရဘုံ၌ ထိုစိတ်စေတသိကအစဉ်သည် ရုပ်အစဉ်ကို မှီ၍ဖြစ်ရသဖြင့် သတ်ခြင်းလုံ့လ၏ အာရုံမဟုတ်သော်လည်း၊ သူတစ်ပါးတို့ စီရင်အပ်သော ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဖြတ်တောက်တတ်သော လုံ့လ၏အစွမ်းဖြင့် ထိုလုံ့လကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော (ဇီဝိတိန္ဒြေကို) ဆီးတားတတ်သော မတူညီသော ရုပ်၏ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် (ရုပ်အစဉ်) ကင်းပြတ်သွားသောအခါ၌ (နာမ်အစဉ်၏) ပြတ်စဲခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ပါဏာတိပါတ မဖြစ်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ပါဏာတိပါတသည် အကြောင်းမဲ့ ဖြစ်သည်လည်း မဟုတ်၊ လုံ့လပြုခြင်းသည် အကျိုးမရှိသည်လည်း မဟုတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် သင်္ခါရတရားတို့၌ ပြုအပ်သော လုံ့လ၏အစွမ်းကြောင့် ထိုလုံ့လ၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်ထိုက်သော သင်္ခါရအစုသည် ထိုကဲ့သို့ (ဇီဝိတိန္ဒြေမပြတ်ဘဲ) ထပ်မံ၍ မဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ခဏတ္တယအပိုင်းအခြားရှိသော သင်္ခါရတရားတို့၏ ခဏမရဏ (ခဏတိုင်း သေခြင်း) ကို ဤ၌ 'သေခြင်း' အဖြစ်ဖြင့် မရည်ရွယ်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သန္တတိမရဏ (အစဉ်ပြတ်၍ သေခြင်း) သည်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အကြောင်းမဲ့ သေခြင်း မဟုတ်ပေ။ လှုပ်ရှားမှုမရှိကုန်သော သင်္ခါရတရားတို့၌ပင်လျှင် နီးကပ်စွာ တည်ရှိနေခြင်းမျှဖြင့် မိမိ မိမိနှင့် လျော်ကန်သော အကျိုးကို ဖြစ်ထိုက်ကုန်သော အချင်းချင်း အထောက်အကူပြုကုန်သော စင်စစ်ဖြစ်ကုန်သော အကြောင်းတရားတို့၌ ကတ္တား (ပြုလုပ်သူ) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ပြီးမြောက်သောကြောင့်တည်း။ ဥပမာ - 'ဆီမီးသည် လင်းစေ၏၊ လသည် ညဉ့်ကို ပြုတတ်၏' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ပြုလုပ်သူ (ကတ္တား) ကင်းသော ပါဏာတိပါတ လုံ့လသည်လည်း မဟုတ်ပေ။ ပြောဆိုလိုသော အလိုနှင့်အတူဖြစ်သော စိတ်စေတသိကအစု သက်သက်အားဖြင့်သာ ပါဏာတိပါတ ဖြစ်သည်ဟု အလိုရှိအပ်သည်မဟုတ်၊ အစဉ် (သန္တတိ) အားဖြင့် တည်ရှိနေသည်ကိုသာလျှင် ဝန်ခံအပ်သောကြောင့်တည်း။ အစဉ်အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေကြကုန်သော ဆီမီးစသည်တို့၏ အကျိုးကို ပြီးစေနိုင်ခြင်းကို မြင်တွေ့ရသကဲ့သို့ (ထိုအစဉ်အတိုင်းပင်) ပါဏာတိပါတကံဖြင့် နှောင်ဖွဲ့အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့်သာလျှင် အကြင် (စိတ်) အစဉ်၌ ပါဏာတိပါတစေတနာသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏၊ ထို (စိတ်) အစဉ်၌ပင်လျှင် အခြားသော အကြောင်းအထောက်အကူတို့ ပေါင်းဆုံမိသောအခါ ဘဝတစ်ပါး၌ ငရဲစသည်တို့၌ ထိုစေတနာ၏ အကျိုးပေးခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထို့ကြောင့် ပြုလုပ်ပြီးသောကံ ပျက်စီးသွားခြင်း မရှိ၊ မပြုလုပ်ရသေးသော ကံ၏အကျိုး ရောက်လာခြင်းလည်း မရှိပေ။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အဒိန္နာဒါန စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း လျော်ကန်သလို ကမ္မပထနှင့် ဆက်စပ်ပုံကို သိသာထင်ရှားအောင် ပြသခြင်းကို သိအပ်၏။

සබ්බො දිට්ඨිග්ගාහො තණ්හාවසගතස්සෙව හොතීති ආහ ‘‘තණ්හාධිපතෙය්‍යෙනා’’ති. තෙසු තෙසු ධම්මෙසූති මයා දෙසියමානදස්සනධම්මෙසු. පකතිකම්මට්ඨානන්ති තස්ස ථෙරස්ස සන්තිකෙ ගහෙත්වා පරිහරියමානකම්මට්ඨානං. අඤ්ඤං නවකම්මට්ඨානන්ති භගවතො දෙසනානුසාරෙන ගහිතං අඤ්ඤං නවං කම්මට්ඨානං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို စွဲလမ်းခြင်း အားလုံးသည် တဏှာ၏ အလိုသို့ လိုက်ပါသူအားသာ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'တဏှာဓိပတေယျေန' ဟု ဆိုတော်မူ၏။ 'တေသု တေသု ဓမ္မေသု' ဟူသည် ငါဟောကြားအပ်သော ဝိပဿနာတရားတို့၌ ဟူလို။ 'ပကတိကမ္မဋ္ဌာနံ' ဟူသည် ထိုမထေရ်၏ထံ၌ ယူ၍ ဆောင်ရွက်ဆဲဖြစ်သော (မူလ) ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အညံ နဝကမ္မဋ္ဌာနံ' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်နှင့်အညီ ယူအပ်သော အခြားသော ကမ္မဋ္ဌာန်းသစ်ကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားသည် အလွယ်တကူ သိနိုင်သောအရာသာ ဖြစ်၏။

මහාපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

မဟာပုဏ္ဏမသုတ်ဝဏ္ဏနာ၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

10. චූළපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා

၁၀. စူဠပုဏ္ဏမသုတ်ဝဏ္ဏနာ

91. තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතන්ති ආමෙඩිතවචනං බ්‍යාපනිච්ඡාවසෙන වුත්තන්ති ආහ – ‘‘යං යං දිස’’න්තිආදි. අනුවිලොකෙත්වාති එත්ථ අනුසද්දොපි බ්‍යාපනිච්ඡායමෙවාති අනු අනු විලොකෙත්වාති අත්ථො. තෙනෙවාහ – ‘‘තතො තතො විලොකෙත්වා’’ති. අසන්තො නීචො පුරිසොති අසප්පුරිසොති ආහ – ‘‘පාපපුරිසො ලාමකපුරිසො’’ති. සොති අසප්පුරිසො. තන්ති අසප්පුරිසං ජානිතුං න සක්කොති අසප්පුරිසධම්මානං යාථාවතො අජානනතො. පාපධම්මසමන්නාගතොති කායදුච්චරිතාදිඅසන්තුට්ඨිතාදිලාමකධම්මසමන්නාගතො. අසප්පුරිසෙ භත්ති එතස්සාති අසප්පුරිසභත්ති. තෙනාහ – ‘‘අසප්පුරිසසෙවනො’’ති. අසප්පුරිසධම්මො අසප්පුරිසො උත්තරපදලොපෙන, තෙසං චින්තනසීලොති අසප්පුරිසචින්තී. තෙනාහ ‘‘අසප්පුරිසචින්තාය චින්තකො’’ති, දුච්චින්තිතචින්තීති අත්ථො. අසප්පුරිසමන්තනන්ති අසාධුජනවිචාරං අසප්පුරිසවීමංසං. අසප්පුරිසවාචන්ති චතුබ්බිධං දුබ්භාසිතං. අසප්පුරිසකම්මං නාම තිවිධම්පි කායදුච්චරිතං. අසප්පුරිසදිට්ඨි නාම විසෙසතො දසවත්ථුකා මිච්ඡාදිට්ඨි, තාය සමන්නාගතො අසප්පුරිසදිට්ඨියා සමන්නාගතො, අසප්පුරිසදානං [Pg.268] නාම අසක්කච්චදානාදි. සබ්බොපායමත්ථො පාළිතො එව විඤ්ඤායති.

၉၁. 'တုဏှီဘူတံ တုဏှီဘူတံ' ဟူသော နှစ်ကြိမ်ထပ်၍ ဆိုအပ်သော စကားကို (ပျံ့နှံ့ခြင်း) အနှံ့အပြား အလိုရှိခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ယံ ယံ ဒိသံ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'အနုဝိလောကေတွာ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အနု' သဒ္ဒါသည်လည်း အနှံ့အပြား အလိုရှိခြင်း၌သာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အဖန်ဖန် ကြည့်ရှု၍' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုကြောင့်ပင် 'ထိုထိုအရပ်မှ ကြည့်ရှု၍' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သူတော်ကောင်းမဟုတ်သော၊ ယုတ်ညံ့သော ယောက်ျားသည် 'အသပ္ပုရိသ' မည်၏၊ ထိုအဓိပ္ပာယ်ကို ပြလိုသဖြင့် 'ပါပပုရိသော လာမကပုရိသော (ယုတ်မာသောယောက်ျား၊ ယုတ်ညံ့သောယောက်ျား)' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'သော' ဟူသည် ထိုအသပ္ပုရိသ (လူယုတ်မာ) တည်း။ 'တံ' ဟူသည် ထိုအသပ္ပုရိသ (လူယုတ်မာ) ကို သိခြင်းငှာ မတတ်နိုင်၊ အသပ္ပုရိသတရားတို့ကို ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း မသိသောကြောင့်တည်း။ 'ပါပဓမ္မသမန္နာဂတော' ဟူသည် ကာယဒုစရိုက် စသည်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ရောင့်ရဲမှုမရှိခြင်း စသော ယုတ်ညံ့သော တရားတို့နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ ထိုသူအား အသပ္ပုရိသတို့၌ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'အသပ္ပုရိသဘတ္တိ' မည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'အသပ္ပုရိသသေဝနော (လူယုတ်မာတို့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်သူ)' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ နောက်ပုဒ်ကို ချေခြင်းဖြင့် အသပ္ပုရိသဓမ္မကိုပင် 'အသပ္ပုရိသ' ဟု ခေါ်၏၊ ထိုတရားတို့ကို ကြံစည်လေ့ရှိသောကြောင့် 'အသပ္ပုရိသစိန္တီ' မည်၏။ ထိုကြောင့်ပင် 'အသပ္ပုရိသစိန္တာယ စိန္တကော (အသပ္ပုရိသ၏ ကြံစည်ခြင်းကို ကြံစည်သူ)' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ မကောင်းသဖြင့် ကြံစည်အပ်သောအရာကို ကြံစည်တတ်သူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အသပ္ပုရိသမန္တနံ' ဟူသည် သူတော်ကောင်းမဟုတ်သူတို့၏ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးခြင်း၊ စုံစမ်းစစ်ဆေးခြင်းတည်း။ 'အသပ္ပုရိသဝါစံ' ဟူသည် လေးပါးသော ဝစီဒုစရိုက် (မကောင်းသောစကား) တည်း။ 'အသပ္ပုရိသကမ္မံ' မည်သည် သုံးပါးသော ကာယဒုစရိုက်တည်း။ 'အသပ္ပုရိသဒိဋ္ဌိ' မည်သည် အထူးသဖြင့် ဆယ်ပါးသော ဝတ္ထုရှိသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်း၊ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံသူသည် 'အသပ္ပုရိသဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော' မည်၏။ 'အသပ္ပုရိသဒါနံ' မည်သည် ရိုသေမှုမရှိဘဲ ပေးလှူခြင်း စသည်တည်း။ အလုံးစုံသော အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ပါဠိတော်အတိုင်းသာလျှင် သိသာထင်ရှားလှပေ၏။

‘‘පාණං හනිස්සාමී’’තිආදිකා චෙතනා කාමං පරබ්‍යාබාධායපි හොතියෙව, යථා පන සා අත්තනො බලවතරදුක්ඛත්ථාය හොති, තථා න පරස්සාති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං, ‘‘අත්තනො දුක්ඛත්ථාය චින්තෙති’’ඉච්චෙව වුත්තො. යථා අසුකො අසුකන්තිආදීහි පාපකො පාපවිපාකෙකදෙසං බලවං ගරුතරං වා පච්චනුභොන්තොපි යථා පරො පච්චනුභොති, න තථා සයන්ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘පරබ්‍යාබාධායා’’ති. ගහෙත්වාති පාපකිරියාය සහායභාවෙන ගහෙත්වා.

'ငါသည် အသက်ကို သတ်အံ့' စသည်ဖြင့် ဖြစ်သော စေတနာသည် စင်စစ်အားဖြင့် သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲရန်လည်း ဖြစ်သည်သာတည်း။ သို့သော်လည်း ထိုစေတနာသည် မိမိအား ပိုမိုပြင်းထန်သော ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်ရန် ဖြစ်သကဲ့သို့ သူတစ်ပါးအား ထိုကဲ့သို့ (ပြင်းထန်သော ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်ရန်) မဟုတ်ပေ၊ ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ 'မိမိ၏ ဆင်းရဲခြင်းအလို့ငှာ ကြံစည်၏' ဟူ၍သာ ဆိုတော်မူ၏။ ဤမည်သောသူသည် ဤမည်သောသူအား (ညှဉ်းဆဲအပ်၏) စသည်ဖြင့် မကောင်းမှုပြုသောသူသည် မကောင်းမှု၏ အကျိုးဖြစ်သော ပြင်းထန်လှစွာသော သို့မဟုတ် ကြီးလေးလှစွာသော ဆင်းရဲ၏ တစိတ်တဒေသကို ခံစားရသော်လည်း၊ သူတစ်ပါးသည် ခံစားရသကဲ့သို့ မိမိကိုယ်တိုင် ထိုသို့ မခံစားရသကဲ့သို့ ပြလိုသဖြင့် 'သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲရန်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ဂဟေတွာ' ဟူသည် မကောင်းမှုပြုရာ၌ အဖော်အဖြစ်ဖြင့် သိမ်းသွင်း၍ (ခေါ်ဆောင်၍) ဟူလို။

අසක්කච්චන්ති අනාදරං කත්වා. දෙය්‍යධම්මස්ස අසක්කරණං අප්පසන්නාකාරො, පුග්ගලස්ස අසක්කරණං අගරුකරණන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො, ‘‘දෙය්‍යධම්මං න සක්කරොති නාමා’’තිආදිමාහ. අචිත්තීකත්වාති න චිත්තෙ කත්වා, න පූජෙත්වාති අත්ථො. පූජෙන්තො හි පූජෙතබ්බවත්ථුං චිත්තෙ ඨපෙති, තතො න බහි කරොති. චිත්තං වා අච්ඡරියං කත්වා පටිපත්ති චිත්තීකරණං, සම්භාවනකිරියා. තප්පටික්ඛෙපතො අචිත්තීකරණං, අසම්භාවනකිරියා. අපවිද්ධන්ති උච්ඡිට්ඨාදිඡඩ්ඩනීයධම්මං විය අවඛිත්තකං. තෙනාහ – ‘‘ඡඩ්ඩෙතුකාමො වියා’’තිආදි. රොගං පක්ඛිපන්තො වියාති රොගිකසරීරං ඔදනාදීහි පමජ්ජිත්වා වම්මිකෙ රොගං පක්ඛිපන්තො විය. අද්ධා ඉමස්ස දානස්ස ඵලං මමෙව ආගච්ඡතීති එවං යස්ස තථා දිට්ඨි අත්ථි, සො ආගමනදිට්ඨිකො, අයං පන න තාදිසොති ආහ ‘‘අනාගමනදිට්ඨිකො’’ති. තෙනාහ – ‘‘නො ඵලපාටිකඞ්ඛී හුත්වා දෙතී’’ති.

'အသက္ကစ္စံ' ဟူသည် မရိုမသေ ပြု၍တည်း။ လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို အရိုအသေမပြုခြင်းသည် မကြည်ညိုသော အမူအရာဖြစ်၍၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကို အရိုအသေမပြုခြင်းသည် မလေးမြတ်ခြင်းဖြစ်၏၊ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြလိုသဖြင့် 'လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို မရိုသေသည်မည်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'အစိတ္တီကတွာ' ဟူသည် စိတ်၌ မထားမူ၍၊ မပူဇော်ဘဲ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ပူဇော်သောသူသည် ပူဇော်ထိုက်သော ဝတ္ထုကို စိတ်၌ ထားတတ်၏၊ ထိုကြောင့် စိတ်၏ အပြင်သို့ မပြုပေ။ သို့မဟုတ် စိတ်ကို အံ့ဩဖွယ်ဖြစ်စေ၍ ကျင့်ခြင်းသည် 'စိတ္တီကာရ' (မြတ်နိုးစွာပြုခြင်း) မည်၏၊ ချီးမြှောက်မြတ်နိုးသော အပြုအမူတည်း။ ထိုအပြုအမူကို ငြင်းပယ်ခြင်းကြောင့် 'အစိတ္တီကာရ' (မမြတ်နိုးဘဲ ပြုခြင်း) မည်၏၊ မချီးမြှောက် မမြတ်နိုးသော အပြုအမူတည်း။ 'အပဝိဒ္ဓံ' ဟူသည် စားကြွင်းစားကျန် စသော စွန့်ပစ်အပ်သော အရာကဲ့သို့ စွန့်ပစ်ထားခြင်းတည်း။ ထိုကြောင့်ပင် 'စွန့်ပစ်လိုသူကဲ့သို့' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ရောဂံ ပက္ခိပန္တော ဝိယ' ဟူသည် နာကျင်နေသော ခန္ဓာကိုယ်ကို ဆွမ်းစသည်တို့ဖြင့် ပွတ်သပ်၍ တောင်ပို့၌ ရောဂါပိုးမွှားတို့ကို စွန့်ပစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'ဧကန် စင်စစ် ဤအလှူ၏ အကျိုးသည် ငါ့ထံသို့သာ ရောက်လိမ့်မည်' ဟု ဤကဲ့သို့ အယူရှိသောသူသည် 'အာဂမနဒိဋ္ဌိက' (အကျိုးတရား ရောက်လာမည်ဟု ယူဆသူ) မည်၏။ ဤသူကား ထိုသို့သောသူမဟုတ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် 'အနာဂမနဒိဋ္ဌိကော' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုကြောင့်ပင် 'အကျိုးကို မမျှော်လင့်ဘဲ ပေးလှူ၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

කාමඤ්චායං යථාවුත්තපුග්ගලො අසද්ධම්මාදීහි පාපධම්මෙහි සමන්නාගතො, තෙහි පන සබ්බෙහිපි මිච්ඡාදස්සනං මහාසාවජ්ජන්ති දස්සෙතුං, ‘‘තාය මිච්ඡාදිට්ඨියා නිරයෙ උපපජ්ජතී’’ති වුත්තං. වුත්තපටිපක්ඛනයෙනාති කණ්හපක්ඛෙ වුත්තස්ස අත්ථස්ස විපරියායෙන සුක්කපක්ඛෙ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘සදෙවකං ලොක’’න්තිආදීසු (පාරා. 1) දෙවසද්දො ඡකාමාවචරදෙවෙසු, එවමිධාති ආහ ‘‘ඡකාමාවචරදෙවා’’ති. තත්ථ බ්‍රහ්මානං විසුං ගහිතත්තා කාමාවචරදෙවග්ගහණන්ති චෙ? ඉධ දානඵලස්ස අධිප්පෙතත්තා කාමාවචරදෙවග්ගහණං[Pg.269], තත්ථාපි ඡකාමාවචරග්ගහණං දට්ඨබ්බං දෙවමහත්තතාදිවචනතො. තිණ්ණං කුලානං සම්පත්තීති ඛත්තියමහත්තාදීනං තිණ්ණං කුලානං සම්පත්ති, න කෙවලං කුලසම්පදා එව අධිප්පෙතා, අථ ඛො තත්ථ ආයුවණ්ණයසභොගඉස්සරියාදිසම්පදාපි අධිප්පෙතාති දට්ඨබ්බං උළාරස්ස දානමයපුඤ්ඤස්ස වසෙන තෙසම්පි සමිජ්ඣනතො. සුද්ධවට්ටවසෙනෙව කථිතං සුක්කපක්ඛෙපි සබ්බසො විවට්ටස්ස අනාමට්ඨත්තා. සද්ධාදයො හි ලොකියකුසලසම්භාරා එවෙත්ථ අධිප්පෙතාති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

အမှန်စင်စစ် ထိုဆိုအပ်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အသဒ္ဓမ္မစသော ယုတ်မာသောတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသော်လည်း၊ ထိုယုတ်မာသော တရားအားလုံးတို့တွင် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည်သာ အပြစ်အတုမရှိ ကြီးလေးသောအပြစ်ရှိ၏ဟု ပြသခြင်းငှာ 'ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကြောင့် ငရဲ၌ ဖြစ်ရ၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ဆိုအပ်ပြီးသော ဆန့်ကျင်ဘက်နည်းဖြင့်' ဟူသည် အမည်းဘက်၌ ဆိုအပ်သော အနက်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် အဖြူဘက်၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ 'နတ်နှင့်တကွသော လောက' စသည်တို့၌ 'ဒေဝ' သဒ္ဒါသည် ကာမာဝစရနတ် ခြောက်ဘုံ၌ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဤနေရာ၌လည်း ထို့အတူ ဖြစ်သောကြောင့် 'ကာမာဝစရနတ် ခြောက်ဘုံ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုနေရာ၌ ဗြဟ္မာတို့ကို သီးခြားယူအပ်သောကြောင့် ကာမာဝစရနတ်တို့ကို ယူခြင်းဖြစ်သလောဟု မေးသော်? ဤနေရာ၌ အလှူ၏အကျိုးကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ကာမာဝစရနတ်တို့ကို ယူခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုသို့ယူရာ၌လည်း နတ်တို့၏ ကြီးမြတ်ခြင်းစသော စကားတို့ကြောင့် ကာမာဝစရနတ် ခြောက်ဘုံကို ယူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ 'အမျိုးသုံးပါးတို့၏ ပြည့်စုံခြင်း' ဟူသည် မင်းမျိုးကြီးစသော အမျိုးသုံးပါးတို့၏ ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏၊ အမျိုးနှင့်ပြည့်စုံခြင်း သက်သက်ကိုသာ အလိုရှိသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ထိုအမျိုးတို့၌ အသက်၊ အဆင်း၊ အခြံအရံ၊ စည်းစိမ်၊ အစိုးရခြင်းစသော ပြည့်စုံခြင်းတို့ကိုလည်း အလိုရှိအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏၊ မြတ်သော ဒါနမယကုသိုလ်၏ စွမ်းအားဖြင့် ထိုအသက်အဆင်း စသည်တို့သည်လည်း ပြည့်စုံနိုင်သောကြောင့်တည်း။ သုက္ကပက္ခ၌လည်း ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ရာ ဝိဝဋ္ဋကို လုံးဝ မသုံးသပ်သောကြောင့် စင်ကြယ်သော သံသရာဝဋ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဟောတော်မူအပ်၏။ သဒ္ဓါတရားစသော လောကီကုသိုလ်အဆောက်အဦတို့ကိုသာ ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ ကျန်ရှိသောစကားသည် အလွယ်တကူ သိသာအပ်သည်သာတည်း။

චූළපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

စူဠပုဏ္ဏမသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေသော လီနတ္ထပ္ပကာသနီ (ဋီကာ) သည် ပြီးဆုံးပြီ။

නිට්ඨිතා ච දෙවදහවග්ගවණ්ණනා.

ဒေဝဒဟဝဂ်အဖွင့်သည်လည်း ပြီးဆုံးပြီ။

2. අනුපදවග්ගො

၂. အနုပဒဝဂ်။

1. අනුපදසුත්තවණ්ණනා

၁. အနုပဒသုတ်အဖွင့်။

93. ඉද්ධිමාති [Pg.270] ගුණො පාකටො පරතොඝොසෙන විනා පාසාදකම්පනදෙවචාරිකාදීහි සයමෙව පකාසභාවතො; ධුතවාදාදිගුණානම්පි තථාභාවෙ එතෙනෙව නයෙන තෙසං ගුණානං පාකටයොගතො ච පරෙසං නිච්ඡිතභාවතො ච. පඤ්ඤවතො ගුණාති පඤ්ඤාපභෙදපභාවිතෙ ගුණවිසෙසෙ සන්ධාය වදති. තෙ හි යෙභුය්‍යෙන පරෙසං අවිසයා. තෙනාහ – ‘‘න සක්කා අකථිතා ජානිතු’’න්ති. විසභාගා සභාගා නාම අයොනිසොමනසිකාරබහුලෙසු පුථුජ්ජනෙසු, තෙ පන අප්පහීනරාගදොසතාය පරස්ස විජ්ජමානම්පි ගුණං මක්ඛෙත්වා අවිජ්ජමානං අවණ්ණමෙව ඝොසෙන්තීති ආහ – ‘‘විසභාග…පෙ… කථෙන්තී’’ති.

၉၃. "တန်ခိုးနှင့် ပြည့်စုံသောသူ" ဟူသော ဂုဏ်သည် သူတစ်ပါးတို့၏ ပြောကြားချက်မရှိဘဲ ပြာသာဒ်ကို တုန်လှုပ်စေခြင်း၊ နတ်ပြည်သို့ ကြွခြင်းစသည်တို့ဖြင့် ကိုယ်တိုင်ပင် ထင်ရှားဖြစ်သောကြောင့် ထင်ရှားသောဂုဏ် ဖြစ်၏။ ဓုတင်ဆောင်ခြင်းစသော ဂုဏ်တို့၏ ဖြစ်ပုံ၌လည်း ဤနည်းဖြင့်လျှင် ထိုဂုဏ်တို့၏ ထင်ရှားသင့်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့၏ ဆုံးဖြတ်ပြီးသော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ "ပညာရှိသောသူ၏ ဂုဏ်" ဟူသည် ပညာအပြားဖြင့် ဖြစ်ပွားစေအပ်သော ထူးမြတ်သော ဂုဏ်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုဂုဏ်တို့သည် အများအားဖြင့် သူတစ်ပါးတို့၏ အာရုံမဟုတ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် "မပြောကြားဘဲ သိခြင်းငှာ မတတ်ကောင်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောသူ၊ တူညီသောသူဟူသည် အလွန်အမင်း အယောနိသောမနသိကာရများသော ပုထုဇဉ်တို့တွင်၊ ထိုပုထုဇဉ်တို့သည်ကား မပယ်အပ်ရသေးသော ရာဂ၊ ဒေါသရှိကြသဖြင့် သူတစ်ပါး၏ ထင်ရှားရှိသော ဂုဏ်ကိုပင် ဖုံးလွှမ်း၍ မရှိသော အပြစ်ကိုသာလျှင် ကျော်စောစေကုန်အံ့ဟု "ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောသူ...ပ... ပြောဆိုကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

යා අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො ආදීනවතො යථාභූතං පජානනා, අයං ධාතුකුසලතා. ආයතනකුසලතායපි එසෙව නයො. අවිජ්ජාදීසු ද්වාදසසු පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු කොසල්ලං පටිච්චසමුප්පාදකුසලතා. ඉදං ඉමස්ස ඵලස්ස ඨානං කාරණං, ඉදං අට්ඨානං අකාරණන්ති එවං ඨානඤ්ච ඨානතො, අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානනා, අයං ඨානාට්ඨානකුසලතා. යො පන ඉමෙසු ධාතුආදීසු පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන නිස්සඞ්ගගතියා පණ්ඩාති ලද්ධනාමෙන ඤාණෙන ඉතො ගතො පවත්තො, අයං පණ්ඩිතො නාමාති ආහ – ‘‘ඉමෙහි චතූහි කාරණෙහි පණ්ඩිතො’’ති. මහන්තානං අත්ථානං පරිග්ගණ්හනතො මහතී පඤ්ඤා එතස්සාති මහාපඤ්ඤො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයොති ආහ – ‘‘මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතොති අත්ථො’’ති.

တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဓာတ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၊ သာယာဖွယ်ရှိခြင်း၊ အပြစ်ရှိခြင်းအားဖြင့် ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိခြင်းသည် ဓာတုကုသလတာ ဖြစ်၏။ အာယတန၌ လိမ္မာသည်ဖြစ်ခြင်း၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ အဝိဇ္ဇာစသော တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အင်္ဂါတို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်းသည် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒကုသလတာ ဖြစ်၏။ "ဤအရာသည် ဤအကျိုးတရား၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ ဤအရာသည် အကြောင်းမဟုတ်" ဟု ဤသို့ အကြောင်းကို အကြောင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းမဟုတ်သည်ကို အကြောင်းမဟုတ်သည့်အားဖြင့်လည်းကောင်း ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိခြင်းသည် ဌာနာဌာနကုသလတာ ဖြစ်၏။ အကြင်သူသည် ထိုဓာတ်စသည်တို့၌ ပရိညာ၊ အဘိသမယစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကပ်ငြိမှုကင်းသော လားရာရှိသည်ဖြစ်၍ "ပဏ္ဍ" ဟု ရအပ်သော အမည်ရှိသော ဉာဏ်ဖြင့် ဤတရားသို့ လားရောက်ဖြစ်ပွား၏၊ ထိုသူကို ပညာရှိ (ပဏ္ဍိတ) ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် "ဤအကြောင်းလေးပါးတို့ဖြင့် ပညာရှိဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကြီးမြတ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို သိမ်းဆည်းတတ်သောကြောင့် ကြီးမြတ်သောပညာ ရှိသောသူသည် မဟာပညာရှိ မည်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းပင်တည်းဟု ပြခြင်းငှာ "ကြီးမြတ်သော ပညာစသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသောသူဟူသော အနက်တည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

නානත්තන්ති යාහි මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතත්තා ථෙරො ‘‘මහාපඤ්ඤො’’තිආදිනා කිත්තීයති, තාසං මහාපඤ්ඤාදීනං ඉදං නානත්තං අයං වෙමත්තතා. යස්ස කස්සචි (දී. නි. ටී. 3.216; සං. නි. ටී. 1.1.110; අ. නි. ටී. 1.1.584) විසෙසතො අරූපධම්මස්ස මහත්තං නාම කිච්චසිද්ධියා වෙදිතබ්බන්ති තදස්ස කිච්චසිද්ධියා දස්සෙන්තො, ‘‘මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධෙ පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා’’තිආදිමාහ. තත්ථ හෙතුමහන්තතාය පච්චයමහන්තතාය නිස්සයමහන්තතාය පභෙදමහන්තතාය කිච්චමහන්තතාය [Pg.271] ඵලමහන්තතාය ආනිසංසමහන්තතාය ච සීලක්ඛන්ධස්ස මහන්තභාවො වෙදිතබ්බො. තත්ථ හෙතූ අලොභාදයො, පච්චයා හිරොත්තප්පසද්ධාසතිවීරියාදයො. නිස්සයා සාවකබොධිපච්චෙකබොධිසම්මාසම්බොධිනියතතා තංසමඞ්ගිනො ච පුරිසවිසෙසා. පභෙදො චාරිත්තාදිවිභාගො. කිච්චං තදඞ්ගාදිවසෙන පටිපක්ඛස්ස විධමනං. ඵලං සග්ගසම්පදා නිබ්බානසම්පදා ච. ආනිසංසො පියමනාපතාදි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.9) ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.64 ආදයො) ච ආගතනයෙන වෙදිතබ්බො. ඉමිනා නයෙන සමාධික්ඛන්ධාදීනම්පි මහන්තතා යථාරහං නිද්ධාරෙත්වා වෙදිතබ්බා, ඨානාට්ඨානාදීනං පන මහන්තභාවො මහාවිසයතාය වෙදිතබ්බො. තත්ථ ඨානාට්ඨානානං මහාවිසයතා බහුධාතුකසුත්තෙ (ම. නි. 3.124 ආදයො) සයමෙව ආගමිස්සති. විහාරසමාපත්තීනං සමාධික්ඛන්ධෙ නිද්ධාරිතනයෙන වෙදිතබ්බා, අරියසච්චානං සකලසාසනසඞ්ගහණතො සච්චවිභඞ්ගෙ (විභ. 189 ආදයො) තංසංවණ්ණනාසු (විභ. අට්ඨ. 189 ආදයො) ආගතනයෙන. සතිපට්ඨානාදීනං විභඞ්ගාදීසු (විභ. 355 ආදයො) තංසංවණ්ණනාදීසු (විභ. අට්ඨ. 355 ආදයො) ච ආගතනයෙන. සාමඤ්ඤඵලානං මහතො හිතස්ස මහතො සුඛස්ස මහතො අත්ථස්ස මහතො යොගක්ඛෙමස්ස නිප්ඵත්තිභාවතො සන්තපණීතනිපුණඅතක්කාවචරපණ්ඩිතවෙදනීයභාවතො ච. අභිඤ්ඤානං මහාසම්භාරතො මහාවිසයතො මහාකිච්චතො මහානුභාවතො මහානිප්ඵත්තිතො ච. නිබ්බානස්ස මදනිම්මදනාදිමහත්ථසිද්ධිතො මහන්තතා වෙදිතබ්බා.

"ထူးခြားမှု (နာနတ္တ)" ဟူသည် အကြင် ကြီးမြတ်သောပညာစသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် မထေရ်ကို "မဟာပညာရှိ" စသည်ဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်၏၊ ထိုကြီးမြတ်သော ပညာစသည်တို့၏ ဤထူးခြားမှု၊ ဤကွဲပြားခြားနားမှု ဖြစ်၏။ အကြင် တစ်စုံတစ်ခုသော (အထူးသဖြင့်) နာမ်တရား၏ ကြီးမြတ်ခြင်းမည်သည် ကိစ္စပြီးစီးခြင်းဖြင့် သိအပ်၏ဟု ထိုမထေရ်အား ကိစ္စပြီးစီးပုံကို ပြလိုသဖြင့် "ကြီးမြတ်သော သီလက္ခန္ဓာကို သိမ်းဆည်းတတ်သောကြောင့် မဟာပညာ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသီလက္ခန္ဓာ၌ အကြောင်း၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အထောက်အပံ့ (ပစ္စည်း) ၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မှီရာ (နိဿယ) ၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပြား (ပဘေဒ) ၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိစ္စ၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုး (ဖလ) ၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးထူး (အာနိသင်) ၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သီလက္ခန္ဓာ၏ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အကြောင်းတို့သည် အလောဘစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ပစ္စည်းတို့သည် ဟိရိ၊ သြတ္တပ္ပ၊ သဒ္ဓါ၊ သတိ၊ ဝီရိယစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မှီရာတို့သည် သာဝကဗောဓိ၊ ပစ္စေကဗောဓိ၊ သမ္မာသမ္ဗောဓိတို့၌ မြဲသည်ဖြစ်ခြင်းနှင့် ထိုတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ထူးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အပြားသည် စာရိတ္တသီလစသော အပြားဖြစ်၏။ ကိစ္စသည် တဒင်္ဂစသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ဖျက်ဆီးခြင်းဖြစ်၏။ အကျိုးသည် နတ်ပြည်၌ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် နိဗ္ဗာန်၌ ပြည့်စုံခြင်းဖြစ်၏။ အကျိုးထူးသည် ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ်ရှိခြင်းစသည် ဖြစ်၏။ ဤအရာသည် ဤနေရာ၌ အကျဉ်းမျှသာတည်း၊ အကျယ်ကိုမူ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်နှင့် အာကင်္ခေယျသုတ်စသည်တို့၌ လာသောနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဤနည်းဖြင့် သမာဓိက္ခန္ဓာစသည်တို့၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကိုလည်း သင့်တော်သလို ခွဲခြား၍ သိအပ်၏၊ အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည် စသည်တို့၏ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်ကိုမူ ကျယ်ဝန်းသော အာရုံရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သိအပ်၏။ ထိုအရာ၌ အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်တို့၏ ကျယ်ဝန်းသော အာရုံရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကို ဗဟုဓာတုကသုတ်၌ ကိုယ်တိုင် ပေါ်လာပေလိမ့်မည်။ ဝိဟာရသမာပတ်တို့၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကို သမာဓိက္ခန္ဓာ၌ ခွဲခြားအပ်သောနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ အရိယသစ္စာတို့၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကို သာသနာတော်အားလုံးကို သိမ်းကျုံးယူတတ်သောကြောင့် သစ္စာဝိဘင်းနှင့် ထိုအဖွင့်ကျမ်းတို့၌ လာသောနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ သတိပဋ္ဌာန်စသည်တို့၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကို ဝိဘင်းနှင့် ထိုအဖွင့်ကျမ်းစသည်တို့၌ လာသောနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ သာမညဖိုလ်တို့၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကို ကြီးမြတ်သော အကျိုးစီးပွား၊ ကြီးမြတ်သော ချမ်းသာ၊ ကြီးမြတ်သော အကျိုးထူး၊ ကြီးမြတ်သော ဘေးကင်းရာ (ယောဂက္ခေမ) သို့ ရောက်စေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ငြိမ်သက်ခြင်း၊ မြတ်ခြင်း၊ သိမ်မွေ့ခြင်း၊ ကြံစည်ခြင်းဖြင့် မသိနိုင်ခြင်း၊ ပညာရှိတို့သာ သိအပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ အဘိညာဉ်တို့၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကို ကြီးမြတ်သော အဆောက်အဦ ရှိခြင်း၊ ကြီးမြတ်သော အာရုံရှိခြင်း၊ ကြီးမြတ်သော ကိစ္စရှိခြင်း၊ ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိခြင်း၊ ကြီးမြတ်သော ပြီးစီးခြင်းရှိခြင်းတို့ကြောင့် သိအပ်၏။ နိဗ္ဗာန်၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကို မာန်ယစ်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းစသော ကြီးမြတ်သောအကျိုးကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် သိအပ်၏။

පුථුපඤ්ඤාති එත්ථාපි වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – නානාඛන්ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති, ‘‘අයං රූපක්ඛන්ධො නාම…පෙ… අයං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාමා’’ති, එවං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තෙසුපි ‘‘එකවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකාදසවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, එකවිධෙන සඤ්ඤාක්ඛන්ධො…පෙ… එකවිධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති එවං එකෙකස්ස ඛන්ධස්ස එකවිධාදිවසෙන අතීතාදිභෙදවසෙනපි නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තථා ‘‘ඉදං චක්ඛායතනං නාම…පෙ… ඉදං ධම්මායතනං නාම. තත්ථ දසායතනා කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමකා’’ති එවං ආයතනනානත්තං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති.

ပုထုပညာ (ပြန့်ပြောသောပညာ) ဟူသည်၌လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ထူးခြားချက်ကား ဤသို့ဖြစ်သည်— 'အထူးထူးအပြားပြားသော ခန္ဓာတို့၌ ဉာဏ်သည် ဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ 'ဤကား ရူပက္ခန္ဓာမည်၏...ပ... ဤကား ဝိညာဏက္ခန္ဓာမည်၏' ဟု ဤသို့ ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကို အမှီပြု၍ ဉာဏ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုခန္ဓာတို့၌လည်း 'တစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ရူပက္ခန္ဓာ၊ တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ရူပက္ခန္ဓာ၊ တစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၊ များစွာသော အပြားအားဖြင့် ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၊ တစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် သညာက္ခန္ဓာ...ပ... တစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဝိညာဏက္ခန္ဓာ၊ များစွာသော အပြားအားဖြင့် ဝိညာဏက္ခန္ဓာ' ဟု ဤသို့ တစ်ပါးသော အပြားစသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတိတ်စသော ကွဲပြားခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ခန္ဓာတစ်ခုချင်းစီ၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကို အမှီပြု၍ ဉာဏ်သည် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'ဤကား စက္ခာယတနမည်၏...ပ... ဤကား ဓမ္မာယတနမည်၏။ ထိုအာယတနတို့တွင် အာယတနတစ်ဆယ်တို့သည် ကာမာဝစရဖြစ်ကုန်၏၊ နှစ်ပါးတို့သည် စတုဘူမက (ဘုံလေးပါးလုံး၌ဖြစ်သောတရား) ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဤသို့ အာယတနတို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကို အမှီပြု၍ ဉာဏ်သည် ဖြစ်၏။

නානාධාතූසූති [Pg.272] ‘‘අයං චක්ඛුධාතු නාම…පෙ… අයං මනොවිඤ්ඤාණධාතු නාම. තත්ථ සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමකා’’ති එවං නානාධාතූසු පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තයිදං උපාදිණ්ණකධාතුවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. පච්චෙකබුද්ධානඤ්හි ද්වින්නඤ්ච අග්ගසාවකානං උපාදිණ්ණකධාතූසුයෙව නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තඤ්ච ඛො එකදෙසතොව, නො නිප්පදෙසතො, අනුපාදිණ්ණකධාතූනං පන නානාකරණං න ජානන්තියෙව. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානංයෙව පන, ‘‘ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නත්තා ඉමස්ස රුක්ඛස්ස ඛන්ධො සෙතො හොති, ඉමස්ස කණ්හො, ඉමස්ස බහලත්තචො, ඉමස්ස තනුත්තචො, ඉමස්ස පත්තං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන එවරූපං, ඉමස්ස පුප්ඵං නීලං පීතං ලොහිතං ඔදාතං සුගන්ධං දුග්ගන්ධං, ඵලං ඛුද්දකං මහන්තං දීඝං වට්ටං සුසණ්ඨානං මට්ඨං ඵරුසං සුගන්ධං මධුරං තිත්තකං අම්බිලං කටුකං කසාවං, කණ්ටකො තිඛිණො අතිඛිණො උජුකො කුටිලො ලොහිතො ඔදාතො හොතී’’ති ධාතුනානත්තං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති.

အထူးထူးအပြားပြားသော ဓာတ်တို့၌ ဟူသည်မှာ 'ဤကား စက္ခုဓာတ်မည်၏...ပ... ဤကား မနောဝိညာဏဓာတ်မည်၏။ ထိုဓာတ်တို့တွင် ဓာတ်တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးတို့သည် ကာမာဝစရဖြစ်ကုန်၏၊ နှစ်ပါးတို့သည် စတုဘူမကဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဤသို့ အထူးထူးအပြားပြားသော ဓာတ်တို့ကို အမှီပြု၍ ဉာဏ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုစကားကို ဥပါဒိဏ္ဏကဓာတ် (စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်ဓာတ်) ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အကြင်ကြောင့်ဆိုသော် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့နှင့် အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါးတို့အား ဥပါဒိဏ္ဏကဓာတ်တို့၌သာ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကို အမှီပြု၍ ဉာဏ်ဖြစ်၏။ ထိုဉာဏ်သည်လည်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့်သာ ဖြစ်၏၊ အကြွင်းမဲ့ အလုံးစုံအားဖြင့် မဟုတ်ပေ၊ အနုပါဒိဏ္ဏကဓာတ် (စိတ်ကြောင့်မဟုတ်ဘဲ ဖြစ်သော ရုပ်ဓာတ်) တို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကိုမူ မသိကြကုန်သည်သာတည်း။ သဗ္ဗညုဘုရားရှင်တို့အားသာလျှင် 'ဤမည်သော ဓာတ်ကြီးမားထက်သန်ခြင်းကြောင့် ဤသစ်ပင်၏ ပင်စည်သည် ဖြူ၏၊ ဤသစ်ပင်၏ ပင်စည်သည် မည်း၏၊ ဤသစ်ပင်သည် အခေါက်ထူ၏၊ ဤသစ်ပင်သည် အခေါက်ပါး၏၊ ဤသစ်ပင်၏ အရွက်သည် အဆင်း သဏ္ဌာန် စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဤသို့သဘောရှိ၏၊ ဤသစ်ပင်၏ အပွင့်သည် ညို၏၊ ဝါ၏၊ နီ၏၊ ဖြူ၏၊ မွှေး၏၊ နံ၏၊ အသီးသည် ငယ်၏၊ ကြီး၏၊ ရှည်၏၊ ဝိုင်း၏၊ ကောင်းသောသဏ္ဌာန်ရှိ၏၊ ချောမွေ့၏၊ ကြမ်းတမ်း၏၊ မွှေး၏၊ ချို၏၊ ခါး၏၊ ချဉ်၏၊ စပ်၏၊ ဖန်၏၊ ဆူးသည် ထက်မြက်၏၊ အလွန်ထက်မြက်၏၊ ဖြောင့်၏၊ ကောက်၏၊ နီ၏၊ ဖြူ၏' ဟု ဤသို့ ဓာတ်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကို အမှီပြု၍ ဉာဏ်သည် ဖြစ်၏။

අත්ථෙසූති රූපාදීසු ආරම්මණෙසු. නානාපටිච්චසමුප්පාදෙසූති අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො සන්තානභෙදතො ච නානප්පභෙදෙසු පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු. අවිජ්ජාදිඅඞ්ගානඤ්හි පච්චෙකං පටිච්චසමුප්පාදසඤ්ඤිතාති. තෙනාහ – සඞ්ඛාරපිටකෙ ‘‘ද්වාදස පච්චයා ද්වාදස පටිච්චසමුප්පාදා’’ති. නානාසුඤ්ඤතමනුපලබ්භෙසූති නානාසභාවෙසු නිච්චසාරාදිවිරහතො සුඤ්ඤසභාවෙසු, තතො එව ඉත්ථිපුරිසඅත්තඅත්තනියාදිවසෙන අනුපලබ්භෙසු සභාවෙසු. ම-කාරො හෙත්ථ පදසන්ධිකරො. නානාඅත්ථෙසූති අත්ථපටිසම්භිදාවිසයෙසු පච්චයුප්පන්නාදිනානාඅත්ථෙසු. ධම්මෙසූති ධම්මපටිසම්භිදාවිසයෙසු පච්චයාදිනානාධම්මෙසු. නිරුත්තීසූති තෙසංයෙව අත්ථධම්මානං නිද්ධාරණවචනසඞ්ඛාතාසු නානානිරුත්තීසු. පටිභානෙසූති එත්ථ අත්ථපටිසම්භිදාදීසු විසයභූතෙසු, ‘‘ඉමානි ඉදමත්ථජොතකානී’’ති (විභ. 725-745) තථා තථා පටිභානතො පටිභානානීති ලද්ධනාමෙසු ඤාණෙසු. පුථු නානාසීලක්ඛන්ධෙසූතිආදීසු සීලස්ස පුථුත්තං නානත්තඤ්ච වුත්තමෙව. ඉතරෙසං පන වුත්තනයානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා පාකටමෙව. යං පන අභින්නං එකමෙව නිබ්බානං, තත්ථ උපචාරවසෙන පුථුත්තං ගහෙතබ්බන්ති ආහ – ‘‘පුථු නානාජනසාධාරණෙ ධම්මෙ සමතික්කම්මා’’ති. තෙනස්ස මදනිම්මදනාදිපරියායෙන පුථුත්තං පරිදීපිතං හොති.

အနက်တို့၌ (အတ္ထေသု) ဟူသည် ရူပါရုံစသော အာရုံတို့၌တည်း။ အထူးထူးသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တို့၌ ဟူသည်မှာ အတွင်းအပ ကွဲပြားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သန္တာန်ကွဲပြားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အထူးထူးသော အပြားရှိကုန်သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အင်္ဂါရပ်တို့၌တည်း။ အဝိဇ္ဇာစသော အင်္ဂါရပ်တို့သည် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် သံခါရပိဋက၌ 'အကြောင်းတရား တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့သည် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ အထူးထူးသော ဆိတ်ညံမှု မရရှိနိုင်ခြင်းတို့၌ ဟူသည် အထူးထူးသော သဘောတရားတို့တွင် မြဲသော အနှစ်သာရ စသည်တို့မှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် ဆိတ်ညံသော သဘောတရားတို့၌တည်း၊ ထိုဆိတ်ညံသော သဘောကြောင့်ပင် မိန်းမ၊ ယောက်ျား၊ အတ္တ၊ အတ္တနိယ (ငါ၏ဥစ္စာ) စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် မရရှိနိုင်ကုန်သော သဘောတရားတို့၌တည်း။ ထိုပုဒ်၌ 'မ' အက္ခရာသည် ပုဒ်စပ်ခြင်းကို ပြuတတ်၏။ အထူးထူးသော အနက်တို့၌ ဟူသည် အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ၏ အရာဖြစ်ကုန်သော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သောတရား (ပစ္စယုပ္ပန္န) စသော အထူးထူးသော အနက်တို့၌တည်း။ တရားတို့၌ ဟူသည် ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ၏ အရာဖြစ်ကုန်သော အကြောင်းတရားစသော အထူးထူးသော တရားတို့၌တည်း။ နိရုတ္တိတို့၌ ဟူသည် ထိုအနက်နှင့် တရားတို့ကိုပင် ခွဲခြား၍ပြသော စကားဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အထူးထူးသော နိရုတ္တိဘာသာစကားတို့၌တည်း။ ပဋိဘာန်တို့၌ ဟူသည် ဤနေရာ၌ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါစသည်တို့၏ အရာဖြစ်ကုန်သော၊ 'ဤစကားတို့သည် ဤအနက်ကို ပြတတ်ကုန်၏' ဟု ထိုထိုသို့ ထင်မြင်လာခြင်းကြောင့် ပဋိဘာန်ဟူသောအမည်ကို ရရှိကုန်သော ဉာဏ်တို့၌တည်း။ 'ပြန့်ပြောသော ကွဲပြားသော သီလက္ခန္ဓာတို့၌' စသည်တို့တွင် သီလ၏ ပြန့်ပြောသည်၏အဖြစ်နှင့် ကွဲပြားခြားနားသည်၏အဖြစ်ကို ဆိုခဲ့ပြီးတည်း။ ကြွင်းသောတရားတို့၌မူ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း အလွယ်တကူ သိနိုင်သောကြောင့် ထင်ရှားလှပေသည်။ မကွဲမပြား တစ်ခုတည်းသာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌မူ တင်စားမှုစွမ်းအားဖြင့် ပြန့်ပြောခြင်းကို ယူအပ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'များစွာသော လူအများနှင့် သက်ဆိုင်သော တရားတို့ကို လွန်မြောက်၍' ဟု ဆိုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်အား မာန်ယစ်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းစသော ဝေဝုစ်တို့ဖြင့် ပြန့်ပြောသောအဖြစ်ကို ထင်ရှားစွာပြအပ်သည် ဖြစ်၏။

එවං [Pg.273] විසයවසෙන පඤ්ඤාය මහත්තං පුථුත්තඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි සම්පයුත්තධම්මවසෙන හාසභාවං, පවත්තිආකාරවසෙන ජවනභාවං, කිච්චවසෙන තික්ඛාදිභාවඤ්ච දස්සෙතුං, ‘‘කතමා හාසපඤ්ඤා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ හාසබහුලොති පීතිබහුලො. සෙසපදානි තස්සෙව වෙවචනානි. සීලං පරිපූරෙතීති හට්ඨපහට්ඨො උදග්ගුදග්ගො හුත්වා පීතිසහගතාය පඤ්ඤාය. පීතිසොමනස්සසහගතා හි පඤ්ඤා අභිරතිවසෙන ආරම්මණෙ ඵුල්ලා විකසිතා විය පවත්තති; න උපෙක්ඛාසහගතාති පාතිමොක්ඛසීලං ඨපෙත්වා හාසනීයං පරං තිවිධම්පි සීලං පරිපූරෙතීති අත්ථො. විසුං වුත්තත්තා පුන සීලක්ඛන්ධමාහ. සමාධික්ඛන්ධන්තිආදීසුපි එසෙව නයො.

ဤသို့လျှင် အာရုံ၏စွမ်းအားဖြင့် ပညာ၏ ကြီးမြတ်သည်၏အဖြစ်နှင့် ပြန့်ပြောသည်၏အဖြစ်ကို ပြသပြီး၍ ယခုအခါ ယှဉ်ဖက်တရားတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ရွှင်လန်းသောအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပုံအခြင်းအရာ၏ စွမ်းအားဖြင့် လျင်မြန်သောအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကိစ္စ၏စွမ်းအားဖြင့် ထက်မြက်သည်စသော အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြသခြင်းငှာ 'ရွှင်လန်းသောပညာဟူသည် အဘယ်နည်း' စသည်ကို ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပုဒ်တို့၌ 'ရွှင်လန်းမှုများသောသူ' ဟူသည် ပီတိများသောသူ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့သည် ထိုပုဒ်၏ ဝေဝုစ်တို့သာတည်း။ 'သီလကို ပြည့်စုံစေ၏' ဟူသည် အလွန်ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသည်ဖြစ်၍ ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ပညာဖြင့် (ပြည့်စုံစေ၏)။ အကြောင်းမူကား ပီတိသောမနဿနှင့်တကွဖြစ်သော ပညာသည် မွေ့လျော်ခြင်း၏စွမ်းအားဖြင့် အာရုံ၌ ဖူးပွင့်ပွင့်လန်းသကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်၏၊ ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်သည်ကား မဟုတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ပါတိမောက်သီလကို ချန်လှပ်၍ ရွှင်လန်းဖွယ်ဖြစ်သော အခြားသုံးပါးသော သီလကိုလည်း ပြည့်စုံစေ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သီးခြားဆိုအပ်သောကြောင့် 'သီလက္ခန္ဓာ' ကို တစ်ဖန်ထပ်၍ ဆိုတော်မူ၏။ သမာဓိက္ခန္ဓာစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

රූපං අනිච්චතො ඛිප්පං ජවතීති රූපක්ඛන්ධං අනිච්චන්ති සීඝං වෙගෙන පවත්තියා පටිපක්ඛදූරීභාවෙන පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස සාතිසයත්තා ඉන්දෙන විස්සට්ඨවජිරං විය ලක්ඛණං පටිවිජ්ඣන්තී අදන්ධායන්තී රූපක්ඛන්ධෙ අනිච්චලක්ඛණං වෙගසා පටිවිජ්ඣති, තස්මා සා ජවනපඤ්ඤා නාමාති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එවං ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනාවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙත්වා බලවවිපස්සනාවසෙන දස්සෙතුං, ‘‘රූප’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඛයට්ඨෙනාති යත්ථ යත්ථ උප්පජ්ජති, තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජනතො ඛයසභාවත්තා. භයට්ඨෙනාති භයානකභාවතො. අසාරකට්ඨෙනාති අත්තසාරවිරහතො නිච්චසාරාදිවිරහතො ච. තුලයිත්වාති තුලාභූතාය විපස්සනාපඤ්ඤාය තුලෙත්වා. තීරයිත්වාති තාය එව තීරණභූතාය තීරෙත්වා. විභාවයිත්වාති යාථාවතො පකාසෙත්වා පඤ්චක්ඛන්ධං විභූතං කත්වා. රූපනිරොධෙති රූපක්ඛන්ධස්ස නිරොධභූතෙ නිබ්බානෙ නින්නපොණපබ්භාරවසෙන. ඉදානි සිඛාප්පත්තවිපස්සනාවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙතුං, පුන ‘‘රූප’’න්තිආදි වුත්තං. වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාවසෙනාති කෙචි.

ရုပ်ကို အနိစ္စအားဖြင့် လျင်မြန်စွာ ပြေးသွား၏ ဟူသည်မှာ ရူပက္ခန္ဓာကို အနိစ္စဟု လျင်မြန်စွာ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့နှင့် ဝေးကွာသွားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှေးဦးပြုပြင်အားထုတ်မှု လွန်ကဲခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သိကြားမင်း လွှတ်လိုက်သော ဝရဇိန်လက်နက်ကဲ့သို့ လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိမြင်လျက်၊ နှေးကွေးခြင်းမရှိဘဲ ရူပက္ခန္ဓာ၌ အနိစ္စလက္ခဏာကို လျင်မြန်စွာ ထိုးထွင်းသိမြင်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုပညာသည် ဇဝနပညာ (လျင်မြန်သောပညာ) မည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် လက္ခဏာကိုအာရုံပြုသော ဝိပဿနာ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဇဝနပညာကို ပြသပြီး၍၊ အားကောင်းသော ဝိပဿနာ၏ စွမ်းအားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ 'ရုပ်ကို...' စသည်ကို ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပုဒ်တို့၌ 'ကုန်ဆုံးသော အနက်သဘောအားဖြင့်' ဟူသည်မှာ ဖြစ်ရာအရပ်တိုင်း၌ ထိုထိုနေရာ၌ပင် ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် ကုန်ဆုံးခြင်းသဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဘေးအန္တရာယ်ရှိသော အနက်သဘောအားဖြင့်' ဟူသည် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'အနှစ်သာရမရှိသော အနက်သဘောအားဖြင့်' ဟူသည် အတ္တအနှစ်သာရ ကင်းဆိတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြဲသောအနှစ်သာရစသည်တို့မှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'ချိန်ဆ၍' ဟူသည် ချိန်ခွင်နှင့်တူသော ဝိပဿနာပညာဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ချိန်ဆ၍တည်း။ 'ဆုံးဖြတ်၍' ဟူသည် ထိုဆုံးဖြတ်တတ်သော ဝိပဿနာပညာဖြင့်ပင် ဆုံးဖြတ်၍တည်း။ 'ထင်ရှားစေ၍' ဟူသည် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ထင်ရှားအောင်ပြု၍ ခန္ဓာငါးပါးကို ထင်ရှားစေ၍တည်း။ 'ရုပ်၏ချုပ်ရာ၌' ဟူသည် ရူပက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းရှိုင်းခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ယခုအခါ ထိပ်တိုင်ရောက်သော (သိခါပ္ပတ္တ) ဝိပဿနာ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဇဝနပညာကို ပြသခြင်းငှာ 'ရုပ်ကို...' စသည်ကို တစ်ဖန် ဆိုတော်မူပြန်၏။ အချို့သောဆရာတို့ကမူ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ၏ စွမ်းအားဖြင့်ဟု ဆိုကြကုန်၏။

ඤාණස්ස තික්ඛභාවො නාම සවිසෙසං පටිපක්ඛසමුච්ඡින්දනෙන වෙදිතබ්බොති, ‘‘ඛිප්පං කිලෙසෙ ඡින්දතීති තික්ඛපඤ්ඤා’’ති වත්වා තෙ පන කිලෙසෙ විභාගෙන දස්සෙන්තො, ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්ක’’න්තිආදිමාහ. තික්ඛපඤ්ඤො හි ඛිප්පාභිඤ්ඤො හොති, පටිපදා චස්ස න චලතීති ආහ – ‘‘එකස්මිං ආසනෙ චත්තාරො අරියමග්ගා අධිගතා හොන්තී’’තිආදි.

ဉာဏ်၏ ထက်မြက်သောအဖြစ် (တိက္ခဘာဝ) မည်သည်ကို ဆန့်ကျင်ဘက်တရား (ကိလေသာ) ကို အထူးသဖြင့် အကြွင်းမဲ့ပယ်ဖြတ်ခြင်းဖြင့် သိအပ်၏။ ‘ကိလေသာတို့ကို လျင်မြန်စွာ ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် ထက်မြက်သောပညာ (တိက္ခပညာ) မည်၏’ ဟု ဆို၍ ထိုကိလေသာတို့ကို ကွဲပြားခြားနားစွာ ပြလိုသဖြင့် ‘ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမဝိတက်...’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဉာဏ်ထက်မြက်သူသည် လျင်မြန်စွာ သိလွယ်သော အဘိညာဉ် (ခိပ္ပါဘိည) ရှိသူဖြစ်၍ ၎င်း၏ကျင့်စဉ်သည်လည်း တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် ‘တစ်ခုတည်းသော နေရာ၌ အရိယာမဂ်လေးပါးတို့ကို ရရှိအပ်ကုန်၏’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා නිරොධධම්මා’’ති යාථාවතො දස්සනෙන සච්චසම්පටිවෙධො ඉජ්ඣති, න අඤ්ඤථාති කාරණමුඛෙන නිබ්බෙධිකපඤ්ඤං දස්සෙතුං, ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරෙසු [Pg.274] උබ්බෙගබහුලො හොතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උබ්බෙගබහුලොති වුත්තනයෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අභිණ්හං පවත්තසංවෙගො. උත්තාසබහුලොති ඤාණුත්‍රාසවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු බහුසො උත්‍රස්තමානසො. තෙන ආදීනවානුපස්සනමාහ. උක්කණ්ඨනබහුලොති පන ඉමිනා නිබ්බිදානුපස්සනං ආහ – අරතිබහුලොතිආදිනා තස්සා එව අපරාපරුප්පත්තිං. බහිමුඛොති සබ්බසඞ්ඛාරතො බහිභූතං නිබ්බානං උද්දිස්ස පවත්තඤාණමුඛො, තථා වා පවත්තිතවිමොක්ඛමුඛො. නිබ්බිජ්ඣනං නිබ්බෙධො, සො එතිස්සා අත්ථි, නිබ්බිජ්ඣතීති වා නිබ්බෙධා, සාව පඤ්ඤා නිබ්බෙධිකා. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့သည် မမြဲ၊ ဆင်းရဲကုန်၏၊ ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိကုန်၏၊ ပြုပြင်အပ်ကုန်၏၊ အကြောင်းကိုစွဲ၍ ဖြစ်ကုန်၏၊ ကုန်ဆုံးတတ်သော သဘောရှိကုန်၏၊ ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိကုန်၏၊ ချုပ်ငြိမ်းတတ်သော သဘောရှိကုန်၏’ ဟု မှန်ကန်စွာ မြင်ခြင်းဖြင့် သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသည် ပြီးစီး၏၊ အခြားသောနည်းဖြင့် မပြီးစီးနိုင်ဟု အကြောင်းလမ်းကြောင်းဖြင့် ထိုးထွင်းတတ်သောပညာ (နိဗ္ဗေဓိကပညာ) ကို ပြသရန် ‘ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၌ ထိတ်လန့်ခြင်းများသူ ဖြစ်၏’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘ထိတ်လန့်ခြင်းများသူ (ဥဗ္ဗေဂဗဟုလ)’ ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၌ အမြဲမပြတ် ဖြစ်ပေါ်သော သံဝေဂတရား ဖြစ်သည်။ ‘ကြောက်လန့်ခြင်းများသူ (ဥတ္တာသဗဟုလ)’ ဟူသည် ဉာဏ်ကြောင့်ဖြစ်သော ကြောက်ရွံ့မှုဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၌ အဖန်ဖန် ကြောက်ရွံ့သောစိတ်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ထိုစကားဖြင့် အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏ်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘ငြီးငွေ့ခြင်းများသူ (ဥက္ကဏ္ဌနဗဟုလ)’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏ်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘မမွေ့လျော်ခြင်းများသူ (အရတိဗဟုလ)’ စသည်ဖြင့် ထိုနိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ၏ အဖန်ဖန် ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘အပြင်သို့ မျက်နှာမူသူ (ဗဟိမုခ)’ ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၏ အပြင်ဘက်ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်ပေါ်သော ဉာဏ်မျက်နှာ ရှိသူ၊ သို့မဟုတ် ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်သော ဝိမောက္ခမျက်နှာ ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ဖောက်ထွင်းခြင်းသည် ‘နိဗ္ဗေဓ’ မည်၏၊ ထိုနိဗ္ဗေဓသည် ဤပညာ၌ ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ဖောက်ထွင်းတတ်သောကြောင့် ‘နိဗ္ဗေဓ’ မည်၏၊ ထိုပညာသည်ပင် ‘နိဗ္ဗေဓိကပညာ’ မည်၏။ ဤ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် မခွဲခြားအပ်သေးသော အရာသည် အောက်တွင် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းဖြစ်သောကြောင့် လွယ်ကူစွာ သိနိုင်သည်သာ ဖြစ်သည်။

පජ්ජති එතෙන විපස්සනාදිකොති පදං, සමාපත්ති, තස්මා අනුපදන්ති අනුසමාපත්තියොති අත්ථො. පදං වා සම්මසනුපගා ධම්මා විපස්සනාය පවත්තිට්ඨානභාවතො. තෙනාහ ‘‘සමාපත්තිවසෙන වා’’ති. ඣානඞ්ගවසෙන වාති ඣානඞ්ගවසෙනාති ච අත්ථො. අට්ඨකථායං පන කමත්ථො ඉධ පදසද්දො, තස්මා අනුපදං අනුක්කමෙනාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘අනුපටිපාටියා’’ති. ධම්මවිපස්සනන්ති තංතංසමාපත්තිචිත්තුප්පාදපරියාපන්නානං ධම්මානං විපස්සනං. විපස්සතීති සමාපත්තියො ඣානමුඛෙන තෙ තෙ ධම්මෙ යාථාවතො පරිග්ගහෙත්වා, ‘‘ඉතිපි දුක්ඛා’’තිආදිනා සම්මසති. අද්ධමාසෙන අරහත්තං පත්තො උක්කංසගතස්ස සාවකානං සම්මසනචාරස්ස නිප්පදෙසෙන පවත්තියමානත්තා, සාවකපාරමීඤාණස්ස ච තථා පටිපාදෙතබ්බත්තා. එවං සන්තෙපීති යදිපි මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො න චිරස්සෙව අරහත්තං පත්තො; ධම්මසෙනාපති පන තතො චිරෙන, එවං සන්තෙපි යස්මා මොග්ගල්ලානත්ථෙරොපි මහාපඤ්ඤොව, තස්මා සාරිපුත්තත්ථෙරොව මහාපඤ්ඤතරොති. ඉදානි තමත්ථං පාකටතරං කාතුං, ‘‘මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො හී’’තිආදි වුත්තං. සම්මසනං චරති එත්ථාති සම්මසනචාරො, විපස්සනාභූමි, තං සම්මසනචාරං. එකදෙසමෙවාති සකඅත්තභාවෙ සඞ්ඛාරෙ අනවසෙසතො පරිග්ගහෙතුඤ්ච සම්මසිතුඤ්ච අසක්කොන්තං අත්තනො අභිනීහාරසමුදාගතඤාණබලානුරූපං එකදෙසමෙව පරිග්ගහෙත්වා සම්මසන්තො. නනු ච ‘‘සබ්බං, භික්ඛවෙ, අනභිජානං අපරිජානං අවිරාජයං අප්පජහං අභබ්බො දුක්ඛක්ඛයායා’’ති (සං. නි. 4.26) වචනතො වට්ටදුක්ඛතො මුච්චිතුකාමෙන සබ්බං පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිජානිතබ්බමෙව? සච්චමෙතං, තඤ්ච ඛො සම්මසනුපගධම්මවසෙන වුත්තං. තස්මා සසන්තානගතෙ සබ්බධම්මෙ[Pg.275], පරසන්තානගතෙ ච තෙසං සන්තානවිභාගං අකත්වා බහිද්ධාභාවසාමඤ්ඤතො සම්මසනං, අයං සාවකානං සම්මසනචාරො. ථෙරො පන බහිද්ධාධම්මෙපි සන්තානවිභාගෙන කෙචි කෙචි උද්ධරිත්වා සම්මසි, තඤ්ච ඛො ඤාණෙන ඵුට්ඨමත්තං කත්වා. තෙන වුත්තං – ‘‘යට්ඨිකොටියා උප්පීළෙන්තො විය එකදෙසමෙව සම්මසන්තො’’ති. තත්ථ ඤාණෙන නාම යාවතා නෙය්‍යං පවත්තිතබ්බං, තථා අපවත්තනතො ‘‘යට්ඨිකොටියා උප්පීළෙන්තො වියා’’තිආදි වුත්තං. අනුපදධම්මවිපස්සනාය අභාවතො ‘‘එකදෙසමෙව සම්මසන්තො’’ති වුත්තං.

ဤတရားဖြင့် ဝိပဿနာစသည်သို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် ‘ပဒ’ မည်၏၊ သမာပတ် (ကို ဆိုလိုသည်)၊ ထို့ကြောင့် ‘အနုပဒ’ ဟူသည် အစဉ်အတိုင်းသော သမာပတ် (အနုသမာပတ်) ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် ဝိပဿနာဖြစ်ပေါ်ရာဌာန ဖြစ်သောကြောင့် သုံးသပ်ခြင်းသို့ ရောက်သော တရားတို့သည် ‘ပဒ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘သမာပတ်၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘ဈာနင်္ဂဝသေန ဝါ’ ဟူသည် ဈာန်အင်္ဂါ၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား ဤ ‘ပဒ’ သဒ္ဒါသည် အစဉ် (ကမ) အနက် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အနုပဒ’ ဟူသည် အစဉ်အတိုင်း (အနုက္ကမ) ဟူသော အနက်ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် ‘အစဉ်အတိုင်း’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘ဓမ္မဝိပဿနာ’ ဟူသည် ထိုထိုသော သမာပတ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်မှု၌ အကျုံးဝင်သော တရားတို့ကို ဝိပဿနာရှုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဝိပဿတိ’ ဟူသည် သမာပတ်တို့ကို ဈာန်လမ်းကြောင်းဖြင့် ထိုထိုတရားတို့ကို အဟုတ်အမှန် ပိုင်းခြားသိမှတ်၍ ‘ဤသို့လျှင် ဆင်းရဲကုန်၏’ စသည်ဖြင့် သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ လခွဲ (၁၅ ရက်) မျှဖြင့် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသော သာဝက၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော သုံးသပ်ခြင်း၏ ကျက်စားရာနယ်ပယ် (သမ္မသနစာရ) ကို အကြွင်းမဲ့ အစိုးရသောအားဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သာဝကပါရမီဉာဏ်ကိုလည်း ထိုကဲ့သို့ပင် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း’ ဟူသည် - အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်ထေရ်သည် မကြာမီပင် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသော်လည်း၊ တရားစစ်သူကြီး (အရှင်သာရိပုတ္တရာ) ကား ထိုထက် ကြာမြင့်စွာ ကျင့်တော်မူရ၏။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း အရှင်မောဂ္ဂလ္လာန်ထေရ်သည်လည်း မဟာပညာရှိ ဖြစ်သကဲ့သို့ အရှင်သာရိပုတ္တရာထေရ်သည်သာလျှင် ပို၍ ကြီးမြတ်သော ပညာရှိ (မဟာပညာတရ) ဖြစ်၏။ ယခုအခါ ထိုအနက်ကို ပိုမိုထင်ရှားစေရန် ‘အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်ထေရ်သည်ကား...’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤ၌ သုံးသပ်ခြင်းသည် ကျက်စား၏ ဟု ‘သမ္မသနစာရ (သုံးသပ်ခြင်း ကျက်စားရာ)’ မည်၏၊ ဝိပဿနာ၏ မြေ (ဝိပဿနာဘူမိ) ဖြစ်သည်။ ထို သမ္မသနစာရကို။ ‘တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုသာလျှင်’ ဟူသည် မိမိ၏ ရုပ်နာမ်အစဉ်၌ ရှိသော သင်္ခါရတရားတို့ကို အကြွင်းမရှိ ပိုင်းခြားသိမှတ်ရန်နှင့် သုံးသပ်ရန် မစွမ်းနိုင်ဘဲ မိမိ၏ ဆုတောင်းပါရမီကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဉာဏ်အားလျော်စွာ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုသာ ပိုင်းခြားသိမှတ်၍ သုံးသပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ‘ရဟန်းတို့၊ ခပ်သိမ်းသောတရားကို ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် မသိမူ၍၊ ပိုင်းခြား၍ မသိမူ၍၊ မပြတ်စေမူ၍၊ မပယ်စွန့်မူ၍ ဆင်းရဲကုန်ခြင်းငှာ မထိုက်တန်’ ဟူသော ပါဠိတော်စကားအရ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်လိုသူသည် ပိုင်းခြားသိအပ်သော ခပ်သိမ်းသောတရားကို ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သည်မဟုတ်လော? မှန်ပေ၏၊ သို့သော် ထိုစကားရပ်သည် သုံးသပ်ခြင်းသို့ ရောက်ထိုက်သော တရားတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်သော ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ ဖြစ်သော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း သန္တာန်အားဖြင့် မခွဲခြားဘဲ ပြင်ပတရား၏ အများဆိုင်ရာ သဘောတရားအဖြစ်ဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းသည် သာဝကတို့၏ သုံးသပ်ရာကျက်စားရာနယ်ပယ် (သမ္မသနစာရ) ဖြစ်သည်။ ထေရ်အရှင် (အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်) ကား ပြင်ပတရားတို့ကိုလည်း သန္တာန်ခွဲခြား၍ အချို့အချို့ကို ထုတ်နုတ်၍ သုံးသပ်တော်မူ၏၊ ထိုသို့ သုံးသပ်ရာ၌လည်း ဉာဏ်ဖြင့် ထိရုံမျှသာ ပြုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ‘တုတ်ဖျားဖြင့် ထိုးဆွဖိနှိပ်သကဲ့သို့ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုသာလျှင် သုံးသပ်တော်မူ၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ ဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သမျှ သိရန် မပြန့်ပွားစေဘဲ၊ ထိုကဲ့သို့ မပြန့်ပွားစေသောကြောင့် ‘တုတ်ဖျားဖြင့် ထိုးဆွဖိနှိပ်သကဲ့သို့...’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော တရားတို့ကို ဝိပဿနာရှုမှု (အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာ) မရှိခြင်းကြောင့် ‘တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုသာ သုံးသပ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

බුද්ධානං සම්මසනචාරො දසසහස්සිලොකධාතුයං සත්තසන්තානගතා, අනින්ද්‍රියබද්ධා ච සඞ්ඛාරාති වදන්ති, කොටිසතසහස්සචක්කවාළෙසූති අපරෙ. තථා හි අද්ධත්තයවසෙන පටිච්චසමුප්පාදනයං ඔසරිත්වා ඡත්තිංසකොටිසතසහස්සමුඛෙන බුද්ධානං මහාවජිරඤාණං පවත්තං. පච්චෙකබුද්ධානං සසන්තානගතෙහි සද්ධිං මජ්ඣිමදෙසවාසිසත්තසන්තානගතා අනින්ද්‍රියබද්ධා ච සම්මසනචාරොති වදන්ති, ජම්බුදීපවාසිසත්තසන්තානගතාති කෙචි. ධම්මසෙනාපතිනොපි යථාවුත්තසාවකානං විපස්සනාභූමියෙව සම්මසනචාරො. තත්ථ පන ථෙරො සාතිසයං නිරවසෙසං අනුපදධම්මං විපස්සි. තෙන වුත්තං – ‘‘සාවකානං සම්මසනචාරං නිප්පදෙසං සම්මසී’’ති.

မြတ်စွာဘုရားတို့၏ သုံးသပ်ခြင်းကျက်စားရာနယ်ပယ် (သမ္မသနစာရ) သည် လောကဓာတ်တစ်သောင်း၌ ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ရှိသော တရားများနှင့် အိန္ဒြေနှင့်မစပ်သော သင်္ခါရတရား (သက်မဲ့သင်္ခါရ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏ ဟု ဆိုကုန်၏။ ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာတို့၌ ဖြစ်ကုန်၏ ဟု အခြားသော ဆရာတို့ ဆိုကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားတို့၏ မဟာဝဇိရဉာဏ်တော်သည် ကာလသုံးပါး၏ အစွမ်းအားဖြင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နည်းလမ်းသို့ သက်ဝင်၍ သုံးဆယ့်ခြောက်သိန်းသော ကုဋေရှိသော နည်းလမ်း (မျက်နှာ) အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လည်ပတ်တော်မူ၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ သုံးသပ်ခြင်းကျက်စားရာနယ်ပယ်သည် မိမိတို့သန္တာန်၌ဖြစ်သော တရားများနှင့်တကွ မဇ္ဈိမဒေသ၌ နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ဖြစ်သော တရားများ၊ အိန္ဒြေနှင့်မစပ်သော သင်္ခါရတရားများ ဖြစ်ကုန်၏ ဟု ဆိုကုန်၏။ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ဖြစ်သော တရားများ ဖြစ်ကုန်၏ ဟု အချို့သော ဆရာတို့ ဆိုကုန်၏။ တရားစစ်သူကြီး (အရှင်သာရိပုတ္တရာ) အားလည်း ဆိုအပ်ပြီးသော သာဝကတို့၏ ဝိပဿနာမြေ (ဝိပဿနာဘူမိ) သည်သာလျှင် သုံးသပ်ခြင်းကျက်စားရာနယ်ပယ် ဖြစ်၏။ ထိုဝိပဿနာမြေ၌မူကား ထေရ်အရှင်သည် အလွန်ထူးကဲစွာ အကြွင်းမဲ့ အစဉ်အတိုင်းသောတရားကို ဝိပဿနာရှုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ‘သာဝကတို့၏ သုံးသပ်ခြင်းကျက်စားရာနယ်ပယ်ကို အကြွင်းမဲ့ သုံးသပ်တော်မူ၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

තත්ථ ‘‘සාවකානං විපස්සනාභූමී’’ති එත්ථ සුක්ඛවිපස්සකා ලොකියාභිඤ්ඤප්පත්තා පකතිසාවකා අග්ගසාවකා පච්චෙකබුද්ධා සම්මාසම්බුද්ධාති ඡසු ජනෙසු සුක්ඛවිපස්සකානං ඣානාභිඤ්ඤාහි අනධිගතපඤ්ඤානෙපුඤ්ඤත්තා අන්ධානං විය ඉච්ඡිතපදෙසොක්කමනං විපස්සනාකාලෙ ඉච්ඡිකිච්ඡිතධම්මවිපස්සනා නත්ථි. තෙ යථාපරිග්ගහිතධම්මමත්තෙයෙව ඨත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙන්ති. ලොකියාභිඤ්ඤප්පත්තා පන පකතිසාවකා යෙන මුඛෙන විපස්සනං ආරභන්ති; තතො අඤ්ඤෙන විපස්සනං විත්ථාරිකං කාතුං සක්කොන්ති විපුලඤාණත්තා. මහාසාවකා අභිනීහාරසම්පන්නත්තා තතො සාතිසයං විපස්සනං විත්ථාරිකං කාතුං සක්කොන්ති. අග්ගසාවකෙසු දුතියො අභිනීහාරසම්පත්තියා සමාධානස්ස සාතිසයත්තා විපස්සනං තතොපි විත්ථාරිකං කරොති. පඨමො පන තතො මහාපඤ්ඤතාය සාවකෙහි අසාධාරණං විත්ථාරිකං කරොති. පච්චෙකබුද්ධො තෙහිපි මහාභිනීහාරතාය අත්තනො අභිනීහාරානුරූපං තතොපි විත්ථාරිකවිපස්සනං කරොන්ති. බුද්ධානං, සම්මදෙව, පරිපූරිතපඤ්ඤාපාරමිපභාවිත-සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාධිගමනස්ස අනුරූපායාති. යථා [Pg.276] නාම කතවාලවෙධපරිචයෙන සරභඞ්ගසදිසෙන ධනුග්ගහෙන ඛිත්තො සරො අන්තරා රුක්ඛලතාදීසු අසජ්ජමානො ලක්ඛණෙයෙව පතති; න සජ්ජති න විරජ්ඣති, එවං අන්තරා අසජ්ජමානා අවිරජ්ඣමානා විපස්සනා සම්මසනීයධම්මෙසු යාථාවතො නානානයෙහි පවත්තති. යං මහාඤාණන්ති වුච්චති, තස්ස පවත්තිආකාරභෙදො ගණතො වුත්තොයෙව.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် 'သာဝကတို့၏ ဝိပဿနာနယ်ပယ်' ဟူသော ဤအရာ၌ သုက္ခဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ်၊ လောကီအဘိညာဉ်ရ ပကတိသာဝက၊ မဟာသာဝက၊ အဂ္ဂသာဝက၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဟု ဆိုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ခြောက်ဦးတို့တွင် သုက္ခဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဈာန် အဘိညာဉ်တို့ဖြင့် မရအပ်သေးသော ပညာစွမ်းရည် မရှိကြသဖြင့် မျက်မမြင်တို့သည် မိမိတို့ အလိုရှိရာ အရပ်သို့ သွားသကဲ့သို့ ဝိပဿနာ ရှုပွားရာ အခါ၌ မိမိတို့ အလိုရှိတိုင်းသော တရားတို့ကို ဝိပဿနာရှုခြင်း မရှိနိုင်ကြကုန်။ ထိုသူတို့သည် မိမိတို့ ပိုင်းခြားသိမှတ်အပ်ရုံမျှသော တရား၌သာ တည်၍ ဝိပဿနာကို တိုးပွားစေကုန်၏။ လောကီအဘိညာဉ်ရ ပကတိသာဝကတို့မူကား မိမိတို့ ဝိပဿနာကို အစပြုရာ နည်းလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော နည်းလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပြန့်ပြောကျယ်ပြန့်သော ဉာဏ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဝိပဿနာကို ကျယ်ပြန့်စွာ ပြုလုပ်နိုင်ကြကုန်၏။ မဟာသာဝကတို့မူကား ဆုတောင်းပါရမီ (အဘိနီဟာရ) နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ထိုထက်လွန်ကဲ၍ ဝိပဿနာကို ကျယ်ပြန့်စွာ ပြုလုပ်နိုင်ကြကုန်၏။ အဂ္ဂသာဝက နှစ်ပါးတို့တွင် ဒုတိယ အဂ္ဂသာဝကသည် ဆုတောင်းပါရမီ အောင်မြင်မှု တည်ကြည်မှု လွန်ကဲသောကြောင့် ဝိပဿနာကို ထိုထက်လည်း ကျယ်ပြန့်စွာ ပြုတော်မူ၏။ ပထမ အဂ္ဂသာဝကမူကား ထိုထက်မက ကြီးမြတ်သော ပညာရှိသည်ဖြစ်၍ သာဝကတို့နှင့် မသက်ဆိုင်ဘဲ ထူးခြားစွာ ကျယ်ပြန့်အောင် ပြုတော်မူ၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် ထိုသူတို့ထက်လည်း ဆုတောင်းပါရမီ ကြီးမြတ်မှုကြောင့် မိမိ၏ ဆုတောင်းမှုနှင့် လျော်ညီစွာ ဝိပဿနာကို ထိုထက်လည်း ကျယ်ပြန့်စွာ ပြုတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ဝိပဿနာသည်ကား ကောင်းစွာ ဖြည့်ကျင့်အပ်သော ပညာပါရမီကြောင့် ဖြစ်ထွန်းအပ်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်းနှင့် လျော်ညီစွာ ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ဆံပင်ကို ပစ်ခွင်းနိုင်သော အလေ့အကျင့်ရှိသော သရဘင်္ဂလေးသမားနှင့်တူသော လေးသမားတစ်ဦး ပစ်ခတ်လိုက်သော မြှားသည် အကြားရှိ သစ်ပင် နွယ်ပင် စသည်တို့၌ မငြိတွယ်ဘဲ ပစ်မှတ်၌သာ တည့်တည့် ကျရောက်သကဲ့သို့၊ မငြိမစွန်း မလွဲချော်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အကြား၌ မငြိမစွန်း မလွဲချော်သော ဝိပဿနာသည် သုံးသပ်အပ်သော တရားတို့၌ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ နည်းအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏။ မဟာဉာဏ် ဟု ဆိုအပ်သော ထိုဉာဏ်၏ ဖြစ်ပျက်ပုံ နည်းလမ်း အပြားကို အရေအတွက်အားဖြင့် ဆိုခဲ့ပြီးသာ ဖြစ်၏။

එතෙසු ච සුක්ඛවිපස්සකානං විපස්සනාචාරො ඛජ්ජොතපභාසදිසො, අභිඤ්ඤප්පත්තපකතිසාවකානං දීපපභාසදිසො, මහාසාවකානං ඔක්කාපභාසදිසො, අග්ගසාවකානං ඔසධිතාරකාපභාසදිසො, පච්චෙකබුද්ධානං චන්දපභාසදිසො, සම්මාසම්බුද්ධානං රස්මිසහස්සපටිමණ්ඩිතසරදසූරියමණ්ඩලසදිසො උපට්ඨාසි. තථා සුක්ඛවිපස්සකානං විපස්සනාචාරො අන්ධානං යට්ඨිකොටියා ගමනසදිසො, ලොකියාභිඤ්ඤප්පත්තපකතිසාවකානං දණ්ඩකසෙතුගමනසදිසො, මහාසාවකානං ජඞ්ඝසෙතුගමනසදිසො, අග්ගසාවකානං සකටසෙතුගමනසදිසො, පච්චෙකබුද්ධානං මහාජඞ්ඝමග්ගගමනසදිසො, සම්මාසම්බුද්ධානං මහාසකමග්ගගමනසදිසොති වෙදිතබ්බො.

ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် သုက္ခဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ် (ဝိပဿနာစာရ) သည် ပိုးစုန်းကြူး၏ အရောင်နှင့် တူ၏။ အဘိညာဉ်ရ ပကတိသာဝကတို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် ဆီမီးအရောင်နှင့် တူ၏။ မဟာသာဝကတို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် မီးတုတ်အရောင်နှင့် တူ၏။ အဂ္ဂသာဝကတို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် ဩသဓီကြယ်၏ အရောင်နှင့် တူ၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် လမင်း၏ အရောင်နှင့် တူ၏။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည်ကား ရောင်ခြည်တော်တစ်ထောင်ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ဆောင်းဦးကာလ နေဝန်း၏ အရောင်နှင့် တူ၏ဟု ထင်ရှားလာ၏။ ထို့အတူ သုက္ခဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် မျက်မမြင်တို့၏ တုတ်ဖျားဖြင့် စမ်းသပ်၍ သွားခြင်းနှင့် တူ၏။ ลောကီအဘိညာဉ်ရ ပကတိသာဝကတို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် တုတ်တံတား (ဝါ) သစ်သားတံတားငယ်ပေါ်၌ သွားခြင်းနှင့် တူ၏။ မဟာသာဝကတို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် ခြေလျင်တံတားပေါ်၌ သွားခြင်းနှင့် တူ၏။ အဂ္ဂသာဝကတို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် လှည်းတံတားပေါ်၌ သွားခြင်းနှင့် တူ၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် ခြေလျင်လမ်းမကြီးပေါ်၌ သွားခြင်းနှင့် တူ၏။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည်ကား လှည်းလမ်းမကြီးပေါ်၌ သွားခြင်းနှင့် တူ၏ဟု သိအပ်၏။

අරහත්තඤ්ච කිර පත්වාති එත්ථ කිර-සද්දො අනුස්සවලද්ධොයමත්ථොති දීපෙතුං වුත්තො. පත්වා අඤ්ඤාසි අත්තනො විපස්සනාචාරස්ස මහාවිසයත්තා තික්ඛවිසදසූරභාවස්ස ච සල්ලක්ඛණෙන. කථං පනායං මහාථෙරො දන්ධං අරහත්තං පාපුණන්තො සීඝං අරහත්තං පත්තතො පඤ්ඤාය අත්තානං සාතිසයං කත්වා අඤ්ඤාසීති ආහ – ‘‘යථා හී’’තිආදි. මහාජටන්ති මහාජාලසාඛං අතිවිය සිබ්බිතජාලං. යට්ඨිං පන සාරං වා උජුං වා න ලභති වෙණුග්ගහණෙ අනුච්චිනිත්වා වෙණුස්ස ගහිතත්තා. එවංසම්පදන්ති යථා තෙසු පුරිසෙසු එකො වෙළුග්ගහණෙ අනුච්චිනිත්වා වෙළුයට්ඨිං ගණ්හාති, එකො උච්චිනිත්වා, එවං නිප්ඵත්තිකං. පධානන්ති භාවනානුයුඤ්ජනං.

‘အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သတတ်’ ဟူသော ဤအရာ၌ ‘ကိရ’ သဒ္ဒါသည် တစ်ဆင့်စကားဖြင့် ရရှိအပ်သော ဤအနက်ကို ပြရန် ဆိုအပ်၏။ ရဟတ်တဖိုလ်သို့ ရောက်၍ မိမိ၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် ကြီးမြတ်သော အာရုံရှိသည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထက်မြက် သန့်ရှင်း ရဲရင့်သည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပိုင်းခြားဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် သိတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤမဟာထေရ်သည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ နှေးကွေးစွာ ရောက်သော်လည်း လျင်မြန်စွာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောသူထက် ပညာဖြင့် မိမိကိုယ်ကို သာလွန်ထူးကဲအောင် ပြု၍ သိပါသနည်းဟူမူ - ‘ယထာ ဟိ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘မဟာဇဋံ’ ဟူသည် အလွန်အမင်း ယှက်ဖြာနေသော ကွန်ရက်သဖွယ် ဝါးခက်ကြီးကို ဆိုလို၏။ ဝါးကို ယူရာ၌ မရွေးချယ်ဘဲ ဝါးလုံးကို ယူမိသောကြောင့် အနှစ်ရှိသော သို့မဟုတ် ဖြောင့်မတ်သော ဝါးတုတ်ကို မရနိုင်ပေ။ ‘ဧဝံသမ္ပဒံ’ ဟူသည် ထိုယောကျာ်းတို့တွင် တစ်ယောက်သည် ဝါးယူရာ၌ မရွေးချယ်ဘဲ ဝါးလုံးကို ယူသကဲ့သို့၊ တစ်ယောက်သည် ရွေးချယ်၍ ယူသကဲ့သို့ ဤသို့ ပြီးစီးခြင်းကို ဆိုလို၏။ ‘ပဓာနံ’ ဟူသည် ဘာဝနာ၌ အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်း (စီးဖြန်းခြင်း) ဖြစ်၏။

සත්තසට්ඨි ඤාණානීති පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.73 මාතිකා) ආගතෙසු තෙසත්තතියා ඤාණෙසු ඨපෙත්වා ඡ අසාධාරණඤාණානි සුතමයඤාණාදීනි පටිභානපටිසම්භිදාඤාණපරියොසානානි සත්තසට්ඨි ඤාණානි. තානි හි සාවකෙහි පවිචිතබ්බානි, න ඉතරානි. සොළසවිධං පඤ්ඤන්ති (සං. නි. අට්ඨ. 3.5.379; සං. නි. ටී. 3.5.379) මහාපඤ්ඤාදිකා, නවානුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිපඤ්ඤාති ඉදං සොළසවිධං පඤ්ඤං.

‘ဉာဏ်ခြောက်ဆယ့်ခုနစ်ပါး’ ဟူသည် ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် ပါဠိတော်၌ လာရှိသော ဉာဏ်ခုနစ်ဆယ့်သုံးပါးတို့တွင် သာဝကတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သော အသာဓာရဏဉာဏ် ခြောက်ပါးကို ချန်လှပ်၍၊ သုတမယဉာဏ် အစရှိသည်မှစ၍ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ် အဆုံးရှိသော ဉာဏ်ခြောက်ဆယ့်ခုနစ်ပါးတို့ကို ဆိုလို၏။ ထိုဉာဏ်တို့ကို သာဝကတို့သည် စူးစမ်းဆင်ခြင်အပ်ကုန်၏၊ ကြွင်းသော ဉာဏ်တို့ကိုမူ မစူးစမ်းအပ်ကုန်။ ‘တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပညာ’ ဟူသည် မဟာပညာ အစရှိသည်တို့နှင့် နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ္တိပညာ တည်းဟူသော ဤတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပညာကို ဆိုလို၏။

තත්‍රාති [Pg.277] තස්ස. ඉදං හොතීති ඉදං දානි වුච්චමානං අනුපුබ්බසම්මසනං හොති. විපස්සනාකොට්ඨාසන්ති විතක්කාදිසම්මසිතබ්බධම්මවිභාගෙන විභත්තවිපස්සනාභාගං.

‘တတြ’ ဟူသည် ထိုအရာ၏။ ‘ဤသို့ဖြစ်၏’ ဟူသည် ယခုအခါ ပြောဆိုလတ္တံ့သော အစဉ်အတိုင်း သုံးသပ်ခြင်း (အနုပုဗ္ဗသမ္မသန) ဖြစ်၏။ ‘ဝိပဿနာအဖို့အစု’ ဟူသည် ဝိတက်စသည်ဖြင့် သုံးသပ်အပ်သော တရားတို့ကို ခွဲခြားစိတ်ဖြာခြင်းဖြင့် ဝေဖန်အပ်သော ဝိပဿနာ၏ အစိတ်အပိုင်းကို ဆိုလို၏။

94. පඨමෙ ඣානෙති උපසිලෙසෙ භුම්මං, තස්මා යෙ පඨමෙ ඣානෙ ධම්මාති යෙ පඨමජ්ඣානසංසට්ඨා ධම්මාති අත්ථො. අන්තොසමාපත්තියන්ති ච සමාපත්තිසහගතෙ චිත්තුප්පාදෙ සමාපත්තිසමඤ්ඤං ආරොපෙත්වා වුත්තං. වවත්ථිතාති කතවවත්ථනා නිච්ඡිතා. පරිච්ඡින්නාති ඤාණෙන පරිච්ඡින්නා සලක්ඛණතො පරිච්ඡිජ්ජ ඤාතා. ඔලොකෙන්තොති ඤාණචක්ඛුනා පච්චක්ඛතො පස්සන්තො. අභිනිරොපනං ආරම්මණෙ චිත්තස්ස ආරොපනං. අනුමජ්ජනං ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අනුවිචාරණං. ඵරණං පණීතරූපෙහි කායස්ස බ්‍යාපනං, විප්ඵාරිකභාවො වා. සාතන්ති සාතමධුරතා. අධික්ඛෙපො වික්ඛෙපස්ස පටිපක්ඛභූතං සමාධානං. ඵුසනං ඉන්ද්‍රියවිසයවිඤ්ඤාණස්ස තතො උප්පජ්ජිත්වා ආරම්මණෙ ඵුසනාකාරෙන විය පවත්ති. වෙදයිතං ආරම්මණානුභවනං. සඤ්ජානනං නීලාදිවසෙන ආරම්මණස්ස සල්ලක්ඛණං. චෙතයිතං චෙතසො බ්‍යාපාරො. විජානනං ආරම්මණූපලද්ධි. කත්තුකම්‍යතා චිත්තස්ස ආරම්මණෙන අත්ථිකතා. තස්මිං ආරම්මණෙ අධිමුච්චනං, සන්නිට්ඨානං වා අධිමොක්ඛො. කොසජ්ජපක්ඛෙ පතිතුං අදත්වා චිත්තස්ස පග්ගණ්හනං පග්ගාහො, අධිග්ගහොති අත්ථො. ආරම්මණං උපගන්ත්වා ඨානං, අනිස්සජ්ජනං වා උපට්ඨානං. සමප්පවත්තෙසු අස්සෙසු සාරථි විය සකිච්චපසුතෙසු සම්පයුත්තෙසු අජ්ඣුපෙක්ඛනං මජ්ඣත්තතා. සම්පයුත්තධම්මානං ආරම්මණෙ අනුනයනං සංචරණං අනුනයො. සභාවතොති යථාභූතසභාවතො. සොළසන්නං එව චෙත්ථ ධම්මානං ගහණං තෙසංයෙව ථෙරෙන වවත්ථාපිතභාවතො, තෙ එවස්ස තදා උපට්ඨහිංසු, න ඉතරෙති වදන්ති. වීරියසතිග්ගහණෙන චෙත්ථ ඉන්ද්‍රියභාවසාමඤ්ඤතො සද්ධාපඤ්ඤා; සතිග්ගහණෙනෙව එකන්තානවජ්ජභාවසාමඤ්ඤතො පස්සද්ධිආදයො ඡ යුගළා; අලොභාදොසා ච සඞ්ගහිතා ඣානචිත්තුප්පාදපරියාපන්නත්තා තෙසං ධම්මානං. ථෙරෙන ච ධම්මා වවත්ථානසාමඤ්ඤතො ආරද්ධා. තෙ න උපට්ඨහිංසූති න සක්කා වත්තුන්ති අපරෙ.

၉၄. 'ပထမေ ဈာနေ' ဟူရာ၌ (ဈာန်နှင့်) ကပ်ငြိခြင်းဟူသော အနက်၌ တည်သော ဘုမ္မဝိဘတ်တည်း၊ ထို့ကြောင့် 'ယေ ပထမေ ဈာနေ ဓမ္မာ' ဟူသည်မှာ ပထမဈာန်နှင့် ယှဉ်စပ်ကုန်သော တရားတို့ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အန္တောသမာပတ္တိယံ' ဟူသည်လည်း သမာပတ်နှင့်တကွဖြစ်သော စိတ္တုပ္ပါဒ်၌ သမာပတ်ဟူသော အမည်ကို တင်စား၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ဝဝတ္ထိတာ' ဟူသည် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်ပြီးသော၊ ဆုံးဖြတ်အပ်ပြီးသော တရားတို့။ 'ပရိစ္ဆိန္နာ' ဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်ကုန်သော၊ မိမိတို့၏ သဘောလက္ခဏာအားဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိအပ်ကုန်သော။ 'ဩလောကေန္တော' ဟူသည် ဉာဏ်မျက်စိဖြင့် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်ပြု၍ ကြည့်ရှုလျက်။ 'အဘိနိရောပနံ' ဟူသည် အာရုံသို့ စိတ်ကို ရှေးရှုတင်ပေးခြင်း။ 'အနုမဇ္ဇနံ' ဟူသည် အာရုံ၌ စိတ်၏ အဖန်ဖန် သုံးသပ်ခြင်း။ 'ဖရဏံ' ဟူသည် မွန်မြတ်သောရုပ်တို့ဖြင့် ကိုယ်ကို ပျံ့နှံ့စေခြင်း၊ သို့မဟုတ် ပျံ့နှံ့တက်ကြွသော အဖြစ်။ 'သာတံ' ဟူသည် သာယာဖွယ် ကောင်းမြတ်သော အဖြစ်။ 'အဓိက္ခေပေါ' ဟူသည် ပြန့်လွင့်မှု၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တည်ကြည်မှု (သမာဓိ)။ 'ဖုသနံ' ဟူသည် ဣန္ဒြေ၊ အာရုံ၊ ဝိညာဉ်တို့မှ ဖြစ်ပေါ်လာ၍ အာရုံ၌ ထိတွေ့ခြင်း အခြင်းအရာကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း။ 'ဝေဒယိတံ' ဟူသည် အာရုံကို ခံစားခြင်း။ 'သဉ္ဇာနနံ' ဟူသည် အပြာစသည်၏ အစွမ်းဖြင့် အာရုံကို မှတ်သားခြင်း။ 'စေတယိတံ' ဟူသည် စိတ်၏ အားထုတ်မှု လုပ်ငန်း။ 'ဝိဇာနနံ' ဟူသည် အာရုံကို သိရှိခြင်း။ 'ကတ္တုကမျတာ' ဟူသည် အာရုံဖြင့် စိတ်၏ အလိုရှိအပ်သော အဖြစ်။ ထိုအာရုံ၌ စိတ်၏ သက်ဝင်ခြင်း သို့မဟုတ် ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် 'အဓိမောက္ခ' မည်၏။ ပျင်းရိခြင်း၏ အဖို့အစုသို့ မကျရောက်စေဘဲ စိတ်ကို ချီးမြှောက်ခြင်းသည် 'ပဂ္ဂါဟ' မည်၏၊ လွန်စွာယူခြင်း ဟူသောအနက်တည်း။ အာရုံသို့ ကပ်၍တည်ခြင်း သို့မဟုတ် စွန့်မပစ်ခြင်းသည် 'ဥပဋ္ဌာန' မည်၏။ ညီညွတ်စွာ သွားကုန်သော မြင်းတို့ကို ရထားထိန်းသည် ကြည့်ရှုသကဲ့သို့၊ မိမိတို့ လုပ်ငန်း၌ လုံ့လပြုလျက်ရှိကုန်သော ယှဉ်ဖက်တရားတို့၌ လျစ်လျူရှုခြင်းသည် 'မဇ္ဈတ္တတာ' မည်၏။ ယှဉ်ဖက်တရားတို့ကို အာရုံသို့ ဆွဲဆောင်ခြင်း သို့မဟုတ် လှည့်လည်စေခြင်းသည် 'အနုနယ' မည်၏။ 'သဘာဝတော' ဟူသည် ဟုတ်မှန်သော သဘောအားဖြင့်။ ဤ၌ တရားတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးတို့ကိုသာ သိမ်းဆည်းခြင်းသည် ထိုတရားတို့ကိုသာလျှင် မထေရ်မြတ်သည် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထိုစဉ်က ထိုတရားတို့သာလျှင် မထေရ်မြတ်အား ထင်ရှားလာကုန်၏၊ အခြားတရားတို့ကား ထင်ရှားမလာကုန်ဟု ဆရာတို့သည် မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ ဤ၌ ဝီရိယနှင့် သတိကို သိမ်းဆည်းယူသဖြင့် ဣန္ဒြေ၏ အဖြစ်ဖြင့် တူညီသောကြောင့် သဒ္ဓါနှင့် ပညာကိုလည်းကောင်း၊ သတိကို သိမ်းဆည်းယူသဖြင့်သာလျှင် စင်စစ် အပြစ်မရှိသော သဘောဖြင့် တူညီသောကြောင့် ပဿဒ္ဓိစသော အစုံခြောက်ပါးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အလောဘ၊ အဒေါသတို့ကိုလည်းကောင်း သိမ်းဆည်းအပ်ပြီး ဖြစ်ကုန်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုတရားတို့သည် ဈာန်စိတ်ဖြစ်မှု၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့်တည်း။ မထေရ်မြတ်သည်လည်း တရားတို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းနှင့် တူညီသောကြောင့် (ဝိပဿနာကို) အားထုတ်တော်မူအပ်၏။ ထိုတရားတို့သည် မထင်ရှားကုန်ဟု မဆိုနိုင်ဟု အခြားသော ဆရာတို့သည် မိန့်ဆိုကြကုန်၏။

විදිතා උප්පජ්ජන්තීති උප්පාදෙපි නෙසං වෙදනානං පජානනං හොතියෙවාති අත්ථො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. තං ජානාතීති තංඤාණො, තස්ස [Pg.278] භාවො තංඤාණතා, ඤාණස්ස අත්තසංවෙදනන්ති අත්ථො. තංසමානයොගක්ඛමාහි සම්පයුත්තධම්මා. ඤාණබහුතාති ඤාණස්ස බහුභාවො, එකචිත්තුප්පාදෙ අනෙකඤාණතාති අත්ථො. ඉදානි තමෙවත්ථං විවරිතුං, ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. න සක්කා ජානිතුං ආරම්මණකරණස්ස අභාවතො. අසම්මොහාවබොධො ච ඊදිසස්ස ඤාණස්ස නත්ථි. එකෙකමෙව ඤාණං උප්පජ්ජති තස්මිං ඛණෙ එකස්සෙව ආවජ්ජනස්ස උප්පජ්ජනතො, න ච ආවජ්ජනෙන විනා චිත්තුප්පත්ති අත්ථි. වුත්තඤ්හෙතං –

'ဝိဒိတာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ' ဟူသည် ထိုဝေဒနာတို့ ဖြစ်ပေါ်ရာ၌လည်း သိမှုသည် ဖြစ်သည်သာလျှင် ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခု၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုတရားကို သိတတ်သောကြောင့် 'တံဉာဏ' မည်၏၊ ထိုသိတတ်သောသူ၏ အဖြစ်သည် 'တံဉာဏတာ' မည်၏၊ ဉာဏ်ကိုယ်တိုင်က ပြန်လည်၍ ခံစားသိရှိခြင်း ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ယှဉ်ဖက်တရားတို့သည် ထိုဉာဏ်နှင့်တူညီသော ဘေးကင်းရာ (ယောဂက္ခမ) သို့ ရောက်ကြကုန်၏။ 'ဉာဏဗဟုတာ' ဟူသည် ဉာဏ်၏ များပြားသောအဖြစ်၊ စိတ်တစ်ကြိမ်ဖြစ်ပေါ်မှု၌ ဉာဏ်များစွာဖြစ်ခြင်း ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ယခုအခါ၌ ထိုအနက်ကိုပင် ဖွင့်ပြခြင်းငှါ 'ယထာ ဟိ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ အာရုံပြုခြင်း မရှိသောကြောင့် မသိနိုင်ပေ။ ထိုကဲ့သို့သော ဉာဏ်အား မတွေဝေဘဲ သိခြင်းလည်း မရှိ။ ထိုခဏ၌ အာဝဇ္ဇန်း (ဆင်ခြင်ခြင်း) တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် ဉာဏ်သည် တစ်ခုချင်းစီသာ ဖြစ်ပေါ်၏၊ အာဝဇ္ဇန်းမရှိဘဲ စိတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်လည်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏ -

‘‘චුල්ලාසීතිසහස්සානි, කප්පා තිට්ඨන්ති යෙ මරූ;

න ත්වෙව තෙපි ජීවන්ති, ද්වීහි චිත්තෙහි සංයුතා’’ති. (මහානි. 10, 39) ච,

“ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ကမ္ဘာပတ်လုံး တည်ကုန်သော အကြင်နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ရှိကြကုန်၏။ ထိုနတ်ဗြဟ္မာတို့သည်ပင်လျှင် စိတ်နှစ်ခုနှင့် ယှဉ်လျက် မရှင်သန် (မတည်နေ) နိုင်ကြကုန်။” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘නත්ථි චිත්තෙ යුගා ගහී’’ති ච –

“စိတ်၌ အစုံလိုက် ဖြစ်ခြင်းမရှိ” ဟူ၍လည်းကောင်း -

වත්ථාරම්මණානං පරිග්ගහිතතායාති යස්මිඤ්ච ආරම්මණෙ යෙ ඣානධම්මා පවත්තන්ති, තෙසං වත්ථාරම්මණානං පගෙව ඤාණෙන පරිච්ඡිජ්ජ ගහිතත්තා. යථා නාම මිගසූකරාදීනං ආසයෙපරිග්ගහිතෙ තත්‍ර ඨිතා මිගා වා සූකරා වා තතො උට්ඨානතොපි ආගමනතොපි නෙසාදස්ස සුඛග්ගහණා හොන්ති, එවංසම්පදමිදං. තෙනාහ ‘‘ථෙරෙන හී’’තිආදි. තෙනාති වත්ථාරම්මණානං පරිග්ගහිතභාවෙන. අස්සාති ථෙරස්ස. තෙසං ධම්මානන්ති ඣානචිත්තුප්පාදපරියාපන්නානං ධම්මානං. උප්පාදං ආවජ්ජන්තස්සාතිආදිනා උප්පාදාදීසු යං යදෙව ආරබ්භ ඤාණං උප්පජ්ජති; තස්මිං තස්මිං ඛණෙ තස්ස තස්සෙව චස්ස පාකටභාවො දීපිතො. න හි ආවජ්ජනෙන විනා ඤාණං උප්පජ්ජති. අහුත්වා සම්භොන්තීති පුබ්බෙ අවිජ්ජමානා හුත්වා සම්භවන්ති, අනුප්පන්නා උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. උදයං පස්සති තෙසං ධම්මානං, ‘‘අහුත්වා සම්භොන්තී’’ති උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිභාවදස්සනතො. පුබ්බෙ අභාවබොධකො හි අත්තලාභො ධම්මානං උදයො. හුත්වාති උප්පජ්ජිත්වා. පටිවෙන්තීති පටි ඛණෙ ඛණෙ විනස්සන්ති. වයං පස්සති, ‘‘හුත්වා පටිවෙන්තී’’ති තෙසං ධම්මානං භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගිභාවදස්සනතො. විද්ධංසභාවබොධකො හි ධම්මානං විජ්ජමානතො වයො.

'ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ ပရိဂ္ဂဟိတတာယ' ဟူသည် အကြင်အာရုံ၌ အကြင်ဈာန်တရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ထိုတည်ရာဝတ္ထုနှင့် အာရုံတို့ကို ရှေးဦးစွာကပင် ဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဥပမာသော်ကား သားကောင်၊ တောဝက်စသည်တို့၏ အောင်းရာ (နေရာ) ကို သိမ်းဆည်းမိလျှင် ထိုနေရာ၌ တည်ရှိသော သားကောင် သို့မဟုတ် တောဝက်တို့သည် ထိုနေရာမှ ထသွားရာ၌လည်းကောင်း၊ ပြန်လာရာ၌လည်းကောင်း မုဆိုးအတွက် လွယ်ကူစွာ ဖမ်းယူနိုင်သကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ထေရေန ဟိ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'တေန' ဟူသည် တည်ရာဝတ္ထုနှင့် အာရုံတို့ကို သိမ်းဆည်းအပ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'အဿ' ဟူသည် မထေရ်အား ဖြစ်၏။ 'တေသံ ဓမ္မာနံ' ဟူသည် ဈာန်စိတ်ဖြစ်မှု၌ အကျုံးဝင်သော တရားတို့၏ ဖြစ်၏။ 'ဥပ္ပါဒံ အာဝဇ္ဇန္တဿ' အစရှိသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်မှုစသည်တို့၌ အကြင်အကြင် (အခြင်းအရာ) ကို အာရုံပြု၍ ဉာဏ်သည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုထိုခဏ၌ ထိုထိုဉာဏ်၏သာလျှင် ထင်ရှားသောအဖြစ်ကို ပြအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အာဝဇ္ဇန်းမရှိဘဲ ဉာဏ်သည် မဖြစ်ပေါ်ပေ။ 'အဟုတွာ သမ္ဘောန္တိ' ဟူသည် ရှေး၌ မရှိဘဲဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ မဖြစ်ပေါ်သေးဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏ဟု အဓိပ္ပယ်ရ၏။ 'အဟုတွာ သမ္ဘောန္တိ' ဟူသော နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ဆဲခဏ (ဥပါဒ်ခဏ) နှင့် ပြည့်စုံသောအဖြစ်ကို မြင်ရသောကြောင့် ထိုတရားတို့၏ ဖြစ်ပေါ်မှု (ဥဒယ) ကို မြင်၏။ ရှေး၌ မရှိသောအဖြစ်ကို သိစေတတ်သော ကိုယ်ပိုင်သဘောကို ရခြင်းသည် တရားတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (ဥဒယ) မည်၏။ 'ဟုတွာ' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ပြီး၍။ 'ပဋိဝေန္တိ' ဟူသည် ခဏတိုင်း ခဏတိုင်း ပျက်စီးကုန်၏။ 'ဟုတွာ ပဋိဝေန္တိ' ဟူသော နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ချုပ်ပျက်ဆဲခဏ (ဘင်ခဏ) နှင့် ပြည့်စုံသောအဖြစ်ကို မြင်ရသောကြောင့် ထိုတရားတို့၏ ပျက်စီးမှု (ဝယ) ကို မြင်၏။ ပျက်စီးခြင်းသဘောကို သိစေတတ်သော ရှိရင်းစွဲတရားတို့၏ ပျက်စီးခြင်းသည် 'ဝယ' မည်၏။

තෙසු ධම්මෙසු නත්ථි එතස්ස උපයො රාගවසෙන උපගමනන්ති අනුපයො, අනනුරොධො. හුත්වා විහරතීති යොජනා. තථා නත්ථි එතස්ස අපායො පටිඝවසෙන අපගමනන්ති අනපායො, අවිරොධො. ‘‘එතං මම, [Pg.279] එසො මෙ අත්ථා’’ති තස්ස තණ්හාදිට්ඨිඅභිනිවෙසාභාවතො තණ්හාදිට්ඨිනිස්සයෙහි අනිස්සිතො. අප්පටිබද්ධොති අනුපයානිස්සිතභාවතො විපස්සනාය පරිබන්ධවසෙන ඡන්දරාගෙන න පටිබද්ධො න විබන්ධිතො. විප්පමුත්තොති තතො එව වික්ඛම්භනවිමුත්තිවසෙන කාමරාගතො විමුත්තො. විසංයුත්තො වික්ඛම්භනවසෙනෙව පටිපක්ඛධම්මෙහි විසංයුත්තො.

ထိုတရားတို့၌ ဤမထေရ်အား ရာဂ၏ အစွမ်းဖြင့် ကပ်ရောက်ခြင်း 'ဥပယ' သည် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် 'အနုပယ' မည်၏၊ သာယာမှုမရှိခြင်းတည်း။ 'ဟုတွာ ဝိဟရတိ' (ဖြစ်၍ နေ၏) ဟု စပ်ရမည်။ ထို့အတူပင် ဤမထေရ်အား ဒေါသ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖယ်ခွာခြင်း 'အပါယ' သည် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် 'အနပါယ' မည်၏၊ ဆန့်ကျင်မှုမရှိခြင်းတည်း။ “ဤသည်ကား ငါ့ဥစ္စာဖြစ်၏၊ ဤသည်ကား ငါ၏ကိုယ်ဖြစ်၏” ဟု ထိုမထေရ်အား တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းမရှိသောကြောင့် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိအမှီတို့ဖြင့် မမှီသော (မမှီဝဲအပ်သော)။ 'အပ္ပဋိဗဒ္ဓေါ' ဟူသည် သာယာကပ်ငြိခြင်း၊ မှီဝဲခြင်းမရှိသောကြောင့် ဝိပဿနာ၏ အဟန့်အတားဖြစ်သော ဆန္ဒရာဂဖြင့် မပတ်သက်အပ်၊ မနှောင်ဖွဲ့အပ်။ 'ဝိပ္ပမုတ္တော' ဟူသည် ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့်ပင်လျှင် ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိအစွမ်းဖြင့် ကာမရာဂမှ လွတ်မြောက်အပ်သော။ 'ဝိသံယုတ္တော' ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘနအစွမ်းဖြင့်ပင် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ ကင်းကွာအပ်သော။

කිලෙසමරියාදා තෙන කතා භවෙය්‍යාති අන්තොසමාපත්තියං පවත්තෙ සොළස ධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තමානං විපස්සනාවීථිං භින්දිත්වා සචෙ රාගාදයො උප්පජ්ජෙය්‍යුං; තස්ස විපස්සනාවීථියා කිලෙසමරියාදා තෙන චිත්තෙන, චිත්තසමඞ්ගිනා වා කතා භවෙය්‍ය. තෙසූති තෙසු ධම්මෙසු. අස්සාති ථෙරස්ස. එකොපීති රාගාදීසු එකොපීති ච වදන්ති. වුත්තාකාරෙන එකච්චානං අනාපාථගමනෙ සති විපස්සනා න තෙසු ධම්මෙසු නිරන්තරප්පවත්තාති ආරම්මණමරියාදා භවෙය්‍ය. වික්ඛම්භිතපච්චනීකත්තාති විපස්සනාය පටිපක්ඛධම්මානං පගෙව වික්ඛම්භිතත්තා ඉදානිපි වික්ඛම්භෙතබ්බා කිලෙසා නත්ථීති වුත්තං.

'ကိလေသမရိယာဒါ တေန ကတာ ဘဝေယျ' ဟူသည် သမာပတ်အတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်သော တရားတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးတို့ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်နေသော ဝိပဿနာဝီထိကို ဖျက်ဆီး၍ အကယ်၍ ရာဂစသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာပါက ထိုဝိပဿနာဝီထိ၏ ကိလေသာဟူသော အပိုင်းအခြားသည် ထိုစိတ်ဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ စိတ်နှင့်ယှဉ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြင့် သော်လည်းကောင်း ပြုအပ်သည် ဖြစ်ရာ၏။ 'တေသု' ဟူသည် ထိုတရားတို့၌ ဖြစ်၏။ 'အဿ' ဟူသည် မထေရ်အား ဖြစ်၏။ 'ဧကောပိ' ဟူသည် ရာဂစသည်တို့တွင် တစ်ခုမျှပင်ဟူ၍ မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အချို့သောတရားတို့၏ အာရုံ၌ မထင်ရှားခြင်း ဖြစ်လတ်သော် ဝိပဿနာသည် ထိုတရားတို့၌ အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမရှိသဖြင့် အာရုံ၏ အပိုင်းအခြား ဖြစ်ရာ၏။ 'ဝိက္ခမ္ဘိတပစ္စနီကတ္တာ' ဟူသည် ဝိပဿနာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ရှေးဦးစွာကပင် ခွာထားအပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ယခုအခါ၌လည်း ခွာထားအပ်သော ကိလေသာတို့ မရှိကုန်ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

ඉතොති පඨමජ්ඣානතො. අනන්තරොති උපරිමො ඣානාදිවිසෙසො. තස්ස පජානනස්සාති, ‘‘අත්ථි උත්තරි නිස්සරණ’’න්ති එවං පවත්තජානනස්ස. බහුලීකරණෙනාති පුනප්පුනං උප්පාදනෙන.

"ဤမှ" ဟူသည်မှာ ပထမဈာန်မှတည်း။ "အခြားမဲ့" ဟူသည်မှာ အထက်၌ဖြစ်သော ဈာန်စသော ထူးခြားသောတရားတည်း။ "ထိုသို့ သိခြင်းအား" ဟူသည်မှာ "အထက်၌ ထွက်မြောက်ကြောင်းတရား ရှိသေး၏" ဟူ၍ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်သော သိခြင်းအား ဆိုသည်။ "အဖန်တလဲလဲ ပြုခြင်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ ဖန်ဖန် အဖန်အလဲ ဖြစ်ပွားစေခြင်းဖြင့်တည်း။

සම්පසාදනට්ඨෙනාති කිලෙසකාලුසියාපගමනෙන, තස්ස විචාරක්ඛොභවිගමෙන වා චෙතසො සම්මදෙව පාසාදිකභාවෙන.

"ကြည်လင်စေတတ်သော အနက်ကြောင့်" ဟူသည်မှာ ကိလေသာညစ်ညူးမှု ကင်းပျောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုစိတ်၏ ဝိစာရကြောင့် လှုပ်ရှားမှု ကင်းပျောက်ခြင်းဖြင့် စိတ်၏ ကောင်းစွာ ကြည်လင်သည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း (ဆိုလိုသည်)။

වීරියං සති උපෙක්ඛාති ආගතට්ඨානෙ පාරිසුද්ධිඋපෙක්ඛා, අදුක්ඛමසුඛාවෙදනාති එත්ථ ඣානුපෙක්ඛාති, ‘‘සුඛට්ඨානෙ වෙදනුපෙක්ඛාවා’’ති වුත්තං. සුඛට්ඨානෙති ච පඨමජ්ඣානාදීසු සුඛස්ස වුත්තට්ඨානෙ. පස්සද්ධත්තාති සමධුරචෙතයිතභාවෙන ආරම්මණෙ විසටවිත්ථතභාවතො යො සො චෙතසො ආභොගො වුත්තො. සාමඤ්ඤඵලාදීසු සතියා පාරිසුද්ධි, සා ථන අත්ථතො සතිවිනිමුත්තා නත්ථීති ආහ ‘‘පරිසුද්ධාසතියෙවා’’ති. පාරිසුද්ධිඋපෙක්ඛා, න ඣානුපෙක්ඛාදයො.

"ဝီရိယ သတိ ဥပေက္ခာ" ဟု လာသော နေရာ၌ (ဥပေက္ခာသည်) ပါရိသုဒ္ဓိဥပေက္ခာ ဖြစ်၏၊ "အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ" ဟူသော ဤနေရာ၌ကား ဈာနုပေက္ခာ ဖြစ်၏၊ "သုခရှိသော နေရာ၌ ဝေဒနုပေက္ခာ ဖြစ်စေ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "သုခရှိသော နေရာ၌" ဟူသည်မှာလည်း ပထမဈာန်စသည်တို့၌ သုခကို ဆိုအပ်သော နေရာ၌တည်း။ "ငြိမ်သက်သည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်" ဟူသည်မှာ ညီမျှစွာ ဆောင်ရွက်သော စိတ်အစီအစဉ်ဖြင့် အာရုံ၌ ပြန့်ပွားကျယ်ပြန့်သည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် စိတ်၏ နှလုံးသွင်းမှု အကြင်သို့သော သဘောကို ဆိုအပ်၏။ သာမညဖိုလ်စသည်တို့၌ သတိ၏ စင်ကြယ်ခြင်းသည် အနက်သဘောအားဖြင့် သတိမှ ကင်းလွတ်သည်မဟုတ်သောကြောင့် "စင်ကြယ်သော သတိသာလျှင်တည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေက္ခာသာတည်း၊ ဈာနုပေက္ခာစသည်တို့ မဟုတ်ကုန်။

95. ඊදිසෙසු ඨානෙසු සතියා න කදාචිපි ඤාණවිරහො අත්ථීති ආහ – ‘‘ඤාණෙන සම්පජානො හුත්වා’’ති. තථා හි තතියජ්ඣානෙ, ‘‘සතිමා සුඛවිහාරී’’ති එත්ථ සම්පජානොති අයමත්ථො වුත්තො එව හොති[Pg.280]. න සාවකානං අනුපදධම්මවිපස්සනා හොති සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමප්පවත්තියා දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා විනිබ්භුජිත්වා ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවතො. තෙනාහ – ‘‘කලාපවිපස්සනං දස්සෙන්තො එවමාහා’’ති.

၉၅. "ဤသို့သော နေရာမျိုး၌ သတိရှိလျှင် မည်သည့်အခါမျှ ဉာဏ်ကင်းခြင်း မရှိဟူ၍ – "ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်တုံတရားရှိသူ (သမ္ပဇာန) ဖြစ်၍" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့မှန်ပေ၏၊ တတိယဈာန်၌ "သတိရှိသူ၊ ချမ်းသာစွာ နေလေ့ရှိသူ" ဟူသော ဤနေရာ၌ "သမ္ပဇာန" ဟူသော ဤအနက်သည် ဆိုအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ ကြွင်းကျန်သော သင်္ခါရတရားတို့၏ သိမ်မွေ့စွာ ဖြစ်ပျက်မှုသည် သိနိုင်ခဲသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သီးခြားခွဲခြား၍ ယူရန် မစွမ်းနိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း သာဝကတို့အား တစ်ခုချင်းသောတရားကို ဝိပဿနာရှုခြင်း (အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာ) သည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် "ကလာပဝိပဿနာ (အစုလိုက်ရှုသောဝိပဿနာ) ကို ပြသလိုသဖြင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

96. පඤ්ඤාය චස්සදිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති දස්සනසමකාලං ඛීයමානා ආසවා, ‘‘දිස්වා පරික්ඛීණා හොන්තී’’ති වුත්තා. සමානකාලෙපි හි එදිසො සද්දප්පයොගො දිස්සති –

၉၆. "ထိုတရားတို့ကို ပညာဖြင့် မြင်၍ အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းကုန်၏" ဟူသည်မှာ မြင်ခြင်းနှင့် တစ်ပြိုင်နက် ကုန်ခန်းသွားသော အာသဝေါတရားတို့ကို "မြင်၍ ကုန်ခန်းကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ တစ်ပြိုင်နက် ဖြစ်ပျက်သော ကာလ၌လည်း ဤသို့သော စကားအသုံးအနှုန်းကို တွေ့မြင်ရ၏။

‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.43-45; 2.4.60; කථා. 465, 467).

"စက္ခုကိုလည်းကောင်း၊ ရူပါရုံတို့ကိုလည်းကောင်း အမှီပြု၍ စက္ခုဝိညာဉ်သည် ဖြစ်ပေါ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘නිහන්ත්වා තිමිරං සබ්බං, උග්ගතෙජො සමුග්ගතො;

වෙරොචනො රස්මිමාලී, ලොකචක්ඛුපභඞ්කරො’’ති. (පට්ඨා. අනුටී. 1.25-34;

විසුද්ධි. මහාටී. 2.580) ච –

"အလုံးစုံသော အမှောင်ထုကို ပယ်ဖျောက်လျက်၊ ထက်မြက်သော အရှိန်အစော်ရှိသော၊ ရောင်ခြည်အဆူဆူ ရှိသော၊ လောက၏မျက်စိသဖွယ် အလင်းကို ပြုတတ်သော နေမင်းသည် ထွက်ပေါ်လာ၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊

එවමාදීසු. හෙතුඅත්ථො වා අයං දිස්වාසද්දො අසමානකත්තුකො යථා – ‘‘ඝතං පිවිත්වා බලං හොති, සීහං දිස්වා භයං හොතී’’ති (විසුද්ධි. මහාටී. 2.802). දස්සනහෙතුකො හි ආසවානං පරික්ඛයො පරිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයෙ සති පහානාභිසමයස්ස ලබ්භනතො. යුගනද්ධං ආහරිත්වාති පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ ඣානධම්මෙ සම්මසන්තො සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති. එවං යාව නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ සම්මසන්තො සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං කත්වා යථා ථෙරො අරහත්තං පාපුණි. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අරහත්තං පත්තවාරො ඉධ ගහිතො’’ති. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. දීඝනඛසුත්තදෙසනාය (ම. නි. 2.205-206) හි ථෙරො අරහත්තං පත්තො. තදා ච අනාගාමී හුත්වා නිරොධං සමාපජ්ජතීති වචනඅවසරො නත්ථි, තස්මා වුත්තං – ‘‘අරහත්තං පත්තවාරො ඉධ ගහිතො’’ති. යදි එවං – ‘‘සබ්බසො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති ඉදං කස්මා වුත්තන්ති? ථෙරෙ විජ්ජමානෙ පණ්ඩිතගුණෙ අනවසෙසතො දස්සෙත්වා අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙතුං. නිරොධසමාපජ්ජනං පන ථෙරස්ස ආචිණ්ණසමාචිණ්ණං. තෙනාහ ‘‘නිරොධං පන…පෙ… වදන්තී’’ති. තෙන ඵලසමාපත්තිම්පි අන්තරා සමාපජ්ජතියෙවාති දස්සෙති.

"ဤသို့စသော နေရာတို့၌ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်လျှင် ဤ "မြင်၍" ဟူသော စကားလုံးသည် ကတ္တားမတူသော်လည်း အကြောင်းပြသော အနက်ရှိ၏။ သာဓကအားဖြင့် - "ထောပတ်ကို သောက်သဖြင့် ခွန်အားရှိ၏၊ ခြင်္သေ့ကို မြင်သဖြင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်း ဖြစ်၏" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းခြင်းသည် မြင်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏၊ ပရိညာ၊ သစ္ဆိကိရိယ၊ ဘာဝနာ အဘိသမယတို့ ရှိလတ်သော် ပဟာနအဘိသမယကို ရရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ "တွဲဖက်၍ ဆောင်ယူကာ" ဟူသည်မှာ ပထမဈာန်သို့ ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် ထိုဈာန်တရားတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်လျက် သမထနှင့် ဝိပဿနာကို တွဲဖက်၍ ပွားများ၏။ ဤသို့ဖြင့် နေဝသညာနာသညာယတနတိုင်အောင် ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် ထိုဈာန်၌ သုံးသပ်ဆင်ခြင်ကာ သမထနှင့် ဝိပဿနာကို တွဲဖက်ပြုလျက် မထေရ်သည် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုအချက်ကို ရည်ရွယ်၍ "ရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောအခါကို ဤနေရာ၌ ယူအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဤနေရာ၌" ဟူသည်မှာ ဤသုတ်၌တည်း။ ဒီဃနခသုတ် ဒေသနာတော်၌ မထေရ်သည် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ ထိုအခါ၌မူကား အနာဂါမ်ဖြစ်၍ นိရောဓသမာပတ် ဝင်စား၏ ဟူသော စကားမျိုးကို ပြောရန် အခွင့်မရှိပေ၊ ထို့ကြောင့် "ရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောအခါကို ဤနေရာ၌ ယူအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်ပါက - "အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် နေဝသညာနာသညာယတနဘုံကို ကျော်လွန်၍ သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ်သို့ ရောက်၍ နေ၏" ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် ဆိုအပ်ပါသနည်း။ မထေရ်၌ ရှိသော ပညာရှိဂုဏ်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ပြသလျက် ရဟတ္တဖိုလ်ဟူသော ထိပ်တိုင်သို့ရောက်အောင် ဒေသနာတော်ကို အဆုံးသတ်လိုသောကြောင့်တည်း။ นိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားခြင်းသည်ကား မထေရ်၏ အမြဲမပြတ် လေ့ကျင့်အပ်သော အလေ့အကျင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "နိရောဓကိုမူကား ...ပ... ဟု ဆိုကြကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားဖြင့် ဖလသမာပတ်ကိုလည်း အကြားကာလ၌ ဝင်စားသည်သာ ဖြစ်ကြောင်း ပြတော်မူသည်။

වොමිස්සං [Pg.281] විවරිතුං ‘‘තත්ථස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘නිරොධං සමාපජ්ජිස්සාමී’’ති ආභොගෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං ආහරිත්වා ඨිතස්ස නිරොධසමාපත්ති සීසං නාම හොති, තස්ස ආභොගවසෙන නිරොධස්ස වාරො ආගච්ඡති. ඵලසමාපත්ති ගූළ්හො හොති, ‘‘ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිස්සාමී’’ති ආභොගස්ස අභාවතො. ඵලසමාපත්ති සීසං හොතීති එත්ථාපි වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එතෙන ආභොගපටිබද්ධමෙතෙසං ආගමනන්ති දීපිතන්ති වෙදිතබ්බං. ජම්බුදීපවාසිනො ථෙරා පනාතිආදි අට්ඨකථාරුළ්හමෙව තං වචනං. අන්තොසමාපත්තියන්ති නිරොධං සමාපන්නකාලෙ. තිසමුට්ඨානිකරූපධම්මෙති උතුකම්මාහාරවසෙන තිසමුට්ඨානිකරූපධම්මෙ.

"ရောနှောနေသည်ကို ရှင်းလင်းဖွင့်ပြရန် "ထို၌ ဖြစ်အံ့" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထိုနေရာ၌ "နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားအံ့" ဟူသော နှလုံးသွင်းမှုဖြင့် သမထနှင့် ဝိပဿနာကို တွဲဖက်ကာ ဆောင်ယူ၍ တည်နေသောသူအား နိရောဓသမာပတ်သည်သာ အဓိက (ဦးခေါင်း) မည်၏၊ ထိုသူ၏ နှလုံးသွင်းမှုစွမ်းအားကြောင့် နိရောဓသမာပတ်၏ အလှည့်သည် ရောက်လာ၏။ ဖလသမာပတ်သည်ကား မထင်ရှား (ဆိတ်ကွယ်) ဖြစ်၏၊ "ဖလသမာပတ်ကို ဝင်စားအံ့" ဟူသော နှလုံးသွင်းမှု မရှိသောကြောင့်တည်း။ "ဖလသမာပတ်သည် ဦးခေါင်းဖြစ်၏" ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်း အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့ဖြင့် ဤတရားတို့ ရောက်ရှိလာခြင်းသည် နှလုံးသွင်းမှုနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း ပြသအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ "ဇမ္ဗုဒီပကျွန်း၌ နေထိုင်ကြကုန်သော မထေရ်တို့သည်ကား" စသော စကားသည် အဋ္ဌကထာ၌ အစဉ်အဆက်လာသော စကားသာလျှင်တည်း။ "သမာပတ်အတွင်း၌" ဟူသည်မှာ နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားနေစဉ်အခါ၌တည်း။ "သမုဋ္ဌာန်သုံးပါးကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်တရားတို့" ဟူသည်မှာ ဥတု၊ ကံ၊ အာဟာရဟူသော အကြောင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော သမုဋ္ဌာန်သုံးပါးရှိ ရုပ်တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။

97. චිණ්ණවසිතන්ති පටිපක්ඛදූරිභාවෙන සුභාවිතවසීභාවං. නිප්ඵත්තිං පත්තොති උක්කංසපරිනිප්ඵත්තිං පත්තො. උරෙ වායාමජනිතාය ඔරසො. පභාවිතන්ති උප්පාදිතං. ධම්මෙනාති අරියමග්ගධම්මෙන. තස්ස හි අධිගමෙන අරියාය ජාතියා ජාතො නිබ්බත්තොති කත්වා, ‘‘ධම්මජො ධම්මනිම්මිතො’’ති වුච්චති. ධම්මදායස්සාති නවවිධස්ස ලොකුත්තරධම්මදායස්ස. ආදියනතොති ගණ්හනතො, සසන්තානෙ උප්පාදනතොති අත්ථො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၉၇. "လေ့ကျင့်အပ်သော ဝသီဘော် (နိုင်နင်းခြင်း)" ဟူသည်မှာ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ဝေးကွာစေသဖြင့် ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သော နိုင်နင်းခြင်းတည်း။ "ပြီးမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်သော" ဟူသည်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်၍ ပြီးမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်သော (သူတည်း)။ ရင်၌ ဝီရိယကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် "ရင်မှဖြစ်သော သား (ဩရသ)" မည်၏။ "ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော" ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သောတည်း။ "တရားတော်ဖြင့်" ဟူသည်မှာ အရိယမဂ်တရားတော်ဖြင့်တည်း။ ထိုမဂ်တရားကို ရရှိခြင်းကြောင့် အရိယာအဖြစ်တည်းဟူသော အမျိုး၌ မွေးဖွားဖြစ်ပေါ်လာသူဖြစ်၍ "တရားတော်မှ မွေးဖွားသူ၊ တရားတော်က ဖန်ဆင်းသူ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "တရားအမွေကို" ဟူသည်မှာ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားအမွေကိုတည်း။ "ခံယူခြင်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ ယူခြင်းဖြင့်၊ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းဖြင့် ဟူသော အနက်တည်း။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်လှ၏။

අනුපදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

"အနုပဒသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြရာ (ဋီကာ) သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။"

2. ඡබ්බිසොධනසුත්තවණ්ණනා

၂. "ဆဗ္ဗိသောဓနသုတ်အဖွင့် (ဋီကာ)"

98. ඛීණා ජාතීති අත්තනො ජාතික්ඛයං පටිජානන්තෙන අරහත්තං බ්‍යාකතං හොති අරහතො තදභාවතො. තථා වුසිතං බ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසො මෙ පරියොසිතොති පටිජානන්තෙනපි. කතං කරණීයන්ති චතූහි මග්ගෙහි චතූසු සච්චෙසු පරිඤ්ඤාදිවසෙන සොළසවිධස්සපි කිච්චස්ස අත්තනා නිට්ඨාපිතභාවං පටිජානන්තෙනපි. නාපරං ඉත්ථත්තායාති ආයතිං පුනබ්භවාභාවං, ආයතිං වා පරිඤ්ඤාදිකරණීයාභාවං පටිජානන්තෙනපීති ආහ – ‘‘එකෙනපි පදෙන අඤ්ඤා බ්‍යාකතාව හොතී’’ති. ද්වික්ඛත්තුං බද්ධං පන සුබද්ධං වියාති වුත්තං. ඉධ පන අඤ්ඤාබ්‍යාකරණං චතූහි පදෙහි ආගතං, තස්මා වත්තබ්බමෙව චෙත්ථ නත්ථීති [Pg.282] අධිප්පායො. චෙතනාය දිට්ඨවාදිතා නාම අරියවොහාරො. සභාවොති පකතිඅත්ථො හි අයං ධම්මසද්දො, ‘‘ජාතිධම්මා ජරාධම්මා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.274-275) විය තස්මා, අනුධම්මොති අරියභාවං අනුගතා පකතීති අත්ථො. පරමප්පිච්ඡතාය අරියා අත්තනො ගුණෙ අනාවිකරොන්තාපි සාසනස්ස නිය්‍යානිකභාවපවෙදනත්ථඤ්චෙව සබ්‍රහ්මචාරීනං සම්මාපටිපත්තියං උස්සාහජනනත්ථඤ්ච තාදිසානං පරිනිබ්බානසමයෙයෙව ආවිකරොන්තීති අධිප්පායෙනාහ – ‘‘පරිනිබ්බුතස්ස…පෙ… කාතබ්බො’’ති.

၉၈. "ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း ကုန်ပြီ" ဟူသော စကားဖြင့် မိမိ၏ ပဋိသန္ဓေကုန်ဆုံးခြင်းကို ဝန်ခံပြောဆိုသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပွင့်လင်းစွာ ပြောကြားသည်မည်၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီးသော အရဟတ်ပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုပဋိသန္ဓေနေရခြင်း မရှိတော့သောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူ "မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သုံးပြီးပြီ" ဟူသော စကားဖြင့် မိမိ၏ မဂ်ဗြဟ္မစရိယအကျင့်ကို ကျင့်သုံးပြီးဆုံးပြီဟု ဝန်ခံပြောဆိုသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်းကောင်း၊ "ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုပြီးပြီ" ဟူသော စကားဖြင့် မဂ်လေးပါးတို့ဖြင့် သစ္စာလေးပါးတို့၌ ပိုင်းခြားထင်ထင် သိခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ကိစ္စတို့ကို မိမိကိုယ်တိုင် ပြီးစီးစေခဲ့သည့်အဖြစ်ကို ဝန်ခံပြောဆိုသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်းကောင်း၊ "ဤမဂ်ကိစ္စအလို့ငှာ တစ်ပါးသော ပြုဖွယ်မရှိတော့ပြီ" ဟူသော စကားဖြင့် နောင်အခါ၌ ပဋိသန္ဓေတစ်ဖန်ဖြစ်ခြင်း မရှိတော့သည့်အဖြစ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် နောင်အခါ၌ ပိုင်းခြားထင်ထင် သိခြင်းစသော ပြုဖွယ်ကိစ္စ မရှိတော့သည့်အဖြစ်ကိုသော်လည်းကောင်း ဝန်ခံပြောဆိုသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်းကောင်း (ရဟတ်ဖိုလ်ကို ပွင့်လင်းစွာ ပြောကြားသည်မည်၏) ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "တစ်ခုတည်းသော ပုဒ်ဖြင့်လည်း အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပွင့်လင်းစွာ ပြောကြားပြီးသား ဖြစ်သည်သာတည်း" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် တုပ်နှောင်အပ်သော အနှောင်အဖွဲ့သည် ကောင်းစွာ တုပ်နှောင်အပ်သည်ဖြစ်သကဲ့သို့" ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌မူ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပွင့်လင်းစွာ ပြောကြားခြင်းသည် ပုဒ်လေးခုဖြင့် လာသဖြင့် ထိုသို့ပြောကြားခြင်း၌ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပြီဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ စေတနာဖြင့် မြင်သည့်အတိုင်း ပြောဆိုခြင်းသည် အရိယာတို့၏ စကားအပြောအဆို မည်၏။ "သဘောတရား" ဟူသည်မှာ ဤ "ဓမ္မ" သဒ္ဒါသည် "ဇာတိဓမ္မာ ဇရာဓမ္မာ" စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ပကတိ (သဘောတရား) အနက်ရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် "အနုဓမ္မ" ဟူသည် အရိယာအဖြစ်သို့ အစဉ်လိုက်သော ပကတိ (သဘောတရား) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အလွန်အလိုနည်းသောကြောင့် မိမိတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ထင်ရှားစွာ မပြုကြသော်လည်း၊ သာသနာတော်၏ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းအဖြစ်ကို သိစေရန်လည်းကောင်း၊ သီတင်းသုံးဖော်တို့အား မှန်ကန်သော ကျင့်ဝတ်၌ အားထုတ်လိုစိတ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန်လည်းကောင်း ထိုသို့သော ဂုဏ်ထူးများကို ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့ဆဲဆဲ အချိန်၌သာ ထင်ရှားစွာ ပြုတတ်ကြသည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးသော...ပ... ပြုအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

99. දුබ්බලන්ති ඵෙග්ගු විය සුභෙජ්ජනීයං බලවිරහිතං, අසාරන්ති අත්ථො. විරාගුතන්ති පලුජ්ජනසභාවං. විගච්ඡනසභාවන්ති විනාසගමනසභාවං. අනිච්චදුක්ඛවිපරිණාමත්තා අස්සාසලෙසස්සපි අභාවතො අස්සාසවිරහිතං. ආරම්මණකරණවසෙන සමන්නාගමනවසෙන ච යථාරහං උපෙන්ති උපගච්ඡන්තීති උපයා, ‘‘එතං මම, එසො මෙ අත්තා’’ති උපාදියන්ති දළ්හග්ගාහං ගණ්හන්තීති උපාදානා. අධිතිට්ඨති චෙතසො අභිනන්දනභූතාති චෙතසො අධිට්ඨානං. තාහීති තණ්හාදිට්ඨීහි. තන්ති චිත්තං. අභිනිවිසතීති අභිරතිවසෙන නිවිසති, අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – සක්කායධම්මෙසු චිත්තං අභිනිවිසති ‘‘එතං මමං, එසො මෙ අත්තා’’ති අජ්ඣොසාය තිට්ඨති එතාහි අභිනිවෙසාහි, තථා සක්කායධම්මෙසු චිත්තං අනුසෙති එතාහීති අනුසයා, තණ්හාදිට්ඨියො. යදග්ගෙන හි තෙභූමකධම්මෙසු රාගාදයො අනුසෙන්ති, තදග්ගෙන තංසහගතධම්මා තත්ථ අනුසෙන්තීති පරියායෙන, ‘‘තං අනුසෙතී’’ති වුත්තං. ඛයා විරාගාති හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනන්ති ‘‘ඛයෙන විරාගෙනා’’ති හෙතුම්හි කරණවසෙන අත්ථො වුත්තො. විරාගෙනාති ච ඉතිසද්දො ආදි අත්ථො. තෙන ‘‘නිරොධෙනා’’ති එවමාදිකං ගහිතං හොති. අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානෙව උපයාදීනං සමුච්ඡෙදස්සෙව බොධනතො.

၉၉. "ဒုဗ္ဗလံ" ဟူသည် အကာကဲ့သို့ လွယ်ကူစွာ ကျိုးပျက်လွယ်သော၊ ခွန်အားကင်းမဲ့သော၊ အနှစ်မရှိသော အနက်တည်း။ "ဝိရာဂုတံ" ဟူသည် ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသည်။ "ဝိဂစ္ဆနသဘာဝံ" ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ သွားတတ်သော သဘောရှိသည်။ မမြဲခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း၊ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း သဘောရှိသဖြင့် သက်သာရာရကြောင်း အနည်းငယ်မျှပင် မရှိသောကြောင့် သက်သာရာကင်းသည်။ အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယှဉ်တွဲဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ချဉ်းကပ်တတ်၊ ရောက်ရှိတတ်သောကြောင့် "ဥပယ" (ချဉ်းကပ်တတ်သောတရား) မည်၏။ "ဤအရာသည် ငါ့ဥစ္စာ ဖြစ်၏၊ ဤအရာသည် ငါ၏အတ္တဖြစ်၏" ဟု အစွဲအလမ်းကြီးစွာ ယူတတ်၊ ဆုပ်ကိုင်တတ်သောကြောင့် "ဥပါဒါန" (စွဲလမ်းတတ်သောတရား) မည်၏။ စိတ်၏ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် စိတ်အားဖြင့် အစဉ်တည်နေရာသည် "စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနံ" (စိတ်၏ စွဲမြဲစွာ တည်ရာ) မည်၏။ "တာဟိ" ဟူသည် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့်။ "တံ" ဟူသည် ထိုစိတ်ကို။ "အဘိနိဝိသတိ" ဟူသည် မွေ့လျော်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် သက်ဝင်တည်နေသည်၊ ဤ၌ ဤသို့ အဓိပ္ပာယ်ရ၏ - ထိုစွဲဝင်တည်နေကြောင်း ဖြစ်သော အဘိနိဝေသ (တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ) တို့ဖြင့် သက္ကာယတရားတို့၌ စိတ်သည် စွဲဝင်တည်နေတတ်၏၊ "ဤအရာသည် ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်၏၊ ဤအရာသည် ငါ၏အတ္တဖြစ်၏" ဟု ငြိကပ်၍ တည်နေတတ်၏။ ထို့အတူ သက္ကာယတရားတို့၌ စိတ်သည် ယင်းတရားတို့ဖြင့် အစဉ်ကိန်းဝပ်နေတတ်သောကြောင့် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ကို "အနုသယ" ဟု ဆိုရသည်။ အကြင်အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော အကျဉ်းအားဖြင့် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့၌ ရာဂစသည်တို့သည် ကိန်းဝပ်တတ်ကုန်၏၊ ထိုအထွတ်အထိပ်ဖြင့် ထိုရာဂစသည်တို့နှင့် အတူဖြစ်သော တရားတို့သည် ထိုတရားတို့၌ ကိန်းဝပ်ကုန်၏ဟူသော ပရိယာယ်ဖြင့် "ထိုစိတ်၌ ကိန်းဝပ်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "ခယာ ဝိရာဂါ" ဟူသည် အကြောင်းပြရာ၌ သုံးသော ပဉ္စမီဝိဘတ် (နိဿက္ကဝစန) ဖြစ်သဖြင့် "ကုန်ခြင်းကြောင့်၊ ကင်းခြင်းကြောင့်" ဟု အကြောင်းပြ ကရိုဏ်းဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ဆိုအပ်သည်။ "ဝိရာဂေန" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါသည် အစရှိသော အနက်ကို ပြ၏။ ထိုစကားဖြင့် "နိရောဓေန" (ချုပ်ခြင်းဖြင့်) စသည်တို့ကို ယူအပ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဥပယစသည်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ အုပ်စီးဖျက်ဆီးခြင်းကိုသာ သိစေသောကြောင့် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်ပုဒ်) များသာ ဖြစ်ကြသည်။

100. පතිට්ඨාති එත්ථ සෙසභූතත්තයං උපාදාරූපඤ්චාති පතිට්ඨානා, නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතුචාති පතිට්ඨානධාතු. න්හානීයචුණ්ණං බාහිරඋදකං විය සෙසභූතත්තයං ආබන්ධතීති ආබන්ධනං. පචනීයභත්තං බාහිරතෙජො විය සෙසභූතත්තයං පරිපාචෙතීති පරිපාචනං. බාහිරවාතො විය සෙසභූතත්තයං විත්ථම්භෙතීති විත්ථම්භනං. ධාතුසද්දත්ථො වුත්තොයෙව. අසම්ඵුට්ඨධාතූති [Pg.283] අසම්ඵුසිතභාවො තෙසං විපරිමට්ඨතාභාවතො. විජානනං ආරම්මණූපලද්ධි. අහං අත්තාති අහං, ‘‘රූපධම්මො මෙ අත්තා’’ති අත්තකොට්ඨාසෙන අත්තභාවෙන න උපගමිං න ගණ්හිං. නිස්සිතනිස්සිතාපි නිස්සිතා එව නාමාති ආහ ‘‘පථවීධාතුනිස්සිතාවා’’ති. අත්තනා වා පන තන්නිස්සිතාති ‘‘එකෙන පරියායෙනා’’ති. උපාදාරුපම්පි කාමං නිස්සිතම්පි හොති. තථාපි තං නිස්සිතං හොතියෙවාති තං න උද්ධටං. පරිච්ඡෙදකරත්තා පරිච්ඡෙදාකාසස්ස ‘‘අවිනිබ්භොගවසෙනා’’ති වුත්තං. තෙන ච තථා පරිච්ඡින්නත්තා සබ්බම්පි භූතුපාදාරූපං ආකාසධාතුනිස්සිතං නාම. තං නිස්සාය පවත්තියා උපාදාරූපං විය භූතරූපානි, අරූපක්ඛන්ධා විය ච වත්ථුරූපානි, ‘‘තංනිස්සිතරූපවත්ථුකා අරූපක්ඛන්ධා’’ති වුත්තනයෙන ආකාසධාතුනිස්සිතචක්ඛාදිරූපධම්මවත්ථුකා වෙදනාදයො අරූපක්ඛන්ධා ආකාසධාතුනිස්සිතා නාමාති ඉමමත්ථං තථා-සද්දෙන උපසංහරති. ඉධාපීති ආකාසධාතුනිස්සිතපදෙපි, න පථවීධාතුනිස්සිතපදාදීසු එව. රූපාරූපන්ති සබ්බම්පි රූපාරූපං ගහිතමෙව හොති, අග්ගහිතං නත්ථි. සහජාතා…පෙ… නිස්සිතන්ති ඉදං නිප්පරියායසිද්ධං නිස්සයත්තං ගහෙත්වා වුත්තං. හෙට්ඨා වුත්තනයෙන පරියායසිද්ධෙ නිස්සයත්තෙ ගය්හමානෙ – ‘‘පච්ඡාජාතපච්චයොති පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.11) වචනතො සබ්බං චතුසමුට්ඨානිකරූපං, ‘‘විඤ්ඤාණධාතුනිස්සිත’’න්ති වත්තබ්බං. තථා අනන්තරවිඤ්ඤාණධාතුපච්චයා පවත්තනතො, ‘‘විඤ්ඤාණධාතුනිස්සිත’’න්ති වත්තබ්බං.

၁၀၀. "ပတိဋ္ဌာ" (တည်ရာ) ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကြွင်းသော မဟာဘုတ်သုံးပါးနှင့် ဥပါဒါရုပ်သည် တည်ရာမည်၏။ အသက်ဝိညာဉ်မရှိသော အနက်ကြောင့် "ဓာတု" (ဓာတ်) လည်း ဖြစ်သောကြောင့် "ပတိဋ္ဌာနဓာတု" (တည်ရာဓာတ်) မည်၏။ ရေချိုးမှုန့်ကို ပြင်ပရေကဲ့သို့ ကြွင်းသော မဟာဘုတ်သုံးပါးကို ဖွဲ့စည်းတတ်သောကြောင့် "အာဗန္ဓန" (ဖွဲ့စည်းခြင်း) မည်၏။ ချက်ပြုတ်အပ်သော ထမင်းကို ပြင်ပတေဇောဓာတ်ကဲ့သို့ ကြွင်းသော မဟာဘုတ်သုံးပါးကို ရင့်ကျက်စေတတ်သောကြောင့် "ပရိပါစန" (ရင့်ကျက်စေခြင်း) မည်၏။ ပြင်ပလေကဲ့သို့ ကြွင်းသော မဟာဘုတ်သုံးပါးကို ထောက်ကန်တတ်သောကြောင့် "ဝိတ္ထမ္ဘန" (ထောက်ကန်ခြင်း) မည်၏။ ဓာတ်သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဆိုခဲ့ပြီးပြီသာတည်း။ "အသမ္ဖုဋ္ဌဓာတု" ဟူသည် ထိုဓာတ်တို့၏ ပွတ်တိုက်မိခြင်း မရှိသောကြောင့် မထိတွေ့အပ်သော အဖြစ်တည်း။ "ဝိဇာနနံ" ဟူသည် အာရုံကို သိရှိခြင်းတည်း။ "ငါ၊ အတ္တ" ဟူသည်မှာ "ရုပ်တရားသည် ငါ၏အတ္တဖြစ်၏" ဟု အတ္တ၏ အဖို့အစုအားဖြင့်၊ အတ္တဘောအားဖြင့် မချဉ်းကပ်၊ မယူဆခဲ့ပေ။ မှီရာကို မှီသော တရားသည်လည်း "မှီသောတရား" ပင် မည်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "ပထဝီဓာတ်ကို မှီသည်ဖြစ်စေ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မိမိကိုယ်တိုင်ကမူ ထိုပထဝီဓာတ်ကို မှီသောကြောင့် "တစ်ပါးသော ပရိယာယ်အားဖြင့်" ဟု ဆိုသည်။ ဥပါဒါရုပ်သည်လည်း အလိုအလျောက် မှီရာတရားပင် ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ထိုဥပါဒါရုပ်သည် မှီအပ်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ယင်းကို မထုတ်နုတ်ခဲ့ပေ။ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်တတ်သောကြောင့် ပိုင်းခြားတတ်သော အာကာသဓာတ်ကို "မကွဲမပြား တစ်ပေါင်းတည်း ဖြစ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုသို့ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်သောကြောင့် မဟာဘုတ်နှင့် ဥပါဒါရုပ် အားလုံးသည်လည်း "အာကာသဓာတ်ကို မှီသောတရား" မည်၏။ ထိုအာကာသဓာတ်ကို မှီ၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဥပါဒါရုပ်ကဲ့သို့ မဟာဘုတ်ရုပ်များသည်လည်းကောင်း၊ နာမ်ခန္ဓာတို့ကဲ့သို့ ဝတ္ထုရုပ်များသည်လည်းကောင်း၊ "ထိုမှီရာရုပ်ဝတ္ထုရှိသော နာမ်ခန္ဓာများ" ဟု ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းဖြင့် အာကာသဓာတ်ကို မှီကုန်သော စက္ခုစသော ရုပ်တရားဟူသော ဝတ္ထုရှိကြကုန်သော ဝေဒနာစသော နာမ်ခန္ဓာတို့သည် အာကာသဓာတ်ကို မှီသောတရားတို့ မည်ကုန်၏ဟူသော ဤအနက်ကို "တထာ" (ထို့အတူ) ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ပေါင်းစပ်ပြထားသည်။ "ဤ၌လည်း" ဟူသည် အာကာသဓာတ်ကို မှီသော ပုဒ်၌လည်း ဖြစ်၏၊ ပထဝီဓာတ်ကို မှီသော ပုဒ်စသည်တို့၌သာ မဟုတ်ပေ။ "ရူပါရူပံ" ဟူသည် ရုပ်နာမ်အားလုံးကို ယူအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏၊ မယူအပ်သော ရုပ်နာမ်မရှိပေ။ "သဟဇာတ...ပ... မှီ၏" ဟူသည် ဤပရိယာယ်မဟုတ်ဘဲ တိုက်ရိုက်ထင်ရှားပြီးသော မှီရာအဖြစ် (နိဿယပစ္စည်း) ကို ယူ၍ ဆိုအပ်သည်။ အောက်တွင် ဆိုခဲ့သောနည်းဖြင့် ပရိယာယ်အားဖြင့် ထင်ရှားသော မှီရာအဖြစ်ကို ယူသော် - "ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်းဟူသည် နောက်၌ဖြစ်ကုန်သော စိတ်စေတသိက်တရားတို့သည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်နှင့်သော ဤရုပ်အပေါင်းအား ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြု၏" ဟူသော ပါဠိတော်စကားအရ၊ အကြောင်းလေးပါးကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်အားလုံးကို "ဝိညာဏဓာတ်ကို မှီ၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ အခြားမဲ့ ဝိညာဏဓာတ်ပစ္စည်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် "ဝိညာဏဓာတ်ကို မှီ၏" ဟု ဆိုထိုက်ပေသည်။

101. රුප්පති වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති රූපන්ති අයමත්ථො චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථගතෙ රූපායතනෙ නිප්පරියායතො ලබ්භති, න ආපාථමනාගතෙ. චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බභාවො පන ආපාථමනාගතෙපි තස්මිං ලබ්භතෙව තංසභාවානතිවත්ථනතො. රූපායතනං ද්විධා විභජිත්වා. ථෙරො පන ආපාථං අනාගතස්සාපි රූපායතනස්ස රූපභාවං න සක්කා පටික්ඛිපිතුන්ති ද්විධාකරණං නානුජානන්තො ඡන්නොවාදං නිදස්සෙති, ‘‘උපරි ඡන්නොවාදෙ කින්ති කරිස්සථා’’ති. තත්ථ හි ‘‘චක්ඛුං, ආවුසො ඡන්න, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බෙ ධම්මෙ’’ති (ම. නි. 3.391) ආගතං, න චෙත්ථ චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථං ආගතමෙව රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බපදෙන ගහිතං, න ආපාථං අනාගතන්ති සක්කා විඤ්ඤාතුං [Pg.284] අවිසෙසෙනෙව රූපායතනෙන තණ්හාමානදිට්ඨිගාහාභාවස්ස ජොතිතත්තා. තෙනාහ ‘‘න යිදං ලබ්භතී’’ති. රූපමෙවාති රූපායතනමෙව. යදි එවං ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසූ’’ති පදං කථං නෙතබ්බන්ති ආහ – ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා පනා’’තිආදි. චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන සද්ධිං විඤ්ඤාතබ්බෙසූති යෙන මනොවිඤ්ඤාණෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණං අනිච්චන්තිආදිනා චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන සද්ධිං තෙන විඤ්ඤාතබ්බෙසු තංසම්පයුත්තධම්මෙසූති අත්ථො. තණ්හාඡන්දොති තස්සනසභාවො ඡන්දො, න කත්තුකම්‍යතා ඡන්දොයෙවාති තණ්හාඡන්දො. රජ්ජනවසෙනාති වත්ථං විය රඞ්ගජාතං චිත්තස්ස අනුරඤ්ජනවසෙන. අභිනන්දනවසෙනාති ආරම්මණෙ අභිරමිත්වා නන්දනවසෙන. සප්පීතිකතණ්හා හි නන්දීති වුච්චති. තණ්හායනවසෙන තණ්හා.

၁၀၁. ဖောက်ပြန်တတ်၏၊ အဆင်း၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ ရောက်လျက် နှလုံးသား၌ ရှိသော သဘောကို ထင်ရှားစေတတ်၏ ဟူ၍ 'ရူပ' မည်၏ ဟူသော ဤအနက်သည် စက္ခုဒွါရ၌ အာရုံ၏ လမ်းကြောင်းသို့ ရောက်ရှိသော ရူပါရုံ၌ တိုက်ရိုက် ရရှိအပ်၏၊ အာရုံ၏ လမ်းကြောင်းသို့ မရောက်သေးသော ရူပါရုံ၌ မရရှိအပ်။ စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သော အဖြစ်သည်ကား အာရုံ၏ လမ်းကြောင်းသို့ မရောက်သေးသော ထိုရူပါရုံ၌လည်း ရရှိနိုင်သည်သာတည်း၊ ထိုရူပါရုံ၏ သဘောကို မကျော်လွန်သောကြောင့်တည်း။ ရူပါရုံကို နှစ်မျိုးခွဲခြား၍...။ မထေရ်သည်ကား အာရုံ၏ လမ်းကြောင်းသို့ မရောက်သေးသော ရူပါရုံ၏ ရူပသဘောကိုလည်း ပယ်မြှင့်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ဟု နှလုံးသွင်းလျက် (ရူပါရုံကို) နှစ်မျိုးနှစ်စား ပြုလုပ်ခြင်းကို ခွင့်မပြုဘဲ ဆန္နောဝါဒသုတ်ကို သာဓကပြ၍ ‘အထက်ပါ ဆန္နောဝါဒသုတ်၌ အသို့ပြုအံ့နည်း’ ဟု ဆို၏။ ထိုဆန္နောဝါဒသုတ်၌ ‘ငါ့သျှင်ဆန္န... စက္ခုကိုလည်းကောင်း၊ စက္ခုဝိညာဉ်ကိုလည်းကောင်း၊ စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း’ ဟု လာရှိ၏။ ဤ၌ စက္ခုဒွါရ၌ အာရုံ၏ လမ်းကြောင်းသို့ ရောက်လာသော ရူပါရုံကိုသာ ‘စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ယူအပ်၏၊ အာရုံ၏ လမ်းကြောင်းသို့ မရောက်သေးသော ရူပါရုံကို မယူအပ်ဟု သိနိုင်ခွင့်မရှိ။ အထူးမပြုဘဲ ရူပါရုံအားဖြင့် တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း မရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို ထင်ရှားစေသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ဤသို့ မရအပ်’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ရူပမေဝ’ ဟူသည် ရူပါရုံကိုသာလျှင်တည်း။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ‘စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု’ ဟူသော ပုဒ်ကို မည်သို့ ဆောင်ယူအပ်သနည်း ဟူမူ - ‘စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာ ပန’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘စက္ခုဝိညာဉ်နှင့်အတူ သိအပ်ကုန်သော တရားတို့၌’ ဟူသည် - အကြင်မနောဝိညာဉ်ဖြင့် စက္ခုဝိညာဉ်သည် အနိစ္စဖြစ်၏ စသည်ဖြင့် စက္ခုဝိညာဉ်နှင့်အတူ ထိုမနောဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်သော ထိုစက္ခုဝိညာဉ်နှင့် ယှဉ်ဖက်တရားတို့၌ဟု အနက်ရ၏။ ‘တဏှာဆန္ဒ’ ဟူသည် တပ်မက်ခြင်း သဘောရှိသော ဆန္ဒတည်း။ ပြုလိုသော ဆန္ဒ (ကတ္တုကမျတာဆန္ဒ) မျှသာ မဟုတ်သောကြောင့် ‘တဏှာဆန္ဒ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ရဇ္ဇနဝသေန’ ဟူသည် အဝတ်ကို ဆိုးဆေးဖြင့် ဆိုးသကဲ့သို့ စိတ်ကို ဆိုးရောင်သွင်းခြင်း (စွဲလမ်းတပ်မက်စေခြင်း) အစွမ်းဖြင့်တည်း။ ‘အဘိနန္ဒနဝသေန’ ဟူသည် အာရုံ၌ မွေ့လျော်၍ နှစ်သက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်တည်း။ သီတိ (ပီတိ) နှင့် တကွဖြစ်သော တဏှာကို ‘နန္ဒီ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ စွဲလမ်းတပ်မက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ‘တဏှာ’ မည်၏။

102. අහඞ්කාරොති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා (ධ. ස. 1121, 1239; විභ. 832, 866; සං. නි. 4.108; මහානි. 21, 178) අහංකරණං. යෙන හි මමං කරොති, එතං මමඞ්කාරො. ස්වෙවාති ‘‘අහඞ්කාරො’’ති වුත්තමානො. එවං චතුත්ථජ්ඣානෙ නිද්දිට්ඨෙ සබ්බාසු ලොකියාභිඤ්ඤාසු වුච්චමානාසු හෙට්ඨා විජ්ජාද්වයං වත්තබ්බන්ති අධිප්පායෙන, ‘‘පුබ්බෙනිවාසං දිබ්බචක්ඛුඤ්ච අවත්වා කස්මා වුත්ත’’න්ති ආහ? ඉතරො ඉධ සබ්බවාරෙසුපි ලොකුත්තරධම්මපුච්ඡා අධිකතා තස්මා ‘‘සො එවං සමාහිතෙ’’තිආදිනා තතියා විජ්ජා කථිතාති දස්සෙන්තො, ‘‘භික්ඛූ ලොකියධම්මං න පුච්ඡන්තී’’තිආදිමාහ. එකවිස්සජ්ජිතසුත්තං නාමෙතං තතියවිජ්ජාය එව ආගතත්තා. අරියධම්මවසෙනපිස්ස සමඤ්ඤා අත්ථෙවාති දස්සෙන්තො, ‘‘ඡබ්බිසොධනන්තිපිස්ස නාම’’න්ති වත්වා තෙසු ධම්මෙසු භෙදං දස්සෙතුං, ‘‘එත්ථ හී’’තිආදි වුත්තං. විසුද්ධාති තස්සා චොදනාය සොධනවසෙන විසොධිතා. එකමෙව කත්වාති එකවාරවසෙනෙව පාළියං එකජ්ඣං ආගතත්තා එකමෙව කොට්ඨාසං කත්වා. යදි එවං කථං වා ඡබ්බිසොධනතාති ආහ – ‘‘චතූහි ආහාරෙහි සද්ධි’’න්ති කථං පනෙත්ථ චත්තාරො ආහාරා ගහෙතබ්බාති? කෙචි තාව ආහු – ‘‘සාධූති භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා උත්තරි පඤ්හො පුච්ඡිතබ්බො’’ති හෙට්ඨා ආගතෙන නයෙන ආහාරවාරො ආහරිත්වා වත්තබ්බොති. ‘‘බහිද්ධා සබ්බනිමිත්තෙසූ’’ති එත්ථ ආහාරානම්පි සඞ්ගහිතත්තා ආහාරා අත්ථතො ආගතා එවාති අඤ්ඤෙ. අපරෙ පන රූපක්ඛන්ධග්ගහණෙන කබළීකාරො ආහාරො[Pg.285], සඞ්ඛාරක්ඛන්ධග්ගහණෙන ඵස්සාහාරො, මනොසඤ්චෙතනාහාරග්ගහණෙන විඤ්ඤාණාහාරො සරූපතොපි ගහිතොති වදන්ති.

၁၀၂. ‘အဟင်္ကာရ’ ဟူသည် ‘ငါသည် မြတ်၏’ စသည်ဖြင့် (ငါဟူသော စိတ်ထားကို) ပြုခြင်းတည်း။ အကြင်တရားဖြင့် ‘ငါ့ဥစ္စာ’ ဟု ပြုတတ်၏၊ ထိုတရားသည် ‘မမင်္ကာရ’ မည်၏။ ‘သော ဧဝ’ ဟူသည် ‘အဟင်္ကာရ’ ဟု ဆိုအပ်သော ထိုတရားပင်တည်း။ ဤသို့ စတုတ္ထဈာန်ကို ညွှန်ပြအပ်သည်ရှိသော် ခပ်သိမ်းသော လောကီအဘိညာဉ်တို့ကို ဆိုအပ်သည်ရှိသော် အောက်၌ ဝိဇ္ဇာနှစ်ပါးကို ဆိုအပ်၏ဟူသော အလိုဖြင့် ‘ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်နှင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်တို့ကို မမိန့်ဆိုဘဲ အဘယ်ကြောင့် မိန့်ဆိုသနည်း’ ဟု မေးမြန်း၏။ တစ်ပါးသောဆရာသည် ဤသုတ်၌ ခပ်သိမ်းသော ဝါရတို့၌လည်း လောကုတ္တရာတရား မေးခွန်းကိုသာ အထူးပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ထိုသို့ စိတ်တည်ကြည်လတ်သော်’ စသည်ဖြင့် တတိယမြောက် ဝိဇ္ဇာကို ဟောကြားအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ရဟန်းတို့သည် လောကီတရားကို မမေးမြန်းကြကုန်’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ တတိယဝိဇ္ဇာသာ လာရှိသောကြောင့် ဤသုတ်ကို ‘ဧကဝိဿဇ္ဇိတသုတ်’ ဟု အမည်ရ၏။ အရိယာတရား အစွမ်းဖြင့်လည်း ထိုသုတ်၏ အမည်သည် ရှိသည်သာလျှင်ဖြစ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် ‘ဆဗ္ဗိသောဓန ဟူ၍လည်း ထိုသုတ်၏ အမည်ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုပြီးလျှင် ထိုတရားတို့၌ ကွဲပြားခြားနားမှုကို ပြခြင်းငှာ ‘ဧတ္ထ ဟိ’ စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘ဝိသုဒ္ဓါ’ ဟူသည် ထိုစွပ်စွဲချက် (မေးခွန်း) ကို ဖြေရှင်းသုတ်သင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် စင်ကြယ်စေအပ်၏။ ‘တစ်ခုတည်းသာ ပြု၍’ ဟူသည် တစ်ကြိမ်တည်းသော အစွမ်းဖြင့် ပါဠိတော်၌ တစ်ပေါင်းတည်း လာရှိသောကြောင့် တစ်ခုတည်းသော အစုကိုသာ ပြု၍တည်း။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက အဘယ်ကြောင့် ‘ဆဗ္ဗိသောဓန’ (ခြောက်ပါးသော စင်ကြယ်ခြင်း) ဖြစ်သနည်း ဟူမူ - ‘အာဟာရလေးပါးနှင့်တကွ’ ဟု ဆို၏။ ဤ၌ အာဟာရလေးပါးကို မည်သို့ ယူအပ်သနည်း ဟူမူ - အချို့သော ဆရာတို့သည် - ‘ကောင်းပါပြီဟု ပြောဆိုအပ်သော စကားကို ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်၍ အနုမောဒနာပြုပြီးလျှင် အထက်၌ မေးခွန်းကို မေးအပ်၏’ ဟု အောက်၌ လာရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် အာဟာရဝါရကို ဆောင်ယူ၍ ဆိုအပ်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ‘ပြင်ပ၌ ခပ်သိမ်းသော နိမိတ်တို့၌’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ အာဟာရတို့ကိုလည်း သိမ်းသွင်းအပ်သောကြောင့် အာဟာရတို့သည် အနက်အားဖြင့် ရောက်ရှိပြီးဖြစ်သည်သာတည်းဟု အခြားသော ဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။ အခြားသော ဆရာတို့ကမူ ရူပက္ခန္ဓာကို ယူခြင်းဖြင့် ကဗဠီကာရာဟာရကိုလည်းကောင်း၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာကို ယူခြင်းဖြင့် ဖဿာဟာရကိုလည်းကောင်း၊ မနောသဉ္စေတနာဟာရကို ယူခြင်းဖြင့် ဝိညာဏာဟာရကိုလည်းကောင်း ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ (သရုပ်အားဖြင့်) ယူအပ်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။

‘‘ඡබ්බිසොධන’’න්ති ඉමස්ස සුත්තස්ස සමඤ්ඤාය අන්වත්ථතං දස්සෙත්වා ආයතිම්පි තාදිසෙන බ්‍යාකරණෙන භික්ඛූනං පටිපත්තිම්පි දස්සනත්ථං, ‘‘ඉමෙ පනා’’තිආදි ආරද්ධං. විනයනිද්දෙසපරියායෙනාති විනයනිද්දෙසෙ ආගතෙන කාරණෙන. විනයෙ වා ආගතනිද්දෙසානුක්කමෙන.

‘ဆဗ္ဗိသောဓန’ ဟူသော ဤသုတ်၏ အမည်၏ အနက်နှင့် လျော်ညီပုံကို ပြသ၍ နောင်အခါ၌လည်း ထိုကဲ့သို့သော ဖြေကြားခြင်းဖြင့် ရဟန်းတို့၏ ကျင့်ဝတ်ကို ပြသခြင်းငှာ ‘ဣမေ ပန’ စသည်ကို အစပြုအပ်၏။ ‘ဝိနယနိဒ္ဒေသပရိယာယေန’ ဟူသည် ဝိနည်းနိဒ္ဒေသ၌ လာရှိသော အကြောင်းအရာအားဖြင့်တည်း။ သို့မဟုတ် ဝိနည်း၌ လာရှိသော ညွှန်ပြချက် အစဉ်အတိုင်းတည်း။

අධිගන්තබ්බතො අධිගමො, ඣානාදිඅධිගමපුච්ඡා. තෙනාහ – ‘‘ඣානවිමොක්ඛාදීසූ’’තිආදි. උපායපුච්ඡාති අධිගමොපායපුච්ඡා. කින්තීති කෙන පකාරෙන විධිනාති අත්ථො.

ရောက်ရှိအပ်သောကြောင့် ‘အဓိဂမ’ မည်၏၊ ဈာန်စသည်တို့ကို ရရှိခြင်းကို မေးမြန်းခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ဈာန်၊ ဝိမောက္ခ စသည်တို့၌’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘ဥပါယပုစ္ဆာ’ ဟူသည် ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းဥပါယ်ကို မေးမြန်းခြင်းတည်း။ ‘ကိန္တိ’ ဟူသည် အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာ နည်းလမ်းဖြင့်နည်း ဟု အနက်ရ၏။

කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභීති ඉදං පන පුබ්බෙ ‘‘කිං තෙ අධිගත’’න්ති අනිද්ධාරිතභෙදා ඣානාදිවිසෙසා පුච්ඡිතාති ඉදානි තෙසං නිද්ධාරෙත්වා පුච්ඡනාකාරදස්සනං. තස්මාති යස්මා යථාවුත්තෙහි ආකාරෙහි අධිගමබ්‍යාකරණං සොධෙතබ්බං, තස්මා. එත්තාවතාවාති එත්තකෙන බ්‍යාකරණමත්තෙනෙව න සක්කාරො කාතබ්බො. බ්‍යාකරණඤ්හි එකච්චස්ස අයාථාවතොපි හොති, යථා නාම ජාතරූපපතිරූපං ජාතරූපං විය ඛායතීති ජාතරූපං නිඝංසනතාපනඡෙදනෙහි සොධෙතබ්බං එවමෙවං ඉමෙසු ඉදානෙව වුත්තෙසු ඡසු ඨානෙසු පක්ඛිපිත්වා සොධනත්ථං වත්තබ්බො විමොක්ඛාදීසූති ආදි-සද්දෙන සමාධි-සමාපත්ති-ඤාණදස්සන-මග්ගභාවනා-ඵලසච්ඡිකිරියා සඞ්ගණ්හාති.

‘သင်သည် အဘယ်တရားတို့ကို ရသနည်း’ ဟူသော ဤမေးခွန်းသည်ကား ရှေး၌ ‘သင့်အား အဘယ်တရားကို ရအပ်သနည်း’ ဟု ကွဲပြားခြားနားမှုကို မခွဲခြားဘဲ ဈာန်စသော ထူးခြားမှုတို့ကို မေးမြန်းအပ်သဖြင့် ယခုအခါ၌ ထိုတရားတို့ကို ခွဲခြား၍ မေးမြန်းခြင်း အခြင်းအရာကို ပြသခြင်းတည်း။ ‘တသ္မာ’ ဟူသည် အကြင်ကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ရရှိကြောင်းကို ဖြေကြားခြင်းကို စစ်ဆေးအပ်၏၊ ထို့ကြောင့်တည်း။ ‘ဧတ္တာဝတာ’ ဟူသည် ဤမျှလောက်သော ဖြေကြားရုံမျှဖြင့် ပူဇော်သက္ကာရကို မပြုအပ်။ ဖြေကြားခြင်းသည် အချို့သူအား မမှန်မကန်လည်း ဖြစ်တတ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ရွှေတုသည် ရွှေစစ်ကဲ့သို့ ထင်ရသဖြင့် ရွှေစစ်ကို ပွတ်တိုက်ခြင်း၊ ပူတိုက်ခြင်း၊ ဖြတ်တောက်ခြင်းတို့ဖြင့် စမ်းသပ်စစ်ဆေးအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ယခု မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော ဤခြောက်ပါးသော ဌာနတို့၌ ထည့်သွင်း၍ စမ်းသပ်သုတ်သင်ခြင်းငှာတည်း။ ‘ဝိမောက္ခာဒီသု’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် သမာဓိ၊ သမာပတ်၊ ဉာဏဒဿန၊ မဂ္ဂဘာဝနာ၊ ဖလသစ္ဆိကိရိယာတို့ကို သိမ်းသွင်းယူအပ်၏။

පාකටො හොති අධිගතවිසෙසස්ස සතිසම්මොසාභාවතො. සෙසපුච්ඡාසුපි ‘‘පාකටො හොතී’’ති පදෙ එසෙව නයො. උග්ගහපරිපුච්ඡාකුසලාති සජ්ඣායමග්ගසංවණ්ණනාසු නිපුණා. යාය පටිපදාය යස්ස අරියමග්ගො ආගච්ඡති, සා පුබ්බභාගපටිපත්ති ආගමනපටිපදා. සොධෙතබ්බාති සුද්ධා උදාහු අසුද්ධාති විචාරණවසෙන සොධෙතබ්බා. න සුජ්ඣතීති තත්ථ තත්ථ පමාදපටිපත්තිභාවතො. අපනෙතබ්බො අත්තනො පටිඤ්ඤාය. ‘‘සුජ්ඣතී’’ති වත්වා සුජ්ඣනාකාරං දස්සෙතුං, ‘‘දීඝරත්ත’’න්තිආදි වුත්තං. පඤ්ඤායතීති එත්ථ ‘‘යදී’’ති පදං ආනෙත්වා යදි සො භික්ඛු තාය පටිපදාය යදි පඤ්ඤායතීති සම්බන්ධො. ඛීණාසවපටිපත්තිසදිසා පටිපදා හොති දීඝරත්තං වික්ඛම්භිතකිලෙසත්තා.

ရရှိအပ်သော ထူးခြားသောတရား၌ သတိမေ့လျော့ခြင်း မရှိသောကြောင့် ထင်ရှား၏။ ကြွင်းသော မေးခွန်းတို့၌လည်း ‘ပါကဋော ဟောတိ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင်တည်း။ ‘ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာကုသလာ’ ဟူသည် သင်အံခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း နည်းလမ်းများကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူတို့တည်း။ အကြင်အကျင့်လမ်းစဉ်ဖြင့် အရိယမဂ်သည် ရောက်ရှိလာ၏၊ ထိုပုဗ္ဗဘာဂအကျင့်လမ်းစဉ်သည် ‘အာဂမနပဋိပဒါ’ (မဂ်ဉာဏ်ရောက်ကြောင်း အကျင့်တရား) မည်၏။ ‘သောဓေတဗ္ဗာ’ ဟူသည် စင်ကြယ်သလော သို့မဟုတ် မစင်ကြယ်သလောဟု စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် စစ်ဆေးအပ်၏။ ‘န သုဇ္ဈတိ’ ဟူသည် ထိုထိုဌာန၌ မေ့လျော့သောအကျင့် ရှိခြင်းကြောင့် မစင်ကြယ်။ မိမိ၏ ဝန်ခံချက်မှ ဖယ်ရှားအပ်၏။ ‘သုဇ္ဈတိ’ ဟု ဆို၍ စင်ကြယ်သော အခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ ‘ဒီဃရတ္တံ’ စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘ပညာယတိ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘ယဒိ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ ‘အကယ်၍ ထိုရဟန်းသည် ထိုအကျင့်ဖြင့် သိအပ်၏’ ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ကိလေသာကို ခွာထားအပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ထိုအကျင့်လမ်းစဉ်သည် ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ ကျင့်ဝတ်နှင့် တူညီသော အကျင့် ဖြစ်၏။

නදියා [Pg.286] සමුද්දං පක්ඛන්දනට්ඨානං නදීමුඛද්වාරං. මද්දමානොති බදරසාළවං සරසං පත්තෙ පක්ඛිත්තො හුත්වා මද්දමානො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

မြစ်သည် သမုဒ္ဒရာသို့ စီးဝင်ရာအရပ်သည် မြစ်ဝ (မြစ်ပေါက်ဝ) ဖြစ်သည်။ ‘မဒ္ဒမာနော’ (နယ်ဖတ်/ညှစ်ယူသည်) ဟူသည်ကား ဆီးသီးပျဉ်းရည်ကို သပိတ်၌ ထည့်၍ နယ်ဖတ်ခြင်းတည်း။ ကြွင်းသောအနက်သည် လွယ်ကူစွာ သိအပ်သည်သာတည်း။

ඡබ්බිසොධනසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဆဗ္ဗိသောဓနသုတ်အဖွင့်၏ စာကိုယ်ခက်ဆစ်ကို ဖွင့်ပြသော လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

3. සප්පුරිසධම්මසුත්තවණ්ණනා

၃. သပ္ပုရိသဓမ္မသုတ် အဖွင့် (ဋီကာ)။

105. සප්පුරිසධම්මන්ති සප්පුරිසභාවකරං ධම්මං. සො පන යස්මා සප්පුරිසානං පවෙණිකො ධම්මො හොති. තස්මා ආහ – ‘‘සප්පුරිසානං ධම්ම’’න්ති, එස නයො අසප්පුරිසධම්මන්ති එත්ථාපි. එවං පධානං අනුට්ඨාතබ්බඤ්ච සප්පුරිසධම්මං ආදිං කත්වා මාතිකං ඨපෙත්වා අයථානුපුබ්බියා නිද්දිසන්තො ‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, අසප්පුරිසධම්මො’’තිආදිමාහ. තථා පන නිද්දිසන්තො උදාහරණපුබ්බකං හෙතුං දස්සෙතුං, ‘‘යථා නාමා’’තිආදි වුත්තං. තෙන ඉච්ඡිතබ්බපරිච්චාගපුබ්බකං ගහෙතබ්බග්ගහණං නාම ඤායපටිපත්ති, තස්මා සප්පුරිසධම්මා සම්පාදෙතබ්බාති දීපෙන්තො සත්ථා අයථානුපුබ්බියා නිද්ධාරීයතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති. තථා අඤ්ඤත්ථාපි ‘‘අසෙවනා ච බාලානං, පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා’’ති. එතදෙව හි කුලද්වයං ‘‘උච්චකුල’’න්ති වුච්චති නිප්පරියායතො. තථාහි අන්තිමභවිකා බොධිසත්තා තත්ථෙව පටිසන්ධිං ගණ්හන්ති. සොති සාමීචිප්පටිපන්නො භික්ඛු. අන්තරං කරිත්වාති තං කාරණං කත්වා. පටිපදා හි විඤ්ඤූනං පූජාය කාරණං, න උච්චකුලීනතා. මහාකුලාති විපුලකුලා උපාදිතොදිතකුලසම්පවත්තිකාති අත්ථො.

၁၀၅. ‘သပ္ပုရိသဓမ္မံ’ ဟူသည် သူတော်ကောင်းအဖြစ်ကို ပြုတတ်သော တရားတည်း။ ထိုတရားသည်ကား အကြင်ကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့၏ အစဉ်အဆက် လာခဲ့သော တရားဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သူတော်ကောင်းတို့၏ တရား’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ‘အသပ္ပုရိသဓမ္မံ’ (သူတော်မဟုတ်သူတို့၏တရား) ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့ အရေးကြီး၍ ကျင့်ဆောင်အပ်သော သူတော်ကောင်းတရားကို ရှေးဦးစွာ ထားလျက် မာတိကာကို တည်ဆောက်၍၊ အစဉ်အတိုင်းမဟုတ်ဘဲ ပြဆိုတော်မူလိုသဖြင့် ‘ရဟန်းတို့၊ သူတော်မဟုတ်သူတို့၏ တရားသည် အဘယ်နည်း’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုသို့ ပြဆိုတော်မူသည်ရှိသော် ဥပမာသာဓကနှင့်တကွ အကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ ‘ဥပမာအားဖြင့်’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားဖြင့် စွန့်လွှတ်ထိုက်သည်ကို ရှေးဦးစွာ စွန့်လွှတ်၍ ယူအပ်သည်ကို ယူခြင်းသည်သာလျှင် နည်းလမ်းမှန်သော အကျင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် သူတော်ကောင်းတရားတို့ကို ပြည့်စုံစေအပ်၏ဟု ပြညွှန်တော်မူလိုသော မြတ်စွာဘုရားသည် အစဉ်အတိုင်းမဟုတ်ဘဲ ခွဲခြားပြတော်မူသည်ဟူသော ဤအနက်ကို ပြတော်မူ၏။ ထို့အတူ အခြားတစ်ပါးသော သုတ်၌လည်း ‘လူမိုက်တို့ကို မဆည်းကပ်ခြင်း၊ ပညာရှိတို့ကို ဆည်းကပ်ခြင်း’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤအမျိုးနှစ်မျိုးကိုသာလျှင် ပရိယာယ်မရှိဘဲ (တိုက်ရိုက်အားဖြင့်) ‘မြင့်မြတ်သော အမျိုး’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် နောက်ဆုံးဘဝ၌ ဖြစ်တော်မူသော ဗောဓိသတ်တို့သည် ထိုအမျိုး၌သာ ပဋိသန္ဓေကို ယူတော်မူကြကုန်၏။ ‘သော’ ဟူသည် ရိုသေထိုက်သော အကျင့်ကို ကျင့်သော ရဟန်းတည်း။ ‘အန္တရံ ကရိတွာ’ ဟူသည် ထိုမြင့်မြတ်သောအမျိုးကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်၏။ အကျင့်သည်သာ ပညာရှိတို့ ပူဇော်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ မြင့်မြတ်သောအမျိုး၌ ဖြစ်ခြင်းသည် အကြောင်းမဟုတ်ပေ။ ‘မဟာကုလာ’ ဟူသည် ပြန့်ပြောများပြားသော အမျိုး၊ အစဉ်တစိုက် ကြီးပွားတိုးတက်လျက်ရှိသော အမျိုးဟု အနက်ရ၏။

106. යසසද්දො පරිවාරවාචකො. යසස්සීති ච සාතිසයපරිවාරවන්තතා වුච්චතීති ආහ ‘‘පරිවාරසම්පන්නො’’ති. ආධිපතෙය්‍යාභාවතො පරෙසං උපරිනත්ති එතෙසං ඊසො ඊසනං ඉස්සරියන්ති අක්ඛාතබ්බාති අප්පෙසක්ඛා. තෙනාහ ‘‘අප්පපරිවාරා’’ති. අභාවත්ථො හි ඉධ අප්ප-සද්දො.

၁၀၆. ‘ယသ’ သဒ္ဒါသည် အခြံအရံကို ဟော၏။ ‘ယသဿီ’ ဟူသည် အထူးသဖြင့် လွန်ကဲသော အခြံအရံရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ဆိုလိုသောကြောင့် ‘အခြံအရံနှင့် ပြည့်စုံသော’ ဟု ဆိုအပ်၏။ စိုးပိုင်နိုင်နင်းမှုမရှိသဖြင့် သူတစ်ပါးတို့၏ အပေါ်၌ စိုးမိုးအုပ်ချုပ်မှု အစိုးရခြင်း မရှိသူတို့ကို ‘အပ္ပေသက္ခာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘အခြံအရံ နည်းပါးသူများ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ ‘အပ္ပ’ သဒ္ဒါသည် မရှိခြင်းအနက်ကို ဟော၏။

107. නවෙව ධුතඞ්ගානි ආගතානීති එත්ථ යථා උක්කට්ඨපංසුකූලිකස්ස තෙචීවරිකතා සුකරා. එවං උක්කට්ඨපිණ්ඩපාතිකස්ස සපදානචාරිකතා සුකරා. එකාසනිකස්ස ච පත්තපිණ්ඩිකඛලුපච්ඡාභත්තිකතා සුකරා එවාති – ‘‘පංසුකූලිකො හොතී’’තිආදිවචනෙනෙව පාළියා අනාගතානම්පි ආගතභාවො වෙදිතබ්බො පරිහරණසුකරතාය තෙසම්පි සමාදානසම්භවතො. තෙනාහ ‘‘තෙරස හොන්තී’’ති.

၁၀၇. ‘ဓုတင် ၉ ပါးတို့သာ လာရှိကုန်၏’ ဟူသော ဤနေရာ၌ အလွန်မြတ်သော ပံ့သုကူဓုတင်ဆောင် ပုဂ္ဂိုလ်အား တိစီဝရိတ်ဓုတင် ဆောင်ခြင်းသည် လွယ်ကူသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အလွန်မြတ်သော ပိဏ္ဍပါတ်ဓုတင်ဆောင် ပုဂ္ဂိုလ်အား သပဒါနစာရိကဓုတင် ဆောင်ခြင်းသည် လွယ်ကူသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဧကသနိက်ဓုတင်ဆောင် ပုဂ္ဂိုလ်အား ပတ္တပိဏ္ဍိက်ဓုတင်၊ ခလုပစ္ဆာဘတ္တိကဓုတင် ဆောင်ခြင်းသည် လွယ်ကူသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ပံ့သုကူဓုတင်ဆောင်သူ ဖြစ်၏’ စသော ပါဠိတော်စကားဖြင့်သာ ပါဠိ၌ မလာရှိသော ဓုတင်တို့သည်လည်း လာရှိပြီးဖြစ်သော အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ဆောင်ရွက်ရန် လွယ်ကူသောကြောင့် ထိုဓုတင်တို့ကိုလည်း ဆောက်တည်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘၁၃ ပါး ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

108. කාමතණ්හාදිකාය [Pg.287] තාය තණ්හාය නිබ්බත්තාති තම්මයා, පුථුජ්ජනා, පකතිභාවූපගමනෙන තෙසං භාවො තම්මයතා, තප්පටික්ඛෙපතො අතම්මයතා, නිත්තණ්හතා. තංයෙව කාරණං කත්වාති පඨමජ්ඣානෙපි තණ්හාපහානංයෙව කාරණං කත්වා. චිත්තෙ උප්පාදෙත්වාති අතම්මයතාපරියායෙන වුත්තෙ තණ්හාය පටිපක්ඛධම්මෙ සම්පාදෙත්වා. න මඤ්ඤතීති මඤ්ඤනානං අරියමග්ගෙන සබ්බසො සමුච්ඡින්නත්තා කිස්මිඤ්චි ඔකාසෙ කාමභවාදිකෙ කෙනචි වත්ථුනා හත්ථිඅස්සඛෙත්තවත්ථාදිනා පත්තචීවරවිහාරපරිවෙණාදිනා ච පුග්ගලං න මඤ්ඤති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၁၀၈. ကာမတဏှာစသည်ဖြစ်သော ထိုတဏှာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သောကြောင့် ‘တမ္မယ’ (ထိုတဏှာနှင့် ရောနှောသူ) မည်ကုန်သော ပုထုဇဉ်တို့၏ ပကတိသဘောသို့ ရောက်ခြင်းဖြင့် ထိုပုထုဇဉ်တို့၏ ဖြစ်ကြောင်းကို ‘တမ္မယတာ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုတမ္မယတာကို ဆန့်ကျင်တားမြစ်ခြင်းကြောင့် ‘အတမ္မယတာ’ (တဏှာကင်းခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘တံယေဝ ကာရဏံ ကတွာ’ ဟူသည် ပထမဈာန်၌လည်း တဏှာကို ပယ်ခြင်းကိုသာလျှင် အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်၏။ ‘စိတ္တေ ဥပ္ပါဒေတွာ’ ဟူသည် အတမ္မယတာ ပရိယာယ်ဖြင့် ဆိုအပ်သော တဏှာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ဖြစ်စေ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘န မညတိ’ ဟူသည် အရိယာမဂ်ဖြင့် မညနာတရားတို့ကို အကြွင်းမဲ့ အမြစ်ပြတ် ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အချို့သောအရာ၌ ကာမဘဝစသည်တို့၌ ဖြစ်စေ၊ ဆင်၊ မြင်း၊ လယ်ယာ၊ တိုက်အိမ် စသော အရာဝတ္ထုဖြင့်ဖြစ်စေ၊ သပိတ်၊ သင်္ကန်း၊ ကျောင်း၊ ဝိဟာရစသော ပစ္စည်းတို့ဖြင့်ဖြစ်စေ ပုဂ္ဂိုလ်ကို ငါ၊ သူတစ်ပါး၊ ငါ့ဥစ္စာ စသည်ဖြင့် မမှတ်ထင်၊ မတပ်မက်။ ကြွင်းသောအနက်သည် လွယ်ကူစွာ သိအပ်သည်သာတည်း။

සප්පුරිසධම්මසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

သပ္ပုရိသဓမ္မသုတ်အဖွင့်၏ စာကိုယ်ခက်ဆစ်ကို ဖွင့်ပြသော လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

4. සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බසුත්තවණ්ණනා

၄. သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗသုတ် အဖွင့် (ဋီကာ)။

109. අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති අඤ්ඤං අඤ්ඤං. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤං සෙවිතබ්බ’’න්තිආදි. සත්තහි පදෙහීති සත්තහි වාක්‍යෙහි. පජ්ජති එතෙන යථාධිප්පෙතො අත්ථොති පදං, වාක්‍යං. සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ඔකාසකරණං ධම්මදායාදෙ (ම. නි. 1.31) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

၁၀၉. ‘အညမညံ’ ဟူသည် တစ်ပါးနှင့်တစ်ပါးတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘တစ်ပါးသော မှီဝဲအပ်သော တရား’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘သတ္တဟိ ပဒေဟိ’ ဟူသည် စာကြောင်းခုနစ်ကြောင်း (ဝါကျခုနစ်ခု) ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤစကားဖြင့် အလိုရှိအပ်သော အနက်သို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် ‘ပဒ’ (ဝါကျ) မည်၏။ ရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်အား အခွင့်ပေးတော်မူခြင်းကို ဓမ္မဒါယာဒသုတ် (မ၊ နိ၊ ၁။၃၁) ၌ လာသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။

113. දිට්ඨියෙව පච්චයවසෙන පටිලද්ධතාය දිට්ඨිපටිලාභො. සඤ්ඤාපටිලාභෙපි එසෙව නයො. මිච්ඡාදිට්ඨිසම්මාදිට්ඨියො…පෙ… න ගහිතා කම්මපථප්පත්තානං තෙසං මනොසමාචාරභාවෙන ගහිතත්තා. යදි එවං කස්මා දිට්ඨි චිත්තුප්පාදවාරෙ න ගහිතාති? කාමං මිච්ඡාදිට්ඨියා අවයවිභාවො ලබ්භති, තථාපි චිත්තුප්පාදක්ඛණෙ ලොකියලොකුත්තරචිත්තුප්පාදෙසු කම්මපථකොට්ඨාසො න උද්ධටො.

၁၁၃. အကြောင်းအားလျော်စွာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ သို့မဟုတ် သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ရရှိခြင်းကြောင့် ‘ဒိဋ္ဌိပဋိလာဘော’ (မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ သို့မဟုတ် သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ရရှိခြင်း) မည်၏။ သညာကို ရရှိခြင်း ‘သညာပဋိလာဘ’ ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိတို့ကို ...ပေ... ကမ္မပထသို့ ရောက်ကုန်သော ထိုတရားတို့ကို မနောသမာစာရ (စိတ်ဖြင့် ကျင့်အပ်သော တရား) အဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် သီးခြားမယူအပ်ပေ။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ အဘယ်ကြောင့် ဒိဋ္ဌိကို စိတ္တုပ္ပါဒဝါရ၌ မယူသနည်း? စင်စစ်အားဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ်ကို ရရှိနိုင်သော်လည်း၊ စိတ္တုပ္ပါဒ်ခဏ၌ လောကီ လောကုတ္တရာ စိတ္တုပ္ပါဒ်တို့တွင် ကမ္မပထအစုကို သီးခြား ထုတ်နုတ်မပြအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

115. කාමසඤ්ඤාදීනන්ති එත්ථ ආදි-සද්දෙන යථා බ්‍යාපාදවිහිංසාසඤ්ඤා සඞ්ගහිතා, එවං අනභිජ්ඣාඅබ්‍යාපාදඅවිහිංසාසඤ්ඤා සඞ්ගහිතා පඨමෙන ආදිසද්දෙන ‘‘අනභිජ්ඣාසහගතාය සඤ්ඤායා’’තිආදිපාඨස්ස සඞ්ගහිතත්තා.

၁၁၅. ‘ကာမသညာဒီနံ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ အာဒိ-သဒ္ဒါဖြင့် ဗျာပါဒသညာ၊ ဝိဟိံသာသညာတို့ကို ယူအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ အနဘိဇ္ဈာသညာ၊ အဗျာပါဒသညာ၊ အဝိဟိံသာသညာတို့ကိုလည်း ပထမ အာဒိ-သဒ္ဒါဖြင့် ‘အနဘိဇ္ဈာနှင့် တကွဖြစ်သော သညာအားဖြင့်’ စသော ပါဠိတော်ကို ယူအပ်သောကြောင့် ယူအပ်သည်သာတည်း။

117. ති කාමභවාදීනං අපරියොසානාය පරියොසානං ඉච්ඡතොපි තාදිසස්ස භවානං අපරියොසානමෙව හොති[Pg.288]. චත්තාරො හොන්ති පුග්ගලවසෙන. තෙනාහ ‘‘පුථුජ්ජනොපි හී’’තිආදි. අකුසලා ධම්මා වඩ්ඪන්තීති තෙසං පහානාය අප්පටිපජ්ජමානස්සාති අධිප්පායො, තතො එව කුසලා ධම්මා පරිහායන්ති. තෙනස්ස කිලෙසදුක්ඛෙන විපාකදුක්ඛෙන ච සදුක්ඛමෙව අත්තභාවං අභිනිබ්බත්තෙති. ඔරම්භාගියසංයොජනානි පහාය සුද්ධාවාසෙසු නිබ්බත්තනාරහො අනාගාමී කථං…පෙ… අභිවඩ්ඪන්තීති ආහ ‘‘අනාගාමීපී’’තිආදි. සදුක්ඛමෙව අත්තභාවං අභිනිබ්බත්තෙති, යාය ලබ්භමානඅකුසලාභිවුද්ධිං කුසලපරිහානිඤ්ච ගහෙත්වා අනාගාමිනොපි සබ්‍යාබජ්ඣඅත්තභාවාභිනිබ්බත්තනං වුත්තං. එවං යථාලබ්භමානං අකුසලපරිහානිං කුසලාභිවුද්ධිඤ්ච ගහෙත්වා පුථුජ්ජනස්සපි අන්තිමභවිකස්ස අබ්‍යාබජ්ඣඅත්තභාවාභිනිබ්බත්තනං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘පුථුජ්ජනොපී’’තිආදි. අකුසලමෙව හායති,න කුසලං තස්ස බුද්ධිපක්ඛෙ ඨිතත්තා. තත්ථාපි විපස්සනමෙව ගබ්භං ගණ්හාපෙති, න වට්ටගබ්භං අන්තිමභවිකතාය විවට්ටූපනිස්සිතත්තා අජ්ඣාසයස්ස, ඤාණස්ස ච පාකගමනතො.

၁၁၇. ကာမဘဝစသည်တို့၏ မဆုံးနိုင်ခြင်းသည် မဆုံးခြင်းကို အလိုရှိသော်လည်း ထိုကဲ့သို့သော သူအား ဘဝတို့၏ မဆုံးနိုင်ခြင်းသာ ဖြစ်၏။ ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့် လေးယောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ပုထုဇဉ်သည်လည်း’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘အကုသိုလ်တရားတို့ တိုးပွားကုန်၏’ ဟူသည် ထိုအကုသိုလ်တို့ကို ပယ်ခြင်းငှာ မကျင့်သောသူအား ရည်ရွယ်၍ ဆိုလို၏၊ ထိုသို့ မကျင့်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ကုသိုလ်တရားတို့ ဆုတ်ယုတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် ကိလေသာဆင်းရဲဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပါက်ဆင်းရဲဖြင့်လည်းကောင်း ဆင်းရဲနှင့်တကွဖြစ်သော ကိုယ်ခန္ဓာကိုသာ ဖြစ်စေ၏။ အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်တို့ကို ပယ်၍ သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့၌ ဖြစ်ထိုက်သော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အဘယ်သို့ ...ပေ... တိုးပွားကုန်သနည်း ဟူမူ၊ ထို့ကြောင့် ‘အနာဂါမ်သည်လည်း’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဆင်းရဲနှင့်တကွဖြစ်သော ကိုယ်ခန္ဓာကိုသာ ဖြစ်စေ၏ဟူသော စကားဖြင့် ရရှိအပ်သော အကုသိုလ်တိုးပွားခြင်းနှင့် ကုသိုလ်ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို ယူ၍ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း ဆင်းရဲဒုက္ခရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ရရှိအပ်သော အကုသိုလ်ဆုတ်ယုတ်ခြင်းနှင့် ကုသိုလ်တိုးပွားခြင်းကို ယူ၍ နောက်ဆုံးဘဝ၌ ဖြစ်သော ပုထုဇဉ်အားလည်း ဆင်းရဲမရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ပုထုဇဉ်သည်လည်း’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အကုသိုလ်သာလျှင် ဆုတ်ယုတ်၏၊ ကုသိုလ်သည်ကား ဆုတ်မယုတ်ပေ၊ ထိုကုသိုလ်သည် ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့၌ တည်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုအရာ၌လည်း ဝိပဿနာကိုသာ ကိုယ်ဝန်တည်စေ၏၊ ဝဋ်ကိုယ်ဝန်ကို မတည်စေပေ၊ နောက်ဆုံးဘဝ၌ ဖြစ်သောကြောင့် ဝိဝဋ္ဋ (နိဗ္ဗာန်) သို့ ရှေးရှုသော အလိုဆန္ဒရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်ရင့်ကျက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

119. එකච්චස්සාති සාමිවචනං ‘‘අභිනන්දතී’’තිආදීසු පච්චත්තවසෙන පරිණාමෙතබ්බං, තථා ‘‘නිබ්බින්දතී’’තිආදීසුපි. උග්ගණ්හිත්වාපීති පි-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො. භගවතො භාසිතස්ස අත්ථං අජානන්තා තාව දීඝරත්තං හිතසුඛතො පරිබාහිරා හොන්තු ජානන්තානම්පි සබ්බෙසං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය හොතීති අනෙකංසිකතං චොදෙන්තො ‘‘එවං සන්තෙපී’’තිආදිමාහ. ඉතරො සබ්බෙසම්පි දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය හොතියෙවාති, ‘‘අප්පටිසන්ධිකා’’තිආදිනා අනෙකංසිකතං පරිහරති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၁၁၉. "Ekaccassa" ဟူသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်စကားကို "abhinandatī" စသည်တို့၌ ပထမာဝိဘတ်အစွမ်းဖြင့် ပြောင်းလဲအပ်၏၊ ထို့အတူ "nibbindatī" စသည်တို့၌လည်း ပြောင်းလဲအပ်၏။ "Uggaṇhitvāpi" ဟူရာ၌ "pi" သဒ္ဒါသည် ချန်လှပ်၍ ပြသအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မသိကြကုန်သော သူတို့သည် ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာမှ ပြင်ပဖြစ်ကြပါစေဦး၊ သိကြကုန်သော သူအားလုံးတို့အားလည်း ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ဖြစ်ပါသလောဟု မရေရာသော သဘောကို ကန့်ကွက်မေးမြန်းလျက် "evaṃ santepī" စသည်ကို မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ တစ်ဖက်ဖြစ်သော အဋ္ဌကထာဆရာကမူ သိကြကုန်သော သူအားလုံးတို့အားလည်း ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ဖြစ်သည်သာတည်းဟု "appaṭisandhikā" စသည်ဖြင့် မရေရာသော သဘောကို ပယ်ဖျောက်ဖြေရှင်းတော်မူ၏။ ကြွင်းသောအနက်သည် လွယ်ကူစွာ သိသာအပ်သည်သာတည်း။

සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗသုတ် အဖွင့်၏ အနက်ခက်ကို ပြဆိုခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

5. බහුධාතුකසුත්තවණ්ණනා

၅. ဗဟုဓာတုကသုတ်အဖွင့်

124. භයන්ති (අ. නි. ටී. 2.3.1) චිත්තසංසප්පතාති ආහ ‘‘චිත්තුත්‍රාසො’’ති. උපද්දවොති අන්තරායො. තස්ස පන වික්ඛෙපකාරණත්තා වුත්තං ‘‘අනෙකග්ගතාකාරො’’ති. උපසග්ගොති උපසජ්ජනං. තතො අප්පතීකාරවිඝාතාපත්ති [Pg.289] යස්මා පතීකාරාභාවෙන විහඤ්ඤමානස්ස කිඤ්චි කාතුං අසමත්ථස්ස ඔසීදනකාරණං, තස්මා වුත්තං – ‘‘තත්ථ තත්ථ ලග්ගනාකාරො’’ති. වඤ්චෙත්වා ආගන්තුං යථාවුත්තෙ දිවසෙ අනාගච්ඡන්තෙසු. බහි අනික්ඛමනත්ථාය ද්වාරෙ අග්ගිං දත්වා.

၁၂၄. "ဘယ" (ဘေး) ဟူသည်ကား စိတ်တုန်လှုပ်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် "စိတ်ထိတ်လန့်ခြင်း (cittutrāso)" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ "ဥပဒ္ဒဝ" ဟူသည်ကား အန္တရာယ် ဖြစ်၏။ ထိုအန္တရာယ်သည် စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် "မတည်ကြည်သော အခြင်းအရာ (anekaggatākāro)" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "ဥပသဂ္ဂ" ဟူသည်ကား ကပ်ရောက်နှိပ်စက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုဥပသဂ္ဂမှ ကုစားခြင်းမရှိဘဲ ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်ရခြင်းသည် ကုစားနိုင်မှုမရှိသဖြင့် ပင်ပန်းကာ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မပြုလုပ်နိုင်ဘဲ နစ်မွန်းခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်— "ထိုထိုအာရုံ၌ ငြိကပ်ခြင်းအခြင်းအရာ (tattha tattha lagganākāro)" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ လှည့်ပတ်ဖြားယောင်း၍ လာစေရန် ပြောဆိုထားသောနေ့၌ မလာကြကုန်လတ်သော်။ ပြင်ပသို့ မထွက်နိုင်စေရန် တံခါးဝ၌ မီးရှို့၍။

නළෙහීති නළච්ඡන්නසඞ්ඛෙපෙන උපරි ඡාදෙත්වා තෙහියෙව දාරුකච්ඡදනනියාමෙන පරිතොපි ඡාදිතා. එසෙව නයොති ඉමිනා තිණෙහි ඡන්නතං, සෙසසම්භාරානං රුක්ඛමයතඤ්ච අතිදිසති. විධවාපුත්තෙති අදන්තභාවොපලක්ඛණං. තෙ හි නිප්පිතිකා අවිනීතා අසංයතා අකිච්චකාරිනො හොන්ති.

"Naḷehī" ဟူသည်မှာ ကျူတို့ဖြင့် မိုးအပ်သော အကျဉ်းချုပ်အပြင် အထက်မှ မိုး၍ ထိုကျူတို့ဖြင့်ပင် သစ်သားအမိုးပြုလုပ်ပုံနည်းလမ်းအတိုင်း ပတ်ပတ်လည်၌လည်း မိုးအပ်ကုန်သော။ "Eseva nayo" ဟူသော ဤစကားဖြင့် မြက်တို့ဖြင့် မိုးအပ်သည်ဟူသော အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကြွင်းသောအဆောက်အဦး အဆောက်အအုံတို့၏ သစ်သားဖြင့်ပြီးသည်ဟူသော အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း တိုးချဲ့ညွှန်ပြတော်မူ၏။ "Vidhavāputte" ဟူသည် မဆုံးမအပ်သည်၏ အဖြစ်ကို မှတ်ကြောင်းပြုခြင်း ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုမုဆိုးမသားတို့သည် ဖခင်မရှိကြသဖြင့် မဆုံးမအပ်ကုန်၊ မစောင့်စည်းအပ်ကုန်၊ မပြုထိုက်သည်တို့ကို ပြုတတ်ကုန်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

මත්ථකං අපාපෙත්වාව නිට්ඨාපිතාති කස්මා භගවා එවමකාසීති? ආනන්දත්ථෙරස්ස පුච්ඡාකොසල්ලදීපනත්ථමෙව, තත්ථ නිසින්නානං සන්නිපතිතභික්ඛූනං දෙසනාය ජානනත්ථඤ්ච. තෙ කිර සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං අජානන්තා අන්ධකාරං පවිට්ඨා විය ඨිතා. පුච්ඡානුසන්ධිවසෙන පරිග්ගය්හ ජානිස්සන්තීති.

"အထွတ်အထိပ်သို့ မရောက်စေဘဲသာလျှင် ပြီးဆုံးစေအပ်၏" ဟူရာ၌ အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ပြုတော်မူသနည်းဟူမူ— အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်၏ မေးခွန်းမေးခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်မှုကို ပြသခြင်းငှာသာလျှင်လည်းကောင်း၊ ထိုအရပ်၌ ထိုင်နေကြကုန်သော စည်းဝေးရောက်ရှိနေကြသော ရဟန်းတို့အား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို သိစေခြင်းငှာလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အနက်ကို မသိကြကုန်သဖြင့် အမှောင်ထုထဲသို့ ဝင်ရောက်နေကြရသကဲ့သို့ တည်ရှိနေကြကုန်၏။ မေးခွန်း၏ အဆက်အစပ်အစွမ်းဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ သိကြလိမ့်မည်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် (ဤသို့ ပြုတော်မူ၏)။

125. රූපපරිග්ගහොව කථිතො, න අඤ්ඤං කිඤ්චීති අත්ථො. ඉදානි තතො සච්චානි නිද්ධාරෙත්වා චතුසච්චකම්මට්ඨානං දස්සෙතුං, ‘‘සබ්බාපී’’තිආදි වුත්තං. පඤ්චක්ඛන්ධා හොන්තීති අද්ධෙකාදස ධාතුයො රූපක්ඛන්ධො, අද්ධට්ඨමා ධාතුයො යථාරහං වෙදනාදයො චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධාති එවං අට්ඨාරස ධාතුයො පඤ්චක්ඛන්ධා හොන්ති. පඤ්චපි ඛන්ධා තණ්හාවජ්ජා දුක්ඛසච්චං. අප්පවත්තීති අප්පවත්තිනිමිත්තං. නිරොධපජානනාති පඤ්ඤාසීසෙන මග්ගකිච්චමාහ. සම්මාදිට්ඨිපමුඛො හි අරියමග්ගො. මත්ථකං පාපෙත්වා කථිතං හොති සම්මසනස්ස භූමියා නිප්ඵත්තියා ච කථිතත්තා. ජානාති පස්සතීති ඉමිනා ඤාණදස්සනං කථිතං තං පන ලොකියං ලොකුත්තරන්ති දුවිධන්ති තදුභයම්පි දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘සහ විපස්සනාය මග්ගො වුත්තො’’ති.

၁၂၅. ရုပ်ကို သိမ်းဆည်းခြင်းကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏၊ အခြားတစ်ပါးသော အရာကို မဟောဟူသော အနက်တည်း။ ယခုအခါ၌ ထိုရုပ်သိမ်းဆည်းခြင်းမှ သစ္စာတို့ကို ထုတ်နုတ်၍ သစ္စာလေးပါးကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပြခြင်းငှာ "sabbāpī" စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ခန္ဓာငါးပါး ဖြစ်ကုန်၏ဟူသည်ကား— ဆယ်ပါးခွဲသော ဓာတ်တို့သည် ရူပက္ခန္ဓာ ဖြစ်၏၊ ခုနစ်ပါးခွဲသော ဓာတ်တို့သည် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဝေဒနာစသော နာမ်ခန္ဓာလေးပါး ဖြစ်၏၊ ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဓာတ်တို့သည် ခန္ဓာငါးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ တဏှာကို ချန်လှပ်၍ ခန္ဓာငါးပါးလုံးသည် ဒုက္ခသစ္စာ ဖြစ်၏။ "Appavatti" ဟူသည် မဖြစ်ခြင်း၏ နိမိတ် (နိဗ္ဗာန်) တည်း။ "Nirodhapajānanā" ဟူသည် ပညာကို အဦးမူသဖြင့် မဂ်၏ ကိစ္စကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အမှန်စင်စစ်သော်ကား အရိယမဂ်သည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ အမှူးရှိ၏။ သုံးသပ်ဆင်ခြင်ရာ ဘူမိ၏လည်းကောင်း၊ ပြီးစီးခြင်း၏လည်းကောင်း ဟောကြားအပ်သောကြောင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်စေ၍ ဟောကြားအပ်သည် ဖြစ်၏။ "Jānāti passati" (သိ၏၊ မြင်၏) ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဉာဏဒဿနကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ ထိုဉာဏဒဿနသည် လောကီ၊ လောကုတ္တရာဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိရာ ထိုနှစ်မျိုးလုံးကို ပြလိုသဖြင့်— "ဝိပဿနာနှင့်တကွ မဂ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။

එත්තාවතාපි ඛොති පි-සද්දග්ගහණෙන අඤ්ඤෙන පරියායෙන සත්ථා ධාතුකොසල්ලං දෙසෙතුකාමොති ථෙරො, ‘‘සියා පන, භන්තෙ’’ති පුච්ඡතීති භගවා පථවීධාතුආදිවසෙනපි ධාතුකොසල්ලං විභාවෙති. තත්ථ පථවීධාතුආදිසද්දෙන දෙසනාකාරණං විභාවෙන්තො, ‘‘පථවීධාතු…පෙ… වුත්තා’’ති ආහ. තාපි හි ආදිතො ඡ ධාතුයො. ‘‘විඤ්ඤාණධාතුතො [Pg.290] නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා’’ති වත්වා කථං රූපධාතුයො නීහරීයන්තීති චොදනං සන්ධාය තං නයං දස්සෙතුං, ‘‘විඤ්ඤාණධාතූ’’තිආදි වුත්තං. කාමඤ්චෙත්ථ කායවිඤ්ඤාණධාතුයා ආරම්මණං ඵොට්ඨබ්බධාතුපථවීධාතු ආදිවසෙන දෙසනාරුළමෙව, කායධාතු පන නීහරිතබ්බාති එකංසමෙව නීහරණවිධිං දස්සෙන්තො, ‘‘එස නයො සබ්බත්ථා’’ති ආහ. පුරිමපච්ඡිමවසෙන මනොධාතූති පච්ඡිමභාගවසෙන කිරියාමනොධාතු ගහෙතබ්බා තස්සානුරූපභාවතො. නනු චෙත්ථ මනොධාතු නාමායං මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා අසංසට්ඨා, විසුංයෙව චෙසා ධාතූති? සච්චමෙතං අට්ඨාරසධාතුදෙසනාය, චිත්තවිභත්තිනිද්දෙසෙ ඡවිඤ්ඤාණකායදෙසනායං පන සා මනොවිඤ්ඤාණකායසඞ්ගහිතාවාති දට්ඨබ්බං. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං තං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං (විසුද්ධි. මහාටී. 2.517) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. අථ වා පුරිමපච්ඡිමවසෙනාති පුරෙචරානුචරවසෙන. මනොධාතූති විපාකමනොධාතු ගහෙතබ්බා පුරෙචරණතො, පරතො උප්පජ්ජනකිරියාමනොවිඤ්ඤාණධාතුයා අනන්තරං මනොධාතුයා, කිරියාමනොධාතුයා අනන්තරං මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා අනුප්පජ්ජනතො ච.

"Ettāvatāpi kho" ဟူရာ၌ "pi" သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အခြားတစ်ပါးသော အစီအရင်ဖြင့် ဓာတ်တို့၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှုကို ဟောကြားလိုတော်မူသည်ကို သိသဖြင့် မထေရ်သည် "siyā pana, bhante" (အရှင်ဘုရား၊ ဖြစ်နိုင်ပါသေးသလော) ဟု မေးမြန်း၏၊ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ပထဝီဓာတ် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဓာတ်တို့၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှုကို ထင်ရှားစွာ ပြတော်မူ၏။ ထို၌ ပထဝီဓာတ်စသော သဒ္ဒါဖြင့် ဟောကြားတော်မူခြင်း၏ အကြောင်းကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် "pathavīdhātu…pe… vuttā" (ပထဝီဓာတ်...ပ... ဟောအပ်၏) ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ အကြောင်းမူကား ထိုဓာတ်တို့သည်လည်း အစမှစ၍ ဓာတ်ခြောက်ပါး ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ "ဝိညာဉ်ဓာတ်မှ ထုတ်နုတ်၍ ဖြည့်စွက်အပ်၏" ဟု ဆိုပြီးနောက် အဘယ်ကြောင့် ရုပ်ဓာတ်တို့ကို ထုတ်နုတ်အပ်သနည်းဟူသော ကန့်ကွက်ချက်ကို ရည်ရွယ်၍ ထိုနည်းလမ်းကို ပြခြင်းငှာ "viññāṇadhātū" စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤ၌ ကာယဝိညာဏဓာတ်၏ အာရုံဖြစ်သော ဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတ်သည် ပထဝီဓာတ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားချက်သို့ ရောက်ပြီးသား ဖြစ်သော်လည်း၊ ကာယဓာတ်ကိုမူကား ထုတ်နုတ်အပ်၏ဟု ဧကန်ဖြစ်သော ထုတ်နုတ်ပုံနည်းစနစ်ကို ပြသလျက် "esa nayo sabbatthā" (ဤနည်းလမ်းသည် ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌တည်း) ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ရှေးဦးနောက်ဦးအစွမ်းဖြင့် မနောဓာတ်ဟူသည် နောက်ပိုင်းအပိုင်းအစွမ်းဖြင့် ကိရိယာမနောဓာတ်ကို ယူအပ်၏၊ ထိုကိရိယာမနောဓာတ်သည် ထိုနောက်ပိုင်း၌ ဖြစ်ထိုက်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤ၌ မနောဓာတ်ဟူသည် မနောဝိညာဏဓာတ်နှင့် မရောနှောဘဲ သီးခြားဖြစ်သော ဓာတ်ပင် မဟုတ်ပါလောဟု မေးသော်— ၁၈ ပါးသော ဓာတ်ဟောကြားချက်၌ ဤစကားသည် မှန်၏၊ သို့သော်လည်း စိတ္တဝိဘတ္တိနိဒ္ဒေသ၌ ဝိညာဉ်ခြောက်ပါးအစုကို ဟောကြားရာ၌မူကား ထိုမနောဓာတ်သည် မနောဝိညာဉ်အစု၌ ထည့်သွင်းယူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤ၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်အဖွင့် မဟာဋီကာ (ဝိသုဒ္ဓိ။ မဟာဋီ။ ၂။၅၁၇) ၌ မိန့်ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ "ရှေးဦးနောက်ဦးအစွမ်းဖြင့်" ဟူသည် ရှေးဦးသွား နောက်လိုက်အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ "မနောဓာတ်" ဟူသည် ရှေးဦးစွာ သွားတတ်သောကြောင့် ဝိပါက်မနောဓာတ်ကို ယူအပ်၏၊ နောက်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိရိယာမနောဝိညာဏဓာတ်၏ အခြားမဲ့၌ မနောဓာတ်သည် ဖြစ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိရိယာမနောဓာတ်၏ အခြားမဲ့၌ မနောဝိညာဏဓာတ်သည် မဖြစ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

ධම්මානං යාවදෙව නිස්සත්තනිජ්ජීවවිභාවනත්ථාය සත්ථු ධාතුදෙසනාති අඤ්ඤෙසු සභාවධාරණාදිඅත්ථෙසු ලබ්භමානෙසුපි අයමෙත්ථ අත්ථො පධානොති ආහ – ‘‘එසනයො සබ්බත්ථා’’ති. සප්පටිපක්ඛවසෙනාති සප්පටිභාගවසෙන සුඛං දුක්ඛෙන සප්පටිභාගං, දුක්ඛං සුඛෙන, එවං සොමනස්සදොමනස්සාති. යථා සුඛාදීනංයෙව සමුදාචාරො විභූතො, න උපෙක්ඛාය, එවං රාගාදීනංයෙව සමුදාචාරො විභූතො, න මොහස්ස, තෙන වුත්තං ‘‘අවිභූතභාවෙනා’’ති. කායවිඤ්ඤාණධාතු පරිග්ගහිතාව හොති තදවිනාභාවතො. සෙසාසු සොමනස්සධාතුආදීසු, පරිග්ගහිතාව හොති අවිනාභාවතො එව. න හි සොමනස්සාදයො මනොධාතුයා විනා වත්තන්ති. උපෙක්ඛාධාතුතො නීහරිත්වාති එත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදයො චතස්සො විඤ්ඤාණධාතුයො තාසං වත්ථාරම්මණභූතා චක්ඛුධාතුආදයො චාති අට්ඨ රූපධාතුයො, මනොධාතු, උපෙක්ඛාසහගතා මනොවිඤ්ඤාණධාතු, උපෙක්ඛාසහගතා එව ධම්මධාතූති එවං පන්නරස ධාතුයො උපෙක්ඛාධාතුතො නීහරිතබ්බා. සොමනස්සධාතුආදයො පන චතස්සො ධාතුයො ධම්මධාතුඅන්තොගධා[Pg.291], එවං සුඛධාතුතො කායවිඤ්ඤාණධාතුයා තස්සා වත්ථාරම්මණභූතානං කායධාතුඵොට්ඨබ්බධාතූනඤ්ච නීහරණා හෙට්ඨා දස්සිතනයාති, ‘‘උපෙක්ඛාධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා’’ඉච්චෙව වුත්තං.

တရားတို့၏ သတ္တဝါမဟုတ်၊ အသက်မဟုတ်သော အဖြစ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသခြင်း အကျိုးငှာသာလျှင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဓာတုဒေသနာတော်သည် ဖြစ်၏။ အခြားသော သဘာဝဓာရဏ (မိမိသဘောကို ဆောင်ခြင်း) စသော အနက်တို့ကို ရနိုင်သော်လည်း ဤနေရာ၌ ဤအနက်သည်သာ ပဓာနဖြစ်သည်ဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် "esanayo sabbatthā"ti (ဤနည်းစနစ်သည် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌တည်း) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့်" ဟူသည် အပြန်အလှန် တူညီသောအားဖြင့် ဖြစ်၏။ သုခသည် ဒုက္ခနှင့် အပြန်အလှန် တူညီ၏၊ ဒုက္ခသည် သုခနှင့် အပြန်အလှန် တူညီ၏၊ ဤနည်းအတိုင်း သောမနဿနှင့် ဒေါမနဿတို့လည်း ထို့အတူ ဖြစ်ကြသည်။ သုခစသည်တို့၏ ဖြစ်ပွားခြင်းသည်သာ ထင်ရှား၍ ဥပေက္ခာ၏ ဖြစ်ပွားခြင်းသည် မထင်ရှားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရာဂစသည်တို့၏ ဖြစ်ပွားခြင်းသည်သာ ထင်ရှား၍ မောဟ၏ ဖြစ်ပွားခြင်းသည် မထင်ရှားပေ၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် "avibhūtabhāvenā"ti (မထင်ရှားသော အဖြစ်ကြောင့်) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ကာယဝိညာဏဓာတ်ကို ထို(ကာယဓာတ်၊ ဖေါဋ္ဌဗ္ဗဓာတ်)နှင့် မကင်းနိုင်သောကြောင့် သိမ်းယူအပ်ပြီးသားသာ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော သောမနဿဓာတ်စသည်တို့၌လည်း မကင်းနိုင်သောကြောင့်သာလျှင် သိမ်းယူအပ်ပြီးသား ဖြစ်သည်။ သောမနဿစသည်တို့သည် မနောဓာတ်မပါဘဲ မဖြစ်နိုင်ကြကုန်။ "ဥပေက္ခာဓာတ်မှ ထုတ်ယူ၍" ဟူသော ဤနေရာ၌ စက္ခုဝိညာဏဓာတ်စသော ဝိညာဏဓာတ်လေးပါး၊ ထိုဝိညာဏဓာတ်တို့၏ တည်ရာအာရုံဖြစ်သော စက္ခုဓာတ်စသော ရူပဓာတ်ရှစ်ပါး၊ မနောဓာတ်၊ ဥပေက္ခာသဟဂုတ် မနောဝိညာဏဓာတ်၊ ဥပေက္ခာသဟဂုတ်ဖြစ်သော ဓမ္မဓာတ် ဟူ၍ ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ဓာတ်တို့ကို ဥပေက္ခာဓာတ်မှ ထုတ်ယူအပ်ကုန်၏။ သောမနဿဓာတ်စသော ဓာတ်လေးပါးတို့သည်ကား ဓမ္မဓာတ်၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏၊ ဤသို့လျှင် သုခဓာတ်မှ ကာယဝိညာဏဓာတ်နှင့် ထိုကာယဝိညာဏဓာတ်၏ တည်ရာအာရုံဖြစ်ကုန်သော ကာယဓာတ်၊ ဖေါဋ္ဌဗ္ဗဓာတ်တို့ကို ထုတ်ယူခြင်းကို အောက်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "upekkhādhātuto nīharitvā pūretabbā" (ဥပေက္ခာဓာတ်မှ ထုတ်ယူ၍ ဖြည့်စွက်အပ်၏) ဟုသာ မိန့်ဆိုအပ်သည်။

කාමවිතක්කාදයො ඉධ කාමධාතුආදිපරියායෙන වුත්තාති ‘‘කාමධාතුආදීනං ද්වෙධාවිතක්කෙ කාමවිතක්කාදීසු වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. තත්ථ හි ‘‘කාමවිතක්කොති කාමපටිසංයුත්තො විතක්කො, බ්‍යාපාදවිතක්කොති බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො විතක්කො, විහිංසාවිතක්කොති විහිංසාපටිසංයුත්තො විතක්කො, නෙක්ඛම්මපටිසංයුත්තො විතක්කො නෙක්ඛම්මවිතක්කො, සො යාව පඨමජ්ඣානා වට්ටති. අබ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො විතක්කො අබ්‍යාපාදවිතක්කො, සො මෙත්තාපුබ්බභාගතො පට්ඨාය යාව පඨමජ්ඣානා වට්ටති. අවිහිංසාපටිසංයුත්තො විතක්කො අවිහිංසාවිතක්කො, සො කරුණාය පුබ්බභාගතො පට්ඨාය යාව පඨමජ්ඣානා වට්ටතී’’ති වුත්තං. අයං පනත්ථො අභිධම්මෙ විත්ථාරතො ආගතො එවාති දස්සෙතුං, ‘‘අභිධම්මෙ’’තිආදි වුත්තං. කාමධාතුතො නීහරිත්වාති එත්ථ කාමග්ගහණෙන ගහිතා රූපධාතුආදයො ඡ, තංවිසයා සත්තවිඤ්ඤාණධාතුයො, තත්ථ පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං චක්ඛුධාතුආදයො පඤ්චාති අට්ඨාරස. නෙක්ඛම්මධාතුආදයො පන ධම්මධාතුඅන්තොගධා එව.

ကာမဝိတက်စသည်တို့ကို ဤနေရာ၌ ကာမဓာတ်စသော ပရိယာယ်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် "ကာမဓာတ်စသည်တို့၌ ဒွေဓာဝိတက်ကို ကာမဝိတက်စသည်တို့၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း အနက်ကို သိအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုကျမ်းစာ၌ "ကာမဝိတက်ဟူသည် ကာမနှင့် ယှဉ်စပ်သော ဝိတက် ဖြစ်၏၊ ဗျာပါဒဝိတက်ဟူသည် ဗျာပါဒနှင့် ယှဉ်စပ်သော ဝိတက် ဖြစ်၏၊ ဝိဟိံသာဝိတက်ဟူသည် ဝိဟိံသာနှင့် ယှဉ်စပ်သော ဝိတက် ဖြစ်၏၊ နေက္ခမ္မနှင့် ယှဉ်စပ်သော ဝိတက်သည် နေက္ခမ္မဝိတက် ဖြစ်၏၊ ထိုဝိတက်သည် ပထမဈာန်တိုင်အောင် ဖြစ်၏။ အဗျာပါဒနှင့် ယှဉ်စပ်သော ဝိတက်သည် အဗျာပါဒဝိတက် ဖြစ်၏၊ ထိုဝိတက်သည် မေတ္တာ၏ ရှေ့အဖို့မှစ၍ ပထမဈာန်တိုင်အောင် ဖြစ်၏။ အဝိဟိံသာနှင့် ယှဉ်စပ်သော ဝိတက်သည် အဝိဟိံသာဝိတက် ဖြစ်၏၊ ထိုဝိတက်သည် ကရုဏာ၏ ရှေ့အဖို့မှစ၍ ပထမဈာန်တိုင်အောင် ဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဤအနက်သည်ကား အဘိဓမ္မာ၌ အကျယ်လာပြီးဖြစ်သည်ကို ပြခြင်းငှာ "အဘိဓမ္မာ၌"စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ "ကာမဓာတ်မှ ထုတ်ယူ၍" ဟူသော ဤနေရာ၌ ကာမဟူသော အယူဖြင့် သိမ်းယူအပ်ကုန်သော ရူပဓာတ်စသော ဓာတ် ၆ ပါး၊ ထိုဓာတ်တို့ကို အာရုံပြုသော ဝိညာဏဓာတ် ၇ ပါး၊ ထိုဝိညာဏဓာတ် ၇ ပါးတို့တွင် ပဉ္စဝိညာဏဓာတ်တို့၏ (မှီရာ) စက္ခုဓာတ်စသော ဓာတ် ၅ ပါး အားဖြင့် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး ဖြစ်၏။ နေက္ခမ္မဓာတ်စသည်တို့သည်ကား ဓမ္မဓာတ်၌ အကျုံးဝင်ကုန်သည်သာ ဖြစ်သည်။

කාමතණ්හාය විසයභූතා ධම්මා කාමධාතූති ආහ – ‘‘පඤ්ච කාමාවචරක්ඛන්ධා කාමධාතූ’’ති. තථා රූපතණ්හාය විසයභූතා ධම්මා රූපධාතු, අරූපතණ්හාය විසයභූතා ධම්මා අරූපධාතූති ආහ – ‘‘චත්තාරො අරූපාවචරක්ඛන්ධා’’තිආදි. කාමතණ්හා කාමො උත්තරපදලොපෙන, එවං රූපාරූපතණ්හා රූපාරූපං. ආරම්මණකරණවසෙන තා යත්ථ අවචරන්ති, තෙ කාමාවචරාදයොති එවං කාමාවචරක්ඛන්ධාදීනං කාමතණ්හාදිභාවො වෙදිතබ්බො. ආදිනා නයෙනාති එතෙන ‘‘උපරිතො පරනිම්මිතවසවත්තිදෙවෙ අන්තොකරිත්වා එත්ථාවචරා’’තිආදිපාළිං (විභ. 1020) සඞ්ගණ්හාති. එත්ථාවචරාති අවීචිපරනිම්මිතපරිච්ඡින්නොකාසාය කාමතණ්හාය විසයභාවං සන්ධාය වුත්තං, තදොකාසතා ච තණ්හාය තන්නින්නත්තා වෙදිතබ්බා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පරිපුණ්ණඅට්ඨාරසධාතුකත්තා කාමාවචරධම්මානං ‘‘කාමධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා’’ති [Pg.292] වුත්තං. මනොවිඤ්ඤාණධාතුධම්මධාතු එකදෙසමත්තමෙව හි රූපාරූපාවචරධම්මාති.

ကာမတဏှာ၏ အာရုံဖြစ်သော တရားတို့သည် ကာမဓာတ်ဖြစ်သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "ကာမဝစရခန္ဓာငါးပါးသည် ကာမဓာတ်ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့အတူ ရူပတဏှာ၏ အာရုံဖြစ်သော တရားတို့သည် ရူပဓာတ်၊ အရူပတဏှာ၏ အာရုံဖြစ်သော တရားတို့သည် အရူပဓာတ်ဖြစ်သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "အရူပဝစရခန္ဓာလေးပါး"စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကာမတဏှာကို နောက်ပုဒ်ကို ချေခြင်းဖြင့် "ကာမ" ဟု ခေါ်သည်၊ ထို့အတူ ရူပတဏှာ၊ အရူပတဏှာကို "ရူပ၊ အရူပ" ဟု ခေါ်သည်။ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် ထိုတဏှာတို့သည် အကြင်ခန္ဓာတို့၌ လှည့်လည်ကျက်စားကုန်၏၊ ထိုတရားတို့သည် ကာမာဝစရစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤသို့လျှင် ကာမာဝစရခန္ဓာစသည်တို့၏ ကာမတဏှာစသည်တို့၏ အာရုံဖြစ်သော အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ "စသောနည်းဖြင့်" ဟူသော စကားဖြင့် "အထက်မှ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီနတ်တို့ကို အတွင်းသွင်း၍ ဤဘုံ၌ ကျက်စားသော" စသော ပါဠိတော် (ဝိဘင်း။ ၁၀၂၀) ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ "ဤဘုံ၌ ကျက်စားသော" ဟူသည် အဝီစိမှသည် ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီတိုင်အောင် ပိုင်းခြားထားသော ကောင်းကင်ပမာဏ၌ ကာမတဏှာ၏ အာရုံဖြစ်သော အဖြစ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်၊ ထိုတဏှာ၏ ထိုနေရာ၌ ကျက်စားသောအဖြစ်ကို ထိုတဏှာ၏ ထိုနေရာသို့ ညွတ်ကိုင်းသောအဖြစ်ဖြင့် သိအပ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ပါးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ကာမာဝစရတရားတို့သည် ပြည့်စုံသော တစ်ဆယ့်ရှစ်ဓာတ် ရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် "ကာမဓာတ်မှ ထုတ်ယူ၍ ဖြည့်စွက်အပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ရူပါဝစရ၊ အရူပါဝစရတရားတို့သည် မနောဝိညာဏဓာတ်နှင့် ဓမ္မဓာတ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

සමාගන්ත්වාති සහිතා හුත්වා. යත්තකඤ්හි පච්චයධම්මා අත්තනො ඵලස්ස කාරණං, තත්ථ තන්නිබ්බත්තනෙ සමාගතා විය හොති වෙකල්ලෙ තදනිබ්බත්තනතො. සඞ්ඛතධාතුතො නීහරිත්වා පූරෙතබ්බා අසඞ්ඛතාය ධාතුයා ධම්මධාතුඑකදෙසභාවතො.

"ပေါင်းဆုံမိ၍" ဟူသည် အတူတကွ ပေါင်းစည်း၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြောင်းတရားတို့သည် မိမိတို့၏ အကျိုးတရားကို ဖြစ်ထွန်းစေရန် မည်မျှလောက်သော အတိုင်းအတာအထိ အကြောင်းဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုအကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေရာ၌ ထိုအကြောင်းတရားတို့သည် ပေါင်းဆုံမိကြသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ အကြောင်းတရားတစ်ခုခု ချို့ယွင်းပါက ထိုအကျိုးတရား မဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ သင်္ခတဓာတ်မှ ထုတ်ယူ၍ ဖြည့်စွက်အပ်၏၊ အသင်္ခတဓာတ်သည် ဓမ္မဓာတ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

126. එවං පවත්තමානා මයං අත්තාති ගහණං ගමිස්සාමාති ඉමිනා විය අධිප්පායෙන අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තා අජ්ඣත්තා, තෙසු භවා තප්පරියාපන්නත්තාති අජ්ඣත්තිකානි. තතො බහිභූතානි බාහිරානි. ආයතනකථා පටිච්චසමුප්පාදකථා ච විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.510, 570, 571) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති න විත්ථාරිතා.

၁၂၆. "ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်နေသော ငါတို့သည် 'အတ္တ' ဟူသော စွဲလမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်အံ့" ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို အမှီပြု၍ (ဦးတည်၍) ဖြစ်ပေါ်တတ်သော တရားတို့သည် "အဇ္ဈတ္တ" မည်ကုန်၏၊ ထိုအဇ္ဈတ္တတရားတို့၌ ဖြစ်ကုန်သော သို့မဟုတ် ထိုတရားတို့၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော တရားတို့သည် "အဇ္ဈတ္တိက" (အတွင်း) မည်ကုန်၏။ ထိုအဇ္ဈတ္တတရားတို့မှ ပြင်ပဖြစ်ကုန်သော တရားတို့သည် "ဗာဟိရ" (ပြင်ပ) မည်ကုန်၏။ အာယတနကထာနှင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒကထာတို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ အကျယ်မချဲ့တော့ပြီ။

127. අවිජ්ජමානං ඨානං අට්ඨානං (අ. නි. ටී. 1.1.268; විභ. මූලටී. 809), නත්ථි ඨානන්ති වා අට්ඨානං. අනවකාසොති එත්ථ එසෙව නයො. තදත්ථනිගමනමෙව හි ‘‘නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති වචනන්ති. තෙනාහ ‘‘උභයෙනපී’’තිආදි. යන්ති කාරණෙ පච්චත්තවචනං, හෙතුඅත්ථො ච කාරණත්ථොති ආහ – ‘‘යන්ති යෙන කාරණෙනා’’ති. උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන එත්ථ දිට්ඨිසම්පත්ති වෙදිතබ්බාති වුත්තං ‘‘මග්ගදිට්ඨියා සම්පන්නො’’ති. කුතො පනායමත්ථො ලබ්භතීති? ලිඞ්ගතො. ලිඞ්ගඤ්හෙතං, යදිදං නිච්චතො උපගමනපටික්ඛෙපො. චතුභූමකෙසූති ඉදං චතුත්ථභූමකසඞ්ඛාරානං අරියසාවකස්ස විසයභාවූපගමනතො වුත්තං; න පන තෙ ආරබ්භ නිච්චතො උපගමනසබ්භාවතො. වක්ඛති ච ‘‘චතුත්ථභූමකසඞ්ඛාරා පනා’’තිආදිනා. අභිසඞ්ඛතසඞ්ඛාරඅභිසඞ්ඛරණකසඞ්ඛාරානං සප්පදෙසත්තා නිප්පදෙසසඞ්ඛාරග්ගහණත්ථං ‘‘සඞ්ඛතසඞ්ඛාරෙසූ’’ති වුත්තං. ලොකුත්තරසඞ්ඛාරානං පන නිවත්තනෙ කාරණං සයමෙව වක්ඛති. එතං කාරණං නත්ථි සෙතුඝාතත්තා. තෙජුස්සදත්තාති සංකිලෙසවිධමනතෙජස්ස අධිකභාවතො. තථා හි තෙ ගම්භීරභාවෙන දුද්දසා. අකුසලානං ආරම්මණං න හොන්තීති ඉදං පකරණවසෙන වුත්තං. අප්පහීනවිපල්ලාසානං සත්තානං කුසලධම්මානම්පි තෙ ආරම්මණං න හොන්ති.

၁၂၇. ထင်ရှားမရှိသော အကြောင်းသည် အဋ္ဌာန (မဖြစ်နိုင်သောအကြောင်း) မည်၏၊ သို့မဟုတ် အကြောင်းမရှိခြင်းသည် အဋ္ဌာန မည်၏။ 'အနဝကာသော' ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ ထိုသဘောကို နိဂုံးချုပ်ပြခြင်းသည်ပင် 'နိဒံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ' ဟူသော စကားတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဥဘယေနပိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'ယံ' ဟူသော ပုဒ်သည် အကြောင်းအရာ၌ ပဌမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တဝစန) ဖြစ်၏၊ ဟေတုအနက်နှင့် ကာရဏအနက်တို့သည် တူညီသောကြောင့် 'ယန္တိ ယေန ကာရဏေန' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤ၌ မွန်မြတ်သော ညွှန်ပြချက်အားဖြင့် ဒိဋ္ဌိသမ္ပတ္တိ (အမြင်မှန်ပြည့်စုံခြင်း) ကို သိအပ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'မဂ္ဂဒိဋ္ဌိယာ သမ္ပန္နော' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤအနက်ကို အဘယ်မှ ရသနည်း? လက္ခဏာ (လိင်္ဂ) မှ ရ၏။ (အမြဲဖြစ်သောအားဖြင့် ဆည်းကပ်မှုကို မြစ်ပယ်ခြင်းဟူသော ဤအချက်သည် လက္ခဏာဖြစ်သောကြောင့်တည်း။) 'စတုဘူမကေသု' ဟူသော ဤစကားကို စတုတ္ထဘူမိကသင်္ခါရတရားတို့သည် အရိယာသာဝကအား အာရုံဖြစ်နိုင်သောအဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်၊ ထိုတရားတို့ကို အာရုံပြု၍ အမြဲဟု ယူဆခြင်းရှိသောကြောင့် မဟုတ်ပေ။ 'စတုတ္ထဘူမကသင်္ခါရာ ပန' စသည်ဖြင့်လည်း ရှေ့၌ မိန့်ဦးအံ့။ အဘိသင်္ခတသင်္ခါရနှင့် အဘိသင်္ခရဏကသင်္ခါရတို့သည် အကျုံးဝင်မှုတစ်စိတ်တစ်ဒေသသာ ရှိသောကြောင့်၊ အကြွင်းမဲ့ (နိပ္ပဒေသ) သင်္ခါရကို သိမ်းယူခြင်းငှာ 'သင်္ခတသင်္ခါရေသု' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ လောကုတ္တရာသင်္ခါရတို့ကို ဖယ်ထုတ်ခြင်း၌ အကြောင်းကိုမူ မိမိဘာသာ မိန့်တော်မူလတ္တံ့။ ဤအကြောင်းသည် ကိလေသာတည်းဟူသော ပေါင်းကူးတံတားကို ဖြတ်တောက်ပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့် မရှိပေ။ 'တေဇုဿဒတ္တာ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာညစ်ညူးမှုကို ဖျက်ဆီးတတ်သော တန်ခိုးရှိန်စော် အလွန်ကြီးမားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုတရားတို့သည် နက်နဲသောအဖြစ်ကြောင့် မြင်နိုင်ခဲကုန်၏။ 'အကုသိုလ်တို့၏ အာရုံမဖြစ်ကုန်' ဟူသော ဤစကားသည် ပကရဏ (ကျမ်း) ၏ စွမ်းအားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ဝိပ္ပလ္လာသ မပယ်ရသေးသော သတ္တဝါတို့အား ကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း အာရုံမဖြစ်ကုန်။

අසුඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති විපල්ලාසො ච ඉධ සුඛතො උපගමනස්ස ඨානන්ති අධිප්පෙතන්ති දස්සෙන්තො, ‘‘එකන්ත…පෙ… වුත්ත’’න්ති. අත්තදිට්ඨිවසෙනාති පධානදිට්ඨිමාහ[Pg.293]. දිට්ඨියා නිබ්බානස්ස අවිසයභාවො හෙට්ඨා වුත්තො එවාති ‘‘කසිණාදිපණ්ණත්තිසඞ්ගහත්ථ’’න්ති වුත්තං. පරිච්ඡෙදොති සඞ්ඛාරානං පරිච්ඡෙදො සඞ්ඛාරානං පරිච්ඡිජ්ජගහණං. ස්වායං යෙසං නිච්චාදිතො උපගමනං භවති තෙසංයෙව වසෙන කාතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බවාරෙසූ’’තිආදිමාහ. සබ්බවාරෙසූති නිච්චාදිසබ්බවාරෙසු. පුථුජ්ජනො හීති හි-සද්දො හෙතුඅත්ථො. යස්මා යං යං සඞ්ඛාරං නිච්චාදිවසෙන පුථුජ්ජනකාලෙ උපගච්ඡති, තං තං අරියමග්ගාධිගමෙන අනිච්චාදිවසෙන ගණ්හන්තො යාථාවතො ජානන්තො තං ගාහං තං දිට්ඨිං විනිවෙඨෙති විස්සජ්ජෙති. තස්මා යත්ථ ගාහො තත්ථ විස්සජ්ජනාති චතුත්ථභූමකසඞ්ඛාරා ඉධ සඞ්ඛාරග්ගහණෙන න ගය්හතීති අත්ථො.

မချမ်းသာသောတရား၌ 'ချမ်းသာ၏' ဟု ဖောက်ပြန်စွာယူမှု (ဝိပ္ပလ္လာသ) သည်လည်း ဤ၌ ချမ်းသာအားဖြင့် ဆည်းကပ်ခြင်း၏ အကြောင်း (အာရုံ) ဖြစ်သည်ဟု ရည်ရွယ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် 'ဧကန္တ...ပေ... ဝုတ္တံ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'အတ္တဒိဋ္ဌိဝသေန' ဟူသည်မှာ ပဓာနဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိကို မိန့်တော်မူသည်။ ဒိဋ္ဌိအား နိဗ္ဗာန်သည် အာရုံမဖြစ်နိုင်ပုံကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသည်သာဖြစ်၍ 'ကသိဏာဒိပညတ္တိသင်္ဂဟတ္ထံ' (ကသိဏ်းစသော ပညတ်တို့ကို သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းငှာ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ပရိစ္ဆေဒေါ' ဟူသည်မှာ သင်္ခါရတို့ကို ပိုင်းခြားခြင်း၊ သင်္ခါရတို့ကို ပိုင်းခြား၍ ယူခြင်းတည်း။ ထိုပိုင်းခြားခြင်းသည် အကြင်သင်္ခါရတရားတို့ကို အမြဲစသည်ဖြင့် ဆည်းကပ်မှု ဖြစ်၏၊ ထိုတရားတို့၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ ပြုအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'သဗ္ဗဝါရေသု' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'သဗ္ဗဝါရေသု' ဟူသည်မှာ အမြဲစသည်ဖြင့် ယူသော ဝါရအားလုံးတို့၌တည်း။ 'ပုထုဇ္ဇနော ဟိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ဟိ' သဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြ (ဟေတုနက်) ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် ပုထုဇဉ်ဘဝ၌ အမြဲစသည်ဖြင့် အကြင်အကြင် သင်္ခါရတရားသို့ ဆည်းကပ်၏၊ ထိုထိုသင်္ခါရတရားကို အရိယာမဂ်ကို ရခြင်းဖြင့် အမြဲမဟုတ် (အနိစ္စ) စသည်ဖြင့် ယူလျက် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိကာ ထိုစွဲလမ်းမှု အယူမှားမှုကို ဖြေဖျောက်၍ စွန့်လွှတ်၏။ ထို့ကြောင့် အကြင်အရပ်၌ စွဲလမ်းမှု ရှိ၏၊ ထိုအရပ်၌သာ စွန့်လွှတ်ခြင်း ဖြစ်ရကား၊ ဤ၌ သင်္ခါရတရားကို သိမ်းယူခြင်းဖြင့် စတုတ္ထဘူမိကသင်္ခါရတရားကို မယူရဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

128. පුත්තසම්බන්ධෙන මාතාපිතුසමඤ්ඤා, දත්තකිත්තිමාදිවසෙනපි පුත්තවොහාරො ලොකෙ දිස්සති, සො ච ඛො පරියායතො නිප්පරියායසිද්ධං තං දස්සෙතුං, ‘‘ජනිකා ව මාතා ජනකො පිතා’’ති වුත්තං. තථා ආනන්තරියකම්මස්ස අධිප්පෙතත්තා ‘‘මනුස්සභූතොව ඛීණාසවො අරහාති අධිප්පෙතො’’ති වුත්තං. ‘‘අට්ඨානමෙත’’න්තිආදිනා මාතුආදීනංයෙව ජීවිතා වොරොපනෙ අරියසාවකස්ස අභබ්බභාවදස්සනතො තදඤ්ඤං අරියසාවකො ජීවිතා වොරොපෙතීති ඉදං අත්ථතො ආපන්නමෙවාති මඤ්ඤමානො වදති – ‘‘කිං පන අරියසාවකො අඤ්ඤං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යා’’ති? ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො සඤ්චිච්ච පාණං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති වචනතො, ‘‘එතම්පි අට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සචෙපි හී’’තිආදි. බලදීපනත්ථන්ති සද්ධාදිබලසමන්නාගමදීපනත්ථං. අරියමග්ගෙනාගතසද්ධාදිබලවසෙන හි අරියසාවකො තාදිසං සාවජ්ජං න කරොති.

၁၂၈. သားနှင့် စပ်ဆိုင်သဖြင့် မိဘဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်း၊ မွေးစားသားစသည်ဖြင့်လည်း သားဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းကို လောက၌ တွေ့ရ၏၊ ထိုခေါ်ဝေါ်ခြင်းသည် ပရိယာယ်အားဖြင့်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ပရိယာယ်မဟုတ်ဘဲ အစစ်အမှန် ပြီးမြောက်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ 'ဇနိကာ ဝ မာတာ ဇနကော ပိတာ' (မွေးဖွားသူသည်သာ အမိ၊ ဖြစ်စေသူသည်သာ အဖ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့အတူ အာနန္တရိယကံကို ရည်ရွယ်သောကြောင့် 'မနုဿဘူတောဝ ခီဏာသဝေါ အရဟာတိ အဓိပ္ပေတော' (လူဖြစ်သော ရဟန္တာသည်သာ ရည်ရွယ်အပ်သော ရဟန္တာဖြစ်သည်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'အဋ္ဌာနမေတံ' စသည်ဖြင့် အမိစသည်တို့ကိုသာ အသက်မှ ချွေခြင်း၌ အရိယာသာဝက၏ မပြုနိုင်သောအဖြစ် (အဘဗ္ဗဘာဝ) ကို ပြသဖြင့်၊ ထိုမှတစ်ပါးသော သူကို အရိယာသာဝကသည် အသက်မှ ချွေဦးအံ့လောဟု ဤသို့ အနက်သဘောအားဖြင့် ရောက်သည်ကိုသာ ကြံဆ၍ 'အဘယ်ကြောင့် အရိယာသာဝကသည် အခြားသူကို အသက်မှ ချွေပါအံ့နည်း' ဟု မေးမြန်းလျက် ဆိုသည်။ "ရဟန်းတို့၊ ဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် တမင်သက်သက် သတ္တဝါကို အသက်မှ ချွေအံ့ဟူသော ဤအရာသည် မရှိနိုင်၊ အကြောင်းမရှိ၊ ထိုသို့သော အကြောင်းသည် မဖြစ်နိုင်ပေ" ဟူသော ပါဠိတော်စကားကြောင့် 'ဤအရာသည်လည်း မဖြစ်နိုင်သော အကြောင်းတည်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် 'သစေပိ ဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'ဗလဒီပနတ္ထံ' ဟူသည် သဒ္ဓါစသော အား (ဗလ) နှင့် ပြည့်စုံပုံကို ပြခြင်းငှာတည်း။ အရိယာမဂ်ဖြင့် ရရှိသော သဒ္ဓါစသော ဗလစွမ်းအားကြောင့် အရိယာသာဝကသည် ထိုကဲ့သို့သော အပြစ်ရှိသောအမှုကို မပြုပေ။

පඤ්චහි කාරණෙහීති ඉදං අත්ථනිප්ඵාදකානි තෙසං පුබ්බභාගියානි ච කාරණානි කාරණභාවසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා වුත්තං, න පන සබ්බෙසං පඤ්චන්නං සහයොගක්ඛමතො. ආකාරෙහීති කාරණෙහි. අනුස්සාවනෙනාති අනුරූපං සාවනෙන. භෙදස්ස අනුරූපං යථා භෙදො හොති, එවං භින්දිතබ්බානං භික්ඛූනං අත්තනො වචනස්ස සාවනෙන විඤ්ඤාපනෙන. තෙනාහ ‘‘නනු තුම්හෙ’’තිආදි. කණ්ණමූලෙ වචීභෙදං කත්වාති එතෙන [Pg.294] ‘‘පාකටං කත්වා භෙදකරවත්ථුදීපනං වොහාරො, තත්ථ අත්තනො නිච්ඡිතමත්ථං රහස්සවසෙන විඤ්ඤාපනං අනුස්සාවන’’න්ති දස්සෙති.

'အကြောင်းငါးပါးတို့ဖြင့်' ဟူသော ဤစကားသည် အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သော အကြောင်းများနှင့် ထိုအကြောင်းတို့၏ ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော အကြောင်းတို့ကို အကြောင်းအဖြစ်တူညီသော သာမညဖြင့် တပေါင်းတည်း ယူ၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်၊ အလုံးစုံသော အကြောင်းငါးပါးတို့၏ အတူတကွ ယှဉ်တွဲနိုင်သောအဖြစ်ကြောင့် မဟုတ်ပေ။ 'အာကာရေဟိ' ဟူသည် အကြောင်းတို့ဖြင့်တည်း။ 'အနုဿာဝနေန' ဟူသည် လျော်ကန်သောအားဖြင့် ကြားစေခြင်းတည်း။ ဂိုဏ်းကွဲခြင်း၏ လျော်ကန်စွာ ဂိုဏ်းကွဲခြင်း ဖြစ်ပေါ်စေရန်၊ ထိုသို့ သွေးခွဲအပ်သော ရဟန်းတို့အား မိမိ၏စကားကို ကြားစေခြင်းဖြင့် သိစေခြင်းငှာတည်း။ ထို့ကြောင့် 'နနု တုမှေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'နားရင်း၌ နှုတ်ကို ခွဲခြားခြင်းကို ပြု၍' ဟူသော ဤစကားဖြင့် "ထင်ရှားစွာပြု၍ ဂိုဏ်းကွဲကြောင်းဝတ္ထုကို ပြခြင်းသည် ဝေါဟာရဖြစ်၏၊ ထိုဝေါဟာရ၌ မိမိ၏ ဆုံးဖြတ်ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို လျှို့ဝှက်သော နည်းအားဖြင့် သိစေခြင်းသည် အနုဿာဝန မည်၏" ဟု ပြသည်။

කම්මමෙව උද්දෙසො වා පමාණන්ති තෙහි සඞ්ඝභෙදසිද්ධිතො වුත්තං, ඉතරෙ පන තෙසං පුබ්බභාගභූතා. තෙනාහ ‘‘වොහාරා’’තිආදි. තත්ථාති වොහාරෙ. චුතිඅනන්තරං ඵලං අනන්තරං නාම, තස්මිං අනන්තරෙ නියුත්තානි තන්නිබ්බත්තනෙන අනන්තරකරණසීලානි, අනන්තරප්පයොජනානි චාති ආනන්තරියානි, තානි එව ‘‘ආනන්තරියකම්මානී’’ති වුත්තානි.

ကံသည်လည်းကောင်း၊ ဥဒ္ဒေသသည်လည်းကောင်း ပမာဏဖြစ်၏ဟု ထိုကံနှင့် ဥဒ္ဒေသတို့ဖြင့် သံဃဘေဒ (သံဃာကွဲပြားခြင်း) ပြီးမြောက်သောကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်၊ ကြွင်းသောတရားတို့သည်ကား ထိုကံနှင့် ဥဒ္ဒေသတို့၏ ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သောတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဝေါဟာရာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'တတ္ထ' ဟူသည် ဝေါဟာရ၌တည်း။ စုတေမှု၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်သော အကျိုးသည် အနန္တရမည်၏၊ ထိုအခြားမဲ့၌ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်သော၊ ထိုအကျိုးကို ဖြစ်စေသဖြင့် အခြားမဲ့၌ ပြုတတ်သော သဘောရှိကုန်သော၊ အခြားမဲ့၌ အကျိုးပေးတတ်သော ကံတို့သည် အာနန္တရိယမည်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့ကိုပင် 'အာနန္တရိယကံများ' ဟု ဆိုအပ်၏။

කම්මතොති ‘‘එවං ආනන්තරියකම්මං හොති, එවං අනන්තරියකම්මසදිස’’න්ති එවං කම්මවිභාගතො. ද්වාරතොති කායාදිද්වාරතො. කප්පට්ඨිතියතොති ‘‘ඉදං කප්පට්ඨිතිකවිපාකං, ඉදං න කප්පට්ඨිතිකවිපාක’’න්ති එවං කප්පට්ඨිතියවිභාගතො. පාකාති ‘‘ඉදමෙත්ථ විපච්චති, ඉදං න විපච්චතී’’ති විපච්චනවිභාගතො. සාධාරණාදීහීති ගහට්ඨපබ්බජිතානං සාධාරණාසාධාරණතො, ආදි-සද්දෙන වෙදනාදිවිභාගතො ච.

'ကမ္မတော' ဟူသည် "ဤသို့လျှင် အာနန္တရိယကံ ဖြစ်၏၊ ဤသို့လျှင် အာနန္တရိယကံနှင့် တူသောကံ ဖြစ်၏" ဟု ဤသို့ ကံကို ဝေဖန်ခွဲခြားခြင်းအားဖြင့်တည်း။ 'ဒွါရတော' ဟူသည် ကာယဒွါရ စသည်တို့အားဖြင့်တည်း။ 'ကပ္ပဋ္ဌိတိယတော' ဟူသည် "ဤကံသည် ကမ္ဘာပတ်လုံး အကျိုးပေးတတ်၏၊ ဤကံသည် ကမ္ဘာပတ်လုံး အကျိုးမပေးတတ်" ဟု ဤသို့ ကမ္ဘာပတ်လုံး အကျိုးပေးခြင်းကို ဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့်တည်း။ 'ပါကာ' ဟူသည် "ဤကံသည် ဤ၌ ကျက်၏ (အကျိုးပေး၏)၊ ဤကံသည် ဤ၌ မကျက် (အကျိုးမပေး)" ဟု ဤသို့ အကျိုးပေးပုံကို ဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့်တည်း။ 'သာဓာရဏာဒီဟိ' ဟူသည် လူ၊ ရဟန်းတို့အား ဆက်ဆံခြင်း (သာဓာရဏ)၊ မဆက်ဆံခြင်း (အသာဓာရဏ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာဒိ-သဒ္ဒါဖြင့် ဝေဒနာ စသည်တို့ကို ဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

යස්මා මනුස්සත්තභාවෙ ඨිතස්සෙව ච කුසලධම්මානං තික්ඛවිසදසූරභාවාපත්ති, යථා තං තිණ්ණම්පි බොධිසත්තානං බොධිත්තයනිබ්බත්තියං, එවං මනුස්සභාවෙ ඨිතස්සෙව අකුසලධම්මානම්පි තික්ඛවිසදසූරභාවාපත්තීති ආහ ‘‘මනුස්සභූතස්සෙවා’’ති. පාකතිකමනුස්සානම්පි ච කුසලධම්මානං විසෙසප්පත්ති විමානවත්ථුඅට්ඨකථායං (වි. ව. අට්ඨ. 3) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. යථා වුත්තො ච අත්ථො සමානජාතියස්ස විකොපනෙ කම්මං ගරුතරං, න තථා විජාතියස්සාති වුත්තං – ‘‘මනුස්සභූතං මාතරං වා පිතරං වා’’ති. ලිඞ්ගෙ පරිවත්තෙ ච සො එව එකකම්මනිබ්බත්තො භවඞ්ගප්පබන්ධො, ජීවිතින්ද්‍රියප්පබන්ධො ච, න අඤ්ඤොති ආහ ‘‘අපි පරිවත්තලිඞ්ග’’න්ති. අරහන්තෙපි එසෙව නයො. තස්ස විපාකන්තිආදි කම්මස්ස ආනන්තරියභාවසමත්ථනං, චතුකොටිකඤ්චෙත්ථ සම්භවති. තත්ථ පඨමා කොටි දස්සිතා, ඉතරාසු විසඞ්කෙතං දස්සෙතුං, ‘‘යො පනා’’තිආදි වුත්තං. යදිපි තත්ථ විසඞ්කෙතො, කම්මං පන ගරුතරං ආනන්තරියසදිසං භායිතබ්බන්ති ආහ – ‘‘ආනන්තරියං ආහච්චෙව තිට්ඨතී’’ති. අයං පඤ්හොති ඤාපනිච්ඡානිබ්බත්තා කථා.

အကြင်ကြောင့် လူ့ဘဝ၌ တည်ရှိနေသူအားသာလျှင် ကုသိုလ်တရားတို့၏ ထက်မြက်ခြင်း၊ ကြည်လင်ခြင်း၊ ရဲရင့်ခြင်းသို့ ရောက်ရှိခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ၎င်းသည် ဘုရားအလောင်းသုံးပါးတို့၏ ဗောဓိသုံးရပ်ကို ရရှိစေခြင်း၌ ကဲ့သို့တည်း။ ထို့အတူ လူ့ဘဝ၌ တည်ရှိနေသူအားသာလျှင် အကုသိုလ်တရားတို့၏လည်း ထက်မြက်ခြင်း၊ ကြည်လင်ခြင်း၊ ရဲရင့်ခြင်းသို့ ရောက်ရှိခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "လူဖြစ်သူအားသာလျှင်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သာမန်လူတို့၏လည်း ကုသိုလ်တရားတို့၏ ထူးခြားသော အကျိုးကျေးဇူးသို့ ရောက်ခြင်းကို ဝိမာနဝတ္ထုအဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုထားသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ဖော်ပြပါ အနက်အဓိပ္ပာယ်အရ တူညီသော အမျိုးအစားရှိသူကို ပြစ်မှားဖျက်ဆီးခြင်း၌ ကံသည် ပို၍ လေးလံ၏၊ ကွဲပြားသော အမျိုးအစားရှိသူအား ပြစ်မှားခြင်း၌မူ ထိုသို့မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "လူဖြစ်သော မိခင် သို့မဟုတ် ဖခင်ကို" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ လိင်ပြောင်းလဲသွားသော်လည်း ထိုကံတစ်ခုတည်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဘဝင်အစဉ်သည်လည်းကောင်း၊ ဇီဝိတိန္ဒြေအစဉ်သည်လည်းကောင်း ထို(မူလ)အတိုင်းသာ ဖြစ်၏၊ အခြားမဟုတ်ဟု ပြဆိုရန် "လိင်ပြောင်းလဲသော်လည်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ရဟန္တာတို့၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ "တဿ ဝိပါကံ" စသည်ဖြင့် ကံ၏ အာနန္တရိယဖြစ်မှုကို ထောက်ခံခြင်းဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ လေးပါးသော အဖို့အစု (စတုကောဋိက) လည်း ရှိနိုင်၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ပထမအဖို့အစုကို ပြသခဲ့ပြီးဖြစ်၏။ ကြွင်းသော အဖို့အစုတို့၌ မတူညီသော သဘော (ဝိသင်္ကေတ) ကို ပြသရန် "အကြင်သူသည်ကား" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုနေရာ၌ မတူညီသော သဘောရှိသော်လည်း၊ ကံသည်ကား အလွန်လေးလံသော အာနန္တရိယကံနှင့်တူသဖြင့် ကြောက်ရွံ့အပ်၏ဟု ပြဆိုရန် "အာနန္တရိယကံသည် ထိပါး၍သာ တည်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤပြဿနာ စကားရပ်သည် သိစေလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စကားဖြစ်၏။

ආනන්තරියං ඵුසති මරණාධිප්පායෙනෙව ආනන්තරියවත්ථුනො විකොපිතත්තා. ආනන්තරියං න ඵුසති ආනන්තරියවත්ථුඅභාවතො. සබ්බත්ථ [Pg.295] හි පුරිමං අභිසන්ධිචිත්තං අප්පමාණං, වධකචිත්තං පන තදාරම්මණං ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච ආනන්තරියනානන්තරියභාවෙ පමාණන්ති දට්ඨබ්බං. සඞ්ගාමචතුක්කං සම්පත්තවසෙන යොජෙතබ්බං.

သေစေလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့်သာ အာနန္တရိယကံ၏ အရာဝတ္ထုကို ဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့် အာနန္တရိယကံသည် ထိပါး၏။ အာနန္တရိယကံ၏ အရာဝတ္ထု မရှိခြင်းကြောင့် အာနန္တရိယကံသည် မထိပါး။ ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ ရှေးဦးဖြစ်သော ကြံစည်မှုစိတ်သည် ပမာဏမဟုတ်၊ သတ်လိုသောစိတ်နှင့် ထိုစိတ်၏ အာရုံဖြစ်သော ဇီဝိတိန္ဒြေတို့သည်သာ အာနန္တရိယဖြစ်ခြင်း၊ မဖြစ်ခြင်း၌ ပမာဏဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ စစ်ပွဲနှင့်စပ်လျဉ်းသော စတုက္ကကို ပြည့်စုံခြင်းအားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။

තෙනෙවාති තෙනෙව පයොගෙන. අරහන්තඝාතො හොතියෙව අරහතො මාරිතත්තා. පුථුජ්ජනස්සෙව දින්නං හොතීති යස්මා යථා වධකචිත්තං පච්චුප්පන්නාරම්මණම්පි පබන්ධවිච්ඡෙදවසෙන ච ජීවිතින්ද්‍රියං ආරම්මණං කත්වා පවත්තති, න එවං චාගචෙතනා, සා හි චජිතබ්බවත්ථුං ආරම්මණං කත්වා චජනමත්තමෙව හොති, අඤ්ඤසන්තකභාවකරණඤ්ච තස්ස චජනං, තස්මා යස්ස තං සන්තකං කතං. තස්සෙව දින්නං හොතීති.

"ထိုကြောင့်သာလျှင်" ဟူသည်မှာ ထိုပယောဂဖြင့်သာလျှင်ဟု ဆိုလိုသည်။ ရဟန္တာကို သတ်မိသောကြောင့် ရဟန္တာသတ်သည့်ကံသည် ဧကန်ဖြစ်၏။ "ပုထုဇဉ်အားသာလျှင် ပေးလှူသည်ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ- သတ်လိုသောစိတ်သည် ပစ္စုပ္ပန်အာရုံရှိသော်လည်း အစဉ်ပြတ်စဲခြင်းအားဖြင့် ဇီဝိတိန္ဒြေကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့ စာဂစေတနာသည် ထိုသို့မဟုတ်ပေ။ စာဂစေတနာသည် စွန့်လွှတ်အပ်သော ဝတ္ထုကို အာရုံပြု၍ စွန့်လွှတ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ စွန့်လွှတ်ခြင်းသည်လည်း သူတစ်ပါးပိုင်ဆိုင်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုလှူဖွယ်ဝတ္ထုကို အကြင်သူ၏ ဥစ္စာဖြစ်အောင် ပြုအပ်၏၊ ထိုသူအားသာလျှင် ပေးလှူပြီးဖြစ်၏။

ලොහිතං සමො සරතීති අභිඝාතෙන පකුප්පමානං සඤ්චිතං හොති. මහන්තතරන්ති ගරුතරං. සරීරපටිජග්ගනෙ වියාති සත්ථුරූපකායපටිජග්ගනෙ විය.

"သွေးသည် ညီမျှစွာ စီးဆင်း၏" ဟူသည်မှာ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပျက်စီးလှုပ်ရှားလျက် စုဝေးလာခြင်း ဖြစ်၏။ "သာလွန်၍ ကြီးမား၏" ဟူသည်မှာ သာလွန်၍ လေးကံ၏။ "ခန္ဓာကိုယ်ကို ပြုစုလုပ်ကျွေးသကဲ့သို့" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ ရူပကာယတော်ကို လုပ်ကျွေးပြုစုသကဲ့သို့တည်း။

අසන්නිපතිතෙති ඉදං සාමග්ගියදීපනං. භෙදො ච හොතීති සඞ්ඝස්ස භෙදො හොති. වට්ටතීති සඤ්ඤායාති ඊදිසකරණං සඞ්ඝස්ස භෙදාය න හොතීති සඤ්ඤාය. නවතො ඌනපරිසායං කරොන්තස්ස තථාති යොජෙතබ්බං, තථාති ඉමිනා ‘‘න ආනන්තරියකම්මන්ති’’ ඉමං ආකඩ්ඪති, න පන ‘‘භෙදො හොතී’’ති ඉදං. හෙට්ඨිමන්තෙන හි නවන්නමෙව වසෙන සඞ්ඝභෙදො. ධම්මවාදිනො අනවජ්ජා යථාධම්මං අවට්ඨානතො. සඞ්ඝභෙදස්ස පුබ්බභාගො සඞ්ඝරාජි.

"မညီညွတ်ကြကုန်သည်ရှိသော်" ဟူသည်မှာ ညီညွတ်ခြင်း မရှိသည်ကို ပြဆိုခြင်းဖြစ်၏။ "ကွဲပြားခြင်းလည်းဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ သံဃာကွဲပြားခြင်း ဖြစ်၏။ "အပ်၏ဟု ထင်မှတ်သဖြင့်" ဟူသည်မှာ ဤသို့ပြုလုပ်ခြင်းသည် သံဃာပြိုကွဲရန် မဟုတ်ဟု မှတ်ထင်ခြင်းဖြင့်တည်း။ ကိုးပါးထက် နည်းသော ပရိသတ်အပေါင်း၌ ပြုလုပ်သူအားလည်း "ထို့အတူ" ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ "ထို့အတူ" ဟူသော ဤစကားလုံးဖြင့် "အာနန္တရိယကံ မဟုတ်" ဟူသော ဤအနက်ကို ဆွဲယူ၏၊ "ပြိုကွဲခြင်းဖြစ်၏" ဟူသော ဤအနက်ကို ဆွဲယူသည်မဟုတ်။ အနည်းဆုံးအားဖြင့် ကိုးပါးသော ရဟန်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာ သံဃာပြိုကွဲခြင်း ဖြစ်၏။ ဓမ္မဝါဒီရဟန်းတို့သည် တရားတော်နှင့်အညီ တည်ရှိကြသောကြောင့် အပြစ်မရှိကြကုန်။ သံဃာပြိုကွဲခြင်း၏ ရှေးဦးအဖို့သည် သံဃာ့အက်ကြောင်း (သံဃရာဇိ) မည်၏။

කායද්වාරමෙව පූරෙන්ති කායකම්මභාවෙනෙව ලක්ඛිතබ්බතො.

ကာယကံအဖြစ်ဖြင့်သာ မှတ်အပ်သောကြောင့် ကာယဒွါရကိုသာလျှင် ပြည့်စေကုန်၏။

‘‘සණ්ඨහන්තෙ හි…පෙ… මුච්චතී’’ති ඉදං කප්පට්ඨකථාය න සමෙති. තථා හි කප්පට්ඨකථායං (කථා. අට්ඨ. 654-657) වුත්තං – ‘‘ආපායිකොති ඉදං සුත්තං යං සො එකං කප්පං අසීතිභාගෙ කත්වා තතො එකභාගමත්තං කාලං තිට්ඨෙය්‍ය, තං ආයුකප්පං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. කප්පවිනාසෙයෙවාති පන ආයුකප්පවිනාසෙයෙවාති අත්ථෙ සති නත්ථි විරොධො. එත්ථ ච සණ්ඨහන්තෙති ඉදම්පි ‘‘ස්වෙවවිනස්සිස්සතී’’ති විය අභූතපරිකප්පවසෙන වුත්තං. එකදිවසමෙව නිරයෙ පච්චති තතො පරං කප්පාභාවෙ ආයුකප්පස්සපි අභාවතොති අවිරොධතො [Pg.296] අත්ථයොජනා දට්ඨබ්බා. සෙසානීති සඞ්ඝභෙදතො අඤ්ඤානි ආනන්තරියකම්මානි.

"တည်လတ်သော်...ပ... လွတ်မြောက်၏" ဟူသော ဤစကားသည် ကပ်အဋ္ဌကထာနှင့် မညီညွတ်ပေ။ ထိုစကားသည် မှန်၏၊ ကပ်အဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုအပ်သည်မှာ- "ငရဲ၌ ဖြစ်၏ဟူသော ဤသုတ်တော်သည် အကြင်သူသည် ကပ်တစ်ခုကို အပုံရှစ်ဆယ်ပုံ၍ ထိုအပုံတို့တွင် တစ်ပုံမျှသော ကာလပတ်လုံး တည်ရာ၏၊ ထိုစကားကို အာယုကပ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟု လာရှိ၏။ "ကပ်ပျက်စီးရာ၌သာလျှင်" ဟူသည်ကား အာယုကပ် ပျက်စီးရာ၌သာလျှင်ဟူသော အနက်ရှိသော် ဆန့်ကျင်ဘက်မရှိ။ ဤနေရာ၌ "တည်လတ်သော်" ဟူသော ဤစကားသည်လည်း "မနက်ဖြန်၌ ပျက်စီးလတ္တံ့" ဟူသကဲ့သို့ မဖြစ်သေးသောအရာကို ကြံစည်မှုအားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်၏။ တစ်ရက်မျှသာ ငရဲ၌ ကျက်ရ၏၊ ထိုမှတစ်ပါး ကပ်မရှိခြင်းကြောင့် အာယုကပ်လည်း မရှိတော့သဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်မရှိသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ "ကြွင်းသောကံတို့" ဟူသည်မှာ သံဃဘေဒကကံမှတစ်ပါး အခြားသော အာနန္တရိယကံများ ဖြစ်၏။

අහොසිකම්මං…පෙ… සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති, එවං සති කථං නෙසං ආනන්තරියතා චුතිඅනන්තරං විපාකදානාභාවතො. අථ සති ඵලදානෙ චුතිඅනන්තරො එව එතෙසං ඵලකාලො, න අඤ්ඤොති ඵලකාලනියමෙන නියතතා නිච්ඡිතා, න ඵලදානනියමෙන, එවම්පි නියතඵලකාලානං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං දිට්ඨධම්මවෙදනීයානඤ්ච නියතතා ආපජ්ජෙය්‍ය. තස්මා විපාකධම්මධම්මානං පච්චයන්තරවිකලතාදීහි අවිපච්චමානානම්පි අත්තනො සභාවෙන විපාකධම්මතා විය බලවතා ආනන්තරියෙන විපාකෙ දින්නෙ අවිපච්චමානානම්පි ආනන්තරියානං ඵලදානෙ නියතසභාවා ආනන්තරියසභාවා ච පවත්තීති අත්තනො සභාවෙන ඵලදානනියමෙනෙව නියතතා ආනන්තරියතා ච වෙදිතබ්බා. අවස්සඤ්ච ආනන්තරියසභාවා තතො එව නියතසභාවා ච තෙසං පවත්තීති සම්පටිච්ඡිතබ්බමෙතං අඤ්ඤස්ස බලවතො ආනන්තරියස්ස අභාවෙ චුතිඅනන්තරං එකන්තෙන ඵලදානතො.

အဟောသိကံ...ပ... သို့ ရောက်ရှိကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက စုတေပြီးနောက် အကျိုးပေးမှု မရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့အား အာနန္တရိယဖြစ်မှုသည် မည်သို့ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ အကယ်၍ အကျိုးပေးခွင့် ရရှိသောအခါ စုတေပြီးနောက် ချက်ချင်းသည်သာ ၎င်းတို့၏ အကျိုးပေးရာ ကာလဖြစ်၏၊ အခြားမဟုတ်ဟု အကျိုးပေးချိန်ကို ကန့်သတ်ခြင်းဖြင့်သာ မြဲမြံခြင်းကို ဆုံးဖြတ်အပ်၏၊ အကျိုးပေးရမည်ဟူသော ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်သည်မဟုတ်ပါက၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် အကျိုးပေးချိန် ကန့်သတ်ချက်ရှိသော အခြားဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံနှင့် ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံတို့၏လည်း မြဲမြံခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် အကျိုးပေးတတ်သော တရားတို့သည် အခြားသော အကြောင်းတရား ချို့တဲ့ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် အကျိုးမပေးနိုင်ကြသော်လည်း မိမိ၏ သဘောအားဖြင့် အကျိုးပေးတတ်သော သဘောရှိသကဲ့သို့၊ အလွန်အားကြီးသော အာနန္တရိယကံတစ်ခုက အကျိုးပေးအပ်သည်ရှိသော် အကျိုးမပေးနိုင်ကြတော့သော အခြားအာနန္တရိယကံတို့၏လည်း အကျိုးပေးခြင်း၌ မြဲမြံသော သဘာဝနှင့် အာနန္တရိယ သဘာဝသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် မိမိ၏ သဘောအားဖြင့် အကျိုးပေးခြင်း၏ မြဲမြံခြင်းစနစ်ဖြင့်သာ အာနန္တရိယဖြစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ စုတေပြီးနောက် အခြားသော အားကြီးသော အာနန္တရိယကံ မရှိပါက ဧကန်မုချ အကျိုးပေးတတ်သောကြောင့်၊ ၎င်းတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် အာနန္တရိယသဘောရှိပြီး ထိုအာနန္တရိယသဘောကြောင့်ပင် မြဲမြံသော သဘောရှိသည်ဟူသော ဤအချက်ကို မုချ လက်ခံအပ်ပေသည်။

නනු එවං අඤ්ඤෙසම්පි උපපජ්ජවෙදනීයානං අඤ්ඤස්මිං විපාකදායකෙ අසති චුතිඅනන්තරමෙකන්තෙන ඵලදානතො නියතසභාවා අනන්තරියසභාවා ච පවත්ති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති. අසමානජාතිකෙන චෙතොපණිධිවසෙන උපඝාතකෙන ච නිවත්තෙතබ්බවිපාකත්තා අනන්තරෙ එකන්තඵලදායකත්තාභාවා. න පන ආනන්තරියකානං පඨමජ්ඣානාදීනං දුතියජ්ඣානාදීනි විය අසමානජාතිකං ඵලනිවත්තකං අත්ථි සබ්බානන්තරියානං අවීචිඵලත්තා. න ච හෙට්ඨූපපත්තිං ඉච්ඡතො සීලවතො චෙතොපණිධි විය උපරූපපත්තිජනකකම්මඵලං ආනන්තරියඵලං නිවත්තෙතුං සමත්ථො චෙතොපණිධි අත්ථි අනිච්ඡන්තස්සෙව අවීචිපාතනතො, න ච ආනන්තරියොපඝාතකං කිඤ්චි කම්මං අත්ථි, තස්මා තෙසංයෙව අනන්තරෙ එකන්තවිපාකජනකසභාවා පවත්තීති. අනෙකානි ච ආනන්තරියානි කතානි එකන්තෙනෙව විපාකෙ නියතසභාවත්තා උපරතාවිපච්චනසභාවාසඞ්කත්තා නිච්ඡිතානි සභාවතො නියතානෙව. තෙසු පන සමානසභාවෙසු එකෙන විපාකෙ දින්නෙ ඉතරානි අත්තනා කාතබ්බකිච්චස්ස තෙනෙව කතත්තා න දුතියං තතියං වා පටිසන්ධිං කරොන්ති. න සමත්ථතාවිඝාතත්තාති නත්ථි තෙසං ආනන්තරියකතා නිවත්ති; ගරුතරභාවො පන තෙසු ලබ්භතෙවාති සඞ්ඝභෙදස්ස සියා [Pg.297] ගරුතරභාවොති, ‘‘යෙන…පෙ… විපච්චතී’’ති ආහ. එකස්ස පන අඤ්ඤානි උපත්ථම්භකානි හොන්තීති දට්ඨබ්බානි. පටිසන්ධිවසෙන විපච්චතීති වචනෙන ඉතරෙසං පවත්තිවිපාකදායිතා අනුඤ්ඤාතා විය දිස්සති. නො වා තථා සීලවතීති යථා පිතා සීලවා, තථා සීලවතී නො වා හොතීති යොජනා. සචෙ මාතා සීලවතී, මාතුඝාතො පටිසන්ධිවසෙන විපච්චතීති යොජනා.

အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်ပါက အခြားသော ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံတို့သည်လည်း အခြားအကျိုးကို ပေးတတ်သောကံ မရှိလတ်သော် စုတိ၏ အခြားမဲ့၌ ဧကန်အကျိုးကို ပေးခြင်းကြောင့် (အကျိုးပေး) မြဲသောသဘောရှိသည်လည်းကောင်း၊ အာနန္တရိယကံနှင့်တူသော သဘောရှိသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ခြင်းသို့ မရောက်ပါလောဟု မေးသော်— မရောက်နိုင်ပါ။ မတူသော အမျိုးအစားရှိသော စိတ်၏ဆုတောင်းခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးတတ်သောကံအားဖြင့်လည်းကောင်း တားမြစ်အပ်သော အကျိုးရှိသည်ဖြစ်၍ အခြားမဲ့၌ ဧကန်အကျိုးကို ပေးတတ်သောသဘော မရှိသောကြောင့်တည်း။ ပထမဈာန် စသော အာနန္တရိကကံတို့အား ဒုတိယဈာန်စသည်တို့ကဲ့သို့ မတူသော အမျိုးအစားဖြစ်၍ အကျိုးကို တားမြစ်တတ်သောတရားသည် မရှိသည်သာတည်း၊ အာနန္တရိယကံအားလုံးတို့သည် အဝီစိငရဲ၌ အကျိုးပေးတတ်သောကြောင့်တည်း။ အောက်ဘုံ၌ ဖြစ်ခြင်းကို အလိုရှိသော သီလရှိသူ၏ စိတ်၏ဆုတောင်းခြင်းသည် အထက်ဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံ၏အကျိုးကို တားမြစ်နိုင်သကဲ့သို့ အာနန္တရိယကံ၏ အကျိုးကို တားမြစ်နိုင်စွမ်းသော စိတ်၏ဆုတောင်းခြင်းသည် မရှိပေ၊ အလိုမရှိဘဲလျက်ပင် အဝီစိငရဲသို့ ကျရောက်ရသောကြောင့်တည်း။ အာနန္တရိယကံကို ဖျက်ဆီးတတ်သော ကံတစ်စုံတစ်ခုမျှလည်း မရှိပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုအာနန္တရိယကံတို့၌သာလျှင် အခြားမဲ့၌ ဧကန်အကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ အာနန္တရိယကံ အများအပြားကို ပြုအပ်သော်လည်း ဧကန်အားဖြင့် အကျိုးပေးရာ၌ မြဲသောသဘောရှိသောကြောင့်၊ အကျိုးမပေးဘဲ ချုပ်ငြိမ်းသွားသော သဘောမရှိဟု ဆုံးဖြတ်အပ်သောကြောင့် သဘောအားဖြင့် မြဲသည်သာတည်း။ သို့သော် ထိုတူညီသောသဘောရှိသော အာနန္တရိယကံတို့တွင် တစ်ခုသောကံသည် အကျိုးကို ပေးအပ်သော် အခြားသောကံတို့သည် မိမိတို့ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ထိုအကျိုးပေးပြီးသော ကံက ပြုပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဒုတိယ သို့မဟုတ် တတိယ ပဋိသန္ဓေကို မဖြစ်စေကုန်။ စွမ်းဆောင်နိုင်စွမ်း ပျက်စီးသွားသောကြောင့် မဟုတ်သဖြင့် ထိုကံတို့၏ အာနန္တရိယဖြစ်မှုသည် ကွယ်ပျောက်မသွားပေ။ သို့သော် ထိုကံတို့တွင် သာ၍ကြီးလေးသော အဖြစ်ကို ရရှိနိုင်သည်သာဖြစ်၍ သံဃဘေဒကကံသည်သာ အကြီးလေးဆုံး ဖြစ်ရာ၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'အကြင်သံဃဘေဒကကံဖြင့်...ပ... အကျိုးပေး၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ တစ်ခုသော အာနန္တရိယကံအား အခြားသောကံတို့သည် ထောက်ပံ့တတ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ 'ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် အကျိုးပေး၏' ဟု ဆိုသော စကားဖြင့် အခြားကံတို့၏ ပဝတ္တိအခါ၌ အကျိုးပေးနိုင်စွမ်းကို ခွင့်ပြုသကဲ့သို့ ထင်ရ၏။ 'နော ဝါ တထာ သီလဝတီ' ဟူသော စကားရပ်ကို ဖခင်သည် သီလရှိသကဲ့သို့ မိခင်သည် သီလရှိသည်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် သီလမရှိသည်ဖြစ်စေ ဟု စပ်ရမည်။ အကယ်၍ မိခင်သည် သီလရှိပါက မိခင်ကို သတ်ခြင်းသည် ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် အကျိုးပေး၏ဟု စပ်ရမည်။

පකතත්තොති අනුක්ඛිත්තො. සමානසංවාසකොති අපාරාජිකො. සමානසීමායන්ති එකසීමායං.

'ပကတတ္တော' ဟူသည် (သံဃာမှ) နှင်ထုတ်မထားအပ်သူ။ 'သမာနသံဝါသကော' ဟူသည် ပါရာဇိက မကျသူ။ 'သမာနသီမာယံ' ဟူသည် သိမ်တစ်ခုတည်း၌။

සත්ථුකිච්චං කාතුං අසමත්ථොති යං සත්ථාරා කාතබ්බකිච්චං අනුසාසනාදි, තං කාතුං අසමත්ථොති භගවන්තං පච්චක්ඛාය. අඤ්ඤං තිත්ථකරන්ති අඤ්ඤං සත්ථාරං.

'သတ္ထုကိစ္စံ ကာတုံ အသမတ္ထော' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားရှင် ပြုတော်မူအပ်သော အနုသာသနီစသော ကိစ္စကို ပြုခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်သူဟု မြတ်စွာဘုရားကို စွန့်ပယ်၍။ 'အညံ တိတ္ထကရံ' ဟူသည် အခြားသော ဆရာ (တိတ္ထိ) ကို။

129. අභිජාතිආදිසු (අ. නි. ටී. 1.1.277) පකප්පනෙන දෙවතූපසඞ්කමනාදිනා ජාතචක්කවාළෙන සමානයොගක්ඛෙමං දසසහස්සපරිමාණං ඨානං ජාතිඛෙත්තං, සරසෙනෙව ආණාපවත්තිට්ඨානං ආණාඛෙත්තං, විසයභූතං ඨානං විසයඛෙත්තං. දසසහස්සී ලොකධාතූති ඉමාය ලොකධාතුයා සද්ධිං ඉමං ලොකධාතුං පරිවාරෙත්වා ඨිතා දසසහස්සී ලොකධාතු. තත්තකානංයෙව ජාතිඛෙත්තභාවො ධම්මතාවසෙන වෙදිතබ්බො. ‘‘පරිග්ගහවසෙනා’’ති කෙචි. ‘‘සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං තත්තකං එව ජාතිඛෙත්තං තන්නිවාසීනංයෙව ච දෙවතානං ධම්මාභිසමයො’’ති ච වදන්ති. මාතුකුච්ඡිඔක්කමනකාලාදීනං ඡන්නං එව ගහණං නිදස්සනමත්තං මහාභිනීහාරාදිකාලෙපි තස්ස පකම්පනස්ස ලබ්භමානතො. ආණාඛෙත්තං නාම යං එකජ්ඣං සංවට්ටති ච විවට්ටති ච. ආණා වත්තති ආණාය තන්නිවාසීනං දෙවතානං සිරසා සම්පටිච්ඡනෙන, තඤ්ච ඛො කෙවලං බුද්ධානං ආනුභාවෙනෙව, න අධිප්පායවසෙන, අධිප්පායවසෙන පන ‘‘යාවතා වා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යා’’ති (අ. නි. 3.81) වචනතො තතො පරම්පි ආණා පවත්තෙය්‍ය.

၁၂၉. အဘိဇာတိသုတ်စသည်တို့၌ ကြံစည်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ နတ်တို့၏ ချဉ်းကပ်ခြင်းစသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဇာတိစကြာဝဠာနှင့်တကွ ဘေးကင်းရာ၌ တူညီသော စကြဝဠာ တစ်သောင်းအတိုင်းအရှည်ရှိသော အရပ်သည် 'ဇာတိခေတ်' မည်၏။ မိမိ၏ အာဏာပျံ့နှံ့ရာဖြစ်သော အရပ်သည် 'အာဏာခေတ်' မည်၏။ သိမြင်အပ်သော အာရုံဖြစ်သော အရပ်သည် 'ဝိသယခေတ်' မည်၏။ 'ဒသသဟဿီ လောကဓာတု' ဟူသည် ဤလောကဓာတ်နှင့်တကွ ဤလောကဓာတ်ကို ခြံရံ၍ တည်ရှိသော လောကဓာတ်တစ်သောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမျှလောက်သော အရပ်တို့၏သာလျှင် ဇာတိခေတ်ဖြစ်ခြင်းကို ဓမ္မတာအားဖြင့် သိအပ်၏။ အချို့ဆရာတို့ကမူ 'သိမ်းပိုက်ခြင်းအားဖြင့်' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'ဘုရားရှင်အားလုံးတို့အား ထိုမျှလောက်သော စကြဝဠာသည်သာ ဇာတိခေတ်ဖြစ်၏၊ ထိုစကြဝဠာ၌ နေထိုင်ကြသော နတ်ဗြဟ္မာတို့၏သာ တရားသိမြင်ခြင်း (ဓမ္မာဘိသမယ) ဖြစ်၏' ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ မိခင်၏ဝမ်းတိုက်သို့ သက်ဆင်းသောအခါစသော အချိန်ခြောက်ခုတို့ကိုသာ ယူခြင်းသည် ဥပမာပြခြင်းမျှသာတည်း၊ မဟာဘိနိဟာရ (ဆုတောင်းတော်မူစဉ်) စသော အခါ၌လည်း ထိုမြေတုန်လှုပ်ခြင်းကို ရရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ 'အာဏာခေတ်' မည်သည် တစ်ပေါင်းတည်း ပျက်စီး၍ တစ်ပေါင်းတည်း ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်တတ်သော စကြဝဠာတည်း။ ထိုစကြဝဠာ၌ နေထိုင်ကြသော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ရိုသေစွာ ဦးထိပ်ရွက်၍ ခံယူခြင်းကြောင့် အာဏာပျံ့နှံ့၏။ ထိုသို့ အာဏာပျံ့နှံ့ခြင်းသည်လည်း ဘုရားရှင်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်တော်သက်သက်ကြောင့်သာ ဖြစ်၏၊ အလိုတော်ကြောင့် မဟုတ်ပေ။ အလိုတော်အားဖြင့်မူကား 'အလိုရှိသမျှသော အရပ်တိုင်အောင်' ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ထိုထက်လွန်၍လည်း အာဏာပျံ့နှံ့နိုင်ပေ၏။

න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථීති, ‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජතී’’තිආදිං (ම. නි. 1.285; 2.341; මහාව. 11; කථා. 405; මි. ප. 4.5.11) ඉමිස්සං ලොකධාතුයං ඨත්වා වදන්තෙන භගවතා, ‘‘කිං පනාවුසො සාරිපුත්ත, අත්ථෙතරහි අඤ්ඤෙ සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා [Pg.298] භගවතා සමසමා සම්බොධියන්ති, එවං පුට්ඨො අහං, භන්තෙ, නොති වදෙය්‍ය’’න්ති (දී. නි. 3.161), වත්වා තස්ස කාරණං දස්සෙතුං, ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’’ති ඉමං සුත්තං (දී. නි. 3.161; මි. ප. 5.1.1) දස්සෙන්තෙන ධම්මසෙනාපතිනා ච බුද්ධඛෙත්තභූතං ඉමං ලොකධාතුං ඨපෙත්වා අඤ්ඤත්ථ අනුප්පත්ති වුත්තා හොතීති අධිප්පායො.

'မပွင့်ကုန်' ဟူသော စကား၌မူ— 'ငါ့အား ဆရာမရှိ၊ ငါနှင့်တူသောသူသည် မရှိ' စသည်ဖြင့် ဤလောကဓာတ်၌ တည်၍ ဟောတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည်လည်းကောင်း၊ 'ငါ့ရှင် သာရိပုတ္တရာ၊ ယခုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားနှင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ချင်း တူမျှသော အခြား သမဏ သို့မဟုတ် ဗြဟ္မဏတို့ ရှိပါသလောဟု မေးသော်၊ အရှင်ဘုရား၊ မရှိပါဟု အကျွန်ုပ် ဖြေကြားပါအံ့' ဟု လျှောက်ထား၍ ထိုစကား၏ အကြောင်းရင်းကို ပြခြင်းငှာ 'တစ်ခုသော လောကဓာတ်၌ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင် နှစ်ဆူ ပြိုင်တူပွင့်ရန် အကြောင်းမရှိ၊ အခွင့်မရှိ' ဟူသော ဤသုတ်တော်ကို ထုတ်ဆောင်ပြသတော်မူသော ဓမ္မသေနာပတိ အရှင်သာရိပုတ္တရာသည်လည်းကောင်း ဘုရားခေတ်ဖြစ်သော ဤလောကဓာတ်ကို ချန်လှပ်၍ အခြားအရပ်၌ (ဘုရားရှင်တို့) မပွင့်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်သည်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ယူအပ်၏။

එකතොති සහ, එකස්මිං කාලෙති අත්ථො. සො පන කාලො කථං පරිච්ඡින්නොති චරිමභවෙ පටිසන්ධිග්ගහණතො පට්ඨාය යාව ධාතුපරිනිබ්බානාති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. නිසින්නකාලතො පට්ඨායාති පටිලොමක්කමෙන වදති. පරිනිබ්බානතො පට්ඨායාති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බානතො පට්ඨාය. එත්ථන්තරෙති චරිමභවෙ බොධිසත්තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණං ධාතුපරිනිබ්බානන්ති එතෙසං අන්තරෙ.

'ဧကတော' ဟူသည် အတူတကွ၊ တစ်ခုတည်းသော အခါ၌ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုအခါကို မည်သို့ သတ်မှတ်သနည်းဟူသော်— နောက်ဆုံးသော ဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေ နေသည်မှစ၍ ဓာတ်တော်များ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသည်အထိ ဖြစ်သည်ဟု ပြခြင်းငှာ 'တတ္ထ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'သီတင်းသုံးတော်မူသော အခါမှစ၍' ဟူသည် ပြောင်းပြန်အစဉ် (ပဋိလောမ) အားဖြင့် မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသည်မှစ၍' ဟူသည် အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူသည်မှ စ၍ ဖြစ်သည်။ 'ဤအကြား၌' ဟူသည် နောက်ဆုံးသောဘဝ၌ အလောင်းတော် ပဋိသန္ဓေ ယူခြင်းနှင့် ဓာတ်တော်များ ပရိနိဗ္ဗာန်စံခြင်း ဤနှစ်ခုတို့၏ အကြား၌ ဖြစ်သည်။

අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති න නිවාරිතා, තත්ථ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘තීණි හී’’තිආදි වුත්තං. පටිපත්තිඅන්තරධානෙන හි සාසනස්ස ඔසක්කිතත්තා අපරස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති ලද්ධාවසරා හොති. පටිපදාති පටිවෙධාවහා පුබ්බභාගපටිපදා. ‘‘පරියත්ති පමාණ’’න්ති වත්වා තමත්ථං බොධිසත්තං නිදස්සනං කත්වා දස්සෙතුං, ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං තයිදං හීනං කතන්ති දට්ඨබ්බං. නිය්‍යානිකධම්මස්ස ඨිතිඤ්හි දස්සෙන්තො අනිය්‍යානිකධම්මං නිදස්සෙති.

အခြားသော ဘုရားရှင် ပွင့်ထွန်းလာခြင်းကို တားမြစ်ထားသည်မဟုတ်၊ ထိုအရာ၌ အကြောင်းရင်းကို ပြခြင်းငှာ 'တီးဏိ ဟိ' စသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကျင့်ဝတ်ပဋိပတ် ကွယ်ပျောက်ခြင်းဖြင့် သာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်သွားသောကြောင့် အခြားသော ဘုရားရှင် ပွင့်ထွန်းလာရန် အခွင့်အလမ်း ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပဋိပဒါ' ဟူသည် မဂ်ဖိုလ်ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကို ဆောင်မည့် ရှေးဦးအပိုင်း ဖြစ်သော ပဋိပတ်လမ်းစဉ် ဖြစ်သည်။ 'ပရိယတ္တိသာလျှင် အတိုင်းအရှည် (စံနှုန်း) ဖြစ်၏' ဟု ဆို၍ ထိုအနက်ကို ဘုရားလောင်းအား သာဓကပြု၍ ပြခြင်းငှာ 'ယထာ' စသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်ကို ချို့ယွင်းချက်ရှိသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းတရား (နိယျာနိကဓမ္မ) တည်တံ့ပုံကို ပြလိုသဖြင့် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းမဟုတ်သောတရား (အနိယျာနိကဓမ္မ) ကို သာဓက ပြတော်မူ၏။

මාතිකාය අන්තරහිතායාති, ‘‘යො පන භික්ඛූ’’තිආදිනයප්පත්තා සික්ඛාපදපාළි මාතිකා, තාය අන්තරහිතාය නිදානුද්දෙසසඞ්ඛාතෙ පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ පබ්බජ්ජායුපසම්පදාකම්මෙසු ච සාසනං තිට්ඨතීති අත්ථො. අථ වා පාතිමොක්ඛෙ ධරන්තෙයෙව පබ්බජ්ජා උපසම්පදා ච, එවං සති තදුභයං පාතිමොක්ඛෙ අන්තොගධං තදුභයාභාවෙ පාතිමොක්ඛාභාවතො, තස්මා තයිදං තයං සාසනස්ස ඨිතිහෙතූති ආහ – ‘‘පාතිමොක්ඛපබ්බජ්ජාඋපසම්පදාසු ඨිතාසු සාසනං තිට්ඨතී’’ති. යස්මා වා උපසම්පදාධීනං පාතිමොක්ඛං, උපසම්පදා ච පබ්බජ්ජාධීනා, තස්මා පාතිමොක්ඛෙ සිද්ධෙ, සිද්ධාසු පබ්බජ්ජාඋපසම්පදාසු ච සාසනං තිට්ඨති. පච්ඡිමපටිවෙධතො හි පරං පටිවෙධසාසනං, පච්ඡිමසීලතො ච පරං පටිපත්තිසාසනං විනට්ඨං නාම හොති. ඔසක්කිතං නාමාති පච්ඡිමකපටිවෙධසීලභෙදද්වයං එකතො කත්වා තතො පරං විනට්ඨං නාම හොතීති අත්ථො.

"မာတိကာ ကွယ်ပျောက်သော်" ဟူသည်ကား "ယော ပန ဘိက္ခု" အစရှိသော နည်းလမ်းသို့ ရောက်သော သိက္ခာပုဒ်ပါဠိသည် မာတိကာမည်၏၊ ထိုမာတိကာ ကွယ်ပျောက်သော်လည်း နိဒါနုဒ္ဒေသဟု ဆိုအပ်သော ပါတိမောက်ဥဒ္ဒေသ၌လည်းကောင်း၊ ပဗ္ဗဇ္ဇာ (ရှင်ပြုခြင်း)၊ ဥပသမ္ပဒါ (ရဟန်းခံခြင်း) ကံတို့၌လည်းကောင်း သာသနာတော် တည်ရှိသေး၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့မဟုတ် ပါတိမောက် တည်ရှိနေဆဲ၌သာ ရှင်ပြုခြင်းနှင့် ရဟန်းခံခြင်းတို့ တည်ရှိ၏၊ ထိုသို့ရှိသော် ထိုနှစ်မျိုးလုံးသည် ပါတိမောက်၌ အကျုံးဝင်၏၊ ထိုနှစ်မျိုးမရှိလျှင် ပါတိမောက်လည်း မရှိနိုင်သောကြောင့်၊ ထို့ကြောင့် ထိုသုံးပါးအပေါင်းသည် သာသနာတော် တည်မြဲခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သည်ဟူ၍ "ပါတိမောက်၊ ပဗ္ဗဇ္ဇာ၊ ဥပသမ္ပဒါတို့ တည်ရှိနေသရွေ့ သာသနာတော် တည်ရှိ၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် ပါတိမောက်သည် ဥပသမ္ပဒါအပေါ်၌ တည်မှီနေသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဥပသမ္ပဒါသည်လည်း ပဗ္ဗဇ္ဇာအပေါ်၌ တည်မှီနေသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထို့ကြောင့် ပါတိမောက် တည်ရှိပြီးမြောက်သောအခါ၌လည်းကောင်း၊ ပဗ္ဗဇ္ဇာနှင့် ဥပသမ္ပဒါတို့ တည်ရှိပြီးမြောက်သောအခါ၌လည်းကောင်း သာသနာတော် တည်ရှိ၏။ စင်စစ်သော်ကား နောက်ဆုံးသော ပဋိဝေဓ (တရားထူးရခြင်း) မှ လွန်မြောက်လျှင် ပဋိဝေဓသာသနာသည်လည်းကောင်း၊ နောက်ဆုံးသော သီလမှ လွန်မြောက်လျှင် ပဋိပတ္တိသာသနာသည်လည်းကောင်း ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သည်မည်၏။ "ဆုတ်ယုတ်ခြင်း (သို့မဟုတ် ဆုတ်နစ်ခြင်း)" မည်သည်ကား နောက်ဆုံးသော ပဋိဝေဓနှင့် သီလပျက်စီးခြင်း နှစ်မျိုးကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ ထိုမှတစ်ပါး ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သည်မည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

තෙන [Pg.299] කාමං ‘‘සාසනට්ඨිතියා පරියත්ති පමාණ’’න්ති වුත්තං, පරියත්ති පන පටිපත්තිහෙතුකාති පටිපත්තියා අසති අප්පතිට්ඨා හොති, තස්මා පටිපත්තිඅන්තරධානං සාසනොසක්කනස්ස විසෙසකාරණන්ති දස්සෙත්වා තයිදං සාසනොසක්කනං ධාතුපරිනිබ්බානොසානන්ති දස්සෙතුං, ‘‘තීණි පරිනිබ්බානානී’’ති වුත්තං.

ထို့ကြောင့် "သာသနာတော် တည်တံ့ရန်အတွက် ပရိယတ္တိသည်သာ အတိုင်းအရှည် (စံနှုန်း) ဖြစ်သည်" ဟု အလိုအလျောက် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ပရိယတ္တိသည်လည်း ပဋိပတ်လျှင် အကြောင်းရှိသောကြောင့် ပဋိပတ်မရှိသော် မတည်တံ့နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ပဋိပတ်ကွယ်ပျောက်ခြင်းသည် သာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၏ ထူးခြားသော အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်ကို ပြသ၍၊ ထိုသာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းသည် ဓာတ်တော်များ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်းလျှင် အဆုံးရှိသည်ကို ပြသခြင်းငှာ "ပရိနိဗ္ဗာန် သုံးပါး" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

කාරුඤ්ඤන්ති පරිදෙවනකාරුඤ්ඤං. ජම්බුදීපෙ දීපන්තරෙසු දෙවනාගබ්‍රහ්මලොකෙසු ච විප්පකිරිත්වා ඨිතානං ධාතූනං මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ එකජ්ඣං සන්නිපතනං, රස්මිවිස්සජ්ජනං, තත්ථ තෙජොධාතුයා උට්ඨානං, එකජාලීභාවො චාති සබ්බමෙතං සත්ථු අධිට්ඨානවසෙනෙව වෙදිතබ්බං.

"ကရုဏ်းညှာ" ဟူသည် စိုးရိမ်ပူဆွေး သနားစဖွယ် ငိုကြွေးခြင်းတည်း။ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၊ ကျွန်းငယ်အပါးပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ နတ်၊ နဂါး၊ ဗြဟ္မာ့ပြည်တို့၌လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့၍ တည်ရှိနေသော ဓာတ်တော်တို့သည် မဟာဗောဓိပလ္လင်တော်၌ တစ်ပေါင်းတည်း စုရုံးလာခြင်း၊ ရောင်ခြည်တော်များ လွှတ်ခြင်း၊ ထိုဓာတ်တော်များ စုဝေးရာ၌ တေဇောဓာတ် (မီး) ထွက်ပေါ်လာခြင်းနှင့် တစ်ပြင်တည်း ငြိမ်းအေးစွာ တောက်လောင်ခြင်း အားလုံးတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အဓိဋ္ဌာန်တော်အစွမ်းကြောင့်သာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

අනච්ඡරියත්තාති ද්වීසුපි උප්පජ්ජමානෙසු අච්ඡරියත්තාභාවදොසතොති අත්ථො. බුද්ධා නාම මජ්ඣෙ භින්නං සුවණ්ණං විය එකසදිසාති තෙසං දෙසනාපි එකරසා එවාති ආහ – ‘‘දෙසනාය ච විසෙසාභාවතො’’ති. එතෙනපි අනච්ඡරියත්තමෙව සාධෙති. විවාදභාවතොති එතෙන විවාදාභාවත්ථං ද්වෙ එකතො න උප්පජ්ජන්තීති දස්සෙති.

"အံ့ဖွယ်မရှိသောကြောင့်" ဟူသည် (ဘုရားနှစ်ဆူ) အတူတကွ ပွင့်ထွန်းလာပါက အံ့ဩဖွယ်ကောင်းမှု မရှိခြင်းဟူသော ချို့ယွင်းချက်ကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဘုရားရှင်တို့မည်သည် အလယ်မှခွဲအပ်သော ရွှေတုံးကဲ့သို့ တစ်ပုံစံတည်း တူညီကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဘုရားရှင်တို့၏ ဒေသနာတော်သည်လည်း တစ်ခုတည်းသော အရသာရှိသည်သာဖြစ်သောကြောင့် "ဒေသနာတော်၌ ထူးခြားမှုမရှိခြင်းကြောင့်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဤသို့ဖြင့်လည်း အံ့ဖွယ်မရှိပုံကိုသာ သက်သေထူ၏။ "ငြင်းခုံခြင်းမရှိစေရန်" ဟူသည် ဤစကားဖြင့် ငြင်းခုံခြင်း မဖြစ်စေရန်အတွက် ဘုရားရှင်နှစ်ဆူတို့သည် တစ်ပြိုင်နက် ပွင့်ထွန်းတော်မမူကြကုန်ဟု ပြသသည်။

තත්ථාති මිලින්දපඤ්හෙ. එකං බුද්ධං ධාරෙතීති එකබුද්ධධාරණී. එතෙන එවං සභාවා එතෙ බුද්ධගුණා, යෙන දුතියබුද්ධගුණෙ ධාරෙතුං අසමත්ථා අයං ලොකධාතූති දස්සෙති. පච්චයවිසෙසනිප්ඵන්නානඤ්හි ගුණධම්මානං භාරියො විසෙසො න සක්කා ධාරෙතුන්ති, ‘‘න ධාරෙය්‍යා’’ති වත්වා තමෙව අධාරණං පරියායන්තරෙනපි පකාසෙන්තො ‘‘චලෙය්‍යා’’තිආදිමාහ. තත්ථ චලෙය්‍යාති පරිප්ඵන්දෙය්‍ය. කම්පෙය්‍යාති පවෙධෙය්‍ය. නමෙය්‍යාති එකපස්සෙන නමෙය්‍ය. ඔනමෙය්‍යාති ඔසීදෙය්‍ය. විනමෙය්‍යාති විවිධං ඉතොචිතො ච නමෙය්‍ය. විකිරෙය්‍යාති වාතෙන ථුසමුට්ඨි විය විප්පකිරෙය්‍ය. විධමෙය්‍යාති විනස්සෙය්‍ය. විද්ධංසෙය්‍යාති සබ්බසො විද්ධස්තා භවෙය්‍ය. තථාභූතා ච කත්ථචි න තිට්ඨෙය්‍යාති ආහ ‘‘න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍යා’’ති.

ထို၌ "ထို၌" ဟူသည် မိလိန္ဒပဉှာ၌ တည်း။ "မြတ်စွာဘုရားတစ်ဆူတည်းကိုသာ ဆောင်နိုင်၏" ဟူသည် ဧကဗုဒ္ဓဓာရဏီ မည်၏။ ဤစကားဖြင့် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့သည် ဤကဲ့သို့သော သဘောရှိကုန်၏၊ ထိုဂုဏ်တော်တို့ကြောင့် ဤလောကဓာတ်သည် ဒုတိယဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို ဆောင်ထားခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပါဟု ပြသသည်။ အကြောင်းထူးဖြင့် ပြီးမြောက်အပ်သော ဂုဏ်ရည်တရားတို့၏ ကြီးမားထူးခြားသော အလေးချိန်ကို မဆောင်ထားနိုင်သောကြောင့် "မဆောင်နိုင်ရာ" ဟု မိန့်ဆိုပြီးလျှင်၊ ထိုမဆောင်နိုင်ပုံကိုပင် တစ်ပါးသောနည်းဖြင့် ထင်ရှားစေလျက် "တုန်လှုပ်ရာ၏" အစရှိသည်တို့ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထို၌ "caleyya (တုန်လှုပ်ရာ၏)" ဟူသည် သိမ့်သိမ့်တုန်ရာ၏။ "kampeyya (လှုပ်ရှားရာ၏)" ဟူသည် ပြင်းစွာတုန်လှုပ်ရာ၏။ "nameyya (ညွတ်ရာ၏)" ဟူသည် တစ်ဖက်သို့ စောင်းညွတ်ရာ၏။ "onameyya (နိမ့်ဆင်းရာ၏)" ဟူသည် နစ်မြုပ်ရာ၏။ "vinameyya (လည်ပတ်ညွတ်ကွေးရာ၏)" ဟူသည် ဤမှထိုမှ အထူးထူးအပြားပြား ယိမ်းယိုင်ညွတ်ကိုင်းရာ၏။ "vikireyya (ပျံ့လွင့်ရာ၏)" ဟူသည် လေတိုက်သဖြင့် ဖွဲဆုပ်ကဲ့သို့ လွင့်စင်ပျံ့လွင့်ရာ၏။ "vidhameyya (ပျက်စီးရာ၏)" ဟူသည် ကွယ်ပျောက်ပျက်စီးရာ၏။ "viddhaṃseyya (ပြိုကွဲရာ၏)" ဟူသည် အလုံးစုံ ပျက်စီးပြိုကွဲရာ၏။ ထိုကဲ့သို့ ဖြစ်သည်ရှိသော် အဘယ်နေရာ၌မျှ မတည်တံ့နိုင်ရာဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "တည်တံ့ခြင်းသို့ မရောက်ရာ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

ඉදානි තත්ථ නිදස්සනං දස්සෙන්තො, ‘‘යථා, මහාරාජා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සමුපාදිකාති සමං උද්ධං පජ්ජති පවත්තතීති සමුපාදිකා, උදකස්ස උපරි සමං ගාමිනීති අත්ථො. වණ්ණෙනාති සණ්ඨානෙන. පමාණෙනාති ආරොහෙන[Pg.300]. කිසථූලෙනාති කිසථූලභාවෙන, පරිණාහෙනාති අත්ථො.

ယခုအခါ ထိုအရာ၌ ဥပမာကို ပြလိုသဖြင့် "မင်းမြတ်... ပုံစံအားဖြင့်မူကား" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထို၌ "သမူပါဒိကာ" ဟူသည် ညီညာစွာ အထက်သို့တက်၍ လှုပ်ရှားသွားလာတတ်သောကြောင့် သမူပါဒိကာမည်၏၊ ရေပြင်ပေါ်၌ ညီညာစွာ သွားတတ်သော လှေ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "vaṇṇena (အဆင်းအားဖြင့်)" ဟူသည် သဏ္ဌာန်အားဖြင့် တည်း။ "pamāṇena (အတိုင်းအရှည်အားဖြင့်)" ဟူသည် အလျား အမြင့်အားဖြင့် တည်း။ "kisathūlena (ပိန်ခြင်း ဆူခြင်းအားဖြင့်)" ဟူသည် ပိန်ခြင်း ဆူခြင်းရှိသည်ဖြစ်၍ လုံးပတ် (ဗျက်) အားဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

ඡාදෙන්තන්ති රොචෙන්තං රුචිං උප්පාදෙන්තං. තන්දීකතොති තෙන භොජනෙන තන්දීභූතො. අනොනමිතදණ්ඩජාතොති යාවදත්ථං භොජනෙන ඔනමිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අනොනමිතදණ්ඩො විය ජාතො. සකිං භුත්තො වමෙය්‍යාති එකම්පි ආලොපං අජ්ඣොහරිත්වා වමෙය්‍යාති අත්ථො.

"နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော" ဟူသည် နှစ်သက်လိုချင်စိတ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသော။ "ထိုင်းမှိုင်းခြင်းရှိသော" ဟူသည် ထိုအစားအစာကြောင့် ထိုင်းမှိုင်းလေးလံခြင်းသို့ ရောက်သော။ "မကွေးညွတ်နိုင်သော တုတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်သော" ဟူသည် အလိုရှိသမျှ အလွန်အကျွံ စားရသဖြင့် မကုန်းနိုင် မကွေ့နိုင်ဘဲ မကွေးညွတ်နိုင်သော တုတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်လာခြင်း။ "တစ်ကြိမ်မျှ စားသည်ရှိသော် အန်ရာ၏" ဟူသည် ဆွမ်းတစ်လုပ်မျှကို မျိုချပြီးသော်လည်း ပြန်၍ အန်ထွက်ရာ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

අතිධම්මභාරෙන පථවී චලතීති ධම්මෙන නාම පථවී තිට්ඨෙය්‍ය. සා කිං තෙනෙව චලති විනස්සතීති අධිප්පායෙන පුච්ඡති. පුන ථෙරො ‘‘රතනං නාම ලොකෙ කුටුම්බං සන්ධාරෙන්තං අභිමතඤ්ච ලොකෙන අත්තනො ගරුසභාවතාය සකටභඞ්ගස්ස කාරණං අතිභාරභූතං දිට්ඨං. එවංධම්මො ච හිතසුඛවිසෙසෙහි තංසමඞ්ගිනං ධාරෙන්තො අභිමතො ච විඤ්ඤූනං ගම්භීරප්පමෙය්‍යභාවෙන ගරුසභාවත්තා අතිභාරභූතො පථවීචලනස්ස කාරණං හොතී’’ති දස්සෙන්තො, ‘‘ඉධ, මහාරාජ, ද්වෙ සකටා’’තිආදිමාහ. එතෙනෙව තථාගතස්ස මාතුකුච්ඡිඔක්කමනාදිකාලෙ පථවීකම්පනකාරණං සංවණ්ණිතන්ති දට්ඨබ්බං. එකසකටතො රතනන්ති එකස්මා, එකස්ස වා සකටස්ස රතනං, තස්මා සකටතො ගහෙත්වාති අත්ථො.

"အလွန်အမင်း ကြီးလေးသော တရားတော်၏ အလေးချိန်ကြောင့် မြေကြီး လှုပ်ရှား၏" ဟူသည် မြေကြီးသည် တရားသဘောဖြင့် တည်တံ့ရာ၏။ ထိုမြေကြီးသည် ထိုတရားသဘောကြောင့်ပင် အဘယ်ကြောင့် တုန်လှုပ်ပျက်စီးရသနည်း ဟု ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်ဖန် မထေရ်သည် "လောက၌ ရတနာမည်သည် အိမ်ထောင်စုကို ထောက်ပံ့တတ်၍ လောကသားတို့ အလိုရှိအပ်သော်လည်း မိမိ၏ လေးလံသော သဘောကြောင့် လှည်းကို ကျိုးပျက်စေတတ်သော အလွန်လေးလံသော အရာအဖြစ် မြင်အပ်၏။ ထို့အတူပင် တရားတော်သည်လည်း ထူးခြားသော အကျိုးစီးပွား၊ ချမ်းသာတို့ဖြင့် ထိုတရားရှိသူကို ထောက်ပံ့လျက် ပညာရှိတို့ အလိုရှိအပ်သော်လည်း၊ နက်နဲ၍ အတိုင်းမသိနိုင်သော သဘောဖြင့် ကြီးလေးသောကြောင့် အလွန်အကျွံ လေးလံသောအရာ ဖြစ်ရကား မြေကြီးလှုပ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏" ဟု ပြလိုသဖြင့် "မင်းမြတ်... ဤလောက၌ လှည်းနှစ်စီးတို့သည်..." အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤအချက်ဖြင့်ပင် မြတ်စွာဘုရား မိခင်ဝမ်းတိုက်သို့ သက်ဆင်းတော်မူစဉ် စသည်တို့၌ မြေကြီးတုန်လှုပ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းအပ်ပြီဟု မှတ်သားအပ်၏။ "လှည်းတစ်စီးမှ ရတနာ" ဟူသည် လှည်းတစ်စီးမှသော်လည်းကောင်း၊ လှည်းတစ်စီး၏ ရတနာကိုသော်လည်းကောင်း ထိုလှည်းမှ ယူဆောင်၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

ඔසාරිතන්ති උච්චාරිතං, වුත්තන්ති අත්ථො. අග්ගොති සබ්බසත්තෙහි අග්ගො.

"ထုတ်ဖော်အပ်သော" ဟူသည် ရွတ်ဆိုအပ်သော၊ ပြောကြားအပ်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အမြတ်ဆုံး" ဟူသည် သတ္တဝါအားလုံးတို့ထက် မြတ်လှစွာသော။

සභාවපකතීති සභාවභූතා අකිත්තිමා පකති. කාරණමහන්තතායාති මහන්තෙහි බුද්ධකාරකධම්මෙහි පාරමිතාසඞ්ඛාතෙහි කාරණෙහි බුද්ධගුණානං නිබ්බත්තිතොති වුත්තං හොති. පථවිආදීනි මහන්තානි වත්ථූනි, මහන්තා ච සක්කභාවාදයො අත්තනො අත්තනො විසයෙ එකෙකා එව, සම්මාසම්බුද්ධොපි මහන්තො අත්තනො විසයෙ එකොව, කො ච තස්ස විසයො? බුද්ධභූමි, යාවතකං වා ඤෙය්‍යං. එවං ‘‘ආකාසො විය අනන්තවිසයො භගවා එකොව හොතී’’ති වදන්තො පරචක්කවාළෙසු දුතියස්ස බුද්ධස්ස අභාවං දස්සෙති.

"သဘာဝပကတိ" ဟူသည် ဓမ္မတာအတိုင်း ဖြစ်သော ပြုပြင်မထားသော ပကတိသဘော တည်း။ "အကြောင်းတရားတို့၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်" ဟူသည် ပါရမီတော်ဟု ဆိုအပ်သော ဘုရားဖြစ်စေတတ်သော ကြီးမြတ်သော အကြောင်းတရားတို့ဖြင့် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်များ ဖြစ်ထွန်းပေါ်ပေါက်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မြေကြီးအစရှိသော ကြီးကျယ်သော ဝတ္ထုပစ္စည်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ သိကြားမင်း၏ သဘောအစရှိသော ကြီးကျယ်သော သဘောတရားတို့သည်လည်းကောင်း မိမိမိမိတို့၏ နယ်ပယ် (ဝိသယ) ၌ တစ်ခုစီသာ ရှိကုန်၏၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်သည်လည်း ကြီးမြတ်တော်မူသဖြင့် မိမိ၏ ဝိသယ၌ တစ်ဆူတည်းသာ ဖြစ်တော်မူ၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ဝိသယကား အဘယ်နည်း။ ဗုဒ္ဓဘူမိ (ဘုရားရှင်၏ အရာဌာန) သို့မဟုတ် သီတင်းသုံးရာ ဉေယျဓံတရား အလုံးစုံတည်း။ ဤသို့လျှင် "ကောင်းကင်ပြင်ကဲ့သို့ အတိုင်းမသိ ကျယ်ဝန်းသော အရာရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ဆူတည်းသာ ဖြစ်တော်မူ၏" ဟု မိန့်ဆိုလျက် အခြားသော စကြဝဠာတို့၌ ဒုတိယဘုရားရှင် မပွင့်တော်မူနိုင်ပုံကို ပြသတော်မူသည်။

ඉමිනාව [Pg.301] පදෙනාති ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයා’’ති ඉමිනා එව පදෙන. දසචක්කවාළසහස්සානි ගහිතානි ජාතිඛෙත්තත්තා. එකචක්කවාළෙනෙවාති ඉමිනා එකචක්කවාළෙනෙව. යථා – ‘‘ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ උප්පජ්ජන්තී’’ති වුත්තෙ ඉමස්මිම්පි චක්කවාළෙ ජම්බුදීපෙයෙව, තත්ථපි මජ්ඣිමපදෙසෙ එවාති පරිච්ඡින්දිතුං වට්ටති; එවං ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයා’’ති ජාතිඛෙත්තෙ අධිප්පෙතෙපි ඉමිනාව චක්කවාළෙන පරිච්ඡින්දිතුං වට්ටති.

"ဤပုဒ်ဖြင့်သာ" ဟူသည် "တစ်ခုတည်းသော လောကဓာတ်၌" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်သာ တည်း။ ဇာတိခေတ် ဖြစ်သောကြောင့် စကြဝဠာ တစ်သောင်းကို ယူအပ်၏။ "စကြဝဠာတစ်ခုတည်းဖြင့်သာ" ဟူသည် ဤစကြဝဠာ တစ်ခုတည်းဖြင့်သာ ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် - "ဤစကြဝဠာ၌သာ ပွင့်တော်မူကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်သော် ဤစကြဝဠာ၌ပင် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌သာ၊ ထိုဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌လည်း မဇ္ဈိမဒေသ၌သာ ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် "တစ်ခုတည်းသော လောကဓာတ်၌" ဟု ဇာတိခေတ်ကို ရည်ရွယ်သော်လည်း ဤစကြဝဠာတစ်ခုတည်းဖြင့်သာ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထိုက်ပေသည်။

විවාදූපච්ඡෙදතොති විවාදූපච්ඡෙදකාරණා. ද්වීසු උප්පන්නෙසු යො විවාදො භවෙය්‍ය, තස්ස අනුප්පාදොයෙවෙත්ථ විවාදුපච්ඡෙදො. එකස්මිං දීපෙතිආදිනා දීපන්තරෙපි එකජ්ඣං න උප්පජ්ජන්ති, පගෙව එකදීපෙති දස්සෙති. සො පරිහායෙථාති චක්කවාළස්ස පදෙසෙ එව වත්තිතබ්බත්තා පරිහායෙය්‍ය.

ငြင်းခုံခြင်းကို ဖြတ်တောက်ခြင်းကြောင့်ဟူသည် ‘ငြင်းခုံခြင်းကို ဖြတ်တောက်ခြင်း အကြောင်းကြောင့်’ ဟူလို။ (ဘုရားနှစ်ဆူ) ပွင့်ထွန်းလာပါက ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော အငြင်းပွားမှု တစ်စုံတစ်ရာ ရှိခဲ့သော် ထိုအငြင်းပွားမှု လုံးဝမဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်ပင် ဤ၌ ‘အငြင်းပွားမှုကို ဖြတ်တောက်ခြင်း’ မည်၏။ ‘ကျွန်းတစ်ကျွန်း၌’ စသည်ဖြင့် (ပြဆိုရာ၌) ကျွန်းတစ်ကျွန်းမှ တစ်ပါး အခြားကျွန်း၌သော်လည်း တစ်ပြိုင်နက်တည်း မပွင့်နိုင်ကြကုန်၊ ကျွန်းတစ်ကျွန်းတည်း၌မူကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိဟူ၍ ပြသတော်မူသည်။ ‘ထိုသြကာသသည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးရာ၏’ ဟူသည် စကြဝဠာ၏ တစ်ခုသော အရပ်ဒေသ၌သာ တည်ရှိရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးရာ၏ (ဟူလို)။

130. මනුස්සත්තන්ති මනුස්සභාවො තස්සෙව පබ්බජ්ජාදිගුණසම්පත්තිආදීනං යොග්ගභාවතො. ලිඞ්ගසම්පත්තීති පුරිසභාවො. හෙතූති මනොවචීපණිධානපුබ්බිකා හෙතුසම්පදා. සත්ථාරදස්සනන්ති සත්ථුසම්මුඛීභාවො. පබ්බජ්ජාති කම්මකිරියවාදීසු තාපසෙසු, භික්ඛූසු වා පබ්බජ්ජා. ගුණසම්පත්තීති අභිඤ්ඤාදිගුණසම්පදා. අධිකාරොති බුද්ධං උද්දිස්ස අධිකො සක්කාරො. ඡන්දතාති සම්මාසම්බොධිං උද්දිස්ස සාතිසයො කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දො. අට්ඨධම්මසමොධානාති එතෙසං අට්ඨන්නං ධම්මානං සමායොගෙන. අභිනීහාරොති කායපණිධානං. සමිජ්ඣතීති නිප්ඵජ්ජතීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන පරමත්ථදීපනියා චරියාපිටකවණ්ණනාය (චරියා. අට්ඨ. පකිණ්ණකකථා) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

၁၃၀. ‘လူဖြစ်ခြင်း’ ဟူသည် လူ၏အဖြစ်တည်း၊ ထိုလူ၏အဖြစ်သည်သာလျှင် ရဟန်းအဖြစ် စသော ဂုဏ်သမ္ပတ္တိစသည်တို့အား သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော အဖြစ်ရှိသောကြောင့်တည်း။ ‘လိင်သမ္ပတ္တိ’ ဟူသည် ယောက်ျား၏အဖြစ်တည်း။ ‘အကြောင်း’ ဟူသည် စိတ်၊ နှုတ်တို့ဖြင့် ဆုတောင်းခြင်းလျှင် ရှေးဦးစွာရှိသော အကြောင်းသမ္ပတ္တိတည်း။ ‘မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရခြင်း’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်၌ ရှိသောအဖြစ်တည်း။ ‘ရဟန်းပြုခြင်း’ ဟူသည် ကမ္မဝါဒီ ကိရိယဝါဒီဖြစ်ကုန်သော ရသေ့တို့၌ သော်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့၌ သော်လည်းကောင်း ရဟန်းပြုခြင်းတည်း။ ‘ဂုဏ်သမ္ပတ္တိ’ ဟူသည် အဘိညာဉ်စသော ဂုဏ်သမ္ပတ္တိတည်း။ ‘အလှူဒါန ကောင်းမှုမြတ်’ (အဓိကာရ) ဟူသည် ဘုရားရှင်ကို ရည်ညွှန်း၍ လွန်ကဲသော ပူဇော်သက္ကာရ ပြုခြင်းတည်း။ ‘အလိုဆန္ဒရှိခြင်း’ ဟူသည် သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ရည်ညွှန်း၍ လွန်ကဲသော ပြုလိုသော ဆန္ဒတည်းဟူသော ကုသိုလ်ဆန္ဒ ရှိခြင်းတည်း။ ‘တရားရှစ်ပါးတို့ ပေါင်းဆုံခြင်း’ ဟူသည် ဤတရားရှစ်ပါးတို့၏ အညီအမျှ ပေါင်းဆုံမိခြင်းကြောင့်တည်း။ ‘ဆုပန်ခြင်း’ (အဘိနီဟာရ) ဟူသည် ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော ဆုတောင်းခြင်းတည်း။ ‘ပြည့်စုံ၏’ ဟူသည် ‘ပြီးစီးခြင်းသို့ ရောက်၏’ ဟု ဆိုလို၏။ ဤသည်ကား ဤ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှတည်း။ အကျယ်ကိုမူကား ပရမတ္ထဒီပနီအမည်ရှိသော စရိယာပိဋကအဋ္ဌကထာ (စရိယာ၊ ဋ္ဌ၊ ပကိဏ္ဏကကထာ) ၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

සබ්බාකාරපරිපූරමෙවාති පරිපුණ්ණලක්ඛණතාය සත්තුස්සදාදීහි සබ්බාකාරෙහි සම්පන්නමෙව. න හි ඉත්ථියා කොසොහිතවත්ථගුය්හතා සම්භවති, දුතියපකති ච නාම පඨමපකතිතො නිහීනා එව. තෙනෙවාහ අනන්තරවාරෙ ‘‘යස්මා’’තිආදි.

‘အလုံးစုံသော အခြင်းအရာဖြင့် ပြည့်စုံသည်သာ’ ဟူသည် ပြည့်စုံသော လက္ခဏာရှိသည် ဖြစ်၍ ကုန်းခုနစ်ပါး စသည်တို့ဖြင့် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြည့်စုံသည်ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ မိန်းမအား ယောက်ျားတို့၏ လျှို့ဝှက်အပ်သော အင်္ဂါဇာတ်မျိုး ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ပေ၊ ဒုတိယ သဘာဝ (မိန်းမအဖြစ်) ဟူသည် ပထမ သဘာဝ (ယောက်ျားအဖြစ်) ထက် ယုတ်ညံ့သည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် နောက်ဆက်တွဲ ဝါရ၌ ‘ယသ္မာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

ඉධ පුරිසස්ස තත්ථ නිබ්බත්තනතොති ඉමස්මිං මනුස්සලොකෙ පුරිසභූතස්ස තත්ථ බ්‍රහ්මලොකෙ බ්‍රහ්මත්තභාවෙන නිබ්බත්තනතො. තෙන අසතිපි පුරිසලිඞ්ගෙ පුරිසාකාරා බ්‍රහ්මානො හොන්තීති දස්සෙති. තංයෙව හි පුරිසාකාරං [Pg.302] සන්ධාය වුත්තං – ‘‘යං පුරිසො බ්‍රහ්මත්තං කරෙය්‍යා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘සමානෙපී’’තිආදි. යදි එවං ඉත්ථියො බ්‍රහ්මලොකෙ න උප්පජ්ජන්තීති ආහ ‘‘බ්‍රහ්මත්ත’’න්තිආදි.

‘ဤ၌ ယောက်ျားဖြစ်သူသည် ထိုဘုံ၌ ဖြစ်ရသောကြောင့်’ ဟူသည် ဤလူ့ပြည်၌ ယောက်ျားဖြစ်သူသည် ထိုဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဗြဟ္မာအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ရသောကြောင့်တည်း။ ထိုစကားဖြင့် ယောက်ျားလိင် မရှိသော်လည်း ဗြဟ္မာတို့သည် ယောက်ျား၏ အသွင်သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏ဟု ပြသတော်မူသည်။ ထိုယောက်ျား၏ အသွင်သဏ္ဌာန်ကိုပင် ရည်ရွယ်၍ ‘ယောက်ျားသည် ဗြဟ္မာ့အဖြစ်ကို ပြုနိုင်ရာ၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘တူညီကြသော်လည်း’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် မိန်းမတို့သည် ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ မဖြစ်ကြကုန်လောဟု မေးက တုံ့ပြန်ရန် ‘ဗြဟ္မတ္တံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

131. කායදුච්චරිතස්සාතිආදිපාළියා කම්මනියාමො නාම කථිතො. සමඤ්ජනං සමඞ්ගො, සො එතස්ස අත්ථීති සමඞ්ගී, සමන්නාගතො. සමඤ්ජනසීලො වා සමඞ්ගී. පුබ්බභාගෙ ආයූහනසමඞ්ගිතා, සන්නිට්ඨාපකචෙතනාවසෙන චෙතනාසමඞ්ගිතා. චෙතනාසන්තතිවසෙන වා ආයූහනසමඞ්ගිතා, තංතංචෙතනාඛණවසෙන චෙතනාසමඞ්ගිතා. කතූපචිතස්ස අවිපක්කවිපාකස්ස කම්මස්ස වසෙන කම්මසමඞ්ගිතා, කම්මෙ පන විපච්චිතුං ආරද්ධෙ විපාකප්පවත්තිවසෙන විපාකසමඞ්ගිතා. කම්මාදීනං උපට්ඨානකාලවසෙන උපට්ඨානසමඞ්ගිතා. කුසලාකුසලකම්මායූහනක්ඛණෙති කුසලකම්මස්ස ච අකුසලකම්මස්ස ච සමීහනක්ඛණෙ. තථාති ඉමිනා කුසලාකුසලකම්මපදං ආකඩ්ඪති. යථා කතං කම්මං ඵලදානසමත්ථං හොති, තථා කතං උපචිතං. විපාකාරහන්ති දුතියභවාදීසු විපච්චනාරහං. උප්පජ්ජමානානං උපපත්තිනිමිත්තං උපට්ඨාතීති යොජනා. චලතීති පරිවත්තති. එකෙන හි කම්මුනා තජ්ජෙ නිමිත්තෙ උපට්ඨාපිතෙ පච්චයවිසෙසවසෙන තතො අඤ්ඤෙන කම්මුනා අඤ්ඤස්ස නිමිත්තස්ස උපට්ඨානං පරිවත්තනං.

၁၃၁. ‘ကာယဒုစ္စရိုက်၏’ စသော ပါဠိတော်ဖြင့် ကံ၏နိယာမ (ကမ္မနိယာမ) ကို ဟောကြားအပ်၏။ ကောင်းစွာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် သမင်္ဂီ မည်၏၊ ထိုသူအား ပေါင်းစပ်မှုရှိသောကြောင့် သမင်္ဂီ (ခေါ်) ပြည့်စုံသူ မည်၏။ သို့မဟုတ် ကောင်းစွာ ပေါင်းစပ်တတ်သော သဘောရှိသူသည် သမင်္ဂီ မည်၏။ ရှေးဦးအပိုင်း၌ (ကံကို) အားထုတ်မှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်း (အာယူဟနသမင်္ဂီတာ)၊ ပြီးဆုံးစေတတ်သော စေတနာ၏ အစွမ်းဖြင့် စေတနာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း (စေတနာသမင်္ဂီတာ) မည်၏။ သို့မဟုတ် စေတနာအစဉ်၏ အစွမ်းဖြင့် အားထုတ်မှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ ထိုထို စေတနာခဏ၏ အစွမ်းဖြင့် စေတနာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း မည်၏။ ပြုအပ် ဆည်းပူးအပ်၍ အကျိုးမပေးရသေးသော ကံ၏အစွမ်းဖြင့် ကံနှင့် ပြည့်စုံခြင်း (ကမ္မသမင်္ဂီတာ)၊ ကံသည်ကား အကျိုးပေးရန် အစပျိုးသောအခါ ဝိပါက် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိပါက်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း (ဝိပါကသမင်္ဂီတာ) မည်၏။ ကံစသည်တို့ ထင်ရှားရှိသော ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့် (အာရုံ) ထင်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း (ဥပဋ္ဌာနသမင်္ဂီတာ) မည်၏။ ‘ကုသိုလ် အကုသိုလ်ကံကို အားထုတ်ရာ ခဏ၌’ ဟူသည် ကုသိုလ်ကံ၏ လည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်ကံ၏ လည်းကောင်း လုံ့လပြုရာ ခဏ၌ ဖြစ်၏။ ‘ထို့အတူ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကုသိုလ်အကုသိုလ်ကံပုဒ်ကို ဆွဲယူ၏။ ပြုအပ်သော ကံသည် အကျိုးပေးခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ပြုအပ် ဆည်းပူးအပ်၏။ ‘အကျိုးပေးထိုက်သော’ ဟူသည် ဒုတိယဘဝ စသည်တို့၌ အကျိုးပေးထိုက်သော ကံကို ဆိုလိုသည်။ ဖြစ်လတ္တံ့သော သတ္တဝါတို့အား ဖြစ်ရာဘဝ၏ နိမိတ်သည် ထင်လာ၏ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ‘လှုပ်ရှား၏’ ဟူသည် လည်ပတ် ပြောင်းလဲ၏။ ကံတစ်ခုကြောင့် ဖြစ်ထိုက်သော နိမိတ်သည် ထင်ရှားစေအပ်သော်လည်း အကြောင်းထူး၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုကံမှတစ်ပါး အခြားသော ကံကြောင့် အခြားသော နိမိတ်တစ်ခု ထင်လာခြင်းသည် ‘ပြောင်းလဲခြင်း’ မည်၏။

සුනඛජීවිකොති සුනඛෙහි ජීවනසීලො. තලසන්ථරණපූජන්ති භූමිතලස්ස පුප්ඵෙහි සන්තරණපූජං. ආයූහනචෙතනාකම්මසමඞ්ගිතාවසෙනාති කායදුච්චරිතස්ස අපරාපරං ආයූහනෙන සන්නිට්ඨාපකචෙතනාය තස්සෙව පකප්පනෙ කම්මක්ඛයකරඤාණෙන අඛෙපිතත්තා යථූපචිතකම්මුනා ච සමඞ්ගිභාවස්ස වසෙන.

‘ခွေးဖြင့် အသက်မွေးသူ’ ဟူသည် ခွေးတို့ဖြင့် အသက်မွေးတတ်သော သဘောရှိသူတည်း။ ‘မြေပြင်၌ ပန်းခင်း၍ ပူဇော်ခြင်း’ ဟူသည် မြေပြင်၌ ပန်းတို့ဖြင့် ခင်းကျင်း၍ ပူဇော်ခြင်းတည်း။ ‘အားထုတ်သော စေတနာ ကံနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်’ ဟူသည် ကာယဒုစ္စရိုက်ကို အဖန်ဖန် အားထုတ်ခြင်းဖြင့် ပြီးဆုံးစေတတ်သော စေတနာဖြင့် ထိုကံကိုပင် ကြံစည်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကုန်စေတတ်သော ဉာဏ်ဖြင့် မဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆည်းပူးအပ်သည့်အတိုင်း ဖြစ်သော ကံနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်တည်း။

132. එවං සස්සිරිකන්ති වුත්තප්පකාරෙන අනෙකධාතුවිභජනාදිනා නානානයවිචිත්තතාය පරමනිපුණගම්භීරතාය ච අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච සසොභං කත්වා.

၁၃၂. ‘ဤသို့ ကျက်သရေရှိသော’ ဟူသည် ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း များစွာသော ဓာတ်တို့ကို ခွဲခြားခြင်း စသည်ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော နည်းလမ်းအမျိုးမျိုး ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလွန် သိမ်မွေ့ နက်နဲခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့် လည်းကောင်း၊ အက္ခရာဗျည်းအားဖြင့် လည်းကောင်း တင့်တယ်ခြင်းရှိအောင် ပြု၍ (ဟူလို)။

නං ධාරෙහීති එත්ථ නන්ති නිපාතමත්තං. ධාතුආදිවසෙන පරිවට්ටීයන්ති අත්ථා එතෙහීති පරිවට්ටා, දෙසනාභෙදා. චත්තාරො පරිවට්ටා එතස්ස, එතස්මිං වාති චතුපරිවට්ටො, ධම්මපරියායො. ධම්මො ච සො පරියත්තිභාවතො යථාවුත්තෙනත්ථෙන ආදාසොති ධම්මාදාසො. උපට්ඨානට්ඨෙන යථාධම්මානං ආදාසොතිපි ධම්මාදාසො. යථා හි ආදාසෙන [Pg.303] සත්තානං මුඛෙ මලදොසහරණං, එවං ඉමිනාපි සුත්තෙන යොගීනං මුඛෙ මලදොසහරණං. තස්මාති යස්මා ඉමිනා සුත්තෙන කිලෙසෙ මද්දිත්වා සමථාධිගමෙන යොගිනො ජයප්පත්තා; තස්මා අමතපුරප්පවෙසනෙ උග්ඝොසනමහාභෙරිතාය ච අමතදුන්දුභි. ඉධ වුත්තන්ති ඉමස්මිං සුත්තෙ වුත්තං. අනුත්තරො සඞ්ගාමවිජයොති අනුත්තරභාවතො කිලෙසසඞ්ගාමවිජයො, ‘‘විජෙති එතෙනා’’ති කත්වා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘ထိုတရားကို ဆောင်ထားလော့’ ဟူရာ၌ ‘နံ’ ဟူသည်ကား နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ ဓာတ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို လည်ပတ်စေတတ်သောကြောင့် ‘ပရိဝဋ္ဋ’ မည်၏၊ (ဆိုလိုသည်မှာ) ဒေသနာအပြားများတည်း။ ထိုဓမ္မပရိယာယ်အား လေးခုသော အလှည့် (ပရိဝဋ္ဋ) ရှိသောကြောင့်၊ သို့မဟုတ် လေးခုသော အလှည့်ရှိသော ဓမ္မပရိယာယ် ဖြစ်သောကြောင့် ‘စတုပရိဝဋ္ဋ’ မည်၏။ ထိုတရားသည်လည်း ပရိယတ်အဖြစ်ကြောင့် ပြဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်အားဖြင့် မှန်နှင့်တူသောကြောင့် ‘ဓမ္မာဒါသ’ (တရားမှန်) မည်၏။ သို့မဟုတ် ထင်ရှားခြင်းအနက်ဖြင့် တရားတို့ကို အမှန်အတိုင်း ထင်စေသော မှန်နှင့်တူသောကြောင့်လည်း ‘ဓမ္မာဒါသ’ မည်၏။ မှန်သည် သတ္တဝါတို့၏ မျက်နှာ၌ ရှိသော အညစ်အကြေး စသော အပြစ်တို့ကို ပယ်ဖျောက်ပေးသကဲ့သို့ ထို့အတူ ဤသုတ်တော်သည်လည်း ယောဂီတို့၏ (စိတ်)မျက်နှာ၌ ရှိသော ကိလေသာ အညစ်အကြေးတို့ကို ပယ်ဖျောက်ပေး၏။ ‘ထို့ကြောင့်’ ဟူသည် အကြင်ကြောင့် ဤသုတ်တော်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို နှိမ်နင်း၍ သမထကို ရရှိခြင်းဖြင့် ယောဂီတို့သည် အောင်ပွဲသို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် နိဗ္ဗာန်ပြည်သို့ ဝင်ရောက်ရာ၌ ကြွေးကြော်သံပေးသော စည်ကြီးသဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် ‘အမတဒုန္ဒုဘိ’ (နိဗ္ဗာန်စည်တော်ကြီး) လည်း မည်၏။ ‘ဤ၌ ဟောတော်မူအပ်သော’ ဟူသည် ဤသုတ်၌ ဟောအပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အတုမဲ့ စစ်ပွဲအောင်ခြင်း’ ဟူသည် အတုမရှိသောကြောင့် ကိလေသာစစ်ပွဲကို အောင်ခြင်းတည်း။ ‘ထိုသုတ်တော်ဖြင့် ကိလေသာကို အောင်၏’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော စကားလုံးတို့၏ အနက်သည် လွယ်ကူစွာ သိနိုင်သည်သာတည်း။

බහුධාතුකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဗဟုဓာတုကသုတ် အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

6. ඉසිගිලිසුත්තවණ්ණනා

၆. ဣသိဂိလိသုတ် အဖွင့်

133. සමඤ්ඤායති එතායාති සමඤ්ඤා, නාමන්ති අත්ථො. අයමයං නාමාති පඤ්ඤාපෙන්ති එතාය, තථාපඤ්ඤාපනමත්තන්ති වා පඤ්ඤත්ති, නාමමෙව. තෙනාහ ‘‘පුරිමපදස්සෙව වෙවචන’’න්ති. සෙසෙසුපීති ‘‘පණ්ඩවස්ස පබ්බතස්සා’’තිආදීසු තීසු වාරෙසුපි.

၁၃၃. ‘ထိုစကားလုံးဖြင့် သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့်’ သမည္ညာ (ခေါ်ဆိုခြင်း) မည်၏၊ ‘အမည်’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ဤသူသည် ဤအမည်ရှိ၏’ ဟု ထိုစကားဖြင့် သိစေအပ်သောကြောင့်၊ သို့မဟုတ် ထိုသို့ သိစေခြင်းမျှသာဖြစ်သောကြောင့် ‘ပညတ်’ မည်၏၊ အမည်ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘ရှေးပုဒ်၏ ဝေဝုစ်မျှသာတည်း’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘ကြွင်းသော ဝါရတို့၌လည်း’ ဟူသည် ‘ပဏ္ဍဝတောင်၏’ စသည်ဖြင့် သုံးခုသော ဝါရတို့၌လည်း ဖြစ်၏။

සමුට්ඨානං තාව සුත්තස්ස කථෙත්වා අත්ථසංවණ්ණනං කාතුං ‘‘තදා කිරා’’තිආදි වුත්තං. න පබ්බතෙහි අත්ථොති න භගවතො පබ්බතෙහි කථිතෙහි අත්ථො අත්ථි. ඉසිගිලිභාවොති ඉසිගිලිනාමතා. ඉතීති ඉමිනා කාරණෙන, ඉමං අට්ඨුප්පත්තිං අවෙක්ඛන්තොති අත්ථො.

ရှေးဦးစွာ သုတ်တော်ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကို ပြောကြားပြီးမှ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရန် ‘ထိုအခါ၌’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘တောင်တို့ဖြင့် အကျိုးမရှိ’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားအား တောင်တို့အကြောင်း ပြောကြားခြင်းဖြင့် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးမရှိဟူလို။ ‘ဣသိဂိလိအဖြစ်’ ဟူသည် ဣသိဂိလိဟူသော အမည်ရှိခြင်းတည်း။ ‘ဤသို့’ ဟူသည် ဤအကြောင်းကြောင့်၊ ဤဖြစ်ရပ်ကို ငဲ့ညှာသောအားဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

චෙතියගබ්භෙති චෙතියඝරෙ චෙතියස්ස අබ්භන්තරෙ. යමකමහාද්වාරන්ති යමකකවාටයුත්තං මහන්තං ද්වාරං. ද්වෙධා කත්වාති පබ්බතස්ස අබ්භන්තරෙ මණ්ඩපසඞ්ඛෙපෙන ලෙණං නිම්මිනිත්වා ද්වෙධා කත්වා තදා තෙ තත්ථ වසිංසු.

‘စေတီ၏ ဝမ်းခေါင်း၌’ ဟူသည် စေတီအိမ်အတွင်း စေတီ၏ အတွင်း၌တည်း။ ‘အစုံရှိသော တံခါးကြီး’ ဟူသည် အစုံဖြစ်သော တံခါးရွက်ရှိသော တံခါးမကြီးတည်း။ ‘နှစ်ခြမ်းခွဲ၍’ ဟူသည် တောင်၏အတွင်း၌ မဏ္ဍပ်အကျဉ်းချုပ်သဖွယ် လိုဏ်ဂူကို ဖန်ဆင်း၍ နှစ်ခြမ်းခွဲကာ ထိုအခါ၌ ထိုအရှင်တို့သည် ထိုလိုဏ်ဂူ၌ နေထိုင်တော်မူကြကုန်၏။

වසිතකාලඤ්ච කථෙන්තො තෙසං මාතුයා යාව තතියභවතො පට්ඨාය සමුදාගමං දස්සෙතුං, ‘‘අතීතෙ කිරා’’තිආදි වුත්තං. පත්ථෙසීති තස්සා කිර ඛෙත්තකුටියා වීහයො භජ්ජන්තියා තත්ථ මහාකරඤ්ජපුප්ඵප්පමාණා මහන්තා මනොහරා පඤ්චසතමත්තා ලාජා ජායිංසු. සා තා ගහෙත්වා මහන්තෙ පදුමිනිපත්තෙ ඨපෙසි. තස්මිඤ්ච සමයෙ එකො පච්චෙකබුද්ධො තස්සා අනුග්ගහත්ථං අවිදූරෙ ඛෙත්තපාළියා ගච්ඡති. සා තං දිස්වා [Pg.304] පසන්නමානසා සුපුප්ඵිතං මහන්තං එකං පදුමං ගහෙත්වා තත්ථ ලාජෙ පක්ඛිපිත්වා පච්චෙකබුද්ධං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා, ‘‘ඉමස්ස, භන්තෙ, පුඤ්ඤස්ස ආනුභාවෙන ආනුභාවසම්පන්නෙ පඤ්චසතපුත්තෙ ලභෙය්‍ය’’න්ති පඤ්ච පුත්තසතානි පත්ථෙසි. තස්මිංයෙව ඛණෙති යදා සා යථාවුත්තං පත්ථනං පට්ඨපෙසි; තස්මිංයෙව ඛණෙ පඤ්චසතා මිගලුද්දකා සම්භතසම්භාරා පරිපක්කපච්චෙකබොධිඤාණා තස්සෙව පච්චෙකබුද්ධස්ස මධුරමංසං දත්වා, ‘‘එතිස්සා පුත්තා භවෙය්‍යාමා’’ති පත්ථයිංසු. අතීතාසු අනෙකජාතීසු තස්සා පුත්තභාවෙන ආගතත්තා තථා තෙසං අහොසීති වදන්ති. පාදුද්ධාරෙති පාදුද්ධාරෙ පාදුද්ධාරෙ. පාදුද්ධාරසීසෙන චෙත්ථ නික්ඛිපනං ආහ.

(၎င်းမင်းတို့၏) အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ဖူးသော ကာလကို ပြောပြလိုသဖြင့် ၎င်းတို့၏ မိခင်ဖြစ်သူ၏ သုံးဘဝတိုင်တိုင် နောက်ကြောင်းမှစ၍ ကောင်းစွာ ဖြစ်ထွန်းလာပုံ (သမုဒါဂမ) ကို ပြသရန် "atīte kirā" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ "patthesī" ဟူသည်မှာ ကြားရဖူးသည်ကား ထိုမိန်းမသည် လယ်တဲ၌ စပါးတို့ကို လှော်သည်ရှိသော် ထိုလယ်တဲ၌ပင် ကရည်းပန်းကြီးခန့် ပမာဏရှိသော၊ ကြီးမြတ်ကုန်သော၊ စိတ်နှလုံးကို မွေ့လျော်စေတတ်ကုန်သော ငါးရာခန့်မျှသော ပေါက်ပေါက်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထိုမိန်းမသည် ထိုပေါက်ပေါက်တို့ကို ယူ၍ ကြီးစွာသော ကြာဖက်၌ ထား၏။ ထိုအချိန်၌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတစ်ပါးသည် ထိုမိန်းမအား ချီးမြှောက်ခြင်းငှာ မနီးမဝေးသော လယ်ကန်သင်းဖြင့် ကြွတော်မူ၏။ ထိုမိန်းမသည် ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါကို မြင်၍ ကြည်ညိုသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ကောင်းစွာ ပွင့်ထွန်းသော ကြီးစွာသော ကြာပန်းတစ်ပွင့်ကို ယူ၍ ထိုကြာပန်း၌ ပေါက်ပေါက်တို့ကို ထည့်ပြီးလျှင် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ရှိခိုးခြင်းငါးပါးဖြင့် ရှိခိုးကာ "အရှင်ဘုရား၊ ဤကောင်းမှု၏ အာနုဘော်ကြောင့် အာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော သားငါးရာကို ရပါစေသတည်း" ဟု သားငါးရာတို့ကို တောင်းပန်ဆုတောင်းခဲ့၏။ "tasmiṃyeva khaṇe" ဟူသည်မှာ ထိုမိန်းမသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဆုတောင်းမှုကို ပြုလုပ်သည့် ခဏ၌ပင် ဖြစ်၏။ ထိုခဏ၌ပင်လျှင် ပါရမီအဆောက်အအုံတို့ကို ဆည်းပူးအပ်ပြီး၍ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ် ရင့်ကျက်ပြီးဖြစ်ကုန်သော ငါးရာသော သားမုဆိုးတို့သည် ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါအား ချိုမြိန်သော အသားကို လှူဒါန်း၍ "ဤမိန်းမ၏ သားများ ဖြစ်ကြပါစေကုန်သတည်း" ဟု ဆုတောင်းခဲ့ကြကုန်၏။ လွန်လေပြီးသော ဘဝများစွာတို့၌ ထိုမိန်းမ၏ သားအဖြစ်ဖြင့် လာခဲ့ကြဖူးသောကြောင့် ထိုမုဆိုးတို့အား ထိုသို့ ဖြစ်ရသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "pāduddhāre" ဟူသည်မှာ ခြေလှမ်းတိုင်း ခြေလှမ်းတိုင်း၌။ ဤနေရာ၌ ခြေလှမ်းလှမ်းခြင်းကို အမှူးထား၍ ခြေချခြင်းကို မိန့်တော်မူ၏။

ගබ්භමලං නිස්සායාති බහි නික්ඛන්තං ගබ්භමලං නිස්සයං කත්වා සංසෙදජභාවෙන නිබ්බත්තා. ඔපපාතිකභාවෙනාති කෙචි. ඛයවයං පට්ඨපෙත්වාති විපස්සනං ආරභිත්වා. විපස්සනාති අනිච්චානුපස්සනාපුබ්බිකා සප්පච්චයනාමරූපදස්සනපුබ්බිකා ච, සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස අනිච්චලක්ඛණෙ දිට්ඨෙ, ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛං, යං දුක්ඛං තදනත්තා’’ති සෙසලක්ඛණානි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානෙව හොන්ති. පච්චෙකබොධිඤාණං නිබ්බත්තයිංසූති ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පානං සතසහස්සඤ්ච පච්චෙකබොධිපාරමිතාය පරිනිප්ඵන්නත්තා ඤාණස්ස පරිපාකත්තා වුත්තනයෙන සයමෙව විපස්සනං පවත්තෙත්වා මත්ථකං පාපෙත්වා පච්චෙකබොධිඤාණං අධිගච්ඡිංසු. සබ්බෙපි තෙ තංයෙව ගාථං අභාසිංසූති ආහ – ‘‘අයං තෙසං බ්‍යාකරණගාථා අහොසී’’ති.

"gabbhamalaṃ nissāya" ဟူသည်မှာ ပြင်ပသို့ ထွက်လာသော သားအိမ်ညစ်ကြေးကို မှီ၍ သံသေဒဇအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ အချို့ဆရာတို့ကမူ ဥပပါတိကအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "khayavayaṃ paṭṭhapetvā" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာတရားကို အားထုတ်၍။ ဝိပဿနာ ဟူသည်မှာ အနိစ္စာနုပဿနာလျှင် ရှေးဦးစွာ ရှိခြင်း၊ အကြောင်းနှင့်တကွသော နာမ်ရုပ်ကို မြင်ခြင်းလျှင် ရှေးဦးစွာ ရှိခြင်း ဖြစ်၏။ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်သောသူအား အနိစ္စလက္ခဏာကို မြင်အပ်သည်ရှိသော် "မမြဲသောတရားသည် ဆင်းရဲ၏၊ ဆင်းရဲသောတရားသည် အတ္တမဟုတ်" ဟု ကျန်ရှိသော လက္ခဏာတို့သည် အလွယ်တကူ သိသာထင်ရှားသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ "paccekabodhiñāṇaṃ nibbattayiṃsu" ဟူသည်မှာ အသင်္ချေနှစ်တန်းနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းတိုင်တိုင် ပစ္စေကဗောဓိပါရမီကို ပြီးစီးစေခဲ့ခြင်းကြောင့် ဉာဏ်တော်ရင့်ကျက်သဖြင့် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း မိမိအလိုလိုသာလျှင် ဝိပဿနာကို ဖြစ်စေ၍ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်စေလျက် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိခဲ့ကြကုန်၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အားလုံးတို့သည်လည်း ထိုဂါထာကိုပင် ရွတ်ဆိုတော်မူကြကုန်၏ဟူ၍ ပြလိုသဖြင့် "ayaṃ tesaṃ byākaraṇagāthā ahosī" (ဤသည်မှာ ၎င်းတို့၏ တရားကို ဖြေကြားသောဂါထာ ဖြစ်၏) ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

සරොරුහන්ති සරසි ජාතං. පදුමපලාසපත්තජන්ති ඛුද්දකමහන්තෙහි කමලදලෙහි සහජාතං. ඛුද්දකමහන්තකමලදලසඞ්ඛාතානි වා පදුමපලාසපත්තානි එත්ථ සන්තීති පදුමපලාසපත්තං, පදුමගච්ඡං. තත්ථ ජාතන්ති පදුමපලාසපත්තජං. සුපුප්ඵිතන්ති සුට්ඨු පුප්ඵිතං සම්මා විකසිතං. භමරගණානුචිණ්ණන්ති භමරගණෙහි අනුකුලඤ්චෙව අනුපරිබ්භමිතඤ්ච. අනිච්චතායුපගතන්ති ඛණෙ ඛණෙ වණ්ණභෙදාදිවසෙන අනිච්චතාය උපගතං. විදිත්වාති විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය ජානිත්වා. එකො චරෙති තස්මා අඤ්ඤොපි මාදිසො හොතුකාමො එවං පටිපජ්ජිත්වා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පොති.

"saroruhaṃ" ဟူသည်မှာ ရေအိုင်၌ ပေါက်ရောက်သော ကြာပန်း။ "padumapalāsapattajaṃ" ဟူသည်မှာ အငယ်စား အကြီးစား ကြာပွင့်ဖတ်တို့နှင့်အတူ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကြာပန်း။ သို့မဟုတ် အငယ်စား အကြီးစား ကြာပွင့်ဖတ်ဟု ဆိုအပ်သော ကြာဖတ်တို့သည် ဤနေရာ၌ ရှိကုန်၏ဟု "padumapalāsapatta" ကြာပင် ဖြစ်၏။ ထိုကြာပင်၌ ဖြစ်သောကြောင့် "padumapalāsapattaja" (ကြာပင်၌ ဖြစ်သောကြာ) မည်၏။ "supupphitaṃ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ပွင့်ထွန်းအပ်သော၊ ကောင်းစွာ လန်းဆန်းသော ကြာပန်း။ "bhamaragaṇānuciṇṇaṃ" ဟူသည်မှာ ပိတုန်းအုပ်စုတို့သည် အစဉ်တစိုက် မှီဝဲအပ်သော၊ ပတ်ပတ်လည် ပျံဝဲအပ်သော။ "aniccatāyupagataṃ" ဟူသည်မှာ ခဏတိုင်း ခဏတိုင်း အဆင်းအရောင် ပျက်စီးခြင်း စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် မမြဲခြင်းတရားသို့ ရောက်ရှိသွားသော။ "viditvā" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့်တကွသော မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် သိမြင်၍။ "eko care" ဟူသည်မှာ ထို့ကြောင့် အခြားသော ငါကဲ့သို့ ဖြစ်လိုသောသူသည်လည်း ဤသို့ ကျင့်ကြံ၍ ခံ့ညားသော ကြံ့ဂျိုကဲ့သို့ တစ်ကိုယ်တည်း လှည့်လည်ရာ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

135. සතිසාරසීලසාරාදිසමන්නාගමනෙන [Pg.305] සත්තෙසු සාරභූතා. සබ්බසො වට්ටදුක්ඛස්ස විගතත්තා නිද්දුක්ඛා. සමුච්ඡින්නතණ්හතාය නිත්තණ්හා. මානච්ඡිදොති ථුතිවචනං.

၁၃၅. သတိတည်းဟူသော အနှစ်၊ သီလတည်းဟူသော အနှစ် စသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် သတ္တဝါတို့တွင် အနှစ်သာရရှိသောသူတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝဋ်ဆင်းရဲသည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကင်းစင်ပြီးသောကြောင့် ဆင်းရဲကင်းကုန်၏။ တဏှာကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပြီးသောကြောင့် တဏှာကင်းကုန်၏။ "mānacchida" ဟူသည်မှာ ချီးမွမ်းသောစကား ဖြစ်၏။

එතෙසං එකනාමකායෙවාති එතෙසං ආගතානං පච්චෙකබුද්ධානං පාළියං අනාගතා අඤ්ඤෙ පච්චෙකබුද්ධා සමානනාමකා එව. වුත්තමෙවත්ථං පාකටීකරණත්ථං ‘‘ඉමෙසු හී’’තිආදි වුත්තං. විසුං විසුං අවත්වාති පච්චෙකං සරූපතො අවත්වා. අඤ්ඤෙ චාති අසාධාරණත්තා ආහ. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

"etesaṃ ekanāmakāyeva" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ပါဠိတော်၌ လာကုန်သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ ပါဠိတော်၌ မလာသော အခြားသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် အမည်တူများသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ထင်ရှားစေရန် "imesu hi" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ "visuṃ visuṃ avatvā" ဟူသည်မှာ အသီးသီးသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အမည်ကို တသီးတခြား မဆိုဘဲ။ "aññe ca" ဟူသည်မှာ အများတကာနှင့် မသက်ဆိုင်သော ထူးခြားသောအဖြစ်ကြောင့် မိန့်တော်မူ၏။ ကျန်ရှိသော စကားရပ်သည် အလွယ်တကူ သိသာထင်ရှားသည်သာ ဖြစ်၏။

ඉසිගිලිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဣသိဂိလိသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပြသော လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

7. මහාචත්තාරීසකසුත්තවණ්ණනා

၇. မဟာစတ္တာရီသကသုတ်အဖွင့် (အဋ္ဌကထာ)။

136. දොසෙහි ආරකාති අරියං. තෙනාහ ‘‘නිද්දොස’’න්ති. සා පන නිද්දොසතා ලොකුත්තරභාවෙන සවිසෙසාති ආහ ‘‘ලොකුත්තර’’න්ති. සම්මා සුන්දරො පසත්ථො නිය්‍යානිකො සමාධි සම්මාසමාධීති ආහ – ‘‘සම්මාසමාධින්ති මග්ගසමාධි’’න්ති. උපනිසීදති එත්ථ ඵලං තප්පටිබද්ධවුත්තිතායාති උපනිසං, කාරණන්ති ආහ – ‘‘සඋපනිසන්ති සප්පච්චය’’න්ති. පරිකරොති පරිවාරෙතීති පරික්ඛාරොති ආහ – ‘‘සපරික්ඛාරන්ති සපරිවාර’’න්ති.

၁၃၆. အပြစ်တို့မှ ဝေးကွာသောကြောင့် အရိယမည်၏။ ထို့ကြောင့် "niddosaṃ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအပြစ်ကင်းခြင်းသည် လောကုတ္တရာဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထူးခြားသောအဖြစ်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "lokuttaraṃ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကောင်းမွန်သော၊ ချီးမွမ်းအပ်သော၊ (သံသရာမှ) ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော သမာဓိသည် သမ္မာသမာဓိ မည်၏။ ထို့ကြောင့် "sammāsamādhiṃ" ဟူသည်မှာ မဂ်သမာဓိကို ဆိုလိုသည်ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အကျိုးတရားသည် ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် "upanisā" မည်၏၊ ထို့ကြောင့် "saupanisaṃ" ဟူသည်မှာ အကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ခြံရံတတ်သောကြောင့် "parikkhāra" မည်၏၊ ထို့ကြောင့် "saparikkhāraṃ" ဟူသည်မှာ အခြံအရံနှင့်တကွဖြစ်သော ဟု မိန့်တော်မူ၏။

පරිවාරිතාති සහජාතාදිපච්චයභාවෙන පරිවාරන්තෙහි විය උපගතා. පුරෙචාරිකාති වුට්ඨානගාමිනිභාවනා සහජාතාදිපච්චයවසෙන පච්චයත්තා පුරස්සරා. තෙනාහ – ‘‘විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි චා’’ති. ඉදානි තානි කිච්චතො දස්සෙතුං, ‘‘විපස්සනාසම්මාදිට්ඨී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පරිවීමංසග්ගහණං තත්ථ තත්ථ චිත්තුප්පාදෙ වීමංසාධිපතෙය්‍යෙන පවත්තියා සම්මාදිට්ඨියා පුබ්බඞ්ගමභාවදස්සනත්ථං. තෙනස්ස මග්ගසමාධිස්ස නානාඛණිකං පුබ්බඞ්ගමභාවං දස්සෙති. වීමංසනපරියොසානෙති තථාපවත්තඅනුලොමඤාණස්ස ඔසානෙ. භූමිලද්ධං වට්ටං සමුග්ඝාටයමානාති අත්තනො සන්තානෙ දීඝරත්තං අනුසයිතං කිලෙසවට්ටං සමුච්ඡින්දන්ති. වූපසමයමානාති තස්සෙව වෙවචනං. වූපසමයමානාති වා තතො එව අවසිට්ඨම්පි වට්ටං අප්පවත්තිකරණවසෙන වූපසමෙන්ති. තෙනෙවාහ – ‘‘මග්ගසම්මාදිට්ඨි…පෙ… උප්පජ්ජතී’’ති. සාති සම්මාදිට්ඨි. දුවිධාපීති [Pg.306] යථාවුත්තා දුවිධාපි. ඉධ අධිප්පෙතා විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය කිච්චස්ස දස්සිතත්තා.

"parivāritā" ဟူသည်မှာ သဟဇာတပစ္စည်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခြံရံကုန်သော တရားတို့ကဲ့သို့ ချဉ်းကပ်အပ်ကုန်သော။ "purecārikā" ဟူသည်မှာ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဘာဝနာသည် သဟဇာတပစ္စည်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အကြောင်းအဖြစ်ကြောင့် ရှေ့သွား ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "vipassanāsammādiṭṭhi ca" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ယခုအခါ ထိုတရားတို့ကို ကိစ္စအားဖြင့် ပြသရန် "vipassanāsammādiṭṭhi" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ "parivīmaṃsa" ကို ယူခြင်းသည် ထိုထိုသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု၌ ဝီမံသာဓိပတိ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ ရှေ့သွားဖြစ်ပုံကို ပြသရန် ဖြစ်၏။ ထိုစကားဖြင့် ထိုမဂ်သမာဓိ၏ မတူညီသော ခဏ၌ ရှေ့သွားဖြစ်ပုံကို ပြသ၏။ "vīmaṃsanapariyosāne" ဟူသည်မှာ ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်သော အနုလောမဉာဏ်၏ အဆုံး၌။ မိမိ၏ သန္တာန်၌ ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး ကိန်းအောင်းနေသော ကိလေသာဝဋ်ကို နှုတ်ပယ်ကုန်လျက်။ "vūpasamayamānā" ဟူသည်မှာ ထိုစကား၏ ပရိယာယ်စကားပင် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် "vūpasamayamānā" ဟူသည်မှာ ထိုမဂ်ကြောင့်ပင် ကျန်ရှိသော ဝဋ်ကိုလည်း မဖြစ်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ငြိမ်းအေးစေကုန်လျက်။ ထို့ကြောင့်ပင် "maggasammādiṭṭhi...pe... uppajjati" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "sā" ဟူသည်မှာ ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိတည်း။ "duvidhāpi" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နှစ်မျိုးလုံးလည်း ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ဝိပဿနာပညာနှင့်တကွသော မဂ်ပညာ၏ ကိစ္စကို ပြသအပ်သောကြောင့် အလိုရှိအပ်၏။

ලක්ඛණෙ පටිවිජ්ඣමානෙ ලක්ඛණිකො ධම්මො පටිවිද්ධො හොතීති ආහ – ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිං…පෙ… ආරම්මණතො පජානාතී’’ති. විපස්සනාසම්මාදිට්ඨියම්පි එසෙව නයො. කිච්චතොති භාවනාකිච්චතො. සම්මාදිට්ඨියං තදධිගතඅසම්මොහතාය අසම්මොහතො පජානාති. කිච්චතොති පටිවෙධකිච්චතො. තං පන සබ්බථා අසම්මුය්හනමෙවාති ආහ ‘‘අසම්මොහතො’’ති. එවං පජානනාති මිච්ඡාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨීති යාථාවතො අවබොධො. අස්සාති තංසමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස.

လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိသည်ရှိသော် လက္ခဏာရှိသောတရားကို ထိုးထွင်းသိပြီး ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "micchādiṭṭhiṃ...pe... ārammaṇato pajānāti" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်၏။ "kiccato" ဟူသည်မှာ ဘာဝနာကိစ္စအားဖြင့်။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၌ ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့် ရရှိအပ်သော မတွေဝေခြင်းကြောင့် မတွေမဝေဘဲ သိ၏။ "kiccato" ဟူသည်မှာ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း ကိစ္စအားဖြင့်။ ထိုသို့ သိခြင်းသည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မတွေဝေခြင်းသာ ဖြစ်သောကြောင့် "asammohato" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ သိခြင်းသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဟူ၍ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်ခြင်း ဖြစ်၏။ "assa" ဟူသည်မှာ ထိုတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်၏။

ද්වායන්ති -කාරො දීඝං කත්වා වුත්තො. තෙනාහ ‘‘ද්වයං වදාමී’’ති. ද්වෙ අවයවා එතස්සාති ද්වයං. තෙනාහ ‘‘දුවිධකොට්ඨාසං වදාමී’’ති. පුඤ්ඤස්ස එකො භාගො සො එව පුඤ්ඤභාගිකො, ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ‘‘පුඤ්ඤභාගියා’’ති වුත්තං. උපධිසඞ්ඛාතස්සාති ඛන්ධපබන්ධසඞ්ඛාතස්ස.

"ဒွါယံ" ဟူသော ပုဒ်၌ ဝ-ကာရကို အသံရှည် (ဒီဃ) ပြု၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဒွယံ (နှစ်ပါး) ကို ငါပြောဆို၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤတရားအား အစိတ်အပိုင်း နှစ်ခု ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "ဒွယံ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "နှစ်မျိုးသော အဖို့အစုကို ငါပြောဆို၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကုသိုလ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ အဖို့အစုသည် "ပုညဘာဂိက" မည်၏၊ က-ကာရကို ယ-ကာရပြု၍ ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် "ပုညဘာဂိယာ" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ "ဥပဓိသခါၤတဿ" ဟူသည် ခန္ဓာအစဉ်ဟု ဆိုအပ်သော (ဥပဓိ၏)။

අමතද්වාරන්ති අරියමග්ගං. පඤ්ඤපෙතීති නිය්‍යානාදිපකාරතො පඤ්ඤපෙති. තෙනාහ ‘‘විභජිත්වා දස්සෙතී’’ති. තත්ථ සම්මොහස්ස විද්ධංසනෙන අසම්මොහතො දස්සෙති. තස්මිං අත්ථෙති අමතද්වාරපඤ්ඤාපනෙ අත්ථෙ. බොජ්ඣඞ්ගප්පත්තාති බොජ්ඣඞ්ගභාවප්පත්තා. මග්ගභාවෙන නිය්‍යානභාවෙන පවත්තියා මග්ගපඤ්ඤාය අට්ඨන්නම්පි සාධාරණත්තා සමුදායස්ස ච අවයවො අඞ්ගන්ති කත්වා සෙසධම්මෙ අඞ්ගිකභාවෙන දස්සෙන්තො ‘‘අරියමග්ගස්ස අඞ්ග’’න්ති ආහ. සො භික්ඛූති මිච්ඡාදිට්ඨිං ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨී’’ති සම්මාදිට්ඨිං ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති ජානන්තො භික්ඛු. පජහනත්ථායාති සමුච්ඡෙදවසෙන පජහනාය. පටිලාභත්ථායාති මග්ගසම්මාදිට්ඨියා අධිගමාය. කුසලවායාමොති විපස්සනාසම්පයුත්තොව කොසල්ලසම්භූතො වායාමො. සරතීති සතො, තං පනස්ස සරණං සතිසමඞ්ගිතායාති ආහ ‘‘සතියා සමන්නාගතො’’ති. කාමඤ්චෙත්ථ විපස්සනාසම්මාදිට්ඨිං යථාභූතා සම්මාවායාමසතියො සහජාතා ච පුරෙජාතා ච හුත්වා පරිවාරෙන්ති, ‘‘ඉතියිමෙ තයො ධම්මා සම්මාදිට්ඨිං අනුපරිධාවන්ති අනුපරිවත්තන්තී’’ති පන වචනතො, ‘‘එත්ථ හී’’තිආදිනා මග්ගසම්මාදිට්ඨියා එව සෙසධම්මානං යථාරහං සහචරණභාවෙන පරිවාරණං යොජිතං. සම්මාසඞ්කප්පාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවානං ගහණං ඉතරෙසං පරිවාරභාවෙන ගහිතත්තා[Pg.307]. න හි සක්කා තෙ එව පරිවාරෙ පරිවාරවන්තෙ ච කත්වා වත්තුං සඞ්කරතො සම්මොහජනනතො ච. තයොති සම්මාදිට්ඨිවායාමසතියො සහජාතපරිවාරාව හොන්ති මග්ගක්ඛණිකානං තෙසං අධිප්පෙතත්තා විපස්සනාඛණවිරතීනං අසම්භවතො.

"အမတဒွါရံ" ဟူသည် အရိယမဂ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ပညပေတိ" ဟူသည် (ဝဋ်ဆင်းရဲမှ) ထွက်မြောက်ကြောင်း စသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ပြသ (ပညတ်) တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "ဝေဖန်၍ ပြသတော်မူ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့ ပြသရာ၌ တွေဝေမှု (သမ္မောဟ) ကို ဖျက်ဆီးသဖြင့် မတွေဝေဘဲ ထင်ရှားပြသတော်မူ၏။ "တသ္မိံ အတ္ထေ" ဟူသည် နိဗ္ဗာန်တံခါးကို ပြသတော်မူခြင်းဟူသော အနက်အဓိပ္ပာယ်၌။ "ဗောဇ္ဈင်္ဂပတ္တာ" ဟူသည် ဗောဇ္ဈင်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော။ လမ်းခရီးအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ (ဝဋ်မှ) ထွက်မြောက်ကြောင်းအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သော မဂ်ပညာသည် (မဂ္ဂင်) ရှစ်ပါးလုံး၌ သာဓာရဏ (ထိုက်တန်စွာ သက်ဆိုင်သည်) ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပေါင်းအစု၏ အစိတ်အပိုင်းသည် "အင်္ဂ" မည်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသောတရားတို့ကို အင်္ဂါရှိသောတရား (အင်္ဂီ) အဖြစ်ဖြင့် ပြလိုသဖြင့် "အရိယမဂ်၏ အင်္ဂါ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "သော ဘိက္ခု" ဟူသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို "မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိကို "သမ္မာဒိဋ္ဌိ" ဟူ၍လည်းကောင်း သိသော ရဟန်းတည်း။ "ပဇဟနတ္ထာယ" ဟူသည် သမုစ္ဆေဒအစွမ်းဖြင့် ပယ်စွန့်ခြင်းငှာ။ "ပဋိလာဘထ္တာယ" ဟူသည် မဂ်သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ရရှိခြင်းငှာ။ "ကုသလဝါယာမ" ဟူသည် ဝိပဿနာနှင့် ယှဉ်သည်သာလျှင်ဖြစ်သော သို့မဟုတ် ကုသိုလ်ကောင်းမှု (ဉာဏ်ပညာ) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော လုံ့လ (ဝါယာမ) ဖြစ်သည်။ အောက်မေ့တတ်သောကြောင့် "သတော" မည်၏၊ ထိုရဟန်း၏ ထိုသို့အောက်မေ့ခြင်းသည် သတိနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ "သတိနှင့် ပြည့်စုံသော" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤအရာ၌ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာသော သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိတို့သည် အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်လာသည်လည်းကောင်း၊ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၍ ခြံရံကုန်၏၊ သို့သော်လည်း "ဤသို့လျှင် ဤတရားသုံးပါးတို့သည် သမ္မာဒိဋ္ဌိသို့ အစဉ်ပြေးဝင်ကုန်၏၊ အစဉ်လှည့်လည်ကုန်၏" ဟူသော ပါဠိတော်စကားအရ၊ "ဧတ္ထ ဟိ" စသည်ဖြင့် မဂ်သမ္မာဒိဋ္ဌိအား သာလျှင် ကြွင်းသော တရားတို့၏ အထိုက်အလျောက် အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းအဖြစ်ဖြင့် ခြံရံခြင်းကို တွဲဖက်စပ်ဟပ်အပ်၏။ "သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒီနံ" ဟူသော ပုဒ်၌ "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝတို့ကို ယူအပ်၏၊ အခြားသော တရားတို့ကို ခြံရံတတ်သောတရားအဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ထိုတရားတို့ကိုပင် ခြံရံတတ်သောတရား (ခြံရံသူ) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ခြံရံအပ်သောတရား (ခြံရံခံရသူ) အဖြစ်လည်းကောင်း ပြု၍ ပြောဆိုခြင်းငှာ မတတ်ကောင်းပေ၊ ရောထွေးမှုဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တွေဝေမှု ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ "တယော" (သုံးပါး) ဟူသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိတို့သည် အတူဖြစ်ဖက် ခြံရံတတ်သောတရားတို့သာ လျှင် ဖြစ်ကုန်၏၊ မဂ်ခဏ၌ ဖြစ်ကုန်သော ထိုတရားတို့ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာခဏ၌ ဝိရတီတို့ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

137. තක්කනවසෙන ලොකසිද්ධෙනාති අධිප්පායො. ‘‘එවඤ්චෙවඤ්ච භවිතබ්බ’’න්ති විවිධං තක්කනං කූපෙ විය උදකස්ස ආරම්මණස්ස ආකඩ්ඪනං විතක්කනං විතක්කො. සඞ්කප්පනවසෙනාති තං තං ආරම්මණං ගහෙත්වා කප්පනවසෙන. තක්කනං කප්පනන්ති ච අතංසහජාතානමෙවාති දට්ඨබ්බං. එකග්ගොති ඉමිනා සමාධිනා ලද්ධුපකාරස්සෙව විතක්කස්ස අප්පනාපරියායො හොතීති දස්සෙති. විසෙසෙන වා අප්පනා විතක්කස්ස වසෙන චිත්තං ආරම්මණං අභිරොපෙති, විතක්කෙ අසති කථන්ති ආහ ‘‘විතක්කෙ පනා’’තිආදි. අත්තනොයෙව ධම්මතාය චිත්තං ආරම්මණං අභිරුහතීති, එතෙන ආරම්මණධම්මානං ගහණං නාම සභාවසිද්ධං, න ධම්මන්තරමපෙක්ඛති, විතක්කො පන පවත්තමානො ආරම්මණාභිනිරොපනවසෙනෙව පවත්තතීති දස්සෙති. එවං සන්තෙපි සභාවාවිතක්කචිත්තුප්පාදතො සවිතක්කචිත්තුප්පාදස්ස ආරම්මණග්ගහණවිසෙසො විතක්කෙන ජාතොති කත්වා විතක්කො චිත්තස්ස ආරම්මණග්ගහණෙ විසෙසපච්චයොති පාකටොයමත්ථො. අපරෙ පන භණන්ති – යථා කොචි රාජවල්ලභං, තංසම්බන්ධීනං මිත්තං වා නිස්සාය රාජගෙහං ආරොහති අනුපවිසති, එවං විතක්කං නිස්සාය චිත්තං ආරම්මණං ආරොහති විතක්කස්ස ආරම්මණාභිනිරොපනසභාවත්තා, අඤ්ඤෙසං ධම්මානඤ්ච අවිතක්කසභාවතො. තෙනාහ භගවා – ‘‘චෙතසො අභිනිරොපනා’’ති (ධ. ස. 7).

၁၃၇. ကြံစည်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် လောက၌ ထင်ရှားသောအားဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ဤသို့ ဤသို့ ဖြစ်အပ်၏" ဟု အမျိုးမျိုး ကြံစည်ခြင်းသည် ရေတွင်း၌ ရေကို ငင်ယူသကဲ့သို့ အာရုံကို ဆွဲငင်ယူခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ဝိတက်" မည်၏။ "သင်္ကပ္ပနဝသေန" ဟူသည် ထိုထိုအာရုံကို ယူ၍ ကြံစည်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်။ ကြံစည်ခြင်း (တက္ကန) နှင့် ကြံစည်စိတ်ကူးခြင်း (ကပ္ပန) ဟူသည် ထိုဝိတက်နှင့် အတူမဖြစ်သော တရားတို့၏သာ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ "ဧကဂ္ဂေါ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သမာဓိထံမှ အထောက်အပံ့ ရရှိပြီးသော ဝိတက်၏သာလျှင် အပ္ပနာဖြစ်ကြောင်း အပြား (နည်းလမ်း) ဖြစ်သည်ကို ပြ၏။ သို့မဟုတ် ထူးခြားသောအစွမ်းဖြင့် ဝိတက်၏ အပ္ပနာအစွမ်းကြောင့် စိတ်သည် အာရုံသို့ တင်ပေးအပ်၏။ ဝိတက်မရှိပါက မည်သို့ တင်ပေးနိုင်အံ့နည်းဟူမူ "ဝိတက္ကေ ပန" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ စိတ်သည် မိမိ၏ သဘောတရားမျှဖြင့်သာ အာရုံသို့ တက်ရောက်၏ ဟူသော ဤစကားဖြင့် အာရုံကို ယူခြင်းမည်သည် သဘာဝအားဖြင့် ပြီးမြောက်အပ်သော အရာဖြစ်၍ အခြားတရားကို မမျှော်ကိုးပေ၊ ဝိတက်မူကား ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ အာရုံသို့ တင်ပေးခြင်းအစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏ ဟု ပြတော်မူသည်။ ထိုသို့ ဖြစ်သော်လည်း သဘာဝအားဖြင့် ဝိတက်မရှိသော စိတ်၏ဖြစ်ပေါ်မှုထက် ဝိတက်ရှိသော စိတ်၏ဖြစ်ပေါ်မှုသည် အာရုံကို ယူရာ၌ ထူးခြားခြင်းကို ဝိတက်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ပြု၍ ဝိတက်သည် စိတ်၏ အာရုံယူခြင်း၌ ထူးခြားသော အကြောင်းထောက်အပံ့ ဖြစ်သည်ဟူသော ဤအနက်သည် ထင်ရှားလှပေသည်။ အခြား ဆရာတို့မူကား - ဥပမာအားဖြင့် တစ်ဦးတစ်ယောက်သောသူသည် မင်းမျက်နှာသာရသူကိုသော်လည်းကောင်း၊ ထိုသူနှင့် စပ်ဆိုင်သော အဆွေခင်ပွန်းကိုသော်လည်းကောင်း အမှီပြု၍ နန်းတော်သို့ တက်ရောက် ဝင်ရောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စိတ်သည် ဝိတက်ကို အမှီပြု၍ အာရုံသို့ တက်ရောက်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဝိတက်သည် အာရုံသို့ တင်ပေးခြင်းသဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော စေတသိကတရားတို့သည် ဝိတက်သဘော မဟုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "စိတ်ကို အာရုံသို့ တင်ပေးခြင်း" (ဓမ္မသင်္ဂဏီ ၇) ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

යදි එවං කථං අවිතක්කචිත්තං ආරම්මණං ආරොහතීති? විතක්කබලෙනෙව. යථා හි සො පුරිසො පරිචයෙන තෙන විනාපි නිරාසඞ්කො රාජගෙහං පවිසති, එවං පරිචයෙන විතක්කෙන විනාපි අවිතක්කං චිත්තං ආරම්මණං ආරොහති. පරිචයෙනාති ච සන්තානෙ පවත්තවිතක්කභාවනාසඞ්ඛාතෙන පරිචයෙන. විතක්කස්ස හි සන්තානෙ අභිණ්හං පවත්තස්ස වසෙන චිත්තස්ස ආරම්මණාභිරුහනං චිරපරිචිතං; තෙන තං කදාචි විතක්කෙන විනාපි තත්ථ පවත්තතෙව; යථා ඤාණසහගතං චිත්තං සම්මසනවසෙන චිරපරිචිතං කදාචි [Pg.308] ඤාණරහිතම්පි සම්මසනවසෙන පවත්තති; යථා වා කිලෙසසහිතං හුත්වා පවත්තං සබ්බසො කිලෙසරහිතම්පි පරිචයෙන කිලෙසවාසනාවසෙන පවත්තති, එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ဝိတက်မရှိသော စိတ်သည် အာရုံသို့ အဘယ်သို့ တက်ရောက်သနည်း? ဝိတက်၏ အစွမ်းအာနုဘော်ကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။ ပုံစံအားဖြင့် ထိုယောက်ျားသည် ကျွမ်းဝင်အသားကျမှု (အလေ့အလာ) ကြောင့် ထိုမင်းမျက်နှာသာရသူ မပါဘဲလျက်လည်း ယုံမှားသံသယမရှိဘဲ နန်းတော်သို့ ဝင်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အလေ့အကျင့်ရှိမှုကြောင့် ဝိတက်မပါဘဲလျက်လည်း ဝိတက်ကင်းသော စိတ်သည် အာရုံသို့ တက်ရောက်၏။ "ပရိစယေန" (ကျွမ်းဝင်မှု) ဟူသည် မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော ဝိတက်ပွားများခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကျွမ်းဝင်အလေ့အကျင့်ရှိခြင်းဖြင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား သန္တာန်၌ အကြိမ်ကြိမ် ဖြစ်ပေါ်အပ်သော ဝိတက်၏အစွမ်းဖြင့် စိတ်သည် အာရုံသို့ တက်ရောက်ခြင်းကို ကာလကြာမြင့်စွာ ကျွမ်းဝင်ခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ထိုစိတ်သည် တစ်ခါတစ်ရံ ဝိတက်မရှိသော်လည်း ထိုအာရုံ၌ ဖြစ်မြဲဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သောစိတ်သည် (တရားတို့ကို) ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ကာလကြာမြင့်စွာ ကျွမ်းဝင်အပ်သည်ဖြစ်၍ တစ်ခါတစ်ရံ ဉာဏ်နှင့်မယှဉ်သော်လည်း ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာနှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သောစိတ်သည် လုံးဝ ကိလေသာကင်းသော်လည်း ကျွမ်းဝင်မှုဖြစ်သော ကိလေသာဝါသနာ၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် ဤအရာ၌လည်း မှတ်ယူအပ်၏။

වාචං සඞ්ඛරොතීති වාචං උප්පාදෙති, වචීඝොසුප්පත්තියා විසෙසපච්චයො හොතීති අත්ථො. ලොකියවිතක්කො ද්වත්තිංසචිත්තසහගතො වාචං සඞ්ඛරොති වචීවිඤ්ඤත්තිජනනතො. වචීසඞ්ඛාරොත්වෙව පනස්ස නාමං හොති රුළ්හිතො, තංසමත්ථතානිරොධතො වා සම්භවතො පන සඞ්ඛාරොති. ‘‘ලොකුත්තරසම්මාසඞ්කප්පං පරිවාරෙන්තී’’ති වත්වා තිවිධෙ සම්මාසඞ්කප්පෙ කදාචි කතමං පරිවාරෙන්තීති? චොදනං සන්ධායාහ ‘‘එත්ථා’’තිආදි. නානාචිත්තෙසු ලබ්භන්ති නානාසමන්නාහාරහෙතුකත්තා, පුබ්බභාගෙයෙව ච තෙ උප්පජ්ජන්තීති. තීණි නාමානි ලභති තිවිධස්සපි පටිපක්ඛස්ස සමුච්ඡින්දනෙන සාතිසයං තිණ්ණම්පි කිච්චකරණතො. එස නයො සම්මාවාචාදීසුපි.

"ဝါစံ သင်္ခရောတိ" ဟူသည် စကားကို ဖြစ်စေ၏၊ နှုတ်မြွက်သံ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၏ ထူးခြားသော အကြောင်းထောက်အပံ့ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။ လောကီဝိတက်သည် စိတ်ပေါင်း သုံးဆယ့်နှစ်ပါးနှင့် အတူဖြစ်သည်ဖြစ်၍ ဝစီဝိညတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် စကားကို ပြုပြင်တတ်၏။ သို့ရာတွင် ထိုဝိတက်အား ရူဠှီ (ဝေါဟာရအစဉ်အဆက်) အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုစကားပြောနိုင်စွမ်းရှိခြင်း ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း "ဝစီသင်္ခါရ" ဟုသာ အမည်ရ၏။ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော သဘောကြောင့်မူ "သင်္ခါရ" မည်၏။ "လောကုတ္တရာသမ္မာသင်္ကပ္ပကို ခြံရံကုန်၏" ဟု ဆိုပြီးနောက် သုံးပါးသော သမ္မာသင်္ကပ္ပတို့တွင် တစ်ခါတစ်ရံ အဘယ်သင်္ကပ္ပသည် ခြံရံသနည်း? ဟူသော စောဒနာကို ရည်ရွယ်၍ "ဧတ္ထ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ မတူညီသော နှလုံးသွင်းခြင်း (အာရုံပြုခြင်း) လျှင် အကြောင်းရှိသောကြောင့် ထိုသမ္မာသင်္ကပ္ပတို့သည် မတူကွဲပြားသော စိတ်တို့၌ ရအပ်ကုန်၏၊ မဂ်၏ ရှေးဦးအဖို့၌သာလျှင်လည်း ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ သုံးမျိုးသော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို သမုစ္ဆေဒအစွမ်းဖြင့် ပယ်သတ်ခြင်းဖြင့် သုံးပါးလုံးသော ကိစ္စကို ထူးကဲစွာ ဆောင်ရွက်တတ်သောကြောင့် အမည်သုံးမျိုးကို ရရှိ၏။ ဤနည်းလမ်းသည် သမ္မာဝါစာ စသည်တို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်သည်။

138. විරමති එතායාති වෙරමණී විරති වුච්චති. සා මුසාවාදතො විරමණස්ස කාරණභාවතො චෙතනාපි වෙරස්ස මණනතො විනාසනතො විරතිපීති ආහ – ‘‘විරතිපි චෙතනාපි වට්ටතී’’ති. ආරකා රමතීති සමුච්ඡින්නෙහි දූරතො සමුස්සාරෙති. විනා තෙහි රමතීති අච්චන්තමෙව තෙහි විනා භවති. තතො තතොති දිට්ඨෙ අදිට්ඨවාදාදිතො මුසාවාදා. විසෙසතො අනුප්පත්තිධම්මත්තා පටිනිවත්තා හුත්වා.

၁၃၈. ဤတရားဖြင့် ရှောင်ကြဉ်တတ်သောကြောင့် "ဝေရမဏီ" ဟု ဆိုအပ်သော ရှောင်ကြဉ်ခြင်း "ဝိရတီ" မည်၏။ ထိုရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် မုသာဝါဒမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် စေတနာသည်လည်းကောင်း၊ ဘေးရန် (ဝေရ) ကို ဖျက်ဆီးတတ် (မဏန) သောကြောင့် ဝိရတီသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ထိုက်ရကား "ဝိရတီသော်လည်းကောင်း စေတနာသော်လည်းကောင်း သင့်လျော်၏" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ "အာရကာ ရမတိ" ဟူသည် (သမုစ္ဆေဒအစွမ်းဖြင့်) အကြွင်းမဲ့ ပယ်အပ်ပြီးသော တရားတို့မှ ဝေးစွာ ဖယ်ခွာစေ၏။ "ထိုတရားတို့နှင့် ကင်း၍ မွေ့လျော်၏" ဟူသည် ထိုတရားတို့နှင့် အကြွင်းမဲ့ ကင်းဆိတ်သည် ဖြစ်၏။ "တတော တတော" ဟူသည် မြင်အပ်သော အရာ၌ မမြင်ဖူးဟု ပြောဆိုခြင်း စသော မုသာဝါဒမှ။ အထူးသဖြင့် နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်တတ်သော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ ဆုတ်နစ်ပြန်လှည့်လာသည် ဖြစ်၏။

140. තිවිධෙන කුහනවත්ථුනාති පච්චයපටිසෙවන-සාමන්තජප්පන-ඉරියාපථපවත්තනසඞ්ඛාතෙන පාපිච්ඡතා නිබ්බත්තෙන තිවිධෙන කුහනවත්ථුනා. එතාය කුහනාය කරණභූතාය පච්චයුප්පාදනත්ථං නිමිත්තං සීලං එතෙසන්ති යොජනා. අත්තවිසයලාභහෙතු අක්කොසනඛුංසනවම්භනාදිවසෙන පිසනං ඝට්ටනං විහෙඨනං නිප්පෙසො. ඉතො ලද්ධං අඤ්ඤස්ස, තතො ලද්ධං පරස්ස දත්වා එවං ලාභෙන ලාභං නිජිගීංසතීති ලාභෙන ලාභං නිජිගීංසනා. පාළියං ආගතො කුහනාදිවසෙන මිච්ඡාආජීවො. කො පන සොති ආහ ‘‘ආජීවහෙතූ’’තිආදි. තාසංයෙවාති අවධාරණං, ‘‘ආජීවො කුප්පමානො කායවචීද්වාරෙසු එව කුප්පතී’’ති කත්වා වුත්තං.

၁၄၀. သုံးပါးသော လှည့်ပတ်ခြင်း အကြောင်းရင်းဖြင့် ဟူသည်မှာ ပစ္စည်းကို သုံးစွဲခြင်း၊ အနီးအပါး၌ ပြောဆိုခြင်း၊ ဣရိယာပုထ်ကို ဖြစ်စေခြင်း ဟုဆိုအပ်သော ယုတ်ညံ့သော အလိုရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သုံးပါးသော လှည့်ပတ်ခြင်း အကြောင်းရင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ထိုလှည့်ပတ်ခြင်းသည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် ပစ္စည်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းငှာ (လှည့်ပတ်ကြောင်းဖြစ်သော) သီလ ဟု အမှတ်သညာပြုခြင်းသည် ထိုသူတို့အား ဖြစ်၏ ဟု သမ္ဗန် (ယောဇနာ) စပ်ရမည်။ မိမိ၏ လာဘ်အာရုံကို ရခြင်းအလို့ငှာ ဆဲရေးခြင်း၊ နှိမ်ချခြင်း၊ ရှုတ်ချခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ထိပါးခြင်း၊ နှိပ်စက်ခြင်း၊ ကြိတ်နယ်ခြင်းတို့သည် နိပ္ပေသိကတာ မည်၏။ ဤမှရသည်ကို ထိုသူအား ပေး၍၊ ထိုမှရသည်ကို အခြားသူအား ပေးခြင်းဖြင့် ဤသို့ လာဘ်ဖြင့် လာဘ်ကို ရှာမှီးလိုခြင်းသည် 'လာဘ်ဖြင့် လာဘ်ကို ရှာမှီးခြင်း' (လောဘေန လောဘံ နိဇိဂီံသနာ) မည်၏။ ပါဠိတော်၌ လာသော ကူဟနာ (လှည့်ပတ်ခြင်း) စသည်တို့ဖြင့် မှားယွင်းသော အသက်မွေးမှု (မိစ္ဆာအာဇီဝ) ဖြစ်၏။ ထိုသူကား အဘယ်သူနည်း ဟူမူ - 'အာဇီဝဟေတု' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'တသံယေဝ' ဟူသည်ကား ကန့်သတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) ဖြစ်၏။ 'အသက်မွေးမှု ပျက်စီးသည်ရှိသော် ကိုယ်၊ နှုတ် ဒွါရတို့၌သာ ပျက်စီး၏' ဟု ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။

141. සම්මා [Pg.309] පසත්ථා සොභනා නිය්‍යානිකා දිට්ඨි එතස්සාති සම්මාදිට්ඨි, පුග්ගලො. තස්ස පන යස්මා සම්මාදිට්ඨි සච්චාභිසමයස්ස නිබ්බානසච්ඡිකිරියාය අවස්සයො, තස්මා වුත්තං – ‘‘මග්ගසම්මාදිට්ඨියං ඨිතස්සා’’ති. පහොති භවති තාය සහෙව උප්පජ්ජති පවත්තති. පච්චවෙක්ඛණඤාණං යාථාවතො ජානනට්ඨෙන සම්මාඤාණන්ති ඉධාධිප්පෙතං, තඤ්ච ඛො මග්ගසමාධිම්හි ඨිතෙ එව හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ආහ – ‘‘මග්ගසම්මාසමාධිම්හි…පෙ… සම්මාඤාණං පහොතී’’තිආදි. ඉමිනා කිං දස්සෙතීති? යථා මග්ගසම්මාදිට්ඨියං ඨිතො පුග්ගලො, ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වුත්තො, එවං මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණඤාණෙ ඨිතො, ‘‘සම්මාඤාණො’’ති වුත්තො, තස්ස ච මග්ගඵලසම්මාසමාධිපවත්තියා පහොති සම්මාඤාණස්ස සම්මාවිමුත්තියා පහොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති. ඵලසමාධි තාව පවත්තතු, මග්ගසමාධි පන කථන්ති? තම්පි අකුප්පභාවතාය අච්චන්තසමාධිභාවතො කිච්චනිප්ඵත්තියා පවත්තතෙවාති වත්තබ්බතං ලභති. ඨපෙත්වා අට්ඨඵලඞ්ගානීති ඵලභූතානි සම්මාදිට්ඨිආදීනි අට්ඨඞ්ගානි, ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්ස සම්මාසඞ්කප්පො පහොතී’’තිආදිනා විසුං ගහිතත්තා ඨපෙත්වා. සම්මාඤාණං පච්චවෙක්ඛණං කත්වාති පච්චවෙක්ඛණඤාණං සම්මාඤාණං කත්වා. ඵලං කාතුන්ති ඵලධම්මසහචරිතතාය විපාකසභාවතාය ච ‘‘ඵල’’න්ති ලද්ධනාමෙ ඵලසම්පයුත්තධම්මෙ සම්මාවිමුත්තිං කාතුං වට්ටතීති වුත්තං. තථා ච වුත්තං සල්ලෙඛසුත්තවණ්ණනායං (ම. නි. අට්ඨ. 1.83) ‘‘ඵලසම්පයුත්තානි පන සම්මාදිට්ඨිආදීනි අට්ඨඞ්ගානි ඨපෙත්වා සෙසධම්මා සම්මාවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා’’ති.

၁၄၁. ကောင်းစွာ ချီးမွမ်းအပ်သော၊ တင့်တယ်သော၊ သံသရာမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်သော မိစ္ဆာမဟုတ်သော အယူရှိသူသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ (သမ္မာဒိဋ္ဌိပုဂ္ဂိုလ်) မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် သစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရန်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် အားထားရာဖြစ်သောကြောင့် 'မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ၌ တည်သောသူအား' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ပဟောတိ' ဟူသည်မှာ ဖြစ်၏၊ ထိုမဂ်နှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ဖြစ်ပွား၏။ ဆင်ခြင်တတ်သောဉာဏ် (ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်) သည် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသော အနက်ကြောင့် ဤနေရာ၌ 'သမ္မာဉာဏ်' ဟု ရည်ရွယ်အပ်၏။ ထိုဉာဏ်သည်လည်း မဂ္ဂသမာဓိ၌ တည်နေသူအားသာလျှင် ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ 'မဂ္ဂသမ္မာသမာဓိမှိ...ပ... သမ္မာဉာဏံ ပဟောတိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤစကားဖြင့် အဘယ်ကို ပြသနည်း။ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို 'သမ္မာဒိဋ္ဌိ' ဟု မိန့်ဆိုသကဲ့သို့၊ မဂ်ဖိုလ်ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်၌ တည်သောသူကို 'သမ္မာဉာဏော' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုသူအား မဂ်ဖိုလ်သမ္မာသမာဓိ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သမ္မာဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ သမ္မာဉာဏ်ကြောင့် သမ္မာဝိမုတ္တိ ဖြစ်ပေါ်လာ၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြ၏။ ဖိုလ်သမာဓိသည် ဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ပါစေ၊ မဂ်သမာဓိကား အဘယ်သို့နည်း။ ထိုမဂ်သမာဓိသည်လည်း မတုန်မလှုပ်သော အဖြစ်ကြောင့်၊ အစဉ်သဖြင့် တည်ကြည်သော သမာဓိအဖြစ်ကြောင့် ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်သာ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဌပေတွာ အဋ္ဌဖလင်္ဂါနိ' ဟူသည် ဖိုလ်အဖြစ်ဖြစ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိ စသော အင်္ဂါရှစ်ပါးတို့ကို 'သမ္မာဒိဋ္ဌိဿ သမ္မာသင်္ကပ္ပေါ ပဟောတိ' စသည်ဖြင့် သီးခြားစီ ယူအပ်သောကြောင့် ဖယ်ထား၍ (ဟု ဆိုလိုသည်)။ 'သမ္မာဉာဏံ ပစ္စဝေက္ခဏံ ကတွာ' ဟူသည် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ကို သမ္မာဉာဏ် ပြု၍ (ဟု ဆိုလိုသည်)။ ဖိုလ်ကို ပြုခြင်းငှာ - ဖိုလ်တရားတို့နှင့် အတူဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးဝိပါက်သဘောရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ဖိုလ်' ဟု အမည်ရသော ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သောတရားတို့ကို သမ္မာဝိမုတ္တိပြုရန် သင့်လျော်၏ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ သို့ဖြစ်၍ သလ္လေခသုတ်အဋ္ဌကထာ၌ 'ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိစသော အင်္ဂါရှစ်ပါးတို့ကို ဖယ်ထား၍ ကြွင်းသောတရားတို့ကို သမ္မာဝိမုတ္တိဟူ၍ သိအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

142. නිජ්ජිණ්ණාති නිජ්ජීරිතා, විද්ධස්තා විනාසිතාති අත්ථො. ඵලං කථිතන්ති ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්ස, භික්ඛවෙ, මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා හොතී’’ති ඉමිනා වාරෙන සාමඤ්ඤඵලං කථිතන්ති වදන්ති, නිජ්ජීරණං පටිප්පස්සම්භනන්ති අධිප්පායො. නිජ්ජීරණං පන සමුච්ඡින්දනන්ති කත්වා, මජ්ඣිමභාණකා…පෙ… මග්ගො කථිතොති වදන්ති. දස්සනට්ඨෙනාති පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන චතුන්නං සච්චානං පච්චක්ඛතො දස්සනට්ඨෙන. විදිතකරණට්ඨෙනාති පච්චක්ඛෙන යථාදිට්ඨානං මග්ගඵලානං පාකටකරණට්ඨෙන. තදධිමුත්තට්ඨෙනාති තස්මිං යථාසච්ඡිකතෙ නිබ්බානෙ අධිමුච්චනභාවෙන.

၁၄၂. 'နိဇ္ဇိဏ္ဏာ' ဟူသည်မှာ ကုန်ခန်းစေအပ်သော၊ ဖျက်ဆီးအပ်သော၊ ပျက်စီးစေအပ်သော ဟု အနက်ရ၏။ 'ဖလံ ကထိတန္တိ' ဟူသည် 'ရဟန်းတို့... သမ္မာဒိဋ္ဌိရှိသောသူအား မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် ကုန်ခန်းအပ်၏' ဟူသော ဤဝါရဖြင့် သာမညဖိုလ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ကုန်ခန်းခြင်း (နိဇ္ဇီရဏ) ဟူသည် ငြိမ်းအေးခြင်း (ပဋိပဿမ္ဘန) အနက်ရ၏။ သို့သော်လည်း ကုန်ခန်းခြင်းကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ခြင်း (သမုစ္ဆိန္ဒန) ဟု ပြု၍ မဇ္ဈိမဘာဏက မထေရ်တို့သည် မဂ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏ ဟု မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ 'ဒဿနဋ္ဌေန' ဟူသည် ပရိညာတရား၊ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း စသည်ဖြင့် သစ္စာလေးပါးတို့ကို မျက်မှောက်၌ မြင်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန' ဟူသည် မျက်မှောက်၌ မြင်အပ်သော မဂ်ဖိုလ်တို့ကို ထင်ရှားစွာ ပြုတတ်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'တဒဓိမုတ္တဋ္ဌေန' ဟူသည် ထိုသို့ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းသော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။

කුසලපක්ඛාති අනවජ්ජකොට්ඨාසා. මහාවිපාකදානෙනාති මහතො විපුලස්ස ලොකුත්තරස්ස සුඛවිපාකස්ස චෙව කායිකාදිදුක්ඛවිපාකස්ස ච දානෙන.

'ကုသလပက္ခာ' ဟူသည် အပြစ်မရှိသော အဖို့အစုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'မဟာဝိပါကဒါနေနာ' ဟူသည် ကြီးမြတ်ကျယ်ပြန့်သော လောကုတ္တရာ ချမ်းသာဝိပါက်ကိုလည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှင့်စပ်သော ဆင်းရဲခြင်းစသော ဝိပါက်ကိုလည်းကောင်း ပေးခြင်းဖြင့် (ဟု ဆိုလိုသည်)။

යථා [Pg.310] මහාවිපාකස්ස දානෙන මහාචත්තාරීසකං, තථා බහුතායපි මහාචත්තාරීසකොති දස්සෙතුං, ‘‘ඉමස්මිඤ්ච පන සුත්තෙ පඤ්ච සම්මාදිට්ඨියො කථිතා’’තිආදි වුත්තං. බහුඅත්ථොපි හි මහා-සද්දො හොති ‘‘මහාජනො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.65). එත්ථ ච ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා වත්ථුභෙදෙන දස මිච්ඡාදිට්ඨිධම්මා කථිතා, වත්ථුභෙදෙනෙව, ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිනා දස සම්මාදිට්ඨිධම්මාති වීසති හොති. යථා ‘‘සම්මාදිට්ඨිස්ස, භික්ඛවෙ, සම්මාසඞ්කප්පො පහොතී’’තිආදිනා මග්ගවසෙන දස සම්මත්තධම්මා, තප්පටිපක්ඛභූතා ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිස්ස මිච්ඡාසඞ්කප්පො පහොතී’’තිආදිනා අත්ථතො දස මිච්ඡත්තධම්මාති වීසති, තථා ඵලවසෙන තෙසු එවං වීසති. කථං වාරෙපි සම්මාදිට්ඨිආදයො දසාති වීසති? එවමෙතෙ ද්වෙ චත්තාරීසකානි පුරිමෙන සද්ධිං තයො චත්තාරීසකා විභාවිතාති වෙදිතබ්බා.

ကြီးမြတ်သော ဝိပါက်ကို ပေးခြင်းဖြင့် 'မဟာစတ္တာရီသက' (ကြီးမြတ်သော လေးဆယ်) ဖြစ်သကဲ့သို့၊ များပြားသော အဖြစ်ကြောင့်လည်း 'မဟာစတ္တာရီသက' ဖြစ်၏ ဟု ပြခြင်းငှာ - 'ဤသုတ်၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ငါးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'မဟာ' သဒ္ဒါသည် 'မဟာဇနော' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ များပြားသော အနက်၌လည်း ရှိ၏။ ထို၌လည်း 'နတ္ထိ ဒိန္နံ' စသည်ဖြင့် ဝတ္ထုအပြားအားဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတရား တစ်ဆယ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ ဝတ္ထုအပြားအားဖြင့်ပင် 'အတ္ထိ ဒိန္နံ' စသည်ဖြင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိတရား တစ်ဆယ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏ ဟု (စုစုပေါင်း) နှစ်ဆယ် ဖြစ်၏။ 'ရဟန်းတို့... သမ္မာဒိဋ္ဌိရှိသောသူအား သမ္မာသင်္ကပ္ပသည် ဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် မဂ်၏အစွမ်းဖြင့် သမ္မတ္တတရား တစ်ဆယ်၊ ထိုတရား၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသောသူအား မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပသည် ဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် အနက်အားဖြင့် မိစ္ဆတ္တတရား တစ်ဆယ် ဟု နှစ်ဆယ် ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထိုအတူ ဖိုလ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်း ထိုတရားတို့၌ နှစ်ဆယ် ဖြစ်၏။ ဝါရ၌လည်း သမ္မာဒိဋ္ဌိစသည် တစ်ဆယ် ဟု အဘယ်သို့ နှစ်ဆယ် ဖြစ်သနည်း။ ဤသို့လျှင် ဤလေးဆယ်အပိုင်းအခြား နှစ်ခုတို့သည် ရှေးဦးအပိုင်းအခြားနှင့်တကွ သုံးခုသော လေးဆယ်အပိုင်းအခြားတို့အားဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်ကုန်၏ ဟု သိအပ်၏။

143. පසංසියස්ස උජුවිපච්චනීකං නින්දියං පසංසන්තොපි අත්ථතො පසංසියං නින්දන්තො නාම හොති. පසංසියස්ස ගුණපරිධංසනමුඛෙනෙව හි නින්දියස්ස පසංසාය පවත්තනතොති ආහ – ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිනාමායං සොභනාති වදන්තොපි සම්මාදිට්ඨිං ගරහති නාමා’’තිආදි. එවමාදීති ආදිසද්දෙන ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසායා’’ති (දී. නි. 1.168; ම. නි. 2.227) එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති; තස්මා එවංවාදිනොති එවං හෙතු පටික්ඛෙපවාදිනොති අත්ථො. ඔක්කන්තනියාමාති ඔගාළ්හමිච්ඡත්තනියාමා. එවරූපං ලද්ධිං ගහෙත්වාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං චූළපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනායං වුත්තනයමෙව තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. එදිසො හි ‘‘බුද්ධානම්පි අතෙකිච්ඡො’’තිආදි වුත්තසදිසො.

၁၄၃. ချီးမွမ်းထိုက်သော တရား၏ တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကဲ့ရဲ့ထိုက်သောတရားကို ချီးမွမ်းသူသည်လည်း အနက်အားဖြင့် ချီးမွမ်းထိုက်သောတရားကို ကဲ့ရဲ့သည်မည်၏။ ချီးမွမ်းထိုက်သောတရား၏ ဂုဏ်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းဖြင့်သာလျှင် ကဲ့ရဲ့ထိုက်သောတရားအား ချီးမွမ်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် - 'ဤမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို တင့်တယ်၏ ဟု ပြောဆိုသူသည်လည်း သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ကဲ့ရဲ့သည်မည်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ဧဝမာဒီတိ' ဟူသော 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် 'သတ္တဝါတို့ ညစ်နွမ်းရန် အကြောင်းမရှိ၊ အထောက်အပံ့မရှိ' စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဧဝံဝါဒိနော' ဟူသည်မှာ ဤသို့ အကြောင်းတရားကို ပယ်၍ ပြောဆိုသူများ ဟု အနက်ရ၏။ 'ဥက္ကန္တနိယာမာ' ဟူသည် သက်ဝင်နစ်မြုပ်အပ်သော မိစ္ဆတ္တနိယာမ (မိစ္ဆာအယူ၌ မြဲသူများ) ဖြစ်၏။ 'ဤသို့သော အယူဝါဒကို ယူ၍' စသည်တို့၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို စူဠပုဏ္ဏမသုတ်အဋ္ဌကထာ၌ ဖွင့်ပြအပ်သည့်နည်းအတိုင်းသာလျှင် သိအပ်၏။ ဤသို့သော သူသည် 'ဘုရားရှင်တို့သော်လည်း ကုသ၍မရနိုင်သူ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော သူနှင့် တူလှ၏။

අත්තනො නින්දාභයෙනාති ‘‘සම්මාදිට්ඨිඤ්ච නාමෙතෙ ගරහන්තී’’ආදිනා උපරි පරෙහි වත්තබ්බනින්දාභයෙන. ඝට්ටනභයෙනාති තථා පරෙසං ආසාදනාභයෙන. සහධම්මෙන පරෙන අත්තනො උපරි කාතබ්බනිග්ගහො උපාරම්භො, ගරහතො පරිත්තාසො උපාරම්භභයං, තං පන අත්ථතො උපවාදභයං හොතීති ආහ ‘‘උපවාදභයෙනා’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

'အတ္တနော နိန္ဒာဘယေနာ' ဟူသည် 'ဤသူတို့သည် သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ကဲ့ရဲ့ကြကုန်၏' စသည်ဖြင့် နောင်အခါ သူတစ်ပါးတို့ ပြောဆိုမည့် မိမိအား ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ကြောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဃဋ္ဌနဘယေနာ' ဟူသည် ထိုအတူ သူတစ်ပါးတို့ ထိပါးပုတ်ခတ်ခြင်းကို ကြောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဓမ္မနှင့်အညီ သူတစ်ပါးတို့က မိမိအပေါ် ပြုအပ်သော နှိပ်ကွပ်ခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့သူ၏ ကြောက်ရွံ့ခြင်းသည် 'ဥပါရမ္ဘဘယ' (ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ကြောက်ခြင်း) မည်၏။ ထိုဘေးသည် အနက်အားဖြင့် စွပ်စွဲကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ကြောက်ခြင်း (ဥပဝါဒဘယ) ဖြစ်သောကြောင့် 'ဥပဝါဒဘယေန' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် လွယ်ကူစွာ သိနိုင်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

මහාචත්තාරීසකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

မဟာစတ္တာရီသကသုတ်အဋ္ဌကထာ၏ လီနတ္ထပကာသနာ (အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်) ပြီးဆုံးပြီ။

8. ආනාපානස්සතිසුත්තවණ්ණනා

၈. အာနာပါနဿတိသုတ်အဋ္ဌကထာ

144. පුබ්බෙනාති [Pg.311] නිස්සක්කෙ කරණවචනං. ‘‘අපරං විසෙස’’න්ති වුත්තත්තා විසෙසවිසයො ච පුබ්බසද්දොති ආහ – ‘‘සීලපරිපූරණාදිතො පුබ්බවිසෙසතො’’ති.

၁၄၄. "Pubbenāti" ဟူသည်မှာ အပါဒါန်အနက်၌ ကရဏဝိဘတ်တည်း။ "Aparaṃ visesa" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'Pubba' သဒ္ဒါသည်လည်း ထူးခြားမှု (visesa) ၏ အာရုံဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "သီလပြည့်စုံခြင်း စသည်ဖြင့် ရှေးဦးထူးခြားမှုကြောင့်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

145. ආරද්ධො යථානුසිට්ඨං පටිපත්තියා ආරාධිතො. යදත්ථාය සාසනෙ පබ්බජ්ජා, විසෙසාපත්ති ච, තදෙවෙත්ථ අප්පත්තන්ති අධිප්පෙතං, තං ඣානවිපස්සනානිමිත්තන්ති ආහ – ‘‘අප්පත්තස්ස අරහත්තස්සා’’ති. කොමුදීති කුමුදවතී. තදා කිර කුමුදානි සුපුප්ඵිතානි හොන්ති. තෙනාහ – ‘‘කුමුදානං අත්ථිතාය කොමුදී’’ති. කුමුදානං සමූහො, කුමුදානි එව වා කොමුදා, තෙ එත්ථ අත්ථීති කොමුදීති. පවාරණසඞ්ගහන්ති මහාපවාරණං අකත්වා ආගමනීයසඞ්ගහණං.

၁၄၅. "Āraddho" ဟူသည် ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း ကျင့်ခြင်းဖြင့် ရရှိအပ်/နှစ်သက်စေအပ်သော။ သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုခြင်းနှင့် ထူးခြားမှုသို့ ရောက်ခြင်းသည် အကြင်အကျိုးငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအကျိုးကိုပင် ဤနေရာ၌ မရသေးသောတရားဟူ၍ ရည်ရွယ်အပ်၏၊ ထိုမရသေးသောတရားသည် ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် "မရအပ်သေးသော အရဟတ္တဖိုလ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Komudī" ဟူသည် ကြာဖြူတို့နှင့် ပြည့်စုံသောကာလတည်း။ ထိုအခါ၌ ကြာဖြူတို့သည် ကောင်းစွာ ပွင့်ကြကုန်သတတ်။ ထို့ကြောင့် "ကြာဖြူတို့ ရှိခြင်းကြောင့် ကောမုဒီ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ကြာဖြူတို့၏ အပေါင်းသည် သော်လည်းကောင်း၊ ကြာဖြူတို့သည်ပင်လျှင် သော်လည်းကောင်း ကောမုဒ မည်ကုန်၏၊ ထိုကြာဖြူတို့သည် ဤလ၌ ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ကောမုဒီ မည်၏။ "Pavāraṇasaṅgaha" ဟူသည် မဟာပဝါရဏာကို မပြုဘဲ (နောက်ထပ် ဆိုင်းငံ့သော) ပဝါရဏာကို သိမ်းဆည်းခြင်းတည်း။

ආරද්ධවිපස්සකස්සාති ආරභිතවිපස්සනස්ස, විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා උස්සුක්කාපෙත්වා විපස්සිස්ස. භික්ඛූ ඉධ ඔසරිස්සන්ති වුත්ථවස්සා පවාරිතපවාරණා ‘‘භගවන්තං වන්දිස්සාම, කම්මට්ඨානං සොධෙස්සාම, යථාලද්ධං විසෙසඤ්ච පවෙදිස්සාමා’’ති අජ්ඣාසයෙන. ඉමෙ භික්ඛූති ඉමෙ තරුණසමථවිපස්සනා භික්ඛූ. විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති සෙනාසනසප්පායාදිඅලාභෙන. අපලිබුද්ධන්ති අඤ්ඤෙහි අනුපද්දුතං. සෙනාසනං ගහෙතුං න ලභන්ති අන්තොවස්සභාවතො. එකස්ස දින්නොපි සබ්බෙසං දින්නොයෙව හොති, තස්මා සුතසුතට්ඨානෙයෙව එකමාසං වසිත්වා ඔසරිංසු.

"Āraddhavipassakassa" ဟူသည် ဝိပဿနာကို စတင်အားထုတ်သော၊ ဝိပဿနာကို တိုးပွားစေ၍ ကြိုးစားအားထုတ်ကာ ရှုမှတ်သောသူ၏။ ရဟန်းတို့သည် ဝါကျွတ်၍ ပဝါရဏာပြုပြီးကြသောအခါ "မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ကိုးကွယ်ကြကုန်အံ့၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို သုတ်သင်ကြကုန်အံ့၊ ရရှိသမျှသော တရားထူးကိုလည်း လျှောက်ထားကြကုန်အံ့" ဟူသော အာသီသ (ရည်ရွယ်ချက်) ဖြင့် ဤနေရာသို့ စုရုံးရောက်ရှိလာကြပေလိမ့်မည်။ "Ime bhikkhū" ဟူသည် ဤနုနယ်သော သမထဝိပဿနာ ရှိကြကုန်သော ရဟန်းတို့တည်း။ သေနသန သပ္ပာယ စသည်တို့ကို မရရှိခြင်းကြောင့် တရားထူးကို ဖြစ်ထွန်းစေနိုင်ကြလိမ့်မည်မဟုတ်။ "Apalibuddha" ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့ မနှောင့်ယှက်အပ်သော (ဘေးရန်ကင်းသော)။ ဝါတွင်းကာလ ဖြစ်သောကြောင့် သေနသနကို ယူခွင့်မရကြကုန်။ တစ်ပါးတည်းအား ပေးအပ်သော်လည်း အားလုံးအား ပေးအပ်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကြားသိရသော နေရာတို့၌ပင် တစ်လပတ်လုံး နေထိုင်ကြပြီးမှ စုရုံးရောက်ရှိလာကြကုန်၏။

146. අලන්ති යුත්තං, ඔපායිකන්ති අත්ථො, ‘‘අලමෙව නිබ්බින්දිතු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.272; සං. නි. 2.124, 128, 134, 143) විය. පුටබද්ධං පරිහරිත්වා අසිතං පුටොසං අ-කාරස්ස ඔ-කාරං කත්වා. තෙනාහ ‘‘පාථෙය්‍ය’’න්ති.

၁၄၆. "Alaṃ" ဟူသည် သင့်လျော်သော၊ အကြောင်းဥပါယ်နှင့် ပြည့်စုံသော ဟု အနက်ရ၏။ "Alameva nibbindituṃ" စသည်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ "Puṭabaddha" ဟူသော ပုဒ်ကို ဖယ်ရှား၍ စားအပ်သော "puṭasa" အနက်ရှိသော ပုဒ်၌ အ-ကာရကို အို-ကာရပြု၍ "puṭosa" ဟု ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ခရီးရိက္ခာ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

147. විපස්සනා කථිතාති අනිච්චසඤ්ඤාමුඛෙනෙව විපස්සනාභාවනා කථිතා. න හි කෙවලාය අනිච්චානුපස්සනාය විපස්සනාකිච්චං සමිජ්ඣති. බහූ භික්ඛූ තෙ ච විත්ථාරරුචිකාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි.

၁၄၇. "ဝိပဿနာကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏" ဟူသည် အနိစ္စသညာ၏ တံခါး (အဦးအစ) ဖြင့်သာ ဝိပဿနာဘာဝနာကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အနိစ္စနုပဿနာ သက်သက်ဖြင့် ဝိပဿနာ၏ ကိစ္စသည် မပြီးမြောက်နိုင်ပေ။ ရဟန်းတို့သည် များပြားလှကုန်၏၊ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း အကျယ်တဝံ့ သိလိုသော အလိုရှိကြကုန်၏ ဟူသည် ရည်ရွယ်ချက်တည်း။ ထို့ကြောင့် "tasmā" စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

149. සබ්බත්ථාති [Pg.312] සබ්බවාරෙසු. ‘‘තස්මා තිහ, භික්ඛවෙ, වෙදනානුපස්සී’’තිආදීසුපි පීතිපටිසංවෙදිතාදිවසෙනෙව වෙදනානුපස්සනාය වුත්තත්තා, ‘‘සුඛවෙදනං සන්ධායෙතං වුත්ත’’න්ති ආහ. සතිපට්ඨානභාවනාමනසිකාරතාය වුත්තං – ‘‘සාධුකං මනසිකාර’’න්ති. සඤ්ඤානාමෙන පඤ්ඤා වුත්තා තෙසං පයොගත්තා. මනසිකාරනාමෙන වෙදනා වුත්තා, භාවනාය පරිචිතත්තා ආරම්මණස්ස මනසිකාරන්ති කත්වා. විතක්කවිචාරෙ ඨපෙත්වාති වුත්තං වචීසඞ්ඛාරත්තා තෙසං.

၁၄၉. "Sabbattha" ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော ဝါရတို့၌တည်း။ "Tasmā tiha, bhikkhave, vedanānupassī" စသည်တို့၌လည်း ပီတိကို ခံစားခြင်းစသည်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဝေဒနာနုပဿနာကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် "သုခဝေဒနာကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏" ဟု ဆိုတော်မူသည်။ သတိပဋ္ဌာန်ဘာဝနာကို နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းခြင်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သညာဟူသော အမည်ဖြင့် ပညာကို ဟောတော်မူ၏၊ ထိုတရားတို့ကို ယှဉ်စပ်အားထုတ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ မနသိကာရ (နှလုံးသွင်းခြင်း) ဟူသော အမည်ဖြင့် ဝေဒနာကို ဟောတော်မူ၏၊ ဘာဝနာ၌ လေ့လာဆည်းပူးအပ်သောကြောင့် အာရုံကို နှလုံးသွင်းခြင်းဟု ပြု၍ ဖြစ်၏။ ဝိတက် ဝိစာရတို့ကို ဖယ်ထား၍ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုတရားတို့သည် ဝစီသင်္ခါရ ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

එවං සන්තෙපීති යදිපි මනසිකාරපරියාපන්නතාය ‘‘මනසිකාරො’’ති වුත්තං, එවං සන්තෙ වෙදනානුපස්සනාභාවො න යුජ්ජති, අස්සාසපස්සාසා හිස්ස ආරම්මණං. වත්ථුන්ති සුඛාදීනං වෙදනානං පවත්තිට්ඨානභූතං වත්ථුං ආරම්මණං කත්වා වෙදනාව වෙදියති, වෙදනාය එකන්තභාවදස්සනෙන තස්ස වෙදනානුපස්සනාභාවො යුජ්ජති එවාති ඉමමත්ථං දස්සෙති. එතස්ස අනුයොගස්ස.

ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း အကယ်၍ မနသိကာရ၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် "မနသိကာရ" ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ဝေဒနာနုပဿနာ ဖြစ်ခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ၊ ထိုသူအား ထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည်သာ အာရုံဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ သုခစသော ဝေဒနာတို့၏ ဖြစ်ရာတည်ရာဖြစ်သော ဝတ္ထုကို အာရုံပြု၍ ဝေဒနာကိုသာလျှင် ခံစားအပ်၏၊ ဝေဒနာ၏ စင်စစ်ဖြစ်သော သဘောကို ပြသခြင်းဖြင့် ထိုသူအား ဝေဒနာနုပဿနာ ဖြစ်ခြင်းသည် သင့်လျော်သည်သာတည်း ဟူသော ဤအနက်ကို ပြတော်မူ၏။ ဤစောဒနာ (မေးခွန်း) ၏ (အဖြေတည်း)။

ද්වීහාකාරෙහීති යෙ සන්ධාය වුත්තං, තෙ දස්සෙන්තො ‘‘ආරම්මණතො අසම්මොහතො චා’’ති ආහ. සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙති පීතිසහගතානි පඨමදුතියජ්ඣානානි පටිපාටියා සමාපජ්ජති. සමාපත්තික්ඛණෙති සමාපජ්ජනක්ඛණෙ. ඣානපටිලාභෙනාති ඣානෙන සමඞ්ගීභාවෙන. ආරම්මණතො ආරම්මණමුඛෙන තදාරම්මණඣානපරියාපන්නා පීති පටිසංවිදිතා හොති ආරම්මණස්ස පටිසංවිදිතත්තා. යථා නාම සප්පපරියෙසනං චරන්තෙන තස්ස ආසයෙ පටිසංවිදිතෙ සොපි පටිසංවිදිතොව හොති මන්තාගදබලෙන තස්ස ගහණස්ස සුකරත්තා; එවං පීතියා ආසයභූතෙ ආරම්මණෙ පටිසංවිදිතෙ සා පීති පටිසංවිදිතා එව හොති සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච තස්සා ගහණස්ස සුකරත්තා. විපස්සනාක්ඛණෙති විපස්සනාපඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමාය මග්ගපඤ්ඤාය විසෙසතො දස්සනක්ඛණෙ. ලක්ඛණපටිවෙධාති පීතියා සලක්ඛණස්ස සාමඤ්ඤලක්ඛණස්ස ච පටිවිජ්ඣනෙන. යඤ්හි පීතියා විසෙසතො සාමඤ්ඤතො ච ලක්ඛණං, තස්මිං විදිතෙ සා යාථාවතො විදිතා හොති. තෙනාහ – ‘‘අසම්මොහතො පීති පටිසංවිදිතා හොතී’’ති.

"အခြင်းအရာနှစ်ပါးတို့ဖြင့်" ဟု အကြင်အခြင်းအရာတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ထိုအခြင်းအရာတို့ကို ပြလိုသဖြင့် "အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မတွေဝေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ဈာန်နှစ်ပါး" ဟူသည် ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ပထမဈာန်နှင့် ဒုတိယဈာန်တို့ကို အစဉ်အတိုင်း ဝင်စားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဝင်စားဆဲခဏ၌" ဟူသည် ဝင်စားသော ခဏ၌တည်း။ "ဈာန်ကို ရခြင်းဖြင့်" ဟူသည် ဈာန်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းဖြင့်တည်း။ "အာရုံအားဖြင့်" ဟူသည် အာရုံ၏တံခါးဖြင့် ထိုအာရုံရှိသော ဈာန်၌ အကျုံးဝင်သော ပီတိကို သိအပ်၏၊ အာရုံကို သိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဥပမာသော်ကား မြွေကို ရှာဖွေလျက် လှည့်လည်သောသူသည် မြွေ၏ တွင်းအောင်းရာကို သိအပ်သော်၊ မန္တရားဆေးဝါးတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ထိုမြွေကို ဖမ်းယူခြင်းသည် လွယ်ကူသောကြောင့် ထိုမြွေကိုလည်း သိအပ်သည်သာ မည်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ပီတိ၏ တည်ရာဖြစ်သော အာရုံကို သိအပ်သော် ထိုပီတိ၏ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာနှင့် အများဆိုင်လက္ခဏာဖြင့် ဖမ်းယူ (သိမြင်) ခြင်းသည် လွယ်ကူသောကြောင့် ထိုပီတိကို သိအပ်သည်သာ မည်၏။ "ဝိပဿနာခဏ၌" ဟူသည် ဝိပဿနာပညာ ရှေ့သွားရှိသော မဂ်ပညာဖြင့် အထူးသဖြင့် သိမြင်သော ခဏ၌တည်း။ "လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့်" ဟူသည် ပီတိ၏ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာနှင့် အများဆိုင်လက္ခဏာတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့်တည်း။ အကြင် ပီတိ၏ အထူးလက္ခဏာနှင့် အများဆိုင်လက္ခဏာသည် ရှိ၏၊ ထိုလက္ခဏာကို သိအပ်သော် ထိုပီတိကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိအပ်သည်မည်၏။ ထို့ကြောင့် "မတွေမဝေဘဲ ပီတိကို သိအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

ඉදානි තමත්ථං පාළියා විභාවෙතුං, ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ දීඝං අස්සාසවසෙනාති දීඝස්ස අස්සාසස්ස ආරම්මණභූතස්ස වසෙන. චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතොති ඣානපරියාපන්නං අවික්ඛෙපොති ලද්ධනාමං [Pg.313] චිත්තස්සෙකග්ගතං තංසම්පයුත්තාය පඤ්ඤාය පජානතො. යථෙව හි ආරම්මණමුඛෙන පීති පටිසංවිදිතා හොති, එවං තංසම්පයුත්තධම්මාපි ආරම්මණමුඛෙන පටිසංවිදිතා එව හොන්ති. සති උපට්ඨිතා හොතීති දීඝං අස්සාසවසෙන ඣානසම්පයුත්තා සති තස්මිං ආරම්මණෙ උපට්ඨිතෙ ආරම්මණමුඛෙන ඣානෙපි උපට්ඨිතා එව නාම හොති. තාය සතියාති එවං උපට්ඨිතාය තාය සතියා යථාවුත්තෙන තෙන ඤාණෙන සුප්පටිවිදිතත්තා ආරම්මණස්ස තස්ස වසෙන තදාරම්මණා සා පීති පටිසංවිදිතා හොති. අවසෙසපදානිපීති ‘‘දීඝං පස්සාසවසෙනා’’තිආදිපදානිපි.

ယခုအခါ၌ ထိုအနက်ကို ပါဠိတော်ဖြင့် ထင်ရှားစေခြင်းငှာ "vuttampi cetaṃ" စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုပါဠိတော်၌ "dīghaṃ assāsavasena" ဟူသည် အာရုံဖြစ်သော ရှည်သော ထွက်သက်၏ အစွမ်းဖြင့်တည်း။ "cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato" ဟူသည် ဈာန်၌ အကျုံးဝင်သော၊ မပျံ့လွင့်ခြင်း (avikkhepa) ဟူသော အမည်ကို ရရှိသော စိတ်၏ တည်ကြည်မှု (ဧကဂ္ဂတာ) ကို ထိုစိတ်နှင့် ယှဉ်သော ပညာဖြင့် သိသောသူ၏။ အာရုံ၏ တံခါးဖြင့် ပီတိကို သိအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုစိတ်နှင့် ယှဉ်သော တရားတို့သည်လည်း အာရုံ၏ တံခါးဖြင့် သိအပ်သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ "သတိသည် ထင်ရှားဖြစ်၏" ဟူသည် ရှည်သော ထွက်သက်၏ အစွမ်းဖြင့် ဈာန်နှင့် ယှဉ်သော သတိသည် ထိုအာရုံ၌ ထင်ရှားရှိသော်၊ အာရုံ၏ တံခါးဖြင့် ဈာန်၌လည်း ထင်ရှားရှိသည်သာ မည်၏။ "ထိုသတိဖြင့်" ဟူသည် ဤသို့ ထင်ရှားရှိသော ထိုသတိဖြင့်၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ထိုဉာဏ်ဖြင့် အာရုံကို ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သောကြောင့် ထိုအာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုအာရုံရှိသော ပီတိကို သိအပ်၏။ "ကြွင်းသော ပုဒ်တို့သည်လည်း" ဟူသည် "dīghaṃ passāsavasena" စသော ပုဒ်တို့သည်လည်း (ထို့အတူပင် ဖြစ်ကုန်၏)။

එවං පටිසම්භිදාමග්ගෙ වුත්තමත්ථං ඉමස්මිං සුත්තෙ යොජෙත්වා දස්සෙතුං, ‘‘ඉතී’’තිආදි වුත්තං. ඉමිනාපි යොගිනා මනසිකාරෙන පටිලභිතබ්බතො පටිලාභොති වුත්තං – ‘‘ඣානසම්පයුත්තෙ වෙදනාසඞ්ඛාතමනසිකාරපටිලාභෙනා’’ති.

ဤသို့ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ဤသုတ်၌ ယှဉ်စပ်၍ ပြခြင်းငှာ "iti" စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ရရှိအပ်သောကြောင့် ရခြင်း (paṭilābha) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဈာန်နှင့် ယှဉ်သော ဝေဒနာဟု ဆိုအပ်သော မနသိကာရကို ရရှိခြင်းဖြင့်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

අස්සාසපස්සාසනිමිත්තන්ති අස්සාසපස්සාසෙ නිස්සාය පටිලද්ධපටිභාගනිමිත්තං ආරම්මණං කිඤ්චාපි කරොති; සතිඤ්ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච උපට්ඨපෙත්වා පවත්තනතො ආරම්මණමුඛෙන තදාරම්මණස්ස පටිසංවිදිතත්තා චිත්තෙ චිත්තානුපස්සීයෙව නාමෙස හොති. එවං චිත්තානුපස්සනාපි සතිසම්පජඤ්ඤබලෙනෙව හොතීති ආහ ‘‘න හී’’තිආදි. පජහති එතෙන, සයං වා පජහතීති පහානං, ඤාණං. දොමනස්සවසෙන බ්‍යාපාදනීවරණං දස්සිතං තදෙකට්ඨභාවතො. තස්සාති නීවරණපබ්බස්ස. පහානකරඤාණන්ති පජහනඤාණං. විපස්සනාපරම්පරන්ති පටිපාටියා විපස්සනමාහ. සමථපටිපන්නන්ති මජ්ඣිමසමථනිමිත්තං පටිපන්නචිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති. එකතො උපට්ඨානන්ති පටිපක්ඛවිගමෙන එකභාවෙන උපට්ඨානං. සහජාතානං අජ්ඣුපෙක්ඛනා හොතීති පග්ගහනිග්ගහසම්පහංසනෙසු බ්‍යාපාරස්ස අනාපජ්ජිතත්තා ආරම්මණානං අජ්ඣුපෙක්ඛනා, ‘‘යදත්ථි යං භූතං තං පජහති උපෙක්ඛං පටිලභතී’’ති, එවං වුත්තඅජ්ඣුපෙක්ඛනා පවත්තාති පටිපන්නා. කෙවලං නීවරණාදිධම්මෙති නීවරණාදිධම්මෙ එව පහීනෙ දිස්වා, අථ ඛො තෙසං පජහනඤාණම්පි යාථාවතො පඤ්ඤාය දිස්වා අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘ධම්මාපි ඛො, භික්ඛවෙ, පහාතබ්බා, පගෙව අධම්මා’’ති (ම. නි. 1.240).

“ထွက်သက်ဝင်သက်နိမိတ်” ဟူသည်မှာ ထွက်သက်ဝင်သက်ကို မှီ၍ ရအပ်သော ပဋိဘာဂနိမိတ်အာရုံကို တစ်စုံတစ်ခုသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြုလုပ်၏။ သတိနှင့် သမ္ပဇဉ်ကို ထင်ရှားစေ၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အာရုံ၏မျက်နှာဖြင့် ထိုအာရုံကို သိအပ်သောကြောင့် စိတ်၌ စိတ္တာနုပဿနာရှိသူသာလျှင် မည်၏။ ဤသို့ စိတ္တာနုပဿနာသည်လည်း သတိ သမ္ပဇဉ်၏ အစွမ်းကြောင့်သာလျှင် ဖြစ်၏ ဟူ၍ “န ဟိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤဉာဏ်ဖြင့် ပယ်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင် ပယ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပဟာန (ပယ်ခြင်း) မည်သည် ဉာဏ်တည်း။ ဒေါမနဿ၏ အစွမ်းဖြင့် ဗျာပါဒနီဝရဏကို ပြတော်မူ၏၊ ထိုဒေါမနဿနှင့် တစ်ခုတည်းသော သဘောရှိသောကြောင့်တည်း။ “တဿ” ဟူသည် နီဝရဏပဗ္ဗ၏။ “ပဟာနkရဉာဏံ” ဟူသည် ပယ်တတ်သော ဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ “ဝိပဿနာပရမ္ပရံ” ဟူသည် အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော ဝိပဿနာကို ဆိုသည်။ “သမထပဋိပန္နံ” ဟူသည် အလယ်အလတ်ဖြစ်သော သမထနိမိတ်သို့ ရောက်သောစိတ်ကို လျစ်လျူရှု (အညီအမျှ ရှု) သည်။ “ဧကတော ဥပဋ္ဌာနံ” ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့ ကင်းခြင်းကြောင့် တစ်ခုတည်းသော သဘောဖြင့် ထင်ရှားခြင်းတည်း။ “သဟဇာတာနံ အဇ္ဈုပေက္ခနာ ဟောတိ” ဟူသည် (စိတ်ကို) ချီးမြှောက်ခြင်း၊ နှိမ်ခြင်း၊ ရွှင်လန်းစေခြင်းတို့၌ လုံ့လမပြုတော့သဖြင့် အာရုံတို့ကို လျစ်လျူရှုခြင်းတည်း၊ “ရှိရှိသမျှသော ဖြစ်ပြီးသောတရားကို ပယ်၏၊ ဥပေက္ခာကို ရ၏” ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော ဥပေက္ခာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို လျစ်လျူရှုသောဉာဏ်သို့ ရောက်သည် (ကျင့်သည်) မည်၏။ “ကေဝလံ နီဝရဏာဒိဓမ္မေ” ဟူသည် နီဝရဏစသော တရားတို့ ပယ်အပ်သည်ကိုသာ မြင်သည်မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုနီဝရဏစသည်တို့ကို ပယ်တတ်သော ဉာဏ်ကိုလည်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ပညာဖြင့်မြင်၍ လျစ်လျူရှုသည် (ဥပေက္ခာပြုသည်) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းတို့၊ (ကုသိုလ်) တရားတို့ကိုပင်လျှင် ပယ်အပ်ကုန်၏၊ အကုသိုလ်တရားတို့ကိုမူကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

150. අනිච්චාදිවසෙන [Pg.314] පවිචිනතීති අනිච්චාදිප්පකාරෙහි විචිනති පස්සති. නිරාමිසාති කිලෙසාමිසරහිතා. කායිකචෙතසිකදරථපටිප්පස්සද්ධියාති කායචිත්තානං සාධුභාවූපගමනෙන වික්ඛම්භිතත්තා. සහජාතධම්මානං එකසභාවෙන පවත්තියා සහජාතඅජ්ඣුපෙක්ඛනාය අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොති.

၁၅၀. “အနိစ္စာဒိဝသေန ပဝိစိနတိ” ဟူသည် အနိစ္စစသော အပြားတို့ဖြင့် စုံစမ်းဆင်ခြင်၏၊ ရှုမြင်၏။ “နိရာမိသာ” ဟူသည် ကိလေသာတည်းဟူသော အာမိသမှ ကင်းကုန်သော။ “ကာယိကစေတသိကဒရထပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ” ဟူသည် ရုပ်နာမ်နှစ်ပါးတို့ ကောင်းမွန်သော သဘောသို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် ပူပန်မှု ငြိမ်းအေးသွားခြင်းကြောင့်တည်း။ အတူတကွဖြစ်သော တရားတို့၏ တစ်ခုတည်းသော သဘောအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သဟဇာတဥပေက္ခာဖြင့် လျစ်လျူရှုအပ်သည် ဖြစ်၏။

තස්මිං කායෙ පවත්තා කායාරම්මණා සති, පුබ්බභාගියො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. එස නයො සෙසෙසුපි. සොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදවසෙන චෙතං ඔක්කමනං ඔලියනං කොසජ්ජං, තතො අතිවත්තනං අතිධාවනං උද්ධච්චං, තදුභයවිධුරා බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛාභූතා අනොසක්කනඅනතිවත්තනසඞ්ඛාතා මජ්ඣත්තාකාරතා. ඉදානි යථෙව හීතිආදිනා තමෙව මජ්ඣත්තාකාරං උපමාය විභාවෙති. තුදනං වා පතොදෙන. ආකඩ්ඪනං වා රස්මිනා. නත්ථි න කාතබ්බං අත්ථි. එකචිත්තක්ඛණිකාති එකෙකස්මිං චිත්තෙ විපස්සනාවසෙන සහ උප්පජ්ජනකා. නානාරසලක්ඛණාති නානාකිච්චා චෙව නානාසභාවා ච.

ထိုရုပ်အပေါင်း၌ ဖြစ်သော၊ ရုပ်အာရုံရှိသော သတိသည် ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်၏။ ကြွင်းသော တရားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း ဖြစ်၏။ သောမနဿနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ္တုပ္ပါဒ်၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုစိတ်၏ သက်ဆင်းခြင်း၊ ပျော့ညံ့ခြင်းသည် ကောသဇ္ဇ (ပျင်းရိခြင်း) မည်၏၊ ထိုမှ လွန်ကဲခြင်း၊ လွန်စွာပြေးခြင်းသည် ဥဒ္ဓစ္စ (ပျံ့လွင့်ခြင်း) မည်၏၊ ထိုနှစ်ပါးမှ လွတ်ကင်းသော၊ ဆုတ်နစ်ခြင်းမရှိ၊ လွန်ကဲခြင်းမရှိဟု ဆိုအပ်သော၊ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော အခြင်းအရာသည် ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာ ဖြစ်၏။ ယခုအခါ၌ “ယထေဝ ဟိ” စသည်ဖြင့် ထိုအလယ်အလတ်ဖြစ်သော အခြင်းအရာကိုပင် ဥပမာအားဖြင့် ရှင်းပြတော်မူ၏။ နှက်တံဖြင့် ထိုးဆွခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ ဇက်ကြိုးဖြင့် ဆွဲငင်ခြင်းသော်လည်းကောင်း ပြုလုပ်ရန် မရှိသည် မဟုတ်၊ ရှိ၏။ “ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ” ဟူသည် တစ်ခုချင်းသော စိတ်၌ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် အတူတကွ ဖြစ်ကုန်သော။ “နာနာရသလက္ခဏာ” ဟူသည် အထူးထူးသော ကိစ္စရှိသည်လည်းဖြစ်၍ အထူးထူးသော သဘောရှိသည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

152. වුත්තත්ථානෙව සබ්බාසවසුත්තවණ්ණනායං (ම. නි. අට්ඨ. 27) ආනාපානාරම්මණා අපරාපරං පවත්තසතියො ආරම්මණසීසෙන තදාරම්මණා ධම්මා ගහිතා, තා පනෙකසන්තානෙ ලොකියචිත්තසම්පයුත්තාති ලොකියා, තා වඩ්ඪමානා ලොකියං චතුබ්බිධම්පි සතිපට්ඨානං පරිපූරෙන්ති. විජ්ජාවිමුත්තිඵලනිබ්බානන්ති විමුත්තීනං ඵලභූතං තෙහියෙව වෙදිතබ්බං කිලෙසනිබ්බානං, අමතමහානිබ්බානමෙව විජ්ජාවිමුත්තීනං අධිගමෙන අධිගන්තබ්බතාය තථා වුත්තං. පරිපූරණඤ්චස්ස ආරම්මණං කත්වා අමතස්සානුභවනමෙව. ඉධ සුත්තෙ ලොකියාපි බොජ්ඣඞ්ගා කථිතා ලොකුත්තරාපීති එත්තකං ගහෙත්වා, ‘‘ඉති ලොකියස්ස ආගතට්ඨානෙ ලොකියං කථිත’’න්ති ච අත්ථවණ්ණනාවසෙන අට්ඨකථායං කථිතං. ථෙරොති මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරො. අඤ්ඤත්ථ එවං හොතීති අඤ්ඤස්මිං ලොකියලොකුත්තරධම්මානං තත්ථ තත්ථ වොමිස්සකනයෙන ආගතසුත්තෙ එවං ලොකියං ආගතං, ඉධ ලොකුත්තරං ආගතන්ති කථෙතබ්බං හොති. ලොකුත්තරං උපරි ආගතන්ති විජ්ජාවිමුත්තිං පරිපූරෙන්තීති එවං ලොකුත්තරං උපරි දෙසනායං ආගතං; තස්මා ලොකියා එව බොජ්ඣඞ්ගා විජ්ජාවිමුත්ති පරිපූරිකා කථෙතබ්බා [Pg.315] ලොකුත්තරානං බොජ්ඣඞ්ගානං විජ්ජාගහණෙන ගහිතත්තා, තස්මා ථෙරෙන වුත්තොයෙවෙත්ථ අත්ථො ගහෙතබ්බො. සෙසං වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၁၅၂. သဗ္ဗာသဝသုတ်အဖွင့် (မ၊ ဋ္ဌ၊ ၁၊ ၂၇) ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည်တို့သာတည်း။ အာနာပါနအာရုံရှိသော၊ အဖန်တလဲလဲဖြစ်သော သတိတို့ကို အာရုံ၏ဦးစီးမှုဖြင့် ထိုအာရုံရှိသော တရားတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ ထိုသတိတို့သည်လည်း တစ်ခုသော သန္တာန်၌ လောကီစိတ်နှင့် ယှဉ်ကုန်သောကြောင့် လောကီတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့သည် ပွားများအပ်သည်ရှိသော် လောကီဖြစ်သော လေးပါးသော သတိပဋ္ဌာန်ကို ပြည့်စုံစေကုန်၏။ “ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဖလနိဗ္ဗာနံ” ဟူသည် ဝိမုတ္တိတို့၏ အကျိုးဖြစ်သော၊ ထိုဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိတို့ဖြင့်သာ သိအပ်သော ကိလေသာငြိမ်းခြင်းတည်းဟူသော အမတမဟာနိဗ္ဗာန်ကိုပင် ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိသို့ ရောက်ခြင်းဖြင့် ရောက်အပ်သောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ထိုနိဗ္ဗာန်၏ ပြည့်စုံခြင်းသည်လည်း နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ အမတတရားကို ခံစားခြင်းသာတည်း။ “ဤသုတ်၌ လောကီဗောဇ္ဈင်တို့ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏၊ လောကုတ္တရာတို့ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏” ဟူ၍ ဤမျှကိုယူ၍ “ဤသို့ လောကီတရား ရောက်ရာအရပ်၌ လောကီကို ဟောတော်မူအပ်၏” ဟု အနက်အဖွင့်အားဖြင့် အဋ္ဌကထာ၌ ဖွင့်ဆိုအပ်သည်။ “ထေရော” ဟူသည် မဟာဓမ္မရက္ခိတမထေရ်တည်း။ “အညတ္ထ ဧဝံ ဟောတိ” ဟူသည် အခြားသော လောကီလောကုတ္တရာတရားတို့၏ ထိုထိုအရပ်၌ ရောနှောသောနည်းဖြင့် ရောက်သော သုတ်၌ ဤသို့ လောကီရောက်၏၊ ဤသုတ်၌ လောကုတ္တရာရောက်၏ ဟု ဆိုအပ်၏။ လောကုတ္တရာတရားသည် အထက်၌ ရောက်၏ ဟူသည်မှာ “ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိကို ပြည့်စုံစေကုန်၏” ဟု ဤသို့ လောကုတ္တရာတရားသည် အထက်ဒေသနာ၌ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် လောကီဗောဇ္ဈင်တို့သည်သာလျှင် ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိကို ပြည့်စုံစေတတ်ကုန်၏ ဟု ဆိုအပ်၏၊ လောကုတ္တရာဗောဇ္ဈင်တို့ကို “ဝိဇ္ဇာ” ဟူသော အယူဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့်တည်း၊ ထို့ကြောင့် မထေရ်မြတ် မိန့်တော်မူအပ်သော အနက်ကိုသာ ဤ၌ ယူအပ်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းရှိသောကြောင့် သိလွယ်သည်သာတည်း။

ආනාපානස්සතිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

အာနာပါနဿတိသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနာ (အနက်ခက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း) ပြီးဆုံးပြီ။

9. කායගතාසතිසුත්තවණ්ණනා

၉. ကာယဂတာသတိသုတ်အဖွင့်

153-4. තප්පටිසරණානං කාමාවචරසත්තානං පටිසරණට්ඨෙන ගෙහා කාමගුණා, ගෙහෙ සිතා ආරබ්භ පවත්තියා අල්ලීනාති ගෙහස්සිතා. සරන්තීති වෙගසා පවත්තන්ති. වෙගෙන හි පවත්ති ධාවතීති වුච්චති. සඞ්කප්පාති යෙ කෙචි මිච්ඡාසඞ්කප්පා, බ්‍යාපාදවිහිංසාසඞ්කප්පාදයොපි කාමගුණසිතා එවාති. ගොචරජ්ඣත්තස්මිංයෙවාති පරිග්ගහිතෙ කම්මට්ඨානෙ එව වත්තන්ති. තඤ්හි ධම්මවසෙන උපට්ඨිතාය භාවනාය ගොචරභාවතො ‘‘ගොචරජ්ඣත්ත’’න්ති වුත්තං. අස්සාසපස්සාසකායෙ ගතා පවත්තාති කායගතා, තං කායගතාසතිං. සතිසීසෙන තංසහගතෙ භාවනාධම්මෙ වදති අස්සාසපස්සාසකායාදිකෙ තංතංකොට්ඨාසෙ සමථවත්ථුභාවෙන පරිග්ගහෙත්වා සතියා පරිග්ගහිතත්තා; තථාපරිග්ගහිතෙ වා තෙ ආරබ්භ අනිච්චාදිමනසිකාරවසෙන පවත්තා කායාරම්මණා සතී සතිභාවෙන වත්වා එකජ්ඣං දස්සෙන්තො ‘‘කායපරිග්ගාහික’’න්තිආදිමාහ.

၁၅၃-၄. ထိုကာမဂုဏ်တို့ကို မှီရာရှိကြကုန်သော ကာမာဝစရသတ္တဝါတို့၏ မှီခိုရာ အနက်ကြောင့် ‘အိမ်’ မည်သည် ကာမဂုဏ်တို့တည်း၊ ‘အိမ်၌ မှီကုန်သော’ (ဂေဟဿိတ) ဟူသည်မှာ ထိုကာမဂုဏ်တို့ကို အစပျိုး၍ ဖြစ်ခြင်းဖြင့် ကပ်ငြိကုန်သောအရာတည်း။ “သရန္တိ” ဟူသည် လျင်မြန်သော အရှိန်ဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကို ပြေးခြင်းဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ “သက္ကပ္ပါ” ဟူသည် အကြင်မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပ၊ ဗျာပါဒသင်္ကပ္ပ၊ ဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပ စသည်တို့သည်လည်း ကာမဂုဏ်ကို မှီကုန်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ “ဂေါစရဇ္ဈတ္တသ္မိံယေဝ” ဟူသည် သတ်မှတ်ပိုင်းခြားအပ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်း၌သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းသည် တရား၏အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားသော ဘာဝနာ၏ ကျက်စားရာ (ဂေါစရ) ဖြစ်သောကြောင့် “ဂေါစရဇ္ဈတ္တ” ဟူ၍ ဆိုအပ်သည်။ ထွက်သက်ဝင်သက်ရုပ်အပေါင်းသို့ သွားသော၊ ဖြစ်သော သတိသည် “ကာယဂတာ” မည်၏၊ ထိုကာယဂတာသတိကို။ သတိကို ဦးစီးစေခြင်းဖြင့် ထိုသတိနှင့် အတူတကွဖြစ်သော ဘာဝနာတရားတို့ကို မိန့်တော်မူ၏၊ ထွက်သက်ဝင်သက်ရုပ်အပေါင်းစသော ထိုထိုအဖို့အစုတို့ကို သမထ၏ တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် ပိုင်းခြားယူ၍ သတိဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ် ထိုသို့ ပိုင်းခြားအပ်ကုန်သော ထိုအဖို့အစုတို့ကို အစပျိုး၍ အနိစ္စစသည်ဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော၊ ရုပ်အာရုံရှိသော သတိကို သတိ၏အဖြစ်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၍ တစ်ပေါင်းတည်း ပြလိုသဖြင့် “ကာယပရိဂ္ဂါဟိကံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

සතිපට්ඨානෙති මහාසතිපට්ඨානසුත්තෙ (දී. නි. 2.378; ම. නි. 1.111), චුද්දසවිධෙන කායානුපස්සනා කථිතා, චුණ්ණකජාතානි අට්ඨිකානි පරියොසානං කත්වා කායානුපස්සනා නිද්දිට්ඨා, ඉධ පන කෙසාදීසු වණ්ණකසිණවසෙන නිබ්බත්තිතානං චතුන්නං ඣානානං වසෙන උපරිදෙසනාය වඩ්ඪිතත්තා අට්ඨාරසවිධෙන කායගතාසතිභාවනා.

“သတိပဋ္ဌာန” ဟူသည် မဟာသတိပဋ္ဌာန်သုတ် (ဒီ၊ ၂၊ ၃၇၈။ မ၊ ၁၊ ၁၁၁) ၌ တစ်ဆယ့်လေးပါးသော အပြားအားဖြင့် ကာယာနုပဿနာကို ဟောတော်မူအပ်၏။ မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ဖြစ်ကုန်သော အရိုးတို့ကို အဆုံးရှိစေ၍ ကာယာနုပဿနာကို ပြတော်မူအပ်၏။ ဤ၌မူကား ဆံပင်စသည်တို့၌ ဝဏ္ဏကသိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ဈာန်လေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အထက်ဒေသနာ၌ ပွားများအပ်သောကြောင့် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော အပြားရှိသော ကာယဂတာသတိဘာဝနာ ဖြစ်သည်။

156. තස්ස භික්ඛුනොති යො කායගතාසතිභාවනාය වසීභූතො, තස්ස භික්ඛුනො. සම්පයොගවසෙන විජ්ජං භජන්තීති සහජාත-අඤ්ඤමඤ්ඤ-නිස්සය-සම්පයුත්ත-අත්ථි-අවිගතපච්චයවසෙන විජ්ජං භජන්ති, තාය සහ එකීභාවමිව ගච්ඡන්තීති අත්ථො. විජ්ජාභාගෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ [Pg.316] වත්තන්තීති විජ්ජාසභාගතාය තදෙකදෙසෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ වත්තන්ති. තාහි සම්පයුත්තධම්මා ඵස්සාදයො. නනු චෙත්ථ විජ්ජානං විජ්ජාභාගියතා න සම්භවතීති? නො න සම්භවති. යාය හි විජ්ජාය විජ්ජාසම්පයුත්තානං විජ්ජාභාගියතා, සා තංනිමිත්තාය විජ්ජාය උපචරීයතීති. එකා විජ්ජා විජ්ජා, සෙසා විජ්ජාභාගියාති අට්ඨසු විජ්ජාසු එකං ‘‘විජ්ජා’’ති ගහෙත්වා ඉතරා තස්සා භාගතාය ‘‘විජ්ජාභාගියා’’ති වෙදිතබ්බා. සද්ධිං පවත්තනසභාවාසු අයමෙව විජ්ජාති වත්තබ්බාති නියමස්ස අභාවතො විජ්ජාභාගො විය විජ්ජාභාගියාපි පවත්තති එවාති වත්තබ්බං. ආපොඵරණන්ති පටිභාගනිමිත්තභූතෙන ආපොකසිණෙන සබ්බසො මහාසමුද්දඵරණං ආපොඵරණං නාම. දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස කිච්චං ඵරණන්ති කත්වා, දිබ්බචක්ඛුඅත්ථං වා ආලොකඵරණං දිබ්බචක්ඛුඵරණන්ති දට්ඨබ්බං. උභයස්මිම්පි පක්ඛෙ සමුද්දඞ්ගමානං කුන්නදීනං සමුද්දන්තොගධත්තා තෙසං චෙතසා ඵුටතා වෙදිතබ්බා. කුන්නදිග්ගහණඤ්චෙත්ථ කඤ්චිමෙව කාලං සන්දිත්වා තාසං උදකස්ස සමුද්දපරියාපන්නභාවූපගමනත්තා, න බහි මහානදියො විය පරිත්තකාලට්ඨිතිකාති.

၁၅၆. "Tassa bhikkhuno" ဟူသည် ကာယဂတာသတိဘာဝနာ၌ ဝသီဘော်သို့ ရောက်ပြီးသော ထိုရဟန်းအား။ "Sampayogavasena vijjaṃ bhajanti" ဟူသည် သဟဇာတ၊ အညမည၊ နိဿယ၊ သမ္ပယုတ္တ၊ အတ္ထိ၊ အဝိဂတပစ္စည်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိဇ္ဇာကို မှီဝဲကြကုန်၏၊ ထိုဝိဇ္ဇာနှင့်တကွ တစ်သားတည်းဖြစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattanti" ဟူသည် ဝိဇ္ဇာနှင့် သဘာဂတူသဖြင့် ထိုဝိဇ္ဇာ၏ အဖို့အစုဖြစ်သော ဝိဇ္ဇာအစု၌ ဖြစ်ကုန်၏။ "Tāhi" ဟူသည် ထိုဝိဇ္ဇာတို့နှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်ကုန်သော ဖဿစသော တရားတို့တည်း။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ဝိဇ္ဇာတို့အား ဝိဇ္ဇာဘာဂိယဖြစ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်သည်မဟုတ်လောဟု မေးသော်၊ မဖြစ်နိုင်သည်မဟုတ်၊ ဖြစ်နိုင်ပါပေ၏။ အကြင်ဝိဇ္ဇာကြောင့် ဝိဇ္ဇာနှင့်ယှဉ်သောတရားတို့၏ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုဝိဇ္ဇာဘာဂိယဖြစ်ခြင်းကို ထိုဝိဇ္ဇာဘာဂိယဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဝိဇ္ဇာ၌ တင်စား၍ ပြောဆိုအပ်၏။ "Ekā vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyā" ဟူသည် ရှစ်ပါးသော ဝိဇ္ဇာတို့တွင် တစ်ပါးကို "ဝိဇ္ဇာ" ဟု ယူ၍ ကြွင်းသော ဝိဇ္ဇာတို့ကို ထိုဝိဇ္ဇာ၏ အဖို့အစု ဖြစ်ခြင်းကြောင့် "ဝိဇ္ဇာဘာဂိယ" ဟု သိအပ်၏။ အတူတကွ ဖြစ်ခြင်း သဘောရှိသော တရားတို့တွင် "ဤသည်သာလျှင် ဝိဇ္ဇာဖြစ်၏" ဟု အတိအကျ ဆိုအပ်သော စည်းကမ်းမရှိသောကြောင့် ဝိဇ္ဇာအဖို့အစုကဲ့သို့ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယတရားသည်လည်း ဖြစ်သည်သာတည်းဟု ဆိုအပ်၏။ "Āpopharaṇa" ဟူသည် ပဋိဘာဂနိမိတ်ဖြစ်သော အာပေါကသိုဏ်းဖြင့် သမုဒ္ဒရာကြီးတစ်ခုလုံးကို ပျံ့နှံ့စေခြင်းကို "အာပေါဖရဏ" မည်၏။ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၏ ကိစ္စဖြစ်သော ပျံ့နှံ့စေခြင်းကို ပြု၍၎င်း၊ သို့မဟုတ် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၏ အကျိုးငှာ အလင်းရောင် ပျံ့နှံ့စေခြင်းကို "ဒိဗ္ဗစက္ခုဖရဏ" ဟု၎င်း မှတ်အပ်၏။ နှစ်ဦးသော ပက္ခ၌လည်း သမုဒ္ဒရာသို့ စီးဝင်ကြကုန်သော မြစ်ငယ်တို့သည် သမုဒ္ဒရာအတွင်းသို့ သက်ဝင်ကုန်သောကြောင့် ထိုမြစ်ငယ်တို့ကို စိတ်ဖြင့် ပျံ့နှံ့အပ်သည်ကို သိအပ်၏။ ဤ၌ မြစ်ငယ်တို့ကို ယူခြင်းကား အနည်းငယ်သော ကာလမျှသာ စီးဆင်းပြီးလျှင် ထိုမြစ်ငယ်တို့၏ ရေသည် သမုဒ္ဒရာအတွင်းသို့ သက်ဝင်ခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့်တည်း၊ ပြင်ပရှိ မြစ်ကြီးများကဲ့သို့မဟုတ်ဘဲ အနည်းငယ်သော ကာလမျှသာ တည်တတ်သောကြောင့်တည်း။

ඔතාරන්ති කිලෙසුප්පත්තියා අවසරං, තං පන විවරං ඡිද්දන්ති ච වුත්තං. ආරම්මණන්ති කිලෙසුප්පත්තියා ඔලම්බනං. යාව පරියොසානාති මත්තිකාපුඤ්ජස්ස යාව පරියොසානා.

"Otāra" ဟူသည် ကိလေသာဖြစ်ပေါ်ရန် အခွင့်အလမ်းဖြစ်၏၊ ထိုအခွင့်အလမ်းကိုပင် "အပေါက်" "အက်ကြောင်း" ဟုလည်း ဆိုအပ်၏။ "Ārammaṇa" ဟူသည် ကိလေသာဖြစ်ပေါ်ရန် ဖက်တွယ်ရာ (အာရုံ) တည်း။ "Yāva pariyosānā" ဟူသည် မြေပုံ၏ အဆုံးတိုင်အောင်တည်း။

158. අභිඤ්ඤායාති ඉද්ධිවිධාදිඅභිඤ්ඤාය. සච්ඡිකාතබ්බස්සාති පච්චක්ඛතො කාතබ්බස්ස අධිට්ඨානවිකුබ්බනාදිධම්මස්ස. අභිඤ්ඤාව කාරණන්ති ආහ – ‘‘සච්ඡිකිරියාපෙක්ඛාය, අභිඤ්ඤාකාරණස්ස පන සිද්ධියා පාකටා’’ති. මරියාදබද්ධාති උදකමාතිකාමුඛෙ කතා.

၁၅၈. "Abhiññāya" ဟူသည် ဣဒ္ဓိဝိဓစသော အဘိညာဉ်ဖြင့်။ "Sacchikātabbassa" ဟူသည် ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော အဓိဋ္ဌာနဝိကုဗ္ဗနစသော တရား၏။ အဘိညာဉ်သည်သာလျှင် အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် "မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ငဲ့ကွင်းသဖြင့်၊ အဘိညာဉ်တည်းဟူသော အကြောင်း၏ ပြီးစီးခြင်းကြောင့် ထင်ရှား၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Mariyādabaddhā" ဟူသည် ရေပြွန်ဝ၌ ပြုအပ်သော ရေတားပေါင် (မြောင်းပေါင်) တို့တည်း။

යුත්තයානං විය කතාය ඉච්ඡිතිච්ඡිතෙ කාලෙ සුඛෙන පච්චවෙක්ඛිතබ්බත්තා. පතිට්ඨාකතායාති සම්පත්තීනං පතිට්ඨාභාවං පාපිතාය. අනුප්පවත්තිතායාති භාවනාබහුලීකාරෙහි අනුප්පවත්තිතාය. පරිචයකතායාති ආසෙවනදළ්හතාය සුචිරං පරිචයාය. සුසම්පග්ගහිතායාති සබ්බසො උක්කංසං පාපිතාය. සුසමාරද්ධායාති අතිවිය සම්මදෙව නිබ්බත්තිකතාය. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ကုန်းရထားကို ကောင်းစွာကပ်အပ်သကဲ့သို့ ပြုအပ်သဖြင့် အလိုရှိတိုင်းသော အခါ၌ ချမ်းသာစွာ ဆင်ခြင်အပ်သောကြောင့်တည်း။ "Patiṭṭhākatāya" ဟူသည် စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့၏ တည်ရာအဖြစ်သို့ ရောက်စေအပ်သောကြောင့်တည်း။ "Anuppavattitāya" ဟူသည် ဘာဝနာပွားများခြင်း၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုခြင်းတို့ဖြင့် အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့်တည်း။ "Paricayakatāya" ဟူသည် အမြဲမပြတ် မှီဝဲခြင်း၏ မြဲမြံခိုင်ခံ့သည်၏ အဖြစ်ဖြင့် အဓွန့်ရှည်စွာ လေ့လာအပ်သောကြောင့်တည်း။ "Susampaggahitāya" ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာဖြင့် လွန်ကဲထူးခြားခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်သောကြောင့်တည်း။ "Susamāraddhāya" ဟူသည် အလွန် ကောင်းမွန်စွာပင် ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့်တည်း။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်သည်သာတည်း။

කායගතාසතිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ကာယဂတာသတိသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

10. සඞ්ඛාරුපපත්තිසුත්තවණ්ණනා

၁၀. သင်္ခါရုပပတ္တိသုတ်အဖွင့်။

160. සඞ්ඛාරුපපත්තින්ති [Pg.317] විපාකක්ඛන්ධසඤ්ඤිතානං සඞ්ඛාරානං උප්පත්තිං, නිබ්බත්තින්ති අත්ථො. යස්මා අවධාරණං එතස්මිං පදෙ ඉච්ඡිතබ්බන්ති, ‘‘සඞ්ඛාරානංයෙව උපපත්ති’’න්ති වත්වා තෙන නිවත්තිතං දස්සෙන්තො, ‘‘න සත්තස්සා’’ති ආහ. තෙන සත්තො ජීවො උප්පජ්ජතීති මිච්ඡාවාදං පටික්ඛිපති. එවං උප්පජ්ජනකධම්මවසෙන උප්පත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි උප්පත්තිජනකධම්මවසෙනපි තං දස්සෙතුං, ‘‘පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙන වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කාමෙසු පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙනපි උපපත්ති හොති, සා පන ඉමස්මිං සුත්තෙ ගහිතාති. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙන වාති වා-සද්දො අවුත්තත්ථාපෙක්ඛණවිකප්පත්ථො, අවුත්තත්ථාපෙක්ඛාය පන න ආගතො ‘‘ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරෙනා’’ති. අථ වා උපපත්ති ආගතා, එවං කිච්චං ආගතං, ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො පනෙත්ථ සරූපෙන අනාගතොපි පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරග්ගහණෙනෙව ගහිතොති දට්ඨබ්බං. කෙචි පන ‘‘පුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරෙනා’’ති පඨන්ති. භවූපගක්ඛන්ධානන්ති සුගතිභවූපගානං උපාදානක්ඛන්ධානං.

၁၆၀. "Saṅkhārupapatti" ဟူသည် ဝိပါက်ခန္ဓာဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော သင်္ခါရတို့၏ ဖြစ်ခြင်း၊ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အကြင်ကြောင့် ဤပုဒ်၌ ကန့်သတ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "သင်္ခါရတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသာလျှင်တည်း" ဟု ဆို၍ ထိုကန့်သတ်ခြင်းဖြင့် တားမြစ်အပ်သော သဘောကို ပြလိုသဖြင့် "သတ္တဝါ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမဟုတ်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားဖြင့် "သတ္တဝါ၊ ဇီဝသည် ဖြစ်ပေါ်၏" ဟူသော မိစ္ဆာဝါဒကို ပယ်မြစ်တော်မူသည်။ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော တရား၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ပြပြီး၍ ယခုအခါ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော တရား၏အစွမ်းဖြင့်လည်း ထိုဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ "puññābhisaṅkhārena vā" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုတွင် ကာမဘုံ၌ ပုညာဘိသင်္ခါရဖြင့်လည်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုဖြစ်ပေါ်ခြင်းကိုမူကား ဤသုတ်၌ ယူအပ်၏။ "Puññābhisaṅkhārena vā" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဝါ" သဒ္ဒါသည် မဆိုအပ်သေးသော အနက်ကို ငဲ့ခြင်း၊ ဝိကပ်ပြုခြင်း အနက်ရှိ၏၊ မဆိုအပ်သေးသော အနက်ကို ငဲ့ခြင်းအားဖြင့် "အာနဉ္စာဘိသင်္ခါရဖြင့်" ဟု မလာရှိပေ။ သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် လာ၏၊ ဤသို့ ကိစ္စသည် လာ၏၊ ဤသုတ်၌ အာနဉ္စာဘိသင်္ခါရသည် ကိုယ်တိုင် မလာသော်လည်း ပုညာဘိသင်္ခါရကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် ယူအပ်ပြီဟု မှတ်အပ်၏။ အချို့သူတို့မူကား "puññāneñjābhisaṅkhārena" ဟု ဖတ်ကြကုန်၏။ "Bhavūpagakkhandhānaṃ" ဟူသည် သုဂတိဘဝသို့ ရောက်ကုန်သော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့၏။

161. ලොකිකා වට්ටන්ති කම්මවට්ටස්ස ගහණතො. භවූපපත්තිහෙතුභූතා ඔකප්පනීයසද්ධා චතුපාරිසුද්ධිසීලං තාදිසං බුද්ධවචනබාහුසච්චං ආමිසපරිච්චාගො කම්මස්සකතාඤාණං කම්මඵලදිට්ඨි ච ඉමෙ සද්ධාදයො වෙදිතබ්බා. ඨපෙතීති පණිදහනවසෙන ඨපෙති. පණිදහතීති හි අයමෙත්ථ අත්ථො. පතිට්ඨාපෙතීති තත්ථ සුප්පතිට්ඨිතං කත්වා ඨපෙති. සහපත්ථනායාති, ‘‘අහො වතාහං…පෙ… උපපජ්ජෙය්‍ය’’න්ති එවං පවත්තපත්ථනාය සහ. සද්ධාදයොවාති යථාවුත්තා සද්ධාදයො එව පඤ්ච ධම්මා උපපත්තියා සඞ්ඛරණට්ඨෙන සඞ්ඛාරා, තස්මා එව අඤ්ඤෙහි විසිට්ඨභවූපහරණට්ඨෙන විහාරා නාමාති. තස්මිං ඨානෙති තස්මිං උපපත්තිට්ඨානෙ.

၁၆၁. "Lokikā" ဟူသည် ကမ္မဝဋ်ကို ယူခြင်းကြောင့် လောကီဝဋ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော သက်ဝင်ယုံကြည်သော သဒ္ဓါ၊ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ၊ ထိုသို့သော ဗုဒ္ဓဝစနဗဟုသုတ၊ အာမိသစွန့်ကြဲခြင်း (ဒါန)၊ ကမ္မဿကတာဉာဏ်နှင့် ကမ္မဖလဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ဤသဒ္ဓါစသော တရားတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ "Ṭhapeti" ဟူသည် ပဏိဓာန် (ဆုတောင်းခြင်း) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဆောက်တည်ထား၏။ ဤပုဒ်၌ "ဆုတောင်း၏" ဟူသည်သာ အနက်တည်း။ "Patiṭṭhāpeti" ဟူသည် ထိုဖြစ်ရာဘဝ၌ ကောင်းစွာ တည်စေလျက် ထား၏။ "Sahapatthanāya" ဟူသည် "အို... ငါသည် ...ပေ... ဖြစ်ရပါမူ ကောင်းလေစွ" ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပွားသော တောင်းဆုနှင့်တကွ။ "Saddhādayova" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော သဒ္ဓါစသော တရားငါးပါးတို့သည်သာလျှင် ဘဝသစ်ကို ပြုပြင်တတ်သော အနက်ကြောင့် "သင်္ခါရ" မည်ကုန်၏၊ ထိုကြောင့်သာလျှင် တစ်ပါးသော တရားတို့ထက် ထူးမြတ်သော ဘဝကို ဆောင်တတ်သော အနက်ကြောင့် "ဝိဟာရ" မည်ကုန်၏။ "Tasmiṃ ṭhāne" ဟူသည် ထိုဖြစ်ပေါ်ရာ အရပ်၌။

පඤ්චධම්මාව තංසමඞ්ගීපුග්ගලො උපපත්තිං මග්ගති ගවෙසති එතෙනාති මග්ගො. පටිපජ්ජති එතායාති පටිපදා. චෙතනා පනෙත්ථ සුද්ධසඞ්ඛාරතාය සද්ධාදිග්ගහණෙනෙව ගහිතා, තස්මා අවධාරණං කතං. උපපත්තිපකප්පනවසෙනෙව පවත්තියා පත්ථනාගහණෙනෙව තස්සා ගහණන්ති කෙචි. චිත්තකරයුත්තගතිනිබ්බත්තනධම්මවසෙන අවධාරණස්ස කතත්තා. චෙතනා හි නාම කම්මං, තස්සා උපපත්තිනිබ්බත්තනෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, තස්සා පන කිච්චකරණා සද්ධාදයො පත්ථනා චාති ඉමෙ ධම්මා සහකාරිනො භවූපපත්තියා නියාමකා හොන්තීති තත්‍රූපපත්තියා පවත්තන්තීති තෙසං මග්ගාදිභාවො වුත්තො. තෙනාහ [Pg.318] ‘‘යස්ස හී’’තිආදි. තෙන සද්ධා පත්ථනා චාති උභයෙ ධම්මා සහිතා හුත්වා කම්මං විසෙසෙන්තා ගතිං නියමෙන්තීති දස්සෙති, පටිසන්ධිග්ගහණං අනියතං කෙවලස්ස කම්මස්ස වසෙනාති අධිප්පායො. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘කම්මං කත්වා’’ති වුත්තං, කම්මායූහනතො පන පගෙව පත්ථනං ඨපෙතුම්පි වට්ටතියෙව. කම්මං කත්වාති චෙත්ථ ‘‘තාපෙත්වා භුඤ්ජති, භුත්වා සයතී’’තිආදීසු විය න කාලනියමො, කම්මං කත්වා යදා කදාචි පත්ථනං කාතුං වට්ටතීති ච ඉදං චාරිත්තදස්සනං විය වුත්තං. යථා හි භවපත්ථනා යාව මග්ගෙන න සමුච්ඡිජ්ජති, තාව අනුප්පන්නාභිනවකතූපචිතස්ස කම්මස්ස පච්චයො හොතියෙව. පුන තථා විසෙසපච්චයො, යථා නියමෙත්වා උප්පාදිතා. තෙන වුත්තං – ‘‘යස්ස පඤ්ච ධම්මා අත්ථි, න පත්ථනා තස්ස ගති අනිබද්ධා’’ති.

ထိုတရားငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤတရားဖြင့် ဖြစ်ရာဘဝကို ရှာမှီးတတ်၊ ရှာဖွေတတ်သောကြောင့် မဂ္ဂ (လမ်းကြောင်း) မည်၏။ ဤတရားဖြင့် လျှောက်လှမ်းတတ်သောကြောင့် ပဋိပဒါ (လမ်းစဉ်) မည်၏။ ဤ၌ စေတနာကို သက်သက်သော သင်္ခါရတရား ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သဒ္ဓါ စသည်တို့ကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် ယူအပ်ပြီး ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် (ဧဝကာရဖြင့်) ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား “ဖြစ်ရာဘဝကို ကြံစည်မှု အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆုတောင်းမှုကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် ထိုစေတနာကို ယူအပ်ပြီးဖြစ်သည်” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ စိတ်ကို ပြုပြင်တတ်သော တရားနှင့် ယှဉ်လျက် လားရာဂတိကို ဖြစ်စေတတ်သော တရား၏ အစွမ်းဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းကို ပြုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ စေတနာဟူသည် ကံဖြစ်ရာ ထိုစေတနာသည် ဖြစ်ရာဘဝကို ဖြစ်စေခြင်း၌ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိပြီ။ သို့သော်လည်း ထိုစေတနာ၏ ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ပေးတတ်သော သဒ္ဓါ အစရှိသော တရားတို့နှင့် ဆုတောင်းခြင်းဟူသော ဤတရားတို့သည် ပေါင်းစပ်လျက် ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို အဆုံးအဖြတ် ပေးတတ်သော တရားများ ဖြစ်ကြကုန်သောကြောင့်၊ ထိုဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်ရန် ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ထိုတရားတို့၏ မဂ်အစရှိသည် ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ယဿ ဟိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားဖြင့် သဒ္ဓါနှင့် ဆုတောင်းခြင်းဟူသော ဤတရားနှစ်ပါးတို့သည် ပေါင်းစပ်မိကြကုန်လျက် ကံကို အထူးပြု၍ လားရာဂတိကို အဆုံးအဖြတ် ပေးတတ်ကုန်၏ဟု ပြတော်မူသည်။ ကံသက်သက်၏ အစွမ်းဖြင့် ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်းသည် မမြဲ (မသေချာ) ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ဤ၌ “ကံကိုပြု၍” ဟု ဆိုသော်လည်း ကံကို ဆည်းပူးအားထုတ်ခြင်းထက် အလျင်ဦးစွာ ဆုတောင်းခြင်းကို ထားရန်လည်း သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်၏။ ဤ “ကံကိုပြု၍” ဟူသော စကား၌ “ပူအောင် ပြုလုပ်ပြီးမှ စား၏၊ စားပြီးမှ အိပ်၏” ဟု စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ အချိန်ကာလ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း မရှိပေ။ ကံကို ပြုပြီးနောက် တစ်ချိန်ချိန်၌ ဆုတောင်းခြင်းကို ပြုအပ်သည်ဟူ၍ ဤသည်ကား ကျင့်ထုံးကို ပြသသကဲ့သို့ မိန့်ဆိုအပ်၏။ အမှန်သော်လည်း ဘဝဆုတောင်းခြင်းသည် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် မပယ်သတ်ရသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး၊ မဖြစ်ပေါ်သေးသော အသစ်ပြုပြင် ဆည်းပူးအပ်သော ကံ၏ အထောက်အပံ့ ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထို့ပြင် စနစ်တကျ သတ်မှတ်၍ ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့် ထိုကဲ့သို့ ထူးခြားသော အထောက်အပံ့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် - “အကြင်သူအား တရားငါးပါးရှိသော်လည်း ဆုတောင်းမှုမရှိလျှင် ထိုသူ၏ လားရာဂတိသည် မမြဲ (မသေချာ) ပါ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

165. සබ්බසොවාති ‘‘ඉදං කාළකං සාමං සෙතං හරිතං මණ්ඩලං අපරිමණ්ඩලං චතුරංසං පරිපුණ්ණං ඛුද්දකං මහන්ත’’න්තිආදිනා සබ්බසොව පාකටං හොති.

၁၆၅. “သဗ္ဗသော” ဟူသည် “ဤအဆင်းသည် မည်းနက်သော အဆင်း၊ ညိုသော အဆင်း၊ ဖြူသော အဆင်း၊ စိမ်းသော အဆင်း၊ အဝိုင်းသဏ္ဌာန်၊ မဝိုင်းသော သဏ္ဌာန်၊ လေးထောင့်သဏ္ဌာန်၊ ပြည့်စုံသော သဏ္ဌာန်၊ ငယ်သော သဏ္ဌာန်၊ ကြီးသော သဏ္ဌာန်” အစရှိသည်ဖြင့် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်ရှားဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

167. සුන්දරොති කාළකාදිදොසරහිතතාය සොභනො. ආකරසම්පන්නො සම්පන්නආකරුප්පත්තියා. ධොවනාදීහීති ධොවනතාපනමජ්ජනාදීහි.

၁၆၇. “သုန္ဒရော” ဟူသည် မည်းနက်ခြင်း အစရှိသော အပြစ်ကင်းသောကြောင့် လှပတင့်တယ်သော။ “အာကာရသမ္ပန္နော” ဟူသည် ပြည့်စုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ပြည့်စုံသော သဏ္ဌာန်ရှိသော။ “ဓေါဝနာဒီဟိ” ဟူသည် ဆေးကြောခြင်း၊ ပူတိုက်ခြင်း (မီးဖုတ်ခြင်း)၊ ပွတ်တိုက်ခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။

168. ලොකධාතූනං සතසහස්සං අත්තනො වසෙ වත්තනතො සතසහස්සො. තස්ස පන තත්ථ ඔභාසකරණං පාකටන්ති ආහ ‘‘ආලොකඵරණබ්‍රහ්මා’’ති. අයමෙව නයො හෙට්ඨා ‘‘සහස්සො බ්‍රහ්මා’’තිආදීසුපි. නික්ඛෙන කතන්ති නික්ඛපරිමාණෙන ජම්බොනදෙන කතං. නික්ඛං පන වීසතිසුවණ්ණන්ති කෙචි. පඤ්චවීසතිසුවණ්ණන්ති අපරෙ. සුවණ්ණං නාම චතුධරණන්ති වදන්ති. ඝට්ටනමජ්ජනක්ඛමං න හොති පරිත්තභාවතො. අතිරෙකෙනාති පඤ්චසුවණ්ණඅතිරෙකෙන නික්ඛප්පමාණං අසම්පත්තෙන. වණ්ණවන්තං පන න හොති අවිපුලතාය උළාරං හුත්වා අනුපට්ඨානතො. අවණ්ණවන්තතාය එව ඵරුසධාතුකං ඛායති. තාසූති තාසු භූමීසු, යත්ථ සාඛා වඩ්ඪිත්වා ඨිතා. තෙති සුවණ්ණඞ්කුරා. පචිත්වාති තාපෙත්වා. සම්පහට්ඨන්ති සමුජ්ජලීකතන්ති ආහ – ‘‘ධොතඝට්ටිතපමජ්ජිත’’න්ති, තම්බමත්තිකලෙපං කත්වා ධොතඤ්චෙව පාසාණාදිනා ඝට්ටිතඤ්ච එළකලොමාදිනා පමජ්ජිතඤ්චාති අත්ථො.

၁၆၈. “သဟဿော” ဟူသည် လောကဓာတ် တစ်သိန်းကို မိမိ၏ အလိုသို့ လိုက်စေတတ်သောကြောင့် သတသဟဿ (တစ်သိန်းသော လောကဓာတ်ကို အစိုးရသော ဗြဟ္မာ) မည်၏။ ထိုဗြဟ္မာ၏ ထိုလောကဓာတ်၌ အလင်းရောင် ဖြာထွက်စေခြင်းသည် ထင်ရှားသောကြောင့် “အာလောကဖရဏဗြဟ္မာ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤနည်းသည်ပင် အောက်၌ ဖော်ပြအပ်ပြီးသော “သဟဿော ဗြဟ္မာ” အစရှိသည်တို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ “နိက္ခေန ကတံ” ဟူသည် နိက္ခ (နိက္ခတမတ်) ပမာဏရှိသော ဇမ္ဗူရာဇ်ရွှေဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော။ နိက္ခဟူသည် အချို့ဆရာတို့အလိုအရ ရွှေဒင်္ဂါး နှစ်ဆယ် ဖြစ်၏၊ အခြားဆရာတို့မူကား ရွှေဒင်္ဂါး နှစ်ဆယ့်ငါးပြားဟု ဆိုကြကုန်၏။ သုဝဏ္ဏမည်သည် လေးဓရဏရှိသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ သေးငယ်လွန်းသောကြောင့် တိုက်ချွတ်ပွတ်တိုက်ခြင်းကို မခံနိုင်ပေ။ “အတိရေကေန” ဟူသည် ရွှေငါးပြားထက် ပိုသော်လည်း နိက္ခပမာဏသို့ မပြည့်မီသော အတိုင်းအတာဖြင့် ဖြစ်သည်။ မပြန့်ပြောသဖြင့် ကြီးမြတ်ထင်ရှားစွာ မပေါ်လွင်သောကြောင့် ကောင်းသော အရောင်အသွေး မရှိပေ။ အရောင်အသွေး မရှိခြင်းကြောင့်ပင် ကြမ်းတမ်းသော သဘောရှိသည်ဟု ထင်ရ၏။ “တာသူ” ဟူသည် သစ်ကိုင်းများ စည်ပင်ပြန့်ပွား၍ တည်ရှိရာ ထိုမြေတို့၌ ဖြစ်သည်။ “တေ” ဟူသည် ထိုရွှေညှောက် (ရွှေညွန့်) တို့ ဖြစ်သည်။ “ပစိတွာ” ဟူသည် ပူတိုက် (ကျိုချက်) ပြီးမှ ဖြစ်သည်။ “သမ္ပဟဋ္ဌံ” ဟူသည် အလွန်တောက်ပစေအပ်သောဟု ဆိုလိုသဖြင့် “ဓောတဃဋ္ဌိတပမဇ္ဇိတံ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ကြေးနီ ရွှံ့စေးလိမ်းကျံ၍ ဆေးကြောအပ်သည်လည်းကောင်း၊ ကျောက်ခဲ အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပွတ်တိုက်အပ်သည်လည်းကောင်း၊ သိုးမွေး အစရှိသည်တို့ဖြင့် သုတ်သင်အပ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရရှိ၏။

එතදෙවාති [Pg.319] ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා එත්ථ ආලොකඵරණමෙව. අථ වා යං දිබ්බචක්ඛුඵරණං, ආලොකඵරණම්පි එතදෙව. යත්තකඤ්හි ඨානං යොගී කසිණාලොකෙන ඵරති; තත්තකං ඨානං දිබ්බචක්ඛුඤාණං ඵුසතීති දිබ්බචක්ඛුඵරණෙ දස්සිතෙ ආලොකඵරණං දස්සිතමෙවාති අත්ථො. සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං ‘‘ඵරිත්වා’’ති ආගතට්ඨානෙ. අවිනාසෙන්තෙනාති අසම්භින්නෙන.

“ဧတဒေဝ” ဟူသည် အလင်းရောင်ကို တိုးပွားစေ၍ ဤ၌ အလင်းရောင် ဖြန့်ကြက်ခြင်းသက်သက်ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ်မူကား အကြင် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ် ဖြန့်ကြက်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ အလင်းရောင် ဖြန့်ကြက်ခြင်းသည်လည်း ဤသည်ပင် ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ကသိဏအလင်းရောင်ဖြင့် အကြင်မျှလောက်သော အရပ်ကို ဖြန့်ကြက်၏၊ ထိုမျှလောက်သော အရပ်သို့ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်သည် ထိတွေ့ (ရောက်ရှိ) ၏။ ထို့ကြောင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ် ဖြန့်ကြက်ခြင်းကို ပြသသော် အလင်းရောင် ဖြန့်ကြက်ခြင်းကိုလည်း ပြသပြီး ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရရှိ၏။ “သဗ္ဗတ္ထ” ဟူသည် “ဖရိတွာ” (ဖြန့်ကြက်၍) ဟု လာသမျှသော အရပ်တိုင်း၌ ဖြစ်သည်။ “အဝိနာသေန္တေန” ဟူသည် မပျက်စီးစေဘဲ (မရောယှက်စေဘဲ) ဟု အနက်ရ၏။

කසිණඵරණං වියාති කසිණොභාසෙන ඵරණං විය දිස්සති උපට්ඨාති, මණිපභාඵරණස්ස විය බ්‍රහ්මලොකෙ ධාතුඵරණස්ස දස්සිතත්තාති අධිප්පායො. සරීරපභා පන නික්ඛපභාසදිසාති, ‘‘නික්ඛොපම්මෙ සරීරඵරණං විය දිස්සතී’’ති වුත්තං. අට්ඨකථා නාම නත්ථීති පාළිපදස්ස අත්ථවණ්ණනාය නාම නිච්ඡිතාය භවිතබ්බං, අවිනිච්ඡිතාය පන නත්ථි වියාති අකථනං නාම අට්ඨකථාය අනාචිණ්ණන්ති තස්ස වාදං පටික්ඛිපිත්වා. යථා හි වත්තබ්බං, තථා අවත්වා ‘‘වියා’’ති වචනං කිමත්ථියන්ති අධිප්පායො. බුද්ධානං බ්‍යාමප්පභා බ්‍යාමප්පදෙසෙ සබ්බකාලං අධිට්ඨාති විය තස්ස බ්‍රහ්මුනො සරීරඵරණං සරීරාභාය පත්ථරණං සබ්බකාලිකං. චත්තාරිමානි ඉතරානි ඵරණානි අවිනාසෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤමභින්දිත්වා කථෙතබ්බං. ඵරණපදස්සෙව වෙවචනං ‘‘අධිමුච්චනෙනෙව ඵරණ’’න්ති. පත්ථරතීති යථාවුත්තං ඵරණවසෙන පත්ථරති. ජානාතීති අධිමුච්චනවසෙන ජානාති.

“ကသိဏဖရဏံ ဝိယ” ဟူသည် ကသိဏအလင်းရောင်ဖြင့် ဖြန့်ကြက်ခြင်းကဲ့သို့ ထင်ရှားပေါ်လွင်၏။ ပတ္တမြားအရောင် ဖြန့်ကြက်ခြင်းကဲ့သို့ ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဓာတ်တရား ဖြန့်ကြက်ခြင်းကို ပြသအပ်သောကြောင့်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါသည်ကား နိက္ခ (ရွှေတုံး) အရောင်နှင့် တူသောကြောင့် “နိက္ခောပမ္မေ သရီရဖရဏံ ဝိယ ဒိဿတိ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ “အဋ္ဌကထာ နာမ နတ္ထိ” ဟူသည် ပါဠိပုဒ်၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်သည် ဆုံးဖြတ်ပြီး ဖြစ်အပ်၏၊ မဆုံးဖြတ်ရသေးပါက မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်ရာ၊ ဖွင့်ဆိုချက် မပြုခြင်းဟူသည် အဋ္ဌကထာဆရာတို့၏ အလေ့အထ မဟုတ်ဟု ထိုသူ၏ ဝါဒကို ပယ်မြစ်၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ပြောဆိုထိုက်သည်ကို မပြောဘဲ “ဝိယ” (ကဲ့သို့) ဟူသော စကားကို အဘယ်အကျိုးရှိရန် ပြောဆိုသနည်းဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ လံပြည့်ကိုယ်ရောင်ခြည်တော်သည် လံပတ်ပတ်လည်၌ အခါခပ်သိမ်း တည်ရှိနေသကဲ့သို့၊ ထိုဗြဟ္မာ၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ ဖြန့်ကြက်ခြင်းသည်လည်း အခါခပ်သိမ်း ဖြစ်ပေါ်နေ၏။ အခြားသော ဖြန့်ကြက်ခြင်း လေးပါးတို့ကိုမူ မဖျက်ဆီးဘဲ တစ်ပါးနှင့်တစ်ပါး မရောယှက်စေဘဲ ပြောဆိုအပ်၏။ “အဓိမုစ္စနေနေဝ ဖရဏံ” ဟူသည် ဖရဏပုဒ်၏ ဝေဝုစ်စကား ဖြစ်သည်။ “ပတ္ထရတိ” ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်း ဖြန့်ကြက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပြန့်ပြောစေ၏။ “ဇာနာတိ” ဟူသည် နှလုံးသွင်း ဆုံးဖြတ်ခြင်း (အဓိမောက္ခ) အစွမ်းဖြင့် သိ၏။

169. ආදයොති ආදි-සද්දෙන සුභෙ සඞ්ගණ්හාති. ආභාති දුතියජ්ඣානභූමිකෙ දෙවෙ එකජ්ඣං ගහෙත්වා සාධාරණතො වුත්තං. තතො සුභාති තතියජ්ඣානභූමිකෙ. තෙනාහ – ‘‘පාටියෙක්කා දෙවා නත්ථී’’තිආදි. සාධාරණතො කතායපි පත්ථනාය ඣානඞ්ගං පරිත්තං භාවිතඤ්චෙ, පරිත්තාභෙසු උපපත්ති හොති, මජ්ඣිමඤ්චෙ, අප්පමාණාභෙසු, පණීතඤ්චෙ, ආභස්සරෙසු උපපත්ති හොතීති දට්ඨබ්බං. සුභාති එත්ථාපි එසෙව නයො. හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සුවිඤ්ඤෙය්‍යොති ආහ – ‘‘වෙහප්ඵලාදිවාරා පාකටායෙවා’’ති.

၁၆၉. “အာဒယော” ဟူရာ၌ အာဒိ-သဒ္ဒါဖြင့် သုဘဘုံသား နတ်ဗြဟ္မာတို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။ “အာဘာ” ဟူသည် ဒုတိယဈာန်ဘုံ၌ ရှိသော နတ်ဗြဟ္မာတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း ယူ၍ ယေဘုယျအားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ “တတော သုဘာ” ဟူသည် တတိယဈာန်ဘုံ၌ ရှိသော နတ်ဗြဟ္မာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် “ပါဋိယေက္ကာ ဒေဝါ နတ္ထိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ယေဘုယျအားဖြင့် ဆုတောင်းမှုကို ပြုအပ်သော်လည်း ဈာန်အင်္ဂါကို အနည်းငယ်မျှသာ ပွားများအပ်ပါက ပရိတ္တာဘဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏၊ အလယ်အလတ် ပွားများအပ်ပါက အပ္ပမာဏာဘဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏၊ အလွန်အကဲ ပွားများအပ်ပါက အာဘဿရဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏ဟု မှတ်အပ်၏။ “သုဘာ” ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်သည်။ အောက်၌ ဖော်ပြအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့်ပင် လွယ်ကူစွာ သိနိုင်သောကြောင့် “ဝေဟပ္ဖလာဒိဝါရာ ပါကဋာယေဝါ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

කාමාවචරෙසු නිබ්බත්තතූතිආදිනා සද්ධාදීනං අජ්ඣානවිපස්සනානං කථං තදධිට්ඨානං හොතීති ආසඞ්කති. ඉතරො සද්ධාදීනං අජ්ඣානසභාවත්තෙපි ඣානවිපස්සනානං අධිට්ඨානං නිස්සයපච්චයාදිවසෙන සප්පච්චයත්තා බ්‍රහ්මලොකූපපත්තිං නිබ්බානඤ්ච ආවහන්තීති දස්සෙන්තො, ‘‘ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා’’තිආදිමාහ[Pg.320]. තත්ථ සීලන්ති සම්භාරසීලං. අනාගාමී සමුච්ඡින්නඔරම්භාගියසංයොජනො සමානො සචෙ සබ්බසො උපපත්තියො අතික්කමිතුං න සක්කොති, අරියභූමීසු එව නිබ්බත්තති යථූපචිතඣානකම්මුනාති ආහ – ‘‘අනාගාමි…පෙ… නිබ්බත්තතී’’ති. උපරිමග්ගන්ති අග්ගමග්ගං භාවෙත්වා. ආසවක්ඛයන්ති සබ්බසො ආසවානං ඛයං පහානං පාපුණාති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ကာမာဝစရဘုံတို့၌ ဖြစ်ပါစေဟူသော စကားအစရှိသည်ဖြင့် သဒ္ဓါအစရှိသည်တို့နှင့်တကွဖြစ်သော ဈာန် ဝိပဿနာတို့အား ထိုသို့ ဆောက်တည်ခြင်း (အဓိဋ္ဌာန်) သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်းဟု သံသယဖြစ်၏။ တစ်ပါးသောဆရာသည် သဒ္ဓါအစရှိသည်တို့သည် အဇ္ဈာသယသဘောရှိသော်လည်း ဈာန် ဝိပဿနာတို့၏ အခြေခံတည်ရာသည် နိဿယပစ္စည်း စသည်၏ အစွမ်းဖြင့် အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ဖြစ်ရခြင်းနှင့် နိဗ္ဗာန်ကို ဆောင်တတ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ သီလဟူသည် အခြံအရံသီလ (သမ္ဘာရသီလ) တည်း။ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပြီးသည်ဖြစ်၍ အကယ်၍ ခပ်သိမ်းသော ဘဝဖြစ်ခြင်းတို့ကို လုံးဝမကျော်လွန်နိုင်ပါက ဆည်းပူးအပ်သော ဈာန်ကံအားလျော်စွာ အရိယာတို့၏ ဘုံတို့၌သာ ဖြစ်ရ၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ‘အနာဂါမီ...ပ... နိဗ္ဗတ္တတိ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဥပရိမဂ္ဂံ ဟူသည် အရဟတ္တမဂ်ကို ပွားများ၍။ အာသဝက္ခယံ ဟူသည် အလုံးစုံသော အာသဝေါတရားတို့၏ ကုန်ရာဖြစ်သော ပယ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်သည်သာတည်း။

සඞ්ඛාරුපපත්තිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

သင်္ခါရုပပတ္တိသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ပြခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

නිට්ඨිතා ච අනුපදවග්ගවණ්ණනා.

အနုပဒဝဂ်အဖွင့် (အနုပဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ) လည်း ပြီးဆုံးပြီ။

3. සුඤ්ඤතවග්ගො

၃. သုညတဝဂ်

1. චූළසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනා

၁. စူဠသုညတသုတ်အဖွင့်

176. කාලපරිච්ඡෙදං [Pg.321] කත්වාති සමාපජ්ජන්තෙහි නාම කාලපරිච්ඡෙදො කාතබ්බො. ථෙරො පන භගවතො වත්තකරණත්ථං කාලපරිච්ඡෙදං කරොති, ‘‘එත්තකෙ කාලෙ වීතිවත්තෙ ඉදං නාම භගවතො කාතබ්බ’’න්ති. සො තත්ථකංයෙව සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා’’ති. සුඤ්ඤතාඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වාති එතෙන ඉතරෙ, ‘‘න සොතාපන්නසකදාගාමී ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තී’’ති වදන්ති, තං වාදං පටිසෙධෙති. සුඤ්ඤතොති අත්තසුඤ්ඤතො ච නිච්චසුඤ්ඤතො ච සඞ්ඛාරා උපට්ඨහිංසු. සෙක්ඛානඤ්හි සුඤ්ඤතාපටිවෙධො පාදෙසිකො සුභසුඛසඤ්ඤානං අප්පහීනත්තා, තස්මා සො ථෙරො සුඤ්ඤතාකථං සොතුකාමො ජාතො. ධුරෙන ධුරං පහරන්තෙන වියාති රථධුරෙන රථධුරං පහරන්තෙන විය කත්වා උජුකමෙව සුඤ්ඤතා…පෙ… වත්ථුං න සක්කාති යොජනා. එකං පදන්ති එකං සුඤ්ඤතාපදං.

၁၇၆. ‘ကာလပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ’ ဟူသည် သမာပတ်ဝင်စားသောသူတို့သည် အချိန်အပိုင်းအခြားကို ပြုအပ်၏။ မထေရ်သည်ကား မြတ်စွာဘုရားအား ဝတ်ပြုခြင်းငှာ “ဤမျှသော ကာလလွန်မြတ်သော် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤမည်သော အမှုကို ပြုတော်မူအပ်၏” ဟု အချိန်အပိုင်းအခြားကို ပြု၏။ ထိုမထေရ်သည် ထိုမျှသော ကာလရှိသော သမာပတ်ကိုသာလျှင် ဝင်စား၍ ထ၏၊ ထိုသမာပတ်ဝင်စား၍ ထခြင်းကို ရည်စူး၍ “ကောလပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘သုညတာဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် “သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ် ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဖလသမာပတ်ကို မဝင်စားကြကုန်” ဟု ပြောဆိုကြကုန်သော အခြားဆရာတို့၏ ဝါဒကို တားမြစ်တော်မူ၏။ ‘သုညတော’ ဟူသည် အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြဲသောအဖြစ်မှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း သင်္ခါရတရားတို့သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ကျင့်ဆဲ (သေက္ခ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သုညတတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသည် တင့်တယ်ဟူသော သညာ၊ ချမ်းသာဟူသော သညာတို့ကို မပယ်ရသေးသောကြောင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုမထေရ်သည် သုညတတရားစကားကို နာကြားလိုသော အလိုရှိသည် ဖြစ်၏။ ‘ဓုရေန ဓုရံ ပဟရန္တေန ဝိယ’ ဟူသည် ရထားသန်စင်ချင်း ရိုက်ခတ်မိသကဲ့သို့ ပြု၍ တိုက်ရိုက်ပင် သုညတ...ပ... အရာကို မတတ်နိုင်ဟု သံဝဏ္ဏနာ (ယောဇနာ) အပ်၏။ ‘ဧကံ ပဒံ’ ဟူသည် တစ်ခုသော သုညတပုဒ်တည်း။

පුබ්බෙපාහන්තිආදිනා භගවා පඨමබොධියම්පි අත්තනො සුඤ්ඤතාවිහාරබාහුල්ලං පකාසෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘පඨමබොධියම්පී’’ති ආහ. එකොතිආදි ථෙරස්ස සුඤ්ඤතාකථාය භාජනභාවදස්සනත්ථං. සොතුන්ති අට්ඨිං කත්වා මනසි කත්වා සබ්බචෙතසා සමන්නාහරිත්වා සොතුම්පි. උග්ගහෙතුම්පිති යථාභූතං ධම්මං ධාරණපරිපුච්ඡාපරිචයවසෙන හදයෙන උග්ගහිතං සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තසීහවසා විය අවිනට්ඨෙ කාතුම්පි. කථෙතුම්පීති විත්ථාරෙන පරෙසං දස්සෙතුම්පි සක්කා. තත්ථාති මිගාරමාතුපාසාදෙ. කට්ඨරූපපොත්ථකරූපචිත්තරූපවසෙන කතාති ථම්භාදීසු උත්තිරිත්වා කතානං කට්ඨරූපානං, නිය්‍යූහාදීසු පටිමාවසෙන රචිතානං පොත්ථකරූපානං, සිත්තිපස්සෙ චිත්තකම්මවසෙන විරචිතානං චිත්තරූපානඤ්ච කතා නිට්ඨපිතා. වෙස්සවණමන්ධාතාදීනන්ති පටිමාරූපෙන කතානං වෙස්සවණමන්ධාතුසක්කාදීනං. චිත්තකම්මවසෙනාති ආරාමාදිචිත්තකම්මවසෙන. සණ්ඨිතම්පීති අවයවභාවෙන සණ්ඨිතං හුත්වා ඨිතම්පි. ජිණ්ණපටිසඞ්ඛරණත්ථන්ති ජිණ්ණානං නිය්‍යූහකූටාගාරපාසාදාවයවානං අභිසඞ්ඛරණත්ථාය තස්මිං තස්මිං ඨානෙ රහස්සසඤ්ඤාණෙන ඨපිතං. ‘‘පරිභුඤ්ජිස්සාමී’’ති තස්මිං [Pg.322] තස්මිං කිච්චෙ විනියුඤ්ජනවසෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බස්ස. එතං වුත්තන්ති, ‘‘අයං මිගාරමාතුපාසාදො සුඤ්ඤො’’තිආදිකං වුත්තං.

‘ပုဗ္ဗေပါဟံ’ စသော စကားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ပဌမဗောဓိ၌လည်း မိမိ၏ သုညတဝိဟာရ အလွန်များပြားခြင်းကို ထင်ရှားစေတော်မူ၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ပဌမဗောဓိယမ္ပိ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဧကော’ စသော စကားသည် မထေရ်၏ သုညတတရားစကားကို ခံယူထိုက်သော အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ‘သောတုံ’ ဟူသည် အလေးဂရုပြု၍၊ နှလုံးသွင်း၍၊ စိတ်အားလုံးဖြင့် ရှေးရှုဆောင်၍ နာကြားခြင်းငှာလည်းကောင်း။ ‘ဥဂ္ဂဟေတုမ္ပိ’ ဟူသည် ဟုတ်မှန်သောတရားကို ဆောင်ထားခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း၊ လေ့လာကျွမ်းကျင်ခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်နှလုံးဖြင့် သင်ယူအပ်သော ရွှေခွက်၌ ထည့်အပ်သော ခြင်္သေ့ဆီကဲ့သို့ ပျက်စီးခြင်းမရှိအောင် ပြုခြင်းငှာလည်းကောင်း။ ‘ကထေတုမ္ပိ’ ဟူသည် အကျယ်အားဖြင့် သူတစ်ပါးတို့အား ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း တတ်နိုင်၏။ ‘တတ္ထ’ ဟူသည် မိဂါရမာတုပြာသာဒ်၌။ ‘သစ်သားရုပ်၊ ပေါတ္ထကရုပ်၊ ပန်းချီရုပ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပြုအပ်သော’ ဟူသည် တိုင်စသည်တို့၌ ထွင်းထု၍ ပြုအပ်သော သစ်သားရုပ်တို့၏လည်းကောင်း၊ ပြတင်းပေါက်စသည်တို့၌ ရုပ်တုတို့၏ အစွမ်းဖြင့် စီမံအပ်သော ပေါတ္ထကရုပ်တို့၏လည်းကောင်း၊ နံရံဘေးတို့၌ ပန်းချီဆေးရေးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရေးဆွဲအပ်သော ပန်းချီရုပ်တို့၏လည်းကောင်း ပြုအပ်၊ ပြီးစီးအပ်ကုန်သော။ ‘ဝေဿဝဏမန္ဓာတာဒီနံ’ ဟူသည် ရုပ်တုအသွင်ဖြင့် ပြုအပ်ကုန်သော ဝေဿဝဏ်၊ မန္ဓာတ်မင်း၊ သိကြားမင်း စသည်တို့၏။ ‘စိတ္တကမ္မဝသေန’ ဟူသည် အရံစသော ပန်းချီပန်းပုတို့၏ အစွမ်းဖြင့်။ ‘သဏ္ဌိတမ္ပိ’ ဟူသည် အစိတ်အပိုင်းအဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိနေသော်လည်း။ ‘ဇိဏ္ဏပဋိသင်္ခရဏတ္ထံ’ ဟူသည် ဟောင်းနွမ်းဆွေးမြည့်သော မျောက်ပြတင်း၊ ပြာသာဒ်အထွတ်၊ ပြာသာဒ်အစိတ်အပိုင်းတို့ကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရန်အတွက် ထိုထိုနေရာ၌ တိတ်တဆိတ် အမှတ်အသားဖြင့် ထားအပ်သော။ ‘ပရိဘုဉ္ဇိဿာမိ’ ဟူသည် ထိုထိုအမှုကိစ္စ၌ စေခိုင်းခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် သုံးစွဲအပ်သော။ ‘ဧတံ ဝုတ္တံ’ ဟူသည် ‘ဤမိဂါရမာတုပြာသာဒ်သည် ဆိတ်သုဉ်း၏’ ဟူသော စကားအစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။

නිච්චන්ති සබ්බකාලං රත්තිඤ්ච දිවා ච. එකභාවං එකං අසුඤ්ඤතන්ති පච්චත්තෙ උපයොගවචනං, එකත්තං එකො අසුඤ්ඤතොති අත්ථො. ගාමොති පවත්තනවසෙනාති ගෙහසන්නිවෙසවීථිචච්චරසිඞ්ඝාටකාදිකෙ උපාදාය ගාමොති ලොකුප්පත්තිවසෙන. කිලෙසවසෙනාති තත්ථ අනුනයපටිඝවසෙන. එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘පවත්තවසෙන වා කිලෙසවසෙන වා උප්පන්නං මනුස්සසඤ්ඤ’’න්ති ඉමමත්ථං අතිදිසති. එත්ථ ච යථා ගාමග්ගහණෙන ඝරාදිසඤ්ඤා සඞ්ගහිතා, එවං මනුස්සග්ගහණෙන ඉත්ථිපුරිසාදිසඤ්ඤා සඞ්ගහිතා. යස්මා රුක්ඛාදිකෙ පටිච්ච අරඤ්ඤසඤ්ඤා තත්ථ පබ්බතවනසණ්ඩාදයො අන්තොගධා, තස්මා තත්ථ විජ්ජමානම්පි තං විභාගං අග්ගහෙත්වා එකං අරඤ්ඤංයෙව පටිච්ච අරඤ්ඤසඤ්ඤං මනසි කරොති. ඔතරතීති අනුප්පවිසති. අධිමුච්චතීති නිච්ඡිනොති. පවත්තදරථාති තථාරූපාය පස්සද්ධියා අභාවතො ඔළාරිකධම්මප්පවත්තිසිද්ධා දරථා. කිලෙසදරථාති අනුනයපටිඝසම්භවා කිලෙසදරථා. දුතියපදෙති ‘‘යෙ අස්සු දරථා මනුස්සසඤ්ඤං පටිච්චා’’ති ඉමස්මිං පදෙ. මනසිකාරසන්තතාය, – ‘‘නායං පුබ්බෙ විය ඔළාරිකා, ධම්මප්පවත්තී’’ති සඞ්ඛාරදස්සනදරථානං සුඛුමතා සල්ලහුකතා ච චරිතත්ථාති ආහ ‘‘පවත්තදරථමත්තා අත්ථී’’ති.

‘နိစ္စံ’ ဟူသည် နေ့ညပတ်လုံး ခပ်သိမ်းသောကာလပတ်လုံး။ ‘ဧကဘာဝံ ဧကံ အသုညတံ’ ဟူသည် ပစ္စတ္တသရုပ်၌ ဥပယောဂဝိဘတ် စကားတည်း၊ တစ်ခုတည်းသောအဖြစ်၊ တစ်ခုတည်းသော မဆိတ်သုဉ်းသောအရာ ဟူသော အနက်တည်း။ ‘ရွာ’ ဟူသည် တည်ရှိပုံအစွမ်းဖြင့် အိမ်ရာတည်ဆောက်ပုံ၊ လမ်းမ၊ လမ်းဆုံ၊ လမ်းကွေ့ စသည်တို့ကို စွဲ၍ လောက၌ ပေါ်ပေါက်လာပုံအစွမ်းဖြင့် ရွာဟု ခေါ်၏။ ‘ကိလေသာအစွမ်းဖြင့်’ ဟူသည် ထိုရွာ၌ နှစ်သက်မှု (အနုနယ)၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့မှု (ပဋိဃ) အစွမ်းဖြင့်။ ‘ဤနည်းလည်းကောင်း’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘တည်ရှိပုံအစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာအစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော လူဟူသော သညာ’ ဟူသော ဤအနက်ကို လွှဲပြောင်းညွှန်ပြ၏။ ဤ၌လည်း ရွာကို ယူခြင်းဖြင့် အိမ်စသော သညာကို သိမ်းကျုံးယူအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ လူကို ယူခြင်းဖြင့် မိန်းမ ယောက်ျား စသော သညာကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။ အကြင်ကြောင့် သစ်ပင်စသည်တို့ကို စွဲ၍ တောသညာသည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုတောသညာ၌ တောင်၊ တောအုပ်စသည်တို့သည် ပါဝင်နေကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတော၌ ရှိနေသော်လည်း ထိုကွဲပြားခြားနားမှုကို မယူဘဲ တစ်ခုတည်းသော တောကိုသာ စွဲ၍ တောသညာကို နှလုံးသွင်း၏။ ‘ဩတရတိ’ ဟူသည် သက်ဝင်၏။ ‘အဓိမုစ္စတိ’ ဟူသည် ဆုံးဖြတ်၏။ ‘ပဝတ္တဒရထာ’ ဟူသည် ထိုသို့သော ပဿဒ္ဓိငြိမ်းအေးမှု မရှိခြင်းကြောင့် ကြမ်းတမ်းသောတရားဖြစ်ပေါ်မှုဖြင့် ပြီးသော ပူပန်မှုတို့တည်း။ ‘ကိလေသဒရထာ’ ဟူသည် နှစ်သက်မှု၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့မှုတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာပူပန်မှုတို့တည်း။ ‘ဒုတိယပဒေ’ ဟူသည် ‘လူသညာကို စွဲ၍ ဖြစ်ကုန်သော အကြင်ပူပန်မှုတို့သည် ရှိကုန်အံ့’ ဟူသော ဤပုဒ်၌။ နှလုံးသွင်းခြင်း အစဉ်ရှိသဖြင့်— ‘ဤတရားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ရှေးကကဲ့သို့ ကြမ်းတမ်းသည်မဟုတ်’ ဟု သင်္ခါရတို့ကို ရှုမြင်သောကြောင့် ဖြစ်သော ပူပန်မှုတို့၏ သိမ်မွေ့ခြင်း၊ ပေါ့ပါးခြင်းနှင့် လှည့်လည်ကျက်စားခြင်း သဘောတို့ရှိသောကြောင့် ‘ဖြစ်ပေါ်မှု ပူပန်ခြင်းမျှသာ ရှိ၏’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

යං කිලෙසදරථජාතං, තං ඉමිස්සා දරථසඤ්ඤාය න හොතීති යොජනා. පවත්තදරථමත්තං අවසිට්ඨං හොති, විජ්ජමානමෙව අත්ථි ඉදන්ති පජානාතීති යොජනා. සුඤ්ඤතා නිබ්බත්තීති සුඤ්ඤතන්ති පවත්ති. සුඤ්ඤතා සහචරිතඤ්හි සුඤ්ඤං, ඉධ සුඤ්ඤතාති වුත්තා.

အကြင် ကိလေသာပူပန်မှုအစုသည် ရှိ၏၊ ထိုပူပန်မှုသည် ဤပူပန်မှုရှိသော သညာ၌ မရှိဟု သံဝဏ္ဏနာ (ယောဇနာ) အပ်၏။ ဖြစ်ပေါ်မှုပူပန်ခြင်းမျှသာ ကြွင်းကျန်၏၊ ထင်ရှားရှိနေသော တရားသည်သာလျှင် ဤဘဝ၌ ရှိ၏ဟု သိ၏ဟု သံဝဏ္ဏနာ အပ်၏။ ‘သုညတာ နိဗ္ဗတ္တိ’ ဟူသည် သုညတဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတည်း။ သုညတရားနှင့် အတူဖြစ်သော တရားသည်သာလျှင် ဆိတ်သုဉ်း၏၊ ဤ၌ သုညတဟူ၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။

177. අස්සාති භගවතො එවං ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන චිත්තප්පවත්ති අහොසි. අච්චන්තසුඤ්ඤතන්ති ‘‘පරමානුත්තර’’න්ති වුත්තං අරහත්තං දෙසෙස්සාමීති. අරඤ්ඤසඤ්ඤාය විසෙසානධිගමනතොති, ‘‘අරඤ්ඤං අරඤ්ඤ’’න්ති මනසිකාරෙන ඣානාදිවිසෙසස්ස අධිගමාභාවතො, ‘‘පථවී’’ති මනසිකාරෙන විසෙසාධිගමනතො. ඉදානි තමෙවත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. එවං සන්තෙති එවං වපිතෙ සාලිආදයො සම්පජ්ජන්ති. ධුවසෙවනන්ති නියතසෙවනං පාරිහාරියකම්මට්ඨානං. පටිච්චාති එත්ථ ‘‘සම්භූත’’න්ති වචනසෙසො ඉච්ඡිතොති ආහ ‘‘පටිච්ච සම්භූත’’න්ති. පථවිං පටිච්ච සම්භූතා හි සඤ්ඤාති.

၁၇၇. 'အဿ' ဟူသည် ယခု ပြောဆိုအပ်သော နည်းလမ်းအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား စိတ်၏ဖြစ်စဉ် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ 'အစ္စန္တသုညတ' ဟူသည် 'ပရမာနုတ္တရ' ဟု ဆိုအပ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဟောကြားတော်မူအံ့ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'တောသညာဖြင့် ထူးခြားသောတရားကို မရခြင်းကြောင့်' ဟူသည်ကား 'တော တော' ဟု နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ဈာန်စသော ထူးခြားသောတရားကို မရရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'မြေ' ဟု နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ထူးခြားသောတရားကို ရရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ ယခု ထိုအနက်ကို ဥပမာဖြင့် ရှင်းလင်းပြသရန် 'ယထာ ဟိ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'ဧဝံ သန္တေ' ဟူသည် ဤသို့ စိုက်ပျိုးအပ်သော် သလေးစပါး စသည်တို့သည် ပြည့်စုံကြကုန်၏။ 'ဓုဝသေဝန' ဟူသည် မြဲမြံစွာ မှီဝဲအပ်သော ပါရိဟာရိယကမ္မဋ္ဌာန်းတည်း။ 'ပဋိစ္စ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'သမ္ဘူတ' ဟူသော စကားကြွင်းကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် 'ပဋိစ္စ သမ္ဘူတ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မြေကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

පථවීකසිණෙ [Pg.323] සො පථවීසඤ්ඤී හොති, න පකතිපථවියං. තස්සාති පථවීකසිණස්ස. තෙහීති ගණ්ඩාදීහි. සුට්ඨු විහතන්ති යථා වලීනං ලෙසොපි න හොති, එවං සම්මදෙව ආකොටිතං. නදීතළාකාදීනං තීරප්පදෙසො උදකස්ස ආකරට්ඨෙන කූලං, උන්නතභාවතො උග්ගතං කූලං වියාති උක්කූලං, භූමියා උච්චට්ඨානං. විගතං කූලන්ති වික්කූලං, නීචට්ඨානං. තෙනාහ ‘‘උච්චනීච’’න්ති. එකං සඤ්ඤන්ති එකං පථවීතිසඤ්ඤංයෙව.

ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ပထဝီကသိုဏ်း၌ ပထဝီသညာရှိသူ ဖြစ်၏၊ ပကတိမြေ၌ မဟုတ်။ 'တဿ' ဟူသည် ထိုပထဝီကသိုဏ်း၏။ 'တေဟိ' ဟူသည် အဖုအထစ် စသည်တို့ဖြင့်။ 'သုဋ္ဌု ဝိဟတံ' ဟူသည် အရေးအကြောင်း၏ အနည်းငယ်မျှသော အခြေအနေပင် မရှိသကဲ့သို့ ထိုသို့ ကောင်းစွာပင် ထုရိုက်နှက်အပ်သော။ မြစ်၊ ကန် စသည်တို့၏ ကမ်းနားအရပ်သည် ရေ၏တည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ကူလ' မည်၏၊ မြင့်မားသော အခြေအနေကြောင့် ပေါ်တက်နေသော ကမ်းနဖူးကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဥက္ကူလ' မည်၏၊ မြေ၏ မြင့်သော အရပ်တည်း။ ကမ်းပြတ်နေသော အရပ်သည် 'ဝိက္ကူလ' မည်၏၊ နိမ့်သော အရပ်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဥစ္စနီစံ' (အနိမ့်အမြင့်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ဧကံ သညံ' ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော 'မြေ' ဟူသော သညာကိုသာလျှင်တည်း။

182. සතිපි සඞ්ඛාරනිමිත්තවිරහෙ යාදිසානං නිමිත්තානං අභාවෙන ‘‘අනිමිත්ත’’න්ති වුච්චති, තානි දස්සෙතුං, ‘‘නිච්චනිමිත්තාදිවිරහිතො’’ති වුත්තං. චතුමහාභූතිකං චතුමහාභූතනිස්සිතං. සළායතනපටිසංයුත්තං චක්ඛායතනාදිසළායතනසහිතං.

၁၈၂. သင်္ခါရနိမိတ်မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းရှိသော်လည်း အကြင်သို့သော နိမိတ်တို့၏ ကင်းမဲ့ခြင်းကြောင့် 'အနိမိတ္တ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုနိမိတ်တို့ကို ပြသခြင်းငှာ 'မြဲသော နိမိတ် စသည်တို့မှ ကင်းဆိတ်သော' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'စတုမဟာဘူတိက' ဟူသည် မဟာဘုတ်လေးပါးကို မှီပွားသော။ 'သဠာယတနပဋိသံယုတ္တ' ဟူသည် စက္ခာယတန စသော အာယတနခြောက်ပါးနှင့် တကွဖြစ်သော။

183. විපස්සනාය පටිවිපස්සනන්ති ධම්මානඤ්ච පුන විපස්සනං. ඉධාති අත්තනො පච්චක්ඛභූතයථාධිගතමග්ගඵලං වදතීති ආහ – ‘‘අරියමග්ගෙ චෙව අරියඵලෙ චා’’ති. උපාදිසෙසදරථදස්සනත්ථන්ති සබ්බසො කිලෙසුපධියා පහීනාය ඛන්ධොපධි අවිසිට්ඨා, තප්පච්චයා දරථා උපාදිසෙසදරථා, තං දස්සනත්ථං. යස්මා විසයතො ගාමසඤ්ඤා ඔළාරිකා, මනුස්සසඤ්ඤා සුඛුමා, තස්මා මනුස්සසඤ්ඤාය ගාමසඤ්ඤං නිවත්තෙත්වා. යස්මා පන මනුස්සසඤ්ඤාපි සභාගවත්ථුපරිග්ගහතො ඔළාරිකා, සභාගවත්ථුතො අරඤ්ඤසඤ්ඤා සුඛුමා, තස්මා අරඤ්ඤසඤ්ඤාය මනුස්සසඤ්ඤං නිවත්තෙත්වා. පථවීසඤ්ඤාදිනිවත්තනෙ කාරණං හෙට්ඨා සුත්තන්තරෙසු ච වුත්තමෙව. අනුපුබ්බෙනාති මග්ගප්පටිපාටියා. නිච්චසාරාදීනං සබ්බසො අවත්ථුතාය අච්චන්තමෙව සුඤ්ඤත්තා අච්චන්තසුඤ්ඤතා.

၁၈၃. 'ဝိပဿနာအား တစ်ဖန် ဝိပဿနာတင်ခြင်း' ဟူသည် တရားတို့ကို တစ်ဖန် ပြန်၍ ဝိပဿနာရှုခြင်းတည်း။ 'ဤ၌' ဟူသည် မိမိ၏ မျက်မှောက်ဖြစ်သော ရရှိပြီးသော မဂ်ဖိုလ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူလို၍ 'အရိยมဂ်၌လည်းကောင်း၊ အရိယဖိုလ်၌လည်းကောင်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ဥပါဒိသေသကိလေသာ၏ အကြွင်းအကျန်ဖြစ်သော ပူပန်မှု (ဒရထ) ကို ပြခြင်းငှာ' ဟူသည်ကား ကိလေသူပဓိအားလုံးကို ပယ်သတ်ပြီးသော်လည်း ခန္ဓူပဓိသည် ကျန်ရှိနေသေး၏၊ ထိုခန္ဓူပဓိကြောင့်ဖြစ်သော ပူပန်မှုတို့သည် ဥပါဒိသေသဒရထ မည်ကုန်၏၊ ထိုအပူကို ပြသခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် ရွာသညာသည် ကြမ်းတမ်းပြီး လူသညာသည် သိမ်မွေ့သောကြောင့် လူသညာဖြင့် ရွာသညာကို ဖယ်ရှား၍။ တစ်ဖန် လူသညာသည်လည်း တူညီသောဝတ္ထုကို သိမ်းပိုက်ခြင်းကြောင့် ကြမ်းတမ်းပြီး ထိုတူညီသောဝတ္ထုထက် တောသညာသည် ပို၍ သိမ်မွေ့သောကြောင့် တောသညာဖြင့် လူသညာကို ဖယ်ရှား၍။ ပထဝီသညာ စသည်တို့ကို ဖယ်ရှားခြင်း၌ အကြောင်းရင်းကို အောက်ပိုင်းရှိ သုတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ အခြားသောသုတ်တို့၌လည်းကောင်း ဟောကြားအပ်ပြီးသာ ဖြစ်သည်။ 'အစဉ်သဖြင့်' ဟူသည် မဂ်၏အစဉ်အားဖြင့်။ မြဲသော အနှစ်သာရ စသည်တို့ အလုံးစုံ မရှိခြင်းကြောင့် အလွန်အမင်း ဆိတ်သုဉ်းသည်ဖြစ်၍ 'အစ္စန္တသုညတာ' (အလွန်အမင်း ဆိတ်သုဉ်းခြင်း) မည်၏။

184. සුඤ්ඤතඵලසමාපත්තින්ති සුඤ්ඤතවිමොක්ඛස්ස ඵලභූතත්තා, සුඤ්ඤතානුපස්සනාය වසෙන සමාපජ්ජිතබ්බත්තා ච සුඤ්ඤතඵලසමාපත්තින්ති ලද්ධනාමං අරහත්තඵලසමාපත්තිං. යස්මා අතීතෙ පච්චෙකසම්බුද්ධා අහෙසුං, අනාගතෙ භවිස්සන්ති, ඉදානි පන බුද්ධසාසනස්ස ධරමානත්තා පච්චෙකබුද්ධා න වත්තන්ති, තස්මා පච්චෙකබුද්ධග්ගහණං අකත්වා, ‘‘එතරහිපි බුද්ධබුද්ධසාවකසඞ්ඛාතා’’ඉච්චෙව වුත්තං. න හි බුද්ධසාසනෙ ධරන්තෙ පච්චෙකබුද්ධා භවන්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၁၈၄. 'သုညတဖလသမာပတ်' ဟူသည် သုညတဝိမောက်၏ ဖိုလ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သုညတာနုပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဝင်စားအပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'သုညတဖလသမာပတ်' ဟု အမည်ရသော အရဟတ္တဖလသမာပတ်ကို ဆိုလိုသည်။ အတိတ်ကာလ၌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ ပွင့်တော်မူခဲ့ကြကုန်၏၊ အနာဂတ်ကာလ၌လည်း ပွင့်တော်မူကြကုန်အံ့၊ ယခုအခါ၌မူ သာသနာတော် တည်ရှိဆဲဖြစ်သောကြောင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ မပွင့်နိုင်ကြကုန်၊ ထို့ကြောင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ကို မယူဆဘဲ 'ယခုအခါ၌လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် ဘုရားတပည့်သာဝကဟု ဆိုအပ်သော' ဟူ၍သာ မိန့်တော်မူသည်။ သာသနာတော် တည်ရှိဆဲအခါဝယ် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ မပွင့်နိုင်ကြကုန်သည်သာတည်း။ ကြွင်းသောစကားသည် ကောင်းစွာ သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

චූළසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

စူဠသုညတသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. මහාසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනා

၂. မဟာသုညတသုတ်အဖွင့် (မဟာသုညတသုတ္တဝဏ္ဏနာ)။

185. ඡවිවණ්ණෙන [Pg.324] සො කාළො, න නාමෙන. පලාලසන්ථාරොති ආදීනීති ආදි-සද්දෙන කොච්ඡචිමිලිකාකටසාරාදීනං ගහණං. ගණභික්ඛූනන්ති ගණබන්ධනවසෙන භික්ඛූනං.

၁၈၅. ထိုသူသည် အသားအရေ အဆင်းအားဖြင့်သာ မည်းနက်သောသူ ဖြစ်၏၊ အမည်အားဖြင့် မဟုတ်။ 'ကောက်ရိုးခင်းခြင်း' အစရှိသည်တို့၌ 'အစရှိသည်' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် အင်းပျဉ်၊ ဖျာကြမ်း၊ သင်ဖြူး စသည်တို့ကို ယူအပ်သည်။ 'ဂဏဘိက္ခု' ဟူသည် ဂိုဏ်းအုပ်စု ဖွဲ့ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ရဟန်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။

යදි සංසයො නාම නත්ථි, ‘‘සම්බහුලා නු ඛො’’ති ඉදං කථන්ති ආහ ‘‘විතක්කපුබ්බභාගා’’තිආදි. තත්ථ විතක්කො පුබ්බභාගො එතිස්සාති විතක්කපුබ්බභාගා, පුච්ඡා. සා ‘‘සම්බහුලා නො එත්ථ භික්ඛූවිහරන්තී’’ති වචනං, විතක්කො පන ‘‘සම්බහුලා නු ඛො ඉධ භික්ඛූ විහරන්තී’’ති ඉමිනා ආකාරෙන තදා භගවතො උප්පන්නො චිත්තසඞ්කප්පො, තස්ස පරිවිතක්කස්ස තබ්භාවජොතනොයං නු-කාරො වුත්තොති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘විතක්කපුබ්බභාගෙ චායං නු-කාරො නිපාතමත්තො’’ති. කිඤ්චාපි ගච්ඡන්තො දිස්වා, ‘‘සම්බහුලා නො එත්ථ භික්ඛූ විහරන්තී’’ති පුච්ඡාවසෙන භගවතා වුත්තො, අථ ඛො ‘‘න ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු සොභති සඞ්ගණිකාරාමො’’තිආදි (ම. නි. 3.185) උපරිදෙසනාවසෙන මත්ථකං ගච්ඡන්තෙ අවිනිච්ඡිතො නාම න හොති, අථ ඛො විසුං විනිච්ඡිතො එව හොති, දිස්වා නිච්ඡිනිත්වාව කථාසමුට්ඨාපනත්ථං තථා පුච්ඡති. තථා හි වුත්තං – ‘‘ජානන්තාපි තථාගතා පුච්ඡන්තී’’ති (පාරා. 16). තෙනාහ ‘‘ඉතො කිරා’’තිආදි.

အကယ်၍ ယုံမှားသံသယဟူသည် မရှိပါမူ 'များစွာသော (ရဟန်းတို့သည် သီတင်းသုံးနေကြသလော)' ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် မေးသနည်းဟူမူ 'ဝိတက်လျှင် ရှေးဦးစွာရှိသော' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပုဒ်၌ ကြံစည်ခြင်း 'ဝိတက်' သည် ရှေးဦးစွာ ရှိသောအရာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိတက္ကပုဗ္ဗဘာဂါ' မည်၏၊ မေးခွန်းတည်း။ ထိုမေးခွန်းသည် 'ဤ၌ ရဟန်းများစွာ သီတင်းသုံးနေကြသလော' ဟူသော စကားဖြစ်၏၊ ကြံစည်မှု 'ဝိတက်' ကား 'ဤနေရာ၌ များစွာသော ရဟန်းတို့သည် သီတင်းသုံးနေကြသလော' ဟူသော ဤနည်းလမ်းဖြင့် ထိုစဉ်က မြတ်စွာဘုရားအား ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်အကြံအစည် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သော ကြံစည်မှု၏ ထိုအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေတတ်သော ဤ 'နု' အက္ခရာကို ဆိုအပ်သည်ဟု ပြသလိုသဖြင့် 'ဝိတက်လျှင် ရှေးဦးစွာရှိသော မေးခွန်း၌ ဤ နု-အက္ခရာသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ကြွတော်မူစဉ် မြင်တော်မူ၍ 'ဤ၌ ရဟန်းများစွာ သီတင်းသုံးနေကြသလော' ဟု မေးမြန်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူသော်လည်း၊ 'အာနန္ဒာ... အပေါင်းအဖော်ဖြင့် မွေ့လျော်သောရဟန်းသည် မတင့်တယ်ပေ' အစရှိသော အထက်ဒေသနာ၏ အစွမ်းဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်လတ္တံ့သော အနက်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်မရှိသည် မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား သီးခြား ဆုံးဖြတ်ပြီးသားပင် ဖြစ်၏၊ မြင်တော်မူ၍ ဆုံးဖြတ်တော်မူပြီးမှသာ စကားစတင်ရန် ထိုသို့ မေးမြန်းတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့လည်း မိန့်တော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပါလော— 'မြတ်စွာဘုရားတို့သည် သိတော်မူကြပါလျက်လည်း မေးမြန်းတော်မူကြကုန်၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ဤမှ ကြားသိရသည်ကား' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

යථා නදීඔතිණ්ණං උදකං යථානින්නං පක්ඛන්දති, එවං සත්තා ධාතුසො සංසන්දන්ති, තස්මා ‘‘ගණවාසො නදීඔතිණ්ණඋදකසදිසො’’ති වුත්තං. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං – ‘‘නිරයතිරච්ඡානයොනී’’තිආදි වුත්තං. කුරුවින්දාදින්හානීයචුණ්ණානි සණ්හසුඛුමභාවතො නාළියං පක්ඛිත්තානි නිරන්තරානෙව තිට්ඨන්තීති ආහ – ‘‘චුණ්ණභරිතා නාළි වියා’’ති. සත්තපණ්ණාස කුලසතසහස්සානීති සත්තසතසහස්සාධිකානි පඤ්ඤාස කුලානංයෙව සතසහස්සානි, මනුස්සානං පන වසෙන සත්ත කොටියො තදා තත්ථ වසිංසු.

မြစ်ထဲသို့ စီးဝင်သော ရေသည် နိမ့်ရာသို့သာ စီးဆင်းသကဲ့သို့ သတ္တဝါတို့သည်လည်း ဓာတ်သဘာဝတူရာသို့ ပေါင်းစည်းကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဂိုဏ်းအုပ်စုနှင့် နေထိုင်ခြင်းသည် မြစ်ထဲသို့ စီးဝင်သော ရေနှင့်တူ၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ယခု ထိုအနက်ကို အကျယ်ပြသခြင်းငှာ 'ငရဲ၊ တိရစ္ဆာန်ဘုံ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ကရုဝိန္ဒ (ကျောက်နီ) စသော ချိုးရေသုံး မှုန့်ညက်တို့သည် သိမ်မွေ့နူးညံ့သော အဖြစ်ကြောင့် ပြွန် (ကျည်တောက်) ၌ ထည့်သွင်းအပ်သော် ကြားမရှိဘဲ ပြည့်နှက်စွာ တည်ရှိကြကုန်သကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'မှုန့်ညက်တို့ဖြင့် ပြည့်နေသော ပြွန်ကဲ့သို့' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'သတ္တပဏ္ဏာသ ကုလသတသဟဿာနိ' ဟူသည် ခုနစ်သိန်းပိုလွန်သော ငါးဆယ်သော အမျိုးအနွယ်သိန်းတို့ (ငါးဆယ့်ခုနစ်သိန်းသော အိမ်ထောင်စုတို့) တည်း၊ လူတို့၏အစွမ်းဖြင့်မူ ထိုစဉ်က ထိုအရပ်၌ လူဦးရေ ခုနစ်ကုဋေ နေထိုင်ခဲ့ကြကုန်သည်။

තතො චින්තෙසි, කථං? කාමඤ්චායං ලොකපකති, මය්හං පන සාසනෙ අයුත්තොව සොති ආහ – ‘‘මයා’’තිආදි. ධම්මන්ති සභාවසිද්ධං. සංවෙගොති සහොත්තප්පඤාණං වුච්චති. න ඛො පනෙතං සක්කා ගිලානුපට්ඨානඔවාදානුසාසනිආදිවසෙන සමාගමස්ස ඉච්ඡිතබ්බත්තා. ගණභෙදනන්ති ගණසඞ්ගණිකාය විවෙචනං.

ထိုမှတစ်ပါး ကြံစည်တော်မူ၏၊ အဘယ်သို့နည်း? 'ဤသည်ကား လောက၏ ပကတိသဘော ဖြစ်သော်လည်း ငါဘုရား၏ သာသနာတော်၌မူ မသင့်တော်သည်သာ ဖြစ်၏' ဟု နှလုံးသွင်းကာ 'ငါသည်...' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'ဓမ္မံ' ဟူသည် သဘာဝအားဖြင့် ပြီးစီးသော။ 'သံဝေဂ' ဟူသည် ဩတ္တပ္ပနှင့်တကွဖြစ်သော ဉာဏ်ကို ခေါ်ဆိုသည်။ ဖျားနာသူအား ပြုစုခြင်း၊ ဆုံးမဩဝါဒပေးခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အတူတကွ ပေါင်းသင်းနေထိုင်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဤ (အပေါင်းအဖော်ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း) ကို မတတ်နိုင်ပေ။ 'ဂဏဘေဒန' ဟူသည် ဂိုဏ်းအပေါင်းအဖော်ဖြင့် ရှုပ်ထွေးစွာ နေထိုင်ခြင်းမှ ကင်းဆိတ်ခြင်းတည်း။

186. කතපරිභණ්ඩන්ති [Pg.325] පුබ්බෙ කතසංවිධානස්ස චීවරස්ස වුත්තාකාරෙන පටිසඞ්ඛරණං. නොති අම්හාකං. අනත්තමනොති අනාරාධිතචිත්තො.

၁၈၆. 'ကတပရိဘဏ္ဍံ' ဟူသည် ရှေးက စီမံအပ်ပြီးသော သင်္ကန်းကို ဆိုခဲ့သည့် နည်းလမ်းအတိုင်း ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခြင်း (ချုပ်လုပ်ခြင်း) တည်း။ 'နော' ဟူသည် ငါတို့အား (သို့မဟုတ် ငါတို့၏)။ 'အနတ္တမနော' ဟူသည် နှစ်သက်ကျေနပ်မှုမရှိသော စိတ်ရှိသူ။

සකගණෙන සහභාවතො සඞ්ගණිකාති ආහ ‘‘සකපරිසසමොධාන’’න්ති. ගණොති පන ඉධ ජනසමූහොති වුත්තං ‘‘නානාජනසමොධාන’’න්ති. සොභති යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානතො. කාමතො නික්ඛමතීති නික්ඛමො, එවං නික්ඛමවසෙන උප්පන්නං සුඛං. ගණසඞ්ගණිකාකිලෙසසඞ්ගණිකාහි පවිවිත්ති පවිවෙකො. පවිවෙකවසෙන උප්පන්නං සුඛං. රාගාදීනං උපසමාවහං සුඛං උපසමසුඛං. මග්ගසම්බොධාවහං සුඛං සම්බොධිසුඛං. නිකාමෙතබ්බස්ස, නිකාමං වා ලාභී නිකාමලාභී. නිදුක්ඛං සුඛෙනෙව ලභතීති අදුක්ඛලාභී. කසිරං වුච්චති අප්පකන්ති ආහ – ‘‘අකසිරලාභීති විපුලලාභී’’ති.

မိမိ၏ အပေါင်းအဖော်နှင့် အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'သံဂဏိကာ' (အပေါင်းအဖော်နှင့် ရောနှောခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မိမိ၏ ပရိသတ်နှင့် စည်းဝေးခြင်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ 'ဂဏ' ဟူသည် လူအပေါင်းကို ဆိုလိုသောကြောင့် 'အမျိုးမျိုးသော လူတို့၏ စည်းဝေးခြင်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဆုံးမညွှန်ကြားသည့်အတိုင်း ကျင့်ဆောင်ခြင်းကြောင့် တင့်တယ်၏။ ကာမဂုဏ်တို့မှ ထွက်မြောက်ခြင်းကြောင့် 'နိက္ခမ' မည်၏၊ ဤသို့ ထွက်မြောက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ချမ်းသာတည်း။ အပေါင်းအဖော်နှင့် ရောနှောခြင်း (ဂဏသံဂဏိကာ)၊ ကိလေသာနှင့် ရောနှောခြင်း (ကိလေသသံဂဏိကာ) တို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းသည် 'ပဝိဝေက' (ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) မည်၏။ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ချမ်းသာတည်း။ ရာဂစသည်တို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းကို ဆောင်တတ်သော ချမ်းသာသည် 'ဥပသမသုခ' (ငြိမ်းအေးခြင်းချမ်းသာ) မည်၏။ မဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော သစ္စာလေးပါး သိမြင်ခြင်းကို ဆောင်တတ်သော ချမ်းသာသည် 'သမ္ဗောဓိသုခ' (ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းချမ်းသာ) မည်၏။ အလိုရှိအပ်သော၊ သို့မဟုတ် အလိုရှိသမျှကို ရရှိတတ်သူသည် 'နိကာမလာဘီ' မည်၏။ ဆင်းရဲကင်းလျက် ချမ်းသာရုံမျှဖြင့်သာ ရတတ်သူသည် 'အဒုက္ခလာဘီ' မည်၏။ 'ကသိရ' ဟူသည် နည်းပါးခြင်းကို ဆိုလိုသည်ဟု ပြဆိုတော်မူ၏ - 'အကသိရလာဘီဟူသည် များစွာ ရရှိတတ်သူ' ဟု ဆိုလိုသည်။

සාමායිකන්ති සමයෙ කිලෙසවිමුච්චනං අච්චන්තමෙවාති සාමායිකං ම-කාරෙ අ-කාරස්ස දීඝං කත්වා. තෙනාහ – ‘‘අප්පිතප්පිතසමයෙ කිලෙසෙහි විමුත්ත’’න්ති. කන්තන්ති අඞ්ගසන්තතාය ආරම්මණසන්තතාය ච කමනීයං මනොරම්මං. අසාමායිකං අච්චන්තවිමුත්තං.

'သာမာယိကံ' ဟူသည် ထိုထိုအချိန်ကာလ၌ ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းတည်း၊ မ-အက္ခရာ၌ အ-ကာရကို ဒီဃပြု၍ 'သာမာယိက' ဟု ဖြစ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် 'သက်ဝင်တည်ကျက်ရာ အချိန်အခါ၌ ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ကန္တံ' ဟူသည် အင်္ဂါအစဉ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံအစဉ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်သက်ဖွယ်၊ စိတ်နှလုံးကို မွေ့လျော်စေတတ်သောအရာတည်း။ 'အသာမာယိကံ' ဟူသည် အမြဲထာဝရ အပြီးအပိုင် လွတ်မြောက်ခြင်းတည်း။

එත්තාවතාතිආදිනා සඞ්ගණිකාරාමස්ස විසෙසාධිගමස්ස අන්තරායිකභාවං අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච සහ නිදස්සනෙන දස්සෙති. තත්ථ සා දුවිධා අන්තරායිකතා වොදානධම්මානං අනුප්පත්තිහෙතුකා, සංකිලෙසධම්මානං උප්පත්තිහෙතුකා ච.

'ဧတ္တာဝတာ' စသည်တို့ဖြင့် အပေါင်းအဖော်၌ မွေ့လျော်ခြင်း (သံဂဏိကာရာမ) သည် ထူးခြားသော တရားထူးကို ရရှိရန် အနှောင့်အယှက်ဖြစ်ပုံကို အနုဝယ (အစဉ်အတိုင်းဖြစ်ခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗျတိရေက (ဖီဆန်ခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း ဥပမာပုံပြင်နှင့်တကွ ပြသတော်မူ၏။ ထိုအနှောင့်အယှက်ဖြစ်ခြင်း (အန္တရာယိကဘာဝ) သည် နှစ်မျိုးရှိ၏ - စင်ကြယ်သောတရားများ မဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ခြင်းနှင့် ညစ်နွမ်းသောတရားများ ဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။

තෙ පඨමං ‘‘සඞ්ගණිකාරාමො’’තිආදිනා විභාවෙත්වා ඉතරං විභාවෙතුං, ‘‘ඉදානි දොසුප්පත්තිං දස්සෙන්තො’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අට්ඨිඤ්ච පටිච්ච න්හාරුඤ්ච පටිච්ච චම්මඤ්ච පටිච්ච මංසඤ්ච පටිච්ච ආකාසො පරිවාරිතො රූපන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.306) විය ඉධ රූපසද්දො කරජකායපරියායොති ‘‘රූපන්ති සරීර’’න්ති ආහ. ‘‘නාහං, ආනන්ද…පෙ… දොමනස්සුපායාසා’’ති කස්මා වුත්තං? නනු කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛචිත්තානං ආරද්ධවිපස්සකානම්පි අසප්පායවජ්ජනසප්පායසෙවනවසෙන කායස්ස පරිහරණං හොතීති? සච්චං, තං පන යො කල්ලසරීරං නිස්සාය ධම්මසාධනාය අනුයුඤ්ජිතුකාමො හොති, තස්සෙව ධම්මසාධනතාවසෙන. ධම්මසාධනභාවඤ්හි අපෙක්ඛිත්වා අසප්පායං වජ්ජෙත්වා සප්පායවසෙන පොසෙත්වා සුට්ඨුතරං හුත්වා [Pg.326] අනුයුඤ්ජනතො කායස්ස පරිහරණං, න සො කායෙ අභිරතො නාම හොති පච්චවෙක්ඛණායත්තත්තා අපෙක්ඛාය විනොදිතබ්බො තාදිසොති. උපාලිගහපතිනොති එත්ථාපි ‘‘දසබලසාවකත්තුපගමනසඞ්ඛාතෙනා’’ති ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං.

ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ပထမတရားကို 'သံဂဏိကာရာမော' စသည်ဖြင့် ဝေဖန်၍ အခြားတရားကို ဝေဖန်ရန် 'ယခုအခါ ပြစ်မှုဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြသလိုသဖြင့်' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'အရိုးကိုလည်းကောင်း၊ အကြောကိုလည်းကောင်း၊ အရေကိုလည်းကောင်း၊ အသားကိုလည်းကောင်း စွဲ၍ ကောင်းကင်သည် ဝန်းရံအပ်သည်ရှိသော် ရုပ်ဟူ၍သာ သမုတ်ခြင်းသို့ ရောက်၏' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဤနေရာ၌ 'ရူပ' သဒ္ဒါသည် ကရဇကာယ (ရုပ်ကိုယ်) ၏ အဟောတရားဖြစ်သောကြောင့် 'ရူပံ ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ငါသည် အာနန္ဒာ...ပ... ဒေါမနဿ ဥပါယာသတည်း' ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်း။ ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် အသက်၌ တွယ်တာမှုကင်းသော စိတ်ရှိကြကုန်သော၊ အားထုတ်ဆဲဖြစ်သော ဝိပဿနာပုဂ္ဂိုလ်တို့အားလည်း မသင့်လျော်သောအရာကို ရှောင်ကြဉ်၍ သင့်လျော်သောအရာကို မှီဝဲခြင်းအစွမ်းဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာကို စောင့်ရှောက်ရသည် မဟုတ်ပါလော။ မှန်ပေ၏၊ သို့သော် ထိုသို့စောင့်ရှောက်ခြင်းသည် ကျန်းမာသော ကိုယ်ခန္ဓာကို အမှီပြု၍ တရားအားထုတ်ခြင်းကို ဆောင်ရွက်လိုသူအား တရားအားထုတ်ခြင်းအကျိုးငှာသာ ဖြစ်၏။ တရားထူးရရှိခြင်းကို မြော်ကိုး၍ မသင့်လျော်သည်ကို ရှောင်၍ သင့်လျော်သည်ကို မှီဝဲလျက် ပြုစုပျိုးထောင်ကာ ပိုမိုကောင်းမွန်စွာ အားထုတ်ခြင်းကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာကို စောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်သဖြင့် ထိုသူသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၌ မွေ့လျော်သူ မည်သည်မဟုတ်ပေ၊ ဆင်ခြင်သုံးသပ်မှု၌ တည်နေခြင်းကြောင့် ထိုသို့သော တွယ်တာမှုကို ပယ်ဖျောက်အပ်၏။ 'ဥပါလိဂဟပတိနော' ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း 'ဒသဗလ၏ တပည့်အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းဟူသော အရည်အချင်းဖြင့်' ဟု ယူဆောင်၍ ယှဉ်စပ်ရမည်။

187. මහාකරුණාවසෙන පරිවුතාය පරිසාය මජ්ඣෙ නිසින්නොපි එකන්තවිවෙකජ්ඣාසයත්තා එකකොව. එතෙන සත්ථුනො පවිවිත්තස්ස පවිවෙකත්තෙන විවිත්තතං දස්සෙති. රූපාරූපපටිභාගනිමිත්තෙහි නිවත්තනත්ථං ‘‘රූපාදීනං සඞ්ඛතනිමිත්තාන’’න්ති වුත්තං. අතිවිය සන්තතරපණීතතමභාවෙන විසෙසතො සිනොති බන්ධතීති විසයො, සො එව සසන්තතිපරියාපන්නතාය අජ්ඣත්තං. කිං පන තන්ති ආහ – ‘‘සුඤ්ඤතන්ති සුඤ්ඤතඵලසමාපත්ති’’න්ති. උපධිවිවෙකතාය අසඞ්ඛතා ධාතු ඉධ විවෙකොති අධිප්පෙතොති ආහ – ‘‘විවෙකනින්නෙනා’’තිආදි. භඞ්ගමත්තම්පි අසෙසෙත්වා ආසවට්ඨානියානඤ්ච ධම්මානං තත්ථ විගතත්තා තෙසං වසෙන විගතන්තෙන, එවංභූතං තෙසං බ්‍යන්තිභාවං පත්තන්ති පාළියං ‘‘බ්‍යන්තිභූතෙනා’’ති වුත්තං. උය්‍යොජනං විස්සජ්ජනං, තං එතස්ස අත්ථි, උය්‍යොජෙති විස්සජ්ජෙතීති වා උය්‍යොජනිකං. යස්මා න සබ්බකථා උය්‍යොජනවසෙනෙව පවත්තති, තස්මා වුත්තං ‘‘උය්‍යොජනිකපටිසංයුත්ත’’න්ති.

၁၈၇. မဟာကရုဏာအစွမ်းဖြင့် ခြံရံအပ်သော ပရိသတ်တို့၏ အလယ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော်လည်း ဧကန်ဆိတ်ငြိမ်သော အလိုအဇ္ဈာသယရှိတော်မူသောကြောင့် တစ်ပါးတည်းသာ ဖြစ်တော်မူ၏။ ဤသို့ဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဆိတ်ငြိမ်မှုဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်ပုံကို ပြသတော်မူ၏။ ရုပ်၊ နာမ် ပဋိဘာဂနိမိတ်တို့မှ မြစ်ပယ်ရန်အလို့ငှာ 'ရုပ်စသော ပြုပြင်အပ်သော နိမိတ်တို့၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အလွန်အမင်း သာလွန်ငြိမ်းချမ်း၍ မွန်မြတ်လှသည်ဖြစ်သောကြောင့် ထူးခြားစွာ နှောင်ဖွဲ့တတ်သောကြောင့် 'ဝိသယ' မည်၏၊ ထိုဝိသယသည်ပင် မိမိ၏ သန္တာန်၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် 'အဇ္ဈတ္တ' (အတွင်း) မည်၏။ ထိုအရာသည် အဘယ်နည်းဟု မေးသော် - 'သုညတဟူသည် သုညတဖလသမာပတ်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဥပဓိမှ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကြောင့် အသင်္ခတဓာတ် (နိဗ္ဗာန်) ကို ဤနေရာ၌ 'ဝိဝေက' (ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) ဟု အလိုရှိအပ်သောကြောင့် 'ဝိဝေကနိန္နေန' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ပျက်စီးခြင်းမျှကိုပင် မကျန်စေဘဲ အာသဝေါတရားတို့၏ တည်ရာဖြစ်သော တရားတို့သည် ထိုအရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်၌ ကင်းပြတ်သွားသောကြောင့် ထိုတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကင်းဆိတ်သွားသော၊ ဤသို့ဖြစ်သော ထိုတရားတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်သည်ကို ပါဠိတော်၌ 'ဗျန္တီဘူတေန' (ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်အပ်သော) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဥယျောဇန' ဟူသည် လွှတ်လိုက်ခြင်း (ပြန်စေခြင်း) တည်း၊ ထိုလွှတ်ခြင်းသည် ဤစကား၌ ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ပြန်လွှတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဥယျောဇနိက' မည်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စကားအားလုံးသည် ပြန်လွှတ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်သည်မဟုတ်သောကြောင့် 'ပြန်လွှတ်ခြင်းနှင့် စပ်ဆိုင်သော စကား' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

තෙලපාකං ගණ්හන්තො වියාති යථා තෙලපාකො නාම පරිච්ඡින්නකාලො න අතික්කමිතබ්බො, එවං අත්තනො සමාපත්තිකාලං අනතික්කමිත්වා. යථා හි කුසලො වෙජ්ජො තෙලං පචන්තො තං තං තෙලකිච්චං චින්තෙත්වා යදි වා පත්ථින්නපාකො, යදි වා මජ්ඣිමපාකො, යදි වා ඛරපාකො ඉච්ඡිතබ්බො, තස්ස කාලං උපධාරෙත්වා පචති, එවං භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො වෙනෙය්‍යානං ඤාණපරිපාකං උපධාරෙත්වා තං තං කාලං අනතික්කමිත්වා ධම්මං දෙසෙත්වා පරිසං උය්‍යොජෙන්තො ච විවෙකනින්නෙනෙව චිත්තෙන උය්‍යොජෙති. ද්වෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණානිපි තදභිනීහතමනොවිඤ්ඤාණවසෙන නිබ්බානනින්නානෙව. බුද්ධානඤ්හි සඞ්ඛාරානං සුට්ඨු පරිඤ්ඤාතතාය පණීතානම්පි රූපාදීනං ආපාථගමනෙ පගෙව ඉතරෙසං පටිකූලතාව සුපාකටා හුත්වා උපට්ඨාති, තස්මා ඝම්මාභිතත්තස්ස විය සීතජලට්ඨානනින්නතා නිබ්බානනින්නමෙව චිත්තං හොති, තස්ස අතිවිය සන්තපණීතභාවතො.

'ဆီချက်ခြင်းကို စောင့်ဆိုင်းသကဲ့သို့' ဟူသည် - ဆီချက်ရာ၌ ပိုင်းခြားထားသော အချိန်ကို မလွန်အပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မိမိ၏ သမာပတ်ဝင်စားချိန်ကို မလွန်စေဘဲ ဖြစ်သည်။ စင်စစ် လိမ္မာသော ဆရာဝန်သည် ဆီကို ချက်သည်ရှိသော် ထိုထိုဆီချက်ခြင်းလုပ်ငန်းကို ဆင်ခြင်၍ နူးညံ့စွာချက်ခြင်းဖြစ်စေ၊ အလတ်စားချက်ခြင်းဖြစ်စေ၊ ပြင်းထန်စွာချက်ခြင်းဖြစ်စေ အလိုရှိအပ်သော အချိန်အခါကို စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ ချက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားသည် တရားဟောတော်မူသောအခါ ဝေနေယျတို့၏ ဉာဏ်ရင့်ကျက်မှုကို စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ ထိုထိုအချိန်ကာလကို မလွန်စေဘဲ တရားဟောတော်မူပြီးလျှင် ပရိသတ်ကို ပြန်လွှတ်တော်မူသောအခါ၌လည်း ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းသို့ ညွတ်သော စိတ်ဖြင့်သာ ပြန်လွှတ်တော်မူ၏။ ဒွေးပဉ္စဝိညာဉ်တို့သည်လည်း ထိုဒွေးပဉ္စဝိညာဉ်နောက်သို့ လိုက်၍ဖြစ်သော မနောဝိညာဉ်၏အစွမ်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုးသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ စင်စစ် ဘုရားရှင်တို့အား သင်္ခါရတရားတို့ကို ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားထင်ထင် သိတော်မူပြီးဖြစ်သောကြောင့် မွန်မြတ်လှစွာသော ရုပ်စသည်တို့သည် အာရုံ၌ ထင်လာသော်လည်း (မမွန်မြတ်သော) အခြားအရာတို့မူကား အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာရှိအံ့နည်း၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်အဖြစ်သည်သာ အထူးထင်ရှားလျက် ထင်လာ၏။ ထို့ကြောင့် နေပူရှိန်တောက်လောင်ခံရသူအား အေးမြသောရေရှိရာအရပ်သို့ ညွတ်သကဲ့သို့၊ နိဗ္ဗာန်သည် အလွန်တရာ ငြိမ်းအေး၍ မွန်မြတ်လှသောကြောင့် စိတ်သည် နိဗ္ဗာန်သို့သာ ညွတ်ကိုးလျက် ဖြစ်၏။

188. අජ්ඣත්තමෙවාති [Pg.327] ඉධ ඣානාරම්මණං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘ගොචරජ්ඣත්තමෙවා’’ති. ඉධ නියකජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං. අපගුණපාදකජ්ඣානඤ්හි එත්ථ ‘‘නියකජ්ඣත්ත’’න්ති අධිප්පෙතං විපස්සනාවිසෙසස්ස අධිප්පෙතත්තා, නියකජ්ඣත්තං නිජ්ජීවනිස්සත්තතං, අනත්තතන්ති අත්ථො. අසම්පජ්ජනභාවජානනෙනාති ඉදානි මෙ කම්මට්ඨානං වීථිපටිපන්නං න හොති, උප්පථමෙව පවත්තතීති ජානනෙන.

၁၈၈. 'အဇ္ဈတ္တမေဝ' ဟူသော ဤနေရာ၌ ဈာန်၏အာရုံကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် 'ဂေါစရဇ္ဈတ္တမေဝ' (အာရုံတည်းဟူသော အတွင်း၌သာ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ မိမိကိုယ်တည်းဟူသော အတွင်းသည် ဆိတ်သုဉ်းအပ်၏။ စင်စစ် ဤနေရာ၌ ဝိပဿနာထူးကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် အစွမ်းမပြည့်စုံသော အခြေခံဈာန်ကို 'နิယကဇ္ဈတ္တ' (မိမိကိုယ်တည်းဟူသော အတွင်း) ဟု အလိုရှိအပ်၏။ မိမိကိုယ်တည်းဟူသော အတွင်းဟူသည် အသက်ကင်းခြင်း၊ သတ္တဝါကင်းခြင်း၊ အတ္တမဟုတ်ခြင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အသမ္ပဇ္ဇနဘာวဇာနနေန' ဟူသည် - 'ယခုအခါ ငါ၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် လမ်းကြောင်းသို့ မသက်ဝင်သေးဘဲ လမ်းလွဲသို့သာ ဖြစ်ပေါ်နေ၏' ဟု သိခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။

කස්මා පනෙත්ථ භගවතා විපස්සනාය එව පාදකෙ ඣානෙ අවත්වා පාදකජ්ඣානං ගහිතන්ති ආහ – ‘‘අප්පගුණපාදකජ්ඣානතො’’තිආදි. න පක්ඛන්දති සම්මා න සමාහිතත්තා. සො පන ‘‘අජ්ඣත්තධම්මා මය්හං නිජ්ජටා නිගුම්බා හුත්වා න උපට්ඨහන්ති, හන්දාහං බහිද්ධාධම්මෙ මනසි කරෙය්‍යං එකච්චෙසු සඞ්ඛාරෙසු උපට්ඨිතෙසු ඉතරෙපි උපට්ඨහෙය්‍යුමෙවා’’ති පරස්ස…පෙ… මනසි කරොති. පාදකජ්ඣානවසෙන විය සම්මසිතජ්ඣානවසෙනපි උභතොභාගවිමුත්තො හොතියෙවාති ආහ – ‘‘අරූපසමාපත්තියං නු ඛො කථන්ති ආනෙඤ්ජං මනසි කරොතී’’ති. න මෙ චිත්තං පක්ඛන්දතීති මය්හං විපස්සනාචිත්තං වීථිපටිපන්නං හුත්වා න වහතීති. පාදකජ්ඣානමෙවාති විපස්සනාය පාදකභූතමෙව ඣානං. පුනප්පුනං මනසි කාතබ්බන්ති පුනප්පුනං සමාපජ්ජිතබ්බං විපස්සනාය තික්ඛවිසදතාපාදනාය. අවහන්තෙ නිපුණාභාවෙන ඡෙදනකිරියාය අප්පවත්තන්තෙ. සමාපජ්ජිත්වා විපස්සනාය තික්ඛකම්මකරණං සමථවිපස්සනාවිහාරෙනාති ආහ – ‘‘කම්මට්ඨානෙ මනසිකාරො වහතී’’ති.

ထိုအရာ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော ဈာန်တို့ကိုသာ မဟောဘဲ အဘယ်ကြောင့် အခြေခံဈာန်ကို ယူတော်မူသနည်းဟူမူ - “မကျွမ်းကျင်သော အခြေခံဈာန်ကြောင့်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ မပြေးဝင်၊ ကောင်းစွာ စိတ်မတည်ကြည်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသူသည်ကား “ငါ့အား အတွင်းတရားတို့သည် ရှုပ်ထွေးပွေလီ၍ မထင်ရှားကုန်၊ ငါသည် ပြင်ပတရားတို့ကို နှလုံးသွင်းရမူ ကောင်းအံ့၊ အချို့သော သင်္ခါရတရားတို့ ထင်ရှားရှိသော် ကြွင်းသောတရားတို့သည်လည်း ထင်ရှားလာကုန်လတ္တံ့သာတည်း” ဟု သူတစ်ပါး၏...ပ... စိတ်၌ နှလုံးသွင်း၏။ အခြေခံဈာန်၏ အစွမ်းဖြင့် ကဲ့သို့ သုံးသပ်အပ်သော ဈာန်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ ဖြစ်သည်သာတည်းဟု ပြလို၍ “အရူပသမာပတ်၌ အသို့နည်း၊ အာနဉ္စ (မလှုပ်မရှားသောတရား) ကို နှလုံးသွင်းသနည်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ငါ၏စိတ်သည် မပြေးဝင်” ဟူသည် ငါ၏ ဝိပဿနာစိတ်သည် ဝီထိလမ်းကြောင်းသို့ သက်ဝင်၍ မဖြစ်ပေါ် (မစီးဆင်း) ဟု ဆိုလိုသည်။ “ပဒကဇ္ဈာနံယေဝ” ဟူသည် ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော ဈာန်ကိုသာ ဆိုလိုသည်။ “အဖန်ဖန် နှလုံးသွင်းအပ်၏” ဟူသည် ဝိပဿနာ၏ ထက်မြက်စင်ကြယ်ခြင်းကို ဖြစ်စေရန် အဖန်ဖန် ဝင်စားအပ်၏ ဟူလိုသည်။ မဖြစ်ပေါ်သော် ရဲရင့်ကျွမ်းကျင်မှု မရှိသဖြင့် (ကိလေသာကို) ဖြတ်တောက်ခြင်း အမှု မဖြစ်ပေါ်လတ်သော်။ ဝင်စား၍ ဝိပဿနာဖြင့် ထက်မြက်စွာ ပြုလုပ်ခြင်းသည် သမထဝိပဿနာဝိဟာရဖြင့် ဖြစ်၏ဟု ပြလို၍ “ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ နှလုံးသွင်းမှုသည် ဖြစ်၏ (စီးဆင်း၏)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

189. සම්පජ්ජති මෙති වීථිපටිපත්තියා පුබ්බෙනාපරං විසෙසාභාවතො සම්පජ්ජති මෙ කම්මට්ඨානන්ති ජානනෙන. ඉරියාපථං අහාපෙත්වාති යථා පරිස්සමො නාගච්ඡති, එවං අත්තනො බලානුරූපං තස්ස කාලං නෙත්වා පමාණමෙව පවත්තනෙන ඉරියාපථං අහොපෙත්වා. සබ්බවාරෙසූති ඨානනිසජ්ජාසයනවාරෙසු. කථාවාරෙසු පන විසෙසං තත්ථ තත්ථ වදන්ති. ඉදං වුත්තන්ති ඉදං, ‘‘ඉමිනා විහාරෙනා’’තිආදිවචනං වුත්තං.

၁၈၉. “ငါ့အား ပြည့်စုံ၏” ဟူသည် ဝီထိလမ်းကြောင်းသို့ သက်ဝင်ခြင်းဖြင့် ရှေ့နောက် ထူးခြားမှုမရှိခြင်းကြောင့် “ငါ့အား ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် ပြည့်စုံ၏” ဟု သိခြင်းဖြင့်တည်း။ “ဣရိယာပုထ်ကို မဖျက်ဆီးဘဲ” ဟူသည် ပင်ပန်းမှု မဖြစ်ပေါ်စေရန် ဤသို့ မိမိ၏ အားအင်နှင့် လျော်ညီစွာ ထိုအချိန်ကို ကုန်လွန်စေ၍ အတိုင်းအရှည်မျှသာ ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် ဣရိယာပုထ်ကို မပြောင်းလဲဘဲ။ “ခပ်သိမ်းသော အခိုက်အတန့်တို့၌” ဟူသည် ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း၊ လျောင်းခြင်း အခိုက်အတန့်တို့၌တည်း။ စကားပြောဆိုရာ အခိုက်အတန့်တို့၌ကား ထူးခြားမှုကို ထိုထိုနေရာ၌ ဆိုကြကုန်၏။ “ဤသို့ ဆိုအပ်၏” ဟူသည် ဤ “ဤသို့သော နေခြင်းဖြင့်” စသော စကားကို ဆိုလိုသည်။

190. කාමවිතක්කාදයො ඔළාරිකකාමරාගබ්‍යාපාදසභාගාති ආහ – ‘‘විතක්කපහානෙන ද්වෙ මග්ගෙ කථෙත්වා’’ති. කාමගුණෙසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. කිස්මිඤ්චිදෙව කිලෙසුප්පත්තිකාරණෙති තස්ස පුග්ගලස්ස කිලෙසුප්පත්තිකාරණං [Pg.328] සන්ධාය වුත්තං, අඤ්ඤථා සබ්බෙපි පඤ්ච කාමගුණා කිලෙසුප්පත්තිකාරණමෙව. සමුදාචරතීති සමුදාචාරොති ආහ ‘‘සමුදාචරණතො’’ති. සො පන යස්මා චිත්තස්ස, න සත්තස්ස, තස්මා වුත්තං පාළියං ‘‘චෙතසො’’ති. ම-කාරො පදසන්ධිකරො එ-කාරස්ස ච අකාරො කතොති ආහ ‘‘එවං සන්තෙ එතන්ති.

၁၉၀. ကာမဝိတက် စသည်တို့သည် ကြမ်းတမ်းသော ကာမရာဂ၊ ဗျာပါဒတို့နှင့် တူသော သဘောရှိကုန်၏ဟု ပြလို၍ “ဝိတက်ကို ပယ်ခြင်းဖြင့် မဂ်နှစ်ပါးတို့ကို ဟောတော်မူ၍” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ကာမဂုဏ်တို့၌” ဟူသော ပုဒ်သည် ထုတ်နုတ်ခြင်း (နိဒ္ဓါရဏ) အနက်၌ ရှိသော သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ “တစ်စုံတစ်ခုသော ကိလေသာဖြစ်ကြောင်း၌” ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ကိလေသာဖြစ်ပေါ်ကြောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုသို့မဟုတ်လျှင်မူ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်အားလုံးတို့သည် ကိလေသာဖြစ်ကြောင်းများသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဖြစ်ပေါ်ပွတ်တိုက်တုံ့ပြန်တတ်၏ဟူသည် တုံ့ပြန်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (သမုဒါစာရ) ဟု ဆိုလိုသောကြောင့် “အဖန်ဖန် ဖြစ်ပေါ်တုံ့ပြန်ခြင်းကြောင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဖြစ်ပေါ်မှုသည်ကား စိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်မှုသာ ဖြစ်၍ သတ္တဝါ၏ ဖြစ်ပေါ်မှု မဟုတ်သောကြောင့် ပါဠိတော်၌ “စေတသော - စိတ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မ-အက္ခရာသည် ပုဒ်စပ် (ပဒသန္ဓိ) ပြုလုပ်သောအက္ခရာ ဖြစ်၍ ဧ-အက္ခရာကို အ-အက္ခရာ ပြုထားသောကြောင့် “ဤသို့ရှိသော် ဤအရာကို” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

191. අනුසයොති මානානුසයො භවරාගානුසයො අවිජ්ජානුසයොති තිවිධොපි අනුසයො පහීයති අරහත්තමග්ගෙන. වුත්තනයෙනෙවාති, ‘‘තතො මග්ගානන්තරං ඵලං, ඵලතො වුට්ඨාය පච්චවෙක්ඛමානො පහීනභාවං ජානාති, තස්ස ජානනෙන සම්පජානො හොතී’’ති වුත්තනයෙන.

၁၉၁. “ကိန်းအောင်းတတ်သောတရား (အနုသယ)” ဟူသည် မာနာနုသယ၊ ဘဝရာဂါနုသယ၊ အဝိဇ္ဇာနုသယ ဟု ဆိုအပ်သော သုံးပါးသော အနုသယတို့သည် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏။ “ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာလျှင်” ဟူသည် “ထိုမဂ်၏ အခြားမဲ့၌ ဖိုလ်စိတ်ဖြစ်၏။ ဖိုလ်မှ ထ၍ ဆင်ခြင်လတ်သော် ပယ်အပ်ပြီးသော အဖြစ်ကို သိ၏။ ထိုသို့ သိခြင်းဖြင့် သမ္ပဇာန (ဆင်ခြင်ဉာဏ်ရှိသူ) ဖြစ်၏” ဟူသော ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင်တည်း။

කුසලතො ආයාතීති ආයතො, සො එතෙසන්ති කුසලායතිකා. තෙනාහ ‘‘කුසලතො ආගතා’’ති. තං පන නෙසං කුසලායතිකත්තං උපනිස්සයවසෙන හොති සහජාතවසෙනපීති තදුභයං දස්සෙතුං, ‘‘සෙය්‍යථිද’’න්තිආදි වුත්තං.

ကုသိုလ်တရားမှ လာတတ်သဖြင့် “အာယတ” မည်၏၊ ထို (လာခြင်း) သည် ဤသူတို့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် “ကုသလာယတိက” (ကုသိုလ်မှ လာသူများ) မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ကုသိုလ်မှ ရောက်လာကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသူတို့၏ ကုသိုလ်မှ လာသော အဖြစ်သည် ဥပနိဿယအစွမ်းဖြင့်လည်း ဖြစ်၏၊ သဟဇာတအစွမ်းဖြင့်လည်း ဖြစ်၏ဟု ထိုနှစ်ပါးလုံးကို ပြခြင်းငှာ “ဤသည်တို့ကား အဘယ်နည်းဟူမူ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

යස්මා පන යථාවුත්තධම්මෙසු කෙචි ලොකියා, කෙචි ලොකුත්තරා; අථ කස්මා විසෙසෙන ‘‘ලොකුත්තරා’’ති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘ලොකෙ උත්තරා විසිට්ඨා’’ති. තෙන ලොකියධම්මෙසු උත්තමභාවෙන ඣානාදයො ලොකුත්තරා වුත්තා, න ලොකස්ස උත්තරණතොති දස්සෙති. යං කිඤ්චි මහග්ගතචිත්තං මාරස්ස අවිසයො අකාමාවචරත්තා, පගෙව තං විපස්සනාය පාදකභූතං සුවික්ඛාලිතමලන්ති ආහ – ‘‘ජානිතුං න සක්කොතී’’ති. එකො ආනිසංසො අත්ථි භාවනානුයොගස්ස සප්පායධම්මකථාපටිලාභො.

စင်စစ်သော်ကား ဆိုအပ်ပြီးသော တရားတို့တွင် အချို့သည် လောကီတရား၊ အချို့သည် လောကုတ္တရာတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သို့ဖြစ်လျက် အဘယ်ကြောင့် အထူးသဖြင့် “လောကုတ္တရာ” ဟု ဆိုအပ်သနည်းဟူမူ - “လောကထက် မြတ်ကုန်၏၊ ထူးကဲကုန်၏” ဟု ပြလို၍ မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့ မိန့်တော်မူခြင်းဖြင့် လောကီတရားတို့ထက် မြတ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဈာန်စသည်တို့ကို လောကုတ္တရာဟု ဆိုအပ်၏၊ လောကမှ ထွက်မြောက်ခြင်းကြောင့် မဟုတ်ဟု ပြတော်မူသည်။ ကာမဝစရ မဟုတ်သောကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော မဟဂ္ဂုတ်စိတ်သည်ပင် မာရ်မင်း၏ အာရုံမဟုတ်ရာ၊ ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော၊ အညစ်အကြေး ကောင်းစွာ ဆေးကြောပြီးသော ထိုစိတ်သည် မာရ်မင်း၏ အာရုံမဟုတ်သည်ကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီဟု ပြလို၍ “မသိနိုင်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သင့်လျော်သော တရားစကားကို ရရှိခြင်းဟူသော ဘာဝနာလုပ်ငန်း အားထုတ်ခြင်း၏ အကျိုးထူးတစ်ခု ရှိ၏။

192. එතදත්ථන්ති කෙවලස්ස සුතස්ස අත්ථාය. සප්පායාසප්පායවසෙනාති කස්මා වුත්තං? නනු සප්පායවසෙන දසකථාවත්ථූනි ආගතානීති? සච්චමෙතං, අසප්පායකථාවජ්ජනපුබ්බිකාය සප්පාය කථාය වසෙන ආගතත්තා ‘‘සප්පායාසප්පායවසෙන ආගතානී’’ති වුත්තං. සුතපරියත්තිවසෙනාති සරූපෙන තත්ථ අනාගතානිපි දසකථාවත්ථූනි සුත්තගෙය්‍යාදිඅන්තොගධත්තා, ‘‘සුතපරියත්තිවසෙන ආගතානී’’ති වුත්තං. පරිපූරණවසෙන සරූපතො ආගතත්තා ඉමස්මිං ඨානෙ ඨත්වා කථෙතබ්බානි. අත්ථොති සාමඤ්ඤත්ථො.

၁၉၂. “ဤအကျိုးရှိသည်” ဟူသည် အလုံးစုံသော အကြားအမြင် (သုတ) ၏ အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ “သင့်လျော်မှု၊ မသင့်လျော်မှု အစွမ်းဖြင့်” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကထာဝတ္ထု တစ်ဆယ်ပါးတို့သည် သင့်လျော်သောအစွမ်းဖြင့်သာ လာသည်မဟုတ်လောဟူမူ - ဤစကားသည် မှန်၏၊ မသင့်လျော်သော စကားကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းလျှင် ရှေးဦးစွာရှိသော သင့်လျော်သော စကား၏ အစွမ်းဖြင့် လာသောကြောင့် “သင့်လျော်မှု၊ မသင့်လျော်မှု အစွမ်းဖြင့် လာကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ “သင်ယူအပ်သော ပရိယတ္တိအစွမ်းဖြင့်” ဟူသည် ကိုယ်တိုင် ကိုယ်ကျ (သရုပ်အားဖြင့်) ထိုနေရာ၌ မလာသော်လည်း ကထာဝတ္ထု တစ်ဆယ်ပါးတို့သည် သုတ္တ၊ ဂေယျ စသည်တို့၌ သက်ဝင်ကုန်သောကြောင့် “သင်ယူအပ်သော ပရိယတ္တိအစွမ်းဖြင့် လာကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ပြည့်စုံခြင်း အစွမ်းဖြင့် ကိုယ်ပိုင် သရုပ်အားဖြင့် လာသောကြောင့် ဤနေရာ၌ တည်၍ ပြောဆိုအပ်ကုန်၏။ “အနက် (အတ္ထ)” ဟူသည် အများဆိုင်ရာ အနက် (သာမညတ္ထ) တည်း။

193. අනුආවත්තන්තීති [Pg.329] අනුඅනු අභිමුඛා හුත්වා වත්තන්ති, පයිරුපාසනාදිවසෙන අනුකූලයන්ති. මුච්ඡනතණ්හන්ති පච්චයෙසු මුච්ඡනාකාරං. තණ්හාය පත්ථනා නාම තෙනාකාරෙන පවත්තීති ආහ – ‘‘පත්ථෙති පවත්තෙතී’’ති. කිලෙසූපද්දවෙනාති කිලෙසසඞ්ඛාතෙන උපද්දවෙන. කිලෙසා හි සත්තානං මහානත්ථකරණතො ‘‘උපද්දවො’’ති වුච්චන්ති. අත්තනො අබ්භන්තරෙ උප්පන්නෙන කිලෙසූපද්දවෙන අන්තෙවාසිනො, උපද්දවො අන්තෙවාසූපද්දවො, බ්‍රහ්මචරියස්ස උපද්දවො බ්‍රහ්මචාරුපද්දවොති ඉමමත්ථං ‘‘සෙසුපද්දවෙසුපි එසෙව නයො’’ති ඉමිනා අතිදිසති. ගුණමරණං කථිතං, න ජීවිතමරණං.

၁၉၃. “နောက်သို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏” ဟူသည် အဖန်ဖန် မျက်နှာမူ၍ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ခြင်း စသည်ဖြင့် အစဉ်လိုက်လျောစေကုန်၏။ “တွေဝေမူးယစ်သော တဏှာ” ဟူသည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ တွေဝေမူးယစ်ခြင်း အခြင်းအရာတည်း။ တဏှာ၏ တောင့်တခြင်းမည်သည် ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်တတ်သောကြောင့် “တောင့်တ၏၊ ဖြစ်စေ၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ကိလေသာ၏ ဖျက်ဆီးမှု (ဥပဒ္ဒဝ) ဖြင့်” ဟူသည် ကိလေသာဟု ဆိုအပ်သော ဘေးရန် ဖျက်ဆီးမှုဖြင့်တည်း။ ကိလေသာတို့သည် သတ္တဝါတို့အား ကြီးစွာသော အကျိုးမဲ့ကို ပြုတတ်သောကြောင့် “ဥပဒ္ဒဝ (ဘေးဥပဒ်)” ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ မိမိ၏ အတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်သော ကိလေသာဘေးရန်ကြောင့် တပည့်ဖြစ်သူ၏ ဘေးဥပဒ်သည် “အန္တေဝါသူပဒ္ဒဝ” မည်၏၊ သာသနာတော်မြတ် (ဗြဟ္မစရိယ) ၏ ဘေးဥပဒ်သည် “ဗြဟ္မစာရူပဒ္ဒဝ” မည်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို “ကြွင်းသော ဘေးဥပဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း” ဟု ဤစကားဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ သီလစသော ဂုဏ်တို့၏ သေခြင်း (ဂုဏမရဏ) ကို ဆိုအပ်၏၊ အသက်သေခြင်း (ဇီဝိတမရဏ) ကို မဆိုလို။

අප්පලාභාති අප්පමත්තකලාභී විසෙසානං. එවං වුත්තොති යථාවුත්තබ්‍රහ්මචාරුපද්දවො දුක්ඛවිපාකතරො චෙව කටුකවිපාකතරො චාති එවං වුත්තො. ආචරියන්තෙවාසිකූපද්දවො හි බාහිරකසමයවසෙන වුත්තො, බ්‍රහ්මචාරුපද්දවො පන සාසනවසෙන. දුරක්ඛාතෙ හි ධම්මවිනයෙ දුප්පටිපත්ති න මහාසාවජ්ජා මිච්ඡාභිනිවෙසස්ස සිථිලවායාමභාවතො; ස්වාඛ්‍යාතෙ පන ධම්මවිනයෙ දුප්පටිපත්ති මහාසාවජ්ජා මහතො අත්ථස්ස බාහිරභාවකරණතො. තෙනාහ ‘‘සාසනෙ පනා’’තිආදි.

“လာဘ်နည်းသူများ” ဟူသည် ထူးခြားသော တရားထူးတရားမြတ်တို့ကို အနည်းငယ်မျှသာ ရရှိသူများ ဖြစ်သည်။ “ဤသို့ ဆိုအပ်၏” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဗြဟ္မစရိယ၏ ဘေးဥပဒ်သည် ဆင်းရဲသော အကျိုးပေးရှိသည်လည်း ဖြစ်၍ ကြမ်းတမ်းသော အကျိုးပေးရှိသည်လည်း ဖြစ်၏ဟု ဤသို့ ဆိုလိုသည်။ ဆရာနှင့် တပည့်တို့၏ ဘေးဥပဒ်သည် ပြင်ပဘာသာ မိစ္ဆာဝါဒ၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ဗြဟ္မစရိယ၏ ဘေးဥပဒ်သည်ကား သာသနာတော်၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ မကောင်းသဖြင့် ဟောအပ်သော ဓမ္မဝိနယ၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်းသည် မှားယွင်းစွာ သက်ဝင်စွဲလမ်းမှု၌ လုံ့လဝီရိယ လျော့ရဲသောကြောင့် ကြီးစွာသော အပြစ်မရှိချေ။ ကောင်းစွာ ဟောအပ်သော ဓမ္မဝိနယ၌မူကား မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်းသည် ကြီးစွာသော အကျိုးစီးပွားမှ ဖယ်ရှားတတ်သောကြောင့် ကြီးစွာသော အပြစ်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် “သာသနာတော်၌မူကား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

196. තස්මාති ඉදං පුබ්බපරාපෙක්ඛං පුරිමස්ස ච අත්ථස්ස කාරණභාවෙන පච්චාමසනන්ති ආහ ‘‘යස්මා’’තිආදි. මිත්තං එතස්ස අත්ථීති මිත්තවා, තස්ස භාවො මිත්තවතා, තාය. මිත්තවසෙන පටිපජ්ජනන්ති ආහ ‘‘මිත්තපටිපත්තියා’’ති. සපත්තවතායාති එත්ථාපි එසෙව නයො.

၁၉၆. “ထို့ကြောင့် (တသ္မာ)” ဟူသော ဤပုဒ်သည် ရှေ့နောက် ဆက်စပ်မှုကို ငဲ့ညှာသောအားဖြင့် ရှေ့အနက်၏ အကြောင်းအဖြစ်ကို ညွှန်းဆိုတတ်သောကြောင့် “အကြင်ကြောင့် (ယသ္မာ)” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အဆွေခင်ပွန်းသည် ဤသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် “မိတ္တဝါ” (အဆွေခင်ပွန်းရှိသူ) မည်၏၊ ထိုသူ၏အဖြစ်သည် “မိတ္တဝတာ” မည်၏၊ ထိုအဖြစ်ဖြင့် (မိတ္တဝတာယ)။ မိတ်ဆွေ၏ အစွမ်းဖြင့် ကျင့်ခြင်းကို ဆိုလိုသောကြောင့် “မိတ်ဆွေကဲ့သို့ ကျင့်ခြင်းဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ရန်သူကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းဖြင့် (သပတ္တဝတာယ)” ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။

දුක්කටදුබ්භාසිතමත්තම්පීති ඉමිනා පගෙව ඉතරං වීතික්කමන්තොති දස්සෙති. සාවකෙසු හිතපරක්කමනං ඔවාදානුසාසනීහි පටිපජ්ජනන්ති ආහ – ‘‘තථා න පටිපජ්ජිස්සාමී’’ති. ආමකමත්තන්ති කුලාලභාජනං වුච්චති. නාහං තුම්හෙසු තථා පටිපජ්ජිස්සාමීති කුම්භකාරො විය ආමකභාජනෙසු අහං තුම්හෙසු කෙවලං ජානාපෙන්තො න පටිපජ්ජිස්සාමි. නිග්ගණ්හිත්වාති නීහරිත්වා. ලොකියගුණාපි ඉධ සාරොත්වෙව අධිප්පෙතා ලොකුත්තරගුණානං අධිට්ඨානභාවතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘‘ဒုက္ကဋဒုဗ္ဘာသိတမတ္တမ္ပိ’’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အခြားသော လွန်ကျူးမှုပြုသည်ကို အသာထားဦး (ထိုမျှလောက်သော အပြစ်ကိုပင်) လွန်ကျူးခြင်းမပြုကြောင်း ပြသ၏။ တပည့်သားတို့၌ အကျိုးစီးပွားကို အားထုတ်ခြင်းကို ဆုံးမဩဝါဒပေးခြင်းဖြင့် ကျင့်သုံးခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် ‘‘တထာ န ပဋိပဇ္ဇိဿာမိ’’ (ထိုသို့ ငါမကျင့်ပါအံ့) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘‘အာမကမတ္တံ’’ ဟူသည် အိုးထိန်းသည်၏ မြေအိုးအစိမ်းကို ဆိုသည်။ ‘‘နာဟံ တုမှေသု တထာ ပဋိပဇ္ဇိဿာမိ’’ ဟူသည် အိုးထိန်းသည်သည် မြေအိုးစိမ်းတို့၌ ပြုသကဲ့သို့ ငါသည် သင်တို့၌ သက်သက်သိစေရုံမျှဖြင့် မကျင့်အံ့ (သည်းမခံဘဲ မနေအံ့)။ ‘‘နိဂ္ဂဏှိတွာ’’ ဟူသည် နှင်ထုတ်၍ (နှိမ်နင်း၍)။ ဤ၌ လောကီဂုဏ်တို့ကိုလည်း လောကုတ္တရာဂုဏ်တို့၏ တည်ရာအခြေခံ ဖြစ်သောကြောင့် ‘‘အနှစ်’’ ဟူ၍ပင် ရည်ရွယ်အပ်သည်။ ကြွင်းသောအနက်သည် သိလွယ်လှ၏။

මහාසුඤ්ඤතසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

မဟာသုညတသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေသော ဋီကာ (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

3. අච්ඡරියබ්භුතසුත්තවණ්ණනා

၃. အစ္ဆရိယဗ္ဘုတသုတ်အဖွင့်

197. විභත්තිපතිරූපකා [Pg.330] ච නිපාතා හොන්තීති යථාරහං තංතංවිභත්තිඅත්ථදීපකා, ඉධ පච්චත්තවචනො යත්‍රසද්දො, හිසද්දො හෙතුඅත්ථො, නාමසද්දො අච්ඡරියත්ථො, පදත්තයස්ස පන අච්ඡරියත්ථනිද්දිට්ඨතාය ‘‘අච්ඡරියත්ථෙ නිපාතො’’ති වුත්තං. එකංසතො පනෙතං පදත්තයං. තථා හි වක්ඛති, ‘‘යත්‍රාති නිපාතවසෙන අනාගතවචන’’න්ති. පපඤ්චසද්දො හෙට්ඨා වුත්තො. ඡින්නවටුමෙති ඉමිනා සබ්බකිලෙසවට්ටස්ස අකුසලකම්මවට්ටස්ස ච ඡින්නත්තා විපාකවට්ටස්ස ච උපරි වක්ඛමානත්තා ආහ – ‘‘වටුමන්ති කුසලාකුසලකම්මවට්ටං වුච්චතී’’ති. නිපාතවසෙන යත්‍රසද්දයොගෙන. අනාගතවචනන්ති ඉදං අනාගතවචනසදිසත්තා වුත්තං. අනාගතත්ථවාචී හි අනාගතවචනං, අත්ථො චෙත්ථ අතීතොති. අනුස්සරීති ඉදං අනුස්සරිතභාවං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘න අනුස්සරිස්සතී’’ති සද්දපයොගස්ස අතීතවිසයත්තා. යදා පන තෙහි භික්ඛූහි යා කථා පවත්තිතා, තතො පච්ඡාපි භගවතො තෙසං බුද්ධානං අනුස්සරණං හොතියෙව.

၁၉၇. ‘‘ဝိဘတ္တိပတိရူပကာ စ နိပါတာ ဟောန္တီတိ’’ ဟူသည် သင့်လျော်သလို ထိုထိုဝိဘတ်၏ အနက်ကို ပြတတ်သော နိပါတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤ၌ ‘‘ယတြ’’ သဒ္ဒါသည် ပစ္စတ္တဝစန (ပထမာဝိဘတ်) အနက်ရှိ၏၊ ‘‘ဟိ’’ သဒ္ဒါသည် အကြောင်း (ဟေတု) အနက်ရှိ၏၊ ‘‘နာမ’’ သဒ္ဒါသည် အံ့ဖွယ် (အစ္ဆရိယ) အနက်ရှိ၏၊ ပုဒ်သုံးပါးစလုံး အံ့ဖွယ်အနက်ကို ညွှန်ပြသောကြောင့် ‘‘အံ့ဖွယ်အနက်၌ ရှိသော နိပါတ်’’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤသည် ပုဒ်သုံးပါးဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘‘ယတြာတိ နိပါတဝသေန အနာဂတဝစနံ’’ ဟု နောင်၌ မိန့်တော်မူလတ္တံ့။ ‘‘ပပဉ္စ’’ သဒ္ဒါကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီ။ ‘‘ဆိန္နဝဋုမေ’’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကိလေသာဝဋ်အားလုံးနှင့် အကုသိုလ်ကမ္မဝဋ်ကို ဖြတ်တောက်အပ်ပြီးဖြစ်၍ ဝိပါကဝဋ်ကိုလည်း နောင်၌ မိန့်တော်မူလတ္တံ့သောကြောင့် ‘‘ဝဋုမန္တိ ကုသလာကုသလကမ္မဝဋ္ဋံ ဝုစ္စတိ’’ (လမ်းခရီးဟူသည် ကုသိုလ် အကုသိုလ် ကမ္မဝဋ်ကို ဆိုသည်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘‘နိပါတဝသေန’’ ဟူသည် ယတြသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ‘‘အနာဂတဝစနံ’’ ဟူသည် ဤ၌ အနာဂတ်ဝစနနှင့် တူသောကြောင့် ဆိုအပ်သည်။ အနာဂတ်အနက်ကို ဟောတတ်သည်မှာ အနာဂတ်ဝစန မည်၏၊ ဤ၌မူကား အနက်သည် အတိတ်ဖြစ်၏။ ‘‘အနုဿရိ’’ ဟူသည် အောက်မေ့ပြီးသော အဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်သည်၊ ‘‘န အနုဿရိဿတိ’’ ဟူသော သဒ္ဒါအသုံးသည် အတိတ်အာရုံရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကြင်အခါ၌ ထိုရဟန်းတို့သည် စကားကို ဖြစ်စေအပ်၏၊ ထိုမှ နောက်၌လည်း မြတ်စွာဘုရားအား ထိုဘုရားရှင်တို့ကို အောက်မေ့သတိရခြင်းသည် ဖြစ်သည်သာတည်း။

ඛත්තියජච්චාතිආදිකාලතො පට්ඨාය අසම්භින්නාය ඛත්තියජාතියා උදිතොදිතාය. බ්‍රහ්මජච්චාති බ්‍රාහ්මණජච්චා. එවංගොත්තෙපි එසෙව නයො. ලොකියලොකුත්තරසීලෙනාති පාරමිතාසම්භූතෙන බුද්ධාවෙණිකත්තා අනඤ්ඤසාධාරණෙන ලොකියෙන ලොකුත්තරෙන ච සීලෙන. එවංසීලාති අනවසෙසසීලානං විසුං පච්චවෙක්ඛණකරණෙන එවංසීලාති අනුස්සරිස්සති. එස නයො සෙසෙසු. යථා විජ්ජාභාගියා විජ්ජාසම්පයුත්තධම්මා, එවං සමාධිපක්ඛා සමාධිසම්පයුත්තධම්මාපි සතිවීරියාදයොති ආහ – ‘‘හෙට්ඨා සමාධිපක්ඛානං ධම්මානං ගහිතත්තා විහාරො ගහිතොවා’’ති. තස්මා සමාධිපක්ඛධම්මවිනිමුත්තො එව ඉධ විහාරො අධිප්පෙතොති වුත්තං ‘‘ඉදං හී’’තිආදි.

‘‘ခတ္တိယဇစ္စာ’’ စသည်ဖြင့် အစကနဦး ကာလမှစ၍ မရောမရှက်ဘဲ တိုးတက်စည်ပင်လာသော မင်းမျိုးရှိခြင်းကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘‘ဗြဟ္မဇစ္စာ’’ ဟူသည် ပုဏ္ဏားမျိုး ရှိခြင်းကြောင့်။ ‘‘ဧဝံဂေါတ္တေပိ’’ ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ‘‘လောကိယလောကုတ္တရသီလေနာ’’ ဟူသည် ပါရမီတော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ဘုရားရှင်တို့၌သာ သီးခြားရှိ၍ အခြားသူများနှင့် မဆက်ဆံသော လောကီ လောကုတ္တရာ သီလဖြင့်။ ‘‘ဧဝံသီလာ’’ ဟူသည် အကြွင်းမဲ့သော သီလတို့ကို အသီးသီး ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် ‘‘ဤသို့သော သီလရှိတော်မူကုန်၏’’ ဟု အောက်မေ့အံ့။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယတရားတို့သည် ဝိဇ္ဇာနှင့် ယှဉ်သောတရားတို့ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သမာဓိပက္ခတရားတို့သည် သမာဓိနှင့် ယှဉ်သောတရားတို့ဖြစ်သည့် သတိ ဝီရိယ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘‘အောက်၌ သမာဓိပက္ခတရားတို့ကို ယူအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဝိဟာရကို ယူအပ်ပြီးသားပင် ဖြစ်သည်’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် သမာဓိပက္ခတရားတို့မှ ကင်းလွတ်သော ဝိဟာရကိုသာ ဤ၌ ရည်ရွယ်အပ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘‘ဣဒံ ဟိ’’ စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

යථා වා අට්ඨසමාපත්තිවිපස්සනාමග්ගඵලසඞ්ගහිතා ලොකියලොකුත්තරා සමාධිපඤ්ඤා ‘‘එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා’’ති පදෙහි හෙට්ඨා ගහිතාපි යථාසකං පටිපක්ඛතො මුච්චනස්ස පවත්තිවිසෙසං උපාදාය ‘‘එවංවිමුත්තා’’ති එත්ථ පුන ගහිතා, තථා ‘‘එවංධම්මා’’ති එත්ථ ගහිතාපි සමාධිපක්ඛධම්මා දිබ්බබ්‍රහ්මආනෙඤ්ජඅරියවිහාරසඞ්ඛාතං අත්තනො පවත්තිවිසෙසං උපාදාය, ‘‘එවංවිහාරී’’ති එත්ථ පුන ගහිතාති වුච්චමානෙ න කොචි විරොධො. ඵලධම්මානං පවත්තිකාලෙපි [Pg.331] කිලෙසානං පටිප්පස්සද්ධි න තංආනුභාවජාතා, අථ ඛො අරියමග්ගෙන කිලෙසානං සමුච්ඡින්නත්තාති ආහ – ‘‘මග්ගානුභාවෙන කිලෙසානං පටිපස්සද්ධන්තෙ උප්පන්නත්තා’’ති. යො යං පජහති, සො පහායකො පහාතබ්බතො විමුත්තොති වුච්චති විසංසට්ඨභාවතොති පහානවිභාගෙන වුච්චමානෙ අපහායකස්ස නිබ්බානස්ස කථං විමුත්තතා? විසංසට්ඨාභාවතො එව. තඤ්හි පකතියාව සබ්බසො කිලෙසෙහි විසංසට්ඨං විනිස්සටං සුවිදූරවිදූරෙ ඨිතං, තස්මාස්ස තතො නිස්සටත්තා නිස්සරණවිමුත්ති නිස්සරණපහානන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘නිබ්බාන’’න්තිආදි.

တစ်နည်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း... သမာပတ်ရှစ်ပါး၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တို့၌ အကျုံးဝင်သော လောကီလောကုတ္တရာ သမာဓိနှင့် ပညာကို ‘‘ဧဝံဓမ္မာ ဧဝံပညာ’’ ဟူသော ပုဒ်တို့ဖြင့် အောက်၌ ယူအပ်ပြီးသော်လည်း၊ မိမိမိမိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားမှ လွတ်မြောက်ခြင်းတည်းဟူသော ထူးခြားသော ဖြစ်ခြင်းကို စွဲ၍ ‘‘ဧဝံဝိမုတ္တာ’’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ တစ်ဖန်ပြန်၍ ယူသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ‘‘ဧဝံဓမ္မာ’’ ဟူသော ပုဒ်၌ ယူအပ်ပြီးသော်လည်း သမာဓိပက္ခတရားတို့ကို ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ အာနဉ္စဝိဟာရ၊ အရိယဝိဟာရဟု ဆိုအပ်သော မိမိတို့၏ ထူးခြားသော ဖြစ်ခြင်းကို စွဲ၍ ‘‘ဧဝံဝိဟာရီ’’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ တစ်ဖန်ပြန်၍ ယူသည်ဟု ဆိုပါက တစ်စုံတရား ဆန့်ကျင်ဘက်မရှိနိုင်။ ဖိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ပွားရာ ကာလ၌လည်း ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးခြင်းသည် ထိုဖိုလ်တရား၏ စွမ်းအားကြောင့် ဖြစ်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား အရိယမဂ်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘‘မဂ္ဂါနုဘာဝေန ကိလေသာနံ ပဋိပဿဒ္ဓန္တေ ဥပ္ပန္နတ္တာ’’ (မဂ်၏ အာနုဘော်ကြောင့် ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးရာ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အကြင်သူသည် အကြင်ကိလေသာကို ပယ်စွန့်၏၊ ထိုသူသည် ပယ်တတ်သူ မည်၏၊ ပယ်အပ်သော ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်သူ မည်၏၊ ကင်းကွာသော အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ဤသို့ ပယ်စွန့်ခြင်း အဝေဖန်အားဖြင့် ဆိုအပ်သော် ပယ်တတ်သူ မဟုတ်သော နိဗ္ဗာန်အား အဘယ်သို့ လွတ်မြောက်ခြင်း (ဝိမုတ္တတာ) မည်သနည်း။ ကင်းကွာသော အဖြစ်ကြောင့်သာလျှင်တည်း။ ထိုနိဗ္ဗာန်သည် သဘာဝအားဖြင့်ပင် ကိလေသာအားလုံးတို့မှ ကင်းကွာ၏၊ လွတ်မြောက်၏၊ အလွန်ဝေးကွာသော အရပ်၌ တည်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်သောကြောင့် ‘‘နိဿရဏဝိမုတ္တိ’’ (လွတ်မြောက်ခြင်း) ‘‘နိဿရဏပဟာန’’ (ပယ်စွန့်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘‘နိဗ္ဗာနံ’’ စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

199. ඉමෙ තථාගතස්ස අච්ඡරියඅබ්භුතධම්මා, න සාවකවිසයා, මම පන දෙසනා තයා සුතා එවාති තෙ ථෙරස්සෙව භාරං කරොන්තො, ‘‘තං භිය්‍යොසොමත්තාය පටිභන්තූ’’ති ආහ. සතො සම්පජානොති එත්ථ කාලභෙදවසෙන ලබ්භමානම්පි සම්පජානභාවං අනාමසිත්වා ගතිවිභාගෙන තං දස්සෙතුං, ‘‘ද්වෙ සම්පජඤ්ඤානී’’තිආදි වුත්තං – අට්ඨ වරෙ ගණ්හන්තොති එත්ථ කථං වරං දෙවතා දෙති, පරස්ස දීයමානඤ්ච තං කථං පරස්ස සමිජ්ඣතීති? කම්මබලෙනෙව. යදි හි තං කම්මං කතොකාසං යස්ස තදපදෙසෙන ඵලං විපච්චති, එවං දෙවතාය තස්ස වරං දින්නං, ඉතරෙන ච ලද්ධන්ති වොහාරො හොතීති. අපිච පරස්ස පත්ථිතවරානි නාම විපච්චමානස්ස කම්මස්ස පච්චයභූතො පයොගවිසෙසොති දට්ඨබ්බං. තානි විපච්චනෙ එකන්තිකානිපි අප්පෙසක්ඛා දෙවතා – ‘‘අයමස්ස පත්ථනා සමිජ්ඣිස්සති, නො’’ති න ජානන්ති, සක්කො පන පඤ්ඤවා තානි එකච්චං ජානාතියෙව. තෙන වුත්තං – ‘‘සක්කෙන පසීදිත්වා දින්නෙ අට්ඨ වරෙ ගණ්හන්තො’’තිආදි.

၁၉၉. ‘‘ဤသည်တို့ကား မြတ်စွာဘုရား၏ အံ့ဖွယ်သရဲတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ တပည့်တို့၏ နယ်ပယ်မဟုတ်၊ ငါ၏ တရားဒေသနာကိုမူကား သင်သည် ကြားနာဖူးပြီးသာ ဖြစ်၏’’ ဟု ထိုမထေရ်အားပင် တာဝန်ပေးလိုသဖြင့် ‘‘တံ ဘိယျောသောမတ္တာယ ပဋိဘာန္တု’’ (ထိုတရားသည် သင့်အား သာလွန်၍ ထင်ရှားပါစေ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘‘သတော သမ္ပဇာနော’’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ အချိန်ကာလ ကွဲပြားမှုအားဖြင့် ရအပ်သော်လည်း သမ္ပဇာနဖြစ်မှုကို မညွှန်းဘဲ လားရာလမ်းကြောင်း ခွဲခြားမှုအားဖြင့် ပြလိုသဖြင့် ‘‘ဒွေ သမ္ပဇည္ဉာနိ’’ စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ဆုရှစ်ပါးကို ယူလျက် ဟူသော ဤနေရာ၌ နတ်သည် အဘယ်သို့ ဆုကို ပေးသနည်း၊ သူတစ်ပါးအား ပေးအပ်သော ထိုဆုသည် သူတစ်ပါးအား အဘယ်သို့ ပြည့်စုံသနည်း။ ကံ၏ အစွမ်းကြောင့်သာတည်း။ အကယ်၍ ထိုသူအား အကျိုးပေးခွင့်ရှိသော ကံရှိအံ့၊ ထိုကံကို အကြောင်းပြု၍ အကျိုးတရားသည် ရင့်ကျက်၏၊ ဤသို့လျှင် ‘‘နတ်သည် ဆုပေးအပ်၏၊ တစ်ဖက်လူသည်လည်း ရအပ်၏’’ ဟု ဝေါဟာရ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် သူတစ်ပါး တောင့်တအပ်သော ဆုတို့သည် ရင့်ကျက်လတ္တံ့သော ကံ၏ အထောက်အပံ့ဖြစ်သော လုံ့လအထူး (ပယောဂဝိသေသ) ဟု မှတ်အပ်၏။ ထိုဆုတောင်းများ ပြည့်စုံရန် သေချာသော်လည်း တန်ခိုးနည်းသော နတ်တို့သည် ‘‘ဤသူ၏ ဆုတောင်းသည် ပြည့်စုံမည်လော သို့မဟုတ် မပြည့်စုံဘဲ နေမည်လော’’ ဟု မသိကြကုန်၊ ပညာရှိသော သိကြားမင်းမူကား ထိုဆုအချို့ကို သိရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘သိကြားမင်းသည် ကြည်ညို၍ ပေးအပ်သော ဆုရှစ်ပါးကို ယူလျက်’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

පඨමජවනවාරෙති උප්පන්නස්ස සබ්බපඨමජවනවාරෙ. සො හි පටිසන්ධියා ආසන්නභාවතො අවිසදො හොති, දෙවභාවෙ නිකන්තිවසෙන උප්පජ්ජනතො න ජානාති. අඤ්ඤාහි දෙවතාහි අසාධාරණජානනං හොති දුතියජවනවාරතො පට්ඨාය පවත්තනතො.

‘‘ပထမဇဝနဝါရေ’’ ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရှေးဦးစွာသော ဇောဝါရ၌ ဖြစ်၏။ ထိုဇောဝါရသည် ပဋိသန္ဓေနှင့် နီးကပ်သောကြောင့် မထင်ရှားပါးလှပေ၊ နတ်ဘဝ၌ သာယာတပ်မက်မှု (နိကန္တိ) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် မသိနိုင်ပေ။ အခြားသော နတ်တို့နှင့် မဆက်ဆံသော ထူးခြားသော သိခြင်းသည် ဒုတိယဇောဝါရမှစ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဖြစ်၏။

අඤ්ඤෙපි දෙවාතිආදිනා බොධිසත්තස්ස තත්ථ සම්පජඤ්ඤෙනෙව ඨිතභාවං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභාවෙති. ආහාරූපච්ඡෙදෙන කාලඞ්කරොන්තීති ඉදං ඛිඩ්ඩාපදොසිකවසෙන වුත්තං. ඉතරෙසම්පි දිබ්බභොගෙහි මුච්ඡිතතං අජ්ඣාපන්නානං තිට්ඨන්තානං සම්පජඤ්ඤාභාවො හොතියෙව. කිං තථාරූපං ආරම්මණං [Pg.332] නත්ථීති යථාරූපං උළාරං පණීතඤ්ච ආරම්මණං පටිච්ච තෙ දෙවා සංමුච්ඡිතා ආහාරූපච්ඡෙදම්පි කරොන්ති, කිං තථාරූපං උළාරං පණීතඤ්ච ආරම්මණං බොධිසත්තස්ස නත්ථීති බොධිසත්තස්ස සම්පජඤ්ඤානුභාවං විභාවෙතුං චොදනං සමුට්ඨාපෙති? බොධිසත්තො හි යත්ථ යත්ථ නිබ්බත්තති, තත්ථ තත්ථ අඤ්ඤෙ සත්තෙ දසහි විසෙසෙහි අධිග්ගණ්හාති, පගෙව තත්ථ දෙවභූතො, තථාපි ‘‘සතො සම්පජානො’’ති අයමෙත්ථ අච්ඡරියධම්මො වුත්තො.

“အခြားသော နတ်တို့သည်လည်း” စသည်ဖြင့် ဘုရားအလောင်းတော်၏ ထိုတုသိတာနတ်ပြည်၌ သမ္ပဇဉ် (ဆင်ခြင်တုံတရား) ဖြင့်သာ တည်ရှိနေပုံကို ဆန့်ကျင်ဘက်နည်း (ဗျတိရေကနည်း) ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြတော်မူ၏။ “အာဟာရပြတ်စဲခြင်းဖြင့် စုတေကြကုန်၏” ဟူသော ဤစကားကို ခိဍ္ဍာပဒေါသိကနတ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ နတ်စည်းစိမ်တို့၌ မိန်းမောတွေဝေလျက် တည်ရှိနေကြကုန်သော အခြားသော နတ်တို့အားလည်း သမ္ပဇဉ်ကင်းမဲ့ခြင်းသည် ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထိုကဲ့သို့သော အာရုံသည် မရှိသလော? အကြင်ကဲ့သို့သော ကြီးကျယ်မွန်မြတ်သော အာရုံကို အမှီပြု၍ ထိုနတ်တို့သည် မိန်းမောတွေဝေလျက် အာဟာရပြတ်စဲခြင်းကိုပင် ပြုကြကုန်၏။ ဘုရားအလောင်းတော်အား ထိုကဲ့သို့သော ကြီးကျယ်မွန်မြတ်သော အာရုံသည် မရှိသလော? ဟု ဘုရားအလောင်းတော်၏ သမ္ပဇဉ်တန်ခိုးအာနုဘော်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ စောဒနာကို တင်ပြ၏။ ဘုရားအလောင်းတော်သည် အကြင်အကြင်ဘဝ၌ ဖြစ်တော်မူ၏၊ ထိုထိုဘဝ၌ အခြားသော သတ္တဝါတို့ကို အချက်တစ်ဆယ်တို့ဖြင့် လွန်ကဲ၍ တည်တော်မူ၏၊ ထိုနတ်ပြည်၌ နတ်ဖြစ်တော်မူစဉ်အခါ၌ကား ဆိုဖွယ်ရာ မရှိပြီ။ သို့သော်လည်း “သတိရှိလျက် ဆင်ခြင်လျက်” ဟူသော ဤစကားကို ဤနေရာ၌ အံ့ဖွယ်တရားအဖြစ် မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။

200. සම්පත්තිභවෙ දීඝායුකතා නාම පඤ්ඤාබලෙන හොති, බොධිසත්තො ච මහාපඤ්ඤො, තස්මා තත්ථ තත්ථ භවෙ තෙන දීඝායුකෙන භවිතබ්බන්ති අධිප්පායෙන, ‘‘සෙසත්තභාවෙසු කිං යාවතායුකං න තිට්ඨතී’’ති චොදෙති. ඉතරො ‘‘ආම න තිට්ඨතී’’ති පටිජානිත්වා, ‘‘අඤ්ඤදා හී’’තිආදිනා තත්ථ කාරණමාහ. ‘‘ඉධ න භවිස්සාමී’’ති අධිමුච්චනවසෙන කාලකිරියා අධිමුත්තිකාලකිරියා. පාරමිධම්මානඤ්හි උක්කංසප්පත්තියා තස්මිං තස්මිං අත්තභාවෙ අභිඤ්ඤාසමාපත්තීහි සන්තානස්ස විසෙසිතත්තා අත්තසිනෙහස්ස තනුභාවෙන සත්තෙසු ච මහාකරුණාය උළාරභාවෙන අධිට්ඨානස්ස තික්ඛවිසදභාවාපත්තියා බොධිසත්තානං අධිප්පායා සමිජ්ඣන්ති, චිත්තෙ විය කම්මෙසු ච තෙසං වසිභාවො, තස්මා යත්ථුපපන්නානං පාරමියො සම්මදෙව පරිබ්‍රූහෙන්ති, වුත්තනයෙන කාලං කත්වා තත්ථ උපපජ්ජන්ති. තථා හි අයං මහාසත්තො ඉමස්මිංයෙව කප්පෙ නානාජාතීසු අපරිහීනජ්ඣානො කාලං කත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො අප්පකමෙව කාලං තත්ථ ඨත්වා තතො චවිත්වා ඉධ නිබ්බත්තො. තෙනාහ – ‘‘අයං කාලකිරියා අඤ්ඤෙසං න හොතී’’ති. සබ්බපාරමීනං පූරිතත්තාති ඉමිනා පයොජනාභාවතො තත්ථ ඨත්වා අධිමුත්තිකාලකිරියා නාම න හොතීති දස්සෙති. අපිච චරිමභවෙ චතුමහානිධිසමුට්ඨානපුබ්බිකාය දිබ්බසම්පත්තිසදිසාය මහාසම්පත්තියා නිබ්බත්ති විය බුද්ධභූතස්ස අසදිසදානාදිවසෙන අනඤ්ඤසාධාරණලාභුප්පත්ති විය ච ඉතො පරං මහාපුරිසස්ස දිබ්බසම්පත්තිඅනුභවනං නාම නත්ථීති යාවතායුකට්ඨානං උස්සාහජාතස්ස පුඤ්ඤසම්භාරස්ස වසෙනාති දට්ඨබ්බං. අයඤ්හෙත්ථ ධම්මතා.

၂၀၀. ပြည့်စုံသောဘဝ (သမ္ပတ္တိဘဝ) ၌ အသက်ရှည်ခြင်းဟူသည် ပညာဗလကြောင့် ဖြစ်၏။ ဘုရားအလောင်းတော်သည်လည်း ကြီးမြတ်သောပညာရှိ ဖြစ်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုထိုဘဝ၌ ထိုအလောင်းတော်သည် အသက်ရှည်ရှည် တည်နေရမည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် “အခြားသော အတ္တဘောတို့၌ အဘယ်ကြောင့် အသက်တမ်းပတ်လုံး မတည်သနည်း” ဟု မေးခွန်းထုတ် စောဒနာ၏။ တစ်ပါးသောသူက “မှန်ပါသည်၊ (အသက်ထက်တိုင်) မတည်ပါ” ဟု ဝန်ခံ၍ “အခြားသောအခါ၌...” စသည်ဖြင့် ထို၌ အကြောင်းပြချက်ကို ဆို၏။ “ဤဘဝ၌ ငါမဖြစ်တော့အံ့” ဟု ဆုံးဖြတ်ခြင်း (အဓိမုတ္တိ) အစွမ်းဖြင့် စုတေခြင်းသည် “အဓိမုတ္တိကာလကိရိယာ” မည်၏။ ပါရမီတရားတို့၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုထိုအတ္တဘော၌ အဘိညာဉ် သမာပတ်တို့ဖြင့် မိမိသန္တာန်ကို ထူးခြားစေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်ကို တွယ်တာခြင်း (အတ္တသီနေဟ) အားနည်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ မဟာကရုဏာ ကြီးမားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဓိဋ္ဌာန်စိတ်၏ ထက်မြက်ကြည်လင်ခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဘုရားအလောင်းတော်တို့၏ အလိုအကြံများသည် ပြည့်စုံကြကုန်၏။ စိတ်၌ ကဲ့သို့ ကံတို့၌လည်း ထိုအလောင်းတော်တို့အား ဝသီဘော်နိုင်နင်းမှု ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် အကြင်ဘဝ၌ ဖြစ်သည်ရှိသော် ပါရမီတို့ကို ကောင်းစွာ ဖြည့်ကျင့်နိုင်ကုန်အံ့၊ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် စုတေ၍ ထိုအရပ်၌ ဖြစ်တော်မူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဤမဟာသတ္တ (ဘုရားအလောင်းတော်) သည် ဤကမ္ဘာ၌ပင် များစွာသော ဘဝတို့၌ ဈာန်မလျှောဘဲ စုတေ၍ ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဖြစ်တော်မူပြီးလျှင် ထိုဗြဟ္မာ့ပြည်၌ အနည်းငယ်သော ကာလပတ်လုံးသာ တည်၍ ထိုမှ စုတေကာ ဤ (တုသိတာ) နတ်ပြည်၌ ဖြစ်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ဤသို့ စုတေခြင်းသည် အခြားသူတို့အား မဖြစ်နိုင်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ပါရမီအားလုံး ပြည့်စုံပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့်” ဟူသော ဤစကားဖြင့် အကျိုးမရှိတော့သဖြင့် ထိုတုသိတာနတ်ပြည်၌ တည်လျက် အဓိမုတ္တိကာလကိရိယာပြုခြင်း မည်သည် မရှိတော့ကြောင်း ပြသ၏။ တစ်နည်းကား၊ နောက်ဆုံးဘဝ၌ ရွှေအိုးကြီး ၄ လုံး ပေါ်ပေါက်လာခြင်းလျှင် ရှေ့သွားရှိသော နတ်စည်းစိမ်နှင့်တူသော မဟာစည်းစိမ်ကို ရရှိခြင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဘုရားဖြစ်တော်မူသောအခါ အတုမရှိသော အလှူဒါန စသည်တို့ဖြင့် အခြားသူများနှင့် မဆက်ဆံသော လာဘ်သပ္ပကာ ပေါ်ပေါက်ခြင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဤတုသိတာပြည်မှ စုတေပြီးနောက် မဟာပုရိသဖြစ်သော အလောင်းတော်အား နတ်စည်းစိမ်ကို ခံစားခြင်းဟူသည် မရှိတော့သဖြင့်၊ အသက်ထက်တိုင် တည်နေခြင်းသည် ကြိုးစားအားထုတ်အပ်သော ကုသိုလ်အရှိန်အဟုန် (ပုညသမ္ဘာရ) ၏ အစွမ်းကြောင့်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသည်မှာ ဤနေရာ၌ ဓမ္မတာပေတည်း။

මනුස්සගණනාවසෙන, න දෙවගණනාවසෙන. පුබ්බනිමිත්තානීති චුතියා පුබ්බනිමිත්තානි. අමිලායිත්වාති එත්ථ අමිලාතග්ගහණෙනෙව තාසං මාලානං වණ්ණසම්පදාපි ගන්ධසම්පදාපි සොභාසම්පදාපි දස්සිතාති දට්ඨබ්බං. බාහිරබ්භන්තරානං [Pg.333] රජොජල්ලානං ලෙසස්සපි අභාවතො දෙවානං සරීරගතානි වත්ථානි සබ්බකාලං පරිසුද්ධපභස්සරානෙව හුත්වා තිට්ඨන්තීති ආහ ‘‘වත්ථෙසුපි එසෙව නයො’’ති. නෙව සීතං න උණ්හන්ති යස්ස සීතස්ස පතීකාරවසෙන අධිකං සෙවියමානං උණ්හං, සයමෙව වා ඛරතරං හුත්වා අධිභවන්තං සරීරෙ සෙදං උප්පාදෙය්‍ය, තාදිසං නෙව සීතං න උණ්හං හොති. තස්මිං කාලෙති යථාවුත්තෙ මරණාසන්නකාලෙ. බින්දුබින්දුවසෙනාති මුත්තගුළිකා විය බින්දු බින්දු හුත්වා සෙදා මුච්චන්ති. දන්තානං ඛණ්ඩිතභාවො ඛණ්ඩිච්චං. කෙසානං පලිතභාවො පාලිච්චං. ආදි-සද්දෙන වලිත්තචතං සඞ්ගණ්හාති. කිලන්තරූපො අත්තභාවො හොති, න පන ඛණ්ඩිච්චපාලිච්චාදීහීති අධිප්පායො. උක්කණ්ඨිතාති අනභිරති, සා නත්ථි උපරූපරි උළාරුළාරානමෙව භොගානං විසෙසතො රුචිජනකානං උපතිට්ඨනතො.

လူတို့၏ ရေတွက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏၊ နတ်တို့၏ ရေတွက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် မဟုတ်။ “ပုဗ္ဗနိမိတ်တို့” ဟူသည် စုတေခါနီး၌ ဖြစ်ပေါ်သော ပုဗ္ဗနိမိတ်တို့တည်း။ “မညှိုးနွမ်းဘဲ” ဟူသော ဤစကား၌ မညှိုးနွမ်းခြင်းကို ယူခြင်းဖြင့်သာ ထိုပန်းမန်တို့၏ အရောင်အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ အနံ့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ အဆင်းလှပခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတို့ကို ပြသအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ပြင်ပ အတွင်းဖြစ်သော မြူ အညစ်အကြေးတို့၏ အနည်းငယ်မျှလည်း မရှိခြင်းကြောင့် နတ်တို့၏ ကိုယ်၌ ဝတ်ဆင်အပ်သော အဝတ်တို့သည် အခါခပ်သိမ်း စင်ကြယ်ကြည်လင်တောက်ပလျက်သာ တည်ရှိကုန်၏ဟူ၍ “အဝတ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ချမ်းလည်းမချမ်း ပူလည်းမပူ” ဟူသည် အကြင်ချမ်းအေးခြင်းကို ကာကွယ်ခြင်းငှာ လွန်ကဲစွာ မှီဝဲအပ်သော အပူသည်လည်းကောင်း၊ မိမိအလိုအလျောက် ပိုမိုပြင်းထန်လာပြီး လွှမ်းမိုးလျက် ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ချွေးထွက်စေတတ်သော အပူသည်လည်းကောင်း၊ ထိုကဲ့သို့သော ချမ်းအေးခြင်း သို့မဟုတ် ပူလောင်ခြင်း မရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ “ထိုအခါ၌” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော သေခါနီး (မရဏာသန္န) အခါ၌ ဖြစ်၏။ “တစ်စက်ချင်း တစ်စက်ချင်း အစွမ်းဖြင့်” ဟူသည် ပုလဲလုံးများကဲ့သို့ တစ်စက်ချင်း တစ်စက်ချင်း စက်စက်ကျလျက် ချွေးများ ထွက်ကုန်၏။ သွားတို့၏ ကျိုးပျက်သောအဖြစ်သည် ခဏ္ဍိစ္စ (သွားကျိုးခြင်း) မည်၏။ ဆံပင်တို့၏ ဖြူသောအဖြစ်သည် ပါလိစ္စ (ဆံဖြူခြင်း) မည်၏။ “စသည်” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အရေတွန့်ခြင်းကို သိမ်းယူ၏။ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်သော သဏ္ဌာန်ရှိသော ခန္ဓာကိုယ် (အတ္တဘော) သာ ဖြစ်၏၊ သွားကျိုးခြင်း၊ ဆံဖြူခြင်း စသည်တို့ဖြင့် မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ဥက္ကဏ္ဌိတ” ဟူသည် မပျော်မွေ့ခြင်း (အနဘိရတိ) ဖြစ်၏၊ ထိုမပျော်မွေ့ခြင်းသည် အထက်ထက်သော သာ၍ ကြီးကျယ်မွန်မြတ်ကုန်သော၊ အထူးသဖြင့် နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းကုန်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့၏ အစဉ်တစိုက် ပေါ်ပေါက်လာခြင်းကြောင့် မရှိပေ။

පණ්ඩිතා එවාති බුද්ධිසම්පන්නා එව දෙවතා. යථා දෙවතා ‘‘සම්පති ජාතා කීදිසෙන පුඤ්ඤකම්මෙන ඉධ නිබ්බත්තා’’ති චින්තෙත්වා, ‘‘ඉමිනා නාම පුඤ්ඤකම්මෙන ඉධ නිබ්බත්තා’’ති ජානන්ති, එවං අතීතභවෙ අත්තනා කතං එකච්චං අඤ්ඤම්පි පුඤ්ඤං ජානන්තියෙව මහාපුඤ්ඤාති ආහ – ‘‘යෙ මහාපුඤ්ඤා’’තිආදි.

“ပညာရှိတို့သာ” ဟူသည် ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော နတ်တို့သာတည်း။ နတ်တို့သည် “ယခုမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော နတ်သည် အဘယ်ကဲ့သို့သော ကုသိုလ်ကံကြောင့် ဤ၌ ဖြစ်လာသနည်း” ဟု ဆင်ခြင်တွေးတောကာ “ဤမည်သော ကုသိုလ်ကံကြောင့် ဤ၌ ဖြစ်လာ၏” ဟု သိကြကုန်သကဲ့သို့၊ ဤသို့လျှင် အတိတ်ဘဝ၌ မိမိပြုခဲ့သော အချို့သော အခြားသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကိုလည်း သိကြကုန်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ဘုန်းကြီးသောနတ် (မဟာပုည) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “အကြင် ဘုန်းကြီးသော နတ်တို့သည်” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

න පඤ්ඤායන්ති චිරතරකාලත්තා පරමායුනො. අනිය්‍යානිකන්ති න නිය්‍යානාවහං සත්තානං අභාජනභාවතො. සත්තා න පරමායුනො හොන්ති නාම පාපුස්සන්නතායාති ආහ – ‘‘තදා හි සත්තා උස්සන්නකිලෙසා හොන්තී’’ති. එත්ථාහ – ‘‘කස්මා සම්බුද්ධා මනුස්සලොකෙ එව උප්පජ්ජන්ති, න දෙවබ්‍රහ්මලොකෙසූ’’ති. දෙවලොකෙ තාව නුප්පජ්ජන්ති බ්‍රහ්මචරියවාසස්ස අනොකාසභාවතො තථා අනච්ඡරියභාවතො. අච්ඡරියධම්මා හි බුද්ධා භගවන්තො, තෙසං සා අච්ඡරියධම්මතා දෙවත්තභාවෙ ඨිතානං න පාකටා හොති යථා මනුස්සභූතානං. දෙවභූතෙ හි සම්මාසම්බුද්ධෙ දිස්සමානං බුද්ධානුභාවං දෙවානුභාවතොව ලොකො දහති, න බුද්ධානුභාවතො, තථා සති සම්මාසම්බුද්ධෙ නාධිමුච්චති න සම්පසීදති ඉස්සරකුත්තග්ගාහං න විස්සජ්ජෙති, දෙවත්තභාවස්ස ච චිරකාලපවත්තනතො එකච්චසස්සතවාදතො න පරිමුච්චති. ‘‘බ්‍රහ්මලොකෙ නුප්පජ්ජන්තී’’ති එත්ථාපි එසෙව [Pg.334] නයො. සත්තානං තාදිසගාහවිමොචනත්ථඤ්හි බුද්ධා භගවන්තො මනුස්සසුගතියංයෙව උප්පජ්ජන්ති; න දෙවසුගතියං, මනුස්සසුගතියං උප්පජ්ජන්තාපි ඔපපාතිකා න හොන්ති, සති ච ඔපපාතිකූපපත්තියං වුත්තදොසානතිවත්තනතො. ධම්මවෙනෙය්‍යානං අත්ථාය ධම්මතන්තියා ඨපනස්ස විය ධාතුවෙනෙය්‍යානං අත්ථාය ධාතූනං ඨපනස්ස ඉච්ඡිතබ්බත්තා ච. න හි ඔපපාතිකානං පරිනිබ්බානතො උද්ධං සරීරධාතුයො තිට්ඨන්ති, තස්මා න ඔපපාතිකා හොන්ති, චරිමභවෙ ච මහාබොධිසත්තා, මනුස්සභාවස්ස පාකටකරණාය දාරපරිග්ගහම්පි කරොන්තා යාව පුත්තමුඛදස්සනා අගාරමජ්ඣෙ තිට්ඨන්ති. පරිපාකගතසීලනෙක්ඛම්මපඤ්ඤාදිපාරමිකාපි න අභිනික්ඛමන්ති, කිං වා එතාය කාරණචින්තාය? සබ්බබුද්ධෙහි ආචිණ්ණසමාචිණ්ණා, යදිදං මනුස්සභූතානංයෙව අභිසම්බුජ්ඣනා, න දෙවභූතානන්ති අයමෙත්ථ ධම්මතා. තථා හි තදත්ථො මහාභිනීහාරොපි මනුස්සභූතානංයෙව ඉජ්ඣති, න ඉතරෙසං.

သက်တမ်း အလွန်ရှည်လျားသောကြောင့် အလွန်ရှည်သော သက်တမ်းရှိသူတို့ကို မသိအပ် (မထင်ရှား) ကုန်။ အနိယျာနိက ဟူသည် သတ္တဝါတို့၌ တရားသိနိုင်သော အင်္ဂါ မပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း မဟုတ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ အကုသိုလ်တရား ထူပြောသောကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် အလွန်ရှည်သော သက်တမ်းရှိသူများ မဖြစ်ကြကုန်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် “ထိုအခါ၌ သတ္တဝါတို့သည် ထူပြောသော ကိလေသာ ရှိကြကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤကျမ်းစာ၌ မေးအပ်သည်ကား - “အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားတို့သည် လူ့ပြည်၌သာ ပွင့်တော်မူကြပြီး နတ်ဗြဟ္မာ့ပြည်တို့၌ မပွင့်ကြကုန်သနည်း” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ နတ်ပြည်၌ ဦးစွာပထမ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သုံးရန် အခွင့်မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆန်းကြယ်အံ့ဩဖွယ် မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မပွင့်ကြကုန်။ အမှန်စင်စစ် ဘုန်းတော်ကြီးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဆန်းကြယ်အံ့ဩဖွယ်ရှိသော တရားရှိတော်မူကြကုန်၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားတို့၏ ဆန်းကြယ်အံ့ဩဖွယ်ရှိသော အဖြစ်သည် လူသားဖြစ်နေစဉ်အခါ၌ ထင်ရှားသကဲ့သို့ နတ်ဘဝ၌ တည်နေသူတို့အား မထင်ရှားပေ။ နတ်ဘဝ၌ ဖြစ်တော်မူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၌ ထင်ရှားစွာမြင်ရသော ဘုရားရှင်၏ အာနုဘော်ကို လောကသားတို့သည် နတ်၏ အာနုဘော်ဟုသာ ယူဆကြကုန်၏၊ ဘုရားရှင်၏ အာနုဘော်ဟု မယူဆကြပေ။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၌ ဆုံးဖြတ်ယုံကြည်ခြင်း မရှိ၊ မကြည်ညိုနိုင်၊ ဖန်ဆင်းရှင်အယူကို မစွန့်လွှတ်နိုင်ပေ။ နတ်ဘဝသည် ရှည်လျားစွာ ဖြစ်တည်နေသောကြောင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ အမြဲတည်ရှိသည်ဟူသော သဿတဝါဒမှလည်း မလွတ်မြောက်နိုင်ပေ။ “ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ မပွင့်ကြကုန်” ဟူသော အရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သတ္တဝါတို့အား ထိုသို့သော အယူဝါဒများမှ လွတ်မြောက်စေရန်အလို့ငှာ ဘုန်းတော်ကြီးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတို့သည် လူ့သုဂတိ၌သာ ပွင့်တော်မူကြကုန်၏၊ နတ်သုဂတိ၌ မပွင့်ကြကုန်။ လူ့သုဂတိ၌ ပွင့်တော်မူကြသော်လည်း ဥပပါတိက (ကိုယ်ထင်ရှားဖြစ်သော) သတ္တဝါများ မဖြစ်ကြကုန်၊ ဥပပါတိက ပဋိသန္ဓေနေခြင်း ဖြစ်ခဲ့သော် ဖော်ပြပါ အပြစ်များမှ မလွန်မြောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တရားအားဖြင့် ဆုံးမထိုက်သော သတ္တဝါတို့အလို့ငှာ တရားတော်၏ တည်တံ့ခြင်းကို အလိုရှိအပ်သကဲ့သို့၊ ဓာတ်တော်အားဖြင့် ဆုံးမထိုက်သော သတ္တဝါတို့အလို့ငှာ ဓာတ်တော်များ ကြွင်းကျန်ရစ်ခြင်းကိုလည်း အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ဥပပါတိကပုဂ္ဂိုလ်တို့ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးနောက် ခန္ဓာကိုယ် ဓာတ်တော်များ မကျန်ရစ်နိုင်ကုန်၊ ထို့ကြောင့် ဥပပါတိကပုဂ္ဂိုလ်များ မဖြစ်ကြကုန်။ နောက်ဆုံးဘဝ၌ မဟာဗောဓိသတ်တို့သည် လူသားစင်စစ်ဖြစ်ကြောင်းကို ထင်ရှားစေရန်အလို့ငှာ သား၏မျက်နှာကို မြင်သည်တိုင်အောင် အိမ်ထောင်ဖက်ကို သိမ်းပိုက်ခြင်းကိုပင် ပြုလုပ်လျက် လူ့ဘောင်အလယ်၌ နေတော်မူကြကုန်၏။ ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်ပြီးသော သီလ၊ နေက္ခမ္မ၊ ပညာစသော ပါရမီတော် ရှိကြပါသော်လည်း (ချက်ချင်း) တောမထွက်ကြပေ။ သို့မဟုတ်လျှင် ဤသို့သော အကြောင်းအကျိုးကို ကြံဆနေခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ မြတ်စွာဘုရား အားလုံးတို့ အစဉ်တစိုက် ကျင့်သုံးတော်မူအပ်သော အလေ့အကျင့်ကား လူသားစင်စစ်အဖြစ်ဖြင့်သာ ဘုရားဖြစ်တော်မူကြကုန်၏၊ နတ်ဘဝဖြင့် ဘုရားမဖြစ်ကြကုန်ဟူသော ဤအချက်သည် ဤနေရာ၌ ဓမ္မတာ (သဘာဝတရား) ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုဘုရားဖြစ်ခြင်းအကျိုးငှာ ပြုအပ်သော ကြီးမြတ်သော ဆုပန်ခြင်း (မဟာဘိနီဟာရ) သည်လည်း လူသားဖြစ်သူတို့အားသာ ပြည့်စုံနိုင်၏၊ အခြားသူတို့အား မပြည့်စုံနိုင်ပေ။

කස්මා පන සම්මාසම්බුද්ධා ජම්බුදීපෙයෙව උප්පජ්ජන්ති, න සෙසදීපෙසූති? කෙචි තාව ආහු – ‘‘යස්මා පථවියා නාභිභූතා බුද්ධානුභාවසහිතා අචලට්ඨානභූතා බොධිමණ්ඩභූමි ජම්බුදීපෙයෙව උප්පජ්ජති, තස්මා ජම්බුදීපෙයෙව උප්පජ්ජන්තී’’ති; ‘‘තථා ඉතරෙසම්පි අවිජහිතට්ඨානානං තත්ථෙව ලබ්භමානතො’’ති. අයං පනෙත්ථ අම්හාකං ඛන්ති – යස්මා පුරිමබුද්ධානං මහාබොධිසත්තානං පච්චෙකබුද්ධානඤ්ච නිබ්බත්තියා සාවකබොධිසත්තානං සාවකබොධියා අභිනීහාරො සාවකපාරමීනං සම්භරණං පරිපාචනඤ්ච බුද්ධඛෙත්තභූතෙ ඉමස්මිං චක්කවාළෙ ජම්බුදීපෙයෙව ඉජ්ඣති, න අඤ්ඤත්ථ. වෙනෙය්‍යානං විනයනත්ථො ච බුද්ධුප්පාදොති අග්ගසාවකාදිවෙනෙය්‍යවිසෙසාපෙක්ඛාය එකස්මිං ජම්බුදීපෙයෙව බුද්ධා නිබ්බත්තන්ති, න සෙසදීපෙසු. අයඤ්ච නයො සබ්බබුද්ධානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණොති තෙසං උත්තමපුරිසානං තත්ථෙව උප්පත්ති සම්පත්තිචක්කානං විය අඤ්ඤමඤ්ඤුපනිස්සයතො අපරාපරං වත්තතීති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ – ‘‘තීසු දීපෙසු බුද්ධා න නිබ්බත්තන්ති, ජම්බුදීපෙයෙව නිබ්බත්තන්තීති දීපං පස්සතී’’ති. ඉමිනා නයෙන දෙසනියමෙපි කාරණං වත්තබ්බං.

အဘယ်ကြောင့် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့သည် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌သာ ပွင့်တော်မူကြပြီး ကြွင်းသော ကျွန်းကြီးများ၌ မပွင့်ကြကုန်သနည်း။ အချို့ဆရာတို့သည် ဦးစွာပထမ ဆိုကြသည်ကား - “အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြေကြီး၏ချက်သဖွယ်ဖြစ်သော၊ ဘုရားရှင်၏အာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံသော၊ မလှုပ်မယှက် တည်ကြည်ရာဌာနဖြစ်သော ဗောဓိမဏ္ဍိုင်မြေပြင်သည် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌သာ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌သာ ပွင့်တော်မူကြကုန်၏” ဟုလည်းကောင်း၊ “ထိုနည်းတူစွာ အခြားသော မစွန့်အပ်သော ဌာနတို့သည်လည်း ထိုဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌သာ ရနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်” ဟုလည်းကောင်း ဆိုကြကုန်၏။ ဤအရာ၌ ငါတို့၏ နှစ်သက်သဘောကျမှု (အယူအဆ) ကား - ရှေးဘုရားများ၊ မဟာဗောဓိသတ်များနှင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများ ဖြစ်ထွန်းရန်အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ သာဝကဗောဓိသတ်တို့၏ သာဝကဗောဓိအလို့ငှာ ဆုပန်ခြင်း (အဘိနီဟာရ)၊ သာဝကပါရမီတို့ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းနှင့် ရင့်ကျက်စေခြင်းတို့သည် ဘုရားခေတ်ဖြစ်သော ဤစကြဝဠာအတွင်း ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌သာ ပြီးမြောက်နိုင်၏၊ အခြားအရပ်၌ မပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဘုရားပွင့်တော်မူခြင်းသည် ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို ဆုံးမရန်အလို့ငှာ ဖြစ်သဖြင့် အဂ္ဂသာဝကစသော ဝေနေယျထူးတို့ကို Ngဲ့ကွက်သောအားဖြင့် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း တစ်ခုတည်း၌သာ မြတ်စွာဘုရားတို့ ပွင့်တော်မူကြကုန်၏၊ ကြွင်းသောကျွန်းတို့၌ မပွင့်ကြကုန်။ ဤနည်းလမ်းသည်လည်း မြတ်စွာဘုရားအားလုံးတို့ အစဉ်တစိုက် ကျင့်သုံးအပ်သော အလေ့အကျင့် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုဥတ္တမပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ထိုဇမ္ဗူဒိပ်၌ ပွင့်ထွန်းခြင်းသည် စည်းစိမ်ချမ်းသာစက်ဝိုင်းတို့ကဲ့သို့ အချင်းချင်း အမှီသဟဲပြုကာ တစ်ခုပြီးတစ်ခု လည်ပတ်လျက်ရှိသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ကျွန်းကြီးသုံးကျွန်းတို့၌ မြတ်စွာဘုရားတို့ မပွင့်ကြကုန်၊ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌သာ ပွင့်တော်မူကြကုန်၏ ဟု ကျွန်းကို ကြည့်တော်မူ၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ဒေသ (ပွင့်ရာအရပ်) ကို သတ်မှတ်ရခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်း ပြောဆိုအပ်ပေသည်။

ඉදානි ච ඛත්තියකුලං ලොකසම්මතං බ්‍රාහ්මණානම්පි පූජනීයභාවතො. රාජා මෙ පිතා භවිස්සතීති කුලං පස්සි පිතුවසෙන කුලස්ස නිද්දිසිතබ්බතො[Pg.335]. දසන්නං මාසානං උපරි සත්ත දිවසානීති පස්සි තෙන අත්තනො අන්තරායාභාවං අඤ්ඤාසි, තස්සා ච තුසිතභවෙ දිබ්බසම්පත්තිපච්චනුභවනං.

ယခုအခါ၌လည်း မင်းမျိုးသည် လောကသမုတ်အပ်သော အမျိုးဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပုဏ္ဏားတို့ကပင် ပူဇော်ထိုက်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း (မင်းမျိုးသည် မြတ်၏)။ “မင်းသည် ငါ၏ခမည်းတော် ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု ဖခင်၏အစွမ်းဖြင့် အမျိုးကို ညွှန်းဆိုအပ်သောကြောင့် အမျိုးကို ကြည့်တော်မူ၏။ “ဆယ်လ၏အထက် ခုနစ်ရက်မျှသာ ရှိတော့သည်” ဟု (မိခင်၏ သက်တမ်းကို) ကြည့်တော်မူ၏၊ ထိုသို့ ကြည့်ခြင်းဖြင့် မိမိအား ဘေးအန္တရာယ်မရှိခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမိခင်၏ တုသိတာဘုံ၌ နတ်စည်းစိမ်ကို ခံစားရမည့် အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း သိတော်မူ၏။

තා දෙවතාති දසසහස්සිචක්කවාළදෙවතා. කථං පන තා බොධිසත්තස්ස පූරිතපාරමිභාවං භාවිනඤ්ච සම්බුද්ධභාවං ජානන්තීති? මහෙසක්ඛානං දෙවතානං වසෙන, යෙභුය්‍යෙන ච තා දෙවතා අභිසමයභාගිනො. තථා හි භගවතො ච ධම්මදානසංවිභාගෙ අනෙකවාරං දසසහස්සචක්කවාළවාසිදෙවතාසන්නිපාතො අහොසි.

“ထိုနတ်တို့” ဟူသည် စကြဝဠာတစ်သောင်းမှ နတ်ဗြဟ္မာများကို ဆိုလိုသည်။ သို့သော် ထိုနတ်တို့သည် ဗောဓိသတ်၏ ပါရမီတော်များ ဖြည့်ကျင့်ပြီးစီးပုံနှင့် နောင်အခါ၌ ဘုရားဖြစ်လတ္တံ့သော အဖြစ်ကို အဘယ်သို့ သိကြကုန်သနည်း။ တန်ခိုးကြီးသော နတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အများအားဖြင့် ထိုနတ်တို့သည် တရားသိမြင်ထိုက်သော (အဘိသမယဘာဂီ) ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားအလှူ ပေးဝေတော်မူသောအခါ၌ စကြဝဠာတစ်သောင်း၌ နေထိုင်ကြသော နတ်တို့၏ စည်းဝေးခြင်းသည် အကြိမ်ပေါင်းများစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ဖူးလေသည်။

චවාමීති පජානාති චුතිආසන්නජවනෙහි ඤාණසහිතෙහි චුතියා උපට්ඨිතභාවස්ස පටිසංවිදිතත්තා. චුතිචිත්තං න ජානාති චුතිචිත්තක්ඛණස්ස ඉත්තරභාවතො. තථා හි තං චුතූපපාතඤාණස්සපි අවිසයො එව. පටිසන්ධිචිත්තෙපි එසෙව නයො. ආවජ්ජනපරියායොති ආවජ්ජනක්කමො. යස්මා එකවාරං ආවජ්ජිතමත්තෙන ආරම්මණං නිච්ඡිනිතුං න සක්කා, තස්මා තමෙවාරම්මණං දුතියං තතියඤ්ච ආවජ්ජිත්වා නිච්ඡීයති, ආවජ්ජනසීසෙන චෙත්ථ ජවනවාරො ගහිතො. තෙනාහ – ‘‘දුතියතතියචිත්තවාරෙයෙව ජානිස්සතී’’ති. චුතියා පුරෙතරං කතිපයචිත්තවාරතො පට්ඨාය මරණං මෙ ආසන්නන්ති ජානනතො, ‘‘චුතික්ඛණෙපි චවාමීති පජානාතී’’ති වුත්තං. පටිසන්ධියා පන අපුබ්බභාවතො පටිසන්ධිචිත්තං න ජානාති. නිකන්තියා උප්පත්තිතො පරතො අසුකස්මිං ඨානෙ මයා පටිසන්ධි ගහිතාති පජානාති, දුතියජවනතො පට්ඨාය ජානාතීති වුත්තොවායමත්ථො. තස්මිං කාලෙති පටිසන්ධිග්ගහණකාලෙ. දසසහස්සී කම්පතීති එත්ථ කම්පනකාරණං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. මහාකාරුණිකා බුද්ධා භගවන්තො සත්තානං හිතසුඛවිධානතප්පරතාය බහුලං සොමනස්සිකාව හොන්තීති තෙසං පඨමමහාවිපාකචිත්තෙන පටිසන්ධිග්ගහණං අට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 2.17; ධ. ස. 498; ම. නි. අට්ඨ. 3.199) වුත්තං. මහාසීවත්ථෙරො පන යදිපි මහාකාරුණිකා බුද්ධා භගවන්තො සත්තානං හිතසුඛවිධානතප්පරා, විවෙකජ්ඣාසයා පන විසඞ්ඛාරනින්නා සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අජ්ඣුපෙක්ඛණබහුලාති පඤ්චමෙන මහාවිපාකචිත්තෙන පටිසන්ධිග්ගහණමාහ.

“ငါရွေ့လျောတော့မည်” ဟု သိ၏။ စုတိနီးသော ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သော ဇောတို့ဖြင့် စုတိ၏ ထင်ရှားဖြစ်လာသော အဖြစ်ကို သိရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ စုတိစိတ်ကိုကား စုတိစိတ်ခဏ၏ လျင်မြန်စွာ ချုပ်ပျောက်တတ်သော အဖြစ်ကြောင့် မသိနိုင်။ သို့ဖြစ်၍ ထိုစုတိစိတ်သည် စုတူပပါတဉာဏ်၏ပင် အာရုံမဟုတ် (အရာမဟုတ်) ချေ။ ပဋိသန္ဓေစိတ်၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ “အာဝဇ္ဇနပရိယာယ” ဟူသည် အာဝဇ္ဇနအစဉ် ဖြစ်သည်။ အကြိမ်တစ်ခေါက် နှလုံးသွင်းရုံမျှဖြင့် အာရုံကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သောကြောင့်၊ ထိုအာရုံကိုပင် ဒုတိယအကြိမ် တတိယအကြိမ် နှလုံးသွင်း၍ ဆုံးဖြတ်ရ၏။ ဤ၌ အာဝဇ္ဇနကို ဦးစီးခေါင်းဆောင်ပြု၍ ဇောဝါရကို ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဒုတိယ၊ တတိယ စိတ္တဝါရတို့၌သာ သိလိမ့်မည်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ စုတိမဖြစ်မီ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော စိတ္တဝါရအချို့မှစ၍ “ငါ့အား သေခြင်းသည် နီးကပ်လာပြီ” ဟု သိသောကြောင့်၊ “စုတိခဏ၌လည်း ရွေ့လျောတော့အံ့ဟု သိ၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ပဋိသန္ဓေ၏မူကား မကြုံဖူးသေးသော အသစ်အဆန်းဖြစ်သော အဖြစ်ကြောင့် ပဋိသန္ဓေစိတ်ကို မသိပေ။ တပ်မက်ခြင်း (နိကန္တိ) ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် “ငါသည် ထိုထိုအရပ်၌ ပဋိသန္ဓေယူခဲ့ပြီ” ဟု သိ၏။ ဒုတိယဇောမှစ၍ သိ၏ ဟု ဤအနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးတည်း။ “ထိုအခါ၌” ဟူသည် ပဋိသန္ဓေယူသော အခါ၌ ဖြစ်သည်။ “တသောင်းသော လောကဓာတ် တုန်လှုပ်၏” ဟူသော ဤစကား၌ တုန်လှုပ်ခြင်းအကြောင်းကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသားသာ ဖြစ်သည်။ မဟာကရုဏာရှင်ဖြစ်တော်မူကြသော မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့သည် သတ္တဝါတို့၏ စီးပွားချမ်းသာကို ဖြစ်စေခြင်း၌ လုံ့လပြုတော်မူကြသဖြင့် များသောအားဖြင့် သောမနဿအဖြစ်များလှကုန်သောကြောင့် ထိုမြတ်စွာဘုရားရှင်တို့၏ ပထမမဟာဝိပါတ်စိတ်ဖြင့် ပဋိသန္ဓေယူခြင်းကို အဋ္ဌကထာ၌ (ဒီ၊ ဋ္ဌ၊ ၂၊ ၁၇။ ဓမ္မသင်္ဂဏီ၊ ဋ္ဌ၊ ၄၉၈။ မ၊ ဋ္ဌ၊ ၃၊ ၁၉၉) ၌ ဆိုအပ်၏။ မဟာသီဝမထေရ်ကမူ “မဟာကရုဏာရှင်ဖြစ်တော်မူကြသော မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့သည် သတ္တဝါတို့၏ စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်ရွက်ခြင်း၌ လုံ့လရှိကြသော်လည်း၊ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း အဇ္ဈာသယရှိကြကုန်သောကြောင့်၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းကြကုန်သည်ဖြစ်၍ ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၌ ဥပေက္ခာပြုခြင်း များလှကုန်၏” ဟု ဆိုကာ ပဉ္စမမဟာဝိပါတ်စိတ်ဖြင့် ပဋိသန္ဓေယူတော်မူသည်ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

පුරෙ පුණ්ණමාය සත්තමදිවසතො පට්ඨායාති පුණ්ණමාය පුරෙ සත්තමදිවසතො පට්ඨාය, සුක්කපක්ඛෙ නවමිතො පට්ඨායාති අත්ථො. සත්තමෙ දිවසෙති [Pg.336] ආසාළ්හීපුණ්ණමාය. ඉදං සුපිනන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරං සුපිනං. නෙසං දෙවියොති මහාරාජූනං දෙවියො.

“လပြည့်မတိုင်မီ သတ္တမနေ့မှစ၍” ဟူသည် လပြည့်မတိုင်မီ ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့မှစ၍ ဟု ဆိုလိုသည်၊ လဆန်း ၉ ရက်နေ့မှ စတင်၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ခုနစ်ရက်မြောက်သော နေ့၌” ဟူသည် ဝါဆိုလပြည့်နေ့၌ ဖြစ်သည်။ “ဤအိပ်မက်” ဟူသည် ယခု ပြောဆိုလတ္တံ့သော အခြင်းအရာရှိသော အိပ်မက်ကို ဆိုလိုသည်။ “ထိုမင်းတို့၏ မိဖုရားတို့သည်” ဟူသည် မင်းကြီးတို့၏ မိဖုရားများကို ဆိုလိုသည်။

සො ච ඛො පුරිසගබ්භො, න ඉත්ථිගබ්භො, පුත්තො තෙ භවිස්සතීති එත්තකමෙව තෙ බ්‍රාහ්මණා අත්තනො සුපිනසත්ථනයෙන කථෙසුං. සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසිස්සතීතිආදි පන දෙවතාවිග්ගහෙන භාවිනමත්ථං යාථාවතො පවෙදෙසුං.

“ထိုသန္ဓေသားသည်လည်း ယောကျ်ားသန္ဓေသားသာလျှင်ဖြစ်၏၊ မိန်းမသန္ဓေသားမဟုတ်၊ သင့်အား သားရတနာ ဖွားမြင်လတ္တံ့” ဟူ၍ ဤမျှလောက်ကိုသာလျှင် ထိုပုဏ္ဏားတို့သည် မိမိတို့၏ အိပ်မက်ကျမ်းနည်းဖြင့် ဟောပြောခဲ့ကြကုန်၏။ “အကယ်၍ လူ့ဘောင်၌ နေအံ့...” အစရှိသည်ကိုမူ နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ကိုယ်ထင်ပြ၍ နောင်ဖြစ်လတ္တံ့သော အကျိုးအကြောင်းကို မှန်ကန်စွာ ဖော်ပြခဲ့ကြကုန်၏။

ගබ්භාවක්කන්තියොති එත්ථ ගබ්භො වුච්චති මාතුකුච්ඡි, තත්ථ උප්පත්ති අවක්කන්ති, තාව ගබ්භාවක්කන්ති, යාව න නික්ඛමති. ඨිතකාව නික්ඛමන්ති ධම්මාසනතො ඔතරන්තො ධම්මකථිකො විය.

“ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိ (သန္ဓေသက်ဝင်ခြင်း)” ဟူသော ဤစကား၌ “ဂဗ္ဘ (ဝမ်း)” ဟူသည် အမိဝမ်းတိုက်ကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုဝမ်းတိုက်၌ ဖြစ်ခြင်းကို “အဝက္ကန္တိ” ဟု ခေါ်၏။ အမိဝမ်းမှ မထွက်မချင်း ထိုအချိန်ကာလတိုင်အောင် “ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိ” ဟု ဆိုအပ်၏။ တရားပလ္လင်မှ ဆင်းသက်လာသော ဓမ္မကထိကရဟန်းကဲ့သို့ မတ်တပ်ရပ်လျက်သာလျှင် ဖွားမြင်တော်မူကြကုန်၏။

201. වත්තමානසමීපෙ වත්තමානෙ විය වොහරීයතීති ඔක්කමතීති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘ඔක්කන්තො හොතීති අත්ථො’’ති. එවං හොතීති එවං වුත්තප්පකාරෙනස්ස සම්පජානනා හොති. න ඔක්කමමානෙ පටිසන්ධික්ඛණස්ස දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා. තථා ච වුත්තං – ‘‘පටිසන්ධිචිත්තං න ජානාතී’’ති. දසසහස්සචක්කවාළපත්ථරණෙන වා අප්පමාණො. අතිවිය සමුජ්ජලභාවෙන උළාරො. දෙවානුභාවන්ති දෙවානං පභානුභාවං. දෙවානඤ්හි පභංසො ඔභාසො අධිභවති, න තෙසං ආධිපච්චං. තෙනාහ ‘‘දෙවාන’’න්තිආදි.

၂၀၁. ပစ္စုပ္ပန်နှင့် နီးကပ်သောကာလ၌ ပစ္စုပ္ပန်ကဲ့သို့ သုံးနှုန်းအပ်သောကြောင့် “သက်ဝင်၏ (ကျ၏)” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် “သက်ဝင်ပြီးဖြစ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ဤသို့ ဖြစ်၏” ဟူသည် ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုသူအား သမ္ပဇဉ် (သိရှိမှု) ဖြစ်၏။ ပဋိသန္ဓေတည်ဆဲအခါ၌မူ ပဋိသန္ဓေခဏ၏ သိနိုင်ခဲသော အဖြစ်ကြောင့် မသိနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့်လည်း “ပဋိသန္ဓေစိတ်ကို မသိ” ဟု ဆိုအပ်သတည်း။ သို့မဟုတ် တသောင်းသော စကြာဝဠာသို့ ပြန့်နှံ့သွားခြင်းဖြင့် အတိုင်းအဆမရှိသော အလင်းရောင်တည်း။ အလွန်တရာ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပသော အဖြစ်ကြောင့် ပြန့်ပြောကြီးမြတ်သော အလင်းရောင်တည်း။ “နတ်တို့၏ အာနုဘော်ကို” ဟူသည် နတ်တို့၏ အရောင်အဝါ အာနုဘော်ကို ဆိုလိုသည်။ နတ်တို့၏ အရောင်အဝါကို လွှမ်းမိုး၍ ထိုအလင်းရောင်သည် ဖြစ်၏၊ နတ်တို့၏ စိုးပိုင်မှုကို လွှမ်းမိုးခြင်းမဟုတ်။ ထို့ကြောင့် “ဒေဝါနံ (နတ်တို့၏)” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။

රුක්ඛගච්ඡාදිනා කෙනචි න හඤ්ඤතීති අඝා, අබාධා. තෙනාහ ‘‘නිච්චවිවටා’’ති. අසංවුතාති හෙට්ඨා උපරි ච කෙන චි න පිහිතා. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨාපි අප්පතිට්ඨා’’ති. තත්ථ පි-සද්දෙන යථා හෙට්ඨා උදකස්ස පිධායිකා පථවී නත්ථීති අසංවුතා ලොකන්තරිකා, එවං උපරිපි චක්කවාළෙසු විය දෙවවිමානානං අභාවතො අසංවුතා අප්පතිට්ඨාති දස්සෙති. අන්ධකාරො එත්ථ අත්ථීති අන්ධකාරා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං න ජායති ආලොකස්සාභාවතො, න චක්ඛුනො. තථා හි ‘‘තෙන ඔභාසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං සඤ්ජානන්තී’’ති වුත්තං. ජම්බුදීපෙ ඨිතමජ්ඣන්හිකවෙලායං පුබ්බවිදෙහවාසීනං අත්ථඞ්ගමනවසෙන උපඩ්ඪං සූරියමණ්ඩලං පඤ්ඤායති, අපරගොයානවාසීනං උග්ගමනවසෙන, එවං සෙසදීපෙසුපීති ආහ – ‘‘එකප්පහාරෙනෙව තීසු දීපෙසු පඤ්ඤායන්තී’’ති. ඉතො අඤ්ඤථා පන ද්වීසු එව දීපෙසු එකප්පහාරෙනෙව පඤ්ඤායතීති. එකෙකාය දිසාය නව නව යොජනසතසහස්සානි අන්ධකාරවිධමනම්පි ඉමිනා නයෙන දට්ඨබ්බං. පභාය නප්පහොන්තීති [Pg.337] අත්තනො පභාය ඔභාසිතුං න අභිසම්භුණන්ති. යුගන්ධරපබ්බතමත්ථකප්පමාණෙ ආකාසෙ විචරණතො, ‘‘චක්කවාළපබ්බතස්ස වෙමජ්ඣෙන චරන්තී’’ති වුත්තං.

သစ်ပင်၊ ခြုံနွယ် စသည်တို့တွင် တစ်ခုခုဖြင့် ဆီးတားခြင်း မရှိသောကြောင့် “အဃ (ကြားမရှိသော၊ လဟာပြင်ဖြစ်သော)” မပိတ်ဆို့အပ်သော နေရာများတည်း။ ထို့ကြောင့် “အမြဲ ဖွင့်ဟအပ်ကုန်သော” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “မလုံခြုံကုန်သော” ဟူသည် အောက်၌လည်းကောင်း၊ အထက်၌လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုဖြင့် ဖုံးအုပ်မထားအပ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် “အောက်၌လည်း တည်ရာမရှိကုန်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ “ပိ” သဒ္ဒါဖြင့် အောက်၌ ရေကို ဖုံးအုပ်တတ်သော မြေကြီး မရှိသဖြင့် လောကန္တရိက်ငရဲသည် မလုံခြုံသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အထက်၌လည်း စကြာဝဠာတို့၌ ကဲ့သို့ နတ်ဗိမာန်များ မရှိခြင်းကြောင့် မလုံခြုံသော၊ တည်ရာမရှိသော အဖြစ်ကို ပြတော်မူသည်။ ဤ၌ အမှောင်ထု ရှိသောကြောင့် “အမိုက်မှောင်ရှိကုန်သော” ဟု ဆိုရသည်။ စက္ခုဝိညာဉ်စိတ်သည် အလင်းရောင် မရှိသောကြောင့် မဖြစ်ပေါ်နိုင်၊ မျက်စိမရှိ၍ မဟုတ်ပေ။ သို့ဖြစ်၍လည်း “ထိုအလင်းရောင်ဖြင့် အချင်းချင်း သိကြကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဇမ္ဗုဒိပ်ကျွန်း၌ မွန်းတည့်ချိန် တည်ရှိနေစဉ် အရှေ့ဝိဒေဟကျွန်းသားတို့အား နေဝင်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနောက်ဂေါယာကျွန်းသားတို့အား နေထွက်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း နေဝန်းဝက်မျှ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်၏၊ ထို့အတူ ကျန်ရှိသော ကျွန်းတို့၌လည်း ဖြစ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ “တစ်ပြိုင်နက်တည်းသာလျှင် ကျွန်းသုံးကျွန်း၌ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤမှတစ်ပါး အခြားသောနည်းဖြင့်မူ ကျွန်းနှစ်ကျွန်း၌သာလျှင် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်၏။ အရပ်မျက်နှာ တစ်ခုတစ်ခု၌ ယူဇနာ ကိုးသိန်း ကိုးသိန်းမျှသော အမှောင်ထုကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းကိုလည်း ဤနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ “အရောင်အဝါဖြင့် မတတ်နိုင်ကုန်” ဟူသည် မိမိတို့၏ အရောင်အဝါဖြင့် လင်းစေခြင်းငှာ မတတ်စွမ်းနိုင်ကြကုန်။ ယုဂန္ဓိုရ်တောင်ထိပ်ခန့် ပမာဏရှိသော ကောင်းကင်၌ လှည့်လည်သွားလာကြသောကြောင့် “စကြာဝဠာတောင်၏ အလယ်ဗဟို၌ လှည့်လည်ကြကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။

වාවටාති ඛාදනත්ථං ගණ්හිතුං උපක්කමන්තා. විපරිවත්තිත්වාති විවට්ටිත්වා. ඡිජ්ජිත්වාති මුච්ඡාපත්තියා ඨිතට්ඨානතො මුච්චිත්වා, අඞ්ගපච්චඞ්ගච්ඡෙදනවසෙන වා ඡිජ්ජිත්වා. අච්චන්තඛාරෙති ආතපසන්තාපාභාවෙන අතිසීතභාවං සන්ධාය අච්චන්තඛාරතා වුත්තා සියා. න හි තං කප්පසණ්ඨානඋදකං සම්පත්තිකරමහාමෙඝවුට්ඨං පථවීසන්ධාරකං කප්පවිනාසකඋදකං විය ඛාරං භවිතුමරහති. තථා හි සති පථවීපි විලීයෙය්‍ය. තෙසං වා පාපකම්මබලෙන පෙතානං පකතිඋදකස්ස පුබ්බඛෙළභාවාපත්ති විය තස්ස උදකස්ස තදා ඛාරභාවාපත්ති හොතීති වුත්තං ‘‘අච්චන්තඛාරෙ උදකෙ’’ති. සමන්තතොති සබ්බභාගතො ඡප්පකාරම්පි.

“အားထုတ်ကုန်သော (မအားမလပ် ရှိကုန်သော)” ဟူသည် စားသောက်ရန်အလို့ငှာ ဖမ်းယူရန် ကြိုးစားနေကြကုန်သော။ “ပြောင်းပြန်လှန်၍” ဟူသည် တပတ်လည်၍။ “ပြတ်၍” ဟူသည် မိန်းမောတွေဝေခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် တည်ရာအရပ်မှ လွတ်ကျ၍သော်လည်းကောင်း၊ ခြေလက်အင်္ဂါကြီးငယ်တို့ ပြတ်တောက်သွားခြင်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ပြတ်၍။ “အလွန်တရာ ငန်သော/ခါးသော (ရေ၌)” ဟူသည် နေပူရှိန် အပူဒဏ် မရှိသဖြင့် အလွန်အမင်း အေးမြလှသော အဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ အလွန်တရာ ငန်ခါးသော အဖြစ်ကို ဆိုလိုတန်ရာ၏။ စင်စစ်သော်ကား ကမ္ဘာတည်စေတတ်သော၊ ကောင်းကျိုးကို ပြုတတ်သော မိုးကြီးရွာသွန်းခြင်းမှ ဖြစ်ပေါ်သော၊ မြေကြီးကို ဆောင်ထားတတ်သော ထိုရေသည် ကမ္ဘာဖျက်တတ်သော ရေကဲ့သို့ ငန်ခါးခြင်း မဖြစ်ထိုက်ပေ။ ထိုသို့ ဖြစ်ခဲ့သော် မြေကြီးသည်လည်း ပျော်ကျသွားပေလိမ့်မည်။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ထိုပြိတ္တာတို့၏ ယုတ်မာသော ကမ္မဗလကြောင့် ပကတိရေသည် ပြည်သလိပ်ဖြစ်သွားသကဲ့သို့၊ ထိုရေသည်လည်း ထိုအခါ၌ ငန်ခါးသောအဖြစ်သို့ ရောက်ရလေသည်ဟူ၍ “အလွန်တရာ ငန်ခါးသော ရေ၌” ဟု ဆိုအပ်သည်။ “ပတ်ပတ်လည်မှ” ဟူသည် အရပ်မျက်နှာ အားလုံးမှ ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာဖြင့်လည်းကောင်း။

202. චතුන්නං මහාරාජූනං වසෙනාති වෙස්සවණාදිචතුමහාරාජභාවසාමඤ්ඤෙන.

၂၀၂. “နတ်မင်းကြီး လေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်” ဟူသည် ကုဝေရ (ဝေဿဝဏ်) အစရှိသော စတုမဟာရာဇ် နတ်မင်းကြီး လေးပါးအဖြစ် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုလိုသည်။

203. සභාවෙනෙවාති පරස්ස සන්තිකෙ ගහණෙන විනා අත්තනො සභාවෙනෙව සයමෙව අධිට්ඨහිත්වා සීලසම්පන්නා.

၂၀၃. “ပင်ကိုယ်သဘောအားဖြင့်သာလျှင်” ဟူသည် သူတပါးထံမှ ခံယူဆောက်တည်ခြင်း မရှိဘဲ မိမိ၏ ပင်ကိုယ်သဘောဖြင့်သာလျှင် ကိုယ်တိုင် ဆောက်တည်၍ သီလနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏။

මනුස්සෙසූති ඉදං පකතිචාරිත්තවසෙන වුත්තං – ‘‘මනුස්සිත්ථියා නාම මනුස්සපුරිසෙසු පුරිසාධිප්පායචිත්තං උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති, බොධිසත්තමාතු පන දෙවෙසූපි තාදිසං චිත්තං නුප්පජ්ජතෙව. යථා බොධිසත්තස්ස ආනුභාවෙන බොධිසත්තස්ස මාතු පුරිසාධිප්පායචිත්තං නුප්පජ්ජති, එවං තස්ස ආනුභාවෙනෙව සා කෙනචි පුරිසෙන අනතික්කමනීයාති ආහ – ‘‘පාදා න වහන්ති, දිබ්බසඞ්ඛලිකා විය බජ්ඣන්තී’’ති.

"လူတို့၌" ဟူသည် သဘာဝအလေ့အထအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော စကားတည်း။ "လူမိန်းမအား လူယောက်ျားတို့အပေါ်၌ ယောက်ျားကို တပ်မက်လိုလားသောစိတ် ဖြစ်ပေါ်ရာ၏" ဟု ဆိုလိုသည်။ ဘုရားအလောင်းတော်၏ မယ်တော်အားမူကား နတ်တို့အပေါ်၌သော်လည်း ထိုသို့သောစိတ်သည် မဖြစ်ပေါ်သည်သာတည်း။ ဘုရားအလောင်းတော်၏ အာနုဘော်တော်ကြောင့် ဘုရားအလောင်းတော်၏ မယ်တော်အား ယောက်ျားကို တပ်မက်လိုလားသောစိတ် မဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့၊ ထိုအာနုဘော်တော်ကြောင့်ပင် မယ်တော်အား မည်သည့်ယောက်ျားမျှ လွန်ကျူးဖောက်ပြန်၍ မရနိုင်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "ခြေတို့သည် မသယ်ဆောင်နိုင်ကြကုန်၊ နတ်သံခြေချင်းတို့ဖြင့် နှောင်ဖွဲ့ထားဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

පුබ්බෙ ‘‘කාමගුණූපසංහිතං චිත්තං නුප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං, පුන ‘‘පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා පරිචාරෙතී’’ති වුත්තං, කථමිදං අඤ්ඤමඤ්ඤං න විරුජ්ඣතීති ආහ ‘‘පුබ්බෙ’’තිආදි. වත්ථුපටික්ඛෙපොති අබ්‍රහ්මචරියවත්ථුපටිසෙධො. තෙනාහ ‘‘පුරිසාධිප්පායවසෙනා’’ති. ආරම්මණපටිලාභොති රූපාදිපඤ්චකාමගුණාරම්මණස්සෙව පටිලාභො.

ရှေးဦး၌ "ကာမဂုဏ်နှင့် စပ်ယှဉ်သောစိတ် မဖြစ်ပေါ်" ဟု မိန့်ဆို၍၊ နောက်တဖန် "ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့ဖြင့် ပြည့်စုံလျက်၊ တညီတညွတ်တည်း ဖြစ်လျက် ပျော်မွေ့၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားနှစ်ရပ်သည် အချင်းချင်း မည်သို့မဆန့်ကျင်သနည်းဟူမူ "ရှေးဦး၌" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "အရာဝတ္ထုကို ပယ်မြစ်ခြင်း (ဝတ္ထုပဋိက္ခေပ)" ဟူသည် မမြတ်သောမေထုန်အကျင့်ဟူသော အရာဝတ္ထုကို တားမြစ်ခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ယောက်ျားကို တပ်မက်လိုလားသော စွမ်းအားဖြင့်" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ "အာရုံကို ရရှိခြင်း" ဟူသည် ရူပါရုံ စသော ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်အာရုံကိုသာ ရရှိခြင်းဖြစ်သည်။

204. කිලමථොති ඛෙදො. කායස්ස හි ගරුභාවකඨිනභාවාදයොපි තස්සා තදා න හොන්ති එව. ‘‘තිරොකුච්ඡිගතං පස්සතී’’ති වුත්තං, කදා [Pg.338] පට්ඨාය පස්සතීති ආහ – ‘‘කලලාදිකාලං අතික්කමිත්වා’’තිආදි. දස්සනෙ පයොජනං සයමෙව වදති, තස්ස අභාවතො කලලාදිකාලෙ න පස්සති. පුත්තෙනාති දහරෙන මන්දෙන උත්තානසෙය්‍යකෙන. යං තං මාතූතිආදි පකතිචාරිත්තවසෙන වුත්තං. චක්කවත්තිගබ්භතොපි හි සවිසෙසං බොධිසත්තගබ්භො පරිහාරං ලභති පුඤ්ඤසම්භාරස්ස සාතිසයත්තා, තස්මා බොධිසත්තමාතා අතිවිය සප්පායාහාරාචාරා ච හුත්වා සක්කච්චං පරිහරති. පුරත්ථාභිමුඛොති මාතු පුරත්ථාභිමුඛො. ඉදානි තිරොකුච්ඡිගතස්ස දිස්සමානතාය අබ්භන්තරං බාහිරඤ්ච කාරණං දස්සෙතුං, ‘‘පුබ්බෙ කතකම්ම’’න්තිආදි වුත්තං. අස්සාති දෙවියා. වත්ථුන්ති කුච්ඡිං. ඵලිකඅබ්භපටලාදිනො විය බොධිසත්තමාතුකුච්ඡිතචස්ස පටලභාවෙන ආලොකස්ස විබන්ධාභාවතො යථා බොධිසත්තමාතා කුච්ඡිගතං බොධිසත්තං පස්සති, කිමෙවං බොධිසත්තොපි මාතරං අඤ්ඤඤ්ච පුරතො රූපගතං පස්සති, නොති ආහ, ‘‘බොධිසත්තො පනා’’තිආදි. කස්මා පන සති චක්ඛුම්හි ආලොකෙ ච න පස්සතීති ආහ – ‘‘න හි අන්තොකුච්ඡියං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජතී’’ති. අස්සාසපස්සාසා විය හි තත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණම්පි න උප්පජ්ජති තජ්ජාසමන්නාහාරස්සාභාවතො.

၂၀၄. "ပင်ပန်းခြင်း (ကိလမထ)" ဟူသည် နွမ်းနယ်ခြင်းတည်း။ ထိုအခါ၌ မယ်တော်အား ခန္ဓာကိုယ်၏ လေးလံခြင်း၊ ခိုင်မာခက်ထန်ခြင်း စသည်တို့သည်လည်း မရှိကြသည်သာတည်း။ "ဝမ်းတွင်း၌ ရှိသည်ကို မြင်ရ၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်ရာ မည်သည့်အချိန်မှစ၍ မြင်ရသနည်းဟူမူ "ကလလရေကြည် စသော ကာလကို လွန်မြောက်၍" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ မြင်ရခြင်း၏ အကျိုးကို ကိုယ်တိုင်ပင် မိန့်တော်မူ၏၊ ထိုအကျိုးမရှိသောကြောင့် ကလလရေကြည်စသော အခါ၌ မမြင်ရပေ။ "သားငယ်" ဟူသည် နုနယ်၍ အိပ်ရာထက်၌ ပက်လက်အိပ်တတ်သော သားငယ်ကို ဆိုလိုသည်။ "မိခင်၏ အဘယ်သို့သော..." စသည်ကို သဘာဝအလေ့အထအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ အမှန်သော်ကား စကြာမင်း၏ ပဋိသန္ဓေထက်ပင် ဘုရားအလောင်းတော်၏ ပဋိသန္ဓေသည် ပိုမို၍ ထူးခြားသော စောင့်ရှောက်မှုကို ရရှိပေသည်၊ ကုသိုလ်ပါရမီအစုအပုံ လွန်ကဲသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဘုရားအလောင်းတော်၏ မယ်တော်သည် အလွန်တရာ သင့်လျော်သော အာဟာရနှင့် အမူအရာရှိသည်ဖြစ်၍ ရိုသေစွာ စောင့်ရှောက်တော်မူသည်။ "ရှေ့သို့ မျက်နှာမူလျက်" ဟူသည် မယ်တော်၏ ရှေ့သို့ မျက်နှာမူလျက်ရှိခြင်းတည်း။ ယခုအခါ ဝမ်းတွင်း၌ ရှိနေသူကို မြင်နိုင်ခြင်း၏ အတွင်းအပြင် အကြောင်းရင်းကို ပြခြင်းငှာ "ရှေးက ပြုခဲ့ဖူးသော ကံ" စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ "ထိုသူမအား" ဟူသည် မိဖုရားအားတည်း။ "အရာဝတ္ထု" ဟူသည် ဝမ်းဗိုက်တည်း။ ဖန်ကျောက် သို့မဟုတ် တိမ်တိုက်လွှာ ကဲ့သို့ ဘုရားအလောင်းတော်၏ မယ်တော် ဝမ်းဗိုက်အရေပြားသည် အမြှေးအလွှာကဲ့သို့ ဖြစ်သဖြင့် အလင်းရောင်ကို ပိတ်ဆို့မှု မရှိသောကြောင့် ဘုရားအလောင်းတော်၏ မယ်တော်သည် ဝမ်းတွင်း၌ ရှိသော ဘုရားအလောင်းကို မြင်ရသကဲ့သို့၊ ထိုအတူ ဘုရားအလောင်းတော်သည်လည်း မယ်တော်နှင့် ရှေ့၌ရှိသော အခြားသော ရုပ်အဆင်းတို့ကို မြင်ရပါသလောဟူမူ မမြင်ရပါဟု "ဘုရားအလောင်းတော်မူကား..." စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့် မျက်စိနှင့် အလင်းရောင် ရှိပါလျက် မမြင်ရသနည်းဟူမူ "ဝမ်းတွင်း၌ စက္ခုဝိညာဉ် မဖြစ်ပေါ်သောကြောင့်တည်း" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ထွက်သက်ဝင်သက်ကဲ့သို့ ထိုဝမ်းတွင်း၌ စက္ခုဝိညာဉ်သည်လည်း ထိုသို့သော နှလုံးသွင်းခြင်း (မနသိကာရ) မရှိခြင်းကြောင့် မဖြစ်ပေါ်ပေ။

205. යථා අඤ්ඤා ඉත්ථියො විජාතපච්චයා තාදිසෙන රොගෙන අභිභූතාපි හුත්වා මරන්ති, බොධිසත්තමාතු පන බොධිසත්තෙ කුච්ඡිගතෙ න කොචි රොගො උප්පජ්ජති; කෙවලං ආයුපරික්ඛයෙනෙව කාලං කරොති, ස්වායමත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. බොධිසත්තෙන වසිතට්ඨානං හීතිආදිනා තත්ථ කාරණමාහ. අපනෙත්වාති අග්ගමහෙසිට්ඨානතො නීහරිත්වා. අනුරක්ඛිතුං න සක්කොතීති සම්මා ගබ්භපරිහාරං නානුයුඤ්ජති, තෙන ගබ්භො බහ්වාබාධො හොති. වත්ථුවිසදං හොතීති ගබ්භාසයො පරිසුද්ධො හොති. මාතු මජ්ඣිමවයස්ස තතියකොට්ඨාසෙ බොධිසත්තස්ස ගබ්භොක්කමනම්පි තස්සා ආයුපරිමාණවිලොකනෙනෙව සඞ්ගහිතං වයොවසෙන උප්පජ්ජනකවිකාරස්ස පරිවජ්ජනතො, ඉත්ථිසභාවෙන උප්පජ්ජනකවිකාරො පන බොධිසත්තස්ස ආනුභාවෙනෙව වූපසම්මති.

၂၀၅. အခြားသော မိန်းမတို့သည် သားဖွားခြင်း အကြောင်းကြောင့် ထိုသို့သော ရောဂါနှိပ်စက်ခံရ၍ သေဆုံးကြသကဲ့သို့၊ ဘုရားအလောင်းတော် မယ်တော်အားမူကား ဘုရားအလောင်းတော် ဝမ်းတွင်း၌ ရှိစဉ် မည်သည့်ရောဂါမျှ မဖြစ်ပေါ်ပေ။ အသက်တမ်း ကုန်ဆုံးခြင်းကြောင့်သာ ကွယ်လွန်တော်မူရ၏။ ထိုအနက်ကို အောက်၌ ဟောခဲ့ပြီးပေပြီ။ "ဘုရားအလောင်းတော် သီတင်းသုံးရာ အရပ်ဖြစ်သောကြောင့်" စသည်ဖြင့် ထို၌ အကြောင်းပြတော်မူသည်။ "ဖယ်ရှား၍" ဟူသည် မိဖုရားကြီးအရာမှ ဖယ်ရှား၍တည်း။ "မစောင့်ရှောက်နိုင်" ဟူသည် ကိုယ်ဝန်ကို ကောင်းစွာ မစောင့်ရှောက်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်၊ ထို့ကြောင့် ကိုယ်ဝန်သည် ရောဂါများတတ်သည်။ "အရာဝတ္ထု သန့်ရှင်း၏" ဟူသည် သားအိမ်သည် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မိခင်၏ ပထမ၊ မဇ္ဈိမ၊ ပစ္ဆိမ ဟူသော အရွယ်သုံးပါးတို့တွင် မဇ္ဈိမအရွယ်၏ တတိယအဖို့၌ ဘုရားအလောင်းတော် သန္ဓေတည်ခြင်းသည်လည်း မယ်တော်၏ အသက်တမ်း အတိုင်းအတာကို ကြည့်ရှုခြင်းဖြင့်ပင် ပါဝင်ပြီးဖြစ်၏။ အရွယ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အပြစ်များကို ရှောင်ကြဉ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မိန်းမသဘာဝကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဖောက်ပြန်မှုမူကား ဘုရားအလောင်းတော်၏ အာနုဘော်တော်ကြောင့်ပင် ငြိမ်းအေးသွားလေသည်။

සත්තමාසජාතොති පටිසන්ධිග්ගහණතො සත්තමෙ මාසෙ ජාතො. සො සීතුණ්හක්ඛමො න හොති අතිවිය සුඛුමාලතාය. අට්ඨමාසජාතො කාමං සත්තමාසජාතතො බුද්ධිඅවයවො, එකච්චෙ පන චම්මපදෙසා [Pg.339] බුද්ධිං පාපුණන්තා ඝට්ටනං න සහන්ති, තෙන සො න ජීවති. සත්තමාසජාතස්ස පන න තාව තෙ ජාතාති වදන්ති.

"ခုနစ်လဖြင့် မွေးဖွားသူ" ဟူသည် ပဋိသန္ဓေတည်သည်မှ ခုနစ်လမြောက်တွင် မွေးဖွားသူကို ဆိုလိုသည်။ ထိုကလေးသည် အလွန်တရာ နုနယ်လှသဖြင့် အအေးအပူကို မခံနိုင်ပေ။ ရှစ်လဖြင့် မွေးဖွားသော ကလေးသည် ခုနစ်လဖြင့် မွေးဖွားသော ကလေးထက် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများ ဖွံ့ဖြိုးသည်မှာ မှန်သော်လည်း၊ အချို့သော အရေပြားနေရာများသည် ဖွံ့ဖြိုးလာစဥ် ထိခိုက်ပွတ်တိုက်မှုကို မခံနိုင်ကြသဖြင့် ထိုကလေးသည် မရှင်သန်နိုင်ပေ။ ခုနစ်လဖြင့် မွေးဖွားသော ကလေးအားမူကား ထိုအရေပြားနေရာများ မဖြစ်ပေါ်သေးဟု ဆိုကြသည်။

ඨිතාව හුත්වාති නිද්දුක්ඛතාය ඨිතා එව හුත්වා. දුක්ඛස්ස හි බලවභාවතො තං දුක්ඛං අසහමානා අඤ්ඤා ඉත්ථියො නිසින්නා වා නිපන්නා වා විජායන්ති. උපවිජඤ්ඤාති උපගතවිජායනකාලා. සකලනගරවාසිනොති කපිලවත්ථුං පරිවාරෙත්වා ඨිතෙසු දෙවදහාදීසු ඡසු නගරෙසු වසන්තා.

"မတ်တပ်ရပ်လျက်သာလျှင်" ဟူသည် ဆင်းရဲဒုက္ခ မရှိသည်ဖြစ်၍ မတ်တပ်ရပ်လျက်သာလျှင် ဖြစ်၏။ အမှန်သော်ကား ဝေဒနာ ပြင်းထန်သောကြောင့် ထိုဆင်းရဲကို မခံမရပ်နိုင်ဘဲ အခြားသော မိန်းမတို့သည် ထိုင်လျက် သို့မဟုတ် လျောင်းလျက် မွေးဖွားကြရကုန်၏။ "ဖွားအံ့ဆဲဆဲဖြစ်သော" ဟူသည် မွေးဖွားမည့်အချိန်သို့ ရောက်ရှိနေသော။ "တစ်မြို့လုံးတွင် နေထိုင်ကြသူတို့" ဟူသည် ကပိလဝတ်ပြည်ကို ဝန်းရံလျက်ရှိသော ဒေဝဒဟ စသော မြို့ခြောက်မြို့တို့၌ နေထိုင်ကြသူတို့ ဖြစ်သည်။

දෙවා නං පඨමං පටිග්ගණ්හන්තීති ලොකනාථං මහාපුරිසං මයමෙව පඨමං පටිග්ගණ්හාමාති සඤ්ජාතගාරවබහුමානා අත්තනො පීතිං පවෙදෙන්තා ඛීණාසවා සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මානො ආදිතො පටිග්ගණ්හන්ති. සූතිවෙසන්ති සූතිජග්ගනධාතිවෙසං. එකෙති උත්තරවිහාරවාසිනො. මච්ඡක්ඛිසදිසං ඡවිවසෙන.

"နတ်တို့သည် ထိုအလောင်းတော်ကို ရှေးဦးစွာ ခံယူကြကုန်၏" ဟူသည် လောက၏ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူသော မဟာပုရိသမြတ်ကို ငါတို့သည်သာလျှင် ရှေးဦးစွာ ခံယူကြကုန်အံ့ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော ရိုသေကိုးကွယ်မှုဖြင့် မိမိတို့၏ ကြည်နူးဝမ်းမြောက်မှုကို ဖော်ပြလျက်၊ ကိလေသာကုန်ပြီးသော သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာတို့သည် ရှေးဦးစွာ ခံယူကြကုန်၏။ "သားဖွားဆရာမ၏ အသွင်" ဟူသည် ကလေးငယ်ကို ပြုစုစောင့်ရှောက်သော ထိန်းမွေးသူ၏ အသွင်တည်း။ "အချို့သော ဆရာတို့" ဟူသည် ဥတ္တရဝိဟာရ ကျောင်းနေပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ အရေပြား အဆင်းအားဖြင့် ငါးမျက်စိနှင့် တူ၏။

206. අජිනප්පවෙණියාති අජිනචම්මෙහි සිබ්බෙත්වා කතපවෙණියා. මහාතෙජොති මහානුභාවො. මහායසොති මහාපරිවාරො විපුලකිත්තිඝොසො ච.

၂၀၆. "သစ်နက်ရေ အခင်း" ဟူသည် သစ်နက်ရေတို့ဖြင့် ချုပ်လုပ်အပ်သော အခင်းတည်း။ "ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးရှိသော" ဟူသည် ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်ရှိသော။ "ကြီးမြတ်သော အခြံအရံရှိသော" ဟူသည် ကြီးမြတ်သော အခြံအရံနှင့် ပြန့်ပြောသော ကျော်စောသံရှိသော။

භග්ගවිභග්ගාති සම්බාධට්ඨානතො නික්ඛමනෙන විභාවිතත්තා භග්ගා විභග්ගා විය ච හුත්වා. තෙන නෙසං අවිසදභාවමෙව දස්සෙති. අලග්ගො හුත්වාති ගබ්භාසයෙ යොනිපදෙසෙ ච කත්ථචි අලග්ගො අසත්තො හුත්වා. උදකෙනාති ගබ්භාසයගතෙන උදකෙන අමක්ඛිතො නික්ඛමති සම්මක්ඛිතස්ස තාදිසස්ස උදකසෙම්හාදිකස්සෙව තත්ථ අභාවතො. බොධිසත්තස්ස හි පුඤ්ඤානුභාවෙන පටිසන්ධිග්ගහණතො පට්ඨාය තං ඨානං විසුද්ධං පරමසුගන්ධගන්ධකුටි විය චන්දනගන්ධං වායන්තං තිට්ඨති. උදකවට්ටියොති උදකක්ඛන්ධා.

"ကျိုးပျက် ဖရိုဖရဲဖြစ်ကုန်လျက်" ဟူသည် ကျဉ်းမြောင်းသော အရပ်မှ ထွက်လာရသဖြင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ကြရသောကြောင့် ကျိုးပျက်လှုပ်ရှားသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်လျက်။ ထိုစကားဖြင့် ၎င်းတို့၏ မကြည်လင်သော သဘာဝကိုသာ ပြတော်မူ၏။ "မငြိမစွန်းဘဲ" ဟူသည် သားအိမ်၌သော်လည်းကောင်း၊ မွေးလမ်းကြောင်း၌သော်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခု၌ ညှိတွယ်ငြိစွန်းခြင်း မရှိဘဲ။ "ရေဖြင့်" ဟူသည် သားအိမ်အတွင်းရှိ ရေဖြင့် ပေကျံခြင်းမရှိဘဲ ထွက်လာတော်မူ၏၊ ပေကျံစရာဖြစ်သော ထိုသို့သော ရေ၊ သလိပ် စသည်တို့သည် ထိုသားအိမ်၌ မရှိသောကြောင့်တည်း။ အမှန်သော်ကား ဘုရားအလောင်းတော်၏ ကုသိုလ်အာနုဘော်တော်ကြောင့် ပဋိသန္ဓေယူသည်မှစ၍ ထိုသားအိမ်သည် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်လျက်၊ အလွန်မွှေးကြိုင်သော ဂန္ဓကုဋိတိုက်ကဲ့သို့ စန္ဒကူးနံ့ သင်းပျံ့လျက် တည်ရှိနေပေသည်။ "ရေအစုအဝေးတို့" ဟူသည် ရေအပြင်အလွှာတို့တည်း။

207. මුහුත්තජාතොති මුහුත්තෙන ජාතො හුත්වා මුහුත්තමත්තොව. අනුධාරියමානෙති අනුකූලවසෙන නීයමානෙ. ආගතානෙවාති තං ඨානං උපගතානි එව.

၂၀၇. "မွေးဖွားပြီးစ" ဟူသည် မွေးဖွားပြီး၍ ခဏမျှသာ ရှိသေးသော။ "ဆောင်ယူအပ်သည်ရှိသော်" ဟူသည် သင့်လျော်သောအလားဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သည်ရှိသော်။ "ရောက်လာကြကုန်သည်သာ" ဟူသည် ထိုနေရာသို့ ဆိုက်ရောက်လာကြကုန်သည်သာတည်း။

අනෙකසාඛන්ති රතනමයානෙකසතපතිට්ඨානහීරකං. සහස්සමණ්ඩලන්ති තෙසං උපරි පතිට්ඨිතං අනෙකසහස්සමණ්ඩලහීරකං. මරූති දෙවා.

"အကိုင်းအခက် အများရှိသော" ဟူသည် ရတနာဖြင့်ပြီးသော ရာပေါင်းများစွာသော အကိုင်းအခက် တပ်ဆင်ထားသော စိန်လက်စွပ် (သို့မဟုတ် ထီးချက်)။ "ဝန်းဝိုင်းသော အဝန်းတစ်ထောင်ရှိသော" ဟူသည် ထိုအကိုင်းအခက်တို့၏ အထက်၌ တည်ရှိသော ထောင်ပေါင်းများစွာသော စက်ဝန်းအဝိုင်းရှိသော စိန်လက်စွပ်။ "မရု" ဟူသည် နတ်တို့တည်း။

න [Pg.340] ඛො පනෙවං දට්ඨබ්බන්ති සත්තපදවීතිහාරතො පගෙව දිසාවිලොකනස්ස කතත්තා. තෙනාහ ‘‘මහාසත්තො හී’’තිආදි. එකඞ්ගණානීති විවටභාවෙන විහාරඞ්ගණපරිවෙණඞ්ගණානි විය එකඞ්ගණසදිසානි අහෙසුං. සදිසොපි නත්ථීති තුම්හාකං ඉදං විලොකනං විසිට්ඨෙ පස්සිතුං ඉධ තුම්හෙහි සදිසොපි නත්ථි, කුතො උත්තරිතරොති ආහංසු. සබ්බපඨමොති සබ්බප්පධානො. පධානපරියායො හි ඉධ පඨමසද්දො. තෙනාහ ‘‘ඉතරානී’’තිආදි. එත්ථ ච මහෙසක්ඛා තාව දෙවා තථා වදන්ති, ඉතරෙ පන කථන්ති? මහාසත්තස්ස ආනුභාවදස්සනෙනෙව. මහෙසක්ඛානඤ්හි දෙවානං මහාසත්තස්ස ආනුභාවො විය තෙන සදිසානම්පි ආනුභාවො පච්චක්ඛො අහොසි. ඉතරෙ පන තෙසං වචනං සුත්වා සද්දහන්තා අනුමිනන්තා තථා ආහංසු.

ခြေလှမ်းခုနစ်လှမ်း လှမ်းခြင်းထက် အလျင်ဦးစွာ အရပ်မျက်နှာတို့ကို ကြည့်ခြင်းကို ပြုအပ်သောကြောင့် ဤသို့ (ခြေလှမ်း ခုနစ်လှမ်း လှမ်းပြီးမှ အရပ်မျက်နှာတို့ကို ကြည့်သည်ဟု) မရှုမြင်အပ်။ ထို့ကြောင့် “မဟာသတ္တော ဟိ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဧကင်္ဂဏာနိ” ဟူသည်မှာ ပွင့်လင်းကျယ်ဝန်းသော အဖြစ်ကြောင့် ကျောင်းရင်ပြင်၊ သိမ်ရင်ပြင်တို့ကဲ့သို့ တစ်ပြင်တည်း တညီတည်း ဖြစ်ကုန်၏။ “သဒိသောပိ နတ္ထိ” ဟူသည်မှာ “သင်တို့၏ ဤသို့ ထူးခြားစွာ ကြည့်ရှုခြင်းကို မြင်ရန် ဤလောက၌ သင်တို့နှင့် တူသောသူပင် မရှိ၊ သင်တို့ထက် သာလွန်ထူးကဲသောသူကား အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း” ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ “သဗ္ဗပဌမော” ဟူသည်မှာ အလုံးစုံထက် မြတ်သောသူ (အကြီးအမှူး) တည်း။ ဤ၌ “ပဌမ” သဒ္ဒါသည် အဓိက (အမြတ်) ဟူသော အနက်၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် “ဣတရာနိ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤ၌ တန်ခိုးကြီးသော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ထိုသို့ ပြောဆိုကြကုန်၏၊ ကြွင်းသော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် အဘယ်သို့ ပြောဆိုကြသနည်းဟူမူ - မဟာဗောဓိသတ်၏ အာနုဘော်တော်ကို ဖူးမြင်ရခြင်းကြောင့်သာလျှင်တည်း။ တန်ခိုးကြီးသော နတ်ဗြဟ္မာတို့အား မဟာဗောဓိသတ်၏ အာနုဘော်တော်သည် ထိုမဟာဗောဓိသတ်နှင့် တူညီသော (နတ်ဗြဟ္မာတို့၏) အာနုဘော်ကဲ့သို့ မျက်မှောက်ထင်ထင် သိမြင်အပ်၏။ ကြွင်းသော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည်ကား ထိုတန်ခိုးကြီးသော နတ်ဗြဟ္မာတို့၏ စကားကို ကြားရ၍ ယုံကြည်သဖြင့် မှန်းဆကာ ထိုသို့ ပြောဆိုကြကုန်၏။

ජාතමත්තස්සෙව බොධිසත්තස්ස ඨානාදීනි යෙසං විසෙසාධිගමානං පුබ්බනිමිත්තභූතානීති තෙ නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙන්තො, ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පතිට්ඨානං චතුඉද්ධිපාදපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං ඉද්ධිපාදවසෙන ලොකුත්තරධම්මෙසු සුප්පතිට්ඨිතභාවසමිජ්ඣනතො. උත්තරාභිමුඛභාවො ලොකස්ස උත්තරණවසෙන ගමනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. සත්තපදගමනං සත්තබොජ්ඣඞ්ගාදිගමනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, විසුද්ධඡත්තධාරණං සුවිසුද්ධවිමුත්තිඡත්තධාරණස්ස පුබ්බනිමිත්තං, පඤ්චරාජකකුධභණ්ඩානි පඤ්චවිධවිමුත්තිගුණපරිවාරතාය පුබ්බනිමිත්තං, අනාවටදිසානුවිලොකනං අනාවටඤාණතාය පුබ්බනිමිත්තං, ‘‘අග්ගොහමස්මී’’තිආදිවචනං අප්පටිවත්තියධම්මචක්කපවත්තනස්ස පුබ්බනිමිත්තං; අයමන්තිමා ජාතීති ආයතිං ජාතියා අභාවකිත්තනා අනුපාදි…පෙ… පුබ්බනිමිත්තන්ති වෙදිතබ්බං; තස්ස තස්ස අනාගතෙ ලද්ධබ්බවිසෙසස්ස තං තං නිමිත්තං අබ්‍යභිචාරීනිමිත්තන්ති දට්ඨබ්බං. න ආගතොති ඉමස්මිං සුත්තෙ අඤ්ඤත්ථ ච වක්ඛමානාය අනුපුබ්බියා අනාගතතං සන්ධාය වුත්තං. ආහරිත්වාති තස්මිං තස්මිං සුත්තෙ අට්ඨකථාසු ච ආගතනයෙන ආහරිත්වා දීපෙතබ්බො.

ဖွားမြင်စဖြစ်သော ဗောဓိသတ်၏ မတ်တတ်ရပ်ခြင်း အစရှိသော အခြင်းအရာတို့သည် အကြင်ထူးခြားသော တရားထူးများကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်ကုန်၏ဟု ထိုတရားထူးတို့ကို ခွဲခြား၍ ပြလိုသဖြင့် “ဧတ္ထ စ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်တို့၌ မတ်တတ်ရပ်ခြင်းသည် ဣဒ္ဓိပါဒ်တရားတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် လောကုတ္တရာတရားတို့၌ ကောင်းစွာတည်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ မြောက်အရပ်သို့ မျက်နှာမူခြင်းသည် သတ္တလောကကို ကူးမြောက်စေခြင်း အစီအစဉ်ဖြင့် ကြွလှမ်းခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ ခြေလှမ်းခုနစ်လှမ်း ကြွခြင်းသည် ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါး အစရှိသော တရားတို့ကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ ဖြူစင်သော ထီးဖြူကို ဆောင်းမိုးခြင်းသည် အလွန်စင်ကြယ်သော အရဟတ္တဖိုလ် အရဟတ္တဝိမုတ္တိတည်းဟူသော ထီးဖြူကို ဆောင်းမိုးရခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ မင်းမြှောက်တန်ဆာ ငါးပါးတို့သည် ငါးပါးသော ဝိမုတ္တိဂုဏ်တို့ဖြင့် ခြံရံအပ်သည်၏ အဖြစ်၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ အဆီးအတားမရှိ အရပ်မျက်နှာတို့ကို ကြည့်ရှုခြင်းသည် အဆီးအတားမရှိသော အနာဝရဏဉာဏ်ကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ “အဂ္ဂေါဟမသ္မိ” အစရှိသော စကားသည် မည်သူမျှ မတားဆီးနိုင်သော ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ “အယမန္တိမာ ဇာတိ” ဟု နောင်တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေမရှိတော့ခြင်းကို ကြေညာခြင်းသည် အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အနာဂတ်၌ ရရှိအပ်သော ထိုထိုထူးခြားသော တရားထူးတို့၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်သည် မချွတ်ယွင်းသော နိမိတ်ဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်အပ်၏။ “မလာပေ” (န အာဂတော) ဟူသည် ဤသုတ်၌လည်းကောင်း၊ အခြားသုတ်၌လည်းကောင်း နောက်၌ ဟောကြားလတ္တံ့သော အစဉ်အတိုင်း အနာဂတ်ကာလကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ဆောင်ယူ၍” (အာဟရိတွာ) ဟူသည် ထိုထိုသုတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာတို့၌လည်းကောင်း လာသောနည်းလမ်းအတိုင်း ဆောင်ယူ၍ ပြသအပ်၏။

දසසහස්සිලොකධාතු කම්පීති පන ඉදං සතිපි ඉධ පාළියං ආගතත්තෙ වක්ඛමානානමච්ඡරියානං මූලභූතං දස්සෙතුං වුත්තං, එවං අඤ්ඤම්පීදිසං දට්ඨබ්බං. තන්ති බද්ධා වීණා, චම්මබද්ධා භෙරියොති පඤ්චඞ්ගිකතූරියස්ස නිදස්සනමත්තං, ච-සද්දෙන වා ඉතරෙසම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. භිජ්ජිංසූති පාදෙසු බද්ධට්ඨානෙසුයෙව [Pg.341] භිජ්ජිංසු. විගච්ඡිංසූති වූපසමිංසු. සකතෙජොභාසිතානීති අතිවිය සමුජ්ජලාය අත්තනො පභාය ඔභාසිතානි අහෙසුං. න පවත්තීති න සන්දී. වාතො න වායීති ඛරො වාතො න වායි, මුදුසුඛො පන සත්තානං සුඛාවහො වායි. පථවීගතා අහෙසුං උච්චට්ඨානෙ ඨාතුං අවිසහන්තා. උතුසම්පන්නොති අනුණ්හාසීතතාසඞ්ඛාතෙන උතුනා සම්පන්නො. වාමහත්ථං උරෙ ඨපෙත්වා දක්ඛිණෙන පුථුපාණිනා හත්ථතාළනෙන සද්දකරණං අප්ඵොටනං. මුඛෙන උස්සෙළනං සද්දමුඤ්චනං සෙළනං. එකද්ධජමාලා අහොසීති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන විචිත්තපුප්ඵසුගන්ධපුප්ඵවස්සදෙවා වස්සිංසු, සූරියෙ දිබ්බමානෙ එව තාරකා ඔභාසිංසු, අච්ඡං විප්පසන්නං උදකං පථවිතො උබ්භිජ්ජි, බිලාසයා දරිසයා තිරච්ඡානා ආසයතො නික්ඛමිංසු; රාගදොසමොහාපි තනු භවිංසු, පථවියං රජො වූපසමි, අනිට්ඨගන්ධො විගච්ඡි, දිබ්බගන්ධො වායි, රූපිනො දෙවා සරූපෙනෙව මනුස්සානං ආපාථමගමංසු, සත්තානං චුතුපපාතා නාහෙසුන්ති ඉමෙසං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. යානි මහාභිනීහාරසමයෙ උප්පන්නානි ද්වත්තිංස පුබ්බනිමිත්තානි, තානි අනවසෙසානි තදා අහෙසුන්ති.

“ဒသသဟဿီလောကဓာတု ကမ္ပိ” ဟူသော ဤစကားကို ဤပါဠိတော်၌ လာသော်လည်း နောက်မှ ဟောကြားလတ္တံ့သော အံ့ဖွယ်ထူးခြားမှုတို့၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းကို ပြခြင်းငှာ မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ဤအတူ အခြားသော ဤသို့သဘောရှိသော အရာတို့ကိုလည်း ရှုမြင်အပ်၏။ “ကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်အပ်သော စောင်း၊ သားရေဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော စည်” ဟူသည် ငါးပါးသော တူရိယာတို့ကို ညွှန်ပြရုံမျှသာ ဖြစ်၏၊ “စ” သဒ္ဒါဖြင့်လည်းကောင်း အခြားသော တူရိယာတို့ကိုလည်း သိမ်းယူအပ်သည်ဟု ရှုမြင်အပ်၏။ “ပြတ်ကုန်၏” (ဘိဇ္ဇိံသု) ဟူသည် လက်ခြေတို့၌ ချည်နှောင်ရာ အရပ်တို့၌သာလျှင် ပြတ်တောက်ကုန်၏။ “ကင်းငြိမ်းကုန်၏” (ဝိဂစ္ဆိံသု) ဟူသည် ငြိမ်းအေးကုန်၏။ “သကတေဇောဘာသိတာနိ” ဟူသည် အလွန်တရာ တောက်ပသော မိမိ၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါဖြင့် ထွန်းလင်းကုန်၏။ “မစီးဆင်း” (န ပဝတ္တိ) ဟူသည် မစီးဆင်းကုန်။ “လေမတိုက်” (ဝါတော န ဝါယိ) ဟူသည် ပြင်းထန်သော လေသည် မတိုက်ခတ်၊ သတ္တဝါတို့အား ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သော နူးညံ့ချမ်းမြေ့သော လေသည်သာ တိုက်ခတ်၏။ မြင့်မားသော အရပ်၌ မရပ်တည်နိုင်ကြသဖြင့် မြေပြင်သို့ သက်ဆင်းကြကုန်၏။ “ဥတုသမ္ပန္နော” ဟူသည် အလွန်မပူအလွန်မအေးသော ဥတုနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ လက်ဝဲလက်ကို ရင်ဘတ်၌ ထား၍ လက်ယာလက်ဖဝါးဖြင့် လက်ခုပ်တီး၍ အသံပြုခြင်းကို “အပ္ဖေါဋနံ” (လက်ခုပ်တီးခြင်း) ဟု ခေါ်၏။ နှုတ်ဖြင့် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ အော်ဟစ်ခြင်းကို “သေဠနံ” ဟု ခေါ်၏။ “ဧကဒ္ဓဇမာလာ အဟောသိ” ဟူသော ဤ၌ “ဣတိ” သဒ္ဒါသည် “အစရှိသော” ဟူသော အနက်ကို ဆောင်၏။ ထို့ကြောင့် ဆန်းကြယ်သော ပန်းမိုး၊ နံ့သာပန်းမိုးတို့ကို နတ်တို့သည် ရွာသွန်းစေကုန်၏၊ နေမင်း ထွန်းလင်းနေစဉ်ပင် ကြယ်တို့သည် တောက်ပကြကုန်၏၊ ကြည်လင်သော ရေသည် မြေကြီးမှ ပန်းထွက်၏၊ တွင်းအောင်း သားကောင်တို့သည် ၎င်းတို့၏ ခိုအောင်းရာမှ ထွက်လာကြကုန်၏၊ ရာဂ ဒေါသ မောဟတို့သည်လည်း ခေါင်းပါးကုန်၏၊ မြေပြင်၌ ဖုန်မှုန့်တို့သည် ငြိမ်းအေးကုန်၏၊ မကောင်းသော အနံ့ဆိုးတို့သည် ကင်းပျောက်၍ နတ်တို့၏ အမွှေးနံ့သာတို့ တိုက်ခတ်ကုန်၏၊ ရူပဗြဟ္မာတို့သည် မိမိတို့၏ ကိုယ်ထင်ရှားဖြင့် လူတို့၏ မျက်စိတံခါးသို့ ရောက်လာကြကုန်၏၊ သတ္တဝါတို့၏ သေခြင်း ပဋိသန္ဓေနေခြင်းတို့သည် မရှိကြကုန်ဟူသော အနက်တို့ကို သိမ်းယူအပ်သည်ဟု ရှုမြင်အပ်၏။ အကြင် မဟာဘိနီဟာရ (အဓိဋ္ဌာန်ပြုရာ) အခါ၌ ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ရှေ့ပြေးနိမိတ်တို့သည် ထိုအခါ၌ အကြွင်းမဲ့ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကြကုန်၏။

තත්‍රාපීති තෙසුපි පථවිකම්පාදීසු එවං පුබ්බනිමිත්තභාවො වෙදිතබ්බො, න කෙවලං සම්පතිජාතස්ස ඨානාදීසු එවාති අධිප්පායො. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං සබ්බස්ස ඤෙය්‍යස්ස තිත්ථකරමතස්ස ච චාලනතො. කෙනචි අනුස්සාහිතානංයෙව ඉමස්මිංයෙව එකචක්කවාළෙ සන්නිපාතො, කෙනචි අනුස්සාහිතානංයෙව එකප්පහාරෙනෙව සන්නිපතිත්වා ධම්මපටිග්ගණ්හනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, පඨමං දෙවතානං පටිග්ගහණං දිබ්බවිහාරපටිලාභස්ස, පච්ඡා මනුස්සානං පටිග්ගහණං තත්ථෙව ඨානස්ස නිච්චලසභාවතො ආනෙඤ්ජවිහාරපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං. වීණානං සයං වජ්ජනං පරූපදෙසෙන විනා සයමෙව අනුපුබ්බවිහාරපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං. භෙරීනං වජ්ජනං චක්කවාළපරියන්තාය පරිසාය පවෙදනසමත්ථස්ස ධම්මභෙරියා අනුසාවනස්ස අමතදුන්දුභිඝොසනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. අන්දුබන්ධනාදීනං ඡෙදො මානවිනිබන්ධඡෙදනස්ස පුබ්බනිමිත්තං; සුපට්ටනසම්පාපුණනං අත්ථාදි අනුරූපං අත්ථාදීසු ඤාණස්ස භෙදාධිගමස්ස පුබ්බනිමිත්තං.

“တတြာပိ” ဟူသည် ထိုမြေလှုပ်ခြင်း အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤသို့ ရှေ့ပြေးနိမိတ်ဖြစ်သော အဖြစ်ကို သိအပ်၏၊ ဖွားမြင်စဖြစ်သော ဗောဓိသတ်၏ မတ်တတ်ရပ်ခြင်း အစရှိသည်တို့၌သာ မဟုတ်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အလုံးစုံသော ဉေယျဓံတရားနှင့် တိတ္ထိတို့၏ အယူဝါဒကို တုန်လှုပ်စေသောကြောင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ တစ်စုံတစ်ဦးမျှ မတိုက်တွန်းအပ်ပါဘဲ ဤစကြဝဠာတစ်ခုတည်း၌ စုဝေးမိခြင်းသည်၊ တစ်စုံတစ်ဦးမျှ မတိုက်တွန်းအပ်ပါဘဲ တစ်ပြိုင်နက်တည်း စုဝေး၍ တရားတော်ကို နာယူ (ခံယူ) ခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ ရှေးဦးစွာ နတ်ဗြဟ္မာတို့က ခံယူခြင်းသည် ဒိဗ္ဗဝိဟာရကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း၊ နောက်မှ လူတို့က ခံယူခြင်းသည် ထိုနေရာ၌ပင် မတုန်မလှုပ် တည်ငြိမ်ခြင်းကြောင့် အာနဉ္ဇဝိဟာရကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ စောင်းတို့ အလိုအလျောက် မြည်ခြင်းသည် သူတစ်ပါး၏ သွန်သင်ညွှန်ကြားမှုမရှိဘဲ အလိုအလျောက် အနုပုဗ္ဗဝိဟာရကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ စည်ကြီးတို့၏ မြည်ဟည်းခြင်းသည် စကြဝဠာ အဆုံးရှိသော ပရိသတ်အား ကြားသိစေနိုင်စွမ်းရှိသော ဓမ္မစည်ကြီးကို ဆော်သြခြင်းတည်းဟူသော အမတစည်သံ (နိဗ္ဗာန်စည်သံ) ကို ဟစ်ကြွေးခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ ထိပ်ခတ်နှောင်ကြိုး အစရှိသည်တို့ ပြတ်တောက်ခြင်းသည် မာနတည်းဟူသော နှောင်ဖွဲ့မှုကို ဖြတ်တောက်ခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ ဆိပ်ကမ်းကောင်းသို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်းသည် အနက်အဓိပ္ပာယ် အစရှိသည်တို့အား လျော်ကန်စွာ အနက် အစရှိသော တရားတို့၌ ထိုးထွင်းသိမြင်သော ဉာဏ်ကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။

නිබ්බානරසෙනාති කිලෙසානං නිබ්බායනරසෙන. එකරසභාවස්සාති සාසනස්ස සබ්බත්ථ එකරසභාවස්ස. වාතස්ස අවායනං කිස්ස පුබ්බනිමිත්තන්ති ආහ ‘‘ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතභින්දනස්සා’’ති. ආකාසාදිඅප්පතිට්ඨවිසමචඤ්චලට්ඨානං පහාය [Pg.342] සකුණානං පථවීගමනං තාදිසං මිච්ඡාගාහං පහාය සත්තානං පාණෙහි රතනත්තයසරණගමනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. දෙවතානං අප්ඵොටනාදීහි කීළනං පමොදනුප්පත්තිඋදානස්ස භවවන්තගමනෙන ධම්මසභාවබොධනෙන ච පමොදවිභාවනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. ධම්මවෙගවස්සනස්සාති දෙසනාඤාණවෙගෙන ධම්මාමතස්ස වස්සනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. කායගතාසතිවසෙන ලද්ධජ්ඣානං පාදකං කත්වා උප්පාදිතමග්ගඵලසුඛානුභවො කායගතාසතිඅමතපටිලාභො, තස්ස පන කායස්සපි අතප්පකසුඛාවහත්තා ඛුදාපිපාසාපීළනාභාවො පුබ්බනිමිත්තං වුත්තො. අරියද්ධජමාලාමාලිතායාති සදෙවකස්ස ලොකස්ස අරියමග්ගබොජ්ඣඞ්ගධජමාලාහි මාලිතභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං පනෙත්ථ අනුද්ධටං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘နိဗ္ဗာနရသေန’ ဟူသည် ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းဟူသော အရသာအားဖြင့်။ ‘ဧကရသဘာဝဿ’ ဟူသည် သာသနာတော်၏ ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ တစ်ခုတည်းသော အရသာရှိသော အဖြစ်၏။ လေမတိုက်ခတ်ခြင်းသည် အဘယ်အရာ၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်နည်းဟူမူ - ‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးကို ဖျက်ဆီးခြင်း၏’ ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ကောင်းကင်စသော မှီခိုရာမရှိ၊ မညီညွတ်၊ လှုပ်ရှားတတ်သော အရပ်ကို စွန့်ပယ်၍ ငှက်တို့၏ မြေပြင်သို့ သက်ဆင်းခြင်းသည် ထိုသို့သော မိစ္ဆာအယူကို စွန့်လွှတ်၍ သတ္တဝါတို့၏ အသက်ထက်ဆုံး ရတနာသုံးပါးကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်သည်။ နတ်တို့၏ လက်ခုပ်တီးခြင်းစသည်ဖြင့် ကစားခြင်းသည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်မှု ဥဒါန်းကျူးရင့်ခြင်း၏၎င်း၊ ဘဝင်သို့ ရောက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တရားသဘောကို သိမြင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်မှုကို ထင်ရှားစေခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်သည်။ ‘ဓမ္မဝေဂဝဿနဿ’ ဟူသည် ဒေသနာဉာဏ်စွမ်းအားဖြင့် တရားရေအေး အမြိုက်ဆေးမိုး ရွာသွန်းခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်သည်။ ကာယဂတာသတိအားဖြင့် ရအပ်သော ဈာန်ကို အခြေခံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော မဂ်ဖိုလ်ချမ်းသာကို ခံစားခြင်းသည် ‘ကာယဂတာသတိအမတပဋိလာဘ’ (ကာယဂတာသတိ ဟူသော အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို ရခြင်း) မည်၏၊ ထိုတရားသည် ကိုယ်ခန္ဓာတိုင်အောင်ပင် ပူပန်မှုမရှိ ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သည် ဖြစ်သောကြောင့် ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း နှိပ်စက်မှုမရှိခြင်းသည် ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်သည်ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘အရိယဒ္ဓဇမာလာမာလိတာယ’ ဟူသည် နတ်နှင့်တကွသော လောကသည် အရိယာမဂ် ဘောဇ္ဈင်တည်းဟူသော တံခွန်ပန်းမန်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သည်၏ အဖြစ်၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ ဤ၌ မထုတ်နုတ်ရသေးသော အရာသည် အလွယ်တကူ သိသာအပ်သည်သာတည်း။

එත්ථාති ‘‘සම්පතිජාතො’’තිආදිනා ආගතෙ ඉමස්මිං ඨානෙ. විස්සජ්ජිතොව, තස්මා අම්හෙහි ඉධ අපුබ්බං වත්තබ්බං නත්ථීති අධිප්පායො. තදා පථවියං ගච්ඡන්තොපි මහාසත්තො ආකාසෙන ගච්ඡන්තො විය මහාජනස්ස උපට්ඨාසීති අයමෙත්ථ නියති ධම්මනියාමො බොධිසත්තානං ධම්මතාති ඉදං නියතිවාදවසෙන කථනං. ‘‘පුබ්බෙ පුරිමජාතීසු තාදිසස්ස පුඤ්ඤසම්භාරකම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා මහාජනස්ස තථා උපට්ඨාසී’’ති ඉදං පුබ්බෙකතකම්මවාදවසෙන කථනං. ඉමෙසං සත්තානං උපරි ඊසනසීලතාය යථාසකං කම්මමෙව ඉස්සරො නාම, තස්ස නිම්මානං අත්තනො ඵලස්ස නිබ්බත්තනං, මහාපුරිසොපි සදෙවකං ලොකං අභිභවිතුං සමත්ථෙන උළාරෙන පුඤ්ඤකම්මුනා නිබ්බත්තිතො තෙන ඉස්සරෙන නිම්මිතො නාම, තස්ස චායං නිම්මානවිසෙසො, යදිදං මහානුභාවතා. යාය මහාජනස්ස තථා උපට්ඨාසීති ඉදං ඉස්සරනිම්මානවාදවසෙන කථනං. එවං තං තං බහුං වත්වා කිං ඉමාය පරියායකථායාති අවසානෙ උජුකමෙව එවං බ්‍යාකාසි. සම්පතිජාතො පථවියං කථං පදසා ගච්ඡති, එවංමහානුභාවො ආකාසෙන මඤ්ඤෙ ගච්ඡතීති පරිකප්පනස්ස වසෙන ආකාසෙන ගච්ඡන්තො විය අහොසි. සීඝතරං පන සත්තපදවීතිහාරෙන ගතත්තා දිස්සමානරූපොපි මහාජනස්ස අදිස්සමානො විය අහොසි. අචෙලකභාවො ඛුද්දකසරීරතා ච තාදිසස්ස ඉරියාපථස්ස අනනුච්ඡවිකාති කම්මානුභාවසඤ්ජනිතපාටිහාරියවසෙන අලඞ්කාරපටියත්තො විය; සොළසවස්සුද්දෙසිකො විය ච මහාජනස්ස උපට්ඨාසීති වෙදිතබ්බං; බුද්ධභාවානුච්ඡවිකස්ස [Pg.343] බොධිසත්තානුභාවස්ස යාථාවතො පවෙදිතත්තා බුද්ධෙන විය…පෙ… අත්තමනා අහොසි.

‘ဧတ္ထ’ ဟူသည် ‘သမ္ပတိဇာတော’ စသည်ဖြင့် လာသော ဤနေရာ၌။ ဖြေကြားပြီးဖြစ်၍၊ ထို့ကြောင့် ငါတို့သည် ဤ၌ ထူးခြားသောစကားကို ပြောရန်မရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုစဉ်အခါ မြေပြင်၌ ကြွလှမ်းတော်မူသော်လည်း မဟာသတ္တ (ဘုရားလောင်း) သည် ကောင်းကင်ဖြင့် ကြွတော်မူသကဲ့သို့ လူအများအား ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟူသော ဤအချက်သည် ဤ၌ ဓမ္မနိယာမ (နိယတိ)၊ ဘုရားလောင်းတို့၏ သဘာဝ (ဓမ္မတာ) ဖြစ်သည်ဟူ၍ ဤကား နိယတိဝါဒအားဖြင့် မိန့်ဆိုချက်တည်း။ “ရှေးရှေးသော ဘဝတို့၌ ထိုကဲ့သို့သော ကောင်းမှုအစုစုတည်းဟူသော ကံကို ပြုအပ် ဆည်းပူးအပ်သောကြောင့် လူအများအား ထိုသို့ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟူသော ဤကား ပုဗ္ဗေကတကမ္မဝါဒအားဖြင့် မိန့်ဆိုချက်တည်း။ ဤသတ္တဝါတို့အပေါ်၌ စိုးပိုင်နိုင်နင်းသော သဘောရှိသဖြင့် မိမိတို့၏ ကံသည်သာလျှင် ‘ဣဿရ’ (ဖန်ဆင်းရှင်) မည်၏၊ ၎င်း၏ ဖန်ဆင်းခြင်းသည် မိမိ၏အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေခြင်းတည်း။ မဟာပုရိသသည်လည်း နတ်နှင့်တကွသော လောကကို နှိပ်စက်လွှမ်းမိုးနိုင်စွမ်းရှိသော ကြီးမြတ်သော ကောင်းမှုကံဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသဖြင့် ထိုကံတည်းဟူသော ဣဿရက ဖန်ဆင်းအပ်သည် မည်၏၊ ထိုမဟာပုရိသ၏ ဖန်ဆင်းခြင်းထူးခြားချက်ကား ဤတန်ခိုးအာနုဘော်ကြီးမြတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုတန်ခိုးတော်ကြောင့် လူအများအား ထိုသို့ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏ ဟူသော ဤကား ဣဿရနိမ္မာနဝါဒအားဖြင့် မိန့်ဆိုချက်တည်း။ ဤသို့ ထိုထိုစကားတို့ကို အများအပြား မိန့်ဆိုတော်မူပြီးလျှင် “ဤပရိယာယ်စကားဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း” ဟု အဆုံး၌ တိုက်ရိုက်ပင် ဤသို့ ဖြေရှင်းတော်မူ၏။ မွေးဖွားကာစကလေးသည် မြေပြင်ပေါ်၌ ခြေကျင် အဘယ်သို့ သွားနိုင်အံ့နည်း၊ ဤမျှ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြီးမားလှသဖြင့် ကောင်းကင်ဖြင့် ကြွသွားလေသလောဟု ကြံဆအပ်သော အစွမ်းအားဖြင့် ကောင်းကင်ဖြင့် သွားသကဲ့သို့ ဖြစ်ခဲ့၏။ သို့သော် အလွန်လျင်မြန်စွာ ခြေလှမ်း ခုနစ်လှမ်းဖြင့် ကြွတော်မူသောကြောင့် ကိုယ်ထင်ရှားရှိသော်လည်း လူအများအား မမြင်ရသကဲ့သို့ ဖြစ်ခဲ့၏။ အဝတ်မဆင်ခြင်းနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာ ငယ်ခြင်းတို့သည် ထိုကဲ့သို့သော ဣရိယာပုထ်နှင့် မလျောက်ပတ်သောကြောင့် ကံ၏အာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တန်ခိုးပြာဋိဟာရ အစွမ်းဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သကဲ့သို့၎င်း၊ အသက် တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်အရွယ် လူပျိုဖော်ဝင်စကဲ့သို့၎င်း လူအများအား ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု သိအပ်၏။ ဘုရားဖြစ်ခြင်းနှင့် လျောက်ပတ်သော ဘုရားလောင်း၏ အာနုဘော်ကို အရှိအတိုင်း ကောင်းစွာပြသအပ်သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကဲ့သို့ ...ပ... နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း ရှိခဲ့၏။

පාකටා හුත්වාති විභූතා හුත්වා. බුද්ධානං යෙ යෙ සඞ්ඛාරෙ වවත්ථපෙතුකාමා, තෙ තෙ උප්පාදක්ඛණෙපි සබ්බසො සුප්පටිවිදිතා සුපාකටා හත්ථතලෙ ආමලකං විය සුට්ඨු විභූතා එව හුත්වා උපට්ඨහන්ති. තෙනාහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. අනොකාසගතෙති පරිග්ගහස්ස අනොකාසකාලෙ පවත්තෙ. නිප්පදෙසෙති නිරවසෙසෙ. ඔකාසප්පත්තෙති ඨානගමනාදිකාලෙ උප්පන්නෙ, තෙ හි සම්මසනස්ස යොග්‍යකාලෙ උප්පත්තියා ඔකාසප්පත්තාති අධිප්පායො. සත්තදිවසබ්භන්තරෙති ඉදං බුද්ධානං පාකතිකසම්මසනවසෙන වුත්තං, ආකඞ්ඛන්තා පන තෙ යදා කදාචි උප්පන්නසඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තියෙව. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘ပါကဋာ ဟုတွာ’ ဟူသည် ထင်ရှားဖြစ်၍။ မြတ်စွာဘုရားတို့အား အကြင်အကြင် သင်္ခါရတရားတို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်လိုကုန်သည် ဖြစ်အံ့၊ ထိုထိုသင်္ခါရတရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ဆဲခဏ၌ပင် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိအပ် ကောင်းစွာထင်ရှားအပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ လက်ဖဝါးပေါ်ရှိ သီးသီးကဲ့သို့ အလွန်ထင်ရှားစွာပင် လာ၍ ထင်ဟပ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ယထာ ဟိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘အနောကာသဂတေ’ ဟူသည် (အာရုံကို) သိမ်းဆည်းခြင်း၏ အခွင့်မဟုတ်သော အခါ၌ ဖြစ်သော။ ‘နိပ္ပဒေသေ’ ဟူသည် အကြွင်းမရှိသော (အလုံးစုံသော အဖို့အစု၌)။ ‘ဩကာသပ္ပတ္တေ’ ဟူသည် နေရာသို့ သွားခြင်းစသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်သော အခါ၌။ ထိုတရားတို့သည် ဆင်ခြင်ခြင်းငှာ လျောက်ပတ်သောအခါ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ‘အခွင့်ရအပ်သည်’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ခုနစ်ရက်အတွင်း၌’ ဟူသော ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားတို့၏ သာမန်အားဖြင့် ဆင်ခြင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏၊ အလိုရှိတော်မူမူကား ထိုဘုရားရှင်တို့သည် အခါခပ်သိမ်း ဖြစ်ပေါ်လာသော သင်္ခါရတရားတို့ကို ဆင်ခြင်တော်မူသည်သာတည်း။ ကြွင်းသောအရာသည် အလွယ်တကူ သိသာအပ်သည်သာတည်း။

අච්ඡරියබ්භුතසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

အစ္ဆရိယဗ္ဘုတသုတ်အဋ္ဌကထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုချက် (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

4. බාකුලසුත්තවණ්ණනා

၄. ဗာကုလသုတ်အဖွင့်

209. යථා ‘‘ද්වත්තිංසා’’ති වත්තබ්බෙ ද්වි-සද්දස්ස බා-ආදෙසං කත්වා බාත්තිංසාති වුච්චති, එවං එත්ථ බා-කාරාදෙසං කත්වා බාකුලොති සමඤ්ඤා අහොසි, සායං තස්ස අන්වත්ථසඤ්ඤාති දස්සෙතුං, ‘‘තස්ස හී’’තිආදි වුත්තං. සීසං න්හාපෙත්වාති මඞ්ගලත්ථං මහාගඞ්ගාය සීසං න්හාපෙත්වා. නිමුජ්ජනවසෙනාති ජණ්ණුපමාණෙ උදකෙ ථොකංයෙව නිමුජ්ජනවසෙන. ඡඩ්ඩෙත්වා පලාතා මරණභයතජ්ජිතා. පහරියමානා මරන්ති, න ජාලෙන බන්ධිතමත්තෙන. දාරකස්ස තෙජෙනාති දාරකස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන. නීහටමත්තොව මතො, තස්ස මරණත්ථං උපක්කමො න කතො, යෙන උපක්කමෙන දාරකස්ස බාධො සියා. තන්ති මච්ඡං. සකලමෙවාති පරිපුණ්ණාවයවමෙව.

၂၀၉. ‘ဒွတ္တိံသ’ ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ‘ဒွိ’သဒ္ဒါကို ‘ဗာ’အပြုပြု၍ ‘ဗတ္တိံသ’ ဟု ဆိုသကဲ့သို့၊ ဤ၌လည်း ‘ဗာ’ အက္ခရာ အပြုပြု၍ ‘ဗာကုလ’ ဟု အမည်သမုတ်ခြင်း ဖြစ်ခဲ့၏၊ ထိုအမည်သည် ၎င်း၏ သဘောနှင့် လျော်ညီသော အမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် ‘တဿ ဟိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘သီသံ နှာပေတွာ’ ဟူသည် မင်္ဂလာအလို့ငှာ ဂင်္ဂါမြစ်ကြီး၌ ဦးခေါင်းဆေးလျှော်စေ၍။ ‘နိမုဇ္ဇနဝသေန’ ဟူသည် ဒူးဆစ်ခန့်မျှရှိသော ရေ၌ အနည်းငယ်မျှသာ မြုပ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်။ သေဘေးဖြင့် ခြိမ်းခြောက်အပ်သည်ဖြစ်၍ စွန့်ပစ်ကာ ထွက်ပြေးကြကုန်၏။ ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ်အပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ သေကြကုန်၏၊ ပိုက်ကွန်ဖြင့် ငြိမိရုံမျှဖြင့် မသေကြကုန်။ ‘ဒါရကဿ တေဇေန’ ဟူသည် သူငယ်၏ ကောင်းမှုတန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့်။ ဆယ်ယူကာမျှဖြင့် သေဆုံး၏၊ ထိုငါး သေဆုံးရန်အတွက် လုံ့လပြုခြင်းကို မပြုအပ်၊ ထိုသို့ လုံ့လပြုပါက သူငယ်အား ထိခိုက်နစ်နာမှု ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ‘တံ’ ဟူသည် ထိုငါးကို။ ‘သကလမေဝ’ ဟူသည် ပြည့်စုံသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း ရှိသည်ကိုသာလျှင်။

න කෙලායතීති න මමායති කිස්මිඤ්චි න මඤ්ඤති. දාරකස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන පිට්ඨිතො ඵාලෙන්තී. දාරකං ලභතීති උග්ඝොසනවසෙන භෙරිං චරාපෙත්වා. පවත්තිං ආචික්ඛි, අත්තනො පුත්තභාවං කථෙසි. කුච්ඡියා ධාරිතත්තා අමාතා කාතුං න සක්කා ජනනීභාවතො. මච්ඡං ගණ්හන්තාපීති මච්ඡං කිණිත්වා ගණ්හන්තාපි. තථා ගණ්හන්තා ච තප්පරියාපන්නං සබ්බං ගණ්හාති නාමාති [Pg.344] ආහ – ‘‘වක්කයකනාදීනි බහි කත්වා ගණ්හන්තා නාම නත්ථී’’ති. අයම්පි අමාතා කාතුං න සක්කා සාමිකභාවතො. දාරකො උභින්නම්පි කුලානං දායාදො හොතු ද්වින්නං පුත්තභාවතො.

‘န ကေလာယတိ’ ဟူသည် ငါ၏ဥစ္စာဟု မမှတ်ထင်၊ တစ်စုံတစ်ခု၌ မစွဲလမ်း။ သူငယ်၏ ကောင်းမှုတန်ခိုးကြောင့် ကျောဘက်မှ ခွဲစိတ်ကုန်လျက်။ “သူငယ်ကို ရ၏” ဟု ကြွေးကြော်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် စည်လည်စေ၍။ အဖြစ်အပျက်ကို ပြောကြား၏၊ မိမိ၏ သားအဖြစ်ကို ပြောဆို၏။ ဝမ်း၌ လွယ်ထားရသောကြောင့် မိခင်မဟုတ်ဟု မပြုနိုင်၊ မိခင်ရင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ‘မစ္ဆံ ဂဏှန္တာပိ’ ဟူသည် ငါးကို ဝယ်ယူ၍ ယူငြားသော်လည်း။ ထိုသို့ ဝယ်ယူသူတို့သည်လည်း ၎င်းငါး၏အဝင်အပါ အားလုံးကို ယူသည်မည်၏ဟု ပြသရန် - “ကျောက်ကပ်စသည်တို့ကို ဖယ်ထုတ်၍ ယူသူဟူ၍ မရှိ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤသူမကိုလည်း ပိုင်ရှင်အဖြစ်ရှိသောကြောင့် မိခင်မဟုတ်ဟု မပြုနိုင်။ သူငယ်သည် နှစ်ဦးစလုံး၏ သားအဖြစ်ရှိသောကြောင့် အမျိုးနှစ်ဖက်စလုံး၏ အမွေခံ ဖြစ်ပါစေ။

අසීතිමෙති ජාතියා අසීතිමෙ වස්සෙ. පබ්බජ්ජාමත්තෙන කිලෙසානං අසමුච්ඡිජ්ජනතො වීතික්කමිතුං කාමසඤ්ඤා උප්පන්නපුබ්බාති පුච්ඡා පන පුච්ඡිතබ්බා. තෙනාහ – ‘‘එවඤ්ච ඛො මං, ආවුසො කස්සප, පුච්ඡිතබ්බ’’න්ති.

‘အသီတိမေ’ ဟူသည် ဖွားမြင်သည်မှ ရှစ်ဆယ်မြောက်သော နှစ်၌။ ရဟန်းပြုရုံမျှဖြင့် ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ မပယ်သတ်နိုင်သေးသောကြောင့် “လွန်ကျူးရန် ကာမသညာ ဖြစ်ဖူးသလော” ဟု မေးခွန်းကို မေးအပ်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် “ငါ့ရှင်ကဿပ၊ ငါ့ကို ဤသို့လျှင် မေးအပ်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

210. නියමෙත්වාති තං තංවාරෙ සෙසවාරෙන නියමෙත්වා. කම්මපථභෙදකොති කම්මපථවිසෙසකරො. තත්ථ කාමවිතක්කො යථා කායවචීද්වාරෙසු චොපනප්පත්තො කම්මපථප්පත්තො නාම හොති; මනොද්වාරෙ පරභණ්ඩස්ස අත්තනො පරිණාමනවසෙන පවත්තඅභිජ්ඣාසහගතො; එවං කාමසඤ්ඤාති, තථා බ්‍යාපාදවිහිංසාවිතක්කසඤ්ඤාති ථෙරො, ‘‘උභයම්පෙතං කම්මපථභෙදකමෙවා’’ති ආහ. කම්මපථං අප්පත්තං සඤ්ඤං සන්ධාය, ‘‘සඤ්ඤා උප්පන්නමත්තාවා’’ති වුච්චමානෙ විතක්කිතම්පි සමානං කම්මපථං අප්පත්තමෙව, උභයස්ස පන වසෙන සුත්තපදං පවත්තන්ති ථෙරස්ස අධිප්පායො.

၂၁၀. "သတ်မှတ်၍" ဟူသည်မှာ ထိုထိုအလှည့်၌ ကျန်သောအလှည့်ဖြင့် သတ်မှတ်၍ ဖြစ်သည်။ "ကမ္မပထဘေဒက" ဟူသည်မှာ ကမ္မပထကို ထူးခြားအောင် ပြုတတ်သောတရား ဖြစ်သည်။ ထိုတရားတို့တွင် ကာမဝိတက်သည် ကိုယ်နှုတ်ဒွါရတို့၌ လှုပ်ရှားခြင်းသို့ ရောက်သည်ရှိသော် ကမ္မပထသို့ ရောက်သည်မည်သကဲ့သို့၊ မနောဒွါရ၌ သူတပါး၏ဥစ္စာကို မိမိအား ညွတ်စေခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော အဘိဇ္ဈာနှင့် တကွဖြစ်၏။ ဤသို့ ကာမသညာသည်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ဗျာပါဒ၊ ဝိဟိံသာ ဝိတက် သညာသည်လည်းကောင်း (ကမ္မပထသို့ ရောက်၏) ဟု မထေရ်သည် "ဤနှစ်မျိုးလုံးသည် ကမ္မပထကို ထူးခြားအောင် ပြုတတ်သော တရားသာတည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကမ္မပထသို့ မရောက်သေးသော သညာကို ရည်ညွှန်း၍ "သညာသည် ဖြစ်ကာမျှသာတည်း" ဟု ဆိုအပ်သည်ရှိသော်၊ ကြံစည်အပ်သော်လည်း ကမ္မပထသို့ မရောက်သေးသည်သာတည်း၊ နှစ်ပါးလုံး၏ အစွမ်းဖြင့် သုတ်ပုဒ်သည် ဖြစ်၏ဟု မထေရ်၏ အာဘော်ရှိ၏။

211. ආයූහනකම්මන්ති අත්තනා ආයූහිතබ්බකම්මං. ලොමකිලිට්ඨානීති කිලිට්ඨලොමානි, කිලිට්ඨංසූනීති අත්ථො. කිමෙවං භොගෙසු පරනිම්මිතභවෙ වසවත්තිදෙවානං විය සබ්බසො ආයූහනකම්මෙන විනා අඤ්ඤස්සපි පබ්බජිතස්ස පච්චයලාභො දිට්ඨපුබ්බො සුතපුබ්බොති ආහ ‘‘අනච්ඡරියඤ්චෙත’’න්ති. කුලූපකථෙරානමෙතං කම්මං, ථෙරො පන කදාචිපි කුලූපකො නාහොසි.

၂၁၁. "အားထုတ်အပ်သောကံ" ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် အားထုတ်အပ်သော ကံ ဖြစ်သည်။ "လောမကိလိဋ္ဌာနိ" ဟူသည်မှာ ညစ်နွမ်းသော အမွေးအမျှင်ရှိသော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့၌ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီ နတ်တို့ကဲ့သို့ လုံးဝကိုယ်တိုင် အားထုတ်မှုကံမရှိဘဲ အခြားသော ရဟန်းအားလည်း ပစ္စည်းလာဘ်ရခြင်းကို မြင်ဖူး၊ ကြားဖူးသလောဟု (ရည်ရွယ်၍) "ဤသည်မှာ မဆန်းကြယ်လှပါ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသည်မှာ အိမ်နီးကပ် မထေရ် (ကုလူပကမထေရ်) တို့၏ ကိစ္စဖြစ်သည်။ ထိုမထေရ်သည်ကား တစ်ခါမျှ ကုလူပက မဖြစ်ဖူးချေ။

ගද්දුහනමත්තන්ති ගොදුහනමත්තකාලං. ඉධ පන සකලො ගොදුහනො අධිප්පෙතොති දස්සෙන්තො, ‘‘ගාවිං…පෙ… කාලමත්තම්පී’’ති ආහ. නිබන්ධීති නිබද්ධදාතබ්බං කත්වා ඨපෙසි.

"နို့တစ်ညှစ်စာမျှ" ဟူသည်မှာ နွားနို့ညှစ်ရုံမျှသော ကာလတည်း။ ဤနေရာ၌မူ နို့ညှစ်ခြင်း အလုံးစုံကို ရည်ရွယ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် "နွားမကို...ပ... အချိန်မျှလည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "နိဗန္ဓိ" ဟူသည်မှာ အမြဲမပြတ် ပေးလှူအပ်သည်ပြု၍ ထားတော်မူ၏။

සකිලෙසපුග්ගලස්ස අසෙරිභාවකරණෙන රණෙන සදිසතාය රණො, සංකිලෙසො. අඤ්ඤා උදපාදීති පනාහ, තස්මා අරහත්තං න පටිඤ්ඤාතන්ති දස්සෙති. නනු තථා වචනං පටිජානනං විය හොතීති ආහ ‘‘අපිචා’’තිආදි.

ကိလေသာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ မလွတ်လပ်ခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် စစ်ပွဲ (ရန်) နှင့် တူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ရဏ (ငြောင့်တံသင်း) မည်၏။ ထိုရဏသည် ကိလေသာတည်း။ "အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်သည် ဖြစ်ပေါ်ပြီ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ရဟန္တာအဖြစ်ကို ဝန်ခံခြင်းမဟုတ်ကြောင်းကို ပြ၏။ ထိုကဲ့သို့သော စကားသည် ဝန်ခံခြင်းကဲ့သို့ ဖြစ်သည်မဟုတ်လောဟု (မေးသော်) "သို့သော်လည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

212. අවාපුරති [Pg.345] ද්වාරං එතෙනාති අවාපුරණං. පඨමසඞ්ගහතො පච්ඡා දෙසිතත්තා දුතියසඞ්ගහෙ සඞ්ගිතං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၂၁၂. ဤအရာဖြင့် တံခါးကို ဖွင့်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "အဝါပုရဏ" (သော့မြှေ) မည်၏။ ပထမသံဂါယနာတင်ပြီးနောက် ဟောကြားအပ်သောကြောင့် ဒုတိယသံဂါယနာ၌ သံဂါယနာတင်အပ်၏။ ကျန်သောစကားသည် နားလည်လွယ်လှ၏။

බාකුලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဗာကုလသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပြသော လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

5. දන්තභූමිසුත්තවණ්ණනා

၅. ဒန္တဘူမိသုတ်အဖွင့်

213. ඵුසෙය්‍යාති ඤාණඵුසනා නාම අධිප්පෙතා, තස්මා ලභෙය්‍යාති අධිගච්ඡෙය්‍ය. එවං පටිපන්නොති, ‘‘අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො’’ති වුත්තප්පකාරෙන පටිපන්නො. අජානනකොට්ඨාසෙයෙවාති අවධාරණෙන අත්තනි කතං දොසාරොපනං නිවත්තෙති.

၂၁၃. "တွေ့ထိရာ၏" ဟူသည်မှာ ဉာဏ်ဖြင့် တွေ့ထိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ရအပ်ရာ၏၊ ရောက်အပ်ရာ၏ ဟူလို။ "ဤသို့ ကျင့်သောသူ" ဟူသည်မှာ "မမေ့မလျော့ တက်ကြွသော လုံ့လရှိသည်ဖြစ်၍ နိဗ္ဗာန်သို့ စေလွှတ်အပ်သော စိတ်ရှိသူ" ဟု ဆိုအပ်သော နည်းဖြင့် ကျင့်သောသူတည်း။ "မသိသော အစု၌သာလျှင်" ဟူသော ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် မိမိအပေါ်၌ ပြုအပ်သော အပြစ်တင်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၏။

214. අප්පනාඋපචාරන්ති අප්පනඤ්චෙව උපචාරඤ්ච පාපෙත්වා කථෙසීති අත්ථං වදන්ති, අප්පනාසහිතො පන උපචාරො අප්පනාඋපචාරො, තං පාපෙත්වා කථෙසීති අත්ථො.

၂၁၄. "အပ္ပနာဥပစာ" ဟူသည်မှာ အပ္ပနာသို့လည်းကောင်း၊ ဥပစာသို့လည်းကောင်း ရောက်စေ၍ ဟောတော်မူ၏ဟု အနက်ကို ဆိုကြကုန်၏။ အပ္ပနာနှင့်တကွဖြစ်သော ဥပစာသည် အပ္ပနာဥပစာမည်၏။ ထိုအပ္ပနာဥပစာသို့ ရောက်စေ၍ ဟောတော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

නික්ඛමතීති නික්ඛමො, අවග්ගාහකාමතො නික්ඛමනං නික්ඛමො එව නෙක්ඛම්මො, පඨමජ්ඣානාදි. සති කිලෙසකාමෙ අත්තනො උපහාරං උපචාරෙත්වා අස්සාදෙත්වා පරිභුඤ්ජති නාමාති ආහ – ‘‘දුවිධෙපි කාමෙ පරිභුඤ්ජමානො’’ති. දුවිධෙපීති හීනපණීතාදිවසෙන දුවිධෙ.

ထွက်မြောက်တတ်သောကြောင့် နိက္ခမမည်၏။ ကာမတို့၌ ငြိကပ်ခြင်းမှ ထွက်မြောက်ခြင်းသည် နိက္ခမမည်၏၊ ထိုနိက္ခမသည်ပင် နေက္ခမ္မ (ပထမဈာန် စသည်) တည်း။ ကိလေသာကာမ ရှိသည်ရှိသော် မိမိ၏ ဆောင်ယူဖွယ်ကို ချဉ်းကပ်စေ၍ သာယာ၍ သုံးဆောင်အပ်သည် မည်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ - "နှစ်မျိုးသော ကာမတို့ကို သုံးဆောင်စဉ်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "နှစ်မျိုးလုံး၌လည်း" ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့ခြင်း၊ မြတ်ခြင်း စသောအစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးသော ကာမတို့၌တည်း။

215. කූටාකාරන්ති ගාළ්හසාඨෙය්‍යං අප්පතිරූපෙ ඨානෙ ඛන්ධගතපාතනාදි. දන්තගමනන්ති දන්තෙහි නිබ්බිසෙවනෙහි ගන්ධබ්බගතිං. පත්තබ්බං භූමින්ති සම්මාකිරියාය ලද්ධබ්බසම්පත්තිං.

၂၁၅. "ကူဋာကာရ" ဟူသည်မှာ မလျောက်ပတ်သော အရပ်၌ ကိုယ်ကို လှဲချခြင်းစသည်ဖြင့် ပြုအပ်သော ပြင်းထန်သော ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲမှု (လှည့်ပတ်မှု) တည်း။ "ယဉ်ကျေးစွာ သွားခြင်း" ဟူသည်မှာ ယဉ်ကျေးကုန်သော၊ ကိလေသာမရှိကုန်သော သူတို့၏ ဂန္ဓဗ္ဗ (ဂီတ) အတိုင်း သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ရောက်အပ်သော မြေ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ကျင့်ခြင်းဖြင့် ရရှိအပ်သော သမ္ပတ္တိ (ပြည့်စုံခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။

216. බ්‍යතිහරණවසෙන ලඞ්ඝකං විලඞ්ඝකං, අඤ්ඤමඤ්ඤහත්ථග්ගහණං. තෙනාහ – ‘‘හත්ථෙන හත්ථං ගහෙත්වා’’ති.

၂၁၆. ပြောင်းလဲခြင်း အစွမ်းဖြင့် ခုန်လွှားခြင်းသည် ဝိလင်္ဃကမည်၏။ အချင်းချင်း လက်ချင်း ဆွဲကိုင်ခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူသည်မှာ - "လက်ဖြင့် လက်ကို ကိုင်ဆွဲ၍" ဟူသတည်း။

217. ගහෙතුං සමත්ථොති ගණිකාරහත්ථිනීහි උපලාපෙත්වා අරඤ්ඤහත්ථිං වචනවසෙන ගහෙතුං සමත්ථො. අතිපස්සිත්වා අතිට්ඨානවසෙන පස්සිත්වා. එත්ථගෙධාති එතස්මිං අරඤ්ඤෙ නාගවනෙ පවත්තගෙධා. සුඛායතීති සුඛං අයති පවත්තෙති, ‘‘සුඛං හරතී’’ති වා පාඨො. ඩිණ්ඩිමො ආනකො. නිහිතසබ්බවඞ්කදොසොති අපගතසබ්බසාඨෙය්‍යදොසො. අපනීතකසාවොති අපෙතසාරම්භකසාවො.

၂၁၇. "ဖမ်းယူခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သူ" ဟူသည်မှာ ဆင်မတို့ဖြင့် ဖျားယောင်း သွေးဆောင်၍ တောဆင်ရိုင်းကို စကား (အမိန့်) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖမ်းယူရန် စွမ်းနိုင်သူတည်း။ "ကျော်လွန်၍ ကြည့်ရှု၍" ဟူသည်မှာ မရပ်တည်သော အနေဖြင့် ကြည့်ရှု၍ ဖြစ်သည်။ "ဤတော၌ ငြိကပ်ခြင်း" ဟူသည်မှာ ဤတောဖြစ်သော ဆင်တော၌ ဖြစ်ပေါ်သော တပ်မက်ခြင်းတည်း။ "ချမ်းသာကို ဖြစ်စေ၏" ဟူသည်မှာ ချမ်းသာကို ဖြစ်စေတတ်၏။ "ချမ်းသာကို ဆောင်၏" ဟူ၍လည်း စာဖတ်နည်းရှိ၏။ "ဒိဏ္ဍိမ" ဟူသည်မှာ စည်တို (အာနကဗုံ) တည်း။ "ကောက်ကျစ်ခြင်း အပြစ်အားလုံးကို ချထားအပ်ပြီးသော" ဟူသည်မှာ စဉ်းလဲကောက်ကျစ်ခြင်း အပြစ်အားလုံး ကင်းပျောက်ပြီးသော သူတည်း။ "အညစ်အကြေးကို ဖယ်ရှားပြီးသော" ဟူသည်မှာ ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်း အညစ်အကြေး ကင်းပြီးသော သူတည်း။

219. පඤ්චකාමගුණනිස්සිතසීලානන්ති [Pg.346] අකුසලානං. ගෙහස්සිතසීලානන්ති වා වට්ටසන්නිස්සිතසීලානං.

၂၁၉. "ကာမဂုဏ်ငါးပါးကို မှီသော အလေ့ရှိသူတို့၏" ဟူသည်မှာ အကုသိုလ်တရားတို့၏ ဖြစ်သည်။ "လူတို့၏ စည်းစိမ်ကို မှီသော အလေ့ရှိသူတို့၏" ဟူသည်လည်းကောင်း၊ ဝဋ်ကို မှီသော အလေ့ရှိသူတို့၏ ဟူလို။

222. එස නයො සබ්බත්ථාති, ‘‘මජ්ඣිමො, දහරො’’ති ආගතෙසු උපමාවාරෙසු, ‘‘ථෙරො’’තිආදිනා ආගතෙසු උපමෙය්‍යවාරෙසූති පඤ්චසු සංකිලෙසපක්ඛියෙසු වාරෙසු එස යථාවුත්තොව නයොති වෙදිතබ්බො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၂၂၂. "ဤနည်းသည် ခပ်သိမ်းသော အရာ၌တည်း" ဟူသည်မှာ "အလတ်စား၊ ပျိုရွယ်သူ" ဟု လာသော ဥပမာဝါရတို့၌လည်းကောင်း၊ "မထေရ်" စသည်ဖြင့် လာသော ဥပမေယျဝါရတို့၌လည်းကောင်း၊ ကိလေသာဘက်၌ ဖြစ်သော ဝါရငါးပါးတို့၌ ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ကျန်သောစကားသည် နားလည်လွယ်လှ၏။

දන්තභූමිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဒန္တဘူမိသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပြသော လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

6. භූමිජසුත්තවණ්ණනා

၆. ဘူမိဇသုတ်အဖွင့်

223. ආසඤ්චෙපි කරිත්වාති, ‘‘ඉමිනාහං බ්‍රහ්මචරියෙන දෙවො වා භවෙය්‍යං දෙවඤ්ඤතරො වා, දුක්ඛතො වා මුච්චෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං කත්වා චෙපි චරන්ති, අභබ්බා ඵලස්ස අධිගමාය තණ්හාය බ්‍රහ්මචරියස්ස විදූසිතත්තාති අධිප්පායො. අනාසඤ්චෙපි කරිත්වාති වුත්තනයෙන පත්ථනං අකත්වා. අභබ්බා ඵලස්ස අධිගමාය අනියමිතභාවතො. පණිධානවසෙන හි පුඤ්ඤඵලං නියතං නාම හොති, තදභාවතො කතං පුඤ්ඤං න ලභතීති අධිප්පායො. තතියපක්ඛෙ උභයට්ඨානෙහි වුත්තං, චතුත්ථපක්ඛො සම්මාවතාරො ඉති චතුකොටිකො පඤ්හො ජාලවසෙන ආහටො, තත්ථ ආසා නාම පත්ථනා, මිච්ඡාගාහස්මිං සති න විපච්චති, සම්මාගාහස්මිං සති විපච්චති, උභයථාපි උභයාපෙක්ඛානාම, යො මිච්ඡත්තධම්මෙ පුරක්ඛත්වා බ්‍රහ්මචරියං චරති, තස්ස යථාධිප්පායඵලං සමිජ්ඣතීති න වත්තබ්බං අයොනිසො බ්‍රහ්මචරියස්ස චිණ්ණත්තා; යො පන සම්මත්තං පුරක්ඛත්වා බ්‍රහ්මචරියං චරති, තස්ස යථාධිප්පායං බ්‍රහ්මචරියඵලං න සමිජ්ඣතීති න වත්තබ්බං යොනිසො බ්‍රහ්මචරියස්ස චිණ්ණත්තා. තෙන වුත්තං – ‘‘ආසඤ්චෙපි කරිත්වා අයොනිසො බ්‍රහ්මචරියං චරන්තී’’තිආදි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၂၂၃. "မျှော်လင့်တောင့်တခြင်းကို ပြု၍လည်းကောင်း" ဟူသည်မှာ "ငါသည် ဤမြတ်သော အကျင့် (ဗြဟ္မစရိယ) ဖြင့် နတ်သော်လည်းကောင်း၊ နတ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပါရစေ၊ ဆင်းရဲမှလည်း လွတ်ပါရစေ" ဟု တောင့်တမှုပြု၍ ကျင့်ကြကုန်သော်လည်း တဏှာဖြင့် ဗြဟ္မစရိယကို ဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့် ဖိုလ်ကို ရခြင်းငှာ မထိုက်တန်ကုန် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "မျှော်လင့်တောင့်တခြင်းကို မပြုဘဲလည်းကောင်း" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် တောင့်တမှု မပြုဘဲ ကျင့်ခြင်းတည်း။ မသတ်မှတ်အပ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဖိုလ်ကို ရခြင်းငှာ မထိုက်တန်ကုန်။ ဆုတောင်းခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ကောင်းမှု၏ အကျိုးသည် မြဲသည်မည်၏။ ထိုဆုတောင်းခြင်း မရှိခြင်းကြောင့် ပြုအပ်သော ကောင်းမှုကို မရနိုင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ တတိယအဖို့၌ ဌာနနှစ်ပါးလုံးဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ စတုတ္ထအဖို့ကား ကောင်းစွာ သက်ဝင်ခြင်းတည်း။ ဤသို့ လေးပါးသော အစုရှိသော ပြဿနာကို ကွန်ရက်အစွမ်းဖြင့် ဆောင်ယူအပ်၏။ ထိုပြဿနာ၌ တောင့်တခြင်း (အာသာ) မည်သည် ဆုတောင်းခြင်းတည်း။ မှားယွင်းစွာ ယူခြင်းရှိသော် အကျိုးမပေးတတ်၊ မှန်ကန်စွာ ယူခြင်းရှိသော် အကျိုးပေးတတ်၏။ နှစ်မျိုးလုံး၌လည်း နှစ်မျိုးလုံးကို မျှော်ကိုးခြင်း မည်၏။ မိစ္ဆတ္တတရားကို ရှေ့သွားပြု၍ ဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်သောသူအား မိမိ အလိုရှိအပ်သော အကျိုးသည် ပြီးစီး၏ဟု မဆိုအပ်၊ မသင့်လျော်သဖြင့် ဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်အပ်သောကြောင့်တည်း။ သမ္မတ္တတရားကို ရှေ့သွားပြု၍ ဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်သောသူအား မိမိ အလိုရှိအပ်သော ဗြဟ္မစရိယအကျိုးသည် မပြီးစီးဟု မဆိုအပ်၊ သင့်လျော်သောအကျင့်ဖြင့် ဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်အပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်မှာ - "တောင့်တမှုကို ပြုသော်လည်း မသင့်လျော်သော နည်းဖြင့် ဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်ကြကုန်၏" စသည်တည်း။ ကျန်သောစကားသည် နားလည်လွယ်လှ၏။

භූමිජසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဘူမိဇသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပြသော လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

7. අනුරුද්ධසුත්තවණ්ණනා

၇. အနုရုဒ္ဓသုတ်အဖွင့်

230. උපසඞ්කමිත්වා [Pg.347] එවමාහංසූති වුත්තං උපසඞ්කමනකාරණං දස්සෙන්තො, ‘‘තස්ස උපාසකස්ස අඵාසුකකාලො අහොසී’’ති ආහ. අවිරාධිතන්ති අවිරජ්ඣනකං. යදි වා තෙ ධම්මා නානත්ථා, යදි වා එකත්ථා, යං තත්ථ අවිරජ්ඣනකං, තං තංයෙව පටිභාතූති යොජනා. ඣානමෙවාති අප්පමාණජ්ඣානමෙව, ‘‘චෙතොවිමුත්තී’’ති පන වුත්තත්තා චිත්තෙකග්ගතායෙව එවං වුච්චතීති උපාසකස්ස අධිප්පායො.

၂၃၀. "ချဉ်းကပ်၍ ဤသို့ လျှောက်ကြကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်သော ချဉ်းကပ်ရခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် "ထိုဥပါသကာအား မကျန်းမမာသော အချိန် ဖြစ်ခဲ့၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အဝိရာဓိတ" ဟူသည်မှာ မလွဲမှားစေတတ်သော တရားတည်း။ ထိုတရားတို့သည် အနက်အမျိုးမျိုးရှိသည်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် အနက်တစ်ခုတည်း ရှိသည်ဖြစ်စေ ထိုတရားတို့တွင် မလွဲမှားသော အရာသည် အကြင်သို့ဖြစ်၏။ ထိုအရာသည်သာ သင့်အား ထင်ရှားပါစေ ဟု သမ္ဗန်စပ်ယှဉ်ရမည်။ "ဈာန်ကိုသာလျှင်" ဟူသည်မှာ အပ္ပမာဏဈာန်ကိုသာတည်း။ "စေတောဝိမုတ္တိ" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် စိတ်၏ တည်ငြိမ်မှု (ဧကဂ္ဂတာ) ကိုသာ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ဟု ဥပါသကာ၏ အာဘော်ရှိ၏။

231. යාවතා මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ ඡායා ඵරති, නිවාතෙ පණ්ණානි පතන්ති, එත්තාවතා ‘‘රුක්ඛමූල’’න්ති වුච්චතීති එවං වුත්තං එකරුක්ඛමූලප්පමාණට්ඨානං. කසිණනිමිත්තෙන ඔත්ථරිත්වාති කසිණාරම්මණං ඣානං සමාපජ්ජන්තො තස්මිං කසිණ…පෙ… විහරතීති වුත්තො. ආභොගො නත්ථි ඣානක්ඛණෙ. කාමං සමාපත්තික්ඛණෙ ආභොගො නත්ථි තතො පන පුබ්බෙ වා සියා සො ආභොගො, තම්පි සන්ධාය මහග්ගතන්ති කෙචි. ඉදානි තාසං චෙතොවිමුත්තීනං සතිපි කෙනචි විසෙසෙන අභෙදෙ විසයාදිතො ලබ්භමානභෙදං දස්සෙතුං, ‘‘එත්ථා’’තිආදි වුත්තං. නිමිත්තං න වඩ්ඪති වඩ්ඪෙතබ්බස්ස නිමිත්තස්සෙව අභාවතො. පථවීකසිණාදීනං විය ආකාසභාවනාය උග්ඝාටනං න ජායති. තානි ඣානානීති බ්‍රහ්මවිහාරජ්ඣානානි. චුද්දසවිධෙන පරිදමනාභාවතො අභිඤ්ඤානං පාදකානි න හොන්ති. නිමිත්තුග්ඝාටස්සෙව අභාවතො අරූපජ්ඣානානං අනධිට්ඨානතාය නිරොධස්ස පාදකානි න හොන්තීති. කම්මවට්ටභාවෙන කිලෙසවට්ටවිපාකවට්ටානං තිණ්ණං වට්ටානං පච්චයභාවො වට්ටපාදකතා. උපපජ්ජනවසෙනෙව තං තං භවං ඔක්කමති එතෙහීති භවොක්කමනානි. දුතියනයස්ස වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. උග්ඝාටනස්ස ලබ්භනතො අරූපජ්ඣානොපරි සමතික්කමො හොතීති අයමෙව විසෙසො. එවන්ති යථාවුත්තෙන නිමිත්තාවඩ්ඪනනිමිත්තවඩ්ඪනාදිප්පකාරෙන. නානත්ථාති නානාසභාවා. එවන්ති අප්පමාණමහග්ගතසද්දවචනීයතාය නානාබ්‍යඤ්ජනා. කාමඤ්චෙත්ථ අප්පමාණසමාපත්තිතොපි නීහරිත්වා වක්ඛමානභවූපපත්තිකාරණං දස්සෙතුං සක්කා, අට්ඨකථායං පන කසිණඣානතොව නීහරිත්වා යොජනා කතාති තථා වුත්තං. අථ වා මහග්ගතගහණෙනෙත්ථ අප්පමාණාති වුත්තබ්‍රහ්මවිහාරානම්පි සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො තස්සා සමඤ්ඤාය උභයෙසම්පි සාධාරණභාවතො.

၂၃၁. နေလယ်အချိန်၌ အရိပ်သည် မည်မျှအတိုင်းအတာရှိသော အရပ်သို့ ပျံ့နှံ့တည်ရှိသနည်း၊ လေငြိမ်သောအခါ၌ သစ်ရွက်တို့သည် မည်မျှအတိုင်းအတာရှိသော အရပ်သို့ ကျဆင်းကုန်သနည်း၊ ထိုမျှလောက်သော အတိုင်းအတာရှိသော အရပ်ကို "ရုက္ခမူလ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်သော သစ်တစ်ပင်တည်း၏ အခြေ၌ရှိသော အတိုင်းအတာရှိသော အရပ်။ "ကသိုဏ်းနိမိတ်ဖြင့် လွှမ်းမိုး၍" ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းအာရုံရှိသော ဈာန်သို့ ဝင်စားလျက် ထိုကသိုဏ်း၌ ...ပ... နေ၏ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဈာန်ခဏ၌ နှလုံးသွင်းခြင်း (အာဘောဂ) မရှိ။ ဧကန်စင်စစ် သမာပတ်ခဏ၌ နှလုံးသွင်းခြင်း မရှိ၊ သို့သော်လည်း ထိုသမာပတ်၏ ရှေး၌မူ ထိုနှလုံးသွင်းခြင်းသည် ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုနှလုံးသွင်းခြင်းကိုလည်း ရည်ညွှန်း၍ "မဟဂ္ဂုတ်" ဟု အချို့သော ဆရာတို့ ဆိုကြသည်။ ယခုအခါ ထိုစေတောဝိမုတ္တိတို့၏ အနည်းငယ်မျှသော ထူးခြားမှုရှိသော်လည်း အပြားမရှိပုံကို အာရုံစသည်တို့ဖြင့် ရရှိအပ်သော ကွဲပြားခြားနားမှုကို ပြခြင်းငှာ "ဧတ္ထ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ပွားများအပ်သော နိမိတ်မရှိခြင်းကြောင့် နိမိတ်သည် မပွားများ။ ပထဝီကသိုဏ်း စသည်တို့ကဲ့သို့ အာကာသဘာဝနာ၌ ခွာခြင်း (ဥဂ္ဃါဋန) သည် မဖြစ်ပေါ်။ ထိုဈာန်တို့ဟူသည် ဗြဟ္မဝိဟာရဈာန်တို့တည်း။ တစ်ဆယ့်လေးပါးသော နည်းလမ်းဖြင့် ဆုံးမမှု မရှိခြင်းကြောင့် အဘိညာဉ်တို့၏ အခြေခံ (ပါဒက) မဖြစ်ကုန်။ နိမိတ်ကို ခွာခြင်းမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရူပဈာန်တို့ကို အဓိဋ္ဌာန်၍ မရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း နိရောဓသမာပတ်၏ အခြေခံ မဖြစ်ကုန်။ ကမ္မဝဋ်အဖြစ်ဖြင့် ကိလေသဝဋ်၊ ဝိပါကဝဋ်ဟူသော ဝဋ်သုံးပါးတို့၏ အကြောင်းအထောက်အပံ့ ဖြစ်ခြင်းသည် ဝဋ်၏ အခြေခံဖြစ်ခြင်း (ဝဋ္ဋပါဒကတာ) မည်၏။ ဖြစ်ပွားခြင်း (ဥပပဇ္ဇန) အစွမ်းဖြင့် ထိုထိုဘဝသို့ သက်ဝင်ကုန်၏၊ ဤတရားတို့ဖြင့် သက်ဝင်တတ်သောကြောင့် "ဘဝေါက္ကမန" (ဘဝသို့ သက်ဝင်ခြင်း) မည်ကုန်၏။ ဒုတိယနည်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသည်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် သိအပ်၏။ နိမိတ်ကိုခွာခြင်းကို ရရှိအပ်ခြင်းကြောင့် အရူပဈာန်ထက် သာလွန်၍ လွန်မြောက်ခြင်း ဖြစ်၏ဟူသော ဤသည်ပင် ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။ "ဧဝံ" ဟူသည် အထက်တွင် မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော နိမိတ်မပွားခြင်း၊ နိမိတ်ပွားခြင်း စသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ "နာနတ္ထာ" ဟူသည် ကွဲပြားခြားနားသော သဘောရှိကုန်၏။ "ဧဝံ" ဟူသည် အပ္ပမာဏ၊ မဟဂ္ဂတ ဟူသော ပုဒ်တို့ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော ပြားခြားမှုရှိသော ဗျည်းတို့ ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ဤ၌ အပ္ပမာဏသမာပတ်မှလည်း ထုတ်နုတ်၍ ဟောလတ္တံ့သော ဘဝဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏၊ သို့သော်လည်း အဋ္ဌကထာ၌မူ ကသိုဏ်းဈာန်မှသာ ထုတ်နုတ်၍ ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ပြုအပ်သောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက "မဟဂ္ဂတ" ဟူသော ဂြဟဏ်ဖြင့် ဤ၌ "အပ္ပမာဏ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော ဗြဟ္မဝိဟာရတို့၏ အကျုံးဝင်မှုကိုလည်း သိအပ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုအမည်သည် နှစ်ဦးလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော သာਧာရဏဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

232. එවං [Pg.348] වුත්තොති අසතිපි තථාරූපෙ ආභොගෙ ‘‘පරිත්තාභාති ඵරිත්වා අධිමුච්චිත්වා විහරතී’’ති වුත්තො. අප්පමාණං කත්වා කසිණං වඩ්ඪෙන්තස්ස කසිණවඩ්ඪනවසෙන බහුලීකාරසම්භවතො සියා ඣානස්ස බලවතරතා, තදභාවෙ ච දුබ්බලතා, ආචිණ්ණවසිතාය පන පච්චනීකධම්මානං සම්මා අපරිසොධනෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති පඤ්චහාකාරෙහි ඣානස්ස අප්පගුණතං දස්සෙන්තො, ‘‘සුප්පමත්තෙ වා’’තිආදිමාහ. ඣානස්ස අප්පානුභාවතාය එව තන්නිමිත්තා පභාපි අප්පතරා අපරිසුද්ධාව හොතීති ආහ – ‘‘වණ්ණො…පෙ… සංකිලිට්ඨො චා’’ති. දුතියනයො වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො. තත්ථාපි කසිණස්ස පරිත්තභාවෙන වණ්ණස්ස පරිත්තතා, පරිත්තාරම්මණාය අනුරූපතාය වා නිමිත්තං පභාමණ්ඩලකම්පි පරිත්තමෙව සියාති අධිප්පායො. විපුලපරිකම්මන්ති විපුලභාවෙන පරිකම්මං. සෙසං තතියචතුත්ථනයෙසු වත්තබ්බං පඨමදුතියනයෙසු වුත්තසදිසමෙව.

၂၃၂. "ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့သို့သော နှလုံးသွင်းခြင်း (အာဘောဂ) မရှိသော်လည်း "ပရိတ္တာဘာ (နည်းသော အရောင်ရှိကုန်၏) ဟူသည် ပျံ့နှံ့စေ၍ သက်ဝင်နှလုံးသွင်းလျက် နေ၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ကသိုဏ်းကို အတိုင်းအရှည်မရှိ ပြု၍ ပွားများသောသူအား ကသိုဏ်းပွားများခြင်း အစွမ်းဖြင့် အဖန်ဖန်ပြုလုပ်ခြင်း (ဗဟုလီကာရ) ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဈာန်၏ ပိုမိုအားကောင်းခြင်း ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုသို့မရှိလျှင်မူ အားနည်းခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ လေ့လာဆည်းပူးအပ်သော ဝသီဘော်ရှိသော်လည်း ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ကောင်းစွာ မသုတ်သင်နိုင်ပါက ပြောဖွယ်ရာပင်မရှိပြီဟု အခြင်းအရာငါးပါးတို့ဖြင့် ဈာန်၏ မလေ့လာအပ်သည်၏ အဖြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် "သုပ္ပမတ္တေ ဝါ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဈာန်၏ အာနုဘော် နည်းပါးခြင်းကြောင့်သာလျှင် ထိုဈာန်၏ နိမိတ်ဖြစ်သော အရောင်သည်လည်း အလွန်နည်းပါး၍ မစင်ကြယ်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ "ဝဏ္ဏော...ပ... သံကိလိဋ္ဌော စ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဒုတိယနည်းကို မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသည်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုဒုတိယနည်း၌လည်း ကသိုဏ်း၏ နည်းပါးသော အဖြစ်ကြောင့် အရောင်၏ နည်းပါးသောအဖြစ် ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် နည်းပါးသော အာရုံအား လျော်ကန်သောအဖြစ်ကြောင့် နိမိတ်ဖြစ်သော အရောင်အဝန်းသည်လည်း နည်းပါးသည်သာ ဖြစ်ရာ၏ဟု ရည်ရွယ်သည်။ "ဝိပုလပရိကမ္မံ" ဟူသည် ပြန့်ပြောသော အပြားအားဖြင့် ပြုပြင်ပြင်ဆင်ခြင်း (ပရိကံ) ဖြစ်သည်။ တတိယနှင့် စတုတ္ထနည်းတို့၌ ဆိုအပ်သော ကြွင်းသောစကားသည် ပထမနှင့် ဒုတိယနည်းတို့၌ မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူသည်သာ ဖြစ်၏။

වණ්ණනානත්තන්ති යදි පීතං යදි ලොහිතං යදි වා ඔදාතන්ති සරීරවණ්ණනානත්තං. ආභානානත්තන්ති පරිත්තවිපුලතාවසෙන පභාය නානත්තං. අච්චිනානත්තන්ති තෙජොධාතුස්ස දීඝාදිවසෙන වෙමත්තතා. අභිනිවිසන්තීති අභිරතිවසෙන නිවිසන්ති නිසීදන්ති තිට්ඨන්ති. තෙනාහ ‘‘වසන්තී’’ති.

"ဝဏ္ဏနာနတ္တံ" ဟူသည် ဝါသော အရောင်သော်လည်းကောင်း၊ နီသော အရောင်သော်လည်းကောင်း၊ ဖြူသော အရောင်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သော ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းတည်း။ "အာဘာနာနတ္တံ" ဟူသည် နည်းပါးခြင်း၊ ပြန့်ပြောခြင်း အစွမ်းဖြင့် အရောင်၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းတည်း။ "အစ္စိနာနတ္တံ" ဟူသည် တေဇောဓာတ်၏ ရှည်ခြင်းစသည်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားခြင်းတည်း။ "အဘိနိဝိသန္တိ" ဟူသည် မွေ့လျော်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် သက်ဝင်ကုန်၏၊ နေကုန်၏၊ တည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ဝသန္တိ" (နေကုန်၏) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

234. ආභන්ති දිබ්බන්තීති ආභාති ආහ ‘‘ආභාසම්පන්නා’’ති. තදඞ්ගෙනාති වා තස්සා පරිත්තතාය අප්පමාණතාය ච ආභාකාරණං, තං පන අත්ථතො භවූපපත්තිකාරණමෙවාති ආහ – ‘‘තස්සා භවූපපත්තියා අඞ්ගෙනා’’ති. කායාලසියභාවො තන්දීආදීනං හෙතුභූතා කායස්ස විත්ථායිතතා.

၂၃၄. "အာဘံ" ဟူသည် တောက်ပတတ်သောကြောင့် အာဘာ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သဖြင့် "အရောင်နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ သို့မဟုတ် "တဒင်္ဂေန" ဟူသည် ထိုအရောင်၏ နည်းပါးသောအဖြစ်၊ အတိုင်းမရှိသော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်သော အရောင်၏ အကြောင်းတည်း၊ ထိုအကြောင်းသည် အနက်အားဖြင့် ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းသာ ဖြစ်သောကြောင့် "ထိုဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်း (အင်္ဂ) ဖြင့်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "ကာယာလသိယဘာဝေါ" ဟူသည် ပျင်းရိခြင်း စသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကိုယ်၏ လေးလံထိုင်းမှိုင်းခြင်းတည်း။

235. පාරමියොති මහාසාවකසංවත්තනිකා සාවකපාරමියො පූරෙන්තො. බ්‍රහ්මලොකෙති බ්‍රහ්මත්තභාවෙ, බ්‍රහ්මලොකෙ වා උප්පත්තිං පටිලභි, වුත්තම්පි චෙතං ථෙරගාථාසු. අවොකිණ්ණන්ති අඤ්ඤෙහි අසම්මිස්සන්ති අත්ථො. පුබ්බෙ සඤ්චරිතන්ති අතීතභවෙසු ජාතිවසෙන සඤ්චරණං මම, සඤ්චරිතන්ති තං මමස්සාති අත්ථො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၂၃၅. "ပါရမိယော" ဟူသည် မဟာသာဝက ဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်သော သာဝကပါရမီတို့ကို ဖြည့်ကျင့်လျက်။ "ဗြဟ္မလောကေ" ဟူသည် ဗြဟ္မာ၏ ကိုယ်အဖြစ်၌သော်လည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌သော်လည်းကောင်း ပဋိသန္ဓေတည်ခြင်းကို ရရှိခဲ့၏၊ ဤအရာကို ထေရဂါထာတို့၌လည်း မိန့်ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ "အဝေါကိဏ္ဏံ" ဟူသည် အခြားသော တရားတို့နှင့် မရောပြွမ်းသော ဟူသော အနက်တည်း။ "ပုဗ္ဗေ သဉ္စရိတံ" ဟူသည် အတိတ်ဘဝတို့၌ အမျိုးဇာတ်အားဖြင့် ငါ၏ ကျင်လည်ခြင်းတည်း၊ "သဉ္စရိတံ" ဟူသည် ထိုကျင်လည်ခြင်းသည် ငါ့အား ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏ ဟူသော အနက်တည်း။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့သည် အလွယ်တကူ သိနိုင်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

අනුරුද්ධසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

အနုရုဒ္ဓသုတ်အဖွင့်၏ လျှို့ဝှက်သောအနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

8. උපක්කිලෙසසුත්තවණ්ණනා

၈. ဥပက္ကိလေသသုတ်အဖွင့်

236. තස්මාති [Pg.349] අත්ථකාමත්තා එවමාහ, න භගවතො වචනං අනාදියන්තො. යෙ පන තදා සත්ථුවචනං න ගණ්හිංසු, තෙ කිඤ්චි අවත්වා තුණ්හීභූතා මඞ්කුභූතා අට්ඨංසු, තස්මා උභයෙසම්පි සත්ථරි අගාරවපටිපත්ති නාහොසි.

၂၃၆. "တသ္မာ" ဟူသည် အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသောကြောင့် ဤသို့ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏၊ မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို မရိုသေသောကြောင့် မဟုတ်ပေ။ ထိုစဉ်အခါက မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို မနာယူခဲ့ကြသော ရဟန်းတို့သည်လည်း တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မပြောဆိုဘဲ ဆိတ်ဆိတ်နေလျက် မျက်နှာပျက်လျက် တည်ရှိခဲ့ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် နှစ်ဦးလုံးတို့အား မြတ်စွာဘုရားအပေါ်၌ မရိုသေသော အကျင့်သည် မဖြစ်ခဲ့ပေ။

යෙනපි ජනෙන න දිට්ඨොති යෙන උභයජනෙන අඤ්ඤවිහිතතාය කුඩ්ඩකවාටාදිඅන්තරිකතාය වා න දිට්ඨො. දමනත්ථන්ති තෙහි උපාසකෙහි නිම්මදභාවං ආපාදිතානං තෙසං භික්ඛූනං දමනත්ථං. ඨපයිංසූති යො ඉමෙසං භික්ඛූනං දෙති, තස්ස සතං දණ්ඩොති, සහස්සන්ති ච වදන්ති.

"ယေနပိ ဇနေန န ဒိဋ္ဌော" ဟူသည် အခြားသော အလုပ်ဖြင့် ပျာယာခတ်နေခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ နံရံ တံခါး စသည်တို့ဖြင့် ခြားကွယ်နေခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ထိုနှစ်ဦးသော လူတို့သည် မမြင်အပ်။ "ဒမနတ္ထံ" ဟူသည် ထိုဥပါသကာတို့သည် မာန်ယစ်ခြင်းမရှိသည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်စေအပ်ကုန်သော ထိုရဟန်းတို့ကို ဆုံးမခြင်းငှာ။ "ဌပယိံသု" ဟူသည် "အကြင်သူသည် ဤရဟန်းတို့အား လှူဒါန်းအံ့၊ ထိုသူအား အပြစ်ဒဏ် တစ်ရာ၊ သို့မဟုတ် တစ်ထောင် ဖြစ်စေ" ဟု ပြောဆို၍ သတ်မှတ်ကြကုန်၏။

237. වග්ගභාවෙනෙව (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ගො 3.464) නානාසද්දො අස්සාති පුථුසද්දො. සමජනොති භණ්ඩනෙ සමජ්ඣාසයො ජනො. බාලලක්ඛණෙ ඨිතොපි ‘‘අහං බාලො’’ති න මඤ්ඤති. භිය්‍යො චාති අත්තනො බාලභාවස්ස අජානනතොපි භිය්‍යො ච භණ්ඩනස්ස උපරි ඵොටො විය සඞ්ඝභෙදස්ස අත්තනො කාරණභාවම්පි උප්පජ්ජමානං න මඤ්ඤි නඤ්ඤාසි.

၂၃၇. ကွဲပြားခြားနားသောအစု၏ အဖြစ်ဖြင့်သာလျှင် ကွဲပြားခြားနားသော အနက်ရှိသောကြောင့် "ပုထု" သဒ္ဒါ မည်၏။ "သမဇနော" ဟူသည် ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားခြင်း၌ တူညီသော အလိုဆန္ဒရှိသော လူအစုအဝေးတည်း။ လူမိုက်၏ အင်္ဂါလက္ခဏာ၌ တည်ရှိနေသော်လည်း "ငါသည် လူမိုက်ဖြစ်၏" ဟု မမှတ်ထင်။ "ဘိယျော စ" ဟူသည် မိမိ၏ မိုက်မဲသော အဖြစ်ကို မသိခြင်းထက်လည်း ပိုလွန်၍၊ ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားခြင်း၏ အထက်၌ အနာစိမ်းပေါက်သကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော သံဃာကွဲပြားခြင်း၌ မိမိသည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်နေသည်ကိုပင် မအောက်မေ့၊ မသိရှိပေ။

කලහවසෙන පවත්තවාචායෙව ගොචරො එතෙසන්ති වාචාගොචරා හුත්වා. මුඛායාමන්ති විවාදවසෙන මුඛං ආයමෙත්වා භාණිනො. න තං ජානන්තීති තං කලහං න ජානන්ති. කලහං කරොන්තො ච තං න ජානන්තො නාම නත්ථි. යථා පන න ජානන්ති, තං දස්සෙතුං ආහ – ‘‘එවං සාදීනවො අය’’න්ති. අයං කලහො නාම අත්තනො පරෙසඤ්ච අත්ථජාපනතො අනත්ථුප්පාදනතො දිට්ඨෙව ධම්මෙ සම්පරායෙ ච සාදීනවො, සදොසොති අත්ථො.

ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော စကားသည်သာလျှင် ဤသူတို့၏ ကျက်စားရာ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် "ဝါစာဂေါစရ" (စကားလျှင် ကျက်စားရာရှိသူ) ဖြစ်ကုန်၍။ "မုခါယာမံ" ဟူသည် ငြင်းခုံခြင်း အစွမ်းဖြင့် နှုတ်ခမ်းကို ဖြဲ၍ ပြောဆိုတတ်ကုန်သော။ "န တံ ဇာနန္တိ" ဟူသည် ထိုခိုက်ရန်ဒေါသကို မသိကြကုန်။ ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားနေစဉ် ထိုခိုက်ရန်ဖြစ်သည်ကို မသိသောသူဟူ၍ မရှိပေ။ သို့သော်လည်း မည်သို့ မသိကြပုံကို ပြခြင်းငှာ "ဧဝံ သာဒီနဝေါ အယံ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားခြင်းမည်သည် မိမိ၏လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါး၏လည်းကောင်း အကျိုးကို ပျက်စီးစေခြင်းကြောင့်၊ အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်ထွန်းစေခြင်းကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌လည်းကောင်း၊ တမလွန်ဘဝ၌လည်းကောင်း ဘေးအပြစ်နှင့်တကွ ဖြစ်၏၊ အပြစ်ရှိ၏ ဟူသော အနက်တည်း။

උපනය්හන්තීති උපනාහවසෙන අනුබන්ධන්ති. පොරාණොති පුරිමෙහි බුද්ධාදීහි ආචිණ්ණසමාචිණ්ණතාය පුරාතනො.

"ဥပနယှန္တိ" ဟူသည် ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း (ဥပနာဟ) အစွမ်းဖြင့် အစဉ်တစိုက် နှောင်ဖွဲ့ကုန်၏။ "ပေါရာဏော" ဟူသည် ရှေးရှေးသော ဘုရားရှင် စသည်တို့သည် အစဉ်တစိုက် ကျင့်သုံးအပ်သော အလေ့အကျင့်ဖြစ်သောကြောင့် ရှေးဟောင်း ဖြစ်သည်။

න ජානන්තීති අනිච්චසඤ්ඤං න පච්චුපට්ඨාපෙන්ති.

“မသိကြကုန်” ဟူသည်မှာ အနိစ္စသညာကို ရှေးရှုမထင်စေကြကုန် (နှလုံးမသွင်းကြကုန်)။

තථා පවත්තවෙරානන්ති අට්ඨිඡින්නාදිභාවං නිස්සාය උපනයවසෙන චිරකාලං පවත්තවෙරානං.

“ထို့အတူ ဖြစ်ပွားသော ရန်ရှိသူတို့၏” ဟူသည်မှာ အရိုးဖြတ်ခြင်းစသည်ကို အမှီပြု၍ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ကာလရှည်ကြာစွာ ရန်ဖြစ်ပွားနေသူတို့၏။

බාලසහායතාය [Pg.350] ඉමෙ භික්ඛූ කලහපසුතා, පණ්ඩිතසහායානං පන ඉදං න සියාති පණ්ඩිතසහායස්ස බාලසහායස්ස ච වණ්ණාවණ්ණදීපනත්ථං වුත්තා. සීහබ්‍යග්ඝාදිකෙ පාකටපරිස්සයෙ රාගදොසාදිකෙ පටිච්ඡන්නපරිස්සයෙ ච අභිභවිත්වා.

လူမိုက် အဖော်ရှိခြင်းကြောင့် ဤရဟန်းတို့သည် ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း၌ အားထုတ်ကြကုန်၏၊ ပညာရှိ အဖော်ရှိသူတို့အားမူကား ဤသို့မဖြစ်ရာ ဟု ပညာရှိ အဖော်ရှိခြင်းနှင့် လူမိုက် အဖော်ရှိခြင်းတို့၏ ကျေးဇူးစကား၊ အပြစ်စကားကို ထင်ရှားပြခြင်းငှာ (ဤဂါထာကို) ဟောတော်မူအပ်သည်။ ခြင်္သေ့၊ ကျား စသည်တို့ကဲ့သို့ ထင်ရှားသော ဘေးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရာဂ၊ ဒေါသ စသည်တို့ကဲ့သို့ ဖုံးကွယ်နေသော ဘေးတို့ကိုလည်းကောင်း နှိပ်စက်လွှမ်းမိုး၍။

මාතඞ්ගො අරඤ්ඤෙ මාතඞ්ගරඤ්ඤෙති සරලොපෙන සන්ධි. මාතඞ්ගසද්දෙනෙව හත්ථිභාවස්ස වුත්තත්තා නාගවචනං තස්ස මහත්තවිභාවනත්ථන්ති ආහ – ‘‘නාගොති මහන්තාධිවචනමෙත’’න්ති. මහන්තපරියායොපි හි නාග-සද්දො හොති ‘‘එවං නාගස්ස නාගෙන, ඊසාදන්තස්ස හත්ථිනො’’තිආදීසු (උදා. 25; මහාව. 467).

“မာတင်္ဂေါ အရညေ” ဟူသော ပုဒ်ကို သရချေခြင်းဖြင့် “မာတင်္ဂရညေ” ဟု သန္ဓိစပ်ထားသည်။ “မာတင်္ဂ” သဒ္ဒါဖြင့်ပင် ဆင်၏အဖြစ်ကို ဟောပြီးဖြစ်သောကြောင့် “နာဂ” ဟူသော စကားသည် ထိုဆင်၏ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေရန် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလို၍ “နာဂေါတိ မဟန္တာဓိဝစနမေတံ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ စင်စစ်သော်လည်း “နာဂ” သဒ္ဒါသည် “ဧဝံ နာဂဿ နာဂေန၊ ဤသာဒန္တဿ ဟတ္ထိနော” စသည်တို့၌ ကြီးမြတ်သူ၏ ပရိယာယ်လည်း ဖြစ်သည်။

238. කිරසද්දො අනුස්සවසූචනත්ථො නිපාතො. තෙන අයමෙත්ථ සුතිපරම්පරාති දස්සෙති. භගවතා හි සො ආදීනවො පගෙව පරිඤ්ඤාතො, න තෙන සත්ථා නිබ්බිණ්ණො හොති; තස්මිං පන අන්තොවස්සෙ කෙචි බුද්ධවෙනෙය්‍යා නාහෙසුං; තෙන අඤ්ඤත්ථ ගමනං තෙසං භික්ඛූනං දමනුපායොති පාලිලෙය්‍යකං උද්දිස්ස ගච්ඡන්තො එකවිහාරිං ආයස්මන්තං භගුං, සමග්ගවාසං වසන්තෙ ච අනුරුද්ධත්ථෙරාදිකෙ සම්පහංසෙතුං අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස ච. ඉමං උපක්කිලෙසොවාදං දාතුං තත්ථ ගතො, තස්මා කලහකාරකෙ කිරස්සාති එත්ථාපි කිරසද්දග්ගහණෙ එසෙව නයො. වුත්තනයමෙව ගොසිඞ්ගසාලසුත්තෙ (ම. නි. 1.325 ආදයො).

၂၃၈. “ကိရ” သဒ္ဒါသည် တစ်ဆင့်ကြားစကားကို ညွှန်ပြတတ်သော နိပါတ်ဖြစ်သည်။ ထိုသဒ္ဒါဖြင့် ဤအရာ၌ ဤသည်ကား တစ်ဆင့်စကားဖြင့် ကြားသိရခြင်း အစဉ်ဖြစ်ကြောင်း ပြသသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအပြစ်ကို စောစောကပင် ပိုင်းခြား၍ သိတော်မူအပ်ပြီ၊ ထိုအပြစ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ငြီးငွေ့တော်မူသည်မဟုတ်၊ သို့သော်လည်း ထိုဝါတွင်း၌ မြတ်စွာဘုရား ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မရှိကြကုန်၊ ထို့ကြောင့် အခြားတစ်ပါးသို့ ကြွခြင်းသည် ထိုရဟန်းတို့ကို ဆုံးမကြောင်း ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြစ်သည်ဟု ပါလိလေယျကတောသို့ ဦးတည်၍ ကြွတော်မူစဉ် တစ်ပါးတည်း နေတော်မူသော အရှင်ဘဂုကိုလည်းကောင်း၊ ညီညွတ်စွာ နေကြကုန်သော အရှင်အနုရုဒ္ဓါ အစရှိသော မထေရ်တို့ကို သွေးဆောင်ချီးမြှောက်ရန်နှင့် အရှင်အနုရုဒ္ဓါအား ဤဥပက္ကိလေသ ဩဝါဒကို ပေးရန် ထိုသို့ ကြွရောက်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားသူတို့၏ “ကိရဿ” ဟူသော အရာ၌လည်း “ကိရ” သဒ္ဒါကို ယူခြင်း၌ ဤနည်းပင်ဖြစ်သည်။ ဤဆိုအပ်ပြီးသောနည်းကိုပင် ဂေါသိင်္ဂသာလသုတ်၌လည်း ဟောတော်မူအပ်ပြီ။

241. ‘‘යථා කථං පනා’’ති වුත්තපුච්ඡානං පච්ඡිමභාවතො ‘‘අත්ථි පන වොති පච්ඡිමපුච්ඡායා’’ති වුත්තං, න පුන ‘‘අත්ථි පන වො’’ති පවත්තනස්ස පුච්ඡනස්ස අත්ථිභාවතො. සො පන ලොකුත්තරධම්මො. ථෙරානන්ති අනුරුද්ධත්ථෙරාදීනං නත්ථි. පරිකම්මොභාසං පුච්ඡතීති දිබ්බචක්ඛුඤාණෙ කතාධිකාරත්තා තස්ස උප්පාදනත්ථං පරිකම්මොභාසං පුච්ඡති. පරිකම්මොභාසන්ති පරිකම්මසමාධිනිබ්බත්තං ඔභාසං, උපචාරජ්ඣානසඤ්ජනිතං ඔභාසන්ති අත්ථො. චතුත්ථජ්ඣානලාභී හි දිබ්බචක්ඛුපරිකම්මත්ථං ඔභාසකසිණං භාවෙත්වා උපචාරෙ ඨපිතො සමාධි පරිකම්මසමාධි, තත්ථ ඔභාසො පරිකම්මොභාසොති වුත්තො. තං සන්ධායාහ – ‘‘ඔභාසඤ්චෙව සඤ්ජානාමාති පරිකම්මොභාසං සඤ්ජානාමා’’ති. යත්තකෙ හි ඨානෙ දිබ්බචක්ඛුනා රූපගතං දට්ඨුකාමො, තත්තකං ඨානං ඔභාසකසිණං ඵරිත්වා ඨිතො. තං [Pg.351] ඔභාසං තත්ථ ච රූපගතං දිබ්බචක්ඛුඤාණෙන පස්සති, ථෙරා ච තථා පටිපජ්ජිංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘ඔභාසඤ්චෙව සඤ්ජානාම දස්සනඤ්ච රූපාන’’න්ති. යස්මා පන තෙසං රූපගතං පස්සන්තානං පරිකම්මවාරො අතික්කමි, තතො ඔභාසො අන්තරධායි, තස්මිං අන්තරහිතෙ රූපගතම්පි න පඤ්ඤායති. පරිකම්මන්ති හි යථාවුත්තකසිණාරම්මණං උපචාරජ්ඣානං, රූපගතං පස්සන්තානං කසිණොභාසවසෙන රූපගතදස්සනං, කසිණොභාසො ච පරිකම්මවසෙනාති තදුභයම්පි පරිකම්මස්ස අප්පවත්තියා නාහොසි, තයිදං කාරණං ආදිකම්මිකභාවතො ථෙරා න මඤ්ඤිංසු, තස්මා වුත්තං ‘‘නප්පටිවිජ්ඣාමා’’ති.

၂၄၁. “သို့သော် အဘယ်သို့နည်း” ဟူသော မေးခွန်းများ၏ နောက်ဆုံးဖြစ်ခြင်းကြောင့် “သင်တို့အား ရှိသလော ဟူသော နောက်ဆုံးမေးခွန်းဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်၊ တစ်ဖန် “သင်တို့အား ရှိသလော” ဟု ဖြစ်ပေါ်သော မေးခွန်းရှိနေခြင်းကြောင့် မဟုတ်ပေ။ ထိုတရားသည်ကား လောကုတ္တရာတရား ဖြစ်သည်။ “မထေရ်တို့အား” ဟူသည်မှာ အရှင်အနုရုဒ္ဓါ အစရှိသော မထေရ်တို့အား မရှိပေ။ “ပရိကမ္မအလင်းကို မေးတော်မူ၏” ဟူသည်မှာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၌ ပြုအပ်သော အဓိကာရရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်စေရန် ပရိကမ္မအလင်းကို မေးတော်မူသည်။ “ပရိကမ္မအလင်း” ဟူသည်မှာ ပရိကမ္မသမာဓိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အလင်း၊ ဥပစာရဈာန်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အလင်းဟု အဓိပ္ပယ်ရသည်။ စတုတ္ထဈာန်ရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဒိဗ္ဗစက္ခု၏ ပရိကမ္မအကျိုးငှာ အလင်းကသိုဏ်းကို ပွားများ၍ ဥပစာရ၌ တည်စေအပ်သော သမာဓိသည် ပရိကမ္မသမာဓိ မည်၏၊ ထိုသမာဓိ၌ ဖြစ်သော အလင်းကို ပရိကမ္မအလင်းဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုအရာကို ရည်ညွှန်း၍ “အလင်းကိုလည်း သိကြကုန်၏ ဟူသည်မှာ ပရိကမ္မအလင်းကို သိကြကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အကြင်မျှလောက်သော အရပ်၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့် ရူပရုံကို မြင်လိုသနည်း၊ ထိုမျှလောက်သော အရပ်ကို အလင်းကသိုဏ်းဖြင့် ပြန့်နှံ့စေ၍ တည်၏။ ထိုအလင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအရပ်၌ရှိသော ရူပရုံကိုလည်းကောင်း ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် မြင်၏၊ မထေရ်တို့သည်လည်း ထို့အတူ ကျင့်ကြကုန်ပြီ။ ထို့ကြောင့် “အလင်းကိုလည်း သိကြကုန်၏၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်တို့ကို မြင်ခြင်းကိုလည်း သိကြကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့သော်လည်း ထိုမထေရ်တို့သည် ရူပရုံကို ကြည့်ရှုနေစဉ်အတွင်း ပရိကမ္မအလှည့် လွန်သွားသောကြောင့် ထိုခဏ၌ အလင်းသည် ကွယ်ပျောက်သွား၏၊ ထိုအလင်း ကွယ်ပျောက်သွားသော် ရူပရုံသည်လည်း မထင်ရှားတော့ပေ။ “ပရိကမ္မ” ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ကသိုဏ်းအာရုံရှိသော ဥပစာရဈာန် ဖြစ်သည်။ ရူပရုံကို ကြည့်ရှုနေသူတို့အား ကသိုဏ်းအလင်း၏အစွမ်းဖြင့် ရူပရုံကို မြင်ရခြင်းဖြစ်၏၊ ကသိုဏ်းအလင်းသည်လည်း ပရိကမ္မ၏ အစွမ်းကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါးလုံးသည် ပရိကမ္မ မဖြစ်ပွားခြင်းကြောင့် မရှိတော့ပေ။ ဤအကြောင်းရင်းကို အသစ်ပြုလုပ်စ ဖြစ်သောကြောင့် မထေရ်တို့သည် မသိကြကုန်၊ ထို့ကြောင့် “ထိုးထွင်း၍ မသိကြကုန်” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။

නිමිත්තං පටිවිජ්ඣිතබ්බන්ති කාරණං පච්චක්ඛතො දස්සෙත්වා සුවිසුද්ධදිබ්බචක්ඛුඤාණෙ ථෙරං පතිට්ඨාපෙතුකාමො සත්ථා වදති. කිං න ආළුලෙස්සන්තීති කිං න බ්‍යාමොහෙස්සන්ති, බ්‍යාමොහෙස්සන්ති එවාති අත්ථො. විචිකිච්ඡා උදපාදීති දිබ්බචක්ඛුනො යථාඋපට්ඨිතෙසු රූපගතෙසු අපුබ්බතාය, ‘‘ඉදං නු ඛො රූපගතං කිං, ඉදං නු ඛො කි’’න්ති මග්ගෙන අසමුච්ඡින්නත්තා විචිකිච්ඡා සංසයො උප්පජ්ජි. සමාධි චවීති විචිකිච්ඡාය උප්පන්නත්තා පරිකම්මසමාධි විගච්ඡි. තතො එව හි පරිකම්මොභාසොපි අන්තරධායි, දිබ්බචක්ඛුනාපි රූපං න පස්සි. න මනසි කරිස්සාමීති මනසිකාරවසෙන මෙ රූපානි උපට්ඨහිංසු, රූපානි පස්සතො විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති, තස්මා ඉදානි කිඤ්චි න මනසි කරිස්සාමීති තුණ්හී අහොසි තං පන තුණ්හීභාවප්පත්තිං සන්ධායාහ ‘‘අමනසිකාරො උදපාදී’’ති.

“နိမိတ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိအပ်၏” ဟူသည်မှာ အကြောင်းရင်းကို ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ပြသခြင်းဖြင့် စင်ကြယ်လှစွာသော ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၌ မထေရ်ကို တည်စေလိုသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူသည်။ “အဘယ်ကြောင့် မရှုပ်ထွေးစေအံ့နည်း” ဟူသည်မှာ အဘယ်ကြောင့် မတွေဝေစေအံ့နည်း၊ တွေဝေစေသည်သာတည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဝိစိကိစ္ဆာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟူသည်မှာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၌ ရှေးရှုထင်လာသော ရူပရုံတို့၌ ဆန်းကြယ်သောကြောင့် “ဤရူပရုံသည် အဘယ်နည်း၊ ဤအရာသည် အဘယ်နည်း” ဟု မဂ်ဖြင့် မပယ်သတ်ရသေးသဖြင့် ယုံမှားသံသယ (ဝိစိကိစ္ဆာ) ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ “သမာဓိ လျှောကျ၏” ဟူသည်မှာ ဝိစိကိစ္ဆာ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ပရိကမ္မသမာဓိ ကွယ်ပျောက်သွားသည်။ ထိုကြောင့်ပင်လျှင် ပရိကမ္မအလင်းသည်လည်း ကွယ်ပျောက်သွား၏၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့်လည်း ရုပ်ကို မမြင်ရတော့ပေ။ “နှလုံးမသွင်းတော့အံ့” ဟူသည်မှာ နှလုံးသွင်းခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ငါ့အား ရူပရုံတို့သည် ထင်လာကုန်၏၊ ရူပရုံတို့ကို ကြည့်ရှုသောသူအား ဝိစိကိစ္ဆာ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ယခုအခါ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ နှလုံးမသွင်းတော့အံ့ ဟု ဆိတ်ဆိတ်နေလေ၏၊ ထိုသို့ ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ “အမနသိကာရ ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။

තථාභූතස්ස අමනසිකාරස්ස අභාවං ආගම්ම උප්පිලං උදපාදි. වීරියං ගාළ්හං පග්ගහිතන්ති ථිනමිද්ධඡම්භිතත්තානං වූපසමනත්ථං අච්චාරද්ධවීරියං අහොසි, තෙන චිත්තෙ සමාධිදූසිකා ගෙහස්සිතා බලවපීති උප්පන්නා. තෙනාහ ‘‘උප්පිලං උප්පන්න’’න්ති. තතොති සිථිලවීරියත්තා. පතමෙය්‍යාති අතිවිය ඛින්නං භවෙය්‍ය. තං මමාති පත්ථනාඅභිභවනීයමනසීසෙන ජප්පෙතීති අභිජප්පා, තණ්හා. නානත්තා නානාසභාවා සඤ්ඤා නානත්තසඤ්ඤා. අතිවිය උපරි කත්වා නිජ්ඣානං පෙක්ඛනං අතිනිජ්ඣායිතත්තං.

ထိုသို့သော အမနသိကာရ မရှိတော့ခြင်းကြောင့် စိတ်တက်ကြွခြင်း (ဥပ္ပိလ) ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ “လွန်စွာ အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယ” ဟူသည်မှာ ထိနမိဒ္ဓနှင့် တုန်လှုပ်ခြင်းတို့ကို ငြိမ်းစေရန် လွန်စွာ အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယ ဖြစ်ပေါ်လာသည်၊ ထိုဝီရိယကြောင့် စိတ်၌ သမာဓိကို ဖျက်ဆီးတတ်သော အိမ်ရာကိုမှီသော ပြင်းစွာသော ပီတိ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် “စိတ်တက်ကြွခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ထိုမှ” ဟူသည်မှာ လျှော့သော ဝီရိယရှိခြင်းကြောင့်။ “ညှိုးနွမ်းရာ၏” ဟူသည်မှာ အလွန်ပင်ပန်းရာ၏။ “ထိုငါ၏” ဟူသည်မှာ တောင့်တခြင်း၊ လွှမ်းမိုးခြင်း သဘောရှိသော စိတ်ဖြင့် ရေရွတ်တတ်သောကြောင့် “အဘိဇပ္ပာ” မည်၏၊ တဏှာပင်တည်း။ ဆန်းကြယ်သော သဘောအမျိုးမျိုးရှိသော သညာသည် “နာနတ္တသညာ” မည်၏။ အလွန်အမင်း အထက်၌ပြု၍ စူးစိုက်ကြည့်ရှုခြင်းသည် “အတိနိဇ္ဈာယိတတ္တ” မည်၏။

243. පරිකම්මොභාසමෙවාති පරිකම්මසමුට්ඨිතං ඔභාසමෙව. න ච රූපානි පස්සාමීති ඔභාසමනසිකාරපසුතතාය දිබ්බචක්ඛුනා රූපානි න පස්සාමි. විසයරූපමෙවාති තෙන ඵරිත්වා ඨිතට්ඨානෙව දිබ්බචක්ඛුනො විසයභූතං රූපගතමෙව මනසි කරොමි.

၂၄၃. “ပရိကမ္မအလင်းကိုသာလျှင်” ဟူသည်မှာ ပရိကမ္မကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အလင်းကိုသာလျှင်။ “ရုပ်တို့ကိုလည်း မမြင်ရ” ဟူသည်မှာ အလင်းကို နှလုံးသွင်းခြင်း၌ အားထုတ်နေသောကြောင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် ရုပ်တို့ကို မမြင်ရ။ “အာရုံဖြစ်သော ရုပ်ကိုသာလျှင်” ဟူသည်မှာ ထိုအလင်းဖြင့် ပြန့်နှံ့၍ တည်သောအရပ်၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၏ အာရုံဖြစ်သော ရူပရုံကိုသာလျှင် နှလုံးသွင်း၏။

කසිණරූපානං [Pg.352] වසෙනෙත්ථ ඔභාසස්ස පරිත්තතාති ආහ ‘‘පරිත්තට්ඨානෙ ඔභාස’’න්ති. පරිත්තානි රූපානීති කතිපයානි, සා ච නෙසං පරිත්තතා ඨානවසෙනෙවාති ආහ ‘‘පරිත්තකට්ඨානෙ රූපානී’’ති. ‘‘අප්පමාණඤ්චෙවා’’තිආදිනා වුත්තො දුතියවාරො. ඔභාසපරිත්තතං සන්ධාය පරිකම්මසමාධි ‘‘පරිත්තො’’ති වුත්තො තස්සෙව ඔභාසස්ස අප්පමාණතාය අප්පමාණසමාධීති වචනතො. තස්මිං සමයෙති තස්මිං පරිත්තසමාධිනො උප්පන්නසමයෙ. දිබ්බචක්ඛුපි පරිත්තකං හොති පරිත්තරූපගතදස්සනතො.

ဤအရာ၌ ကသိုဏ်းရုပ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အလင်း၏ နည်းပါးခြင်းကြောင့် “နည်းပါးသောအရပ်၌ အလင်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “နည်းပါးသော ရုပ်တို့” ဟူသည်မှာ အနည်းငယ်မျှသော ရုပ်တို့ဖြစ်သည်၊ ထိုရုပ်တို့၏ နည်းပါးခြင်းသည်လည်း အရပ်၏အစွမ်းကြောင့်သာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် “နည်းပါးသောအရပ်၌ ရုပ်တို့” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “အတိုင်းအရှည်မရှိသော...” စသည်ဖြင့် ဒုတိယဝါရကို မိန့်တော်မူအပ်သည်။ အလင်း၏ နည်းပါးခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ပရိကမ္မသမာဓိကို “နည်းပါးသော သမာဓိ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်၊ ထိုအလင်း၏ပင် အတိုင်းအရှည်မရှိခြင်းကြောင့် “အတိုင်းအရှည်မရှိသော သမာဓိ” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ “ထိုအခါ၌” ဟူသည်မှာ ထိုနည်းပါးသော သမာဓိ ဖြစ်ပေါ်သော အခါ၌။ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်သည်လည်း နည်းပါးသော ရူပရုံကို မြင်ခြင်းကြောင့် နည်းပါးသည် ဖြစ်၏။

245. දුකතිකජ්ඣානසමාධින්ති චතුක්කනයෙ දුකජ්ඣානසමාධිං, පඤ්චකනයෙ තිකජ්ඣානසමාධින්ති යොජනා. දුකජ්ඣානසමාධින්ති චතුක්කනයෙ තතියචතුත්ථවසෙන දුකජ්ඣානසමාධිං, පඤ්චකනයෙ චතුත්ථපඤ්චමවසෙන දුකජ්ඣානසමාධිං. තිකචතුක්කජ්ඣානසමාධින්ති චතුක්කනයෙ තිකජ්ඣානසමාධිං, පඤ්චකනයෙ චතුක්කජ්ඣානසමාධින්ති යොජනා.

၂၄၅. "ဒုကတိကဇ္ဈာနသမာဓိန္တိ" ဟူသည် စတုက္ကနည်း၌ "ဒုကဇ္ဈာနသမာဓိ" ကိုလည်းကောင်း၊ ပဉ္စကနည်း၌ "တိကဇ္ဈာနသမာဓိ" ကိုလည်းကောင်း (ဆိုလိုသည်) ဟု သံဝဏ္ဏနာစပ်အပ်၏။ "ဒုကဇ္ဈာနသမာဓိန္တိ" ဟူသည် စတုက္ကနည်း၌ တတိယ၊ စတုတ္ထဈာန်တို့၏အစွမ်းဖြင့် "ဒုကဇ္ဈာနသမာဓိ" ကိုလည်းကောင်း၊ ပဉ္စကနည်း၌ စတုတ္ထ၊ ပဉ္စမဈာန်တို့၏အစွမ်းဖြင့် "ဒုကဇ္ဈာနသမာဓိ" ကိုလည်းကောင်း (ဆိုလိုသည်)။ "တိကစတုက္ကဇ္ဈာနသမာဓိန္တိ" ဟူသည် စတုက္ကနည်း၌ "တိကဇ္ဈာနသမာဓိ" ကိုလည်းကောင်း၊ ပဉ္စကနည်း၌ "စတုက္ကဇ္ဈာနသမာဓိ" ကိုလည်းကောင်း (ဆိုလိုသည်) ဟု သံဝဏ္ဏနာစပ်အပ်၏။

තිවිධන්ති සප්පීතිකවසෙන තිප්පකාරං සමාධිං. තදන්තොගධාති සප්පීතිකාදිසභාවා. කාමං භගවා පුරිමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං, පච්ඡිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුඤාණං නිබ්බත්තෙන්තොපි ඉමානි ඤාණානි භාවෙසියෙව. විපස්සනාපාදකානි පන ඤාණානි සන්ධාය, ‘‘පච්ඡිමයාමෙ’’ති වුත්තං, තෙනාහ ‘‘භගවතො හී’’තිආදි. පඤ්චමජ්ඣානස්සාති පඤ්චමජ්ඣානිකස්ස වසෙන පඨමජ්ඣානිකො මග්ගො නත්ථි. සොති පඤ්චකනයො භගවතො ලොකියො අහොසි. එතන්ති එතං, ‘‘සවිතක්කම්පි සවිචාරං සමාධිං භාවෙමී’’තිආදිවචනං. ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං සන්ධාය වුත්තං, න ‘‘ලොකියං වා ලොකුත්තරමෙව වා’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

"တိဝိဓန္တိ" ဟူသည် သပ္ပီတိကစသောအစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသောအပြားရှိသော သမာဓိကို (ဆိုလိုသည်)။ "တဒန္တောဂဓာတိ" ဟူသည် သပ္ပီတိကစသော သဘာဝတရားတို့တည်း။ အကယ်စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် ပဌမယာမ်၌ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း၊ ပစ္ဆိမယာမ်၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း ဖြစ်စေတော်မူသော်လည်း ဤဉာဏ်တို့ကို ပွားများတော်မူသည်သာတည်း။ ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော ဉာဏ်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ "ပစ္ဆိမယာမေ" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဘဂဝတော ဟိ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "ပဉ္စမဇ္ဈာနဿာတိ" ဟူသည် ပဉ္စမဈာန်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် ပဌမဈာန်ရှိသော မဂ်သည် မရှိ။ ထိုပဉ္စကနည်းသည် မြတ်စွာဘုရားအား လောကီ (နည်း) သာ ဖြစ်ခဲ့၏။ "ဧတန္တိ" ဟူသည်ကား "သဝိတက္ကမ္ပိ သဝိစာရံ သမာဓိံ ဘာဝေမိ" ဟူသော ဤသို့စသော စကားတည်း။ လောကီလောကုတ္တရာ ရောနှောသောအရာကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏၊ "လောကီသော်လည်းကောင်း၊ လောကုတ္တရာသက်သက်သော်လည်းကောင်း" ဟု ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်မဟုတ်။ ကြွင်းသောစကားသည် လွယ်ကူစွာ သိအပ်သည်သာတည်း။

උපක්කිලෙසසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဥပက္ကိလေသသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (အနက်ခက်ဖွင့်ပြချက်) ပြီးဆုံးပြီ။

9. බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනා

၉. ဗာလပဏ္ဍိတသုတ်ဝဏ္ဏနာ။

246. එතෙහීති දුචින්තිතාදීහි. එතෙන ලක්ඛණසද්දස්ස කරණත්ථතමාහ. තානෙවාති ලක්ඛණානි එව. තස්සාති බාලස්ස. ‘‘අයං බාලො’’ති නිමීයති සඤ්චානීයති එතෙහීති බාලනිමිත්තානි. අපදානං වුච්චති විඛ්‍යාතං කම්මං. දුචින්තිතාදීනි ච බාලෙ විඛ්‍යාතානි, අවධාරණභාවෙ වා, තස්මා බාලස්ස අපදානානීති බාලාපදානානි. අභිජ්ඣාදීහි [Pg.353] දුට්ඨං දූසිතං චින්තෙතීති දුචින්තිතචින්තී. ලොභාදීහි දුට්ඨං භාසිතං මුසාවාදාදිං භාසතීති දුබ්භාසිතභාසී. තෙසං තෙසංයෙව වසෙන කත්තබ්බතො දුක්කටකම්මං පාණාතිපාතාදිං කරොතීති දුක්කටකම්මකාරී. තෙනාහ ‘‘චින්තයන්තො’’තිආදි. තානි උපනිස්සාය ජාතන්ති තජ්ජං. තතො එව තෙසං සාරුප්පං අනුරූපන්ති තස්සාරුප්පං. තෙනාහ ‘‘තජ්ජාතික’’න්තිආදි. කච්ඡමානායාති කථියමානාය.

၂၄၆. "ဧတေဟီတိ" ဟူသည် မကောင်းသဖြင့် ကြံစည်အပ်သော စသည်တို့ဖြင့်။ ထိုသို့ဆိုခြင်းဖြင့် "လက္ခဏ" ဟူသော ပုဒ်၏ ကရိုဏ်းအနက် (ကရဏတ္ထ) ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို မိန့်တော်မူသည်။ "တာနေဝါတိ" ဟူသည် လက္ခဏာတို့သာတည်း။ "တဿာတိ" ဟူသည် ထိုလူမိုက်၏။ "ဤသူသည် လူမိုက်တည်း" ဟု ဤတရားတို့ဖြင့် သတ်မှတ်အပ်၏၊ သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဗာလနိမိတ္တ (လူမိုက်၏အမှတ်အသား) မည်ကုန်၏။ "အပဒါန" ဟု ထင်ရှားသောအမှုကိစ္စကို ဆိုအပ်၏။ မကောင်းသဖြင့် ကြံစည်ခြင်းစသည်တို့သည် လူမိုက်၌ ထင်ရှားကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဆုံးဖြတ်ခြင်းသဘောရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် လူမိုက်တို့၏ အပြုအမူတို့ဖြစ်၍ "ဗာလာပဒါန" (လူမိုက်တို့၏ အပြုအမူ) မည်ကုန်၏။ အဘိဇ္ဈာစသည်တို့ဖြင့် ပျက်စီးအပ်သော၊ ပြစ်မှားအပ်သော အကြံကို ကြံတတ်သောကြောင့် "ဒုစ္စိန္တိတစိန္တီ" မည်၏။ လောဘစသည်တို့ဖြင့် ပျက်စီးအပ်သော၊ ပြောဆိုအပ်သော မုသာဝါဒစသော စကားကို ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် "ဒုဗ္ဘာသိတဘာသီ" မည်၏။ ထိုထို စိတ်၊ နှုတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့် မကောင်းသော ပါဏာတိပါတစသော ကံကို ပြုတတ်သောကြောင့် "ဒုက္ကဋကမ္မကာရီ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "စိန္တယန္တော" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုတရားတို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့် "တဇ္ဇံ" (ထိုမှဖြစ်သော) မည်၏။ ထိုကြောင့်ပင်လျှင် ထိုတရားတို့အား သင့်လျော်သော၊ လျောက်ပတ်သောကြောင့် "တဿာရုပ္ပံ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "တဇ္ဇာတိကံ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "ကစ္ဆမာနာယာတိ" ဟူသည် ပြောဆိုအပ်သောအခါ။

248. යස්මා සත්තානං යථූපචිතානි කම්මානි කතොකාසානි තදුපට්ඨාපිතානි කම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තානි මරණස්ස ආසන්නකාලෙ චිත්තස්ස ආපාථං ආගච්ඡන්තානි, තදා ඔලම්බන්තානි විය අභිභවන්තානි විය අජ්ඣොත්ථරන්තානි විය උපට්ඨහන්ති, තස්මා වුත්තං – ‘‘ඔලම්බනාදිආකාරෙන හි තානි උපට්ඨහන්තී’’ති. උපට්ඨානාකාරො එව තදා චිත්තස්ස ගොචරභාවං ගච්ඡතීති ආහ – ‘‘තස්මිං උපට්ඨානාකාරෙ ආපාථගතෙ’’ති.

၂၄၈. အကြင်ကြောင့် သတ္တဝါတို့အား ဆည်းပူးအပ်သမျှသော ကံတို့သည် အခွင့်ရကုန်သည်ဖြစ်၍ ထိုကံတို့က ထင်ရှားစေအပ်သော ကမ္မနိမိတ်၊ ဂတိနိမိတ်တို့သည် သေခါနီးကာလ၌ စိတ်၏ အာရုံသို့ ရှေးရှုရောက်လာကုန်လျက်၊ ထိုအခါ၌ တွဲလွဲဆွဲထားဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လွှမ်းမိုးဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လွှမ်းခြုံဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း ထင်ရှားလာကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "တွဲလွဲဆွဲခြင်းစသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုနိမိတ်တို့သည် ထင်ရှားလာကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုအခါ၌ ထင်ရှားခြင်းအခြင်းအရာသည်သာ စိတ်၏ ကျက်စားရာအာရုံအဖြစ်သို့ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် "ထိုထင်ရှားခြင်းအခြင်းအရာသည် အာရုံ၏လမ်းကြောင်းသို့ ရောက်လတ်သော်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

249. න සක්කාති න වදතීති එතෙන ද්වෙපි පටිසෙධා පකතිඅත්ථාති අයමත්ථො වුත්තො හොති. න සුකරාති පන ඉමිනා දුක්කරභාවො දීපිතො, දුක්කරඤ්ච තාව උපායෙන සක්කා කාතුන්ති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘න සුකරං පනා’’තිආදි. තෙනාති විනිවිජ්ඣිත්වා ගමනෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං සංවිජ්ඣනෙන. අස්සාති චොරස්ස. ඉතො උත්තරිපීති මජ්ඣන්හිකසමයං සායන්හසමයඤ්ච සත්තිසතෙන.

၂၄၉. "န သက္ကာ" ဟု မပြောဆို ဟူသော ဤသို့သောစကားဖြင့် ငြင်းပယ်ခြင်း (န သရုပ်) နှစ်ခုစလုံးသည် ပကတိအနက် (စွမ်းနိုင်သောအနက်) ကို ပြသည်ဟူသော ဤအနက်ကို မိန့်တော်မူလိုရင်းဖြစ်သည်။ "န သုကရာ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်ကား ခဲယဉ်းသောသဘောကို ပြတော်မူ၏၊ ခဲယဉ်းသောအမှုကိုမူကား ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြင့် ပြုခြင်းငှာ တတ်နိုင်၏ဟု ပြတော်မူလို၍ "မလွယ်ကူသော်လည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "တေနာတိ" ဟူသည် အချင်းချင်း ထိုးဖောက်သွားခြင်းဖြင့်၊ အချင်းချင်း စူးဝင်ခြင်းဖြင့် (ဆိုလိုသည်)။ "အဿာတိ" ဟူသည် ခိုးသူအား။ "ဤထက်အလွန်လည်း" ဟူသည် နေ့လယ်အချိန်၌လည်းကောင်း၊ ညနေအချိန်၌လည်းကောင်း လှံတစ်ရာဖြင့် (ထိုးခြင်းကို ဆိုလိုသည်)။

250. සඞ්ඛම්පි න උපෙතීති ඉමිනා සඞ්ඛාතබ්බමත්තං නත්ථීති දීපිතං හොතීති ආහ – ‘‘ගණනාමත්තම්පි න ගච්ඡතී’’ති. උපනික්ඛෙපනමත්තම්පීති එත්ථාපි එසෙව නයො. කලභාගන්ති කලානං සඞ්ගණනකොට්ඨාසං. තෙනාහ ‘‘සතිමං කල’’න්තිආදි. ඔලොකිතමත්තම්පීති උපනික්ඛෙපනවසෙන ඔලොකනමත්තකම්පි. තං කම්මකාරණන්ති තං පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණං චතුන්නම්පි පස්සානං වසෙන සම්පරිවත්තෙත්වා කරොන්තියෙව, පාළියං පන එකපස්සවසෙන ආගතා. ගෙහස්සාති මහතො ගෙහස්ස. සබ්බතොති සබ්බාවයවතො. සම්පජ්ජලිතෙ එකජාලීභූතෙ. සුපක්කුථිතායාති සුට්ඨු නිපක්කාය.

၂၅၀. "ရေတွက်ခြင်းသို့လည်း မရောက်" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ရေတွက်အပ်သောအရာမျှပင် မရှိကြောင်းကို ပြရာရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် "ရေတွက်ခြင်းမျှသို့ပင် မရောက်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "နှိုင်းယှဉ်အပ်ရုံမျှလည်း" ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ "ကလာဘာဂံ" ဟူသည် အစိတ်အပိုင်းတို့၏ ရေတွက်အပ်သော အဖို့အစုတည်း။ ထို့ကြောင့် "အပုံတစ်ရာတွင် တစ်ပုံ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "ကြည့်ရှုရုံမျှလည်း" ဟူသည် နှိုင်းယှဉ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ကြည့်ရှုရုံမျှကိုလည်း (ဆိုလိုသည်)။ "ထိုညှဉ်းဆဲခြင်း" ဟူသည် ထိုငါးပါးသော အနှောင်အဖွဲ့ဖြင့် ညှဉ်းဆဲခြင်းကို ဘေးလေးဖက်လုံးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် လှည့်ပတ်၍ ပြုလုပ်ကြကုန်၏၊ ပါဠိတော်၌မူကား တစ်ဖက်၏အစွမ်းဖြင့် လာရှိသည်။ "အိမ်၏" ဟူသည် ကြီးစွာသောအိမ်၏။ "ခပ်သိမ်းသောအရပ်မှ" ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော အစိတ်အပိုင်းမှ။ "တောက်လောင်အပ်သော်" ဟူသည် တစ်ပြင်တည်း တစ်လျှံတည်းဖြစ်၍ ငြိပတ်တောက်လောင်အပ်သော်။ "ကောင်းစွာ ပွက်ပွက်ဆူအပ်သော" ဟူသည် ကောင်းစွာ ကျိုချက်အပ်သော။

විභත්තොති තත්ථ නිබ්බත්තකසත්තානං සාධාරණකම්මුනා විභත්තො විය නිබ්බත්තො. අයොපාකාරෙන පරිතො අත්තො ගහිතොති අයොපාකාරපරියත්තො පරික්ඛිත්තො.

"ဝေဖန်အပ်သော" ဟူသည် ထိုငရဲ၌ ဖြစ်ပွားကုန်သော သတ္တဝါတို့၏ ဘုံဆိုင်ရာကံဖြင့် ခွဲဝေဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းတည်း။ "သံတံတိုင်းဖြင့် ပတ်ပတ်လည် ယူအပ်သော" ဟူသည် သံတံတိုင်းဖြင့် ပတ်ပတ်လည် ဝန်းရံအပ်သော။

යමකගොළකාති [Pg.354] දාරකානං කීළනයුගළා. එවම්පි දුක්ඛොති යථාවුත්තඋස්සදනිරයවසෙනපි සොත-ඝාන-ජිව්හා-කාය-මනො-ගොචරතාවසෙනපි ඉමිනා ආකාරෙන දුක්ඛොති.

"ယမကဂေါဠက" ဟူသည် ကလေးငယ်တို့၏ ကစားစရာ အလုံးစုံအစုံတည်း။ "ဤသို့လျှင် ဆင်းရဲခြင်း" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဥဿဒငရဲ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သောတ၊ ဃာန၊ ဇိဝှါ၊ ကာယ၊ မနောတို့၏ ကျက်စားရာအာရုံဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဆင်းရဲခြင်းတည်း။

251. දන්තෙහි උල්ලෙහිත්වාති උත්තරදන්තෙහි අඤ්ඡිත්වා. රසවසෙන අතිත්තො අස්සාදො රසාදො. තෙනාහ ‘‘රසගෙධෙන පරිභුත්තරසො’’ති.

၂၅၁. "သွားတို့ဖြင့် ခြစ်၍" ဟူသည် အထက်သွားတို့ဖြင့် ဆွဲခြစ်၍။ အရသာ၏အစွမ်းဖြင့် မရောင့်ရဲနိုင်ဘဲ စားသုံးခြင်းသည် "ရသာဒ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "အရသာ၌ တပ်မက်ခြင်းဖြင့် စားသုံးအပ်သော အရသာရှိသော" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

252. දුරූපොති විරූපො. දුද්දසොති තෙනෙව විරූපභාවෙන අනිට්ඨදස්සනො. ලකුණ්ඨකොති රස්සො. පවිට්ඨගීවොති ඛන්ධන්තරං අනුපවිට්ඨගීවො. මහොදරොති විපුලකුච්ඡි. යෙභුය්‍යෙන හි ලකුණ්ටකා සත්තා රස්සගීවා පුථුලකුච්ඡිකාව හොන්තීති තථා වුත්තං. කාණො නාම චක්ඛුවිකලොති වුත්තං – ‘‘එකක්ඛිකාණො වා උභයක්ඛිකාණො වා’’ති. කුණීති හත්ථවිකලො වුච්චතීති ආහ – ‘‘එකහත්ථකුණී වා උභයහත්ථකුණී වා’’ති. වාතාදිනා උපහතකායපක්ඛො ඉධ පක්ඛහතොති අධිප්පෙතො, න පක්ඛිහතොති ආහ – ‘‘පක්ඛහතොති පීඨසප්පී’’ති. දුක්ඛානුපබන්ධදස්සනත්ථන්ති අපරාපරජාතීසු විපාකදුක්ඛස්ස අනුපබන්ධවසෙන පවත්තිදස්සනත්ථං.

၂၅၂. "ဒုရူပ" ဟူသည် ရုပ်ဆိုးသော။ "ဒုဒ္ဒသ" ဟူသည် ထိုရုပ်ဆိုးသော အဖြစ်ကြောင့်ပင် မနှစ်သက်ဖွယ် မြင်ရသော။ "လကုဏ္ဌက" ဟူသည် ပုကွသော။ "ပဝိဋ္ဌဂီဝ" ဟူသည် ပခုံးကြားသို့ ဝင်နေသော လည်ပင်းရှိသော။ "မဟောဒရ" ဟူသည် ကြီးသောဗိုက်ရှိသော။ များသောအားဖြင့် ပုကွသောသတ္တဝါတို့သည် လည်ပင်းတိုလျက် ဗိုက်ပူတတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ မိန့်တော်မူသည်။ "ကဏ" ဟူသည် မျက်စိချို့တဲ့သူကို ဆိုလို၍ "မျက်စိတစ်ဖက်ကန်းသူ သို့မဟုတ် မျက်စိနှစ်ဖက်လုံးကန်းသူ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ကုဏီ" ဟူသည် လက်ကောက်သူ၊ လက်ချို့တဲ့သူကို ဆိုလို၍ "လက်တစ်ဖက်ကောက်သူ သို့မဟုတ် လက်နှစ်ဖက်လုံးကောက်သူ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ လေစသည်တို့ဖြင့် ကိုယ်တစ်ခြမ်းသေသောသူကို ဤနေရာ၌ "ပက္ခဟတ" ဟု ရည်ရွယ်အပ်၏၊ ငှက်တောင်ပံကျိုးသူကို ဆိုလိုသည်မဟုတ်၊ ထို့ကြောင့် "ပက္ခဟတ ဟူသည် ဝမ်းလျားသွား (လေဖြတ်သူ)" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဆင်းရဲခြင်း အစဉ်လိုက်ပုံကို ပြခြင်းငှာ" ဟူသည် နောက်နောင်သော ဘဝတို့၌ ဝိပါက်ဆင်းရဲ၏ အစဉ်လိုက်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွားပုံကို ပြခြင်းငှာ (ဆိုလိုသည်)။

කලීයති ඛලීයති අප්පහීයති සාසනං එතෙනාති කලි, ජුතපරාජයො. සො එව ගහසදිසතාය ‘‘කලිග්ගහො’’ති වුත්තො. අධිබන්ධන්ති කුටුම්බස්ස අධිවුත්ථස්ස මූලභූතස්ස අත්තනො බන්ධිතබ්බතං. තෙනාහ ‘‘අත්තනාපි බන්ධං නිගච්ඡෙය්‍යා’’ති. බාලභූමියා බාලභාවස්ස මත්ථකප්පත්ති නිරයගාමිකම්මකාරිතාති ‘‘නිරයෙ නිබ්බත්තති’’ච්චෙව වුත්තං. තග්ගහණෙනෙව පන තතො මුදුමුදුතරාදිකම්මවසෙන සෙසාපායෙසු අපරාපරනිබ්බත්තාදිබාලභූමි විභාවිතා හොතීති.

ဤအရာဖြင့် ဆုံးရှုံးခြင်း၊ လျော့နည်းခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ကလိ" မည်၏၊ လောင်းကစားရာ၌ ရှုံးနိမ့်ခြင်းတည်း။ ထိုအရှုံးသည်ပင်လျှင် ဖမ်းယူခြင်း (ရရှိခြင်း) နှင့်တူသောကြောင့် "ကလိဂ္ဂဟ" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ "အဓိဗန္ဓ" ဟူသည် တည်နေသော၊ အခြေခံဖြစ်သော မိသားစု၏ မိမိနှောင်ဖွဲ့ခံရခြင်းအဖြစ်တည်း။ ထို့ကြောင့် "မိမိကိုယ်တိုင်လည်း အနှောင်အဖွဲ့သို့ ရောက်ရာ၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ လူမိုက်၏ အဖြစ်အဆင့်အတန်းသည် လူမိုက်အဖြစ်၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခြင်း၊ ငရဲသို့ ရောက်ကြောင်းကံကို ပြုခြင်းဖြစ်သောကြောင့် "ငရဲ၌ ဖြစ်၏" ဟုသာ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ထိုငရဲကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် ထိုငရဲထက် နူးညံ့သော၊ သာ၍နူးညံ့သော ကံ၏အစွမ်းဖြင့် ကြွင်းသော အပါယ်ဘုံတို့၌ အဖန်ဖန် ဖြစ်ရခြင်းစသော လူမိုက်၏အဆင့်အတန်းကို ထင်ရှားစေအပ်ပြီးဖြစ်၏။

253. වුත්තානුසාරෙනාති ‘‘බාලො අය’’න්තිආදිනා වුත්තස්ස අත්ථවචනස්ස ‘‘පණ්ඩිතො අය’’න්ති එතෙහි ලක්ඛීයතීතිආදිනා අනුසාරෙන. මනොසුචරිතාදීනං වසෙනාති චින්තෙන්තො අනභිජ්ඣා-අබ්‍යාපාද-සම්මාදස්සනං සුචින්තිතමෙව චින්තෙතීතිආදිනා මනොසුචරිතානං තිණ්ණං සුචරිතානං වසෙන යොජෙතබ්බානි.

၂၅၃. “ဝုတ္တာနုသာရေန” ဟူသည် “ဤသူကား လူမိုက်တည်း” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အနက်စကား၏ “ဤသူကား ပညာရှိတည်း” စသည်တို့ဖြင့် မှတ်အပ်၏ စသော နည်းအားဖြင့် (အနက်ကို ယူအပ်၏)။ “မနောသုစရိတာဒီနံ ဝသေန” ဟူသည် ကြံစည်သော် အဘိဇ္ဈာမရှိခြင်း၊ ဗျာပါဒမရှိခြင်း၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ခြင်းဟူသော ကောင်းစွာ ကြံစည်အပ်သည်ကိုသာ ကြံစည်၏ စသည်ဖြင့် မနောသုစရိုက် သုံးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။

චක්කරතනවණ්ණනා

စက္ကရတနဝဏ္ဏနာ

256. උපොසථං [Pg.355] (දී. නි. ටී. 2.243) වුච්චති අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං සබ්බදිවසෙසු ගහට්ඨෙහි රක්ඛිතබ්බසීලං, සමාදානවසෙන තං එතස්ස අත්ථීති උපොසථිකො, තස්ස. තෙනාහ ‘‘සමාදින්නඋපොසථඞ්ගස්සා’’ති. තදාති තස්මිං කාලෙ, යස්මිං පන කාලෙ චක්කවත්තිභාවසංවත්තනිය-දාන-සීලාදි-පුඤ්ඤසම්භාරසමුදාගමසම්පන්නො පූරිතචක්කවත්තිවත්තො කාදීපදෙසවිසෙසපච්චාජාතියා චෙව කුලරූපභොගාධිපතෙය්‍යාදිගුණවිසෙසසම්පත්තියා ච තදනුරූපෙ අත්තභාවෙ ඨිතො හොති, තස්මිං කාලෙ. තාදිසෙ හි කාලෙ චක්කවත්තිභාවී පුරිසුත්තමො යථාවුත්තගුණසමන්නාගතො රාජා ඛත්තියො හුත්වා මුද්ධාවසිත්තො විසුද්ධසීලො අනුපොසථං සතසහස්සවිස්සජ්ජනාදිනා සම්මාපටිපත්තිං පටිපජ්ජති, න යදා චක්කරතනං උප්පජ්ජති, තදා එව. තෙනාහ – ‘‘පාතො…පෙ… ධම්මතා’’ති. (තත්ථ දමො ඉන්ද්‍රියසංවරො, සංයමො සීලසංවරො.)

၂၅၆. “ဥပေါသထံ” ဟူသည် လူတို့ အမြဲစောင့်ထိန်းအပ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော သီလကို ဆိုအပ်၏၊ ဆောက်တည်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ထိုသီလသည် ထိုသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူကို “ဥပေါသထိက” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုဥပေါသထိကဖြစ်သောမင်း၏။ ထို့ကြောင့် “သမာဒိန္နုပေါသထင်္ဂဿ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “တဒါ” ဟူသည် ထိုအခါ၌၊ အကြင်အခါ၌မူကား စကြာမင်းအဖြစ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော အလှူ၊ သီလစသော ပုညသမ္ဘာရတို့ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ပြည့်စုံလျက်၊ ဖြည့်ကျင့်အပ်သော စကြာမင်းကျင့်ဝတ် ရှိသည်ဖြစ်၍ သင့်လျော်သော အရပ်ဒေသထူး၌ ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း၊ အမျိုး၊ ရူပ၊ ဘောဂ၊ အဓိပတေယျစသော ဂုဏ်ထူးအကျိုးတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ထိုက်တန်သော ကိုယ်ခန္ဓာ၌ တည်ရှိ၏၊ ထိုအခါ၌ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သော အခါ၌ စကြာမင်း ဖြစ်လတ္တံ့သော ယောကျာ်းမြတ်သည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံလျက်၊ မင်းဖြစ်၍ ဘိသိက်ခံပြီးသော်၊ သန့်ရှင်းသော သီလရှိသည်ဖြစ်၍ ဥပုသ်နေ့၌ အသပြာတစ်သိန်း စွန့်ကြဲခြင်းစသော ကောင်းသော အကျင့်ကို ကျင့်၏၊ စကြာရတနာ ပေါ်ပေါက်သော အခါ၌သာ ကျင့်သည် မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် “ပါတော...ပေ... ဓမ္မတာ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ (ထိုပါဠိ၌ ဒမ ဟူသည် ဣန္ဒြေကို စောင့်စည်းခြင်းဖြစ်၏၊ သံယမ ဟူသည် သီလဖြင့် စောင့်စည်းခြင်းဖြစ်၏။)

වුත්තප්පකාරපුඤ්ඤකම්මපච්චයන්ති චක්කවත්තිභාවාවහදානදමසංයමාදිපුඤ්ඤකම්මහෙතුකං. නීලමණිසඞ්ඝාටසදිසන්ති ඉන්දනීලමණිසඤ්චයසමානං. දිබ්බානුභාවයුත්තත්තාති දස්සනීයතා මනුඤ්ඤඝොසතා ආකාසගාමිතා ඔභාසවිස්සජ්ජනා අප්පටිඝාතතා රඤ්ඤො ඉච්ඡිතත්ථනිප්ඵත්තිකාරණතාති එවමාදීහි දිබ්බසදිසෙහි ආනුභාවෙහි සමන්නාගතත්තා. සබ්බෙහි ආකාරෙහීති සබ්බෙහි සුන්දරෙහි ආකාරෙහි. පරිපූරන්ති පරිපුණ්ණං. සා චස්ස පාරිපූරි ඉදානෙව විත්ථාරීයති.

“ဝုတ္တပ္ပကာရပုညကမ္မပစ္စယံ” ဟူသည် စကြာမင်းအဖြစ်ကို ဆောင်တတ်သော အလှူ၊ ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း၊ သီလစောင့်စည်းခြင်း စသော ကောင်းမှုကံ အကြောင်းရှိသော။ “နီလမဏိသင်္ဃာဋသဒိသံ” ဟူသည် အန္ဒနီလာ ပတ္တမြားပုံနှင့် တူသော။ “ဒိဗ္ဗာနုဘာဝယုတ္တတ္တာ” ဟူသည် ကြည့်ချင်စဖွယ်ရှိခြင်း၊ သာယာသော အသံရှိခြင်း၊ ကောင်းကင်သို့ ပျံသန်းနိုင်ခြင်း၊ အရောင်အဝါ လွှတ်နိုင်ခြင်း၊ ဆီးတားမှုမရှိခြင်း၊ မင်းကြီး အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သော အကြောင်းရှိခြင်း စသော နတ်နှင့်တူသော တန်ခိုးအာနုဘော်တို့နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့်။ “သဗ္ဗေဟိ အာကာရေဟိ” ဟူသည် အလုံးစုံသော တင့်တယ်လှပသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်။ “ပရိပူရံ” ဟူသည် ပြည့်စုံသော။ ထိုစကြာရတနာ၏ ပြည့်စုံပုံကို ယခုပင် ချဲ့ဦးအံ့။

පනාළීති ඡිද්දං. සුද්ධසිනිද්ධදන්තපන්තියා නිබ්බිවරායාති අධිප්පායො. නාභිපනාළි පරික්ඛෙපපට්ටෙසූති නාභිපරික්ඛෙපපට්ටෙ චෙව නාභියා පනාළිපරික්ඛෙපපට්ටෙ ච. සුවිභත්තාවාති අඤ්ඤමඤ්ඤං අසංකිණ්ණත්තා සුට්ඨු විභත්තා. පරිච්ඡෙදලෙඛන්තරෙසු මණිකා සුවිභත්තා හුත්වා පඤ්ඤායන්තීති වදන්ති.

“ပနာဠိ” ဟူသည် အပေါက်တည်း။ စင်ကြယ် ချောမွတ်သော သွားတန်းကဲ့သို့ ကြားအကြား မရှိသော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “နာဘိပနာဠိ ပရိက္ခေပပဋ္ဋေသု” ဟူသည် လည်ခုံပတ်ပတ်လည် ပြား၌လည်းကောင်း၊ လည်ခုံ၏ အပေါက်ပတ်ပတ်လည် ပြား၌လည်းကောင်း။ “သုဝိဘတ္တာ” ဟူသည် အချင်းချင်း မရောယှက်ဘဲ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားအပ်ကုန်သော။ ပိုင်းခြားအပ်သော အစင်းကြောင်းတို့၏ ကြားတို့၌ ပတ္တမြားလုံးတို့သည် ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားလျက် ထင်ရှားကုန်၏ ဟု ဆိုကြကုန်သည်။

පරිච්ඡෙදලෙඛාදීනීති ආදි-සද්දෙන මාලාකම්මාදිං සඞ්ගණ්හාති. සුරත්තාතිආදීසු සුරත්තග්ගහණෙන මහානාමවණ්ණතං පටික්ඛිපති, සුද්ධග්ගහණෙන සංකිලිට්ඨතං, සිනිද්ධග්ගහණෙන ලූඛතං. කාමං තස්ස චක්කරතනස්ස නෙමිමණ්ඩලං අසන්ධිකංව නිබ්බත්තං, සබ්බත්ථකමෙව පන කෙවලං පවාළවණ්ණොව [Pg.356] න සොභතීති පකතිචක්කස්ස සන්ධියුත්තෙසු ඨානෙසු රත්තජම්බුනදපරික්ඛතං අහොසි, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සන්ධීසු පනස්සා’’තිආදි.

“ပရိစ္ဆေဒလေခါဒီနိ” ဟူသော ပုဒ်၌ “အာဒိ” သဒ္ဒါဖြင့် ပန်းပြောက်လုပ်ငန်း စသည်ကို ယူ၏။ “သုရတ္တ” စသော ပုဒ်တို့၌ ကောင်းစွာ နီမြန်းသောဟူသော အနက်ကို ယူခြင်းဖြင့် မည်းနက်သော အရောင်ရှိခြင်းကို ပယ်မြစ်၏၊ စင်ကြယ်သော ဟူသော အနက်ကို ယူခြင်းဖြင့် ညစ်နွမ်းခြင်းကို ပယ်မြစ်၏၊ ချောမွတ်သော ဟူသော အနက်ကို ယူခြင်းဖြင့် ကြမ်းတမ်းခြင်းကို ပယ်မြစ်၏။ ထိုစကြာရတနာ၏ ကန်တော့ပတ်ဝိုင်းသည် ဆက်ကြောင်း မရှိသကဲ့သို့ ပေါ်ပေါက်လာသည်ကား အမှန်ပင်ဖြစ်၏၊ သို့သော်လည်း နေရာတိုင်း၌ သန္တာရောင်သက်သက်မျှဖြင့် မတင့်တယ်နိုင်သဖြင့် သာမန်ရထားဘီး၏ အဆက်ရှိသော နေရာတို့၌ နီသော ဇမ္ဗူရာဇ်ရွှေဖြင့် ပတ်ပတ်လည် ခြံရံအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထိုသဘောကို ရည်ရွယ်၍ “သန္ဓီသု ပနဿာ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

නෙමිමණ්ඩලපිට්ඨියන්ති නෙමිමණ්ඩලස්ස පිට්ඨිපදෙසෙ. දසන්නං දසන්නං අරානමන්තරෙති දසන්නං දසන්නං අරානං අන්තරසමීපෙ පදෙසෙ. ඡිද්දමණ්ඩලචිත්තොති මණ්ඩලසණ්ඨානඡිද්දවිචිත්තො. සුකුසලසමන්නාහතස්සාති සුට්ඨු කුසලෙන සිප්පිනා පහතස්ස, වාදිතස්සාති අත්ථො. වග්ගූති මනොරමො රජනීයොති සුණන්තානං රාගුප්පාදකො. කමනීයොති කන්තො. සමොසරිතකුසුමදාමාති ඔලම්බිතසුගන්ධකුසුමදාමා. නෙමිපරික්ඛෙපස්සාති නෙමිපරියන්තපරික්ඛෙපස්ස. නාභිපනාළියා ද්වින්නං පස්සානං වසෙන ‘‘ද්වින්නම්පි නාභිපනාළීන’’න්ති වුත්තං. එකා එව හි සා පනාළි. යෙහීති යෙහි ද්වීහි සීහමුඛෙහි. පුන යෙහීති මුත්තාකලාපෙහි.

“နေမိမဏ္ဍလပိဋ္ဌိယံ” ဟူသည် ကန်တော့ပတ်ဝန်း၏ ကျောဘက်အရပ်၌။ “ဒသန္နံ ဒသန္နံ အရာနမန္တရေ” ဟူသည် ဆယ်ခု ဆယ်ခုသော အကန့်တို့၏ ကြားဆုံရာ အရပ်၌။ “ဆိဒ္ဒမဏ္ဍလစိတ္တော” ဟူသည် စက်ဝိုင်းသဏ္ဌာန် အပေါက်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော။ “သုကုသလသမန္နာဟတဿ” ဟူသည် ကောင်းစွာ ကျွမ်းကျင်သော ပန်းပုဆရာ တီးခတ်အပ်သော (တီးမှုတ်အပ်သော ဟူလို)။ “ဝဂ္ဂူ” ဟူသည် နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် တပ်မက်ဖွယ် (ကြားနာရသူတို့အား ရာဂကို ဖြစ်စေတတ်သော)။ “ကမနီယော” ဟူသည် နှစ်သက်ဖွယ်။ “သမောသရိတကုသုမဒါမာ” ဟူသည် တွဲလဲဆွဲထားအပ်သော မွှေးကြိုင်သော ပန်းကုံးရှိသော။ “နေမိပရိက္ခေပဿ” ဟူသည် ကန်တော့ပတ်ဝန်း အဝန်းအဝိုင်း၏။ လည်ခုံပေါက်၏ ဘေးနှစ်ဖက်၏ အစွမ်းဖြင့် “ဒွိန္နမ္ပိ နာဘိပနာဠီနံ” (လည်ခုံပေါက် နှစ်ဖက်တို့၌လည်း) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အမှန်မူကား ထိုအပေါက်သည် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သည်။ “ယေဟိ” ဟူသည် အကြင် ခြင်္သေ့မျက်နှာ နှစ်ခုတို့ဖြင့်။ တစ်ဖန် “ယေဟိ” ဟူသည် ပုလဲကုံးတို့ဖြင့်။

ඔධාපයමානන්ති සොතුං අවහිතානි කුරුමානං. චන්දො පුරතො, චක්කරතනං පච්ඡාති එවං පුබ්බාපරියෙන පුබ්බාපරභාගෙන.

“ဩဓာပယမာနံ” ဟူသည် နားထောင်ရန် နှလုံးသွင်းခြင်းကို ပြုစေလျက်။ လသည် ရှေ့က၊ စကြာရတနာသည် နောက်က စသည်ဖြင့် ဤသို့ ရှေ့နောက်အစဉ်အားဖြင့်။

අන්තෙ පුරස්සාති අනුරාධපුරෙ රඤ්ඤො අන්තෙපුරස්ස උත්තරසීහපඤ්ජරආසන්නෙ තදා රඤ්ඤො පාසාදෙ තාදිසස්ස උත්තරදිසාය සීහපඤ්ජරස්ස ලබ්භමානත්තා වුත්තං. සුඛෙන සක්කාති කිඤ්චි අනාරුහිත්වා සරීරඤ්ච අනුල්ලඞ්ඝිත්වා යථාඨිතෙනෙව හත්ථෙන පුප්ඵමුට්ඨියො ඛිපිත්වා සුඛෙන සක්කා හොති පූජෙතුං.

“အန္တေ ပုရဿ” ဟူသည် အနုရာဓမြို့၌ မင်း၏ နန်းတော်အတွင်း မြောက်ဘက် လေသာပြတင်း အနီး၌၊ ထိုစဉ်အခါက မင်း၏ ပြာသာဒ်၌ ထိုသို့သော မြောက်ဘက်အရပ်၌ လေသာပြတင်း ရှိသောကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ “သုခေန သက္ကာ” ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရာပေါ်သို့ မတက်ဘဲ၊ ကိုယ်ကိုလည်း မလှုပ်ရှားစေဘဲ တည်မြဲတိုင်းသော လက်ဖြင့် ပန်းဆုပ်တို့ကို ပစ်ပေါက်၍ လွယ်ကူစွာ ပူဇော်ခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်၏။

නානාවිරාගරතනප්පභාසමුජ්ජලන්ති නානාවිධචිත්තවණ්ණරතනොභාසපභස්සරං. ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පවත්තෙති. ආගන්ත්වා ඨිතට්ඨානතො උපරි ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පවත්තෙ.

“နာနာဝိရာဂရတနပ္ပဘာသ မုဇ္ဇလံ” ဟူသည် အထူးထူးသော အဆင်းရှိသော ရတနာတို့၏ အရောင်အဝါဖြင့် ထွန်းပပြောင်ပြောင် တောက်သော။ “အာကာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ပဝတ္တေတိ” ဟူသည် လာ၍ တည်ရာအရပ်မှ အထက်ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်၍ လှည့်လည်၏။

සන්නිවෙසක්ඛමොති ඛන්ධවාරසන්නිවෙසයොග්‍යො. සුලභාහාරූපකරණොති සුඛෙනෙව ලද්ධබ්බධඤ්ඤගොරසදාරුතිණාදිභොජනසාධනො. පරචක්කන්ති පරස්ස රඤ්ඤො සෙනා, ආණා වා.

“သန္နိဝေသက္ခမော” ဟူသည် တပ်စခန်းချရန် သင့်လျော်သော။ “သုလဘာဟာရူပکရဏော” ဟူသည် လွယ်ကူစွာ ရအပ်သော ဆန်စပါး၊ နို့ရည်၊ ထင်း၊ မြက် စသော စားနွယ်သောက်ဖွယ် အထောက်အပံ့ ရှိသော။ “ပရစက္ကံ” ဟူသည် တစ်ပါးသော မင်း၏ စစ်သည်တော် သို့မဟုတ် အာဏာ။

ආගතනන්දනොති ආගතො හුත්වා නන්දිජනනො. ආගතං වා ආගමනං, තෙන නන්දතීති ආගතනන්දනො. ගමනෙන සොචෙතීති ගමනසොචනො. උපකප්පෙථාති උපරූපරි කප්පෙථ සංවිදහථ, උපනෙථාති [Pg.357] අත්ථො. උපපරික්ඛිත්වාති හෙතුතොපි සභාවතොපි ඵලතොපි දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකආදීනවතොපි වීමංසිත්වා.

“အာဂတနန္ဒနော” ဟူသည် ရောက်လာသဖြင့် ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော။ သို့မဟုတ် ရောက်လာခြင်းကို “အာဂတ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုရောက်လာခြင်းကြောင့် ဝမ်းမြောက်တတ်သောကြောင့် “အာဂတနန္ဒန” ဟု ဆိုအပ်၏။ သွားခြင်းကြောင့် ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် “ဂမနသောစန” မည်၏။ “ဥပကပ္ပေထ” ဟူသည် အထက်ထက်၌ ပြုပြင်စီရင်ကြကုန်လော့၊ ဆောင်ယူခဲ့ကြကုန်လော့ ဟု အနက်ရ၏။ “ဥပပရိက္ခိတွာ” ဟူသည် အကြောင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဘောသဘာဝအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန် သံသရာ နှစ်ဦးသော အပြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း စူးစမ်းဆင်ခြင်၍။

විභාවෙන්ති පඤ්ඤාය අත්ථං විභූතං කරොන්තීති විභාවිනො, පඤ්ඤවන්තො. අනුයන්තාති අනුවත්තකා. ඔගච්ඡමානන්ති ඔසීදන්තං. යොජනමත්තන්ති විත්ථාරතො යොජනමත්තං පදෙසං. ගම්භීරභාවෙන පන යථා භූමි දිස්සති, එවං ඔගච්ඡති. තෙනාහ ‘‘මහාසමුද්දතල’’න්තිආදි. අන්තෙ චක්කරතනං උදකෙන සෙනාය අනජ්ඣොත්ථරණත්ථං.

“ဝိဘာေဝန္တိ” ဟူသည် ပညာဖြင့် အနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြုတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဝိဘာဝိနော” (ပညာရှိကုန်သော) ဟု ဆိုအပ်၏။ “အနုယန္တာ” ဟူသည် နောက်လိုက် ခြံရံကုန်သော။ “ဩဂစ္ဆမာနံ” ဟူသည် နစ်မြုပ်သွားသော။ “ယောဇနမတ္တံ” ဟူသည် အကျယ်အားဖြင့် တစ်ယူဇနာခန့်ရှိသော အရပ်ဒေသ။ နက်နဲခြင်း သဘောကြောင့် မြေကြီးကို မြင်ရသကဲ့သို့ ဤသို့ သက်ဆင်း၏။ ထို့ကြောင့် “မဟာသမုဒ္ဒတလံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အဆုံး၌ စကြာရတနာသည် ရေဖြင့် စစ်သည်တော်ကို မလွှမ်းမိုးစေခြင်း အကျိုးငှာ (သက်ဆင်း၏)။

257. පුරත්ථිමො සමුද්දො පරියන්තො අස්සාති පුරත්ථිමසමුද්දපරියන්තො, පුරත්ථිමසමුද්දං පරියන්තං කත්වා. චාතුරන්තායාති චාතුසමුද්දන්තාය පුබ්බවිදෙහාදිචතුකොට්ඨාසන්තාය.

၂၅၇. “ပုရတ္ထိမော သမုဒ္ဒေါ ပရိယန္တော အဿ” ဟူသည် အရှေ့သမုဒ္ဒရာ အဆုံးအပိုင်းအခြား ရှိသော၊ အရှေ့သမုဒ္ဒရာကို အဆုံးအပိုင်းအခြား ပြု၍။ “စာတုရန္တာယ” ဟူသည် သမုဒ္ဒရာလေးစင်း အဆုံးရှိသော၊ ပြုဗ္ဗဝိဒေဟစသော လေးပါးသော အဖို့အပိုင်းအခြား အဆုံးရှိသော။

හත්ථිරතනවණ්ණනා

ဟတ္ထိရတနဝဏ္ဏနာ

258. හරිචන්දනාදීහීති ආදි-සද්දෙන චතුජ්ජාතියගන්ධාදිං සඞ්ගණ්හාති. ආගමනං චින්තෙථාති වදන්ති චක්කවත්තිවත්තස්ස පූරිතතාය පරිචිතත්තා. භූමිඵුසනකෙහි වාලධි, වරඞ්ගං හත්ථොති ඉමෙහි ච තීහි, චතූහි පාදෙහි චාති සත්තහි අවයවෙහි ඨිතත්තා සත්තපතිට්ඨො. ඉතරෙසං අමච්චාදීනං චින්තයන්තානං න ආගච්ඡති. අපනෙත්වාති අත්තනො ආනුභාවෙන අපනෙත්වා. ගන්ධමෙව හි තස්ස ඉතරෙ හත්ථිනො න සහන්ති.

၂၅၈. 'ဟရိစန္ဒနာဒီဟိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် စတုဇ္ဇာတိယဂန္ဓ (နံ့သာလေးပါး) အစရှိသည်တို့ကို သိမ်းယူ၏။ စကြဝတ္တေးမင်း၏ ကျင့်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်အပ်သဖြင့် အထုံပါရမီရှိသည်ဖြစ်၍ 'လာခြင်းကို ကြံဆကြကုန်လော့' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ မြေသို့ထိသော အင်္ဂါတို့တွင် အမြီး၊ ရတနာ (ဖိုအင်္ဂါ)၊ နှာမောင်း ဤသုံးပါးနှင့် ခြေလေးဖက် ဤခုနစ်ပါးသော အင်္ဂါတို့ဖြင့် တည်သောကြောင့် 'သတ္တပတိဋ္ဌ' (ခုနစ်ပါးသော အင်္ဂါတို့ဖြင့် တည်တံ့သောဆင်) မည်၏။ အခြားသော အမတ်အစရှိသည်တို့ ကြံစည်နေကြသော်လည်း မလာပေ။ 'အပနေတွာ' ဟူသည် မိမိ၏ အာနုဘော်ဖြင့် ဖယ်ရှား၍။ ထိုဆင်၏ အနံ့ကိုပင် အခြားသော ဆင်တို့သည် မခံမရပ်နိုင်ကြကုန်။

අස්සරතනවණ්ණනා

အဿရတနဝဏ္ဏနာ (မြင်းရတနာအဖွင့်)

සින්ධවකුලතොති සින්ධවස්සාජානීයකුලතො.

'သိန္ဓဝကုလတော' ဟူသည် သိန္ဓောမြင်းအာဇာနည်မျိုးမှ။

මණිරතනවණ්ණනා

မဏိရတနဝဏ္ဏနာ (ပတ္တမြားရတနာအဖွင့်)

සකටනාභිසමප්පමාණන්ති පරිණාහතො මහාසකටස්ස නාභියා සමප්පමාණං. උභොසු අන්තෙසූති හෙට්ඨා උපරි චාති ද්වීසු අන්තෙසු. කණ්ණිකපරියන්තතොති ද්වින්නං කඤ්චනපදුමානං කණ්ණිකාය පරියන්තතො. මුත්තාජාලකෙ ඨපෙත්වාති සුවිසුද්ධෙ මුත්තාමයෙ ජාලකෙ පතිට්ඨපෙත්වා.

'သကဋနာဘိသမပ္ပမာဏံ' ဟူသည် လုံးပတ်အားဖြင့် လှည်းအိမ်ကြီး၏ ချက်နှင့်အမျှ အတိုင်းအတာရှိသော။ 'ဥဘောသု အန္တေသု' ဟူသည် အောက်နှင့်အထက်ဟူသော အစွန်းနှစ်ဖက်တို့၌။ 'ကဏ္ဏိကပရိယန္တတော' ဟူသည် ရွှေကြာပန်းနှစ်ပွင့်တို့၏ ဝတ်ဆံအဝန်း၏ အဆုံးအပိုင်းအခြားမှ။ 'မုတ္တာဇာလကေ ဌပေတွာ' ဟူသည် အလွန်စင်ကြယ်သော ပုလဲကွန်ရက်၌ တည်ထား၍။

ඉත්ථිරතනවණ්ණනා

ဣတ္ထိရတနဝဏ္ဏနာ (မိဖုရားရတနာအဖွင့်)

‘‘ඉත්ථිරතනං [Pg.358] පාතුභවතී’’ති වත්වා අස්ස පාතුභවනාකාරං දස්සෙතුං, ‘‘මද්දරාජකුලතො වා’’තිආදි වුත්තං. මද්දරට්ඨං කිර අභිරූපානං ඉත්ථීනං උප්පත්තිට්ඨානං. සණ්ඨානපාරිපූරියාති හත්ථපාදාදිසරීරාවයවානං සුසණ්ඨිතතාය. අවයවපාරිපූරියා හි සමුදායපාරිපූරිසිද්ධි. රූපන්ති සරීරං. දස්සනීයාති සුරූපභාවෙන පස්සිතබ්බයුත්තා. සොමනස්සවසෙන චිත්තං පසාදෙති යොනිසො චින්තෙන්තානං කම්මඵලසද්ධාය වසෙන. පසාදාවහත්තාති කාරණවචනෙන යථා පාසාදිකතාය වණ්ණපොක්ඛරතාසිද්ධි වුත්තා, එවං දස්සනීයතාය පාසාදිකතාසිද්ධි, අභිරූපතාය ච දස්සනීයතාසිද්ධි වත්තබ්බාති නයං දස්සෙති. පටිලොමතො වා වණ්ණපොක්ඛරතාය පාසාදිකතාසිද්ධි, පාසාදිකතාය දස්සනීයතාසිද්ධි, දස්සනීයතාය අභිරූපතාසිද්ධි යොජෙතබ්බා. එවං සරීරසම්පත්තිවසෙන අභිරූපතාදිකෙ දස්සෙත්වා ඉදානි සරීරෙ දොසාභාවවසෙනපි තෙ දස්සෙතුං, ‘‘අභිරූපා වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථා පමාණයුත්තා, එවං ආරොහපරිණාහයොගතො ච පාසාදිකා නාතිදීඝතාදයො. එවං මනුස්සානං දිබ්බරූපතාසම්පත්තිපීති ‘‘අප්පත්තා දිබ්බවණ්ණ’’න්ති වුත්තං. කායවිපත්තියාති සරීරදොසස්ස. අභාවොති අච්චන්තමෙව දූරීභාවො.

"ဣတ္ထိရတနံ ပါတုဘဝတိ" ဟု မိန့်တော်မူပြီးနောက် ထိုမိဖုရားရတနာ၏ ပေါ်ထွန်းလာပုံ အခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ "မဒ္ဒရာဇကုလတော ဝါ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မဒ္ဒတိုင်းသည် အဆင်းလှသော အမျိုးသမီးများ ဖြစ်ထွန်းရာ အရပ်ဖြစ်၏။ "သဏ္ဌာနပါရိပူရိယာ" ဟူသည် လက်ခြေစသော ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ ကောင်းစွာတည်ဆောက်ထားခြင်းကြောင့်တည်း။ ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် တစ်ကိုယ်လုံး ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ရသည် မဟုတ်ပါလော။ "ရူပံ" ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာတည်း။ "ဒဿနီယာ" ဟူသည် အဆင်းလှသည်ဖြစ်၍ ကြည့်ရှုထိုက်သော အင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။ နှလုံးသွင်းမှန်စွာ ကြံစည်သောသူတို့အား ကံ၊ ကံ၏အကျိုးကို ယုံကြည်သော သဒ္ဓါတရားအားဖြင့် ဝမ်းမြောက်မှု ဝေဖန်ခြင်းဖြင့် စိတ်ကို ကြည်လင်စေတတ်၏။ "ပသာဒါဝဟတ္တာ" ဟူသော အကြောင်းပြစကားဖြင့် ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသည်ဖြစ်၍ အဆင်းလှပခြင်း ပြီးမြောက်ပုံကို ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ဤသို့လျှင် ရှုချင်စဖွယ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ကြည်ညိုဖွယ်ရှိခြင်း ပြီးမြောက်ပုံ၊ အဆင်းလှခြင်းကြောင့် ရှုချင်စဖွယ်ဖြစ်ခြင်း ပြီးမြောက်ပုံကို ဆိုအပ်၏ ဟူသော နည်းကို ပြ၏။ သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန်အားဖြင့်လည်းကောင်း အဆင်းလှပခြင်းကြောင့် ကြည်ညိုဖွယ်ရှိခြင်း ပြီးမြောက်ပုံ၊ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိခြင်းကြောင့် ရှုချင်စဖွယ်ဖြစ်ခြင်း ပြီးမြောက်ပုံ၊ ရှုချင်စဖွယ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အဆင်းလှခြင်း ပြီးမြောက်ပုံကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသို့ ကိုယ်ခန္ဓာပြည့်စုံခြင်းအားဖြင့် အဆင်းလှခြင်း အစရှိသည်ကို ပြပြီးလျှင် ယခုအခါ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ချို့ယွင်းချက်မရှိခြင်း အားဖြင့်လည်း ထိုအခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ "အဘိရူပါ ဝါ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ အတိုင်းအရှည်နှင့် ညီညွတ်သကဲ့သို့၊ အမြင့်အဝန်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် မရှည်လွန်းခြင်း အစရှိသည်ဖြင့် ကြည်ညိုဖွယ် ရှိ၏။ ဤသို့ လူတို့တွင် နတ်သမီးကဲ့သို့သော အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ရည်၍ "အပ္ပတ္တာ ဒိဗ္ဗဝဏ္ဏံ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ကာယဝိပတ္တိယာ" ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာ ချို့ယွင်းချက်၏။ "အဘာဝေါ" ဟူသည် အလွန်တရာ ကင်းဝေးခြင်းတည်း။

සතවිහතස්සාති සතක්ඛත්තුං විහතස්ස. සතවිහතස්සාති ච ඉදං කප්පාසපිචුවසෙන වුත්තං, තූලපිචුනො පන විහනනමෙව නත්ථි. කුඞ්කුමතගරතුරුක්ඛයවනපුප්ඵානි චතුජ්ජාති. තමාලතගරතුරුක්ඛයවනපුප්ඵානීති අපරෙ.

'သတဝိဟတဿ' ဟူသည် အကြိမ်တစ်ရာ ရိုက်ခတ် (ခါဆိတ်) အပ်သော။ 'သတဝိဟတဿ' ဟူသော ဤစကားကို ဝါဂွမ်းဖတ်ကို ရည်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏၊ လဲမှို့ဖတ်၌မူကား ရိုက်ခတ်ခြင်းပင် မရှိပေ။ ကုံးကုမံ (ဂုံမင်း)၊ တဂရ (ဇာတိပ္ဖိုလ်)၊ တုရုက္ခ (ကရမက်)၊ ယဝနပုပ္ဖ (စံပယ်) တို့သည် နံ့သာလေးပါး (စတုဇ္ဇာတိယ) မည်၏။ အခြားသော ဆရာတို့သည် တမာလ (သစ်ဂျပိုး)၊ တဂရ၊ တုရုက္ခ၊ ယဝနပုပ္ဖတို့ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။

අග්ගිදඩ්ඪා වියාති ආසනගතෙන අග්ගිනා දඩ්ඪා විය. පඨමමෙවාති අඤ්ඤකිච්චතො පඨමමෙව, දස්සනසමකාලමෙවාති අත්ථො. තං තං අත්තනා රඤ්ඤො කාතබ්බකිච්චං කිං කරොමීති පුච්ඡිතබ්බතාය කිං කරණන්ති පටිස්සාවෙතීති කිඞ්කාරපටිස්සාවිනී.

'အဂ္ဂိဒဍ္ဎာ ဝိယ' ဟူသည် ထိုင်ခုံ၌ရှိသော မီးဖြင့် အပူတိုက်ခံရသကဲ့သို့ (သို့မဟုတ် မီးလောင်ခံရသကဲ့သို့)။ 'ပဌမမေဝ' ဟူသည် အခြားသော အမှုကိစ္စထက် ရှေးဦးစွာသာလျှင်၊ တွေ့မြင်ရသော ခဏချင်း၌သာလျှင် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ မိမိသည် မင်းကြီးအား ပြုအပ်သော ထိုထိုအမှုကိစ္စကို "အဘယ်အမှုကို ပြုရပါအံ့နည်း" ဟု မေးမြန်းအပ်သည်ဖြစ်၍ "အဘယ်အမှုကို ပြုရပါမည်နည်း" ဟု ပြန်လည်လျှောက်ထားတတ်သောကြောင့် 'ကိင်္ကာရပဋိဿာဝိနီ' (အဘယ်အမှုကို ပြုရအံ့နည်းဟု နာခံတတ်သူ) မည်၏။

මාතුගාමො නාම යෙභුය්‍යෙන සඨජාතිකො, ඉත්ථිරතනස්ස පන තං නත්ථීති දස්සෙතුං, ‘‘ස්වාස්සා’’තිආදි වුත්තං. ගුණාති රූපගුණා චෙව ආචාරගුණා ච. පුරිමකම්මානුභාවෙනාති තස්සා පුරිමකම්මානුභාවෙන. ඉත්ථිරතනස්ස තබ්භාවසංවත්තනියපුරිමකම්මස්ස ආනුභාවෙන, චක්කවත්තිනොපි පරිවාරසංවත්තනියං පුඤ්ඤකම්මං තාදිසස්ස ඵලවිසෙසස්ස උපනිස්සයො හොතියෙව. තෙනාහ ‘‘චක්කවත්තිනො පුඤ්ඤං උපනිස්සායා’’ති. එතෙන සෙසරතනෙසුපි [Pg.359] තෙසං විසෙසානං තදුපනිස්සයතා විභාවිතා එවාති දට්ඨබ්බං. පුබ්බෙ එකදෙසවසෙන ලබ්භමානපාරිපූරී රඤ්ඤො චක්කවත්තිභාවූපගමනතො පට්ඨාය සබ්බාකාරපාරිපූරා ජාතා.

အမျိုးသမီးဟူသည် များသောအားဖြင့် ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲသော သဘောရှိ၏၊ မိဖုရားရတနာအားမူကား ထိုသို့သော ကောက်ကျစ်ခြင်း မရှိသည်ကို ပြခြင်းငှာ "သွာဿာ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "ဂုဏာ" ဟူသည် အဆင်းဂုဏ်နှင့် အကျင့်သီလဂုဏ်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ "ပုရိမကမ္မာနုဘာေဝန" ဟူသည် ထိုမိဖုရားရတနာ၏ ရှေးကောင်းမှုကံ၏ အာနုဘော်ကြောင့်တည်း။ မိဖုရားရတနာဖြစ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ရှေးကောင်းမှုကံ၏ အာနုဘော်ကြောင့်ဖြစ်သော်လည်း၊ စကြဝတ္တေးမင်း၏လည်း အခြံအရံကို ဖြစ်စေတတ်သော ကောင်းမှုကံသည် ထိုသို့သော အကျိုးထူးကို ရရှိစေရန် အမှီသဟဲ (ဥပနိဿယ) ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် "စက္ကဝတ္တိနော ပုညံ ဥပနိဿာယ" (စကြဝတ္တေးမင်း၏ ကောင်းမှုကို အမှီပြု၍) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤစကားဖြင့် ကြွင်းသော ရတနာတို့၌လည်း ထိုရတနာတို့၏ ထူးခြားမှုသည် စကြဝတ္တေးမင်း၏ ကောင်းမှုကံကို အမှီပြုသည်သာဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေအပ်ပြီဟု မှတ်အပ်၏။ ရှေးအခါက အစိတ်အပိုင်းမျှသာ ပြည့်စုံရရှိခဲ့သော်လည်း မင်းကြီးသည် စကြဝတ္တေးမင်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိချိန်မှစ၍ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြည့်စုံလာခဲ့လေသည်။

ගහපතිරතනවණ්ණනා

ဂဟပတိရတနဝဏ္ဏနာ (သူဌေးရတနာအဖွင့်)

පකතියාවාති සභාවෙනෙව, චක්කරතනපාතුභාවතො පුබ්බෙපි.

'ပကတိယာဝ' ဟူသည် ပင်ကိုယ်သဘာဝအားဖြင့်ပင် (စကြဝတ္တေးမင်း၏ စကြာရတနာ မပေါ်ထွန်းမီ ရှေးကပင်လျှင် ဖြစ်၏)။

පරිණායකරතනවණ්ණනා

ပရိဏာယကရတနဝဏ္ဏနာ (သားကြီးရတနာ သို့မဟုတ် စစ်သူကြီးရတနာအဖွင့်)

නිස්සායාති උපනිස්සාය.

'နိဿာယ' ဟူသည် အမှီပြု၍ (ဥပနိဿယပြု၍)။

260. කටග්ගහො වුච්චති ජයග්ගහො සකානං පණානං කටභාවෙන අත්ථසිද්ධිවසෙන සඞ්ගණ්හනන්ති කත්වා. තෙනාහ ‘‘ජයග්ගාහෙනා’’ති. එකප්පහාරෙනෙවාති එකප්පයොගෙනෙව සතසහස්සානි අධිගච්ඡෙය්‍යාති යොජනා. සෙසං වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၂၆၀. မိမိတို့ တင်ထားသော အကြေး (အလောင်းအစား) တို့ကို အနိုင်ရရှိခြင်းဖြင့် အကျိုးပြီးမြောက်ခြင်းကို သိမ်းယူတတ်သောကြောင့် 'ကဋဂ္ဂဟ' ဟူသည် အောင်နိုင်မှုကို ယူခြင်း (အနိုင်ရခြင်း) ကို ဆို၏။ ထို့ကြောင့် "ဇယဂ္ဂါဟေန" (အနိုင်ရခြင်းဖြင့်) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဧကပ္ပဟာရေနေဝ" ဟူသည် တစ်ကြိမ်တည်းသော လုံ့လအားဖြင့်သာလျှင် အသပြာတစ်သိန်းကို ရရှိနိုင်၏ဟု စပ်ရမည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ထင်ရှားလွယ်ကူလှပေ၏။

බාලපණ්ඩිතසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဗာလပဏ္ဍိတသုတ်အဖွင့်၏ အနက်ခက်ခဲသော အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

10. දෙවදූතසුත්තවණ්ණනා

၁၀. ဒေဝဒူတသုတ်အဖွင့် (ဒေဝဒူတသုတ္တဝဏ္ဏနာ)

261. ද්වෙ අගාරාතිආදීති ආදි-සද්දෙන ‘‘සද්වාරා…පෙ… අනුවිචරන්තෙපී’’ති එතමත්ථං සඞ්ගණ්හාති. එත්තකමෙව හි අස්සපුරසුත්තෙ (ම. නි. 1.432; ම. නි. අට්ඨ. 1.432) විත්ථාරිතං වෙදිතබ්බං. ‘‘දිබ්බෙන චක්ඛුනා’’තිආදි පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.397) තථා විත්ථාරිතම්පි සුත්තසංවණ්ණනා හොතීති කත්වා, ‘‘අස්සපුරසුත්තෙ විත්ථාරිතමෙවා’’ති වුත්තං.

၂၆၁. "ဒွေ အဂါရာ" အစရှိသော စကား၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် "သဒွါရာ...ပ... အနုဝိစရန္တေပိ" ဟူသော ဤအနက်ကို သိမ်းယူ၏။ ဤမျှသော အတိုင်းအတာကိုသာလျှင် အဿပုရသုတ်၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုအပ်သည်ကို သိအပ်၏။ "ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ" အစရှိသည်ကိုမူ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ထိုသို့ အကျယ်ဖွင့်ဆိုထားသော်လည်း သုတ်တော်၏ အဖွင့်ဖြစ်သောကြောင့် "အဿပုရသုတ်၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုအပ်သည်သာတည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

262. නිරයතො පට්ඨාය දෙසනං දෙවලොකෙන ඔසාපෙතීති සංකිලෙසධම්මෙහි සංවෙජෙත්වා වොදානධම්මෙහි නිට්ඨාපෙන්තො. දුතියං පන වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බං, තදිදං වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවිසිට්ඨන්ති දට්ඨබ්බං. ඉදානි සඞ්ඛිපිත්වා වුත්තමත්ථං විවරිතුං, ‘‘සචෙ’’තිආදි වුත්තං. සොති භගවා.

၂၆၂. ငရဲမှ စတင်၍ တရားဒေသနာကို နတ်ပြည်ဖြင့် အဆုံးသတ်တော်မူ၏ ဟူသည် ကိလေသာညစ်နွမ်းကြောင်း တရားတို့ဖြင့် ထိတ်လန့်စေ၍ စင်ကြယ်ကြောင်းတရားတို့ဖြင့် ပြီးဆုံးစေခြင်း ဖြစ်၏။ ဒုတိယနည်းကိုမူကား ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် ပြောင်းပြန်အားဖြင့် သိအပ်၏၊ ထိုတရားဒေသနာသည် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားဖြင့် အထူးဆန်းပြားသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ယခုအခါ အကျဉ်းချုပ်၍ ဆိုအပ်သော အနက်ကို ဖွင့်ပြခြင်းငှာ "သစေ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'သော' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားတည်း။

එකච්චෙ [Pg.360] ථෙරාති (කථා. අනුටී. 866-868; අ. නි. ටී. 2.3.36) අන්ධකාදිකෙ, විඤ්ඤාණවාදිනො ච සන්ධාය වදති. නෙරයිකෙ නිරයෙ පාලෙන්ති තතො නිග්ගන්තුමප්පදානවසෙන රක්ඛන්තීති නිරයපාලා. නෙරයිකානං නරකදුක්ඛෙන පරියොනද්ධාය අලං සමත්ථාති වා නිරයපාලා. තන්ති ‘‘නත්ථි නිරයපාලා’’තිවචනං. පටිසෙධිතමෙවාති ‘‘අත්ථි නිරයෙ නිරයපාලා, අත්ථි ච කාරණිකා’’තිආදිනා නයෙන අභිධම්මෙ (කථා. 866) පටිසෙධිතමෙව. යදි නිරයපාලා නාම න සියුං, කම්මකාරණාපි න භවෙය්‍ය. සති හි කාරණිකෙ කම්මකාරණාය භවිතබ්බන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. එත්ථාහ – ‘‘කිං පනෙතෙ නිරයපාලා නෙරයිකා, උදාහු අනෙරයිකා’’ති. කිඤ්චෙත්ථ – යදි තාව නෙරයිකා, ඉමෙ නිරයසංවත්තනියෙන කම්මුනා නිබ්බත්තාති සයම්පි නිරයදුක්ඛං අනුභවෙය්‍යුං, තථා සති අඤ්ඤෙසං නෙරයිකානං යාතනාය අසමත්ථා සියුං, ‘‘ඉමෙ නෙරයිකා, ඉමෙ නිරයපාලා’’ති වවත්ථානඤ්ච න සියා, යෙ ච යෙ යාතෙන්ති, තෙහි සමානරූපබලප්පමාණෙහි ඉතරෙසං භයසන්තාසා න සියුං. අථ අනෙරයිකා, නෙසං තත්ථ කථං සම්භවොති වුච්චතෙ – අනෙරයිකා නිරයපාලා අනිරයගතිසංවත්තනියකම්මනිබ්බත්තිතො. නිරයූපපත්තිසංවත්තනියකම්මතො හි අඤ්ඤෙනෙව කම්මුනා තෙ නිබ්බත්තන්ති රක්ඛසජාතිකත්තා. තථා හි වදන්ති සබ්බත්ථිවාදිනො –

"အချို့သော ထေရ်တို့သည်" ဟု ဆိုရာ၌ (ကထာဝတ္ထု အနုဋီကာ ၈၆၆-၈၆၈၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ဋီကာ ၂.၃.၃၆) အန္ဓက စသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိညာဏဝါဒီတို့ကိုလည်းကောင်း ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။ ငရဲသားတို့ကို ငရဲ၌ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်တတ်သော၊ ထိုငရဲမှ ထွက်ပြေးခွင့်မပြုခြင်းဖြင့် စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ငရဲထိန်း (နိရယပါလ) မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ငရဲသားတို့ကို ငရဲဆင်းရဲဖြင့် လွှမ်းမိုးပိတ်ပင်ရန် စွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် ငရဲထိန်း မည်ကုန်၏။ ထိုစကားသည် "ငရဲထိန်းများ မရှိကုန်" ဟူသော စကားတည်း။ "ပယ်မြစ်အပ်သည်သာတည်း" ဆိုသည်မှာ "ငရဲတို့၌ ငရဲထိန်းတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ညှဉ်းဆဲတတ်သော ကာရဏိကတို့သည်လည်း ရှိကုန်၏" စသည်ဖြင့် အဘိဓမ္မာ (ကထာဝတ္ထု ၈၆၆) ၌ ပယ်မြစ်အပ်သည်သာတည်း။ အကယ်၍ ငရဲထိန်းဟူသည် မရှိခဲ့ပါက ငရဲဒဏ်ညှဉ်းပန်းမှု (ကမ္မကာရဏ) သည်လည်း မရှိရာ။ ညှဉ်းဆဲတတ်သူ ရှိမှသာလျှင် ငရဲဒဏ်ညှဉ်းပန်းမှု ရှိရမည်ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထို့ကြောင့် "ပုံစံအားဖြင့်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ မေးခွန်းထုတ်အပ်သည်မှာ - "ထိုငရဲထိန်းတို့သည် ငရဲသားများပင် ဖြစ်ကြသလော၊ သို့မဟုတ် ငရဲသားမဟုတ်သူများ ဖြစ်ကြသလော" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် အကယ်၍ ငရဲသားများဖြစ်ကြပါက၊ ထိုသူတို့သည်လည်း ငရဲသို့ ရောက်စေတတ်သော ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသူများ ဖြစ်သဖြင့် မိမိတို့ကိုယ်တိုင်လည်း ငရဲဆင်းရဲကို ခံစားကြရပေလိမ့်မည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အခြားသော ငရဲသားတို့ကို ညှဉ်းဆဲရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်ကြကုန်ရာ။ "ဤသူတို့ကား ငရဲသားများတည်း၊ ဤသူတို့ကား ငရဲထိန်းများတည်း" ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ချက်သည်လည်း မရှိနိုင်ရာ။ ညှဉ်းဆဲတတ်သူတို့နှင့် ညှဉ်းဆဲခံရသူတို့သည် ရူပ၊ ဗလ၊ ပမာဏ တူညီကြပါက အခြားသူတို့၌ ကြောက်ရွံ့တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိနိုင်ကုန်ရာ။ အကယ်၍ ငရဲသားမဟုတ်သူများ ဖြစ်ကြပါက၊ ထိုသူတို့သည် ငရဲဘုံ၌ မည်သို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သနည်းဟု ဆိုလျှင် - ငရဲထိန်းတို့သည် ငရဲဂတိသို့ ရောက်စေတတ်သည်မဟုတ်သော ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြသဖြင့် ငရဲသားမဟုတ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ငရဲဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေနေစေတတ်သော ကံနှင့် တခြားစီဖြစ်သော ကံကြောင့် ဘီလူး (ရက္ခိုသ်) မျိုးနွယ်များအဖြစ် ထိုငရဲထိန်းတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုစကားအတိုင်းပင် သဗ္ဗတ္ထိဝါဒီတို့သည် ဤသို့ မိန့်ဆိုကြကုန်၏ -

‘‘කොධනා කුරූරකම්මන්තා, පාපාභිරුචිනො සදා;

දුක්ඛිතෙසු ච නන්දන්ති, ජායන්ති යමරක්ඛසා’’ති. (කථා. අනුටී. 866-868;

අ. නි. ටී. 2.3.36);

"အမြဲတစေ အမျက်ဒေါသကြီးကုန်သော၊ ကြမ်းတမ်းသော အမှုရှိကုန်သော၊ မကောင်းမှု၌ မွေ့လျော်ကုန်သော၊ ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်နေသူတို့ကို မြင်လျှင် ဝမ်းမြောက်တတ်ကုန်သော ယမမင်း၏ ဘီလူး (ယမရက္ခိုသ်) တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုကြ၏။ (ကထာဝတ္ထု အနုဋီကာ ၈၆၆-၈၆၈၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ဋီကာ ၂.၃.၃၆)။

තත්ථ යදෙකෙ වදන්ති ‘‘යාතනාදුක්ඛං පටිසංවෙදෙය්‍යුං, අථ වා අඤ්ඤමඤ්ඤං යාතෙය්‍යු’’න්තිආදි, තයිදං අසාරං නිරයපාලානං නෙරයිකභාවස්සෙව අභාවතො. යදිපි අනෙරයිකා නිරයපාලා, අයොමයාය පන ආදිත්තාය සම්පජ්ජලිතාය සජොතිභූතාය නිරයභූමියා පරික්කමමානා කථං දාහදුක්ඛං නානුභවන්තීති? කම්මානුභාවතො. යථා හි ඉද්ධිමන්තො චෙතොවසිප්පත්තා මහාමොග්ගල්ලානාදයො නෙරයිකෙ අනුකම්පන්තා ඉද්ධිබලෙන නිරයභූමිං උපගතා දාහදුක්ඛෙන න බාධීයන්ති, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်လာရာတွင် အချို့သောသူတို့က "ငရဲထိန်းတို့သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း ဆင်းရဲကို ကိုယ်တိုင် ခံစားကြရပေမည်၊ သို့မဟုတ် အချင်းချင်း ညှဉ်းဆဲကြပေလိမ့်မည်" စသည်ဖြင့် ဆိုကြသော ထိုစကားသည် အနှစ်သာရမရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ငရဲထိန်းတို့၌ ငရဲသားအဖြစ် မရှိခြင်းကြောင့်သာတည်း။ အကယ်၍ ငရဲထိန်းတို့သည် ငရဲသားမဟုတ်ကြသော်လည်း ရဲရဲတောက် လောင်မြိုက်လျက်ရှိသော သံမဏိ ငရဲမြေပြင်ထက်၌ လှည့်လည်သွားလာနေကြရာတွင် ပူလောင်ခြင်း ဆင်းရဲကို အဘယ်ကြောင့် မခံစားကြရသနည်း? မိမိတို့ပြုခဲ့သော ကံ၏ အာနုဘော်ကြောင့် ခံစားရခြင်းမရှိပေ။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - တန်ခိုးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၍ စိတ်ကို ဝသီဘော် နိုင်နင်းတော်မူကြကုန်သော အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန် စသော အရှင်သူမြတ်တို့သည် ငရဲသားတို့အား သနားကရုဏာထားသဖြင့် တန်ခိုးတော်အားဖြင့် ငရဲဘုံသို့ ကြွရောက်တော်မူကြသော်လည်း ပူလောင်ခြင်းဆင်းရဲဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်းကို မခံကြရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ဤအရာ၌လည်း မှတ်ယူအပ်၏။

ඉද්ධිවිසයස්ස [Pg.361] අචින්තෙය්‍යභාවතොති චෙ? ඉදම්පි තංසමානං කම්මවිපාකස්ස අචින්තෙය්‍යභාවතො. තථාරූපෙන හි කම්මුනා තෙ නිබ්බත්තා. යථා නිරයදුක්ඛෙන අබාධිතා එව හුත්වා නෙරයිකෙ යාතෙන්ති, න චෙත්තකෙන බාහිරවිසයාභාවො යුජ්ජති ඉට්ඨානිට්ඨතාය පච්චෙකං ද්වාරපුරිසෙසු විභත්තසභාවත්තා. තථා හි එකච්චස්ස ද්වාරස්ස පුරිසස්ස ච ඉට්ඨං එකච්චස්ස අනිට්ඨං, එකච්චස්ස ච අනිට්ඨං එකච්චස්ස ඉට්ඨං හොති. එවඤ්ච කත්වා යදෙකෙ වදන්ති – ‘‘නත්ථි කම්මවසෙන තෙජසා පරූපතාපන’’න්තිආදි, තදපාහතං හොති. යං පන වදන්ති – ‘‘අනෙරයිකානං නෙසං කථං තත්ථ සම්භවො’’ති නිරයෙ නෙරයිකානං යාතනාසබ්භාවතො. නෙරයිකසත්තයාතනායොග්‍යඤ්හි අත්තභාවං නිබ්බත්තෙන්තං කම්මං තාදිසනිකන්තිවිනාමිතං නිරයට්ඨානෙයෙව නිබ්බත්තෙති. තෙ ච නෙරයිකෙහි අධිකතරබලාරොහපරිණාහා අතිවිය භයානකදස්සනා කුරූරතරපයොගා ච හොන්ති. එතෙනෙව තත්ථ නෙරයිකානං විබාධකකාකසුනඛාදීනම්පි නිබ්බත්ති සංවණ්ණිතාති දට්ඨබ්බං.

တန်ခိုး၏ အရာ (ဣဒ္ဓိဝိသယ) သည် မကြံစည်အပ်သော အရာ (အစိန္တေယျ) ဖြစ်သောကြောင့် မပူလောင်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါမူ - ဤအရာသည်လည်း ကံ၏အကျိုး (ကမ္မဝိပါက) သည် မကြံစည်အပ်သော အရာဖြစ်သောကြောင့် ထိုတန်ခိုးနှင့် တူညီလှပေ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသူတို့သည် ထိုကဲ့သို့သော ကံထူးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြသောကြောင့်တည်း။ ထိုသူတို့သည် ငရဲဆင်းရဲဖြင့် မနှိပ်စက်အပ်ဘဲ ငရဲသားတို့ကို ညှဉ်းဆဲနိုင်ကြကုန်၏။ မျှမျှတတ စဉ်းစားလျှင် ဤမျှမျှဖြင့် ပြင်ပအာရုံ မရှိဟူ၍ မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တံခါးစောင့် ယောက်ျားတို့၏ ချစ်ခင်ဖွယ် (ဣဋ္ဌ) နှင့် မုန်းတီးဖွယ် (အနိဋ္ဌ) သဘာဝကို တစ်ဦးစီ ပိုင်းခြား သတ်မှတ်ထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် အချို့သော တံခါးစောင့်အား နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော အရာသည် အခြားတစ်ဦးအား မနှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်တတ်၏။ အချို့အား မနှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်သောအရာသည် အခြားတစ်ဦးအား နှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်တတ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အချို့သူတို့က "ကံ၏စွမ်းအားကြောင့် အပူရှိန်ဖြင့် အခြားသူတို့ကို ညှဉ်းဆဲခြင်းမရှိ" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုသော စကားသည် ပယ်ဖျက်အပ်ပြီး ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် "ငရဲသားမဟုတ်သော ထိုသူတို့သည် ထိုငရဲဘုံ၌ မည်သို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သနည်း" ဟု မေးရာ၌ - ငရဲ၌ ငရဲသားတို့ကို ညှဉ်းဆဲခြင်း သဘောတရား ရှိသောကြောင့်တည်း။ အမှန်စင်စစ် ငရဲသားသတ္တဝါတို့ကို ညှဉ်းဆဲရန် လျောက်ပတ်သော ကိုယ်ခန္ဓာအတ္တဘော်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ကံသည် ထိုကဲ့သို့သော ဘုံတဏှာ (နိကန္တိ) ၏ ညွှတ်ကိုင်းမှုကြောင့် ငရဲဌာန၌သာ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်၏။ ထိုငရဲထိန်းတို့သည်လည်း ငရဲသားတို့ထက် သာလွန်သော ခွန်အား၊ အရပ်အမောင်း၊ ကိုယ်လုံးကိုယ်ထည် ရှိကြလျက် အလွန်ပင် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ရုပ်အဆင်း ရှိကြကုန်၏။ အလွန်ကြမ်းတမ်းသော လုံ့လဝီရိယလည်း ရှိကြကုန်၏။ ဤအကြောင်းပြချက်ဖြင့်ပင် ငရဲဘုံ၌ ငရဲသားတို့ကို ညှဉ်းဆဲတတ်သော ကျီး၊ ခွေး စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကိုလည်း ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီဟု မှတ်ယူအပ်၏။

කථං අඤ්ඤගතිකෙහි අඤ්ඤගතිකබාධනන්ති ච න වත්තබ්බං අඤ්ඤත්ථාපි තථා දස්සනතො. යං පනෙකෙ වදන්ති – ‘‘අසත්තසභාවා එව නිරයපාලා නිරයසුනඛාදයො චා’’ති තම්පි තෙසං මතිමත්තං අඤ්ඤත්ථ තථා අදස්සනතො. න හි කාචි අත්ථි තාදිසී ධම්මප්පවත්ති, යා අසත්තසභාවා, සම්පතිසත්තෙහි අප්පයොජිතා ච සත්තකිච්චං සාධෙන්තී දිට්ඨපුබ්බා. පෙතානං පානීයනිවාරකානං දණ්ඩාදිහත්ථපුරිසානම්පි සබ්භාවෙ, අසත්තභාවෙ ච විසෙසකාරණං නත්ථි. සුපිනොපඝාතොපි අත්ථි, කිච්චසමත්ථතා පන අප්පමාණං දස්සනාදිමත්තෙනපි තදත්ථසිද්ධිතො. තථා හි සුපිනෙ ආහාරූපභොගාදිනා න අත්ථසිද්ධි, ඉද්ධිනිම්මානරූපං පනෙත්ථ ලද්ධපරිහාරං ඉද්ධිවිසයස්ස අචින්තෙය්‍යභාවතො. ඉධාපි කම්මවිපාකස්ස අචින්තෙය්‍යභාවතොති චෙ? තං න, අසිද්ධත්තා. නෙරයිකානං කම්මවිපාකතො නිරයපාලාති අසිද්ධමෙතං, වුත්තනයෙන පන පාළිතො ච තෙසං සත්තභාවො එව සිද්ධොති. සක්කා හි වත්තුං, ‘‘සත්තසඞ්ඛාතා නිරයපාලසඤ්ඤිතා ධම්මප්පවත්ති සාභිසන්ධිකපරූපඝාතී අත්ථි කිච්චසබ්භාවතො ඔජාහාරාදිරක්ඛසසන්තති [Pg.362] වියා’’ති. අභිසන්ධිපුබ්බකතා චෙත්ථ න සක්කා පටික්ඛිපිතුං තථා තථා අභිසන්ධියා යාතනතො, තතො එව න සඞ්ඝාතපබ්බතාදීහි අනෙකන්තිකතා. යෙ පන වදන්ති – ‘‘භූතවිසෙසා එව එතෙ වණ්ණසණ්ඨානාදිවිසෙසවන්තො භෙරවාකාරා ‘නරකපාලා’ති සමඤ්ඤං ලභන්තී’’ති. තදසිද්ධං උජුකමෙව පාළියං, – ‘‘අත්ථි නිරයෙසු නිරයපාලා’’ති (කථා. 866) වාදස්ස පතිට්ඨාපිතත්තා.

"အခြားတစ်ပါးသော ဂတိရှိသူတို့က အခြားဂတိရှိသူတို့ကို မည်သို့ ညှဉ်းဆဲနိုင်ပါအံ့နည်း" ဟူ၍လည်း မပြောဆိုအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အခြားနေရာတို့၌လည်း ထိုကဲ့သို့ တွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။ တစ်ဖန် အချို့သူတို့က "ငရဲထိန်းနှင့် ငရဲခွေး စသည်တို့သည် သက်ရှိသတ္တဝါ (သတ္တသဘာဝ) မဟုတ်ကြကုန်" ဟု ဆိုကြသော စကားသည်လည်း ထိုသူတို့၏ အယူအဆမျှသာ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အခြားအရပ်၌ ထိုသို့ မတွေ့မြင်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သတ္တဝါမဟုတ်ဘဲ၊ မျက်မှောက်ရှိသော သတ္တဝါတို့နှင့်လည်း မသက်ဆိုင်ဘဲလျက် သတ္တဝါတို့၏ ကိစ္စကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော ထိုကဲ့သို့သော တရားအဖြစ်မျိုးကို တစ်ခါဖူးမျှ မမြင်ဖူးသောကြောင့်တည်း။ ရေကို တားမြစ်တတ်သော၊ လက်၌ တုတ်စသည်တို့ကို ကိုင်ဆောင်ထားသော ပိတ္တာတို့၏ တည်ရှိမှု၌လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါမဟုတ်သော အဖြစ်၌လည်းကောင်း ထူးခြားသော အကြောင်းပြချက် မရှိပေ။ အိပ်မက်ဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်းသည်လည်း ရှိ၏။ သို့သော် ကိစ္စကို စွမ်းဆောင်နိုင်မှုဟူသည် မြင်ရရုံမျှဖြင့်လည်း ထိုအကျိုးကို ပြီးမြောက်စေနိုင်သောကြောင့် အတိုင်းအဆမရှိပေ။ စင်စစ်သော်ကား အိပ်မက်၌ အစားအစာကို စားသုံးခြင်း စသည်ဖြင့် အကျိုးပြီးမြောက်ခြင်း မရှိပေ။ ဤအရာ၌ တန်ခိုးဖြင့် ဖန်ဆင်းအပ်သော ရုပ်သည် တန်ခိုး၏အရာ မကြံစည်အပ်သောကြောင့် ချွင်းချက်ရရှိထားပြီး ဖြစ်၏။ "ဤငရဲ၌လည်း ကံ၏အကျိုးသည် မကြံစည်အပ်သော အရာဖြစ်သောကြောင့်" ဟု အကယ်၍ ဆိုပါမူ - ထိုသို့ မဟုတ်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မပြီးမြောက်သောကြောင့်တည်း။ ငရဲသားတို့၏ ကံအကျိုးကြောင့် ငရဲထိန်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟူသော အချက်သည် မပြီးမြောက်ပေ။ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပါဠိတော်အားဖြင့်လည်းကောင်း ထိုသူတို့၏ သတ္တဝါအဖြစ်သည်သာ ပြီးမြောက်ထင်ရှားပေ၏။ စင်စစ်သော်လည်း "ဩဇာရှိသော အစာကို စားသုံးသော ဘီလူးအဆက်ဆက်ကဲ့သို့၊ မိမိတို့၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများ တည်ရှိနေသောကြောင့် သတ္တဝါဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော၊ ငရဲထိန်းဟု သမုတ်အပ်သော၊ စေတနာရှေ့သွားရှိပြီး သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲတတ်သော တရားသဘောတရားစုသည် ရှိ၏" ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ထို့ပြင် ဤအရာ၌ စေတနာရှေ့သွားရှိသည်ကို ငြင်းပယ်ရန် မစွမ်းနိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုထို စေတနာအလျောက် ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ စေတနာရှိသောကြောင့်ပင် သံဃာတတောင် (ကျောက်တောင်) စသည်တို့နှင့် မတူဘဲ သီးခြားကွဲပြားမှု ရှိပေသည်။ အချို့သူတို့က "ထိုသူတို့သည် အရောင်သဏ္ဌာန် စသည် ထူးခြားထင်ရှားပြီး ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ဘုတ် (မဟာဘုတ်) ထူးများသာ ဖြစ်ကြပြီး 'ငရဲထိန်း' ဟူသော အမည်ကို ရကြကုန်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် မပြီးမြောက်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် "ငရဲတို့၌ ငရဲထိန်းတို့သည် ရှိကုန်၏" ဟူသော ဝါဒကို ပါဠိတော် (ကထာဝတ္ထု ၈၆၆) ၌ တိုက်ရိုက်ပင် အခိုင်အမာ တည်ဆောက်ထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

අපිච යථා අරියවිනයෙ නරකපාලානං භූතමත්තතා අසිද්ධා, තථා පඤ්ඤත්තිමත්තවාදිනොපි තෙසං භූතමත්තතා අසිද්ධාව සබ්බසො රූපධම්මානං අත්ථි භාවස්සෙව අප්පටිජානනතො. න හි තස්ස භූතානි නාම පරමත්ථතො සන්ති. යදි පරමත්ථං ගහෙත්වා වොහරති, අථ කස්මා චක්ඛුරූපාදීනි පටික්ඛිපතීති? තිට්ඨතෙසා අනවට්ඨිතතක්කානං අප්පහීනසම්මොහවිපල්ලාසානං වාදවීමංසා, එවං, ‘‘අත්ථෙව නිරයෙ නිරයපාලා’’ති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. සති ච නෙසං සබ්භාවෙ, අසතිපි බාහිරෙ විසයෙ නරකෙ විය දෙසාදිනියමො හොතීති වාදො න සිජ්ඣති, සති එව පන බාහිරෙ විසයෙ දෙසාදිනියමොති දට්ඨබ්බං.

ထို့ပြင် အရိယဝိနည်း၌ ငရဲထိန်းတို့၏ (ထင်ရှားရှိသော) ဘူတသတ္တဝါအဖြစ်သည် မပြီးမြောက်သကဲ့သို့၊ ပညတ်မျှသာ ပြောဆိုလေ့ရှိသော ဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း ရုပ်တရားတို့၏ ထင်ရှားရှိသည်အဖြစ်ကို လုံးဝဝန်မခံသောကြောင့် ထိုငရဲထိန်းတို့၏ ဘူတသတ္တဝါအဖြစ်သည် မပြီးမြောက်သည်သာတည်း။ ထိုပညတ်မျှသာ ဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်အား ပရမတ်အားဖြင့် မဟာဘုတ်တို့သည် မရှိကြကုန်။ အကယ်၍ ပရမတ်ကိုယူ၍ ဝေါဟာရပြုအံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် စက္ခု ရူပစသည်တို့ကို ငြင်းပယ်သနည်း? မတည်ကြည်သော ကြံဆခြင်းရှိကုန်သော၊ မပယ်ရသေးသော သမ္မောဟ (တွေဝေခြင်း) နှင့် ဝိပ္ပလ္လာသ (ဖောက်ပြန်စွာ သိခြင်း) ရှိကုန်သော သူတို့၏ စကားအယူကို စိစစ်ခြင်းသည် ရှိပါစေဦး။ ဤသို့ 'ငရဲ၌ ငရဲထိန်းတို့သည် ဧကန်ရှိကြကုန်၏' ဟု ဤနေရာ၌ ဆုံးဖြတ်ခြင်းသို့ ရောက်အပ်၏။ ထိုငရဲထိန်းတို့၏ ထင်ရှားရှိခြင်းသည် ရှိသော်လည်း ပြင်ပအာရုံ မရှိသော်လည်း ငရဲ၌ကဲ့သို့ အရပ်ဒေသ စသည်တို့ကို ကန့်သတ်ခြင်း ဖြစ်၏ဟူသော ဝါဒသည် မပြီးမြောက်။ ပြင်ပအာရုံ ထင်ရှားရှိမှသာလျှင် အရပ်ဒေသ စသည်တို့ကို ကန့်သတ်ခြင်း ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။

දෙවදූතසරාපනවසෙන සත්තෙ යථූපචිතෙ පුඤ්ඤකම්මෙ යමෙති නියමෙතීති යමො, තස්ස යමස්ස වෙමානිකපෙතානං රාජභාවතො රඤ්ඤො. තෙනාහ – ‘‘යමරාජා නාම වෙමානිකපෙතරාජා’’ති. කම්මවිපාකන්ති අකුසලකම්මවිපාකං. වෙමානිකපෙතාති කණ්හසුක්කවසෙන මිස්සකකම්මං කත්වා විනිපාතිකදෙවතා විය සුක්කෙන කම්මුනා පටිසන්ධිං ගණ්හන්ති. තථා හි තෙ මග්ගඵලභාගිනොපි හොන්ති, පවත්තියං පන කම්මානුරූපං කදාචි පුඤ්ඤඵලං, කදාචි අපුඤ්ඤඵලං පච්චනුභවන්ති. යෙසං පන අරියමග්ගො උප්පජ්ජති, තෙසං මග්ගාධිගමතො පට්ඨාය පුඤ්ඤඵලමෙව උප්පජ්ජතීති දට්ඨබ්බං. අපුඤ්ඤඵලං පුබ්බෙ විය කටුකං න හොති. මනුස්සත්තභාවෙ ඨිතානං මුදුකමෙව හොතීති අපරෙ. ධම්මිකො රාජාති එත්ථ තස්ස ධම්මිකභාවො ධම්මදෙවපුත්තස්ස විය උප්පත්තිනියමිතධම්මවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. ද්වාරෙසූති අවීචිමහානරකස්ස චතූසු ද්වාරෙසු.

ဒေဝဒူတတို့ကို အောက်မေ့စေခြင်းအားဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို မိမိတို့ဆည်းပူးအပ်သော ကောင်းမှုကံ၌ ဆုံးမတတ် ညွှန်ကြားတတ်သောကြောင့် ယမမင်းမည်၏။ ထိုယမမင်းသည် ဝေမာနိကပြိတ္တာတို့၏ မင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'မင်း' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်ကား - 'ယမမင်းမည်သည် ဝေမာနိကပြိတ္တာမင်းတည်း' ဟု ဖြစ်၏။ ကမ္မဝိပါကံ ဟူသည် အကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးတည်း။ ဝေမာနိကပြိတ္တာတို့သည် ကဏှ (မည်းညစ်သောကံ)၊ သုက္က (ဖြူစင်သောကံ) အားဖြင့် ရောနှောသောကံကို ပြု၍ ဝိနိပါတိကနတ်တို့ကဲ့သို့ ဖြူစင်သော ကုသိုလ်ကံဖြင့် ပဋိသန္ဓေကို ယူကြကုန်၏။ ထိုဝေမာနိကပြိတ္တာတို့သည် မဂ်ဖိုလ်ကို ရထိုက်သူများလည်း ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဘဝ၏ ဖြစ်စဉ် (ပဝတ္တိ) ၌မူ ကံအားလျော်စွာ တစ်ခါတစ်ရံ ကောင်းမှုအကျိုးကို လည်းကောင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ မကောင်းမှုအကျိုးကို လည်းကောင်း ခံစားကြရကုန်၏။ အရိယမဂ်ဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်သော သူတို့အားမူကား မဂ်သို့ရောက်သည်မှစ၍ ကောင်းမှု၏ အကျိုးသက်သက်သာ ဖြစ်ပေါ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ မကောင်းမှုအကျိုးသည် ရှေးကကဲ့သို့ ပြင်းထန်စပ်ရှားခြင်း မရှိပေ။ လူ့ဘဝ၌ တည်နေသော သူတို့အား (မကောင်းမှုအကျိုးသည်) နုနယ်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု အချို့ (ဆရာတို့) ဆိုကုန်၏။ 'ဓမ္မိကော ရာဇာ (တရားသဖြင့် စိုးစံသောမင်း)' ဟူသော ဤစကား၌ ထိုယမမင်း၏ တရားရှိသူအဖြစ်ကို ဓမ္မဒေဝပုတ္တားကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်မှုဖြင့် သတ်မှတ်အပ်သော သဘောတရားအားဖြင့်သာ သိအပ်၏။ 'ဒွါရေသု' ဟူသည်ကား အဝီစိမဟာငရဲ၏ တံခါးလေးခုတို့၌ ဖြစ်၏။

ජාතිධම්මොති කම්මකිලෙසවසෙන ජාතිපකතිකො. තෙනාහ ‘‘ජාතිසභාවො’’ති. සභාවො ච නාම තෙජොධාතුයා උණ්හතා විය න කදාචිපි විගච්ඡතීති ආහ ‘‘අපරිමුත්තො ජාතියා’’තිආදි.

ဇာတိဓမ္မော ဟူသည် ကံ၊ ကိလေသာ၏ အစွမ်းကြောင့် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း သဘောရှိသော သူတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဇာတိသဘာဝေါ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သဘာဝမည်သည်ကား တေဇောဓာတ်၏ ပူသောအရှိန်ကဲ့သို့ ဘယ်သောအခါမျှ ကင်းပျောက်မသွားတတ်သောကြောင့် 'ဇာတိယာ အပရိမုတ္တော (ပဋိသန္ဓေနေခြင်းမှ မလွတ်မြောက်သေးသူ)' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

263. ඉදානි [Pg.363] ජාතියා දෙවදූතභාවං නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙතුං, ‘‘දහරකුමාරො’’තිආදි වුත්තං. අත්ථතො එවං වදති නාමාති වාචාය අවදන්තොපි අත්ථාපත්තිතො එවං වදන්තො විය හොති විඤ්ඤූනන්ති අත්ථො. එවං තුම්හාකම්පි ජාති ආගමිස්සතීති එවං සංකිලිට්ඨජෙගුච්ඡඅසමත්ථදහරාවත්ථා ජාති තුම්හාකං ආගමිස්සති. කාමඤ්චායං ආගතා එව, සා පන අතීතානාගතාය උපරිපි ආගමනාය පයොගො ඉච්ඡිතබ්බො, අනාගතාය න ඉච්ඡිතබ්බොති ආහ ‘‘ජාති ආගමිස්සතී’’ති. තෙනෙවාහ – ‘‘ඉති තස්සා…පෙ… කරොථා’’ති. තෙනාති තෙන කාරණෙන විඤ්ඤූනං වෙදවත්ථුභාවෙනාති අත්ථො.

၂၆၃. ယခုအခါ ပဋိသန္ဓေနေခြင်း (ဇာတိ) ၏ ဒေဝဒူတအဖြစ်ကို ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ပြခြင်းငှါ 'ဒဟရကုမာရော' စသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'အတ်ထတော ဧဝံ ဝဒတိ နာမ' ဟူသည် နှုတ်ဖြင့် မပြောသော်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ် ညွှန်ပြမှုအားဖြင့် ဤသို့ပြောဆိုသကဲ့သို့ ပညာရှိတို့အား ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ဧဝံ တုမှာကမ္ပိ ဇာတိ အာဂမိဿတိ' ဟူသည် ဤသို့ ညစ်နွမ်းသော၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်သော၊ မစွမ်းဆောင်နိုင်သော ငယ်ရွယ်သော အခြေအနေတည်းဟူသော ပဋိသန္ဓေနေခြင်းသည် သင်တို့အားလည်း ရောက်လိမ့်မည်။ အကယ်စင်စစ် ဤဇာတိသည် ရောက်လာခဲ့သည်သာ ဖြစ်၏၊ သို့သော် ထိုဇာတိသည် အတိတ် အနာဂတ်၌ ထပ်မံဖြစ်ပေါ်လာမှုအတွက် အားထုတ်မှုကို အလိုရှိအပ်၏၊ အနာဂတ်အတွက်မူ (ကုသိုလ်ပြုခြင်းကို) အလိုမရှိအပ်ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ဇာတိ အာဂမိဿတိ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဣတိ တဿာ...ပေ... ကရောထာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'တေန' ဟူသည် ထိုအကြောင်းကြောင့် ပညာရှိတို့ သိမြင်အပ်သော အရာဖြစ်သောကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

ඌරුබලන්ති ඌරුබලී. තෙන දූරෙපි ගමනාගමනලඞ්ඝනාදිසමත්ථතං දස්සෙති, බාහුබලන්ති පන ඉමිනා හත්ථෙහි කාතබ්බකිච්චසමත්ථතං, ජවග්ගහණෙන වෙගස්ස පවත්තිසමත්ථතං. අන්තරහිතා නට්ඨා. සෙසං පඨමදෙවදූතෙ වුත්තනයමෙව.

ဉုရုဗလံ ဟူသည် ပေါင်၌ ခွန်အားရှိခြင်းတည်း။ ထိုစကားဖြင့် ဝေးလံသော အရပ်၌ သွားခြင်း၊ လာခြင်း၊ ခုန်လွှားခြင်း စသည်တို့၌ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုကို ပြ၏။ 'ဗာဟုဗလံ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် လက်တို့ဖြင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့၌ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုကို ပြ၏။ 'ဇဝဂ္ဂဟဏေန' ဟူသည် မြန်ဆန်သောအဟုန်ကို ဖြစ်စေနိုင်မှုကို ပြ၏။ 'အန္တရဟိတာ' ဟူသည် ကွယ်ပျောက်ကုန်၏၊ ပျက်စီးကုန်၏။ ကြွင်းသောအနက်သည် ပထမဒေဝဒူတ၌ မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

විවිධං දුක්ඛං ආදහතීති බ්‍යාධි, විසෙසෙන වා ආධීයති එතෙනාති බ්‍යාධි, තෙන බ්‍යාධිනා. අභිහතොති බාධිතො, උපද්දුතොති අත්ථො.

အမျိုးမျိုးသော ဆင်းရဲဒုက္ခကို ပေးတတ်သောကြောင့် 'ဗျာဓိ (နာကျင်မကျန်းဖြစ်ခြင်း)' မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုနာကျင်မကျန်းဖြစ်ခြင်းဖြင့် အထူးသဖြင့် ဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်သောကြောင့် ဗျာဓိ မည်၏၊ ထိုနာဖျားခြင်းတည်း။ 'အဘိဟတော' ဟူသည် နှိပ်စက်အပ်သော၊ ဖျက်ဆီးအပ်သောဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

265. කාරණා නාම ‘‘හත්ථච්ඡෙදාදිභෙදා අධිකපීළා කරීයති එතායා’’ති කත්වා යාතනා, සා එව කාරණිකෙහි කාතබ්බට්ඨෙන කම්මන්ති කම්මකාරණා යාතනාකම්මන්ති අත්ථො.

၂၆၅. ကာရဏာ မည်သည် 'လက်ဖြတ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အထူးနှိပ်စက်ခြင်းကို ဤညှဉ်းဆဲခြင်းဖြင့် ပြုအပ်၏' ဟူ၍ ပြုအပ်သော ညှဉ်းဆဲခြင်းတည်း။ ထိုညှဉ်းဆဲခြင်းသည်ပင် ငရဲထိန်းတို့ ပြုအပ်သော အနက်ကြောင့် 'ကမ္မ' မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ကမ္မကာရဏာ ဟူသည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအမှုဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

266. බහුං පාපං කතන්ති බහුසො පාපං කතං. තෙන පාපස්ස බහුලීකරණමාහ. බහූති වා මහන්තං. මහත්ථොපි හි බහුසද්දො දිස්සති, ‘‘බහු වත කතං අස්සා’’තිආදීසු, ගරුකන්ති වුත්තං හොති. සොති ගරුකං බහුලං වා පාපං කත්වා ඨිතො නිරයෙ නිබ්බත්තතියෙව, න යමපුරිසෙහි යමස්ස සන්තිකං නීයති. පරිත්තන්ති පමාණපරිත්තතාය කාලපරිත්තතාය ච පරිත්තං, පුරිමස්මිං පක්ඛෙ අගරුන්ති අත්ථො, දුතියස්මිං අබහුලන්ති. යථාවුත්තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං, ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. කත්තබ්බමෙවාති දණ්ඩමෙව. අනුවිජ්ජිත්වා වීමංසිත්වා. විනිච්ඡයට්ඨානන්ති අට්ටකරණට්ඨානං. පරිත්තපාපකම්මාති දුබ්බලපාපකම්මා. තෙ හි පාපකම්මස්ස දුබ්බලභාවතො කතූපචිතස්ස ච ඔකාසාරහකුසලකම්මස්ස බලවභාවතො අත්තනො ධම්මතායපි සරන්ති.

၂၆၆. ဗဟုံ ပါပံ ကတံ ဟူသည် များစွာသော မကောင်းမှုကို ပြုအပ်ပြီ။ ထိုစကားဖြင့် မကောင်းမှုကို အဖန်ဖန်ပြုခြင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် 'ဗဟု' ဟူသည် ကြီးမားသောကံတည်း။ ကြီးမြတ်သော အနက်၌လည်း ဗဟုသဒ္ဒါကို တွေ့ရ၏၊ 'ဗဟု ဝတ ကတံ အဿ' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ လေးလံသော (ဂရုကကံ) ကို မိန့်ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် ကြီးလေးသော သို့မဟုတ် များစွာသော မကောင်းမှုကို ပြု၍ တည်ပြီးလျှင် ငရဲ၌ ဧကန်ဖြစ်ရ၏၊ ယမမင်း၏ တမန်တို့သည် ယမမင်းထံသို့ ဆောင်မသွားကြကုန်။ 'ပရိတ္တံ' ဟူသည် ပမာဏနည်းပါးခြင်း၊ အချိန်ကာလတိုတောင်းခြင်းတို့ကြောင့် နည်းပါးသောကံတည်း။ ရှေးဦးအဖို့၌ မလေးလံသော (အဂရုက) ကံဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏၊ ဒုတိယအဖို့၌ မများသောကံဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ဥပမာဖြင့် ရှင်းလင်းပြသရန် 'ယထာ ဟိ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ကတ္တဗ္ဗမေဝ' ဟူသည် ဒဏ်ပေးခြင်းကိုသာတည်း။ 'အနုဝိဇ္ဇိတွာ' ဟူသည် စူးစမ်းဆင်ခြင်၍။ 'ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနံ' ဟူသည် တရားစီရင်ရာ ဇရပ်တည်း။ 'ပရိတ္တပါပကမ္မာ' ဟူသည် အားနည်းသော မကောင်းမှုရှိသော သူတို့တည်း။ ထိုသူတို့သည် မကောင်းမှုကံ၏ အားနည်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆည်းပူးအပ်သော အခွင့်ရထိုက်သော ကုသိုလ်ကံ၏ အားကောင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မိမိတို့၏ သဘာဝအားဖြင့်ပင် ကောင်းမှုကို သတိရကြကုန်၏။

ආකාසචෙතියන්ති [Pg.364] ගිරිසිඛරෙ විවටඞ්ගණෙ කතචෙතියං. අග්ගිජාලසද්දන්ති ‘‘පටපටා’’ති පවත්තමානං අග්ගිජාලාය සද්දං සුත්වා, ‘‘මයා තදා ආකාසචෙතියෙ පූජිතරත්තපටා වියා’’ති අත්තනො පූජිතපටං අනුස්සරි. පඤ්චහිපි න සරතීති බලවතා පාපකම්මෙන බ්‍යාමොහිතො පඤ්ච සඤ්ඤාණානි න ගණ්හාති. තුණ්හී හොති කම්මාරහො අයන්ති තත්ථ පතීකාරං අපස්සන්තො.

အာကာသစေတိယံ ဟူသည် တောင်ထိပ်၏ လွင်ပြင်၌ ပြုလုပ်အပ်သော စေတီတည်း။ 'အဂ္ဂိဇာလသဒ္ဒံ' ဟူသည် 'ပဋပဋာ' ဟု ဖြစ်ပေါ်နေသော မီးလျှံ၏ အသံကို ကြား၍၊ 'ငါသည် ထိုစဉ်အခါက အာကာသစေတီတော်၌ ပူဇော်အပ်သော နီသောပုဆိုး ကဲ့သို့တည်း' ဟု မိမိပူဇော်ခဲ့သော ပုဆိုးကို သတိရခြင်း ဖြစ်၏။ 'ပဉ္စဟိပိ န သရတိ' ဟူသည် အားကောင်းသော မကောင်းမှုကံကြောင့် တွေဝေလျက် (ယမမင်း မေးအပ်သော) အမှတ်သညာ ငါးပါးတို့ကို မမှတ်မိခြင်းတည်း။ 'တုဏှီ ဟောတိ' ဟူသည် ဤသူကား ကံနှင့် ထိုက်တန်သူတည်းဟု ယူဆကာ ထိုငရဲ၌ ကုစားရာကို မမြင်သဖြင့် ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းတည်း။

267. අවීචිමහානිරයො උබ්බෙධෙනපි යොජනසතමෙවාති වදන්ති. නවනවයොජනිකා හොති පුථුලතො. මහානිරයස්ස මහන්තත්තා තථාපි භිත්තිසතං යොජනසහස්සං හොතීති උස්සදස්ස සබ්බස්ස පරික්ඛෙපතො ‘‘දසයොජනසහස්සං හොතී’’ති වුත්තං.

၂၆၇. အဝီစိမဟာငရဲသည် အမြင့်အားဖြင့်လည်း ယူဇနာတစ်ရာမျှသာ ရှိ၏ဟု (ဆရာတို့) ဆိုကုန်၏။ အနံ (အကျယ်) အားဖြင့် ကိုးယူဇနာစီ ရှိ၏။ မဟာငရဲ၏ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်ကြောင့် ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း နံရံရာသည် ယူဇနာတစ်ထောင် ရှိ၏ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဥဿဒငရဲအားလုံးကို ဝန်းရံထားခြင်းကြောင့် 'ယူဇနာတစ်သောင်း ရှိ၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

268. ඣායතීති පටිපාකතිකං හොති. තාදිසමෙවාති පුරිමසදිසත්තා ‘‘උබ්භතං සදිසමෙව හොතී’’ති එවං වුත්තං. බහුසම්පත්තොති වා බහුට්ඨානං අතික්කමිත්වා පුරත්ථිමද්වාරං සම්පත්තො හොති.

၂၆၈. ဈာယတိ ဟူသည် ပကတိအတိုင်း ပြန်ဖြစ်၏။ 'တာဒိသမေဝ' ဟူသည် ရှေးနှင့် တူသောကြောင့် 'မြှောက်တင့်အပ်သော တံခါးသည် ရှေးနှင့် တူသည်သာ ဖြစ်၏' ဟု ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ဗဟုသမ္ပတ္တော' ဟူသည် များစွာသော အရပ်ကို ကျော်လွန်၍ အရှေ့တံခါးသို့ ရောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

ඡන්නං ජාලානන්ති චතූහි දිසාහි හෙට්ඨා උපරි ච උබ්භතානං ඡන්නං ජාලානං. සත්තානං නිරන්තරතා නිරයසංවත්තනියකම්මකතානඤ්ච බහුභාවතො ජාලානං තාව සත්තානඤ්ච නිරන්තරත්තා අවීචි හොතු; දුක්ඛස්ස පන කථං නිරන්තරතාති තං දස්සෙන්තො, ‘‘කායද්වාරෙ…පෙ… එකං දුක්ඛසහගත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ආවජ්ජනං සම්පටිච්ඡනං සන්තීරණං වොට්ඨබ්බනං ද්වෙ තදාරම්මණචිත්තානීති ඡ උපෙක්ඛාසහගතානි. එවං සන්තෙපීති යදිපි තත්ථ උපෙක්ඛාසහගතචිත්තානිපි පවත්තන්ති උපෙක්ඛාවෙදනාපි ලද්ධාවසරා; දුක්ඛවෙදනා පන බලවතරා නිසිතනිසිතෙන තිඛිණෙන සත්ථෙන නිරන්තරං සරීරං ඡින්දන්තී විය දුක්ඛං උපනෙන්තී විය තා වෙදනා අභිභවන්තී අජ්ඣොත්ථරන්තී උප්පජ්ජන්තී නිරන්තරා විය හොති. තෙනාහ ‘‘අනුදහනබලවතායා’’තිආදි. උපෙක්ඛාවෙදනාති වා තත්ථ අතිවිය අනිට්ඨඵලතාය අනිට්ඨාරම්මණා උපෙක්ඛාවෙදනා දුක්ඛාති වුච්චති, යථා ඉට්ඨඵලබහුතාය ඉට්ඨාරම්මණා ඣානාදිපරියාපන්නෙ ච සුගතිභවෙ ච උපෙක්ඛාවෙදනා සුඛාති වුච්චති, එවං දුක්ඛස්ස නිරන්තරතාය අවීචීති වෙදිතබ්බං.

ပိုက်ကွန်ခြောက်ခုတို့ဟူသည် အရပ်လေးမျက်နှာ၊ အောက်ဖက်နှင့် အထက်ဖက်တို့၌ ထောင်ပင့်ထားအပ်သော ပိုက်ကွန်ခြောက်ခုတို့၏ (အနက်တည်း)။ ငရဲသို့ ရောက်စေတတ်သော ကံကို ပြုကြကုန်သော သတ္တဝါတို့၏ များပြားလှသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပိုက်ကွန်တို့၏လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါတို့၏လည်းကောင်း အကြားမရှိ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အဝီစိငရဲ မည်၏။ ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြားမရှိ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်းကား အဘယ်သို့နည်းဟု ထိုအချက်ကို ပြလို၍ ‘‘ကာယဒွါရ၌…ပ… ဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်တစ်ခု…’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစိတ်တို့တွင် အာဝဇ္ဇန်း၊ သမ္ပဋိစ္ဆိုင်း၊ သန္တီရဏ၊ ဝုဋ္ဌော နှင့် တဒါရုံစိတ် နှစ်ခုတို့ဟူသော ခြောက်ပါးသော စိတ်တို့သည် ဥပေက္ခာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်တို့သည်လည်း ဖြစ်ပေါ်ကုန်ငြားသော်လည်း၊ ဥပေက္ခာဝေဒနာသည်လည်း အခွင့်ရသော်လည်း၊ ဒုက္ခဝေဒနာသည်သာ အလွန်အားကြီးလှ၍ ထက်လှစွာသော လက်နက်ဖြင့် အဆက်မပြတ် ကိုယ်ခန္ဓာကို ဖြတ်တောက်နေသကဲ့သို့ ဆင်းရဲခြင်းကို ရောက်စေသကဲ့သို့ ထိုဝေဒနာတို့ကို လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသဖြင့် အဆက်မပြတ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘လောင်မြိုက်ခြင်း အားကြီးသောကြောင့်’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ တစ်နည်းကား ထိုငရဲ၌ အလွန်မလိုလားအပ်သော အကျိုးဖြစ်သောကြောင့် မလိုလားအပ်သော အာရုံရှိသော ဥပေက္ခာဝေဒနာကို ဒုက္ခဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဈာန်စသည်၌လည်းကောင်း၊ သုဂတိဘဝ၌လည်းကောင်း လိုလားအပ်သော အကျိုးများပြားခြင်းကြောင့် လိုလားအပ်သော အာရုံရှိသော ဥပေက္ခာဝေဒနာကို သုခဟူ၍ ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဤသို့ ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြားမရှိ အဆက်မပြတ်ခြင်းကြောင့် အဝီစိဟူ၍ သိအပ်၏။

269. එකො [Pg.365] පාදො මහානිරයෙ හොති, එකො ගූථනිරයෙ නිපතති, කම්මවෙගුක්ඛිත්තො අන්තරා පදමාවහති සෙසාරම්භතාය. හත්ථිගීවප්පමාණා පරිණාහෙන. එකදොණිකනාවාප්පමාණා ආයාමෙන.

၂၆၉. ခြေဖဝါးတစ်ဖက်သည် မဟာငရဲ၌ ရှိ၏၊ ခြေဖဝါးတစ်ဖက်သည် ဘင်ပုပ်ငရဲသို့ ကျ၏၊ ကံအဟုန်ဖြင့် လွှတ်တင်အပ်သဖြင့် အကြား၌ ကြွင်းကျန်သော အားထုတ်မှုကြောင့် ခြေလှမ်းကို လှမ်း၏။ လုံးပတ်အားဖြင့် ဆင်လည်ပင်းပမာဏ ရှိကုန်၏။ အလျားအားဖြင့် လှေတစ်စင်းပမာဏ ရှိကုန်၏။

පොක්ඛරපත්තානීති ඛුරධාරාසදිසානි තිඛිණග්ගානි අයොසූලමයානෙව පදුමපත්තානි. හෙට්ඨා ඛුරධාරාති හෙට්ඨාභූමියං නික්ඛිත්තා, වෙත්තලතායො ච තිඛිණධාරකණ්ටකා අයොමයා එව. තෙනාහ – ‘‘සො තත්ථ දුක්ඛා’’තිආදි. කුසතිණානීති කුසතිණජාතිතාය තථා වුත්තානි. ඛරවාලිකාති ඛරා තිඛිණකොටිකා සිඞ්ඝාටකසණ්ඨානා වාලිකා.

‘‘ကြာရွက်တို့’’ ဟူသည် သင်တုန်းဓားသွားနှင့်တူသော ထက်သောအဖျားရှိကုန်သော၊ သံဆူးဖြင့်ပြီးသော ကြာရွက်တို့သာတည်း။ ‘‘အောက်၌ သင်တုန်းဓားသွားတို့’’ ဟူသည် အောက်မြေပြင်၌ ချထားအပ်ကုန်သော၊ ကြိမ်နွယ်တို့သည်လည်း ထက်သော ဓားသွားဆူးရှိကုန်သော သံဖြင့်ပြီးသည်တို့သာတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘‘ထိုငရဲသားသည် ထိုငရဲ၌ ဆင်းရဲခြင်းကို…’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘‘သမန်းမြက်တို့’’ ဟူသည် သမန်းမြက်အမျိုးအစား ဖြစ်သောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘‘ကြမ်းတမ်းသော သဲတို့’’ ဟူသည် ကြမ်းတမ်း၍ ထက်သောအစွန်းရှိကုန်သော ကလိန်စေ့ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော သဲတို့တည်း။

270. දන්තෙ සම්ඵුසෙතීති හෙට්ඨිමදන්තෙ යථා කිඤ්චි මුඛෙ පක්ඛිපිතුං න සක්කා, එවං සුඵුසිතෙ කරොති. තම්බලොහපානතො පට්ඨායාති වුත්තකාරණතො පටිලොමතොපි එවං කම්මකාරණානං කාරණමාහ. දුතියෙනාති කුඨාරීහි තච්ඡනෙන. තතියෙනාති වාසීහි තච්ඡනෙන. අවිජහිතමෙව සංවෙගහෙතුතාය ලොකස්ස මහතො අත්ථස්ස සංවත්තනතො.

၂၇၀. ‘‘သွားချင်း ထိခတ်စေ၏’’ ဟူသည် အောက်သွားတို့ကို ခံတွင်းထဲသို့ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မထည့်နိုင်အောင် ဤသို့ ကောင်းစွာ ထိတွေ့စေ၏။ ‘‘ကြေးနီရည်ပူကို သောက်စေခြင်းမှစ၍’’ ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသောအကြောင်းကြောင့် ပြောင်းပြန်အားဖြင့်လည်း ဤသို့ ကံ၏ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဒဏ်ချက်) တို့၏ အကြောင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘‘ဒုက္ခနည်းဖြင့်’’ ဟူသည် ပုဆိန်တို့ဖြင့် ရွေခြင်းတည်း။ ‘‘တတိယနည်းဖြင့်’’ ဟူသည် ပဲခွပ်တို့ဖြင့် ရွေခြင်းတည်း။ ထိတ်လန့်ခြင်း၏အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် လောကသားတို့၏ ကြီးစွာသောအကျိုးကို ဆောင်ရွက်တတ်သဖြင့် မစွန့်လွှတ်အပ်သည်သာတည်း။

271. හීනකායං හීනං වා අත්තභාවං උපගතා. උපාදානෙති චතුබ්බිධෙපි උපාදානෙ. තං අත්ථතො තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහොති ආහ ‘‘තණ්හාදිට්ඨිගහණෙ’’ති. සම්භවති ජරාමරණං එතෙනාති සම්භවො, උපාදානන්ති ආහ – ‘‘ජාතියා මරණස්ස ච කාරණභූතෙ’’ති. අනුපාදාති අනුපාදාය. තෙනාහ ‘‘අනුපාදියිත්වා’’ති.

၂၇၁. ယုတ်ညံ့သော ကိုယ်ခန္ဓာ သို့မဟုတ် ယုတ်ညံ့သော အတ္တဘောသို့ ရောက်ကုန်သော။ ‘‘ဥပါဒါန်၌’’ ဟူသည် လေးပါးသော ဥပါဒါန်တို့၌တည်း။ ထိုဥပါဒါန်သည် အနက်အားဖြင့် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘‘တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် ဆုပ်ကိုင်ခြင်း၌’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤဥပါဒါန်ကြောင့် အိုခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သမ္ဘဝ (ဥပါဒါန်) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ၎င်းကို ‘‘ပဋိသန္ဓေနေခြင်းနှင့် သေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘‘အနုပါဒါ’’ ဟူသည် မစွဲလမ်းဘဲ။ ထို့ကြောင့် ‘‘မစွဲလမ်းဘဲ’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

සබ්බදුක්ඛාතික්කන්තා නාමාති සකලම්පි වට්ටදුක්ඛං අතික්කන්තා එව හොන්ති චරිමචිත්තනිරොධෙන වට්ටදුක්ඛලෙසස්සපි අසම්භවතො.

‘‘ဆင်းရဲအားလုံးကို လွန်မြောက်ကုန်သည်မည်သည်’’ ကား နောက်ဆုံးစိတ် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့် ဝဋ်ဆင်းရဲ အနည်းငယ်မျှပင် မဖြစ်နိုင်တော့သဖြင့် လုံးဝဥဿုံ ဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံးကို လွန်မြောက်ပြီး ဖြစ်ကုန်၏။

දෙවදූතසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဒေဝဒူတသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (အနက်သိမ်မွေ့ပုံကို ပြသခြင်း) ပြီးဆုံးပြီ။

නිට්ඨිතා ච සුඤ්ඤතවග්ගවණ්ණනා.

သုညတဝဂ်အဖွင့်သည်လည်း ပြီးဆုံးပြီ။

4. විභඞ්ගවග්ගො

၄. ဝိဘင်္ဂဝဂ်

1. භද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා

၁. ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်အဖွင့်

272. එකා [Pg.366] රත්ති එකරත්තො, භද්දො එකරත්තො එතස්සාති භද්දෙකරත්තං, විපස්සනං පරිබ්‍රූහෙන්තො පුග්ගලො. තෙනාහ – ‘‘විපස්සනානුයොගසමන්නාගතත්තා’’ති. තං උද්දිස්ස පවත්තියා පන භද්දෙකරත්තසහචරණතො භද්දෙකරත්තො. තෙනාහ භගවා – ‘‘භද්දෙකරත්තස්ස වො, භික්ඛවෙ, උද්දෙසඤ්ච විභඞ්ගඤ්ච දෙසෙස්සාමී’’ති. දෙසෙතබ්බමත්ථං උද්දිසති එතෙනාති උද්දෙසො, සඞ්ඛෙපදෙසනා එව. යස්මා පන නිද්දෙසපදානං ජනනිට්ඨානෙ ඨිතත්තා මාතා වියාති මාතිකාති වුච්චති, තස්මාහ ‘‘උද්දෙසන්ති මාතික’’න්ති. උද්දිට්ඨමත්ථං විභජති එතෙනාති විභඞ්ගො විත්ථාරදෙසනා, තෙනාහ – ‘‘විත්ථාරභාජනිය’’න්ති ‘‘යථාඋද්දිට්ඨමත්ථං විත්ථාරතො භාජෙති විභජති එතෙනා’’ති කත්වා.

၂၇၂. ညဉ့်တစ်ဖက်သည် ဧကရတ္တ မည်၏၊ ကောင်းမြတ်သော တစ်ညဉ့်တည်းရှိသောသူသည် ဘဒ္ဒေကရတ္တ မည်၏၊ (ထိုသူကား) ဝိပဿနာကို ပွားများစေသော ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘‘ဝိပဿနာအလုပ်၌ အားထုတ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့်’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘဒ္ဒေကရတ္တပုဂ္ဂိုလ်နှင့် အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း (ဤသုတ်ကို) ဘဒ္ဒေကရတ္တဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ‘‘ရဟန်းတို့၊ သင်တို့အား ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်၏ အကျဉ်းညွှန်ပြချက် (ဥဒ္ဒေသ) နှင့် အကျယ်ဝေဖန်ချက် (ဝိဘင်္ဂ) ကို ဟောကြားပေအံ့’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဟောကြားအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤဥဒ္ဒေသဖြင့် ညွှန်ပြတတ်သောကြောင့် ဥဒ္ဒေသ မည်၏၊ အကျဉ်းဟောကြားခြင်းသာတည်း။ အကျယ်ဖွင့်ပြအပ်သော ပုဒ်တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေရာအရပ်၌ တည်သောကြောင့် မိခင်ကဲ့သို့ ဖြစ်သဖြင့် မာတိကာဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် ‘‘ဥဒ္ဒေသဟူသည် မာတိကာ’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ညွှန်ပြအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤဝိဘင်္ဂဖြင့် ဝေဖန်ပိုင်းခြားတတ်သောကြောင့် ဝိဘင်္ဂ မည်၏၊ အကျယ်ဟောကြားခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘‘ညွှန်ပြအပ်ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျယ်အားဖြင့် ဝေဖန်ပိုင်းခြားတတ်သောကြောင့်’’ ဟူသော အနက်ကို ပြု၍ ‘‘အကျယ်ဝေဖန်ခြင်း’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

උප්පාදාදිඛණත්තයං පත්වා අතික්කමං අතික්කන්තං අතීතං. තං පන අත්ථතො විගතං ඛන්ධපඤ්චකන්ති ආහ ‘‘අතීතෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ’’ති. තණ්හාදිට්ඨීහි නානුගච්ඡෙය්‍යාති තණ්හාදිට්ඨාභිනන්දනාහි නානුභවෙය්‍ය, නාභිනන්දෙය්‍යාති අත්ථො. යථා ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා විපරීතග්ගාහවසෙන අතීතෙසු රූපාදීසු මිච්ඡාඅභිනිවිසනං පරාමාසො දිට්ඨාභිනන්දනා; එවං ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා විපරීතග්ගාහවසෙන අනාගතෙසු රූපාදීසු මිච්ඡාඅභිනිවිසනං පරාමාසො දිට්ඨි කම්මසමාදානං දිට්ඨිපත්ථනාති තං පටික්ඛිපන්තො ආහ – ‘‘තණ්හාදිට්ඨීහි න පත්ථෙය්‍යා’’ති. යදතීතන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන ‘‘අපත්ත’’න්ති පදං සඞ්ගණ්හාති. තම්පි හි කාරණවචනං. තෙනාහ ‘‘යස්මා චා’’ති. තත්ථායමධිප්පායො, ‘‘අතීතං තණ්හාදිවසෙන නාභිනන්දිතබ්බං සබ්බසො අවිජ්ජමානත්තා සසවිසාණං විය, තථා අනාගතම්පි න පත්ථෙතබ්බ’’න්ති. තත්ථ සියා – අතීතං නාභිනන්දිතබ්බං අභිනන්දනාය නිප්පයොජනත්තා, අනාගතපත්ථනා පන සඵලාපි සියාති න සබ්බසො පටික්ඛිපිතබ්බාති? න, තස්සාපි සවිඝාතභාවෙන පටික්ඛිපිතබ්බතො. තෙනාහ ‘‘යස්මා’’තිආදි. තත්ථ පහීනන්ති නිස්සට්ඨසභාවං. නිරුද්ධන්ති භග්ගං. අත්ථඞ්ගතන්ති විනාසං. අප්පත්තන්ති සභාවං උප්පාදාදිකං අසම්පත්තං. අජාතන්ති න ජාතං. අනිබ්බත්තන්ති තස්සෙව වෙවචනං.

ဥပါဒ် စသော ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်၍ ကျော်လွန်လွန်မြောက်အပ်သောကြောင့် အတိတ် မည်၏။ ထိုအတိတ်သည် အနက်အားဖြင့် ချုပ်ပျောက်သွားသော ခန္ဓာငါးပါးဖြစ်သောကြောင့် ‘‘အတိတ်ဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးတို့၌’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘‘တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် အစဉ်မလိုက်ရာ’’ ဟူသည် တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းတို့ဖြင့် အစဉ်မခံစားရာ၊ မနှစ်သက်ရာဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဥပမာအားဖြင့် ‘‘မြဲ၏’’ ဟူစသည်ဖြင့် ဖောက်ပြန်သော အယူဖြင့် အတိတ်ဖြစ်သော ရူပါရုံ စသည်တို့၌ မှားယွင်းစွာ သက်ဝင်စွဲလမ်းခြင်းသည် သုံးသပ်ခြင်း ဒိဋ္ဌိဖြင့် နှစ်သက်ခြင်း မည်၏။ ထို့အတူ ‘‘မြဲ၏’’ ဟူစသည်ဖြင့် ဖောက်ပြန်သော အယူအားဖြင့် အနာဂတ်ဖြစ်သော ရူပါရုံ စသည်တို့၌ မှားယွင်းစွာ သက်ဝင်စွဲလမ်းခြင်းသည် သုံးသပ်ခြင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြင့် ကံကို ဆောက်တည်ခြင်း၊ ဒိဋ္ဌိဖြင့် တောင်းတခြင်း မည်၏။ ထိုအရာကို ပယ်မြစ်လိုသဖြင့် ‘‘တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မတောင်းတရာ’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘‘ယဒတီတံ’’ ဟူသော ပုဒ်၌ ဣတိ-သဒ္ဒါသည် အစရှိသော အနက်ရှိ၏။ ထိုဣတိ-သဒ္ဒါဖြင့် ‘‘အပတ္တံ’’ ဟူသော ပုဒ်ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ ထိုပုဒ်သည်လည်း အကြောင်းပြသော စကားတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘‘အကြင်ကြောင့်လည်းကောင်း’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား ဤသို့တည်း၊ ‘‘အတိတ်ကို တဏှာစသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် မနှစ်သက်အပ်၊ ယုန်ချိုကဲ့သို့ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူ အနာဂတ်ကိုလည်း မတောင်းတအပ်’’ ဟု ဖြစ်၏။ ထိုအရာ၌ ယုံမှားစရာ ရှိကောင်းရှိအံ့ - အတိတ်ကို နှစ်သက်ခြင်းသည် အကျိုးမရှိသောကြောင့် မနှစ်သက်အပ်သည် မှန်၏၊ သို့သော် အနာဂတ်ကို တောင်းတခြင်းသည်ကား အကျိုးရှိကောင်းရှိနိုင်သဖြင့် အလုံးစုံ ပယ်မြစ်အပ်သည် မဟုတ်လော ဟု မေးငြားအံ့၊ မဟုတ်ပေ၊ ထိုအနာဂတ်တောင်းတခြင်းသည်လည်း ပင်ပန်းခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သောကြောင့် ပယ်မြစ်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘အကြင်ကြောင့်…’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘‘ပဟီနံ’’ ဟူသည် စွန့်လွှတ်အပ်သော သဘောရှိသည်တည်း။ ‘‘နိရုဒ္ဓံ’’ ဟူသည် ပျက်စီးအပ်သည်တည်း။ ‘‘အတ္ထင်္ဂတံ’’ ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သည်တည်း။ ‘‘အပတ္တံ’’ ဟူသည် ဥပါဒ် စသော သဘောတရားသို့ မရောက်သေးသည်တည်း။ ‘‘အဇာတံ’’ ဟူသည် မဖြစ်ပေါ်သေးသည်တည်း။ ‘‘အနိဗ္ဗတ္တံ’’ ဟူသည် ထိုအဇာတပုဒ်၏ ဝေဝုစ်တည်း။

යත්ථ යත්ථාති යස්මිං යස්මිං ඛණෙ, යස්මිං යස්මිං වා ධම්මපුඤ්ජෙ උප්පන්නං, තං සබ්බම්පි අසෙසෙත්වා. අරඤ්ඤාදීසු වාති වා-සද්දො අනියමත්ථො. තෙන [Pg.367] අරඤ්ඤෙ වා රුක්ඛමූලෙ වා පබ්බතකන්දරාදීසු වාති ඨානනියමාභාවා අනුපස්සනාය සාතච්චකාරිතං දස්සෙති. යමකාදිවසෙන පරිබ්‍රූහියමානා විපස්සනා විය පටිපක්ඛෙහි අකොපනියාව හොතීති ආහ – ‘‘අසංහීරං අසංකුප්පන්ති ඉදං විපස්සනාපටිවිපස්සනාදස්සනත්ථං වුත්ත’’න්ති. ගාථායමයමත්ථො විපස්සනාවසෙන යුජ්ජතීති ආහ – ‘‘විපස්සනා හී’’තිආදි. කිං එතාය පරියායකථායාති නිප්පරියායතොව අසංහීරං අසංකුප්පං දස්සෙතුං, ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. කථං පන නිච්චස්ස නිබ්බානස්ස අනුබ්‍රූහනා හොතීති ආහ ‘‘පුනප්පුන’’න්තිආදි. එතෙන තදාරම්මණධම්මා බ්‍රූහනාය, තෙසං ආරම්මණම්පි අත්ථතො අනුබ්‍රූහිතං නාම හොති බහුලං මනසිකාරෙනාති දස්සෙති.

"Yattha yattha" ဟူသည်ကား အကြင်အကြင် ခဏ၌ သော်လည်းကောင်း၊ အကြင်အကြင် တရားအစု၌ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုအားလုံးသော တရားတို့ကိုပင် မကြွင်းမကျန် (ရှုခြင်းတည်း)။ "Araññādīsu vā" ဟူသော ပုဒ်၌ "vā" သဒ္ဒါသည် အနိယမတ္ထ (အတည်မမြဲသော အနက်) ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် တော၌ဖြစ်စေ၊ သစ်ပင်ရင်း၌ဖြစ်စေ၊ တောင်ကန္တာရစသည်၌ဖြစ်စေ နေရာအပိုင်းအခြားမရှိသဖြင့် အနုပဿနာ၏ အစဉ်မပြတ် အမြဲမပြတ် ပြုလုပ်အပ်သည်အဖြစ်ကို ပြ၏။ ယမကစသည်၏ အစွမ်းဖြင့် ထပ်လောင်းပွားများအပ်သော ဝိပဿနာကဲ့သို့ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ဖြင့် မတုန်လှုပ်နိုင်သည်သာ ဖြစ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "asaṃhīraṃ asaṃkuppa" ဟူသော ဤစကားကို ဝိပဿနာနှင့် ပဋိဝိပဿနာတို့ကို ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဂါထာ၌ ဤအနက်သည် ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် သင့်လျော်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "vipassanā hī" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤပရိယာယ်စကားဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ နိပ္ပရိယာယ် (တိုက်ရိုက်) အားဖြင့်သာလျှင် မဆောင်ယူနိုင်ခြင်း၊ မတုန်လှုပ်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ "atha vā" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ နိစ္စဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို အဘယ်သို့လျှင် ထပ်လောင်းပွားများခြင်း (အနုဗြူဟန) ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်းဟူမူ "punappuna" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤစကားဖြင့် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော တရားတို့ကို ပွားများခြင်းကြောင့် ထိုတရားတို့၏ အာရုံသည်လည်း အထပ်ထပ် နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် အနက်အားဖြင့် ပွားများအပ်သည် မည်၏ဟု ပြတော်မူသည်။

ආදිතො තාපනං ආතාපනං, තෙන ආරම්භධාතුමාහ. පරිතො තාපනං පරිතාපනං, තෙන නික්කමධාතුපරක්කමධාතුයො චාති. තස්ස සෙනාති තස්ස මච්චුනො සහකරණට්ඨෙන සෙනා වියාති සෙනා. සඞ්ගරොතිආදීසු මිත්තාකාරග්ගහණෙන සාමපයොගමාහ. ලඤ්ජග්ගහණෙන ලඤ්ජදානං, තෙන දානප්පයොගං. බලරාසීති හත්ථිඅස්සාදිබලකායො. තෙන දණ්ඩභෙදානි වදති. භෙදොපි හි බලවතො එව ඉජ්ඣති, ස්වායං චතුබ්බිධොපි උපායයොගෙන සම්පවත්තීයති. තත්ථ තත්ථ ච සඞ්ගං ආසත්තිං අරති දෙතීති සඞ්ගරො පුබ්බභාගෙ වා සඞ්ගරණවසෙන තස්ස පටිජානනවසෙන පවත්තනතො.

ရှေးဦးစွာ ပူပန်စေတတ်ခြင်းသည် အာတာပန မည်၏၊ ထိုအာတာပနဖြင့် အာရမ္ဘဓာတ်ကို မိန့်တော်မူသည်။ အလုံးစုံ ပူပန်စေတတ်ခြင်းသည် ပရိတာပန မည်၏၊ ထိုပရိတာပနဖြင့် နိက္ကမဓာတ်နှင့် ပရက္ကမဓာတ်တို့ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုမစ္စုမင်း၏ အတူတကွ ပြုလုပ်တတ်သော အနက်ကြောင့် စစ်သည်ရဲမတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် "senā" (စစ်သည်) မည်၏။ "Saṅgaro" စသည်တို့၌ မိတ်ဆွေ၏ အခြင်းအရာကို ယူခြင်းဖြင့် သာမပယောဂ (ဖျောင်းဖျခြင်း) ကို မိန့်တော်မူသည်။ လာဘ်သပ်ပကာကို ယူခြင်းဖြင့် လာဘ်ထိုးခြင်းကို ပြ၏၊ ထိုလာဘ်ထိုးခြင်းဖြင့် ဒါနပယောဂ (ပေးကမ်းခြင်း) ကို မိန့်တော်မူသည်။ "Balarāsī" ဟူသည် ဆင်၊ မြင်း စသော စစ်အင်အားစုတည်း။ ထိုစစ်အင်အားစုဖြင့် ဒဏ္ဍပယောဂနှင့် ဘေဒပယောဂတို့ကို မိန့်တော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကွဲပြားခြင်း (ဘေဒ) သည်လည်း အင်အားကြီးမားသူအားသာလျှင် အောင်မြင်တတ်၏၊ ထိုလေးပါးသော ဥပါယ်တရားတို့သည်လည်း နည်းလမ်းတကျ ဖြစ်ပေါ်အပ်ကုန်၏။ ထိုထို အာရုံ၌ ငြိကပ်ခြင်း၊ တွယ်တာခြင်း၊ မွေ့လျော်ခြင်းကို ပေးတတ်သောကြောင့် "saṅgara" မည်၏။ သို့မဟုတ် ရှေးဦးပိုင်း၌ လက်ခံခြင်း (ဝန်ခံခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "saṅgara" မည်၏။

උට්ඨාහකං උට්ඨානවීරියසම්පන්නං. සපරහිතසීවනලක්ඛණෙන අසාධුභාවපරම්මුඛභාවගමනෙන වා සන්තො.

"Uṭṭhāhakaṃ" ဟူသည် ထကြွလုံ့လ ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ မိမိနှင့် သူတစ်ပါးတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို သီကုံးတတ်သော လက္ခဏာရှိခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ မကောင်းသောအဖြစ်မှ မျက်နှာလွှဲ၍ သွားခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း "santo" (သူတော်ကောင်း) မည်၏။

273. මනුඤ්ඤරූපවසෙනෙව එවංරූපො අහොසීන්ති අතීතං අන්වාගමෙති තත්ථ නන්දියාසමන්වානයනතො. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො. කුසලසුඛසොමනස්සවෙදනාවසෙනාති කුසලවෙදනාවසෙන සුඛවෙදනාවසෙන සොමනස්සවෙදනාවසෙනාති පච්චෙකං වෙදනාසද්දො යොජෙතබ්බො. තණ්හාභිනන්දනාය සති දිට්ඨාභිනන්දනා සිද්ධා එවාති – ‘‘තණ්හං සමන්වානෙති’’ඉච්චෙව වුත්තං. හීනරූපාදි…පෙ… න මඤ්ඤති අමනුඤ්ඤොපි සමානො සමනුඤ්ඤභාවස්සෙව වසෙන මඤ්ඤනාය පවත්තනතො. නානුපවත්තයති වික්ඛම්භනවසෙන නන්දියා දූරීකතත්තා.

၂၇၃. နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော ရူပါရုံ၏အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် "ဤသို့သော ရူပါရုံရှိသူ ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ" ဟု အတိတ်သို့ အစဉ်လိုက်၏၊ ထိုရူပါရုံ၌ တဏှာရာဂဖြင့် အစဉ်တစ်စိုက် လိုက်၍ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဝေဒနာစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ "Kusalasukhasomanassavedanāvasena" ဟူသည် ကုသိုလ်ဝေဒနာ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုခဝေဒနာ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သောမနဿဝေဒနာ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဟု ဝေဒနာသဒ္ဒါကို တစ်ခုစီ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ တဏှာဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းရှိလတ်သော် ဒိဋ္ဌိဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းသည် ပြီးစီးအပ်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် "taṇhaṃ samanvāneti" ဟူ၍သာ မိန့်တော်မူသည်။ ယုတ်ညံ့သော ရူပါရုံ စသည်တို့ကို…ပ… ထင်မှတ်မမှားပေ၊ မနှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်သော်လည်း နှစ်သက်ဖွယ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ထင်မှတ်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ (တဏှာ) ကို အစဉ်မဖြစ်စေပေ၊ ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာထားခြင်း) အစွမ်းဖြင့် နှစ်သက်ခြင်း (နန္ဒီ) ကို ဝေးစွာပြုအပ်ပြီးသောကြောင့်တည်း။

274. උළාරසුන්දරභාවමුඛෙනෙව [Pg.368] අනාගතෙසුපි රූපාදීසු තණ්හාදිට්ඨිකප්පනා පවත්තතීති ආහ – ‘‘එවංරූපො…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති.

၂၇၄. မွန်မြတ်လှပသော အခြင်းအရာအားဖြင့်သာလျှင် အနာဂတ်ကာလ ဖြစ်လတ္တံ့သော ရူပါရုံစသည်တို့၌ တဏှာ ဒိဋ္ဌိဖြင့် ကြံစည်မှုသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "evaṃrūpo…pe… veditabbā" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

275. වත්තබ්බං සියාති යථා නන්දියා අසමන්වානයනජොතනං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන පතිට්ඨපෙතුං, ‘‘අතීතං න න්වාගමෙය්‍යා’’ති උද්දෙසස්ස, ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, අතීතං අන්වාගමෙතී’’තිආදිනා (ම. නි. 3.273) විභඞ්ගො වුත්තො, එවං ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්ච යො ධම්ම’’න්තිආදිකස්ස උද්දෙසස්ස බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභඞ්ගෙ වුච්චමානෙ විපස්සනාපටික්ඛෙපවසෙන, ‘‘කථඤ්ච…පෙ… වත්තබ්බං සියා’’ති වුත්තං. තයිදං පරමගම්භීරං සත්ථුදෙසනානයං අනුපධාරෙත්වා චොදිතං, යස්මා ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්ච යො ධම්ම’’න්තිආදිකස්ස උද්දෙසස්ස බ්‍යතිරෙකමුඛෙනෙව විපස්සනාපටික්ඛෙපවසෙන, ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පච්චුප්පන්නෙසූ’’ති විභඞ්ගදෙසනා සම්පවත්තති. තෙනාහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. තත්ථ තස්සා එවාති විපස්සනාය එව. අභාවං දස්සෙතුං සංහීරතීති මාතිකං උද්ධරිත්වාති කථෙතුකම්‍යතාය මාතිකාවසෙන පදුද්ධාරං කත්වා, ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, අසුතවා සුතවා’’ති ච ආදිනා විත්ථාරො වුත්තො. විපස්සනාය අභාවතොති විපස්සනාය අභාවිතතාය අවික්ඛම්භිතතාය තණ්හාදිට්ඨීහි සපත්තෙහි විය තත්ථ තත්ථ ඨපනාය ආකඩ්ඪීයති, තත්ථ තත්ථ විසයෙ තතො එව අපායසමුද්දං සංසාරසමුද්දං ආනීයති. සුක්කපක්ඛො වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၂၇၅. "Vattabbaṃ siyā" ဟူသည်ကား တဏှာရာဂဖြင့် အစဉ်မလိုက်ခြင်းကို ပြခြင်းကို ဖက်ပြိုင်ဘက် (ဗျတိရေက) အစွမ်းဖြင့် တည်စေခြင်းငှာ "atītaṃ na nvāgameyyā" ဟူသော ဥဒ္ဒေသ၏ ဝိဘင်းကို "kathañca, bhikkhave, atītaṃ anvāgametī" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ "paccuppannañca yo dhamma" စသော ဥဒ္ဒေသ၏ ဖက်ပြိုင်ဘက်အစွမ်းဖြင့် ဝိဘင်းကို ဟောတော်မူအပ်သည်ရှိသော် ဝိပဿနာကို ပယ်မြစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် "kathañca…pe… vattabbaṃ siyā" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုစကားသည် အလွန်နက်နဲသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာနည်းလမ်းကို မဆင်ခြင်ဘဲ ကန့်ကွက်အပ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် "paccuppannañca yo dhamma" စသော ဥဒ္ဒေသ၏ ဖက်ပြိုင်ဘက်အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဝိပဿနာကို ပယ်မြစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် "kathañca, bhikkhave, paccuppannesū" ဟူသော ဝိဘင်းဒေသနာသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် "yasmā panā" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "tassā eva" ဟူသည် ဝိပဿနာ၏သာလျှင် ဖြစ်၏။ မရှိခြင်းကို ပြခြင်းငှာ "saṃhīrati" ဟူသော မာတိကာကို ထုတ်နုတ်၍ ဟောကြားလိုသောကြောင့် မာတိကာအစွမ်းဖြင့် ပုဒ်ကို ထုတ်နုတ်ပြီးလျှင် "idha, bhikkhave, asutavā sutavā" စသည်ဖြင့် အကျယ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဝိပဿနာ မရှိခြင်းကြောင့် ဟူသည် ဝိပဿနာကို မပွားများအပ်သဖြင့်၊ မခွာထားအပ်သဖြင့် တဏှာ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ရန်သူတို့သည် ထိုထိုအာရုံ၌ ထားခြင်းငှာ ဆွဲငင်အပ်၏၊ ထိုထိုအာရုံ၌ ထိုတဏှာဒိဋ္ဌိကြောင့်ပင် အပါယ်သမုဒ္ဒရာ၊ သံသရာသမုဒ္ဒရာသို့ ဆောင်ယူအပ်၏။ ကုသိုလ်ဘက် (သုက္ကပက္ခ) ကို ဟောအပ်ပြီးသော ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် သိအပ်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် လွယ်ကူစွာ သိသာအပ်သည်သာတည်း။

භද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

2. ආනන්දභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා

၂. အာနန္ဒဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်အဖွင့်

276. බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණතො නිවත්තෙත්වා එකස්මිංයෙව ආරම්මණෙ චිත්තස්ස සම්මදෙව ලයනං අප්පනං පටිසල්ලානං, යො කොචි සමාපත්තිවිහාරො, ඉධ පන අරියවිහාරො අධිප්පෙතොති ආහ – ‘‘පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො’’තිආදි. ජානන්තොව භගවා කථාසමුට්ඨාපනත්ථං පුච්ඡි. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘ජානන්තාපි තථාගතා පුච්ඡන්ති, ජානන්තාපි න පුච්ඡන්තී’’තිආදි (පාරා. 16).

၂၇၆. ပြင်ပရှိ အထူးထူးသော အာရုံမှ တားမြစ်၍ တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌သာလျှင် စိတ်၏ ကောင်းစွာ လျောင်းညွတ်ခြင်း၊ ကပ်ငြိခြင်း၊ တစ်ပါးတည်း ကိန်းအောင်းခြင်း (ပဋိသလ္လာန) သည် အကြင်ကဲ့သို့သော သမာပတ်ဖြင့် နေခြင်းဖြစ်၏၊ ဤနေရာ၌မူ အရိယဝိဟာရ (အရိယာတို့၏ နေခြင်း) ကို ရည်ရွယ်အပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "paṭisallānā vuṭṭhito" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် သိတော်မူပါလျက်ပင် စကားအစပျိုးခြင်းငှာ မေးတော်မူ၏။ ဤစကားကို မိန့်တော်မူအပ်၏တည်း— "မြတ်စွာဘုရားတို့သည် သိတော်မူကြသော်လည်း မေးတော်မူကုန်၏၊ သိတော်မူကြသော်လည်း မေးတော်မမူကုန်" စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။

278. සාධුකාරමදාසීති [Pg.369] සාධුසද්දං සාවෙසි. තං පන පසංසා හොතීති පසංසත්ථො සාධුසද්දො. තෙනාහ ‘‘දෙසනං පසංසන්තො’’ති. විජ්ජමානෙහි වණ්ණෙහි ගුණවන්තෙ උදග්ගතාකරණං සම්පහංසනං, කෙවලං ගුණසංකිත්තනවසෙන ථොමනා පසංසාති අයමෙතෙසං විසෙසො.

၂၇၈. "Sādhukāramadāsi" ဟူသည် သာဓုသံကို ကြားစေ၏။ ထိုသာဓုသံသည် ချီးမွမ်းခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် သာဓုသဒ္ဒါသည် ချီးမွမ်းခြင်းအနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "desanaṃ pasaṃsanto" (ဒေသနာကို ချီးမွမ်းလျက်) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထင်ရှားရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် ဂုဏ်နှင့်ပြည့်စုံသူကို တက်ကြွဝမ်းမြောက်စေခြင်းသည် "သမ္ပဟံသန" မည်၏၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးကျူးရုံမျှဖြင့် ချီးမွမ်းထောပနာပြုခြင်းသည် "ပသံသာ" မည်၏၊ ဤသည်ကား ထိုနှစ်ခုတို့၏ ထူးခြားချက်ဖြစ်၏။

ආනන්දභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

အာနန္ဒဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

3. මහාකච්චානභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා

၃. မဟာကစ္စည်းဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်အဖွင့်

279. උණ්හභාවෙන තපනතො තපං උදකං එතස්සාති තපොදා, රහදො. තෙනාහ ‘‘තත්තොදකස්ස රහදස්සා’’ති. සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං, ‘‘වෙභාරපබ්බතස්සා’’තිආදි වුත්තං. තතො උදකරහදතො, තං රහදං උපනිස්සායාති අත්ථො. නාගභවනාගතොපි හි සො රහදො තතො උපරි මනුස්සලොකෙ ජලාසයෙන සම්බද්ධො හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘තපොදා නාම නදී සන්දතී’’ති. එදිසාති කුථිතා උණ්හා, අන්වත්ථනාමවසෙන තපොදාති ච වුච්චතීති අත්ථො. පෙතලොකොති පෙතානං වසනට්ඨානං පච්චෙකනිරයං සන්ධායාහ. ඉමස්ස පන ආරාමස්සාති තපොදාරාමස්ස. තතොති තපොදාසඞ්ඛාතනදිතො. මහාඋදකරහදොති මහාඋදකභරිතං පල්ලලං.

၂၇၉. ပူပြင်းသောအဖြစ်ဖြင့် ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် ပူသောရေ ရှိသော ဤအိုင်သည် တပေါဒါ မည်၏။ ထို့ကြောင့် "tattodakassa rahadassa" (ရေပူရှိသော ရေအိုင်၏) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်ကို အကျယ်အားဖြင့် ပြခြင်းငှာ "vebhārapabbatassa" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုရေအိုင်မှ ဟူသည် ထိုရေအိုင်ကို အမှီပြု၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ နဂါးပြည်မှ လာသော်လည်း ထိုရေအိုင်သည် ထိုမှအထက် လူ့ပြည်၌ ရေကန်နှင့် ဆက်စပ်လျက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "tapodā nāma nadī sandati" (တပေါဒါမည်သော မြစ်သည် စီးဆင်း၏) ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤသို့ သဘောရှိသော ရေပူသည် အနက်နှင့်လျော်သော အမည်အားဖြင့် "တပေါဒါ" ဟုလည်း ခေါ်အပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "Petaloko" ဟူသည် ပြိတ္တာတို့၏ နေရာဖြစ်သော ပစ္စေကငရဲကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူ၏။ "Imassa pana ārāmassa" ဟူသည် တပေါဒါရာမကျောင်း၏တည်း။ "Tato" ဟူသည် တပေါဒါဟု ဆိုအပ်သော မြစ်မှတည်း။ "Mahāudakarahado" ဟူသည် ရေအပြည့်ရှိသော အိုင်ကြီးတည်း။

280. සමිද්ධොති උළාරො, පරිපුණ්ණොයෙවාති අත්ථො. ආදිම්හි බ්‍රහ්මචරියමස්සාති ආදිබ්‍රහ්මචරියො, සො එව ආදිබ්‍රහ්මචරියකො. තෙනාහ ‘‘පුබ්බභාගප්පටිපත්තිභූතො’’ති. ‘‘අතීතං අනාගතං පච්චුප්පන්න’’න්ති අද්ධභෙදමුඛෙන සඞ්ඛතධම්මබොධවචනං.

၂၈၀. ‘‘သမိတ်ဓော’’ဟူသည်ကား မြတ်သော၊ ပြည့်စုံသောဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အစ၌ သာသနဗြဟ္မစရိယ ရှိသူသည် ‘‘အာဒိဗြဟ္မစရိယ’’ မည်၏၊ ထိုသူသည်ပင် ‘‘အာဒိဗြဟ္မစရိယက’’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော အကျင့်တည်းဟူသော’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘‘အတီတံ အနာဂတံ ပစ္စုပ္ပန္နံ’’ဟူသည် အခါကာလအားဖြင့် ခွဲခြားခြင်းအပြားအားဖြင့် ပြုပြင်အပ်သော သင်္ခတတရားတို့ကို သိစေကြောင်း စကားဖြစ်၏။

282. කාමං ඛන්ධාදිවසෙන විභජනං සාධාරණං, පඨමදුතියචතුත්ථසුත්තෙසු පන ඛන්ධවසෙන විභජනං කත්වා ඉධ තථා අකත්වා එවං දෙසනාය ඨපනං තතො අඤ්ඤථා ආයතනවසෙන විභජනත්ථං. එවං විභින්නා හි සඞ්ඛෙපවිත්ථාරතො අනවසෙසා සම්මසනුපගා ධම්මා විභජිත්වා දස්සිතා හොන්ති; අයං කිරෙත්ථ භගවතො අජ්ඣාසයො ථෙරෙන නයතො ගහිතොති දස්සෙතුං, ‘‘ඉමස්මිං කිරා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ද්වාදසායතනවසෙනෙව මාතිකං ඨපෙසීති ලොකියානි ද්වාදසායතනානි එව සන්ධාය [Pg.370] මාතිකං ඨපෙසි, යථා තීසු සුත්තෙසු ඛන්ධවසෙන විභත්තං, එවං යදි භගවතා ඉධාපි විභජනං ඉච්ඡිතං සියා, තථා විභජෙය්‍ය, යස්මා පන තථා අවිභජිත්වාව ගන්ධකුටිං පවිට්ඨො, තස්මා ද්වාදසායතනවසෙනෙවෙත්ථ විභජනං භගවතා ච අධිප්පෙතන්ති නයග්ගාහෙ ඨත්වා ථෙරො විභජි. තෙනාහ – ‘‘නයං පටිලභිත්වා එවමාහා’’ති. භාරියං කතන්ති දුක්කරං කතං. අපදෙ පදං දස්සිතං ආකාසෙ පදං කතං සාධාරණස්ස අත්ථස්ස විසිට්ඨවිසයතාය දස්සිතත්තා. නිකන්තිවිඤ්ඤාණන්ති නිකන්තිතණ්හාය සම්පයුත්තං විඤ්ඤාණං, ‘‘ඡන්දරාගප්පටිබද්ධං හොතී’’ති වචනතො. මනොති භවඞ්ගචිත්තං මනොද්වාරිකජවනානං ද්වාරභූතං.

၂၈၂. စင်စစ်အားဖြင့် ခန္ဓာစသည်ဖြင့် ခွဲခြားခြင်းသည် သာမန်အားဖြင့် တူသော်လည်း ပထမ၊ ဒုတိယနှင့် စတုတ္ထသုတ်တို့၌မူ ခန္ဓာအပြားအားဖြင့် ခွဲခြားခြင်းကို ပြု၍၊ ဤသုတ်၌ ထိုသို့မပြုဘဲ ဤကဲ့သို့ ဟောတော်မူချက်ကို ထားခြင်းမှာ ထိုထက်တစ်ပါးသော အာယတနအပြားအားဖြင့် ခွဲခြားပြခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ကွဲပြားကုန်သော အကျဉ်းအကျယ်အားဖြင့် အကြွင်းမဲ့ သုံးသပ်ထိုက် (ဆင်ခြင်ထိုက်) ကုန်သော တရားတို့ကို ခွဲခြား၍ ပြအပ်ကုန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌ ဤဘုရားရှင်၏ အလိုတော်ကို မထေရ်မြတ်သည် နည်းစနစ်အားဖြင့် ယူတော်မူအပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘‘ဤသုတ်၌’’စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ဆယ့်နှစ်ပါးသော အာယတနအပြားအားဖြင့်သာ မာတိကာကို ထားတော်မူ၏ ဟူသည်မှာ လောကီဖြစ်သော ဆယ့်နှစ်ပါးသော အာယတနတို့ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ မာတိကာကို ထားတော်မူခဲ့၏။ သုတ်သုံးသုတ်တို့၌ ခန္ဓာအပြားအားဖြင့် ခွဲခြားအပ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ အကယ်၍ ဘုရားရှင်သည် ဤသုတ်၌လည်း ခွဲခြားခြင်းကို အလိုရှိတော်မူပါမူ ထိုသို့ ခွဲခြားတော်မူရာ၏၊ အကြင်ကြောင့်မူကား ထိုသို့မခွဲခြားဘဲ ဂန္ဓကုဋိတိုက်သို့ ကြွဝင်တော်မူခဲ့၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသုတ်၌ ဆယ့်နှစ်ပါးသော အာယတနအပြားအားဖြင့် ခွဲခြားခြင်းကိုသာ ဘုရားရှင်သည် အလိုရှိအပ်၏ဟု နည်းလမ်းယူခြင်း၌ တည်၍ မထေရ်မြတ်သည် ခွဲခြား၍ ပြတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ‘‘နည်းစနစ်ကို ရရှိ၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘‘ဘာရိယံ ကတံ’’ ဟူသည် ခဲယဉ်းသောအမှုကို ပြုအပ်ပြီ။ ခြေရာမရှိသော အရပ်၌ ခြေရာကို ပြအပ်ပြီ၊ ကောင်းကင်ပြင်၌ ခြေရာကို ပြုအပ်ပြီ၊ သာမန်ဖြစ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထူးခြားသော အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ပြအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘‘နိကန္တိဝိညာဏ်’’ ဟူသည် ‘‘ဆန္ဒရာဂနှင့် စပ်ယှဉ်စပ်ပတ်သည် ဖြစ်၏’’ ဟူသော စကားတော်ကြောင့် သာယာစွဲမက်မှု တဏှာနှင့် ယှဉ်သော ဝိညာဉ်တည်း။ ‘‘မနော’’ ဟူသည် မနောဒွါရိကဇောတို့၏ တံခါးသဖွယ်ဖြစ်သော ဘဝင်စိတ်တည်း။

283. පත්ථනාවසෙන ඨපෙසීති පත්ථනාවසෙන චිත්තං පවත්තෙසි.

၂၈၃. ‘‘ပတ္ထနာဝသေန ဌပေသိ’’ဟူသည် ဆုတောင်းခြင်း အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို ဖြစ်စေ၏ (ညွတ်စေ၏)။

මහාකච්චානභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා

မဟာကစ္စာနဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေသော ဋီကာ။

සමත්තා.

ပြီးဆုံးပါပြီ။

4. ලොමසකකඞ්ගියභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනා

၄. လောမသကကင်္ဂိယဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်အဖွင့်။

286. ඝනනිචිතලොමො ලොමසො, අයං පන අප්පතාය ලොමසකොති ආහ – ‘‘ඊසකලොමසාකාරතායා’’ති, ලොමසකො අඞ්ගිකො ලොමසකකඞ්ගියො, පඨමො ක-කාරො අප්පත්ථො, දුතියං පන පදවඩ්ඪනමෙව. රත්තකම්බලසිලායන්ති රත්තකම්බලවණ්ණසිලායං. ඔරුය්හාති ආකාසතො ඔතරිත්වා. පාටිහාරියං දිස්වා දින්නලාභසක්කාරස්ස අසාදියනතො මනුස්සපථෙ න වසන්ති.

၂၈၆. ထူထပ်သိပ်သည်းသော အမွေးရှိသူသည် ‘လောမသ’ မည်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်မူကား အမွေးနည်းပါးသောကြောင့် ‘‘အနည်းငယ်မျှသော အမွေးရှိသော အခြင်းအရာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်’’ ဟု မိန့်တော်မူ၍ ‘‘လောမသက’’ ဟု ဆို၏။ လောမသက ဖြစ်သော အင်္ဂိကသည် ‘‘လောမသကကင်္ဂိယ’’ မည်၏၊ ပထမ ‘က’ အက္ခရာသည် အနည်းငယ်သော အနက်ရှိ၏၊ ဒုတိယ ‘က’ အက္ခရာမူကား ပုဒ်ကို တိုးပွားစေခြင်းမျှသာတည်း။ ‘‘ရတ္တကမ္ဗလသိလာယံ’’ ဟူသည် နီသော ကမ္ဗလာအရောင်ရှိသော ကျောက်ဖျာထက်၌။ ‘‘ဩရုယှ’’ ဟူသည် ကောင်းကင်မှ သက်ဆင်း၍။ တန်ခိုးပြာဋိဟာရိယကို မြင်၍ လှူဒါန်းအပ်သော လာဘသက္ကာရကို သာယာနှစ်သက်မှု မရှိကြသောကြောင့် လူတို့သွားလာရာ လမ်းခရီး၌ မနေကြကုန်။

දසහි චක්කවාළසහස්සෙහීති නිස්සක්කවචනතො ආගන්ත්වාති අධිප්පායො. සන්නිපතිතාහි දෙවතාහීති කරණවචනං. පඤ්ඤාපයොගමන්දතාය පටිවිජ්ඣිතුං අසක්කොන්තානං දෙවානං ඤාණස්ස තික්ඛවිසදභාවාපාදනෙන සමුත්තෙජෙතුං සංවෙගජනනත්ථං…පෙ… අභාසි. තත්‍රාති තස්මිං දෙවසන්නිපාතෙ, තිස්සං වා දෙසනායං. දෙවත්තස්සාති දෙවභාවස්ස, දිබ්බසම්පත්තියාති අත්ථො. භද්දෙකරත්තස්ස සුත්තස්ස එතාති භද්දෙකරත්තියා.

‘‘ဒသဟိ စက္ကဝါဠသဟဿေဟိ’’ ဟူသည် နိဿက္ကဝိဘတ် (မှ) ဖြစ်သောကြောင့် လာရောက်၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘‘သန္နိပတိတာဟိ ဒေဝတာဟိ’’ ဟူသည် ကရဏဝိဘတ်တည်း။ ပညာလုံ့လ ညံ့ဖျင်းသဖြင့် မထိုးထွင်းနိုင်ကြကုန်သော နတ်တို့၏ ဉာဏ်တော်ကို ထက်မြက်ကြည်လင်စေခြင်းဖြင့် ထက်သန်ရဲရင့်စေရန်၊ သံဝေဂဖြစ်စေရန်...ပ... ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ‘‘တတြ’’ ဟူသည် ထိုနတ်အစည်းအဝေး၌ သော်လည်းကောင်း၊ ထိုဒေသနာတော်၌ သော်လည်းကောင်း။ ‘‘ဒေဝတ္တဿ’’ ဟူသည် နတ်၏အဖြစ်ဖြစ်သော၊ နတ်စည်းစိမ်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်၏ ဤဂါထာတို့သည် ‘‘ဘဒ္ဒေကရတ္တိယာ’’ မည်ကုန်၏။

සවනමුඛෙන බ්‍යඤ්ජනසො අත්ථසො ච උපධාරණං උග්ගණ්හනන්ති ආහ – ‘‘තුණ්හීභූතො නිසීදිත්වා සුණන්තො උග්ගණ්හාති නාමා’’ති. වාචුග්ගතකරණං පරියාපුණනන්ති ආහ – ‘‘වාචාය සජ්ඣායං කරොන්තො පරියාපුණාති නාමා’’ති. ගන්ථස්ස පරිහණං ධාරණං, තං පන පරෙසු පතිට්ඨාපනං [Pg.371] පාකටං හොතීති ආහ – ‘‘අඤ්ඤෙසං වාචෙන්තො ධාරෙති නාමා’’ති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

ကြားနာခြင်းဖြင့် အက္ခရာဗျည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း နှလုံးသွင်းခြင်းသည် သင်ယူခြင်း ‘ဥဂ္ဂဏှန’ မည်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘‘ဆိတ်ဆိတ်နေလျက် ထိုင်၍ နာယူကာ သင်ယူသည်မည်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ နှုတ်တက်အာဂုံဆောင်ခြင်းသည် သင်အံလေ့ကျက်ခြင်း ‘ပရိယာပုဏန’ မည်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘‘နှုတ်ဖြင့် သရဇ္ဈာယ်လျက် သင်အံလေ့ကျက်သည်မည်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကျမ်းစာကို ဆောင်ထားခြင်းသည် ဆောင်ခြင်း ‘ဓာရဏ’ မည်၏၊ ထိုဆောင်ခြင်းသည် သူတပါးတို့၌ တည်စေခြင်းဖြင့် ထင်ရှား၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘‘သူတပါးတို့အား ပို့ချလျက် ဆောင်ထားသည်မည်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကြွင်းသောအနက်သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာတည်း။

ලොමසකකඞ්ගියභද්දෙකරත්තසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා

လောမသကကင်္ဂိယဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေသော ဋီကာ။

සමත්තා.

ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

၅. စူဠကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်။

289. අඞ්ගසුභතායාති අඞ්ගානං හත්ථපාදාදිසරීරාවයවානං සුන්දරභාවෙන. යං අපච්චං කුච්ඡිතං මුද්ධං වා, තත්ථ ලොකෙ මාණවවොහාරො, යෙභුය්‍යෙන සත්තා දහරකාලෙ සුද්ධධාතුකා හොන්තීති වුත්තං, ‘‘තරුණකාලෙ වොහරිංසූ’’ති. අධිපතිත්තාති ඉස්සරභාවතො.

၂၈၉. ‘‘အင်္ဂသုဘတာယ’’ ဟူသည် လက်ခြေစသော ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့၏ ကောင်းမြတ်တင့်တယ်ခြင်းကြောင့်။ စက်ဆုပ်ဖွယ်သော သို့မဟုတ် နုနယ်သော အကြင်သားသမီးရှိ၏၊ ထိုသားသမီး၌ လောကတွင် ‘မာဏဝ’ ဟူသော ဝေါဟာရကို သုံးနှုန်းကြ၏၊ အများအားဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် ငယ်စဉ်အခါ၌ ဖြူစင်သန့်ရှင်းသော ဓာတ်သဘာဝရှိကြကုန်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘‘ပျိုရွယ်နုပျိုသော ကာလ၌ ခေါ်ဝေါ်ကြကုန်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘‘အဓိပတိတ္တာ’’ ဟူသည် အစိုးရသော အဖြစ်ကြောင့်။

සමාහාරන්ති සන්නිචයං. පණ්ඩිතො ඝරමාවසෙති යස්මා අප්පතරෙපි බ්‍යයමානෙ භොගා ඛීයන්ති, අප්පතරෙපි සඤ්චයමානෙ වඩ්ඪන්ති, තස්මා විඤ්ඤුජාතිකො කිඤ්චි බ්‍යයං අකත්වා අයමෙව උප්පාදෙන්තො ඝරාවාසං අනුතිට්ඨෙය්‍යාති ලොභාදෙසිතමත්ථං වදති.

‘‘သမာဟာရံ’’ ဟူသည် စုဆောင်းခြင်းကို။ ပညာရှိသည် အိမ်ရာထောင်လျက် လူ့ဘောင်၌ နေ၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အနည်းငယ်မျှပင် ဖြစ်သော်လည်း သုံးဖြုန်းနေပါက စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့သည် ကုန်ခန်းတတ်ကုန်၏၊ အနည်းငယ်မျှပင် ဖြစ်သော်လည်း စုဆောင်းပါက တိုးပွားတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ပညာရှိသောသူသည် တစ်စုံတစ်ခုမျှ ဖြုန်းတီးခြင်းမပြုဘဲ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကိုသာ ဖြစ်ထွန်းစေလျက် အိမ်ထောင်မှုကို လုပ်ဆောင်အပ်၏ဟု လောဘကြောင့် ပြအပ်သောအနက်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

ධනලොභෙන…පෙ… නිබ්බත්තො. ලොභවසිකස්ස හි ගති නිරයො වා තිරච්ඡානයොනි වා. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘නිමිත්තස්සාදගථිතං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨති අනුබ්‍යඤ්ජනස්සාදගථිතං වා. තස්මිං සමයෙ කාලඞ්කරෙය්‍ය, ද්වින්නං ගතීනං අඤ්ඤතරං ගතිං වදාමි – නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා’’ති (සං. නි. 4.235). නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති කතොකාසස්ස කම්මස්ස පටිබාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවතො.

စည်းစိမ်ဥစ္စာ၌ လောဘတပ်ခြင်းကြောင့်...ပ... ဖြစ်လေ၏။ လောဘ၏ အလိုသို့ လိုက်ပါသူ၏ ဂတိ (လားရာ) သည် ငရဲသော်လည်းကောင်း၊ တိရစ္ဆာန်ဘုံသော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော — ‘‘ရဟန်းတို့၊ စိတ်ဝိညာဉ်သည် အာရုံ၏ နိမိတ်ကို သာယာစွဲလမ်းလျက် တည်သော်လည်းကောင်း၊ အနုဗျည်း (အသေးစိတ်) ကို သာယာစွဲလမ်းလျက် တည်သော်လည်းကောင်း တည်၏။ ထိုအချိန်၌ စုတေအနိစ္စရောက်ပါမူ (ထိုသူအား) လားရာဂတိနှစ်မျိုးတွင် တစ်မျိုးမျိုးသော ဂတိ — ငရဲ သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာန်ဘုံသို့ ရောက်ရအံ့ဟု ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏’’ (သံယုတ္တနိကာယ်)။ ခွင့်ပြုအပ်ပြီးသော (အကျိုးပေးရန် အခွင့်ရပြီးသော) ကံကို တားမြစ်ရန် မတတ်နိုင်ခြင်းကြောင့် ငရဲ၌ ဖြစ်လတ္တံ့။

පත්තක්ඛන්ධඅධොමුඛභාවං සන්ධාය ‘‘ඔනාමෙත්වා’’ති වුත්තං. බ්‍රාහ්මණචාරිත්තස්ස භාවිතතං සන්ධායාහ ‘‘බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො’’ති. තං පවත්තිං පුච්ඡීති සුතමෙතං මයා, ‘‘මය්හං පිතා සුනඛො හුත්වා නිබ්බත්තො’’ති, එතං භොතා ගොතමෙන වුත්තන්ති. කිමිදං වුත්තන්ති ඉමං පවත්තිං පුච්ඡි.

ပခုံးညွတ်ကျလျက် မျက်နှာငုံ့ထားသော အဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘‘အောနာမေတွာ (ညွတ်စေ၍)’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဗြာဟ္မဏတို့၏ အကျင့်ကို ပွားများအပ်သည်၏ အဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘‘ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ဖြစ်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းအရာကို မေးမြန်းခဲ့၏ ဟူသည်မှာ — ‘‘ငါ့ဖခင်သည် ခွေးဖြစ်၍ ဖြစ်လေပြီ’’ ဟု အသျှင်ဂေါတမ မိန့်တော်မူခဲ့သည်ကို အကျွန်ုပ် ကြားသိရပါသည်၊ ဤသို့ အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်းဟု ဤအကြောင်းအရာကို မေးမြန်းခြင်းတည်း။

තථෙව වත්වාති යථා සුනඛස්ස වුත්තං, තථෙව වත්වා. අවිසංවාදනත්ථන්ති, ‘‘තොදෙය්‍යබ්‍රාහ්මණො සුනඛො ජාතො’’ති අත්තනො වචනස්ස අවිසංවාදනත්ථං, විසංවාදනාභාවදස්සනත්ථන්ති අධිප්පායො. ඤාතොම්හි [Pg.372] ඉමිනාති ඉමිනා මම පුත්තෙන මය්හං පුරිමජාතියං පිතාති එවං ඤාතො අම්හීති ජානිත්වා. බුද්ධානුභාවෙන කිර සුනඛො තථා දස්සෙති, න ජාතිස්සරතාය. භගවන්තං දිස්වා භුක්කරණං පන පුරිමජාතිසිද්ධවාසනාය. භවපටිච්ඡන්නන්ති භවන්තරභාවෙන පටිච්ඡන්නං. නාම-සද්දො සම්භාවනෙ. පටිසන්ධිඅන්තරන්ති අඤ්ඤජාතිපටිසන්ධිග්ගහණෙන හෙට්ඨිමජාතං ගතිං. අඞ්ගවිජ්ජාපාඨකො කිරෙස, තෙන අප්පායුකදීඝායුකතාදිවසෙන චුද්දස පඤ්හෙ අභිසඞ්ඛරි; එවං කිරස්ස අහොසි, ‘‘ඉමෙසං සත්තානං අප්පායුකතාදයො විසෙසා අඞ්ගපච්චඞ්ගවසෙන සල්ලක්ඛියන්ති. න ඛො පනෙතං යුත්තං ‘අඞ්ගපච්චඞ්ගානි යාව තෙසං තෙසං කාරණ’න්ති; තස්මා භවිතබ්බමෙත්ථ අඤ්ඤෙනෙව කාරණෙන. සමණො ගොතමො තං කාරණං විභජිත්වා කථෙස්සති, එවායං සබ්බඤ්ඤූති නිච්ඡයො මෙ අපණ්ණකො භවිස්සතී’’ති. අපරෙ පන භණන්ති, ‘‘තිරච්ඡානගතං මනුස්සං වා ආවිසිත්වා ඉච්ඡිතත්ථකසාවනං නාම මහාමන්තවිජ්ජාවසෙන හොති; තස්මා න එත්තාවතා සමණස්ස ගොතමස්ස සබ්බඤ්ඤුතා සුනිච්ඡිතා හොති. යං නූනාහං කම්මඵලමස්ස උද්දිස්ස පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍යං, තත්ථ ච මෙ චිත්තං ආරාධෙන්තො පඤ්හං බ්‍යාකරිස්සති. එවායං සබ්බඤ්ඤූති විනිච්ඡයො මෙ භවිස්සතීති තෙ පඤ්හෙ පුච්ඡතී’’ති.

“ထို့အတူပင် ပြောဆို၍” ဟူသည် ခွေးအား ပြောဆိုသကဲ့သို့ ထို့အတူပင် ပြောဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “မချွတ်ယွင်းစေရန်” ဟူသည် “တောဒေယျပုဏ္ဏားသည် ခွေးဖြစ်သွားပြီ” ဟု မိမိပြောသောစကား မချွတ်ယွင်းစေရန်၊ မမှားယွင်းကြောင်း ပြသရန်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “ဤသူသည် ငါ့ကို သိပြီ” ဟူသည် ငါ၏ ဤသားသည် “ဤသူကား ငါ၏ ရှေးဘဝက ဖခင်တည်း” ဟု ဤသို့ ငါ့ကို သိပြီဟု သိရှိ၍ ဖြစ်၏။ ဘုရားရှင်၏ တန်ခိုးတော်ကြောင့်သာ ခွေးသည် ထိုသို့ ပြသခြင်းဖြစ်၏၊ အတိတ်ဘဝကို အောက်မေ့နိုင်သော ဇာတိဿရဉာဏ်ကြောင့် မဟုတ်ပေ။ မြတ်စွာဘုရားကို မြင်၍ ဟောင်ခြင်းမှာမူ ရှေးဘဝက ရရှိခဲ့သော အထုံဝါသနာကြောင့် ဖြစ်သည်။ “ဘဝဖြင့် ဖုံးကွယ်အပ်သော” ဟူသည် အခြားဘဝဖြစ်ခြင်းဖြင့် ဖုံးကွယ်အပ်သော။ “နာမ” သဒ္ဒါသည် ထင်မြင်ယူဆခြင်း (သမ္ဘာဝန) အနက်၌ ရှိ၏။ “ပဋိသန္ဓေအကြား” ဟူသည် အခြားဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်းဖြင့် အောက်ဘဝ၌ ဖြစ်ခဲ့သော ဂတိကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသုဘလုလင်သည် အင်္ဂဝိဇ္ဇာကျမ်းကို ဖတ်ရှုတတ်မြောက်သူ ဖြစ်သတတ်၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် အသက်တိုခြင်း၊ အသက်ရှည်ခြင်း စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် မေးခွန်းတစ်ဆယ့်လေးခုကို ပြုစုခဲ့၏။ ထိုသူအား ဤသို့ စိတ်ကူးဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏ - “ဤသတ္တဝါတို့၏ အသက်တိုခြင်း စသော ကွဲပြားခြားနားမှုများကို အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့၏ အခြေအနေအားဖြင့် မှတ်သားအပ်၏။ သို့ရာတွင် ‘အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့သည် ထိုထိုအကျိုးတရားတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်’ ဟူသော ဤအယူအဆသည် မသင့်လျော်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ အခြားအကြောင်းရင်းတစ်ခုခု ရှိရမည်။ ရဟန်းဂေါတမသည် ထိုအကြောင်းရင်းကို ခွဲခြား၍ ဟောကြားလိမ့်မည်၊ ဤသို့ဖြင့် ဤရဟန်းဂေါတမသည် သဗ္ဗညုဖြစ်သည်ဟူသော ငါ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်သည် သံသယကင်းလိမ့်မည်” ဟု (ကြံစည်ခဲ့၏)။ အခြားဆရာတို့ကမူ ဤသို့ ဆိုကြကုန်၏ - “တိရစ္ဆာန်၌ ဖြစ်စေ၊ လူ၌ ဖြစ်စေ ပူးကပ်၍ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ပြောကြားစေခြင်းကို မဟာမန္တဝိဇ္ဇာ (မန္တန်အစီအရင်) ၏ အစွမ်းဖြင့် ပြုလုပ်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ဤမျှဖြင့် ရဟန်းဂေါတမ၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ကောင်းစွာ ဆုံးဖြတ်၍ မရနိုင်သေးပေ။ ငါသည် ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးကို ရည်ညွှန်း၍ မေးခွန်းမေးပါက ကောင်းပေလိမ့်မည်။ ထိုမေးခွန်း၌ ငါ၏စိတ်ကို ကျေနပ်စေလျက် မေးခွန်းကို ဖြေဆိုလိမ့်မည်။ ထိုသို့ဖြေဆိုလျှင် ဤရဟန်းဂေါတမသည် သဗ္ဗညုဖြစ်သည်ဟူသော ငါ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်သည် ရှိလိမ့်မည်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ထိုမေးခွန်းတို့ကို မေးမြန်းခြင်းဖြစ်၏” ဟု (ဆိုကြကုန်၏)။

භණ්ඩකන්ති සාපතෙය්‍යං, සන්තකන්ති අත්ථො. කම්මුනා දාතබ්බං ආදියන්තීති කම්මදායාදා, අත්තනා කතූපචිතකම්මඵලභාගීති අත්ථො. තං පන කම්මදායජ්ජං කාරණොපචාරෙන වදන්තො, ‘‘කම්මං එතෙසං දායජ්ජං භණ්ඩකන්ති අත්ථො’’ති ආහ – යථා ‘‘කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං සමාදානහෙතු එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’ති (දී. නි. 3.80). යවති ඵලං සභාවතො භින්නම්පි අභින්නං විය මිස්සිතං හොති, එතෙනාති යොනීති ආහ – ‘‘කම්මං එතෙසං යොනි කාරණ’’න්ති. මමත්තවසෙන බජ්ඣති සංබජ්ඣතීති බන්ධු, ඤාති සාලොහිතො ච. කම්මං පන එකන්තසම්බන්ධමෙවාති ආහ – ‘‘කම්මං එතෙසං බන්ධූ’’ති. පතිට්ඨාති අවස්සයො. කම්මසදිසො හි සත්තානං අවස්සයො නත්ථි, අඤ්ඤො කොචි ඉස්සරො බ්‍රහ්මා වා න කරොති තාදිසං කත්තුං සජ්ජිතුං අසමත්ථභාවතො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. කම්මමෙවාති කස්මා අවධාරිතං, නනු කිලෙසාපි සත්තානං හීනපණීතභාවකාරණං, න කෙවලන්ති[Pg.373]? සච්චමෙතං, කිලෙසපයොගෙන විපාකවට්ටං නිබ්බත්තං කම්මපවත්තිතමෙවාති කත්වා වුත්තං. ‘‘කථිතස්ස අත්ථං න සඤ්ජානාසී’’ති සඞ්ඛෙපතො වත්වා නනු භගවා මහාකාරුණිකො පරෙසං ඤාපනත්ථමෙව ධම්මං දෙසෙතීති ආහ – ‘‘මානනිස්සිතො කිරෙසා’’තිආදි.

“အမွေဥစ္စာ (ဘဏ္ဍက)” ဟူသည် မိမိပိုင်ပစ္စည်း ဥစ္စာပစ္စည်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “ကံက ပေးအပ်သောအရာကို ယူတတ်ကုန်သောကြောင့်” ကမ္မဒါယာဒ (ကံလျှင် အမွေရှိသူများ) မည်ကုန်၏။ မိမိပြုလုပ်ဆည်းပူးအပ်သော ကံ၏အကျိုးကို ခံစားရသူများဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထိုကံလျှင် အမွေရှိသည်ဟူသောအဖြစ်ကို အကြောင်းကို အကျိုးအရာ၌ တင်စား၍ ပြောဆိုလျက် “ကံသည် ထိုသတ္တဝါတို့၏ အမွေဥစ္စာ ဖြစ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ရဟန်းတို့၊ ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆောက်တည်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဤကောင်းမှုသည် တိုးပွားလာ၏” (ဒီ. နိ. ၃.၈၀) ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အကျိုးတရားသည် သဘာဝအားဖြင့် ကွဲပြားသော်လည်း မကွဲပြားသကဲ့သို့ ရောနှောတည်ရှိရာဖြစ်သောကြောင့် ယင်းကို အကြောင်း (ယောနိ) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ကံသည် ထိုသတ္တဝါတို့၏ အကြောင်းရင်း (ယောနိ) ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ငါ့ဥစ္စာဟူသော အစွဲဖြင့် ချည်နှောင်အပ်၊ ပတ်သက်အပ်သောကြောင့် ဆွေမျိုး (ဗန္ဓု) မည်၏၊ ဆွေမျိုးနှင့် သွေးချင်းတော်စပ်သူကို ဆိုလိုသည်။ ကံသည်သာ စင်စစ် ဧကန် ပတ်သက်မှု ရှိသောကြောင့် “ကံသည် ထိုသတ္တဝါတို့၏ ဆွေမျိုးဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “တည်မှီရာ (ပတိဋ္ဌာ)” ဟူသည် မှီခိုရာတည်း။ သတ္တဝါတို့အား ကံနှင့်တူသော မှီခိုရာ မရှိပေ၊ အခြားဖြစ်သော အရှင်အစိုးရသူ သို့မဟုတ် ဗြဟ္မာသည် ထိုကဲ့သို့သော ဖန်ဆင်းခြင်း၊ ပြုပြင်ခြင်းကို မပြုနိုင်ပေ၊ ထိုသို့ပြုလုပ်ရန် သို့မဟုတ် ဖန်ဆင်းရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်အဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ “ကံကိုသာလျှင်” ဟု အဘယ်ကြောင့် ကန့်သတ်၍ ဟောတော်မူသနည်း၊ ကိလေသာတို့သည်လည်း သတ္တဝါတို့၏ ယုတ်ညံ့ခြင်း၊ မြတ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း မဟုတ်ပါလော၊ ကံတစ်ခုတည်းသာ အကြောင်းမဟုတ်သည် မဟုတ်ပါလောဟု မေးသော် - ဤစကားသည် မှန်၏၊ သို့သော် ကိလေသာတို့၏ အားထုတ်မှုဖြင့် ဝိပါကဝဋ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း ၎င်းကို ကံကသာ အစဉ်တစိုက် ဖြစ်ပေါ်စေသောကြောင့် ကံကိုသာ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ “ပြောကြားအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မသိဘဲလျက်” ဟု အကျဉ်းချုပ် မိန့်တော်မူပြီးနောက် - “မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာကရုဏာရှင် ဖြစ်တော်မူပါလျက် သူတပါးတို့ သိရှိစေရန်သာ တရားဟောတော်မူသည် မဟုတ်ပါလော” ဟု မေးသော် - “ဤသုဘလုလင်သည် မာန်မူနေသူဖြစ်သတတ်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

290. සමත්තෙනාති පරියත්තෙන, යථා තං ඵලං දාතුං සමත්ථං හොති, එවං කතෙන, උපචිතෙනාති අත්ථො. තාදිසං පන අත්තනො කිච්චෙ අනූනං නාම හොතීති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණෙනා’’ති. සමාදින්නෙනාති එත්ථ සමාදානං නාම තණ්හාදිට්ඨීහි ගහණං පරාමසනන්ති ආහ – ‘‘ගහිතෙන පරාමට්ඨෙනා’’ති. පටිපජ්ජති එතාය සුගතිදුග්ගතීති පටිපදා, කම්මං. තථා හි තං ‘‘කම්මපථො’’ති වුච්චති.

၂၉၀. “ပြီးစီးပြည့်စုံစွာဖြင့် (သမတ္တေန)” ဟူသည် ကောင်းစွာ ပြီးဆုံးစေအပ်သဖြင့်၊ ထိုကံသည် အကျိုးပေးနိုင်ရန် စွမ်းဆောင်နိုင်သည်ဖြစ်အောင် ဤသို့ ပြုလုပ်အပ်သော၊ ဆည်းပူးအပ်သောဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထိုကဲ့သို့သော ကံသည် မိမိ၏ ကိစ္စ၌ လိုလေသေးမရှိ ဖြစ်သောကြောင့် “ပြည့်စုံစွာဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ဆောက်တည်အပ်သဖြင့် (သမာဒိန္နေန)” ဟူသော ဤစကား၌ ဆောက်တည်ခြင်း (သမာဒါန) မည်သည် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း၊ သုံးသပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသဖြင့် “စွဲလမ်းအပ်သော၊ သုံးသပ်အပ်သော အားဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤအကျင့်ဖြင့် သုဂတိ၊ ဒုဂ္ဂတိသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် ပဋိပဒါ (အကျင့်လမ်း) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ကံကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုကံကို “ကမ္မပထ (ကံတရား၏ လမ်းကြောင်း)” ဟု ခေါ်ဆိုကြ၏။

එසාති පටිපදා. දුබ්බලං උපඝාතකමෙව සියාති උපපීළකස්ස විසයං දස්සෙතුං, ‘‘බලවකම්මෙනා’’තිආදි වුත්තං. බලවකම්මෙනාති පුඤ්ඤකම්මෙන. වදති නාමාති වදන්තො විය හොති. නිබ්බත්තාපෙය්‍යන්ති කස්මා වුත්තං, නනු උපපීළකසභාවං කම්මං ජනකසභාවං න හොතීති? සබ්බමෙතං පරිකප්පනවචනං, යථා මනුස්සා පච්චත්ථිකං පටිපක්ඛං කිඤ්චි කාතුං අසමත්ථාපි කෙචි ආලම්බනවසෙන සමත්ථා විය අත්තානං දස්සෙන්ති, එවංසම්පදමිදන්ති කෙචි. අපරෙ පන භණන්ති – යස්සිදං කම්මස්සවිපාකං පීළෙති, සචෙ තස්මිං අනොකාසෙ එව සයං විපච්චිතුං ඔකාසං ලභෙය්‍ය, අපායෙසු එව තංසමඞ්ගිපුග්ගලං නිබ්බත්තාපෙය්‍ය, යස්මා තං කම්මං බලවං හුත්වා අවසෙසපච්චයසමවායෙන විපච්චිතුං ආරද්ධං, තස්මා ඉතරං තස්ස විපාකං විබාධෙන්තං උපපීළකං නාම ජාතං. එතදත්ථමෙව චෙත්ථ ‘‘බලවකම්මෙන නිබ්බත්ත’’න්ති බලවග්ගහණං කතං. කිච්චවසෙන හි නෙසං කම්මානං එතා සමඤ්ඤා, යදිදං උපපීළකං උපච්ඡෙදකං ජනකං උපත්ථම්භකන්ති, න කුසලානි විය උපත්ථම්භානි හොන්ති නිබ්බත්තත්ථාය. පීළෙත්වාති විහෙඨෙත්වා පටිඝාටනාදිවසෙන උච්ඡුතෙලයන්තාදයො විය උච්ඡුතිලාදිකෙ විබාධෙත්වා. නිරොජන්ති නිත්තෙජං. නියූසන්ති නිරසං. කසටන්ති නිස්සාරං. පරිස්සයන්ති උපද්දවං.

“ဤသည်ကား (ဧသာ)” ဟူသည် အကျင့်တည်း။ အားနည်းသော ကံသည် ဥပဃာတကကံ (ဖြတ်တောက်တတ်သောကံ) သာ ဖြစ်ရာ၏ဟု ဥပပီဠကကံ (နှိပ်စက်တတ်သောကံ) ၏ အရာကို ပြသရန် “အားကောင်းသော ကံဖြင့်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ “အားကောင်းသော ကံဖြင့်” ဟူသည် ကုသိုလ်ကံဖြင့် ဟူ၏။ “ပြောဆိုသည်မည်သည်” ဟူသည် ပြောဆိုနေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ “ဖြစ်စေရာ၏ (နိဗ္ဗတ္တာပေယျံ)” ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်း၊ နှိပ်စက်တတ်သော သဘောရှိသော ဥပပီဠကကံသည် (ဘဝအသစ်ကို) ဖြစ်စေတတ်သော ဇနကကံသဘော မဟုတ်သည် မဟုတ်ပါလောဟု မေးသော် - ဤအားလုံးသည် ဥပမာတင်စား၍ ကြံဆပြောဆိုခြင်းဖြစ်၏၊ လူတို့သည် ရန်သူကို တစ်စုံတစ်ခု နှောင့်ယှက်ခြင်းငှာ မစွမ်းဆောင်နိုင်သော်လည်း အချို့သော အမှီသဟဲကို အကြောင်းပြု၍ စွမ်းဆောင်နိုင်သကဲ့သို့ မိမိကိုယ်ကို ပြသကြသကဲ့သို့၊ ဤဥပမာသည် ထိုသဘောနှင့် တူညီ၏ဟု အချို့ဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။ အခြားဆရာတို့ကမူ ဤသို့ ဆိုကြကုန်၏ - ဤကံသည် အကြင်သူ၏ ကံ၏အကျိုးကို နှိပ်စက်တတ်၏၊ ထိုကံသည် မိမိကိုယ်တိုင် အကျိုးပေးရန် အခွင့်မသင့်သော နေရာ၌သာ အကျိုးပေးခွင့် ရရှိခဲ့ပါက ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို အပါယ်ဘုံ၌သာ ဖြစ်စေရာ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုကံသည် အားကောင်းသောကြောင့် ကျန်သောအကြောင်းတရားတို့ စုံညီမှုဖြင့် အကျိုးပေးရန် စတင်ခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် အခြားသော ကံသည် ထိုကံ၏ အကျိုးကို ပိတ်ပင်တားဆီးလျက် နှိပ်စက်သောကြောင့် “ဥပပီဠကကံ” ဟု မည်၏။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကြောင့်ပင် ဤနေရာ၌ “အားကောင်းသော ကံဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော” ဟု “အားကောင်းသော” ဟူသော စကားကို ထည့်သွင်းထားခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုကံတို့၏ ကိစ္စအလိုက် ဤသို့သော အမည်များ ရှိကြကုန်၏၊ ထိုအမည်များမှာ ဥပပီဠကကံ، ဥပစ္ဆေဒကကံ၊ ဇနကကံ၊ ဥပတ္ထမ္ဘကကံတို့ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုကံတို့သည် ကုသိုလ်ကံများကဲ့သို့ (ဘဝအသစ်) ဖြစ်ပေါ်စေရန် ထောက်ပံ့ကူညီတတ်သည် မဟုတ်ပေ။ “နှိပ်စက်၍ (ပီဠေတွာ)” ဟူသည် နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီး၍ ဖြစ်၏၊ ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ကြံညှစ်စက် စသည်တို့သည် ကြံချောင်း စသည်တို့ကို ညှစ်ယူဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ (နှိပ်စက်ဖျက်ဆီး၍ ဟူ၏)။ “ဩဇာမရှိသည် (နိရောဇံ)” ဟူသည် အစွမ်းသတ္တိ (တေဇော) မရှိသော။ “အရည်မရှိသည် (နိယူသံ)” ဟူသည် အရသာမရှိသော။ “အဖတ်မျှသာဖြစ်သည် (ကသဋံ)” ဟူသည် အနှစ်သာရမရှိသော။ “ဘေးရန် (ပရိဿယံ)” ဟူသည် ဘေးဥပဒ်တည်း။

ඉදානි පරිස්සයස්ස උපනයනාකාරං දස්සෙන්තෙන තත්ථ, ‘‘දාරකස්සා’’තිආදිං වත්වා භොගානං විනාසනාකාරං දස්සෙතුං, පුන ‘‘දාරකස්සා’’තිආදි වුත්තං. කුම්භදොහනාති කුම්භපූරඛීරා. ගොමණ්ඩලෙති ගොයූථෙ.

ယခုအခါ ဘေးဥပဒ် ရောက်ရှိလာပုံကို ပြသလိုသဖြင့် ထိုနေရာ၌ “သူငယ်၏” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူပြီးလျှင်၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ ပျက်စီးပုံကို ပြသရန် တဖန် “သူငယ်၏” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ “အိုးပြည့်ညှစ်ရသော နွားမ (ကုမ္ဘဒေါဟာ)” ဟူသည် အိုးပြည့်အောင် နို့ရည်ထွက်သော နွားမများတည်း။ “နွားစု၌ (ဂေါမဏ္ဍလေ)” ဟူသည် နွားအုပ်အတွင်း၌ ဟူ၏။

අට්ඨුසභගමනං [Pg.374] කත්වාති අට්ඨඋසභප්පමාණං පදෙසං පච්චත්ථිකං උද්දිස්ස ධනුග්ගහො අනුයායිං කත්වා. තන්ති සරං. අඤ්ඤොති පච්චත්ථිකො. තත්ථෙව පාතෙය්‍ය අච්චාසන්නං කත්වා සරස්ස ඛිත්තත්තා. වාළමච්ඡොදකන්ති මකරාදිවාළමච්ඡවන්තං උදකං.

“ရှစ်ဥသဘခရီး သွားစေ၍ (အဋ္ဌုသဘဂမနံ ကတွာ)” ဟူသည် ရှစ်ဥသဘအတိုင်းအတာရှိသော အရပ်ဒေသကို ရည်ညွှန်း၍ လေးသမားအား ရန်သူကို လိုက်လံပစ်ခတ်စေ၍ ဟူ၏။ “ထိုအရာကို (တံ)” ဟူသည် မြားကို ဖြစ်၏။ “အခြားသူသည် (အညော)” ဟူသည် ရန်သူတည်း။ “ထိုနေရာ၌ပင် ကျစေရာ၏” ဟူသည် မြားကို အလွန်နီးကပ်စွာ ပြုလုပ်၍ ပစ်ခတ်အပ်သောကြောင့် ထိုနေရာ၌ပင် ကျစေရာ၏ ဟူ၏။ “ကြမ်းတမ်းသော ငါးတို့ရှိသော ရေ (ဝါဠမစ္ဆောဒကံ)” ဟူသည် မကန်း (မကာရ) စသော ကြမ်းတမ်းသော ငါး၊ မိကျောင်းတို့ရှိသော ရေကို ဆိုလိုသည်။

පටිසන්ධිනිබ්බත්තකං කම්මං ජනකකම්මං නාම පරිපුණ්ණවිපාකදායිභාවතො, න පවත්තිවිපාකමත්තනිබ්බත්තකං. භොගසම්පදාදීති ආදි-සද්දෙන ආරොග්‍යසම්පදාදි-පරිවාරසම්පදාදීනි ගණ්හාති. න දීඝායුකතාදීනි හි අප්පායුකතාසංවත්තනිකෙන කම්මුනා නිබ්බත්තානි; අඤ්ඤං දීඝායුකතාකරණෙන උපත්ථම්භෙතුං සක්කොති; න අතිදුබ්බණ්ණං අප්පෙසක්ඛං නීචකුලීනං දුප්පඤ්ඤං වා වණ්ණවන්තතාදිවසෙන. තථා හි වක්ඛති, ‘‘ඉමස්මිං පන පඤ්හවිස්සජ්ජනෙ’’තිආදි, තං පන නිදස්සනවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံသည် ပြည့်စုံသော အကျိုးကို ပေးတတ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဇနကကံ မည်၏၊ ပဝတ္တိအကျိုးမျှကိုသာ ဖြစ်စေတတ်သည် မဟုတ်။ 'ဘောဂသမ္ပဒါဒီတိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် အာရောဂျသမ္ပဒါ (အနာကင်းခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း)၊ ပရိဝါရသမ္ပဒါ (အခြံအရံနှင့် ပြည့်စုံခြင်း) စသည်တို့ကို ယူ၏။ အသက်တိုခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အသက်ရှည်ခြင်း စသည်တို့ကို (အခြားကံက) မထောက်ပံ့နိုင်။ အခြားသော အသက်ရှည်ခြင်းကို ပြုတတ်သော ကံအားဖြင့်မူ ထောက်ပံ့ရန် စွမ်းနိုင်၏။ အလွန်အဆင်းမလှသူ၊ တန်ခိုးအာဏာနည်းသူ၊ အမျိုးယုတ်သူ သို့မဟုတ် ပညာနည်းသူကိုလည်း အဆင်းလှခြင်း စသည်တို့၏ စွမ်းရည်ဖြင့် (အခြားကံက ထောက်ပံ့ရန် မစွမ်းနိုင်)။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဤပြဿနာအဖြေ၌မူ' စသည်ဖြင့် ဟောလတ္တံ့၊ ၎င်းကို ဥပမာသာဓကအားဖြင့် ဟောတော်မူသည်ဟု မှတ်အပ်၏။

පුරිමානීති උපපීළකොපච්ඡෙදකානි. උපපීළකුපඝාතා නාම කුසලවිපාකපටිබාහකාති අධිප්පායෙන ‘‘ද්වෙ අකුසලානෙවා’’ති වුත්තං. උපත්ථම්භකං කුසලමෙවාති එත්ථ යථා ජනකං උභයසභාවං, එවං ඉතරෙසම්පි උභයසභාවතාය වුච්චමානාය න කොචි විරොධො. දෙවදත්තාදීනඤ්හි නාගාදීනං ඉතො අනුප්පවච්ඡිතානං පෙතාදීනඤ්ච නරකාදීසු අකුසලකම්මවිපාකස්ස උපත්ථම්භනුපපීළනුපඝාතනානි න න සම්භවන්ති. එවඤ්ච කත්වා යා හෙට්ඨා බහූසු ආනන්තරියෙසු එකෙන ගහිතපටිසන්ධිකස්ස ඉතරෙසං තස්ස අනුබලප්පදායිතා වුත්තා, සාපි සමත්ථිතා හොති. යස්මිඤ්හි කම්මෙ කතෙ ජනකනිබ්බත්තං කුසලඵලං වා අකුසලඵලං වා බ්‍යාධිධාතුසමතාදිනිමිත්තං විබාධීයති, තමුපත්ථම්භකං. යස්මිං පන කතෙ ජාතිසමත්ථස්ස පටිසන්ධියං පවත්තියඤ්ච විපාකකටත්තාරූපානං උප්පත්ති හොති, තං ජනකං. යස්මිං පන කතෙ අඤ්ඤෙන ජනිතස්ස ඉට්ඨස්ස වා අනිට්ඨස්ස වා ඵලස්ස විබාධාවිච්ඡෙදපච්චයානුප්පත්තියා උපබ්‍රූහනපච්චයුප්පත්තියා ච ජනකසාමත්ථියානුරූපං පරිවුත්තිචිරතරපබන්ධා හොති, එතං උපත්ථම්භකං. තථා යස්මිං කතෙ ජනකනිබ්බත්තං කුසලඵලං අකුසලඵලං වා බ්‍යාධිධාතුසමතාදිනිමිත්තං විබාධීයති, තං උපපීළකං. යස්මිං පන කතෙ ජනකසාමත්ථියවසෙන චිරතරපබන්ධාරහම්පි සමානං ඵලං විච්ඡෙදකපච්චයුප්පත්තියා විච්ඡිජ්ජති, තං උපඝාතකන්ති අයමෙත්ථ සාරො.

'ပုရိမာနိ' ဟူသည် ဥပပီဠကကံနှင့် ဥပစ္ဆေဒကကံတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဥပပီဠကကံနှင့် ဥပဃာတကကံတို့သည် ကုသိုလ်အကျိုးကို တားမြစ်တတ်ကုန်၏ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် 'နှစ်ပါးတို့သည် အကုသိုလ်တို့သာတည်း' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ဥပတ္ထမ္ဘကကံသည် ကုသိုလ်သာတည်း' ဟူသော ဤနေရာ၌ ဇနကကံသည် (ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်) နှစ်မျိုးသော သဘောရှိသကဲ့သို့ ကြွင်းသောကံတို့အားလည်း နှစ်မျိုးသော သဘောရှိသည်ဟု ဆိုသော်လည်း တစ်စုံတရား ဆန့်ကျင်ဘက်မရှိ။ ဒေဝဒတ် အစရှိသော နဂါး စသည်တို့အားလည်းကောင်း၊ ဤလူ့ပြည်မှ အမျှပေးဝေအပ်သော ပြိတ္တာ စသည်တို့အားလည်းကောင်း ငရဲစသည်တို့၌ အကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးကို ထောက်ပံ့ခြင်း၊ နှိပ်စက်ခြင်း၊ ဖြတ်တောက်ခြင်းတို့သည် မဖြစ်နိုင်သည်မဟုတ်၊ ဖြစ်နိုင်သည်သာတည်း။ ဤသို့ ပြုသဖြင့် အောက်၌ ဖော်ပြခဲ့သော အာနန္တရိယကံ များစွာတို့အနက် တစ်ပါးသောကံဖြင့် ပဋိသန္ဓေယူပြီးသောသူအား ကျန်သောကံတို့သည် ထိုသူအား အားပေးကူညီတတ်ကုန်၏ဟု ဆိုအပ်သော စကားသည်လည်း ပြီးမြောက်အောင်မြင်ပေ၏။ အကြင်ကံကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် ဇနကကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကုသိုလ်အကျိုး သို့မဟုတ် အကုသိုလ်အကျိုးသည် ရောဂါဝေဒနာ၊ ဓာတ်မမျှတခြင်း စသော အကြောင်းကြောင့် ညှဉ်းဆဲအပ်၏၊ ထိုကံသည် ဥပတ္ထမ္ဘကကံ မည်၏။ တစ်ပါးသောကံကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် အမျိုးမျိုးသော စွမ်းရည်ရှိသော ပဋိသန္ဓေ၌လည်းကောင်း၊ ပဝတ္တိ၌လည်းကောင်း အကျိုးဝိပါက် ကဋတ္တာရုပ်တရားတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုကံသည် ဇနကကံ မည်၏။ တစ်ပါးသောကံကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် အခြားတစ်ပါးသောကံက ဖြစ်စေအပ်သော အလိုရှိအပ်သော အကျိုး သို့မဟုတ် အလိုမရှိအပ်သော အကျိုး၏ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း၊ ပြတ်တောက်ခြင်း အကြောင်းကို မရရှိခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တိုးပွားခြင်း အကြောင်းကို ရရှိခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဇနကကံ၏ စွမ်းရည်အားလျော်စွာ အစဉ်ရှည်ကြာစွာ တည်တံ့ခြင်း ဖြစ်၏၊ ဤကံသည် ဥပတ္ထမ္ဘကကံ မည်၏။ ထို့အတူ တစ်ပါးသောကံကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် ဇနကကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကုသိုလ်အကျိုး သို့မဟုတ် အကုသိုလ်အကျိုးသည် ရောဂါဝေဒနာ၊ ဓာတ်မမျှတခြင်း စသော အကြောင်းကြောင့် ညှဉ်းဆဲအပ်၏၊ ထိုကံသည် ဥပပီဠကကံ မည်၏။ တစ်ပါးသောကံကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် ဇနကကံ၏ စွမ်းရည်အားဖြင့် ရှည်ကြာစွာ တည်တံ့ထိုက်ပါသော်လည်း ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျိုးသည် ဖြတ်တောက်တတ်သော အကြောင်းကို ရရှိသဖြင့် ပြတ်တောက်သွား၏၊ ထိုကံသည် ဥပဃာတကကံ မည်၏ ဟူ၍ ဤအချက်သည် ဤနေရာ၌ အနှစ်ချုပ်တည်း။

තත්ථාති [Pg.375] තෙසු කම්මෙසු. උපච්ඡෙදකකම්මෙනාති ආයුනො උපඝාතකකම්මෙන. ස්වායමුපඝාතකභාවො ද්විධා ඉච්ඡිතබ්බොති තං දස්සෙතුං ‘‘පාණාතිපාතිනා’’තිආදි වුත්තං. න සක්කොති පාණාතිපාතකම්මුනා සන්තානස්ස තථාභිසඞ්ඛතත්තා. යස්මිඤ්හි සන්තානෙ නිබ්බත්තං, තස්ස තෙන අභිසඞ්ඛතතා අවස්සං ඉච්ඡිතබ්බා තත්ථෙව තස්ස විපාකස්ස විනිබන්ධනතො. එතෙන කුසලස්ස කම්මස්ස ආයූහනක්ඛණෙයෙව පාණාතිපාතො තාදිසං සාමත්ථියුපඝාතං කරොතීති දස්සෙති, තතො කම්මං අප්පඵලං හොති. ‘‘දීඝායුකා’’තිආදිනා උපඝාතසාමත්ථියෙන ඛෙත්තෙ උප්පන්නසස්සං විය උපපත්තිනියාමකා ධම්මාති දස්සෙති. උපපත්ති නියතවිසෙසෙ විපච්චිතුං ඔකාසෙ කරොන්තෙ එව කුසලකම්මෙ ආකඩ්ඪියමානපටිසන්ධිකං පාණාතිපාතකම්මං අප්පායුකත්ථාය නියමෙතීති ආහ – ‘‘පටිසන්ධිමෙව වා නියාමෙත්වා අප්පායුකං කරොතී’’ති. පාණාතිපාතචෙතනාය අච්චන්තකටුකවිපාකත්තා සන්නිට්ඨානචෙතනාය නිරයෙ නිබ්බත්තති තස්සා අත්ථස්ස ඛීණාභාවතො; ඉතරෙ පන න තථා භාරියාති ආහ – ‘‘පුබ්බා…පෙ… හොතී’’ති. ඉධ පන යං හෙට්ඨා වුත්තසදිසං, තං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

'တတ္ထ' ဟူသည် ထိုကံတို့တွင် ဟူလို။ 'ဥပစ္ဆေဒကကမ္မေန' ဟူသည် အသက်ကို ဖြတ်တောက်တတ်သော ဥပဃာတကကံဖြင့် ဟူလို။ ထို ဥပဃာတကအဖြစ်ကို နှစ်မျိုးသောအားဖြင့် အလိုရှိအပ်၏ဟု ပြခြင်းငှါ 'ပါဏာတိပါတိနာ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ ပါဏာတိပါတကံကြောင့် သန္တာန်ကို ထိုသို့ ပြုပြင်စီရင်အပ်သည် ဖြစ်သောကြောင့် (အသက်ရှည်စွာ တည်ရန်) မစွမ်းနိုင်။ အကြင် သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုကံဖြင့် ထိုသန္တာန်၏ ပြုပြင်စီရင်အပ်သည် အဖြစ်ကို မုချအလိုရှိအပ်၏၊ ထိုသန္တာန်၌သာလျှင် ထိုဝိပါက်အကျိုးနှင့် စပ်ယှဉ်နေသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့ဖြင့် ကုသိုလ်ကံကို အားထုတ်ဆည်းပူးဆဲ ခဏ၌ပင် ပါဏာတိပါတကံသည် ထိုကဲ့သို့သော စွမ်းရည်ကို ဖျက်ဆီးတတ်၏ဟု ပြ၏၊ ထိုကြောင့် ထိုကံသည် အကျိုးနည်းပါးသော ကံ ဖြစ်ရ၏။ 'ဒီဃာယုကာ' အစရှိသော စကားဖြင့် ဖျက်ဆီးတတ်သော စွမ်းရည်အားဖြင့် လယ်ကွင်း၌ ပေါက်ရောက်သော ကောက်ပဲသီးနှံကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို စီမံတတ်သော တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြ၏။ စင်စစ်သော်ကား ကုသိုလ်ကံသည် အထူးသဖြင့် စင်စစ် အကျိုးပေးရန် အခွင့်ကို ပြုအပ်သည်ရှိသော်၊ ဆွဲဆောင်အပ်သော ပဋိသန္ဓေရှိသော ပါဏာတိပါတကံသည် အသက်တိုခြင်း အကျိုးငှာ သတ်မှတ်စီမံတတ်၏ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် 'ပဋိသန္ဓေကိုသာလျှင် ဖြစ်စေ၍ သော်လည်းကောင်း အသက်တိုအောင် ပြုတတ်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ပါဏာတိပါတ စေတနာသည် အလွန် ပြင်းထန်သော အကျိုးရှိသောကြောင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချသော စေတနာဖြင့် ငရဲဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေဖြစ်စေတတ်၏၊ ထိုအကျိုးသည် ကုန်ဆုံးသွားခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း၊ အခြားသော စေတနာတို့ကား ထိုကဲ့သို့ မပြင်းထန်ကုန်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် 'ပုဗ္ဗာ...ပေ... ဟောတိ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤနေရာ၌ကား အောက်တွင် ဆိုခဲ့သည်နှင့် တူညီသော အချက်ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။

මනුස්සාමනුස්සපරිස්සයාති මානුසකා අමානුසකා ච උපද්දවා. පුරතොති පුබ්බද්වාරතො. පච්ඡතොති පච්ඡිමවත්ථුතො. පවට්ටමානාති පරිජනස්ස, දෙවතානං වා දෙසෙන පවට්ටමානා. පරෙහීති පුරාතනෙහි පරෙහි. සම්මුඛීභාවන්ති සාමිභාවවසෙන පච්චක්ඛත්තං. ආහරිත්වා දෙන්ති ඉණායිකා. කම්මන්තාති වණිජ්ජාදිකම්මානි. අපාණාතිපාතකම්මන්ති පාණාතිපාතස්ස පටිපක්ඛභූතං කම්මං; පාණාතිපාතා විරතිවසෙන පවත්තිතකම්මන්ති අත්ථො. දීඝායුකසංවත්තනිකං හොති විපාකස්ස කම්මසරික්ඛභාවතො. ඉමිනා නයෙනාති ඉමිනා අප්පායුකදීඝායුකසංවත්තනිකෙසු කම්මෙසු යථාවුත්තෙන තං සංවත්තනිකවිභාවනනයෙන.

'မနုဿာမနုဿပရိဿယာ' ဟူသည် လူနှင့် လူမဟုတ်သော ဘေးရန် ဥပဒ္ဒဝေါတို့တည်း။ 'ပုရတော' ဟူသည် ရှေ့တံခါးမှ ဟူလို။ 'ပစ္ဆတော' ဟူသည် နောက်ဘက်မြေကွက်မှ ဟူလို။ 'ပဝတ္တမာနာ' ဟူသည် အခြံအရံ လူတို့၏ သော်လည်းကောင်း၊ နတ်တို့၏ သော်လည်းကောင်း တိုက်တွန်းညွှန်ကြားချက်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဟူလို။ 'ပရေဟိ' ဟူသည် ရှေးက ရန်သူဟောင်းတို့ဖြင့် ဟူလို။ 'သမ္မုခီဘာဝံ' ဟူသည် ပိုင်ရှင်အဖြစ်ဖြင့် မျက်မှောက်ထင်ထင် တွေ့မြင်ရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အာဟရိတွာ ဒေန္တိ' ဟူသည် မြွေးရှင် (ကြွေးရှင်) တို့က ယူဆောင်၍ ပေးကြကုန်၏ ဟူလို။ 'ကမ္မန္တာ' ဟူသည် ကုန်သွယ်ခြင်း စသော လုပ်ငန်းဆောင်တာတို့တည်း။ 'အပါဏာတိပါတကမ္မံ' ဟူသည် ပါဏာတိပါတ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကံတည်း၊ ပါဏာတိပါတမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကံဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အကျိုးဝိပါက်သည် ကံနှင့် တူညီသော သဘောရှိသောကြောင့် အသက်ရှည်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်၏။ 'ဣမိနာ နယေန' ဟူသည် အသက်တိုခြင်း၊ အသက်ရှည်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ဤဆိုအပ်ပြီးသော ကံတို့၌ ဖြစ်စေတတ်သော ကံကို ခွဲခြားပြသသော နည်းလမ်းဖြင့် ဟူလို။

විහෙඨනකම්මාදීනිපීති පි-සද්දෙන කොධඉස්සාමනකමච්ඡෙරථද්ධඅවිද්දසුභාවවසෙන පවත්තිතකම්මානි සඞ්ගණ්හාති. තථෙවාති යථා පාණාතිපාතකම්මං අත්ථතො එවං වදති නාමාති වුත්තං, තථෙව වදමානානි විය. ‘‘යං යදෙවාතිපත්ථෙන්ති, සබ්බමෙතෙන ලබ්භතී’’ති (ඛු. පා. 8.10) වචනතො යථා සබ්බකුසලං සබ්බාසං සම්පත්තීනං උපනිස්සයො, එවං සබ්බං අකුසලං සබ්බාසං විපත්තීනං උපනිස්සයොති, ‘‘උපපීළනෙන නිබ්භොගතං ආපාදෙත්වා’’තිආදි වුත්තං[Pg.376]. තථා හි පාණාතිපාතකම්මවසෙනපි අයං නයො දස්සිතො. අවිහෙඨනාදීනීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන අක්කොධන-අනිස්සාමන-දාන-අනතිමාන-විද්දසුභාවෙන පවත්තකම්මානි සඞ්ගණ්හාති.

'ဝိဟေဌနကမ္မာဒီနိပိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ပိ' သဒ္ဒါဖြင့် အမျက်ထွက်ခြင်း၊ ငြူစူခြင်း、 စိတ်ဆိုးခြင်း၊ ဝန်တိုခြင်း၊ ခက်ထန်ခြင်း၊ ပညာမဲ့ခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကံတို့ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ 'တထေဝ' ဟူသည် ပါဏာတိပါတကံသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ဤသို့ ပြောဆိုဘိသကဲ့သို့ ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ပြောဆိုနေကြကုန်သကဲ့သို့တည်း။ 'အကြင်အကြင် တောင့်တအပ်သော အရာအားလုံးကို ဤကုသိုလ်ဖြင့် ရနိုင်၏' ဟူသော ဒေသနာတော်အရ ခပ်သိမ်းသော ကုသိုလ်သည် ခပ်သိမ်းသော စည်းစိမ်ချမ်းသာ (သမ္ပတ္တိ) တို့၏ ဥပနိဿယအကြောင်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ခပ်သိမ်းသော အကုသိုလ်သည်လည်း ခပ်သိမ်းသော ပျက်စီးခြင်း (ဝိပတ္တိ) တို့၏ ဥပနိဿယအကြောင်း ဖြစ်၏ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် 'နှိပ်စက်ခြင်းဖြင့် စည်းစိမ်မရှိခြင်းသို့ ရောက်စေ၍' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ပါဏာတိပါတကံ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဤနည်းလမ်းကို ပြသအပ်၏။ 'အဝိဟေဌနာဒီနိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် အမျက်မထွက်ခြင်း၊ မငြူစူခြင်း၊ ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်း၊ ထောင်လွှားမှုမရှိခြင်း၊ ပညာရှိခြင်း သဘောတို့ဖြင့် ဖြစ်ပွားသော ကံတို့ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။

293. ඉස්සා මනො එතස්සාති ඉස්සාමනකොති ආහ ‘‘ඉස්සාසම්පයුත්තචිත්තො’’ති. උපක්කොසන්තොති අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසන්තො. ඉස්සං බන්ධතීති ඉස්සං අනුබන්ධති ඉස්සාසහිතමෙව චිත්තං අනුපවත්තෙති. අප්පෙසක්ඛොති අප්පානුභාවො අප්පඤ්ඤාතො. තෙනාහ ‘‘න පඤ්ඤායතී’’ති. සා පනස්ස අප්පානුභාවතා පරිවාරාභාවෙන පාකටා හොතීති ආහ ‘‘අප්පපරිවාරො’’ති.

၂၉၃. 'ဣဿာ မနော ဧတဿာတိ ဣဿာမနော' (ငြူစူသော စိတ်ရှိသူ) ဟု ဆိုအပ်သဖြင့် 'ငြူစူခြင်းနှင့် ယှဉ်သော စိတ်ရှိသူ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ဥပက္ကောသန္တော' ဟူသည် ဆဲရေးခြင်း အကြောင်းအရာတို့ဖြင့် ဆဲရေးသောသူတည်း။ 'ဣဿံ ဗန္ဓတိ' ဟူသည် ငြူစူခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်၏၊ ငြူစူခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်ကိုသာလျှင် အစဉ်ဖြစ်စေ၏။ 'အပ္ပေသက္ခော' ဟူသည် တန်ခိုးအာဏာနည်းသူ၊ မထင်ရှားသူ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'မထင်ရှား' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသူ၏ တန်ခိုးအာဏာနည်းပါးသော အဖြစ်သည် အခြံအရံ မရှိခြင်းကြောင့် ထင်ရှားဖြစ်၏ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် 'အခြံအရံနည်းသူ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

294. මච්ඡරියවසෙන න දාතා හොතීති සබ්බසො දෙය්‍යධම්මස්ස අභාවෙන න දාතා න හොති. අමච්ඡරී හි පුග්ගලො සති දෙය්‍යධම්මෙ යථාරහං දෙතියෙව.

၂၉၄. 'ဝန်တိုခြင်း အစွမ်းဖြင့် မပေးလှူတတ်သူ ဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ လှူဖွယ်ဝတ္ထု လုံးဝ မရှိခြင်းကြောင့် မလှူနိုင်သူကို မဆိုလို။ ဝန်တိုခြင်း ကင်းသောပုဂ္ဂိုလ်သည် လှူဖွယ်ဝတ္ထု ရှိပါက အားလျော်စွာ ပေးလှူသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

295. අභිවාදෙතබ්බං ඛෙත්තවසෙන මත්ථකප්පත්තං දස්සෙතුං, ‘‘බුද්ධං වා’’තිආදි වුත්තං. අඤ්ඤෙපි මාතුපිතුජෙට්ඨභාතරාදයො අභිවාදනාදිඅරහා සන්ති, තෙසු ථද්ධාදිවසෙන කරණං නීචකුලසංවත්තනිකමෙව. න හි පවත්තෙ සක්කා කාතුන්ති සම්බන්ධො. තෙන පවත්තිවිපාකදායිනො කම්මස්ස විසයො එසොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘පටිසන්ධිමෙව පනා’’තිආදි.

၂၉၅. ရှိခိုးထိုက်သော အာရုံမြေအစွမ်းဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သည်ကို ပြခြင်းငှါ၊ ‘‘မြတ်စွာဘုရားကိုသော်လည်းကောင်း’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ အခြားလည်းဖြစ်ကုန်သော မိဘ၊ နောင်တော်ကြီး အစရှိသော ရှိခိုးခြင်းစသည်ကို ခံထိုက်သောသူတို့ ရှိကြသေး၏၊ ထိုသူတို့၌ ခက်ထန်ခေါင်းမာခြင်း စသည်ဖြင့် ပြုမူခြင်းသည်လည်း အမျိုးယုတ်၌ ဖြစ်စေတတ်သည်သာတည်း။ (ကျိုးပေးဆဲ) ပဝတ္တိအခါ၌ မပြုနိုင်ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ ထို့ကြောင့် ဤသည်ကား ပဝတ္တိအကျိုးကို ပေးတတ်သော ကံ၏ အရာ (နယ်ပယ်) ဖြစ်ကြောင်း ပြသတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် ‘‘ပဋိသန္ဓေကိုသာလျှင်’’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

296. අපරිපුච්ඡනෙනාති අපරිපුච්ඡාමත්තෙන නිරයෙ න නිබ්බත්තති; අපරිපුච්ඡාහෙතු පන කත්තබ්බාකරණාදීහි සියා නිරයනිබ්බත්තීති පාළියං, ‘‘න පරිපුච්ඡිතා හොතී’’තිආදි වුත්තන්ති දස්සෙන්තො, ‘‘අපරිපුච්ඡකො පනා’’තිආදිමාහ. යථානුසන්ධිං පාපෙසීති දෙසනං යථානුසන්ධිනිට්ඨානං පාපෙසි. සෙසං වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၂၉၆. ‘‘မမေးမြန်းခြင်းကြောင့်’’ ဟူသည်မှာ မမေးမြန်းကာမျှဖြင့် ငရဲ၌ မဖြစ်ပေါ်စေဘဲ၊ မမေးမြန်းမှုမရှိခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ပြုသင့်သည်ကို မပြုခြင်းစသည်တို့ဖြင့် ငရဲ၌ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ပါဠိတော်၌ ‘‘မမေးမြန်းသူ ဖြစ်၏’’ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် ‘‘မေးမြန်းခြင်းမရှိသူသည်ကား’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ‘‘လျော်ကန်သော အနုသန္ဓေသို့ ရောက်စေ၏’’ ဟူသည် ဒေသနာတော်ကို လျော်ကန်သော အနုသန္ဓေအဆုံးသို့ ရောက်စေခြင်းကို ဆိုသည်။ ကြွင်းသောအနက်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်း အလွယ်တကူ သိနိုင်ပါသည်။

චූළකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

စူဠကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနီ ဋီကာ ပြီးဆုံးပြီ။

6. මහාකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

၆. မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်

298. කම්මස්ස මොඝභාවො නාම ඵලෙන තුච්ඡතා ඵලාභාවොති ආහ – ‘‘මොඝන්ති තුච්ඡං අඵල’’න්ති. තථං භූතන්ති සච්චසද්දස්ස අත්ථමාහ. පරිබ්බාජකො [Pg.377] පන ‘‘සච්ච’’න්ති ඉමිනා තමෙව සඵලන්ති වදති. සඵලඤ්හි කම්මං සත්ථු අභිමතමනොකම්මන්ති අධිප්පායො. ඉදඤ්ච ‘‘මොඝං කායකම්ම’’න්තිආදිවචනං. තං ගහෙත්වාති පරම්පරාය ගහෙත්වා. එසාති පොතලිපුත්තො පරිබ්බාජකො. අභිසඤ්ඤානිරොධකථං සන්ධාය වදති. සාපි හි තිත්ථියානං අන්තරෙ පාකටා ජාතාති. ථෙරොති සමිද්ධිත්ථෙරො. යථා භගවතා වුත්තං, තතො ච අඤ්ඤථාව දොසාරොපනභයෙන ගහෙත්වා තතො භගවන්තං ථෙරො රක්ඛතීති අධිප්පායෙන පරිබ්බාජකො, ‘‘පරිරක්ඛිතබ්බං මඤ්ඤිස්සතී’’ති අවොචාති ආහ – ‘‘පරිරක්ඛිතබ්බන්ති ගරහතො මොචනෙන රක්ඛිතබ්බ’’න්ති. සඤ්චෙතනා අස්ස අත්ථීති සඤ්චෙතනිකං. කම්මන්ති සඤ්චෙතනිකස්සපි කම්මස්ස අත්තනො සමයෙ ඉච්ඡිතත්තා පරිබ්බාජකෙන වුත්තං.

၂၉၈. ကံ၏ အချည်းနှီးဖြစ်ခြင်း (မောဃဖြစ်ခြင်း) မည်သည် အကျိုးအားဖြင့် ဆိတ်သုဉ်းခြင်း၊ အကျိုးမရှိခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ပြလို၍ ‘‘မောဃံ-ဟူသည် ဆိတ်သုဉ်းသော၊ အကျိုးမရှိသော’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘‘တထံ ဘူတံ-မှန်ကန်စွာ ဖြစ်သော’’ ဟူသည် သစ္စာဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ပရဗိုဇ်သည်ကား ‘‘သစ္စာ’’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုကံကိုသာလျှင် အကျိုးရှိ၏ဟု ပြောဆို၏။ အကျိုးရှိသော ကံသည် မြတ်စွာဘုရား နှစ်သက်လိုလားအပ်သော မနောကံဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤသည်ကား ‘‘ကာယကံသည် အချည်းနှီးဖြစ်၏’’ စသည်ဖြင့် ဟောအပ်သော စကားတည်း။ ‘‘ထိုစကားကို ယူ၍’’ ဟူသည် အစဉ်အဆက်အားဖြင့် ယူ၍ ဟူလို။ ‘‘ဤသူ’’ ဟူသည် ပေါတလိပုတ္တ ပရဗိုဇ် ဖြစ်သည်။ အဘိသညာနိရောဓနှင့် စပ်လျဉ်းသော စကားကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုတရားသည်လည်း တိတ္ထိတို့အလယ်၌ ထင်ရှားဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ‘‘မထေရ်’’ ဟူသည် သမိဒ္ဓိမထေရ် ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း မဟုတ်ဘဲ တစ်မျိုးတစ်ဖုံ စွပ်စွဲပြစ်တင်မည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် (ထိုစကားကို) ယူလျက် မထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရားကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်လိမ့်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ပရဗိုဇ်က ‘‘ကာကွယ်စောင့်ရှောက်အပ်၏ဟု မှတ်ထင်လိမ့်မည်’’ ဟု ပြောဆိုခဲ့ခြင်းကို မိန့်တော်မူလို၍ ‘‘ကာကွယ်စောင့်ရှောက်အပ်၏ ဟူသည် ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်စေခြင်းဖြင့် စောင့်ရှောက်အပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ စေတနာရှိသောကြောင့် စေတနိက (စေတနာနှင့်ယှဉ်သော) မည်၏။ စေတနာနှင့်ယှဉ်သော ကံကိုလည်း မိမိတို့ဝါဒ၌ လက်ခံလိုလားသောကြောင့် ပရဗိုဇ်က ‘‘ကံ’’ ဟု ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

සඞ්ඛතසඞ්ඛාරතාය රූපමෙව ‘‘තිලමත්තම්පි සඞ්ඛාර’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ – ‘‘මංසචක්ඛුනාව පස්සතී’’ති. සමාගමදස්සනං සන්ධායාති කත්ථචිපි තස්ස දස්සනං සන්ධාය, න පරිඤ්ඤාදස්සනං. තෙනාහ භගවා – ‘‘කුතො පනෙවරූපං කථාසල්ලාප’’න්ති.

ပြုပြင်အပ်သော သင်္ခါရတရားဖြစ်သောကြောင့် ရုပ်တရားကိုသာလျှင် ‘‘နှမ်းစေ့ခန့်မျှသော သင်္ခါရတရား’’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘မံသစက္ခု (သာမန်မျက်စိ) ဖြင့်သာ မြင်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘‘တွေ့ဆုံဖူးမြင်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍’’ ဟူသည်မှာ တစ်နေရာရာ၌ ထိုသူကို ဖူးမြင်ရခြင်းကို ရည်ညွှန်းခြင်းဖြစ်ပြီး ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင်ခြင်း (ပရိညာဒဿန) ကို ရည်ညွှန်းခြင်းမဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက ‘‘ဤသို့သဘောရှိသော စကားစပ်မိခြင်းသည် အဘယ်မှာ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

299. වට්ටදුක්ඛන්ති සංසාරදුක්ඛං. කිලෙසදුක්ඛන්ති කිලෙසසම්භවරාගපරිළාහදුක්ඛං. සඞ්ඛාරදුක්ඛන්ති යදනිච්චං, තං දුක්ඛන්ති එවං වුත්තදුක්ඛං. සචෙ භාසිතං භවෙය්‍යාති ඉමං ඊදිසං දුක්ඛං සන්ධාය ආයස්මතා සමිද්ධිනා භාසිතං සියා නු භගවා, අවිභජිත්වා බ්‍යාකරණං යුත්තමෙවාති අධිප්පායො.

၂၉၉. ‘‘ဝဋ်ဒုက္ခ’’ ဟူသည် သံသရာဆင်းရဲ ဖြစ်၏။ ‘‘ကိလေသာဒုက္ခ’’ ဟူသည် ကိလေသာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ရာဂပူပန်ခြင်း ဆင်းရဲ ဖြစ်၏။ ‘‘သင်္ခါရဒုက္ခ’’ ဟူသည် မမြဲသောတရားသည် ဆင်းရဲဖြစ်၏ဟု ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်သော ဆင်းရဲ ဖြစ်၏။ ‘‘အကယ်၍ ပြောဆိုခဲ့ပါမူ’’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့သော ဆင်းရဲကို ရည်ညွှန်း၍ အရှင်သမိဒ္ဓိ ပြောဆိုခဲ့ပါမူ၊ မခွဲခြားဘဲ ဖြေကြားခြင်းသည် သင့်လျော်သည်သာတည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

300. උම්මඞ්ගන්ති උම්මුජ්ජනං, කථාමුළ්හෙන අන්තරා අඤ්ඤාණවිසයපඤ්හා උම්මඞ්ගං. තෙනාහ – ‘‘පඤ්හාඋම්මඞ්ග’’න්ති නෙව දිබ්බචක්ඛුනාති කස්මා වුත්තං. න හි තං අයොනිසො උම්මුජ්ජනං දිබ්බචක්ඛුවිසයන්ති? කාමඤ්චෙතං න දිබ්බචක්ඛුවිසයං, දිබ්බචක්ඛුපරිභණ්ඩඤාවිසයං පන සියාති තථා වුත්තං. අධිප්පායෙනෙවාති උදායිත්ථෙරස්ස අධිප්පායෙනෙව ගය්හමානෙන තං අයොනියො උම්මුජ්ජනං අඤ්ඤාසි. සන්නිසීදිතුං පුබ්බෙ නිසින්නාකාරෙන සන්නිසීදිතුං න සක්කොති. සමිද්ධිත්ථෙරෙන අනභිසඞ්ඛතස්සෙව අත්ථස්ස කථිතත්තා, ‘‘යං අභූතං, තදෙව කථෙස්සතී’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘අයොනිසො උම්මුජ්ජිස්සතී’’ති. තිස්සො වෙදනා පුච්ඡිතා, ‘‘කිං සො වෙදියතී’’ති අවිභාගෙන වෙදියමානස්ස ජාතිතත්තා. සුඛාය වෙදනාය හිතන්ති සුඛවෙදනියං. තෙනාහ [Pg.378] – ‘‘සුඛවෙදනාය පච්චයභූත’’න්ති. සෙසෙසූති, ‘‘දුක්ඛවෙදනිය’’න්තිආදීසු.

၃၀၀. ‘‘ဥမ္မင်္ဂ’’ ဟူသည် ပေါ်ထွက်လာခြင်း ဖြစ်၏။ စကားမပြတ်မီ အကြား၌ မသိနားမလည်သော နယ်ပယ်ရှိသော မေးခွန်း ပေါ်ထွက်လာခြင်းသည် ဥမ္မင်္ဂ မည်၏。ထို့ကြောင့် ‘‘ပြဿနာဥမ္မင်္ဂ (မေးခွန်းပေါ်ထွက်ခြင်း)’’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ‘‘နတ်မျက်စိဖြင့် မဟုတ်ပါ’’ ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်း။ မသင့်လျော်စွာ ထိုသို့ ပေါ်ထွက်လာခြင်းသည် နတ်မျက်စိ၏ အရာ မဟုတ်သောကြောင့် ဖြစ်သလော။ စင်စစ် ဤအရာသည် ဒိဗ္ဗစက္ခု (နတ်မျက်စိ) ၏ နယ်ပယ် မဟုတ်သော်လည်း၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု၏ အခြံအရံဖြစ်သော ဉာဏ်၏ နယ်ပယ်ကား ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘‘အလိုဆန္ဒအားဖြင့်သာလျှင်’’ ဟူသည်မှာ အရှင်ဥဒါယီမထေရ်၏ စိတ်၌ ယူဆအပ်သော အလိုဆန္ဒဖြင့်သာ ထိုမသင့်လျော်သော ပေါ်ထွက်လာခြင်းကို သိရှိခဲ့သည်။ ရှေးဦးစွာ ထိုင်နေသော ပုံစံအတိုင်း ငြိမ်သက်စွာ မထိုင်နိုင်တော့ပေ။ အရှင်သမိဒ္ဓိမထေရ်သည် မပြုပြင်အပ်သေးသော (တိကျစွာ မဆုံးဖြတ်ရသေးသော) အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုသာ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ‘‘မဟုတ်မမှန်သော အရာကိုသာ ပြောဆိုလိမ့်မည်’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ‘‘မသင့်လျော်သော နည်းဖြင့် ပေါ်ထွက်လာလိမ့်မည်’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘‘ထိုသူသည် အဘယ်ကို ခံစားရသနည်း’’ ဟု မခွဲခြားဘဲ မေးမြန်းခြင်းကြောင့် ဝေဒနာသုံးပါးလုံးကို မေးမြန်းရာရောက်၏။ သုခဝေဒနာအား လျော်ကန် (အကျိုးပြု) သောကြောင့် ‘‘သုခဝေဒနိယ’’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘သုခဝေဒနာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကြွင်းသော ‘‘ဒုက္ခဝေဒနိယ’’ စသည်တို့၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်သည်။

හෙට්ඨා තිකජ්ඣානචෙතනාති එත්ථ, ‘‘කුසලතො’’ති අධිකාරතො රූපාවචරකුසලතො හෙට්ඨා තිකජ්ඣානචෙතනාති අත්ථො. එත්ථාති එතෙසු කාමාවචරරූපාවචරසුඛවෙදනියකම්මෙසු. අදුක්ඛමසුඛම්පීති පි-සද්දෙන ඉට්ඨාරම්මණෙ සුඛම්පීති ඉමමත්ථං සම්පිණ්ඩෙති.

‘‘အောက်ထပ်ဖြစ်သော ဈာန်သုံးပါး၌ ဖြစ်သော စေတနာ’’ ဟူသော ဤစကား၌၊ ‘‘ကုသိုလ်တရားမှ’’ ဟူသော အဓိကာရအရ ရူပါဝစရကုသိုလ်မှ အောက်ထပ်ဖြစ်သော ဈာန်သုံးပါး၌ဖြစ်သော စေတနာဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘‘ဤ၌’’ ဟူသည်မှာ ကာမာဝစရ၊ ရူပါဝစရ သုခဝေဒနိယကံတို့၌ ဖြစ်သည်။ ‘‘ဥပေက္ခာ (အဒုက္ခမသုခ) ကိုလည်းကောင်း’’ ဟူသော စကား၌ ‘‘ပိ (လည်းကောင်း)’’ သဒ္ဒါဖြင့် အလိုရှိအပ်သော အာရုံ၌ သုခကိုလည်းကောင်း ဟူသော ဤအနက်ကို ပေါင်းစပ်သိမ်းကျုံးယူသည်။

යදි කායද්වාරෙ පවත්තතො අඤ්ඤත්ථ අදුක්ඛමසුඛං ජනෙති, අථ කස්මා, ‘‘දුක්ඛස්සෙව ජනනතො’’ති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘සා පන වෙදනා’’තිආදි.

အကယ်၍ ကာယဒွါရ၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမှတစ်ပါးသော အရာ၌ အဒုက္ခမသုခ (ဥပေက္ခာဝေဒနာ) ကို ဖြစ်စေအံ့၊ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် ‘‘ဆင်းရဲကိုသာ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်’’ ဟု မိန့်တော်မူသနည်းဟူသော မေးခွန်းရှိသော် ‘‘ထိုဝေဒနာသည်ကား’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

චතුත්ථජ්ඣානචෙතනාති එත්ථ අරූපාවචරකුසලචෙතනාතිපි වත්තබ්බං. යථා හි ‘‘කායෙන වාචාය මනසා’’ති එත්ථ යථාලාභග්ගහණවසෙන මනසා සුඛවෙදනියං අදුක්ඛමසුඛවෙදනියන්ති අයමත්ථො අරූපාවචරකුසලෙපි ලබ්භතීති සුඛම්පි ජනෙති උක්කට්ඨස්ස ඤාණසම්පයුත්තකුසලස්ස සොළසවිපාකචිත්තනිබ්බත්තනතො, අයඤ්ච නයො හෙට්ඨා, ‘‘අදුක්ඛමසුඛම්පී’’ති එත්ථාපි වත්තබ්බො. පුබ්බෙ පරියායතො දුක්ඛවෙදනා වුත්තා, සුත්තන්තසංවණ්ණනා හෙසාති ඉදානි නිප්පරියායතො පුන දස්සෙතුං, ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තෙන එත්ථ දුක්ඛවෙදනියං පවත්තිවසෙනෙව වට්ටතීති. එතස්සාති දුක්ඛවෙදනියස්ස පවත්තිවසෙනෙව යුජ්ජමානත්තා එතස්ස වසෙන සබ්බං සුඛවෙදනියං අදුක්ඛමසුඛවෙදනියඤ්ච පවත්තිවසෙනෙව වත්තුං වට්ටති.

‘‘စတုတ္ထဈာန်စေတနာ’’ ဟူသော ဤစကား၌ အရူပါဝစရကုသိုလ်စေတနာဟူ၍လည်း ပြောဆိုထိုက်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ‘‘ကိုယ်ဖြင့်၊ နှုတ်ဖြင့်၊ စိတ်ဖြင့်’’ ဟူသော ဤစကား၌ ရအပ်သမျှကို ယူခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်၊ စိတ်ဖြင့်ခံစားအပ်သော သုခဝေဒနိယနှင့် အဒုက္ခမသုခဝေဒနိယဟူသော ဤအနက်သည် အရူပါဝစရကုသိုလ်၌လည်း ရအပ်သဖြင့် သုခကိုလည်း ဖြစ်စေတတ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထက်မြက်သော ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သော ကုသိုလ်၏ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဝိပါတ်စိတ်တို့ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤနည်းလမ်းကို အောက်၌ဖော်ပြခဲ့သော ‘‘အဒုက္ခမသုခကိုလည်းကောင်း’’ ဟူသော စကား၌လည်း ပြောဆိုထိုက်သည်။ ရှေး၌ ပရိယာယ်အားဖြင့် ဒုက္ခဝေဒနာကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်၊ ဤသည်ကား သုတ္တန်အဖွင့် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ယခုအခါ နိပ္ပရိယာယ် (တိုက်ရိုက်) အားဖြင့် တစ်ဖန် ပြသခြင်းငှါ ‘‘တစ်နည်းကား’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ထိုစကားဖြင့် ဤနေရာ၌ ဒုက္ခဝေဒနိယသည် ပဝတ္တိ (ဖြစ်ပွားမှု) အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် သင့်လျော်၏။ ‘‘ဤဒုက္ခဝေဒနိယ၏’’ ဟူသည်မှာ ဒုက္ခဝေဒနိယသည် ပဝတ္တိအစွမ်းဖြင့်သာ သင့်လျော်သောကြောင့် ဤဒုက္ခဝေဒနိယ၏အစွမ်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သုခဝေဒနိယနှင့် အဒုက္ခမသုခဝေဒနိယတို့ကိုလည်း ပဝတ္တိအစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ပြောဆိုရန် သင့်လျော်ပေသည်။

ආලයොති අභිරුචි. මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණන්ති මහති කම්මවිභජනෙ ඤාණං, මහන්තං වා කම්මවිභජනඤාණං. භාජනං නාම නිද්දෙසො, අයං පන උද්දෙසොති කත්වා ආහ – ‘‘කතමෙ චත්තාරො…පෙ… මාතිකාට්ඨපන’’න්ති.

‘‘အာလယ’’ ဟူသည် အလွန်နှစ်သက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ‘‘မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏ်’’ ဟူသည် ကြီးမြတ်သော ကံကို ခွဲခြားခြင်း၌ဖြစ်သော ဉာဏ်၊ သို့မဟုတ် ကြီးမြတ်သော ကံခွဲခြားမှုဆိုင်ရာ ဉာဏ် ဖြစ်သည်။ ဝေဖန်ခြင်းဟူသည် နိဒ္ဒေသ (အကျယ်ဖွင့်ဆိုခြင်း) မည်၏။ ဤသည်ကား ဥဒ္ဒေသ (ကျဉ်းပြခြင်း) ဖြစ်သည်ဟု နှလုံးသွင်း၍ ‘‘အဘယ်လေးပါးတို့နည်း... ၎င်း... မာတိကာကို ထားခြင်းတည်း’’ ဟူ၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

301. පාටියෙක්කො අනුසන්ධි යථාඋද්දිට්ඨස්ස මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණස්ස අභාජනභාවතො, පුච්ඡානුසන්ධිඅජ්ඣාසයානුසන්ධීසු ච අනන්තොගධත්තා. තෙනාහ ‘‘ඉදං හී’’තිආදි. ඉදං ආරම්මණං කත්වාති ඉධ, ‘‘පාණාතිපාතිං අදින්නාදායි’’න්තිආදිනා පුග්ගලාධිට්ඨානෙන වුත්තං කම්මවිභඞ්ගං ආරබ්භ. ඉමං පච්චයං ලභිත්වාති තස්සෙව වෙවචනං. ඉදං දස්සනං ගණ්හන්තීති ඉදං, ‘‘අත්ථි කිර, භො, පාපකානි කම්මානි, නත්ථි කිර, භො, පාපකානි කම්මානී’’ති ච ආදීනි හත්ථිදස්සකඅන්ධාවිය දිට්ඨමත්තෙ එව ඨත්වා අචිත්තකදස්සනඤ්ච ගණ්හන්ති. වීරියං කිලෙසානං ආතාපනවසෙන ආතප්පං, තදෙව පදහවසෙන පධානං, [Pg.379] පුනප්පුනං යුඤ්ජනවසෙන අනුයොගො, තථා භාවනාය නප්පමජ්ජති එතෙනාති අප්පමාදො, සම්මා යොනිසො මනසි කරොති එතෙනාති සම්මාමනසිකාරොති වුච්චතීති අධිප්පායෙන, ‘‘පඤ්චපි වීරියස්සෙව නාමානී’’ති ආහ. අප්පමාදො වා සතියා අවිප්පවාසො. යස්මිං මනසිකාරෙ සති තස්ස දිබ්බචක්ඛුඤාණං ඉජ්ඣති, අයමෙත්ථ සම්මාමනසිකාරොති එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. චෙතොසමාධින්ති දිබ්බචක්ඛුඤාණසහගතං චිත්තසමාධිං. තෙනාහ ‘‘දිබ්බචක්ඛුසමාධි’’න්ති. අඤ්ඤථාති අකුසලකම්මකරණතො අඤ්ඤථා, තං පන කුසලකම්මකරණං හොතීති ආහ – ‘‘යෙ දස්සන්නං කුසලානං කම්මපථානං පූරිතත්තා’’ති දිට්ඨිථාමෙනාති දිට්ඨිවසෙන දිට්ඨිබලෙන. දිට්ඨිපරාමාසෙනාති දිට්ඨිවසෙන ධම්මසභාවං අතික්කමිත්වා පරාමාසෙන. අධිට්ඨහිත්වාති, ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අධිට්ඨාය අභිනිවිසිත්වා. ආදියිත්වාති දළ්හග්ගාහං ගහෙත්වා. වොහරතීති අත්තනො ගහිතග්ගහණං පරෙසං දීපෙන්තො වොහරති.

၃၀၁. သီးခြားဖြစ်သော အနုသန္ဓေသည် ညွှန်ပြအပ်ပြီးသောအတိုင်း မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏ်၏ အရာမဟုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မေးခွန်းအနုသန္ဓေနှင့် အဇ္ဈာသယအနုသန္ဓေတို့၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "idaṃ hi" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဤအာရုံကို ပြု၍" ဟူသည် ဤသာသနာတော်၌ "သူ့အသက်ကို သတ်သူ၊ သူ့ဥစ္စာကို ခိုးသူ" စသည်ဖြင့် ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ကမ္မဝိဘင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်၏။ "ဤအကြောင်းကို ရ၍" ဟူသည် ထိုအာရုံပြုခြင်း၏ ပရိယာယ်ပုဒ်ပင် ဖြစ်၏။ "ဤအယူကို ယူကုန်၏" ဟူသည် "အချင်းတို့... ယုံကြည်အပ်သော အကုသိုလ်ကံတို့သည် ရှိကုန်၏၊ အချင်းတို့... ယုံကြည်အပ်သော အကုသိုလ်ကံတို့သည် မရှိကုန်" စသည်ဖြင့် ဆင်ကိုစမ်းသော မျက်မမြင်တို့ကဲ့သို့ မြင်ကာမျှ၌သာ တည်၍ စိတ်မရှိသော (အကန်းတို့၏) အယူကို ယူကြကုန်၏။ ကိလေသာတို့ကို ပူပန်စေတတ်သော အစွမ်းဖြင့် ဝီရိယကို "အာတာပ" ဟု လည်းကောင်း၊ ထိုဝီရိယကိုပင် ဆောက်တည်အားထုတ်သော အစွမ်းဖြင့် "ပဓာန" ဟု လည်းကောင်း၊ ထပ်တလဲလဲ ယှဉ်စပ်အားထုတ်သော အစွမ်းဖြင့် "အနုယောဂ" ဟု လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ထိုတရားဖြင့် ဘာဝနာ၌ မမေ့မလျော့တတ်သောကြောင့် "အပ္ပမာဒ" ဟု လည်းကောင်း၊ ထိုတရားဖြင့် သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းတတ်သောကြောင့် "သမ္မာမနသိကာရ" ဟု လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "ဤငါးပါးလုံးသည် ဝီရိယ၏ အမည်များသာ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သို့မဟုတ်လျှင် အပ္ပမာဒဟူသည် သတိနှင့် မကင်းကွာခြင်းတည်း။ အကြင်နှလုံးသွင်းခြင်း ရှိလတ်သော် ထိုသူအား ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်သည် ပြီးမြောက်အာဏာတည်၏၊ ဤအရာ၌ ဤနှလုံးသွင်းခြင်းကို "သမ္မာမနသိကာရ" ဟု ဆိုအပ်၏ဟူ၍ ဤ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ "စေတောသမာဓိ" ဟူသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်နှင့် ယှဉ်သော စိတ္တသမာဓိတည်း။ ထို့ကြောင့် "ဒိဗ္ဗစက္ခုသမာဓိ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ "တခြားနည်းဖြင့်" ဟူသည် အကုသိုလ်ကံကို ပြုခြင်းမှ တခြားနည်းဖြင့် ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ပြုခြင်းသည် ကုသိုလ်ကံကို ပြုခြင်းဖြစ်သည်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်ကား - "ကုသိုလ်ကမ္မပထတရားတို့ကို ပြည့်စုံစေခြင်းကြောင့်" ဟူ၏။ "ဒိဋ္ဌိဌာမအားဖြင့်" ဟူသည် အယူ၏ အစွမ်းဖြင့်၊ အယူ၏ အားဖြင့် ဖြစ်၏။ "ဒိဋ္ဌိပရာမာသအားဖြင့်" ဟူသည် အယူ၏ အစွမ်းဖြင့် တရားသဘောကို ကျော်လွန်၍ မှားမှားယွင်းယွင်း သုံးသပ်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ "နှလုံးသွင်း၍" ဟူသည် "ဤအယူသာ မှန်၏၊ အခြားအယူသည် အချည်းနှီးတည်း" ဟု စွဲမြဲစွာ နှလုံးသွင်း၍။ "ယူ၍" ဟူသည် မြဲမြံစွာ စွဲလမ်းယူငြိ၍ ဖြစ်၏။ "ပြောဆိုအာလုပ်၏" ဟူသည် မိမိစွဲလမ်းယူဆချက်ကို သူတပါးတို့အား ပြသလျက် ပြောဆိုပြောကြားခြင်းတည်း။

302. තත්‍රානන්දාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. ඉදම්පීති ඉදං වචනං. ‘‘තත්‍රානන්දා’’ති එවමාදිවචනම්පීති අත්ථො. න මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණස්ස භාජනං තස්ස අනිද්දෙසභාවතො. අස්සාති මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණස්ස මාතිකාට්ඨපනමෙව දිබ්බචක්ඛුකානං සමණබ්‍රාහ්මණානං වසෙන අනුඤ්ඤාතබ්බස්ස ච දස්සනවසෙන උද්දෙසභාවතො. තෙනාහ ‘‘එත්ථ පනා’’තිආදි. තත්ථ එත්ථ පනාති ‘‘තත්‍රානන්දා’’තිආදිපාඨෙ. එතෙසං දිබ්බචක්ඛුකානන්ති එතෙසං හෙට්ඨා චතූසුපි වාරෙසු ආගතානං දිබ්බචක්ඛුකානං. එත්තකාති එකච්චියා සච්චගිරා. අනුඤ්ඤාතාති අනුජානිතා. අනනුඤ්ඤාතාති පටික්ඛෙපිතා. ඉධ අනනුඤ්ඤාතමුඛෙන දීපිතං අනනුඤ්ඤාතභාවමත්තං. තත්‍රානන්දාතිආදිකෙ තත්‍රාති නිද්ධාරණෙ භුම්මන්ති දස්සෙන්තො, ‘‘තෙසු චතූසු සමණබ්‍රාහ්මණෙසූ’’ති ආහ. ඉදං වචනං ‘‘අත්ථි කිර, භො…පෙ… විපාකො’’ති ඉදං එවං වුත්තං. අස්සාති තථාවාදිනො සමණබ්‍රාහ්මණස්ස. අඤ්ඤෙනාකාරෙනාති ‘‘යො කිර, භො’’තිආදිනා වුත්තකාරණතො අඤ්ඤෙන කාරණෙන. ද්වීසු ඨානෙසූති ‘‘අත්ථි කිර, භො…පෙ… විපාකො’’ති ච, ‘‘අපායං…පෙ… නිරයං උපපන්න’’න්ති ච ඉමෙසු [Pg.380] ද්වීසු පාඨපදෙසෙසු. අනුඤ්ඤාතා තදත්ථස්ස අත්ථිභාවතො. තීසු ඨානෙසූති ‘‘යො කිර, භො…පෙ… නිරයං උපපජ්ජති’’, ‘‘යම්පි සො…පෙ… තෙ සඤ්ජානන්ති’’, ‘‘යම්පි සො යදෙව…පෙ… මොඝමඤ්ඤ’’න්ති ඉමෙසු තීසු පාඨපදෙසෙසු. අනනුඤ්ඤාතා තදත්ථස්සානෙකන්තිකත්තා මිච්ඡාභිනිවෙසතො ච. තෙනාහ භගවා – ‘‘අඤ්ඤථා හි, ආනන්ද, තථාගතස්ස මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණ’’න්ති. යථා තෙ අප්පහීනවිපල්ලාසා පදෙසඤාණසමණබ්‍රාහ්මණා කම්මවිභඞ්ගං සඤ්ජානන්ති, තතො අඤ්ඤථාව සබ්බසො පහීනවිපල්ලාසස්ස තථා ආගමනාදිඅත්ථෙන තථාගතස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස මහාකම්මවිභඞ්ගඤාණං හොතීති අත්ථො.

၃၀၂. "တတြာနန္ဒ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါသည် အစရှိသော အနက်ရှိ၏။ "ဤစကားကိုလည်း" ဟူသည် ဤစကားကိုပင် ဆိုလိုသည်။ "တတြာနန္ဒ" စသော စကားကိုလည်း ဟူသော အနက်ရှိ၏။ ထိုစကားသည် မဟာကမ္မဝိဘင်းဉာဏ်၏ ခံယူရာ မဟုတ်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဉာဏ်၏ မညွှန်ပြအပ်သော သဘောရှိသောကြောင့်တည်း။ "ထိုဉာဏ်၏" ဟူသည် မဟာကမ္မဝိဘင်းဉာဏ်၏ မာတိကာကို တည်ထားခြင်းမျှသာ ဖြစ်၍ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ရှိသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခွင့်ပြုအပ်သော တရားကို ပြခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဥဒ္ဒေသ (အကျဉ်းပြချက်) မျှ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် "ettha pana" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ettha pana" ဟူသည် "tatrānanda" စသော ပါဌ်၌ ဖြစ်သည်။ "ဤဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ရှိသူတို့၏" ဟူသည် အောက်၌ ဖော်ပြအပ်ပြီးသော ဝါရလေးပါးလုံး၌ လာကုန်သော ထိုဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ရှိသူတို့၏။ "ဤမျှလောက်သော" ဟူသည် အချို့သော သစ္စာစကား ဖြစ်သည်။ "ခွင့်ပြုအပ်၏" ဟူသည် ဝန်ခံအပ်၊ သဘောတူအပ်၏။ "ခွင့်မပြုအပ်" ဟူသည် ပယ်မြစ်အပ်၏။ ဤနေရာ၌ ခွင့်မပြုအပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ခွင့်မပြုအပ်သော သဘောမျှကိုသာ ပြသအပ်၏။ "တတြာနန္ဒ" စသော စကား၌ "တတြ" ဟူသည် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်း (နိဒ္ဓါရဏ) အနက်ရှိသော သတ္တမီဝိဘတ်ဖြစ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် "ထိုသမဏဗြာဟ္မဏ လေးယောက်တို့တွင်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "အချင်းတို့... ဝိပါက်သည် ရှိသတတ်...ပ..." ဟူသော ဤစကားကို ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏။ "ထိုသူအား" ဟူသည် ထိုကဲ့သို့ ပြောဆိုလေ့ရှိသော သမဏဗြာဟ္မဏအား ဖြစ်၏။ "တခြားသော အခြင်းအရာအားဖြင့်" ဟူသည် "အချင်းတို့... အကြင်သူသည်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော အကြောင်းမှ တပါးသော တခြားသောအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ "ဌာနနှစ်ပါးတို့၌" ဟူသည် "အချင်းတို့... ဝိပါက်သည် ရှိသတတ်...ပ..." ဟုလည်းကောင်း၊ "အပါယ်...ပ... ငရဲသို့ ရောက်၏" ဟုလည်းကောင်း ဤပါဌ်ပုဒ်နှစ်ခုတို့၌ ဖြစ်သည်။ ထိုပါဌ်ပုဒ်တို့၌ ဖော်ပြသော အနက်သည် အမှန်တကယ် ရှိသောကြောင့် ခွင့်ပြုအပ် (လက်ခံအပ်) ၏။ "ဌာနသုံးပါးတို့၌" ဟူသည် "အချင်းတို့... အကြင်သူသည်...ပ... ငရဲသို့ ရောက်၏" ဟုလည်းကောင်း၊ "ထိုသူသည်...ပ... သိ၏" ဟုလည်းကောင်း၊ "ထိုသူသည်...ပ... အချည်းနှီးတည်း" ဟုလည်းကောင်း ဤပါဌ်ပုဒ်သုံးခုတို့၌ ဖြစ်သည်။ ထိုဌာနတို့၌ ခွင့်မပြုအပ်သည်ကား ထိုပါဌ်ပုဒ်တို့၏ အနက်သည် မသေချာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "အာနန္ဒာ... တထာဂတ၏ မဟာကမ္မဝိဘင်းဉာဏ်သည် တခြားနည်းဖြင့်သာ ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို ဝိပ္ပလ္လာသတရားကို မပယ်ရသေးသော၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဉာဏ်သာ ရှိသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ကမ္မဝိဘင်းကို သိကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့ သိပုံနှင့် မတူဘဲ တခြားနည်းဖြင့်သာလျှင် ဝိပ္ပလ္လာသတရားတို့ကို အလုံးစုံ ပယ်ပြီးသော၊ တထာဂတဟူသော အမည်နှင့် ညီညွတ်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား၏ မဟာကမ္မဝိဘင်းဉာဏ်သည် ဖြစ်၏ဟု အနက်ရှိသည်။

303. ඉමිනා දිබ්බචක්ඛුකෙන යං කම්මං කරොන්තො දිට්ඨො, තතො පුබ්බෙති යොජනා. තතොති තතො කරියමානකම්මතො පුබ්බෙ. ඛන්දොති කුමාරො. සිවොති ඉස්සරො. පිතාමහොති බ්‍රහ්මා. ඉස්සරාදීහීති ඉස්සරබ්‍රහ්මපජාපතිආදීහි. විසට්ඨොති නිම්මිතො. මිච්ඡාදස්සනෙනාති මිච්ඡාදස්සනවසෙන. යන්ති යං කම්මං. තත්ථාති තෙසු පාණාතිපාතාදිවසෙන පවත්තකම්මෙසු. දිට්ඨෙව ධම්මෙති තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං පටිසංවෙදෙතීති යොජනා. උපපජ්ජිත්වාති දුතියභවෙ නිබ්බත්තිත්වා. අපරස්මිං පරියායෙති අඤ්ඤස්මිං යත්ථ කත්ථචි භවෙ.

၃၀၃. "ဤဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ရှိသူ မြင်အပ်သော ကံကို ပြုစဉ်၊ ထိုကံ၏ ရှေးဦး၌" ဟု စပ်ရမည်။ "ထိုမှ" ဟူသည် ထိုပြုဆဲဖြစ်သော ကံ၏ ရှေးဦး၌ ဖြစ်သည်။ "ခန္ဓ" ဟူသည် ကုမာရ (လုလင် သို့မဟုတ် သား)။ "သိဝ" ဟူသည် ဣဿရ (တန်ခိုးရှင်)။ "ပိတာမဟ

එකං කම්මරාසින්ති පාණාතිපාතාදිභෙදෙන එකං කම්මසමුදායං. එකං විපාකරාසින්ති තස්සෙව අඞ්ගෙන එකං විපාකසමුදායං. ඉමිනාති යථාවුත්තෙන දිබ්බචක්ඛුකෙන සමණෙන බ්‍රාහ්මණෙන වා අදිට්ඨා. තයොති ‘‘පුබ්බෙ වාස්ස තං කතං හොතී’’තිආදිනා වුත්තා තයො. ද්වෙ විපාකරාසීති දිට්ඨධම්මවෙදනියො අපරාපරියායවෙදනියොති ද්වෙ විපාකරාසී. උපපජ්ජවෙදනියං පන තෙන දිට්ඨං, තස්මා ‘‘ද්වෙ’’ති වුත්තං. දිට්ඨො එකො, අදිට්ඨා තයොති දිට්ඨෙ ච අදිට්ඨෙ ච චත්තාරො කම්මරාසී, තථා දිට්ඨො එකො, අදිට්ඨා ද්වෙති තයො විපාකරාසී. ඉමානි සත්ත ඨානානීති යථාවුත්තානි සත්ත ඤාණස්ස පවත්තනට්ඨානානි. ‘‘ඉමස්ස නාම කම්මස්ස ඉදං ඵලං නිබ්බත්ත’’න්ති කම්මස්ස, ඵලස්ස වා අදිට්ඨත්තා, ‘‘දුතියවාරෙ දිබ්බචක්ඛුකෙන කිඤ්චි න දිට්ඨ’’න්ති වුත්තං. පඨමං වුත්තනයෙන තයො කම්මරාසී වෙදිතබ්බා, ඉධ දිබ්බචක්ඛුකෙන දිට්ඨස්ස අභාවතො, ‘‘පච්චත්තට්ඨානානී’’ති වුත්තං.

"ဧကံ ကမ္မရာသိန်" ဟူသည်မှာ ပါဏာတိပါတ စသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့် ကံအစုအပုံတစ်ခုတည်းကို ဆိုသည်။ "ဧကံ ဝိပါကရာသိန်" ဟူသည်မှာ ထိုကံ၏အင်္ဂါအားဖြင့် ဝိပါက်အစုအပုံတစ်ခုတည်းကို ဆိုသည်။ "ဤသူသည်" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ဒိဗ္ဗစက္ခုရှိသော သမဏ သို့မဟုတ် ဗြာဟ္မဏ မမြင်အပ်သောတရားတို့တည်း။ "သုံးပါးတို့" ဟူသည်မှာ "ရှေး၌လည်းကောင်း ထိုသူသည် ထိုကံကို ပြုအပ်ဖူး၏" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော သုံးပါးတို့တည်း။ "ဝိပါက်အစုအပုံနှစ်ခုတို့" ဟူသည်မှာ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနိယနှင့် အပရာပရိယဝေဒနိယဟူသော ဝိပါက်အစုအပုံနှစ်ခုတို့တည်း။ ဥပပဇ္ဇဝေဒနိယကိုမူ ထိုဒိဗ္ဗစက္ခုရှိသူ မြင်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "နှစ်ခု" ဟု ဆိုအပ်၏။ မြင်အပ်သော တစ်ခု၊ မမြင်အပ်သော သုံးခုဟူ၍ မြင်အပ်သည်၌လည်းကောင်း မမြင်အပ်သည်၌လည်းကောင်း ကံအစုအပုံ လေးခုရှိ၏၊ ထို့အတူ မြင်အပ်သော တစ်ခု၊ မမြင်အပ်သော နှစ်ခုဟူ၍ ဝိပါက်အစုအပုံ သုံးခုရှိ၏။ "ဤခုနစ်ဌာနတို့" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ဉာဏ်၏ ဖြစ်ရာဌာန ခုနစ်ပါးတို့တည်း။ "ဤမည်သော ကံကြောင့် ဤအကျိုးသည် ဖြစ်ထွန်း၏" ဟု ကံကိုသော်လည်းကောင်း၊ အကျိုးကိုသော်လည်းကောင်း မမြင်အပ်သောကြောင့် "ဒုတိယအကြိမ်တွင် ဒိဗ္ဗစက္ခုရှိသူသည် တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မမြင်" ဟု ဆိုအပ်၏။ ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ကံအစုအပုံ သုံးခုတို့ကို သိအပ်ကုန်၏၊ ဤ၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုရှိသူ မြင်အပ်သောတရား မရှိခြင်းကြောင့် "မိမိ၌သာဖြစ်သော ဌာနတို့" ဟု ဆိုအပ်၏။

භවති වඩ්ඪති එතෙනාති භබ්බං, වඩ්ඪිනිමිත්තං. න භබ්බං අභබ්බන්ති ආහ ‘‘භූතවිරහිත’’න්ති. අත්තනො ඵලෙ භාසනං දිබ්බනං ආභාසනන්ති ආහ – ‘‘ආභාසති අභිභවති පටිබාහතී’’ති. බලවකම්මන්ති මහාසාවජ්ජං කම්මං ගරුසමාසෙවිතාදිභෙදං. ආසන්නෙති මරණෙ, අභිණ්හං උපට්ඨානෙන වා [Pg.381] තස්ස මරණචිත්තස්ස ආසන්නෙ. බලවකම්මන්ති ගරුසමාසෙවිතතාදිවසෙන බලවං කුසලකම්මං. දුබ්බලකම්මස්සාති අත්තනො දුබ්බලස්ස. ආසන්නෙ කුසලං කතන්ති ඉධාපි ආසන්නතා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

ဤအရာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏၊ တိုးပွား၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဘဗ္ဗ’ (ဖြစ်ထိုက်သူ၊ တိုးပွားထိုက်သူ) မည်၏၊ ကြီးပွားခြင်း၏ အကြောင်းနိမိတ်တည်း။ မဖြစ်ထိုက် မတိုးပွားထိုက်သော အရာကို ‘အဘဗ္ဗ’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ‘ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မရှိခြင်း’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မိမိ၏ အကျိုးတရား၌ ထွန်းလင်းခြင်း တောက်ပခြင်းကို ‘အာဘာသန’ ဟု ဆို၏၊ ထို့ကြောင့် ‘လွှမ်းမိုး၏၊ တားမြစ်ပယ်ဖျက်၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘ဗလဝကံ’ ဟူသည် ကြီးလေးသော အပြစ်ရှိသောကံ၊ ထပ်ခါတလဲလဲ အဖန်ဖန် ဆည်းကပ်အပ်သော (ဂရုကံ၊ ဗဟုလကံ စသော) ကွဲပြားမှုရှိသော ကံတည်း။ ‘နီးရာ၌ (အာသန္နေ)’ ဟူသည် သေခါနီးကာလ၌ သော်လည်းကောင်း၊ ထိုသေခါနီးစိတ်၏ အနီး၌ အဖန်ဖန် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ‘ဗလဝကံ’ ဟူသည် ဂရုကံ၊ ဗဟုလကံ ဖြစ်ခြင်း စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အားကြီးသော ကုသိုလ်ကံတည်း။ ‘ဒုဗ္ဗလကံအား’ ဟူသည် မိမိ၏ အားနည်းသော ကံအား ဖြစ်၏။ ‘သေခါနီး၌ ကုသိုလ်ပြုအပ်၏’ ဟူရာ၌လည်း နီးကပ်သော အဖြစ် (အာသန္နတာ) ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

උපට්ඨානාකාරෙනාති මරණස්ස ආසන්නකාලෙ කම්මස්ස උපට්ඨානාකාරෙන. තස්සාති තස්ස පුග්ගලස්ස. නිබ්බත්තිකාරණභූතං හුත්වා උපට්ඨාති අකුසලන්ති යොජනා. තිත්ථියා කම්මන්තරවිපාකන්තරෙසු අකුසලතාය යං කිඤ්චි කම්මං යස්ස කස්සචි විපාකස්ස කාරණං කත්වා ගණ්හන්ති හත්ථිදස්සකඅන්ධාදයො විය දිට්ඨමත්තාභිනිවෙසිනොති, ‘‘අඤ්ඤතිත්ථියා…පෙ… උපට්ඨාතී’’ති වුත්තං. ඉතරස්මින්ති භබ්බඤ්චෙව භබ්බාභාසඤ්ච, භබ්බං අභබ්බාභාසන්ති ඉමස්මිං ද්වයෙ. එසෙව නයො පඨමදුතියපුග්ගලවසෙන පුරිමානං ද්වින්නං කම්මානං යොජනානයො වුත්තො උපට්ඨානාකාරවසෙන. අයමෙව තතියචතුත්ථපුග්ගලවසෙන පච්ඡිමානං ද්වින්නං කම්මානං යොජනානයො. තතියස්ස හි කම්මස්ස කුසලත්තා තස්ස ච සග්ගෙ නිබ්බත්තත්තා තත්ථ කාරණභූතං කුසලං හුත්වා උපට්ඨාති; තථා චතුත්ථස්සපි කම්මස්ස කුසලත්තා, තස්ස පන නිරයෙ නිබ්බත්තත්තා තත්ථ නිබ්බත්තිකාරණභූතං අඤ්ඤතිත්ථියානං අකුසලං හුත්වා උපට්ඨාතීති. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘ထင်ရှားပေါ်လာပုံ အခြင်းအရာအားဖြင့်’ ဟူသည် သေခါနီးကာလ၌ ကံ၏ ထင်ရှားပေါ်လာပုံ အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘ထိုသူအား (တဿ)’ ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်၏။ အကုသိုလ်တရားသည် ပဋိသန္ဓေဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်လျက် ထင်ရှားပေါ်လာ၏ဟု ဝါကျစပ်ထုံး (ယောဇနာ) ရှိ၏။ တိတ္ထိတို့သည် ကံအမျိုးမျိုးနှင့် အကျိုးဝိပါက် အမျိုးမျိုးတို့၌ မလိမ္မာကြသဖြင့် ဆင်ကို စမ်းသပ်ကြည့်သော မျက်မမြင်များ ကဲ့သို့ မြင်ကာမတ္တဖြင့် စွဲလမ်းလေ့ရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ တစ်စုံတစ်ခုသော ကံကို တစ်စုံတစ်ခုသော ဝိပါက်၏ အကြောင်းပြု၍ ယူတတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘တစ်ပါးသော တိတ္ထိတို့သည် ...ပေ... ထင်ရှားပေါ်လာ၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘တစ်ပါးသော အရာ၌ (ဣတရသ္မိံ)’ ဟူသည် ဘဗ္ဗဖြစ်၍ ဘဗ္ဗာဘာသလည်း ဖြစ်သော အရာ၊ ဘဗ္ဗဖြစ်၍ အဘဗ္ဗာဘာသ ဖြစ်သော အရာ ဟူသော ဤနှစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် ပထမနှင့် ဒုတိယ ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ရှေးဦးကံနှစ်ပါးတို့၏ ထင်ရှားပေါ်လာပုံ အခြင်းအရာအားဖြင့် ဝါကျစပ်ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းသည်ပင် တတိယနှင့် စတုတ္ထ ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် နောက်ဖြစ်သော ကံနှစ်ပါးတို့၏ ဝါကျစပ်ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တတိယကံသည် ကုသိုလ်ကံဖြစ်၍ နတ်ပြည်၌ ပဋိသန္ဓေနေစေတတ်သောကြောင့် ထိုနတ်ပြည်၌ ပဋိသန္ဓေဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ကုသိုလ်ကံဖြစ်၍ ထင်ရှားပေါ်လာ၏။ ထို့အတူပင် စတုတ္ထကံသည် ကုသိုလ်ကံဖြစ်သော်လည်း ငရဲဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေနေစေတတ်သောကြောင့် ထိုငရဲ၌ ပဋိသန္ဓေဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော တိတ္ထိတို့၏ အကုသိုလ်ကံ ဖြစ်၍ ထင်ရှားပေါ်လာ၏။ ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျယ်မဖွင့်ဆိုအပ်သော အရာသည် အလွယ်တကူ သိသာထင်ရှားလှပေ၏။

මහාකම්මවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုသော လီနတ္ထပ္ပကာသနာ ကျမ်းပြီးဆုံးပါပြီ။

7. සළායතනවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

၇. သဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ် အဖွင့်

304. වෙදිතබ්බානීති එත්ථ යථා විදිතානි ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි වට්ටදුක්ඛසමතික්කමාය හොන්ති, තථා වෙදනං අධිප්පෙතන්ති ආහ – ‘‘සහවිපස්සනෙන මග්ගෙන ජානිතබ්බානී’’ති. තත්ථ විපස්සනාය ආරම්මණතො මග්ගෙන අසම්මොහතො ජානනං දට්ඨබ්බං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. මනො සවිසෙසං උපවිචරති ආරම්මණෙ පවත්තති එතෙහීති මනොපවිචාරා, විතක්කවිචාරා. ආරම්මණෙ හි අභිනිරොපනානුමජ්ජනෙහි විතක්කවිචාරෙහි සහ චිත්තං පවත්තති, න තබ්බිරහිතං. තෙනාහ ‘‘විතක්කවිචාරා’’තිආදි. සත්තා පජ්ජන්ති එතෙහි යථාරහං වට්ටං විවට්ටඤ්චාති සත්තපදා[Pg.382], ගෙහනිස්සිතා වට්ටපදා. යොග්ගානං දමනආචරියා යොග්ගාචරියා. තෙනාහ ‘‘දමෙතබ්බදමකාන’’න්ති. සෙසන්ති වුත්තාවසෙසං එකසත්තතිවිධවිඤ්ඤාණං සඵස්සරූපකස්සෙව අධිප්පෙතත්තා.

၃၀၄. ‘သိအပ်ကုန်၏ (ဝေဒိတဗ္ဗာနိ)’ ဟူသော ဤစကား၌ သိအပ်ကုန်သော အတွင်းအာယတနခြောက်ပါးတို့သည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွန်မြောက်ရန် အကျိုးငှာ ဖြစ်သကဲ့သို့ ထိုသို့ သိခြင်း (ဝေဒနာ) ကို ရည်ရွယ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝိပဿနာနှင့်တကွသော မဂ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုသိခြင်းတွင် ဝိပဿနာဖြင့် အာရုံအားဖြင့် သိခြင်း၊ မဂ်ဖြင့် မတွေဝေဘဲ သိခြင်းဟု မှတ်အပ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုတရားတို့ဖြင့် စိတ်သည် အာရုံ၌ ထူးခြားစွာ တက်သက်၍ လှည့်လည်တတ်၏၊ ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် မနောပဝိစာရ မည်ကုန်၏၊ (၎င်းတို့ကား) ဝိတက်နှင့် ဝိစာရတို့ တည်း။ စင်စစ်သော်ကား စိတ်သည် အာရုံ၌ တင်ပေးခြင်း (အဘိနိရောပန)၊ သုံးသပ်ခြင်း (အနုမဇ္ဇန) ဖြစ်သော ဝိတက်၊ ဝိစာရတို့နှင့်တကွ ဖြစ်၏၊ ထိုဝိတက်ဝိစာရတို့နှင့် ကင်း၍ မဖြစ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ‘ဝိတက် ဝိစာရတို့သည်’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သတ္တဝါတို့သည် ဤတရားတို့ဖြင့် သင့်လျော်သလို ဝဋ်တရား သို့မဟုတ် ဝိဝဋ်တရားသို့ ရောက်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သတ္တပဒ’ (သတ္တဝါတို့ သွားရာလမ်း) မည်ကုန်၏။ အိမ်ရာ၌ တည်သော (ဂေဟနိဿိတ) စိတ်တို့သည် ဝဋ်လမ်း (ဝဋ္ဋပဒ) မည်ကုန်၏။ ဆုံးမထိုက်သော ယောဂီတို့ကို ဆုံးမတတ်သော ဆရာတို့ကို ‘ယောဂါစရိယ’ မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဆုံးမထိုက်သူတို့ကို ဆုံးမတတ်သူတို့၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘ကြွင်းသော’ ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသည်မှ ကြွင်းကျန်သော (၇၁) ပါးသော ဝိညာဉ်ဖြစ်၏၊ ဖဿနှင့်တကွသော ရုပ်တရားကိုသာ ရည်ရွယ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

305. ඉධාති ඉමිස්සං ඡවිඤ්ඤාණකායදෙසනායං. මනොධාතුත්තයවිනිමුත්තමෙව මනොවිඤ්ඤාණධාතූති වෙදිතබ්බං.

၃၀၅. ‘ဤ၌ (Idha)’ ဟူသည် ဤဝိညာဉ်အစု ခြောက်ပါးကို ပြသရာ ဒေသနာ၌ ဖြစ်၏။ မနောဓာတ်သုံးပါးမှ လွတ်ကင်းသော တရားကိုသာ မနောဝိညာဏဓာတ်ဟု သိအပ်၏။

චක්ඛුම්හි සම්ඵස්සොති චක්ඛුං නිස්සාය උප්පන්නො සම්ඵස්සො. තෙනාහ – ‘‘චක්ඛුවිඤාණසම්පයුත්තසම්ඵස්සස්සෙතං අධිවචන’’න්ති.

‘စက္ခု၌ ဖဿ (စက္ခုမှိ သမ္ဖဿော)’ ဟူသည် စက္ခုပသာဒကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဖဿတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ဤသည်ကား စက္ခုဝိညာဉ်နှင့် ယှဉ်သော ဖဿ၏ အမည်တည်း’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။

යථා කෙවලෙන විඤ්ඤාණෙන රූපදස්සනං න හොති, එවං කෙවලෙන චක්ඛුපසාදෙනපීති වුත්තං ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙනා’’ති. තෙන පාළියං චක්ඛුනාති නිස්සයමුඛෙන නිස්සිතකිච්චං වුත්තන්ති දස්සෙති. ආරම්මණවසෙනාති ආරම්මණපච්චයභාවෙන. ‘‘උපවිචරති’’ච්චෙව කස්මා වුත්තං, නනු තත්ථ විතක්කබ්‍යාපාරොපි අත්ථීති? සච්චං අත්ථි. සො පනෙත්ථ තග්ගතිකොති ආහ – ‘‘විතක්කො තංසම්පයුත්තො චා’’ති. සම්පයුත්තධම්මානම්පි උපවිචරණං විතක්කවිචාරානංයෙවෙත්ථ කිච්චන්ති ‘‘විතක්කවිචාරසඞ්ඛාතා මනොපවිචාරා’’ති වුත්තං. සොමනස්සයුත්තො උපවිචාරො සොමනස්සූපවිචාරො යථා ‘‘ආජඤ්ඤරථො’’ති ආහ ‘‘සොමනස්සෙන සද්ධි’’න්තිආදි.

ဝိညာဉ်သက်သက်မျှဖြင့် ရုပ်ကို မြင်ခြင်းမဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့ စက္ခုပသာဒသက်သက်မျှဖြင့်လည်း မြင်ခြင်းမဖြစ်နိုင်၊ ထို့ကြောင့် ‘စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့်’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားဖြင့် ပါဠိတော်၌ ‘စက္ခုဖြင့်’ ဟု မှီရာ (စက္ခုပသာဒ) ၏ အစွမ်းဖြင့် မှီတတ်သောတရား (စက္ခုဝိညာဉ်) ၏ ကိစ္စကို မိန့်ဆိုအပ်သည်ကို ပြတော်မူသည်။ ‘အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်’ ဟူသည် အာရုံပစ္စည်း၏ အဖြစ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘တက်သက်၍ လှည့်လည်၏ (ဥပဝိစရတိ)’ ဟုသာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ ထိုအရာ၌ ဝိတက်၏ လုံ့လပြုမှု (ဗျာပါရ) လည်း ရှိသည်မဟုတ်လော? မှန်ပေသည်၊ ရှိ၏။ သို့သော် ထိုဝိတက်သည် ဤနေရာ၌ ထိုဝိစာရ၏ အလားတူပင် ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဝိတက်နှင့် ထိုဝိတက်နှင့်ယှဉ်သော တရားသည်လည်းကောင်း’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ယှဉ်ဖက်နာမ်တရားတို့၏ အာရုံ၌ လှည့်လည်ခြင်းသည် ဤနေရာ၌ ဝိတက် ဝိစာရတို့၏ ကိစ္စသာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဝိတက် ဝိစာရဟု ဆိုအပ်သော မနောပဝိစာရတို့သည်’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဝမ်းမြောက်ခြင်း (သောမနဿ) နှင့် ယှဉ်သော လှည့်လည်ခြင်းသည် သောမနဿုပဝိစာရ မည်၏၊ ‘အာဇာနည်မြင်းကသော ရထား’ ကဲ့သို့ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝမ်းမြောက်ခြင်းနှင့်တကွ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

306. උපවිචාරානං උපස්සයට්ඨෙන ගෙහං වියාති ගෙහං, රූපාදයොති ආහ – ‘‘ගෙහස්සිතානීති කාමගුණනිස්සිතානී’’ති. නිච්චසඤ්ඤාදිනික්ඛමනතො නෙක්ඛම්මං විපස්සනාති, ‘‘නෙක්ඛම්මස්සිතානීති විපස්සනානිස්සිතානී’’ති වුත්තං. ඉට්ඨානන්ති කසිවණිජ්ජාදිවසෙන පරියිට්ඨානන්ති ආහ ‘‘පරියෙසිතාන’’න්ති. පියභාවො පන කන්තසද්දෙනෙව කථිතොති කාමිතබ්බානං මනො රමෙතීති මනොරමානං. ලොකෙන ආමසීයතීති ලොකාමිසං, තණ්හා. තාය ගහෙතබ්බතාය ඉට්ඨභාවාපාදනෙන පටිසඞ්ඛතතාය ච පටිසංයුත්තානං. අතීතෙ කතං උප්පජ්ජති ආරම්මණිකඅනුභවනස්ස අසම්භවතොති අධිප්පායො. එදිසං අනුස්සරණං දිට්ඨග්ගහණානුස්සරෙන ච හොතීති දස්සෙතුං, ‘‘යථාහ’’න්තිආදි වුත්තං.

၃၀၆. လှည့်လည်ခြင်း (ဥပဝိစာရ) တို့၏ မှီခိုရာအနက်ကြောင့် အိမ်နှင့်တူသောကြောင့် အိမ် (ဂေဟ) မည်၏၊ ထိုအိမ်သည် ရူပါရုံ စသည်တို့ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အိမ်၌ မှီကုန်သော (ဂေဟဿิတာနိ) ဟူသည် ကာမဂုဏ်တို့ကို မှီကုန်သော’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ နိစ္စသညာ စသည်တို့မှ ထွက်မြောက်ခြင်းကြောင့် ဝိပဿနာသည် နေက္ခမ္မ မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘နေက္ခမ္မ၌ မှီကုန်သော (နေက္ခမ္မဿိတာနိ) ဟူသည် ဝိပဿနာ၌ မှီကုန်သော’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘အလိုရှိအပ်ကုန်သော (ဣဋ္ဌာနံ)’ ဟူသည် လယ်လုပ်ခြင်း ကုန်သွယ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ရှာမှီးအပ်ကုန်သော အရာတို့ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ရှာဖွေအပ်ကုန်သော’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော အဖြစ်ကိုမူ ကန္တ (ချစ်ခင်အပ်သော) သဒ္ဒါဖြင့်သာ ဟောတော်မူအပ်၏၊ အလိုရှိအပ်ကုန်သောကြောင့် စိတ်ကို မွေ့လျော်စေတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မနောရမ (စိတ်ကို မွေ့လျော်စေတတ်ကုန်သော)’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ လောကသားတို့သည် သုံးသပ်တတ်၊ စွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် လောကာမိသ မည်၏၊ (၎င်းကား) တဏှာတည်း။ ထိုတဏှာဖြင့် ဖမ်းယူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလိုရှိအပ်သောသဘောကို ဖြစ်စေခြင်းအားဖြင့် ပြုပြင်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်ကုန်သောတရားတို့၏ (အာရုံတို့၏)။ အတိတ်ကာလ၌ ပြုအပ်သောအရာသည် (အာရုံအဖြစ်) ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ အာရုံကို လက်ရှိခံစားခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤကဲ့သို့ အဖန်ဖန်အောက်မေ့ခြင်းသည် မြင်ဖူးသမျှကို စွဲလမ်း၍ အောက်မေ့ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်တတ်သည်ကို ပြခြင်းငှာ ‘ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

අනිච්චාකාරන්ති හුත්වා අභාවාකාරං. විපරිණාමවිරාගනිරොධන්ති ජරාය මරණෙන චාති ද්වෙධා විපරිණාමෙතබ්බඤ්චෙව, තතො එව පලොකිතං භඞ්ගඤ්ච. අට්ඨකථායං පන යස්මා උප්පන්නං රූපං තෙනෙවාකාරෙන න තිට්ඨති[Pg.383], අථ ඛො උප්පාදාවත්ථාසඞ්ඛාතං පකතිං විජහති, විජහිතඤ්ච ජරාවත්ථාය තතො විගච්ඡති, විගච්ඡන්තඤ්ච භඞ්ගුප්පත්තියා නිරුජ්ඣතීති ඉමං විසෙසං දස්සෙතුං, ‘‘පකතිවිජහනෙනා’’තිආදි වුත්තං. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො’’ති වුත්තං, අනුබොධඤාණං පන අධිප්පෙතං වීථිපටිපන්නාය විපස්සනාය වසෙනාති ‘‘විපස්සනාපඤ්ඤායා’’ති වුත්තං උපවිචාරනිද්දෙසභාවතො. තථා හි වක්ඛති – ‘‘ඡසුද්වාරෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ’’තිආදි. සඞ්ඛාරානං භෙදං පස්සතොති සබ්බෙසං සඞ්ඛාරානං ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජනසභාවං වීථිපටිපන්නෙන විපස්සනාඤාණෙන පස්සතො. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරගතම්හි තික්ඛෙ’’තිආදි. තත්ථ සඞ්ඛාගතම්හීති සඞ්ඛාරගතෙ විසයභූතෙ. තික්ඛෙති භාවනාබලෙන ඉන්ද්‍රියානඤ්ච සමතාය තිබ්බෙ. සූරෙති පටිපක්ඛෙහි අනභිභූතතාය, තෙසඤ්ච අභිභවනසමත්ථතාය විසදෙ පටුභූතෙ පවත්තන්තෙ.

“အနိစ္စာကာရန္တိ” ဟူသည် ဖြစ်ပြီးလျှင် မရှိခြင်းဟူသော အခြင်းအရာကို ဆိုလိုသည်။ “ဝိပရိဏာမဝိရာဂနိရောဓန္တိ” ဟူသည် ဇရာနှင့် မရဏအားဖြင့် နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖောက်ပြန်အပ်သည်လည်းကောင်း၊ ထို့ကြောင့်ပင် ပျက်စီးခြင်းနှင့် ချုပ်ပျက်ခြင်းသို့ ရောက်အပ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား အကြင်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရုပ်သည် ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် မတည်ဘဲ၊ စင်စစ်သော်ကား ဥပါဒ်အခါဟု ဆိုအပ်သော ပကတိသဘာဝကို စွန့်၏၊ စွန့်အပ်သော ထိုရုပ်သည် ဇရာအခါမှ ထိုထိုသို့ ရွေ့လျောပျက်စီး၏၊ ရွေ့လျောပျက်စီးသော ထိုရုပ်သည် ဘင်္ဂဖြစ်ခြင်းဖြင့် ချုပ်ပျက်၏ဟူသော ဤထူးခြားမှုကို ပြခြင်းငှာ “ပကတိဝိဇဟနေန” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဤသုတ်၌ “ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ကောင်းစွာသော ပညာဖြင့် ရှုသောသူအား” ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း၊ ဝီထိသို့သက်ဝင်သော ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် အနုဗောဓဉာဏ်ကိုသာ ရည်ရွယ်တော်မူသောကြောင့် ဥပဝိစာရညွှန်ပြချက် ဖြစ်သောကြောင့် “ဝိပဿနာပညာဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် “ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ အလိုရှိအပ်သော အာရုံသည် ရှေးရှုထင်ရှားရှိလတ်သော်” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူလတ္တံ့။ “သင်္ခါရတို့၏ ပျက်စီးခြင်းကို ရှုသောသူအား” ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၏ ခဏမစဲ ပျက်စီးတတ်သော သဘောကို ဝီထိသို့သက်ဝင်သော ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ရှုသောသူအား ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူသည်မှာ “သင်္ခါရဂတမှိ တိက္ခေ” စသည်တည်း။ ထို၌ “သင်္ခါရဂတမှိ” ဟူသည် အာရုံဖြစ်သော သင်္ခါရတရားတို့၌။ “တိက္ခေ” ဟူသည် ဘာဝနာအစွမ်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဣန္ဒြေတို့၏ ညီမျှခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထက်မြက်သော။ “သူရေ” ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့က မလွှမ်းမိုးနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို လွှမ်းမိုးနိုင်စွမ်းရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ထင်ရှားစွာ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပွားလတ်သော်။

කිලෙසානං වික්ඛම්භනවසෙන වූපසන්තතාය සන්තචිත්තස්ස, සංසාරෙ භයස්ස ඉක්ඛනතො භික්ඛුනො, උත්තරිමනුස්සධම්මසන්නිස්සිතත්තා අමානුසී රතීති විවෙකරති නෙක්ඛම්මරති. යතො යතොති යථා යථා නයවිපස්සනාදීසු යෙන යෙන සම්මසනාකාරෙනාති අත්ථො. ඛන්ධානං උදයබ්බයන්ති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධානං උප්පාදඤ්ච භඞ්ගඤ්ච. අමතන්තං විජානතන්ති විජානන්තානං විඤ්ඤූනං ආරද්ධවිපස්සනානං තං පීතිපාමොජ්ජං අමතාධිගමහෙතුතාය අමතන්ති වෙදිතබ්බං.

ကိလေသာတို့ကို ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်ဖြင့် ငြိမ်းစေအပ်သောကြောင့် ငြိမ်းအေးသောစိတ်ရှိသော၊ သံသရာ၌ ဘေးကို ရှုတတ်သောကြောင့် ရဟန်းမည်သောသူအား ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့် “အမာနုသီ ရတိ” ဟူသည် ဝိဝေကရတိ (ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း) နှင့် နေက္ခမ္မရတိ (တောထွက်ခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း) တည်း။ “ယတော ယတော” ဟူသည် နယဝိပဿနာစသည်တို့၌ ထိုထို သုံးသပ်ဆင်ခြင်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဟူသော အနက်တည်း။ “ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ” ဟူသည် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ဖြစ်ခြင်းနှင့် ချုပ်ပျက်ခြင်းကို။ “အမတန္တံ ဝိဇာနတံ” ဟူသည် ဝိပဿနာကို အားထုတ်ဆဲဖြစ်သော သိတတ်ကုန်သော ပညာရှိတို့အား ထိုပီတိပါမောဇ္ဇသည် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် “အမြိုက်နိဗ္ဗာန်” ဟူ၍ သိအပ်၏။

ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙති රූපාදිවසෙන ඡබ්බිධෙ ඉට්ඨාරම්මණෙ යථාරහං ඡසු ද්වාරෙසු ආපාථගතෙ. විසයෙ චෙතං භුම්මවචනං.

“ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ” ဟူသည် ရူပါရုံစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခြောက်ပါးသော အလိုရှိအပ်သော အာရုံသည် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ ရှေးရှုထင်ရှားရှိလတ်သော်။ ဤ၌ ဝိသယသဗ္ဗနာမ်၌ တည်သော ဘုမ္မဝိဘတ်တည်း။

307. පච්චුප්පන්නන්ති සන්තතිපච්චුප්පන්නං. අනුත්තරවිමොක්ඛො නාම අරහත්තං ඉධ අධිප්පෙතං උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන. කථං පන තත්ථ පිහං උපට්ඨපෙති, න හි අධිගතං අරහත්තං ආරම්මණං හොති, න ච තං ආරබ්භ පිහා පවත්තතීති? කො වා එවමාහ – ‘‘අරහත්තං ආරම්මණං කත්වා පිහං උපට්ඨපෙතී’’ති. අනුස්සුතිලද්ධං පන පරිකප්පසිද්ධං අරහත්තං උද්දිස්ස පත්ථනං ඨපෙති, තත්ථ චිත්තං පණිදහති. තෙනාහ භගවා – ‘‘කුදාස්සු නාමාහං තදායතනං උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමී’’ති. ආයතනන්ති අරහත්තමෙව ඡළඞ්ගසමන්නාගමාදිකාරණභාවතො, මනායතනධම්මායතනභාවතො ච තථා වුත්තං, තං පනෙතං දොමනස්සං [Pg.384] පත්ථනං පට්ඨපෙන්තස්ස උප්පජ්ජති පත්ථනාය සහාවත්තනතො. න හි ලොභදොසානං සහ වුත්ති අත්ථි. පත්ථනාමූලකත්තාති ඉමිනා උපට්ඨාපයතො පදස්ස හෙතුඅත්ථජොතකතමාහ. එවන්ති ‘‘කුදාස්සුනාමා’’තිආදිනා වුත්තාකාරෙන. උස්සුක්කාපෙතුන්ති යථා මග්ගෙන ඝටෙති, එවං උස්සුක්කාපෙතුං.

၃၀၇. “ပစ္စုပ္ပန္နံ” ဟူသည် သန္တတိပစ္စုပ္ပန်တည်း။ “အနုတ္တရဝိမောက္ခ” မည်သည် ဤ၌ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသ (အထွတ်အထိပ်ညွှန်ပြချက်) အားဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရည်ရွယ်သည်။ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်၌ တောင့်တခြင်းကို အဘယ်သို့ ဖြစ်စေသနည်း၊ ရအပ်ပြီးသော အရဟတ္တဖိုလ်သည် အာရုံမဖြစ်နိုင်၊ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်ကို အကြောင်းပြု၍လည်း တောင့်တခြင်းသည် မဖြစ်ပွားနိုင်ပါတကား။ အဘယ်သူသည် ဤသို့ပြောဖူးသနည်း — “အရဟတ္တဖိုလ်ကို အာရုံပြု၍ တောင့်တခြင်းကို ဖြစ်စေ၏” ဟု။ သို့သော်လည်း ကြားနာဖူးခြင်းဖြင့် ရအပ်သော ကြံစည်စိတ်ကူးအပ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရည်မှန်း၍ တောင့်တခြင်းကို ဖြစ်စေ၏၊ ထိုတရား၌ စိတ်ကို ညွတ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် — “အဘယ်အခါ၌ ငါသည် ထိုအာယတန (အရဟတ္တဖိုလ်တရား) သို့ ဆိုက်ရောက်၍ နေရပါအံ့နည်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “အာယတနံ” ဟူသည် ဆဠင်္ဂသမန္နာဂတစသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မနာယတန ဓမ္မာယတနတို့၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း အရဟတ္တဖိုလ်ကိုပင် ထိုသို့ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ တောင့်တခြင်းကို တည်ဆောက်သောသူအား တောင့်တခြင်းနှင့်အတူ ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် ထိုနှလုံးမသာယာခြင်း (ဒေါမနဿ) သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ လောဘနှင့် ဒေါသတို့သည် အတူတကွ ဖြစ်ပွားခြင်း မရှိပေ။ “ပတ္ထနာမူလကတ္တာ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် “ဥပဋ္ဌာပယတော” ဟူသော ပုဒ်၏ အကြောင်းအနက်ကို ပြခြင်းကို မိန့်တော်မူသည်။ “ဧဝံ” ဟူသည် “ကုဒါဿုနာမ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့်တည်း။ “ဥဿုက္ကာပေတုံ” ဟူသည် မဂ်ဖြင့် အားထုတ်သကဲ့သို့ ထိုသို့ အားထုတ်စေခြင်းငှာ။

308. අඤ්ඤාණුපෙක්ඛාති අඤ්ඤාණසහිතා උපෙක්ඛා අසමපෙක්ඛනපවත්තා. තෙන තෙන මග්ගොධිනා තස්ස තස්ස අපායගමනීයකිලෙසොධිස්ස අනවසෙසතො ජිතත්තා ඛීණාසවො නිප්පරියායතො ඔධිජිනො නාම; තදභාවතො පුථුජ්ජනො නිප්පරියායතොව අනොධිජිනො නාම; සෙඛො පන සියා පරියායතො ඔධිජිනොති. තම්පි නිවත්තෙන්තො, ‘‘අඛීණාසවස්සාති අත්ථො’’ති ආහ. ආයතිං විපාකං ජිනිත්වාති අප්පවත්තිකරණවසෙන සබ්බසො ආයතිං විපාකං ජිනිත්වා ඨිතත්තා ඛීණාසවොව නිප්පරියායතො විපාකජිනො නාම; තදභාවතො පුථුජ්ජනො නිප්පරියායතො අවිපාකජිනො නාම; සෙඛො පන සියා පරියායතො විපාකජිනොති. තම්පි නිවත්තෙන්තො ‘‘අඛීණාසවස්සෙවාති අත්ථො’’ති ආහ. අපස්සන්තස්ස රූපන්ති පාළිතො පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. පාළියං පුබ්බෙ ‘‘පුථුජ්ජනස්සා’’ති වත්වා පුන ‘‘අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්සා’’ති වචනං අන්ධපුථුජ්ජනස්සායං උපෙක්ඛා, න කල්‍යාණපුථුජ්ජනස්සාති දස්සනත්ථං. ගෙහස්සිතා උපෙක්ඛා හි යං කිඤ්චි ආරම්මණවත්ථුං අපෙක්ඛස්සෙව, න නිරපෙක්ඛස්සාති ඉට්ඨෙ, ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ වා ආරම්මණෙ සියාති වුත්තං ‘‘ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ’’ති. අඤ්ඤාණෙන පන තත්ථ අජ්ඣුපෙක්ඛනාකාරප්පත්ති හොති. තෙනාහ ‘‘ගුළපිණ්ඩකෙ’’තිආදි.

၃၀၈. “အညာဏုပေက္ခာ” ဟူသည် မသိခြင်းနှင့် ယှဉ်သော ညီမျှစွာမရှုခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပွားသော ဥပေက္ခာတည်း။ ထိုထိုမဂ်၏ အပိုင်းအခြားဖြင့် ထိုထို အပါယ်သို့ သွားစေတတ်သော ကိလေသာအပိုင်းအခြားကို အကြွင်းမဲ့ အောင်အပ်ပြီးသောကြောင့် ရဟန္တာသည် နိပ္ပရိယာယ် (တိုက်ရိုက်) အားဖြင့် “ဩဓိဇိန” (အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အောင်သောသူ) မည်၏။ ထိုရဟန္တာအဖြစ် မရှိသောကြောင့် ပုထုဇဉ်သည် နိပ္ပရိယာယ်အားဖြင့်သာလျှင် “အနောဓိဇိန” မည်၏။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ပရိယာယ်အားဖြင့် “ဩဓိဇိန” ဖြစ်ရာ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကိုလည်း တားမြစ်လိုသဖြင့် “ရဟန္တာ၏ ဟူသော အနက်တည်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “နောင်အခါ ဖြစ်လတ္တံ့သော ဝိပါက်ကို အောင်၍” ဟူသည် မဖြစ်ပေါ်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသော အနန္တရဝိပါက်ကို အောင်၍ တည်သောကြောင့် ရဟန္တာသည်သာ နိပ္ပရိယာယ်အားဖြင့် “ဝိပါကဇိန” မည်၏။ ထိုရဟန္တာအဖြစ် မရှိသောကြောင့် ပုထုဇဉ်သည် နိပ္ပရိယာယ်အားဖြင့် “အဝိပါကဇိန” မည်၏။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ပရိယာယ်အားဖြင့် “ဝိပါကဇိန” ဖြစ်ရာ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကိုလည်း တားမြစ်လိုသဖြင့် “ရဟန္တာ၏သာလျှင် ဟူသော အနက်တည်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “မရှုမမြင်သောသူ၏ ရုပ်ကို” ဟူသော စကားကို ပါဠိတော်မှ ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ စပ်အပ်၏။ ပါဠိတော်၌ ရှေးဦးစွာ “ပုထုဇဉ်၏” ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် တစ်ဖန် “ကြားနာမှုမရှိသော ပုထုဇဉ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခြင်းသည် ဤဥပေက္ခာသည် အန္ဓပုထုဇဉ်၏ ဥပေက္ခာသာဖြစ်၍ ကလျာဏပုထုဇဉ်၏ ဥပေက္ခာမဟုတ်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ ဂေဟဿိတဥပေက္ခာသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အာရုံဝတ္ထုကို ငဲ့ကွက်သောသူအားသာ ဖြစ်၏၊ မငဲ့ကွက်သောသူအား မဖြစ်၊ ထို့ကြောင့် အလိုရှိအပ်သော အာရုံ သို့မဟုတ် အလိုရှိအပ်သော အလတ်စားအာရုံ၌ ဖြစ်ရာ၏ဟု “အလိုရှိအပ်သော အာရုံသည် ရှေးရှုထင်ရှားရှိလတ်သော်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မသိခြင်း (အဝိဇ္ဇာ) ဖြင့်ကား ထိုအာရုံ၌ လျစ်လျူရှုသောအခြင်းအရာသို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဂုဠပိဏ္ဍကေ” (တင်လဲခဲ၌) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

ඉට්ඨෙ අරජ්ජන්තස්ස අනිට්ඨෙ අදුස්සන්තස්සාති ඉදං යෙභුය්‍යෙන සත්තානං ඉට්ඨෙ රජ්ජනං, අනිට්ඨෙ දුස්සනන්ති කත්වා වුත්තං. අයොනියොමනසිකාරො හි තංතංආරම්මණවසෙන න කත්ථචිපි ජවනනියමං කරොතීති වුත්තවිපරීතෙපි ආරම්මණෙ රජ්ජනදුස්සනං සම්භවති, තථාපිස්ස රජ්ජනදුස්සනං අත්ථතො පටික්ඛිත්තමෙවාති දට්ඨබ්බං. අසමපෙක්ඛනෙති අසමං අයුත්තදස්සනෙ අයොනිසො සම්මොහපුබ්බකං ආරම්මණස්ස ගහණෙ.

“အလိုရှိအပ်သော အာရုံ၌ မတပ်မက်သော၊ အလိုမရှိအပ်သော အာရုံ၌ မပြစ်မှားသောသူအား” ဟူသော ဤစကားကို များသောအားဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် အလိုရှိအပ်သောအာရုံ၌ တပ်မက်ခြင်း၊ အလိုမရှိအပ်သောအာရုံ၌ ပြစ်မှားခြင်း ရှိကြသည်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ အယောနိသောမနသိကာရသည် ထိုထိုအာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌မျှ ဇော၏ မြဲမြံခြင်းကို မပြုနိုင်သောကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ဆန့်ကျင်ဘက် အာရုံ၌လည်း တပ်မက်ခြင်း ပြစ်မှားခြင်းတို့သည် ဖြစ်ပေါ်နိုင်၏၊ သို့သော်လည်း ထိုသူ၏ တပ်မက်ခြင်း ပြစ်မှားခြင်းကို အနက်အားဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးသည်သာလျှင် ဟူ၍ ရှုအပ်၏။ “အသမပေက္ခနေ” ဟူသည် မညီမမျှ မလျောက်ပတ်စွာ ရှုခြင်း၌ အယောနိသော မောဟလျှင် အစရှိသည်ဖြင့် အာရုံကို ယူခြင်း၌။

309. පවත්තනවසෙනාති උප්පාදනවසෙන චෙව බහුලීකරණවසෙන ච. නිස්සාය චෙව ආගම්ම චාති ආගමනට්ඨානභූතෙ නිස්සයපච්චයභූතෙ ච [Pg.385] කත්වා. අතික්කන්තානි නාම හොන්ති වික්ඛම්භනෙන උස්සාරෙන්තා සමුස්සාරෙන්තා.

၃၀၉. “ဖြစ်ပွားစေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်” ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ များစွာဖြစ်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း။ “မှီ၍လည်းကောင်း၊ အကြောင်းပြု၍လည်းကောင်း” ဟူသည် ရောက်ရာအရပ်ဖြစ်သော မှီရာပစ္စည်းဖြစ်သော တရားကို ပြု၍။ “လွန်မြောက်အပ်ကုန်သည် မည်ကုန်၏” ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်ဖြင့် နှင်ထုတ်ကုန်လျက်၊ အကြွင်းမဲ့ နှင်ထုတ်ကုန်လျက်တည်း။

සොමනස්සභාවසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා, ‘‘සරික්ඛකෙනෙව සරික්ඛකං ජහාපෙත්වා’’ති වුත්තං. ඉධාපි පහායකං නාම පහාතබ්බතො බලවමෙව, සංකිලෙසධම්මානං බලවභාවතො සාතිසයං පන බලවභාවං සන්ධාය ‘‘ඉදානි බලවතා’’තිආදි වුත්තං. බලවභාවතො වොදානධම්මානං අධිගමස්ස අධිප්පෙතත්තා හෙත්ථ නෙක්ඛම්මස්සිතදොමනස්සානම්පි පහානං ජොතිතං.

သောမနဿဖြစ်ခြင်း၏ တူမျှသောသဘောကို ယူ၍ “တူသောတရားဖြင့်သာ တူသောတရားကို စွန့်ပယ်စေ၍” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤ၌လည်း ပယ်တတ်သောတရားသည် ပယ်အပ်သောတရားထက် အားကောင်းသည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ကိလေသာတရားတို့၏ အားကောင်းသော အဖြစ်ကြောင့် ထူးကဲသော အားကောင်းသောအဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ “ယခုအခါ အားကောင်းသောတရားဖြင့်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ အားကောင်းသောအဖြစ်ကြောင့် စင်ကြယ်သောတရားတို့ကို ရခြင်းကို ရည်ရွယ်အပ်သောကြောင့် ဤ၌ နေက္ခမ္မဿိတ ဒေါမနဿတို့၏ ပယ်ခြင်းကိုလည်း ပြအပ်ပေသည်။

උපෙක්ඛාය පහායකභාවෙන අධිප්පෙතත්තා ‘‘උපෙක්ඛාකථා වෙදිතබ්බා’’ති වුත්තං. ඣානස්ස අලාභිනො ච ලාභිනො ච පකිණ්ණකසඞ්ඛාරසම්මසනං සන්ධාය, ‘‘සුද්ධසඞ්ඛාරෙ ච පාදකෙ කත්වා’’ති. උපෙක්ඛාසහගතාති භාවනාය පගුණභාවං ආගම්ම කදාචි අජ්ඣුපෙක්ඛනවසෙනපි හි සම්මසනං හොතීති. පාදකජ්ඣානවසෙන, සම්මසිතධම්මවසෙන වා ආගමනවිපස්සනාය බහුලං සොමනස්සසහගතභාවතො ‘‘වුට්ඨානගාමිනී පන විපස්සනා සොමනස්සසහගතාවා’’ති නියමෙත්වා වුත්තං. උපෙක්ඛාසහගතා හොතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. චතුත්ථජ්ඣානාදීනීති ආදි-සද්දෙන අරූපජ්ඣානානි සඞ්ගණ්හාති. පුරිමසදිසාවාති පුරිමසදිසා එව, උපෙක්ඛාසහගතා වා හොති සොමනස්සසහගතා වාති අත්ථො. ඉදං සන්ධායාති යං චතුත්ථජ්ඣානාදිපාදකතො එව උපෙක්ඛාසහගතං වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනං නිස්සාය සොමනස්සසහගතාය විපස්සනාය පහානං, ඉදං සන්ධාය. පහානන්ති චෙත්ථ සමතික්කමලක්ඛණං වෙදිතබ්බං.

ဥပေက္ခာကို ပယ်စွန့်တတ်သော သဘောဖြင့် အလိုရှိအပ်သောကြောင့် “ဥပေက္ခာစကားကို သိအပ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဈာန်ကို မရဖူးသောသူနှင့် ရဖူးသောသူတို့၏ ရောပြွမ်းသော သင်္ခါရတို့ကို သုံးသပ်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ “စင်ကြယ်သော သင်္ခါရတို့ကို အခြေခံပြု၍” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်သော” ဟူသည်မှာ ဘာဝနာ၏ ပွားများပြီးမြောက်သည်ဖြစ်၍ တစ်ခါတစ်ရံ လျစ်လျူရှုခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်း သုံးသပ်ခြင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ အခြေခံဈာန်၏ အစွမ်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ သုံးသပ်အပ်သော တရား၏ အစွမ်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း လာသော ဝိပဿနာသည် အများအားဖြင့် သောမနဿနှင့်တကွဖြစ်သော သဘောရှိသောကြောင့် “ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ ဝိပဿနာသည်ကား သောမနဿနှင့်တကွဖြစ်သည်သာတည်း” ဟု ကန့်သတ်၍ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်၏” ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ “စတုတ္ထဈာန်အစရှိသည်တို့” ဟူရာ၌ အစရှိသော စကားလုံးဖြင့် အရူပဈာန်တို့ကို ယူ၏။ “ရှေးနှင့်တူသည်သာ” ဟူသည် ရှေးဦးစွာသော နည်းနှင့်တူသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်စေ၊ သောမနဿနှင့်တကွဖြစ်စေ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဤအရာကို ရည်ရွယ်၍” ဟူသည် စတုတ္ထဈာန်စသည်ကို အခြေခံပြု၍သာ ဖြစ်သော ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်သော ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာကို မှီ၍ သောမနဿနှင့်တကွဖြစ်သော ဝိပဿနာကို ပယ်ခြင်းဖြစ်ရာ ဤအရာကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ဤ၌ “ပယ်ခြင်း” ဟူသည်ကား လွန်မြောက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသည်ဟု သိအပ်၏။

එතං විසෙසං විපස්සනාය ආවජ්ජනට්ඨානභූතං. වුට්ඨානගාමිනියා ආසන්නෙ සමාපන්නජ්ඣානවිපස්සනා පාදකජ්ඣානවිපස්සනා, සම්මසිතධම්මොති විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඛන්ධා. පුග්ගලජ්ඣාසයොති පාදකජ්ඣානස්ස සම්මසිතජ්ඣානස්ස ච භෙදෙ සති පටිපජ්ජනකස්ස පුග්ගලස්ස, ‘‘අහො වත මය්හං පඤ්චඞ්ගිකං ඣානං භවෙය්‍ය චතුරඞ්ගික’’න්තිආදිනා පුබ්බෙ පවත්තඅජ්ඣාසයො. තෙසම්පි වාදෙති එත්ථ පඨමථෙරවාදෙ. අයමෙව…පෙ… නියමෙති තතො තතො දුතියාදිපාදකජ්ඣානතො උප්පන්නස්ස සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණස්ස පාදකජ්ඣානාතික්කන්තානං [Pg.386] අඞ්ගානං අසමාපජ්ජිතුකාමතා විරාගභාවනාභාවතො ඉතරස්ස ච අතබ්භාවතො. එතෙනෙව හි පඨමථෙරවාදෙ අපාදකපඨමජ්ඣානපාදකමග්ගා පඨමජ්ඣානිකාව හොන්ති, ඉතරෙ ච දුතියජ්ඣානිකාදිමග්ගා පාදකජ්ඣානවිපස්සනානියමෙහි තංතංඣානිකාව. එවං සෙසවාදෙසුපි විපස්සනානියමො යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො. තෙනාහ – ‘‘තෙසම්පි වාදෙ අයමෙව පුබ්බභාගෙ වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාව නියමෙතී’’ති. වුත්තාව, තස්මා න ඉධ වත්තබ්බාති අධිප්පායො.

ဤထူးခြားမှုသည် ဝိပဿနာ၏ ဆင်ခြင်ရာဌာန ဖြစ်သည်။ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ၏ အနီး၌ ဝင်စားအပ်သော ဈာန်ကို သုံးသပ်သော ဝိပဿနာသည် ပါဒကဈာန်ဝိပဿနာ ဖြစ်သည်။ “သုံးသပ်အပ်သော တရား” ဟူသည် ဝိပဿနာ၏ အာရုံဖြစ်ကုန်သော ခန္ဓာငါးပါးတို့တည်း။ “ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုဆန္ဒ (အဇ္ဈာသယ)” ဟူသည် အခြေခံဈာန်နှင့် သုံးသပ်အပ်သော ဈာန်တို့၏ ကွဲပြားမှုရှိလတ်သော် ကျင့်ကြံပွားများသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ “အို... ငါ့အား ငါးအင်္ဂါရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်ပါစေသား၊ လေးအင်္ဂါရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်ပါစေသား” စသည်ဖြင့် ရှေး၌ ဖြစ်ဖူးသော အလိုဆန္ဒတည်း။ “ထိုဆရာတို့၏ ဝါဒ၌လည်း” ဟူသည် ဤပထမ မထေရ်တို့၏ ဝါဒ၌ ဖြစ်သည်။ “ဤသည်သာလျှင်...ပ... ကန့်သတ်၏” ဟူသည် ထိုထို ဒုတိယဈာန်စရှိသော အခြေခံဈာန်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်အား အခြေခံဈာန်မှ လွန်မြောက်သော အင်္ဂါတို့ကို မဝင်စားလိုခြင်း၊ ကင်းပြတ်ခြင်း ဘာဝနာ မရှိခြင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အခြားတစ်ပါးသောဉာဏ်အား ထိုကဲ့သို့ သဘောမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ပထမမထေရ်တို့၏ ဝါဒ၌ အခြေခံမရှိသော မဂ်တို့နှင့် ပထမဈာန်ကို အခြေခံပြုသော မဂ်တို့သည် ပထမဈာန်ရှိသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ အခြားသော ဒုတိယဈာန်အစရှိသော မဂ်တို့သည် အခြေခံဈာန် ဝိပဿနာ၏ ကန့်သတ်ချက်များအရ ထိုထိုဈာန်ရှိသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ကျန်ရှိသော ဝါဒတို့၌လည်း ဝိပဿနာ ကန့်သတ်ချက်ကို အားလျော်စွာ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ထိုသူတို့၏ ဝါဒ၌လည်း ရှေးဦးအဖို့ဖြစ်သော ဤဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာသည်သာလျှင် ကန့်သတ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၍ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ မဆိုအပ်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။

310. නානත්තාදි කාමාවචරාදිකුසලාදිවිභාගතො නානාවිධා. තෙනාහ ‘‘අනෙකප්පකාරා’’ති. නානත්තසිතාති රූපසද්දාදිනානාරම්මණනිස්සයා. එකත්තා එකසභාවා ජාතිභූමිආදිවිභාගාභාවතො. එකාරම්මණනිස්සිතාති එකප්පකාරෙනෙව ආරම්මණෙ පවත්තා. හෙට්ඨා අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා වුත්තා ‘‘බාලස්ස මුළ්හස්සා’’තිආදිනා (ම. නි. 3.308). උපරි ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා වක්ඛති ‘‘උපෙක්ඛකො විහරතී’’තිආදිනා (ම. නි. 3.311). ද්වෙ උපෙක්ඛා ගහිතා ද්වින්නම්පි එකත්තා, එකජ්ඣං ගහෙතබ්බතො, නානත්තසිතාය උපෙක්ඛාය පකාසිතභාවතො ච.

၃၁၀. အထူးထူးအပြားပြားဖြစ်သော ဥပေက္ခာသည် ကာမာဝစရစသည် ကုသိုလ်စသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့် အစုံစုံ အထူးထူးရှိ၏။ ထို့ကြောင့် “များစွာသော အပြားရှိ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ “အထူးထူးသော အာရုံ၌ တည်မှီသော ဥပေက္ခာ” ဟူသည် ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံ စသော များစွာသော အာရုံတို့ကို မှီ၍ဖြစ်သော။ “တစ်မျိုးတည်းသော ဥပေက္ခာ” ဟူသည် အမျိုးအစား၊ ဘုံ အစရှိသော အပိုင်းအခြား မရှိသောကြောင့် တစ်ခုတည်းသော သဘောရှိ၏။ “တစ်မျိုးတည်းသော အာရုံ၌ မှီသော ဥပေက္ခာ” ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့်သာလျှင် အာရုံ၌ ဖြစ်သော။ အောက်၌ “မိုက်သော တွေဝေသောသူ၏” စသည်ဖြင့် အညာဏုပေက္ခာကို ဆိုအပ်ပြီ။ အထက်၌ “လျစ်လျူရှုကာ နေ၏” စသည်ဖြင့် ဆဠင်္ဂုပေက္ခာကို ဆိုလတ္တံ့။ ဥပေက္ခာနှစ်မျိုးလုံးပင် တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ပေါင်းတည်း ယူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အထူးထူးသော အာရုံ၌ တည်မှီသော ဥပေက္ခာကို ပြအပ်ပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဥပေက္ခာနှစ်ပါးတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။

අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා අඤ්ඤා සද්දාදීසු තත්ථ තත්ථෙව විජ්ජමානත්තා. රූපෙසූති ච ඉමිනා න කෙවලං රූපායතනවිසෙසා එව ගහිතා, අථ ඛො කසිණරූපානිපීති ආහ – ‘‘රූපෙ උපෙක්ඛාභාවඤ්ච අඤ්ඤා’’තිආදි. එකත්තසිතභාවොපි ඉධ එකත්තවිසයසම්පයොගවසෙනෙව ඉච්ඡිතො, න ආරම්මණවසෙන චාති දස්සෙතුං, ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. සම්පයුත්තවසෙනාති සම්පයොගවසෙන. ආකාසානඤ්චායතනං නිස්සයතීති ආකාසානඤ්චායතනනිස්සිතා, ආකාසානඤ්චායතනඛන්ධනිස්සිතා. සෙසාසුපීති විඤ්ඤාණඤ්චායතනනිස්සිතාදීසුපි.

အညာဏuပေက္ခာသည် အခြားဖြစ်ကုန်သော သဒ္ဒါရုံစသည်တို့၌ ထိုထိုအရပ်၌သာလျှင် ရှိသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ “ရုပ်တရားတို့၌” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ရူပါယတန အထူးတို့ကိုသာ ယူသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ကသိဏ်ရုပ်တို့ကိုလည်း ယူအပ်ကုန်၏ဟူ၍ ပြလိုသဖြင့် “ရုပ်၌ ဥပေက္ခာဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အခြား...” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤ၌ တစ်မျိုးတည်းသော အာရုံ၌ တည်မှီသော သဘောသည်လည်း တစ်မျိုးတည်းသော အာရုံနှင့် ယှဉ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ အလိုရှိအပ်၏၊ အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်ဟု ပြခြင်းငှာ “အကြင်ကြောင့်မူကား...” စသည်ကို ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ထို၌” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “ယှဉ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်” ဟူသည် ယှဉ်စပ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်တည်း။ အာကာသာနဉ္စာယတနကို မှီ၍ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် အာကာသာနဉ္စာယတနနိဿိတ မည်၏။ အာကာသာနဉ္စာယတန ခန္ဓာတို့ကို တည်မှီသော။ “ကျန်ရှိသော တရားတို့၌လည်း” ဟူသည် ဝိညာဏဉ္စာယတနနိဿိတ စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်သည်။

අරූපාවචරවිපස්සනුපෙක්ඛායාති අරූපාවචරධම්මාරම්මණාය විපස්සනුපෙක්ඛාය. රූපාවචරවිපස්සනුපෙක්ඛන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. තාය කාමරූපාරූපභෙදාය තණ්හාය නිබ්බත්තාති තම්මයා, තෙභූමකධම්මා, තෙසං භාවො තම්මයතා, තණ්හා යස්ස ගුණස්ස වසෙන අත්ථෙ සද්දනිවෙසො, තදභිධානකොති ආහ – ‘‘තම්මයතා නාම තණ්හා’’ති[Pg.387]. අතම්මයතා තම්මයතාය පටිපක්ඛොති කත්වා. විපස්සනුපෙක්ඛන්ති, ‘‘යදත්ථි යං භූතං, තං පජහති උපෙක්ඛං පටිලභතී’’ති (දී. නි. 3.71; අ. නි. 7.55) එවමාගතං සඞ්ඛාරවිචිනනෙ මජ්ඣත්තභූතං උපෙක්ඛං.

“အရူပဘုံ၌ဖြစ်သော ဝိပဿနာဥပေက္ခာအားဖြင့်” ဟူသည် အရူပတရားတို့ကို အာရုံပြုသော ဝိပဿနာဥပေက္ခာအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ “ရူပဘုံ၌ဖြစ်သော ဝိပဿနာဥပေက္ခာကို” ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ ကာမ၊ ရူပ၊ အရူပ အပြားရှိသော ထိုတဏှာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သောကြောင့် တမ္မယ (ထိုတဏှာတည်းဟူသော သဘောရှိကုန်သော) မည်ကုန်၏။ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့တည်း။ ထိုတရားတို့၏ ဖြစ်ခြင်းသဘောသည် တမ္မယတာ မည်၏။ တဏှာသည် အကြင်ဂုဏ်အစွမ်းဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်၌ စကားလုံးသက်ဝင်စေအပ်၏၊ ထိုတဏှာကို ဟောကြားတတ်သော စကားလုံးအဖြစ်ဖြင့် “တမ္မယတာ မည်သည် တဏှာတည်း” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “အတမ္မယတာ” ဟူသည် တမ္မယတာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ “ဝိပဿနာဥပေက္ခာကို” ဟူသည် “ရှိသမျှသော၊ ဖြစ်သမျှသော ထိုတရားကို ပယ်စွန့်၏၊ ဥပေက္ခာကို ရရှိ၏” ဟူ၍ လာရှိသော သင်္ခါရတို့ကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်ရာ၌ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော ဥပေက္ခာတည်း။

311. යදරියොති එත්ථ ද-කාරො පදසන්ධිකරො, උපයොගපුථුවචනෙ ච ය-සද්දොති දස්සෙන්තො, ‘‘යෙ සතිපට්ඨානෙ අරියො’’ති ආහ. කාමං ‘‘අරියො’’ති පදං සබ්බෙසම්පි පටිවිද්ධසච්චානං සාධාරණං, වක්ඛමානස්ස පන විසෙසස්ස බුද්ධාවෙණිකත්තා, ‘‘අරියො සම්මාසම්බුද්ධො’’ති වුත්තං. න හි පච්චෙකබුද්ධාදීනං අයමානුභාවො අත්ථි. තීසු ඨානෙසූති න සුස්සූසන්තීති වා, එකච්චෙ න සුස්සූසන්ති එකච්චෙ සුස්සූසන්තීති වා, සුස්සූසන්තීති වා, පටිපන්නාපටිපන්නානං සාවකානං පටිපත්තිසඞ්ඛාතෙසු තීසු සතිපට්ඨානෙසු. සතිං පට්ඨපෙන්තොති පටිඝානුනයෙහි අනවස්සුතත්තා තදුභයනිවත්තත්තා සබ්බදා සතිං උපට්ඨපෙන්තො. බුද්ධානමෙව සා නිච්චං උපට්ඨිතසතිතා, න ඉතරෙසං ආවෙණිකධම්මභාවතො. ආදරෙන සොතුමිච්ඡා ඉධ සුස්සූසාති තදභාවං දස්සෙන්තො, ‘‘සද්දහිත්වා සොතුං න ඉච්ඡන්තී’’ති ආහ. න අඤ්ඤාති ‘‘න අඤ්ඤායා’’ති වත්තබ්බෙ යකාරලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘න ජානනත්ථායා’’ති. සත්ථු ඔවාදස්ස අනාදියනමෙව වොක්කමනන්ති ආහ – ‘‘අතික්කමිත්වා…පෙ… මඤ්ඤන්තී’’ති.

၃၁၁. “ယဒရိယော” ဟူသော ဤ၌ ‘ဒ’ကာရသည် ပုဒ်စပ်ခြင်း (ပဒသန္ဓိ) ကို ပြုတတ်၏။ ဥပယောဂ ဝိဘတ် အများကိန်း၌ ‘ယ’သဒ္ဒါဖြစ်ကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် “အကြင် သတိပဋ္ဌာန်တို့၌ မြတ်သောသူသည်...” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အမှန်စင်စစ် “အရိယ” ဟူသော ပုဒ်သည် သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ပြီးသော သူအားလုံးတို့နှင့် ဆက်ဆံသော်လည်း ပြလတ္တံ့သော ထူးခြားမှုသည် ဘုရားရှင်တို့၏ သီးခြားဂုဏ် (အာဝေဏိကဓမ္မ) ဖြစ်သောကြောင့် “မြတ်စွာဘုရားရှင်တည်းဟူသော အရိယပုဂ္ဂိုလ်” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အစရှိသည်တို့အား ဤအာနုဘော်သည် မရှိပေ။ “ဌာနသုံးပါးတို့၌” ဟူသည် မနာယူလိုကြကုန်သည်လည်းကောင်း၊ အချို့တို့သည် မနာယူလိုကြဘဲ အချို့တို့သည် နာယူလိုကြကုန်သည်လည်းကောင်း၊ နာယူလိုကြကုန်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်သော၊ ကျင့်သော မကျင့်သော တပည့်သာဝကတို့၏ ကျင့်ဝတ်ဟု ဆိုအပ်သော သတိပဋ္ဌာန်သုံးပါးတို့၌ ဖြစ်သည်။ “သတိကို ဖြစ်စေတော်မူ၏” ဟူသည် ဒေါသ၊ ရာဂတို့ဖြင့် ယိုစီးခြင်း မရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုနှစ်ပါးလုံးကို တားမြစ်အပ်သောကြောင့် အခါခပ်သိမ်း သတိကို ထင်ရှားစွာ တည်စေတော်မူ၏။ အစဉ်သဖြင့် သတိထင်ရှားရှိခြင်း သဘောသည် မြတ်စွာဘုရားတို့အားသာ ဖြစ်၏၊ အခြားသောသူတို့အား မဖြစ်၊ သီးခြားဂုဏ် (အာဝေဏိကဓမ္မ) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ရိုသေစွာ နာယူလိုခြင်းသည် ဤ၌ ‘သုဿူသာ’ (နာယူလိုခြင်း) မည်၏။ ထိုသဘော မရှိသည်ကို ပြလိုသဖြင့် “ယုံကြည်၍ နာယူခြင်းငှာ မလိုလားကြကုန်” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “န အညာ” ဟူသည် “န အညာယ” ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ‘ယ’ကာရ ကျေခြင်းအားဖြင့် ညွှန်းဆိုခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် “သိခြင်းအကျိုးငှာ မဟုတ်” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဆရာ၏ အဆုံးအမကို မလိုက်နာခြင်းသည်ပင် ဖဲခွာခြင်းဖြစ်သောကြောင့် “လွန်မြောက်၍...ပ... မှတ်ထင်ကြကုန်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

ගෙහස්සිතදොමනස්සවසෙනාති ඉදං ඉධ පටික්ඛිපිතබ්බමත්තදස්සනපදං දට්ඨබ්බං. නෙක්ඛම්මස්සිතදොමනස්සස්සපි සත්ථු පසඞ්ගවසෙන ‘‘න චෙව අත්තමනො හොතී’’ති අත්තමනපටික්ඛෙපෙන අනත්තමනතා වුත්තා විය හොතීති තං පටිසෙධෙන්තො – ‘‘අප්පතීතො හොතීති න එවමත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති. තස්ස සෙතුඝාතො හි තථාගතානං. යදි එවං කස්මා අත්තමනතාපටික්ඛෙපොති ආහ – ‘‘අප්පටිපන්නකෙසු පන අනත්තමනතාකාරණස්ස අභාවෙනෙතං වුත්ත’’න්ති. පටිඝඅවස්සවෙනාති ඡහි ද්වාරෙහි පටිඝවිස්සන්දනෙන, පටිඝප්පවත්තියාති අත්ථො. උප්පිලාවිතොති න එවමත්ථො දට්ඨබ්බො උප්පිලාවිතත්තස්ස බොධිමූලෙ එව පහීනත්තා. පටිපන්නකෙසූති ඉදං අධිකාරවසෙන වුත්තං, අප්පටිපන්නකෙසුපි තථාගතස්ස අනත්තමනතාකාරණං නත්ථෙව. එතං වුත්තන්ති එතං ‘‘අත්තමනො චෙව හොතී’’තිආදිවචනං වුත්තං [Pg.388] සාවකානං සම්මාපටිපත්තියා සත්ථු අනවජ්ජාය චිත්තාරාධනාය සම්භවතො.

"Gehassitadomanassavasena" ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဤနေရာ၌ ငြင်းပယ်ထိုက်ရုံမျှကို ပြသသောပုဒ်ဟု မှတ်အပ်၏။ နေက္ခမ္မဿိတဒေါမနဿအားလည်း ဘုရားရှင်၌ သက်ရောက်မှုရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် "နှလုံးမသာယာသည်လည်း မဟုတ်" ဟု နှလုံးသာယာမှုကို ငြင်းပယ်ခြင်းဖြင့် နှလုံးမသာယာမှုဖြစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်လိုသဖြင့် "မနှစ်သက်ခြင်းဖြစ်၏ဟူ၍ ဤသို့ အနက်ကို မရှုမြင်အပ်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုဒေါမနဿသည် တထာဂတမြတ်စွာဘုရားတို့အား လုံးဝအကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက အဘယ်ကြောင့် နှလုံးသာယာမှုကို ငြင်းပယ်ရသနည်းဟူမူ - "မကျင့်သောသူတို့၌မူကား နှလုံးမသာယာခြင်း၏ အကြောင်းမရှိသဖြင့် ဤသို့မိန့်တော်မူအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "Paṭighaavassavena" ဟူသည် တံခါးခြောက်ပေါက်တို့ဖြင့် ဒေါသစီးထွက်ခြင်းဖြစ်၏၊ ဒေါသဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟု အနက်ရ၏။ "Uppilāvito" ဟူသော စကား၏ အနက်ကို ထိုသို့မရှုမြင်အပ်၊ ကြည်နူးတက်ကြွခြင်း (ပျံ့လွင့်ခြင်း) ကို ဗောဓိပင်ရင်း၌ပင် ပယ်သတ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ "Paṭipannakesu" ဟူသော ဤပုဒ်ကို ဆိုင်ရာအစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏၊ မကျင့်သောသူတို့၌လည်း တထာဂတမြတ်စွာဘုရားအား နှလုံးမသာယာခြင်း၏ အကြောင်းသည် လုံးဝမရှိသည်သာတည်း။ "Etaṃ varia" ဟူသည် သာဝကတို့၏ ကောင်းစွာကျင့်ခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားအား အပြစ်ကင်းစွာ စိတ်တော်ကို ကြည်လင်စေခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဤ "နှလုံးသာယာသည်လည်း ဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

312. දමිතොති නිබ්බිසෙවනභාවාපාදනෙන සික්ඛාපිතො. ඉරියාපථපරිවත්තනවසෙන අපරිවත්තිත්වා එකදිසාය එව සත්තදිසාවිධාවනස්ස ඉධාධිප්පෙතත්තා සාරිතානං හත්ථිදම්මාදීනං එකදිසාධාවනම්පි අනිවත්තනවසෙනෙව යුත්තන්ති ආහ – ‘‘අනිවත්තිත්වා ධාවන්තො එකංයෙව දිසං ධාවතී’’ති. කායෙන අනිවත්තිත්වාවාති කායෙන අපරිවත්තිත්වා එව. විමොක්ඛවසෙන අට්ඨ දිසා විධාවති, න පුරත්ථිමාදිදිසාවසෙන. එකප්පහාරෙනෙවාති එකනීහාරෙනෙව, එකස්මිංයෙව වා දිවසෙ එකභාගෙන. ‘‘පහාරො’’ති හි දිවසස්ස තතියො භාගො වුච්චති. විධාවනඤ්චෙත්ථ ඣානසමාපජ්ජනවසෙන අකලඞ්කමප්පතිසාතං ජවනචිත්තපවත්තන්ති ආහ ‘‘සමාපජ්ජතියෙවා’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၃၁၂. "Damito" ဟူသည် (မကောင်းသောအမှုကို) မမှီဝဲခြင်းသို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် ဆုံးမအပ်၊ သင်ကြားအပ်သော။ ဤနေရာ၌ ဣရိယာပုဒ်ကို ပြောင်းလဲခြင်းအစွမ်းဖြင့် မပြောင်းလဲဘဲ အရပ်တစ်မျက်နှာတည်း၌သာ အရပ်ခုနစ်မျက်နှာသို့ ပြေးသွားခြင်းကို ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် စေလွှတ်အပ်သော ယဉ်ပါးအောင် ဆုံးမဆဲဆင် စသည်တို့၏ အရပ်တစ်မျက်နှာသို့ ပြေးသွားခြင်းသည်လည်း မပြန်လှည့်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်သာ သင့်လျော်၏ဟု မိန့်တော်မူလိုသဖြင့် "မလှည့်ပြန်ဘဲ ပြေးသော် အရပ်တစ်မျက်နှာတည်းသို့သာ ပြေး၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "Kāyena anivattitvā" ဟူသည် ကိုယ်ဖြင့် မပြန်လှည့်ဘဲသာ ဖြစ်၏။ ဝိမောက္ခအစွမ်းဖြင့် အရပ်ရှစ်မျက်နှာသို့ ပြေးသွား၏၊ အရှေ့အရပ် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ "Ekappahāreneva" ဟူသည် တစ်ကြိမ်တည်းသော အားထုတ်မှုဖြင့်သာ၊ သို့မဟုတ် တစ်ရက်တည်း၌ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြင့်။ "Pahāra" ဟူသည် နေ့၏ သုံးပုံတစ်ပုံကို ခေါ်ဆိုသောကြောင့်တည်း။ ဤနေရာ၌ ပြေးသွားခြင်းဟူသည် ဈာန်ဝင်စားခြင်းအစွမ်းဖြင့် အပြစ်ကင်းစင်လျက် ငြိတွယ်မှုကင်းစွာ ဇောစိတ်ဖြစ်ပျက်ခြင်းကို ဆိုလိုသောကြောင့် "ဝင်စားသည်သာတည်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကျန်ရှိသောစကားသည် ကောင်းစွာသိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

සළායතනවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

သဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

8. උද්දෙසවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

၈. ဥဒ္ဒေသဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်

313. දෙසෙතබ්බස්ස අත්ථස්ස උද්දිසනං උද්දෙසො, විභජනං විභඞ්ගොති ආහ – ‘‘මාතිකඤ්ච විභජනඤ්චා’’ති තුලෙය්‍යාතිආදීනි චත්තාරිපි පදානි පඤ්ඤාවෙවචනානි. අථ වා තුලෙය්‍යාති තුලනභූතාය පඤ්ඤාය තස්ස ධම්මස්ස පග්ගහාදිවිධිනා පරිතුලෙය්‍ය. තීරෙය්‍යාති තීරණභූතාය පඤ්ඤාය තත්ථ ඤාණකිරියාසමාපනවසෙන තීරෙය්‍ය. පරිග්ගණ්හෙය්‍යාති තථාසමාපන්නො ආනිසංසෙ අස්සාදආදීනවෙ ච විචිනෙය්‍ය. පරිච්ඡින්දෙය්‍යාති පරිච්ඡින්දභූතෙන ඤාණෙන අත්ථං පරිච්ඡින්දිත්වා ජානෙය්‍ය. ආරම්මණෙසූති රූපාදිපුථුත්තාරම්මණෙසු. නිකන්තිවසෙනාති නිකාමනවසෙන අපෙක්ඛාවසෙන. තිට්ඨමානන්ති පවත්තමානං. ගොචරජ්ඣත්තෙති ඣානාරම්මණභූතෙ. තඤ්හි භාවනාචිත්තෙනාභිභුය්‍ය අවිස්සජ්ජිත්වා ගය්හමානං අජ්ඣත්තං විය හොතීති ‘‘ගොචරජ්ඣත්ත’’න්ති වුච්චති. භාවනං ආරද්ධස්ස භික්ඛුනො යදි භාවනාරම්මණෙ නිකන්ති උප්පජ්ජෙය්‍ය, තාය නිකන්තියා උපරි භාවනං විස්සජ්ජෙත්වා චිත්තසංකොචවසෙන සණ්ඨිතං නාම, තදභාවෙන අසණ්ඨිතං නාම හොතීති, ‘‘අජ්ඣත්තං අසණ්ඨිත’’න්ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො, ‘‘ගොචරජ්ඣත්තෙ නිකන්තිවසෙන අසණ්ඨිත’’න්ති [Pg.389] ආහ. තථා හි වක්ඛති – ‘‘නිකන්තිවසෙන හි අතිට්ඨමානං හානභාගියං න හොති, විසෙසභාගියමෙව හොතී’’ති. අග්ගහෙත්වාති රූපාදීසු කිඤ්චි තණ්හාදිග්ගාහවසෙන අග්ගහෙත්වා. තථා අග්ගහණෙනෙව හි තණ්හාපරිතාසාදිවසෙන න පරිතස්සෙය්‍ය. අවසෙසස්ස ච දුක්ඛස්සාති සොකාදිදුක්ඛස්ස. අවසෙසස්ස ච දුක්ඛස්සාති වා ජාතිජරාමරණසීසෙන විපාකදුක්ඛස්ස ගහිතත්තා කිලෙසදුක්ඛස්ස චෙව සංසාරදුක්ඛස්ස චාති අත්ථො.

၃၁၃. ဟောကြားအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ညွှန်ပြခြင်းသည် ဥဒ္ဒေသမည်၏၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းသည် ဝိဘင်္ဂမည်၏ဟု မိန့်တော်မူလိုသဖြင့် "မာတိကာကိုလည်းကောင်း၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းကိုလည်းကောင်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "Tuleyya" စသော ပုဒ်လေးခုလုံးသည် ပညာ၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) ပုဒ်များ ဖြစ်ကြ၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ "Tuleyya" ဟူသည် နှိုင်းယှဉ်တတ်သောပညာဖြင့် ထိုတရားကို ပဂ္ဂဟ (ချီးမြှောက်ခြင်း) စသောနည်းလမ်းဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ဆင်ခြင်ရာ၏။ "Tīreyya" ဟူသည် ဆုံးဖြတ်တတ်သောပညာဖြင့် ထိုတရား၌ ဉာဏ်၏ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဆုံးဖြတ်ရာ၏။ "Pariggaṇheyya" ဟူသည် ထိုသို့ဝင်စားသောသူသည် အကျိုးကျေးဇူး (သာယာဖွယ်) နှင့် အပြစ် (ဘေးရန်) တို့ကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ရာ၏။ "Paricchindeyya" ဟူသည် ပိုင်းခြားတတ်သောဉာဏ်ဖြင့်သာ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပိုင်းခြား၍ သိရာ၏။ "Ārammaṇesu" ဟူသည် ရူပါရုံစသော ထူးခြားသောအာရုံတို့၌။ "Nikantivasena" ဟူသည် စွဲမက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်၊ ငဲ့ကွက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်။ "Tiṭṭhamānaṃ" ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လှုပ်ရှားနေသော။ "Gocarajjhatte" ဟူသည် ဈာန်၏အာရုံဖြစ်သောတရား၌။ ထိုဈာန်အာရုံကို ဘာဝနာစိတ်ဖြင့် လွှမ်းမိုး၍ မစွန့်လွှတ်ဘဲ ယူအပ်သောကြောင့် အတွင်း (အဇ္ဈတ္တ) ကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "Gocarajjhatta" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဘာဝနာကို အားထုတ်ဆဲဖြစ်သော ရဟန်းအား အကယ်၍ ဘာဝနာအာရုံ၌ တဏှာစွဲမက်မှု ဖြစ်ပေါ်လာပါက ထိုစွဲမက်မှုကြောင့် အထက်တရားထူးအတွက် ဘာဝနာကို စွန့်လွှတ်၍ စိတ်ကျဉ်းမြောင်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် တည်တံ့သည်မည်၏၊ ထိုသို့မဖြစ်ခြင်းဖြင့် မတည်တံ့သည်မည်၏ ဟု "အဇ္ဈတ္တ၌ မတည်တံ့" ဟု မိန့်တော်မူသည်ကို ပြလိုသဖြင့် "ဂေါစရဇ္ဈတ္တ (ဈာန်အာရုံ) ၌ စွဲမက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် မတည်တံ့ခြင်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုသို့လည်း ရှေ့၌ ဟောတော်မူလတ္တံ့ - "စွဲမက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် မတည်တံ့ခြင်းသည် ဆုတ်ယုတ်ကြောင်းတရား မဟုတ်ပေ၊ ထူးခြားသော တရားထူးရကြောင်းသာ ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "Aggahetvā" ဟူသည် ရူပါရုံစသည်တို့၌ တစ်စုံတစ်ခုကို တဏှာစသော ဂြဟ (စွဲလမ်းခြင်း) အစွမ်းဖြင့် မစွဲလမ်းဘဲ။ ထိုသို့ မစွဲလမ်းခြင်းဖြင့်သာလျှင် တဏှာပူပန်ခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မပူပန်ရာ။ "Avasesassa ca dukkhassa" ဟူသည် စိုးရိမ်ခြင်း (သောက) စသော ဆင်းရဲတည်း။ သို့မဟုတ် "Avasesassa ca dukkhassa" ဟူသည် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း၊ အိုခြင်း၊ သေခြင်းတို့ကို အမှူးထား၍ ဝိပါက်ဆင်းရဲကို ယူအပ်သောကြောင့် ကိလေသာဆင်းရဲနှင့် သံသာရဆင်းရဲကို ဆိုလိုသည်ဟု အနက်ရ၏။

316. රූපමෙව කිලෙසුප්පත්තියා කාරණභාවතො රූපනිමිත්තං. රාගාදිවසෙන තං අනුධාවතීති රූපනිමිත්තානුසාරී.

၃၁၆. ရူပါရုံသည်သာလျှင် ကိလေသာဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ရူပနိမိတ် မည်၏။ ထိုရူပနိမိတ်သို့ ရာဂစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အစဉ်လိုက်ပြေးတတ်သောကြောင့် ရူပနိမိတ်နောက်သို့ အစဉ်လိုက်သူ (ရူပနိမိတ္တာနုသာရီ) မည်၏။

318. නිකන්තිවසෙන අසණ්ඨිතන්ති අපෙක්ඛාවසෙන සණ්ඨිතං නිකන්තිං පහාය පවත්තමානං උපරි විසෙසාවහතොති. තෙනාහ ‘‘නිකන්තිවසෙන හී’’තිආදි.

၃၁၈. "Nikantivasena asaṇṭhitaṃ" ဟူသည် ငဲ့ကွက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် တည်သော စွဲမက်မှုကို ပယ်၍ အထက်တရားထူးကို ဆောင်ကျဉ်းပေးတတ်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်နေခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် "nikantivasena hi" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

320. අග්ගහෙත්වා අපරිතස්සනාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ, ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා තණ්හාදිග්ගාහවසෙන උපාදියිත්වා තණ්හාපරිතාසාදිවසෙන පරිතස්සනා, වුත්තවිපරියායෙන අග්ගහෙත්වා අපරිතස්සනා වෙදිතබ්බා. කථං පනෙසා අනුපාදාපරිතස්සනා හොතීති මහාථෙරස්ස අධිප්පායං විවරිතුං චොදනං සමුට්ඨපෙති? උපාදාතබ්බස්ස අභාවතොති තස්ස අනුපාදාපරිතස්සනාභාවෙ කාරණවචනං. යදි හීතිආදි තස්ස සමත්ථනං. උපාදාපරිතස්සනාව අස්ස තථා උපාදාතබ්බස්ස තථෙව උපාදින්නත්තා. එවන්ති නිච්චාදිආකාරෙන. උපාදින්නාපීති ගහිතපරාමට්ඨාපි. අනුපාදින්නාව හොන්ති අයොනිසො ගහිතත්තා, විඤ්ඤූසු නිස්සාය ජානිතබ්බත්තා ච. දිට්ඨිවසෙනාති මිච්ඡාදිට්ඨියා ගහණාකාරවසෙන, තස්ස පන අයථාභූතගාහිතාය පරමත්ථතො ච අභාවතො. අත්ථතොති පරමත්ථතො. අනුපාදාපරිතස්සනායෙව නාම හොති උපාදාතබ්බාකාරස්ස අභාවෙන තං අනුපාදියිත්වා එව පරිතස්සනාති කත්වා.

၃၂၀. "Aggahetvā aparitassanā" ဟူသည် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့၌ "ဒါဟာ ငါ့ဥစ္စာပဲ" စသည်ဖြင့် တဏှာစသော စွဲလမ်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် စွဲလမ်း၍ တဏှာဖြင့် ပူပန်ခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပူပန်ခြင်းကို ဆိုလို၏၊ ထိုဟောတော်မူအပ်သော နည်းလမ်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် မစွဲလမ်းဘဲ မပူပန်ခြင်း (အဂ္ဂဟေတွာ အပရိတဿနာ) ဟု မှတ်အပ်၏။ "ဤမစွဲလမ်းဘဲ ပူပန်ခြင်းသည် မည်သို့ဖြစ်သနည်း" ဟု မဟာထေရ်မြတ်၏ အလိုဆန္ဒကို ဖွင့်ပြရန် မေးခွန်းကို တင်ပြ၏။ "Upādātabbassa abhāvato" ဟူသည် ထိုမစွဲလမ်းဘဲ ပူပန်ခြင်းမရှိရာ၌ အကြောင်းရင်းကို ဆိုခြင်းဖြစ်၏။ "Yadi hi" စသည်သည် ထိုအချက်ကို ထောက်ခံခြင်းဖြစ်၏။ ထိုသို့ စွဲလမ်းထိုက်သောအရာကို ထိုနည်းတူ စွဲလမ်းအပ်သောကြောင့် စွဲလမ်း၍ ပူပန်ခြင်းသာ ဖြစ်ရာ၏။ "Evaṃ" ဟူသည် မြဲ၏စသော အခြင်းအရာအားဖြင့်။ "Upādinnāpi" ဟူသည် (မှားယွင်းစွာ) ယူအပ်၊ သုံးသပ်အပ်သော်လည်း။ နှလုံးသွင်းမှားယွင်းစွာ ယူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညာရှိတို့ကို အမှီပြု၍ သိအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မယူအပ် (မစွဲလမ်းအပ်) သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ "Diṭṭhivasena" ဟူသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏ ယူပုံအခြင်းအရာအားဖြင့်တည်း၊ သို့သော် ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ယူခြင်းမဟုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပရမတ်အားဖြင့် မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ "Atthato" ဟူသည် ပရမတ်အားဖြင့်။ စွဲလမ်းထိုက်သောအခြင်းအရာ မရှိခြင်းကြောင့် ထိုအရာကို မစွဲလမ်းဘဲ ပူပန်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် မစွဲလမ်းဘဲ ပူပန်ခြင်း (အနုပါဒါပရိတဿနာ) သာ ဖြစ်ပေသည်။

පරිවත්තතීති න තදෙව රූපං අඤ්ඤථා පවත්තං පරිවත්තති, අථ ඛො පකතිජහනෙන සභාවවිගමෙන නස්සති භිජ්ජති. විපරිණතන්ති අඤ්ඤථත්තං ගතං විනට්ඨං. කම්මවිඤ්ඤාණන්ති අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං. ‘‘රූපං අත්තා’’තිආදි මිච්ඡාගාහවසෙන විඤ්ඤාණස්ස රූපභෙදෙන වුත්තස්ස භෙදානුපරිවත්ති හොති. විපරිණාමං අනුගන්ත්වා විපරිවත්තනතං ආරබ්භ පවත්තං විපරිණාමානුපරිවත්තං; තතො [Pg.390] සමුප්පන්නා පරිතස්සනා විපරිණාමානුපරිවත්තජා පරිතස්සනාති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘විපරිණාමස්ස…පෙ… පරිතස්සනා’’ති. අකුසලධම්මසමුප්පාදා චාති, ‘‘යං අහු වත මෙ, තං වත මෙ නත්ථී’’තිආදිනා පවත්තා අකුසලචිත්තුප්පාදධම්මා. ඛෙපෙත්වාති පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන අනුප්පත්තිනිමිත්තතාය ඛෙපෙත්වා. භයතාසෙනාති භායනවසෙනපි චිත්තුත්‍රාසෙන. තණ්හාතාසෙනාති තස්සනෙන. සවිඝාතොති චිත්තවිඝාතනවිඝාතෙන සවිඝාතො. තතො එව චෙතොදුක්ඛෙන සදුක්ඛො. මණිකරණ්ඩකසඤ්ඤායාති රිත්තකරණ්ඩංයෙව මණිපරිපුණ්ණකරණ්ඩොති උප්පන්නසඤ්ඤාය. අග්ගහෙත්වා පරිතස්සනාති ගහෙතබ්බස්ස අභාවෙන ගහණම්පි අවිජ්ජමානපක්ඛියමෙවාති අග්ගහෙත්වා පරිතස්සනා නාම හොති.

‘ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲ၏’ ဟူသည် ထိုရုပ်သည်ပင် တစ်ပါးသောနည်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၍ ဖောက်ပြန်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ပကတိသဘောကို စွန့်ခြင်းဖြင့်၊ မိမိသဘော ကင်းပျောက်ခြင်းဖြင့် ပျက်စီးတတ်၏၊ ကျိုးပဲ့တတ်၏။ ‘ဖောက်ပြန်အပ်သော’ ဟူသည် တစ်ပါးသော အခြင်းအရာသို့ ရောက်သော၊ ပျက်စီးအပ်သော ရုပ်တည်း။ ‘ကမ္မဝိညာဉ်’ ဟူသည် အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်တည်း။ ‘ရုပ်သည် အတ္တဖြစ်၏’ စသော မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းခြင်း စွမ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်သော ရုပ်၏ ပျက်စီးခြင်း၌ ဝိညာဉ်၏ ပျက်စီးခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖောက်ပြန်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောတရားသည် ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖောက်ပြန်သောတရား (ဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တ) မည်၏။ ထိုဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖောက်ပြန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တုန်လှုပ်ခြင်းသည် ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖောက်ပြန်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော တုန်လှုပ်ခြင်း (ဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တဇ ပရိတဿနာ) မည်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ဝိပရိဏာမဿ...ပေ... ပရိတဿနာ’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘အကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း’ ဟူသည် “ငါ့အား စင်စစ် ရှိခဲ့ဖူးသော ရုပ်သည် ယခု ငါ့အား စင်စစ် မရှိတော့ပါတကား” ဟူသော အစရှိသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကုသိုလ်စိတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတရားတို့တည်း။ ‘ကုန်စေ၍’ ဟူသည် ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်ရန် အခွင့်မပေးခြင်းဖြင့် ထပ်မံမဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းကြောင့် ကုန်ဆုံးစေ၍။ ‘ကြောက်လန့်ခြင်းဖြင့်’ ဟူသည် ကြောက်ရွံ့ခြင်းစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်တုန်လှုပ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း။ ‘တဏှာဖြင့် တုန်လှုပ်ခြင်းဖြင့်’ ဟူသည် တဏှာဖြင့် ပူပန်တုန်လှုပ်ခြင်းဖြင့်။ ‘ပင်ပန်းခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော’ ဟူသည် စိတ်၏ ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းဖြင့် ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော။ ထိုစိတ်ပင်ပန်းခြင်းကြောင့်ပင် စိတ်၏ ဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော’ (သဒုက္ခ) မည်၏။ ‘ပတ္တမြားကြုတ်ဟု မှတ်ထင်ခြင်းဖြင့်’ ဟူသည် ဗလာဖြစ်သော ကြုတ်ကိုပင်လျှင် ပတ္တမြားဖြင့် ပြည့်နေသော ကြုတ်ဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော မှတ်ထင်ခြင်းဖြင့်။ ‘မယူရဘဲ ပူပန်တုန်လှုပ်ခြင်း’ ဟူသည် ယူအပ်သောတရား မရှိခြင်းကြောင့် ယူခြင်းသည်လည်း မရှိသော အဖို့အစု၌သာ ပါဝင်သဖြင့် ‘မယူရဘဲ ပူပန်တုန်လှုပ်ခြင်း’ မည်၏။

321. කම්මවිඤ්ඤාණමෙව නත්ථි සති කම්මවිඤ්ඤාණෙ රූපභෙදානුපරිවත්ති සියාති කම්මවිඤ්ඤාණාභාවදස්සනමුඛෙන ඛීණාසවස්ස සබ්බසො කිලෙසාභාවං දස්සෙති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၃၂၁. ကမ္မဝိညာဉ်ရှိမှသာလျှင် ရုပ်၏ပျက်စီးခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖောက်ပြန်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏၊ (ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၌) ကမ္မဝိညာဉ်ဟူသည်ပင် မရှိတော့ပေဟု ကမ္မဝိညာဉ်မရှိပုံကို ပြသခြင်းအားဖြင့် ရဟန္တာအရှင်မြတ်အား အလုံးစုံသော ကိလေသာ မရှိပုံကို ပြတော်မူ၏။ ကျန်ရှိသော စကားရပ်သည် အလွယ်တကူ သိသာနိုင်၏။

උද්දෙසවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဥဒ္ဒေသဝိဘင်္ဂသုတ်အဋ္ဌကထာ၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

9. අරණවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

၉. အရဏဝိဘင်္ဂသုတ်အဋ္ဌကထာဖွင့်ဆိုချက် (ဋီကာ)

323. ගෙහස්සිතවසෙනාති කිලෙසනිස්සිතවසෙන අනුරොධවසෙන. නෙව උක්ඛිපෙය්‍යාති න අනුග්ගණ්හෙය්‍ය. න අවක්ඛිපෙය්‍යාති ගෙහස්සිතවසෙන විරොධවසෙන න නිග්ගණ්හෙය්‍ය. අනුරොධෙන විනා සම්පහංසනවසෙන යථාභූතගුණකථනං නෙවුස්සාදනා වජ්ජාභාවතො; තථා විරොධෙන විනා විවෙචනවසෙන යථාභූතදොසකථනං න අපසාදනං. සභාවමෙවාති යථාභූතසභාවමෙව කස්සචි පුග්ගලස්ස අනාදෙසකරණවසෙන කථෙය්‍ය, සෙය්‍යථාපි ආයස්මා සුභූතිත්ථෙරො. විනිච්ඡිතසුඛන්ති, ‘‘අජ්ඣත්තං අනවජ්ජ’’න්තිආදිනා විසෙසතො විනිච්ඡිතසුඛාය හොති. පරම්මුඛා අවණ්ණන්ති ස්වායං රහොවාදො පෙසුඤ්ඤූපසංහාරවසෙන පවත්තො ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘පිසුණවාචන්ති අත්ථො’’ති. ඛීණාතීති ඛීණො, යො භාසති, යඤ්ච උද්දිස්ස භාසති, ද්වෙපි හිංසති විබාධතීති අත්ථො, තං ඛීණවාදං. ස්වායං යස්මා කිලෙසෙහි ආකිණ්ණො සංකිලිට්ඨො එව ච හොති, තස්මා වුත්තං – ‘‘ආකිණ්ණං [Pg.391] සංකිලිට්ඨං වාච’’න්ති. තෙන අවසිට්ඨං තිවිධම්පි වචීදුච්චරිතමාහ. අධිට්ඨහිත්වාති, ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති අජ්ඣොසාය. ආදායාති පග්ගය්හ. වොහරෙය්‍යාති සමුදාචරෙය්‍ය. ලොකසමඤ්ඤන්ති ලොකසඞ්කෙතං.

၃၂၃. ‘အိမ်ရာ၌ မှီသည်၏ စွမ်းအားဖြင့်’ ဟူသည် ကိလေသာကို မှီသည်၏ စွမ်းအားဖြင့်၊ သာယာနှစ်သက်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့်။ ‘မြှောက်လည်း မမြှောက်ရာ’ ဟူသည် ချီးမြှောက် ထောက်ပံ့ခြင်း မပြုရာ။ ‘နှိမ့်လည်း မနှိမ့်ရာ’ ဟူသည် အိမ်ရာ၌ မှီသော ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့် နှိမ်နင်းခြင်း မပြုရာ။ နှစ်သက်သာယာခြင်း မရှိဘဲ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်စေခြင်း စွမ်းအားဖြင့် ဟုတ်မှန်သောအတိုင်း ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုခြင်းသည် အပြစ်မရှိသောကြောင့် ချီးမြှောက်ခြင်း (ဥဿာဒနာ) မည်သည် မဟုတ်ပေ။ ထို့အတူ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်း မရှိဘဲ ပိုင်းခြားဝေဖန်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့် ဟုတ်မှန်သောအတိုင်း အပြစ်ကို ပြောဆိုခြင်းသည် နှိမ့်ချခြင်း (အပသာဒနာ) မဟုတ်ပေ။ ‘သဘောတရားမျှကိုသာ’ ဟူသည် တစ်စုံတစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ညွှန်ပြခြင်း မပြုဘဲ ဟုတ်မှန်သော သဘောတရားမျှကိုသာ ပြောဆိုရာ၏၊ သက်တော်ရှည် အရှင်သုဘူတိထေရ် ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ ‘ဆုံးဖြတ်အပ်သော ချမ်းသာ’ ဟူသည် “မိမိသန္တာန်၌ အပြစ်ကင်းသော” ဟူသော အစရှိသည်ဖြင့် အထူးသဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်သော ချမ်းသာ ဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ ‘မျက်ကွယ်၌ ကဲ့ရဲ့ခြင်း’ ဟူသည် ကွယ်ရာ၌ ပြောဆိုသော ထိုစကားသည် ကုန်းတိုက်ခြင်းကို ဆောင်ယူခြင်း စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဤ၌ အလိုရှိအပ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ကုန်းစကားဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘ဖျက်ဆီးတတ်၏’ ဟူသည် ပျက်စီးစေတတ်သော စကားတည်း၊ ပြောဆိုသောသူကိုလည်းကောင်း၊ ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုခံရသော သူကိုလည်းကောင်း နှစ်ဦးလုံးကိုပင် ညှဉ်းဆဲဖျက်ဆီးတတ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏၊ ထိုဖျက်ဆီးတတ်သော စကားကို (ဆိုလိုသည်။) ထိုစကားသည် ကိလေသာတို့ဖြင့် ရောပြွမ်း၍ ညစ်ညူးသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ရောပြွမ်းညစ်ညူးသော စကား’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားဖြင့် ကျန်ရှိသော သုံးပါးသော ဝစီဒုစရိုက်ကိုလည်း မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘စွဲမြဲစွာ နှလုံးသွင်း၍’ ဟူသည် “ဤသည်သာ သစ္စာဖြစ်၏” ဟု မှားယွင်းစွာ သက်ဝင်စွဲလမ်း၍။ ‘ယူ၍’ ဟူသည် ချီးမြှောက်၍။ ‘ပြောဆိုရာ၏’ ဟူသည် အစဉ်တစိုက် ပြောဆိုသုံးစွဲရာ၏။ ‘လောကသမုတိ’ ဟူသည် လောက၏ သတ်မှတ်ချက် (ဝေါဟာရ) တည်း။

324. ආරම්මණතො සම්පයොගතො කාමෙහි පටිසංහිතත්තා කාමපටිසන්ධි, කාමසුඛං. තෙනාහ ‘‘කාමූපසංහිතෙන සුඛෙනා’’ති. සදුක්ඛොති විපාකදුක්ඛෙන සංකිලෙසදුක්ඛෙන සදුක්ඛො. තථා සපරිළාහොති විපාකපරිළාහෙන චෙව කිලෙසපරිළාහෙන ච සපරිළාහො.

၃၂၄. အာရုံ၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယှဉ်ဖက်တရား၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ကာမဂုဏ်တို့နှင့် ဆက်စပ်နေသောကြောင့် ကာမပဋိသန္ဓေ၊ ကာမချမ်းသာ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ကာမဂုဏ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော ချမ်းသာဖြင့်’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘ဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော’ ဟူသည် ဝိပါကဆင်းရဲခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သံကိလေသဆင်းရဲခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော။ ထို့အတူ ‘ပူပန်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော’ ဟူသည် ဝိပါကပူပန်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာပူပန်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပူပန်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော။

326. වට්ටතො නිස්සරිතුං අදත්වා තත්ථෙව සීදාපනතො මිච්ඡාපටිපදාභාවෙන සත්තෙ සංයොජෙතීති සංයොජනං, විසෙසතො භවසංයොජනං තණ්හාති ආහ ‘‘තණ්හායෙතං නාම’’න්ති. න තණ්හායෙව මානාදයොපි සංයොජනත්තං සාධෙන්ති නාම සබ්බසො සංයොජනතො සුට්ඨු බන්ධනතො. තෙන වුත්තං – ‘‘අවිජ්ජානීවරණානං, භික්ඛවෙ, සත්තානං තණ්හාසංයොජනාන’’න්ති (සං. නි. 2.125-126).

၃၂၆. သံသရာဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ရန် အခွင့်မပေးဘဲ ထိုသံသရာဝဋ်၌ပင် နစ်မြုပ်စေခြင်းဖြင့် မှားယွင်းသော အကျင့်ဖြစ်သောကြောင့် သတ္တဝါတို့ကို ချည်နှောင်တတ်သောကြောင့် သံယောဇဉ် (သံယောဇန) မည်၏၊ အထူးသဖြင့် ဘဝသံယောဇဉ်ဟူသည် တဏှာဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ဤသည်ကား တဏှာ၏ အမည်တည်း’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ တဏှာမျှသာမဟုတ်၊ မာနစသည်တို့သည်လည်း အလုံးစုံ ချည်နှောင်တတ်သောကြောင့်၊ ကောင်းစွာ နှောင်ဖွဲ့တတ်သောကြောင့် သံယောဇဉ်အဖြစ်ကို ပြီးစေတတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ချစ်သားရဟန်းတို့... အဝိဇ္ဇာအတားအဆီးရှိကုန်သော၊ တဏှာသံယောဇဉ်အနှောင်အဖွဲ့ရှိကုန်သော သတ္တဝါတို့အား...” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်ခဲ့သည်။

ඉමං චතුක්කන්ති, ‘‘යෙ කාමපටිසන්ධිසුඛිනො සොමනස්සානුයොගං අනුයුත්තා, යෙ අත්තකිලමථානුයොගං අනුයුත්තා’’ති එවමාගතං ඉමං චතුක්කං නිස්සාය. ‘‘එතදග්ගෙ ඨපිතො’’ති, වත්වා තං නිස්සාය ඨපිතභාවං විත්ථාරතො දස්සෙතුං, ‘‘භගවතො හී’’තිආදි වුත්තං. උස්සාදනාඅපසාදනා පඤ්ඤායන්ති තථාගතෙන විනෙතබ්බපුග්ගලවසෙන ධම්මදෙසනාය පවත්තෙතබ්බතො. අයං පුග්ගලො…පෙ… ආචාරසම්පන්නොති වා නත්ථි පරෙසං අනුද්දෙසකවසෙන ධම්මදෙසනාය පවත්තනතො.

‘ဤလေးပါးအစု’ ဟူသည် “အကြင်သူတို့သည် ကာမပဋိသန္ဓေချမ်းသာ ဖြစ်သော သောမနဿ၌ အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်ခြင်းကို အားထုတ်ကြကုန်၏၊ အကြင်သူတို့သည် ကိုယ်ကို ပင်ပန်းစေခြင်း၌ အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်ခြင်းကို အားထုတ်ကြကုန်၏” ဟူ၍ ဤသို့ လာရှိသော ဤလေးပါးအစုကို အမှီပြု၍။ ‘ဤဧတဒဂ်ရာထူး၌ ထားအပ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၍ ထိုအရှင်အား ဧတဒဂ်ရာထူး၌ ထားတော်မူခြင်း၏ အကြောင်းကို အကျယ်အားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ ‘မြတ်စွာဘုရားအား စင်စစ်သော်ကား’ ဟူသော အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ချီးမြှောက်ခြင်းနှင့် နှိမ့်ချခြင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား ဆုံးမအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ စွမ်းအားဖြင့် တရားဒေသနာကို ဖြစ်ပွားစေအပ်သောကြောင့် ထင်ရှားကုန်၏။ “ဤပုဂ္ဂိုလ်သည်...ပ... အကျင့်သီလနှင့် ပြည့်စုံ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း သူတစ်ပါးတို့ကို ညွှန်ပြခြင်း မပြုသောအားဖြင့် တရားဒေသနာကို ဖြစ်ပွားစေတော်မူသောကြောင့်တည်း။

329. පරම්මුඛා අවණ්ණන්ති නින්දියස්ස දොසස්ස නින්දනං. න හි කදාචි නින්දියො පසංසියො හොති, තං පන කාලං ඤත්වාව කථෙතබ්බන්ති ආහ, ‘‘යුත්තපත්තකාලං ඤත්වාවා’’ති. ඛීණවාදෙපි එසෙව නයො තස්ස රහොවාදෙන සමානයොගක්ඛමත්තා.

၃၂၉. ‘မျက်ကွယ်၌ ကဲ့ရဲ့ခြင်း’ ဟူသည် ကဲ့ရဲ့အပ်သော အပြစ်ကို ကဲ့ရဲ့ခြင်းတည်း။ စင်စစ်သော်ကား ကဲ့ရဲ့အပ်သောသူသည် မည်သည့်အခါမျှ ချီးမွမ်းအပ်သည် မဟုတ်ပေ၊ သို့သော် ထိုကဲ့ရဲ့ခြင်းကို အခါအချိန်ကို သိ၍သာ ပြောဆိုအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော အခါကို သိ၍သာလျှင်’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဖျက်ဆီးတတ်သော စကား (ခီဏဝါဒ) ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏၊ အကြောင်းမူကား ထိုစကားသည် ကွယ်ရာ၌ ပြောဆိုသော စကားနှင့် တူညီသော သဘောရှိသောကြောင့်တည်း။

330. ඝාතීයතීති වධීයති. සද්දොපි භිජ්ජති නස්සති, භෙදො හොතීති අත්ථො. ගෙලඤ්ඤප්පත්තොති ඛෙදං පරිස්සමං පත්තො. අපලිබුද්ධන්ති දොසෙහි අනනුපතිතං.

၃၃၀. ‘နှိပ်စက်အပ်၏’ ဟူသည် သတ်ဖြတ်အပ်၏။ အသံသည်လည်း ပျက်စီးတတ်၏၊ ချို့ယွင်းပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘နာဖျားခြင်းသို့ ရောက်သော’ ဟူသည် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းသို့ ရောက်သော။ ‘အနှောင့်အယှက်မရှိသော’ ဟူသည် အပြစ်တို့ဖြင့် အစဉ်မလိုက်အပ်သော (အပြစ်နှင့် မရောပြွမ်းသော)။

331. අභිනිවිස්ස [Pg.392] වොහරතීති එවමෙතං, න ඉතො අඤ්ඤථාති තං ජනපදනිරුත්තිං අභිනිවිසිත්වා සමුදාචරති. අතිධාවනන්ති සමඤ්ඤං නාමෙතං ලොකසඞ්කෙතසිද්ධා පඤ්ඤත්තීති පඤ්ඤත්තිමත්තෙ අට්ඨත්වා පරමත්ථතො ථාමසා පරාමස්ස වොහරණං.

၃၃၁. ‘စွဲမြဲစွာ ကိုင်စွဲ၍ ပြောဆို၏’ ဟူသည် “ဤသည်ကား ဤသို့သာ ဖြစ်၏၊ ဤမှတစ်ပါး အခြားမဟုတ်” ဟု ထိုဇနပုဒ်၏ စကားအသုံးအနှုန်းကို စွဲစွဲမြဲမြဲ ကိုင်စွဲ၍ သုံးစွဲပြောဆို၏။ ‘ကျော်လွန်၍ ပြေးခြင်း’ ဟူသည် သမုတိဟူသည် လောကသတ်မှတ်ချက်ဖြင့် ပြီးသော ပညတ်မျှသာဖြစ်၏ဟု ပညတ်မျှ၌သာ မတည်ဘဲ ပရမတ်အားဖြင့် ပြင်းထန်သော စွဲလမ်းခြင်းဖြင့် သုံးစွဲပြောဆိုခြင်းတည်း။

332. අපරාමසන්තොති අනභිනිවිසන්තො සමඤ්ඤාමත්තතොව වොහරති.

၃၃၂. ‘မှားယွင်းစွာ မသုံးသပ်ဘဲ’ ဟူသည် စွဲလမ်းခြင်း မရှိဘဲ သမုတိကာရကမျှဖြင့်သာ သုံးစွဲပြောဆို၏။

333. මරියාදභාජනීයන්ති යථාවුත්තසම්මාපටිපදාය මිච්ඡාපටිපදාය ච අඤ්ඤමඤ්ඤං සඞ්කරභාවවිභාජනං. රණන්ති සත්තා එතෙහි කන්දන්ති අකන්දන්තාපි කන්දනකාරණභාවතොති රණා; රාගදොසමොහා, දසපි වා කිලෙසා, සබ්බෙපි වා එකන්තාකුසලා, තෙහි නානප්පකාරදුක්ඛනිබ්බත්තකෙහි අභිභූතා සත්තා කන්දන්ති; සහ රණෙහීති සරණො. රණසද්දො වා රාගාදිරෙණූසු නිරුළ්හො. තෙනාහ ‘‘සරජො සකිලෙසො’’ති. පාළියං පන ‘‘සදුක්ඛො එසො ධම්මො’’තිආදිනා ආගතත්තා කාමසුඛානුයොගාදයොපි ‘‘සරණො’’ති වුත්තාති දුක්ඛාදීනං රණභාවො තන්නිබ්බත්තකසභාවානං අකුසලානං සරණතා ච වෙදිතබ්බා. අරණොතිආදීනං පදානං වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

၃၃၃. "မရိယာဒဘာဇနီယ" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော သမ္မာပဋိပတ်နှင့် မိစ္ဆာပဋိပတ်တို့ကို အချင်းချင်း မရောနှောဘဲ ခွဲခြားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ရဏ" ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့သည် ဤတရားတို့ကြောင့် ငိုကြွေးကြကုန်၏၊ ကိုယ်တိုင် မငိုကြွေးသော်လည်း ငိုကြွေးခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် ရဏ (ဆင်းရဲခြင်း/ဆူပူခြင်း) မည်ကုန်၏။ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ သော်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာ တစ်ဆယ်တို့ သော်လည်းကောင်း၊ စင်စစ် အကုသိုလ်ဖြစ်ကုန်သော ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအမျိုးမျိုးသော ဆင်းရဲကို ဖြစ်စေတတ်သော ကိလေသာတို့ လွှမ်းမိုးအပ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် ငိုကြွေးကြရကုန်၏။ ဆင်းရဲ (ရဏ) နှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် "သရဏ" မည်၏။ သို့မဟုတ် "ရဏ" သဒ္ဒါသည် ရာဂစသော ကိလေသာမြူတို့၌ ထင်ရှား၏။ ထို့ကြောင့် "မြူရှိသော၊ ကိလေသာရှိသော" ဟု ဆိုအပ်၏။ ပါဠိတော်၌မူ "ဤတရားသည် ဆင်းရဲနှင့်တကွ ဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် လာရှိသောကြောင့် ကာမသုခါနုယောဂ (ကာမဂုဏ်ချမ်းသာကို အဖန်တလဲလဲ ခံစားခြင်း) စသည်တို့ကိုလည်း "သရဏ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲစသည်တို့၏ ရဏအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဆင်းရဲကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောရှိသော အကုသိုလ်တရားတို့၏ သရဏအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ "အရဏ" စသော ပုဒ်တို့၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုခဲ့ပြီးသည်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် သိအပ်၏။

වත්ථුං සොධෙතීති නිරොධසමාපජ්ජනෙන මහප්ඵලභාවකරණෙන දක්ඛිණෙය්‍යවත්ථුභූතං අත්තානං විසොධෙති; නිරොධසමාපත්තියා වත්ථුවිසොධනං නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨිතානං පච්චෙකබුද්ධානං මහාකස්සපත්ථෙරාදීනං දින්නදක්ඛිණාවිසුද්ධියා දීපෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘තථා හී’’තිආදි. තථෙවාති ඉමිනා ‘‘පිණ්ඩාය චරන්තො’’තිආදිං උපසංහරති. මෙත්තාභාවනාය මුදුභූතචිත්තබහුමානපුබ්බකං දෙන්තීති, ‘‘සුභූතිත්ථෙරො දක්ඛිණං විසොධෙතී’’ති වුත්තං. තෙන දායකතොපි දක්ඛිණාවිසුද්ධිං දස්සෙති. වත්ථුසොධනං පන පටිභාගතො. එවං පන කාතුං සක්කාති සාවකානම්පි කිමෙවං ලහුවුට්ඨානාධිට්ඨානං සාවකෙසු චිණ්ණවසීභාවො සම්භවතීති පුච්ඡති. ඉතරො අග්ගසාවකමහාසාවකෙසු කිං වත්තබ්බං, පකතිසාවකෙසුපි වසිප්පත්තෙසු ලබ්භතීති තෙ දස්සෙන්තො, ‘‘ආම සක්කා’’තිආදිමාහ. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

"အလှူခံဝတ္ထုကို သုတ်သင်၏" ဟူသည်မှာ နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားခြင်းဖြင့် (အလှူကို) အကျိုးကြီးမြတ်အောင် ပြုလုပ်လျက် အလှူခံထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သော မိမိကိုယ်ကို သုတ်သင်တော်မူ၏။ နိရောဓသမာပတ်ဖြင့် အလှူခံဝတ္ထုကို သုတ်သင်ခြင်းကို နိရောဓသမာပတ်မှ ထမြောက်တော်မူကြကုန်သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါရှင်မြတ်များ၊ အရှင်မဟာကဿပထေရ် စသည်တို့အား လှူဒါန်းအပ်သော အလှူဒက္ခိဏာ၏ စင်ကြယ်ခြင်းဖြင့် ပြသအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "စင်စစ်သော်ကား" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "ထို့အတူသာလျှင်" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် "ဆွမ်းခံလှည့်လည်သော်" စသည်ကို ပေါင်းစပ်နှိုင်းယှဉ်ပြ၏။ မေတ္တာဘာဝနာကြောင့် နူးညံ့သိမ်မွေ့သော စိတ်ဖြင့် ရိုသေကိုင်းညွတ်မှုကို ရှေးဦးစွာပြု၍ လှူဒါန်းကြသောကြောင့် "အရှင်သုဘူတိမထေရ်သည် အလှူဒက္ခိဏာကို သုတ်သင်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားဖြင့် အလှူရှင်ဒါယကာ၏ ဘက်မှလည်း အလှူ၏ စင်ကြယ်ခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ အလှူခံဝတ္ထုကို သုတ်သင်ခြင်းမူကား (ဒါယကာနှင့် အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်) နှစ်ဖက်လုံးနှင့် သက်ဆိုင်၏။ "ဤသို့ ပြုနိုင်ပါသလော" ဟု မေးရာ၌ သာဝကတို့အားလည်း ဤသို့ လျင်မြန်စွာ (သမာပတ်မှ) ထမြောက်ရန် အဓိဋ္ဌာန်ခြင်းနှင့် သာဝကတို့၌ လေ့ကျင့်ထားသော ဝသီဘော် ဖြစ်နိုင်ပါသလောဟု မေးခြင်းဖြစ်၏။ တစ်ပါးသောသူ (အဋ္ဌကထာဆရာ) ကလည်း အဂ္ဂသာဝက၊ မဟာသာဝကတို့၌ အဘယ်မှာ ပြောဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း၊ ဝသီဘော်သို့ ရောက်ကုန်သော ပကတိသာဝကတို့၌ပင် ရနိုင်၏ဟု ထိုသာဝကတို့ကို ညွှန်ပြလျက် "ရနိုင်ပါ၏" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ကြွင်းသောစကားစုသည် နားလည်လွယ်ကူလှပေ၏။

අරණවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

အရဏဝိဘင်္ဂသုတ်အဋ္ဌကထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပြခြင်း (လီးနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

10. ධාතුවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

၁၀. ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့် (ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ်ဝဏ္ဏနာ)

342. අපරික්ඛීණායුකං [Pg.393] පුක්කුසාතිකුලපුත්තං උද්දිස්ස ගමනන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘තුරිතගමනචාරික’’න්ති. මම වාසුපගමනෙන තව චිත්තස්ස අඵාසුකං අනිට්ඨං සචෙ නත්ථි. සොති පුබ්බුපගතො. දින්නං දින්නමෙව වට්ටතීති එකවාරං දින්නං දින්නමෙව යුත්තං, න පුන දාතබ්බන්ති අධිප්පායො. කතං කතමෙවාති සඞ්ගහත්ථං කතං අනුච්ඡවිකකම්මං කතමෙව, න තං පුන විපරිවත්තෙතබ්බන්ති අධිප්පායො.

၃၄၂. အသက်တမ်း မကုန်သေးသော ပုက္ကုသာတိအမျိုးကောင်းသားကို ရည်စူး၍ ကြွတော်မူခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ "အလျင်အမြန် ကြွချီတော်မူခြင်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ငါတည်းခိုခြင်းကြောင့် သင့်စိတ်အား မချမ်းသာခြင်း၊ မနှစ်သက်ခြင်း မရှိပါမူ"။ "သော" ဟူသည် ရှေးဦးစွာ ရောက်နှင့်သောသူ (ပုက္ကုသာတိ) ဖြစ်၏။ "ပေးလှူအပ်သည်ကို ပေးလှူအပ်သည်သာလျှင် သင့်လျော်၏" ဟူသည်မှာ တစ်ကြိမ် ပေးလှူအပ်သည်ကို ပေးလှူအပ်သည်သာလျှင် လျော်ကန်၏၊ တစ်ဖန် ထပ်၍ မပေးအပ်တော့ပြီဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ပြုအပ်သည်ကို ပြုအပ်သည်သာလျှင်" ဟူသည်မှာ ချီးမြှောက်ခြင်း အကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သင့်လျော်သော အမှုကိစ္စကို ပြုပြီးသည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထိုအမှုကို တစ်ဖန် ပြောင်းလဲရန် မလိုတော့ပြီဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

පුක්කුසාතිම්හි උභයථාපි කුලපුත්තභාවො පරිපුණ්ණො එවාති ආහ – ‘‘ජාතිකුලපුත්තොපි ආචාරකුලපුත්තොපී’’ති. තත්‍රාති තස්මිං තක්කසීලතො ආගමනෙ. අඞ්කෙ නිපන්නදාරකං විය ජනං තොසෙති තුට්ඨිං පාපෙති. රතනානි උප්පජ්ජන්ති පබ්බතසමුද්දාදිසන්නිස්සිතත්තා පච්චන්තදෙසස්ස. දස්සනීයන්ති දස්සනෙනෙව සුඛාවහං. එවරූපන්ති දස්සනීයං සවනීයඤ්ච.

ပုက္ကုသာတိမင်းသား၌ နှစ်ပါးလုံးသော အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်း အမျိုးကောင်းသားအဖြစ်သည် ပြည့်စုံလှသည်သာလျှင်ဖြစ်၍ "ဇာတိအားဖြင့် အမျိုးကောင်းသားလည်း ဖြစ်၏၊ အကျင့်သီလအားဖြင့် အမျိုးကောင်းသားလည်း ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "တတြ" ဟူသည် တက္ကသိုလ်ပြည်မှ လာရာ၌ ဖြစ်သည်။ ရင်ခွင်၌ အိပ်စက်နေသော ကလေးငယ်ကဲ့သို့ လူအများကို နှစ်သက်စေတတ်၏၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်၏။ ပစ္စန္တရာဇ်အရပ်သည် တောင်၊ သမုဒ္ဒရာစသည်တို့ကို မှီ၍တည်သောကြောင့် ရတနာတို့သည် ပေါ်ထွန်းကုန်၏။ "ဖူးမြင်ထိုက်သော" ဟူသည် ဖူးမြင်ရရုံမျှဖြင့် ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သော။ "ဤသို့သဘောရှိသော" ဟူသည် ဖူးမြင်ထိုက်ခြင်း၊ နာယူထိုက်ခြင်းလည်း ရှိသော။

අනග්ඝකම්බලෙ මහග්ඝකම්බලෙ. සාරකරණ්ඩකෙති චන්දනසාරාදිසාරමයකරණ්ඩකෙ. ලිඛාපෙත්වා උක්කිරාපෙත්වා. ලාඛාය වට්ටාපෙත්වාති මුඛං පිදහිත්වා ලාඛාපරිකම්මං කාරෙත්වා.

"အနဂ္ဃကမ္ဗလ" ဟူသည် အဖိုးမဖြတ်နိုင်သော ကမ္ဗလာတို့ ဖြစ်သည်။ "သာရကရဏ္ဍက" ဟူသည် စန္ဒကူးနှစ်စသော အနှစ်တို့ဖြင့် ပြီးသော အခေါင်းပုံးငယ် (သို့မဟုတ်) ရတနာသေတ္တာငယ် ဖြစ်သည်။ "ရေးသားစေ၍" ဟူသည် ထွင်းထု ရေးထွင်းစေ၍ ဖြစ်သည်။ "ချိပ်ဖြင့် လိမ်းကျံပိတ်ဆို့စေ၍" ဟူသည် ဝတ်ဆန် (သေတ္တာ) ဝကို ပိတ်၍ ချိပ်ဖြင့် မွမ်းမံခြယ်သစေ၍ ဖြစ်သည်။

අන්තො දුස්සභණ්ඩිකං අත්ථීති අඤ්ඤාසි නාතිගරුකභාවතො. අනග්ඝා අහෙසුන්ති වණ්ණසම්පත්තිඵස්සසම්පත්තිපමාණමහත්තදුන්නිම්මාපියතාහි මහග්ඝා අහෙසුං, මහාපුඤ්ඤො රාජා තස්ස අත්ථෙවාති අධිප්පායො.

သေတ္တာအတွင်း၌ အဝတ်အထည်များ ရှိသည်ကို အလွန် မလေးလံသောကြောင့် သိရှိလေ၏။ "အဖိုးမဖြတ်နိုင်ကုန်" ဟူသည်မှာ အရောင်အဆင်း ပြည့်စုံခြင်း၊ အတွေ့အထိ ပြည့်စုံခြင်း၊ အတိုင်းအတာ ကြီးမားခြင်း၊ ဖန်တီးပြုလုပ်ရန် ခက်ခဲခြင်းတို့ကြောင့် တန်ဖိုးကြီးမားကုန်၏၊ ဖုန်းကံကြီးမားသောမင်း ဖြစ်၍ ထိုမင်းအား ဤသို့သော ကမ္ဗလာမျိုး ရှိထိုက်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

යදි එවං, ‘‘කින්නු ඛො පෙසෙමී’’ති කස්මා වීමංසං ආපජ්ජීති ආහ – ‘‘අපිච ඛො පනා’’තිආදි. සොති බිම්බිසාරො රාජා. විචිනිතුං ආරද්ධො රතනස්ස අනෙකවිධත්තා උත්තරුත්තරිඤ්ච පණීතතරාදිභාවතො. සුවණ්ණරජතාදීති සුවණ්ණරජතපවාළමණිමුත්තාවෙළුරියාදි. ඉන්ද්‍රියබද්ධන්ති චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියපටිබද්ධං. පදෙසන්ති ගුණවසෙන එකදෙසං න පාපුණාති.

အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်ပါက "အဘယ်အရာကို ပေးပို့ရပါမည်နည်း" ဟု အဘယ်ကြောင့် ကြံဆရသနည်း ဟူမူ - "သို့ရာတွင်မူကား" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "သော" ဟူသည် ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီး ဖြစ်၏။ ရတနာသည် အပြားများစွာ ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ဆင့်ထက်တစ်ဆင့် သာလွန်မွန်မြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း စဉ်းစားဆင်ခြင်ခြင်းသို့ ရောက်လေ၏။ "ရွှေငွေစသည်" ဟူသည် ရွှေ၊ ငွေ၊ သန္တာ၊ ပတ္တမြား၊ ပုလဲ၊ မျက်ရွဲ စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ "ဣန္ဒြေနှင့် စပ်စပ်သော" ဟူသည် မျက်စိစသော ဣန္ဒြေနှင့် စပ်ဆိုင်သော (သက်ရှိရတနာ) ဖြစ်သည်။ "တစ်စိတ်တစ်ဒေသ" ဟူသည် ဂုဏ်ကျေးဇူးအားဖြင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှကိုပင် မမှီနိုင်ပေ။

සාමං සච්චානං අභිසම්බුද්ධතාසාමඤ්ඤෙන, ‘‘බුද්ධරතනම්පි දුවිධ’’න්ති වුත්තං. බුද්ධරතනසමං රතනං නාම නත්ථි, යස්මා පන ඉමස්මිං ලොකෙ පරස්මිං වා පන බුද්ධෙන සදිසො න විජ්ජතීති. පඨමබොධියංයෙව පවත්තතීති කත්වා වුත්තං ‘‘ඝොසොපී’’තිආදි.

ကိုယ်တိုင် သစ္စာတရားတို့ကို သိမြင်တော်မူခြင်း အတူတူပင်ဖြစ်သဖြင့် "ဗုဒ္ဓရတနာသည်လည်း နှစ်မျိုးရှိ၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဗုဒ္ဓရတနာနှင့် တူသောရတနာ မည်သည် မရှိ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ယခုမျက်မှောက်လောက၌လည်းကောင်း၊ တမလွန်လောက၌လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူသောသူသည် မရှိသောကြောင့်တည်း။ ရှေးဦးစွာ ဘုရားဖြစ်တော်မူစ၌သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "ဂုဏ်သိတင်း အသံသည်လည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

රාජා තුට්ඨො චින්තෙසි, ‘‘තත්ථ අවිජ්ජමානංයෙව පෙසෙතුං ලද්ධ’’න්ති. තස්මාති යස්මා පරිපුණ්ණං එකදිවසම්පි තස්මිං පදෙසෙ බුද්ධානං ආවාසපරිග්ගහො [Pg.394] නත්ථි, තස්මා. පුබ්බදිසාමුඛන්ති පුබ්බදිසාභිමුඛං සීහපඤ්ජරං. තෙනස්ස සුවිභූතාලොකතං දස්සෙති.

မင်းကြီးသည် ဝမ်းမြောက်လှသဖြင့် "ထိုအရပ်၌ မရှိသေးသော ရတနာထူးကိုသာလျှင် ပေးပို့ရန် ရရှိလေပြီ" ဟု ကြံစည်လေ၏။ "ထို့ကြောင့်" ဟူသည်မှာ ထိုအရပ်၌ မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့၏ ကျောင်းအာဝါသအဖြစ် သိမ်းပိုက်ခြင်းသည် ပြည့်စုံသော တစ်ရက်မျှပင် မရှိဖူးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "အရှေ့မျက်နှာမူသော" ဟူသည် အရှေ့အရပ်သို့ မျက်နှာမူသော လေသာပြတင်း ဖြစ်၏။ ထိုစကားဖြင့် ထိုပြတင်းပေါက်၏ ကောင်းစွာ ထင်ရှားသော အလင်းရောင်ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်း ပြသတော်မူ၏။

එවං අනඤ්ඤසාධාරණස්ස භගවතො ඊදිසො සමුදාගමොති දස්සෙතුං, ‘‘එවං දස පාරමියො පූරෙත්වා’’තිආදි වුත්තං. එවං සම්පන්නසමුදාගමස්ස තදනුරූපා අයං ඵලසම්පදාති දස්සෙතුං, ‘‘තුසිතභවනතො’’තිආදි වුත්තං.

ဤသို့လျှင် အခြားသူတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သော မြတ်စွာဘုရား၏ ဤကဲ့သို့သော ပါရမီတော်တို့၏ အဆောက်အဦး တည်ဆောက်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ "ဤသို့လျှင် ပါရမီဆယ်ပါးတို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူ၍" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ ပြည့်စုံသော အကျင့်တရား (အဆောက်အဦး) ရှိတော်မူသော ဘုရားရှင်အား ထိုအကျင့်နှင့် လျော်ကန်သော ဤအကျိုးရလဒ် ပြည့်စုံခြင်းဖြစ်သည်ကို ပြခြင်းငှာ "တုသိတာနတ်ပြည်မှ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

අරියධම්මො නාම අරියමග්ගප්පධානො, අරියමග්ගො ච සත්තතිංසබොධිපක්ඛියසඞ්ගහො, තෙ ච උද්දෙසමත්තෙනෙව ගහිතාති ආහ – ‘‘සත්තතිංසබොධිපක්ඛියෙ එකදෙසෙන ලිඛිත්වා’’ති. චූළසීලාදීනි බ්‍රහ්මජාලෙ (දී. නි. 1.8-9) ආගතනයෙන වෙදිතබ්බානි. ඡද්වාරසංවරං සතිසම්පජඤ්ඤන්ති මනච්ඡට්ඨානං ද්වාරානං සංවරණවසෙන සත්තට්ඨානිකං සතිසම්පජඤ්ඤං. ද්වාදසප්පභෙදං චීවරාදිචතුප්පච්චයසන්තොසං. අරඤ්ඤරුක්ඛමූලාදීනඤ්ච විභඞ්ගං භාවනානුකූලං සෙනාසනං. ‘‘අභිජ්ඣං ලොකෙ පහායා’’තිආදිනා වුත්තං නීවරණප්පහානං. පරිකම්මන්ති කසිණාදිපරිකම්මං. පාළියං ආගතනයෙන අට්ඨතිංස කම්මට්ඨානානි. විසුද්ධිපටිපාටියා යාව ආසවක්ඛයා ඉමං පටිපත්තිං එකදෙසෙන ලිඛි. සොළසවිධන්ති සොළසවිධභාවනාය පයොගං.

"အရိယဓမ္မ" မည်သည် အရိယမဂ်လျှင် အဓိကရှိ၏၊ အရိယမဂ်သည်လည်း သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားအပေါင်း ဖြစ်၏၊ ထိုတရားတို့ကို အကျဉ်းမျှဖြင့်သာ ယူအပ်ကုန်သောကြောင့် "ဗောဓိပက္ခိယတရား သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးတို့ကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ရေးသား၍" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ စူဠသီလစသည်တို့ကို ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ လာသောနည်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ "ဒွါရခြောက်ပါးကို စောင့်စည်းခြင်း၊ သတိသမ္ပဇဉ်ရှိခြင်း" ဟူသည် မနောဒွါရလျှင် ခြောက်ခုမြောက်ရှိသော ဒွါရတို့ကို စောင့်စည်းခြင်းအားဖြင့် (ဝါ) ဌာနခုနစ်ခု၌ ဖြစ်သော သတိသမ္ပဇဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ "တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အပြားရှိသော" ဟူသည် သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းလေးပါး၌ ရောင့်ရဲခြင်း ဖြစ်သည်။ တော၊ သစ်ပင်ရင်း စသည်တို့ကို ခွဲခြားပြခြင်းသည် ဘာဝနာပွားများခြင်းအား လျော်ကန်သော ကျောင်းသေနာသန ဖြစ်သည်။ "လောက၌ အဘိဇ္ဈာကို ပယ်၍" ဟု စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သော တရားသည် နီဝရဏတို့ကို ပယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပရိကမ္မ" ဟူသည် ကသိဏ်းစသည်တို့၌ ပရိကံပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ ပါဠိတော်၌ လာသောနည်းအတိုင်း သုံးဆယ့်ရှစ်ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝိသုဒ္ဓိစဉ်အားဖြင့် အာသဝေါကုန်ခန်းသည့်တိုင်အောင် ဤအကျင့်မြတ်ကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ရေးသားတော်မူ၏။ "တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အပြားရှိသော" ဟူသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဘာဝနာ၏ အားထုတ်မှု ဖြစ်၏။

කිලඤ්ජමයෙති නානාවිධභිත්තිවිභත්තෙ සණ්හසුඛුමරතනපරිසිබ්බිතෙ කිලඤ්ජමයසමුග්ගෙ. බහි වත්ථෙන වෙඨෙත්වාති පඨමං සුඛුමකම්බලෙන වෙඨෙත්වා පටිපාටියා තෙත්තිංසාය සමුග්ගෙසු පක්ඛිපිත්වා තතො බහි සුඛුමවත්ථෙන වෙඨෙත්වා ඡාදෙත්වා. තිණගච්ඡපහානසම්මජ්ජනාදිනා සොධිතමත්තකමෙව හොතු, කදලිපුණ්ණඝටඨපනධජපටාකුස්සාපනාදිඅලඞ්කරණෙන මා නිට්ඨාපෙථාති අත්ථො. රාජානුභාවෙන පටියාදෙථාති මම රාජානුරූපං සජ්ජෙථ, අලඞ්කරොථාති අත්ථො. අන්තරභොගිකානන්ති අනුයුත්තරාජමහාමත්තානං. ජවනදූතෙති ඛිප්පං ගච්ඡන්තකදූතපුරිසෙ. තාළෙහි සහ අවචරන්තීති තාළාවචරා.

"ဖျာဖြင့်ပြီးသော" ဟူသည်မှာ အမျိုးမျိုးသော နံရံ အခန်းကန့်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ နုညက်သိမ်မွေ့သော ရတနာတို့ဖြင့် ရစ်ပတ်ချုပ်လုပ်အပ်သော ဖျာဖြင့်ပြီးသော သေတ္တာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ပြင်ပ၌ အဝတ်ဖြင့် ရစ်ပတ်၍" ဟူသည်မှာ ရှေးဦးစွာ သိမ်မွေ့သော ကမ္ဗလာဖြင့် ရစ်ပတ်၍ အစဉ်အတိုင်း သုံးဆယ့်သုံးလုံးသော သေတ္တာတို့၌ ထည့်သွင်းပြီးနောက် ထိုမှပြင်ပ၌ သိမ်မွေ့သော အဝတ်ဖြင့် ရစ်ပတ်၍ ဖုံးအုပ်ပြီးလျှင် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ မြက်ပင် တောချုံတို့ကို ရှင်းလင်းခြင်း တံမြတ်လှည်းခြင်း စသည်တို့ဖြင့် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်စေရုံမျှသာ ဖြစ်ပါစေ၊ ငှက်ပျောပင် ပြည့်သော အိုးတို့ကို ထားခြင်း တံခွန်ကုက္ကားတို့ကို စိုက်ထူခြင်း စသော တန်ဆာဆင်ခြင်းဖြင့် မပြီးစီးစေလင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "မင်းတို့၏ အာနုဘော်ဖြင့် ပြင်ဆင်ကြကုန်လော့" ဟူသည်မှာ ငါ၏ မင်းအင်္ဂါနှင့် လျော်ညီစွာ ပြင်ဆင်ကြကုန်လော့၊ တန်ဆာဆင်ကြကုန်လော့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အန္တရဘောဂိက" ဟူသည်မှာ မင်းအနီး၌ ခစားရသော မင်းမှုထမ်း အမတ်ကြီးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဇဝနဒူတ" ဟူသည်မှာ လျင်မြန်စွာ သွားတတ်သော စေတမန် ယောက်ျားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "တာဠ" (စောင်း ညှင်း စသော တူရိယာ) တို့နှင့်အတူ ကျင်လည်တတ်ကုန်သောကြောင့် "တာဠာဝစရ" (တူရိယာသည်များ) ဟု ခေါ်သည်။

රඤ්ඤා පණ්ණාකාරං උද්දිස්ස කතපූජාසක්කාරස්ස අමච්චතො සුතත්තා පණ්ණාකාරං උච්චට්ඨානෙ ඨපෙත්වා සයං නීචාසනෙ නිසින්නො. නායං අඤ්ඤස්ස රතනස්ස භවිස්සතීති අයං පරිහාරො අඤ්ඤස්ස මණිමුත්තාදිභෙදස්ස රතනස්ස න භවිස්සති මණිමුත්තාදීහි අභිසඞ්ඛතත්තා. බලවසොමනස්සං [Pg.395] උප්පජ්ජි චිරතනකාලං බුද්ධසාසනෙ භාවිතභාවනතාය වාසිතවාසනතාය ඝටෙ දීපො විය අබ්භන්තරෙ එව සමුජ්ජලමානපරිපක්කතිහෙතුකභාවතො.

မင်းကြီးသည် လက်ဆောင်ပဏ္ဏာကို ရည်ညွှန်း၍ ပြုအပ်သော ပူဇော်သက္ကာရကို အမတ်ထံမှ ကြားနာရသောကြောင့် လက်ဆောင်ပဏ္ဏာကို မြင့်သောနေရာ၌ ထား၍ မိမိကိုယ်တိုင်မူကား နိမ့်သောနေရာ၌ ထိုင်၏။ "ဤပူဇော်သက္ကာရ အစီအမံသည် အခြားရတနာအား မထိုက်တန်" ဟူသည်မှာ ဤသို့သော အစီအမံ ပူဇော်မှုသည် ပတ္တမြား ပုလဲ စသည်တို့ဖြင့် ပြုပြင်အပ်သောကြောင့် အခြားသော ပတ္တမြား ပုလဲ အစရှိသော ရတနာအပြားအား မထိုက်တန်ပေ။ ပြင်းစွာသော သောမနဿသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ အကြောင်းမူကား ရှေးရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ဗုဒ္ဓသာသနာ၌ ပွားများအပ်သော ဘာဝနာရှိသည်ဖြစ်၍ စွဲမြဲအပ်သော အလေ့အကျင့် (ဝါသနာ) ရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် အိုးအတွင်း၌ ထွန်းညှိထားသော ဆီမီးကဲ့သို့ အတွင်း၌သာလျှင် တောက်ပလျက် ရင့်ကျက်ပြီးသော တိဟိတ်ဗီဇ အဖြစ်ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

ධාරෙමීති ඉච්ඡාමි, ගණ්හාමීති අත්ථො. ද්වෙජ්ඣවචනන්ති ද්වෙළ්හකභාවො. අන්තරං කරොතීති ද්වින්නං පාදානං අන්තරං තං ලෙඛං කරොති, එකෙන පාදෙන අතික්කමීති අත්ථො. තස්සා ගතමග්ගෙනාති තාය දෙවියා විවට්ටමානාය නාසිතාය ගතමග්ගෙන. තං පන ලෙඛන්ති පුක්කුසාතිනා කතලෙඛං. පණ්ණච්ඡත්තකන්ති තාලපත්තමුට්ඨිං.

"ဆောင်အံ့" ဟူသည်မှာ အလိုရှိအံ့၊ ခံယူအံ့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဒွေဇ္ဈဝစန" ဟူသည်မှာ ဒွေးဟ (နှစ်ခွဖြစ်ခြင်း) အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ "အကြားကို ပြု၏" ဟူသည်မှာ ခြေနှစ်ဖက်၏ အကြားဖြစ်သော ထိုမျဉ်းကြောင်းကို ကျော်လွန်၏၊ ခြေတစ်ဖက်ဖြင့် ကျော်လွန်သွား၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "သူမ သွားရာလမ်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ ပြန်လည်လှည့်လည်လျက် ပျက်စီးသွားသော ထိုမိဖုရား သွားရာ လမ်းခရီးဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ထိုစာလွှာကိုမူကား" ဟူသည်မှာ ပုက္ကုသာတိမင်း ရေးသားအပ်သော စာလွှာကို ဆိုလိုသည်။ "ရွက်ထီးငယ်" ဟူသည်မှာ ထံရွက် (ထန်းရွက်) ဆုပ်ကို ဆိုလိုသည်။

සත්ථුගාරවෙනාති සත්ථරි උප්පන්නපසාදපෙමබහුමානසම්භවෙන. තදා සත්ථාරංයෙව මනසි කත්වා තන්නින්නභාවෙන ගච්ඡන්තො, ‘‘පුච්ඡිස්සාමී’’තිපි චිත්තං න උප්පාදෙසි, ‘‘එත්ථ නු ඛො සත්ථා වසතී’’ති පරිවිතක්කස්සෙව අභාවතො; රාජගහං පන පත්වා රඤ්ඤො පෙසිතසාසනවසෙන තත්ථ ච විහාරස්ස බහුභාවතො සත්ථා කහං වසතීති පුච්ඡි. සත්ථු එකකස්සෙව නික්ඛමනං පඤ්චචත්තාලීස යොජනානි පදසා ගමනඤ්ච ධම්මපූජාවසෙන කතන්ති දට්ඨබ්බං. ධම්මපූජාය ච බුද්ධානං ආචිණ්ණභාවො හෙට්ඨා විත්ථාරිතොයෙව. බුද්ධසොභං පන පටිච්ඡාදෙත්වා අඤ්ඤාතකවෙසෙන තත්ථ ගමනං තස්ස කුලපුත්තස්ස විස්සත්ථවසෙන මග්ගදරථපටිපස්සම්භනත්ථං. අප්පටිපස්සද්ධමග්ගදරථො හි ධම්මදෙසනාය භාජනං න හොතීති. තථාහි වක්ඛති, ‘‘නනු ච භගවා’’තිආදි.

"မြတ်စွာဘုရားအား ရိုသေခြင်းကြောင့်" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကြည်ညိုခြင်း၊ ချစ်ခင်ခြင်း၊ မြတ်နိုးခြင်း အရှိန်အဟုန်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားကိုသာလျှင် နှလုံးသွင်း၍ ထိုဘုရားရှင်ဘက်သို့ ညွတ်ကိုင်းသော အဖြစ်ဖြင့် ကြွသွားစဉ်တွင် "မေးမြန်းအံ့" ဟူ၍လည်း စိတ်ကို မဖြစ်စေခဲ့ပေ၊ "ဤနေရာ၌ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူသလော" ဟု ကြံစည်တွေးတောမှုပင် မရှိခဲ့သောကြောင့်တည်း။ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ရောက်သောအခါ၌မူကား မင်းကြီး ပေးပို့လိုက်သော စာလွှာ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုနေရာ၌ ကျောင်းတိုက်များပြားလှသောကြောင့်လည်းကောင်း "မြတ်စွာဘုရား ဘယ်နေရာမှာ သီတင်းသုံးတော်မူပါသနည်း" ဟု မေးမြန်းခဲ့သည်။ မြတ်စွာဘုရား တစ်ပါးတည်းသာ ကြွချီတော်မူခြင်းနှင့် လေးဆယ့်ငါးယူဇနာ ခရီးကို ခြေကျင်ကြွတော်မူခြင်းသည် တရားပူဇော်ခြင်း (ဓမ္မပူဇာ) အစွမ်းဖြင့် ပြုတော်မူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်သည်။ တရားပူဇော်ခြင်း၌ ဘုရားရှင်တို့၏ အစဉ်တစိုက် ပြုတော်မူမြဲဖြစ်သော အလေ့အထကို အောက်၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်ပေသည်။ ဘုရားရှင်၏ သပ္ပါယ်တော်မူခြင်း အဆင်းကို ဖုံးကွယ်၍ မထင်ရှားသော အသွင်ဖြင့် ထိုနေရာသို့ ကြွတော်မူခြင်းသည် ထိုအမျိုးကောင်းသား၏ ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်သော အဖြစ်ဖြင့် ခရီးပန်းသော အပူအပင် ငြိမ်းအေးစေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ခရီးပန်းသောဒုက္ခ မငြိမ်းအေးသေးသောသူသည် တရားဒေသနာကို နာယူရန် သင့်တော်သော အိုးကဲ့သို့ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်လည်း "မြတ်စွာဘုရားသည် မဟုတ်ပါလော" စသည်ဖြင့် နောင်၌ မိန့်တော်မူလတ္တံ့။

උරුද්ධන්ති විසාලන්ති කෙචි. අතිරෙකතියොජනසතන්තිආදිනා අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච මච්ඡෙරවිනයනෙ සබ්‍රහ්මචාරීනං ඔවාදදානං. අච්චන්තසුඛුමාලොතිආදිනා සත්ථු ධම්මගාරවෙන සද්ධිං කුලපුත්තස්සපි ධම්මගාරවං සංසන්දති සමෙතීති දස්සෙති. තෙන භගවතො කතස්ස පච්චුග්ගමනස්ස ඨානගතභාවං විභාවෙන්තො අඤ්ඤෙසම්පි භබ්බරූපානං කුලපුත්තානං යථාරහං සඞ්ගහො කාතබ්බොති දස්සෙති.

"ဥရုဒ္ဓံ" ဟူသည်မှာ ကျယ်ပြန့်သော ဟု အချို့သူတို့ ဆိုကုန်၏။ "ယူဇနာတစ်ရာထက် ကျော်လွန်သော" စသည်ဖြင့် တိုက်ရိုက်နည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်နည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဝန်တိုမှု မစ္ဆေရကို ပယ်ဖျောက်ရာ၌ သီတင်းသုံးဖော်တို့အား အဆုံးအမ ပေးတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အလွန် သိမ်မွေ့ နုနယ်သော" စသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်အား ရိုသေလေးမြတ်ခြင်းနှင့်အတူ အမျိုးကောင်းသား၏ တရားတော်အား ရိုသေလေးမြတ်ခြင်းသည်လည်း တိုက်ဆိုင်ညီညွတ်၏ ဟု ပြသတော်မူသည်။ ထိုသို့ ပြသတော်မူခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်းကို ပြုတော်မူခြင်း၏ အကြောင်းရင်းနှင့် လျော်ကန်သင့်မြတ်ပုံကို ရှင်းလင်းပြသလျက် အခြားသော ကျွတ်ထိုက်သော အမျိုးကောင်းသားတို့ကိုလည်း ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ချီးမြှောက် သင်္ဂြိုဟ်အပ်၏ ဟု ပြသတော်မူသည်။

බ්‍රහ්මලොකප්පමාණන්ති උච්චභාවෙන. ආනුභාවෙනාති ඉද්ධානුභාවෙන යථා සො සොතපථං න උපගච්ඡති, එවං වූපසමෙතුං සක්කොති. අවිබ්භන්තන්ති විබ්භමරහිතං නිල්ලොලුප්පං. ‘‘භාවනපුංසකං පනෙත’’න්ති වත්වා තස්ස විවරණත්ථං, ‘‘පාසාදිකෙන ඉරියාපථෙනා’’ති වුත්තං. ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ එතං කරණවචනං දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘යථා ඉරියතො’’තිආදි. අමනාපො [Pg.396] හොති පස්සන්තානං. සීහසෙය්‍යාය නිපන්නස්සපි හි එකච්චෙ සරීරාවයවා අධොඛිත්තවික්ඛිත්තා විය දිස්සන්ති. කටියං ද්වින්නං ඌරුසන්ධීනං ද්වින්නඤ්ච ජාණුසන්ධීනං වසෙන චතුසන්ධිකපල්ලඞ්කං. න පතිට්ඨාතීති නප්පවත්තති, ‘‘කංසි ත්ව’’න්තිආදිනා අපුච්ඡිතෙ කථාපවත්ති එව න හොති. අප්පතිට්ඨිතාය කථාය න සඤ්ජායතීති තථා පන පුච්ඡාවසෙන කථාය අප්පවත්තිතාය උපරි ධම්මකථා න සඤ්ජායති න උප්පජ්ජති. ඉතීති තස්මා. කථාපතිට්ඨාපනත්ථං කථාපවත්තනත්ථං කථාසමුට්ඨාපනත්ථං වා පුච්ඡි.

"ဗြဟ္မာ့ပြည်တိုင်အောင် ကျယ်ပြန့်သော" ဟူသည်မှာ အမြင့်အတိုင်းအတာ အားဖြင့်တည်း။ "အာနုဘော်တော်ဖြင့်" ဟူသည်မှာ တန်ခိုးအာနုဘော်တော်ဖြင့် ထိုအသံသည် နားလမ်းကြောင်းသို့ မရောက်ရှိစေရန် ထိုကဲ့သို့ ငြိမ်းအေးစေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ "မပျံ့လွင့်သော" ဟူသည်မှာ စိတ်လှုပ်ရှား တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိသော၊ ငြိမ်သက်သော အဖြစ်တည်း။ "ဘာဝနပုလ္လိင်" (ဝါ) နပုလ္လိင်သဘော တည်ရှိပုံကို ဆိုလိုပြီး၊ ထိုအနက်ကို ဖွင့်ဆိုရန်အတွက် "ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော ဣရိယာပုထ်ဖြင့်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဤတတိယဝိဘတ် (ကရဏဝစန) ကို ဤသို့သောအခြေအနေရှိသော အခြင်းအရာ လက္ခဏာ၌ သုံးစွဲအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် "လှုပ်ရှားသွားလာသကဲ့သို့" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ မြင်ရသူတို့အား မနှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်တတ်၏။ စင်စစ် ခြင်္သေ့မင်း၏ အိပ်စက်ခြင်းဖြင့် အိပ်သော်လည်း အချို့သော ကိုယ်အင်္ဂါ အစိတ်အပိုင်းတို့သည် အောက်သို့ ကျဆင်းလျက် ဖရိုဖရဲ ဖြစ်နေသကဲ့သို့ ထင်ရတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ခါး၊ ပေါင်ဆစ်နှစ်ခုနှင့် ဒူးဆစ်နှစ်ခုတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော "ဆစ်လေးခု ပလ္လင်ဝတ်" ဖြစ်သည်။ "မတည်တံ့" ဟူသည်မှာ မဖြစ်ပေါ်၊ "သင်သည် မည်သူနည်း" စသည်ဖြင့် မမေးအပ်ပါက စကားပြောဆိုခြင်းသည်ပင် မဖြစ်ပေါ်ပေ။ စကားပြောဆိုမှု မတည်တံ့ပါက ထိုသို့ မေးမြန်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် စကားမဖြစ်ပေါ်သော် အထက်အထက်သော တရားစကားသည် မဖြစ်ပေါ်၊ မဖြစ်ထွန်းနိုင်တော့ပေ။ "ထို့ကြောင့်" ဟူသော အနက်တည်း။ စကားပြောဆိုမှုကို တည်တံ့စေရန်၊ စကားကို စတင်ရန် သို့မဟုတ် စကားကို ဖြစ်ထွန်းစေရန် အလို့ငှာ မေးမြန်းတော်မူ၏။

සභාවමෙව කථෙතීති අත්තනො භගවතො අදිට්ඨපුබ්බත්තා ‘‘අදිට්ඨපුබ්බකං කථමහං ජානෙය්‍ය’’න්ති සභාවමෙව කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයමෙව කථෙති; න පන සදෙවකස්ස ලොකස්ස සුපාකටං සභාවසිද්ධං බුද්ධරූපකායසභාවං. අථ වා සභාවමෙව කථෙතීති ‘‘ඉදමෙව’’න්ති ජානන්තොපි තදා භගවතො රුචියා තථාපවත්තමානං රූපකායසභාවමෙව කථෙති අප්පවික්ඛම්භන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ – ‘‘තථා හි න’’න්තිආදි, විපස්සනාලක්ඛණමෙව පටිපදන්ති අධිප්පායො.

"သဘောကိုသာလျှင် ပြောဆို၏" ဟူသည်မှာ မိမိသည် မြတ်စွာဘုရားကို တစ်ခါမျှ မမြင်ဘူးသေးသောကြောင့် "တစ်ခါမျှ မမြင်ဘူးသေးသည်ကို ငါသည် ဘယ်ပုံသိနိုင်ပါမည်နည်း" ဟု မိမိ၏ စိတ်အလို သဘောသက်သက်ကိုသာ ပြောဆို၏။ နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ အလွန်ထင်ရှားသော၊ သဘောအားဖြင့် ပြီးအပ်သော ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ ရူပကာယသဘောကိုမူကား မပြောဆိုပေ။ တစ်နည်းအားဖြင့် "သဘောကိုသာလျှင် ပြောဆို၏" ဟူသည်မှာ "ဤသည်ပင်တည်း" ဟု သိသော်လည်း ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်အားဖြင့် ထိုသို့ ဖြစ်ပျက်နေသော ရူပကာယသဘောကိုသာ ပျံ့လွင့်ခြင်း မရှိဘဲ ပြောဆို၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် "စင်စစ် ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏၊ ဝိပဿနာလက္ခဏာသည်သာလျှင် ကျင့်စဉ် (ပဋိပဒါ) ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

343. ‘‘පුබ්බභාගපටිපදං අකථෙත්වා’’ති වත්වා පුබ්බභාගපටිපදාය අකථනෙ කාරණං පුබ්බභාගපටිපදඤ්ච සරූපතො දස්සෙතුං, ‘‘යස්ස හී’’තිආදි වුත්තං. අපරිසුද්ධායපි පුබ්බභාගපටිපදාය විපස්සනා තථා න කිච්චකාරී, පගෙව අවිජ්ජමානායාති, ‘‘යස්ස හි…පෙ… අපරිසුද්ධා හොති’’ච්චෙව වුත්තං. පුබ්බභාගපටිපදා ච නාම සඞ්ඛෙපතො පන්නරස චරණධම්මාති ආහ – ‘‘සීලසංවරං…පෙ… ඉමං පුබ්බභාගපටිපදං ආචික්ඛතී’’ති. යානකිච්චං සාධෙති මග්ගගමනෙන අකිලන්තභාවසාධනත්තා. චිරකාලං පරිභාවිතාය පරිපක්කගතාය හෙතුසම්පදාය උපට්ඨාපිතං සාමණෙරසීලම්පි පරිපුණ්ණං අඛණ්ඩාදිභාවප්පත්තියා, යං පුබ්බහෙතුත්තා ‘‘සීල’’න්ති වුච්චති.

၃၄၃. "ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်ကို မဟောကြားဘဲ" ဟု မိန့်ဆို၍၊ ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်ကို မဟောကြားခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်ကို ကိုယ်တိုင် ပြသခြင်းငှာလည်းကောင်း "အကြင်သူအား စင်စစ်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်သည် မစင်ကြယ်သော်လည်း ဝိပဿနာသည် ထိုသို့ အကျိုးကို မပြီးစေနိုင်၊ မရှိလျှင်မူကား အဘယ်မှာ ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် "အကြင်သူအား...ပ... မစင်ကြယ်သည် ဖြစ်အံ့" ဟုသာ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်ဟူသည် အကျဉ်းအားဖြင့် စရဏတရား တစ်ဆယ့်ငါးပါး ဖြစ်သောကြောင့် "သီလသံဝရ...ပ... ဤရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော ကျစဉ်ကို ဟောကြားတော်မူ၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ခရီးသွားခြင်းဖြင့် မပင်ပန်းသော အဖြစ်ကို ပြီးစေသောကြောင့် ယာဉ်၏ ကိစ္စကို ပြီးစေတတ်၏။ ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး ပွားများအပ်သော၊ ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်အပ်သော အကြောင်းထူး၏ ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သော သာမဏေ သီလသည်လည်း မကျိုးမပေါက်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် ပြည့်စုံ၏။ ထိုသီလကို ရှေး၌ဖြစ်သော အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် "သီလ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။

ධාතුයො පරමත්ථතො විජ්ජමානා, පඤ්ඤත්තිමත්ථො පුරිසො අවිජ්ජමානො. අථ කස්මා භගවා අරහත්තස්ස පදට්ඨානභූතං විපස්සනං කථෙන්තො ‘‘ඡධාතුරො’’ති අවිජ්ජමානප්පධානං දෙසනං ආරභීති ආහ – ‘‘භගවා හී’’තිආදි. කත්ථචි ‘‘තෙවිජ්ජො ඡළභිඤ්ඤො’’තිආදීසු විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානං දස්සෙති. කත්ථචි – ‘‘ඉත්ථිරූපං, භික්ඛවෙ, පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතී’’තිආදීසු (අ. නි. 1.1) අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමානං දස්සෙති. කත්ථචි ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණං [Pg.397] සොතවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු (විභ. 121) විජ්ජමානෙන විජ්ජමානං දස්සෙති. කත්ථචි – ‘‘ඛත්තියකුමාරො බ්‍රාහ්මණකඤ්ඤාය සද්ධිං සංවාසං කප්පෙතී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.275) අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානං දස්සෙති. ඉධ පන විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානං දස්සෙති. ‘‘ඡධාතුරො’’ති හි සමාසත්ථො අවිජ්ජමානො පුග්ගලවිසයත්තා, තස්ස පදස්ස අවයවත්ථො පන අප්පධානත්ථො විජ්ජමානො, සො සද්දක්කමෙන අප්පධානොපි අත්ථක්කමෙන පධානොති ආහ – ‘‘විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානං දස්සෙන්තො’’ති. පුග්ගලාධිට්ඨානායෙත්ථ දෙසනාය කාරණං දස්සෙතුං, ‘‘සචෙ හී’’තිආදි වුත්තං. උපට්ඨාපෙය්‍යාති – ‘‘ධාතුයො’’ඉච්චෙව කුලපුත්තස්ස චිත්තං නිවෙසෙය්‍ය තථා සඤ්ජානෙය්‍ය, එවං ධම්මං දෙසෙය්‍යාති අත්ථො. සන්දෙහං කරෙය්‍යාති අසති පුරිසෙ කො කරොති? කො පටිසංවෙදෙති, ධාතුයො එවාති කිං නු ඛො ඉදං, කථං නු ඛො ඉදන්ති සංසයං උප්පාදෙය්‍ය? සම්මොහං ආපජ්ජෙය්‍යාති චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙ අන්ධකාරෙ වත්තමානං විය දෙසියමානෙ අත්ථෙ සම්මොහං ආපජ්ජෙය්‍ය. තථාභූතො ච දෙසනාය අභාජනභූතත්තා දෙසනං සම්පටිච්ඡිතුං න සක්කුණෙය්‍ය. එවමාහාති එවං ‘‘ඡධාතුරො’’ති ආහ.

ဓာတ်တို့သည် ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော်လည်း ပညတ်မျှသာဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ် (ယောက်ျား) သည် ထင်ရှားမရှိပေ။ သို့ဖြစ်လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် အရဟတ္တဖိုလ်၏ နီးစွာသောအကြောင်းဖြစ်သော ဝိပဿနာကို ဟောကြားတော်မူစဉ် အဘယ်ကြောင့် ‘ဓာတ်ခြောက်ပါးရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်’ ဟူ၍ ထင်ရှားမရှိသည်ကို အဓိကထားသော ဒေသနာကို အစပြုတော်မူသနည်း ဟူသော မေးခွန်းအား ဖြေဆိုရန် ‘bhagavā hi’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ အချို့သော ‘ဝိဇ္ဇာသုံးပါးရသူ၊ အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးရသူ’ စသည်တို့၌ ထင်ရှားရှိသောတရားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသောတရားကို ပြတော်မူ၏။ အချို့သော ‘ရဟန်းတို့၊ မိန်းမ၏အဆင်းသည် ယောက်ျား၏စိတ်ကို သိမ်းကျုံးယူ၍ တည်၏’ စသည်တို့၌ (အံ၊ နိ၊ ၁.၁) ထင်ရှားမရှိသောတရားဖြင့် ထင်ရှားရှိသောတရားကို ပြတော်မူ၏။ အချို့သော ‘စက္ခုဝိညာဉ်၊ သောတဝိညာဉ်’ စသည်တို့၌ (ဝိဘင်း။ ၁၂၁) ထင်ရှားရှိသောတရားဖြင့် ထင်ရှားရှိသောတရားကို ပြတော်မူ၏။ အချို့သော ‘မင်းသားသည် ပုဏ္ဏားမလေးနှင့် အတူတကွ နေထိုင်ခြင်းကို ပြု၏’ စသည်တို့၌ (ဒီ၊ နိ၊ ၁.၂၇၅) ထင်ရှားမရှိသောတရားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသောတရားကို ပြတော်မူ၏။ ဤ (ဓာတ်ခြောက်ပါးရှိသောပုဂ္ဂိုလ်) ၌မူကား ထင်ရှားရှိသောတရားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသောတရားကို ပြတော်မူ၏။ ‘စဓာတုရော’ (ဓာတ်ခြောက်ပါးရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်) ဟူသော သမတ်ပုဒ်၏ အနက်သည် ပုဂ္ဂိုလ်၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ထင်ရှားမရှိ၊ ထိုပုဒ်၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအနက် (ဓာတ်ခြောက်ပါး) ဖြစ်သော အဓိကမဟုတ်သောအနက်သည် ထင်ရှားရှိ၏။ ထိုဓာတ်ခြောက်ပါးသည် သဒ္ဒါအစဉ်အားဖြင့် အဓိကမဟုတ်သော်လည်း အနက်အစဉ်အားဖြင့် အဓိကဖြစ်သောကြောင့် ‘ထင်ရှားရှိသောတရားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသောတရားကို ပြတော်မူသည်’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤ၌ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ဒေသနာ ဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ ‘sace hi’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ Upaṭṭhāpeyya ဟူသည်မှာ အမျိုးကောင်းသား၏ စိတ်ကို ‘ဓာတ်တို့သာတည်း’ ဟု သွင်းထားရာ၏၊ ထိုသို့ သိမှတ်ရာ၏၊ ဤသို့ တရားဟောရာ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Sandehaṃ kareyya ဟူသည်မှာ ယောက်ျား (ပုဂ္ဂိုလ်) မရှိပါက မည်သူပြုလုပ်သနည်း၊ မည်သူခံစားသနည်း၊ ဓာတ်မျှသာဖြစ်ပါက ဤသည်ကား အဘယ်နည်း၊ ဤသည်ကား ဘယ်သို့နည်းဟု ယုံမှားသံသယဖြစ်ပေါ်ရာ၏။ Sammohaṃ āpajjeyya ဟူသည်မှာ အင်္ဂါလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော မှောင်မိုက်၌ ဖြစ်သကဲ့သို့ ဟောတော်မူအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်၌ တွေဝေမိန်းမောခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏။ ထိုသို့ တွေဝေသောသူသည်လည်း ဒေသနာကို ခံယူထိုက်သောသူ မဟုတ်သောကြောင့် ဒေသနာကို ခံယူနာယူခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ရာ။ Evamāha ဟူသည်မှာ ဤသို့ ‘ဓာတ်ခြောက်ပါးရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်’ ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

යං ත්වං පුරිසොති සඤ්ජානාසීති යං රූපාරූපධම්මසමූහං පබන්ධවසෙන පවත්තමානං අධිට්ඨානවිසෙසවිසිට්ඨං – ‘‘පුරිසො සත්තො ඉත්ථී’’තිආදිනා ත්වං සඤ්ජානාසි, සො ඡධාතුරො. සන්තෙසුපි ඡධාතුවිනිමුත්තෙසු ධාත්වන්තරෙසු සුඛාවග්ගහණත්ථං තථා වුත්තං තග්ගහණෙනෙව ච තෙසං ගහෙතබ්බතො, ස්වායමත්ථො හෙට්ඨා දස්සිතො එව. සෙසපදෙසූති ‘‘ඡඵස්සායතනො’’තිආදිපදෙසුපි. චත්තාරි අධිට්ඨානානි චතස්සො පතිට්ඨා එතස්සාති චතුරාධිට්ඨානො, අධිතිට්ඨති පතිට්ඨහති එතෙනාති අධිට්ඨානං, යෙසු පතිට්ඨාය උත්තමත්ථං අරහත්තං අධිගච්ඡති, තෙසං පඤ්ඤාදීනං එතං අධිවචනං. තෙනාහ ‘‘ස්වායං භික්ඛූ’’තිආදි. එත්තොති වට්ටතො. විවට්ටිත්වාති විනිවට්ටිත්වා අපසක්කිත්වා. එත්තොති වා එතෙහි ඡධාතුආදීහි. එත්ථ හි නිවිට්ඨස්ස ආයත්තස්ස උත්තමාය සිද්ධියා අසම්භවොති. පතිට්ඨිතන්ති අරියමග්ගාධිගමවසෙන සුප්පතිට්ඨිතං. එවඤ්හි සබ්බසො පටිපක්ඛසමුච්ඡින්දනෙන තත්ථ පතිට්ඨිතො හොති. මඤ්ඤස්සවා නප්පවත්තන්තීති ඡහිපි ද්වාරෙහි පවත්තමානසොතාය මග්ගෙන විසොසිතාය සබ්බසො විගතාය සබ්බසො විච්ඡෙදප්පත්තියා න සන්දන්ති. තෙනාහ ‘‘නප්පවත්තන්තී’’ති. යස්මා මානෙ [Pg.398] සබ්බසො සමුච්ඡින්නෙ අසමුච්ඡින්නො අනුපසන්තො කිලෙසො නාම නත්ථි, තස්මා ආහ – ‘‘මුනි සන්තොති වුච්චතී’’ති රාගග්ගිආදීනං නිබ්බානෙන නිබ්බුතො.

‘သင်သည် ယောက်ျားဟု မှတ်ထင်သနည်း’ ဟူသည်မှာ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်နေသော၊ ထူးခြားသော တည်ရာအထူးဖြင့် ထင်ရှားသော ရုပ်နာမ်တရားအစုအဝေးကို ‘ယောက်ျား၊ သတ္တဝါ၊ မိန်းမ’ စသည်ဖြင့် သင်သိမှတ်သနည်း၊ ထိုအစုအဝေးသည် ဓာတ်ခြောက်ပါးရှိသည်။ ဓာတ်ခြောက်ပါးမှ လွတ်ကင်းသော အခြားသော ဓာတ်တို့သည် ရှိကြပါသော်လည်း လွယ်ကူစွာ သိမှတ်နိုင်စေရန် ထိုသို့ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်၊ ထိုဓာတ်ခြောက်ပါးကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် ကျန်ရှိသောဓာတ်တို့ကိုလည်း ယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤအနက်ကို အောက်၌ ပြခဲ့ပြီးပြီ။ Sesapadesu ဟူသည်မှာ ‘ဖဿာယတနခြောက်ပါးရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်’ စသော ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဖြစ်သည်။ လေးပါးသော အဓိဋ္ဌာန် (တည်ရာ) ရှိသောကြောင့် ‘စတုရာဓိဋ္ဌာန’ မည်၏၊ ဤတရားဖြင့် တည်၏ ထို့ကြောင့် အဓိဋ္ဌာန်မည်၏၊ ယင်းတို့၌ တည်၍ မြတ်သောအရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏။ ထိုပညာစသော တရားတို့၏ အမည်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ထိုရဟန်းသည်’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ Etto ဟူသည်မှာ ဝဋ်တရားမှ။ Vivaṭṭitvā ဟူသည်မှာ လွတ်ကင်း၍၊ ဖဲခွာ၍။ သို့မဟုတ် Etto ဟူသည်မှာ ဤဓာတ်ခြောက်ပါး စသည်တို့မှ။ ဤ၌ ကပ်ငြိနေသော၊ မှီခိုနေသောသူအား မြတ်သောပြီးမြောက်ခြင်း (နိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်ခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ Patiṭṭhitaṃ ဟူသည်မှာ အရိယမဂ်ကို ရခြင်းအားဖြင့် ကောင်းစွာတည်ကြည်ခြင်း။ ဤသို့ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို လုံးဝ အကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်ခြင်းဖြင့် ထိုအရိယမဂ်၌ တည်သည်မည်၏။ Maññassavā nappavattanti (တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိအယဉ်တို့သည် မစီးဆင်းကုန်) ဟူသည်မှာ တံခါးခြောက်ပေါက်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပွားတတ်သော အယဉ်တို့သည် မဂ်ဖြင့် ခြောက်သွေ့ကုန်သဖြင့်၊ လုံးဝ ကင်းပြတ်ကုန်သဖြင့် မစီးဆင်းကုန်တော့ပြီ။ ထို့ကြောင့် ‘မစီးဆင်းကုန်’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မာနကို လုံးဝ အကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်အပ်သည်ရှိသော် မပယ်အပ်သေးသော၊ မငြိမ်းအေးသေးသော ကိလေသာဟူသည် မရှိတော့သဖြင့် ‘မုနိသည် ငြိမ်းအေးသောသူဟူ၍ ဆိုအပ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ရာဂမီးစသည်တို့ ငြိမ်းအေးခြင်းဖြင့် ငြိေးအေးတော်မူသောကြောင့်တည်း။

පඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍යාති, ‘‘දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙතී’’තිආදිනයප්පවත්තාය (ම. නි. 1.423; 2.24; 3.75; සං. නි. 4.120; අ. නි. 3.15; විභ. 519; මහානි. 161) අප්පමාදප්පටිපත්තියා සමාධිවිපස්සනාපඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍ය. එතෙන පුබ්බභාගියං සමථවිපස්සනාභාවනමාහ. සච්චමනුරක්ඛෙය්‍යාති සච්චානුරක්ඛනාපදෙසෙන සීලවිසොධනමාහ; සච්චෙ ඨිතො සමාදින්නසීලං අවිකොපෙත්වා පරිපූරෙන්තො සමාධිසංවත්තනියතං කරොති. තෙනාහ ‘‘වචීසච්චං රක්ඛෙය්‍යා’’ති. කිලෙසපරිච්චාගං බ්‍රූහෙය්‍යාති තදඞ්ගාදිවසෙන කිලෙසානං පරිච්චජනවිධිං වඩ්ඪෙය්‍ය. කිලෙසවූපසමනං සික්ඛෙය්‍යාති යථා තෙ කිලෙසා තදඞ්ගාදිවසෙන පරිච්චත්තා යථාසමුදාචාරප්පවත්තියා සන්තානෙ පරිළාහං න ජනෙන්ති; එවං කිලෙසානං වූපසමනවිධිං සික්ඛෙය්‍ය පඤ්ඤාධිට්ඨානාදීනන්ති ලොකුත්තරානං පඤ්ඤාධිට්ඨානාදීනං. අධිගමත්ථායාති පටිලාභත්ථාය.

‘ပညာကို မမေ့မလျော့ရာ’ ဟူသည်မှာ ‘နေ့သန့်စင်ခြင်း၌ စင်္ကြံသွားခြင်း၊ ထိုင်ခြင်းဖြင့် နီဝရဏတရားတို့မှ စိတ်ကို သုတ်သင်၏’ စသောနည်းဖြင့် ဖြစ်ပွားအပ်သော မမေ့မလျော့သော အကျင့်ဖြင့် သမာဓိပညာ၊ ဝိပဿနာပညာကို မမေ့မလျော့ရာ။ ဤစကားဖြင့် ရှေးဦးအဖို့ဖြစ်သော သမထဝိပဿနာဘာဝနာကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘သစ္စာကို စောင့်ရှောက်ရာ၏’ ဟူသည်မှာ သစ္စာစောင့်ရှောက်ခြင်းဟူသော အကြောင်းပြချက်ဖြင့် သီလစင်ကြယ်ခြင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ သစ္စာ၌တည်လျက် ဆောက်တည်အပ်သောသီလကို မဖျက်ဆီးဘဲ ပြည့်စုံစေသောသူသည် သမာဓိဖြစ်ရန် အကျိုးရှိသော သီလရှိသူ ဖြစ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဝစီသစ္စာကို စောင့်ရှောက်ရာ၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘ကိလေသာစွန့်လွှတ်ခြင်းကို ပွားများရာ၏’ ဟူသည်မှာ တဒင်္ဂစသည်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို စွန့်ပယ်ခြင်းနည်းလမ်းကို တိုးပွားစေရာ၏။ ‘ကိလေသာငြိမ်းအေးခြင်းကို ကျင့်ကြံရာ၏’ ဟူသည်မှာ ထိုတဒင်္ဂစသည်ဖြင့် စွန့်ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့သည် အဖန်ဖန်ဖြစ်ပွားခြင်းအားဖြင့် မိမိသန္တာန်၌ ပူပန်မှုကို မဖြစ်စေနိုင်သကဲ့သို့ ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းနည်းလမ်းကို ကျင့်ကြံရာ၏။ paññādhiṭṭhānādīnaṃ ဟူသည်မှာ လောကုတ္တရာဖြစ်သော ပညာဓိဋ္ဌာန်စသည်တို့၏။ Adhigamatthāya ဟူသည်မှာ ရရှိခြင်းအကျိုးငှာ။

347. පුබ්බෙ වුත්තානන්ති, ‘‘චතුරාධිට්ඨානො, යත්ථ ඨිතං මඤ්ඤස්සවා නප්පවත්තන්තී’’ති (ම. නි. 3.343) එවං පුබ්බෙ වුත්තානං.

၃၄၇. ‘ရှေး၌ မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော’ ဟူသည်မှာ ‘လေးပါးသော အဓိဋ္ဌာန်ရှိသောပုဂ္ဂိုလ်၊ ထိုအဓိဋ္ဌာန်၌ တည်သောသူအား တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိအယဉ်တို့ မစီးဆင်းကုန်’ ဟု ဤသို့ ရှေး၌ ဟောတော်မူအပ်ပြီးသော တရားတို့၏။

348. වත්තබ්බං භවෙය්‍යාති නිද්දෙසවසෙන වත්තබ්බං භවෙය්‍ය. ආදීහීති එවමාදීහි. කිච්චං නත්ථි කිච්චාභාවතො. උප්පටිපාටිධාතුකන්ති අයථානුපුබ්බිකං. යථාධම්මවසෙනෙවාති දෙසෙතබ්බධම්මානං යථාසභාවෙනෙව. සප්පායං ධුතඞ්ගන්ති අත්තනො කිලෙසනිග්ගණ්හනයොග්ගං ධුතඞ්ගං. චිත්තරුචිතන්ති අත්තනො චිත්තපකතියා ආචරියෙහි විරොචෙතබ්බං, චරියානුකූලන්ති අත්ථො. හත්ථිපදොපමසුත්තාදීසූති ආදි-සද්දෙන විසුද්ධිමග්ගධාතුවිභඞ්ගාදිං සඞ්ගණ්හාති.

၃၄၈. ‘ပြောဆိုအပ်ရာ၏’ ဟူသည်မှာ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်ရာ၏။ Ādīhi ဟူသည်မှာ ဤသို့စသည်တို့ဖြင့်။ ပြုဖွယ်ကိစ္စမရှိခြင်းကြောင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စ မရှိတော့ပြီ။ Uppaṭipāṭidhātukaṃ ဟူသည်မှာ အစဉ်အတိုင်းမဟုတ်သော။ Yathādhammavaseneva ဟူသည်မှာ ဟောကြားအပ်သော တရားတို့၏ သဘောအတိုင်းသာလျှင်။ ‘လျောက်ပတ်သော ဓုတင်’ ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ကိလေသာကို နှိပ်ကွပ်ရန် သင့်လျော်သော ဓုတင်။ ‘စိတ်အလိုရှိရာ’ ဟူသည်မှာ မိမိ၏ စိတ်သဘာဝအရ ဆရာတို့ ပွတ်တိုက်ပေးအပ်သောတရား (မိမိ၏ စရိုက်နှင့် သင့်လျော်သောတရား) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘ဟတ္ထိပဒေါပမသုတ် စသည်တို့၌’ ဟူသော စကား၌ ‘စသည်’ သဒ္ဒါဖြင့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၊ ဓာတုဝိဘင်း စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူသည်။

354. අයම්පෙත්ථාති පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන ‘‘අථාපරං උපෙක්ඛායෙව අවසිස්සතී’’ති උපරිදෙසනං සම්පිණ්ඩෙති. සොපි හි පාටියෙක්කො අනුසන්ධීති. නනු චායං යථාඋද්දිට්ඨාය විඤ්ඤාණධාතුයා නිද්දෙසොපි [Pg.399] භවිස්සතීති යථානුසන්ධිනයො විජ්ජතීති? න, විඤ්ඤාණධාතුනිද්දෙසනයෙන දෙසනාය අප්පවත්තත්තා තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨතො’’තිආදි. යං වා පනාතිආදිනා පන දෙසනාය සානුසන්ධිතං විභාවෙති. න හි බුද්ධා භගවන්තො අනනුසන්ධිකං දෙසනං දෙසෙන්ති. ආගමනීයවිපස්සනාවසෙනාති යස්සා පුබ්බෙ පවත්තත්තා ආගමනීයට්ඨානෙ ඨිතා විපස්සනා, තස්සා වසෙන. කම්මකාරකවිඤ්ඤාණන්ති ‘‘නෙතං මම නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’’ති එවං විපස්සනාකිච්චකාරකං විපස්සනාසහිතං විඤ්ඤාණං. විඤ්ඤාණධාතුවසෙනාති යථාඋද්දිට්ඨාය විඤ්ඤාණධාතුයා භාජනවසෙන. සත්ථු කථනත්ථායාති සත්ථාරා උද්දෙසමෙව කත්වා ඨපිතත්තා නිද්දෙසවසෙන කථනත්ථාය. අකථිතභාවො එව හිස්ස අවසිට්ඨතා කථනත්ථාය පටිවිජ්ඣනත්ථාය ච. පටිපක්ඛවිගමෙන තස්ස චිත්තස්ස පරිසුද්ධතාති ආහ ‘‘නිරුපක්කිලෙස’’න්ති. උපක්කිලෙසානං පන පහීනභාවතො පරියොදාතං. සමුදයවසෙන උදයදස්සනත්ථඤ්චෙව පච්චයනිරොධවසෙන අත්ථඞ්ගමදස්සනත්ථඤ්ච. කාරණභාවෙන සුඛාය වෙදනාය හිතන්ති සුඛවෙදනියං. තෙනාහ ‘‘සුඛවෙදනාය පච්චයභූත’’න්ති.

၃၅၄. “အယမ္ပတ္ထ” ဟူသော စကား၌ “ပိ” သဒ္ဒါသည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအနက်ရှိ၏။ ထို “ပိ” သဒ္ဒါဖြင့် “ထို့နောင်မှ ဥပေက္ခာသည်သာလျှင် ကြွင်းကျန်လတ္တံ့” ဟု အထက်ဒေသနာကို ပေါင်းစပ်ပြ၏။ ထိုအထက်ဒေသနာသည်လည်း သီးခြားအနုသန္ဓေဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤဝိညာဏဓာတ်ကို ညွှန်ပြသည့်အတိုင်း ဝိညာဏဓာတ်၏ နိဒ္ဒေသသည်လည်း ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု အနုသန္ဓေနည်းသည် ရှိသည်မဟုတ်ပါလော? မရှိပါ၊ ဝိညာဏဓာတ်နိဒ္ဒေသနည်းဖြင့် ဒေသနာတော်မဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် “အောက်မှစ၍” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “ယံ ဝါ ပန” စသည်ဖြင့် ဒေသနာတော်၏ အနုသန္ဓေနှင့် တကွဖြစ်သည်ကို ပြ၏။ မြတ်စွာဘုရားတို့သည် အနုသန္ဓေမရှိသော ဒေသနာကို ဟောတော်မမူကြကုန်။ “အာဂမနီယဝိပဿနာဝသေန” ဟု ဆိုရာ၌ ရှေး၌ ဖြစ်ဖူးသောကြောင့် ဆိုက်ရောက်အပ်သောဌာန၌ တည်သော ဝိပဿနာ၊ ထိုဝိပဿနာ၏ စွမ်းအားဖြင့် (ဟု ဆိုလိုသည်)။ “ကမ္မကာရကဝိညာဏံ” ဟူသည် “ဤအရာသည် ငါ့ဥစ္စာမဟုတ်၊ ဤအရာသည် ငါမဟုတ်၊ ဤအရာသည် ငါ၏ကိုယ်အတ္တမဟုတ်” ဟု ဤသို့ ဝိပဿနာကိစ္စကို ပြုတတ်သော ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော ဝိညာဉ်ကို ဆိုသည်။ “ဝိညာဏဓာတုဝသေန” ဟူသည် ညွှန်ပြအပ်သည့်အတိုင်း ဝိညာဏဓာတ်ကို ထည့်စရာအိုးသဖွယ် ပြုလုပ်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့်တည်း။ “သတ္ထု ကထနတ္ထာယ” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် ဥဒ္ဒေသကိုသာ ပြု၍ ထားတော်မူအပ်သောကြောင့် နိဒ္ဒေသအာဏာဖြင့် ဟောကြားရန် အကျိုးငှာတည်း။ မဟောကြားရသေးသော အဖြစ်သည်သာလျှင် ဟောကြားရန်လည်းကောင်း၊ ထိုးထွင်းသိမြင်ရန်လည်းကောင်း ကြွင်းကျန်ရစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့ ကင်းဝေးသွားသဖြင့် ထိုစိတ်၏ စင်ကြယ်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ “နိရုပက္ကิလေသံ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကိလေသာညစ်ညူးမှုတို့ ကင်းပျောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဖြူစင်၏ (ပရိယောဒါတ)။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်မှုကို မြင်စေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ အကြောင်းချုပ်ငြိမ်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် ချုပ်ပျောက်မှုကို မြင်စေခြင်းငှာလည်းကောင်း (ဖြစ်၏)။ အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် သုခဝေဒနာအား အကျိုးပြုတတ်သောကြောင့် သုခဝေဒနီယ မည်၏။ ထို့ကြောင့် “သုခဝေဒနာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

360. රූපකම්මට්ඨානම්පි චතුධාතුවවත්ථානවසෙන, අරූපකම්මට්ඨානම්පි සුඛදුක්ඛවෙදනාමුඛෙන පගුණං ජාතං.

၃၆၀. ရုပ်ကမ္မဋ္ဌာန်းသည်လည်း ဓာတ်လေးပါးကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်းသည်လည်း သုခ ဒုက္ခ ဝေဒနာ၏ တံခါးလမ်းကြောင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း နှုတ်တက်အာရုံ လေ့လာကျွမ်းကျင်ပြီး ဖြစ်လာ၏။

සත්ථු කථනත්ථංයෙව අවසිස්සතීති, ‘‘කුලපුත්තස්ස පටිවිජ්ඣනත්ථ’’න්ති වුත්තමෙවත්ථං නිසෙධෙති, තස්මා වුත්තමෙවත්ථං සමත්ථෙතුං, ‘‘ඉමස්මිං හී’’තිආදි වුත්තං. කුලපුත්තස්ස රූපාවචරජ්ඣානෙති කුලපුත්තෙන අධිගතරූපාවචරජ්ඣානෙ. තෙනාහ – ‘‘භික්ඛු පගුණං තව ඉදං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣාන’’න්ති. යං කිඤ්චි සුවණ්ණතාපනයොග්‍යං අඞ්ගාරභාජනං ඉධ ‘‘උක්කා’’ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘අඞ්ගාරකපල්ල’’න්ති. සජ්ජෙය්‍යාති යථා තත්ථ පක්ඛිත්තසුවණ්ණඤ්ච තප්පති, එවං පටියාදියෙය්‍ය. නීහටදොසන්ති විගතීභූතකාළකං. අපනීතකසාවන්ති අපගතසුඛුමකාළකං.

“မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူရန်သာလျှင် ကြွင်းကျန်လိမ့်မည်” ဟူသော စကားဖြင့် “အမျိုးကောင်းသား ထိုးထွင်းသိမြင်ရန်” ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို မြစ်ပယ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကို ထောက်ခံရန်အတွက် “ဤသာသနာတော်၌” စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ “အမျိုးကောင်းသား၏ ရူပါဝစရဈာန်၌” ဟူသည် အမျိုးကောင်းသား ရရှိအပ်သော ရူပါဝစရဈာန်၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ရဟန်း၊ သင်၏ ဤရူပါဝစရ စတုတ္ထဈာန်သည် ကျွမ်းကျင်လှ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤနေရာ၌ ရွှေကို အရည်ကျိုရန် သင့်လျော်သော မီးသွေးခွက်တစ်မျိုးကို “ဥက္ကာ” (မီးကိရိယာ) ဟု ရည်ရွယ်၍ “မီးသွေးကရား (အင်္ဂါရကပလ္လ)” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “သဇ္ဇေယျ” ဟူသည် ထိုမီးခွက်၌ ထည့်ထားသော ရွှေသည် ပူပြင်းလာသကဲ့သို့ ဤသို့ ပြင်ဆင်ရာ၏။ “နီဟဋဒေါသံ” ဟူသည် မည်းနက်သော အညစ်အကြေး ကင်းစင်ပြီးသည်ကို ဆိုသည်။ “အပနီတကသာဝံ” ဟူသည် သိမ်မွေ့သော အညစ်အကြေး ကင်းပျောက်ပြီးသည်ကို ဆိုသည်။

අරියමග්ගෙ පතිට්ඨාපෙතුකාමෙන නාම සබ්බස්මිම්පි ලොකියධම්මෙ විරජ්ජනත්ථාය ධම්මො කථෙතබ්බොති අධිප්පායෙන, ‘‘කස්මා පනා’’තිආදිනා චොදනා කතා. විනෙය්‍යදමනකුසලෙන භගවතා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන තාව චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛාය වණ්ණො කථිතොති තස්ස පරිහාරං වදන්තො, ‘‘කුලපුත්තස්සා’’තිආදිමාහ.

အရိယာမဂ်၌ တည်စေလိုသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ခပ်သိမ်းသော လောကီတရားတို့၌ ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်ခြင်း အကျိုးငှာ တရားကို ဟောရမည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် “အဘယ်ကြောင့်နည်း” စသည်ဖြင့် စောဒနာကို ပြုအပ်၏။ ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျတို့ကို ဆုံးမရာ၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေနေယျတို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ စတုတ္ထဈာန် ဥပေက္ခာ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဟောတော်မူ၏ဟု ထိုစောဒနာ၏ အဖြေကို ပြောဆိုလျက် “အမျိုးကောင်းသားအား” စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

361. තදනුධම්මන්ති [Pg.400] තස්ස අරූපාවචරස්ස කුසලස්ස අනුරූපධම්මං, යාය පටිපදාය තස්ස අධිගමො හොති, තස්ස පුබ්බභාගපටිපදන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘රූපාවචරජ්ඣාන’’න්ති. තග්ගහණාති තස්ස ගහණෙන තස්සා පටිපත්තියා පටිපජ්ජමානෙන. ඉතො උත්තරින්ති ‘‘විඤ්ඤාණඤ්චායතන’’න්තිආදීසු.

၃၆၁. “တဒနုဓမ္မံ” ဟူသည် ထိုအရူပါဝစရကုသိုလ်အား လျော်ကန်သောတရား၊ အကြင်ကျင့်စဉ်ဖြင့် ထိုအရူပါဝစရကို ရရှိခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုအရူပါဝစရ၏ ရှေးဦးကနဦး ကျင့်စဉ်ဟူ၍ အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် “ရူပါဝစရဈာန်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “တဂ္ဂဟဏာ” ဟူသည် ထိုရူပါဝစရဈာန်ကို ယူခြင်းဖြင့်၊ ထိုကျင့်စဉ်ကို ကျင့်ခြင်းဖြင့်တည်း။ “ဤမှအထက်၌” ဟူသည် “ဝိညာဏဉ္စာယတန” စသည်တို့၌ ဖြစ်၏။

362. තස්සෙවාති අරූපාවචරජ්ඣානස්ස. එතං පන සවිපාකං අරූපාවචරජ්ඣානං සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතත්තා සඞ්ඛතං. පකප්පිතන්ති පච්චයවසෙන සවිහිතං. ආයූහිතන්ති සම්පිණ්ඩිතං. කරොන්තෙන කරීයතීති පටිපජ්ජනකෙන පටිපජ්ජීයති සඞ්ඛරීයති. නිබ්බානං විය න නිච්චං න සස්සතං. අථ ඛො ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජනසභාවතාය තාවකාලිකං. තතො එව චවනාදිසභාවන්ති සබ්බමෙතං රූපාවචරධම්මෙසු ආදීනවවිභාවනං. දුක්ඛෙ පතිට්ඨිතන්ති සඞ්ඛාරදුක්ඛෙ පතිට්ඨිතං. අතාණන්ති චවනසභාවාදිතාය තාණරහිතං. අලෙණන්ති තතො අරක්ඛත්තා ලීයනට්ඨානරහිතං. අසරණන්ති අප්පටිසරණං. අසරණීභූතන්ති සබ්බකාලම්පි අප්පටිසරණං.

၃၆၂. “တဿေဝ” ဟူသည် ထိုအရူပါဝစရဈာန်၏ (ဟု ဆိုလိုသည်)။ အကျိုးနှင့်တကွဖြစ်သော ဤအရူပါဝစရဈာန်သည် အကြောင်းတရားတို့ စုပေါင်းညီညွတ်၍ ပြုပြင်အပ်သောကြောင့် “သင်္ခတ” မည်၏။ “ပကပ္ပိတံ” ဟူသည် အကြောင်းအစွမ်းဖြင့် ပြုပြင်အပ်၏။ “အာယူဟိတံ” ဟူသည် ပေါင်းစပ်စည်းပူးအပ်၏။ “ပြုလုပ်သောသူသည် ပြုလုပ်အပ်၏” ဟူသည် ကျင့်ကြံအားထုတ်သူသည် ကျင့်ကြံပြုပြင်အပ်၏။ နိဗ္ဗာန်ကဲ့သို့ မြဲသည်မဟုတ်၊ ခိုင်ခံ့သည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား ခဏတိုင်း ခဏတိုင်း ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ခေတ္တခဏသာ တည်တတ်၏။ ထိုပျက်စီးတတ်သော သဘောကြောင့်ပင် စုတေခြင်းစသော သဘောရှိ၏ ဟု ဤအားလုံးသည် ရူပါဝစရတရားတို့၌ အပြစ်ကို ပြခြင်းဖြစ်၏။ “ဒုက္ခေ ပတိဋ္ဌိတံ” ဟူသည် သင်္ခါရဒုက္ခ၌ တည်၏။ “အတ္တာဏံ” ဟူသည် စုတေခြင်းသဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ကိုးကွယ်ရာ ကင်း၏။ “အလေဏံ” ဟူသည် ထိုသဘောမှ မကာကွယ်နိုင်သောကြောင့် ပုန်းအောင်းရာ ကင်း၏။ “အသရဏံ” ဟူသည် မှီခိုအားထားရာ ကင်း၏။ “အသရဏီဘူတံ” ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော ကာလ၌လည်း မှီခိုရာ မဖြစ်နိုင်သည်ကို ဆိုလိုသည်။

සමත්තපත්තවිසෙ ඛන්ධාදීසු ගහිතෙ දුත්තිකිච්ඡා සියාති, ‘‘ඛන්ධං වා සීසං වා ගහෙතුං අදත්වා’’ති වුත්තං. එවමෙවාති එත්ථායං උපමාසංසන්දනා – ඡෙකො භිසක්කො විය සම්මාසම්බුද්ධො. විසවිකාරො විය කිලෙසදුක්ඛානුබන්ධො, භිසක්කස්ස විසං ඨානතො චාවෙත්වා උපරි ආරොපනං විය භගවතො දෙසනානුභාවෙන කුලපුත්තස්ස කාමභවෙ නිකන්තිං පරියාදාය අරූපජ්ඣානෙ භවනං. භිසක්කස්ස විසං ඔතාරෙත්වා පථවියං පාතනං විය කුලපුත්තස්ස ඔරම්භාගියකිලෙසදුක්ඛාපනයනං.

ပြန့်နှံ့ခြင်းသို့ ရောက်သော အဆိပ်သည် ခန္ဓာကိုယ် စသည်တို့၌ စွဲကပ်လတ်သော် ကုသရန် ခက်ခဲရာ၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် “ကိုယ်ခန္ဓာကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဦးခေါင်းကိုသော်လည်းကောင်း အဆိပ်ကို စွဲကပ်ခွင့်မပြုဘဲ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ထို့အတူသာလျှင်” ဟူသော ဤနေရာ၌ ဤသို့ ဥပမာနှိုင်းယှဉ်ချက် ရှိ၏ — လိမ္မာသော ဆေးသမားသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်နှင့် တူ၏။ အဆိပ်တက်ခြင်းသည် ကိလေသာဆင်းရဲ အစဉ်လိုက်ခြင်းနှင့် တူ၏။ ဆေးသမားသည် အဆိပ်ကို ရှိရင်းစွဲနေရာမှ ရွေ့လျားစေပြီး အထက်သို့ ဆွဲတင်သကဲ့သို့၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော် အာနုဘော်တော်ကြောင့် အမျိုးကောင်းသားသည် ကာမဘဝ၌ တပ်မက်ခြင်းကို ကုန်ခမ်းစေ၍ အရူပဈာန်၌ တည်ရှိခြင်းသည် တူ၏။ ဆေးသမားသည် အဆိပ်ကို အောက်သို့ ချ၍ မြေကြီးပေါ်သို့ ချပစ်သကဲ့သို့၊ အမျိုးကောင်းသား၏ အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ် ကိလေသာဆင်းရဲတို့ကို ဖယ်ရှားခြင်းသည် တူ၏။

අසම්පත්තස්සාති අරූපාවචරජ්ඣානං අනධිගතස්ස. අප්පටිලද්ධස්සෙවාති තස්ස වෙවචනං. සබ්බමෙතන්ති ‘‘අනිච්චං අධුව’’න්තිආදිනා විත්ථාරතො වුත්තං සබ්බමෙතං ආදීනවං. එකපදෙනෙව ‘‘සඞ්ඛතමෙත’’න්ති කථෙසි සඞ්ඛතපදෙනෙව තස්ස අත්ථස්ස අනවසෙසතො පරියාදින්නත්තා.

“အသမ္ပတ္တဿ” ဟူသည် အရူပါဝစရဈာန်ကို မရရှိသေးသော သူအား။ “အပ္ပဋိလဒ္ဓဿေဝ” ဟူသည် ထိုအသမ္ပတ္တဿဟူသော စကား၏ ဝေဝုစ်တည်း။ “သဗ္ဗမေတံ” ဟူသည် “မမြဲ၊ မခိုင်ခံ့” စသည်ဖြင့် အကျယ်ဟောတော်မူအပ်သော ဤအပြစ်အားလုံးကို ဆိုသည်။ “သင်္ခတမေတံ” ဟု တစ်ပုဒ်တည်းဖြင့်သာ ဟောတော်မူ၏၊ သင်္ခတပုဒ်ဖြင့်သာ ထိုသင်္ခါရတရား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကြွင်းမဲ့ ခြုံငုံယူအပ်သောကြောင့်တည်း။

නායූහතීති භවකාරණචෙතනාවසෙන බ්‍යාපාරං න සමූහෙති න සම්පිණ්ඩෙති. තෙනාහ – ‘‘න රාසිං කරොතී’’ති. අභිසඞ්ඛරණං නාම චෙතනාබ්‍යාපාරොති ආහ – ‘‘න අභිසඤ්චෙතයතී’’ති. තං පන ඵලුප්පාදනසමත්ථතාය ඵලෙන කප්පනන්ති ආහ ‘‘න කප්පෙතී’’ති. සචෙ අභිසඞ්ඛාරචෙතනා උළාරා, ඵලමහත්තසඞ්ඛාතාය වුඩ්ඪියා හොති, අනුළාරා ච අවුඩ්ඪියාති ආහ – ‘‘වුඩ්ඪියා වා පරිහානියා වා’’ති. බුද්ධවිසයෙ ඨත්වාති භගවා [Pg.401] අත්තනො බුද්ධසුබුද්ධතාය සීහසමානවුත්තිතාය ච දෙසනං උක්කංසතො සාවකෙහි පත්තබ්බං විසෙසං අනවසෙසෙන්තො තථා වදති, න සාවකවිසයං අතික්කමිත්වා අත්තනො බුද්ධවිසයමෙව දෙසෙන්තො. තෙනාහ – ‘‘අරහත්තනිකූටං ගණ්හී’’ති. යදි කුලපුත්තො අත්තනො…පෙ… පටිවිජ්ඣි, අථ කස්මා භගවා දෙසනාය අරහත්තනිකූටං ගණ්හීති ආහ ‘‘යථා නාමා’’තිආදි.

“နာယူဟတိ” ဟူသည် ဘဝ၏ အကြောင်းဖြစ်သော စေတနာအစွမ်းဖြင့် လုံ့လပြုခြင်းကို မစုဆောင်း မပေါင်းစပ်။ ထို့ကြောင့် “ပုံပုံကြီး မပြုလုပ်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပြုပြင်အားထုတ်ခြင်း (အဘိသင်္ခါရ) မည်သည် စေတနာ၏ လုံ့လကိစ္စဖြစ်သောကြောင့် “ထူးသော စေတနာဖြင့် မစီမံ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစေတနာကိုလည်း အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေနိုင်သော အစွမ်းရှိသောကြောင့် အကျိုးနှင့် နှိုင်းယှဉ်စပ်ဟပ်တတ်၏ ဟူသောအနက်ဖြင့် “မစပ်ဟပ်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အကယ်၍ ပြုပြင်အားထုတ်တတ်သော စေတနာသည် မွန်မြတ်ပါမူ၊ အကျိုးကြီးမြတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကြီးပွားခြင်းအတွက် ဖြစ်၏၊ မမွန်မြတ်ပါက မကြီးပွားခြင်းအတွက် ဖြစ်၏ ဟူသောအနက်ဖြင့် “ကြီးပွားခြင်းငှာသော်လည်းကောင်း၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းငှာသော်လည်းကောင်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ဗုဒ္ဓဝိသယ၌ တည်၍” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ ဘုရားစစ်ဘုရားမှန်ဖြစ်တော်မူခြင်း၊ ခြင်္သေ့မင်းနှင့်တူသော ကျင့်ဝတ်ရှိတော်မူခြင်းတို့ကြောင့် ဒေသနာတော်ကို မြှင့်တင်လျက် သာဝကတို့ ရောက်အပ်သော ထူးခြားသောတရားကို အကြွင်းမရှိ ပြည့်စုံစေလျက် ထိုသို့ ဟောတော်မူ၏၊ သာဝကတို့၏ နယ်ပယ်ကို ကျော်လွန်၍ မိမိ၏ ဗုဒ္ဓဝိသယသက်သက်ကိုသာ ဟောတော်မူသည် မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် “အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အထွတ်အထိပ်ကို ယူတော်မူ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အကယ်၍ အမျိုးကောင်းသားသည် မိမိ၏ ...ပ... ထိုးထွင်းသိမြင်ခဲ့ပါမူ၊ အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဒေသနာတော်၌ အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အထွတ်အထိပ်ကို ယူတော်မူသနည်းဟူမူ “ဥပမာသော်ကား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

ඉතො පුබ්බෙති ඉතො අනාගාමිඵලාධිගමතො උත්තරි උපරි. අස්සාති කුලපුත්තස්ස. කථෙන්තස්ස භගවතො ධම්මෙ නෙව කඞ්ඛා න විමති පඨමමග්ගෙනෙව කඞ්ඛාය සමුච්ඡින්නත්තා. එකච්චෙසු ඨානෙසූති තථා විනෙය්‍යඨානෙසු. තථා හි අයම්පි කුලපුත්තො අනාගාමිඵලං පත්වා භගවන්තං සඤ්ජානි. තෙන වුත්තං ‘‘යතො අනෙනා’’තිආදි.

ဤသို့ မဟုတ်သေးမီ ဟူသည် ဤအနာဂါမိဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်း၏ အထက်ဖြစ်သော။ ထိုအရှင်အား ဟူသည် အမျိုးကောင်းသားအား။ မြတ်စွာဘုရား တရားဟောတော်မူစဉ် ပထမမဂ်ဖြင့်သာလျှင် ယုံမှားခြင်းကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ယုံမှားခြင်း သို့မဟုတ် သံသယဖြစ်ခြင်းသည် စင်စစ်မရှိပေ။ အချို့သော ဌာနတို့၌ ဟူသည် ထိုသို့ ဆုံးမထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဌာနတို့၌။ စင်စစ်သော်လည်း ဤအမျိုးကောင်းသားသည်လည်း အနာဂါမိဖိုလ်သို့ ရောက်၍ မြတ်စွာဘုရားကို သိရှိလေ၏။ ထို့ကြောင့် 'ယတော အနေန' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

363. අනජ්ඣොසිතාති අනජ්ඣොසනීයාති අයමත්ථොති ආහ – ‘‘ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වා ගහෙතුං න යුත්තා’’ති.

၃၆၃. မငြိကပ်အပ်ကုန် ဟူသည် မငြိကပ်ထိုက်ကုန်သောကြောင့်ဟူသော ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ 'မြိုချ၍ ပြီးဆုံးစေလျက် ယူခြင်းငှာ မထိုက်ကုန်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

364. රාගොව අනුසයො රාගානුසයො, සො ච පච්චයසමවායෙ උප්පජ්ජනාරහොති වත්තබ්බතං ලභතීති වුත්තං – ‘‘සුඛවෙදනං ආරබ්භ රාගානුසයො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති. න පන තස්ස උප්පාදනං අත්ථි ඛණත්තයසමායොගාසම්භවතො. එස නයො සෙසෙසුපි. ඉතරන්ති අදුක්ඛමසුඛවෙදනං. විසංයුත්තොති කෙනචි සඤ්ඤොජනෙන අසංයුත්තතාය එව නියතවිප්පයුත්තො. කායස්ස කොටි පරමො අන්තො එතස්සාති කායකොටිකං. දුතියපදෙති ‘‘ජීවිතපරියන්තික’’න්ති ඉමස්මිං පදෙ. විසෙවනස්සාති උපාදානස්ස. සීතීභවිස්සන්තීති පදස්ස ‘‘නිරුජ්ඣිස්සන්තී’’ති අත්ථො වුත්තො, කථං පන වෙදයිතානං ද්වාදසසු ආයතනෙසු නිරුජ්ඣනං සීතිභාවප්පත්තීති චොදනං සන්ධායාහ – ‘‘කිලෙසා හී’’තිආදි. සමුදයපඤ්හෙනාති මහාසතිපට්ඨානෙ (දී. නි. 2.400; ම. නි. 1.133) සමුදයසච්චනිරොධපඤ්හෙන. නනු සබ්බසො කිලෙසපරිළාහවිගමෙ සීතිභාවො නාම වෙදනානිරොධමත්තෙන අධිප්පෙතො; තෙන ඉධ වෙදයිතානි වුත්තානි, න කිලෙසාති වෙදයිතානං අච්චන්තනිරොධසඞ්ඛාතො සීතිභාවොපි කිලෙසසමුච්ඡෙදෙනෙවාති ආහ ‘‘වෙදයිතානිපී’’තිආදි.

၃၆၄. ရာဂသည်သာလျှင် ကိန်းဝပ်တတ်သော အနုသယဖြစ်သောကြောင့် ရာဂါနုသယမည်၏၊ ထိုရာဂါနုသယသည် အကြောင်းတရားတို့ စုံညီလတ်သော် ဖြစ်ထိုက်၏ဟူသော ပြောဆိုခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် 'ချမ်းသာသော ဝေဒနာကို အာရုံပြု၍ ရာဂါနုသယ ဖြစ်ရာ၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့သော်လည်း ခဏသုံးပါး ပေါင်းဆုံခြင်း မရှိနိုင်သောကြောင့် ထိုအနုသယ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် မရှိပေ။ ကြွင်းသော ကိလေသာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ တစ်ပါးသော ဟူသည် အဒုက္ခမသုخဝေဒနာတည်း။ ယှဉ်စပ်ခြင်းမရှိသော ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော သံယောဇဉ်နှင့် မယှဉ်စပ်သည်ဖြစ်၍ သာလျှင် စင်စစ် ကင်းပြတ်သော။ ကိုယ်၏ အဆုံးအပိုင်းအခြားသည် ဤဝေဒနာအား ရှိ၏ဟူ၍ ကိုယ်လျှင် အဆုံးအပိုင်းအခြားရှိသော။ ဒုတိယပုဒ်၌ ဟူသည် 'ဇီဝိတပရိယန္တိကံ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဖြစ်သည်။ မှီဝဲခြင်း၏ ဟူသည် စွဲလမ်းမှု ဥပါဒါန်၏။ အေးငြိမ်းကုန်လတ္တံ့ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို 'ချုပ်ငြိမ်းကုန်လတ္တံ့' ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ သို့သော် ဝေဒနာတို့၏ ဒွါဒသအာယတနတို့၌ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည် အဘယ်သို့လျှင် အေးငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်သနည်းဟူသော အပြစ်တင် စောဒနာကို ရည်ရွယ်၍ 'ကိလေသာတို့သည် စင်စစ်' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သမုဒယပြဿနာဖြင့် ဟူသည် မဟာသတိပဋ္ဌာန်သုတ်၌ သမုဒယသစ္စာနှင့် နိရောဓသစ္စာဆိုင်ရာ ပြဿနာဖြင့် ဖြစ်သည်။ ကိလေသာပူပန်ခြင်းအားလုံး ကင်းပျောက်သောအခါ အေးငြိမ်းခြင်း မည်သည် ဝေဒနာချုပ်ရုံမျှဖြင့် အလိုရှိအပ်သည် မဟုတ်လော၊ ထို့ကြောင့် ဤ၌ ဝေဒနာတို့ကို မိန့်တော်မူ၏၊ ကိလေသာတို့ကို မဟုတ်ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဝေဒနာတို့၏ အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ခြင်းဟူသော အေးငြိမ်းခြင်းသည်လည်း ကိလေသာကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်သည်ဟူ၍ 'ဝေဒနာတို့ကိုလည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

365. ඉදං [Pg.402] ඔපම්මසංසන්දනන්ති එත්ථ සඤ්ඤොජනා දීපසිඛා විය, අධිට්ඨානකපල්ලිකා විය වෙදනාය නිස්සයභූතා චත්තාරො ඛන්ධා, තෙලං විය කිලෙසා, වට්ටි විය කම්මවට්ටං, උපහරණකපුරිසො විය වට්ටගාමී පුථුජ්ජනො, තස්ස සීසච්ඡෙදකපුරිසො විය අරහත්තමග්ගො සන්තානස්ස සමුච්ඡෙදකරණතො, අනාහාරාය දීපසිඛාය නිබ්බායනං විය කම්මකිලෙසානං අනන්තරපච්චයතො අනාහාරාය වෙදනාය අනුපාදිසෙසවසෙන නිබ්බායනං.

၃၆၅. ဤသည်ကား ဥပမာနှိုင်းယှဉ်ချက် ဖြစ်၏— ဤ၌ သံယောဇဉ်တို့သည် ဆီမီးတောက်နှင့် တူကုန်၏၊ ဝေဒနာ၏ မှီရာဖြစ်သော ခန္ဓာလေးပါးတို့သည် ဆီမီးခွက်နှင့် တူကုန်၏၊ ကိလေသာတို့သည် ဆီနှင့် တူကုန်၏၊ ကမ္မဝဋ်သည် မီးစာနှင့် တူ၏၊ သံသရာလည်သော ပုထုဇဉ်သည် ဆီဖြည့်သော ယောကျ်ားနှင့် တူ၏၊ အရဟတ္တမဂ်သည် သန္တာန်ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် ထိုယောကျ်ား၏ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်သော ယောကျ်ားနှင့် တူ၏၊ အာဟာရမရှိသဖြင့် ဆီမီးတောက် ငြိမ်းသွားသကဲ့သို့ ကမ္မကိလေသာဟူသော အနန္တရပစ္စည်း အာဟာရမရှိသဖြင့် ဝေဒနာ၏ အနုပါဒိသေသအားဖြင့် ငြိမ်းခြင်းနှင့် တူ၏။

ආදිම්හි සමාධිවිපස්සනාපඤ්ඤාහීති පුබ්බභාගපටිපදාභූතා තයා පගුණසමාධිතො අරහත්තස්ස පදට්ඨානභූතවිපස්සනාපඤ්ඤාතො ච. උත්තරිතරාති විසිට්ඨතරා. එවං සමන්නාගතොති එත්ථ එවං-සද්දො ඉදංසද්දත්ථවචනොති ආහ – ‘‘ඉමිනා උත්තමෙන අරහත්තඵලපඤ්ඤාධිට්ඨානෙනා’’ති. සබ්බං වට්ටදුක්ඛං ඛෙපෙතීති සබ්බදුක්ඛක්ඛයො, අග්ගමග්ගො, තංපරියාපන්නතාය තත්ථ ඤාණන්ති ආහ – ‘‘සබ්බදුක්ඛක්ඛයෙ ඤාණං නාම අරහත්තමග්ගෙ ඤාණ’’න්ති. අරහත්තඵලෙ ඤාණං අධිප්පෙතං වුත්තනයෙන සබ්බදුක්ඛක්ඛයෙ සන්තෙ තන්නිමිත්තං වා උප්පන්නඤාණන්ති කත්වා. තස්සාති, ‘‘එවං සමන්නාගතො භික්ඛු ඉමිනා පරමෙන පඤ්ඤාධිට්ඨානෙන සමන්නාගතො හොතී’’ති වුත්තභික්ඛුනො.

အစ၌ သမာဓိ၊ ဝိပဿနာပညာတို့ဖြင့် ဟူသည် ရှေးဦးကဏ္ဍ အကျင့်ဖြစ်သော သင်၏ ကျွမ်းကျင်အပ်သော သမာဓိကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရဟတ္တဖိုလ်၏ နီးစွာသောအကြောင်းဖြစ်သော ဝိပဿနာပညာကြောင့်လည်းကောင်း။ သာလွန်ထူးကဲသော ဟူသည် အလွန်ထူးမြတ်သော။ ဤသို့ ပြည့်စုံသောဟူသော ဤ၌ 'ဧဝံ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် 'ဤ' ဟူသော အနက်ကို ဟော၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ဤမြတ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ပညာတည်းဟူသော တည်ရာဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကမ္မဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံးကို ကုန်စေတတ်သောကြောင့် ဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံး ကုန်ရာဖြစ်သော အရဟတ္တမဂ်၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် ထိုမဂ်၌ ရှိသောဉာဏ်ကို 'ဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံး ကုန်ရာ၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်မည်သည် အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်တည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံး ချုပ်ငြိမ်းပြီးသည်ရှိသော် ထိုချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဉာဏ်အဖြစ်ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်၌ ရှိသောဉာဏ်ကိုလည်း အလိုရှိအပ်၏။ ထိုရဟန်းအား ဟူသည် 'ဤသို့ ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် ဤအမြတ်ဆုံးသော ပညာတည်းဟူသော တည်ရာဖြင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သော ရဟန်းအား ဖြစ်သည်။

366. හීති යස්මා. විමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්ති, තස්මා සබ්බදුක්ඛක්ඛයෙ ඤාණන්ති අරහත්තඵලඤාණං අධිප්පෙතං. සච්චන්ති පරමත්ථසච්චං නිබ්බානං, න මග්ගසච්චං. කාමං අරහත්තඵලවිමුත්ති පටිපක්ඛෙහි අකොපනීයතාය අකුප්පා, ‘‘සච්චෙ ඨිතා’’ති පන වචනතො, ‘‘අකුප්පාරම්මණකරණෙන අකුප්පාති වුත්තා’’ති ආහ. විතථන්ති නට්ඨං, ජරාය මරණෙන ච විපරිණාමෙතබ්බතාය යාදිසං උප්පාදාවත්ථාය ජාතං, තතො අඤ්ඤාදිසන්ති අත්ථො. තථා හි තං ජරාමරණෙහි පරිමුසිතබ්බරූපතාය ‘‘මුසා’’ති වුත්තං. තෙනාහ – ‘‘මොසධම්මන්ති නස්සනසභාව’’න්ති. තං අවිතථන්ති තං වුත්තනයෙන අවිතථං නාම, තං සභාවො සබ්බකාලං තෙනෙව ලබ්භනතො. සමථවිපස්සනාවසෙන වචීසච්චතොති සමථවිපස්සනාවසෙන යං විසුද්ධිමත්තං වචීසච්චං, තතො. දුක්ඛසච්චසමුදයසච්චෙහි තච්ඡවිපල්ලාසභූතසභාවෙහි. ඉති නෙසං යථාසකං සභාවෙන අවිතථභාවෙ අමොසධම්මතාය තෙහිපි අවිතථභාවා පරමත්ථසච්චං නිබ්බානමෙව උත්තරිතරං. තස්මාති නිබ්බානස්සෙව උත්තරිතරභාවතො.

၃၆၆. စင်စစ် ဟူသည် အကြင်ကြောင့်တည်း။ လွတ်မြောက်ခြင်း ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ် လွတ်မြောက်ခြင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံး ကုန်ရာ၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်ကို အလိုရှိအပ်၏။ သစ္စာဟူသည် ပရမတ္ထသစ္စာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ဖြစ်၏၊ မဂ်သစ္စာမဟုတ်ပေ။ အရဟတ္တဖိုလ် လွတ်မြောက်ခြင်းသည် ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့ဖြင့် မလှုပ်ရှားနိုင်သောကြောင့် မပျက်စီးနိုင်သည်ဖြစ်သော်လည်း၊ 'သစ္စာ၌ တည်လျက်' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'မပျက်စီးနိုင်သော အာရုံကို ပြုခြင်းကြောင့် အကုပ္ပ (မပျက်စီးနိုင်သော) ဟု ဆိုအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပျက်စီးတတ်သောတရား ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းရှိသည်ဖြစ်၍ အိုခြင်း၊ သေခြင်းတို့ဖြင့် ဖောက်ပြန်အပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်စ အခြေအနေ၌ မည်သို့ရှိသနည်း၊ ထိုထက် အခြားတစ်ပါးသော သဘောသို့ ပြောင်းလဲခြင်းဟု အနက်ရ၏။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုတရားသည် အိုခြင်း၊ သေခြင်းတို့ဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သော သဘောရှိသောကြောင့် 'မုသာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'မောသဓမ္မ ဟူသည် ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောတရား' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအမှန်တရား ဟူသည် ဖော်ပြပါနည်းဖြင့် အမှန်တရားမည်၏၊ ထိုနိဗ္ဗာန်၏ သဘောသည် အခါခပ်သိမ်း ထိုသို့သာ ရအပ်သောကြောင့်တည်း။ သမထ၊ ဝိပဿနာအားဖြင့် ဖြစ်သော ဝစီသစ္စာထက် ဟူသည် သမထ၊ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် စင်ကြယ်ရုံမျှဖြစ်သော ဝစီသစ္စာထက်။ ထိုထက် အခြားဖြစ်သော ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာတို့သည် မှန်ကန်သော သဘောမှ ဖောက်ပြန်သော သဘောရှိကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုသစ္စာတို့သည် မိမိတို့သဘောအားဖြင့် မဖောက်ပြန်သော်လည်း ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့ထက် ပရမတ္ထသစ္စာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သည်သာလျှင် သာလွန်ထူးကဲလှ၏။ ထို့ကြောင့် ဟူသည် နိဗ္ဗာန်သည်သာလျှင် သာလွန်ထူးမြတ်သော သဘောရှိသောကြောင့်တည်း။

367. උපධීයති [Pg.403] එත්ථ දුක්ඛන්ති උපධී, ඛන්ධා කාමගුණා ච. උපදහන්ති දුක්ඛන්ති උපධී, කිලෙසාභිසඞ්ඛාරා. පරිපූරා ගහිතා පරාමට්ඨාති පරියත්තභාවෙන තණ්හාය ගහිතා දිට්ඨියා පරාමට්ඨා. සමථවිපස්සනාවසෙන කිලෙසපරිච්චාගතොති වික්ඛම්භනවසෙන තදඞ්ගප්පහානවසෙන ච කිලෙසානං පරිච්චජනතො. උත්තරිතරො විසිට්ඨතරස්ස පහානප්පකාරස්ස අභාවතො.

၃၆၇. ဤတရား၌ ဆင်းရဲကို ဆောက်တည်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဥပဓိ မည်၏။ ထိုဥပဓိတို့သည် ခန္ဓာငါးပါးနှင့် ကာမဂုဏ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဆင်းရဲကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဥပဓိ မည်၏။ ထိုဥပဓိတို့သည် ကိလေသာနှင့် အဘိသင်္ခါရတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ပြည့်စုံစွာ ယူအပ် စွဲလမ်းအပ်ကုန်၏ ဟူသည် ပတ်ပတ်လည် ခြံရံသော သဘောအားဖြင့် တဏှာဖြင့် ယူအပ်ကုန်သော၊ ဒိဋ္ဌိဖြင့် သုံးသပ်အပ်ကုန်သော။ သမထ၊ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် ကိလေသာကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကြောင့် ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘနအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တဒင်္ဂပဟာန်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ကိလေသာတို့ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ သာလွန်ထူးကဲသော စွန့်လွှတ်ခြင်း ဟူသည် ထိုထက် ထူးမြတ်သော စွန့်လွှတ်ပုံနည်းလမ်း မရှိသောကြောင့်တည်း။

368. ආඝාතකරණවසෙනාති චෙතසිකාඝාතස්ස උප්පජ්ජනවසෙන. බ්‍යාපජ්ජනවසෙනාති චිත්තස්ස විපත්තිභාවවසෙන. සම්පදුස්සනවසෙනාති සබ්බසො දුස්සනවසෙන. තීහි පදෙහි යදි අරහත්තමග්ගෙන කිලෙසානං පරිච්චාගො චාගාධිට්ඨානං, අරහත්තමග්ගෙනෙව නෙසං වූපසමො උපසමාධිට්ඨානං හොතීති දස්සෙති. එත්ථ විසෙසෙන පරිච්චාගො සම්පජහනං අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනං චාගො, තථා පන පරිච්චාගෙන යො සො නෙසං තදා වූපසන්තතාය අභාවො, අයං උපසමොති අයමෙතෙසං විසෙසො.

၃၆၈. ဖျက်ဆီးခြင်းကို ပြုခြင်းအားဖြင့် ဟူသည် စိတ်၌ ရန်ငြိုးဖွဲ့မှု ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအားဖြင့်။ ဖျက်ဆီးခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းအားဖြင့် ဟူသည် စိတ်၏ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းအားဖြင့်။ အလွန်ပြစ်မှားခြင်းအားဖြင့် ဟူသည် အလုံးစုံ ပြစ်မှားခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤပုဒ်သုံးပါးတို့ဖြင့် အကယ်၍ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းသည် စာဂါဓိဋ္ဌာန် ဖြစ်အံ့၊ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့်ပင် ထိုကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းသည် ဥပသမာဓိဋ္ဌာန် ဖြစ်သည်ကို ပြတော်မူ၏။ ဤ၌ ထူးခြားချက်အဖြစ် ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ စွန့်ပယ်ခြင်း၊ နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်နိုင်သော သဘောသို့ ဆိုက်ရောက်စေခြင်းသည် 'စာဂ' မည်၏၊ ထိုသို့ စွန့်လွှတ်ခြင်းကြောင့် ထိုအခါ၌ ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးပြီးသည်ဖြစ်၍ မရှိခြင်းသည် 'ဥပသမ' မည်၏။ ဤသည်ကား ထိုနှစ်ပါးတို့၏ ထူးခြားချက်တည်း။

369. මඤ්ඤිතන්ති මඤ්ඤනා, ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා කප්පනාති අත්ථො. අවිජ්ජාවිබන්ධනතණ්හාගාහාදීනං සාධාරණභාවතො අයමහන්ති එත්ථ අහන්ති දිට්ඨිමඤ්ඤනාදස්සනං, සා පන දිට්ඨි මානමඤ්ඤනාය අත්තනියගාහවසෙන හොතීති ස්වෙව ‘‘අය’’න්ති ඉමිනා ගහිතොති ආහ – ‘‘අයමහන්ති එකං තණ්හාමඤ්ඤිතමෙව වට්ටතී’’ති. ආබාධට්ඨෙනාති පටිපීළනට්ඨෙන. මඤ්ඤනාවසෙන හි සත්තානං තථා හොති. අන්තොදොසට්ඨෙනාති අබ්භන්තරදුට්ඨභාවෙන. මඤ්ඤනාදූසිතත්තා හි සත්තානං අත්තභාවො දුක්ඛතාමූලායත්තො, කිලෙසාසුචිපග්ඝරණතො උප්පාදනිරොධභඞ්ගෙහි උද්ධමුද්ධං පක්කපභින්නො හොතීති ඵලූපචාරෙන ‘‘මඤ්ඤිතං ගණ්ඩො’’ති වුත්තො. අනුපවිට්ඨට්ඨෙනාති අනුපවිසිත්වා හදයමාහච්ච අධිට්ඨානෙන. මඤ්ඤිතඤ්හි පීළාජනනතො අන්තොතුදනතො දුරුද්ධරණතො සල්ලං. ඛීණාසවමුනි සබ්බසො කිලෙසානං සන්තත්තා, තතො එව පරිළාහානං පරිනිබ්බුතත්තා වූපසන්තත්තා සන්තො උපසන්තො නිබ්බුතොති වුච්චති. යත්ථ ඨිතන්ති යස්මිං අසෙක්ඛභූමියං ඨිතං. යදි භගවා අත්තනො දෙසනාඤාණානුරූපං දෙසනං පවත්තාපෙය්‍ය, මහාපථවිං පත්ථරන්තස්ස විය, ආකාසං පසාරෙන්තස්ස විය, අනන්තාපරිමෙය්‍යලොකධාතුයො පටිච්ච තෙසං ඨිතාකාරං [Pg.404] අනුප්පූරං විචිනන්තස්ස විය දෙසනා පරියොසානං න ගච්ඡෙය්‍ය. යස්මා පනස්ස විනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපමෙව දෙසනා පවත්ති, න තතො පරං අණුමත්තම්පි වඩ්ඪති. තස්මා වුත්තං – ‘‘සබ්බාපි ධම්මදෙසනා සංඛිත්තාව, විත්ථාරදෙසනා නාම නත්ථී’’ති. නනු සත්තපකරණදෙසනා විත්ථාරකථාති? න සාපි විත්ථාරකථාති ආහ – ‘‘සමන්තපට්ඨානකථාපි සංඛිත්තායෙවා’’ති. සන්නිපතිතදෙවපරිසාය අජ්ඣාසයානුරූපමෙව හි තස්සාපි පවත්ති, න සත්ථුදෙසනාඤාණානුරූපන්ති. යථානුසන්ධිං පාපෙසි යථාඋද්දිට්ඨෙ අනුපුබ්බෙන අනවසෙසතො විභජනවසෙන දෙසනාය නිට්ඨාපිතත්තා. විපඤ්චිතඤ්ඤූ…පෙ… කථෙසි නාතිසඞ්ඛෙපවිත්ථාරවසෙන දෙසිතත්තා.

၃၆၉. ထင်မှတ်ခြင်း (မညိတ) ဟူသည်ကား တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် အာရုံပြုခြင်း (မညနာ) တည်း။ "ဤအရာသည် ငါ့ဥစ္စာ ဖြစ်၏" ဟူသည်စသည်ဖြင့် ကြံစည်စိတ်ကူးခြင်း ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အဝိဇ္ဇာအနှောင်အဖွဲ့၊ တဏှာဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း စသည်တို့၏ သာဓာရဏဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် "ဤငါ" ဟူသော ဤနေရာ၌ "ငါ" ဟူသည်ကား ဒိဋ္ဌိဖြင့် အာရုံပြုထင်မှတ်ခြင်းကို ပြရာဖြစ်သည်။ ထိုဒိဋ္ဌိသည်လည်း မာနဖြင့် အာရုံပြုထင်မှတ်ခြင်း၏ အတ္တနိယ (ငါ့ဥစ္စာ) ဟု စွဲလမ်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူကိုယ်တိုင်ပင် "ဤ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ယူအပ်၏ဟု ဆိုအပ်၏— "ဤငါ ဟူသည်ကား တစ်ခုတည်းသော တဏှာဖြင့် အာရုံပြုထင်မှတ်ခြင်း (တဏှာမညိတ) သာ ဖြစ်သင့်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ နှိပ်စက်ခြင်းအနက်ကြောင့် (နာကျင်ခြင်းအနက်ကြောင့်)။ အာရုံပြုထင်မှတ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် သတ္တဝါတို့အား ထိုသို့ ဖြစ်ရသဖြင့်တည်း။ အတွင်း၌ ပြစ်မှားတတ်သောအဖြစ် (ဖျက်ဆီးတတ်သောအဖြစ်) ကြောင့်။ အာရုံပြုထင်မှတ်ခြင်းဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သည်ဖြစ်၍ သတ္တဝါတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာ (အတ္တဘော) သည် ဆင်းရဲခြင်းဟူသော အကြောင်းရင်းရှိ၏။ ကိလေသာတည်းဟူသော မစင်ကြယ်သော အညစ်အကြေး ယိုစီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ခြင်း၊ ချုပ်ခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်းတို့ဖြင့် အထက်ထက်သို့ ပြိုကွဲပျက်စီးတတ်သည် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အကျိုးကို အကြောင်း၌ တင်စား၍ (ဖလူပစာအားဖြင့်) "ထင်မှတ်ခြင်းသည် အနာစိမ်း ဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်စွဲကပ်၍ နှလုံးကို ထိပါးတိုက်ခိုက်ကာ တည်ရှိနေခြင်းအနက်ကြောင့်။ ထင်မှတ်ခြင်း (မညိတ) သည်ကား ညှဉ်းဆဲခြင်းကို ဖြစ်စေသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတွင်း၌ ထိုးဆီးပူပန်စေသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နုတ်ယူရန် ခဲယဉ်းသောကြောင့်လည်းကောင်း ငြောင့်တည်း။ အာသဝေါကုန်ပြီးသော မုနိသည် ကိလေသာအားလုံး ပူပြင်းခြင်းမှလည်းကောင်း၊ ထိုကြောင့်ပင် ကိလေသာအပူမီးတို့ ငြိမ်းအေးပြီးဖြစ်၍ ငြိမ်သက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေးသောသူ၊ ငြိမ်သက်သောသူ၊ နိဗ္ဗာန်ဝင်စံပြီးသောသူဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "အကြင်အရပ်၌ တည်သော" ဟူသည် အကြင် ရဟန္တာ (အသေက္ခ) ဘုံ၌ တည်သော။ အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ ဒေသနာဉာဏ်တော်နှင့်အညီ ဒေသနာတော်ကို ဖြစ်စေအံ့၊ မဟာပထဝီမြေကြီးကို ဖြန့်ခင်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်ပြင်ကို ဆန့်တန်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အဆုံးမရှိ အတိုင်းမသိသော လောကဓာတ်တို့ကို အမှီပြု၍ ထိုလောကဓာတ်တို့၏ တည်ရှိပုံအခြင်းအရာကို အစဉ်အတိုင်း စုံစမ်းစစ်ဆေးသကဲ့သို့လည်းကောင်း ဒေသနာတော်သည် အဆုံးသို့ ရောက်နိုင်မည်မဟုတ်ပေ။ သို့ရာတွင် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျတို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားလျော်စွာသာ ဖြစ်၏၊ ထိုထက် မြူမှုန်မျှသော်လည်း ပို၍ မတိုးပွားပေ။ ထို့ကြောင့် "တရားဒေသနာအားလုံးတို့သည် အကျဉ်းမျှသာတည်း၊ အကျယ်ဒေသနာဟူ၍ မရှိ" ဟု ဆိုအပ်၏။ အဘိဓမ္မာ ခုနစ်ကျမ်းဒေသနာသည် အကျယ်စကား မဟုတ်ပါလောဟု မေးသော်— ထိုကျမ်းသည်လည်း အကျယ်စကား မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "သမန္တပဋ္ဌာန်းစကားသည်လည်း အကျဉ်းမျှသာတည်း" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုပဋ္ဌာန်းဒေသနာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်လည်း စည်းဝေးရောက်ရှိလာသော နတ်ဗြဟ္မာပရိသတ်တို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားလျော်စွာသာ ဖြစ်၏၊ ဘုရားရှင်၏ ဒေသနာဉာဏ်တော်နှင့်အညီ မဟုတ်သောကြောင့်တည်း။ ညွှန်ပြအပ်သည့်အတိုင်း အစဉ်အတိုင်း အကြွင်းမရှိ ဝေဖန်ခွဲခြားခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဒေသနာကို ပြီးဆုံးစေအပ်သောကြောင့် အနုသန္ဓေနှင့် ကိုက်ညီအောင် ဆက်စပ်ပေးတော်မူ၏။ "ဝိပဉ္စိတညူ..." စသည်ဖြင့် အလွန်အကျဉ်းလည်းမဟုတ် အလွန်အကျယ်လည်းမဟုတ်သော အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားအပ်သောကြောင့် မိန့်တော်မူ၏။

370. අට්ඨන්නං පරික්ඛාරානන්ති නයිදමනවසෙසපරියාදානං, ලක්ඛණවචනං පනෙතං, අඤ්ඤතරස්සාති වචනසෙසො. තථා හි, ‘‘මය්හං ඉද්ධිමයපරික්ඛාරලාභාය පච්චයො හොතූ’’ති පත්ථනං පට්ඨපෙත්වා පත්තචීවරං, පත්තං, චීවරමෙව වා දින්නෙ චරිමභවෙ ඉද්ධිමයපරික්ඛාරො නිබ්බත්තතීති වදන්ති. අදින්නත්තාති කෙචිවාදො, තෙනාහ ‘‘කුලපුත්තො’’තිආදි. ඔකාසාභාවතොති උපසම්පදාලක්ඛණස්ස අසම්භවතො. තෙනාහ – ‘‘කුලපුත්තස්ස ආයුපරික්ඛීණ’’න්ති. උදකතිත්ථ…පෙ… ආරද්ධො පරමප්පිච්ඡභාවතො.

၃၇၀. "ပရိက္ခရာ ရှစ်ပါးတို့၏" ဟူသည်ကား အကြွင်းမရှိ အကုန်အစင် သိမ်းကျုံးယူခြင်း မဟုတ်၊ ဤသည်ကား လက္ခဏာစကားမျှသာတည်း။ "တစ်ပါးပါးသော" ဟူသည် ကျန်ရှိသော စကားတည်း။ စင်စစ်သော်ကား— "ငါ့အား တန်ခိုးဖြင့်ပြီးသော ပရိက္ခရာကို ရခြင်းအကျိုးငှါ အထောက်အပံ့ ဖြစ်ပါစေသတည်း" ဟု ဆုတောင်းမှုကို တည်ဆောက်၍ သပိတ် သင်္ကန်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ သပိတ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ သင်္ကန်းကိုသာသော်လည်းကောင်း လှူဒါန်းခဲ့သော် နောက်ဆုံးဘဝ၌ တန်ခိုးဖြင့်ပြီးသော ပရိက္ခရာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ မလှူဒါန်းခဲ့ဖူးခြင်းကြောင့်ဟု အချို့သော ဆရာတို့၏ အယူဝါဒ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "အမျိုးကောင်းသားသည်..." စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ အခွင့်မရှိခြင်းကြောင့်ဟူသည် ရဟန်းအဖြစ်၏ အမှတ်လက္ခဏာ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် "အမျိုးကောင်းသား၏ အသက်သည် ကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ရေဆိပ်... စသည်ဖြင့် အလွန်အမင်း အလိုနည်းခြင်းကြောင့် အားထုတ်အပ်၏။

විබ්භන්තාති භන්තචිත්තා. සිඞ්ගෙන විජ්ඣිත්වා ඝාතෙසි පුරිමජාතිබද්ධාඝාතතායාති වදන්ති.

"ဝိဗ္ဘန္တာ" ဟူသည် စိတ်ပျံ့လွင့်ကုန်သော။ ရှေးဘဝ၌ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခဲ့ဖူးသောကြောင့် ဦးချိုဖြင့် ခွေ့၍ သတ်အပ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။

මානුසං යොගන්ති මනුස්සත්තභාවං. අත්තභාවො හි යුජ්ජති කම්මකිලෙසෙහීති ‘‘යොගො’’ති වුච්චති. උපච්චගුන්ති උපගච්ඡිංසු. උපකොතිආදි තෙසං නාමානි.

"မနုဿံ ယောဂံ" ဟူသည် လူ့အတ္တဘော (လူ့ခန္ဓာကိုယ်) ကို။ အတ္တဘော (ခန္ဓာကိုယ်) သည် ကံ၊ ကိလေသာတို့နှင့် ယှဉ်စပ်တတ်သောကြောင့် "ယောဂ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "ဥပစ္စဂုံ" ဟူသည် ချဉ်းကပ်ကုန်ပြီ။ ဥပကော စသည်တို့ကား ထိုသူတို့၏ အမည်များတည်း။

ගන්ධකට්ඨෙහීති චන්දනාගරුසළලදෙවදාරුආදීහි ගන්ධදාරූහි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

"နံ့သာထင်းတို့ဖြင့်" ဟူသည် စန္ဒကူး၊ အကျော်၊ ထင်းရှူး၊ ကရမက် စသော နံ့သာသစ်သားတို့ဖြင့်။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်လှသည်သာတည်း။

ධාතුවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

11. සච්චවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

၁၁. သစ္စာဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်

371. ආචික්ඛනාති [Pg.405] – ‘‘ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චං, අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්ච’’න්ති ආදිතො කථනං. දෙසනාති තස්සෙව අත්ථස්ස අතිසජ්ජනං පබොධනං. පඤ්ඤාපනාති පකාරෙහි ඤාපනා, සා පන යස්මා ඉත්ථමිදන්ති වෙනෙය්‍යානං පච්චක්ඛතො දස්සනා, තෙසං වා සන්තානෙ පතිට්ඨාපනා හොති, තස්මා ආහ – ‘‘දුක්ඛසච්චාදීනං ඨපනා’’ති. පට්ඨපනාති පතිට්ඨාපනා. යස්මා පට්ඨපියමානසභාවා දෙසනා භාජනං උපගච්ඡන්තී විය හොති, තස්මා වුත්තං – ‘‘පඤ්ඤාපනා’’ති, ජානාපනාති අත්ථො. විවටකරණාති දෙසියමානස්ස අත්ථස්ස විවටභාවකරණං. විභාගකිරියාති යථාවුත්තස්ස අත්ථවිභාගස්ස විත්ථාරකරණං. පාකටභාවකරණන්ති අගම්භීරභාවාපාදනං. අපරො නයො – චතුසච්චසඤ්ඤිතස්ස අත්ථස්ස පච්චෙකං සරූපතො දස්සනවසෙන ඉදන්ති ආදිතො සික්ඛාපනං කථනං ආචික්ඛනා, එවං පරසන්තානෙ පබොධනවසෙන පවත්තාපනා දෙසනා, එවං විනෙය්‍යානං චිත්තපරිතොසජනනෙන තෙසං බුද්ධිපරිපාචනං ‘‘පඤ්ඤාපනා’’ති වුච්චති. එවං පඤ්ඤාපෙන්තී ච සා දෙසියමානං අත්ථං වෙනෙය්‍යසන්තානෙ පකාරතො ඨපෙති පතිට්ඨපෙතීති ‘‘පට්ඨපනා’’ති වුච්චති. පකාරතො ඨපෙන්තී පන සංඛිත්තස්ස විත්ථාරතො පටිවුත්තස්ස පුනාභිධානතො ‘‘විවරණා’’ති, තස්සෙවත්ථස්ස විභාගකරණතො ‘‘විභජනා’’ති, වුත්තස්ස විත්ථාරෙනාභිධානතො විභත්තස්ස හෙතුදාහරණදස්සනතො, ‘‘උත්තානීකම්ම’’න්ති වුච්චති. තෙනාහ – ‘‘පාකටභාවකරණ’’න්ති, හෙතූපමාවසෙනත්ථස්ස පාකටභාවකරණතොති අත්ථො.

၃၇၁. "ကြားပြောခြင်း (အာစိက္ခနာ)" ဟူသည်— "ဤသည်ကား ဒုက္ခအရိယသစ္စာတည်း၊ ဤသည်ကား ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီပဋိပဒါအရိယသစ္စာတည်း" ဟူ၍ အစဦးစွာ ဟောကြားခြင်းတည်း။ "ဟောကြားခြင်း (ဒေသနာ)" ဟူသည် ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုပင် ထုတ်ဖော်၍ သိစေခြင်းတည်း။ "ပညတ်ခြင်း (ပညာပနာ)" ဟူသည် အပြားအားဖြင့် သိစေခြင်းတည်း။ ထိုပညတ်ခြင်းသည်ကား "ဤသို့ ဤပုံ ဖြစ်၏" ဟူ၍ ဝေနေယျတို့အား မျက်မှောက်ထင်ထင် ပြသခြင်း သို့မဟုတ် ထိုဝေနေယျတို့၏ သန္တာန်၌ တည်စေခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ဒုက္ခသစ္စာစသည်တို့ကို ထားရှိခြင်း" ဟု ဆိုအပ်၏။ "စွဲမြဲစေခြင်း (ပဋ္ဌပနာ)" ဟူသည် တည်မြဲစေခြင်းတည်း။ စွဲမြဲတည်ဆောက်အပ်သော သဘောရှိသော ဒေသနာတော်သည် ခံယူရာခွက်သို့ ရောက်ရှိသွားသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် "ပညာပနာ" ဟု ဆိုအပ်၏။ သိစေခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဖွင့်ပြခြင်း (ဝိဝဋကရဏ)" ဟူသည် ဟောကြားအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပွင့်လင်းစေခြင်းတည်း။ "ခွဲခြားခြင်း (ဝိဘာဂကိရိယ)" ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနက်၏ အဖို့အစုကို အကျယ်ချဲ့၍ ပြုလုပ်ခြင်းတည်း။ "ထင်ရှားစေခြင်း (ပါကဋဘာဝကရဏ)" ဟူသည် နက်နဲသောအဖြစ်ကို မရှိစေဘဲ လွယ်ကူစေခြင်းတည်း။ နည်းလမ်းတစ်မျိုးကား— သစ္စာလေးပါးဟု သမုတ်အပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ သဘာဝအားဖြင့် ပြသခြင်းအစွမ်းဖြင့် "ဤသည်..." ဟူ၍ အစမှစကာ သွန်သင်ညွှန်ပြခြင်းသည် "အာစိက္ခနာ" မည်၏။ ဤသို့လျှင် သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ သိနားလည်စေခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွားစေခြင်းသည် "ဒေသနာ" မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဝေနေယျတို့၏ စိတ်ကို ကျေနပ်နှစ်သက်စေသဖြင့် ၎င်းတို့၏ ဉာဏ်ပညာကို ရင့်ကျက်စေခြင်းကို "ပညာပနာ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ သိစေတတ်သော ဒေသနာတော်သည် ဟောကြားအပ်သော အနက်ကို ဝေနေယျတို့၏ သန္တာန်၌ အပြားအားဖြင့် ထားတတ်၊ တည်စေတတ်သောကြောင့် "ပဋ္ဌပနာ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အပြားအားဖြင့် တည်စေသော်လည်း အကျဉ်းချုံး၍ ဟောအပ်သည်ကို အကျယ်အားဖြင့် တစ်ဖန်ပြန်၍ ဟောခြင်းကြောင့် "ဝိဝရဏ (ဖွင့်ပြခြင်း)" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုအနက်ကိုပင် ခွဲခြားပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် "ဝိဘဇန (ဝေဖန်ခြင်း)" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဟောကြားအပ်သည်ကို အကျယ်တဝင့် ဟောကြားခြင်းဖြင့် ခွဲခြားအပ်သော အနက်ကို အကြောင်းဥပမာပြသ၍ ရှင်းလင်းစွာ ပြုလုပ်ခြင်းကို "ဥတ္တာနီကမ္မ (ပေါ်လွင်ထင်ရှားစေခြင်း)" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ထင်ရှားစေခြင်း" ဟု ဆိုအပ်၏။ အကြောင်းဥပမာအစွမ်းဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားအောင် ပြုခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

අනුග්ගාහකාති අනුග්ගණ්හනකාමා. ස්වායමනුග්ගහො සඞ්ගහවත්ථුවසෙන පාකටො හොතීති ආහ ‘‘ආමිසසඞ්ගහෙනා’’තිආදි. ජනෙතා ජනෙත්තීති ආහ ‘‘ජනිකා මාතා’’ති. වුද්ධිං පරිසං ආපාදෙතීති ආපාදෙතා. තෙනාහ ‘‘පොසෙතා’’ති. ඉදානි ද්වින්නං මහාථෙරානං යථාක්කමං සබ්‍රහ්මචාරීනං භගවතා වුත්තෙහි ජනිකපොසිකමාතුට්ඨානියෙහි සඞ්ගාහකතං විත්ථාරතො දස්සෙතුං, ‘‘ජනිකමාතා හී’’තිආදි වුත්තං. පරතොඝොසෙන විනාපි උපරිමග්ගාධිගමො හොතීති ‘‘පච්චත්තපුරිසකාරෙනා’’ති වුත්තං. පඨමමග්ගො එව හි සාවකානං එකන්තතො ඝොසාපෙක්ඛොති. පත්තෙසුපීති පි-සද්දෙන පගෙව අප්පත්තෙසූති දස්සෙති. භවස්ස [Pg.406] අප්පමත්තකතා නාම ඉත්තරකාලතායාති ආහ ‘‘අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පී’’ති. ජනෙතාති ජනකො, ථෙරො පන අරියාය ජනයිතා. ආපාදෙතාති වඩ්ඪෙතා පරිබ්‍රූහෙතා. පුරිමස්මිං සච්චද්වයෙ සම්මසනග්ගහණං ලොකියත්තා තස්ස, ඉතරස්මිං තස්ස අග්ගහණං ලොකුත්තරත්තා.

“Anuggāhakā” ဟူသည်မှာ ချီးမြှောက်လိုသောသူတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုချီးမြှောက်ခြင်းသည် သင်္ဂဟဝတ္ထု၏ စွမ်းအားဖြင့် ထင်ရှား၏၊ ထို့ကြောင့် “အာမိသသံဂဟေန” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဖြစ်စေတတ်သောသူ၊ ဖြစ်စေတတ်သော မိခင်ဟူသည်ကို “ဇနိကာ မာတာ” (မွေးမိခင်) ဟု ဆိုသည်။ ပရိသတ်ကို ကြီးပွားအောင် ပြုတတ်သောကြောင့် “အာပါဒေတာ” (ပြုစုတတ်သူ) မည်၏။ ထို့ကြောင့် “ပေါသေတာ” (ကျွေးမွေးမွေးမြူတတ်သူ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် မွေးမိခင်နှင့် ပြုစုကျွေးမွေးသော မိခင်ကဲ့သို့သော နေရာ၌ တည်ရှိသော သီတင်းသုံးဖော်ဖြစ်ကြကုန်သော မဟာထေရ်နှစ်ပါးတို့၏ အစဉ်အတိုင်း ချီးမြှောက်တော်မူပုံကို အကျယ်ပြသခြင်းငှာ “ဇနိကမာတာ ဟိ” စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ သူတစ်ပါးထံမှ တရားသံကို မကြားရဘဲလည်း အထက်မဂ်ကို ရနိုင်သည်ဟု ပြခြင်းငှာ “ပစ္စတ္တပုရိသကာရေန” (မိမိကိုယ်ပိုင် ယောက်ျားကောင်းတို့၏ အားထုတ်မှုဖြင့်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) သည်သာလျှင် သာဝကတို့အား ဧကန်အမှန် သူတစ်ပါးထံမှ တရားသံ (ပရတောဃောသ) ကို စောင့်မျှော်ရသဖြင့် ဖြစ်၏။ “ပတ္တေသုပိ” ဟူသော ပုဒ်၌ “ပိ” သဒ္ဒါဖြင့် မရသေးသူတို့အား ဆိုဖွယ်ရာမရှိဟူသည်ကို ပြ၏။ ဘဝ၏ အနည်းငယ်မျှသော အဖြစ်သည် ပျက်စီးလွယ်သော ကာလအတိုင်းအတာရှိသောကြောင့် “လက်ဖျစ်တစ်တွဲမျှသော်လည်း” (အစ္ဆရာသင်္ဃာတမတ္တမ္ပိ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ဇနေတာ” ဟူသည် မွေးဖွားပေးသူ (ဖခင်) ဖြစ်၏။ မထေရ်သည်မူ အရိယာအဖြစ်ကို မွေးဖွားပေးသူ (ဖြစ်စေတတ်သူ) ဖြစ်သည်။ “အာပါဒေတာ” ဟူသည် ကြီးပွားစေသူ၊ စည်ပင်စေသူ ဖြစ်၏။ ရှေးဦးသစ္စာနှစ်ပါး၌ သမ္မသနဉာဏ်ဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းကို ယူခြင်းသည် ယင်းသစ္စာနှစ်ပါး၏ လောကီဖြစ်သောကြောင့်တည်း၊ ကြွင်းသောသစ္စာနှစ်ပါး၌ သမ္မသနကို မယူခြင်းသည် ယင်းတို့၏ လောကုတ္တရာဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

කාමෙහි නික්ඛන්තො සඞ්කප්පො නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො. ස්වායමස්ස තතො නික්ඛමනත්ථො තෙසං පටිපක්ඛභාවතො තෙහි විසංසග්ගතො විරජ්ජනතො සමුච්ඡින්දනතො සබ්බසො විවිත්තභාවතො ච හොතීති දස්සෙතුං, ‘‘කාමපච්චනීකට්ඨෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ කාමපදඝාතන්ති යථා කාමො පදං පතිට්ඨං න ලභති, එවං හනනං, කාමසමුච්ඡෙදන්ති අත්ථො. කාමෙහි සබ්බසො විවිත්තත්තා කාමවිවිත්තො, අරියමග්ගො, තස්ස අන්තො, අරියඵලං, තස්මිං කාමවිවිත්තන්තෙ. එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘බ්‍යාපාදපච්චනීකට්ඨෙනා’’තිආදියොජනං අතිදිසති. සබ්බෙ චෙතෙ නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදයො නානාචිත්තෙසු ලබ්භන්තීති යොජනා. යදි එකචිත්තෙ ලබ්භන්ති, කථං තිවිධමිච්ඡාසඞ්කප්පානං සමුග්ඝාතොති ආහ ‘‘තත්‍ර හී’’තිආදි. න නානා ලබ්භතීති ඉමිනා තිවිධකිච්චකාරිතං සම්මාසඞ්කප්පස්ස දස්සෙති. කිච්චවසෙන හි තස්ස නාමස්ස ලාභො. සම්මාවාචාදීනම්පි මග්ගක්ඛණෙ එකචිත්තෙ ලබ්භමානානම්පි චතුකිච්චකාරිතාය චතුබ්බිධනාමාදිතා වෙදිතබ්බා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ကာမတို့မှ ထွက်မြောက်သော ကြံစည်မှုသည် “နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပ” မည်၏။ ထိုနေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပအား ကာမတို့မှ ထွက်မြောက်သော သဘောသည် ကာမတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာမတို့နှင့် မရောနှောခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာမတို့၌ မစွဲလမ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကြွင်းမဲ့ အုပ်ချုပ်ဖျက်ဆီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသောအားဖြင့် ကာမတို့မှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ “ကာမပစ္စနီကဋ္ဌေန” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထို၌ “ကာမပဒဃာတ” ဟူသည် ကာမသည် ခြေကုပ်စရာနေရာ (တည်ရာ) ကို မရရှိနိုင်ရန် ဤသို့ သတ်ဖြတ်ခြင်း “ကာမသမုစ္ဆေဒ” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကာမတို့မှ ခပ်သိမ်းသောအားဖြင့် ကင်းဆိတ်သောကြောင့် “ကာမဝိဝိတ္တ” မည်၏၊ ၎င်းသည် အရိယမဂ်ဖြစ်၏။ ထိုအရိယမဂ်၏ အဆုံးသည် အရိယဖိုလ်ဖြစ်၏၊ ထိုအဆုံး၌ “ကာမဝိဝိတ္တန္တေ” (ကာမဝိဝိတ္တ၏ အဆုံး၌) ဟု ဆိုသည်။ “ဤနည်းလည်းကောင်း” ဟူသော ဤစကားဖြင့် “ဗျာပါဒပစ္စနီကဋ္ဌေန” စသည်တို့ကို ယှဉ်စပ်ပုံကို ညွှန်ပြတော်မူသည်။ ဤနေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပ စသည်တို့ အားလုံးသည် မတူညီသော စိတ်အမျိုးမျိုးတို့၌ ရအပ်ကုန်၏ဟု ယှဉ်စပ်ရမည်။ သို့ဖြစ်၍ စိတ်တစ်ခုတည်း၌ ရပါမူ သုံးပါးသော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပတို့ကို အဘယ်သို့ အမြစ်ပြတ် သတ်နိုင်အံ့နည်းဟု မေးသော် “တတြ ဟိ” စသည်ဖြင့် ဖြေတော်မူသည်။ စိတ်အမျိုးမျိုး၌ မရနိုင်ဟု ဆိုသဖြင့် သမ္မာသင်္ကပ္ပ၏ သုံးပါးသော ကိစ္စပြီးမြောက်မှုကို ပြ၏။ ကိစ္စ၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ ထိုသို့သော အမည်ကို ရခြင်းဖြစ်သည်။ သမ္မာဝါစာစသည်တို့သည်လည်း မဂ်ခဏ၌ စိတ်တစ်ခုတည်း၌ ရရှိအပ်ကုန်သော်လည်း ကိစ္စလေးပါး ပြီးမြောက်စေနိုင်သဖြင့် လေးပါးသော အမည်ရှိပုံစသည်တို့ကို သိအပ်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် ကောင်းစွာ နားလည်လွယ်ရုံမျှသာ ဖြစ်သည်။

සච්චවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

သစ္စဝိဘင်းသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနာ (အနက်ကျဉ်းကို ဖွင့်ပြချက်) ပြီးဆုံးပါပြီ။

12. දක්ඛිණාවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

၁၂. ဒက္ခိဏာဝိဘင်္ဂသုတ် အဖွင့်။

376. මහාපජාපතිගොතමීති එත්ථ ගොතමීති තස්ස ගොතමගොත්තතො ආගතං නාමං, මහාපජාපති පන ගුණතො. තං විවරිතුං, ‘‘නාමකරණදිවසෙ පනස්සා’’තිආදි වුත්තං. මහතිං උළාරං පජං ජනනපොසනෙහි පරිරක්ඛතීති මහාපජාපති. පරිභොගවසෙන න හඤ්ඤතීති අහතං. සිප්පිකානන්ති තන්තවායානං. වායනට්ඨානන්ති වීනට්ඨානං. තානි මං න තොසෙන්ති කායිකස්ස පුඤ්ඤස්ස අභාවතො. තෙනාහ – ‘‘සහත්ථා කතමෙව [Pg.407] මං තොසෙතී’’ති. පිසිත්වා නිබ්බත්තනං කත්වා. පොථෙත්වාති සුඛුමභාවාපාදනත්ථං ධනුකෙන නෙත්වා. කාලානුකාලඤ්ච ධාතිගණපරිවුතා ගන්ත්වා වෙමකොටිං අග්ගහෙසි එකදිවසන්ති අධිප්පායො. එවඤ්හි ‘‘එකදිවසං පන…පෙ… අකාසී’’ති පුරිමවචනෙන තං න විරුජ්ඣෙය්‍ය.

၃၇၆. “မဟာပဇာပတိဂေါတမီ” ဟူသော အမည်တွင် “ဂေါတမီ” ဟူသည်မှာ သူ၏ ဂေါတမနွယ်မှ လာသော အမည်ဖြစ်၏၊ “မဟာပဇာပတိ” ဟူသည်မူ ဂုဏ်ကြောင့် ဖြစ်သော အမည်တည်း။ ထိုအမည်ကို ဖွင့်ဆိုရန် “နာမကရဏဒိဝသေ ပနဿာ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ကြီးကျယ်မြင့်မြတ်သော ပရိသတ် (သားသမီး) ကို မွေးဖွားခြင်း၊ ပြုစုခြင်းတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် “မဟာပဇာပတိ” မည်၏။ အသုံးပြခြင်းဖြင့် မပျက်စီးအပ်သေးသောကြောင့် “အဟတ” (အသစ်စက်စက်) မည်၏။ “သိပ္ပိကာနံ” ဟူသည် ရက်ကန်းသည်တို့၏။ “ဝါယနဋ္ဌာနံ” ဟူသည် ရက်ကန်းရက်ရာ နေရာ ဖြစ်သည်။ ထိုရက်ကန်းသည်တို့ ပြုလုပ်အပ်သော အထည်တို့သည် ကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်ရခြင်း ဟူသော ကာယိကကုသိုလ် မရှိသောကြောင့် ငါ့ကို မနှစ်သက်စေကုန်။ ထို့ကြောင့် “ကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်အပ်သော အထည်သည်သာ ငါ့ကို နှစ်သက်စေ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဖိညှပ်ပြီးလျှင် ဖြစ်ပေါ်စေ၍။ “ပေါထေတွာ” ဟူသည် နူးညံ့သောအဖြစ်သို့ ရောက်စေခြင်းငှာ လေးမြားကဲ့သို့သော တန်ဆာဖြင့် ငင်ယူ၍။ သင့်တင့်သော အခါ၌ နို့ထိန်းမအပေါင်း ခြံရံလျက် သွား၍ ရက်ကန်းစင်ဦးကို တစ်ရက်မျှ ကိုင်ဆွဲခဲ့သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသို့ ဖြစ်လျှင် “တစ်ရက်သော်ကား...ပ... ပြုလုပ်၏” ဟူသော ရှေးစကားနှင့် ဆန့်ကျင်မှု မရှိတော့ပေ။

ඡ චෙතනාති ඡබ්බිධා චෙතනා. න හි තා ඡයෙව චෙතනාති. සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි…පෙ… සඞ්ඝො චාති ඉදමෙව සුත්තපදං. සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහීති සඞ්ඝස්ස දානාය නියොජෙසි, තස්මා සඞ්ඝොව දක්ඛිණෙය්‍යතරොති අයමෙවෙත්ථ අත්ථො. යදි එවන්තිආදිනා තත්ථ බ්‍යභිචාරං දස්සෙති. රාජමහාමත්තාදයොතිආදිනා තත්ථ බ්‍යතිරෙකතො නිදස්සනං ආහ. මහන්තතරා භවෙය්‍යුන්ති ආනුභාවාදිනා මහන්තතරා භවෙය්‍යුං, න ච තං අත්ථීති. තස්මාති යස්මා ගුණවිසිට්ඨහෙතුකං දක්ඛිණෙය්‍යතං අනපෙක්ඛිත්වා අත්තනො දීයමානස්ස දාපනං ලභති, තස්මා. මා එවං ගණ්හාති සම්මාසම්බුද්ධතො සඞ්ඝොව දක්ඛිණෙය්‍යො’’ති මා ගණ්හ.

“ခြောက်ပါးသော စေတနာတို့” ဟူသည် ခြောက်မျိုးသော စေတနာတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုစေတနာတို့သည် ခြောက်ပါးမျှသာ ဖြစ်သည်မဟုတ်။ “ဂေါတမီ၊ သံဃာအား ပေးလှူလော့...ပ... သံဃာတော်သည်လည်း” ဟူသော ဤသုတ်ပုဒ်သည်သာ။ “ဂေါတမီ၊ သံဃာအား ပေးလှူလော့” ဟု သံဃာအား လှူဒါန်းရန် တိုက်တွန်းတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် သံဃာတော်သည်သာ သာ၍ အလှူခံထိုက်သူ (ဒက္ခိဏေယျ) ဖြစ်၏ ဟူသည်မှာ ဤနေရာ၌ အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “အကယ်၍ ဤသို့ ဖြစ်ပါက” စသည်ဖြင့် ထို၌ ချွတ်ယွင်းချက်ကို ပြ၏။ “မင်းကြီး၏ အမတ်ကြီးများစသည်တို့” စသည်ဖြင့် ထို၌ ဖီဆန်သောအားဖြင့် သာဓကကို မိန့်တော်မူသည်။ တန်ခိုးအာနုဘော်စသည်ဖြင့် သာ၍ ကြီးမြတ်ကုန်ရာ၏၊ သို့သော် ထိုသို့မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် (အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော်) ဂုဏ်ထူးကို အကြောင်းပြုသော အလှူခံထိုက်သူအဖြစ်ကို မငဲ့ကွက်ဘဲ မိမိအား ပေးလှူအပ်သော အလှူကို လှူစေခြင်းကို ရရှိသောကြောင့်တည်း။ “ဤသို့ မမှတ်ယူပါလင့်၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားထက် သံဃာတော်သည်သာ သာ၍ အလှူခံထိုက်၏” ဟု မမှတ်ယူပါလင့်။

තත්ථ නිච්ඡයසාධකං සුත්තපදං දස්සෙන්තො, ‘‘නයිමස්මිං ලොකෙ…පෙ… විපුලඵලෙසින’’න්ති ආහ. ස්වායමත්ථො රතනසුත්තෙ (ඛු. පා. 6.3; සු. නි. 226), ‘‘යං කිඤ්චි විත්ත’’න්ති ගාථාය, අග්ගපසාදසුත්තාදීහි (ඉතිවු. 90) ච විභාවෙතබ්බොති. තෙනාහ – ‘‘සත්ථාරා උත්තරිතරො දක්ඛිණෙය්‍යො නාම නත්ථී’’ති.

ထို၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြီးမြောက်စေသော သုတ်ပုဒ်ကို ပြလိုသဖြင့် “နယိမသ္မိံ လောကေ...ပ... ဝိပုလဖလေသိနံ” (ဤလောက၌...ပ... ကြီးမြတ်သော အကျိုးကို ရှာဖွေသူတို့အား) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုအနက်ကို ရတနသုတ်လာ “ယံ ကိဉ္စိ ဝိတ္တံ” စသော ဂါထာဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဂ္ဂပသာဒသုတ်စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ခွဲခြားအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “မြတ်စွာဘုရားထက် သာလွန်ထူးကဲသော အလှူခံထိုက်သူ (ဒက္ခိဏေယျ) မည်သည် မရှိ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

ගොතමියා අන්තිමභවිකතාය දානස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය අනුප්පාදනතො න තං ගරුතරං සඞ්ඝස්ස පාදාපනෙ කාරණන්ති ආහ – ‘‘පච්ඡිමාය ජනතායා’’තිආදි. වචනතොපීති තස්ස වත්ථයුගස්ස සත්ථු එව පටිග්ගහණාය වචනතොපි. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි.

နောက်ဆုံးဘဝ၌ တည်သော ဂေါတမီအား ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာကို မဖြစ်စေနိုင်သောကြောင့် သံဃာအား ပေးလှူစေခြင်း၏ အကြောင်းရင်းသည် သာ၍ လေးနက်သည်မဟုတ်ဟု ပြခြင်းငှာ “ပစ္ဆိမာယ ဇနတာယ” (နောင်လာနောက်သားဖြစ်သော ပရိသတ်တို့အကျိုးငှာ) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ စကားတော်အားဖြင့်လည်းကောင်း ထိုဝတ်လဲတော်အစုံကို မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တိုင် ခံယူရန် မိန့်တော်မူသော စကားတော်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “န ဟိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

සත්ථා සඞ්ඝපරියාපන්නොව ඊදිසෙ ඨානෙ අග්ගඵලට්ඨතාය අට්ඨ-අරියපුග්ගලභාවතො, සචෙ පනස්ස න සයං සඞ්ඝපරියාපන්නතා, කථං සඞ්ඝෙ පූජිතෙ සත්ථා පූජිතො නාම සියාති අධිප්පායො. තීණි සරණගමනානි තයො එව අග්ගපසාදාති වක්ඛතීති අධිප්පායො. අභිධෙය්‍යානුරූපානි හි ලිඞ්ගවචනානි. න රුහති අයාථාවපටිපත්තිභාවතො, න ගිහිවෙසග්ගහණාදිනා ගිහිභාවස්ස පටික්ඛිපිතත්තා. න වත්තබ්බමෙතං ‘‘සත්ථා සඞ්ඝපරියාපන්නො’’ති සත්ථුභාවතො. සාවකසමූහො හි සඞ්ඝො[Pg.408]. සඞ්ඝගණෙ හි සත්ථා උත්තරිතරො අනඤ්ඤසාධාරණගුණෙහි සමන්නාගතභාවතො මූලරතනභාවතො ච.

မြတ်စွာဘုရားသည် ဤကဲ့သို့သော နေရာ၌ အမြတ်ဆုံးသော အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်တော်မူခြင်းကြောင့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ် ရှစ်ပါးအဖြစ်ဖြင့် သံဃာ့အဝင်အပါသာ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားအား ကိုယ်တိုင် သံဃာ့အဝင်အပါအဖြစ် မရှိပါမူ သံဃာအား ပူဇော်သောအခါ မြတ်စွာဘုရားအား ပူဇော်ပြီး ဖြစ်သည်ဟု အဘယ်သို့ ဆိုနိုင်အံ့နည်းဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “သုံးပါးသော သရဏဂုံတို့၊ သုံးပါးသော အမြတ်ဆုံး ကြည်ညိုခြင်းတို့” ဟု ဟောတော်မူလတ္တံ့ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ လိင်နှင့် ဝစနတို့သည် ဟောအပ်သောအနက်အားလျော်စွာ ဖြစ်ကုန်၏။ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်းကြောင့် မထိုက်တန်ပေ၊ လူ့အသွင်ကို ယူခြင်းစသည်ဖြင့် လူ့အဖြစ်ကို ပယ်မြစ်ထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဘုရားအဖြစ်ကြောင့် “မြတ်စွာဘုရားသည် သံဃာ့အဝင်အပါဖြစ်၏” ဟု ဤသို့ မဆိုအပ်ပေ။ သာဝကအပေါင်းသည်သာ သံဃာမည်၏။ သံဃာ့အပေါင်း၌မူ မြတ်စွာဘုရားသည် အခြားသူတို့နှင့် မဆက်ဆံသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မူလရတနာ ဖြစ်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သာလွန်ထူးကဲတော်မူ၏။

377. සම්පතිජාතස්ස මහාසත්තස්ස සත්තපදවීතිහාරගමනං ධම්මතාවසෙන ජාතං, පරං තදඤ්ඤදහරසදිසී පටිපත්තීති ආහ – ‘‘හත්ථපාදකිච්චං අසාධෙන්තෙසූ’’ති.

၃၇၇. မွေးဖွားခါစ မဟာသတ္တု (ဘုရားလောင်း) ၏ ခြေခုနစ်လှမ်း လျှောက်လှမ်းခြင်းသည် ဓမ္မတာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်၏၊ ထို့နောက်တွင်မူ အခြားသော သူငယ်တို့ကဲ့သို့ပင် ပြုမူကျင့်ကြံတော်မူ၏ဟု ပြခြင်းငှာ “လက်ခြေတို့ဖြင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စကို မပြီးမြောက်စေနိုင်ကြကုန်သည်ရှိသော်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

378. පච්චූපකාරං න සුකරං වදාමි අනුච්ඡවිකකිරියාය කාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. අභිවාදෙන්ති එතෙනාති අභිවාදනං. වන්දමානෙහි අන්තෙවාසිකෙහි ආචරියං ‘‘සුඛී හොතූ’’තිආදිනා අභිවාදෙන්ති නාම. තෙන වුත්තං ‘‘අභිවාදන’’න්ති. තදභිමුඛො…පෙ… වන්දිත්වා නිපජ්ජති, සෙය්‍යථාපි ආයස්මා සාරිපුත්තො. කාලානුකාලං උපට්ඨානං බීජයනපාදසම්බාහනාදි අනුච්ඡවිකකම්මස්ස කරණං නාම. අනුච්ඡවිකං කිරියං කාතුං න සක්කොතියෙව, යස්මා ආචරියෙන කතස්ස ධම්මානුග්ගහස්ස අන්තෙවාසිනා කරියමානො ආමිසානුග්ගහො සඞ්ඛම්පි කලම්පි කලභාගම්පි න උපෙතියෙවාති. තෙන වුත්තං ‘‘න සුප්පතිකාරං වදාමී’’ති.

၃၇၈. ကျေးဇူးတုံ့ပြန်ခြင်းကို သင့်လျော်သောအမှုဖြင့် ပြုလုပ်ရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် လွယ်ကူစွာ ပြုနိုင်သည်ဟု ငါမဆို။ ထိုအမှုဖြင့် ရိုသေမှုပြုကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ရိုသေစွာ ရှိခိုးခြင်း (အဘိဝါဒန) မည်၏။ ရှိခိုးပူဇော်ကြကုန်သော တပည့်တို့သည် ဆရာသမားအား 'ချမ်းသာပါစေ' စသည်ဖြင့် ရိုသေစွာ ရှိခိုးနှုတ်ဆက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် 'အဘိဝါဒန' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုဆရာသမား၏ ရှေ့မှောက်သို့ ရှေးရှုလျက်...ပ... ရှိခိုး၍ အိပ်စက်၏၊ အရှင်သာရိပုတ္တရာကဲ့သို့တည်း။ အခါအားလျော်စွာ လုပ်ကျွေးခြင်း၊ ယပ်ခတ်ခြင်း၊ ခြေဆုပ်လက်နယ်ပြုခြင်း စသည်တို့သည် သင့်လျော်သောအမှုကို ပြုလုပ်ခြင်း မည်၏။ သင့်လျော်သောအမှုကို ပြုလုပ်ရန် မစွမ်းနိုင်သည်သာတည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဆရာသမားက ပြုအပ်သော ဓမ္မဂဟ (တရားဖြင့် ချီးမြှောက်ခြင်း) ကို တပည့်က ပြုလုပ်အပ်သော အာမိသဂ္ဂဟ (အာမိသဖြင့် ချီးမြှောက်ခြင်း) သည် အနည်းငယ်မျှသော အစိတ်အပိုင်း၊ အဖို့အစုသို့သော်လည်း မရောက်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'ကျေးဇူးဆပ်ရန် မလွယ်ကူကြောင်း ငါဆို၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

379. පාටිපුග්ගලිකං දක්ඛිණං ආරබ්භ සමුට්ඨිතං, ‘‘තං මෙ භගවා පටිග්ගණ්හතූ’’ති මහාපජාපතිගොතමියා වචනං නිමිත්තං කත්වා දෙසනාය උට්ඨිතත්තා. න කෙවලඤ්ච තස්සා එව වචනං, අථ ඛො ආනන්දත්ථෙරොපි…පෙ… සමාදපෙසි, තස්මා විභාගතො චුද්දසසු…පෙ… හොතීති දස්සෙතුං, ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්ථ පතිපච්චෙකං පුග්ගලං දීයතීති පාටිපුග්ගලිකං. පඨමසද්දො යථා අග්ගත්ථො, එවං සෙට්ඨපරියායොපීති ආහ ‘‘ජෙට්ඨකවසෙනපී’’ති. අග්ගා උත්තමෙ ඛෙත්තෙ පවත්තත්තා. දුතියතතියාපි පරමදක්ඛිණායෙව සබ්බසො සම්මාවික්ඛම්භිතරාගාදිකිලෙසත්තා. රාගාදයො හි අදක්ඛිණෙය්‍යභාවස්ස කාරණං. තෙනෙවාහ – ‘‘තිණදොසානි ඛෙත්තානි, රාගදොසා අයං පජා’’තිආදි (ධ. ප. 356). යස්මා පන සවාසනං සබ්බසො සමුච්ඡින්නකිලෙසෙහි තතො එව සබ්බසො අප්පටිහතඤාණචාරෙහි අනන්තාපරිමෙය්‍යගුණගණාධාරෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි සදිසො සදෙවකෙ ලොකෙ කොචි දක්ඛිණෙය්‍යො නත්ථි. තස්මා ‘‘පරමදක්ඛිණායෙවා’’ති සාසඞ්කං වදති. යස්මා පඤ්චාභිඤ්ඤො අට්ඨසමාපත්තිලාභී එව [Pg.409] හොති ලොකියාභිඤ්ඤානං අට්ඨසමාපත්තිඅධිට්ඨානත්තා, තස්මා ‘‘ලොකියපඤ්චාභිඤ්ඤෙ’’ඉච්චෙව වුත්තං, න ‘‘අට්ඨසමාපත්තිලාභිම්හී’’ති තාය අවුත්තසිද්ධත්තා. ගොසීලධාතුකොති ගොසීලසභාවො, සීලවතා සදිසසීලොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අසඨො’’තිආදි. තෙන න අලජ්ජිධාතුකො පකතිසිද්ධො ඉධ පුථුජ්ජනසීලවාති අධිප්පෙතොති දස්සෙති.

၃၇၉. ပုဂ္ဂလိကအလှူကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ 'ထိုဝတ်လဲတော်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် အလှူခံတော်မူပါ' ဟု မဟာပဇာပတိဂေါတမီ၏ စကားကို အကြောင်းရင်းပြု၍ ဒေသနာတော် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်တည်း။ ထိုမဟာပဇာပတိဂေါတမီ၏ စကားကိုသာ မဟုတ်၊ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည်လည်း...ပ... တိုက်တွန်းခဲ့၏၊ ထို့ကြောင့် အဖို့အစုအားဖြင့် တစ်ဆယ့်လေးပါးတို့၌...ပ... ဖြစ်ကြောင်း ပြသခြင်းငှာ ဤဒေသနာတော်ကို အစပြုခဲ့၏။ ထိုစကား၌ တစ်ဦးချင်းစီသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ပေးလှူအပ်သောကြောင့် 'ပါဋိပုဂ္ဂလိက' မည်၏။ ပထမသဒ္ဒါသည် မြတ်သောအနက် (အဂ္ဂ) ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော (သေဋ္ဌ) ဝေဝုစ်လည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ကြီးမြတ်မှုအားဖြင့်လည်းကောင်း' (ဇေဋ္ဌကဝသေနပိ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မြတ်သော (အဂ္ဂါ) လယ်ပြင်ကောင်း၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဒုတိယနှင့် တတိယအလှူတို့သည်လည်း အလုံးစုံသော ကိလေသာ (ရာဂစသည်) တို့ကို ကောင်းစွာ ပယ်ခွာပြီးဖြစ်သောကြောင့် အလွန်မြတ်သော အလှူ (ပရမဒက္ခိဏာ) သာ ဖြစ်သည်။ ရာဂစသည်တို့သည် အလှူခံထိုက်သောသူ မဟုတ်ခြင်း၏ အကြောင်းများ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'လယ်ပြင်တို့သည် ပေါင်းမြက် အပြစ်ရှိကုန်၏၊ ဤသတ္တဝါအပေါင်းသည် ရာဂ အပြစ်ရှိကုန်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကိလေသာ ဝါသနာနှင့်တကွ အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့ကို ဖြတ်တောက်ပြီးသော၊ ထိုသို့ ကိလေသာ ဖြတ်တောက်ပြီးသောကြောင့်ပင် အလုံးစုံ အတားအဆီးမရှိသော ဉာဏ်အရာရှိတော်မူသော၊ အဆုံးမရှိ အတိုင်းမသိသော ဂုဏ်အပေါင်းတို့၏ တည်ရာဖြစ်တော်မူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့နှင့် တူညီသော အလှူခံထိုက်သူမည်သည် နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'အလွန်မြတ်သောအလှူသာလျှင်တည်း' ဟု သံသယဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ လောကီအဘိညာဉ် ၅ ပါးရရှိသူသည် သမာပတ် ၈ ပါးကို အခြေခံပြီးမှ ရရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် 'လောကီအဘိညာဉ် ၅ ပါးရသောသူ' ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏၊ 'သမာပတ် ၈ ပါးရသောသူ၌' ဟု မဆိုသော်လည်း ပြီးစီးပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'ဂေါသီလဓာတုက' ဆိုသည်မှာ နွား၏ အကျင့်သဘောရှိသော၊ သီလရှိသောသူနှင့် တူညီသော သီလရှိသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် 'မစဉ်းလဲသောသူ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားဖြင့် ဤသာသနာတော်၌ အရှက်မရှိသော သဘောရှိသူ မဟုတ်ဘဲ ပကတိအားဖြင့် တည်ရှိသော ပုထုဇဉ် သီလရှိသူကို ရည်ရွယ်ကြောင်း ပြသတော်မူ၏။

පරිච්ඡින්දන්තොති එත්තකොති පච්චෙකප්පමාණතො තතො එව අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතොව පරිච්ඡින්දන්තො. කථං පන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යභාවෙන වුච්චමානො විපාකො පරිච්ඡින්නො හොති? සොපි තස්ස පරිච්ඡෙදො එව ඉතරෙහි අසංකිණ්ණභාවදීපනතො, එතදත්ථමෙව පුබ්බෙ අසඞ්කරග්ගහණං කතං. ගුණවසෙනාති ලක්ඛණසම්පන්නාදිගුණවසෙන. උපකාරවසෙනාති භොගරක්ඛාදිඋපකාරවසෙන. යං පොසනත්ථං දින්නං, ඉදං න ගහිතං දානලක්ඛණායොගතො. අනුග්ගහපූජනිච්ඡාවසෙන හි අත්තනො දෙය්‍යවත්ථුපරිච්චාගො දානං භයරාගලද්ධුකාමකුලාදිවසෙන සාවජ්ජාභාවතො. තම්පි න ගහිතං අයාවදත්ථතාඅපරිපුණ්ණභාවෙන යථාධිප්පෙතඵලදානාසමත්ථභාවතො. සම්පත්තස්සාති සන්තිකාගතස්ස. තෙන සම්පත්තිපයොජනෙ අනපෙක්ඛතං දස්සෙති. ඵලං පටිකඞ්ඛිත්වාති ‘‘ඉදං මෙ දානමයං පුඤ්ඤං ආයතිං සුඛහිතභාවාය හොතූ’’තිආදිනා ඵලං පච්චාසීසිත්වා. තෙනස්ස ඵලදානෙ නමියතං දස්සෙති, යාවදත්ථන්ති ඉමිනා පරිපුණ්ණඵලතං. සතගුණාති එත්ථ ගුණසද්දො න ‘‘ගුණෙන නාමං උද්ධරෙය්‍ය’’න්තිආදීසු (ධ. ස. අට්ඨ. 1313; උදා. අට්ඨ. 53; පටි. ම. අට්ඨ. 1.1.76; නෙත්ති. අට්ඨ. 4.38) විය සම්පත්තිඅත්ථො, ‘‘තද්දිගුණ’’න්තිආදීසු විය න වඩ්ඪනත්ථො, ‘‘පඤ්ච කාමගුණා ලොකෙ, මනොඡට්ඨා පවෙදිතා’’තිආදීසු (සු. නි. 173) විය න කොට්ඨාසත්ථො, ‘‘අන්තං අන්තගුණ’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.377; ම. නි. 1.110; ඛු. පා. 3) විය න අන්තභාගත්ථො, අථ ඛො ආනිසංසත්ථොති දස්සෙන්තො, ‘‘සතානිසංසා’’ති ආහ, තෙ ආනිසංසෙ සරූපතො දස්සෙතුං, ‘‘ආයුසත’’න්තිආදි වුත්තං. සතගුණාති වා සතවඩ්ඪිකාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. නිප්පරිතසං කරොතීති ආයුආදීනං ආනිසංසානං අපරිත්තාසං කරොති. අථ වා නිප්පරිතසං කරොතීති ආයුආදිනිමිත්තං අපරිත්තාසං කරොති. අථ වා නිප්පරිතසං කරොතීති ආයුආදීනි තතො [Pg.410] උත්තරිම්පි ආහාරාදිහෙතු අපරිත්තාසං කරොති. අත්තභාවවිනිමුත්තසඤ්චරණස්ස අභාවා, ‘‘භවසතෙපි වුත්තෙ අයමෙවත්ථො’’ති වුත්තං. සබ්බත්ථාති, ‘‘පුථුජ්ජනදුස්සීලෙ’’තිආදීසු සබ්බවාරෙසු. නයො නෙතබ්බොති, ‘‘ආයුසහස්සං වණ්ණසහස්ස’’න්තිආදිකො නයො.

အပိုင်းအခြား ပြုသည်ရှိသော်- ဤမျှအတိုင်းအရှည်အားဖြင့် တစ်ဦးချင်းစီ၏ အတိုင်းအရှည်မှ ထို့ကြောင့်ပင် အချင်းချင်း မရောနှောဘဲ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းတည်း။ အသင်္ချေယျ (ရေတွက်၍မရနိုင်သော) အဖြစ်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော အကျိုးဝိပါတ်သည် အဘယ်သို့ ပိုင်းခြားအပ်သနည်း။ ထိုအကျိုးဝိပါတ်သည်လည်း အခြားသော အကျိုးတို့နှင့် မရောနှောသော သဘောကို ပြသခြင်းကြောင့် ပိုင်းခြားမှုပင် ဖြစ်၏၊ ဤအကျိုးငှာသာ ရှေး၌ မရောနှောခြင်းကို ယူခဲ့သည်။ ဂုဏ်၏အစွမ်းဖြင့် (ဂုဏဝသေန) ဆိုသည်မှာ လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း စသော ဂုဏ်၏ အစွမ်းဖြင့်တည်း။ ကျေးဇူးပြုခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် (ဥပကာရဝသေန) ဆိုသည်မှာ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို စောင့်ရှောက်ခြင်း စသော ကျေးဇူးပြုမှု၏ အစွမ်းဖြင့်တည်း။ မွေးမြူခြင်းငှာ ပေးအပ်သောအလှူကို ဒါနလက္ခဏာနှင့် မညီညွတ်သောကြောင့် ဤ၌ မယူအပ်။ စင်စစ်သော်ကား ချီးမြှောက်လိုခြင်း၊ ပူဇော်လိုခြင်း အလိုဆန္ဒ၏ အစွမ်းဖြင့် မိမိ၏ ပေးလှူဖွယ်ဝတ္ထုကို စွန့်လွှတ်ခြင်းသည် ဒါနမည်၏။ ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ ချစ်ခင်ခြင်း၊ အလိုရှိသော အရာကို ရလိုခြင်း၊ အမျိုးနွယ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပေးကမ်းခြင်းသည် အပြစ်နှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုအလှူကိုလည်း မိမိအလိုရှိသလောက် မပြည့်စုံခြင်းကြောင့်၊ ရည်ရွယ်အပ်သော အကျိုးကို ပေးရန် မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် မယူအပ်။ ရောက်ရှိလာသောသူအား (သမ္ပတ္တဿ) ဆိုသည်မှာ အနီးသို့ ရောက်လာသောသူအားတည်း။ ထိုစကားဖြင့် ရောက်ရှိလာသော အကျိုးကို မမျှော်လင့်ဘဲ ပေးလှူခြင်းကို ပြသ၏။ အကျိုးကို မျှော်လင့်၍ (ဖလံ ပဋိကင်္ခိတွာ) ဆိုသည်မှာ 'ဤ ငါ၏ ဒါနမယကုသိုလ်သည် နောင်အခါ၌ ချမ်းသာခြင်း၊ အကျိုးစီးပွား ဖြစ်ထွန်းခြင်းငှာ ဖြစ်ပါစေသတည်း' စသည်ဖြင့် အကျိုးကို တောင့်တ၍တည်း။ ထိုတောင့်တမှုဖြင့် ဒါန၏ အကျိုးပေးမှုသို့ ညွတ်ခြင်းကို ပြသ၏။ 'အလိုရှိသမျှ' (ယာဝဒတ္ထံ) ဟူသော စကားဖြင့် အပြည့်အစုံ အကျိုးပေးခြင်းကို ပြ၏။ 'အဆတစ်ရာ' (သတဂုဏ) ဟူသော စကား၌ 'ဂုဏ'သဒ္ဒါသည် 'ဂုဏေန နာမံ ဥဒ္ဓရေယျ' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ 'ပြည့်စုံခြင်း' အနက် မဟုတ်၊ 'တဒ္ဒိဂုဏံ' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ 'တိုးပွားခြင်း' အနက် မဟုတ်၊ 'ပဉ္စ ကာမဂုဏာ လောကေ' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ 'အဖို့အစု' အနက် မဟုတ်၊ 'အန္တံ အန္တဂုဏံ' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ 'အူသိမ်' အနက် မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား 'အကျိုးအာနိသင်' အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် 'အကျိုးအာနိသင် တစ်ရာ' (သတာနိသံသာ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအကျိုးအာနိသင်ကို ကိုယ်တိုင် ပြသခြင်းငှာ 'အသက်တစ်ရာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ သို့မဟုတ် 'သတဂုဏာ' ဆိုသည်မှာ အဆတစ်ရာ တိုးပွားခြင်းဟု ဤ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ 'ယုတ်ညံ့မှုမရှိအောင် ပြု၏' (နိပ္ပရိတသံ ကရောတိ) ဆိုသည်မှာ အသက်စသော အကျိုးအာနိသင်တို့ကို မယုတ်ညံ့အောင် ပြုခြင်းတည်း။ သို့မဟုတ် 'နိပ္ပရိတသံ ကရောတိ' ဆိုသည်မှာ အသက်စသည်တို့၏ အကြောင်းရင်းကို မယုတ်ညံ့အောင် ပြုခြင်းတည်း။ သို့မဟုတ် 'နိပ္ပရိတသံ ကရောတိ' ဆိုသည်မှာ အသက်စသည်တို့ကို ထိုထက် အလွန် အာဟာရစသော အကြောင်းတို့ကြောင့် မယုတ်ညံ့အောင် ပြုခြင်းတည်း။ အတ္တဘောမှ လွတ်မြောက်၍ သွားလာလှုပ်ရှားမှု မရှိသောကြောင့် 'ဘဝတစ်ရာတို့၌ ဆိုသော်လည်း ဤအနက်ပင်တည်း' ဟု ဆိုအပ်၏။ ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ (သဗ္ဗတ္ထ) ဆိုသည်မှာ 'သီလမရှိသော ပုထုဇဉ်' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော အလုံးစုံသော ဝါရတို့၌တည်း။ နည်းလမ်းကို ယူအပ်၏ (နယော နေတဗ္ဗော) ဆိုသည်မှာ 'အသက်တစ်ထောင်၊ အဆင်းတစ်ထောင်' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းတည်း။

සාසනාවතරණං නාම යාවදෙව වට්ටදුක්ඛනිත්ථරණත්ථං, තඤ්ච මග්ගපටිවෙධනං, තස්මා නිබ්බෙධභාගියසරණගමනං සික්ඛාපදසමාදානං පබ්බජ්ජා උපසම්පදා සීලපරිපූරණං අධිචිත්තසික්ඛානුයොගො විපස්සනාභාවනාති සබ්බාපෙසා සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපත්ති එව හොතීති ආහ – ‘‘තිසරණං ගතො උපාසකොපී’’තිආදි. තත්ථ යථා නිබ්බෙධභාගියො සමාධි තාව නාම පරම්පරාය අරියමග්ගාධිගමස්ස පච්චයභාවතො උපනිස්සයො; තථා නිබ්බෙධභාගියං සීලපරිපූරණං උපසම්පදා පබ්බජ්ජා උපාසකස්ස දසසු පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨානං අන්තමසො සරණාදිගමනම්පි නිබ්බෙධභාගියං අරියමග්ගාධිගමස්ස උපනිස්සයො හොතියෙවාති, ‘‘සබ්බාපෙසා සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපත්තී’’ති වුත්තා. තත්ථ අනඤ්ඤසාධාරණ-විජ්ජාචරණාදි-අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යඅපරිමෙය්‍ය-ගුණ-සමුදයපූරිතෙ භගවති සද්ධම්මෙ අරියසඞ්ඝෙ උළාරතරබහුමානගාරවතං ගතො. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති තප්පරායණතාදිආකාරප්පත්තො ඤාණපරිසොධිතො පසාදො සරණගමනන්ති තෙන වත්ථුගතෙන පසාදෙන පරිභාවිතෙ සන්තානෙ කතං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තසම්පත්තියා මහප්ඵලං මහානිසංසමෙව හොතීති ආහ – ‘‘තස්මිං දින්නදානම්පි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අප්පමෙය්‍ය’’න්ති. තයිදං සරණං වත්ථුත්තයෙ පසාදභාවෙන අජ්ඣාසයසම්පත්තිමත්තං, තාදිසස්ස පන පඤ්චසීලං අජ්ඣාසයසම්පත්තිඋපථම්භිතො කායවචීසංයමොති තත්ථ දින්නං තතො උත්තරි මහප්ඵලන්ති, දසසීලං පන පරිපුණ්ණුපොසථසීලං, තත්ථ දින්නං මහප්ඵලන්ති, ‘‘තතො උත්තරි මහප්ඵල’’න්ති වුත්තං. සාමණෙරසීලාදීනං පන උත්තරි විසිට්ඨතරාදිභාවතො තත්ථ තත්ථ දින්නස්ස විසෙසමහප්ඵලතා වුත්තා.

သာသနာသို့ သက်ဝင်ခြင်း (သာသနာ့ဝတရဏ) မည်သည်မှာ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ခြင်း အကျိုးငှာသာ ဖြစ်၏။ ထိုလွတ်မြောက်ခြင်းသည်လည်း မဂ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (မဂ္ဂပဋိဝေဓ) သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ကိလေသာကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးတတ်သော အဖို့ရှိသော (နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ) သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်း၊ သိက္ခာပုဒ်ဆောက်တည်ခြင်း၊ ရှင်ပြုခြင်း၊ ရဟန်းခံခြင်း၊ သီလပြည့်စုံစေခြင်း၊ အဓိစိတ္တသိက္ခာကို အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်း၊ ဝိပဿနာဘာဝနာပွားများခြင်း စသော ဤအားလုံးသော ကျင့်စဉ်သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းအလို့ငှာ ကျင့်အပ်သော အကျင့်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “သရဏဂုံသုံးပါးသို့ ဆည်းကပ်သော ဥပါသကာသည်လည်းကောင်း” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသမာဓိသည် အစဉ်သဖြင့် အရိယမဂ်ကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်း (ပစ္စယ) ဖြစ်သောကြောင့် ဥပနိဿယအချက်အလက် ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကိလေသာကို ဖောက်ခွဲတတ်သော အဖို့ရှိသော သီလပြည့်စုံခြင်း၊ ရဟန်းခံခြင်း၊ ရှင်ပြုခြင်း၊ ဥပါသကာ၏ ငါးပါး၊ ဆယ်ပါးသီလတို့၌ တည်ခြင်း၊ အနည်းဆုံး သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်းသည်ပင် ကိလေသာကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးတတ်သော အရိယမဂ်ကို ရရှိရန်အတွက် အားကြီးသော အထောက်အပံ့ (ဥပနိဿယ) ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် “ဤအားလုံးသော ကျင့်စဉ်သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ကျင့်စဉ်သာဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုသရဏဂုံ၌ သူတစ်ပါးနှင့် မဆက်ဆံသော ဝိဇ္ဇာစရဏစသော ရေတွက်၍ မကုန်နိုင်၊ အတိုင်းမသိနိုင်သော ဂုဏ်အပေါင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၊ တရားတော်၊ သံဃာတော်တို့အပေါ်၌ အလွန်ကြီးမားသော အရိုအသေ အလေးဂရုပြုခြင်းသို့ ရောက်၏။ “မြတ်စွာဘုရားသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူ၏၊ တရားတော်သည် သွာက္ခာတ ဖြစ်တော်မူ၏၊ သံဃာတော်သည် သုပ္ပဋိပန္န ဖြစ်တော်မူ၏” ဟု ထိုရတနာသုံးပါးလျှင် လဲလျောင်းရာ အစွမ်းရှိသည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်သော၊ ဉာဏ်ဖြင့် သန့်စင်အပ်သော ကြည်ညိုခြင်းသည် သရဏဂုံ မည်၏။ ထိုရတနာသုံးပါး၌ ဖြစ်သော ကြည်ညိုခြင်းဖြင့် ထုံအပ်သော သန္တာန်၌ ပြုအပ်သော ကောင်းမှုသည် ကောင်းမြတ်သော အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ကြီးမြတ်သော အကျိုး၊ ကြီးမြတ်သော အာနိသင် ရှိသည်သာ ဖြစ်၏ဟု ပြလို၍ “ထိုရတနာသုံးပါး၌ ပေးလှူအပ်သော အလှူသည်လည်း ရေတွက်၍ မရနိုင်၊ အတိုင်းမသိနိုင်” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုသရဏဂုံသည် ရတနာသုံးပါး၌ ကြည်ညိုခြင်းအစွမ်းဖြင့် စိတ်အကြံပြည့်စုံရုံမျှ (အဇ္ဈာသယသမ္ပတ္တိမတ္တ) သာ ဖြစ်၏၊ သို့သော် ထိုသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ငါးပါးသီလသည် စိတ်အကြံပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ထောက်ပံ့အပ်သော ကိုယ်နှုတ်နှလုံးကို စောင့်စည်းခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် ထိုငါးပါးသီလ၌ လှူဒါန်းအပ်သော အလှူသည် ထိုသရဏဂုံထက် သာလွန်၍ အကျိုးကြီး၏။ တစ်ဖန် ဆယ်ပါးသီလသည်ကား ပြည့်စုံသော ဥပုသ်သီလ ဖြစ်၍ ထိုဆယ်ပါးသီလ၌ လှူဒါန်းအပ်သော အလှူသည် သာလွန်၍ အကျိုးကြီး၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “ထိုထက် သာလွန်၍ အကျိုးကြီး၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သာမဏေ သီလ စသည်တို့သည်ကား ထိုထက် မြင့်မြတ်ထူးခြားသော အဖြစ်ကြောင့် ထိုထိုသီလရှိသူအား လှူဒါန်းအပ်သော အလှူ၏ ထူးခြားသော အကျိုးကြီးမြတ်ပုံကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။

මග්ගසමඞ්ගිතා නාම මග්ගචිත්තක්ඛණපරිච්ඡින්නා, තස්මිඤ්ච ඛණෙ කථං දාතුං පටිග්ගහෙතුඤ්ච සම්භවතීති චොදෙති ‘‘කිං පන මග්ගසමඞ්ගිස්ස සක්කා දානං දාතු’’න්ති. ඉතරො තාදිසෙ සති සමයෙති දස්සෙන්තො, ‘‘ආම සක්කා’’ති පටිජානිත්වා, ‘‘ආරද්ධවිපස්සකො’’තිආදිනා තමත්ථං විවරති. තස්මිං ඛණෙති තස්මිං පක්ඛිපනක්ඛණෙ. යදි අට්ඨමකස්ස සොතාපන්නස්ස දින්නදානං [Pg.411] ඵලතො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමෙව, කො නෙසං විසෙසොති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තෙන සතිපි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යභාවසාමඤ්ඤෙ අත්ථි නෙසං අප්පබහුභාවො සංවට්ටට්ඨායී අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමහාකප්පාසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානං වියාති දස්සෙති. මග්ගසමඞ්ගීනං තෙන තෙන ඔධිනා සංකිලෙසධම්මානං පහීයමානත්තා වොදානධම්මානං වඩ්ඪමානත්තා අපරියොසිතකිච්චත්තා අපරිපුණ්ණගුණතා, පරියොසිතකිච්චත්තා ඵලසමඞ්ගීනං පරිපුණ්ණගුණතාති තංතංමග්ගට්ඨෙහි ඵලට්ඨානං ඛෙත්තාතිසයතා වෙදිතබ්බා. හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමෙහි පන මග්ගට්ඨෙහි උපරිමානං මග්ගට්ඨානං ඵලට්ඨෙහි ඵලට්ඨානං උත්තරිතරතා පාකටා එව. තථා හි උපරිමානං දින්නදානස්ස මහප්ඵලතා වුත්තා.

မဂ္ဂသမင်္ဂီ (မဂ်နှင့် ပြည့်စုံသူ) အဖြစ်မည်သည် မဂ်စိတ်၏ ခဏအားဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏။ ထိုမဂ်စိတ်ခဏ၌ လှူဒါန်းခြင်း၊ ခံယူခြင်းသည် ဘယ်ပုံဘယ်နည်း ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်းဟု “မဂ္ဂသမင်္ဂီပုဂ္ဂိုလ်အား အလှူကို လှူဒါန်းနိုင်ပါသလော” ဟု မေးမြန်းစောဒကတက်၏။ တစ်ဖက်ပုဂ္ဂိုလ်က ထိုသို့သော အချိန်အခါရှိက ပေးလှူနိုင်ပါ၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “ဟုတ်ကဲ့ လှူဒါန်းနိုင်ပါ၏” ဟု ဝန်ခံတော်မူပြီးလျှင် “အားထုတ်ဆဲဝိပဿနာရှိသူ” စသည်ဖြင့် ထိုအဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ပြတော်မူသည်။ “ထိုခဏ၌” ဟူသည် (လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို) လှူဒါန်းချပေးသော ခဏ၌ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ အဋ္ဌမကပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် အကျိုးအားဖြင့် အသင်္ချေ (ရေတွက်၍ မကုန်နိုင်သည်) သာ ဖြစ်အံ့၊ ထိုမဂ္ဂသမင်္ဂီပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အထူးသည် အဘယ်နည်းဟု မေးသော် “ထိုစကား၌” စသည်ဖြင့် ဖြေဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်ဖြင့် အသင်္ချေဖြစ်ခြင်းချင်း တူညီသော်လည်း သံဝဋ္ဋကပ်၌ တည်သော အသင်္ချေကပ်ကြီးနှင့် မဟာကပ်ကြီးတို့၏ အသင်္ချေချင်း ကွဲပြားသကဲ့သို့ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၌လည်း နည်းခြင်း၊ များခြင်း၏ ကွဲပြားမှု ရှိသေးသည်ကို ပြတော်မူသည်။ မဂ္ဂသမင်္ဂီပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ထိုထိုအတိုင်းအတာအားဖြင့် ညစ်နွမ်းစေတတ်သော တရား (ကိလေသာ) တို့ကို ပယ်သတ်အပ်ပြီးဖြစ်၍ စင်ကြယ်သောတရားများ တိုးပွားလာသော်လည်း ပြုဖွယ်ကိစ္စ မပြီးဆုံးသေးသောကြောင့် ဂုဏ်မပြည့်စုံသေးပေ၊ ဖလသမင်္ဂီ (ဖိုလ်နှင့် ပြည့်စုံသူ) တို့သည်ကား ပြုဖွယ်ကိစ္စ ပြီးဆုံးပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဂုဏ်ပြည့်စုံပြီဖြစ်သဖြင့် ထိုထိုမဂ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ထက် ဖိုလ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလှူခံမြေ ကောင်းမြတ်လှပုံ (ခေတ္တာတိသယတာ) ကို သိအပ်၏။ အောက်အောက်မဂ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ထက် အထက်အထက်မဂ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏လည်းကောင်း မြတ်သည်ထက် မြတ်သော အဖြစ်သည် ထင်ရှားလှပေ၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် အထက်အထက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား လှူဒါန်းအပ်သော အလှူသည် အကျိုးကြီးမြတ်ကြောင်း ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

380. කාමඤ්චෙත්ථ බුද්ධප්පමුඛෙ උභතොසඞ්ඝෙ කෙවලෙ ච භික්ඛුසඞ්ඝෙ දානං අත්ථි එව, න පන බුද්ධප්පමුඛෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙ, තං පන බුද්ධප්පමුඛඋභතොසඞ්ඝෙනෙව සඞ්ගහිතන්ති අවිරුද්ධං. න පාපුණන්ති මහප්ඵලභාවෙන සදිසතම්පි, කුතො අධිකතං.

၃၈၀. အမှန်စင်စစ်အားဖြင့် ဤအလှူအကျိုးပြဌာန်းချက်၌ ဘုရားအမှူးရှိသော ဘိက္ခု၊ ဘိက္ခုနီ သံဃာနှစ်ရပ်လုံး (ဥဘတောသံဃာ) အား လှူဒါန်းခြင်း၊ ရဟန်းသံဃာသက်သက် (ကေဝလဘိက္ခုသံဃာ) အား လှူဒါန်းခြင်းတို့သည် ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ဘုရားအမှူးရှိသော ဘိက္ခုသံဃာသက်သက်အား လှူဒါန်းခြင်းဟူ၍ သီးခြားမရှိသော်လည်း ထိုအလှူသည် ဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာနှစ်ရပ်လုံး (ဥဘတောသံဃာ) လှူဒါန်းခြင်း၌သာ ဝင်သဖြင့် မဆန့်ကျင်ပေ။ ထိုအလှူတို့သည် (သံဃာအား လှူဒါန်းခြင်းထက်) ကြီးမြတ်သော အကျိုးရှိခြင်းဖြင့် တူညီသောအဖြစ်သို့ပင် မရောက်နိုင်ကြကုန်၊ သာလွန်ကြီးမြတ်သော အဖြစ်သို့ကား အဘယ်မှာ ရောက်နိုင်ပါအံ့နည်း။

‘‘තථාගතෙ පරිනිබ්බුතෙ උභතොසඞ්ඝස්ස’’ ඉච්චෙව වුත්තත්තා – ‘‘කිං පනා’’තිආදිනා චොදෙති. ඉතරො පරිනිබ්බුතෙ තථාගතෙ තං උද්දිස්ස ගන්ධපුප්ඵාදිපරිච්චාගො විය චීවරාදිපරිච්චාගොපි මහප්ඵලො හොතියෙවාති කත්වා පටිපජ්ජනවිධිං දස්සෙතුං, ‘‘උභතොසඞ්ඝස්සා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘එත්තකායෙව, භික්ඛූ උද්දිසථා’’ති එවං පරිච්ඡෙදස්ස අකරණෙන උපචාරසීමාපරියාපන්නානං ඛෙත්තපරියාපන්නානං වසෙන අපරිච්ඡින්නකමහාභික්ඛුසඞ්ඝෙ.

“မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူပြီးသောအခါ သံဃာနှစ်ရပ်လုံးအား” ဟုသာ မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် “အဘယ်သို့နည်း” စသည်ဖြင့် စောဒကတက်၏။ တစ်ဖက်ပုဂ္ဂိုလ်ကလည်း မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူပြီးသော်လည်း ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ရည်စူး၍ နံ့သာပန်း စသည်တို့ကို စွန့်လှူရသကဲ့သို့ သင်္ကန်းစသည်တို့ကို စွန့်လှူခြင်းသည်လည်း အကျိုးကြီးသည်သာ ဖြစ်၏ဟု ဆုံးဖြတ်ပြီးလျှင် လှူဒါန်းကျင့်သုံးပုံနည်းလမ်းကို ပြလိုသဖြင့် “သံဃာနှစ်ရပ်လုံးအား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဤမျှသော ရဟန်းတို့ကိုသာ ရည်ညွှန်းကြကုန်လော့” ဟု ဤသို့ အပိုင်းအခြားကို မပြုဘဲ ဥပစာသိမ်၌ အကျုံးဝင်သော ရဟန်းတော်များ၊ သီတင်းသုံးရာ နယ်မြေအတွင်းရှိ ရဟန်းတော်များအားဖြင့် အပိုင်းအခြားမရှိသော မဟာဘိက္ခုသံဃာတော်၌ ဖြစ်၏။

ගොත්තං වුච්චති සාධාරණනාමං, මත්තසද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො, තස්මා සමණාති ගොත්තමත්තං අනුභවන්ති ධාරෙන්තීති ගොත්‍රභුනො. තෙනාහ ‘‘නාමමත්තසමණා’’ති. දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතො සමණගණො සඞ්ඝො, තස්මා සඞ්ඝො දුස්සීලො නාම නත්ථි. ගුණසඞ්ඛායාති ආනිසංසගණනාය, මහප්ඵලතායාති අත්ථො. කාසාව…පෙ… අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාති වුත්තා සඞ්ඝං උද්දිස්ස දින්නත්තා. යථා පන සඞ්ඝං උද්දිස්ස දානං හොති, තං විධිං දස්සෙතුං, ‘‘සඞ්ඝගතා දක්ඛිණා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ චිත්තීකාරන්ති ගාරවං.

“ဂေါတ္တ” မည်သည် အများဆိုင် အမည်နာမကို ဆိုလိုသည်။ “မတ္တ” ဟူသော သဒ္ဒါကို ချန်လှပ်၍ ပြဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ရဟန်း” ဟူသော အမည်နာမမျှကိုသာ ခံယူကြကုန်၊ ဆောင်ထားကြကုန်သောကြောင့် “ဂေါတြဘူ” မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “အမည်မျှသာရှိသော ရဟန်းတို့” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အယူဝါဒ (ဒိဋ္ဌိ) နှင့် သီလ တူညီခြင်းဖြင့် စုပေါင်းထားအပ်သော ရဟန်းအစုအဝေးသည် သံဃာမည်၏၊ ထို့ကြောင့် သံဃာတော်၌ သီလမရှိသော သံဃာဟူ၍ မည်သည်မရှိပေ။ “ဂုဏသင်္ခါယာ” ဟူသည် အာနိသင်ကို ရေတွက်ခြင်းအားဖြင့်ဖြစ်၍ ကြီးမြတ်သော အကျိုးရှိခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဖန်ရည်စွန်းသော (အဝတ် ဝတ်ထားသူ စသည်) ... ရေတွက်၍ မကုန်နိုင် ဟု ဟောတော်မူအပ်ခြင်းသည် သံဃာကို ရည်စူး၍ လှူဒါန်းအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သံဃာကို ရည်စူး၍ လှူဒါန်းသောအလှူ ဖြစ်ပုံနည်းလမ်းကို ပြလိုသဖြင့် “သံဃာသို့ ရောက်သော အလှူ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ “စိတ္တီကာရ” ဟူသည် အရိုအသေပြုခြင်း ဖြစ်သည်။

සඞ්ඝතො න පුග්ගලතො. අඤ්ඤථත්තං ආපජ්ජතීති ‘‘ඉමස්ස මයා දින්නං සඞ්ඝස්ස දින්නං හොතී’’ති එවං චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා, ‘‘සඞ්ඝස්ස දස්සාමී’’ති දෙය්‍යධම්මං [Pg.412] පටියාදෙත්වා සාමණෙරස්ස නාම දාතබ්බං ජාතන්ති අඤ්ඤථත්තං ආපජ්ජති; තස්මා තස්ස දක්ඛිණා සඞ්ඝගතා න හොතියෙව පුග්ගලවසෙන චිත්තස්ස පරිණාමිතත්තා. නිබ්බෙමතිකො හුත්වාති ‘‘කිං නු ඛො මයා ඉමස්ස දින්නං හොති වා න වා’’ති විමතිං අනුප්පාදෙත්වා, ‘‘යො පනා’’තිආදිනා වුත්තාකාරෙන කරොති.

“သံဃာအား လှူဒါန်းခြင်းဖြစ်၍ ပုဂ္ဂိုလ်အား လှူဒါန်းခြင်းမဟုတ်ပေ။” “ခြားနားသော အဖြစ်သို့ ရောက်၏” (အညထတ္တံ အာပဇ္ဇတိ) ဟူသည်မှာ “ဤပုဂ္ဂိုလ်အား ငါလှူဒါန်းအပ်သော အလှူသည် သံဃာအား လှူဒါန်းအပ်သည် ဖြစ်ပါစေ” ဟု ဤသို့ စိတ်ကို မဖြစ်စေဘဲ၊ “သံဃာအား လှူဒါန်းအံ့” ဟု လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ပြင်ဆင်ပြီးမှ ကိုရင် (သာမဏေ) တစ်ပါးအား အလှူပေးရန် ဖြစ်လာသောအခါ စိတ်သည် အခြားတစ်ပါးသို့ ပြောင်းလဲသွားတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအလှူသည် ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို ညွတ်စေအပ်သောကြောင့် သံဃာသို့ ရောက်သောအလှူ မဖြစ်တော့ပေ။ “ယုံမှားခြင်းကင်းသူ ဖြစ်၍” ဟူသည်မှာ “ငါသည် ဤသူအား ပေးလှူလိုက်ခြင်းသည် သံဃာ့အလှူ ဖြစ်ပါမည်လော သို့မဟုတ် မဖြစ်ပါလော” ဟု သံသယကို မဖြစ်စေဘဲ “အကြင်သူသည်ကား” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်း ပြုလုပ်လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်သည်။

තත්ථාතිආදිනා වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පාකටකරණත්ථං වත්ථුං නිදස්සෙති, ‘‘පරසමුද්දවාසිනො’’තිආදිනා. ඔපුඤ්ජාපෙත්වා පරිභණ්ඩං කාරෙත්වා, හරිතගොමයෙන උපලිම්පිත්වාති අත්ථො. කාසාවකණ්ඨසඞ්ඝස්සාති කාසාවකණ්ඨසමූහස්ස. කො සොධෙතීති මහප්ඵලභාවකරණෙන කො විසොධෙති. මහප්ඵලභාවාපත්තියා හි දක්ඛිණා විසුජ්ඣති නාම. තත්ථ යෙසං හත්ථෙ දින්නං, තෙසං වසෙන පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණාය විසුද්ධත්තා, – ‘‘තදාපාහං, ආනන්ද, සඞ්ඝගතං දක්ඛිණං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අප්පමෙය්‍යං වදාමී’’ති (ම. නි. 3.380) ච වුත්තං, තස්මා කම්මවසෙනෙව දක්ඛිණාවිසුද්ධිං පුච්ඡති. ඉතරො අරියසඞ්ඝෙ දින්නදක්ඛිණාය නිබ්බිසිට්ඨං කත්වා වුත්තත්තා මත්ථකප්පත්තස්සෙව අරියසඞ්ඝස්ස වසෙන දක්ඛිණාවිසුද්ධිං දස්සෙන්තො, ‘‘සාරිපුත්ත…පෙ… සොධෙන්තී’’ති වත්වා පුන, ‘‘යෙ කෙචි අරහන්තො සොධෙන්තී’’ති දස්සෙන්තො, ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. ථෙරා චිරපරිනිබ්බුතාති ඉදං අජ්ජතනානම්පි අරියානං සාවකතං දස්සෙන්තෙන මග්ගසොධනවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, න උද්දිස්ස පුඤ්ඤකරණෙ සති අකරණප්පත්තියා. එවඤ්හි ‘‘අසීතිමහාථෙරා සොධෙන්තී’’ති ඉදං සුවුත්තං හොති, න අඤ්ඤථා.

ထိုပါဠိ၌ ‘တတ္ထ’ စသည်ဖြင့် ဟောအပ်ပြီးသော အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ‘ပရသမုဒ္ဒဝါသိနော’ စသည်ဖြင့် ဝတ္ထုကို ပြ၏။ ‘ပုံစေ၍၊ အနားရံ ပြုစေ၍၊ စိမ်းသော နွားချေးဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သည်’ ဟူသော အနက်တည်း။ ‘ကာသာဝကဏ္ဌသံဃဿ’ ဟူသည် ကာသာဝကဏ္ဌ အပေါင်းအား။ ‘ကော သောဓေတိ’ ဟူသည် အကျိုးကြီးသည်ဖြစ်အောင် မည်သူ သုတ်သင်သနည်း။ အကျိုးကြီးသောအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် အလှူတော်သည် စင်ကြယ်သည် မည်၏။ ထို၌ အကြင်သူတို့၏ လက်၌ ပေးလှူအပ်၏၊ ထိုသူတို့၏အစွမ်းဖြင့် အလှူခံသူဘက်မှ အလှူတော် စင်ကြယ်သည်ဖြစ်သောကြောင့်— ‘အာနန္ဒာ... ငါသည် သံဃာအား ပေးလှူအပ်သော အလှူတော်ကို မရေမတွက်နိုင်၊ အတိုင်းမသိနိုင်ဟူ၍ ဆို၏’ ဟုလည်း မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ကံ၏အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အလှူတော်၏ စင်ကြယ်ခြင်းကို မေး၏။ တစ်ပါးသောသူသည် အရိယာသံဃာအား လှူဒါန်းအပ်သော အလှူတော်၏ ထူးခြားမှုမရှိအောင် ပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူပြီးသော အရိယာသံဃာ၏အစွမ်းဖြင့် အလှူတော်၏ စင်ကြယ်ပုံကို ပြလိုသဖြင့် ‘သာရိပုတ္တ...ပ... သုတ်သင်ကုန်၏’ ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် တစ်ဖန် ‘အကြင် ရဟန္တာအချို့တို့သည် သုတ်သင်ကုန်၏’ ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘အပိ စ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘မထေရ်တို့သည် ကွယ်လွန်တော်မူသည်မှာ ကြာပြီ’ ဟူသော ဤစကားကို ယနေ့ခေတ် အရိယာတပည့်တို့၏ အရိယာအဖြစ်ကို ပြလိုသောအားဖြင့် မဂ်ဖြင့် သုတ်သင်ခြင်းဟူသော အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ရည်စူး၍ ကုသိုလ်ပြုရာ၌ မပြုရာရောက်သွားခြင်းကြောင့် မဟုတ်ပေ။ ဤသို့ဖြစ်မှသာ ‘အသီတိမဟာထေရ်ရှစ်ကျိပ်တို့သည် သုတ်သင်ကုန်၏’ ဟူသော ဤစကားသည် ကောင်းစွာ ဆိုအပ်သည် ဖြစ်၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။

‘‘සඞ්ඝගතාය දක්ඛිණායා’’ති කාමඤ්චෙතං සාධාරණවචනං, තථාපි තත්ථ තත්ථ පුග්ගලවිසෙසො ඤාතබ්බොති දස්සෙන්තො, ‘‘අත්ථි බුද්ධප්පමුඛො සඞ්ඝො’’තිආදිමාහ. න උපනෙතබ්බො භගවතො කාලෙ භික්ඛූනං අභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාගුණවසෙන අතිවිය උළාරභාවතො, එතරහි තදභාවතො. එතරහි සඞ්ඝො…පෙ… න උපනෙතබ්බොති එත්ථ නයානුසාරෙන අත්ථො වත්තබ්බො. තෙන තෙනෙව සමයෙනාති තස්ස තස්ස කාලස්ස සම්පත්තිවිපත්තිමුඛෙන පටිපත්තියා උළාරතං අනුළාරතඤ්ච උල්ලිඞ්ගෙති. යත්ථ හි භික්ඛූ ගුණෙහි සබ්බසො පරිපුණ්ණා හොන්ති, තස්මිං සමයෙ සඞ්ඝගතා දක්ඛිණා ඉතරස්මිං සමයෙ දක්ඛිණතො මහප්ඵලතරාති දට්ඨබ්බා. සඞ්ඝෙ චිත්තීකාරං කාතුං සක්කොන්තස්සාති සුප්පටිපන්නතාදිං සඞ්ඝෙ ආවජ්ජිත්වා සඞ්ඝගතෙන [Pg.413] පසාදෙන සඞ්ඝස්ස සම්මුඛා විය තස්මිං පුග්ගලෙ ච ගාරවවසෙන දෙන්තස්ස පුථුජ්ජනසමණෙ දින්නං මහප්ඵලතරං සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ගහිතත්තා, ‘‘සඞ්ඝස්ස දෙමී’’තියෙව දින්නත්තා ච.

‘သံဃဂတာယ ဒက္ခိဏာယ’ ဟူသော ဤစကားသည် အများပိုင်စကား ဖြစ်သော်လည်း၊ ထိုထိုနေရာ၌ ပုဂ္ဂိုလ်ထူးကို သိအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘အတ္ထိ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခေါ သံဃော’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌ ရဟန်းတို့၏ အဘိညာဉ်၊ ပဋိသမ္ဘိဒါဂုဏ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အလွန်အမင်း ထူးမြတ်လှသောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ယခုအခါ၌ ထိုဂုဏ်များ မရှိတော့သောကြောင့် လည်းကောင်း နှိုင်းယှဉ်၍ မရနိုင်ပေ။ ‘ယခုအခါ သံဃာသည်...ပ... နှိုင်းယှဉ်၍ မရနိုင်’ ဟူသော ဤစကား၌ နည်းလမ်းအားဖြင့် အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ‘တေန တေနေဝ သမယေန’ ဟူသည် ထိုထိုခေတ်ကာလ၏ သမ္ပတ္တိ (ပြည့်စုံခြင်း)၊ ဝိပတ္တိ (ပျက်စီးခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ကျင့်ဝတ်၏ မွန်မြတ်ခြင်းနှင့် မမွန်မြတ်ခြင်းကို ဖော်ပြ၏။ အကြင်အခါ၌ ရဟန်းတို့သည် ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် အရပ်ရပ် ပြည့်စုံကုန်၏၊ ထိုအချိန်၌ သံဃာအား လှူဒါန်းအပ်သော အလှူသည် အခြားသောအချိန်၌ လှူဒါန်းအပ်သော အလှူထက် သာလွန်၍ အကျိုးကြီး၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ‘သံဃေ စိတ္တီကာရံ ကာတုံ သက္ကောန္တဿ’ ဟူသည် သံဃာတော်၏ သုပ္ပဋိပန္နစသော ဂုဏ်ကို သံဃာ၌ နှလုံးသွင်း၍ သံဃာ၌ ဖြစ်သော ကြည်ညိုခြင်းဖြင့် သံဃာတော်၏ ရှေ့မှောက်၌ လှူဒါန်းသကဲ့သို့ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အပေါ်၌လည်း ရိုသေခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပေးလှူသောသူအား ပုထုဇဉ်ရဟန်းအား ပေးလှူရသော်လည်း သံဃာကို ရည်စူး၍ အလှူခံအပ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ‘သံဃာအား လှူဒါန်းပါ၏’ ဟုသာ ပေးလှူအပ်သောကြောင့် လည်းကောင်း သာလွန်၍ အကျိုးကြီး၏။

එසෙව නයොති ඉමිනා, ‘‘සොතාපන්නෙ දින්නං මහප්ඵලතර’’න්ති එවමාදිං අතිදිසති. ආදි-සද්දෙන උද්දිසිත්වා ගහිතො සකදාගාමී, පාටිපුග්ගලිකො අනාගාමීති එවමාදි සඞ්ගහිතං. මහප්ඵලතරමෙව. තෙනාහ භගවා – ‘‘න ත්වෙවාහං, ආනන්ද, කෙනචි පරියායෙන සඞ්ඝගතාය දක්ඛිණාය පාටිපුග්ගලිකං දානං මහප්ඵලතරං වදාමී’’ති (ම. නි. 3.380). යදි ඛීණාසවෙ දින්නදානතො සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ගහිතදුස්සීලෙපි දින්නදානං මහප්ඵලං, එවං සන්තෙ – ‘‘සීලවතො, මහාරාජ, දින්නං මහප්ඵලං, නො තථා දුස්සීලෙ’’ති ඉදං කථන්ති ආහ – ‘‘තං ඉමං නයං ගහායා’’තිආදි. සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා ගහණවිධිං පහාය දුස්සීලස්සෙව ගහණවසෙන වුත්තං. ඉමස්මිං චතුක්කෙ දට්ඨබ්බන්ති ඉමස්ස පදස්ස වසෙන දට්ඨබ්බං. තත්ථ හි ‘‘පටිග්ගාහකා හොන්ති දුස්සීලා පාපධම්මා’’ති ආගතං.

‘ဧသေဝ နယော’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘သောတာပန်အား ပေးလှူအပ်သောအလှူသည် သာလွန်၍ အကျိုးကြီး၏’ စသည်ဖြင့် နည်းညွှန်၏။ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် သံဃာကို ရည်စူး၍ အလှူခံအပ်သော သကဒါဂါမ်၊ သီးခြားပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သော အနာဂါမ် စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။ အကျိုးကြီးသည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည်— ‘အာနန္ဒာ... ငါသည် သံဃာအား လှူဒါန်းအပ်သော အလှူထက် သီးခြားပုဂ္ဂိုလ်အား ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် သာလွန်၍ အကျိုးကြီး၏ဟု တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းပြချက်ဖြင့်မျှ မမိန့်တော်မူပေ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ အကယ်၍ ရဟန္တာအား ပေးလှူအပ်သော အလှူထက် သံဃာကို ရည်စူး၍ အလှူခံသော သီလမရှိသူ (ဒုသီလ) အား ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် အကျိုးကြီးအံ့၊ ဤသို့ဖြစ်ပါက ‘မြတ်သောမင်းကြီး... သီလရှိသူအား လှူဒါန်းအပ်သောအလှူသည် အကျိုးကြီး၏၊ သီလမရှိသူအား လှူဒါန်းအပ်သောအလှူသည် ထိုသို့မဟုတ်ပေ’ ဟူသော ဤစကားသည် အဘယ်သို့နည်းဟု မေးသော် ‘တံ ဣမံ နယံ ဂဟာယာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သံဃာကို ရည်စူး၍ လှူဒါန်းခြင်းနည်းလမ်းကို ချန်ထား၍ သီလမရှိသူ သက်သက်ကိုသာ အလှူခံအဖြစ် ယူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘ဤစတုက္က၌ မှတ်အပ်၏’ ဟူသော ဤပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့် မှတ်အပ်၏။ ထိုစတုက္က၌ ‘အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သီလမရှိသူ၊ ယုတ်မာသောတရား ရှိသူတို့ ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု လာသောကြောင့်တည်း။

381. විසුජ්ඣතීති න කිලිස්සති, මහාජුතිකාරී මහාවිප්ඵාරා හොතීති අත්ථො. සුචිධම්මොති රාගාදිඅසුචිවිධමනෙන සුචිසභාවො. න පාපධම්මොති න නිහීනසභාවො පාපකිරියාය. අකුසලධම්මො හි එකන්තනිහීනො. ජූජකො සීලවා කල්‍යාණධම්මො න හොති. තස්ස මහාබොධිසත්තස්ස අත්තනො පුත්තදානං දානපාරමියා මත්ථකං ගණ්හන්තං මහාපථවීකම්පනසමත්ථං ජාතං, ස්වායං දානගුණො වෙස්සන්තරමහාරඤ්ඤා කථෙතබ්බොති.

၃၈၁. ‘ဝိသုဇ္ဈတိ’ ဟူသည် ညစ်နွမ်းခြင်းမရှိ၊ ကြီးမြတ်သော အရောင်အဝါရှိသည်၊ ကြီးမားသော ပြန့်ပြောခြင်းရှိသည် ဖြစ်၏ဟူသော အနက်တည်း။ ‘သုစိဓမ္မော’ ဟူသည် ရာဂစသော မစင်ကြယ်သောတရားတို့ကို ဖျက်ဆီးသဖြင့် စင်ကြယ်သော သဘောရှိသူ။ ‘န ပါပဓမ္မော’ ဟူသည် ယုတ်မာသော အမှုဖြင့် ယုတ်ညံ့သော သဘောရှိသူ မဟုတ်။ အကုသိုလ်တရားသည် စင်စစ် ယုတ်ညံ့လှ၏။ ဇူဇကာပုဏ္ဏားသည် သီလရှိသူ၊ ကောင်းသောတရားရှိသူ မဟုတ်ပေ။ ထိုမဟာဗောဓိသတ်၏ မိမိ၏ သားသမီးတို့ကို လှူဒါန်းခြင်းသည် ဒါနပါရမီ၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်လျက် မဟာပထဝီမြေကြီးကို တုန်လှုပ်စေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သည် ဖြစ်၏။ ထိုဒါနဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဝေဿန္တရာမင်းကြီးသည် ပြောကြားအပ်၏။

උද්ධරතීති බහුලං කතපාපකම්මවසෙන ලද්ධවිනිපාතතො උද්ධරති. තස්මා නත්ථි මය්හං කිඤ්චි චිත්තස්ස අඤ්ඤථත්තන්ති අධිප්පායො.

‘ဥဒ္ဓရတိ’ ဟူသည် များစွာပြုအပ်သော အကုသိုလ်ကံ၏အစွမ်းဖြင့် ရောက်ရသော ပြိတ္တာဘုံ (ဝိနိပါတ) မှ ကယ်တင်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ငါ့အား စိတ်၏ တစ်ပါးသောအဖြစ် (ဖောက်ပြန်ခြင်း) တစ်စုံတစ်ရာမျှ မရှိ’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

පෙතදක්ඛිණන්ති පෙතෙ උද්දිස්ස දාතබ්බදක්ඛිණං. පාපිතකාලෙයෙවාති, ‘‘ඉදං දානං අසුකස්ස පෙතස්ස හොතූ’’ති උද්දිසනවසෙන පත්තෙ පාපිතකාලෙයෙව. අස්සාති පෙතස්ස. පාපුණීති ඵලසමාපත්තියා වසෙන පාපුණි. අයඤ්හි පෙතෙ උද්දිස්ස දානෙ ධම්මතා.

‘ပေတဒက္ခိဏံ’ ဟူသည် ပြိတ္တာတို့ကို ရည်စူး၍ ပေးလှူအပ်သော အလှူတော်။ ‘ပါပိတကာလေယေဝ’ ဟူသည် ‘ဤအလှူသည် အညာသောပြိတ္တာအား ဖြစ်ပါစေသတည်း’ ဟု ရည်စူး၍ အမျှဝေအပ်သောအခါ၌သာ။ ‘အဿ’ ဟူသည် ပြိတ္တာအား။ ‘ပါပုဏိ’ ဟူသည် အကျိုးတရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဆိုက်ရောက်၏။ ဤသည်ကား ပြိတ္တာတို့ကို ရည်စူး၍ ပေးလှူသော အလှူ၌ ဓမ္မတာတည်း။

තදා [Pg.414] කොසලරඤ්ඤො පරිච්චාගවසෙන අතිවිය උළාරජ්ඣාසයතං, බුද්ධප්පමුඛස්ස ච භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උක්කංසගතගුණවිසිට්ඨතං සන්ධායාහ, ‘‘අසදිසදානං කථෙතබ්බ’’න්ති.

ထိုအခါ ကောသလမင်းကြီး၏ ပေးလှူစွန့်ကြဲမှု အစွမ်းဖြင့် အလွန်တရာ မွန်မြတ်သော စိတ်အကြံရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားအမှူးရှိသော ရဟန်းသံဃာတော်၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော ထူးမြတ်သော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ရည်ရွယ်၍ ‘အသဒိသဒါနံ ကထေတဗ္ဗံ’ (အသဒိသအလှူကို ပြောကြားအပ်၏) ဟု မိန့်တော်မူ၏။

අසාරම්පි ඛෙත්තන්ති සාරහීනං දුක්ඛෙත්තං. සමයෙති කසනාරහෙ කාලෙ. පංසුං අපනෙත්වාති නිස්සාරං පංසුං නීහරිත්වා. සාරබීජානීති සභාවතො අභිසඞ්ඛාරතො ච සාරභූතානි බීජානි. පතිට්ඨපෙත්වාති වපිත්වා. එවන්ති යථා කස්සකො අත්තනො පයොගසම්පත්තියා අසාරෙපි ඛෙත්තෙ ඵලං අධිගච්ඡති. එවං සීලවා අත්තනො පයොගසම්පත්තියා දුස්සීලස්සපි දත්වා ඵලං මහන්තං අධිගච්ඡති. ඉමිනා උපායෙනාති ඉමිනා පඨමපදෙ වුත්තනයෙන. සබ්බපදෙසූති සබ්බකොට්ඨාසෙසු විසුජ්ඣනං වුත්තං, තතියපදෙ පන විසුජ්ඣනං පටික්ඛිත්තමෙව.

‘အသာရမ္ပိ ခေတ္တံ’ ဟူသည် အဆီဩဇာမရှိသော လယ်ကွင်းညံ့။ ‘သမယေ’ ဟူသည် ထွန်ယက်ရန် သင့်တော်သော အချိန်၌။ ‘ပံသုံ အပနေတွာ’ ဟူသည် အဆီဩဇာမရှိသော မြေဆီလွှာကို ဖယ်ရှား၍။ ‘သာရဗီဇာနိ’ ဟူသည် သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပြုပြင်စီရင်မှုအားဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းမွန်သော မျိုးစေ့တို့။ ‘ပတိဋ္ဌာပေတွာ’ ဟူသည် စိုက်ပျိုး၍။ ‘ဧဝံ’ ဟူသည် လယ်သမားသည် မိမိ၏ လုံ့လပယောဂ ပြည့်စုံမှုကြောင့် အဆီဩဇာမရှိသော လယ်မြေ၌ပင် အကျိုးဖြစ်ထွန်းမှုကို ရသကဲ့သို့။ ထို့အတူ သီလရှိသူသည် မိမိ၏ လုံ့လပယောဂ ပြည့်စုံမှုကြောင့် သီလမရှိသူ (ဒုသီလ) အား ပေးလှူသော်လည်း ကြီးမြတ်သော အကျိုးကို ရရှိ၏။ ‘ဣမိနာ ဥပါယေန’ ဟူသည် ဤပထမဂါထာ၌ ဟောတော်မူအပ်သော နည်းလမ်းအားဖြင့်တည်း။ ‘သဗ္ဗပဒေသု’ ဟူသည် အလုံးစုံသော အဖို့အစု (ဂါထာပုဒ်) တို့၌ စင်ကြယ်ခြင်းကို မိန့်တော်မူ၏၊ တတိယပုဒ်၌မူ စင်ကြယ်ခြင်းကို ငြင်းပယ်အပ်သည်သာတည်း။

382. අරහතො දින්නදානමෙව අග්ගං දානචෙතනාය කෙනචි උපක්කිලෙසෙන අනුපක්කිලිට්ඨත්තා, පටිග්ගාහකස්ස අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තා. තෙනාහ – ‘‘භවාලයස්ස භවපත්ථනාය අභාවතො’’ති, ‘‘උභින්නම්පී’’ති වචනසෙසො. ඛීණාසවො දානඵලං න සද්දහතීති ඉදං තස්ස අප්පහීනකිලෙසජනස්ස විය කම්මකම්මඵලානං සද්දහනාකාරෙන පවත්ති නත්ථීති කත්වා වුත්තං, යතො අරහා ‘‘අසද්ධො අකතඤ්ඤූ ච…පෙ… පොරිසො’’ති (ධ. ප. 97) ථොමීයති. අසද්දහනං අනුමානපක්ඛිකං, අනුමානඤ්ච සංසයපුබ්බකං, නිස්සන්දිද්ධො ච කම්මකම්මඵලෙසු පච්චක්ඛභාවං ගතො. තමෙව හි නිච්ඡිතභාවසිද්ධං නිස්සන්දිද්ධතං සන්ධාය – ‘‘දානඵලං සද්දහන්තා’’තිආදි වුත්තං. යදි එවං තෙන කතකම්මං කම්මලක්ඛණප්පත්තං හොතීති ආහ ‘‘ඛීණාසවෙනා’’තිආදි. තෙනෙවාහ – ‘‘නිච්ඡන්දරාගත්තා’’ති, එතඤ්ච ලක්ඛණවචනං, කෙනචි කිලෙසෙන අනුපක්කිලිට්ඨත්තාති අධිප්පායො. අස්සාති ඛීණාසවස්ස දානං.

၃၈၂. ရဟန္တာအား လှူဒါန်းအပ်သော အလှူသည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ- အလှူပေးလိုသော စေတနာ၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ကိလေသာညစ်ညူးမှုဖြင့် မညစ်ညူးသောကြောင့်၎င်း၊ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ အမြတ်ဆုံး အလှူခံထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်၎င်းတည်း။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်ကား- “ဘဝတဏှာဟူသော တည်ရာ ဘဝတောင့်တမှု မရှိခြင်းကြောင့်” ဟုလည်းကောင်း၊ “နှစ်ဦးစုံတို့၏လည်းကောင်း” ဟု စကားကြွင်း ကျန်သေး၏။ “ရဟန္တာသည် အလှူ၏ အကျိုးကို မယုံကြည်” ဟူသော ဤစကားကို ကိလေသာ မပယ်ရသေးသော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်ကဲ့သို့ ကံ, ကံ၏အကျိုးတို့ကို ယုံကြည်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းမရှိဟု ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို “ယုံကြည်မှုမရှိ (အသဒ္ဓ)၊ ပြုအပ်သောအရာကို သိတတ်သူ...စသည်ဖြစ်သော ယောက်ျား” ဟူ၍ ချီးမွမ်းအပ်၏။ ယုံကြည်မှုမရှိခြင်းသည် ခန့်မှန်းတွေးဆခြင်း အဖို့၌ ပါဝင်၏၊ ခန့်မှန်းတွေးဆခြင်းသည်လည်း သံသယကို ရှေးဦးစွာ ရှိစေ၏၊ ကံ ကံ၏ အကျိုးတို့၌ သံသယကင်းသော ရဟန္တာသည်ကား မျက်မှောက်သိခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထိုသို့ ဆုံးဖြတ်ပြီးသော သဘောအားဖြင့် ပြီးစီးအပ်သော သံသယကင်းခြင်းကိုသာ ရည်ရွယ်၍ “ဒါန၏ အကျိုးကို ယုံကြည်ကြကုန်လျက်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် ထိုရဟန္တာ ပြုအပ်သော ကံသည် ကံ၏လက္ခဏာသို့ ရောက်ပါသလောဟု မေးသော်- “ရဟန္တာသည်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင်- “လိုချင်တပ်မက်မှု ကင်းခြင်းကြောင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ ဤသည်လည်း (ကံ၏) လက္ခဏာကို ပြဆိုသော စကားဖြစ်၏၊ တစ်စုံတစ်ခုသော ကိလေသာဖြင့် မညစ်ညူးခြင်းကြောင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ထိုသူ၏” ဟူသည်မှာ ရဟန္တာ၏ အလှူတည်း။

කිං පන සම්මාසම්බුද්ධෙනාතිආදිනා දායකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධි චොදිතා, සාරිපුත්තත්ථෙරෙනාතිආදිනා පන පටිග්ගාහකතොති වදන්ති; තදයුත්තං, සාවකස්ස මහප්ඵලභාවෙ සංසයාභාවතො, හෙට්ඨා නිච්ඡිතත්තා ච, තස්මා උභයෙනපි දායකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධි එව චොදිතා. සා හි ඉධ සාධාරණවසෙන නිච්ඡිතත්තා සංසයවත්ථු. තෙනාහ [Pg.415] – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන…පෙ… වදන්තී’’ති. සම්මාසම්බුද්ධං හීතිආදි යථාවුත්තඅත්ථස්ස කාරණවචනං. අඤ්ඤො දානස්ස විපාකං ජානිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි සබ්බසො සත්තානං කම්මවිපාකවිභාගජානනඤාණස්ස අනනුඤ්ඤාතත්තා. තෙනාහ භගවා – ‘‘යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, සත්තා න ජානන්ති, දානසංවිභාගස්ස විපාකං යථාහං ජානාමි, තස්මා අදත්වා භුඤ්ජන්තී’’තිආදි (ඉතිවු. 26). එතෙන එත්ථ ඤාණවිසොධනං නාම කථිතං, න දක්ඛිණාය විසුද්ධි නාම දායකතො පටිග්ගාහකතො ච වසෙන හොතීති; සම්මාසම්බුද්ධෙන සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස දින්නදානං සබ්බසො උපක්කිලෙසවිසුද්ධියා ඤාණස්ස ච අතිවිය උළාරත්තා මහානුභාවං නාම සියා මහාතෙජවන්තඤ්ච; න මහප්ඵලං තෙසං සන්තානෙ පරිපුණ්ණඵලස්ස අසම්භවතො. යදි දින්නදානං පරිපුණ්ණඵලං න හොති උභයවිපාකදානාභාවතො, පවත්තිවිපාකදායී පන හොතීති දස්සෙන්තො, ‘‘දානං හී’’තිආදිමාහ.

“အဘယ်ကြောင့်နည်း၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည်” စသည်ဖြင့် အလှူရှင်၏ အစွမ်းဖြင့် အလှူ၏ စင်ကြယ်ခြင်းကို မေးအပ်၏၊ “အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည်” စသည်ဖြင့်မူကား အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့်ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုစကားသည် မသင့်လျော်ပေ၊ တပည့်သာဝကအား ပေးလှူအပ်သော အလှူ၏ အကျိုးကြီးမြတ်သော အဖြစ်၌ သံသယမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အောက်၌ ဆုံးဖြတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထို့ကြောင့် နှစ်ပါးစုံသော စကားဖြင့် အလှူရှင်၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အလှူ၏စင်ကြယ်ခြင်းကို မေးအပ်၏။ ထိုအလှူ၏ စင်ကြယ်ခြင်းသည် ဤအရပ်၌ ယေဘုယျအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်သောကြောင့် သံသယဖြစ်ဖွယ်ရာ အရာဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်ကား- “သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည်...စသည်ဖြင့် ဆိုကြကုန်၏” ဟူ၍တည်း။ “သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားကိုမူကား” စသည်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်၏ အကြောင်းပြစကား ဖြစ်၏။ သတ္တဝါတို့၏ ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သော ဉာဏ်တော်ကို (တစ်ပါးသောသူတို့အား) အလုံးစုံ ခွင့်ပြုမထားအပ်သောကြောင့် အလှူ၏ အကျိုးပေးကို အလုံးစုံ သိနိုင်စွမ်းသော အခြားသူမည်သည် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည်- “ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရား သိတော်မူသကဲ့သို့ သတ္တဝါတို့သည် အလှူအတန်း ပေးကမ်းဝေမျှခြင်း၏ အကျိုးကို အကယ်၍ သိကြကုန်အံ့၊ မပေးလှူဘဲ မစားသုံးကြကုန်လတ္တံ့” စသည်ဖြင့် (ဣတိဝုတ်၊ ၂၆) ဟောတော်မူ၏။ ဤစကားဖြင့် ဤ၌ ဉာဏ်ကို စင်ကြယ်စေခြင်းကိုသာ ဆိုအပ်၏၊ အလှူ၏ စင်ကြယ်ခြင်းသည် အလှူရှင်နှင့် အလှူခံတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်ကို မဆိုလိုပေ။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားက အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်အား ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် အလုံးစုံသော ကိလေသာညစ်ညူးမှု ကင်းစင်ခြင်းကြောင့်၎င်း၊ ဉာဏ်တော်၏ အလွန်တရာ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်၎င်း ကြီးသောတန်ခိုးအာနုဘော်ရှိသည်သာ ဖြစ်ရာ၏၊ ကြီးသော အရှိန်အစော်ရှိသည်လည်း ဖြစ်ရာ၏။ သို့ရာတွင် ထိုနှစ်ပါးစုံသော အလှူရှင် အလှူခံတို့၏ သန္တာန်၌ အပြည့်အဝ အကျိုးဖြစ်ထွန်းရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် အကျိုးတရား အပြည့်အဝရသော အလှူကြီးကား မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် (နှစ်ဦးလုံး ရဟန္တာဖြစ်ခြင်းကြောင့်) အပြည့်အဝ အကျိုးမဖြစ်ထွန်းသော်လည်း၊ ပဋိသန္ဓေအကျိုးနှင့် ပဝတ္တိအကျိုး နှစ်မျိုးလုံးကို မပေးနိုင်သော်လည်း ပဝတ္တိအကျိုးကိုကား ပေးနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “အလှူသည်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

චතූහීති සහයොගෙ කරණවචනං, චතූහි සම්පදාහි සහගතා සහිතං කත්වාති අත්ථො. ඉමා චතස්සො සම්පදා සබ්බසාධාරණවසෙන වුත්තා, න යථාධිගතපුග්ගලවසෙන. තෙනාහ – ‘‘දෙය්‍යධම්මස්ස ධම්මෙනා’’තිආදි. තස්මිංයෙව අත්තභාවෙති යස්මිං අත්තභාවෙ තං දානමයං පුඤ්ඤං උප්පන්නං, තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දෙති, චෙතනාය මහන්තත්තා දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හුත්වා විපච්චතීති අත්ථො. පුබ්බචෙතනාදිවසෙනාති සන්නිට්ඨාපකජවනවීථිතො පුබ්බාපරවීථිචෙතනාවසෙන, අඤ්ඤථා සන්නිට්ඨාපකවීථියංයෙව පුබ්බචෙතනාදිවසෙනාති වත්තබ්බං සියා. සා හි චෙතනා දිට්ඨධම්මවෙදනීයභූතා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දෙති, න ඉතරා. මහත්තතාති පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙන ඤාණසම්පයොගාදිවසෙන චෙතනාය උළාරතා. ඛීණාසවභාවෙනාති යස්ස දෙති, තස්ස ඛීණාසවභාවෙන. වත්ථුසම්පන්නතාති එත්ථ යථා පටිඝසඤ්ඤා නානත්තසඤ්ඤානං විගමෙන දිබ්බවිහාරානං වසෙන, බ්‍යාපාදසඤ්ඤාදීනං විගමෙන බ්‍රහ්මවිහාරානං වසෙන, සබ්බසො රූපසඤ්ඤානානත්තසඤ්ඤානං විගමෙන ආනෙඤ්ජවිහාරානං වසෙන සබ්බසො නිච්චසඤ්ඤාදීනං පටිප්පස්සද්ධියා සබ්බසඞ්ඛාරවිමුඛතාය අරියවිහාරානං වසෙන වත්ථුසම්පන්නතා ඉච්ඡිතා. තංතංසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙන සන්තානස්ස නිරොධසාධනතා තං දිවසං නිරොධස්ස සාධනතා [Pg.416] නාම. වත්ථුසම්පන්නතාති සබ්බසො නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනෙන වත්ථුසම්පන්නතා ඉච්ඡිතා; න සබ්බසො අනවසෙසසඤ්ඤානිරොධතායාති ආහ – ‘‘තං දිවසං නිරොධතො වුට්ඨිතභාවෙන වත්ථුසම්පන්නතා’’ති. සඤ්ඤානිරොධස්ස චෙත්ථ අච්චාසන්නතං සන්ධාය, ‘‘තං දිවස’’න්ති වුත්තං. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

“လေးပါးတို့ဖြင့်” ဟူသည် ယှဉ်တွဲခြင်းသဘောရှိသော ကရိုဏ်းဝိဘတ်တည်း၊ ပြည့်စုံခြင်း ‘သမ္ပဒါ’ လေးပါးနှင့် ယှဉ်တွဲလျက်၊ ပြည့်စုံခြင်းလေးပါးနှင့်တကွ ပြု၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤပြည့်စုံခြင်းလေးပါးတို့ကို အလုံးစုံ ယေဘုယျအားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ရရှိအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းအားဖြင့် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်ကား- “လှူဖွယ်ဝတ္ထု၏ တရားသဖြင့် ရရှိခြင်းကြောင့်” စသည်ဖြစ်၏။ “ထိုဘဝ၌ပင်” ဟူသည် အကြင်ဘဝ၌ ထိုအလှူဒါနတည်းဟူသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုဘဝ၌ပင်လျှင် အကျိုးကို ပေး၏၊ စေတနာ၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့် ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနိယဖြစ်လျက် အကျိုးပေး၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ရှေးဦးစေတနာစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်” ဟူသည် ဆုံးဖြတ်တတ်သော ဇောဝီထိမှ ရှေးဦးနောက်ဖြစ်သော ဝီထိစေတနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ်ပါက ဆုံးဖြတ်တတ်သော ဝီထိ၌သာလျှင် ရှေးဦးစေတနာစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်ဟု ဆိုအပ်ရာ၏။ ထိုဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနိယ ဖြစ်သော စေတနာသည်သာလျှင် ထိုဘဝ၌ပင် အကျိုးပေး၏၊ အခြားသော စေတနာတို့သည် မဟုတ်ကုန်။ “ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်” ဟူသည် ရှေးဦးပြုပြင်အားထုတ်မှု ‘ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရ’ အစွမ်းဖြင့်၎င်း၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်ခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်၎င်း စေတနာ၏ ထူးမြတ်ကြီးကျယ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ရဟန္တာဖြစ်ခြင်းကြောင့်” ဟူသည် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ပေးလှူ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ရဟန္တာဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ “ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာ” (အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ ပြည့်စုံခြင်း) ဟူသော ဤအရပ်၌- ပြတ်စိစိဖြစ်သော ထိခိုက်မှုသညာ ‘ပဋိဃသညာ’နှင့် အထူးထူးအပြားပြားရှိသော သညာ ‘နာနတ္တသညာ’တို့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့် ဒိဗ္ဗဝိဟာရတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပျက်စီးစေလိုသောသညာ ‘ဗျာပါဒသညာ’စသည်တို့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့် ဗြဟ္မဝိဟာရတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော ရူပသညာနှင့် နာနတ္တသညာတို့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့် အာနဉ္ဇဝိဟာရတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော နိစ္စသညာစသည်တို့ ငြိမ်းအေးသွားသဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် အရိယဝိဟာရတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာ ဖြစ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏။ ထိုထို သမာပတ်တို့ကို ဝင်စားခြင်းဖြင့် မိမိသန္တာန်၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို ပြီးစေခြင်းသည် “ထိုနေ့၌ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို ပြီးစေခြင်း” မည်၏။ “ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာ” ဟူသည် အလုံးစုံသော နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားခြင်းဖြင့် ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာ ဖြစ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏။ အလုံးစုံသော အကြွင်းမဲ့ သညာချုပ်ငြိမ်းခြင်းမျိုး မဟုတ်သောကြောင့်- “ထိုနေ့၌ နိရောဓသမာပတ်မှ ထမြောက်သော အဖြစ်ကြောင့် ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာဖြစ်ခြင်း” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ သညာနိရောဓ၏ အလွန်နီးကပ်သော အဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ “ထိုနေ့၌” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤကျမ်း၌ အနက်အားဖြင့် မခွဲခြားအပ်သေးသော အရာကိုကား လွယ်ကူစွာ သိအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

දක්ඛිණාවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဒက္ခိဏာဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

නිට්ඨිතා ච විභඞ්ගවග්ගවණ්ණනා.

ဝိဘင်္ဂဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. සළායතනවග්ගො

၅. သဠာယတနဝဂ်

1. අනාථපිණ්ඩිකොවාදසුත්තවණ්ණනා

၁. အနာထပိဏ္ဍिကောဝါဒသုတ်အဖွင့်

383. අධිමත්තගිලානොති [Pg.417] අධිකාය මත්තාය මරණස්ස ආසන්නතාය අතිවිය ගිලානොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘මරණසෙය්‍යං උපගතො’’ති. අඛණ්ඩං අකාසි ගහපතිනො සත්ථරි පරමපෙමත්තා. යත්තකං චස්සාති, ‘‘සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා’’ති වුත්තං යත්තකං අස්ස ගහපතිස්ස.

၃၈၃. “အဓိမတ္တဂိလာနော” ဟူသည် လွန်ကဲသော အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် သေခြင်းသို့ နီးကပ်သောကြောင့် အလွန်မမာမကျန်း ဖြစ်သောသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် “သေအိပ်ရာသို့ ရောက်နေသောသူ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သူဌေးအား မြတ်စွာဘုရားအပေါ်၌ အလွန်ထူးကဲသော ချစ်ခြင်း ‘ပရမပေမ’ကြောင့် မပျက်မကွက် ပြုတော်မူ၏။ “ထိုသူဌေးအား အကြင်မျှလောက်လည်း ဖြစ်အံ့” ဟူသည် ထိုသူဌေးအား အကြင်မျှလောက် ဖြစ်အံ့ဟူ၍ “တစ်ကြိမ်သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ကြိမ်သော်လည်းကောင်း” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

384. ඔසක්කන්තීති පරිහායන්ති. ඔත්ථරන්තීති අභිභවන්ති. උස්මා නාම කම්මජතෙජොධාතු, සා සහ ජීවිතින්ද්‍රියනිරොධා පරියාදියති, යාව තා ආයුඋස්මා වත්තන්ති, තාව මරණන්තිකා වෙදනා වත්තන්තෙව විඤ්ඤාණස්ස අනිරුද්ධත්තා. තෙනාහ ‘‘යාව උස්මා’’තිආදි.

၃၈၄. “ဩသက္ကန္တိ” ဟူသည် ဆုတ်ယုတ်ကုန်၏။ “ဩတ္ထရန္တိ” ဟူသည် လွှမ်းမိုးကုန်၏။ “ဥသ္မာ” မည်သည် ကမ္မဇတေဇောဓာတ်တည်း၊ ထိုဓာတ်သည် ဇီဝိတိန္ဒြေ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းနှင့်အတူ ကုန်ဆုံးသွား၏၊ အကြင်မျှလောက် ထိုအသက်နှင့် ဥသ္မာ (အပူငွေ့) တို့ ဖြစ်ပွားနေကုန်၏၊ ထိုမျှလောက် ဝိညာဏ် မချုပ်ငြိမ်းသေးသောကြောင့် သေခါနီး ဝေဒနာတို့သည် ဖြစ်ပွားမြဲ ဖြစ်ပွားကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ဥသ္မာ အပူငွေ့ တည်ရှိသမျှကာလပတ်လုံး” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

385. තීහි ගාහෙහීති තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහෙහි. පටිබාහිතුං වික්ඛම්භෙතුං. චක්ඛුං තීහි ගාහෙහි න ගණ්හිස්සාමීති මානග්ගාහපටික්ඛෙපමුඛෙන චක්ඛුස්මිං අනිච්චානුපස්සනාති දස්සෙති. අනිච්චානුපස්සනාය හි සති අප්පතිට්ඨො මානග්ගාහො, දුක්ඛානුපස්සනාය සති අප්පතිට්ඨො තණ්හාග්ගාහො, අනත්තානුපස්සනාය සති අප්පතිට්ඨො දිට්ඨිග්ගාහොති, ගාහො ච නාම ඔළාරිකො, තස්මිං විගතෙපි නිකන්ති තිට්ඨෙය්‍යාති තං විජහාපෙතුකාමෙන, – ‘‘න ච මෙ චක්ඛුනිස්සිතං විඤ්ඤාණං භවිස්සතී’’ති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘විඤ්ඤාණඤ්චාපි මෙ චක්ඛුනිස්සිතං න භවිස්සතී’’ති. සබ්බං කාමභවරූපන්ති කාමභූමිපරියාපන්නං සබ්බං රූපක්ඛන්ධමාහ – ‘‘කාමරූපභවරූප’’න්ති වා පාඨො. සො යුත්තො ඉමස්ස වාරස්ස එව අනවසෙසපඤ්චවොකාරභවපරියාපන්නතො. තථා හි උපරි චතුවොකාරභවො අනවසෙසතො වුත්තො.

၃၈၅. ဂါဟသုံးပါးတို့ဖြင့်ဟူသည် တဏှာဂါဟ၊ မာနဂါဟ၊ ဒိဋ္ဌိဂါဟတို့ဖြင့်။ တားမြစ်ခြင်းငှါ (သို့မဟုတ်) ခွာပြတ်စေခြင်းငှါ။ မျက်စိကို ဂါဟသုံးပါးတို့ဖြင့် မယူအံ့ဟူ၍ မာနဂါဟကို ပယ်မြစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် မျက်စိ၌ အနိစ္စာနုပဿနာကို ပြ၏။ အနိစ္စာနုပဿနာရှိသော် မာနဂါဟသည် မတည်နိုင်ရာ၊ ဒုက္ခာနုပဿနာရှိသော် တဏှာဂါဟသည် မတည်နိုင်ရာ၊ အနတ္တာနုပဿနာရှိသော် ဒိဋ္ဌိဂါဟသည် မတည်နိုင်ရာ။ ဂါဟမည်သည် ကြမ်းတမ်း၏၊ ထိုဂါဟ ကင်းပျောက်သော်လည်း သာယာတပ်မက်မှု (နိကန္တိ) တည်ရှိနေနိုင်သေး၏၊ ထိုနိကန္တိကို စွန့်ပယ်စေလိုသဖြင့် 'ငါ့အား မျက်စိကိုမှီသော ဝိညာဉ်သည်လည်း မဖြစ်လတ္တံ့' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ 'ငါ့အား မျက်စိကိုမှီသော ဝိညာဉ်သည်လည်း မဖြစ်လတ္တံ့' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'သဗ္ဗံ ကာမဘဝရူပံ' ဟူသည် ကာမဘုံ၌ အကျုံးဝင်သော ရုပ်က္ခန္ဓာအားလုံးကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် 'ကာမရူပဘဝရူပံ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ထိုပါဌ်သည် ဤဝါရ၌ အကြွင်းမရှိသော ပဉ္စဝေါကာရဘုံ၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် သင့်လျော်ပေ၏။ ထို့အတူ အထက်၌ စတုဝေါကာရဘုံကို အကြွင်းမရှိ မိန့်ဆိုအပ်၏။

386. ඉධලොකන්ති එත්ථ සඞ්ඛාරලොකවිසයොති අධිප්පායෙන, ‘‘වසනට්ඨානං වා’’තිආදි වුත්තං, තඤ්ච ඛො පඨමදුතියවාරෙහි ඉධලොකො ගහිතොති කත්වා. පඨමදුතියවාරෙහි පන ඉධලොකො පරලොකොති විභාගෙන විනා පඤ්චවොකාරභවො ගහිතො; තථා තතියවාරෙ පඤ්චවොකාරභවො චතුවොකාරභවො ච ගහිතොති පුන දිට්ඨධම්මසම්පරායවසෙන තං විභජිත්වා දස්සෙතුං, ‘‘න ඉධලොක’’න්තිආදි වුත්තං[Pg.418]. ඉධලොකන්ති ච සත්තසඞ්ඛාරවසෙනෙව ගහිතං. සබ්බම්පි සඞ්ඛාරවසෙන පරිග්ගහෙත්වා දස්සෙතුං, ‘‘යම්පි මෙ දිට්ඨ’’න්තිආදි වුත්තන්ති කෙචි. අපරිතස්සනත්ථං තණ්හාපරිතස්සනාය අනුප්පාදනත්ථං. යස්ස දිට්ඨධම්මොති වුච්චති, තස්ස පන අභාවතො, ‘‘මනුස්සලොකං ඨපෙත්වා සෙසා පරලොකා නාමා’’ති වුත්තං. යෙසං පන ‘‘ඉධලොක’’න්ති ඉමිනා සත්තලොකස්සපි ගහණං ඉච්ඡිතං. තෙසං මතෙන, ‘‘මනුස්සලොකං ඨපෙත්වා’’ති යොජනා.

၃၈၆. ဤ၌ 'ဤလောက' ဟူသည် သင်္ခါရလောက၏ အရာဖြစ်သည်ဟူသော အလိုအားဖြင့် 'နေထိုင်ရာအရပ် စသည်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ မိန့်ဆိုခြင်းသည် ပထမဝါရနှင့် ဒုတိယဝါရတို့ဖြင့် ဤလောကကို ယူအပ်ပြီဟု မှတ်ယူ၍ ဖြစ်၏။ ပထမဝါရနှင့် ဒုတိယဝါရတို့ဖြင့်မူကား ဤလောကနှင့် ပရလောကဟူ၍ အပိုင်းအခြား မရှိဘဲ ပဉ္စဝေါကာရဘုံကို ယူအပ်၏။ ထို့အတူ တတိယဝါရ၌ ပဉ္စဝေါကာရဘုံနှင့် စတုဝေါကာရဘုံကို ယူအပ်၏။ တစ်ဖန် မျက်မှောက်ဘဝ (ဒိဋ္ဌဓမ္မ) နှင့် တမလွန်ဘဝ (သမ္ပရာယ) အစွမ်းဖြင့် ထိုဘုံကို ခွဲခြား၍ ပြခြင်းငှါ 'ဤလောကကို မယူအံ့' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤလောကဟူသည်လည်း သတ္တဝါနှင့် သင်္ခါရအစွမ်းဖြင့်သာ ယူအပ်၏။ အလုံးစုံကိုလည်း သင်္ခါရအစွမ်းဖြင့် သိမ်းယူ၍ ပြခြင်းငှါ 'ငါမြင်အပ်သော အရာသည်လည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏ဟု အချို့ဆရာတို့ ဆိုကြ၏။ ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိစေရန်ဟူသည် တဏှာဖြင့် တုန်လှုပ်မှု မဖြစ်ပေါ်စေရန် ဖြစ်၏။ အကြင်သူအား မျက်မှောက်ဘဝဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုသူ၏ မရှိခြင်းကြောင့် 'လူ့ပြည်ကို ချန်ထား၍ ကြွင်းသောဘုံတို့သည် တမလွန်ဘဝ (ပရလောက) မည်ကုန်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အကြင်သူတို့သည်ကား 'ဤလောက' ဟူသော ဤစကားဖြင့် သတ္တလောကကိုလည်း ယူလိုကြ၏။ ထိုသူတို့၏ အယူအဆဖြင့် 'လူ့ပြည်ကို ချန်ထား၍' ဟု ယှဉ်အပ်၏။

387. අල්ලීයසීති අත්තභාවෙ භොගෙසු ච අපෙක්ඛං කරොසීති අත්ථො. එවරූපීති යාදිසී තදා ධම්මසෙනාපතිනා කථිතා, එවරූපී. ධම්මකථා න සුතපුබ්බාති යථාකථිතාකාරමෙව සන්ධාය පටික්ඛෙපො, න සුඛුමගම්භීරසුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තතාසාමඤ්ඤං. තෙනාහ ‘‘එවං පනා’’තිආදි.

၃၈၇. 'မှီဝဲ၏ (သို့မဟုတ်) ကပ်ငြိ၏' ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာ (အတ္တဘော) ၌လည်းကောင်း၊ စည်းစိမ်ချမ်းသာ (ဘောဂ) တို့၌လည်းကောင်း မျှော်လင့်တောင့်တမှု ပြု၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ဤသို့သဘောရှိသော' ဟူသည် ထိုစဉ်အခါက ဓမ္မသေနာပတိ (ရှင်သာရိပုတ္တရာ) ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားမျိုးနှင့် တူသော သဘောရှိသော။ 'တရားစကားကို တစ်ခါမျှ မကြားဖူးပါ' ဟူ၍ ငြင်းပယ်ခြင်းသည် ဟောကြားအပ်သော အခြင်းအရာကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ငြင်းပယ်ခြင်းဖြစ်၏၊ သိမ်မွေ့နက်နဲသော သုညတနှင့်စပ်သော အထွေထွေသော တရားစကားကို ရည်ရွယ်၍ ငြင်းပယ်ခြင်း မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'ဤသို့မူကား' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

මයා ගතමග්ගමෙව අනුගච්ඡසීති දානමයපුඤ්ඤභාවසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා වදති, න බොධිසත්තදානභූතං දානපාරමිතං. න පටිභාතීති රුච්චනවසෙන චිත්තෙ න උපතිට්ඨති. තෙනාහ ‘‘න රුච්චතී’’ති. තථා හෙස වට්ටාභිරතොති. උජුමග්ගාවහා විපස්සනා භගවතා පනස්ස කථිතපුබ්බා.

'ငါသွားသော လမ်းစဉ်အတိုင်းသာ လိုက်ပါ၏' ဟူသည် ဒါနမယကုသိုလ်၏ အထွေထွေသော သဘောကို ယူ၍ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်၏၊ ဘုရားလောင်းတို့၏ အလှူဖြစ်သော ဒါနပါရမီကို ရည်ရွယ်၍ ပြောဆိုခြင်း မဟုတ်ပေ။ 'ဉာဏ်၌ မထင်လာ' ဟူသည် နှစ်သက်မြတ်နိုးခြင်း အစွမ်းဖြင့် စိတ်၌ မတည်တံ့ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'မနှစ်သက်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ ထိုသူသည် သံသရာ၌ မွေ့လျော်သူ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဖြောင့်တန်းသောလမ်းကို ဆောင်တတ်သော ဝိပဿနာတရားကိုမူကား မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသူအား ယခင်က ဟောကြားတော်မူဖူး၏။

388. එසිතගුණත්තා එසියමානගුණත්තා ච ඉසි, අසෙක්ඛා සෙක්ඛා කල්‍යාණපුථුජ්ජනා ච, ඉසීනං සඞ්ඝො, තෙන නිසෙවිතන්ති ඉසිසඞ්ඝනිසෙවිතං. කාමං තස්ස විහාරස්ස ගන්ධකුටිපාසාදකූටාගාරාදිවසෙන නිසීදනනිපජ්ජනාය රුක්ඛලතාදිවසෙන භූමිසයාදිවසෙන ච අනඤ්ඤසාධාරණා මහතී රමණීයතා අත්ථෙව, සා පන ගෙහස්සිතභාවෙන අරියානං චිත්තං තථා න තොසෙති; යථා අරියානං නිසෙවිතභාවෙනාති ආහ – ‘‘පඨමගාථාය ජෙතවනස්ස වණ්ණං කථෙත්වා’’ති. තෙනාහ භගවා – ‘‘යත්ථ අරහන්තො විහරන්ති, තං භූමිරාමණෙය්‍යක’’න්ති (ධ. ප. 98; ථෙරගා. 991; සං. නි. 1.261). අපචයගාමිනී චෙතනා සත්තානං සුද්ධිමාවහතීති ආහ – ‘‘කම්මන්ති මග්ගචෙතනා’’ති. චතුන්නං අරියසච්චානං විදිතකරණට්ඨෙන කිලෙසානං වික්ඛම්භනට්ඨෙන ච විජ්ජා, මග්ගසම්මාදිට්ඨීති ආහ – ‘‘විජ්ජාති මග්ගපඤ්ඤා’’ති. සමාධිපක්ඛිකො ධම්මො නාම සම්මාවායාමසතිසමාධයො. තථා හි විජ්ජාභාගියො සමාධිපි සමාධිපක්ඛිකො. සීලං තස්ස අත්ථීති සීලන්ති ආහ – ‘‘සීලෙ පතිට්ඨිතස්ස ජීවිතං උත්තම’’න්ති. දිට්ඨිසඞ්කප්පොති සම්මාසඞ්කප්පො. තත්ථ සම්මාසඞ්කප්පස්ස උපකාරකභාවෙන විජ්ජාභාගො[Pg.419]. තථා හි සො පඤ්ඤාක්ඛන්ධසඞ්ගහිතොති වුච්චති, යථා සම්මාසඞ්කප්පො පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතො, එවං වායාමසතියො සමාධික්ඛන්ධසඞ්ගහිතාති. තෙනාහ – ‘‘ධම්මොති වායාමසතිසමාධයො’’ති. ‘‘ධම්මො’’ති හි ඉධ සම්මාසමාධි අධිප්පෙතො, – ‘‘එවං ධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.13; ම. නි. 3.198; සං. නි. 5.378) විය. වාචාකම්මන්තාජීවාති සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා මග්ගපරියාපන්නා එව, තෙ සබ්බෙපි ගහිතාති. තෙනාහ – ‘‘එතෙන අට්ඨඞ්ගිකෙන මග්ගෙනා’’ති.

၃၈၈. ရှာမှီးအပ်သော သီလစသော ဂုဏ်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှာမှီးအပ်ဆဲဖြစ်သော သီလစသော ဂုဏ်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ရသေ့ (ဣသိ) ဟု ခေါ်အပ်၏။ ရသေ့တို့သည်ကား အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်၊ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ကလျာဏပုထုဇဉ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုရသေ့တို့၏ အစုအဝေးသည် ရသေ့အပေါင်း (ဣသိသံဃ) မည်၏။ ထိုရသေ့အပေါင်းသည် မှီဝဲအပ်သောကြောင့် 'ဣသိသံဃနိသေဝိတ' မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုကျောင်းတော်၏ ဂန္ဓကုဋိ၊ ပြာသာဒ်၊ ပြာသာဒ်ဦးပြောက် စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုင်ခြင်း၊ လျောင်းခြင်းတို့အတွက် သစ်ပင် နွယ်ပင် စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြေ၌ အိပ်စက်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း အခြားသူများနှင့် မဆက်ဆံသော ကြီးမြတ်သော သာယာဖွယ်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ထိုသာယာဖွယ်သည် ကာမဂုဏ်ကို မှီသော သဘောရှိသဖြင့် အရိယာသူတော်စင်တို့၏ စိတ်ကို မနှစ်သက်စေနိုင်ပေ။ အရိယာသူတော်စင်တို့ မှီဝဲတော်မူသော သဘောကဲ့သို့ စိတ်ကို မနှစ်သက်စေနိုင်သောကြောင့် 'ပထမဂါထာဖြင့် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၏ ဂုဏ်ကို ချီးမွမ်းပြောဆို၍' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့ သီတင်းသုံးရာအရပ်သည် သာယာအပ်သော မြေပြင်ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဝဋ်ဆင်းရဲကို လျော့ပါးစေတတ်သော (အပစယဂါမိနီ) စေတနာသည် သတ္တဝါတို့၏ စင်ကြယ်မှုကို ဆောင်တတ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ကံဟူသည် မဂ်စေတနာ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သစ္စာလေးပါးကို သိစေတတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတို့ကို ခွာပြတ်စေတတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ဝိဇ္ဇာမည်၏၊ ထိုဝိဇ္ဇာသည် မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ဝိဇ္ဇာဟူသည် မဂ်ပညာ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သမာဓိပက္ခိယတရားမည်သည် သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ၊ သမ္မာသမာဓိတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ဝိဇ္ဇာ၏ အဖို့အစုဖြစ်သော သမာဓိသည်လည်း သမာဓိပက္ခိယတရားပင် ဖြစ်၏။ ထိုသူအား သီလရှိသောကြောင့် 'သီလ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သီလ၌ တည်သောသူ၏ အသက်ရှင်ခြင်းသည် မြတ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'အမြင်နှင့် အကြံ (ဒိဋ္ဌိသံကပ္ပ)' ဟူသည် သမ္မာသင်္ကပ္ပဖြစ်၏။ ထိုသမ္မာသင်္ကပ္ပ၏ ကျေးဇူးပြုတတ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဝိဇ္ဇာ၏ အဖို့အစုဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုသမ္မာသင်္ကပ္ပကို ပညာက္ခန္ဓာ၌ သင်္ဂြိုဟ်အပ်၏ဟု ဆိုအပ်၏၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပကို ပညာက္ခန္ဓာဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ဝါယာမ၊ သတိတို့သည်လည်း သမာဓိက္ခန္ဓာဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဓမ္မဟူသည် ဝါယာမ၊ သတိ၊ သမာဓိတို့ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ဧဝံ ဓမ္မာ တေ ဘဂဝန္တော အဟေသုံ' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဤနေရာ၌ 'ဓမ္မ' ဟူသည် သမ္မာသမာဓိကို ရည်ရွယ်သည်။ 'ဝါစာ၊ ကမ္မန္တ၊ အာဇီဝ' တို့သည် မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုတရားအားလုံးတို့ကိုလည်း သိမ်းယူအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဤအင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်ဖြင့်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

උපායෙනාති යෙන විධිනා අරියමග්ගො භාවෙතබ්බො, තෙන සමාධිපක්ඛියං විපස්සනාධම්මඤ්චෙව මග්ගධම්මඤ්ච. ‘‘අරියං වො, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධිං දෙසෙස්සාමි සඋපනිසං සපරික්ඛාර’’න්ති (ම. නි. 3.136) හි වචනතො සම්මාසමාධිආදයො මග්ගධම්මාපි සමාධිපක්ඛියා. විචිනෙය්‍යාති වීමංසෙය්‍ය, භාවෙය්‍යාති අත්ථො. තත්ථාති හෙතුම්හි භුම්මවචනං. අරියමග්ගහෙතුකා හි සත්තානං විසුද්ධි. තෙනාහ – ‘‘තස්මිං අරියමග්ගෙ විසුජ්ඣතී’’ති. පඤ්චක්ඛන්ධධම්මං විචිනෙය්‍ය, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ විපස්සෙය්‍ය. තෙසු හි විපස්සියමානෙසු විපස්සනා උක්කංසගතා. යදග්ගෙන දුක්ඛසච්චං පරිඤ්ඤාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣීයති, තදග්ගෙන සමුදයසච්චං පහානපටිවෙධෙන නිරොධසච්චං සච්ඡිකිරියාපටිවෙධෙන, මග්ගසච්චං භාවනාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣීයති, එවං අච්චන්තවිසුද්ධියා සුජ්ඣති. තෙනාහ – ‘‘එවං තෙසු චතූසු සච්චෙසු විසුජ්ඣතී’’ති. ඉධාපි නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනං. සච්චෙසු වා පටිවිජ්ඣියමානෙසූති වචනසෙසො.

'ဥပါယ် (နည်းလမ်း) ဖြင့်' ဟူသည် အကြင်နည်းလမ်းဖြင့် အရိယာမဂ်ကို ပွားများအပ်၏၊ ထိုနည်းလမ်းဖြင့် သမာဓိပက္ခိယဖြစ်သော ဝိပဿနာတရားကိုလည်းကောင်း၊ မဂ်တရားကိုလည်းကောင်း ပွားများရာ၏။ 'ရဟန်းတို့... သင်တို့အား အခြေခံအကြောင်းတရား၊ အခြံအရံနှင့်တကွဖြစ်သော မြတ်သော သမ္မာသမာဓိကို ဟောကြားပေအံ့' ဟူသော ပါဠိတော်စကားအရ သမ္မာသမာဓိ စသည်တို့သည် မဂ်တရား ဖြစ်သော်လည်း သမာဓိပက္ခိယတရားတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ 'စိစစ်ရာ၏' ဟူသည် စူးစမ်းဆင်ခြင်ရာ၏၊ ပွားများရာ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ထိုအရိယာမဂ်၌' ဟူသော 'တတ္ထ' ဝေါဟာရသည် အကြောင်းပြသော ဘုမ္မဝိဘတ် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း သတ္တဝါတို့၏ စင်ကြယ်ခြင်းသည် အရိယာမဂ်လျှင် အကြောင်းရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုအရိယာမဂ်၌ စင်ကြယ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ပဉ္စက္ခန္ဓာတရားကို စိစစ်ရာ၏၊ ပဉ္စုပါဒါနk္ခန္ဓာတို့ကို ဝိပဿနာရှုရာ၏။ ထိုပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာတို့ကို ရှုအပ်သည်ရှိသော် ဝိပဿနာဉာဏ်သည် ထိပ်တန်းသို့ ရောက်၏။ အကြင်အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သဖြင့် ဒုက္ခသစ္စာကို ပရိညာပဋိဝေဓ (ပိုင်ပိုင်သိခြင်း) အားဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်၏၊ ထိုအထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သဖြင့် သမုဒယသစ္စာကို ပဟာနပဋိဝေဓ (ပယ်စွန့်ခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နိရောဓသစ္စာကို သစ္ဆိkိရိယာပဋိဝေဓ (မျက်မှောက်ပြုခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ္ဂသစ္စာကို ဘာဝနာပဋိဝေဓ (ပွားများခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်၏၊ ဤသို့လျှင် အလွန်အကဲ စင်ကြယ်ခြင်းဖြင့် စင်ကြယ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဤသို့ ထိုသစ္စာလေးပါးတို့၌ စင်ကြယ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း ဘုမ္မဝိဘတ်သည် အကြောင်းပြ (နိမိတ္တတ္ထ) ၌ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် 'သစ္စာတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သည်ရှိသော်' ဟု စကားကြွင်းစပ်ရာ၏။

අවධාරණවචනන්ති වවත්ථාපනවචනං, අවධාරණන්ති අත්ථො. සාරිපුත්තොවාති ච අවධාරණං තස්ස සාවකභාවතො සාවකෙසු සාරිපුත්තොව සෙය්‍යොති ඉමමත්ථං දීපෙති. කිලෙසඋපසමෙනාති ඉමිනා මහාථෙරස්ස තාදිසො කිලෙසූපසමොති දස්සෙති, යස්ස සාවකස්ස විසයෙ පඤ්ඤාය පාරමිප්පත්ති අහොසි. යදි එවං – ‘‘යොපි පාරඞ්ගතො භික්ඛු, එතාවපරමො සියා’’ති ඉදං කථන්ති? තෙසං තෙසං බුද්ධානං සාසනෙ පඤ්ඤාය පාරමිප්පත්තසාවකවසෙනෙතං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අථ වා – ‘‘නත්ථි විමුත්තියා නානත්ත’’න්ති (දී. නි. ටී. 3.141; විභ. මූලටී. සුත්තන්තභාජනීයවණ්ණනා) වචනතො සාවකෙහි විමුත්තිපඤ්ඤාමත්තං සන්ධායෙතං වුත්තං. තෙනාහ – ‘‘පාරඞ්ගතොති නිබ්බානං ගතො’’තිආදි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

“အဝဓာရဏဝစနံ” ဟူသည် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ ပြောဆိုသော စကားဖြစ်၏၊ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းဟု အနက်ရ၏။ “သာရိပုတ္တောဝ” ဟူသော ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ချက်သည် ၎င်း၏ သာဝကဖြစ်မှုကြောင့် သာဝကတို့တွင် သာရိပုတ္တရာသည်သာ မြတ်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ပြ၏။ “ကိလေသဥပသမေန” ဟူသော ဤစကားဖြင့် မဟာထေရ်၏ ထိုသို့သော ကိလေသာငြိမ်းအေးမှုကို ပြ၏၊ အကြင်သာဝက၏ အရာ၌ ပညာ၏ ပါရမီအထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ “အကြင်ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်သော ရဟန်းသည်လည်း ရှိ၏၊ ထိုရဟန်းသည် ဤမျှသာ အလွန်ရှိရာ၏” ဟူသော ဤစကားသည် အဘယ်သို့နည်း? ထိုထိုဘုရားရှင်တို့၏ သာသနာတော်၌ ပညာပါရမီအထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော သာဝက၏ အစွမ်းဖြင့် ဤစကားကို မိန့်တော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်လည်း “လွတ်မြောက်မှု (ဝိမုတ္တိ) အားဖြင့် ထူးခြားမှုမရှိ” ဟူသော ဝစနကြောင့် သာဝကတို့၏ ဝိမုတ္တိပညာမျှကို ရည်ရွယ်၍ ဤစကားကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ပါရင်္ဂတော ဟူသည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်သောသူ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကြွင်းသောအရာသည် အလွယ်တကူ သိနိုင်သည်သာတည်း။

අනාථපිණ්ඩිකොවාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

အနာထပိဏ်ဩဝါဒသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

2. ඡන්නොවාදසුත්තවණ්ණනා

၂. ဆန္နောဝါဒသုတ်အဖွင့်

389. ඡන්නොති [Pg.420] ඉදං තස්ස නාමන්ති ආහ ‘‘එවංනාමකො ථෙරො’’ති. යස්ස පන සත්ථාරා පරිනිබ්බානකාලෙ බ්‍රහ්මදණ්ඩො ආණත්තො, අයං සො න හොතීති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘න අභිනික්ඛමනං නික්ඛන්තත්ථෙරො’’ති, ලොකනාථස්ස අභිනික්ඛමනකාලෙ කපිලපුරතො නික්ඛන්තොති අත්ථො. ගිලානපුච්ඡකාති ගිලානස්ස පුච්ඡනකා, ගිලානභාවස්ස අවත්ථං සොතුකාමාති අත්ථො. සසනතො හිංසනතො සත්ථන්ති ආහ ‘‘ජීවිතහාරකසත්ථ’’න්ති.

၃၈၉. “ဆန္နော” ဟူသည် ထိုမထေရ်၏ အမည်တည်း၊ ထို့ကြောင့် “ဤသို့သောအမည်ရှိသော မထေရ်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခါနီးအချိန်၌ ဗြဟ္မဒဏ်ပေးရန် မိန့်တော်မူအပ်သောသူသည် ဤမထေရ်မဟုတ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် “တောထွက်ရာ၌ ထွက်တော်မူသော မထေရ်မဟုတ်” ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ လောကနာထ မြတ်စွာဘုရား တောထွက်တော်မူစဉ်အခါက ကပ္ပိလဝတ်ပြည်မှ ထွက်ခွာခဲ့သူဟု အနက်ရ၏။ “ဂိလာနပုစ္ဆကာ” ဟူသည် မကျန်းမာသောသူကို မေးမြန်းတတ်သူများ၊ မကျန်းမာသော အခြေအနေကို ကြားလိုသူများဟု အနက်ရ၏။ တုပ်နှောင်ခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်းကြောင့် “သတ္ထ” ဟု ဆိုရသဖြင့် “အသက်ကို ဆောင်ယူတတ်သော လက်နက်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

390. උපවජ්ජං එතස්ස නත්ථීති අනුපවජ්ජං, කරජකායං කත්වා ආයතිං උප්පත්තිරහිතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අනුප්පත්තික’’න්ති.

၃၉၀. ဤသူအား ကဲ့ရဲ့ဖွယ် အပြစ်မရှိသောကြောင့် “အနုပဝဇ္ဇ” မည်၏၊ ကရဇကာယ (ရုပ်ကိုယ်) ကို ပြု၍ နောင်အခါ၌ တစ်ဖန်ဖြစ်ခြင်း ကင်းခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် “တစ်ဖန်မဖြစ်ခြင်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

391. ඛයවයං ඤත්වාති සඞ්ඛාරගතං ඛණභඞ්ගං නෙත්වා ඤාණෙන යාථාවතො ඤත්වා. නෙතං මමාති දුක්ඛතො සමනුපස්සනා සඞ්ඛාරෙසු දිට්ඨෙසු මමංකාරාභාවතො. නෙසොහමස්මීති අනිච්චතො සමනුපස්සනා අනිච්චතො තෙසු දිට්ඨෙසු අහංකාරාභාවතො. න මෙසො අත්තාති අනත්තතො සමනුපස්සනා අනත්තතො තෙසු දිට්ඨෙසු අත්තග්ගාහාභාවතොති ආහ – ‘‘නෙතං මම…පෙ… අත්තාති සමනුපස්සාමී’’ති.

၃၉၁. “ခယဝယံ ဉတွာ” ဟူသည် သင်္ခါရတရားတို့၏ ခဏဘင်္ဂ (ခဏချင်းပျက်စီးခြင်း) သို့ ဆောင်၍ ဉာဏ်ဖြင့် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၍။ “နေတံ မမ” ဟူသည် ဒုက္ခအားဖြင့် ရှုခြင်းတည်း၊ သင်္ခါရတရားတို့ကို မြင်အပ်ကုန်သည်ရှိသော် ငါ့ဥစ္စာဟူ၍ စွဲလမ်းမှု (မမင်္ကာရ) မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ “နေသောဟမသ္မိ” ဟူသည် အနိစ္စအားဖြင့် ရှုခြင်းတည်း၊ ထိုသင်္ခါရတရားတို့ကို အနိစ္စအားဖြင့် မြင်အပ်ကုန်သည်ရှိသော် ငါဟူ၍ စွဲလမ်းမှု (အဟင်္ကာရ) မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ “န မေသော အတ္တာ” ဟူသည် အနတ္တအားဖြင့် ရှုခြင်းတည်း၊ ထိုသင်္ခါရတရားတို့ကို အနတ္တအားဖြင့် မြင်အပ်ကုန်သည်ရှိသော် အတ္တဟူ၍ စွဲလမ်းမှု မရှိခြင်းကြောင့်တည်း၊ ထို့ကြောင့် “နေတံ မမ...ပ... အတ္တာတိ သမနုပဿာမိ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

393. තස්මා පුථුජ්ජනොති යස්මා අරියො සබ්බසො පරිඤ්ඤාතවත්ථුකො දුක්ඛවෙදනං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො නාම නත්ථි, තස්මා පුථුජ්ජනො, කෙවලං පන අධිමානෙනෙව – ‘‘නාභිකඞ්ඛාමි ජීවිතං, පරිචිණ්ණො මෙ සත්ථා, නිරොධං දිස්වා’’ති වදතීති අධිප්පායො. ඉදම්පීති ඉදම්පි, ‘‘නිස්සිතස්ස චලිත’’න්තිආදි. තණ්හානිස්සිතභාවෙන හි ආයස්මා ඡන්නො මාරණන්තිකං වෙදනං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො ඉතො චිතො පරිවත්තන්තො චලති විප්ඵන්දති, තස්මා ‘‘නිස්සිතස්ස චලිත’’න්තිආදි මනසිකාතබ්බං, තෙන ඉදං සබ්බං තං විප්ඵන්දිතං න භවිස්සතීති අධිප්පායො. කප්පසද්දො කාලපරියායොපි හොති, න කාලවිසෙසවාචකො එවාති ආහ – ‘‘නිච්චකප්පන්ති නිච්චකාල’’න්ති. යථා අප්පහීනතණ්හාදිට්ඨිකො පුග්ගලො තංනිස්සිතො අල්ලිනො, එවං තාහිපි නිස්සිතො අමුත්තභාවතොති ආහ – ‘‘තණ්හාදිට්ඨීහි නිස්සිතස්සා’’ති. චලිතන්ති යථා යථා අසමාරද්ධාය සම්මාපටිපත්තියා ආදීනවවසෙන චලන්තං පන යස්මා අරියස්ස විනයෙ විරූපං චලිතං නාම හොති, තස්මා ආහ – ‘‘විප්ඵන්දිතං හොතී’’ති. තාදිසෙ පන [Pg.421] පපඤ්චවික්ඛම්භනවසෙන චිත්තස්ස චලිතෙ අසති භාවනාය වීථිපටිපන්නතාය කිලෙසපටිප්පස්සද්ධි එව හොතීති ආහ ‘‘චලිතෙ අසති පස්සද්ධී’’ති. තෙන වුත්තං – ‘‘කිලෙසපස්සද්ධි නාම හොතී’’ති.

၃၉၃. ထို့ကြောင့် “တသ္မာ ပုထုဇ္ဇနော” ဟူသည်- အကြင်ကြောင့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်သည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သော ဝတ္ထုရှိသည်ဖြစ်၍ ဒုက္ခဝေဒနာကို မသည်းခံနိုင်ခြင်းမည်သည် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ပုထုဇဉ်သည်သာလျှင် သက်သက် စိတ်အထင်ကြီးမှု (အဓိမာန) ဖြင့်သာ “ငါသည် အသက်ကို မတောင့်တ၊ ဆရာကို ငါလုပ်ကျွေးအပ်ပြီ၊ ချုပ်ရာနိဗ္ဗာန်ကို မြင်၍” ဟု ပြောဆို၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “ဣဒမ္ပိ” ဟူသည် ဤစကားသည်လည်း “နိဿိတဿ စလိတံ” စသည်ပင် ဖြစ်၏။ တဏှာကို မှီဝဲအပ်သော အဖြစ်ကြောင့် ရှင်ဆန္နသည် သေလုဆဲဆဲ ဝေဒနာကို မသည်းခံနိုင်သည်ဖြစ်၍ ဟိုဘက်ဒီဘက် လူးလွန့်လျက် တုန်လှုပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “မှီငြိသောသူအား တုန်လှုပ်ခြင်းဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် နှလုံးသွင်းအပ်၏၊ ထိုသို့ နှလုံးသွင်းခြင်းကြောင့် ဤအလုံးစုံသော လှုပ်ရှားခြင်းသည် မဖြစ်လတ္တံ့ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ကပ္ပသဒ္ဒါသည် ကာလ၏ အလဲအလှယ် အဓိပ္ပာယ်လည်း ရ၏၊ ထူးခြားသော ကာလကိုသာ ဟောသည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် “နိစ္စကပ္ပံ ဟူသည် အမြဲမပြတ်သော ကာလပတ်လုံး” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မပယ်အပ်သေးသော တဏှာ ဒိဋ္ဌိ ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုတဏှာဒိဋ္ဌိကို မှီငြိကပ်ငြိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုတဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မှီဝဲအပ်သဖြင့် မလွတ်မြောက်သောအဖြစ်ကြောင့် “တဏှာ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မှီငြိသောသူအား” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “စလိတံ” ဟူသည် မအားထုတ်အပ်သော သမ္မာပဋိပတ်၏ အပြစ်အားဖြင့် လှုပ်ရှားသော်လည်း အရိယာတို့၏ ဝိနည်း၌ ရုပ်ဆိုးသော လှုပ်ရှားခြင်းမည်သောကြောင့် “တုန်လှုပ်ခြင်းဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့သော ပြန့်လွင့်မှု (ပပဉ္စ) ကို ခွာဆန်းခြင်းအားဖြင့် စိတ်၏ လှုပ်ရှားမှု မရှိသော် ဘာဝနာလမ်းကြောင်းသို့ သက်ဝင်သောကြောင့် ကိလေသာ ငြိမ်းအေးခြင်းသည်သာ ဖြစ်၏ဟု ပြလို၍ “လှုပ်ရှားမှု မရှိသော် ငြိမ်းအေးခြင်း ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ကိလေသာ ငြိမ်းအေးခြင်းမည်သည် ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

භවන්තරං දිස්වා නමනට්ඨෙන නති. තෙනාහ – ‘‘නතියා අසතීති භවත්ථාය ආලයනිකන්තිපරියුට්ඨානෙසු අසතී’’ති. පටිසන්ධිවසෙන ආගති නාමාති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන භවන්තරතො ඉධෙව ආගමනං නාම, චුතිවසෙන චවනවසෙන ඉතො භවන්තරස්ස ගමනං නාම න හොති ආගතිගතියා අසති කතූපචිතස්සපි කම්මස්ස උප්පත්තිපරිකප්පවසෙන පවත්තියා අභාවතො. චවනවසෙනාති නිබ්බත්තභවතො චවනවසෙන චුති, ආයතිං උපපජ්ජනවසෙන උපපාතො න හොති. යතො ගති ආගති චවනං උපපාතො න හොති, තතො එව නෙවිධ, න හුරං, න උභයමන්තරෙන, කායස්ස ගතියා ආගතියා ච අභාවතො සබ්බසො චුතූපපාතො නත්ථි; තෙන න ඉධලොකෙ ඨිතොති වත්තබ්බො. න පරලොකෙ ඨිතොති වත්තබ්බො, න උභයමන්තරෙන ඨිතොති වත්තබ්බො. තෙනාහ ‘‘නයිධ ලොකෙ’’තිආදි. තත්ථ ඉධලොකපරලොකවිනිමුත්තස්ස සංසරණපදෙසස්ස අභාවතො, ‘‘න උභයමන්තරෙනා’’ති වුත්තොති උභයපරියාපන්නො න හොතීති පටික්ඛිපන්තො, ‘‘න උභයත්ථ හොතී’’ති ආහ. අයමෙව අන්තොති යො ඉධලොකෙ පරලොකෙ ච අභාවො අවිජ්ජමානතා අනුප්පජ්ජනං, අයමෙව සකලස්ස දුක්ඛමූලස්ස අන්තො පරියොසානං.

တစ်ပါးသော ဘဝကို မြင်၍ ညွတ်ခြင်းအနက်ဖြင့် “နတိ” (ညွတ်ခြင်း) မည်၏။ ထို့ကြောင့် “နတိယာ အသတိ ဟူသည် ဘဝအကျိုးငှာ အာလယ၊ နိကန္တိ၊ ပရိယုဋ္ဌာနတို့ မရှိသော်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် လာခြင်း “အာဂတိ” မည်သည် ပဋိသန္ဓေတည်းဟူသော အစွမ်းဖြင့် တစ်ပါးသော ဘဝမှ ဤဘဝသို့ လာခြင်းမည်၏။ စုတေခြင်း “ဂတိ” မည်သည် ဤဘဝမှ တစ်ပါးသော ဘဝသို့ သွားခြင်းမည်၏။ အာဂတိနှင့် ဂတိတို့ မရှိသော် ပြုစုဆည်းပူးအပ်ပြီးသော ကံသည်လည်း ဖြစ်ပွားခြင်း၏ အကြံအစည်အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်မှု မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ “စဝနဝသေန” ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ဘဝမှ စုတေခြင်းအစွမ်းဖြင့် စုတေခြင်း (စုတိ) လည်းကောင်း၊ နောင်အခါ၌ ဖြစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဥပပါတ် (ဥပပတ္တိ) လည်းကောင်း မရှိ။ အကြင်ကြောင့် ဂတိ၊ အာဂတိ၊ စုတိ၊ ဥပပါတ်တို့ မရှိကုန်၊ ထို့ကြောင့်ပင် ဤဘဝ၌လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသော ဘဝ၌လည်းကောင်း၊ ဤနှစ်ပါးတို့၏ အကြား၌လည်းကောင်း မရှိ။ ကိုယ်၏ သွားခြင်း၊ လာခြင်း မရှိသောကြောင့် အလုံးစုံသော စုတိ ဥပပါတ်သည် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ဤလောက၌ တည်ရှိသည်ဟု မဆိုအပ်၊ တစ်ပါးသော လောက၌ တည်ရှိသည်ဟု မဆိုအပ်၊ နှစ်ဦးအကြား၌ တည်ရှိသည်ဟု မဆိုအပ်။ ထို့ကြောင့် “နယိဓ လောကေ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ဤလောက၊ တစ်ပါးသော လောကတို့မှ လွတ်သော ကျင်လည်ရာအရပ် မရှိခြင်းကြောင့် “နှစ်ဦးအကြား၌ မဟုတ်” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သဖြင့် နှစ်ဦးလုံး၌ အကျုံးမဝင်ကြောင်း ပယ်မြစ်လိုသဖြင့် “နှစ်ဦးလုံး၌ မရှိ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “အယမေဝ အန္တော” ဟူသည် အကြင် ဤလောက၌လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသော လောက၌လည်းကောင်း မရှိခြင်း၊ ထင်ရှားမရှိခြင်း၊ တစ်ဖန်မဖြစ်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ဤသည်ပင်လျှင် အလုံးစုံသော ဒုက္ခ၏ အဆုံး အပိုင်အခြား (ပရိယောသာန) တည်း။

394. කණ්ඨනාළිං ඡින්දීති නාළිං ඡින්දිතුං ආරභි. තස්මිං ඡින්දිතුං ආරද්ධක්ඛණෙ ඡෙදො ච වත්තති; මරණභයඤ්ච ඔක්කමි අවීතරාගභාවතො, තතො එව ගතිනිමිත්තං උපට්ඨාති. ‘‘සොපි නාම සබ්‍රහ්මචාරීනං අනුපවජ්ජතං බ්‍යාකරිත්වා සරාගමරණං මරිස්සතී’’ති සංවිග්ගමානසො සඞ්ඛාරෙ අනිච්චාදිවසෙන පරිග්ගණ්හන්තො. අරහත්තං පත්වාති පුබ්බෙ බහුසො විපස්සනාය උදයබ්බයඤාණං පාවිතත්තා තාවදෙව අරහත්තං පත්වා අරහත්තඵලපච්චවෙක්ඛණානන්තරං කණ්ඨනාළිච්ඡෙදපච්චයා ජීවිතනිරොධෙන සමසීසී හුත්වා පරිනිබ්බායි. න හි අන්තිමභවිකස්ස අරහත්තං අප්පත්වා ජීවිතන්තරායො හොති. ථෙරස්සාති ආයස්මතො ඡන්නත්ථෙරස්ස. බ්‍යාකරණෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනං ‘‘බ්‍යාකරණෙන හෙතුනා’’ති. තන්නිමිත්තඤ්හි ථෙරො වීරියං [Pg.422] පග්ගණ්හන්තො විපස්සනං උස්සුක්කාපෙති. ඉමිනාති, ‘‘අත්ථි, භන්තෙ’’තිආදිවචනෙන. ථෙරොති ආයස්මා සාරිපුත්තත්ථෙරො. පුච්ඡතීති, භන්තෙ, තථා කුලසංසග්ගපසුතො කථං පරිනිබ්බායිස්සතීති පුච්ඡති. ‘‘පුබ්බෙ කුලෙසු සංසට්ඨවිහාරී’’ති සබ්‍රහ්මචාරීනං පඤ්ඤාතස්සපි ඉමස්මිං ‘‘හොන්ති හෙතෙ සාරිපුත්තා’’තිආදිනා භගවතො වුත්ත-ට්ඨානෙ අසංසට්ඨභාවො පාකටො අහොසි. පක්කම්පි නිපක්කං විය සම්මාපටිපජ්ජමානාපි කෙචි අසඤ්ඤතා උපට්ඨහන්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၃၉၄. “လည်ချောင်းပြွန်ကို ဖြတ်၏” ဟူသည်မှာ လည်ချောင်းပြွန်ကို ဖြတ်ရန် အားထုတ်ခြင်းတည်း။ ထိုသို့ ဖြတ်တောက်ရန် အားထုတ်ဆဲခဏ၌ ပြတ်ခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏၊ ရာဂမကင်းသေးသောကြောင့် သေရမည်ကို ကြောက်ရွံ့ခြင်းသည်လည်း သက်ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် ကတိနိမိတ်သည် ထင်လာ၏။ “ထိုမထေရ်သည် သီတင်းသုံးဖော်တို့အား အပြစ်မတင်ထိုက်သော အခြေအနေကို ပြောကြားပြီးလျှင် ရာဂနှင့်တကွ သေခြင်းဖြင့် သေရပေတော့မည်တကား” ဟု ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို အနိစ္စစသည်ဖြင့် သုံးသပ်ဆင်ခြင်လျက်။ “အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၍” ဟူသည်မှာ ရှေး၌ များစွာသော ဝိပဿနာအားဖြင့် ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်ကို ပွားများခဲ့ဖူးသောကြောင့် ထိုခဏ၌ပင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၍ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဆင်ခြင်ပြီးနောက် လည်ချောင်းပြွန်ပြတ်ခြင်း အကြောင်းကြောင့် ဇီဝိတချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့် သမသီသီ ဖြစ်ကာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုလေ၏။ အဆုံးစွန်သော ဘဝရှိသောသူအား အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်ဘဲ အသက်အန္တရာယ်ဖြစ်ခြင်း မရှိတည်း။ “မထေရ်၏” ဟူသည် အရှင်ဆန္နမထေရ်၏။ “ဗျာကရုဏ်းပြုခြင်းဖြင့်” ဟူသည် အကြောင်း၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ်တည်း၊ “ဗျာကရုဏ်းပြုခြင်း အကြောင်းကြောင့်” ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုဗျာကရုဏ်းပြုခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ မထေရ်သည် ဝီရိယကို ချီးမြှောက်ကာ ဝိပဿနာကို အားထုတ်စေ၏။ “ဤစကားဖြင့်” ဟူသည် “အရှင်ဘုရား၊ ရှိပါသည်” စသော စကားဖြင့်။ “မထေရ်သည်” ဟူသည် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်တည်း။ “မေးတော်မူ၏” ဟူသည်မှာ “အရှင်ဘုရား၊ ထိုသို့ အိမ်သူအိမ်သားတို့နှင့် ရောနှောခြင်း၌ လွန်ကဲစွာ အားထုတ်သောသူသည် ဘယ်သို့ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့နည်း” ဟု မေးတော်မူခြင်းတည်း။ “ရှေး၌ အိမ်သူအိမ်သားတို့နှင့် ရောနှော၍ နေလေ့ရှိ၏” ဟု သီတင်းသုံးဖော်တို့အား ထင်ရှားစေအပ်သော်လည်း ဤ “သာရိပုတ္တရာ၊ ဤသို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏” စသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူအပ်သော အရပ်၌ မရောနှောသော အဖြစ်သည် ထင်ရှားဖြစ်လေပြီ။ မစောင့်စည်းသောသူတို့သည်လည်း သတိရှိသူကဲ့သို့ ကောင်းစွာ ကျင့်ကြကုန်သော်လည်း အချို့သော မစောင့်စည်းသူတို့သည် ပေါ်ပေါက်တတ်ကုန်၏။ ကျန်ရှိသောစကားသည် သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

ඡන්නොවාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဆန္နောဝါဒသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

3. පුණ්ණොවාදසුත්තවණ්ණනා

၃. ပုဏ္ဏောဝါဒသုတ်အဖွင့်

395. අනන්තරසුත්තෙ ‘‘පටිසල්ලානාති ඵලසමාපත්තිතො’’ති වුත්තං, තත්ථ ධම්මසෙනාපතිනො අරියවිහාරස්ස අධිප්පෙතත්තා, ඉධ පන අකතකිච්චස්ස පටිසල්ලානං නාම කායවිවෙකොති ආහ – ‘‘පටිසල්ලානාති එකීභාවා’’ති. ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා රූපා’’ති පනෙත්ථ විඤ්ඤෙය්‍යරූපං විජානන්තස්ස ද්වාරභූතං චක්ඛුන්ති උභයං අජ්ඣත්තිකං බාහිරඤ්ච ආයතනං අභිනන්දිතාදිසාමඤ්ඤෙන තඤ්චෙති එත්ථ තං-සද්දෙන එකජ්ඣං පච්චාමට්ඨන්ති ආහ – ‘‘තඤ්චෙති තං චක්ඛුඤ්චෙව රූපඤ්චා’’ති. යං පනෙත්ථ විඤ්ඤෙය්‍යසද්දෙන ජොතිතං විඤ්ඤාණං තං සම්පයුත්තධම්මාති තදුභයං, ‘‘මනොවිඤ්ඤෙය්‍යා ධම්මා’’ති පදෙන කථිතමෙවාති ඉධ න ගහිතං. එස නයො සෙසෙසුපි. සමොධානෙනාති සහාවට්ඨානෙන, චිත්තෙන නන්දියා තණ්හාය සහ පවත්තියා චිත්තසහුප්පත්තියාති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘උප්පජ්ජති නන්දී’’ති. පඤ්චක්ඛන්ධදුක්ඛස්ස සමොධානන්ති පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛසච්චස්ස පච්චවොකාරෙ සහප්පවත්ති හොති. යස්මා දුක්ඛං උප්පජ්ජමානං ඡන්නං ද්වාරානංයෙව වසෙන උප්පජ්ජති, තථා සමුදයොති, තස්මා ආහ – ‘‘ඉති ඡසු ද්වාරෙසූ’’තිආදි. කිලෙසවට්ටස්ස කම්මවට්ටස්ස විපාකවට්ටස්ස ච කථිතත්තා ආහ – ‘‘වට්ටං මත්ථකං පාපෙත්වා දස්සෙතී’’ති. දුතියනයෙති ‘‘සන්ති ච ඛො’’තිආදිනා වුත්තෙ දුතියෙ දෙසනානයෙ. පාටියෙක්කො අනුසන්ධීති න යථානුසන්ධි නාපි අජ්ඣාසයානුසන්ධීති අධිප්පායො, පුච්ඡානුසන්ධිස්ස පන ඉධ සම්භවො එව නත්ථීති. සත්තසු ඨානෙසූති අක්කොසනෙ පරිභාසනෙ පාණිප්පහාරෙ ලෙඩ්ඩුප්පහාරෙ දණ්ඩප්පහාරෙ සත්ථප්පහාරෙ ජීවිතාවොරොපනෙති ඉමෙසු සත්තසු. ‘‘භද්දකා වතිමෙ’’තිආදිනා ඛන්තිපටිසංයුත්තං සීහනාදං නදාපෙතුං.

၃၉၅. ရှေးကပ်လျက်သုတ်၌ “ကိလေသာတို့မှ ကင်းဆိတ်၍ နေခြင်း (ပဋိသလ္လာန) ဟူသည် ဖလသမာပတ်ကြောင့်” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏၊ ထိုသုတ်၌ ဓမ္မသေနာပတိ၏ အရိယာဝိဟာရကို ရည်ရွယ်သောကြောင့်တည်း၊ ဤသုတ်၌မူကား ပြုအပ်သော ကိစ္စမရှိသေးသောသူ၏ ကိလေသာမှ ကင်းဆိတ်ခြင်းဟူသည် ကာယဝိဝေက ဖြစ်သောကြောင့် “ပဋိသလ္လာန ဟူသည် တစ်ဦးတည်း တစ်ယောက်တည်းဖြစ်ခြင်း” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ “စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သော ရူပါရုံတို့” ဟူသော ဤစကား၌ သိအပ်သော ရူပါရုံကို သိတတ်သော တံခါးသဖွယ်ဖြစ်သော မျက်စိ ဟု ဆိုအပ်သော အဇ္ဈတ္တိကာယတန၊ ဗာဟိရာယတန နှစ်ပါးလုံးကို နှစ်သက်ခြင်းစသော အရာ၌ တူညီသောအားဖြင့် “ထိုအာယတနကို” ဟု ဆိုရာ၌ ဤ “တံ (ထို)” သဒ္ဒါဖြင့် တစ်ပေါင်းတည်း သိမ်းကျုံးယူအပ်၏ ဟု ပြလိုသဖြင့် “တဉ္စေတိ - ထိုစက္ခုကိုလည်းကောင်း၊ ရူပါရုံကိုလည်းကောင်း” ဟု မိန့်ဆိုခဲ့၏။ ဤစကား၌ “ဝိညေယျ” သဒ္ဒါဖြင့် ပြအပ်သော ဝိညာဉ်သည်လည်းကောင်း၊ ယှဉ်ဖက်တရားများသည်လည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ပါးလုံးကို “မနောဝိညေယျာ ဓမ္မာ” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဟောကြားအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ မယူအပ်ပြီ။ ဤနည်းသည် ကျန်ရှိသော အရာတို့၌လည်း နည်းတူ ဖြစ်၏။ “ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့်” ဟူသည် အတူတကွ တည်ရှိခြင်းဖြင့်၊ စိတ်နှင့် နှစ်သက်ခြင်းတည်းဟူသော တဏှာ အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းဖြင့်၊ စိတ်နှင့်အတူ တပြိုင်နက်ဖြစ်ခြင်းဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် “နန္ဒီ ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ပဉ္စက္ခန္ဓာဒုက္ခ၏ ပေါင်းစပ်ခြင်း” ဟူသည် ပဉ္စက္ခန္ဓာဟု ဆိုအပ်သော ဒုက္ခသစ္စာ၏ ပဉ္စဝေါကာရဘုံ၌ အတူတကွ ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ယင်းသို့ ဒုက္ခသည် ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် တံခါးခြောက်ပေါက်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထို့အတူ သမုဒယသည်လည်း ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဤသို့ တံခါးခြောက်ပေါက်တို့၌” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကိလေသဝဋ်၊ ကမ္မဝဋ်နှင့် ဝိပါကဝဋ်တို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် “ဝဋ်တရားကို အထွက်အထိပ်သို့ ရောက်စေ၍ ပြတော်မူ၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဒုတိယနည်း၌” ဟူသည် “ရှိကုန်သေး၏” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သော ဒုတိယ ဒေသနာနည်း၌ ဖြစ်၏။ “သီးခြား အနုသန္ဓေ” ဟူသည် ယထာနုသန္ဓေလည်း မဟုတ်၊ အဇ္ဈာသယာနုသန္ဓေလည်း မဟုတ်ဟု ဆိုလို၏၊ ပုစ္ဆာနုသန္ဓေမှာမူကား ဤနေရာ၌ ဖြစ်ခွင့်မရှိပါတည်း။ “ဌာန ခုနစ်ပါးတို့၌” ဟူသည် ဆဲရေးခြင်း၊ ခြိမ်းခြောက်ခြင်း၊ လက်ဖြင့် ပုတ်ခတ်ခြင်း၊ ခဲဖြင့် ပစ်ခတ်ခြင်း၊ တုတ်ဖြင့် ရိုက်ခတ်ခြင်း၊ လက်နက်ဖြင့် ခုတ်ဖြတ်ခြင်း၊ အသက်ကို သတ်ဖြတ်ခြင်း တည်းဟူသော ဤခုနစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်၏။ “ဤသူတို့သည် အလွန် ကောင်းမြတ်ကြပေစွ” စသည်ဖြင့် သည်းခံခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်းသော သီဟနာဒကို မြွက်ဟစေလို၍ ဖြစ်၏။

396. චණ්ඩාති [Pg.423] කොධනා, තෙන දූසිතචිත්තතාය දුට්ඨාති වුත්තා. කිබ්බිසාති පාපා. ඵරුසාති ඊසකම්පි පසාදසිනෙහාභාවෙන ලුද්දා. ඵරුසවචනතාය වා ඵරුසා, තථාභූතා පන ලුද්දා නාම හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘කක්ඛළා’’ති. ඉදඤ්ච තෙති, ‘‘හත්ථච්ඡෙදං නාසිකච්ඡෙද’’න්ති එවමාදිං ඉදඤ්ච අනිට්ඨං කරිස්සාමාති භයදස්සනෙන තජ්ජෙස්සන්ති.

၃၉၆. “စဏ္ဍာ (ကြမ်းတမ်းကုန်၏)” ဟူသည် အမျက်ဒေါသကြီးကုန်၏၊ ထိုအမျက်ဒေါသဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ “ဒုဋ္ဌာ (ပြစ်မှားသော စိတ်ရှိကုန်၏)” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ကိဗ္ဗိသာ” ဟူသည် ယုတ်မာသော သဘောရှိကုန်၏။ “ဖရုသာ” ဟူသည် အနည်းငယ်မျှလည်း ကြည်ညိုခြင်း၊ ချစ်ခင်ခြင်း မရှိသောကြောင့် ကြမ်းကြုတ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော စကားရှိသောကြောင့် ကြမ်းတမ်းကုန်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်သောသူတို့သည် ကြမ်းကြုတ်သူတို့ မည်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “ခက်ထန်ကုန်၏ (ကက္ခဠာ)” ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ “ဤသို့လည်း သင်အား” ဟူသည် “လက်ဖြတ်ခြင်း၊ နှာခေါင်းဖြတ်ခြင်း” စသည်ဖြင့် ဤသို့သော မလိုလားအပ်သော ဘေးကို ပြုအံ့ဟု ကြောက်မက်ဖွယ်ပြ၍ ခြိမ်းခြောက်ကြကုန်အံ့။

ඝටිකමුග්ගරෙනාති දණ්ඩානං කිර අග්ගපස්සෙ ඝටාකාරං දස්සෙන්ති, තෙන සො ‘‘ඝටිකමුග්ගරො’’ති වුච්චති. එකතොධාරාදිනා සත්ථෙන කරවාලඛග්ගාදිනා. ‘‘ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනං එතං නාම’’න්ති වත්වා යත්ථ යත්ථ ඉන්ද්‍රියසංවරාදයො ‘‘දමො’’ති වුත්තා, තං පාඨපදෙසං දස්සෙන්තො ‘‘සච්චෙනා’’තිආදිමාහ. මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි දමෙති සංවරෙතීති ඉන්ද්‍රියසංවරො, දමො. රාගාදිපාපධම්මෙ දමෙති උපසමෙතීති දමො, පඤ්ඤා. පාණාතිපාතාදිකම්මකිලෙසෙ දමෙති උපසමෙති වික්ඛම්භෙතීති දමො උපොසථො. බ්‍යාපාදවිහෙසාදිකෙ දමෙති විනෙතීති දමොති ආහ – ‘‘ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඛන්ති ‘දමො’ති වෙදිතබ්බා’’ති. උපසමොති තස්සෙව දමස්ස වෙවචනං, තස්මා දමො ච සො බ්‍යාපාදාදීනං විනයනට්ඨෙන තෙසංයෙව උපසමනට්ඨෙන උපසමො චාති දමූපසමො, අධිවාසනඛන්ති.

“အိုးသဏ္ဌာန် တူရွင်းပုဆိန်ဖြင့်” ဟူသည် တုတ်တို့၏ အဖျား၌ အိုးသဏ္ဌာန် ပြုလုပ်ထားကုန်သတတ်၊ ထို့ကြောင့် ၎င်းကို “ဃဋိကမုဂ္ဂရ” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ “တစ်ဖက်သွားရှိသော လက်နက်စသည်ဖြင့်” ဟူသည် သန်လျက်၊ ဓား စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။ “ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း စသည်တို့၏ ဤအမည်တည်း” ဟု မိန့်ဆို၍ ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း စသည်တို့ကို “ဒမ (ဆုံးမခြင်း)” ဟု မည်သည့်နေရာတို့၌ ဟောတော်မူအပ်သနည်း၊ ထိုပါဠိဒေသနာကို ပြလိုသဖြင့် “သစ္စာဖြင့်...” စသည်ကို မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ မနောအဋ္ဌမ ဣန္ဒြေတို့ကို ဆုံးမတတ်၊ စောင့်စည်းတတ်သောကြောင့် ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း “ဒမ” မည်၏။ ရာဂစသော ယုတ်မာသောတရားတို့ကို ဆုံးမတတ်၊ ငြိမ်းအေးစေတတ်သောကြောင့် “ဒမ” ဟူသည် ပညာ ဖြစ်၏။ သူ့အသက်သတ်ခြင်း စသော ကမ္မကိလေသတို့ကို ဆုံးမတတ်၊ ငြိမ်းအေးစေတတ်၊ ခွာပြတ်စေတတ်သောကြောင့် “ဒမ” ဟူသည် ဥပုသ် ဖြစ်၏။ ပျက်စီးစေလိုခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း စသည်တို့ကို ဆုံးမတတ်၊ ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် “ဒမ” ဟု ခေါ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဤသုတ်၌မူကား သည်းခံခြင်း (ခန္တီ) ကို ‘ဒမ’ ဟု မှတ်အပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဥပသမ (ငြိမ်းအေးခြင်း)” ဟူသည် ထို “ဒမ” ၏ပင် ဝေဝုစ်အမည်တည်း၊ ထို့ကြောင့် ပျက်စီးစေလိုခြင်း စသည်တို့ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း အနက်ကြောင့် “ဒမ” လည်း ဖြစ်၏၊ ၎င်းတို့ကိုပင် ငြိမ်းအေးစေခြင်း အနက်ကြောင့် “ဥပသမ” လည်း ဖြစ်၏ ဟု ၎င်းနှစ်ရပ်ပေါင်း၍ “ဒမူပသမ” မည်၏၊ (၎င်းသည်) သည်းခံခြင်း (အဓိဝါသနခန္တီ) ဖြစ်သည်။

397. තත්ථ ඛන්තියං කතාධිකාරො තං ජනපදං ගන්ත්වා මහාජනස්ස අවස්සයො හොති, තස්මා තදස්ස අපදානං සමුදාගමතො පට්ඨාය විභාවෙතුං, ‘‘කො පනෙස පුණ්ණො’’තිආදි ආරද්ධං. එත්ථාති එතස්මිං සුනාපරන්තජනපදෙ. අසප්පායවිහාරන්ති භාවනාභියොගස්ස න සප්පායං විහාරං.

၃၉၇. ထိုအရာ၌ သည်းခံခြင်း၌ ပြုအပ်သော အဓိကာရရှိသော ထိုအရှင်သည် ထိုဇနပုဒ်သို့ သွား၍ လူအများတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအရှင်၏ အတ္ထုပ္ပတ်ကို ကနဦးဖြစ်ပေါ်ပုံမှစ၍ ထင်ရှားပြလိုသဖြင့် “ဤပုဏ္ဏမထေရ်သည် ကား မည်သူနည်း” စသည်ဖြင့် စကားအစပျိုးအပ်၏။ “ဤနေရာ၌” ဟူသည် ဤသုနာပရန္တတိုင်းပြည်၌ ဖြစ်၏။ “မလျောက်ပတ်သော ကျောင်း” ဟူသည် ဘာဝနာအားထုတ်ခြင်းအား မလျောက်ပတ်သော ကျောင်းတည်း။

ද්වෙ භාතරොති අවිභත්තසාපතෙය්‍යා අවිභත්තවොහාරසංයොගා. තෙනාහ ‘‘තෙසූ’’තිආදි. ජනපදචාරිකං චරන්තො භණ්ඩං ගහෙත්වා ජනපදෙසු වික්කයං කරොන්තො.

“ညီနောင်နှစ်ယောက်တို့” ဟူသည် မခွဲဝေရသေးသော ဥစ္စာပစ္စည်း ရှိကုန်သော၊ မခွဲဝေရသေးသော ကုန်သွယ်မှု ဆက်ဆံရေး ရှိကုန်သော ညီနောင်နှစ်ယောက်တို့တည်း။ ထို့ကြောင့် “ထိုသူတို့တွင်” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ “ဇနပုဒ်သို့ လှည့်လည်သည်ရှိသော်” ဟူသည် ကုန်ပစ္စည်းတို့ကို ယူဆောင်၍ ဇနပုဒ်တို့၌ ရောင်းချခြင်းကို ပြုစဉ်။

‘‘බුද්ධපූජං ධම්මපූජං සඞ්ඝපූජං කරිස්සාමා’’ති තන්නින්නා. අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච අට්ඨාසීති, ‘‘බුද්ධො’’ති වචනං අස්සුතපුබ්බං සොතපථං උපගතං අනප්පකං පීතිසොමනස්සං සමුට්ඨාපෙන්තං පීතිසමුට්ඨානපණීතරූපෙහි ඡවිචම්මාදීනි ඡින්දිත්වා අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච අට්ඨාසි. විස්සජ්ජිතන්ති වික්කිණනවසෙන විනියොජිතං. කම්මට්ඨානං න උපට්ඨාතීති භාවනාවීථිං න ඔතරති. මය්හං අසප්පායොති මය්හං කම්මට්ඨානභාවනාය සප්පායො උපකාරො න හොති.

“ဘုရားပူဇော်ပွဲ၊ တရားပူဇော်ပွဲ၊ သံဃာပူဇော်ပွဲကို ပြုလုပ်ကြကုန်အံ့” ဟု ထိုပူဇော်ခြင်းသို့ ညွတ်ကိုင်းကြကုန်၏။ “ရိုးတွင်းခြင်ဆီသို့ တိုက်ခိုက်၍ တည်၏” ဟူသည်မှာ တစ်ခါမျှ မကြားဖူးသော “ဗုဒ္ဓ” ဟူသော စကားသံသည် နားလမ်းကြောင်းသို့ ဆိုက်ရောက်လာလတ်သော် များစွာသော ပီတိသောမနဿကို ဖြစ်ပေါ်စေလျက်၊ ပီတိကြောင့်ဖြစ်သော မွန်မြတ်သော ရုပ်တရားတို့ဖြင့် အရေအပေါ် အရေထူ စသည်တို့ကို ဖြတ်ကျော်ကာ ရိုးတွင်းခြင်ဆီတိုင်အောင် ထိခိုက်၍ တည်လေ၏။ “ဝိဿဇ္ဇိတံ” ဟူသည် ရောင်းချခြင်းဖြင့် စီမံခွဲခွဲခြင်း (သုံးစွဲခြင်း) ဖြစ်၏။ “ကမ္မဋ္ဌာန်း မထင်” ဟူသည် ဘာဝနာဝီထိသို့ မသက်ဝင်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ငါ့အား မလျောက်ပတ်” ဟူသည် ငါ၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းဘာဝနာအား လျောက်ပတ်သော အထောက်အပံ့ မဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။

කොචි [Pg.424] චඞ්කමිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි මහතා සමුද්දවීචිසද්දෙන උපද්දුතත්තා භාවනාමනසිකාරස්ස අනභිසම්භුණනතො. තෙනාහ ‘‘සමුද්දවීචියො’’තිආදි. සොති මකුළවිහාරො.

ကြီးစွာသော သမုဒ္ဒရာလှိုင်းတံပိုးသံကြောင့် နှောင့်ယှက်အပ်သဖြင့် ဘာဝနာနှလုံးသွင်းခြင်းကို မစွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ စင်္ကြံကြွခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သူ မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် “သမုဒ္ဒဝီစိယော” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ထိုကျောင်း” ဟူသည် မကုဠကျောင်း ဖြစ်သည်။

උත්තමජවෙන ගච්ඡමානා යථාධිප්පෙතං මග්ගං අතික්කමිත්වා අඤ්ඤතරං දීපකං පාපුණි.

အလွန်မြန်သော အရှိန်ဖြင့် သွားလတ်သော် အလိုရှိအပ်သော လမ်းခရီးကို ကျော်လွန်၍ တစ်ခုသော ကျွန်းငယ်သို့ ရောက်လေ၏။

උප්පාදිකං උට්ඨාපෙත්වාති මහාවාතමණ්ඩලසමුට්ඨාපනෙන තස්මිං පදෙසෙ මහාසමුද්දං සංඛොභෙන්තො මහන්තං උප්පාදං උට්ඨපෙත්වා.

“ဥပ္ပါဒိကံ ဥဋ္ဌာပေတွာ” ဟူသည် ကြီးစွာသော လေဝရုန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းဖြင့် ထိုအရပ်၌ မဟာသမုဒ္ဒရာကို လှုပ်ရှားစေလျက် ကြီးစွာသော ဘေးဥပဒ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေ၍ ဟူ၏။

ථෙරො, ‘‘අම්හෙ ආවජ්ජෙය්‍යාථා’’ති කනිට්ඨස්ස වචනං සරිත්වා අන්තරන්තරා ආවජ්ජෙති, තස්මා තදාපි ආවජ්ජෙති, තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘තස්මිංයෙව ඛණෙ ආවජ්ජිත්වා’’ති. සම්මුඛෙති සීසට්ඨානෙ. පටිවෙදෙසුන්ති පවෙදෙසුං, උපාසකා මයන්ති පටිජානිංසු. ඉමිනාති ඉමිනා මය්හං පරිච්චත්තකොට්ඨාසෙන. මණ්ඩලමාළන්ති මුණ්ඩමණ්ඩලමාළසදිසං පටිස්සයං. පරිචාරකාති අවසෙසගාමිනො.

မထေရ်သည် “ကျွန်ုပ်တို့ကို အောက်မေ့တော်မူပါ” ဟူသော ညီဖြစ်သူ၏ စကားကို သတိရ၍ အကြားအကြား၌ အောက်မေ့တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအခါ၌လည်း အောက်မေ့၏၊ ထိုအဓိပ္ပာယ်ကို ရည်ရွယ်၍ “ထိုခဏ၌ပင် အောက်မေ့ဆင်ခြင်၍” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “သမ္မုခေ” ဟူသည် ဦးခေါင်းရာအရပ်၌ ဖြစ်၏။ “ပဋိဝေဒေသုုံ” ဟူသည် ကြားလျှောက်ကြကုန်၏၊ ကျွန်ုပ်တို့သည် ဥပါသကာများ ဖြစ်ကြပါသည်ဟု ဝန်ခံကြကုန်၏။ “ဤအရာဖြင့်” ဟူသည် ဤငါစွန့်လွှတ်အပ်သော အစုဖြင့် ဟူ၏။ “မဏ္ဍလမာဠံ” ဟူသည် ပြာသာဒ်မိုးမပါသော ဇရပ်ဝိုင်းနှင့်တူသော မှီခိုရာဇရပ်တည်း။ “ပရိစာရကာ” ဟူသည် ကြွင်းကျန်သော ရွာသူရွာသားတို့တည်း။

සච්චබන්ධස්ස ඔකාසං කරොන්තො ‘‘එකූනපඤ්චසතාන’’න්ති ආහ. තං දිවසං…පෙ… අග්ගහෙසි, තෙන සො ථෙරො පඨමං සලාකං ගණ්හන්තානං එතදග්ගෙ ඨපිතො.

သစ္စဗန္ဓအား အခွင့်ပေးတော်မူလိုသဖြင့် “တစ်ယောက်ယုတ် ငါးရာတို့အား” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုနေ့၌ ...ပ... ခံယူလေ၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် ထိုမထေရ်ကို ပထမဆုံး စာရေးတံမဲ ခံယူကြကုန်သော ရဟန်းတို့တွင် အမြတ်ဆုံး (ဧတဒဂ်) ရာထူး၌ ထားတော်မူအပ်သည်။

වාණිජගාමං ගන්ත්වාති වාණිජගාමසමීපං ගන්ත්වා. බුද්ධකොලාහලන්ති බුද්ධානං උපගම්ම සත්තානං උප්පජ්ජනකුතූහලං.

“ဝါဏိဇဂါမံ ဂန္တွာ” ဟူသည် ကုန်သည်ရွာအနီးသို့ သွား၍ ဟူ၏။ “ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ” ဟူသည် ဘုရားရှင်တို့ ပွင့်ထွန်းတော်မူသည်ကို သိရှိ၍ သတ္တဝါတို့အား ဖြစ်ပေါ်လာသော အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် လှုပ်ရှားစူးစမ်းလိုမှု ဖြစ်၏။

මහාගන්ධකුටියංයෙවාති ජෙතවනමහාවිහාරෙ මහාගන්ධකුටියංයෙව. පරිචරිතබ්බන්ති උපට්ඨාතබ්බං.

“မဟာဂန္ဓကုဋိယံယေဝ” ဟူသည် ဇေတဝန်မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်ရှိ မဟာဂန္ဓကုဋိတိုက်၌သာလျှင် ဖြစ်၏။ “ပရိစရိတဗ္ဗံ” ဟူသည် လုပ်ကျွေးပြုစုအပ်၏။

ගන්ධකට්ඨානීති චන්දනඅගරුසලළාදීනි සුගන්ධකට්ඨානි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

“ဂန္ဓကဋ္ဌာနိ” ဟူသည် စန္ဒကူး၊ အကျော်၊ ထင်းရှူး စသည်တို့ဖြစ်သော နံ့သာသစ်သားတည်း။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

පුණ්ණොවාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ပုဏ္ဏောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

4. නන්දකොවාදසුත්තවණ්ණනා

၄. နန္ဒကောဝါဒသုတ်အဖွင့်

398. සඞ්ඝස්ස භාරං අකාසි උපායෙන නන්දකත්ථෙරස්ස ඔවාදෙන විනෙතබ්බානං භික්ඛුනීනං විනයත්ථං. තෙනාහ ‘‘ඉමං පනා’’තිආදි. පරියායති [Pg.425] පවත්තතීති පරියායො, පටිපාටීති ආහ – ‘‘පරියායෙනාති වාරෙනා’’ති. අස්සාති නන්දකත්ථෙරස්ස. වදාපෙසි අඤ්ඤෙහි අත්තනො අනොකාසභාවං. පරියායෙන ඔවදන්තීති ඔවදිතුං සමත්ථා භික්ඛුනියො වාරෙන ඔවදන්ති. ඉදං පරියායෙන ඔවදනං. චිත්තං එකග්ගං හොති පසීදති පුබ්බචරියසිද්ධෙන ගාරවබහුමානෙන ගෙහස්සිතපෙමවසෙන.

၃၉၈. နန္ဒကမထေရ်၏ အဆုံးအမဖြင့် ဆုံးမအပ်ကုန်သော ဘိက္ခုနီတို့ကို ဆုံးမပဲ့ပြင်ခြင်းအကျိုးငှာ သံဃာအား တာဝန်ကို ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြင့် ပြုတော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် “ဣမံ ပန” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အလှည့်ကျ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် “ပရိယာယ” မည်၏၊ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သောကြောင့် “ပရိယာယေန ဟူသည် အလှည့်အားဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “အဿ” ဟူသည် နန္ဒကမထေရ်အား ဖြစ်၏။ မိမိတွင် အခွင့်မရှိကြောင်းကို သူတစ်ပါးတို့ဖြင့် ပြောကြားစေခဲ့သည်။ “အလှည့်အားဖြင့် ဆုံးမကုန်၏” ဟူသည် ဆုံးမခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ကုန်သော ဘိက္ခုနီတို့သည် အလှည့်ကျစနစ်ဖြင့် ဆုံးမကြကုန်၏။ ဤသည်ကား အလှည့်ကျ ဆုံးမခြင်းတည်း။ “စိတ်သည် တည်ကြည်၏ ကြည်ညို၏” ဟူသည် ရှေးဆရာတို့ထံမှ ရရှိအပ်သော ရိုသေကိုင်းညွတ်မှု ကြီးမြတ်မှုနှင့် အိမ်ရာတည်ဆောက်မှုအပေါ် အခြေခံသော ချစ်ခင်ခြင်းအစွမ်းကြောင့် ဖြစ်၏။

ගොතමීති මහාපජාපතිගොතමී. සෙට්ඨිස්සාති බාරාණසිසෙට්ඨිනො.

“ဂေါတမီ” ဟူသည် မဟာပဇာပတိဂေါတမီ ဖြစ်သည်။ “သေဋ္ဌိဿ” ဟူသည် ဗာရာဏသီသူဌေးအား ဖြစ်သည်။

තෙති පච්චෙකබුද්ධෙ. කිං නු ඛොති පුච්ඡි චිරතරකාලං පුඤ්ඤකිරියාය පරිභාවිතසන්තානතාය, පච්චෙකබුද්ධෙසු ච ගාරවබහුමානතාය. දුග්ගතෙහිපි සක්කා කාතුන්ති දුග්ගතෙහිපි යථාවිභවං කතා කුටි තුම්හාකං වසිතුං සක්කාති පුච්ඡි.

“တေ” ဟူသည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ကို ဖြစ်၏။ “အသို့နည်း” ဟု မေးမြန်းခြင်းကား ကြာမြင့်စွာသောကာလပတ်လုံး ကောင်းမှုပြုခြင်းဖြင့် ပျိုးထောင်အပ်သော သန္တာန်ရှိသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့အပေါ်၌ ရိုသေကိုင်းညွတ်မှု ကြီးမြတ်မှုရှိသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း မေးမြန်းခြင်းဖြစ်၏။ “ဆင်းရဲသားတို့သည်လည်း ပြုလုပ်နိုင်သလော” ဟူသည် ဆင်းရဲသားတို့သည်လည်း မိမိတို့၏ အင်အားအလျောက် ပြုလုပ်အပ်သော ကျောင်းငယ်သည် အရှင်ဘုရားတို့ သီတင်းသုံးရန် သင့်တော်ပါသလောဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်၏။

හත්ථකම්මං දෙථාති හත්ථකම්මං කත්වා දෙථාති අත්ථො. ආනිසංසං ආචික්ඛිත්වාති ‘‘තාදිසානං මහෙසීනං කතං වෙය්‍යාවච්චං අම්හාකම්පි දීඝරත්තං හිතාය හොති. ආවාසදානඤ්ච නාම මහප්ඵලං මහානිසංසං නිබ්බත්තට්ඨානෙ මහාසම්පත්තිආවහං භවිස්සතී’’තිආදිනා ආනිසංසං ආචික්ඛිත්වා. ගාළ්හෙන ඔවාදෙන තජ්ජෙත්වාති, ‘‘ඉමෙසු නාම කරොන්තෙසු ත්වං කස්මා න කරොසි, මම ජෙට්ඨකදාසස්ස භරියභාවං න ජානාසි. සබ්බෙහිපි කරියමානස්ස හත්ථකම්මස්ස අකරණෙ තුය්හං ඉදඤ්චිදඤ්ච දුක්ඛං ආගමිස්සතී’’ති භයෙන තජ්ජෙත්වා. සතං සතං හුත්වාති සතං සතං දාසපුත්තා එකජ්ඣං හුත්වා එකඤ්ච එකඤ්ච කුටිං කත්වා අදාසි. චඞ්කමනාදිපරිවාරන්ති චඞ්කමනරත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානභොජනාදිපරිවාරට්ඨානසහිතං. ජග්ගිත්වා උපට්ඨාපෙත්වා. විස්සජ්ජාපෙසීති පරිච්චජාපෙසි. පරිවත්තාපෙත්වාති චෙතාපෙත්වා. තිචීවරානීති සහස්සග්ඝනිකානි තිචීවරානි කත්වා අදාසි. කාලෙන කාලන්ති කාලෙ කාලෙ, කිස්මිඤ්චි කාලෙති අත්ථො. රජ්ජෙ ඨිතස්සාති සබ්බභූතූපකාරරජ්ජෙ ඨිතස්ස.

“ဟတ္ထကမ္မံ ဒေထ” ဟူသည် ကိုယ်ထိလက်ရောက် ကူညီလုပ်ကိုင်ပေးကြကုန်လော့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “အာနိသံသံ အာစိက္ခိတွာ” ဟူသည် “ထိုသို့သော မဟာမုနိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါမြတ်တို့အား ပြုအပ်သော ဝေယျာဝစ္စသည် ကျွန်ုပ်တို့အားလည်း ရှည်မြင့်စွာသောကာလပတ်လုံး အကျိုးစီးပွားဖြစ်ထွန်းစေ၏။ ကျောင်းအလှူမည်သည်ကား အကျိုးကြီး၏၊ အာနိသင်ကြီး၏၊ ဖြစ်လေရာရာ ဘဝ၌ ကြီးမြတ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ဆောင်ကြဉ်းပေးလိမ့်မည်” စသည်ဖြင့် အကျိုးအာနိသင်ကို ညွှန်ပြ၍ ဟူ၏။ “ပြင်းထန်သော အဆုံးအမဖြင့် ခြိမ်းခြောက်၍” ဟူသည် “ဤသူတို့သည်ပင် ပြုလုပ်ကြကုန်လျက် သင်သည် အဘယ်ကြောင့် မပြုလုပ်သနည်း၊ ငါသည် အကြီးအကဲကျွန်၏ မယားဖြစ်သည်ကို မသိသလော။ လူတိုင်း လုပ်ကိုင်ကြသော လက်လုပ်အားကို မလုပ်ဆောင်လျှင် သင့်အား ဤသို့သော ဆင်းရဲဒုက္ခ ရောက်လိမ့်မည်” ဟု ဘေးဘယာဖြင့် ခြိမ်းခြောက်၍ ဟူ၏။ “ရာဂဏန်းစီ ဖြစ်ကုန်လျက်” ဟူသည် ကျွန်သားတစ်ရာစီ တစ်ရာစီ တစ်စုတည်းဖြစ်ကာ တစ်ခုစီ တစ်ခုစီသော ကျောင်းတို့ကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့ကြသည်။ “စင်္ကြံဦးစသော အခြံအရံရှိသော” ဟူသည် စင်္ကြံ၊ ညဉ့်ဘက်သီတင်းသုံးရာအရပ်၊ နေ့ဘက်သီတင်းသုံးရာအရပ်၊ ဆွမ်းစားဆောင် စသော အခြံအရံ နေရာဌာနနှင့်တကွသော ဟူ၏။ “ယဂ္ဂိတွာ” ဟူသည် လုပ်ကျွေးပြုစု၍ ဟူ၏။ “ဝိဿဇ္ဇာပေသိ” ဟူသည် စွန့်ကြဲစေခဲ့၏။ “ပရိဝတ္တာပေတွာ” ဟူသည် လဲလှယ်စေ၍ ဟူ၏။ “တိစီဝရာနိ” ဟူသည် အဖိုးတစ်ထောင်တန်သော တိစီဝရိက် သင်္ကန်းတို့ကို ပြုလုပ်၍ လှူဒါန်းခဲ့၏။ “ကာလေန ကာလံ” ဟူသည် အခါအားလျော်စွာ၊ တစ်ခါတစ်ရံ၌ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “မင်းအဖြစ်၌ တည်သောသူအား” ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့အား ကျေးဇူးပြုတတ်သော မင်းအဖြစ်၌ တည်ရှိနေသူအား ဟူ၏။

නන්දකත්ථෙරොපීති තදා ජෙට්ඨකදාසො එතරහි නන්දකත්ථෙරො පබ්බජිත්වා අරහත්තං පත්තො. ජෙට්ඨකදාසිධීතා …පෙ… අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨිතාති මහාපජාපතිගොතමිං සන්ධාය වදති. අයමායස්මා නන්දකොති අයමෙව සමුදාගමතො ආයස්මා නන්දකත්ථෙරො. එතාව තා භික්ඛුනියොති එතාවතා සමුදාගමතො පඤ්චසතා භික්ඛුනියො.

“နန္ဒကတ္ထေရောပိ” ဟူသည် ထိုစဉ်အခါက အကြီးအကဲကျွန်ဖြစ်သူသည် ယခုအခါ၌ နန္ဒကမထေရ်ဖြစ်၍ ရဟန်းပြုကာ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူပြီ။ “အကြီးအကဲကျွန်မ၏ သမီးသည် ...ပ... မိဖုရားကြီးအရာ၌ တည်၏” ဟူသည် မဟာပဇာပတိဂေါတမီကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်၏။ “အယံ အာယသ္မာ နန္ဒကော” ဟူသည် ဤအရှင်သည်ပင် ပါရမီဖြည့်ဖက် ဖြစ်ခဲ့ခြင်းအစွမ်းကြောင့် အရှင်နန္ဒကမထေရ် ဖြစ်၏။ “ထိုမျှလောက်သော ဘိက္ခုနီတို့” ဟူသည် ထိုမျှလောက်သော ပါရမီဖြည့်ဖက် ဖြစ်ခဲ့ကြကုန်သော ငါးရာသော ဘိက္ခုနီတို့တည်း။

399. හෙතුනාති [Pg.426] ඤායෙන අවිපරීතපටිපත්තියා. පුබ්බභාගා හි පුරිමා පුරිමා පටිපදා පච්ඡිමාය කාරණං. යාථාවසරසතො දිට්ඨන්ති යථාභූතසභාවතො පච්චක්ඛං විය.

၃၉၉. “ဟေတုနာ” ဟူသည် အကြောင်းအကျိုးဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် မဖောက်မပြန်သော အကျင့်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ ရှေးရှေးသော ပုဗ္ဗဘာဂအကျင့်လမ်းသည် နောက်နောက်သော အကျင့်မြတ်အတွက် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ “ယာထာဝသရသတော ဒိဋ္ဌံ” ဟူသည် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာသော သဘောအားဖြင့် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် မြင်တွေ့သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

401. තං සභාවං තංසභාවන්ති තස්සා වෙදනාය පච්චයභාවෙන අනුරූපං.

၄၀၁. “ထိုသဘောရှိသော၊ ထိုသဘောရှိသော” ဟူသည် ထိုဝေဒနာ၏ အကြောင်းတရားဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် လျောက်ပတ်သော ဟူ၏။

403. පඨමතරංයෙව අනිච්චාති තස්සාපි ඡායාය අනිච්චභාවො පඨමතරංයෙව සිද්ධො. න හි කදාචි අනිච්චං නිස්සාය පවත්තං කිඤ්චි නිච්චං නාම අත්ථීති.

၄၀၃. “ရှေးဦးစွာပင် အနိစ္စဖြစ်၏” ဟူသည် ထိုရိပ်၏ အနိစ္စဖြစ်သည်အဖြစ်သည် ရှေးဦးစွာပင် ပြီးစီးအပ် (ထင်ရှားအပ်) ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အနိစ္စတရားကို မှီ၍ဖြစ်သော မည်သည့်တရားမျှ ဘယ်သောအခါမျှ နိစ္စဟူ၍ မရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

404. අනුපහනිත්වාති අවිනාසෙත්වා. කථං පන මංසකායං චම්මකායඤ්ච අවිනාසෙත්වා ඉතරෙසං කන්තනං හොතීති බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං, ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. චම්මං අල්ලියාපෙන්තොති චම්මෙ ලග්ගාපෙන්තො චම්මපටිබද්ධං කරොන්තො. චම්මං බද්ධං කත්වාති විවරකාලෙ න ඵාලෙන්තො චම්මබද්ධෙ කත්වා. එවං අකත්වාති එවං මංසචම්මකායානං විනාසනං අකත්වා, විලිමංසාදිවිකන්තනෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං විවෙචෙත්වා. තත්ථ විලිමංසන්ති චම්මනිස්සිතමංසං, පටිච්ඡන්නකිලොමකන්ති ච වදන්ති. න්හාරූති සුඛුමන්හාරු. බන්ධනන්ති චම්මමංසානං සම්බන්ධං. තෙනාහ – ‘‘සබ්බචම්මෙ ලග්ගවිලිපනමංසමෙවා’’ති. අන්තරකිලෙසමෙවාති අන්තරෙ චිත්තෙ ජාතත්තා සත්තසන්තානන්තොගධතාය අබ්භන්තරභූතකිලෙසමෙව.

၄၀၄. "မဖျက်ဆီးဘဲ" ဟူသည် မပျက်စီးစေဘဲ။ အသားကိုယ်နှင့် အရေကိုယ်ကို မဖျက်ဆီးဘဲ ကြွင်းသောသူတို့၏ ဖြတ်တောက်ခြင်းသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု ဖတ်ဖတ်ခြားနားသော နည်းလမ်းဖြင့် ပြသခြင်းငှာ "ထို၌" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "အရေ၌ ကပ်ငြိစေလျက်" ဟူသည် အရေ၌ ကပ်ငြိစေလျက်၊ အရေနှင့် စပ်စပ်မိမိ ပြုလျက်။ "အရေကို ဖွဲ့ချည်သည်ပြု၍" ဟူသည် ဖွင့်ဟသောအခါ၌ မခွဲဘဲ အရေနှင့်စပ်သည်ကို ပြု၍။ "ဤသို့ မပြုဘဲ" ဟူသည် ဤသို့ အသားကိုယ် အရေကိုယ်တို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်းကို မပြုဘဲ၊ ကပ်ငြိနေသော အသားစသည်တို့ကို လှီးဖြတ်ခြင်းဖြင့် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ခွဲခြား၍။ ထို၌ "ဝိလိမံသ (ကပ်ငြိသောအသား)" ဟူသည် အရေ၌မှီသော အသားတည်း၊ ဖုံးလွှမ်းအပ်သော အမွေးအမှင် (သို့မဟုတ် အမြှေး) ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ "အကြော" ဟူသည် သိမ်မွေ့သော အကြောငယ်။ "အဖွဲ့အနှောင်" ဟူသည် အရေနှင့် အသားတို့၏ ဆက်စပ်မှု။ ထို့ကြောင့် "အရေအားလုံး၌ ကပ်ငြိနေသော လိမ်းကျံသောအသားကိုသာလျှင်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အတွင်းကိလေသာကိုသာလျှင်" ဟူသည် အတွင်းစိတ်၌ ဖြစ်သည်ဖြစ်၍ သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ သက်ဝင်တည်ရှိသောကြောင့် အတွင်း၌ဖြစ်သော ကိလေသာကိုသာလျှင်တည်း။

405. තජ්ජං වායාමන්ති නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. තථා හි පුරිසෙන කුඨාරිනා ඡෙජ්ජං ඡින්දිතෙ ඡෙජ්ජට්ඨානස්ස සල්ලක්ඛණං ඉච්ඡිතබ්බං, තස්ස පටිඝාතභාවො ඉච්ඡිතබ්බො, කායපරිළාහාභාවො ඉච්ඡිතබ්බො, තස්ස අවට්ඨානං ඉච්ඡිතබ්බං, කිච්චන්තරෙ අජ්ඣුපෙක්ඛණං ඉච්ඡිතබ්බං, එවං පඤ්ඤාය කිලෙසෙ ඡින්දන්තස්ස යොගිනො වීරියබලෙන සද්ධිං සති-පීති-පස්සද්ධි-සමාධි-උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං ඉච්ඡිතබ්බන්ති ආහ – ‘‘එවං න විනා ඡහි…පෙ… සක්කොතී’’ති.

၄၀၅. "ထိုသို့သော လုံ့လဝီရိယ" ဟူသည် ဥပမာအဖြစ် ရှုမြင်အပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ပုဆိန်ဖြင့် ဖြတ်တောက်အပ်သော အရာကို ဖြတ်တောက်သော ယောက်ျားသည် ဖြတ်တောက်ရာအရပ်ကို မှတ်သားခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏၊ ထိုပုဆိန်၏ (သစ်ပင်၌) ထိခိုက်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏၊ ကိုယ်ပူလောင်မှု မရှိခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏၊ ထိုလုံ့လ၏ တည်တံ့ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏၊ အခြားသော ကိစ္စ၌ လျစ်လျူရှုခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏၊ ဤအတူ ပညာဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ဖြတ်တောက်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ဝီရိယအင်အားနှင့်တူကွ သတိ၊ ပီတိ၊ ပဿဒ္ဓိ၊ သမာဓိ၊ ဥပေက္ခာ သမ္ဗောဇ္ဈင်တို့ကို အလိုရှိအပ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ "ဤသို့ ခြောက်ပါးသော အင်္ဂါတို့မပါဘဲ... မတတ်နိုင်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

407. තෙන කාරණෙනාති යෙන තාසං භික්ඛුනීනං සා ධම්මදෙසනා සප්පායා, ආසෙවනමන්දතාය පන අජ්ඣාසයෙන පරිපුණ්ණසඞ්කප්පා න ජාතායෙව; පුන තථා දෙසනාය සති ආසෙවනබලවතාය පරිපුණ්ණසඞ්කප්පා භවිස්සන්ති; තෙන කාරණෙන ත්වම්පි තා භික්ඛුනියො තෙනෙව ඔවාදෙන ඔවදෙය්‍යාසීති.

၄၀၇. "ထိုအကြောင်းကြောင့်" ဟူသည် အကြင်အကြောင်းကြောင့် ထိုရဟန်းမိန်းမတို့အား ထိုတရားဒေသနာသည် သင့်လျော်သော်လည်း၊ အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲမှု နည်းပါးခြင်းကြောင့် လိုလားချက် အကြံအစည် ပြည့်စုံသူတို့သည် မဖြစ်ကြသေးကုန်သာလျှင်တည်း၊ တစ်ဖန် ထိုသို့ ဟောကြားတော်မူသော် အဖန်တလဲလဲ ဆည်းကပ်မှု အားကောင်းခြင်းကြောင့် လိုလားချက် အကြံအစည် ပြည့်စုံသူတို့ ဖြစ်ကြလတ္တံ့၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် သင်သည်လည်း ထိုရဟန်းမိန်းမတို့ကို ထိုဆုံးမစကားဖြင့်ပင် ဆုံးမရမည်ဟု (ဆိုလိုသည်။)

415. සබ්බපච්ඡිමිකාති [Pg.427] සබ්බාසං කනිට්ඨා සොතාපන්නා, අනරියා තත්ථ කාචි නත්ථීති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘සෙසා පන…පෙ… ඛීණාසවා චා’’ති. යදි එවන්ති අඛීණාසවාපි තාදිසා භික්ඛුනී අත්ථි. එවං සති සුක්ඛවිපස්සකභාවෙනපි සති ඛීණාසවභාවෙ අරියස්ස විනයෙ අපරිපුණ්ණසඞ්කප්පාවාති අධිප්පායෙන චොදෙති, ‘‘කථං පරිපුණ්ණසඞ්කප්පා’’ති? ඉතරො අජ්ඣාසයපාරිපූරියාති කාරණං වත්වා, ‘‘යස්ස හී’’තිආදිනා තමත්ථං විවරති. අජ්ඣාසයපාරිපූරියාති තත්ථ අධිප්පායපාරිපූරියා, න සබ්බසො ගුණපාරිපූරියාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘කදා නු ඛො’’තිආදි. එතෙන පාදකජ්ඣානසම්මසිතජ්ඣානානං විසදිසතාය පුග්ගලස්ස විපස්සනාකාලෙ පවත්තඅජ්ඣාසයවසෙන අරියමග්ගෙ බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගඣානඞ්ගානං විසෙසතාති අයමත්ථො දීපිතොති වෙදිතබ්බො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၄၁၅. "အလုံးစုံသောသူတို့ထက် နောက်ကျသောသူ" ဟူသည် အလုံးစုံသော သူတို့ထက် အငယ်ဆုံးသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တည်း၊ ထိုသူတို့တွင် အရိယာမဟုတ်သောသူ တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ မရှိဟူလို။ ထို့ကြောင့် "ကြွင်းသောသူတို့ကား... ရဟန္တာမများ ဖြစ်ကြကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်အံ့" ဟူသည် ရဟန္တာမဟုတ်သေးသော ထိုသို့သော ရဟန်းမိန်းမလည်း ရှိ၏။ ထိုသို့ရှိသော် သုက္ခဝိပဿကအဖြစ်ဖြင့် ရဟန္တာအဖြစ် ရှိသော်လည်း အရိယာတို့၏ ဝိနည်းတရား၌ ကြံစည်မှု မပြည့်စုံသေးသူတို့ပင်တည်းဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "အဘယ်သို့ ကြံစည်မှု ပြည့်စုံကြသနည်း" ဟု မေးမြန်းစောဒနာ၏။ တစ်ပါးသောသူသည် "နှလုံးသွင်း လိုလားချက် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်" ဟု အကြောင်းကို ပြောဆို၍ "အကြင်သူအား စင်စစ်သော်ကား" အစရှိသည်ဖြင့် ထိုအနက်ကို ရှင်းပြတော်မူ၏။ "နှလုံးသွင်း လိုလားချက် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်" ဟူသည် ထို၌ အလိုဆန္ဒ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်ဖြစ်၍ အလုံးစုံသော ဂုဏ်တို့ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် မဟုတ်ဟု ရည်ရွယ်သည်။ ထို့ကြောင့် "ဘယ်သောအခါ၌နှော" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤစကားဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဝိပဿနာရှုပွားသော အခါ၌ ဖြစ်သော အဇ္ဈာသယ (အလိုဆန္ဒ) အားလျော်စွာ ပါဒကဈာန်နှင့် သမ္မသိတဈာန်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့် အရိယာမဂ်၌ ဗောဇ္ဈင်အင်္ဂါ၊ မဂ္ဂင်အင်္ဂါ၊ ဈာန်အင်္ဂါတို့၏ ထူးခြားကွဲပြားမှု ဖြစ်သည်ဟူသော ဤအနက်ကို ပြဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ကြွင်းသောအရာသည် အလွယ်တကူ သိနိုင်အပ်သည်သာတည်း။

නන්දකොවාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

နန္ဒကောဝါဒသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. රාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා

၅. ရာဟုလောဝါဒသုတ်အဖွင့်။

416. විමුත්තිං පරිපාචෙන්තීති කිලෙසානං පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්තිභූතං අරහත්තං සබ්බසො පාචෙන්ති සාධෙන්ති නිබ්බාපෙන්තීති විමුත්තිපරිපාචනීයා. ධම්මාති කාරණධම්මා. තෙනාහ – ‘‘විසුද්ධිකාරණවසෙනා’’ති, අරහත්තසඞ්ඛාතාය විසුද්ධියා සම්පාදනවසෙනාති අත්ථො. සද්ධින්ද්‍රියාදයො විසුජ්ඣමානා මග්ගපටිපාටියාව සබ්බසො අස්සද්ධියාදීහි චිත්තං විමොචෙන්තා අග්ගඵලවිමුත්තිං සම්පාදෙන්ති. තෙසං පන විසුද්ධි බාලපරිවජ්ජනෙන පණ්ඩිතපයිරුපාසනෙන පසාදාවහධම්මපච්චවෙක්ඛණාය ච හොති. තතො ඉධ පන්නරස ධම්මා අධිප්පෙතාති දස්සෙන්තො, ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිමාහ.

၄၁၆. "လွတ်မြောက်မှုကို ရင့်ကျက်စေတတ်ကုန်၏" ဟူသည် ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးလွတ်မြောက်ရာဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ အလုံးစုံ ရင့်ကျက်စေကုန်၏၊ ပြီးမြောက်စေကုန်၏၊ ငြိမ်းအေးစေကုန်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကြောင့် လွတ်မြောက်မှုကို ရင့်ကျက်စေတတ်သော တရားတို့တည်း။ "တရားတို့" ဟူသည် အကြောင်းတရားတို့တည်း။ ထို့ကြောင့် "စင်ကြယ်ခြင်း၏ အကြောင်းအားဖြင့်" ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်ဟု ဆိုအပ်သော စင်ကြယ်ခြင်းကို ပြီးစီးစေခြင်းအားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ သဒ္ဓိန္ဒြေ အစရှိသည်တို့သည် စင်ကြယ်သည်ရှိသော် မဂ်အစဉ်အားဖြင့်သာလျှင် အလုံးစုံသော မယုံကြည်မှု (အသဒ္ဓိယ) အစရှိသည်တို့မှ စိတ်ကို လွတ်မြောက်စေလျက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ် လွတ်မြောက်မှုကို ပြီးစီးစေကုန်၏။ ထိုတရားတို့၏ စင်ကြယ်ခြင်းသည်ကား လူမိုက်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ပညာရှိတို့ကို ဆည်းကပ်ခြင်း၊ ကြည်ညိုဖွယ်သော တရားတို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသုတ်၌ တရားတစ်ဆယ့်ငါးပါးတို့ကို ရည်ရွယ်အပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပါလော" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

තත්ථ අස්සද්ධෙ පුග්ගලෙති සද්ධාරහිතෙ පුග්ගලෙ. තෙ හි නිස්සාය න කදාචි සද්ධා සම්භවති, තෙසං පන දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙන අඤ්ඤදත්ථු අසද්ධියමෙව වඩ්ඪති, තස්මා තෙ පටිභයමග්ගො විය දූරතො වජ්ජෙතබ්බා. අස්සද්ධියන්ති ච සද්ධාය පටිපක්ඛභූතා අසද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං අධිමුච්චනාකාරෙන පවත්තා සංකිලෙසධම්මා වෙදිතබ්බා. සද්ධෙ පුග්ගලෙති සද්ධාසම්පන්නෙ පුග්ගලෙ. තෙ හි නිස්සාය සද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං අනුප්පන්නා උප්පජ්ජති, උප්පන්නා භිය්‍යොභාවං වෙපුල්ලං ආපජ්ජති. සද්ධෙය්‍යවත්ථූති ච බුද්ධාදීනි රතනානි කම්මකම්මඵලානි ච. සෙවතොති ලබ්භමානං සද්ධාසම්පදං උප්පාදෙතුං වඩ්ඪෙතුඤ්ච නිසෙවතො. සෙසපදානි තස්සෙව වෙවචනානි. අථ වා සෙවතො උපසඞ්කමතො. භජතො තෙසං පටිපත්තියං භත්තිං කුබ්බතො. පයිරුපාසතොති තෙසං ඔවාදානුසාසනිකරණවසෙන උපට්ඨහතො. පසාදනීයසුත්තන්තා නාම බුද්ධාදිගුණපටිසංයුත්තා පසාදාවහා සම්පසාදනීයසුත්තාදයො. තෙ හි පච්චවෙක්ඛතො බුද්ධාදීසු අනුප්පන්නා පසන්නා උපජ්ජති, උප්පන්නා භිය්‍යොභාවං වෙපුල්ලං [Pg.428] ආපජ්ජති. ඉමෙහි තීහාකාරෙහීති ඉමෙහි යථාවුත්තෙහි තීහි කාරණෙහි. පටිපක්ඛදූරීභාවතො පච්චෙකං සූපහාරතො ච ආසෙවනං භාවනං ලභන්ති. සද්ධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති මග්ගඵලාවහභාවෙන අච්ඡති විසුද්ධිං පාපුණාති. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ထို၌ "သဒ္ဓါတရား မရှိသောပုဂ္ဂိုလ်တို့၌" ဟူသည် သဒ္ဓါတရား ကင်းမဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသူတို့ကို အမှီပြု၍ ဘယ်သောအခါမျှ သဒ္ဓါတရားသည် မဖြစ်ပေါ်နိုင်၊ ထိုသူတို့၏ အတုကို လိုက်၍ ပြုမူမိခြင်းကြောင့် သဒ္ဓါတရား မရှိခြင်း (အသဒ္ဓိယ) သာလျှင် စင်စစ် တိုးပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့ကို ဘေးရန်များသော ခရီးကဲ့သို့ ဝေးစွာ ရှောင်ကြဉ်အပ်ကုန်၏။ "အသဒ္ဓိယ (သဒ္ဓါတရား မရှိခြင်း)" ဟူသည်လည်း သဒ္ဓါတရား၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍ မယုံကြည်အပ်သော အရာဝတ္ထုတို့၌ ဆုံးဖြတ်ခြင်း အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ကိလေသာတရားတို့ကို သိအပ်၏။ "သဒ္ဓါတရားရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌" ဟူသည် သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌။ ထိုသူတို့ကို အမှီပြု၍ ယုံကြည်အပ်သော အရာဝတ္ထုတို့၌ မဖြစ်သေးသော သဒ္ဓါတရားသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော သဒ္ဓါတရားသည် လွန်စွာ တိုးပွားခြင်း၊ ကျယ်ပြန့်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ "ယုံကြည်အပ်သော အရာဝတ္ထုတို့" ဟူသည်လည်း ဘုရားအစရှိသော ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့် ကံ၊ ကံ၏ အကျိုးတို့တည်း။ "ဆည်းကပ်ခြင်းကြောင့်" ဟူသည် ရရှိအပ်သော သဒ္ဓါတရား ပြည့်စုံမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေရန်နှင့် တိုးပွားစေရန်အတွက် မှီဝဲခြင်းကြောင့်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့သည် ထိုဆည်းကပ်ခြင်း၏ ဝေဝုစ်စကားလုံးများ ဖြစ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ်လျှင် "ဆည်းကပ်ခြင်း" ဟူသည် ချဉ်းကပ်ခြင်း။ "မှီဝဲခြင်း" ဟူသည် ထိုသူတို့၏ ကျင့်ဝတ်တရား၌ ရိုသေကိုင်းညွတ်မှုကို ပြုခြင်း။ "ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ခြင်း" ဟူသည် ထိုသူတို့၏ ဆုံးမဩဝါဒကို လိုက်နာကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် လုပ်ကျွေးပူဇော်ခြင်း။ "ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော သုတ္တန်တို့" မည်သည် ဘုရားအစရှိသည်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် ဆက်စပ်၍ ကြည်ညိုခြင်းကို ဆောင်တတ်ကုန်သော သမ္ပသာဒနီယသုတ် အစရှိသည်တို့တည်း။ ထိုသုတ်တို့ကို ဆင်ခြင်သောသူအား ဘုရားအစရှိသည်တို့၌ မဖြစ်သေးသော ကြည်ညိုခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ကြည်ညိုခြင်းသည် လွန်စွာ တိုးပွားခြင်း၊ ကျယ်ပြန့်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ "ဤသုံးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်" ဟူသည် ဤဆိုအပ်ပြီးသော သုံးပါးသောအကြောင်းတို့ဖြင့်။ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ ဝေးကွာသွားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးစီ ကောင်းစွာ လေ့ကျင့်အပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပွားများခြင်းကိုလည်းကောင်း ရရှိကုန်၏။ သဒ္ဓိန္ဒြေသည် မဂ်ဖိုလ်ကို ဆောင်တတ်သည်အဖြစ်ဖြင့် စင်ကြယ်၏၊ စင်ကြယ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

අයං පන විසෙසො – කුසීතෙති අලසෙ සම්මාපටිපත්තියං නික්ඛිත්තධුරෙ. ආරද්ධවීරියෙති පග්ගහිතවීරියෙ සම්මාපටිපන්නෙ. සම්මප්පධානෙති අනුප්පන්නානං අකුසලානං අනුප්පාදනාදිවසෙන පවත්තෙ චත්තාරො උපායප්පධානෙ. පච්චවෙක්ඛතො පටිපත්තිං අවෙක්ඛතො. තෙ හි පච්චවෙක්ඛතො ලීනං අභිභවිත්වා සම්මදෙව ආරම්භධාතුආදි අනුප්පන්නානං විධිනා සතිසම්පදාය උප්පාදාය භිය්‍යොභාවාය සංවත්තති. අසමාහිතෙ භන්තමිගභන්තගොණසප්පටිභාගෙ විබ්භන්තචිත්තෙ. සමාහිතෙ උපචාරසමාධිනා අප්පනාසමාධිනා ච සම්මදෙව සමාහිතචිත්තෙ. ඣානවිමොක්ඛෙති සවිතක්කසවිචාරාදිඣානානි පඨමාදිවිමොක්ඛෙ ච. තෙසඤ්හි පච්චවෙක්ඛණා උපරූපරි අච්චන්තමෙව සමාධානාය සංවත්තති. දුප්පඤ්ඤෙති නිප්පඤ්ඤෙ, අරියධම්මස්ස උග්ගහපරිපුච්ඡාසවනසම්මසනාභාවෙන සබ්බසො පඤ්ඤාරහිතෙ ච. පඤ්ඤවන්තෙති විපස්සනාපඤ්ඤාය චෙව මග්ගපඤ්ඤාය ච සමන්නාගතෙ. ගම්භීරඤාණචරියන්ති ගම්භීරං ඛන්ධායතනධාතුසච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිභෙදං ඤාණස්ස චරිතබ්බට්ඨානං, යත්ථ වා ගම්භීරඤාණස්ස චරියං පවත්තති. තත්ථ හි පච්චවෙක්ඛණා සම්මොහං විධමති, අනුප්පන්නාය පඤ්ඤාය උප්පාදාය භිය්‍යොභාවාය සංවත්තති. සුත්තන්තක්ඛන්ධෙති සුත්තසමූහෙ.

ဤကား ထူးခြားချက်တည်း - ‘kusīte’ ဟူသည် သမ္မာပဋိပတ်၌ တာဝန်ချထားသော (တာဝန်မဲ့သော) ပျင်းရိသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘āraddhavīriye’ ဟူသည် ဝီရိယကို ချီးမြှောက်၍ သမ္မာပဋိပတ်၌ ကျင့်သောသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘sammappadhāne’ ဟူသည် မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို မဖြစ်စေခြင်း စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော သမ္မပ္ပဓာန် လေးပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘paccavekkhato’ ဟူသည် ပဋိပတ်ကို ဆင်ခြင် သုံးသပ်သောသူအား။ ထိုသို့ ဆင်ခြင်ခြင်းတို့သည် ဆင်ခြင်သူအား ငိုက်မြည်းမှုကို နှိမ်နင်း၍ အာရမ္ဘဓာတ် စသည်တို့ကို ကောင်းစွာပင် မဖြစ်သေးသော နည်းလမ်းဖြင့် သတိနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်ပေါ်ရန်နှင့် စည်ပင်ပြန့်ပွားရန် ဖြစ်ပေ၏။ ‘asamāhite’ ဟူသည် ပြေးလွှားသော သမင်၊ ပြေးလွှားသော နွားသိုးနှင့် တူသော၊ လွင့်ပါးသော စိတ်ရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘samāhite’ ဟူသည် ဥပစာရသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိတို့ဖြင့် ကောင်းစွာပင် တည်ကြည်သော စိတ်ရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘jhānavimokkhe’ ဟူသည် သဝိတက္က သဝိစာရ စသော ဈာန်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပထမဝိမောက္ခ စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ထိုတရားတို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်းသည် အထက်ထက်၌ အလွန်အမင်း တည်ကြည်မှုအလို့ငှာ ဖြစ်၏။ ‘duppaññe’ ဟူသည် ပညာမရှိသူ၊ အရိယာဓမ္မကို သင်ယူခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း၊ နာကြားခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်း မရှိခြင်းကြောင့် လုံးဝဉာဏ်ပညာ ကင်းမဲ့သူကို ဆိုလိုသည်။ ‘paññavante’ ဟူသည် ဝိပဿနာပညာနှင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ပညာနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘gambhīrañāṇacariya’ ဟူသည် နက်နဲသော ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်၊ သစ္စာ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အပြားရှိသော ဉာဏ်၏ ကျက်စားရာဌာနကို သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် နက်နဲသော ဉာဏ်၏ အကျင့် ဖြစ်ပေါ်ရာဌာနကို သော်လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ထိုဌာန၌ ဆင်ခြင်ခြင်းသည် တွေဝေမှုကို ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ မဖြစ်သေးသော ပညာကို ဖြစ်ပေါ်ရန်နှင့် စည်ပင်ပြန့်ပွားရန် ဖြစ်ပေ၏။ ‘suttantakkhandhe’ ဟူသည် သုတ်အစုကို ဆိုလိုသည်။

පුබ්බෙ සද්ධින්ද්‍රියාදීනං විසුද්ධිකාරණානි, ‘‘විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා’’ති වුත්තානීති ඉධ සද්ධාදිකෙ අඤ්ඤෙ ච ධම්මෙ දස්සෙන්තො, ‘‘අපරෙපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සද්ධාදීනං විමුත්තිපරිපාචනීයතා දස්සිතා එව, අනිච්චසඤ්ඤාදීනං [Pg.429] පන විමුත්තිපරිපාචනීයතාය වත්තබ්බමෙව නත්ථි විපස්සනාභාවතො. තෙනාහ – ‘‘ඉමෙ පඤ්ච නිබ්බෙධභාගියා සඤ්ඤා’’ති. කල්‍යාණමිත්තතාදයොති කල්‍යාණමිත්තතා සීලසංවරො අභිසල්ලෙඛකථා වීරියාරම්භො නිබ්බෙධිකා පඤ්ඤා ඉමෙ කල්‍යාණමිත්තතාදයො පඤ්ච ධම්මා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන ‘‘මෙඝියසුත්තසංවණ්ණනායං’’ (උදා. අට්ඨ. 31) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. ලොකං වොලොකෙන්තස්සාති බුද්ධවෙනෙය්‍යසත්තලොකං බුද්ධචක්ඛුනා විසෙසතො ඔලොකෙන්තස්ස.

ရှေး၌ သဒ္ဓိန္ဒြေ စသည်တို့၏ စင်ကြယ်ကြောင်းတို့ကို ‘ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယဓမ္မများ’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ပြီဖြစ်၍၊ ဤ၌ သဒ္ဓါအစရှိသော အခြားသော တရားတို့ကို ပြလိုသဖြင့် ‘apare pi’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုတရားတို့တွင် သဒ္ဓါ စသည်တို့၏ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယ ဖြစ်ခြင်းကို ပြသခဲ့ပြီးသား ဖြစ်၏၊ အနိစ္စသညာ စသည်တို့၏ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယ ဖြစ်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍မူ ဝိပဿနာတရား ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပြောဖွယ်ပင် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ‘ဤ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ သညာငါးပါးတို့’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘kalyāṇamittatādayo’ ဟူသည် မိတ်ဆွေကောင်း ရှိခြင်း (ကလျာဏမိတ္တတာ)၊ သီလသံဝရ၊ အဘိသလ္လေခကထာ၊ ဝီရိယကို အားထုတ်ခြင်း (ဝီရိယာရမ္ဘ)၊ နိဗ္ဗေဓိကပညာ (ထိုးထွင်းသိမြင်သောပညာ) ဟူသော ဤ ကလျာဏမိတ္တတာ အစရှိသော တရားငါးပါး ဖြစ်သည်။ ဤကား ဤ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှ ဖြစ်၏၊ အကျယ်ကိုမူ ‘မေဃိယသုတ် အဖွင့်’ (ဥဒါနအဋ္ဌကထာ၊ ၃၁) ၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ‘lokaṃ volokentassa’ ဟူသည် ဗုဒ္ဓဝေနေယျ သတ္တလောကကို ဗုဒ္ဓစက္ခုဖြင့် အထူး ကြည့်ရှုတော်မူသောသူအား။

419. ආයස්මතො රාහුලස්ස ඉන්ද්‍රියානං පරිපක්කත්තා සද්ධිං පට්ඨපිතපත්ථනා දෙවතා උදික්ඛමානා තිට්ඨන්ති, – ‘‘කදා නු ඛො උත්තරි ආසවානං ඛයෙ විනෙස්සතී’’ති. යදා පන සත්ථා එවං පරිවිතක්කෙසි, තාවදෙව සමානජ්ඣාසයතාය සබ්බකාලං තඞ්ඛණං ආගමෙන්තියො තා දෙවතායො තං සමවායං දිස්වා එකස්මිං අන්ධවනස්මිංයෙව සන්නිපතිතා. උපාලිස්ස ගහපතිනො දීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස චතුසච්චධම්මෙසු දස්සනකිච්චෙන පවත්තො සොතාපත්තිමග්ගොති තෙසු සුත්තෙසු (පටි. ම. අට්ඨ. 2.2.30) පඨමමග්ගො ‘‘ධම්මචක්ඛු’’න්ති වුත්තො, තස්ස දස්සනත්ථස්ස සාතිසයත්තා, බ්‍රහ්මායුනො පන ඵලඤාණානි හෙට්ඨිමානි තීණි සාතිසයානීති බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ(ම. නි. 2.383 ආදයො) තීණි ඵලානි ‘‘ධම්මචක්ඛු’’න්ති වුත්තානි. ඉදං පනෙත්ථ ආයස්මතො රාහුලස්ස මග්ගඤාණං ඵලඤාණඤ්ච දස්සනත්ථො සාතිසයො, තාහි ච දෙවතාහි යං ඤාණං අධිගතං, තං සාතිසයමෙවාති වුත්තං – ‘‘ඉමස්මිං සුත්තෙ චත්තාරො මග්ගා, චත්තාරි ච ඵලානි ධම්මචක්ඛුන්ති වෙදිතබ්බානී’’ති. කිං පන සාවකානං සච්චාභිසමයඤාණෙ අත්ථි කොචි විසෙසොති? ආම අත්ථි. සො ච ඛො පුබ්බභාගෙ වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය පවත්තියාකාරවිසෙසෙන ලභෙය්‍ය කාචි විසෙසමත්තා. ස්වායමත්ථො අභිධම්මෙ ‘‘නො ච ඛො යථා දිට්ඨිප්පත්තස්සා’’ති සද්ධාවිමුත්තතො දිට්ඨිප්පත්තස්ස කිලෙසප්පහානං පති විසෙසකිත්තනෙන දීපෙතබ්බො. කිං පන ආයස්මා රාහුලො විය තා දෙවතා සබ්බා එකචිත්තා පගෙව චත්තාරි ඵලානි අධිගණ්හිංසූති? නොති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ හී’’තිආදිමාහ. කිත්තකා පන තා දෙවතාති ආහ ‘‘තාසඤ්ච පනා’’තිආදි.

၄၁၉. အရှင်ရာဟုလာ၏ ဣန္ဒြေတို့ ရင့်ကျက်ခြင်းကြောင့် (အရှင်ရာဟုလာနှင့်) အတူတကွ ဆုတောင်းခြင်းကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြကုန်သော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ‘အဘယ်အခါ၌ အရှင်ရာဟုလာသည် ညစ်ညူးဖွယ် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းရာ (ရဟန္တာအဖြစ်) သို့ ထက်လွန်၍ ဆောင်ယူ (ကျင့်ဆောင်) လတ္တံ့နည်း’ ဟု မျှော်လင့်လျက် ရပ်တည်နေကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ကြံစည်တော်မူသောအခါ၌မူ၊ တူညီသော အဇ္ဈာသယ ရှိကြသည့်အတွက် ခပ်သိမ်းသောကာလ၌ ထိုအခွင့်ကောင်းကို စောင့်ဆိုင်းနေကြကုန်သော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ထိုအစည်းအဝေးကို မြင်ကြသဖြင့် အန္ဓဝန်တောတစ်ခုတည်း၌သာလျှင် စုဝေးခဲ့ကြကုန်၏။ ဥပါလိသူဌေး၊ ဒီဃနခပရိဗိုဇ်တို့၏ သစ္စာလေးပါးတရားတို့၌ မြင်ခြင်းကိစ္စဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော သောတာပတ္တိမဂ်ကို ထိုသုတ်တို့၌ ပထမမဂ်ကို ‘ဓမ္မစက္ခု’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ထိုပထမမဂ်၏ မြင်ခြင်းအနက်သည် ထူးကဲသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဗြဟ္မာယုပုဏ္ဏား၏ အောက်ဖိုလ်သုံးပါးတို့သည် လွန်ကဲသောကြောင့် ဗြဟ္မာယုသုတ်၌ ဖိုလ်သုံးပါးတို့ကို ‘ဓမ္မစက္ခု’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤသုတ်၌မူကား အရှင်ရာဟုလာ၏ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုနတ်ဗြဟ္မာတို့ ရရှိအပ်သော ဉာဏ်သည်လည်းကောင်း မြင်ခြင်းအနက်သည် ထူးကဲသောကြောင့်ပင် ‘ဤသုတ်၌ မဂ်လေးပါး၊ ဖိုလ်လေးပါးတို့ကို ဓမ္မစက္ခုဟု သိအပ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။ သစ္စာထိုးထွင်းသိမြင်သော သာဝကတို့၏ ဉာဏ်၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ထူးခြားချက် ရှိပါသလော? ဟုတ်ကဲ့၊ ရှိပါသည်။ ထိုထူးခြားချက်သည်လည်း ရှေးဦးအဖို့၌ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အခြင်းအရာ ထူးခြားချက်ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ထူးခြားမှုမျှကို ရရှိပေလိမ့်မည်။ ထိုအနက်ကို အဘိဓမ္မာ၌ ‘no ca kho yathā diṭṭhippattassa’ စသည်ဖြင့် သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ထက် ဒိဋ္ဌိပတ္တပုဂ္ဂိုလ်၏ ကိလေသာပယ်သတ်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ အထူးချီးမွမ်းမိန့်ဆိုချက်ဖြင့် ပြသအပ်ပေသည်။ အရှင်ရာဟုလာ ကဲ့သို့ပင် ထိုနတ်ဗြဟ္မာအားလုံးတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း စိတ်တစ်ခုတည်းဖြင့် စောစောကပင် ဖိုလ်လေးပါးတို့ကို ရရှိကြပါသလော? မဟုတ်ပါဟု ပြလိုသဖြင့် ‘tattha hi’ စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုနတ်ဗြဟ္မာတို့သည် အဘယ်မျှ အရေအတွက် ရှိသနည်းဟု မေးသော် ‘tāsañca pana’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

රාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ရာဟုလောဝါဒသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနီ (အနက်ဖွင့်ကျမ်း) ပြီးဆုံးပြီ။

6. ඡඡක්කසුත්තවණ්ණනා

၆. ဆဆက္ကသုတ်အဖွင့်

420. ආදිම්හි [Pg.430] කල්‍යාණන්ති ආදිකොට්ඨාසෙ කල්‍යාණං එතස්සාති වා ආදිකල්‍යාණො, තං ආදිකල්‍යාණං, ආදිකල්‍යාණභාවො ච දොසවිගමෙන ඉච්ඡිතබ්බො. යඤ්හි සබ්බසො විගතදොසං, තං පරිපුණ්ණගුණමෙව හොතීති ‘‘නිද්දොස’’න්ති වුත්තං. කත්වාති ච පදං, ‘‘කල්‍යාණං කත්වා භද්දකං කත්වා’’ති පුරිමපදද්වයෙනපි යොජෙතබ්බං. දෙසනාකාරො හි ඉධ කල්‍යාණසද්දෙන ගහිතො. තෙනෙවාහ – ‘‘දෙසෙතබ්බධම්මස්ස කල්‍යාණතා දස්සිතා හොතී’’ති, දුතියෙ පන අත්ථවිකප්පෙ දෙසෙතබ්බධම්මස්ස කල්‍යාණතා මුඛ්‍යෙනෙව කථිතා ඉතරස්ස අත්ථාපත්තිතො. මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. අයඤ්ච දෙසනාය ථොමනා බුද්ධානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණාවාති දස්සෙතුං, ‘‘ඉති භගවා අරියවංස’’න්තිආදි වුත්තං. ධම්මග්ගහණම්පි දෙසනාය ථොමනා එවාති ‘‘නවහි පදෙහී’’ති වුත්තං.

၄၂၀. ‘ādimhi kalyāṇa’ ဟူသည် အစပိုင်းအဖို့၌ ကောင်းခြင်းရှိသောကြောင့် ‘အာဒိကလျာဏ’ မည်၏၊ ထို အာဒိကလျာဏ ဖြစ်ခြင်း၊ အာဒိကလျာဏအဖြစ်သည် အပြစ်ကင်းစင်ခြင်းဖြင့် လိုလားအပ်၏။ အကြင်အရာသည် လုံးဝ အပြစ်ကင်းစင်၏၊ ထိုအရာသည် ပြည့်စုံသောဂုဏ်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘niddosaṃ’ (အပြစ်ကင်းစင်သော) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘katvā’ ဟူသော ပုဒ်ကိုလည်း ‘ကောင်းစွာပြု၍၊ မြတ်စွာပြု၍’ ဟု ရှေ့ပုဒ်နှစ်ခုနှင့်လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤ၌ ဟောကြားပုံအခြင်းအရာကို ‘ကလျာဏ’ သဒ္ဒါဖြင့် ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘ဟောကြားအပ်သောတရား၏ ကောင်းမြတ်ခြင်းကို ပြရာရောက်၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဒုတိယ အနက်အပြား၌မူ ဟောကြားအပ်သောတရား၏ ကောင်းမြတ်ခြင်းကို တိုက်ရိုက်ပင် မိန့်ဆိုအပ်၏၊ အခြားအနက်မှာ အလိုလို ပြီးစီးသောကြောင့်တည်း။ ‘majjhekalyāṇa’ (အလယ်၌ကောင်းခြင်း)၊ ‘pariyosānakalyāṇa’ (အဆုံး၌ကောင်းခြင်း) ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤဒေသနာတော်ကို ချီးမွမ်းခြင်းသည် မြတ်စွာဘုရားတို့၏ အစဉ်တစိုက် ကျင့်သုံးတော်မူအပ်သော အလေ့အထဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် ‘iti bhagavā ariyavaṃsaṃ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ တရားတော်ကို ယူခြင်းသည်လည်း ဒေသနာကို ချီးမွမ်းခြင်းသာ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ကိုးပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့်’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။

වෙදනා යාථාවතො ජානනං, තඤ්ච මග්ගකිච්චං, තස්ස උපායො විපස්සනාතිආහ – ‘‘සහවිපස්සනෙන මග්ගෙන ජානිතබ්බානී’’ති. පරිඤ්ඤාභිසමයාදිකිච්චෙන නිබ්බත්තියා අසම්මොහතො ච පටිවිජ්ඣිතබ්බො. තෙභූමකචිත්තමෙව කථිතං සම්මසනට්ඨානස්ස අධිප්පෙතත්තා. එස නයො ධම්මායතනාදීසුපි. ධම්මායතනස්ස වා ආයතනභාවතො බහිද්ධාගහණං, න සබ්බසො අනජ්ඣත්තභාවතො. විපාකවෙදනාපච්චයා ජවනක්ඛණෙ උප්පන්නතණ්හාති ඡත්තිංසවිපාකවෙදනං නිස්සාය එවං අස්සාදෙන්තී අනුභවෙය්‍යන්ති අකුසලජවනක්ඛණතො උප්පන්නතණ්හා.

ဝေဒနာကို အဟုတ်အမှန်အတိုင်း သိခြင်းသည် မဂ်၏ကိစ္စ ဖြစ်၏၊ ထိုမဂ်၏ အကြောင်းဥပါယ်သည် ဝိပဿနာဖြစ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ဝိပဿနာနှင့်တကွသော မဂ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပရိညာဘိသမယ စသော ကိစ္စဖြင့်လည်းကောင်း၊ မတွေဝေဘဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်၏။ ဆင်ခြင်ရာဌာနကို လိုလားအပ်သောကြောင့် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော စိတ်ကိုသာ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် ဓမ္မာယတန စသည်တို့၌လည်း အကျုံးဝင်၏။ သို့မဟုတ် ဓမ္မာယတန၏ အာယတနအဖြစ်ကြောင့် ပြင်ပအဖို့၌ ယူခြင်းဖြစ်၏၊ လုံးဝ အတွင်းအဖြစ်ကြောင့် မဟုတ်ပေ။ ‘vipākavedanāpaccayā javanakkhaṇe uppannataṇhā’ ဟူသည် သုံးဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဝိပါက်ဝေဒနာကို အမှီပြု၍ ဤသို့ သာယာလျက် ခံစားရာ၏ဟု အကုသိုလ်ဇောခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်သော တဏှာကို ဆိုလိုသည်။

422. පාටියෙක්කො අනුසන්ධීති යථානුසන්ධිආදීනං අසම්භවතොති අධිප්පායෙන වුත්තං. හෙට්ඨාති විඤ්ඤාණඵස්සවෙදනාතණ්හානං පච්චයායත්තවුත්තිතාදස්සනෙන චක්ඛායතනාදීනං රූපායතනාදීනඤ්ච පච්චයායත්තවුත්තිතා දීපිතා අපච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයාභාවතො, යඤ්ච පච්චයායත්තවුත්තිකං, තං අනිච්චං උප්පාදසම්භවතො, යදනිච්චං තං දුක්ඛං, යං දුක්ඛං තදනත්තාති ඛන්ධපඤ්චකෙ ච ඡන්නං ඡක්කානං වසෙන ඝනවිනිබ්භොගකරණෙන අත්ථතො අනත්තලක්ඛණං විභාවිතං. න සරූපතොති සරූපතොපි තං විභාවෙතුකාමො තෙනෙව ඡඡක්කානං වසෙන ඝනවිනිබ්භොගනයෙන බ්‍යතිරෙකතො ච අන්වයතො ච දස්සෙන්තො භගවා – ‘‘චක්ඛු අත්තාති යො වදෙය්‍යා’’තිආදිමාහාති යථානුසන්ධිකාව [Pg.431] දෙසනා විභාවිතා. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨා කථිතානං හී’’තිආදි. හෙට්ඨා පන ඡන්නං ඡක්කානං වසෙන විනිබ්භොගදස්සනමත්තං, න අනත්තලක්ඛණං විභාවිතං, ඉධ පන සරූපතො අනත්තලක්ඛණං විභාවිතන්ති අධිප්පායෙන අනුසන්ධන්තරභාවජොතනා. යදිපි අනත්තභාවො නාම චතූසුපි සච්චෙසු ලබ්භතෙව, සබ්බෙපි හි ධම්මා අනත්තා, ඉමෙ පනෙත්ථ ද්වෙපි නයා සම්මසනවසෙන පවත්තාති වුත්තං – ‘‘ද්වින්නං සච්චානං අනත්තභාවදස්සනත්ථ’’න්ති. න උපපජ්ජතීති උපපත්තිසඞ්ඛාතයුත්තියා න සමෙතීති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘න යුජ්ජතී’’ති. අත්තවාදිනා – ‘‘නිච්චො ධුවො සස්සතො’’ති අභිමතො, චක්ඛුඤ්ච උප්පාදවන්තතාය අනිච්චං, යං පච්චයායත්ථවුත්තිතා, තස්මා ‘‘චක්ඛු අත්තාති යො වදෙය්‍ය, තං න උපපජ්ජතී’’තිආදි. සක්කායවත්ථු චක්ඛු අනත්තා අනිච්චභාවතො සෙය්‍යථාපි ඝටො, චක්ඛුං අනිච්චං පච්චයායත්තවුත්තිභාවතො සෙය්‍යථාපි ඝටො, චක්ඛු පච්චයායත්තවුත්ති උප්පාදාදිසම්භවතො සෙය්‍යථාපි ඝටො. විගච්ඡතීති භඞ්ගුප්පත්තියා සභාවාවිගමෙන විගච්ඡති. තෙනාහ ‘‘නිරුජ්ඣතී’’ති.

၄၂၂. "သီးခြားအနုသန္ဓေ" ဟူသည်မှာ သင့်လျော်သောအနုသန္ဓေစသည်တို့ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။ "အောက်၌" ဟူသည်မှာ ဝိညာဉ်၊ ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ တဏှာတို့၏ အကြောင်းတရားကို မှီ၍ ဖြစ်ခြင်းသဘောကို ပြသခြင်းဖြင့် စက္ခာယတနစသည်တို့၏ လည်းကောင်း၊ ရူပါယတနစသည်တို့၏ လည်းကောင်း အကြောင်းတရားကို မှီ၍ ဖြစ်ခြင်းသဘောကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ အကြောင်းတရားမရှိဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားဟူ၍ မရှိသောကြောင့်တည်း။ အကြောင်းတရားကိုမှီ၍ ဖြစ်သောတရားသည် ဖြစ်ပေါ်မှု ရှိသောကြောင့် အနိစ္စဖြစ်၏။ အကြင်အနိစ္စတရားသည် ဒုက္ခဖြစ်၏။ အကြင်ဒုက္ခတရားသည် အနတ္တဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ခန္ဓာငါးပါးနှင့် ခြောက်ပါးသော ဆက္ကတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အစုအပုံအဖြစ်မှ ခွဲခြား၍ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် အနက်အားဖြင့် အနတ္တလက္ခဏာကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ "ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အားဖြင့် မဟုတ်" ဟူသည်မှာ ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အားဖြင့်လည်း ထိုအနတ္တလက္ခဏာကို ထင်ရှားစေလိုတော်မူရကား ထိုခြောက်ပါးသော ဆက္ကတို့၏ စွမ်းအားဖြင့်ပင် အစုအပုံအဖြစ်မှ ခွဲခြားပြသည့် နည်းလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပျက်ကွက်မှု (ဗျတိရေက) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လိုက်ပါမှု (အနွယ) အားဖြင့်လည်းကောင်း ပြသတော်မူလျက် မြတ်စွာဘုရားသည် "စက္ခုအတ္တာတိ ယော ဝဒေယျ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏ ဟု သင့်လျော်သောအနုသန္ဓေရှိသော ဒေသနာတော်ကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "heṭṭhā kathitānaṃ hī" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အောက်၌ကား ဆက္ကခြောက်ပါးတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ခွဲခြားပြသခြင်းမျှသာဖြစ်၍ အနတ္တလက္ခဏာကို မထင်ရှားစေအပ်သေး၊ ဤနေရာ၌မူကား ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အားဖြင့် အနတ္တလက္ခဏာကို ထင်ရှားစေအပ်၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အခြားသောအနုသန္ဓေအဖြစ်ကို ပြသခြင်းဖြစ်၏။ အနတ္တသဘောကို သစ္စာလေးပါးလုံး၌ ရအပ်သည်ပင် ဖြစ်သော်လည်း (ခပ်သိမ်းသော တရားတို့သည် အနတ္တသာတည်း)၊ သို့သော်လည်း ဤနေရာ၌ ဤနည်းနှစ်ပါးလုံးသည် သမ္မသနဉာဏ်၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် "သစ္စာနှစ်ပါးတို့၏ အနတ္တသဘောကို ပြသခြင်းငှာ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "မသင့်လျော်" ဟူသည်မှာ ဥပပတ္တိဟု ဆိုအပ်သော ယုတ္တိနှင့် မညီညွတ် ဟူသော အနက်သည် ဤနေရာ၌ ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "na yujjatī" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အတ္တဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်သည် "မြဲ၏၊ ခိုင်ခံ့၏၊ အမြဲတည်၏" ဟု အလိုရှိအပ်သော မျက်စိသည်လည်း ဖြစ်ပေါ်မှု ရှိခြင်းကြောင့် အနိစ္စဖြစ်၏။ အကြောင်းတရားကို မှီ၍ ဖြစ်ခြင်းသဘောရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "စက္ခုအတ္တာတိ ယော ဝဒေယျ၊ တံ န ဥပပဇ္ဇတိ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သက္ကာယဝတ္ထုဖြစ်သော စက္ခုသည် အနိစ္စဖြစ်သောကြောင့် အနတ္တဖြစ်၏။ အိုးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ စက္ခုသည် အကြောင်းတရားကို မှီ၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အနိစ္စဖြစ်၏။ အိုးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ စက္ခုသည် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းစသည်တို့ ရှိသောကြောင့် အကြောင်းတရားကို မှီ၍ ဖြစ်ခြင်းသဘောရှိ၏။ အိုးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ "ချုပ်ပျောက်၏" ဟူသည်မှာ ပျက်စီးမှု ဖြစ်ခြင်းဖြင့် သဘာဝမှ ကင်းလွတ်၍ သွား၏။ ထို့ကြောင့် "nirujjhati" (ချုပ်ငြိမ်း၏) ဟု မိန့်တော်မူ၏။

424. යස්මා කිලෙසවට්ටමූලකං කම්මවට්ටං, කම්මවට්ටමූලකඤ්ච විපාකවට්ටං. කිලෙසුප්පත්ති ච තණ්හාදිග්ගාහපුබ්බිකා, තස්මා ‘‘තිණ්ණං වා ගාහානං වසෙන වට්ටං දස්සෙතු’’න්ති ආහ. යස්මා පන තණ්හාපක්ඛිකා ධම්මා සමුදයසච්චං, චක්ඛාදයො දුක්ඛසච්චං, තස්මා වුත්තං – ‘‘ද්වින්නං සච්චානං වසෙන වට්ටං දස්සෙතු’’න්ති. තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහාව වෙදිතබ්බා සක්කායගාමිනිපටිපදාය අධිප්පෙතත්තා. ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා ගහණමෙවෙත්ථ අනුපස්සනාති ආහ – ‘‘ගාහත්තයවසෙන පස්සතී’’ති.

၄၂၄. အကြင်ကြောင့် ကိလေသဝဋ်လျှင် အခြေခံရှိသော ကမ္မဝဋ်သည် လည်းကောင်း၊ ကမ္မဝဋ်လျှင် အခြေခံရှိသော ဝိပါကဝဋ်သည် လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ကိလေသာဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်လည်း တဏှာစသော စွဲလမ်းမှုလျှင် ရှေ့သွားရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "စွဲလမ်းမှုသုံးပါးတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဝဋ်ကို ပြသခြင်းငှာ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြင်ကြောင့် တဏှာ၏အဖို့၌ဖြစ်သော တရားတို့သည် သမုဒယသစ္စာဖြစ်၍ စက္ခုစသည်တို့သည် ဒုက္ခသစ္စာဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "သစ္စာနှစ်ပါးတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဝဋ်ကို ပြသခြင်းငှာ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သက္ကာယသို့ သွားတတ်သော အကျင့် (သက္ကာယဂါမိနီပဋိပဒါ) အဖြစ် အလိုရှိအပ်သောကြောင့် တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ စွဲလမ်းမှုတို့ကိုသာ သိအပ်ကုန်၏။ "ဤသည်မှာ ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းသည်သာ ဤနေရာ၌ အနုပဿနာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "စွဲလမ်းခြင်းသုံးပါးတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ရှု၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

තිණ්ණං ගාහානං පටිපක්ඛවසෙනාති තණ්හාදිග්ගාහපටිපක්ඛභූතානං දුක්ඛානිච්චානත්තානුපස්සනානං වසෙන, තාහි වා තිණ්ණං ගාහානං පටිපක්ඛවසෙන විනිවෙඨනවසෙන අනුප්පාදනවසෙනාති අත්ථො. පටිපක්ඛවසෙන විවට්ටං දස්සෙතුන්ති යොජනා. සක්කායනිරොධගාමිනී පටිපදාති එත්ථ නිරොධධම්මො සරූපෙනෙව දස්සිතොති ආහ – ‘‘නිරොධො…පෙ… දස්සෙතු’’න්ති. පටිසෙධවචනානීති පටික්ඛෙපවචනානි.

"စွဲလမ်းမှုသုံးပါးတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် စွမ်းအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ တဏှာစသော စွဲလမ်းမှုတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကုန်သော ဒုက္ခ၊ အနိစ္စ၊ အနတ္တ အနုပဿနာတို့၏ စွမ်းအားဖြင့်၊ သို့မဟုတ် ထိုအနုပဿနာတို့ဖြင့် စွဲလမ်းမှုသုံးပါးတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် စွမ်းအားဖြင့်၊ ခွဲထုတ်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့်၊ နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်စေခြင်း စွမ်းအားဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ဆန့်ကျင်ဘက် စွမ်းအားဖြင့် ဝိဝဋ်ကို ပြသခြင်းငှာ" ဟု သမ္ဗန်အပ်၏။ "သက္ကာယချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်းအကျင့်" ဟူသော ဤစကား၌ ချုပ်ငြိမ်းရာတရား (နိရောဓဓမ္မ) ကို ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အားဖြင့်ပင် ပြသအပ်သောကြောင့် "နိရောဓ...ပေ... ပြသခြင်းငှာ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "မြစ်ပယ်သော စကားတို့" ဟူသည်မှာ ပယ်မြစ်သော (ပဋိက္ခေပ) စကားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

425. තණ්හාදීනං අනුපාදියනවචනානි තණ්හාදිට්ඨිවසෙනෙව වුත්තානි තණ්හාදිට්ඨීනංයෙව අභිනන්දනාදිවසෙන පවත්තිසබ්භාවතො. අප්පහීනත්ථො අනුසයත්ථොති [Pg.432] ආහ – ‘‘අනුසෙතීති අප්පහීනො හොතී’’ති අරියමග්ගෙන හි අප්පහීනො ථාමගතො රාගාදිකිලෙසො අනුසයො කාරණලාභෙ සති උප්පජ්ජනාරහභාවතො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. වට්ටදුක්ඛකිලෙසදුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස චෙව කිලෙසදුක්ඛස්ස ච. සඋපාදිසෙසනිබ්බානඤ්හි කිලෙසදුක්ඛස්ස අන්තකරණං, අනුපාදිසෙසනිබ්බානං වට්ටදුක්ඛස්ස.

၄၂၅. တဏှာစသည်တို့ကို မစွဲလမ်းကြောင်း မိန့်ဆိုချက်တို့သည် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ မိန့်ဆိုအပ်ကုန်၏။ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့၏သာလျှင် အဘိနန္ဒန စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်မှု တည်ရှိနေသောကြောင့်တည်း။ မပယ်ရသေးသော အနက်သည် အနုသယ၏ အနက်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "anusetīti appahīno hotī" (အစဉ်ကိန်းအောင်း၏ဟူသည်မှာ မပယ်ရသေးသည်ဖြစ်၏) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အရိယာမဂ်ဖြင့် မပယ်ရသေးဘဲ အားကောင်းနေသော ရာဂစသော ကိလေသာသည် အကြောင်းကို ရရှိသောအခါ ဖြစ်ပေါ်ထိုက်သောကြောင့် အနုသယမည်၏။ ဤနေရာ၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားသည် အောက်၌ မိန့်ဆိုခဲ့ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ "ဝဋ်ဒုက္ခ၊ ကိလေသဒုက္ခတို့၏" ဟူသည်မှာ ဝဋ်ဒုက္ခ၏လည်းကောင်း၊ ကိလေသဒုက္ခ၏လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်သည် ကိလေသဒုက္ခ၏ အဆုံးကို ပြုခြင်းဖြစ်၍ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်သည် ဝဋ်ဒုက္ခ၏ အဆုံးကို ပြုခြင်းဖြစ်၏။

426. තෙසන්ති අනුසයානං. පටික්ඛෙපවසෙනාති පජහනවසෙන, අප්පවත්තිකරණවසෙනාති අත්ථො. අවිජ්ජං පජහිත්වාති අනවසෙසතො අවිජ්ජං අප්පවත්තිධම්මතං ආපාදෙත්වා. කාමං හෙට්ඨිමමග්ගඤාණම්පි අවිජ්ජාපහායිනී විජ්ජා එව, තං පන ඤාණං අවිජ්ජාය අනවසෙසප්පහායකං න හොති, අග්ගමග්ගඤාණෙ පන උප්පන්නෙ අවිජ්ජාය ලෙසොපි නාවසිස්සතීති තදෙව අවිජ්ජාය පහායකන්ති ආහ – ‘‘අරහත්තමග්ගවිජ්ජං උප්පාදෙත්වා’’ති.

၄၂၆. "ထိုတို့၏" ဟူသည်မှာ အနုသယတို့၏ ဖြစ်၏။ "ပယ်မြစ်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ ပယ်စွန့်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့်၊ နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်စေခြင်း စွမ်းအားဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "အဝိဇ္ဇာကို ပယ်စွန့်၍" ဟူသည်မှာ အကြွင်းမဲ့ အဝိဇ္ဇာကို နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်သော သဘောသို့ ရောက်စေ၍ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အောက်မဂ်ဉာဏ်သည်လည်း အဝိဇ္ဇာကို ပယ်တတ်သော ဝိဇ္ဇာပင် ဖြစ်သော်လည်း၊ ထိုမဂ်ဉာဏ်သည် အဝိဇ္ဇာကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်တတ်သည် မဟုတ်။ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ၌မူကား အဝိဇ္ဇာ၏ အမှုန်အမွှားမျှပင် မကြွင်းကျန်တော့သဖြင့် ထိုအရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်သည်သာ အဝိဇ္ဇာကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်စွန့်တတ်သော တရားဖြစ်၏ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "အရဟတ္တမဂ်ဝိဇ္ဇာကို ဖြစ်စေ၍" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

427. සයමෙව තථාගතෙ අත්තනො බුද්ධානුභාවෙන දෙසෙන්තෙ සට්ඨි භික්ඛූ අරහත්තං පත්තාති අනච්ඡරියමෙතං, අථ කිං අච්ඡරියන්ති ආහ ‘‘ඉම’’න්තිආදි. කථෙන්තෙපීති එත්ථ ඉතිසද්දො පකාරත්ථො, ඉමිනාව පකාරෙනාති අත්ථො. පත්තා එවාති සට්ඨි භික්ඛූ අරහත්තං පත්තා එවාති යොජනා. එතම්පි අනච්ඡරියං, සත්ථු සම්මුඛා සාවකා සමුදාගමා මහාභිඤ්ඤා පභින්නපටිසම්භිදා තථා තථා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙන්තීති. තෙනාහ – ‘‘මහාභිඤ්ඤප්පත්තා හි තෙ සාවකා’’ති.

၄၂၇. မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တိုင် မိမိ၏ ဗုဒ္ဓအနုဘော်တော်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူသောအခါ ရဟန်းခြောက်ကျိပ်တို့ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ကြကုန်၏ ဟူသည်မှာ အံ့ဖွယ်မဟုတ်။ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်အရာသည် အံ့ဖွယ်ဖြစ်သနည်း ဟူမူ "imaṃ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "ဟောပြောအပ်သည်ရှိသော်လည်း" ဟူသော ဤစကား၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါသည် အခြင်းအရာ (ပကာရ) အနက်ရှိ၏။ ဤအခြင်းအရာအားဖြင့်ပင် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ရောက်ကြကုန်သည်သာတည်း" ဟူသည်မှာ ရဟန်းခြောက်ကျိပ်တို့သည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ကြကုန်သည်သာတည်း ဟု သမ္ဗန်အပ်၏။ ဤသည်လည်း အံ့ဖွယ်မဟုတ်ပေ။ မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်၌ တပည့်သာဝကတို့သည် ကြီးမြတ်သော ပါရမီဖြည့်ကျင့်မှု ရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ မဟာအဘိညာဉ်သို့ ရောက်ကုန်လျက် ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တဖြစ်ကာ ထိုထိုသို့သော တန်ခိုးပြာဋိဟာရိယနှင့်တကွ တရားကို ဟောကြားတော်မူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ထိုသာဝကတို့သည် မဟာအဘိညာဉ်သို့ ရောက်ကြကုန်သည်သာတည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

මහාමණ්ඩපෙති ලොහපාසාදස්ස පුරතො එව මහාභික්ඛුසන්නිපාතො ජාතොති තෙසං පහොනකවසෙන කතෙ මහති සාණිමණ්ඩපෙති වදන්ති. තෙසුපි ඨානෙසූති තෙසු යථාවුත්තමහාමණ්ඩපාදීසු ඨානෙසු. මහාථෙරො අත්ථීති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. දෙවත්ථෙරස්ස ගුණෙ සුත්වා පසන්නමානසො මහාථෙරො, තථාපි වත්ථසම්පත්තියා පසීදිත්වා ‘‘ත්වං පන න්හාපෙහී’’ති ආහ.

"မဟာမဏ္ဍပ်၌" ဟူသည်မှာ လောဟပြာသာဒ်၏ ရှေ့၌သာလျှင် ကြီးစွာသော ရဟန်းအစည်းအဝေးကြီး ဖြစ်ပေါ်လာသဖြင့် ထိုရဟန်းတို့ ဆံ့လောက်အောင် ပြုလုပ်အပ်သော ကြီးစွာသော တင်းတိမ်မဏ္ဍပ်၌ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "ထိုအရပ်တို့၌လည်း" ဟူသည်မှာ ထိုဆိုခဲ့ပြီးသော မဟာမဏ္ဍပ်စသော အရပ်တို့၌ ဖြစ်၏။ "မဟာထေရ်သည် ရှိ၏" ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ သမ္ဗန်အပ်၏။ ဒေဝမထေရ်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ကြားရသဖြင့် ကြည်ညိုသောစိတ်ရှိသော မဟာမထေရ်သည် သို့သော်လည်း အဝတ်ဝတ္ထုအဆင်တန်ဆာ၏ ပြည့်စုံမှု၌ ကြည်ညိုသဖြင့် "သင်သည်သာ ရေချိုးပေးလော့" ဟု မိန့်ဆို၏။

හෙට්ඨාපාසාදෙති ච කල්‍යාණියමහාවිහාරෙ උපොසථාගාරෙ හෙට්ඨාපාසාදෙ එකදා උපරිපාසාදෙ එකදා, කථෙසීති. චූළනාගස්ස තථා මහතී පරිසා දෙවතානුභාවෙන අභිඤ්ඤාපාදනං අහොසීති කෙචි[Pg.433]. ථෙරො පන මහිද්ධිකො අහොසි, තස්මා තාව මහතිං පරිසං අභිඤ්ඤාපෙසීති අපරෙ.

"ပြာသာဒ်အောက်ထပ်၌" ဟူသည်မှာ ကလျာဏီယမဟာဝိဟာရရှိ ဥပုသ်သိမ်တော်၏ အောက်ထပ်ပြာသာဒ်၌ တစ်ခါ၊ အထက်ထပ်ပြာသာဒ်၌ တစ်ခါ ဟောကြားတော်မူ၏ ဟူလို။ စူဠနာဂမထေရ်၏ ထိုကဲ့သို့သော ကြီးစွာသော ပရိသတ်အား နတ်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ဖြင့် (တရားကို) သိစေခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏ ဟု အချို့သောဆရာတို့ ဆိုကုန်၏။ မထေရ်သည်ကား ကြီးစွာသော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိသူ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုမျှကြီးစွာသော ပရိသတ်အား (တရားကို) သိစေတော်မူ၏ ဟု အခြားသောဆရာတို့ ဆိုကုန်၏။

තතො තතොති තස්සං තස්සං දිසායං. එකොවාති එකච්චො එව, න බහුසො, කතිපයාව පුථුජ්ජනා අහෙසුන්ති අත්ථො. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

"ထိုမှ ထိုမှ" ဟူသည်မှာ ထိုထိုအရပ်မျက်နှာ၌ ဖြစ်၏။ "တစ်ဦးတည်းသာ" ဟူသည်မှာ အချို့တစ်ယောက်သာဖြစ်၍ များစွာမဟုတ်ကုန်။ ပုထုဇဉ်တို့သည် အနည်းငယ်မျှသာ ရှိကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် အောက်၌ မိန့်ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းဖြစ်၍ အလွယ်တကူ သိနိုင်အပ်သည်သာတည်း။

ඡඡක්කසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဆဆက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ၏ လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) သည် ပြီးဆုံးပြီ။

7. මහාසළායතනිකසුත්තවණ්ණනා

၇. မဟာသဠာယတနိကသုတ်ဝဏ္ဏနာ

428. මහන්තානි සළායතනානි අධිකිච්ච පවත්තත්තා මහාසළායතනිකං, මහන්තතා ච තෙසං මහන්තං ලොකසන්නිවාසං අභිබ්‍යාපෙත්වා ඨිතත්තා අයොනිසො ගය්හමානානං මහතො අනත්ථාය සංවත්තනතො, යොනිසො ගය්හමානානං මහතො අත්ථාය හිතාය සුඛාය සංවත්තනතො ච දට්ඨබ්බා. ජොතකන්ති බොධකං.

၄၂၈. ကြီးမြတ်သော သဠာယတနတို့ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် မဟာသဠာယတနိက မည်၏။ ထိုသဠာယတနတို့၏ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်ကိုမူကား ကြီးကျယ်သော လောကသန္နိဝါသတစ်ခုလုံးကို လွှမ်းမိုးပျံ့နှံ့၍ တည်ရှိနေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှလုံးသွင်းမမှန်ဘဲ (အယောနိသောမနသိကာရဖြင့်) ယူအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ကြီးစွာသောအကျိုးမဲ့ဖြစ်ခြင်းငှာ ပုတိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှလုံးသွင်းမှန်စွာ (ယောနိသောမနသိကာရဖြင့်) ယူအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ကြီးစွာသောအကျိုးစီးပွား၊ စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ပုတိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ဇောတကံဟူသည် သိစေတတ်သောတရား (ဉာဏ်) ဖြစ်၏။

429. සිඛාප්පත්තාය විපස්සනාය ජානනම්පි යථාභූතජානනමෙව මග්ගෙන ජානනස්ස ආසන්නකාරණභාවතොති ආහ – ‘‘සහවිපස්සනෙන මග්ගෙන අජානන්තො’’ති. වුඩ්ඪිං ගච්ඡන්තීති පච්චයසමොධානෙන භවයොනිගතිඨිතිසත්තාවාසපාළියා අපරාපරං පරිවුද්ධිං ගච්ඡන්ති. එවංභූතා පගුණභාවමාපාදිතා සමථවිපස්සනාධම්මා විය සුට්ඨුතරං වසීභාවං පාපිතා ඣානාභිඤ්ඤා විය ච වසීභූතා හුත්වා උපරූපරි බ්‍රූහෙන්තීති ආහ – ‘‘වසීභාවං ගච්ඡන්තී’’ති. තථා හි තෙ කදාචි භවපත්ථනාය අනුප්පාදිතායපි අප්පහීනභාවෙනෙවස්සා තිට්ඨන්ති. අකුසලා ධම්මාව යෙභුය්‍යෙන දස්සනායතනෙන විනාසදස්සනතො පවත්තන්ති පරිවඩ්ඪන්ති ච. පඤ්චද්වාරිකදරථාති පඤ්චද්වාරිකජවනසහගතා අකුසලදරථා. එවං මනොද්වාරිකදරථා වෙදිතබ්බා. සන්තාපාති දරථෙහි බලවන්තො සම්පයුත්තධම්මානං නිස්සයස්ස ච සන්තාපනකරා. පරිළාහාති තතොපි බලවතරා තෙසංයෙව පරිදහනකරා.

၄၂၉. ထွတ်ထိပ်သို့ရောက်သော ဝိပဿနာဖြင့် သိခြင်းသည်လည်း မဂ်ဖြင့်သိခြင်း၏ နီးကပ်သောအကြောင်းဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိခြင်းသာလျှင်တည်း၊ ထို့ကြောင့် 'ဝိပဿနာနှင့်တကွသော မဂ်ဖြင့် မသိသူသည်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏' ဟူသည် အကြောင်းတရားတို့ ပေါင်းဆုံမိခြင်းကြောင့် ဘဝ၊ ယောနိ၊ ဂတိ၊ ဌိတိ၊ သတ္တာဝါသ ပါဠိတော်နည်းဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုးပွားခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ ဤသို့ဖြစ်ကုန်သော၊ ကျွမ်းကျင်လေ့လာအပ်သော သမထဝိပဿနာတရားတို့ကဲ့သို့ အလွန်ကောင်းမွန်စွာ နိုင်နင်းခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်ကုန်သော၊ ဈာန် အဘိညာဉ်တို့ကဲ့သို့ နိုင်နင်းခြင်းရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ အထက်ထက် တိုးပွားစေကုန်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဝသီဘော် (နိုင်နင်းခြင်း) သို့ ရောက်ကုန်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်လည်းကောင်း ထိုတရားတို့သည် တစ်ရံတစ်ဆစ်သော် ဘဝတောင့်တမှု မဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော်လည်း မပယ်အပ်သေးသည်၏အဖြစ်ကြောင့်သာလျှင် တည်ရှိကုန်၏။ အကုသိုလ်တရားတို့သည်သာလျှင် အများအားဖြင့် ဒဿနာယတနကို ဖျက်ဆီးရှုခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ တိုးပွားကုန်၏။ 'ငါးဒွါရ၌ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်း' ဟူသည် ငါးဒွါရ၌ဖြစ်သော ဇောနှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော အကုသိုလ်ပူပန်ခြင်းတို့တည်း။ ဤအတူ မနောဒွါရ၌ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်းတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ 'သန္တာပ (ပြင်းစွာပူပန်ခြင်း)' ဟူသည် ပူပန်ခြင်းတို့ထက် အားကြီးကုန်လျက် ယှဉ်ဖော်ဘက်တရားတို့နှင့် မှီရာမှီတုန်းကို ပူလောင်စေတတ်ကုန်သော တရားတို့တည်း။ 'ပရိဠာဟ (တက်လှန်ပူလောင်ခြင်း)' ဟူသည် ထိုပြင်းစွာပူပန်ခြင်းထက်လည်း အားကြီးကုန်လျက် ထိုတရားတို့ကိုပင် လောင်မြိုက်စေတတ်ကုန်သော တရားတို့တည်း။

430. පඤ්චද්වාරිකසුඛං, න කායප්පසාදසන්නිස්සිතසුඛමෙව. මනොද්වාරිකසුඛන්ති මනොද්වාරිකචිත්තසන්නිස්සිතසුඛං, න යං කිඤ්චි චෙතසිකසුඛං තස්ස කායිකසුඛග්ගහණෙනෙව [Pg.434] ගහිතත්තා. පඤ්චද්වාරිකජවනෙන සමාපජ්ජනං වා වුට්ඨානං වා නත්ථීති ඉදං මනොද්වාරිකජවනෙන තස්ස සම්භවං දස්සෙතුං, මග්ගස්ස වසෙන වුත්තං, න පන තප්පසඞ්ගසඞ්කානිවත්තනත්ථං. විඤ්ඤත්තිමත්තම්පි ජනෙතුං අසමත්ථං සමාපජ්ජනස්ස කථං පච්චයො හොති, බුද්ධානං පන භගවන්තානං හොතීති චෙ? තථාපි තස්ස ආසන්නට්ඨානෙ පඤ්චද්වාරිකචිත්තප්පවත්තියා අසම්භවො එව තාදිසස්ස පුබ්බාභොගස්ස තස්මිං කාලෙ අසම්භවතො. එතෙනෙව යා කෙසඤ්චි අරියධම්මෙ අකොවිදානං ඝටසභාවාදීසු බුද්ධිතුල්‍යකාරිතාපත්තිචොදනා; සා පටික්ඛිත්තාති දට්ඨබ්බා තංතංපුරිමාභොගවසෙන තෙන තෙන පඤ්චද්වාරිකාභිනියතමනොවිඤ්ඤාණස්ස පරතො පවත්තමානමනොවිඤ්ඤාණෙන තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ වණ්ණසණ්ඨානාදිවිසෙසස්ස විනිච්ඡිනිතබ්බතො. උප්පන්නමත්තකමෙව හොතීති පඤ්චද්වාරිකජවනං තාදිසං කිඤ්චි අත්ථනිච්ඡයකිච්චං කාතුං න සක්කොති, කෙවලං උප්පන්නමත්තමෙව හොති. අයන්ති ‘‘ආදීනවානුපස්සිනො’’තිආදිනා වුත්තා.

၄၃၀. 'ငါးဒွါရ၌ဖြစ်သော ချမ်းသာ' ဟူသည် ကာယပသာဒကို မှီ၍ဖြစ်သော ချမ်းသာသက်သက်မျှ မဟုတ်ပေ။ 'မနောဒွါရ၌ဖြစ်သော ချမ်းသာ' ဟူသည် မနောဒွါရစိတ်ကိုမှီ၍ ဖြစ်သော ချမ်းသာတည်း၊ ရရာ စေတသိကချမ်းသာ မဟုတ်ပေ၊ ထိုစေတသိကချမ်းသာကို ကာယိကသုခကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် ယူအပ်ပြီးသောကြောင့်တည်း။ 'ငါးဒွါရဇောဖြင့် ဝင်စားခြင်း သို့မဟုတ် ထခြင်း မရှိ' ဟူသော ဤစကားကို မနောဒွါရဇောဖြင့် ထိုဝင်စားခြင်း စသည် ဖြစ်နိုင်ပုံကို ပြခြင်းငှာ မဂ်၏အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏၊ ထိုဝင်စားခြင်း စသည် ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခွင့်ရှိပုံကို ယုံမှားသံသယ ဖြေဖျောက်ရန်အတွက်မူ မဟုတ်ပေ။ ဝိညတ်မျှကိုမျှ ဖြစ်စေရန် မတတ်နိုင်သော ပဉ္စဒွါရိကဇောသည် ဝင်စားခြင်း၏ အဘယ်သို့ အထောက်အပံ့ ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်း၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့အားမူကား ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါသလောဟု မေးအံ့။ သို့သော်လည်း ထိုဝင်စားခြင်း၏ နီးကပ်သောကာလ၌ ငါးဒွါရစိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်သည်သာတည်း၊ ထိုသို့သော ရှေးဦးနှလုံးသွင်းခြင်းသည် ထိုအချိန်၌ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ဤအကြောင်းကြောင့်ပင် အရိယဓမ္မ၌ မကျွမ်းကျင်သော အချို့သူတို့၏ အိုး၏သဘော စသည်တို့၌ ဘုရားရှင်နှင့်တူစွာ ပြုလုပ်အပ်သောအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း၏ စောဒနာစကားသည် ပယ်အပ်ပြီဟု မှတ်အပ်၏၊ ထိုထို ရှေးဦးနှလုံးသွင်းမှု၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုထို ငါးဒွါရ၌ မြဲမြံစွာဖြစ်သော မနောဝိညာဉ်၏ နောက်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော မနောဝိညာဉ်ဖြင့် ထိုထိုအာရုံ၌ အဆင်း သဏ္ဌာန် စသောအထူးကို ဆုံးဖြတ်အပ်သောကြောင့်တည်း။ 'ဖြစ်ကာမျှသာ ဖြစ်၏' ဟူသည် ငါးဒွါရဇောသည် ထိုသို့သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆုံးဖြတ်တတ်သော ကိစ္စတစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မပြုနိုင်ပေ၊ စင်စစ် ဖြစ်ကာမျှသာ ဖြစ်၏။ 'ဤသည်' ဟူသည် 'အပြစ်ကို ရှုလေ့ရှိသောသူ၏' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော ရှုနည်းတည်း။

431. කුසලචිත්ත…පෙ… භූතස්සාති වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාසහගතකුසලචිත්තස්ස සම්පයුත්තචෙතොසුඛසමඞ්ගීභූතස්ස. පුබ්බසුද්ධිකාති මග්ගුප්පත්තිතො, විපස්සනාරම්භතොපි වා පුබ්බෙව සුද්ධා. තෙනාහ – ‘‘ආදිතො පට්ඨාය පරිසුද්ධාව හොන්තී’’ති. සබ්බත්ථකකාරාපකඞ්ගානීති සීලවිසොධනස්ස චිත්තසමාධානස්ස විපස්සනාභියොගස්ස මග්ගෙන පහාතබ්බකිලෙසපහානස්සාති සබ්බස්සපි මග්ගසම්භාරකිච්චස්ස කාරාපකඞ්ගානි. අට්ඨඞ්ගිකො වාති පඨමජ්ඣානිකො වා අට්ඨඞ්ගිකො, දුතියජ්ඣානිකො වා සත්තඞ්ගිකො හොති.

၄၃၁. "ကုသိုလ်စိတ်...ပ... ဖြစ်သောသူအား" ဟူသည် ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော ကုသိုလ်စိတ်ရှိ၍ ယှဉ်ဖော်ဘက် စေတသိကချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံသူအား (ဆိုလိုသည်။) "ရှေးဦးစွာ စင်ကြယ်ခြင်းရှိကုန်သော" ဟူသည် မဂ်မဖြစ်ပေါ်မီကသော်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာမစတင်မီကသော်လည်းကောင်း ရှေးဦးကပင် စင်ကြယ်ကုန်သော။ ထို့ကြောင့် "အစမှစ၍ စင်ကြယ်ကုန်သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ခပ်သိမ်းသောကိစ္စတို့ကို ပြုစေတတ်သောအင်္ဂါတို့" ဟူသည် သီလကို စင်ကြယ်စေခြင်း၊ စိတ်ကို တည်ကြည်စေခြင်း (သမာဓိ)၊ ဝိပဿနာ၌ အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်း၊ မဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခြင်းဟူသော ခပ်သိမ်းသော မဂ်၏ အဆောက်အဦကိစ္စတို့ကို ပြုစေတတ်သော အင်္ဂါတို့ ဖြစ်သည်။ "ရှစ်ပါးအင်္ဂါရှိသော (မဂ္ဂင်) သော်လည်းကောင်း" ဟူသည် ပထမဈာန်မဂ်သည် ရှစ်ပါးအင်္ဂါရှိ၏၊ ဒုတိယဈာန်မဂ်သည် ခုနစ်ပါးအင်္ဂါရှိ၏။

ඉමමෙව සුත්තපදෙසං ගහෙත්වාති, ‘‘යා තථාභූතස්ස දිට්ඨී’’තිආදිනා සම්මාදිට්ඨිආදීනං පඤ්චන්නංයෙව තස්මිං ඨානෙ ගහිතත්තා ලොකුත්තරමග්ගො පඤ්චඞ්ගිකොති වදති. සොති තථා වදන්තො විතණ්ඩවාදී. අනන්තරවචනෙනෙවාති, ‘‘යා තථාභූතස්ස දිට්ඨී’’තිආදිවචනස්ස, ‘‘එවමස්සාය’’න්තිආදිනා අනන්තරවචනෙන. පටිසෙධිතබ්බොති පටික්ඛිපිතබ්බො. ‘‘අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති හි ඉදං වචනං අරියමග්ගස්ස පඤ්චඞ්ගිකභාවං උජුකමෙව පටික්ඛිපති. යදි එවං ‘‘යා තථාභූතස්ස දිට්ඨී’’තිආදිනා තත්ථ පඤ්චන්නං එව අඞ්ගානං ගහණං කිමත්ථියන්ති ආහ ‘‘උත්තරි චා’’තිආදි. සම්මාවාචං භාවෙති අරියමග්ගසමඞ්ගී. තෙනාහ ‘‘මිච්ඡාවාචං පජහතී’’ති. යස්මිඤ්හි [Pg.435] ඛණෙ සම්මාවාචා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡති, තස්මිංයෙව මිච්ඡාවාචා පජහීයතීති. සහෙව විරතියා පූරෙන්ති සමුච්ඡෙදවිරතියා විනා දුක්ඛපරිඤ්ඤාදීනං අසම්භවතො. ආදිතො පට්ඨාය පරිසුද්ධානෙව වට්ටන්ති පරිසුද්ධෙ සීලෙ පතිට්ඨිතස්සෙව භාවනාය ඉජ්ඣනතො. යථාවුත්තමත්ථං ගන්ථන්තරෙනපි සමත්ථෙතුං, ‘‘සුභද්දසුත්තෙපි චා’’තිආදි වුත්තං. අනෙකෙසු සුත්තසතෙසු අට්ඨඞ්ගිකොව මග්ගො ආගතො, න පඤ්චඞ්ගිකොති අධිප්පායො.

"ဤသုတ်ချက်ကိုပင် ယူ၍" ဟူသည် "ဟုတ်မှန်သောအားဖြင့် သိမြင်သော ထိုသူ၏ အယူသည်" အစရှိသည်ဖြင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိအစရှိသော ငါးပါးတို့ကိုသာလျှင် ထိုနေရာ၌ ယူအပ်သောကြောင့် လောကုတ္တရာမဂ်သည် ငါးပါးသောအင်္ဂါရှိ၏ဟု ပြောဆိုတတ်၏။ ထိုသို့ ပြောဆိုသောသူသည် ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ဖြစ်၏။ "ချက်ချင်းဖြစ်သော စကားဖြင့်သာလျှင်" ဟူသည် "ဟုတ်မှန်သောအားဖြင့် သိမြင်သော ထိုသူ၏ အယူသည်" စသော စကား၏၊ "ဤသို့ ဤသူအား" စသည်ဖြင့် ချက်ချင်းဖြစ်သော နောက်စကားဖြင့်။ "ပယ်မြစ်အပ်၏" ဟူသည် ပယ်စွန့်အပ်၏။ "မြတ်သော ရှစ်ပါးသောအင်္ဂါရှိသော မဂ်" ဟူသော ဤစကားသည် အရိယမဂ်၏ ငါးပါးအင်္ဂါရှိသောအဖြစ်ကို တိုက်ရိုက်ပင် ငြင်းပယ်သောကြောင့်တည်း။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ "ဟုတ်မှန်သောအားဖြင့် သိမြင်သော ထိုသူ၏ အယူသည်" စသည်ဖြင့် ထိုနေရာ၌ ငါးပါးသောအင်္ဂါတို့ကိုသာ ယူခြင်းသည် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်းဟူမူ "ထို့ပြင်လည်း" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အရိယမဂ်နှင့် ပြည့်စုံသူသည် သမ္မာဝါစာကို ပွားစေ၏၊ ထို့ကြောင့် "မိစ္ဆာဝါစာကို ပယ်စွန့်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြင်ခဏ၌ သမ္မာဝါစာသည် ပွားများခြင်းအပြည့်အစုံသို့ ရောက်၏၊ ထိုခဏ၌ပင် မိစ္ဆာဝါစာကို ပယ်စွန့်ပြီးဖြစ်၏ဟူလို။ ဝိရတီနှင့်တကွသာလျှင် ပြည့်စုံစေအပ်ကုန်၏၊ သမုစ္ဆေဒဝိရတ် မပါဘဲ ဒုက္ခပရိညာ စသည်တို့ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ အစမှစ၍ စင်ကြယ်ကုန်သည်သာလျှင် ဖြစ်ထိုက်ကုန်၏၊ စင်ကြယ်သော သီလ၌ တည်သူအားသာလျှင် ဘာဝနာ ပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကို အခြားသော ကျမ်းဂန်ဖြင့်လည်း ထောက်ခံခြင်းငှာ "သုဘဒ္ဒသုတ်၌လည်း" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ရာပေါင်းများစွာသော သုတ်တို့၌ ရှစ်ပါးသောအင်္ဂါရှိသော မဂ်သာလျှင် လာရှိ၏၊ ငါးပါးသောအင်္ဂါရှိသော မဂ်မဟုတ်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်တည်း။

සම්මාසති මග්ගක්ඛණෙ කායානුපස්සනාදිචතුකිච්චසාධිකා හොතීති තං චතුබ්බිධං කත්වා දස්සෙන්තො, ‘‘මග්ගසම්පයුත්තාව චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති ආහ. න චතුමග්ගසම්පයුත්තතාවසෙන. එස නයො සම්මප්පධානාදීසුපි. අඤ්ඤමඤ්ඤානතිවත්තමානා යුගනද්ධා යුත්තා විය අරියමග්ගයුගනද්ධා අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිබද්ධාති යුගනද්ධා. තෙනාහ – ‘‘එකක්ඛණිකයුගනන්ධා’’ති අරියමග්ගක්ඛණෙ එව හි සමථවිපස්සනා එකක්ඛණිකා හුත්වා සමධුරං වත්තන්ති. තෙනෙවාහ ‘‘එතෙ හී’’තිආදි. අඤ්ඤස්මිං ඛණෙ සමාපත්ති, අඤ්ඤස්මිං විපස්සනාති ඉදං තෙසං තත්ථ තත්ථ කිච්චතො අධිකභාවං සන්ධාය වුත්තං, න අඤ්ඤථා. න හි පඤ්ඤාරහිතා සමාපත්ති, සමාධිරහිතා ච විපස්සනා අත්ථි. අරියමග්ගෙ පන එකක්ඛණිකා සමධුරතාය එකරසභාවෙනාති අත්ථො. ඵලවිමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්ති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

သမ္မာသတိသည် မဂ်ခဏ၌ ကာယာနုပဿနာ စသော ကိစ္စလေးပါးကို ပြီးစေတတ်၏ဟူ၍ ထိုသမ္မာသတိကို လေးပါးအပြားပြု၍ ပြလိုသဖြင့် "မဂ်နှင့်ယှဉ်သော သတိပဋ္ဌာန်တို့သည် လေးပါးတို့သာတည်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ မဂ်လေးပါးနှင့် ယှဉ်သည်၏အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်။ ဤနည်းသည် သမ္မပ္ပဓာန် စသည်တို့၌လည်း နည်းတူပင်တည်း။ အချင်းချင်း မကျော်လွန်ဘဲ ထမ်းပိုးဖြင့် ကပ်၍ တပ်အပ်သော နွားတို့ကဲ့သို့၊ အရိယမဂ်တည်းဟူသော ထမ်းပိုးဖြင့် ယှဉ်စပ်လျက် အချင်းချင်း ဆက်စပ်နေသောကြောင့် "ယုဂနန္ဓ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "ဧကက္ခဏိကယုဂနန္ဓ" (တစ်ခဏချင်း ယုဂနန္ဓဖြစ်ခြင်း) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အရိယမဂ်ခဏ၌သာလျှင် သမထနှင့် ဝိပဿနာတို့သည် တစ်ခဏချင်းဖြစ်၍ ညီမျှသော ဝန်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဖြစ်ပွားကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဧတေ ဟိ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အခြားသောခဏ၌ သမာပတ်ဖြစ်ခြင်း၊ အခြားသောခဏ၌ ဝိပဿနာဖြစ်ခြင်းဟူသော ဤစကားသည် ထိုသမထ ဝိပဿနာတို့၏ ထိုထိုခဏ၌ ကိစ္စအားဖြင့် လွန်ကဲသည်၏အဖြစ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မဟုတ်။ ပညာကင်းသော သမာပတ်သည်လည်းကောင်း၊ သမာဓိကင်းသော ဝိပဿနာသည်လည်းကောင်း မရှိသည်သာတည်း။ အရိယမဂ်၌မူကား တစ်ခဏချင်းဖြစ်၍ ညီမျှသော ဝန်ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် တစ်ခုတည်းသော အရသာရှိသည်၏အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပွား၏ဟု အနက်ရှိ၏။ "ဖလဝိမုတ္တိ" ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ဝိမုတ္တိတည်း။ ကြွင်းသောစကားသည် အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း သိလွယ်သည်သာတည်း။

මහාසළායතනිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

မဟာသဠာယတနိကသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

8. නගරවින්දෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

၈. နဂရဝိန္ဒေယျသုတ်အဖွင့်။

435. සමවිසමං චරන්තීති කායසමාදිං සමඤ්ඤෙව, කායවිසමාදිං විසමඤ්ඤෙව චරන්ති කරොන්ති පටිපජ්ජන්ති. තං පන සමවිසමං අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධත්තා විසදිසත්තා න එකස්මිං කාලෙ සම්භවතීති ආහ – ‘‘කාලෙන සමං කාලෙන විසම’’න්ති. සමචරියම්පි හි එතන්ති පුබ්බෙ සමචරියාය ජොතිතත්තා වුත්තං.

၄၃၅. "သမဝိသမံ စရန္တိ" ဟူသည် ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော ကောင်းမှု စသည်တို့ကို ညီညွတ်စွာလည်းကောင်း၊ ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော မကောင်းမှု စသည်တို့ကို မညီညွတ်စွာလည်းကောင်း ကျင့်ကြကုန်၏၊ ပြုကြကုန်၏၊ ဆောက်တည်ကြကုန်၏။ ထိုညီညွတ်ခြင်းနှင့် မညီညွတ်ခြင်း (သမဝိသမ) သည် အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍ မတူညီသောကြောင့် တစ်ချိန်တည်း၌ မဖြစ်နိုင်ဟု ပြလိုသဖြင့် "အချို့သောအခါ၌ ညီညွတ်စွာ၊ အချို့သောအခါ၌ မညီညွတ်စွာ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤကျင့်ခြင်းသည် သမစရိယာ (ညီညွတ်စွာကျင့်ခြင်း) လည်း ဖြစ်၏ဟူ၍ ရှေး၌ သမစရိယာကို ထင်ရှားစေသောကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။

437. ආකරොන්ති අධිප්පෙතමත්ථං ඤාපෙන්ති පබොධෙන්තීති ආකාරා, ඤාපකකාරණන්ති ආහ – ‘‘කෙ ආකාරාති කානි කාරණානී’’ති. අනුබුද්ධියොති [Pg.436] අනුමානඤාණානි. තඤ්හි යථාදිට්ඨමත්ථං දිට්ඨභාවෙන අන්වෙති අනුගච්ඡතීති ‘‘අන්වයා’’ති වුච්චති. හරිතතිණචම්පකවනාදිවසෙනාති හරිතකම්බලාදිසදිසතිණාදිවසෙන විත්ථාරිතකනකපටාදිසදිවිකසිතචම්පකවනාදිවසෙන. ආදිසද්දෙන චෙත්ථ කීචකවෙණුසද්දමධුරසඵලාඵලවසෙන සද්දරසානං අත්ථිභාවො වෙදිතබ්බොති. චම්පකවසෙනෙව පන ඵස්සගන්ධානම්පි අත්ථිභාවො වුත්තොති. තෙනාහ – ‘‘රූපාදයො පඤ්ච කාමගුණා අත්ථී’’ති. ‘‘ඉත්ථිරූපාදීනි සන්ධායෙතං කථිත’’න්ති වත්වා ඉන්ද්‍රියබද්ධා වා හොන්තු රූපාදයො අනින්ද්‍රියබද්ධා වා, සබ්බෙපි චෙතෙ කිලෙසුප්පත්තිනිමිත්තතාය කාමගුණා එවාති චොදනං සන්ධාය විසභාගිත්ථිගතා රූපාදයො සවිසෙසං කිලෙසුප්පත්තිනිමිත්තන්ති දස්සෙන්තො, ‘‘තානි හී’’තිආදිමාහ.

၄၃၇. အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ပြုတတ်ကုန်၏၊ သိစေတတ်ကုန်၏၊ နိုးကြားစေတတ်ကုန်၏ဟူ၍ "အာကာရ" မည်ကုန်၏။ သိစေတတ်သောအကြောင်းဟု ပြလိုသဖြင့် "ကေ အာကာရာတိ ကာနိ ကာရဏာနီတိ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "အနုဗုဒ္ဓိယော" ဟူသည် အနုမာနဉာဏ်တို့တည်း။ ထိုဉာဏ်သည် မြင်အပ်ပြီးသော အနက်ကို မြင်အပ်သည့်အဖြစ်ဖြင့် အစဉ်လိုက်တတ်သောကြောင့် "အနွယ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "ဟရိတတိဏစမ္ပကဝနာဒိဝသေနာတိ" ဟူသည် စိမ်းစိုသော ကမ္ဗလာနှင့်တူသော မြက်စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖြန့်ခင်းအပ်သော ရွှေကော်ဇောနှင့်တူသော ပွင့်လန်းသော စမ္ပာတော စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် ဝါးပုလွေသံ၊ သာယာသော အသီးအနှံ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အသံ၊ အရသာတို့၏ ရှိသည်၏အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ စမ္ပာတော စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း တွေ့ထိစရာ (ဖောဋ္ဌဗ္ဗ)၊ အနံ့တို့၏ ရှိသည်၏အဖြစ်ကိုလည်း မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ရူပါဒိငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့သည် ရှိကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဤစကားကို မိန်းမ၏ ရူပစသည်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုပြီး၍၊ သန္တတိနှင့် ယှဉ်သည်ဖြစ်စေ၊ မယှဉ်သည်ဖြစ်စေ ထိုရူပစသည်တို့သည် ကိလေသာဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အလုံးစုံတို့သည် ကာမဂုဏ်တို့သာတည်းဟူသော စောဒနာကို ရည်ညွှန်း၍ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မိန်းမနှင့် စပ်လျဉ်းသော ရူပစသည်တို့သည် အထူးသဖြင့် ကိလေသာဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် "တာနိ ဟိ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

තත්ථ තානීති රූපාදීනි. හි-සද්දො හෙතුඅත්ථො. තෙන යථාවුත්තමත්ථං සමත්ථෙති, ‘‘යස්මා පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති, තස්මා ඉත්ථිරූපාදීනි සන්ධාය එතං කථිත’’න්ති. පුරිසස්ස චිත්තන්ති පුරිසස්ස චතුභූමකං කුසලචිත්තං පරියාදාය ගහෙත්වා අන්තොමුට්ඨිගතං විය කත්වා. ‘‘හත්ථිකායං පරියාදියිත්වා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.126) හි ගහණං පරියාදානං නාම, ‘‘අනිච්චසඤ්ඤා භාවිතා බහුලීකතා සබ්බං කාමරාගං පරියාදියතී’’තිආදීසු (සං. නි. 3.102) ඛෙපනං පරියාදානං, ඉධ උභයම්පි වට්ටති. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං සුත්තෙනෙව සාධෙතුං, ‘‘යථාහා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ’’තිආදීසු න-කාරො පටිසෙධත්ථො. අහන්ති භගවා අත්තානං නිද්දිසති. භික්ඛවෙති භික්ඛූ ආලපති. අඤ්ඤන්ති ඉදානි වත්තබ්බං ඉත්ථිරූපතො අඤ්ඤං. එකරූපම්පීති එකම්පි රූපං. සමනුපස්සාමීති ඤාණස්ස සමනුපස්සනා අධිප්පෙතා, හෙට්ඨා න-කාරං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – ‘‘අහං, භික්ඛවෙ, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සබ්බසො ඔලොකෙන්තො අඤ්ඤං එකරූපම්පි න සමනුපස්සාමී’’ති. යං එවං පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතීති යං රූපං රූපගරුකස්ස පුරිසස්ස සබ්බම්පි කුසලචිත්තං පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන පරියාදියිත්වා ගහෙත්වා ඛෙපෙත්වා ච තිට්ඨති. යථයිදං ඉත්ථිරූපන්ති ඉත්ථියා රූපකායං. රූපසද්දො ඛන්ධාදිඅනෙකත්ථවාචකො, ඉධ පන ඉත්ථියා චතුසමුට්ඨානෙ රූපායතනෙ වණ්ණධාතුයං දට්ඨබ්බො. ‘‘ඉත්ථිරූපං, භික්ඛවෙ, පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතී’’ති [Pg.437] ඉදං පුරිමස්සෙව දළ්හීකරණත්ථං වුත්තං. පුරිමං ‘‘යථයිදං, භික්ඛවෙ, ඉත්ථිරූප’’න්ති ඉදං ඔපම්මවසෙන වුත්තං, ඉදං පරියාදානභාවෙ නිදස්සනන්ති දට්ඨබ්බං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ထိုစကား၌ "တာနိ" ဟူသည် ရူပစသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဟိ" သဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြအနက်ရှိ၏။ ထို "ဟိ" သဒ္ဒါဖြင့် ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်ကို ပြီးစေတတ်၏၊ "အကြင်ကြောင့် ယောက်ျား၏ စိတ်ကို ကုန်စေ၍ တည်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် မိန်းမ၏ ရူပစသည်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဤစကားကို မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပုရိသဿ စိတ္တံ" ဟူသည် ယောက်ျား၏ ဘုံလေးပါး၌ ဖြစ်သော ကုသိုလ်စိတ်ကို လွှမ်းမိုးယူ၍ လက်ဆုပ်တွင်းသို့ သွင်းဘိသကဲ့သို့ ပြု၍။ "ဟတ္ထိကာယံ ပရိယာဒိယိတွာ" စသည်တို့၌ (သံ၊ နိ၊ ၁၊ ၁၂၆) ကုန်စေခြင်း (ယူခြင်း) ကို "ပရိယာဒါန" ဟု ခေါ်၏။ "အနိစ္စသညာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သဗ္ဗံ ကာမရာဂံ ပရိယာဒိယတိ" စသည်တို့၌ (သံ၊ နိ၊ ၃၊ ၁၀၂) ကုန်ခမ်းစေခြင်းကို "ပရိယာဒါန" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤ၌ နှစ်မျိုးလုံးပင် အပ်စပ်၏။ ယခုအခါ၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်ကို သုတ်တော်ဖြင့်သာ ပြီးစေခြင်းငှာ "ယထာဟ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုပါဠိ၌ "နာဟံ ဘိက္ခဝေ" စသည်တို့တွင် "န" ကာရသည် ပယ်မြစ်ခြင်းအနက်ရှိ၏။ "အဟံ" ဟူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိကိုယ်ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ "ဘိက္ခဝေ" ဟူ၍ ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူ၏။ "အညံ

නගරවින්දෙය්‍යසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

နဂရဝိန္ဒေယျသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေသော ဋီကာ (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

9. පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධිසුත්තවණ්ණනා

၉. ပိဏ္ဍပါတပါရိသုဒ္ဓိသုတ်အဖွင့်။

438. ධම්මසෙනාපතිනො පටිසල්ලීයනස්ස අධිප්පෙතත්තා, උපරි ච පාළියං, ‘‘සුඤ්ඤතාවිහාරෙන ඛො අහං, භන්තෙ, එතරහි බහුලං විහරාමී’’ති (ම. නි. 3.438) වුත්තත්තා ‘‘පටිසල්ලානාති ඵලසමාපත්තිතො’’ති ආහ.

၄၃၈. ဓမ္မသေနာပတိ (အရှင်သာရိပုတ္တရာ) ၏ တစ်ပါးတည်း ဆိတ်ငြိမ်စွာ သီတင်းသုံးတော်မူခြင်းကို ရည်ရွယ်တော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အထက်ပါဠိတော်၌ "မြတ်စွာဘုရား... အကျွန်ုပ်သည် ယခုအခါ သုညတဝိဟာရဖြင့် များစွာ နေပါ၏" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ဆိတ်ငြိမ်ရာမှ (ထခြင်း) ဟူသည် ဖလသမာပတ်မှ (ထခြင်း) ဖြစ်သည်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

විප්පසන්නානීති විසෙසතො පසන්නානි. ඔකාසවසෙනාති ඉන්ද්‍රියානං පතිට්ඨිතොකාසවසෙන. නනු තානි ඉන්ද්‍රියානි සභාවතො විප්පසන්නානි හොන්තීති? සච්චං හොන්ති. න හිදං තාදිසං පසන්නතං සන්ධාය වුත්තං, ඉදං පන සන්තපණීතසමාපත්තිසමුට්ඨිතානං පච්චුපට්ඨිතානං චිත්තජරූපානං වසෙන සෙසතිසන්තතිරූපානං සෙට්ඨතරං පණීතභාවාපත්තිං සන්ධාය වුත්තං. ඵලසමාපත්තිතොති සුඤ්ඤතානුපස්සනාවසෙන සමාපන්නඵලසමාපත්තිතො. මහන්තානං බුද්ධාදීනං පුරිසානං විහාරො මහාපුරිසවිහාරො. තෙනාහ – ‘‘බුද්ධ…පෙ… විහාරො’’ති. විහාරතො පට්ඨායාති පරික්ඛිත්තෙ ච විහාරෙ පරික්ඛෙපතො පට්ඨාය, අපරික්ඛිත්තෙ ච පරික්ඛෙපාරහට්ඨානතො පට්ඨාය. කෙචි පන ‘‘විහාරබ්භන්තරතො පට්ඨායා’’ති වදන්ති. යාව ගාමස්ස ඉන්දඛීලාති ගාමස්ස අබ්භන්තරින්දඛීලො. ගෙහපටිපාටියාචරිත්වාති පිණ්ඩාය චරිත්වා. යාව නගරද්වාරෙන නික්ඛමනාති නගරද්වාරෙන යාව නික්ඛමනපදෙසා. යාව විහාරාති යාව විහාරබ්භන්තරා. පටික්කන්තමග්ගොති නිවත්තනමග්ගො. ආරම්මණෙ පටිහඤ්ඤනාකාරෙන පවත්තමානම්පි පටිඝසම්පයුත්තං චිත්තෙ පටිහනන්තං විය පවත්තතීති ආහ – ‘‘චිත්තෙ පටිහඤ්ඤනකිලෙසජාත’’න්ති. දිවසඤ්ච රත්තිඤ්ච අනුසික්ඛන්තෙනාති එතංයෙව රාගාදිප්පහායිනිං සම්මාපටිපත්තිං දිවා ච රත්තිඤ්ච අනු අනු සික්ඛන්තෙන උපරූපරි වඩ්ඪෙන්තෙන.

“ဝိပ္ပသန္နာနိ” ဟူသည် ထူးခြားစွာ ကြည်လင်ကုန်သော ဟူလို။ “ဩကာသဝသေန” ဟူသည် ဣန္ဒြေတို့၏ တည်ရာအရပ် အခွင့်အားဖြင့် ဟူလို။ ထိုဣန္ဒြေတို့သည် သဘောအားဖြင့် ကြည်လင်သည် မဟုတ်ပါလော? မှန်ပေ၏၊ ကြည်လင်ကုန်၏။ သို့သော် ဤစကားကို ထိုသို့သော ကြည်လင်မှုကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်မဟုတ်၊ ငြိမ်းအေးမွန်မြတ်သော သမာပတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်၍ ထင်ရှားရှိသော စိတ္တဇရုပ်များ၏ စွမ်းအားဖြင့် ကြွင်းသော သန္တတိသုံးပါး အရုပ်တို့၏ သာလွန်ထူးကဲ မွန်မြတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ “ဖလသမာပတ္တိတော” ဟူသည် သုညတာနုပဿနာအားဖြင့် ဝင်စားအပ်သော ဖလသမာပတ်ကြောင့် ဟူလို။ ဘုရားအစရှိသော ကြီးမြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ နေခြင်းသည် မဟာပုရိသဝိဟာရ မည်၏။ ထို့ကြောင့် “ဗုဒ္ဓ...ပေ... ဝိဟာရော” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဝိဟာရတော ပဋ္ဌာယ” ဟူသည် ခြံရံအပ်သော ကျောင်းတိုက်၌ တံတိုင်းမှ စ၍လည်းကောင်း၊ မခြံရံအပ်သော ကျောင်းတိုက်၌ တံတိုင်းခတ်ထိုက်သော နေရာမှ စ၍လည်းကောင်း ဟူလို။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား “ကျောင်းတွင်းမှ စ၍” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “ယာဝ ဂါမဿ ဣန္ဒခီလာ” ဟူသည် ရွာ၏ အတွင်းအင်းပျဉ်း (တံခါးတိုင်) တိုင်အောင် ဟူလို။ “ဂေဟပဋိပါဋိယာ စရိတွာ” ဟူသည် ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်၍ ဟူလို။ “ယာဝ နဂရဒွါရေန နိက္ခမနာ” ဟူသည် မြို့တံခါးမှ ထွက်ရာအရပ်တိုင်အောင် ဟူလို။ “ယာဝ ဝိဟာရာ” ဟူသည် ကျောင်းတိုက်အတွင်းတိုင်အောင် ဟူလို။ “ပဋိက္ကန္တမဂ္ဂေါ” ဟူသည် ပြန်လှည့်လာသော လမ်းခရီး ဟူလို။ အာရုံ၌ ခတ်နှိပ်ခြင်း အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေသော်လည်း ဒေါသနှင့်ယှဉ်သော စိတ်သည် စိတ်၌ပင် ခတ်နှိပ်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် “citte paṭihaññanakilesajātaṃ” (စိတ်၌ ခတ်နှိပ်တတ်သော ကิလေသာတရားစု) ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။ “ဒိဝသဉ္စ ရတ္တိဉ္စ အနုသိက္ခန္တေန” ဟူသည် ရာဂစသည်ကို ပယ်တတ်သော ထိုသမ္မာပဋိပတ်ကိုပင် နေ့၌လည်းကောင်း ညဉ့်၌လည်းကောင်း အထပ်ထပ် သင်ယူလေ့ကျင့်ခြင်းဖြင့်၊ အထက်ထက် တိုးပွားစေခြင်းဖြင့် ဟူလို။

440. පහීනා නු ඛො මෙ පඤ්ච කාමගුණාති එත්ථ කාමගුණප්පහානං නාම තප්පටිබද්ධඡන්දරාගප්පහානං. තථා හි වුත්තං – ‘‘තිට්ඨන්ති චිත්‍රානි තථෙව [Pg.438] ලොකෙ, අථෙත්ථ ධීරා විනයන්ති ඡන්ද’’න්ති. එකභික්ඛුස්ස පච්චවෙක්ඛණා නානාති එකස්සෙව භික්ඛුනො, ‘‘පහීනා නු ඛො මෙ පඤ්ච කාමගුණා’’තිආදිනා පාළියං ආගතා නානාපච්චවෙක්ඛණා හොන්ති. නානාභික්ඛූනන්ති විසුං විසුං අනෙකෙසං භික්ඛූනං. පච්චවෙක්ඛණා නානාති වුත්තනානාපච්චවෙක්ඛණා. ඉදානි තමෙව සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං, ‘‘කථ’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘පච්චවෙක්ඛතී’’ති වුත්තං, කථං පන පච්චවෙක්ඛතීති ආහ ‘‘පහීනා නු ඛො’’තිආදි. වීරියං පග්ගය්හාති චතුබ්බිධසම්මප්පධානවීරියං ආරභිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪිත්වා. මග්ගානන්තරං අනාගාමිඵලං පත්වාති වචනසෙසො. ඵලානන්තරං මග්ගන්ති තස්මිං අනාගාමිමග්ගෙ ඨිතො ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාය අග්ගමග්ගත්ථාය විපස්සනං ආරභිත්වා තස්මිංයෙව ආසනෙ න චිරෙනෙව විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තමග්ගං ගණ්හන්තො නිරොධධම්මානුප්පත්තියා විපස්සනාපරිවාසාභාවතො ඵලානන්තරං මග්ගප්පත්තො නාම හොතීති කත්වා.

၄၄၀. “ငါ့အား ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့ကို ပယ်အပ်ကုန်ပြီလော” ဟူသော ဤစကား၌ ကာမဂုဏ်တို့ကို ပယ်ခြင်းဟူသည် ထိုကာမဂုဏ်တို့နှင့် ဆက်စပ်နေသော ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် “လောက၌ ဆန်းကြယ်သော အာရုံတို့သည် ထိုနည်းအတိုင်း တည်ရှိကုန်၏၊ သို့သော် ပညာရှိတို့သည် ထိုအာရုံတို့၌ ဆန္ဒကို ပယ်ဖျောက်ကြကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဧကဘိက္ခုဿ ပစ္စဝေက္ခဏာ နာနာ” ဟူသည် ရဟန်းတစ်ပါးတည်း၏ “ငါ့အား ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့ကို ပယ်အပ်ကုန်ပြီလော” စသည်ဖြင့် ပါဠိတော်၌ လာရှိသော ပစ္စဝေက္ခဏာတို့သည် အပြားအမျိုးမျိုး ဖြစ်ကုန်၏။ “နာနာဘိက္ခူနံ” ဟူသည် တခြားစီဖြစ်ကုန်သော များစွာသော ရဟန်းတို့အား။ “ပစ္စဝေက္ခဏာ နာနာ” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားအမျိုးမျိုးသော ပစ္စဝေက္ခဏာတို့ ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ အကျဉ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ထိုအနက်ကို အကျယ်အားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ “ကထံ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကားတို့၌ “ဆင်ခြင်၏” ဟု ဆိုအပ်၏၊ မည်သို့လျှင် ဆင်ခြင်သနည်းဟူမူ “ပဟီနာ နု ခေါ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဝီရိယံ ပဂ္ဂယှ” ဟူသည် လေးပါးသော သမ္မပ္ပဓာန်ဝီရိယကို အားထုတ်၍ ဝိပဿနာကို တိုးပွားစေပြီးလျှင် ဟူလို။ “မဂ်၏အခြားမဲ့၌ အနာဂါမိဖိုလ်သို့ ရောက်၍” ဟူသော စကားကြွင်းတည်း။ “ဖလာနန္တရံ မဂ္ဂံ” ဟူသော နေရာ၌၊ ထိုအနာဂါမိမဂ်၌ တည်သောသူသည် ဖလသမာပတ်မှ ထ၍ အထက်မဂ် (အရဟတ္တမဂ်) အလို့ငှာ ဝိပဿနာကို အားထုတ်ပြီး ထိုနေရာ၌ပင် မကြာမြင့်မီ ဝိပဿနာကို ထက်သန်စေလျက် အရဟတ္တမဂ်ကို ရယူသည်ရှိသော် ချုပ်ငြိမ်းရာတရား (နိရောဓဓမ္မ) သို့ ဆိုက်ရောက်သောကြောင့် ဝိပဿနာအကြားအလပ်မရှိသဖြင့် ဖိုလ်၏အခြားမဲ့၌ မဂ်သို့ ရောက်သူ မည်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။

තතො වුට්ඨායාති මග්ගානන්තරඵලතො වුට්ඨාය. මග්ගානන්තරතො හි වුට්ඨිතො මග්ගතො වුට්ඨිතො විය හොතීති තථා වුත්තං. ‘‘ඵලානන්තරං මග්ග’’න්ති එත්ථ ඵලං අනන්තරං එතස්සාති ඵලානන්තරං. ‘‘ඵලානන්තරං මග්ග’’න්ති පදද්වයෙනපි අනාගාමිමග්ගඵලානි චෙව වදතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. නීවරණාදීසුපි එසෙව නයොති එත්ථ, ‘‘පහීනා නු ඛො මෙ පඤ්ච නීවරණා’’තිආදිනා යොජනා වෙදිතබ්බා. එතෙසන්ති එත්ථ එතෙසං නීවරණපඤ්චුපාදානක්ඛන්ධසතිපට්ඨානාදීනං. පහානාදීනීති පහානපරිඤ්ඤාභාවනාසච්ඡිකිරියා. නානාපච්චවෙක්ඛණා හොතීති තා පච්චවෙක්ඛණා නානාති අධිප්පායො. එතාසු පන පච්චවෙක්ඛණාසූති එතාසු කාමගුණපච්චවෙක්ඛණාදීසු ද්වාදසසු පච්චවෙක්ඛණාසු. එකං පච්චවෙක්ඛණං පච්චවෙක්ඛති ද්වාදසසු නයෙසු එකෙනෙව කිච්චසිද්ධිතො. අඤ්ඤො භික්ඛු. එකන්ති අඤ්ඤං පච්චවෙක්ඛති. අඤ්ඤත්ථො හි අයං එකසද්දො ‘‘ඉත්ථෙකෙ’’තිආදීසු (ම. නි. 3.21, 27) වියාති. නානාභික්ඛූනං පන එකා පච්චවෙක්ඛණා, නානාභික්ඛූනං නානාපච්චවෙක්ඛණාති එවං චතුක්කපච්චවෙක්ඛණම්පි එත්ථ සම්භවති. ඉමස්ස පන ද්වයස්ස වසෙන අභිසමයො නත්ථීති තදුභයං අට්ඨකථායං න උද්ධටං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

“တတော ဝုဋ္ဌာယ” ဟူသည် မဂ်၏အခြားမဲ့၌ ဖြစ်သော ဖိုလ်မှ ထ၍ ဟူလို။ မဂ်၏အခြားမဲ့ဖိုလ်မှ ထသောသူသည် မဂ်မှ ထသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “ဖလာနန္တရံ မဂ္ဂံ” ဟူသော ဤစကား၌၊ ဖိုလ်သည် ထိုမဂ်၏ အခြားမဲ့ (ရှေးဦးစွာသော အခွင့်) ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ဖလာနန္တရ မည်၏။ “ဖလာနန္တရံ မဂ္ဂံ” ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုလုံးဖြင့်လည်း အနာဂါမိမဂ်နှင့် ဖိုလ်တို့ကိုပင် ဆိုလို၏ဟု ဤနေရာ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ “နီဝရဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော” ဟူသော ဤစကား၌ “ငါ့အား နီဝရဏငါးပါးတို့ကို ပယ်အပ်ကုန်ပြီလော” စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်ပုံကို သိအပ်၏။ “ဧတေသံ” ဟူသည် ဤနေရာ၌ ထိုနီဝရဏ၊ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါး၊ သတိပဋ္ဌာန်စသည်တို့၏ ဟူလို။ “ပဟာနာဒီနိ” ဟူသည် ပယ်ခြင်း (ပဟာန)၊ ပိုင်းခြားသိခြင်း (ပရိညာ)၊ ပွားများခြင်း (ဘာဝနာ)၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်း (သစ္ဆိကိရိယ) တို့ ဖြစ်သည်။ “နာနာပစ္စဝေက္ခဏာ ဟောတိ” ဟူသည်မှာ ထိုဆင်ခြင်မှုတို့သည် အပြားအမျိုးမျိုး ဖြစ်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ဧတာသု ပန ပစ္စဝေက္ခဏာသု” ဟူသည် ထိုကာမဂုဏ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်းစသော ၁၂-ပါးသော ဆင်ခြင်ခြင်း (ပစ္စဝေက္ခဏာ) တို့တွင် ဟူလို။ တစ်ခုသော ဆင်ခြင်ခြင်းကို ဆင်ခြင်၏၊ ၁၂-ပါးသော နည်းတို့တွင် တစ်နည်းတည်းဖြင့်လည်း ကိစ္စပြီးမြောက်သောကြောင့်တည်း။ အခြားသော ရဟန်းသည် “ဧကံ” ဟူသည် အခြားတစ်ခုကို ဆင်ခြင်၏။ “ဣတ္ထေကေ” စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဤနေရာ၌ “ဧက”သဒ္ဒါသည် အခြားသော (တပါးသော) ဟူသော အနက်ရှိသောကြောင့်တည်း။ များစွာသောရဟန်းတို့အား တစ်ခုသော ဆင်ခြင်ခြင်းဖြစ်ခြင်း၊ များစွာသောရဟန်းတို့အား အမျိုးမျိုးသော ဆင်ခြင်ခြင်းဖြစ်ခြင်း ဟု ဤသို့ လေးပါးသော ဆင်ခြင်ခြင်း (စတုက္ကပစ္စဝေက္ခဏာ) သည်လည်း ဤနေရာ၌ ဖြစ်နိုင်ပေ၏။ သို့သော် ဤနှစ်ပါးသော စွမ်းအားဖြင့် သစ္စာသိမြင်မှု (အဘိသမယ) မရှိသောကြောင့် ထိုနှစ်ပါးလုံးကို အဋ္ဌကထာ၌ ထုတ်ပြတော်မမူခဲ့ပေ။ ကြွင်းသော စကားသည် ကောင်းစွာ သိလွယ်သည်သာတည်း။

පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ပိဏ္ဍပါတပါရိသုဒ္ဓိသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပြသော လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

10. ඉන්ද්‍රියභාවනාසුත්තවණ්ණනා

၁၀. ဣန္ဒြိယဘာဝနာသုတ်အဖွင့်

453. එවංනාමකෙති [Pg.439] ‘‘ගජඞ්ගලා’’ති එවං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමකෙ මජ්ඣිමපදෙසස්ස මරියාදට්ඨානභූතෙ නිගමෙ. සුවෙළු නාම නිචලරුක්ඛොති වදන්ති. තතො අඤ්ඤං එවාති පන අධිප්පායෙන ‘‘එකා රුක්ඛජාතී’’ති වුත්තං. චක්ඛුසොතානං යථාසකවිසයතො නිවාරණං දමනං ඉන්ද්‍රියභාවනා, තඤ්ච ඛො සබ්බසො අදස්සනෙන අසවනෙනාති ආහ – ‘‘චක්ඛුනා රූපං න පස්සති, සොතෙන සද්දං න සුණාතී’’ති. සති හි දස්සනෙ සවනෙ ච තානි අදන්තානි අභාවිතානෙවාති අධිප්පායො. චක්ඛුසොතානි ච අසම්පත්තග්ගාහිතාය දුරක්ඛිතානීති බ්‍රාහ්මණො තෙසංයෙව විසයග්ගහණං පටික්ඛිපි. අසදිසායාති අඤ්ඤතිත්ථියසමයෙහි අසාධාරණාය. ආලයන්ති කථෙතුකාමතාකාරන්ති අත්ථො.

၄၅၃. “ဧဝံနာမကေ” ဟူသည် “ဂဇင်္ဂလာ” ဟု ဤသို့ ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် အမည်ရအပ်သော၊ မဇ္ဈိမဒေသ၏ နယ်ခြားအရပ်ဖြစ်သော နိဂုံး၌ ဟူလို။ “သုဝေဠု” မည်သည်မှာ မလှုပ်မယှက်သော သစ်ပင်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုထက် အခြားသော သစ်ပင်သာတည်း ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် “ဧကာ ရုက္ခဇာတိ” (တစ်မျိုးသော သစ်ပင်မျိုး) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ စက္ခုနှင့် သောတတို့ကို မိမိတို့ဆိုင်ရာ အာရုံတို့မှ တားမြစ်ခြင်း၊ ဆုံးမခြင်းသည် ဣန္ဒြိယဘာဝနာ ဖြစ်၏၊ ထိုတားမြစ်ခြင်းကိုလည်း လုံးဝမမြင်ခြင်း၊ မကြားခြင်းဖြင့်သာ ဖြစ်သည်ဟု ပြလို၍ “မျက်စိဖြင့် ရူပါရုံကို မမြင်၊ နားဖြင့် သဒ္ဒါရုံကို မကြား” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မြင်ခြင်း၊ ကြားခြင်းရှိလျှင် ထိုဣန္ဒြေတို့သည် မဆုံးမအပ်၊ မပွားများအပ်ကုန်သည်သာ ဖြစ်ပေအံ့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ စက္ခုနှင့် သောတတို့သည် မဆိုက်ရောက်သေးသော အာရုံကို ယူတတ်သောအဖြစ်ကြောင့် စောင့်ရှောက်ရန် ခဲယဉ်းကုန်၏ဟု ပုဏ္ဏားသည် ထိုဣန္ဒြေတို့၏ အာရုံယူခြင်းကိုပင် ပယ်မြစ်ခဲ့သည်။ “အသဒိသာယ” ဟူသည် တပါးသော တိတ္ထိတို့၏ အယူဝါဒတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သော၊ မတူသော ဟူလို။ “အာလယံ” ဟူသည် ပြောဆိုလိုသောအခြင်းအရာ ဟု အနက်ရသည်။

454. විපස්සනුපෙක්ඛාති ආරද්ධවිපස්සකස්ස විපස්සනාඤාණෙන ලක්ඛණත්තයෙ දිට්ඨෙ සඞ්ඛාරානං අනිච්චභාවාදිවිචිනනෙ මජ්ඣත්තභූතා විපස්සනාසඞ්ඛාතා උපෙක්ඛා. සා පන යස්මා භාවනාවිසෙසප්පත්තියා හෙට්ඨිමෙහි විපස්සනාවාරෙහි සන්තා චෙව පණීතා ච, පගෙව චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිසහගතාහි උපෙක්ඛාහි, තස්මා ආහ – ‘‘එසා සන්තා එසා පණීතා’’ති. අතප්පිකාති සන්තපණීතභාවනාරසවසෙන තිත්තිං න ජනෙති. තෙනෙවාහ –

၄၅၄. “ဝိပဿနုပေက္ခာ” ဟူသည် အားထုတ်အပ်သော ဝိပဿနာရှိသောသူအား ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို မြင်အပ်သော် သင်္ခါရတို့၏ အနိစ္စအဖြစ်စသည်ကို စိစစ်ဆင်ခြင်ရာ၌ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော ဝိပဿနာဟု ဆိုအပ်သော ဥပေက္ခာ ဖြစ်သည်။ ထိုဝိပဿနုပေက္ခာသည်ကား ထူးခြားသော ဘာဝနာသို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် အောက်ထပ် ဝိပဿနာအလှည့်တို့ထက်လည်းကောင်း၊ စက္ခုဝိညာဉ်စသည်နှင့်ယှဉ်သော ဥပေက္ခာတို့ထက် အလွန်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေးသည်လည်းဖြစ်၊ မွန်မြတ်သည်လည်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဤဥပေက္ခာသည် ငြိမ်းအေး၏၊ ဤဥပေက္ခာသည် မွန်မြတ်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “အတပ္ပိကာ” ဟူသည် ငြိမ်းအေးမွန်မြတ်သော ဘာဝနာရသာ၏ စွမ်းအားဖြင့် တင်းတိမ်မှုကို မဖြစ်စေတတ် ဟူလို။ ထို့ကြောင့်ပင် မိန့်ဆိုအပ်သည်မှာ -

‘‘සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො;

අමානුසී රතී හොති, සම්මා ධම්මං විපස්සතො’’ති. (ධ. ප. 373);

“ဆိတ်ငြိမ်သောကျောင်းသို့ ဝင်၍ ငြိမ်းအေးသောစိတ်ရှိလျက် တရားကို ကောင်းစွာ ဝိပဿနာရှုသော ရဟန်းအား လူတို့နှင့်မသက်ဆိုင်သော (နတ်တို့၏ မွေ့လျော်ခြင်းကဲ့သို့သော) မွေ့လျော်ခြင်းသည် ဖြစ်၏” ဟု (ဓမ္မပဒ၊ ဂါထာ ၃၇၃ တွင်) မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

ඉතීති එවං වක්ඛමානාකාරෙනාති අත්ථො. අයං භික්ඛූති අයං ආරද්ධවිපස්සකො භික්ඛූති යොජනා. චක්ඛුද්වාරෙ රූපාරම්මණම්හීති චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථගතෙ රූපාරම්මණෙ. මනාපන්ති මනාපභාවෙන පවත්තනකං. මජ්ඣත්තෙ මනාපාමනාපන්ති ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ මනාපභාවෙන අමනාපභාවෙන ච පවත්තනකං මනාපාමනාපං නාමාති. තෙනාහ (‘‘නෙව මනාපං න අමනාප’’න්ති). ඉමිනා මනාපභාවො ගහිතො, ‘‘නෙව මනාප’’න්ති ඉමිනා මනාපභාවො මජ්ඣත්තො ච උභයං එකදෙසතො ලබ්භතීති, ‘‘මනාපාමනාප’’න්ති වුත්තං. එවං ආරම්මණෙ ලබ්භමානවිසෙසවසෙන තදාරම්මණස්ස චිත්තස්ස පාකතිකං පවත්තිආකාරං දස්සෙත්වා ඉදානි තප්පටිසෙධෙන අරියස්ස [Pg.440] විනයෙ අනුත්තරං ඉන්ද්‍රියභාවනං දස්සෙතුං, ‘‘තස්ස රජ්ජිතුං වා’’තිආදි වුත්තං. තත්‍රායං යොජනා – තස්ස චිත්තං ඉට්ඨෙ ආරම්මණෙ රජ්ජිතුං වා අනිට්ඨෙ ආරම්මණෙ දුස්සිතුං වා මජ්ඣත්තෙ ආරම්මණෙ මුය්හිතුං වා. අදත්වාති නිසෙධෙත්වා. පරිග්ගහෙත්වාති පරිජානනවසෙන ඤාණෙන ගහෙත්වා ඤාතතීරණපහානපරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. විපස්සනං මජ්ඣත්තෙ ඨපෙතීති අනුක්කමෙන විපස්සනුපෙක්ඛං නිබ්බත්තෙත්වා තං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛං පාපෙත්වා ඨපෙති. චක්ඛුමාති න පසාදචක්ඛුනො අත්ථිතාමත්තජොතනං; අථ ඛො තස්ස අතිසයෙන අත්ථිතාජොතනං, ‘‘සීලවා’’තිආදීසු වියාති ආහ – ‘‘චක්ඛුමාති සම්පන්නචක්ඛු විසුද්ධනෙත්තො’’ති.

“ဣတိ” ဟူသည် ဤသို့ ပြောလတ္တံ့သော အခြင်းအရာအားဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ “အယံ ဘိက္ခု” ဟူသည် ဤဝိပဿနာကို အားထုတ်ဆဲဖြစ်သော ရဟန်းဟု သမ္ဗန်စပ်ရမည်။ “စက္ခုဒွါရေ ရူပါရမ္မဏသ္မိံ” ဟူသည် မျက်စိတံခါး၌ ရှေးရှုကျရောက်လာသော ရူပါရုံ၌ (ဟု အနက်ရ၏)။ “မနာပံ” ဟူသည် နှစ်သက်ဖွယ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အာရုံကို။ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော “မနာပါမနာပံ” ဟူသည် အလိုရှိအပ်သော အလယ်အလတ်အာရုံ၌ နှစ်သက်ဖွယ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မနှစ်သက်ဖွယ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသောအရာကို “မနာပါမနာပ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “နေဝ မနာပံ န အမနာပံ” (နှစ်သက်ဖွယ်လည်းမဟုတ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ်လည်းမဟုတ်) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤ(ပထမ)ပုဒ်ဖြင့် နှစ်သက်ဖွယ်အဖြစ်ကို ယူအပ်၏၊ “နေဝ မနာပံ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် နှစ်သက်ဖွယ်အဖြစ်နှင့် အလယ်အလတ်အဖြစ် နှစ်မျိုးလုံးကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ရနိုင်သောကြောင့် “မနာပါမနာပံ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ အာရုံ၌ ရရှိနိုင်သော ထူးခြားမှု၏ စွမ်းအားဖြင့် ထိုအာရုံကို စွဲ၍ဖြစ်သော စိတ်၏ ပကတိ ဖြစ်ပုံအခြင်းအရာကို ပြသပြီးနောက်၊ ယခုအခါ ထို(ပကတိဖြစ်ပုံ)ကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် အရိယာတို့၏ ဝိနည်း၌ အတုမဲ့ဖြစ်သော ဣန္ဒြေပွားများမှုကို ပြခြင်းငှာ “တဿ ရဇ္ဇိတုံ ဝါ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ဤသို့ သမ္ဗန်ယူရမည် - ထိုရဟန်း၏ စိတ်သည် အလိုရှိအပ်သော (ဣဋ္ဌ) အာရုံ၌ တပ်မက်ခြင်းငှာသော်လည်းကောင်း၊ မလိုလားအပ်သော (အနိဋ္ဌ) အာရုံ၌ ပြစ်မှားခြင်းငှာသော်လည်းကောင်း၊ အလယ်အလတ်အာရုံ၌ တွေဝေခြင်းငှာသော်လည်းကောင်း။ “အဒတွာ” ဟူသည် တားမြစ်၍ (အခွင့်မပေးဘဲ)။ “ပရိဂ္ဂဟေတွာ” ဟူသည် ပိုင်းခြားထင်ထင် သိခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဉာဏ်ဖြင့်ယူ၍၊ ဉာတပရိညာ၊ တီရဏပရိညာ၊ ပဟာနပရိညာတို့ဖြင့် ပိုင်းခြားသိမြင်၍။ “ဝိပဿနံ မဇ္ဈတ္တေ ဌပေတိ” ဟူသည် အစဉ်အတိုင်း ဝိပဿနုပေက္ခာကို ဖြစ်ထွန်းစေ၍ ထိုဝိပဿနုပေက္ခာကို သင်္ခါရုပေက္ခာသို့ ရောက်စေပြီးလျှင် ထား၏။ “စက္ခုမာ” ဟူသည် ပသာဒမျက်စိ ရှိရုံမျှကို ပြသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား “သီလဝါ” (သီလရှိသူ) စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ထိုမျက်စိ လွန်ကဲစွာရှိခြင်းကို ပြလိုသဖြင့် “စက္ခုမာ ဟူသည် ပြည့်စုံသောမျက်စိရှိသော၊ စင်ကြယ်သောမျက်စိရှိသောသူ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

456. ඊසකං පොණෙති මජ්ඣෙ උච්චං හුත්වා ඊසකං පොණෙ, න අන්තන්තෙන වඞ්කෙ. තෙනාහ – ‘‘රථීසා විය උට්ඨහිත්වා ඨිතෙ’’ති.

၄၅၆. “အနည်းငယ် ကိုင်းညွတ်သော” ဟူသည် အလယ်၌ မြင့်မား၍ အနည်းငယ် ကိုင်းညွတ်သော်လည်း၊ အစွန်းတစ်ဖက်တစ်ချက်၌ ကောက်ကွေးခြင်း မရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုကြောင့် “ရထားဦးပိုးတံကဲ့သို့ ထောင်၍တည်ရှိသော” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

461. පටිකූලෙති අමනුඤ්ඤෙ ආරම්මණෙ. අප්පටිකූලසඤ්ඤීති න පටිකූලසඤ්ඤී. තං පන අප්පටිකූලසඤ්ඤිතං දස්සෙතුං, ‘‘මෙත්තාඵරණෙන වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පටිකූලෙ අනිට්ඨෙ වත්ථුස්මිං සත්තසඤ්ඤිතෙ මෙත්තාඵරණෙන වා ධාතුසො උපසංහාරෙන වා සඞ්ඛාරසඤ්ඤිතෙ පන ධාතුසො උපසංහාරෙන වාති යොජෙතබ්බං. අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරතීති හිතෙසිතාය ධම්මසභාවචින්තනාය ච නප්පටිකූලසඤ්ඤී හුත්වා ඉරියාපථවිහාරෙන විහරති. අප්පටිකූලෙ ඉට්ඨෙ වත්ථුස්මිං සත්තසඤ්ඤිතෙ කෙසාදිඅසුචිකොට්ඨාසමත්තමෙවාති අසුභඵරණෙන වාති අසුභතො මනසිකාරවසෙන. ඉදං රූපාරූපමත්තං අනිච්චං සඞ්ඛතන්ති අනිච්චතො උපසංහාරෙන වා. තතො එව, ‘‘දුක්ඛං විපරිණාමධම්ම’’න්ති මනසි කරොන්තො පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. සෙසපදෙසූති, ‘‘පටිකූලෙ ච අප්පටිකූලෙ චා’’තිආදිනා ආගතෙසු සෙසෙසු ද්වීසු පදෙසු. තත්ථ හි ඉට්ඨානිට්ඨවත්ථූනි එකජ්ඣං ගහෙත්වා වුත්තං යථා සත්තානං පඨමං පටිකූලතො උපට්ඨිතමෙව පච්ඡා ගහණාකාරවසෙන අවත්ථන්තරෙන වා අප්පටිකූලතො උපට්ඨාති. යඤ්ච අප්පටිකූලතො උපට්ඨිතමෙව පච්ඡා පටිකූලතො උපට්ඨාති, තදුභයෙපි ඛීණාසවො සචෙ ආකඞ්ඛති, වුත්තනයෙන අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරෙය්‍ය පටිකූලසඤ්ඤී වාති.

၄၆၁. “ပဋိကူလေ” ဟူသည် မနှစ်သက်ဖွယ်သော အာရုံ၌။ “အပ္ပဋိကူလသညီ” ဟူသည် မစက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု အမှတ်သညာရှိသူ။ ထိုမစက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု အမှတ်သညာရှိပုံကို ပြခြင်းငှာ “မေတ္တာဖြန့်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ မနှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော အနိဋ္ဌဝတ္ထု၌ သတ္တဝါဟု အမှတ်သညာရှိပါက မေတ္တာဖြန့်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဓာတ်သဘောအားဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရဟု အမှတ်သညာရှိပါကမူ ဓာတ်သဘောအားဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဟု သမ္ဗန်စပ်ရမည်။ “အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ” ဟူသည် အကျိုးစီးပွားကို လိုလားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓမ္မသဘောကို ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း မစက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု အမှတ်သညာရှိသူဖြစ်၍ ဣရိယာပုထ်မျှတခြင်းဖြင့် နေ၏။ မစက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်သော ဣဋ္ဌဝတ္ထု၌ သတ္တဝါဟု အမှတ်သညာရှိပါက “ဆံပင် အစရှိသော မစင်ကြယ်သော ကောဋ္ဌာသမျှသာတည်း” ဟု အသုဘအာရုံကို ဖြန့်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ (တစ်နည်း) အသုဘအဖြစ်ဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း။ “ဤသည်ကား ရုပ်နာမ်မျှသာတည်း၊ မမြဲ၊ ပြုပြင်အပ်သောအရာတည်း” ဟု မမြဲသောအနိစ္စသဘောဖြင့် သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း။ ထို့ကြောင့်ပင် “ဆင်းရဲ၏၊ ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိ၏” ဟု နှလုံးသွင်းလျက် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု အမှတ်သညာရှိသူဖြစ်၍ နေ၏။ “သေသပဒေသု” ဟူသည် “ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလေ စ” အစရှိသည်ဖြင့် လာသော ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့၌။ ထိုပုဒ်၌ နှစ်သက်ဖွယ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ် ဝတ္ထုတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းယူ၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ သတ္တဝါတို့အား ရှေးဦးစွာ စက်ဆုပ်ဖွယ်အဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားလာသော်လည်း နောင်အခါ၌ နှလုံးသွင်းယူပုံ အခြင်းအရာအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အခြေအနေတစ်မျိုးပြောင်းလဲသွားခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း မစက်ဆုပ်ဖွယ်အဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားလာသကဲ့သို့။ ရှေးဦးစွာ မစက်ဆုပ်ဖွယ်အဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားလာသော်လည်း နောင်အခါ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်အဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားလာသကဲ့သို့၊ ထိုနှစ်မျိုးလုံး၌ ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် အကယ်၍ အလိုရှိပါက ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း မစက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု အမှတ်သညာရှိလျက်ဖြစ်စေ၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု အမှတ်သညာရှိလျက်ဖြစ်စေ နေနိုင်၏။

තදුභයං [Pg.441] අභිනිවජ්ජෙත්වාති සභාවතො භාවනානුභාවතො ච උපට්ඨිතං ආරම්මණං පටිකූලසභාවං අප්පටිකූලසභාවං වාති තං උභයං පහාය අග්ගහෙත්වා. සබ්බස්මිං වත්ථුස්මිං පන, ‘‘මජ්ඣත්තො හුත්වා විහරිතුකාමො කිං කරොතී’’ති, වත්වා තත්ථ පටිපජ්ජනවිධිං දස්සෙන්තො, ‘‘ඉට්ඨානිට්ඨෙසු…පෙ… දොමනස්සිතො හොතී’’ති ආහ. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං පටිසම්භිදාමග්ගපාළියා විභාවෙතුං, ‘‘වුත්තං හෙත’’න්තිආදිමාහ. තස්සත්ථො හෙට්ඨා වුත්තනයො එව. සතොති සතිවෙපුල්ලප්පත්තියා සතිමා. සම්පජානොති පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා සම්පජානකාරී. චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති කාරණවසෙන චක්ඛූති ලද්ධවොහාරෙන රූපදස්සනසමත්ථෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන, චක්ඛුනා වා කරණභූතෙන රූපං පස්සිත්වා. නෙව සුමනො හොති ගෙහස්සිතසොමනස්සපටික්ඛෙපෙන නෙක්ඛම්මපක්ඛිකාය කිරියාසොමනස්සවෙදනාය.

“တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ” ဟူသည် သဘောတရားအရသော်လည်းကောင်း၊ ဘာဝနာ၏ စွမ်းပကားကြောင့်သော်လည်းကောင်း ထင်ရှားလာသော စက်ဆုပ်ဖွယ်သဘောနှင့် မစက်ဆုပ်ဖွယ်သဘော ဟူသော အာရုံနှစ်မျိုးလုံးကို ပယ်စွန့်၍ မယူဘဲ။ ခပ်သိမ်းသော ဝတ္ထု၌မူကား “အလယ်အလတ်ပြု၍ နေလိုသူသည် အဘယ်သို့ ပြုအံ့နည်း” ဟု မေး၍ ထိုဝတ္ထု၌ ကျင့်သုံးပုံနည်းလမ်းကို ပြသလိုသဖြင့် “ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု...ပ... ဒေါမနဿိတော ဟောတိ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ယခုအခါ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော်ဖြင့် ရှင်းလင်းပြသခြင်းငှာ “ဝုတ္တံ ဟေတံ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဠိ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။ “သတော” ဟူသည် သတိပြန့်ပွားထက်မြက်ခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် သတိရှိသူ။ “သမ္ပဇာနော” ဟူသည် ပညာပြန့်ပွားထက်မြက်ခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် သမ္ပဇဉ်ဉာဏ်ဖြင့် ပြုလုပ်လေ့ရှိသူ။ “စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ” ဟူသည် အကြောင်းရင်းအားဖြင့် “စက္ခု” ဟု ဝေါဟာရပြုအပ်သော ရူပါရုံကို မြင်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သော စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အာရုံပြုရာ ကရဏဖြစ်သော မျက်စိဖြင့်သော်လည်းကောင်း ရူပါရုံကို မြင်၍။ အိမ်ရာ၌မှီသော သောမနဿကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် နေက္ခမ္မဘက်၌ပါဝင်သော ကြိယာသောမနဿဝေဒနာဖြင့် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်သည်လည်း မဟုတ်။

ඉමෙසු චාති ‘‘අඤ්ඤථා ච පනානන්ද, අරියස්ස විනයෙ අනුත්තරා ඉන්ද්‍රියභාවනා හොතී’’තිආදිනා (ම. නි. 3.453), – ‘‘කථඤ්චානන්ද, සෙඛො හොති පටිපදො’’තිආදිනා (ම. නි. 3.460); – ‘‘කථඤ්චානන්ද, අරියො හොති භාවිතින්ද්‍රියො’’තිආදිනා (ම. නි. 3.461) ච ආගතෙසු තිවිධෙසු නයෙසු. මනාපං අමනාපං මනාපාමනාපන්ති එත්ථ මනාපග්ගහණෙන සොමනස්සයුත්තකුසලාකුසලානං, අමනාපග්ගහණෙන දොමනස්සයුත්තඅකුසලානං, මනාපාමනාපග්ගහණෙන තබ්බිධුරුපෙක්ඛායුත්තානං සඞ්ගහිතත්තා පඨමනයෙ ‘‘සංකිලෙසං වට්ටති, නික්කිලෙසං වට්ටතී’’ති වුත්තං. පඨමනයෙ හි පුථුජ්ජනස්ස අධිප්පෙතත්තා සංකිලෙසකිලෙසවිප්පයුත්තම්පි යුජ්ජති. දුතියනයෙ පන ‘‘සො…පෙ… අඩ්ඩීයතී’’තිආදිවචනතො ‘‘පඨමං සංකිලෙසං වට්ටතී’’ති වුත්තං. සෙක්ඛස්ස අධිප්පෙතත්තා චස්ස අප්පහීනකිලෙසවසෙන, ‘‘සංකිලෙසම්පි වට්ටතී’’ති වුත්තං. තතියනයෙ අරහතො අධිප්පෙතත්තා, ‘‘තතියං නික්කිලෙසමෙව වට්ටතී’’ති වුත්තං. සෙක්ඛවාරෙ පන ‘‘චක්ඛුමා පුරිසො’’තිආදිකා උපමා එකමෙව අත්ථං ඤාපෙතුං ආහ. තස්මා චක්ඛුද්වාරස්ස උප්පන්නෙ රාගාදිකෙ වික්ඛම්භෙත්වා විපස්සනුපෙක්ඛාය පතිට්ඨානං අරියා ඉන්ද්‍රියභාවනාති. පඨමනයො විපස්සකවසෙන ආගතො, දුතියො සෙක්ඛස්ස වසෙන, පඨමදුතියො ච සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං මූලකම්මට්ඨානවසෙන, තතියො ඛීණාසවස්ස අරියවිහාරවසෙන [Pg.442] ආගතො. පඨමනයෙ ච පුථුජ්ජනස්ස වසෙන, දුතියනයෙ සෙක්ඛස්ස වසෙන කුසලං වුත්තං, තතියනයෙ අසෙක්ඛස්ස වසෙන කිරියාබ්‍යාකතං වුත්තන්ති අයං විසෙසො වෙදිතබ්බො.

“ဣမေသု စ” ဟူသည် “အညထာ စ ပနာနန္ဒ၊ အရိယဿ ဝိနယေ အနုတ္တရာ ဣန္ဒြိယဘာဝနာ ဟောတိ” အစရှိသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ “ကထဉ္စာနန္ဒ၊ သေခေါ ဟောတိ ပဋိပဒေါ” အစရှိသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ “ကထဉ္စာနန္ဒ၊ အရိယော ဟောတိ ဘာဝိတိန္ဒြိယော” အစရှိသည်ဖြင့်လည်းကောင်း လာသော သုံးပါးသော နည်းလမ်းတို့၌ (ဟု ဆိုလိုသည်။) “မနာပံ အမနာပံ မနာပါမနာပံ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “မနာပ”ကို ယူခြင်းဖြင့် သောမနဿနှင့်ယှဉ်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ “အမနာပ”ကို ယူခြင်းဖြင့် ဒေါမနဿနှင့်ယှဉ်သော အကုသိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ “မနာပါမနာပ”ကို ယူခြင်းဖြင့် ထိုနှစ်ပါးနှင့်ဆန့်ကျင်သော ဥပေက္ခာနှင့်ယှဉ်သော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း သိမ်းသွင်းအပ်သောကြောင့် ပထမနည်း၌ “ကိလေသာနှင့်တကွဖြစ်ခြင်းသည်လည်း လျောက်ပတ်၏၊ ကိလေသာမရှိဘဲ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း လျောက်ပတ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ပထမနည်း၌ကား ပုထုဇဉ်ကို ရည်ရွယ်သဖြင့် ကိလေသာနှင့်တကွဖြစ်ခြင်း၊ ကိလေသာနှင့်ကင်းခြင်း နှစ်မျိုးလုံး လျောက်ပတ်၏။ ဒုတိယနည်း၌မူကား “သော...ပ... အဍ္ဎီယတိ” (သူသည် စက်ဆုပ်၏) အစရှိသော စကားတော်ကြောင့် “ရှေးဦးစွာ ကိလေသာနှင့်တကွဖြစ်ခြင်းသည် လျောက်ပတ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ရွယ်အပ်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်အား မပယ်ရသေးသော ကိလေသာတို့၏ အစွမ်းကြောင့်လည်းကောင်း “ကိလေသာနှင့်တကွဖြစ်ခြင်းသည်လည်း လျောက်ပတ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ တတိယနည်း၌ ရဟန္တာအရှင်မြတ်ကို ရည်ရွယ်သဖြင့် “တတိယနည်း၌ ကိလေသာကင်းခြင်းသက်သက်သာ လျောက်ပတ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သေက္ခဝါရ၌မူကား “စက္ခုမာ ပုရိသော” အစရှိသော ဥပမာသည် တစ်ခုတည်းသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုသာ သိစေခြင်းငှာ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မျက်စိတံခါး၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာဂစသည်တို့ကို ခွာဆန်း၍ ဝိပဿနုပေက္ခာ၌ တည်ခြင်းသည် “အရိယာတို့၏ ဣန္ဒြေပွားများခြင်း” ဖြစ်၏။ ပထမနည်းသည် ဝိပဿနာအားထုတ်သူ (ဝိပဿက)၏ အစွမ်းဖြင့် လာ၏၊ ဒုတိယနည်းသည် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် လာ၏။ ပထမနှင့် ဒုတိယနည်းတို့သည် သေက္ခနှင့် ပုထုဇဉ်တို့၏ မူလကမ္မဋ္ဌာန်း၏ အစွမ်းဖြင့် လာသော်လည်း၊ တတိယနည်းသည် ရဟန္တာ (ခီဏာသဝ)တို့၏ အရိယာဝိဟာရ (မြတ်သောနေခြင်း) အစွမ်းဖြင့် လာ၏။ ပထမနည်း၌ ပုထုဇဉ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယနည်း၌ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ကုသိုလ်တရားကို မိန့်တော်မူခဲ့ပြီး၊ တတိယနည်း၌ အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် ကိရိယာဗျာကတတရားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်ဟု ဤထူးခြားချက်ကို သိအပ်၏။

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

မဇ္ဈိမနိကာယအဋ္ဌကထာဖြစ်သော ပပဉ္စသူဒနီ၏

ඉන්ද්‍රියභාවනාසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဣန္ဒြိယဘာဝနာသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

නිට්ඨිතා ච සළායතනවග්ගවණ්ණනා.

သဠာယတနဝဂ်အဖွင့် ဝဏ္ဏနာသည်လည်း ပြီးဆုံးပါပြီ။

උපරිපණ්ණාසටීකා සමත්තා.

ဥပရိပဏ္ဏာသဋီကာသည် ပြီးဆုံးပါပြီ။