นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác.

มชฺฌิมนิกาเย

Kinh Trung Bộ

มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา

Phụ Chú Giải Năm Mươi Kinh Giữa

๑. คหปติวคฺโค

1. Phẩm Cư Sĩ

๑. กนฺทรกสุตฺตวณฺณนา

1. Chú Giải Kinh Kandaraka

๑. อารามโปกฺขรณีอาทีสูติ [Pg.1] อารามโปกฺขรณีอุยฺยานเจติยฏฺฐานาทีสุ. อุสฺสนฺนาติ พหุลา. อโสกกณิการโกวิฬารกุมฺภีราชรุกฺเขหิ สมฺมิสฺสตาย ตํ จมฺปกวนํ นีลาทิปญฺจวณฺณกุสุมปฏิมณฺฑิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, น จมฺปกรุกฺขานํเยว นีลาทิปญฺจวณฺณกุสุมตายาติ วทนฺติ. ภควา กุสุมคนฺธสุคนฺเธ จมฺปกวเน วิหรตีติ อิมินา น มาปนกาเล เอว ตสฺมึ นคเร จมฺปกรุกฺขา อุสฺสนฺนา, อถ โข อปรภาเคปีติ ทสฺเสติ. ‘‘ปญฺจสตมตฺเตหิ อฑฺฒเตฬเสหี’’ติ เอวํ อทสฺสิตปริจฺเฉเทน. หตฺถิโน จาเรติ สิกฺขาเปตีติ หตฺถาจริโย หตฺถีนํ สิกฺขาปโก, ตสฺส ปุตฺโตติ อาห ‘‘หตฺถาจริยสฺส ปุตฺโต’’ติ. ตทา ภควา เตสํ ปสาทชนนตฺถํ อตฺตโน พุทฺธานุภาวํ อนิคุหิตฺวาว นิสินฺโนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฉพฺพณฺณานํ ฆนพุทฺธรสฺมีน’’นฺติอาทิมาห. ภควโต เจว คารเวนาติ ภควโต ครุภาเวน, ภควติ คารเวนาติ วา ปาโฐ.

1. Cụm từ ‘ārāmapokkharaṇīādīsu’ (trong các khu vườn, hồ sen, v.v...) có nghĩa là trong các nơi như là vườn, hồ sen, công viên, và bảo tháp. ‘Ussannā’ (sum suê) có nghĩa là nhiều. Cần phải được hiểu rằng do được xen lẫn với các loại cây asoka, kaṇikāra, koviḷāra, kumbhīra, và rājarukkha nên khu rừng campaka ấy được trang điểm với các loài hoa có năm màu sắc bắt đầu bằng màu xanh dương, chứ không phải chính những cây campaka có hoa năm màu, họ nói như vậy. Qua câu ‘Đức Thế Tôn trú trong khu rừng campaka thơm ngát hương hoa,’ điều này cho thấy rằng không chỉ vào thời điểm đo lường mà các cây campaka đã sum suê trong thành phố ấy, mà còn cả trong thời gian về sau nữa. ‘Với khoảng năm trăm, với mười hai trăm rưỡi’ là cách nói không chỉ rõ giới hạn. ‘Người huấn luyện và dạy dỗ voi, vì thế là hatthācariya (người quản tượng), người thầy của voi.’ ‘Con trai của vị ấy’ được nói là ‘con trai của người quản tượng.’ Khi ấy, để cho thấy rằng Đức Thế Tôn đã ngự tọa mà không che giấu Phật lực của mình nhằm mục đích phát sinh niềm tịnh tín nơi họ, Ngài đã nói ‘của những luồng hào quang dày đặc sáu màu của Đức Phật,’ v.v... ‘Và do sự tôn kính đối với Đức Thế Tôn’ có nghĩa là do sự tôn quý của Đức Thế Tôn, hoặc có thể đọc là ‘do lòng tôn kính nơi Đức Thế Tôn.’

นิจฺจํ น โหตีติ อภิณฺหํ น โหติ, กทาจิเทว โหตีติ อตฺโถ. อภิณฺหนิจฺจตา หิ อิธ อธิปฺเปตา, น กูฏฏฺฐนิจฺจตา. โลเก กิญฺจิ วิมฺหยาวหํ ทิสฺวา หตฺถวิการมฺปิ กโรนฺติ, องฺคุลึ วา โผฏยนฺติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ [Pg.2] ‘‘อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺต’’นฺติ. อภูตปุพฺพํ ภูตนฺติ อยํ นิรุตฺตินโย เยภุยฺเยน อุปาทาย รุฬฺหีวเสน วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. ตถา หิ ปาฬิยํ ‘‘เยปิ เต, โภ โคตม, อเหสุํ อตีตมทฺธาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, กิญฺจิ อกตฺตพฺพมฺปิ กริยมานํ ทุกฺกรภาเวน วิมฺหยาวหํ โหติ, ตถา กิญฺจิ กตฺตพฺพํ, ปุริมํ ครหจฺฉริยํ, ปจฺฉิมํ ปสํสจฺฉริยํ, ตทุภยํ สุตฺตปทโส ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

‘Không phải thường xuyên’ có nghĩa là không xảy ra luôn luôn, ý nghĩa là chỉ thỉnh thoảng mới xảy ra. Thật vậy, ở đây muốn nói đến tính thường xuyên liên tục, chứ không phải tính thường hằng bất biến. Ở đời, khi thấy điều gì đáng kinh ngạc, người ta cũng làm các cử chỉ bằng tay hoặc búng ngón tay. Liên quan đến điều đó, có câu nói ‘thích hợp để búng ngón tay (tỏ vẻ kinh ngạc).’ ‘Điều chưa từng có đã xảy ra’ – phương pháp ngôn ngữ này nên được hiểu là được nói chủ yếu theo cách dùng quy ước. Thật vậy, trong kinh Pāli có nói: ‘Thưa ngài Gotama, cả những vị đã có trong quá khứ,’ v.v... Một việc gì đó không nên làm mà lại được làm thì đáng kinh ngạc vì sự khó khăn của nó; tương tự, một việc gì đó nên làm (cũng vậy). Cái trước là sự kỳ diệu đáng chê trách, cái sau là sự kỳ diệu đáng tán thán. Để chỉ ra cả hai điều này theo từng lời trong kinh, câu ‘ở đó,’ v.v... đã được nói đến.

สมฺมา ปฏิปาทิโตติ สมฺมาปฏิปทายํ ฐปิโต. เอสา ปฏิปทา ปรมาติ เอตปรมํ, ภาวนปุํสกนิทฺเทโสยํ ยถา ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๗๐). อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ภควา ภิกฺขุสงฺโฆ ปฏิปทาย ตุมฺเหหิ ปฏิปาทิโต, อตีเตปิ กาเล พุทฺธา เอตปรมํเยว ภิกฺขุสงฺฆํ สมฺมา ปฏิปาเทสุํ, อนาคเตปิ กาเล เอตปรมํเยว ภิกฺขุสงฺฆํ สมฺมา ปฏิปาเทสฺสนฺตีติ ปริพฺพาชโก นยคฺคาเหน ทิฏฺเฐน อทิฏฺฐํ อนุมินนฺโต สพฺเพสมฺปิ พุทฺธานํ สาสเน สงฺฆสุปฺปฏิปตฺตึ มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณํ วิย สมสมํ กตฺวา ทสฺเสติ, เอวํ ทสฺเสนฺโต จ เตสํ สุธมฺมตญฺจ ตถา ทสฺเสติ เอวาติ เวทิตพฺโพ, พุทฺธสุพุทฺธตา ปน เนสํ สรูเปเนว ทสฺสิตาติ. น อิโต ภิยฺโยติ อิมินา ปาฬิยํ เอตปรมํเยวาติ อวธารเณน นิวตฺติตํ ทสฺเสติ สีลปทฏฺฐานตฺตา สมาธิสฺส, สมาธิปทฏฺฐานตฺตา จ ปญฺญาย สีเลปิ จ อภิสมาจาริกปุพฺพกตฺตา อาทิพฺรหฺมจริยกสฺส วุตฺตํ ‘‘อาภิสมาจาริกวตฺตํ อาทึ กตฺวา’’ติ.

‘Được khéo hướng dẫn’ có nghĩa là được thiết lập trong chánh hạnh. ‘Con đường thực hành này là tối thượng’ có nghĩa là đây là cao nhất; đây là cách dùng ở trung tính, giống như ‘mặt trời và mặt trăng quay không đều.’ Ở đây, ý nghĩa là: ‘Bạch Đức Thế Tôn, Tăng chúng đã được Ngài hướng dẫn vào con đường thực hành. Trong quá khứ, các Đức Phật cũng đã khéo hướng dẫn Tăng chúng vào chính con đường thực hành tối thượng này. Trong tương lai, các vị cũng sẽ khéo hướng dẫn Tăng chúng vào chính con đường thực hành tối thượng này.’ Như vậy, người du sĩ, bằng cách nắm bắt nguyên lý, từ cái đã thấy suy ra cái chưa thấy, đã chỉ ra rằng sự thực hành tốt đẹp của Tăng đoàn trong giáo pháp của tất cả các Đức Phật là hoàn toàn đồng đều, giống như một miếng vàng bị bẻ ở giữa. Và khi chỉ ra như vậy, cần phải hiểu rằng vị ấy cũng đã chỉ ra chánh pháp của các Ngài. Nhưng sự giác ngộ viên mãn của các Đức Phật thì được thể hiện qua chính bản chất của nó. Qua câu ‘không hơn thế này,’ nó cho thấy điều bị loại trừ bởi sự nhấn mạnh ‘chính là tối thượng này’ trong kinh Pāli. Do giới là nền tảng gần của định, và định là nền tảng gần của tuệ, và cũng vì đời sống phạm hạnh ban đầu có hạnh kiểm tốt đẹp làm tiền đề, nên có câu nói ‘lấy hạnh kiểm tốt đẹp làm khởi đầu.’

๒. ปุจฺฉานุสนฺธิอาทีสุ อนนฺโตคธตฺตา ‘‘ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธี’’ติ วตฺวา ตเมวตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘ภควา กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุปสนฺตการณนฺติ อุปสนฺตภาวการณํ. ตญฺหิ อริยานํเยว วิสโย, ตตฺถาปิ จ พุทฺธานํ เอว อนวเสสโต วิสโยติ อิมมตฺถํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ ทสฺเสตุํ น หิ ตฺวนฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ญาตตฺถจริยา กากชาตกาทิวเสน เวทิตพฺพา, โลกตฺถจริยา ตํตํปารมิปูรณวเสน, พุทฺธตฺถจริยา มหาโพธิชาตกาทิวเสน. อจฺฉริยํ โภ โคตมาติอาทินา กนฺทรเกน กตํ ปสาทปเวทนํ ทสฺเสติ.

2. Do các mối liên kết của câu hỏi, v.v... là vô tận, sau khi nói ‘một mối liên kết riêng biệt,’ để làm rõ chính ý nghĩa đó, câu ‘Bạch Đức Thế Tôn, được biết rằng,’ v.v... đã được nêu ra. ‘Nguyên nhân của sự an tịnh’ có nghĩa là nguyên nhân của trạng thái an tịnh. Thật vậy, đó chỉ là lĩnh vực của các bậc Thánh, và ngay cả trong số đó, đó là lĩnh vực của các Đức Phật một cách không dư sót. Để chỉ ra ý nghĩa này cả về mặt phủ định lẫn khẳng định, câu ‘vì không phải ngài,’ v.v... đã được nói. Trong đó, hạnh lợi thân quyến nên được biết qua Bổn Sanh Con Quạ, v.v... Hạnh lợi thế gian, qua việc viên mãn các ba-la-mật khác nhau. Hạnh lợi Phật quả, qua Bổn Sanh Đại Bồ Đề, v.v... Qua câu ‘Thật vi diệu, thưa ngài Gotama,’ v.v..., nó cho thấy sự biểu lộ niềm tịnh tín của Kandaraka.

เยปิ เตติอาทินา เตน วุตฺตมตฺถํ ปจฺจนุภาสนฺเตน ภควตา สมฺปฏิจฺฉิตนฺติ จริตตฺตา อาห – ‘‘สนฺติ หิ กนฺทรกาติ อยมฺปิ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธี’’ติ[Pg.3]. โย หิ กนฺทรเกน ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุปสนฺตภาโว กิตฺติโต, ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโตปิ เตน อปุจฺฉิโตเยว อตฺตโน อชฺฌาสเยน ภควา ‘‘สนฺติ หี’’ติอาทินา เทสนํ อารภิ. เตนาห ‘‘ภควโต กิร เอตทโหสี’’ ติอาทิ. กปฺเปตฺวาติ อญฺญถา สนฺตเมว อตฺตานํ อญฺญถา วิธาย. ปกปฺเปตฺวาติ สนิทสฺสนวเสน คเหตฺวา. เตนาห ‘‘กุหกภาเวนา’’ติอาทิ. ปฏิปทํ ปูรยมานาติ กามํ อวิเสเสน เสกฺขา วุจฺจนฺติ, เต ปน อธิคตมคฺควเสน ‘‘ปูรยมานา’’ติ น วตฺตพฺพา กิจฺจสฺส นิฏฺฐิตตฺตา. มคฺโค หิ เอกจิตฺตกฺขณิโกติ อาห ‘‘อุปริมคฺคสฺส วิปสฺสนาย อุปสนฺตา’’ติ. อิโต มุตฺตาติ มคฺเคนาคตูปสมโต มุตฺตา. กลฺยาณปุถุชฺชเน สนฺธาย วทติ. เตนาห ‘‘จตูหิ สติปฏฺฐาเนหิ อุปสนฺตา’’ติ.

Bởi vì đã được Đức Thế Tôn chấp thuận khi Ngài lặp lại ý nghĩa do vị ấy nói với câu ‘Cả những vị ấy,’ v.v..., nên có nói rằng: ‘Này Kandaraka, thật vậy có những vị – đây cũng là một mối liên kết riêng biệt.’ Thật vậy, trạng thái an tịnh của Tăng chúng đã được Kandaraka tán thán, và ngay cả khi đang phân tích và chỉ ra điều đó, Đức Thế Tôn, dù không được vị ấy hỏi, đã tự ý bắt đầu bài pháp với câu ‘Thật vậy có những vị,’ v.v... Do đó, có nói rằng: ‘Được biết rằng điều này đã khởi lên trong tâm Đức Thế Tôn,’ v.v... ‘Sau khi ngụy tạo’ có nghĩa là sau khi làm cho bản thân, vốn là một đằng, trở thành một nẻo khác. ‘Sau khi bày đặt’ có nghĩa là sau khi tiếp nhận theo cách thể hiện ra. Do đó, có nói rằng: ‘bằng cách lừa dối,’ v.v... ‘Đang hoàn thiện con đường thực hành’ – mặc dù các bậc hữu học (sekkhā) được nói đến một cách không phân biệt, nhưng không nên gọi các vị ấy là ‘đang hoàn thiện’ theo nghĩa của đạo đã chứng đắc, vì phận sự đã được hoàn thành. Thật vậy, đạo chỉ là một sát-na tâm, vì thế có nói: ‘an tịnh nhờ tuệ quán cho đạo cao hơn.’ ‘Ngoài điều này ra’ có nghĩa là ngoài sự an tịnh đến cùng với đạo. Vị ấy nói liên quan đến người phàm phu thiện lành. Do đó, có nói rằng: ‘an tịnh nhờ bốn niệm xứ.’

สตตสีลาติ อวิจฺฉินฺนสีลา. สาติสโย หิ เอเตสํ สีลสฺส อขณฺฑาทิภาโว. สุปริสุทฺธสีลตาวเสน สนฺตตา วุตฺติ เอเตสนฺติ สนฺตตวุตฺติโนติ อาห ‘‘ตสฺเสว เววจน’’นฺติ. เอวํ สีลวุตฺติวเสน ‘‘สนฺตตวุตฺติโน’’ติ ปทสฺส อตฺถํ วตฺวา อิทานิ ชีวิตวุตฺติวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘สนฺตตชีวิกาวาติ อตฺโถ’’ติ อาห. สาสนสฺส ชีวิตวุตฺติ สีลสนฺนิสฺสิตา เอวาติ อาห ‘‘ตสฺมิ’’นฺติอาทิ.

Satatasīlā có nghĩa là giới không bị gián đoạn. Quả vậy, trạng thái không bị sứt mẻ v.v... của giới của các vị ấy là vượt trội. Do có giới trong sạch hoàn toàn, cách hành xử của các vị ấy là liên tục, vì thế (các vị ấy) là santatavuttino (người có cách hành xử liên tục), (ngài) nói: ‘(Đó) là đồng nghĩa từ của từ ấy.’ Sau khi nói ý nghĩa của từ ‘santatavuttino’ theo nghĩa cách hành xử về giới như vậy, bây giờ, để chỉ ra theo nghĩa cách sống về mạng sống, (ngài) nói: ‘Có nghĩa là có mạng sống liên tục.’ (Ngài) nói ‘tasmiṃ’ v.v... (với ý rằng) cách sống về mạng sống của giáo pháp chính là nương tựa vào giới.

นิปยติ วิโสเสติ ราคาทิสํกิเลสํ, ตโต วา อตฺตานํ นิปาตีติ นิปโก, ปญฺญวา. เตนาห ‘‘ปญฺญวนฺโต’’ติ. ปญฺญาย ฐตฺวา ชีวิกากปฺปนํ นาม พุทฺธปฏิกุฏฺฐมิจฺฉาชีวํ ปหาย สมฺมาชีเวน ชีวนนฺติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา เอกจฺโจ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔) ตํสํวณฺณนายญฺจ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑๔) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. รถวินีตปฏิปทาทโย เตสุ เตสุ สุตฺเตสุ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. อิโต อญฺญตฺถ มหาโคปาลกสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๔๖ อาทโย) โลกุตฺตรสติปฏฺฐานา กถิตาติ อาห – ‘‘อิธ ปน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา สติปฏฺฐานา กถิตา’’ติ, สติปฏฺฐานสุตฺเตปิ (ที. นิ. ๒.๓๗๓-๓๗๔; ม. นิ. ๑.๑๐๖ อาทโย) โวมิสฺสกาว กถิตาติ. เอตฺตเกนาติ เอตฺตกาย เทสนาย.

Làm khô cạn, làm cho khô héo các phiền não như tham v.v..., hoặc từ đó bảo vệ bản thân, vì thế là nipako, người có trí tuệ. Do đó, (ngài) nói: ‘Paññavanto (những người có trí tuệ).’ Việc sắp đặt mạng sống sau khi đứng vững trong trí tuệ có nghĩa là sống bằng chánh mạng sau khi từ bỏ tà mạng bị đức Phật quở trách. Để chỉ ra điều ấy, (ngài) nói: ‘Yathā ekacco (ví như một người nào đó)’ v.v... Ở đây, điều cần được nói nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Visuddhimagga và trong phần luận giải về điều ấy (Visuddhimahāṭīkā). Pháp hành Rathavinīta v.v... nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong các kinh tương ứng. Ở nơi khác ngoài nơi này, trong các kinh Mahāgopālaka v.v..., các niệm xứ siêu thế đã được nói. (Ngài) nói: ‘Còn ở đây, các niệm xứ được trộn lẫn giữa hiệp thế và siêu thế đã được nói,’ cũng trong kinh Niệm Xứ, (các niệm xứ) được trộn lẫn đã được nói. Ettakena có nghĩa là: Bằng chừng ấy bài thuyết giảng.

๓. การกภาวนฺติ [Pg.4] ปฏิปตฺติยํ ปฏิปชฺชนกภาวํ. มยมฺปิ นาม คิหี พหุกิจฺจา สมานา กาเลน กาลํ สติปฏฺฐาเนสุ สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตา วิหราม, กิมงฺคํ ปน วิเวกวาสิโนติ อตฺตโน การกภาวํ ปเวเทนฺโต เอวํ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ อุกฺขิปติ. เตนาห ‘‘อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย’’ติอาทิ. นานารมฺมเณสุ อปราปรํ อุปฺปชฺชมานานํ ราคาทิกิเลสานํ ฆนชฏิตสงฺขาตากาเรน ปวตฺติ กิเลสคหเนน คหนตา, เตนาห ‘‘อนฺโต ชฏา พหิ ชฏา, ชฏาย ชฏิตา ปชา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๓, ๑๙๒). มนุสฺสานํ อชฺฌาสยคหเณน สาเฐยฺยมฺปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กสฏสาเฐยฺเยสุปิ เอเสว นโย’’ติ. ยถา สปฺปิมธุผาณิตาทีสุ กจวรภาโว, โส กสโฏติ วุจฺจติ, เอวํ สนฺตาเน อปริสุทฺโธ สํกิเลสภาโว กสฏนฺติ อาห ‘‘อปริสุทฺธฏฺเฐน กสฏตา’’ติ. อตฺตนิ อสนฺตคุณสมฺภาวนํ เกราฏิยฏฺโฐ. ชานาตีติ ‘‘อิทํ อหิตํ น เสวิตพฺพํ, อิทํ หิตํ เสวิตพฺพ’’นฺติ วิจาเรติ เทเสติ. วิจารณตฺโถปิ หิ โหติ ชานาติ-สทฺโท ยถา ‘‘อายสฺมา ชานาตี’’ติ. สพฺพาปิ…เป… อธิปฺเปตา ‘‘ปสุปาลกา’’ติอาทีสุ วิย. อิธ อนฺตร-สทฺโท ‘‘วิชฺชนฺตริกายา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๔๙) วิย ขณตฺโถติ อาห ‘‘ยตฺตเกน ขเณนา’’ติ. เตนาติ หตฺถินา. ตานีติ สาเฐยฺยาทีนิ.

3. Kārakabhāvaṃ có nghĩa là trạng thái là người thực hành trong pháp hành. Khi tuyên bố trạng thái là người thực hành của mình rằng: ‘Ngay cả chúng tôi, là những người tại gia có nhiều công việc, vẫn trú với tâm được an lập vững chắc trong các niệm xứ theo từng thời điểm, huống nữa là người sống viễn ly,’ như vậy (vị ấy) cũng đề cao Tăng chúng. Do đó, (ngài) nói: ‘Ayaṃ hettha adhippāyo (đây là chủ ý ở đây)’ v.v... Sự diễn tiến của các phiền não như tham v.v... đang sanh khởi hết lần này đến lần khác trong các đối tượng khác nhau theo cách thức được gọi là sự bện chặt dày đặc là sự rậm rạp do bụi rậm phiền não, do đó (ngài) nói: ‘Rối ở trong, rối ở ngoài, chúng sanh bị rối bởi sự rối ren.’ Để chỉ ra rằng cũng có sự xảo trá qua việc nắm bắt ý định của người khác, (ngài) nói: ‘Cũng trong các cặn bã và xảo trá, phương pháp này cũng tương tự.’ Giống như trạng thái có rác rưởi trong bơ, mật ong, đường phèn v.v..., điều đó được gọi là cặn bã. Tương tự như vậy, trạng thái phiền não không trong sạch trong dòng tâm thức là cặn bã, (ngài) nói: ‘Sự cặn bã theo nghĩa không trong sạch.’ Việc phô bày những phẩm chất không có nơi mình là ý nghĩa của sự lừa lọc. Jānāti (biết) có nghĩa là xem xét, thuyết giảng rằng: ‘Điều này không lợi ích, không nên thực hành; điều này lợi ích, nên thực hành.’ Quả vậy, từ jānāti cũng có nghĩa là xem xét, giống như trong câu: ‘Āyasmā jānāti (mong trưởng lão hãy xem xét).’ Tất cả... được bao hàm, giống như trong câu ‘pasupālakā (những người chăn gia súc)’ v.v... Ở đây, từ antara có nghĩa là khoảnh khắc, giống như trong câu ‘vijjantarikāya (trong khoảng thời gian của một tia chớp)’ v.v..., do đó (ngài) nói: ‘Yattakena khaṇena (bằng khoảnh khắc nào).’ Tena có nghĩa là: Bởi con voi. Tāni có nghĩa là: Những (tánh) xảo trá v.v...

อตฺถโต กายจิตฺตุชุกตาปฏิปกฺขภูตาว โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทสฺส ปวตฺติอาการวิเสสาติ ตานิ ปวตฺติอากาเรน ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยสฺสาติ ปาณภูตสฺส อสฺสสฺส วา หตฺถิโน วา. ฐสฺสามีติ ตตฺเถว สปฺปฏิภเย ฐาเน คนฺตฺวา ฐสฺสามีติ น โหติ. อิมสฺส สาเฐยฺยตาย ปากฏกรณํ วญฺจนาธิปฺปายภาวโต. ตถา หิ จตูสุ ฐาเนสุ ‘‘วญฺเจตฺวา’’ อิจฺเจว วุตฺตํ, นิคุหนฺโต ปน ตตฺเถว คนฺตฺวา ติฏฺเฐยฺย. เอส นโย เสเสสุปิ. ปฏิมคฺคํ อาโรหิตุกามสฺสาติ อาคตมคฺคเมว นิวตฺติตฺวา คนฺตุกามสฺส. เลณฺฑวิสฺสชฺชนาทีสุ กาลนฺตราเปกฺขาภาวํ ‘‘ตถา’’ติ อิมินา อุปสํหรติ.

Về mặt ý nghĩa, chúng chính là những cách thức diễn tiến đặc biệt của sự sanh khởi của tâm tương ưng với tham, là những pháp đối nghịch với sự ngay thẳng của thân và tâm. Để chỉ ra chúng theo cách thức diễn tiến, (ngài) nói ‘tattha’ v.v... Ở đây, yassa có nghĩa là: Của chúng sanh, hoặc của con ngựa, hoặc của con voi. Ṭhassāmi (tôi sẽ đứng) không có nghĩa là ‘tôi sẽ đi và đứng ngay tại nơi nguy hiểm đó.’ Việc làm cho sự xảo trá này trở nên rõ ràng là do có chủ ý lừa dối. Quả vậy, trong bốn trường hợp, chỉ có từ ‘vañcetvā (sau khi lừa dối)’ được nói. Còn người che giấu thì có thể đi và đứng ngay tại đó. Phương pháp này cũng (áp dụng) cho các trường hợp còn lại. Paṭimaggaṃ ārohitukāmassa có nghĩa là: Của người muốn đi sau khi quay trở lại chính con đường đã đến. (Ngài) kết luận bằng từ ‘tathā’ này về việc không có sự chờ đợi một thời điểm khác trong việc thải phân v.v...

อนฺโตชาตกาติ อตฺตโน ทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ ชาตา. ธนกฺกีตาติ ธนํ ทตฺวา ทาสภาเวน คหิตา. กรมรานีตาติ ทาสภาเวน กรมรคฺคาหคหิตา. ทาสพฺยนฺติ ทาสภาวํ. เปสฺสาติ อทาสา เอว หุตฺวา เวยฺยาวจฺจกรา. อิมํ วิสฺสชฺเชตฺวาติ อิมํ อตฺตโน หตฺถคตํ วิสฺสชฺเชตฺวา. อิมํ [Pg.5] คณฺหนฺตาติ อิมํ ตสฺส หตฺถคตํ คณฺหนฺตา. สมฺมุขโต อญฺญถา ปรมฺมุขกาเล กายวาจาสมุทาจารทสฺสเนเนว จิตฺตสฺส เนสํ อญฺญถา ฐิตภาโว นิทฺทิฏฺโฐติ เวทิตพฺโพ.

Antojātakā có nghĩa là: Những người được sanh ra trong bụng của nữ nô lệ của mình. Dhanakkītā có nghĩa là: Những người được mua về làm nô lệ sau khi đã trả tiền. Karamarānītā có nghĩa là: Những người bị bắt làm nô lệ như là tù binh. Dāsabyaṃ có nghĩa là: Thân phận nô lệ. Pessā có nghĩa là: Những người làm công việc phục vụ, vốn không phải là nô lệ. Imaṃ vissajjetvā có nghĩa là: Sau khi thả người này đang ở trong tay mình. Imaṃ gaṇhantā có nghĩa là: Những người bắt người này đang ở trong tay của người kia. Nên hiểu rằng trạng thái tâm của họ đứng khác đi đã được chỉ ra chỉ bằng việc thấy cách hành xử của thân và lời nói khác đi khi vắng mặt so với khi có mặt.

๔. อยมฺปิ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธีติ เอตฺถาปิ อนนฺตเร วุตฺตนเยเนว อนุสนฺธิโยชนา เวทิตพฺพา. เตเนวาห ‘‘อยญฺหี’’ติอาทิ. จตุตฺโถ หิตปฏิปทํ ปฏิปนฺโนติ โยชนา. ปุคฺคลสีเสน ปุคฺคลปฏิปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุคฺคเล ปหายา’’ติ อาห. ปฏิปตฺติ หิ อิธ ปหาตพฺพา, น ปุคฺคลา. ยถา อสฺสทฺธาทิปุคฺคลปริวชฺชเนน สทฺธินฺทฺริยาทิภาวนา อิชฺฌนฺติ, เอวํ มิจฺฉาปฏิปนฺนปุคฺคลปริวชฺชเนน มิจฺฉาปฏิปทา วชฺชิตพฺพาติ อาห – ‘‘ปุริเม ตโย ปุคฺคเล ปหายา’’ติ. จตุตฺถปุคฺคลสฺสาติ อิมสฺมึ จตุกฺเก วุตฺตจตุตฺถปุคฺคลสฺส หิตปฏิปตฺติยํเยว ปฏิปาเทมิ ปวตฺเตมีติ ทสฺเสนฺโต. สนฺตาติ สมํ วินาสํ นิโรธํ ปตฺตาติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘นิรุทฺธา สนฺตาติ วุตฺตา’’ติ. ปุน สนฺตาติ ภาวนาวเสน กิเลสปริฬาหวิคมโต สนฺตาติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘นิพฺพุตา’’ติ. สนฺตาติ อาเนตฺวา โยชนา. สนฺโต หเวติ เอตฺถ สมภาวกเรน สาธุภาวสฺส วิเสสปจฺจยภูเตน ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตา อริยา ‘‘สนฺโต’’ติ วุตฺตาติ อาห – ‘‘สนฺโต หเว…เป… ปณฺฑิตา’’ติ.

4. Câu “Ayampi pāṭiyekko anusandhīti” (đây cũng là sự liên kết riêng biệt), ở đây cũng nên được hiểu sự phối hợp liên kết theo phương pháp đã được nói đến ở phần trước. Do đó, ngài đã nói “ayañhī” v.v… Sự phối hợp là “người thứ tư đã thực hành con đường lợi ích.” Khi trình bày về sự thực hành của cá nhân qua tiêu đề cá nhân, ngài đã nói “puggale pahāya” (sau khi từ bỏ các cá nhân). Thật vậy, ở đây sự thực hành cần được từ bỏ, chứ không phải các cá nhân. Giống như việc tu tập tín quyền v.v… được thành tựu nhờ tránh xa những người không có đức tin v.v…, cũng vậy, con đường sai lầm cần được tránh xa bằng cách tránh xa những người thực hành sai lầm, ngài đã nói: “purime tayo puggale pahāya” (sau khi từ bỏ ba hạng người đầu). Câu “catutthapuggalassa” (đối với người thứ tư) là để trình bày rằng: “tôi thiết lập, tôi khiến cho vận hành” chỉ trong sự thực hành lợi ích của người thứ tư được nói đến trong bộ bốn này. Câu “santāti” (là tịch tịnh) có nghĩa là đã đạt đến sự bình lặng, sự hoại diệt, sự đoạn diệt. Đây là ý nghĩa ở đây, ngài đã nói “niruddhā santāti vuttā” (được gọi là tịch tịnh vì đã được đoạn diệt). Lại nữa, câu “santāti” (là tịch tịnh) có nghĩa là tịch tịnh do sự ra đi của cơn sốt phiền não nhờ vào sự tu tập. Đây là ý nghĩa ở đây, ngài đã nói “nibbutā” (đã được dập tắt). Sau khi dẫn đến câu “santāti”, có sự phối hợp. Trong câu “santo have”, ở đây các bậc Thánh được gọi là “santo” (bậc thiện trí) vì các ngài đã thành tựu trí tuệ, là điều kiện đặc biệt cho trạng thái tốt đẹp nhờ vào tác nhân của trạng thái bình thản, ngài đã nói: “santo have… (các bậc thiện trí)… paṇḍitā (là bậc hiền trí).”

อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ อตฺตา (อ. นิ. ฏี. ๒.๔.๑๙๘) อตฺตภาโว, อิธ ปน โย ปโร น โหติ, โส อตฺตา, ตํ อตฺตานํ. ปรนฺติ อตฺตโต อญฺญํ. ฉาตํ วุจฺจติ ตณฺหา ชิฆจฺฉาเหตุตาย. อนฺโต ตาปนกิเลสานนฺติ อตฺตโน สนฺตาเน อตฺตปริฬาหชนนสนฺตปฺปนกิเลสานํ. จิตฺตํ อาราเธตีติ จิตฺตํ ปสาเทติ, สมฺปหํเสตีติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน ตถาภูโต จิตฺตํ สมฺปาเทนฺโต อชฺฌาสยํ คณฺหนฺโต นาม โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘จิตฺตํ สมฺปาเทตี’’ติอาทิ.

Câu “āhito ahaṃmāno etthāti attā” (ngã mạn ‘ta là’ được đặt vào trong đó, nên gọi là tự ngã) có nghĩa là tự thể. Tuy nhiên, ở đây, cái gì không phải là người khác, đó là tự ngã, (đối cách là) “attānaṃ” (tự ngã). “Paran” (người khác) là khác với tự ngã. Ái được gọi là “chātaṃ” (đói khát) vì là nguyên nhân của sự đói. “Anto tāpanakilesānan” (của các phiền não thiêu đốt bên trong) có nghĩa là của các phiền não làm phát sinh cơn sốt và thiêu đốt tự thân trong dòng tương tục của chính mình. “Cittaṃ ārādhetīti” (làm cho tâm hài lòng) có nghĩa là làm cho tâm trong sáng, làm cho tâm phấn khởi. Bởi vì người như vậy, trong khi thành tựu tâm, được gọi là người đang nắm bắt khuynh hướng, do đó đã được nói là “cittaṃ sampādeti” (thành tựu tâm) v.v…

๕. ทุกฺขํ ปฏิกฺกูลํ เชคุจฺฉํ เอตสฺสาติ ทุกฺขปฏิกฺกูโล ตํ ทุกฺขปฏิกฺกูลํ. วิเสสนวิเสสิตพฺพตา หิ กามจารา. อฏฺฐกถายํ ปน ทุกฺขสฺส วิเสสิตพฺพตํ สนฺธาย พาหิรตฺถสมาสํ อนาทิยิตฺวา ‘‘ทุกฺขสฺส ปฏิกฺกูล’’นฺติ อตฺโถ วุตฺโต. เยน หิ ภาเคน ปุริสสฺส ทุกฺขํ ปฏิกฺกูลํ, เตน ทุกฺขสฺส ปุริโสปีติ. เตนาห – ‘‘ปจฺจนีกสณฺฐิต’’นฺติ.

5. Câu “dukkhaṃ paṭikkūlaṃ jegucchaṃ etassāti dukkhapaṭikkūlo” có nghĩa là người mà đối với họ sự khổ là đáng ghê tởm, đáng chán ghét, (đối cách là) “taṃ dukkhapaṭikkūlaṃ” (người ghê tởm sự khổ). Thật vậy, mối quan hệ giữa tính từ và danh từ được bổ nghĩa là tùy ý. Tuy nhiên, trong Chú giải, liên quan đến việc “dukkha” (sự khổ) là đối tượng được bổ nghĩa, không xem đó là một hợp từ ngoại vị, ý nghĩa “paṭikkūla” (ghê tởm) của “dukkha” (sự khổ) đã được nói đến. Thật vậy, theo phương diện nào sự khổ là đáng ghê tởm đối với một người, thì theo phương diện đó người ấy cũng (đáng ghê tởm) đối với sự khổ. Do đó, ngài đã nói: “paccanīkasaṇṭhitan” (đứng ở vị thế đối nghịch).

๖. จตูหิ [Pg.6] การเณหีติ ธาตุกุสลตาทีหิ จตูหิ การเณหิ. กมฺมํ กโรตีติ โยคกมฺมํ กโรติ. ยสฺมา สมฺพุทฺธา ปเรสํ มคฺคผลาธิคมาย อุสฺสาหชาตา, ตตฺถ นิรนฺตรํ ยุตฺตปฺปยุตฺตา เอว โหนฺติ, เต ปฏิจฺจ เตสํ อนฺตราโย น โหติเยวาติ อาห ‘‘น ปน พุทฺเธ ปฏิจฺจา’’ติ. กิริยปริหานิยา เทสกสฺส ตสฺเสว วา ปุคฺคลสฺส ตชฺชปโยคาภาวโต. ‘‘เทสกสฺส วา’’ติ อิทํ สาวกานํ วเสน ทฏฺฐพฺพํ. มหตา อตฺเถนาติ เอตฺถ อตฺถ-สทฺโท อานิสํสปริยาโยติ อาห ‘‘ทฺวีหิ อานิสํเสหี’’ติ. ปสาทํ ปฏิลภติ ‘‘อรหนฺโต’’ติอาทินา สงฺฆสุปฺปฏิปตฺติยา สุตตฺตา. อภินโว นโย อุทปาทิ สนฺตตสีลตาทิวเสน อนตฺตนฺตปตาทิวเสน, โสปิ ตํ สุตฺวา ทาสาทีสุ สวิเสสํ ลชฺชี ทยาปนฺโน หิตานุกมฺปี หุตฺวา เสกฺขปฏิปทํ สีลํ สาเธนฺโต อนุกฺกเมน สติปฏฺฐานภาวนํ ปริพฺรูเหติ. เตนาห ภควา ‘‘มหตา อตฺเถน สํยุตฺโต’’ติ.

6. “Catūhi kāraṇehīti” (bởi bốn lý do) có nghĩa là bởi bốn lý do bắt đầu bằng sự thiện xảo về các giới. “Kammaṃ karotīti” (làm công việc) có nghĩa là làm công việc thực hành. Bởi vì các bậc Chánh Đẳng Giác có lòng nhiệt thành đối với việc chứng đắc đạo và quả của người khác, và các ngài luôn luôn chuyên tâm và tận tụy trong đó, nên không có chướng ngại nào cho họ do duyên vào các vị Phật ấy. Do đó, ngài đã nói “na pana buddhe paṭiccā” (nhưng không phải do duyên vào các đức Phật). Do sự suy giảm trong hành động vì không có sự nỗ lực tương ứng từ người thuyết giảng hoặc từ chính cá nhân đó. Câu “desakassa vā” (hoặc của người thuyết giảng) này nên được hiểu theo phương diện của các vị thinh văn. Ở đây, trong câu “mahatā atthena” (với lợi ích lớn lao), từ “attha” là một từ đồng nghĩa với “ānisaṃsa” (phước báu), ngài đã nói “dvīhi ānisaṃsehī” (với hai phước báu). Vị ấy có được niềm tin vì đã nghe về sự thực hành tốt đẹp của Tăng đoàn, bắt đầu bằng câu “arahanto” (là các bậc A-la-hán). Một phương pháp mới đã khởi lên: qua phương diện giới hạnh liên tục, qua phương diện không khổ hạnh ép xác v.v… Vị ấy, sau khi nghe điều đó, trở nên đặc biệt biết hổ thẹn và có lòng bi mẫn đối với những người nô lệ v.v…, trở thành người có lòng nhân từ và thương xót, và trong khi hoàn thiện giới hạnh của con đường bậc hữu học, vị ấy tuần tự phát triển sự tu tập về niệm xứ. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói “mahatā atthena saṃyutto” (được liên kết với lợi ích lớn lao).

๘. ปเรสํ หนนฆาตนาทินา โรทาปนโต ลุทฺโท, ตถา วิฆาตกภาเวน กายจิตฺตานํ วิทารณโต ทารุโณ, วิรุทฺธวาทตาย กกฺขโฬ, พนฺธนาคาเร นิยุตฺโต พนฺธนาคาริโก.

8. Do làm cho người khác khóc lóc bằng cách đánh đập, giết chóc v.v… nên gọi là “luddo” (hung ác). Tương tự, do làm tan nát thân và tâm với bản chất phá hoại nên gọi là “dāruṇo” (dữ tợn). Do nói lời trái ngược nên gọi là “kakkhaḷo” (thô lỗ). Người được bổ nhiệm trong nhà tù là “bandhanāgāriko” (người cai ngục).

๙. ขตฺติยาภิเสเกนาติ ขตฺติยานํ กตฺตพฺพอภิเสเกน. สนฺถาคารนฺติ สนฺถารวเสน กตํ อคารํ ยญฺญาวาฏํ. สปฺปิเตเลนาติ สปฺปิมเยน เตเลน, ยมกสฺเนเหน หิ ตทา กายํ อพฺภญฺชติ. วจฺฉภาวํ ตริตฺวา ฐิโต วจฺฉตโร. ปริกฺเขปกรณตฺถายาติ วนมาลาหิ สทฺธึ ทพฺเภหิ เวทิยา ปริกฺเขปนตฺถาย. ยญฺญภูมิยนฺติ อวเสสยญฺญฏฺฐาเน. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

9. “Khattiyābhisekenāti” (bằng lễ đăng quang của dòng Sát-đế-lỵ) có nghĩa là bằng lễ đăng quang phải được thực hiện cho các vị vua. “Santhāgāran” (nhà hội) có nghĩa là ngôi nhà được làm cho mục đích hội họp, tức là khu vực tế đàn. “Sappitelena” (bằng dầu và bơ) có nghĩa là bằng dầu được làm từ bơ; thật vậy, lúc đó người ta xức dầu lên cơ thể bằng hai loại chất béo hỗn hợp. Con vật đã vượt qua giai đoạn bê con và đứng vững được gọi là “vacchataro” (bê tơ). “Parikkhepakaraṇatthāyāti” (với mục đích rào quanh) có nghĩa là với mục đích rào quanh đàn tế bằng cỏ kusa cùng với các vòng hoa rừng. “Yaññabhūmiyan” (trên đất tế lễ) có nghĩa là ở nơi còn lại của khu vực tế lễ. Bất cứ điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa thì đều dễ hiểu.

กนฺทรกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa sâu sắc trong bài chú giải kinh Kandaraka đã hoàn tất.

๒. อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนา

2. Chú giải kinh Aṭṭhakanāgara (Người Dân Thành Aṭṭhaka)

๑๗. อวิทูเรติ [Pg.7] อิมินา ปาฬิยํ ‘‘เวสาลิย’’นฺติ อิทํ สมีเป ภุมฺมวจนนฺติ ทสฺเสติ. สารปฺปตฺตกุลคณนายาติ (อ. นิ. ฏี. ๓.๑๑.๑๖) มหาสารมหปฺปตฺตกุลคณนาย. ทสเม ฐาเนติ อญฺเญ อญฺเญติ ทสคณนฏฺฐาเน. อฏฺฐกนคเร ชาโต ภโว อฏฺฐกนาคโร. กุกฺกุฏาราโมติ ปาฏลิปุตฺเต กุกฺกุฏาราโม, น โกสมฺพิยํ.

17. Bằng từ “avidūre” (không xa), điều này cho thấy rằng từ “vesāliyaṃ” trong Pāli văn là một vị trí cách chỉ sự gần gũi. “Sārappattakulagaṇanāyāti” (trong việc đếm các gia tộc đã đạt đến cốt lõi) có nghĩa là trong việc đếm các gia tộc lớn đã đạt được thành tựu lớn. “Dasame ṭhāne” (ở vị trí thứ mười) có nghĩa là ở vị trí đếm thứ mười, “những người khác, những người khác.” Người sinh ra, hiện hữu ở thành Aṭṭhaka là “aṭṭhakanāgaro.” “Kukkuṭārāmo” là tu viện Kukkuṭārāma ở Pāṭaliputta (Hoa Thị Thành), không phải ở Kosambī.

๑๘. ปกตตฺถนิทฺเทโส ต-สทฺโทติ ตสฺส ‘‘ภควตา’’ติอาทีหิ ปเทหิ สมานาธิกรณภาเวน วุตฺตสฺส เยน อภิสมฺพุทฺธภาเวน ภควา ปกโต อธิคโต สุปากโฏ จ, ตํ อภิสมฺพุทฺธภาวํ สทฺธึ อาคมนียปฏิปทาย อตฺถภาเวน ทสฺเสนฺโต ‘‘โย โส…เป… อภิสมฺพุทฺโธ’’ติ อาห. สติปิ ญาณทสฺสน-สทฺทานํ อิธ ปญฺญาเววจนภาเว เตน เตน วิเสเสน เตสํ วิสยวิเสเส ปวตฺติทสฺสนตฺถํ อสาธารณญาณวิเสสวเสน วิชฺชาตฺตยวเสน วิชฺชาอภิญฺญานาวรณญาณวเสน สพฺพญฺญุตญาณมํสจกฺขุวเสน ปฏิเวธเทสนาญาณวเสน จ ตทตฺถํ โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เตสํ เตส’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อาสยานุสยํ ชานตา อาสยานุสยญาเณน สพฺพํ เญยฺยธมฺมํ ปสฺสตา สพฺพญฺญุตานาวรณญาเณหิ. ปุพฺเพนิวาสาทีหีติ ปุพฺเพนิวาสาสวกฺขยญาเณหิ. ปฏิเวธปญฺญายาติ อริยมคฺคปญฺญาย. เทสนาปญฺญาย ปสฺสตาติ เทเสตพฺพธมฺมานํ เทเสตพฺพปฺปการํ โพธเนยฺยปุคฺคลานญฺจ อาสยานุสยจริตาธิมุตฺติอาทิเภทํ ธมฺมเทสนาปญฺญาย ยาถาวโต ปสฺสตา. อรีนนฺติ กิเลสารีนํ, ปญฺจวิธมารานํ วา, สาสนสฺส วา ปจฺจตฺถิกานํ อญฺญติตฺถิยานํ เตสํ ปน หนนํ ปาฏิหาริเยหิ อภิภวนํ อปฺปฏิภานตากรณํ อชฺฌุเปกฺขนเมว วา, เกสิวินยสุตฺตญฺเจตฺถ นิทสฺสนํ.

18. Sự giải thích về ý nghĩa đã được biết rõ là từ ‘ta’ ấy. Để trình bày trạng thái đã hoàn toàn giác ngộ ấy cùng với con đường thực hành cần phải đi đến bằng ý nghĩa rằng, do trạng thái đã hoàn toàn giác ngộ nào mà đức Thế Tôn được biết đến, được chứng đắc, và được biểu hiện rõ ràng, là điều đã được nói đến bằng cách đồng nhất vị trí với các từ ‘bhagavatā’ v.v... của từ ấy, nên ngài đã nói: ‘yo so… pe… abhisambuddho.’ Mặc dù các từ ñāṇadassana ở đây là đồng nghĩa với trí tuệ, nhưng để trình bày sự vận hành trong đối tượng đặc biệt của các từ ấy bằng sự đặc biệt này hay sự đặc biệt kia, và để trình bày ý nghĩa ấy bằng cách phối hợp do năng lực của các loại trí đặc biệt không chung, do năng lực của tam minh, do năng lực của trí về minh, thắng trí, và vô ngại, do năng lực của trí tuệ toàn giác và nhục nhãn, và do năng lực của trí tuệ thông đạt và trí tuệ thuyết giảng, nên ngài đã nói: ‘tesaṃ tesaṃ’ v.v... Ở đây, bậc biết được khuynh hướng và tùy miên là bằng trí biết khuynh hướng và tùy miên; bậc thấy được tất cả các pháp cần được biết là bằng các trí tuệ toàn giác và vô ngại. Do các trí như túc mạng v.v... là do các trí túc mạng và lậu tận. Do trí tuệ thông đạt là do trí tuệ của thánh đạo. Bậc thấy được bằng trí tuệ thuyết giảng là bậc thấy được một cách như thật bằng trí tuệ thuyết giảng về pháp môn các pháp cần được thuyết giảng và sự khác biệt về khuynh hướng, tùy miên, hạnh kiểm, chí hướng v.v... của các cá nhân cần được giáo hóa. Của các kẻ thù là của các kẻ thù phiền não, hoặc của năm loại ma, hoặc của các kẻ ngoại đạo là những người chống đối giáo pháp. Còn việc diệt trừ các kẻ thù ấy chính là sự chế ngự bằng các phép thần thông, là việc làm cho không đối đáp được, hoặc chỉ là sự xả bỏ. Và kinh Kesivinaya là ví dụ ở đây.

ตถา ฐานาฏฺฐานาทิวิภาคํ ชานตา ยถากมฺมูปคสตฺเต ปสฺสตา, สวาสนานํ อาสวานํ ขีณตฺตา อรหตา, อภิญฺเญยฺยาทิเภเท ธมฺเม อภิญฺเญยฺยาทิโต อวิปรีตาวโพธโต สมฺมาสมฺพุทฺเธน. อถ วา ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณตาย ชานตา, กายกมฺมาทิวเสน ติณฺณํ กมฺมานํ ญาณานุปริวตฺติโต นิสมฺมการิตาย ปสฺสตา, ทวาทีนํ อภาวสาธิกาย [Pg.8] ปหานสมฺปทาย อรหตา, ฉนฺทาทีนํ อหานิเหตุภูตาย อกฺขยปฏิภานสาธิกาย สพฺพญฺญุตาย สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติ เอวํ ทสพลอฏฺฐารสอาเวณิกพุทฺธธมฺมวเสนปิ โยชนา กาตพฺพา.

Tương tự như thế, bậc biết được sự phân loại về xứ và phi xứ v.v..., bậc thấy được các chúng sanh tùy theo nghiệp, bậc A-la-hán do đã đoạn tận các lậu hoặc cùng với các tập khí, bậc Chánh Đẳng Giác do sự giác ngộ không sai lệch về các pháp có sự khác biệt là pháp cần được thắng tri v.v... kể từ pháp cần được thắng tri. Hoặc giả, bậc biết được do có trí tuệ không bị ngăn ngại trong ba thời, bậc thấy được do sự thực hành một cách cẩn trọng được đi trước bởi trí tuệ về ba loại nghiệp theo cách thức của thân nghiệp v.v..., bậc A-la-hán do sự thành tựu về việc từ bỏ là điều chứng tỏ sự không có của sự trêu đùa v.v..., bậc Chánh Đẳng Giác do trí tuệ toàn giác là điều chứng tỏ sự biện tài không thể cạn kiệt là nguyên nhân cho sự không sút giảm về các pháp dục v.v... Như vậy, sự phối hợp cũng nên được thực hiện theo năng lực của mười lực và mười tám pháp bất cộng của đức Phật.

๑๙. อภิสงฺขตนฺติ อตฺตโน ปจฺจเยหิ อภิสมฺมุขภาเวน สเมจฺจ สมฺภูยฺย กตํ, สฺวสฺส กตภาโว อุปฺปาทเนน เวทิตพฺโพ, น อุปฺปนฺนสฺส ปฏิสงฺขรเณนาติ อาห ‘‘อุปฺปาทิต’’นฺติ. เต จสฺส ปจฺจยา เจตนาปธานาติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิต’’นฺติ วุตฺตนฺติ ‘‘เจตยิตํ ปกปฺปิต’’นฺติ อตฺถมาห. อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิตนฺติ จ ฌานสฺส ปาตุภาวทสฺสนมุเขน วิทฺธํสนภาวํ อุลฺลิงฺเคติ ยญฺหิ อหุตฺวา สมฺภวติ, ตํ หุตฺวา ปฏิเวติ. เตนาห ปาฬิยํ ‘อภิสงฺขต’นฺติอาทิ. สมถวิปสฺสนาธมฺเม ฐิโตติ สมถธมฺเม ฐิตตฺตา สมาหิโต วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ นิจฺจสญฺญาทโย ปชหนฺโต อนุกฺกเมน ตํ อนุโลมญาณํ ปาเปตา หุตฺวา วิปสฺสนาธมฺเม ฐิโต. สมถวิปสฺสนาสงฺขาเตสุ ธมฺเมสุ รญฺชนฏฺเฐน ราโค, นนฺทนฏฺเฐน นนฺทีติ. ตตฺถ สุขุมา อเปกฺขา วุตฺตา, ยา ‘‘นิกนฺตี’’ติ วุจฺจติ.

19. Abhisaṅkhataṃ là được tạo tác, được làm ra do sự hội đủ và sanh khởi một cách trực diện với các duyên của chính nó. Trạng thái được làm ra của pháp ấy cần được hiểu là do sự làm cho sanh khởi, không phải do sự sửa chữa lại pháp đã sanh, nên ngài đã nói: ‘uppāditaṃ.’ Và để trình bày rằng các duyên của pháp ấy có tác ý là chính, nên trong Pāḷi đã được nói: ‘abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ,’ ngài đã nói ý nghĩa là: ‘cetayitaṃ pakappitaṃ.’ Và ‘abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ’ là ám chỉ đến bản chất hoại diệt bằng phương cách trình bày sự xuất hiện của thiền. Vì rằng, pháp nào không có rồi hiện hữu, pháp ấy có rồi lại hoại diệt. Do đó, trong Pāḷi ngài đã nói: ‘abhisaṅkhataṃ’ v.v... Trú trong các pháp chỉ và quán là: Do trú trong pháp chỉ nên có định; sau khi thiết lập pháp quán, trong khi từ bỏ các tưởng về thường v.v... bằng các pháp tùy quán vô thường v.v..., và sau khi tuần tự đạt đến trí thuận thứ ấy, vị ấy là người trú trong pháp quán. Trong các pháp được gọi là chỉ và quán, tham ái có ý nghĩa là sự nhiễm trước, hỷ có ý nghĩa là sự vui thích. Ở đây, sự mong mỏi vi tế đã được nói đến, điều ấy được gọi là ‘nikanti.’

เอวํ สนฺเตติ เอวํ ยถารุตวเสน จ อิมสฺส สุตฺตปทสฺส อตฺเถ คเหตพฺเพ สติ. สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพติ อนาคามิผลํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตทตฺถาย สมถวิปสฺสนาปิ อนิพฺพตฺเตตฺวา เกวลํ ตตฺถ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพ ภวิสฺสติ. กสฺมา? เตสุ สมถวิปสฺสนาสงฺขาเตสุ ธมฺเมสุ ฉนฺทราคมตฺเตน อนาคามินา ลทฺธพฺพสฺส อลทฺธานาคามิผเลน ลทฺธพฺพตฺตา ตถา สติ เตน อนาคามิผลมฺปิ ลทฺธพฺพเมว นาม โหติ. เตนาห – ‘‘อนาคามิผลํ ปฏิวิทฺธํ ภวิสฺสตี’’ติ. สภาวโต รสิตพฺพตฺตา อวิปรีโต อตฺโถ เอว อตฺถรโส. อญฺญาปิ กาจิ สุคติโยติ วินิปาติเก สนฺธายาห. อญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโยติ อสุรกายมาห.

Evaṃ sante là khi ý nghĩa của câu kinh này được tiếp thu theo cách thức như đã được nghe. (Nếu hiểu như vậy thì) sẽ thành ra là chỉ cần thực hành dục tham trong chỉ và quán, trong khi chưa làm cho quả vị Bất Lai sanh khởi và cũng chưa làm cho chỉ và quán sanh khởi vì mục đích ấy. Vì sao? Do bởi điều cần được chứng đắc bởi vị Bất Lai lại được chứng đắc bởi người chưa chứng đắc quả vị Bất Lai chỉ bằng dục tham trong các pháp được gọi là chỉ và quán ấy. Khi là như vậy, quả vị Bất Lai cũng sẽ được gọi là cần được chứng đắc bởi người ấy. Do đó, ngài đã nói: ‘anāgāmiphalaṃ paṭividdhaṃ bhavissatī.’ Do cần được thưởng thức theo tự tánh, ý nghĩa không sai lệch chính là hương vị của ý nghĩa. Và một cõi lành nào khác là ngài nói nhắm đến các chúng sanh đoạ lạc (vinipātika). Và một cõi dữ nào khác là ngài nói đến thân A-tu-la.

สมถธุรเมว ธุรํ สมถยานิกสฺส วเสน เทสนาย อาคตตฺตา. มหามาลุกฺโยวาเท ‘‘วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจาร’’นฺติ ปาทกชฺฌานํ กตฺวา ‘‘โส ยเทว ตตฺถ โหติ รูปคตํ เวทนาคต’’นฺติอาทินา วิปสฺสนํ วิตฺถาเรตฺวา ‘‘โส ตตฺถ ฐิโต อาสวานํ ขยํ [Pg.9] ปาปุณาตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๓๓) อาคตตฺตา ‘‘มหามาลุกฺโยวาเท วิปสฺสนาว ธุร’’นฺติ อาห. มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๗๓ อาทโย; ม. นิ. ๑.๑๐๖ อาทโย) สพฺพตฺถกเมว ติกฺขตราย วิปสฺสนาย อาคตตฺตา วุตฺตํ ‘‘วิปสฺสนุตฺตรํ กถิต’’นฺติ. กายคตาสติสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๑๕๓-๑๕๔) อานาปานชฺฌานาทิวเสน สวิเสสํ สมถวิปสฺสนาย อาคตตฺตา วุตฺตํ ‘‘สมถุตฺตรํ กถิต’’นฺติ.

Chỉ có ách chỉ là ách (chính) do được thuyết giảng theo năng lực của người có cỗ xe chỉ. Trong kinh Mahāmālukyovāda, sau khi đã thực hiện thiền làm nền tảng là ‘ly các pháp bất thiện, có tầm có tứ,’ và sau khi đã trình bày chi tiết về quán bằng câu: ‘vị ấy, phàm có sắc, có thọ ở nơi ấy’ v.v..., do có câu: ‘vị ấy, sau khi trú ở nơi ấy, đạt đến sự đoạn tận các lậu hoặc,’ nên ngài đã nói: ‘trong kinh Mahāmālukyovāda, chính quán là ách (chính).’ Trong kinh Đại Niệm Xứ, do được trình bày bằng pháp quán bén nhạy hơn là điều hữu ích ở khắp mọi nơi, nên đã được nói: ‘đã được thuyết giảng với quán là trội hơn.’ Trong kinh Niệm Thân, do chỉ và quán được trình bày một cách đặc biệt bằng phương cách của thiền niệm hơi thở v.v..., nên đã được nói: ‘đã được thuyết giảng với chỉ là trội hơn.’

อปฺปํ ยาจิเตน พหุํ เทนฺเตน อุฬารปุริเสน วิย เอกํ ธมฺมํ ปุจฺฉิเตน ‘‘อยมฺปิ เอกธมฺโม’’ติ กถิตตฺตา เอกาทสปิ ธมฺมา ปุจฺฉาวเสน เอกธมฺโม นาม ชาโต ปจฺเจกํ วากฺยปริสมาปนญาเยน. เอกวีสติ ปพฺพานิ เตหิ โพธิยมานาย ปฏิปทาย เอกรูปตฺตา ปฏิปทาวเสน เอกธมฺโม นาม ชาโตติ. อิธ อิมสฺมึ อฏฺฐกนาครสุตฺเต. เนวสญฺญานาสญฺญายตนธมฺมานํ สงฺขาราวเสสสุขุมภาวปฺปตฺตตาย ตตฺถ สาวกานํ ทุกฺกรนฺติ น จตุตฺถารุปฺปวเสเนตฺถ เทสนา อาคตาติ จตุนฺนํ พฺรหฺมวิหารานํ, เหฏฺฐิมานํ ติณฺณํ อารุปฺปานญฺจ วเสน เอกาทส. ปุจฺฉาวเสนาติ ‘‘อตฺถิ นุ โข, ภนฺเต อานนฺท, เตน…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน เอกธมฺโม อกฺขาโต’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘) เอวํ ปวตฺตปุจฺฉาวเสน. อมตุปฺปตฺติยตฺเถนาติ อมตภาวสฺส อุปฺปตฺติเหตุตาย, สพฺพานิปิ กมฺมฏฺฐานานิ เอกรสมฺปิ อมตาธิคมปฏิปตฺติยาติ อตฺโถ, เอวเมตฺถ อคฺคผลภูมิ อนาคามิผลภูมีติ ทฺเวว ภูมิโย สรูปโต อาคตา, นานนฺตริยตาย ปน เหฏฺฐิมาปิ ทฺเว ภูมิโย อตฺถโต อาคตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพา.

Giống như bậc đại nhân được hỏi xin ít mà cho nhiều, do vì khi được hỏi về một pháp, đã thuyết giảng rằng: “Pháp này cũng là một pháp,” nên cả mười một pháp đã trở thành được gọi là một pháp theo phương diện câu hỏi, theo phương pháp kết thúc câu nói một cách riêng biệt. Hai mươi mốt tiết mục, do vì sự đồng nhất của pháp hành được liễu tri bởi các tiết mục ấy, nên đã trở thành được gọi là một pháp theo phương diện pháp hành. Ở đây, trong bài kinh Aṭṭhakanāgara này. Do vì các pháp của Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ đã đạt đến trạng thái vi tế của các hành còn sót lại, nên đối với các vị Thinh văn ở đó là việc khó làm, do đó lời thuyết giảng ở đây đã không đến theo phương diện vô sắc thứ tư, nên có mười một pháp theo phương diện bốn Phạm trú và ba Vô sắc ở dưới. Theo phương diện câu hỏi có nghĩa là: theo phương diện câu hỏi đã được tiến hành như vầy: “Bạch ngài Ānanda, có hay không một pháp đã được … Chánh Đẳng Giác tuyên thuyết?” (M. ii. 18). Với mục đích đạt đến bất tử có nghĩa là: do là nhân sanh của trạng thái bất tử, có nghĩa là tất cả các đề mục thiền định đều là pháp hành để chứng ngộ bất tử, có cùng một vị. Như vậy, ở đây tầng bậc của quả vị cao nhất là tầng bậc quả vị Bất Lai, chỉ có hai tầng bậc này được đề cập về hình thức; tuy nhiên, do sự liên tục không gián đoạn, nên hai tầng bậc ở dưới cũng được bao gồm về ý nghĩa, cần phải được hiểu như vậy.

๒๑. ปญฺจ สตานิ อคฺโฆ เอตสฺสาติ ปญฺจสตํ. เสสํ อุตฺตานเมว.

21. Năm trăm là giá trị của vật này, vì thế là pañcasataṃ (năm trăm). Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng.

อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn áo của bài chú giải kinh Aṭṭhakanāgara đã được hoàn tất.

๓. เสขสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Sekha (Hữu Học)

๒๒. สนฺถาคารนฺติ อตฺถานุสาสนาคารํ. เตนาห – ‘‘อุยฺโยคกาลาทีสู’’ติอาทิ. อาทิ-สทฺเทน มงฺคลมหาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สนฺถมฺภนฺตีติ วิสฺสมนฺติ, ปริสฺสมํ วิโนเทนฺตีติ อตฺโถ. สหาติ สนฺนิเวสวเสน [Pg.10] เอกชฺฌํ. สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติ เอตสฺมึ อตฺเถ ตฺถ-การสฺส นฺถ-การํ กตฺวา สนฺถาคารนฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สนฺถรนฺตีติ สมฺมนฺตนวเสน ติฏฺฐนฺติ.

22. Santhāgāraṃ có nghĩa là ngôi nhà để nghị luận công việc. Do đó, ngài đã nói: “Vào những lúc nỗ lực, v.v…”. Cần phải hiểu sự bao gồm các lễ hội tốt lành, v.v… bằng từ “ādi” (v.v…). Santhambhanti có nghĩa là nghỉ ngơi, ý nói là họ xua tan sự mệt nhọc. Saha có nghĩa là cùng nhau, theo phương diện hội họp. Cần phải hiểu rằng trong ý nghĩa “ngôi nhà để cùng nhau nghị luận công việc” (saha atthānusāsanaṃ agāraṃ), chữ “ttha” được biến thành chữ “ntha” rồi được nói là santhāgāraṃ. Santharanti có nghĩa là họ đứng lại theo phương diện hội ý.

เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อาคตเมว ภวิสฺสตีติ พุทฺธวจนสฺส อาคมนสีเสน อริยผลธมฺมานมฺปิ อาคมนํ วุตฺตเมว, ติยามรตฺตึ ตตฺถ วสนฺตานํ ผลสมาปตฺติวฬญฺชนํ โหตีติ. ตสฺมิญฺจ ภิกฺขุสงฺเฆ กลฺยาณปุถุชฺชนา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปนฺตา โหนฺตีติ เจ? อริยมคฺคธมฺมานํ ตตฺถ อาคมนํ โหติเยว.

Tam Tạng, lời dạy của đức Phật, chắc chắn sẽ hiện diện, do đó, với tiêu đề là sự hiện diện của lời Phật dạy, sự hiện diện của các pháp Thánh quả cũng đã được nói đến, bởi vì đối với các vị đang trú ngụ ở nơi ấy trong ba canh của đêm, có sự thực hành quả định. Và nếu trong Tăng chúng ấy có các vị thiện phàm phu đang nỗ lực tu tập thiền minh sát thì sao? Các pháp Thánh đạo chắc chắn sẽ hiện diện ở nơi ấy.

อลฺลโคมเยนาติ อจฺเฉน อลฺลโคมยรเสน. โอปุญฺฉาเปตฺวาติ วิลิมฺปิตฺวา. จตุชฺชาติยคนฺเธหีติ ตครกุงฺกุมยวนปุปฺผตมาลปตฺตานิ ปิสิตฺวา กตคนฺเธหิ นานาวณฺเณติ นีลาทิวเสน นานาวณฺเณ, น ภิตฺติวิเสสวเสน. ภิตฺติวิเสสวเสน ปน นานาสณฺฐานรูปเมว. มหาปิฏฺฐิกโกชวเกติ หตฺถิปิฏฺฐีสุ อตฺถริตพฺพตาย มหาปิฏฺฐิกาติ ลทฺธสมญฺเญ โกชเวติ วทนฺติ. กุตฺตเก ปน สนฺธาเยตํ วุตฺตํ หตฺถตฺถรณา หตฺถิรูปวิจิตฺตา. อสฺสตฺถรกสีหตฺถรกาทโยปิ อสฺสสีหรูปาทิวิจิตฺตา เอว อตฺถรกา, จิตฺตตฺถรกํ นานารูเปหิ เจว นานาวิธมาลากมฺมาทีหิ จ วิจิตฺตํ อตฺถรกํ.

Allagomayena có nghĩa là: bằng nước phân bò tươi trong. Opuñchāpetvā có nghĩa là: sau khi đã trát lên. Catujjātiyagandhehi có nghĩa là: bằng các loại hương liệu được làm ra do nghiền nát cây tagara, nhụy hoa nghệ, hoa yavana, và lá tamāla. Nānāvaṇṇe có nghĩa là: nhiều màu sắc, theo phương diện màu xanh, v.v…, không phải theo phương diện các bức tường đặc biệt. Còn theo phương diện các bức tường đặc biệt thì chỉ là các hình thù đa dạng. Mahāpiṭṭhikakojavake có nghĩa là: họ gọi là kojavā (thảm len) đã được mệnh danh là mahāpiṭṭhikā (lớn) do vì cần được trải trên lưng voi. Còn về các tấm thảm, điều này được nói đến: hatthattharaṇā là các tấm thảm trải trên lưng voi được trang trí với hình con voi. Assattharakasīhattharakādayo cũng là các tấm thảm trải được trang trí với hình con ngựa, con sư tử, v.v… Cittattharakaṃ là tấm thảm trải được trang trí với các hình thù đa dạng và các loại công việc kết vòng hoa đa dạng, v.v…

อุปธานนฺติ อปสฺสยนํ อุปทหิตฺวาติ อปสฺสยโยคฺคภาเวน ฐเปตฺวา คนฺเธหิ กตมาลา คนฺธทามํ, ตมาลปตฺตาทีหิ กตํ ปตฺตทามํ. อาทิ-สทฺเทน หิงฺคุลตกฺโกลชาติผลชาติปุปฺผาทีหิ กตทามํ สงฺคณฺหาติ. ปลฺลงฺกากาเรน กตปีฐํ ปลฺลงฺกปีฐํ, ตีสุ ปสฺเสสุ, เอกปสฺเส เอว วา สอุปสฺสยํ อปสฺสยปีฐํ, อนปสฺสยํ มุณฺฑปีฐํ โยชนาวฏฺเฏติ โยชนปริกฺเขเป.

Upadhānaṃ có nghĩa là gối tựa. Upadahitvā có nghĩa là: sau khi đã đặt để với tính cách thích hợp làm gối tựa. Vòng hoa được làm bằng các hương liệu là gandhadāmaṃ (chuỗi hương). Vòng hoa được làm bằng lá tamāla, v.v… là pattadāmaṃ (chuỗi lá). Bằng từ “ādi” (v.v…), ngài bao gồm chuỗi được làm bằng a-ngùy, trái takkola, trái đậu khấu, hoa lài, v.v… Ghế được làm theo hình thức kiết-già là pallaṅkapīṭhaṃ (ghế kiết-già). Ghế có chỗ tựa ở ba phía, hoặc chỉ ở một phía là apassayapīṭhaṃ (ghế có chỗ tựa). Ghế không có chỗ tựa là muṇḍapīṭhaṃ (ghế trơn). Yojanāvaṭṭe có nghĩa là: trong chu vi một do-tuần.

สํวิธายาติ อนฺตรวาสกสฺส โกณปเทสญฺจ อิตรปเทสญฺจ สมํ กตฺวา วิธาย. เตนาห – ‘‘กตฺตริยา ปทุมํ กนฺตนฺโต วิยา’’ติ ติมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทนฺโตติ เอตฺถ จ ยสฺมา พุทฺธานํ รูปสมฺปทา วิย อากปฺปสมฺปทาปิ ปรมุกฺกํสคตา, ตสฺมา ตทา ภควา เอวํ โสภตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุวณฺณปามงฺเคนา’’ติอาทิมาห, ตตฺถ อสเมน พุทฺธเวเสนาติอาทินา [Pg.11] ตทา ภควา พุทฺธานุภาวสฺส นิคุหเณ การณาภาวโต ตตฺถ สนฺนิปติตเทวมนุสฺสนาคยกฺขคนฺธพฺพาทีนํ ปสาทชนนตฺถํ อตฺตโน สภาวปกติกิริยาเยว กปิลวตฺถุํ ปาวิสีติ ทสฺเสติ. พุทฺธานํ กายปฺปภา นาม ปกติยา อสีติหตฺถมตฺตเมว ปเทสํ ผรตีติ อาห – ‘‘อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสี’’ติ นีลปีตโลหิโตทาตมญฺชิฏฺฐปภสฺสรานํ วเสน ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย.

Saṃvidhāya có nghĩa là: sau khi đã sắp đặt, đã làm cho phần góc và phần kia của hạ y được bằng nhau. Do đó, ngài đã nói: “Giống như đang cắt hoa sen bằng cây kéo.” Timaṇḍalaṃ paṭicchādento có nghĩa là: đang che ba vòng. Và ở đây, do vì sự toàn hảo về trang phục của các đức Phật cũng đạt đến mức tột bậc giống như sự toàn hảo về sắc thân, cho nên, để chỉ ra rằng khi ấy đức Thế Tôn đã rực rỡ như vậy, ngài đã nói: “Với vòng vàng,” v.v… Ở đây, bằng câu “với trang phục của đức Phật không ai sánh bằng,” v.v…, ngài chỉ ra rằng khi ấy, do không có lý do để che giấu Phật lực, đức Thế Tôn đã đi vào thành Kapilavatthu với chính hành động tự nhiên bình thường của mình nhằm mục đích làm phát sanh niềm tịnh tín cho chư thiên, nhân loại, rồng, dạ-xoa, càn-thát-bà, v.v… đã hội họp ở đó. Hào quang thân của các đức Phật theo lẽ thường chỉ lan tỏa ra một khoảng không gian chừng tám mươi hắc-tay, nên ngài đã nói: “Đã chiếm một khoảng không gian tám mươi hắc-tay.” Sáu màu hào quang của đức Phật là: xanh, vàng, đỏ, trắng, đỏ thẫm, và rực rỡ.

สพฺพปาลิผุลฺโลติ มูลโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคา ผุลฺโล วิกสิโต. ปฏิปาฏิยา ฐปิตานนฺติอาทิ ปริกปฺปูปมา. ยถา ตํ…เป… อลงฺกตํ อญฺโญ วิโรจติ, เอวํ วิโรจิตฺถ, สมตึสาย ปารมิตาหิ อภิสงฺขตตฺตา เอวํ วิโรจิตฺถาติ วุตฺตํ โหติ. ปญฺจวีสติยา นทีนนฺติ คงฺคาทีนํ จนฺทภาคาปริโยสานานํ ปญฺจวีสติยา มหานทีนํ. สมฺภิชฺชาติ สมฺเภทํ มิสฺสีภาวํ ปตฺวา มุขทฺวาเรติ สมุทฺทํ ปวิฏฺฐฏฺฐาเน.

Sabbapāliphullo có nghĩa là: đã nở rộ, đã bung ra từ gốc cho đến ngọn. Paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ, v.v… là ví dụ tưởng tượng. Giống như vật ấy … được trang hoàng, chiếu sáng một cách khác biệt, cũng vậy, ngài đã chiếu sáng. Có nghĩa là, được nói rằng ngài đã chiếu sáng như vậy do vì đã được tạo tác bởi ba mươi pháp ba-la-mật. Pañcavīsatiyā nadīnaṃ có nghĩa là: của hai mươi lăm con sông lớn, bắt đầu với sông Gaṅgā và kết thúc với sông Candabhāgā. Sambhijjā có nghĩa là: sau khi đã đạt đến sự hợp lưu, trạng thái hòa lẫn. Mukhadvāre có nghĩa là: ở nơi đã đi vào biển cả.

เทวมนุสฺสนาคสุปณฺณคนฺธพฺพยกฺขาทีนํ อกฺขีนีติ เจตํ ปริกปฺปนวเสน วุตฺตํ. สหสฺเสนาติ ปทสหสฺเสน, ภาณวารปฺปมาเณน คนฺเถนาติ อตฺโถ.

Và câu “các con mắt của chư thiên, nhân loại, rồng, kim xí điểu, càn-thát-bà, dạ-xoa, v.v…” này được nói theo phương diện tưởng tượng. Sahassena có nghĩa là: bằng một ngàn câu kệ. Ý nói là: bằng một văn bản có dung lượng của một phẩm tụng đọc.

กมฺปยนฺโต วสุนฺธรนฺติ อตฺตโน คุณวิเสเสหิ ปถวีกมฺปํ อุปฺปาเทนฺโต, เอวํภูโตปิ อเหฐยนฺโต ปาณานิ. สพฺพทกฺขิณตฺตา พุทฺธานํ ทกฺขิณํ ปฐมํ ปาทํ อุทฺธรนฺโต. สมํ สมฺผุสเต ภูมึ สุปฺปติฏฺฐิตปาทตาย. ยทิปิ ภูมึ สมํ ผุสติ, รชสานุปลิปฺปติ สุขุมตฺตา ฉวิยา. นินฺนฏฺฐานํ อุนฺนมตีติอาทิ พุทฺธานํ สุปฺปติฏฺฐิตปาทสงฺขาตสฺส มหาปุริสลกฺขณปฏิลาภสฺส นิสฺสนฺทผลํ. นาติทูเร อุทฺธรตีติ อติทูเร ฐเปตุํ น อุทฺธรติ. นจฺจาสนฺเน จ นิกฺขิปนฺติ อจฺจาสนฺเน จ ฐาเน อนิกฺขิปนฺโต นิยฺยาติ. หาสยนฺโต สเทวเก โลเก โตสยนฺโต. จตูหิ ปาเทหิ จรตีติ จตุจารี.

“Làm rung chuyển mặt đất” có nghĩa là làm phát sanh sự rung động của đất đai bằng những phẩm chất đặc biệt của mình, dù là như vậy nhưng không làm tổn hại các chúng sanh. Do chư Phật là bậc đáng thọ nhận mọi vật cúng dường, nên ngài nhấc bàn chân phải lên trước. Ngài tiếp xúc mặt đất một cách đồng đều do có tướng bàn chân bằng phẳng. Mặc dù ngài tiếp xúc mặt đất một cách đồng đều, nhưng không bị bụi bặm làm ô nhiễm do làn da mịn màng. “Chỗ lõm thì lồi lên” v.v… là quả dị thục của việc chứng đắc tướng đại nhân được gọi là tướng bàn chân bằng phẳng của chư Phật. “Không nhấc quá xa” có nghĩa là không nhấc lên để đặt ở nơi quá xa. Và “không đặt xuống quá gần” có nghĩa là ngài đi tới mà không đặt xuống ở nơi quá gần. Làm cho thế gian cùng với chư thiên hoan hỷ, làm cho hài lòng. “Đi bằng bốn bước” có nghĩa là người đi bằng bốn cách.

พุทฺธานุภาวสฺส ปกาสนวเสน คตตฺตา วณฺณกาโล นาม กิเรส. สรีรวณฺเณ วา คุณวณฺเณ วา กถิยมาเน ทุกฺกถิตนฺติ น วตฺตพฺพํ. กสฺมา? อปริมาณวณฺณา หิ พุทฺธา ภควนฺโต, พุทฺธคุณสํวณฺณนา ชานนฺตสฺส ยถาธมฺมสํวณฺณนํเยว อนุปวิสตีติ.

Quả thật, đây được gọi là thời điểm tán dương do được tiến hành theo cách thức biểu hiện oai lực của đức Phật. Khi sắc tướng của thân thể hay phẩm chất của các đức hạnh đang được nói đến, không nên nói rằng: “đã nói sai.” Tại sao? Vì chư Phật, các đấng Thế Tôn, có những phẩm chất vô lượng. Đối với người có hiểu biết, sự tán dương các đức hạnh của đức Phật chính là nằm trong sự tán dương đúng theo Chánh pháp.

ทุกูลจุมฺพฏเกนาติ [Pg.12] คนฺถิตฺวา คหิตทุกูลวตฺเถน, นาควิกฺกนฺตจรโณติ หตฺถินาคสทิสปทนิกฺเขโป. สตปุญฺญลกฺขโณติ อเนกสตปุญฺญนิมฺมิตมหาปุริสลกฺขโณ มณิเวโรจโน ยถาติ อติวิย วิโรจมาโน มณิ วิย เวโรจโน นาม เอโก มณิวิเสโสติ เกจิ มหาสาโลวาติ มหนฺโต สาลรุกฺโข วิย, โกวิฬาราทิมหารุกฺโข วิย วา ปทุโม โกกนโท ยถาติ โกกนทสงฺขาตํ มหาปทุมํ วิย, วิกสมานปทุมํ วิย วา.

“Bằng vòng vải dukūla” có nghĩa là bằng tấm vải dukūla đã được quấn lại và cầm lấy. “Bước đi oai dũng như voi chúa” có nghĩa là có bước chân đặt xuống giống như voi chúa. “Có tướng của trăm phước” có nghĩa là có tướng đại nhân được tạo nên bởi nhiều trăm phước báu. “Như ngọc verocana” có nghĩa là tỏa sáng rực rỡ như một viên ngọc. Một số vị nói rằng verocana là tên của một loại ngọc đặc biệt. “Như cây sāla lớn” có nghĩa là như một cây sāla to lớn, hoặc như một cây đại thọ như cây koviḷāra v.v… “Như hoa sen kokanada” có nghĩa là như đóa đại sen được gọi là kokanada, hoặc như một đóa sen đang nở.

อากาสคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิยาติอาทิ ตสฺสา ปกิณฺณกกถาย อญฺเญสํ ทุกฺกรภาวทสฺสนญฺเจว สุณนฺตานํ อจฺจนฺตสุขาวหภาวทสฺสนญฺจ ปถวีชํ อากฑฺเฒนฺโต วิยาติ นาฬิยนฺตํ โยเชตฺวา มหาปถวิยา เหฏฺฐิมตเล ปปฺปฏโกชํ อุทฺธํมุขํ กตฺวา อากฑฺเฒนฺโต วิย โยชนิกนฺติ โยชนปฺปมาณํ มธุภณฺฑนฺติ มธุปฏลํ.

“Như đang đưa dòng sông Hằng trên không xuống” v.v… trong câu chuyện tản mạn ấy là để cho thấy tính chất khó làm đối với những người khác và cho thấy tính chất mang lại sự an lạc tột cùng cho những người lắng nghe. “Như đang kéo lên vị đất” có nghĩa là như đang kéo lên tinh chất của lớp vỏ trái đất ở tầng dưới của đại địa, sau khi đã lắp một ống máy và hướng miệng ống lên trên. “Một do-tuần” có nghĩa là có kích thước một do-tuần. “Tổ ong” có nghĩa là tàng ong.

มหนฺตนฺติ อุฬารํ. สพฺพทานํ ทินฺนเมว โหตีติ สพฺพเมว ปจฺจยชาตํ อาวาสทายเกน ทินฺนเมว โหติ. ตถาหิ ทฺเว ตโย คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา กิญฺจิ อลทฺธา อาคตสฺสปิ ฉายูทกสมฺปนฺนํ อารามํ ปวิสิตฺวา นฺหายิตฺวา ปฏิสฺสเย มุหุตฺตํ นิปชฺชิตฺวา อุฏฺฐาย นิสินฺนสฺส กาเย พลํ อาหริตฺวา ปกฺขิตฺตํ วิย โหติ. พหิ วิจรนฺตสฺส จ กาเย วณฺณธาตุ วาตาตเปหิ กิลมติ, ปฏิสฺสยํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย มุหุตฺตํ นิสินฺนสฺส วิสภาคสนฺตติ วูปสมฺมติ, สภาคสนฺตติ ปติฏฺฐาติ, วณฺณธาตุ อาหริตฺวา ปกฺขิตฺตา วิย โหติ, พหิ วิจรนฺตสฺส จ ปาเท กณฺฏโก วิชฺฌติ, ขาณุ ปหรติ, สรีสปาทิปริสฺสโย เจว โจรภยญฺจ อุปฺปชฺชติ, ปฏิสฺสยํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย นิปนฺนสฺส ปน สพฺเพ ปริสฺสยา น โหนฺติ, อชฺฌยนฺตสฺส ธมฺมปีติสุขํ, กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตสฺส อุปสมสุขํ อุปฺปชฺชติ พหิทฺธา วิกฺเขปาภาวโต, พหิ วิจรนฺตสฺส จ กาเย เสทา มุจฺจนฺติ, อกฺขีนิ ผนฺทนฺติ, เสนาสนํ ปวิสนกฺขเณ มญฺจปีฐาทีนิ น ปญฺญายนฺติ, มุหุตฺตํ นิสินฺนสฺส ปน อกฺขิปสาโท อาหริตฺวา ปกฺขิตฺโต วิย โหติ, ทฺวารวาตปานมญฺจปีฐาทีนิ ปญฺญายนฺติ, เอตสฺมิมฺปิ จ อาวาเส วสนฺตํ ทิสฺวา มนุสฺสา จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อาวาสทานสฺมึ ทินฺเน สพฺพํ ทานํ ทินฺนเมว โหตี’’ติ. ภูมฏฺฐก…เป… น สกฺกาติ อยมตฺโถ มหาสุทสฺสนวตฺถุนา (ที. นิ. ๒.๒๔๑ อาทโย) ทีเปตพฺโพ.

“Lớn lao” có nghĩa là cao thượng. “Tất cả sự cúng dường đã được cho” có nghĩa là tất cả các loại vật dụng đã được người cúng dường trú xứ cho đi. Thật vậy, ngay cả đối với vị đã đi khất thực qua hai ba ngôi làng mà không nhận được gì, khi trở về, đi vào một ngôi tịnh xá có đủ bóng mát và nước, tắm rửa, nằm nghỉ một lát trong cốc rồi thức dậy ngồi xuống, thì sức lực trong thân được phục hồi như thể được mang đến và đặt vào. Và đối với người đi lại bên ngoài, sắc tố trong thân bị mệt mỏi bởi gió và nắng; đối với người đi vào cốc, đóng cửa lại và ngồi một lát, dòng tương tục không thích hợp được lắng dịu, dòng tương tục thích hợp được thiết lập, sắc tố được phục hồi như thể được mang đến và đặt vào. Và đối với người đi lại bên ngoài, gai đâm vào chân, gốc cây va phải, nguy hiểm từ loài bò sát v.v… và nỗi sợ hãi trộm cướp phát sanh; nhưng đối với người đi vào cốc, đóng cửa lại và nằm xuống, tất cả những nguy hiểm ấy đều không có. Đối với người học hỏi, hỷ lạc của Chánh pháp phát sanh; đối với người tác ý đề mục thiền, sự an lạc của tĩnh lặng phát sanh do không có sự phân tâm bên ngoài. Và đối với người đi lại bên ngoài, mồ hôi tuôn ra trên thân, mắt rung động, vào lúc đi vào chỗ ở, giường ghế v.v… không được nhận biết; nhưng đối với người ngồi một lát, sự trong sáng của mắt được phục hồi như thể được mang đến và đặt vào, cửa ra vào, cửa sổ, giường ghế v.v… được nhận biết. Và khi thấy vị ấy đang sống trong trú xứ này, người ta cung kính phục vụ bằng bốn món vật dụng. Do đó, đã được nói rằng: “Khi sự cúng dường trú xứ được cho đi, tất cả sự cúng dường đã được cho đi.” “Chư thiên địa cầu... không thể”, ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ bằng câu chuyện về vua Mahāsudassana (Trường Bộ Kinh 2.241 v.v…).

สีตนฺติ [Pg.13] (สารตฺถ. ฏี. จูฬวคฺค ๓.๒๙๕; สํ. นิ. ฏี. ๒.๔.๒๔๓) อชฺฌตฺตธาตุกฺโขภวเสน วา พหิทฺธอุตุวิปริณามวเสน วา อุปฺปชฺชนกสีตํ. อุณฺหนฺติ อคฺคิสนฺตาปํ. ตสฺส ปน ทวทาหาทีสุ สมฺภโว ทฏฺฐพฺโพ. ปฏิหนฺตีติ ปฏิพาหติ. ยถา ตทุภยวเสน กายจิตฺตานํ พาธนานิ น โหนฺติ, เอวํ กโรติ. สีตุณฺหพฺภาหเต หิ สรีเร วิกฺขิตฺตจิตฺโต ภิกฺขุ โยนิโส ปทหิตุํ น สกฺโกติ. วาฬมิคานีติ สีหพฺยคฺฆาทิวาฬมิเค. คุตฺตเสนาสนญฺหิ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย นิสินฺนสฺส เต ปริสฺสยา น โหนฺติ. สรีสเปติ เย เกจิ สรนฺตา คจฺฉนฺเต ทีฆชาติเก. มกเสติ นิทสฺสนเมตํ, ฑํสาทีนํ เอเตเนว สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สิสิเรติ สีตกาลวเสน สตฺตาหวทฺทลิกาทิวเสน จ อุปฺปนฺเน สิสิรสมฺผสฺเส. วุฏฺฐิโยติ ยทา ตทา อุปฺปนฺนา วสฺสวุฏฺฐิโย ปฏิหนตีติ โยชนา.

“Cái lạnh” là cái lạnh phát sanh do sự xáo trộn của các yếu tố bên trong hoặc do sự thay đổi của thời tiết bên ngoài. “Cái nóng” là sức nóng của lửa. Cần phải hiểu rằng điều này có thể xảy ra trong các trận cháy rừng v.v… “Ngăn ngừa” có nghĩa là đẩy lui. Nó làm cho những sự phiền não của thân và tâm do cả hai yếu tố ấy không phát sanh. Thật vậy, khi thân bị ảnh hưởng bởi lạnh và nóng, một vị tỳ khưu với tâm bị phân tán không thể tinh tấn một cách như lý. “Thú dữ” là các loài thú hung dữ như sư tử, cọp v.v… Thật vậy, đối với người đi vào một chỗ ở được che chở, đóng cửa lại và ngồi xuống, những nguy hiểm ấy không xảy ra. “Loài bò sát” là bất cứ loài vật thân dài nào di chuyển bằng cách trườn. “Muỗi”, đây là một sự chỉ định, cần phải hiểu rằng ruồi trâu v.v… cũng được bao gồm trong từ này. “Sương giá” là sự xúc chạm của sương giá phát sanh trong mùa lạnh hoặc trong tuần lễ thời tiết xấu v.v… “Những cơn mưa”, cần được nối kết là nó ngăn ngừa những cơn mưa rơi xuống bất thường.

วาตาตโป โฆโรติ รุกฺขคจฺฉาทีนํ อุมฺมูลภญฺชนวเสน ปวตฺติยา โฆโร สรชอรชาทิเภโท วาโต เจว คิมฺหปริฬาหสมเยสุ อุปฺปตฺติยา โฆโร สูริยาตโป จ. ปฏิหญฺญตีติ ปฏิพาหียติ. เลณตฺถนฺติ นานารมฺมณโต จิตฺตํ นิวตฺเตตฺวา ปฏิสลฺลานารามตฺถํ. สุขตฺถนฺติ วุตฺตปริสฺสยาภาเวน ผาสุวิหารตฺถํ. ฌายิตุนฺติ อฏฺฐตึสารมฺมเณสุ ยตฺถ กตฺถจิ จิตฺตํ อุปนิชฺฌายิตุํ. วิปสฺสิตุนฺติ อนิจฺจาทิโต สพฺพสงฺขาเร สมฺมสิตุํ.

“Gió và nắng gắt” là cơn gió dữ dội, có nhiều loại như gió bụi v.v…, diễn ra bằng cách nhổ bật gốc và làm gãy cây cối v.v…, và ánh nắng mặt trời gay gắt phát sanh trong những lúc nóng bức của mùa hè. “Bị ngăn ngừa” có nghĩa là bị đẩy lui. “Vì mục đích ẩn náu” có nghĩa là vì mục đích tìm sự an vui trong độc cư, sau khi đã khiến tâm từ bỏ các đối tượng khác nhau. “Vì mục đích an lạc” có nghĩa là vì mục đích an trú thoải mái do không có những nguy hiểm đã nói. “Để thiền định” có nghĩa là để quán chiếu tâm vào bất cứ nơi nào trong ba mươi tám đề mục. “Để thực hành minh sát” có nghĩa là để thẩm sát tất cả các pháp hữu vi theo phương diện vô thường v.v…

วิหาเรติ ปฏิสฺสเย. การเยติ การาเปยฺย. รมฺเมติ มโนรเม นิวาสสุเข. วาสเยตฺถ พหุสฺสุเตติ กาเรตฺวา ปน เอตฺถ วิหาเรสุ พหุสฺสุเต สีลวนฺเต กลฺยาณธมฺเม นิวาเสยฺย. เต นิวาเสนฺโต ปน เตสํ พหุสฺสุตานํ ยถา ปจฺจเยหิ กิลมโถ น โหติ, เอวํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ วตฺถเสนาสนานิ จ ทเทยฺย อุชุภูเตสุ อชฺฌาสยสมฺปนฺเนสุ กมฺมผลานํ รตนตฺตยคุณานญฺจ สทฺทหเนน วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

Vihāreti có nghĩa là trong nơi ẩn dật. Kārayeti có nghĩa là nên cho xây cất. Rammeti có nghĩa là trong nơi ở thích ý, có sự an lạc. Vāsayettha bahussuteti có nghĩa là sau khi đã cho xây cất các trú xứ ở đây rồi, nên cho các vị đa văn, có giới hạnh, có thiện pháp được cư ngụ. Và trong khi cho các vị ấy cư ngụ, để cho các vị đa văn ấy không bị mệt nhọc vì các vật dụng, vị ấy nên dâng cúng đồ ăn, thức uống, y phục, và chỗ ở đến các bậc ngay thẳng, có ý nguyện tốt đẹp, với tâm ý trong sạch do có đức tin nơi quả của nghiệp và nơi các ân đức của Tam Bảo.

อิทานิ คหฏฺฐปพฺพชิตานํ อญฺญมญฺญูปการตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เต ตสฺสา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ เตติ พหุสฺสุตา ตสฺสาติ อุปาสกสฺส. ธมฺมํ เทเสนฺตีติ สกลวฏฺฏทุกฺขปนุทนํ ธมฺมํ เทเสนฺติ. ยํ โส ธมฺมํ อิธญฺญายาติ โส ปุคฺคโล ยํ สทฺธมฺมํ อิมสฺมึ สาสเน สมฺมาปฏิปชฺชเนน ชานิตฺวา อคฺคมคฺคาธิคเมน อนาสโว หุตฺวา ปรินิพฺพายติ.

Bây giờ, để trình bày về sự tương trợ lẫn nhau giữa hàng tại gia và hàng xuất gia, ngài đã nói câu kệ bắt đầu là “te tassā.” Ở đây, te có nghĩa là các vị đa văn, tassā có nghĩa là của người cận sự nam. Dhammaṃ desenti có nghĩa là các vị ấy thuyết giảng giáo pháp có khả năng loại trừ tất cả khổ đau trong vòng luân hồi. Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyā có nghĩa là vị ấy, sau khi đã biết được chánh pháp nào ở trong giáo pháp này bằng sự thực hành đúng đắn, sau khi đã trở thành bậc vô lậu do sự chứng ngộ đạo quả cao nhất, vị ấy sẽ tịch diệt Niết-bàn.

ปูชาสกฺการวเสเนว [Pg.14] ปฐมยาโม เขปิโต, ภควโต เทสนาย อปฺปาวเสโส มชฺฌิมยาโม คโตติ ปาฬิยํ ‘‘พหุเทว รตฺติ’’นฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อติเรกตรํ ทิยฑฺฒยาม’’นฺติ. สนฺทสฺเสสีติ อานิสํสํ ทสฺเสสิ, อาวาสทานปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมึ กถํ สุตฺวา ตโต ปรํ, ‘‘มหาราช, อิติปิ สีลํ, อิติปิ สมาธิ, อิติปิ ปญฺญา’’ติ สีลาทิคุเณ เตสํ สมฺมา ทสฺเสสิ, หตฺเถน คเหตฺวา วิย ปจฺจกฺขโต ปกาเสสิ. สมาทเปสีติ ‘‘เอวํ สีลํ สมาทาตพฺพํ, สีเล ปติฏฺฐิเตน เอวํ สมาธิ, เอวํ ปญฺญา ภาเวตพฺพา’’ติ ยถา เต สีลาทิคุเณ อาทิยนฺติ, ตถา คณฺหาเปสิ. สมุตฺเตเชสีติ ยถา สมาทินฺนํ สีลํ สุวิสุทฺธํ โหติ, สมถวิปสฺสนา จ ภาวิยมานา ยถา สุฏฺฐุ วิโสธิตา อุปริวิเสสาวหา โหนฺติ, เอวํ จิตฺตํ สมุตฺเตเชสิ นิสามนวเสน โวทาเปสิ. สมฺปหํเสสีติ ยถานุสิฏฺฐํ ฐิตสีลาทิคุเณหิ สมฺปติ ลทฺธคุณานิสํเสหิ เจว อุปริ ลทฺธพฺพผลวิเสเสหิ จ อุปริจิตฺตํ สมฺมา ปหํเสสิ, ลทฺธสฺสาสวเสน สุฏฺฐุ โตเสสิ. เอวเมเตสํ ปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Canh đầu đã được trải qua chỉ bằng sự cúng dường và tôn trọng, canh giữa còn lại không bao nhiêu đã trôi qua với bài thuyết giảng của đức Thế Tôn. Do đó, điều được nói trong Pāḷi là “bahudeva ratti” đã được giải thích là “atirekataraṃ diyaḍḍhayāma (hơn một canh rưỡi).” Sandassesīti có nghĩa là ngài đã chỉ rõ về quả báu. Sau khi đã lắng nghe pháp thoại liên quan đến việc bố thí trú xứ, sau đó ngài đã chỉ dạy đúng đắn cho họ về các đức tánh như là giới v.v... rằng: “Thưa Đại vương, đây là giới, đây là định, đây là tuệ,” ngài đã trình bày một cách trực tiếp giống như là đang cầm lấy tay. Samādapesīti có nghĩa là ngài đã khiến cho họ thọ trì, ngài đã khiến cho họ tiếp nhận theo cách để họ có thể thọ trì các đức tánh như là giới v.v... rằng: “Giới nên được thọ trì như thế này. Sau khi đã an trú trong giới, định nên được tu tập như thế này, tuệ nên được tu tập như thế này.” Samuttejesīti có nghĩa là ngài đã khích lệ tâm ý, đã làm cho trong sạch bằng cách mài giũa để cho giới đã được thọ trì trở nên thật trong sạch, và để cho thiền chỉ và thiền quán đang được tu tập trở nên được thanh lọc kỹ lưỡng và đem lại sự chứng đắc cao hơn. Sampahaṃsesīti có nghĩa là ngài đã làm cho tâm ý của họ được hoàn toàn phấn khởi với các đức tánh như là giới v.v... mà họ đã được an trú theo lời chỉ dạy, với các quả báu của các đức tánh đã đạt được ở hiện tại, và với các quả vị đặc biệt sẽ đạt được ở tương lai; ngài đã làm cho họ được thỏa thích hoàn toàn bằng cách đem lại sự an ủi. Ý nghĩa của các từ ngữ này nên được hiểu là như vậy.

สมุทายวจโนปิ อสีติมหาเถร-สทฺโท ตเทกเทเสปิ นิรุฬฺโหติ อาห ‘‘อสีติมหาเถเรสุ วิชฺชมาเนสู’’ติ. อานนฺทตฺเถโรปิ หิ อนฺโตคโธ เอวาติ. สากิยมณฺฑเลติ สากิยราชสมูเห.

Từ ngữ “tám mươi vị đại trưởng lão” là lời nói chỉ về tập thể, tuy nhiên cũng được quy ước dùng để chỉ về một bộ phận trong số ấy. Do đó, ngài đã nói là “asītimahātheresu vijjamānesū (trong khi tám mươi vị đại trưởng lão đang hiện diện).” Bởi vì, trưởng lão Ānanda cũng đã được bao gồm ở trong đó. Sākiyamaṇḍaleti có nghĩa là trong hội chúng các vị vua dòng Sākya.

ปฏิปทาย นิยุตฺตตฺตา ปาฏิปโท. เตนาห – ‘‘ปฏิปนฺนโก’’ติ. สิกฺขนสีลตาทินา เสโข, โอธิโส สมิตปาปตาย สมโณ. เสโข ปาฏิปโท ปฏิปชฺชนปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน ปฏิปทาเทสนํ นิยเมนฺโต ปฏิปทาย ปุคฺคลํ นิยเมติ นามาติ ‘‘ปฏิปทาย ปุคฺคลํ นิยเมตฺวา ทสฺเสตี’’ติ. เสขปฺปฏิปทา สาสเน มงฺคลปฏิปทา สมฺมเทว อเสวิตพฺพปริวชฺชเนน เสวิตพฺพสมาทาเนน อุกฺกํสวตฺถูสุ จ ภาวโต อเสขธมฺมปาริปูริยา อาวหตฺตา จ วฑฺฒมานกปฏิปทา. อกิลมนฺตาว สลฺลกฺเขสฺสนฺตีติ อิทํ ตทา เตสํ อเสขภูมิอธิคมาย อโยคฺยตาย วุตฺตํ. อกิลมนฺตาวาติ อิมินา ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตสฺสปิ อนธิคตมคฺคสญฺญาปนา ภาริยาติ ทสฺเสติ. โอสฏาติ อนุปฺปวิฏฺฐา. สกลํ วินยปิฏกํ กถิตเมว โหติ ตสฺส สีลกถาพาหุลฺลโต เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. ตีหิ ปิฏเกหีติ กรณตฺเถ กรณวจนํ. เตน ตํตํปิฏกานํ ตสฺสา ตสฺสา สิกฺขาย สาธกตมภาวํ ทสฺเสติ.

Do bởi đã chuyên tâm vào con đường thực hành nên được gọi là pāṭipado. Do đó, ngài đã nói là “paṭipannako (người đang thực hành).” Do bởi bản chất của sự học tập v.v... nên là bậc hữu học (sekho), do bởi đã làm cho lắng dịu điều ác có giới hạn nên là vị Sa-môn (samaṇo). Bậc hữu học đang thực hành, trong khi xác định lời giảng dạy về con đường thực hành bằng cách căn cứ vào người đang thực hành, được gọi là xác định người ấy bằng con đường thực hành. Do đó, (chú giải) nói là “sau khi đã xác định người ấy bằng con đường thực hành, ngài trình bày.” Con đường thực hành của bậc hữu học là con đường thực hành tốt lành ở trong giáo pháp, và là con đường thực hành của sự tăng trưởng do bởi sự từ bỏ những điều không nên thực hành và sự thọ trì những điều nên thực hành một cách đúng đắn, và do bởi sự đem lại sự viên mãn các pháp của bậc vô học vốn là các nền tảng cao thượng. Akilamantāva sallakkhessantīti (họ sẽ nhận thức được mà không mệt nhọc) – điều này vào lúc ấy đã được nói đến do sự không thích hợp của họ đối với việc chứng ngộ quả vị vô học. Bằng câu Akilamantāvāti, điều này cho thấy rằng việc làm cho biết về đạo quả chưa chứng ngộ là nặng nề, ngay cả đối với vị đã chứng đắc các tuệ phân tích. Osaṭāti có nghĩa là đã đi vào. Toàn thể tạng Luật đã được nói đến do bởi sự dồi dào của pháp thoại về giới. Phương pháp này cũng tương tự ở hai tạng còn lại. Tīhi piṭakehīti là cách nói ở công cụ cách trong ý nghĩa là phương tiện. Do đó, điều này cho thấy rằng các tạng tương ứng là phương tiện hữu hiệu nhất cho các học pháp tương ứng.

ปิฏฺฐิวาโต [Pg.15] อุปฺปชฺชติ อุปาทินฺนกสรีรสฺส ตถารูปตฺตา สงฺขารานญฺจ อนิจฺจตาย ทุกฺขานุพนฺธตฺตา. อการณํ วา เอตนฺติ เยนาธิปฺปาเยน วุตฺตํ, ตเมว อธิปฺปายํ วิวริตุํ ‘‘ปโหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุญฺชิตุกาโม อโหสิ สกฺยราชูนํ อชฺฌาสยวเสน. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สตฺถาปิ ตเทว สนฺธาย ตตฺถ สงฺฆาฏึ ปญฺญเปตฺวา นิปชฺชีตี’’ติ. ยทิ เอวํ ‘‘ปิฏฺฐิ เม อาคิลายตี’’ติ อิทํ กถนฺติ อาห ‘‘อุปาทินฺนกสรีรญฺจ นามา’’ติอาทิ.

Cơn đau lưng khởi lên là do bản chất của thân thể bị chấp thủ là như vậy, và do bởi sự vô thường của các pháp hữu vi có sự khổ đau đi kèm. Hoặc đây là điều không có nguyên nhân – để giải thích ý định mà điều này đã được nói đến, các lời bắt đầu là “pahotī” đã được nói ra. Vị ấy đã có ý muốn sử dụng bốn oai nghi theo như ý nguyện của các vị vua dòng Sākya. Thật vậy, điều này sẽ được nói đến là: “Cả đức Đạo Sư, sau khi đã nhắm đến điều ấy, đã trải tấm y tăng-già-lê ở nơi ấy rồi nằm xuống.” Nếu vậy, tại sao lời này “lưng của ta bị đau” lại được nói đến? Ngài đã nói các lời bắt đầu là “upādinnakasarīrañca nāmā (quả thật, thân thể bị chấp thủ)...”

๒๓. ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน…เป… สมฺปนฺโน’’ติอาทีสุ (วิภ. ๕๑๑) สมนฺนาคตตฺโถ สมฺปนฺน-สทฺโท, อิธ ปน ปาริปูริอตฺโถติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปริปุณฺณสีโลติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. โย ปน สมฺปนฺนสีโลเยว, โส ปริปุณฺณสีโล. ปริสุทฺธญฺหิ สีลํ ‘‘ปริปุณฺณ’’นฺติ วุจฺจติ, น สพลํ กมฺมาสํ วา. สุนฺทรธมฺเมหีติ โสภนธมฺเมหิ. ยสฺมึ สนฺตาเน อุปฺปนฺนา ตสฺส โสภนภาวโต. เตหิ สปฺปุริสภาวสาธนโต สปฺปุริสานํ ธมฺเมหิ.

23. Trong các câu như là “iminā pātimokkhasaṃvarena ... pe ... sampanno (vị ấy được hội đủ ... với sự thu thúc trong giới bổn Pātimokkha này),” từ ngữ sampanna có ý nghĩa là đã được hội đủ (samannāgata). Tuy nhiên ở đây, để trình bày rằng từ ngữ ấy có ý nghĩa là sự viên mãn (pāripūri), điều đã được nói là “có ý nghĩa là người có giới hạnh viên mãn (paripuṇṇasīlo).” Vị nào quả thật là người có giới hạnh hội đủ, vị ấy là người có giới hạnh viên mãn. Vì rằng giới hạnh trong sạch được gọi là “viên mãn,” chứ không phải giới hạnh có tỳ vết hoặc lốm đốm. Sundaradhammehīti có nghĩa là với các pháp tốt đẹp. Do bởi khi đã được sanh khởi trong dòng tương tục của người nào thì khiến cho người ấy trở nên tốt đẹp. Do bởi các pháp ấy thành tựu trạng thái của bậc chân nhân nên là các pháp của bậc chân nhân.

๒๔. อิมินา เอตฺตเกน ฐาเนนาติ ‘‘อิธ, มหานาม, อริยสาวโก’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘อกสิรลาภี’’ติ ปทํ อิมินา เอตฺตเกน อุทฺเทสปเทน มาติกํ ฐเปตฺวา. ปฏิปาฏิยาติ อุทฺเทสปฏิปาฏิยา. เอวมาหาติ ‘‘เอวํ กถญฺจ, มหานามา’’ติอาทินา อิทานิ วุจฺจมาเนน ทสฺสิตากาเรน อาห.

24. Iminā ettakena ṭhānenāti có nghĩa là sau khi đã thiết lập đề mục (mātika) bằng câu tóm tắt chừng ấy, bắt đầu là “idha, mahānāma, ariyasāvako (này Mahānāma, ở đây vị Thánh đệ tử)” cho đến từ ngữ “akasiralābhī (là người có được không khó khăn).” Paṭipāṭiyāti có nghĩa là theo thứ tự của phần tóm tắt. Evamāhāti có nghĩa là ngài đã nói theo cách thức được trình bày, đang được nói đến bây giờ, bắt đầu là “evaṃ kathañca, mahānāmā (và này Mahānāma, như thế nào...).”

๒๕. หิรียตีติ ลชฺชียติ ปีฬียติ. ยสฺมา หิรี ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณา, ตสฺมา ‘‘ชิคุจฺฉตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. โอตฺตปฺปตีติ อุตฺตปฺปติ. ปาปุตฺราสลกฺขณญฺหิ โอตฺตปฺปํ. ปคฺคหิตวีริโยติ สงฺโกจํ อนาปนฺนวีริโย. เตนาห ‘‘อโนสกฺกิตมานโส’’ติ. ปหานตฺถายาติ สมุจฺฉินฺทนตฺถาย. กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทา นาม อธิคโม เอวาติ อาห ‘‘ปฏิลาภตฺถายา’’ติ. สติเนปกฺเกนาติ สติยา เนปกฺเกน ติกฺขวิสทสูรภาเวน. อฏฺฐกถายํ ปน เนปกฺกํ นาม ปญฺญาติ อธิปฺปาเยน ‘‘สติยา จ นิปกภาเวน จา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต, เอวํ สติ อญฺโญ นิทฺทิฏฺโฐ นาม โหติ. สติมาติ จ อิมินาว วิเสสา สติ คหิตา, ปรโต ‘‘จิรกตมฺปิ [Pg.16] จิรภาสิตมฺปิ สริตา อนุสฺสริตา’’ติ สติกิจฺจเมว นิทฺทิฏฺฐํ, น ปญฺญากิจฺจํ, ตสฺมา สติเนปกฺเกนาติ สติยา เนปกฺกภาเวนาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. เตเนว หิ ปจฺจยวิเสสวเสน อญฺญธมฺมนิรเปกฺโข สติยา พลวภาโว. ตถา หิ ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตนปิ อชฺฌยนสมฺมสนานิ สมฺภวนฺติ.

25. Hirīyatīti là hổ thẹn, là bị bức bách. Bởi vì tàm có trạng thái là ghê tởm điều ác, do đó được nói là: “có ý nghĩa là ghê tởm.” Ottappatīti là sợ hãi. Quả vậy, quý có trạng thái là sợ hãi điều ác. Paggahitavīriyoti là người có sự tinh tấn không bị co rút. Do đó, ngài nói là: “người có tâm không bị thối lui.” Pahānatthāyāti là vì mục đích đoạn trừ. Sự thành tựu các thiện pháp chính là sự chứng đắc, nên ngài nói là: “vì mục đích thành tựu.” Satinepakkenāti là bằng sự thận trọng của niệm, bằng sự sắc bén, trong sáng, dũng mãnh. Tuy nhiên, trong Chú giải, với ý nghĩa rằng sự thận trọng là trí tuệ, ý nghĩa được nói là: “bằng niệm và bằng sự thận trọng,” trong trường hợp này, một (pháp) khác được chỉ ra. Và bằng từ satimā này, niệm đặc biệt đã được nắm bắt, sau đó “người nhớ, người tùy niệm điều đã làm từ lâu, điều đã nói từ lâu” chỉ ra chính là phận sự của niệm, không phải phận sự của trí tuệ. Do đó, satinepakkenāti có thể được hiểu là bằng sự thận trọng của niệm. Chính vì điều đó, do sự đặc biệt của duyên, sức mạnh của niệm không phụ thuộc vào pháp khác. Thật vậy, việc học hỏi và xem xét vẫn có thể xảy ra ngay cả với tâm không tương ưng với trí.

เจติยงฺคณวตฺตาทีติ อาทิ-สทฺเทน โพธิยงฺคณวตฺตาทีนิ สงฺคณฺหาติ. อสีติมหาวตฺตปฏิปตฺติปูรณนฺติ เอตฺถ อสีติวตฺตปฏิปตฺติปูรณํ มหาวตฺตปฏิปตฺติปูรณนฺติ วตฺตปฏิปตฺติปูรณ-สทฺโท ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. ตตฺถ มหาวตฺตานิ (วิภ. มูลฏี. ๔๐๖) นาม วตฺตขนฺธเก (จูฬว. ๓๕๖ อาทโย) วุตฺตานิ อาคนฺตุกวตฺตํ อาวาสิกํ คมิกํ อนุโมทนํ ภตฺตคฺคํ ปิณฺฑจาริกํ อารญฺญิกํ เสนาสนํ ชนฺตาฆรํ วจฺจกุฏิ อุปชฺฌายํ สทฺธิวิหาริกํ อาจริยํ อนฺเตวาสิกวตฺตนฺติ จุทฺทส. ตโต อญฺญานิ ปน กทาจิ ตชฺชนียกมฺมกตาทิกาเล ปาริวาสิกาทิกาเล จ จริตพฺพานิ อสีติ ขุทฺทกวตฺตานิ สพฺพาสุ อวตฺถาสุ น จริตพฺพานิ, ตสฺมา มหาวตฺเตสุ, อคฺคหิตานิ. ตตฺถ ‘‘ปาริวาสิกานํ ภิกฺขูนํ วตฺตํ ปญฺญเปสฺสามี’’ติ อารภิตฺวา ‘‘น อุปสมฺปาเทตพฺพํ…เป… น ฉมายํ จงฺกมนฺเต จงฺกเม จงฺกมิตพฺพ’’นฺติ (จูฬว. ๘๑) วุตฺตานิ ปกภตฺเต จริตพฺพวตฺตาวสานานิ ฉสฏฺฐิ, ตโต ปรํ ‘‘น, ภิกฺขเว, ปาริวาสิเกน ภิกฺขุนา ปาริวาสิกวุฑฺฒตเรน ภิกฺขุนา สทฺธึ มูลายปฏิกสฺสนารเหน มานตฺตารเหน มานตฺตจาริเกน อพฺภานารเหน ภิกฺขุนา สทฺธึ เอกจฺฉนฺเน อาวาเส วตฺตพฺพ’’นฺติอาทีนิ (จูฬว. ๘๒) ปกตตฺเต จริตพฺเพหิ อนญฺญตฺตา วิสุํ วิสุํ อคเณตฺวา ปาริวาสิกวุฑฺฒตราทีสุ ปุคฺคลนฺตเรสุ จริตพฺพตฺตา เตสํ วเสน สมฺปิณฺเฑตฺวา เอเกกํ กตฺวา คณิตพฺพานิ ปญฺจาติ เอกสตฺตติวตฺตานิ, อุกฺเขปนิยกมฺมกตวตฺเตสุ วตฺตปญฺญาปนวเสน วุตฺตํ – ‘‘น ปกตตฺตสฺส ภิกฺขุโน อภิวาทนํ ปจฺจุฏฺฐานํ…เป… นฺหาเน ปิฏฺฐิปริกมฺมํ สาทิตพฺพ’’นฺติ (จูฬว. ๕๑) อิทํ อภิวาทนาทีนํ อสาทิยนํ เอกํ, ‘‘น ปกตตฺโต ภิกฺขุ สีลวิปตฺติยา อนุทฺธํสิตพฺโพ’’ติอาทีนิ จ ทสาติ เอวเมตานิ ทฺวาสีติ. เอเตสฺเวว ปน กานิจิ ตชฺชนียกมฺมาทิวตฺตานิ กานิจิ ปาริวาสิกาทิวตฺตานีติ อคฺคหิตคฺคหเณน ทฺวาสีติ, เอวํ อปฺปกํ ปน อูนมธิกํ วา คณนุปคํ น โหตีติ อิธ ‘‘อสีติ’’จฺเจว วุตฺตํ. อญฺญตฺถ ปน อฏฺฐกถาปเทเส ‘‘ทฺวาสีติ ขนฺธกวตฺตานี’’ติ วุจฺจติ.

Cetiyaṅgaṇavattādīti: Bằng từ ādi (v.v.), bao gồm các phận sự ở sân tháp, sân bồ-đề, v.v. Asītimahāvattapaṭipattipūraṇanti: Ở đây, trong cụm từ asītivattapaṭipattipūraṇaṃ mahāvattapaṭipattipūraṇaṃti, từ vattapaṭipattipūraṇa (sự thực hành trọn vẹn các phận sự) nên được kết hợp riêng với từng từ. Trong đó, các đại phận sự (mahāvatta) được nói trong chương Vattakhandhaka là mười bốn: phận sự đối với khách, phận sự của người ở thường trú, phận sự của người ra đi, phận sự tùy hỷ, phận sự ở nhà ăn, phận sự của người đi khất thực, phận sự của người ở rừng, phận sự đối với chỗ ở, phận sự ở nhà tắm hơi, phận sự ở nhà vệ sinh, phận sự đối với thầy tế độ, phận sự đối với đệ tử cùng thầy, phận sự đối với thầy giáo thọ, phận sự đối với đệ tử. Ngoài ra, tám mươi tiểu phận sự (khuddakavatta) khác cần được thực hành vào những lúc như khi bị Tăng sự khiển trách (tajjanīyakamma), khi đang thọ hành biệt trú (pārivāsika), v.v., không phải lúc nào cũng cần thực hành trong mọi trường hợp, do đó không được tính vào các đại phận sự. Trong đó, bắt đầu bằng câu: “Ta sẽ chế định phận sự cho các vị Tỳ-khưu đang thọ hành biệt trú,” và kết thúc bằng: “không được truyền giới cụ túc… cho đến… không được đi kinh hành trên lối kinh hành khi đang đi kinh hành trên mặt đất,” có sáu mươi sáu phận sự cần thực hành cho đến khi kết thúc phận sự đối với bữa ăn đã chín. Sau đó, các phận sự bắt đầu bằng: “Này các Tỳ-khưu, Tỳ-khưu đang thọ hành biệt trú không được ở chung một trú xứ có mái che cùng với Tỳ-khưu lớn tuổi hơn đang thọ hành biệt trú, cùng với Tỳ-khưu đáng bị phạt hạ bậc (mūlāyapaṭikassanāraha), cùng với Tỳ-khưu đáng bị phạt ma-na-đỏa (mānattāraha), cùng với Tỳ-khưu đang thi hành ma-na-đỏa (mānattacārika), cùng với Tỳ-khưu đáng được giải tội (abbhānāraha),” v.v., vì không khác với các phận sự cần thực hành trong trạng thái bình thường, nên không được đếm riêng lẻ, mà được gộp lại theo các cá nhân khác nhau như người lớn tuổi hơn đang thọ hành biệt trú, v.v., và được tính thành năm phận sự, tổng cộng là bảy mươi mốt phận sự. Trong các phận sự của người bị Tăng sự cử tội (ukkhepaniyakamma), về việc chế định phận sự, có nói: “Không được chấp nhận sự đảnh lễ, sự đứng dậy đón chào… cho đến… sự xoa lưng khi tắm của vị Tỳ-khưu bình thường,” việc không chấp nhận đảnh lễ, v.v. này là một. Và mười phận sự khác bắt đầu bằng: “Vị Tỳ-khưu bình thường không được quấy nhiễu vì giới bị hư hoại,” v.v. Như vậy, có tám mươi hai phận sự. Tuy nhiên, trong số này, một số là phận sự khi bị Tăng sự khiển trách, v.v., một số là phận sự khi thọ hành biệt trú, v.v., nên bằng cách tính gộp, có tám mươi hai. Như vậy, việc đếm thiếu hoặc thừa một chút không thành vấn đề, nên ở đây chỉ nói là “tám mươi.” Tuy nhiên, ở một đoạn Chú giải khác, có nói là: “tám mươi hai phận sự trong các chương.”

สกฺกจฺจํ [Pg.17] อุทฺทิสนํ สกฺกจฺจํ อุทฺทิสาปนนฺติ ปจฺเจกํ สกฺกจฺจํ-สทฺโท โยเชตพฺโพ. อุทฺทิสนํ อุทฺเทสคฺคหณํ. ธมฺโมสารณํ ธมฺมสฺส อุจฺจารณํ. ธมฺมเทสนา –

Sakkaccaṃ uddisanaṃ sakkaccaṃ uddisāpananti: Từ sakkaccaṃ (một cách kính cẩn) nên được kết hợp riêng với từng từ. Uddisanaṃ là việc học thuộc lòng. Dhammosāraṇaṃ là việc tụng đọc Pháp. Dhammadesanā –

‘‘อาทิมฺหิ สีลํ เทเสยฺย, มชฺเฌ ฌานํ วิปสฺสนํ;

ปริโยสาเน จ นิพฺพานํ, เอสา กถิกสณฺฐิตี’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๙๐;

สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๔.๒๔๖) –

“Lúc đầu nên thuyết về giới, ở giữa là thiền và minh sát; Cuối cùng là Niết-bàn, đó là cấu trúc của bài pháp.”

เอวํ กถิตลกฺขณา ธมฺมกถา. อุปคนฺตฺวา นิสินฺนสฺส ยสฺส กสฺสจิ คหฏฺฐสฺส ปพฺพชิตสฺส วา ตงฺขณานุรูปา ธมฺมี กถา อุปนิสินฺนกถา. ภตฺตานุโมทนกถา อนุโมทนิยา. สริตาติ เอตฺถ น เกวลํ จิรกตจิรภาสิตานํ สรณมนุสฺสรณมตฺตํ อธิปฺเปตํ, อถ โข ตถาปวตฺตรูปารูปธมฺมานํ ปริคฺคหมุเขน ปวตฺตวิปสฺสนาจาเร สติสมฺโพชฺฌงฺคสมุฏฺฐาปนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมึ กาเยน จิรกเต’’ติอาทิ วุตฺตํ. สกิมฺปิ สรเณนาติ เอกวารํ สรเณน. ปุนปฺปุนํ สรเณนาติ อนุ อนุ สรเณน. สติสมฺโพชฺฌงฺคมฺปิ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสคฺคปริณามิญฺจ กตฺวา สรนฺโต ตตฺถ ตตฺถ ชวนวาเร สรณชวนวาเร ปริตฺตชวนวเสน อนุสฺสริตาติ เวทิตพฺพา.

Bài pháp thoại có đặc tính như đã nói. Upanisinnakathā là bài pháp thoại hợp thời cho bất kỳ ai, dù là tại gia hay xuất gia, đã đến và ngồi xuống. Bhattānumodanakathā là bài pháp thoại tùy hỷ. Saritāti: Ở đây, không chỉ có ý nghĩa đơn thuần là nhớ và tùy niệm những điều đã làm, đã nói từ lâu, mà còn để chỉ ra sự phát sinh của niệm giác chi trong tiến trình minh sát đang diễn ra thông qua việc liễu tri các pháp sắc và vô sắc đã diễn ra như vậy, nên có câu nói bắt đầu bằng “đối với điều đã làm từ lâu bằng thân.” Sakimpi saraṇenāti là bằng sự nhớ một lần. Punappunaṃ saraṇenāti là bằng sự nhớ đi nhớ lại. Cần phải hiểu rằng, khi làm cho niệm giác chi cũng y cứ vào viễn ly, y cứ vào ly tham, y cứ vào đoạn diệt, hướng đến sự xả ly, người ấy tùy niệm trong từng sát-na tốc hành, trong từng sát-na tốc hành của sự nhớ, theo cách của tốc hành nhỏ.

คติอตฺถา ธาตุสทฺทา พุทฺธิอตฺถา โหนฺตีติ อาห – ‘‘อุทยญฺจ วยญฺจ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถายา’’ติ. มิสฺสกนเยนายํ เทสนา อาคตาติ อาห – ‘‘วิกฺขมฺภนวเสน จ สมุจฺเฉทวเสน จา’’ติ. เตนาห ‘‘วิปสฺสนาปญฺญาย เจวา’’ติอาทิ. วิปสฺสนาปญฺญาย นิพฺเพธิกปริยายโต. สา จ โข ปเทสิกาติ นิปฺปเทสิกํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคปญฺญาย ปฏิลาภสํวตฺตนโต จา’’ติ วุตฺตํ. ทุกฺขกฺขยคามินิภาเวปิ เอเสว นโย. สมฺมาติ ยาถาวโต. อกุปฺปธมฺมตาย หิ มคฺคปญฺญา เขปิตเขปนาย น ปุน กิจฺจํ อตฺถีติ อุปาเยน ญาเยน ยา ปวตฺติ สา เอวาติ อาห – ‘‘เหตุนา นเยนา’’ติ.

Ngài nói rằng: Các từ ngữ gốc có nghĩa là ‘đi đến’ (gati) cũng có nghĩa là ‘hiểu biết’ (buddhi), (như trong câu) – ‘để có khả năng thông suốt sự sanh và diệt.’ Ngài nói rằng: Bài pháp này được trình bày theo phương pháp hỗn hợp – ‘bằng cách trấn áp và bằng cách đoạn trừ.’ Do đó, ngài đã nói ‘bằng tuệ minh sát, v.v...’ Bằng tuệ minh sát, theo phương diện của sự nhàm chán yếm ly. Và bởi vì tuệ ấy chỉ là một phần, để chỉ ra rằng nó là toàn phần, nên đã nói ‘và vì nó đưa đến sự chứng đắc đạo tuệ.’ Phương pháp này cũng tương tự trong trường hợp (con đường) đưa đến sự diệt khổ. ‘Sammā’ có nghĩa là ‘đúng như thật.’ Vì đạo tuệ có bản chất không lay chuyển, đã hủy diệt những gì cần hủy diệt, nên không còn việc gì phải làm nữa; tiến trình diễn ra bằng phương tiện, bằng phương pháp chính là như vậy, nên ngài nói – ‘bằng nguyên nhân, bằng phương pháp.’

๒๖. อธิกํ เจโต อภิเจโต, มหคฺคตจิตฺตํ, ตสฺส ปน อธิกตา กามจฺฉนฺทาทิปฏิปกฺขวิคเมน วิสิฏฺฐภาวปฺปตฺติ, ตนฺนิสฺสิตานิ อาภิเจตสิกานิ. เตนาห ‘‘อภิจิตฺตํ เสฏฺฐจิตฺตํ สิตาน’’นฺติ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานนฺติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ผาสุวิหารภูตานํ. เตหิ [Pg.18] ปน สมงฺคิตกฺขเณ ยสฺมา วิเวกชํ ปีติสุขํ สมาธิชํ ปีติสุขํ อปีติชํ สติปาริสุทฺธิญาณสุขญฺจ ปฏิลภติ วินฺทติ, ตสฺมา อาห – ‘‘อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ สุขปฏิลาภเหตูน’’นฺติ. อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชิตาติ อิมินา เตสุ ฌาเนสุ สมาปชฺชนวสีภาวมาห, ‘‘นิกามลาภี’’ติ ปน วจนโต อาวชฺชนาธิฏฺฐานา ปจฺจเวกฺขณวสิโย จ วุตฺตา เอวาติ เวทิตพฺพา. นิทุกฺขลาภีติ อิมินา เตสํ ฌานานํ สุขปฏิปทาขิปฺปาภิญฺญตํ ทสฺเสติ, วิปุลลาภีติ อิมินา ปคุณตํ ตปฺปมาณทสฺสิตภาวทีปนโต. เตนาห ‘‘ปคุณภาเวนา’’ติอาทิ. สมาปชฺชิตุํ สกฺโกติ สมาปชฺชนวสีภาวตาย สาธิตตฺตา. สมาธิปาริปนฺถิกธมฺเมติ วสีภาวสฺส ปจฺจนีกธมฺเม. ฌานาธิคมสฺส ปน ปจฺจนีกธมฺมา ปเคว วิกฺขมฺภิตา, อญฺญถา ฌานาธิคโม เอว น สิยา. อกิลมนฺโต วิกฺขมฺเภตุํ น สกฺโกตีติ กิจฺเฉน วิกฺขมฺเภติ วิโสเธติ, กามาทีนวปจฺจเวกฺขณาทีหิ กามจฺฉนฺทาทีนํ อญฺเญสํ สมาธิปาริปนฺถิกานํ ทูรสมุสฺสารณํ อิธ วิกฺขมฺภนํ วิโสธนนฺติ เวทิตพฺพํ.

26. Tâm cao thượng là tăng thượng tâm (abhiceto), là đại hành tâm (mahaggatacittaṃ). Sự cao thượng của tâm ấy là sự đạt đến trạng thái đặc biệt nhờ vào việc loại bỏ các pháp đối nghịch như dục tham. Các pháp liên hệ với nó là các tăng thượng tâm sở (ābhicetasikāni). Do đó, ngài nói: ‘Tăng thượng tâm, tâm cao tột của người nương tựa.’ ‘Hiện tại lạc trú’ (Diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ) có nghĩa là những sự an trú thoải mái trong chính kiếp sống này. Bởi vì trong khoảnh khắc được trang bị các pháp ấy, vị ấy đạt được và tìm thấy hỷ lạc sanh từ ly dục, hỷ lạc sanh từ định, và lạc của sự thanh tịnh trong niệm và trí tuệ không có hỷ, do đó ngài nói: ‘là nhân để chứng đắc lạc trong khoảnh khắc an chỉ.’ Bằng câu ‘nhập định vào khoảnh khắc mong muốn,’ ngài nói về năng lực tự tại trong việc nhập các thiền ấy. Và qua thuật ngữ ‘nikāmalābhī’ (đắc được theo ý muốn), cần hiểu rằng các năng lực tự tại về hướng tâm, quyết định tâm, và phản khán cũng đã được nói đến. Bằng thuật ngữ ‘nidukkhalābhī’ (đắc được không khó khăn), ngài chỉ ra rằng các thiền ấy có lộ trình dễ chịu và chứng đắc nhanh chóng. Bằng thuật ngữ ‘vipulalābhī’ (đắc được dồi dào), ngài chỉ ra sự thuần thục, do việc làm sáng tỏ trạng thái được thể hiện đến mức độ đó. Do đó, ngài nói ‘bằng sự thuần thục,’ v.v... Vị ấy có thể nhập định vì đã thành tựu được năng lực tự tại trong việc nhập định. ‘Các pháp chướng ngại định’ (Samādhipāripanthikadhamme) có nghĩa là các pháp đối nghịch với năng lực tự tại. Còn các pháp đối nghịch với việc chứng đắc thiền thì đã được trấn áp từ trước, nếu không thì không thể nào chứng đắc thiền được. Không thể trấn áp mà không nỗ lực, nên vị ấy trấn áp và thanh lọc một cách khó khăn. Ở đây, việc loại bỏ từ xa dục tham và các pháp chướng ngại định khác bằng cách quán xét sự nguy hiểm của các dục, v.v... cần được hiểu là sự trấn áp và thanh lọc.

๒๗. วิปสฺสนาหิตาย อุปรูปริวิเสสาวหตฺตา วฑฺฒมานาย ปุพฺพภาคสีลาทิปฏิปทาย. สา เอว ปุพฺพภาคปฏิปทา ยถาภาวิตตาย อวสฺสํ ภาวินํ วิเสสํ ปริคฺคหิตตฺตา อณฺฑํ วิยาติ อณฺฑํ, กิเลเสหิ อทูสิตตาย อปูติ อณฺฑํ เอตสฺสาติ อปุจฺจณฺโฑ, วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา ฐิตปุคฺคโล, ตสฺส ภาโว อปุจฺจณฺฑตา. วิปสฺสนาทิญาณปฺปเภทายาติ ปุพฺเพนิวาสญาณาทิญาณปเภทาย. ตตฺถาติ เจโตขิลสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๑๘๕) ‘‘ส โข โส, ภิกฺขเว, เอวํ อุสฺโสฬฺหิปนฺนรสงฺคสมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ อภินิพฺพิทายา’’ติ อาคตตฺตา อุสฺโสฬฺหิปนฺนรเสหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตภาโวติ เอวํ ยํ โอปมฺมสํสนฺทนํ อาคตํ, ตํ โอปมฺมสํสนฺทนํ อิธ อิมสฺมึ เสขสุตฺเต โยเชตฺวา เวทิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.

27. Bởi lộ trình thực hành giai đoạn đầu gồm giới, v.v... đang tăng trưởng, mang lại những phẩm chất đặc biệt ngày càng cao hơn, và có lợi cho minh sát. Chính lộ trình thực hành giai đoạn đầu ấy, vì đã được tu tập đúng cách và đã nắm bắt được phẩm chất đặc biệt chắc chắn sẽ phát sinh, nên giống như một quả trứng, do đó gọi là ‘trứng’ (aṇḍaṃ). Vì không bị hư hoại bởi phiền não, nên đó là quả trứng không bị thối; người có quả trứng này là ‘apuccaṇḍo,’ tức là người đang nỗ lực tu tập minh sát. Trạng thái của người ấy là ‘apuccaṇḍatā.’ ‘Để phân biệt các loại trí tuệ như minh sát, v.v...’ có nghĩa là ‘để phân biệt các loại trí tuệ như túc mạng minh, v.v...’ Ở đây, trong kinh Cetokhila (Trung Bộ 1.185), vì có câu ‘Này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu ấy, khi đã thành tựu mười lăm yếu tố nỗ lực như vậy, có khả năng phá vỡ (vỏ trứng),’ nên trạng thái thành tựu mười lăm yếu tố nỗ lực — sự so sánh này đã được đưa ra, sự so sánh đó cần được hiểu bằng cách áp dụng nó vào kinh Sekha này. Đó là sự liên kết.

๒๘. มหคฺคตาทิภาเวน เหฏฺฐิมานํ ฌานานํ อนุรูปมฺปิ อตฺตโน วิเสเสน เต อุตฺตริตฺวา อติกฺกมิตฺวาน ฐิตนฺติ อนุตฺตรํ, เตนาห – ‘‘ปฐมาทิชฺฌาเนหิ อสทิสํ อุตฺตม’’นฺติ. ทุติยาทีสุปิ อภินิพฺภิทาสุ. ปุพฺเพนิวาสญาณํ อุปฺปชฺชมานํ ยถา อตฺตโน วิสยปฏิจฺฉาทกํ กิเลสนฺธการํ วิธมนฺตเมว [Pg.19] อุปฺปชฺชติ, เอวํ อตฺตโน วิสเย กญฺจิ วิเสสํ กโรนฺตเมว อุปฺปชฺชตีติ อาห – ‘‘ปุพฺเพนิวาสญาเณน ปฐมํ ชายตี’’ติ, เสสญาณทฺวเยปิ เอเสว นโย.

28. Mặc dù tương tự như các thiền thấp hơn về phương diện đại hành, v.v..., nhưng nó vượt trội và siêu việt hơn chúng bởi phẩm chất đặc biệt của riêng mình, do đó gọi là ‘vô thượng’ (anuttaraṃ). Vì vậy, ngài nói: ‘không giống với các thiền bậc thấp như sơ thiền, v.v..., là tối thượng.’ (Điều này cũng áp dụng) cho các sự phá vỡ thứ hai và tiếp theo. Trí tuệ nhớ lại các kiếp quá khứ (túc mạng minh), khi sanh khởi, nó sanh khởi trong khi đang xua tan bóng tối phiền não che lấp đối tượng của nó; tương tự, nó sanh khởi trong khi đang tạo ra một phẩm chất đặc biệt nào đó trong đối tượng của mình. Do đó, ngài nói: ‘nó được sanh ra trước tiên với trí tuệ nhớ lại các kiếp quá khứ.’ Phương pháp này cũng tương tự đối với hai loại trí tuệ còn lại.

๒๙. จรณสฺมินฺติ ปจฺจตฺเต ภุมฺมวจนนฺติ อาห ‘‘จรณํ นาม โหตีติ อตฺโถ’’ติ. เตนาติ กรณตฺเถ กรณวจนํ อคตปุพฺพทิสาคมเน เตสํ สาธกตมภาวโต.

29. Trong từ ‘caraṇasmiṃ,’ đây là cách thứ bảy (biến cách sở tại) được dùng theo nghĩa của chủ cách, nên ngài nói ‘có nghĩa là: được gọi là minh hạnh (caraṇa).’ ‘Tena’ là cách thứ ba (biến cách công cụ) được dùng theo nghĩa công cụ, bởi vì chúng là phương tiện hiệu quả nhất để đi đến một phương hướng chưa từng được đi đến.

อฏฺฐ ญาณานีติ อิธ อาคตานิ จ อนาคตานิ จ อมฺพฏฺฐสุตฺตาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๕๔ อาทโย) อาคตานิ คเหตฺวา วทติ. วินิวิชฺฌิตฺวาติ ปุพฺเพนิวาสปฏิจฺฉาทกาทิกิเลสตมํ ภินฺทิตฺวา ปทาเลตฺวา.

Về ‘tám loại trí tuệ,’ ngài nói bằng cách gộp cả những loại được đề cập ở đây và những loại không được đề cập ở đây nhưng có trong kinh Ambaṭṭha (Trường Bộ 1.254 trở đi), v.v... ‘Vinivijjhitvā’ (sau khi thông suốt) có nghĩa là sau khi phá vỡ và chẻ tan bóng tối sâu dày của phiền não che lấp các kiếp quá khứ, v.v...

๓๐. สนงฺกุมาเรนาติ สนนฺตนกุมาเรน. ตเทว หิ ตสฺส สนนฺตนกุมารตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จิรกาลโต ปฏฺฐายา’’ติ วุตฺตํ. โส อตฺตภาโวติ เยน อตฺตภาเวน มนุสฺสปเถ ฌานํ นิพฺพตฺเตสิ, โส กุมารตฺตภาโว, ตสฺมา พฺรหฺมภูโตปิ ตาทิเสน กุมารตฺตภาเวน จรติ.

30. ‘Sanaṅkumārena’ có nghĩa là bởi vị ‘Thường Đồng Tử’ (Sanantanakumāra). Thật vậy, để chỉ ra trạng thái thường đồng tử của vị ấy, nên đã nói ‘từ thời xa xưa.’ ‘Sự hiện hữu ấy’ có nghĩa là sự hiện hữu mà trong đó vị ấy đã tạo ra thiền trên con đường của loài người; đó là trạng thái đồng tử. Do đó, dù đã trở thành một vị Phạm thiên, vị ấy vẫn hành xử với trạng thái đồng tử như vậy.

ชนิตสฺมึ-สทฺโท เอว อิ-การสฺส เอ-การํ กตฺวา ‘‘ชเนตสฺมิ’’นฺติ วุตฺโต, ชนิตสฺมินฺติ จ ชนสฺมินฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ชนิตสฺมินฺติ สามญฺญคฺคหเณปิ ยตฺถ จตุวณฺณสมญฺญา, ตตฺเถว มนุสฺสโลเก. ขตฺติโย เสฏฺโฐติ โลกสมญฺญาปิ มนุสฺสโลเกเยว, น เทวกาเย พฺรหฺมกาเย วาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เย โคตฺตปฏิสาริโน’’ติ วุตฺตํ. ปฏิสรนฺตีติ ‘‘อหํ โคตโม, อหํ กสฺสโป’’ติ ปติ ปติ อตฺตโน โคตฺตํ อนุสรนฺติ ปฏิชานนฺติ วาติ อตฺโถ.

Chính từ ‘janitasmiṃ’ đã được nói thành ‘janetasmiṃ’ bằng cách đổi nguyên âm ‘i’ thành nguyên âm ‘e.’ Và ‘janitasmiṃ’ cần được hiểu theo nghĩa là ‘janasmiṃ’ (giữa chúng sanh). Mặc dù ‘janitasmiṃ’ là một cách nói chung, (nó chỉ đến) nơi có quy ước về bốn giai cấp, tức là trong thế giới loài người. Để chỉ ra rằng quy ước thế gian ‘giai cấp Sát-đế-lỵ là cao quý nhất’ chỉ có ở thế giới loài người, chứ không có ở cõi trời hay cõi Phạm thiên, nên đã nói ‘những người quan tâm đến dòng dõi.’ ‘Paṭisārino’ có nghĩa là họ lần lượt nhớ lại hoặc công nhận dòng dõi của mình, nói rằng ‘tôi là người họ Gotama,’ ‘tôi là người họ Kassapa.’

เอตฺตาวตาติ ‘‘สาธุ สาธุ อานนฺทา’’ติ เอตฺตเกน สาธุการทาเนน. ชินภาสิตํ นาม ชาตนฺติอาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา เถรภาสิตํ พุทฺธภาสิตเมว นาม ชาตํ. ‘‘กิมฺปนิทํ สุตฺตํ สตฺถุเทสนานุวิธานโต ชินภาสิตํ, อุทาหุ สาธุการทานมตฺเตนา’’ติ เอวรูปา โจทนา อิธ อโนกาสา เถรสฺส เทสนาย ภควโต เทสนานุวิธานเหตุกตฺตา สาธุการทานสฺสาติ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Ettāvatāti (Với chừng ấy) có nghĩa là với việc ban lời tán thưởng chừng ấy: “Lành thay, lành thay, này Ānanda.” Lời trưởng lão nói từ đầu cho đến cuối đã trở thành lời do đấng Chinh Phục nói, thực sự đã trở thành lời do đức Phật nói. Sự chất vấn như vầy: “Phải chăng bài kinh này là lời do đấng Chinh Phục nói vì (nội dung) thuận theo lời dạy của bậc Đạo Sư, hay chỉ đơn thuần do việc ban lời tán thưởng?” là không có cơ sở ở đây, bởi vì bài thuyết giảng của vị trưởng lão là nguyên nhân cho việc thuận theo lời dạy của đức Thế Tôn, và cũng vì việc ban lời tán thưởng. Điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa thì điều ấy thực sự dễ hiểu.

เสขสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu của bài chú giải kinh Hữu Học đã được hoàn tất.

๔. โปตลิยสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Potaliya.

๓๑. องฺคา [Pg.20] นาม ชนปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหิวเสน องฺคาตฺเวว วุจฺจตีติ อาห ‘‘องฺคาเยว โส ชนปโท’’ติ. มหิยา ปนสฺส อุตฺตเรน ยา อาโปติ มหิยา นทิยา ยา อาโป ตสฺส ชนปทสฺส อุตฺตเรน โหนฺติ. ตาสํ อวิทูรตฺตา โส ชนปโท อุตฺตราโปติ วุจฺจติ. สา ปน มหี กตฺถจิ กตฺถจิ ภิชฺชิตฺวา คตาติ อาห ‘‘กตรมหิยา อุตฺตเรน ยา อาโป’’ติ. ตตฺถาติ ตสฺสา มหิยา อาคมนโต ปฏฺฐาย อยํ อาวิภาวกถา. ยสฺมา (อ. นิ. ฏี. ๓.๘.๑๙) โลกิยา ชมฺพุทีโป หิมวา ตตฺถ ปติฏฺฐิตสมุทฺททหปพฺพตนทิโยติ เอเตสุ ยํ ยํ น มนุสฺสโคจรํ, ตตฺถ สยํ สมฺมูฬฺหา อญฺเญปิ สมฺโมหยนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ สมฺโมหวิธมนตฺถํ ‘‘อยํ กิร ชมฺพุทีโป’’ติอาทิมารทฺธํ. ทสสหสฺสโยชนปริมาโณ อายามโต จ วิตฺถารโต จาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. อุทเกน อชฺโฌตฺถโฏ ตทุปโภคิสตฺตานํ ปุญฺญกฺขเยน.

31. Các vương tử của xứ sở được gọi là Aṅgā (dân xứ Aṅga), nơi cư trú của họ dù chỉ là một xứ sở, theo quy ước, cũng được gọi là Aṅgā. Do đó, có lời nói rằng: “Xứ sở ấy chính là Aṅgā.” Còn (cụm từ) “dòng nước ở phía bắc của đất liền” có nghĩa là dòng nước của sông Mahī ở về phía bắc của xứ sở ấy. Do không xa các dòng nước ấy, xứ sở đó được gọi là Uttarāpa. Nhưng đất liền ấy đã bị vỡ ra và trôi đi ở nơi này nơi khác, do đó có lời nói: “Dòng nước ở phía bắc của đất liền nào?” (Cụm từ) Tattha (ở đó) có nghĩa là: bắt đầu từ sự xuất hiện của đất liền ấy, đây là câu chuyện về sự hiển lộ. Bởi vì những người thế gian, đối với những nơi như cõi Diêm-phù-đề, núi Tuyết Sơn, biển, hồ, núi, sông được thiết lập ở đó, những nơi nào không phải là cảnh giới của con người, thì ở đó họ tự mình mê mờ và cũng làm cho người khác mê mờ. Để xua tan sự mê mờ ở những nơi ấy, (đoạn văn) bắt đầu bằng “Diêm-phù-đề này, dit nghe,” đã được bắt đầu. Ý nghĩa là: có kích thước mười ngàn do-tuần cả chiều dài và chiều rộng. Do đó, có lời nói bắt đầu bằng “ở đó.” (Vùng đất) bị nước nhấn chìm do sự cạn kiệt phước báu của các chúng sanh đã hưởng dụng nó.

สุนฺทรทสฺสนํ กูฏนฺติ สุทสฺสนกูฏํ, ยํ โลเก ‘‘เหมกูฏ’’นฺติ วุจฺจติ. มูลคนฺโธ กาฬานุสาริยาทิ. สารคนฺโธ จนฺทนาทิ. เผคฺคุคนฺโธ สลลาทิ. ตจคนฺโธ ลวงฺคาทิ. ปปฏิกคนฺโธ กพิตฺถาทิ. รสคนฺโธ สชฺชาทิ, ปตฺตคนฺโธ ตมาลหิริเวราทิ. ปุปฺผคนฺโธ นาคกุงฺกุมาทิ. ผลคนฺโธ ชาติผลาทิ. คนฺธคนฺโธ สพฺเพสํ คนฺธานํ คนฺโธ. ยสฺส หิ รุกฺขสฺส สพฺเพสมฺปิ มูลาทีนํ คนฺโธ อตฺถิ, โส อิธ คนฺโธ นาม. ตสฺส คนฺธสฺส คนฺโธ คนฺธคนฺโธ. สพฺพานิ ปุถุลโต ปญฺญาสโยชนานิ, อายามโต ปน อุพฺเพธโต วิย ทฺวิโยชนสตาเนวาติ วทนฺติ.

Đỉnh núi có cảnh đẹp là đỉnh Sudassana (Thiện Kiến), mà ở thế gian được gọi là “Hemakūṭa” (đỉnh Vàng). Hương rễ là trầm hương, v.v. Hương lõi cây là chiên-đàn, v.v. Hương giác cây là cây thông, v.v. Hương vỏ cây là đinh hương, v.v. Hương vỏ ngoài là cây kabittha, v.v. Hương nhựa cây là cây sala, v.v., hương lá là cây tamāla, hương lau, v.v. Hương hoa là hoa long não, nghệ tây, v.v. Hương quả là đậu khấu, v.v. Hương của các loại hương là hương của tất cả các loại hương. Thật vậy, cây nào có hương thơm ở tất cả các bộ phận như rễ, v.v., thì ở đây được gọi là hương. Hương của loại hương đó là hương của các loại hương. Người ta nói rằng tất cả (các ngọn núi) đều rộng năm mươi do-tuần, nhưng về chiều dài thì giống như chiều cao, là hai trăm do-tuần.

มโนหรสิลาตลานีติ โอตรณตฺถาย มนุญฺญโสปานสิลาตลานิ. สุปฏิยตฺตานีติ ตทุปโภคิสตฺตานํ สาธารณกมฺมานุภาเวน สุฏฺฐุ ปฏิยตฺตานิ สุปฺปวตฺติตานิ โหนฺติ. มจฺฉกจฺฉปาทโย อุทกํ มลินํ กโรนฺติ, ตทภาวโต ผลิกสทิสนิมฺมลุทกานิ. ติริยโต ทีฆํ อุคฺคตกูฏนฺติ ‘‘ติรจฺฉานปพฺพต’’นฺติ อาห.

Manoharasilātalāni (những phiến đá đẹp ý) có nghĩa là những phiến đá làm bậc thang đẹp ý dùng để đi xuống. Supaṭiyattāni (được chuẩn bị tốt đẹp) có nghĩa là được chuẩn bị tốt đẹp, được hình thành tốt đẹp nhờ năng lực của nghiệp chung của các chúng sanh hưởng dụng nơi ấy. Cá, rùa, v.v., làm cho nước bị vẩn đục; do không có chúng, nước trong không tỳ vết như pha lê. Đỉnh núi nhô lên trải dài theo chiều ngang, (nên) được gọi là “ngọn núi nằm ngang.”

อาปณานิ [Pg.21] เอว โวหารสฺส มุขภูตานีติ อาห ‘‘อาปณมุขสหสฺสานี’’ติ. วิภตฺตานีติ ววตฺถิตานิ อญฺญมญฺญาสมฺภินฺนานิ. วสนฏฺฐานนฺติ อตฺตโน ยถาผาสุกํ วสิตพฺพฏฺฐานํ. อาสติ เอตฺถาติ อาสนํ, นิสีทิตพฺพฏฺฐานานิ.

Vì các cửa hàng chính là cửa ngõ của việc giao dịch, nên có lời nói “hàng ngàn cửa hàng.” Vibhattāni (được phân chia) có nghĩa là được thiết lập, không lẫn lộn với nhau. Vasanaṭṭhānaṃ (nơi ở) có nghĩa là nơi có thể cư ngụ tùy theo sự thoải mái của mình. Người ta ngồi ở đây, vì vậy nó là āsanaṃ (chỗ ngồi); (tức là) những nơi để ngồi.

อสารุปฺปํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกสฺส ฉาทนโต ฉนฺนํ อนุจฺฉวิกํ, ตเทว อชฺฌาสยสมฺปตฺตึ ปติรูเปติ ปกาเสตีติ ปติรูปํ. เตนาห ‘‘นปฺปติรูป’’นฺติ. การณเววจนานีติ ญาปกการณเววจนานิ. ญาปกญฺหิ การณํ อธิปฺเปตํ. อตฺถํ อากโรติ ปกาเสตีติ อากาโร, ตเมว ลีนํ คุฬฺหํ อตฺถํ คเมตีติ ลิงฺคํ, โส เตน นิมียตีติ นิมิตฺตนฺติ วุจฺจติ. อิทานิ ตเมวตฺถํ วิวริตุํ ‘‘ทีฆทสวตฺถ…เป… นิมิตฺตาติ วุตฺตา’’ติ อาห. เตติ อาการาทโย. ตถา หิ ปน เมติอาทินา โปตลิโย คหปติ ‘‘ปริพฺพาชกนิยาเมน อหํ ชีวามิ, ตสฺมา คหปติ น โหมีติ วทติ. โอวทนฺโตติ อนุสาสนฺโต. อุปวทนฺโตติ ปริภาสนฺโต.

Vì che đậy điều không thích hợp đang khởi sanh, nên channaṃ (sự che đậy) là anucchavikaṃ (thích hợp). Chính điều đó patirūpeti (làm cho hiện rõ) hay pakāseti (biểu lộ) sự thành tựu của tâm tính, nên được gọi là patirūpaṃ (thích đáng). Do đó, có lời nói “không thích đáng.” Kāraṇavevacanāni (các từ đồng nghĩa với nguyên nhân) có nghĩa là các từ đồng nghĩa với nguyên nhân chỉ thị. Bởi vì nguyên nhân chỉ thị được chủ ý. Ākāro (dáng vẻ) là cái làm ra hay biểu lộ ý nghĩa. Liṅgaṃ (dấu hiệu) là cái làm cho biết ý nghĩa ẩn tàng, sâu kín. Nimittaṃ (tướng) là cái mà nhờ đó người ta đo lường (sự việc), nên được gọi là nimitta. Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa ấy, có lời nói: “Y phục có tua dài… được gọi là tướng.” Te (những điều ấy) là dáng vẻ, v.v. Thật vậy, qua câu “đối với tôi thì như vậy,” v.v., gia chủ Potaliya nói rằng: “Tôi sống theo quy tắc của một du sĩ, do đó tôi không phải là gia chủ.” Ovadanto (khuyên dạy) có nghĩa là chỉ bảo. Upavadanto (khiển trách) có nghĩa là mắng nhiếc.

๓๒. เคธภูโต โลโภติ คิชฺฌนสภาโว โลโภ. อคิชฺฌนลกฺขโณ น โลโภ, อนินฺทาภูตํ อฆฏฺฏนนฺติ นินฺทาย ปฏิปกฺขภูตํ ปเรสํ อฆฏฺฏนํ. นินฺทาฆฏฺฏนาติ นินฺทาวเสน ปเรสํ ฆฏฺฏนา อกฺโกสนา. พฺยวหารโวหาโรปีติ กยวิกฺกยลกฺขโณ สพฺโยหาโรปิ ทานคฺคหณํ โวหาโร. ‘‘ทตฺโต ติสฺโส’’ ติอาทินา โวหรณํ ปญฺญาปนนฺติ ปญฺญตฺติ โวหาโร. ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส โวหรณํ กถนํ โพธนนฺติ วจนํ โวหาโร. ยาถาวโต อยาถาวโต จ โวหรติ เอเตนาติ โวหาโร, เจตนา. อยมิธาธิปฺเปโตติ อยํ เจตนาลกฺขโณ โวหาโร อิธ อิมสฺมึ อตฺเถ อธิปฺเปโต, โส จ โข สาวชฺโชว สมุจฺเฉทสฺส อิจฺฉิตตฺตา. อิทานิ จตุพฺพิธสฺสปิ โวหารสฺส อิธ สมฺภวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. คิหีติ เจตนา นตฺถีติ อหํ คิหีติ เจตนาปวตฺติ นตฺถิ. คิหีติ วจนํ นตฺถีติ คิหีติ อตฺตโน ปเรสญฺจ วจนปฺปวตฺติ นตฺถิ. คิหีติ ปณฺณตฺติ นตฺถีติ คิหีติ สมญฺญา นตฺถิ. คิหีติ พฺยวหาโร นตฺถีติ สมุทาจาโร นตฺถิ.

32. Gedhabhūto lobho (lòng tham trở nên tham lam) có nghĩa là lòng tham có bản chất thèm muốn. Không tham có đặc tính là không thèm muốn. Anindābhūtaṃ aghaṭṭanaṃ (sự không va chạm, không đáng chê trách) có nghĩa là sự không va chạm với người khác, là đối nghịch với sự chê trách. Nindāghaṭṭanā (sự va chạm bằng lời chê trách) có nghĩa là sự va chạm, mắng nhiếc người khác bằng cách chê trách. Byavahāravohāro (giao dịch thế gian) là giao dịch có đặc tính mua bán; vohāra (thế gian) là việc cho và nhận. Paññatti vohāro (chế định thế gian) là sự gọi tên, chế định qua các câu như “Datta,” “Tissa,” v.v. Vacanaṃ vohāro (ngôn ngữ thế gian) là lời nói, sự thông báo ý nghĩa được chủ định. Vohāro (hành vi thế gian) là cetanā (tư tâm sở), cái mà nhờ đó người ta hành xử, dù đúng hay không đúng sự thật. Ayamidhādhippeto (điều này được chủ ý ở đây) có nghĩa là: hành vi thế gian có đặc tính là tư tâm sở này được chủ ý ở đây, trong ý nghĩa này. Và nó thực sự có lỗi, vì sự đoạn trừ hoàn toàn nó được mong muốn. Bây giờ, để chỉ ra sự hiện hữu của cả bốn loại thế gian ở đây, đoạn văn bắt đầu bằng “bởi vì” đã được nói đến. Gihīti cetanā natthi (không có tư tâm sở ‘là gia chủ’) có nghĩa là không có sự vận hành của tư tâm sở “tôi là gia chủ.” Gihīti vacanaṃ natthi (không có lời nói ‘là gia chủ’) có nghĩa là không có sự vận hành của lời nói về ‘gia chủ’ đối với mình và người khác. Gihīti paṇṇatti natthi (không có chế định ‘là gia chủ’) có nghĩa là không có danh xưng ‘gia chủ.’ Gihīti byavahāro natthi (không có giao dịch ‘là gia chủ’) có nghĩa là không có cách hành xử (của gia chủ).

๓๓. ปาณาติปาโตว สํโยชนํ. กสฺมา? พนฺธนภาเวน ปวตฺตนโต นิสฺสริตุํ อปฺปทานโต. ปาณาติปาตสฺส อตฺถิตาย โส ปุคฺคโล [Pg.22] ‘‘ปาณาติปาตี’’ติ วุจฺจตีติ อาห – ‘‘ปาณาติปาตสฺส…เป… โหตี’’ติ. ยญฺหิ ยสฺส อตฺถิ, เตน โส อปทิสฺสตีติ. พหุตายาติ อจกฺขุกาทิเภเทน พหุภาวโต. ปาณาติปาตสฺส ปฏิปกฺโข อปาณาติปาโต. โส ปน อตฺถโต กายทฺวาริโก สีลสํวโรติ อาห ‘‘กายิกสีลสํวเรนา’’ติ. อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺยาติอาทิ ปาณาติปาเต อาทีนวทสฺสนํ. อาทีนวทสฺสิโน หิ ตโต โอรมณํ. เทสนาวเสนาติ อญฺญตฺถ สุตฺเต อภิธมฺเม จ ทสสุ สํโยชเนสุ ปญฺจสุ นีวรเณสุ เทสนาวเสน อปริยาปนฺนมฺปิ สํโยชนนฺติปิ นีวรณนฺติปิ อิธ วุตฺตํ. กสฺมา? ตทตฺถสมฺภวโต. เตนาห – ‘‘วฏฺฏพนฺธนฏฺเฐน หิตปฺปฏิจฺฉาทนฏฺเฐน จา’’ติ, ปาณาติปาโต หิ อปาณาติปาตปจฺจยํ หิตํ ปฏิจฺฉาเทนฺโตว อุปฺปชฺชตีติ. เอโก อวิชฺชาสโวติ อิทํ สหชาตวเสน วุตฺตํ, อุปนิสฺสยวเสน ปน อิตเรสมฺปิ อาสวานํ ยถารหํ สมฺภโว เวทิตพฺโพ. ปาณาติปาตี หิ ปุคฺคโล ‘‘ตปฺปจฺจยํ อตฺถํ กริสฺสามี’’ติ กาเม ปตฺเถติ. ทิฏฺฐึ คณฺหาติ, ภววิเสสํ ปจฺจาสีสติ. ตตฺถ อุปฺปนฺนํ วิหนติ พาธตีติ วิฆาโต, ทุกฺขํ, ปริฬาหนํ อนตฺถุปฺปาทวเสน อุปตาปนํ ปริฬาโห, อยเมเตสํ วิเสโส. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ วาเรสุ. อิมินา อุปาเยนาติ อติเทเสน ปน ปริคฺคหิโต อตฺโถ ปรโต อาคมิสฺสตีติ.

33. Sát sanh chính là kiết sử. Tại sao? Vì nó diễn tiến với bản chất trói buộc, vì không cho phép thoát ra. Do sự hiện hữu của sát sanh mà người ấy được gọi là ‘kẻ sát sanh’, nên ngài nói: ‘Do sự hiện hữu của sát sanh… (vân vân)… là’. Thật vậy, cái gì hiện hữu nơi ai, người ấy được gọi tên theo cái đó. ‘Do tính nhiều’ nghĩa là do có nhiều loại, với sự phân biệt như không có mắt, v.v. Đối nghịch của sát sanh là không sát sanh. Về mặt ý nghĩa, đó chính là sự phòng hộ giới thuộc thân môn, nên ngài nói ‘bằng sự phòng hộ giới thuộc thân’. ‘Chính ta cũng sẽ khiển trách ta’ v.v. là sự thấy rõ sự nguy hại trong việc sát sanh. Thật vậy, người thấy rõ sự nguy hại sẽ từ bỏ việc đó. ‘Theo cách thuyết giảng’ nghĩa là, mặc dù không được bao gồm trong mười kiết sử và năm triền cái ở những nơi khác trong Kinh và Vi Diệu Pháp theo cách thuyết giảng, ở đây nó vẫn được gọi là ‘kiết sử’ và ‘triền cái’. Tại sao? Vì có thể có ý nghĩa đó. Do đó, ngài nói: ‘vì có ý nghĩa trói buộc trong vòng luân hồi và vì có ý nghĩa che lấp điều lợi ích’. Thật vậy, sát sanh khởi lên trong khi che lấp điều lợi ích là nhân duyên của việc không sát sanh. ‘Một là vô minh lậu’ – điều này được nói theo cách đồng sanh. Tuy nhiên, cần hiểu rằng các lậu hoặc khác cũng có thể có mặt một cách tương xứng theo cách y chỉ duyên. Thật vậy, người sát sanh mong cầu các dục với ý nghĩ ‘ta sẽ làm lợi ích nhờ duyên đó’. Người ấy chấp thủ tà kiến, mong mỏi một sự hiện hữu đặc biệt. Ở đây, vighāta là sự phiền não, sự đau khổ, vì nó làm tổn hại, làm khổ não cái đã sanh khởi. Pariḷāha là sự thiêu đốt, sự làm nóng nảy do việc phát sinh điều bất lợi. Đây là sự khác biệt giữa chúng. ‘Ở tất cả’ nghĩa là trong tất cả các trường hợp. ‘Bằng phương pháp này’ – ý nghĩa được nắm bắt bằng cách loại suy này sẽ được trình bày sau.

๓๔-๔๐. อิมสฺมึ ปเทติ เอเตน สตฺตสุปิ วาเรสุ ตถา อาคตํ ปทํ สามญฺญโต คหิตํ. เตนาห ‘‘อิมินา’’ติอาทิ. โรสนํ กายิกํ วาจสิกญฺจาติ ตปฺปฏิปกฺโข อโรโสปิ ตถา ทุวิโธติ อาห ‘‘กายิกวาจสิกสํวเรนา’’ติ. ยถา อภิชฺฌา โลโภ, อนภิชฺฌา อโลโภ, เอวํ อโกธูปายาโส อพฺยาปาโท, สํวเร สุขนฺติ สํวโรติ ทฏฺฐพฺโพ, อนติโลโภ ปน สติสํวเร, อนติมาโน ญาณสํวเร สงฺคหํ คจฺฉตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อิเมสุ ปน ปเทสุ เอวํ สพฺพวาเรสุ โยชนา กาตพฺพาติ สมฺพนฺโธ.

34-40. ‘Trong câu này’ – bằng câu này, từ ngữ xuất hiện tương tự trong cả bảy trường hợp đã được hiểu một cách tổng quát. Do đó, ngài nói ‘bằng cách này’ v.v. Sự tức giận có thể thuộc về thân và lời nói, do đó, đối nghịch của nó là sự không tức giận cũng có hai loại như vậy, nên ngài nói ‘bằng sự phòng hộ thuộc thân và lời nói’. Giống như tham ái là tham, không tham ái là vô tham, cũng vậy, không phẫn nộ, không phiền não là vô sân. Cần hiểu rằng saṃvara (sự phòng hộ) là vì nó an tịnh trong sự phòng hộ. Cần hiểu rằng không quá tham được bao gồm trong sự phòng hộ bằng niệm, không quá mạn được bao gồm trong sự phòng hộ bằng trí. Trong những đoạn này, sự áp dụng cần được thực hiện như vậy trong tất cả các trường hợp – đây là mối liên hệ.

เอวํ อาสวุปฺปตฺติ เวทิตพฺพาติ เอตฺถ วุตฺตสฺสปิ เอกชฺฌํ วุจฺจมานตฺตา ‘‘ปุน อยํ สงฺเขปวินิจฺฉโย’’ติ วุตฺตํ. อสมฺโมหตฺถํ อารมฺมณสฺส. ปุริเมสุ ตาว จตูสุ วาเรสุ วิรมิตุํ น สกฺโกมีติ วตฺตพฺพํ. ‘‘อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺยา’’ติ เอตสฺส ปทสฺส อตฺถวณฺณนายํ ‘‘น สกฺโกมี’’ติ, ‘‘อนุวิชฺชาปิ มํ วิญฺญู ครเหยฺยุ’’นฺติ เอตสฺส ปทสฺส อตฺถวณฺณนายํ ‘‘น สกฺโกตี’’ติ [Pg.23] วตฺตพฺพํ, อิมินา นเยน ปจฺฉิเมสุปิ จตูสุ ยถารหํ โยชนา เวทิตพฺพา. อติมาเน ภวาสวอวิชฺชาสวาติ วุตฺตํ มาเนน สห ทิฏฺฐิยา อนุปฺปชฺชนโต, อติมาโน ปน กามราเคนปิ อุปฺปชฺชเตวาติ ‘‘อติมาเน กามาสวอวิชฺชาสวา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, สฺวายํ นโย วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺโยติ น ทสฺสิโต. ปาติโมกฺขสํวรสีลํ กถิตํ อาทิโต จตูหิ ฉฏฺเฐน วาติ ปญฺจหิ วาเรหิ, เสเสหิ ตีหิ ปาติโมกฺขสํวรสีเล ฐิตสฺส ภิกฺขุโน ปฏิสงฺขาปหานํ, สพฺเพหิปิ ปน ภิกฺขุภาเว ฐิตสฺส คิหิโวหารสมุจฺเฉโท กถิโต. ตตฺถ สพฺพตฺถ วตฺตํ ‘‘อิทญฺจิทญฺจ มยฺหํ กาตุํ นปฺปติรูป’’นฺติ ปฏิสงฺขานวเสน อกรณํ ปชหนญฺจ ปฏิสงฺขาปหานํ.

‘Sự phát sinh của các lậu hoặc cần được hiểu như vậy’ – vì điều đã được nói ở đây cũng được nói một cách tổng hợp, nên được gọi là ‘đây lại là sự phân tích tóm tắt’. Để không bị mê mờ về đối tượng. Trước hết, trong bốn trường hợp đầu, cần nói là ‘tôi không thể từ bỏ’. Trong phần giải thích ý nghĩa của câu ‘Chính ta cũng sẽ khiển trách ta’, cần nói là ‘tôi không thể’. Trong phần giải thích ý nghĩa của câu ‘Bậc trí cũng sẽ khiển trách ta sau khi tìm hiểu’, cần nói là ‘người ấy không thể’. Theo phương pháp này, sự áp dụng tương ứng trong bốn trường hợp sau cũng cần được hiểu. Trong trường hợp quá mạn, hữu lậu và vô minh lậu được nói đến, vì mạn không khởi sanh cùng với tà kiến. Tuy nhiên, quá mạn cũng khởi sanh cùng với ái dục, nên có thể nói là ‘trong trường hợp quá mạn, có dục lậu và vô minh lậu’. Phương pháp này không được chỉ ra vì nó dễ hiểu do đã được trình bày. Giới phòng hộ Biệt giải thoát được nói đến qua bốn trường hợp đầu và trường hợp thứ sáu, tức là năm trường hợp. Qua ba trường hợp còn lại, sự đoạn trừ bằng thẩm sát của vị tỳ khưu đã an trú trong giới phòng hộ Biệt giải thoát được nói đến. Hơn nữa, qua tất cả các trường hợp, sự đoạn tuyệt các giao tiếp thế tục của người đã an trú trong thân phận tỳ khưu được nói đến. Ở đây, trong tất cả các trường hợp, sự không làm và sự từ bỏ thông qua việc thẩm sát rằng ‘điều này và điều này không thích hợp cho ta làm’ chính là sự đoạn trừ bằng thẩm sát.

กามาทีนวกถาวณฺณนา

Giải Thích Về Bài Thuyết Giảng Sự Nguy Hại Của Các Dục

๔๒. อุปสุมฺเภยฺยาติ เอตฺถ อุป-สทฺโท สมีปตฺโถ, สุมฺภนํ วิกฺเขปนํ. เตเนว ตเมนนฺติ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห – ‘‘ตสฺส สมีเป ขิเปยฺยา’’ติ, ตสฺส กุกฺกุรสฺส สมีเป อฏฺฐิกงฺกลํ ขิเปยฺยาติ อตฺโถ. นิมฺมํสตฺตา กงฺกลนฺติ วุจฺจตีติ อิมินา วิคตมํสาย อฏฺฐิกงฺกลิกาย อุรฏฺฐิมฺหิ วา ปิฏฺฐิกณฺฏเก วา สีสฏฺฐิมฺหิ วา กงฺกล-สทฺโท นิรุฬฺโหติ ทสฺเสติ. สุนิกฺกนฺตนฺติ นิลฺลิขิตํ กตฺวาว นิพฺพิเสสํ ลิขิตํ.

42. Ở đây, trong từ ‘upasumbheyya’, tiếp đầu ngữ ‘upa-’ có nghĩa là gần, ‘sumbhanaṃ’ là sự ném, sự quăng. Do đó, ngài nói ‘nên ném gần nó’, đây là một cách nói chỉ vị trí theo nghĩa sở thuộc cách. Nghĩa là, nên ném bộ xương gần con chó đó. ‘Vì không có thịt nên được gọi là bộ xương’ – bằng câu này, ngài chỉ ra rằng từ ‘kaṅkala’ (bộ xương) được dùng theo quy ước để chỉ bộ xương nhỏ đã hết thịt, hoặc xương ức, hoặc xương sống, hoặc xương sọ. ‘Được gặm sạch’ nghĩa là được liếm sạch, được liếm không còn sót lại gì sau khi đã làm cho nó được liếm sạch.

เอกตฺตุปฏฺฐานสฺส อชฺฌุเปกฺขนวเสน ปวตฺติยา เอกตฺตา. เตนาห ‘‘จตุตฺถฌานุเปกฺขา’’ติ. ยสฺมา ปนสฺส อารมฺมณมฺปิ เอกสภาวเมว, ตสฺมา อาห ‘‘สา หี’’ติอาทิ. โลกามิสสงฺขาตาติ อปริญฺญาตวตฺถุนา โลเกน อามสิตพฺพโต, โลเก วา อามิโสติ สงฺขํ คตาย วเสน กามคุณานํ กามภาโว จ อามิสภาโว จ, โส เอว นิปฺปริยายโต อามิสนฺติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. กามคุณามิสาติ กามคุเณ ฉนฺทราคา. คหณฏฺเฐน ภุสํ อาทานฏฺเฐน.

Do tính đơn nhất của sự an trú nhất tâm, diễn tiến theo cách xả ly. Do đó, ngài nói ‘xả của thiền thứ tư’. Hơn nữa, vì đối tượng của nó cũng chỉ có một bản chất duy nhất, do đó ngài nói ‘thật vậy, nó’ v.v. ‘Được gọi là mồi của thế gian’ vì nó có thể bị thế gian, vốn là vật chưa được liễu tri, chạm đến. Hoặc, theo cách được gọi là ‘mồi trong thế gian’, bản chất dục và bản chất mồi của các dục trưởng dưỡng, chính nó xứng đáng được gọi là ‘mồi’ một cách không ẩn dụ. ‘Mồi dục trưởng dưỡng’ là dục và tham trong các dục trưởng dưỡng. Với ý nghĩa nắm giữ, với ý nghĩa chấp thủ mạnh mẽ.

๔๓. ฑยนํ อากาเสน คมนนฺติ อาห ‘‘อุปฺปติตฺวา คจฺเฉยฺยา’’ติ. คิชฺฌาทีนํ วาสิผรสุ น โหตีติ อาห – ‘‘มุขตุณฺฑเกน ฑสนฺตา ตจฺเฉยฺยุ’’นฺติ. วิสฺสชฺเชยฺยุนฺติ เอตฺถ ‘‘วิสฺสชฺชน’’นฺติ อากฑฺฒนํ อธิปฺเปตํ อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ, อากฑฺฒนญฺจ อนุพนฺธิตฺวา ปาตนนฺติ อาห ‘‘มํสเปสึ นเขหิ กฑฺฒิตฺวา ปาเตยฺยุ’’นฺติ.

43. ‘Bay’ là đi trong không trung, nên ngài nói ‘bay lên và đi’. Vì loài kên kên v.v. không có rìu và búa, nên ngài nói ‘chúng sẽ mổ và rỉa bằng mỏ’. Ở đây, trong từ ‘vissajjeyyuṃ’, ‘vissajjana’ (thả ra) được hiểu là ‘kéo giật’, do các ngữ căn có nhiều nghĩa. Và ‘kéo giật’ là theo đuổi và làm rơi xuống, nên ngài nói ‘chúng sẽ kéo miếng thịt bằng móng vuốt và làm rơi xuống’.

๔๗. ปุริสสฺส [Pg.24] อาโรหนโยคฺยํ โปริเสยฺยํ.

47. Cái gì thích hợp cho một người đàn ông trèo lên, đó là poriseyya (tầm vóc của một người).

๔๘. สมฺปนฺนํ สุนฺทรํ ผลมสฺสาติ สมฺปนฺนผลํ. ผลูปปนฺนนฺติ ผเลหิ อุเปตนฺติ อาห ‘‘พหุผล’’นฺติ.

48. ‘Có quả viên mãn’ nghĩa là nó có quả tốt đẹp. ‘Trang bị quả’ nghĩa là được trang bị với các quả, nên ngài nói ‘nhiều quả’.

๕๐. สุวิทูรวิทูเรติ อริยสฺส วินเย โวหารสมุจฺเฉทโต สุฏฺฐุ วิทูรภูเต เอว วิทูเร อหํ ฐิโต. กสฺสจิ นาม อตฺถสฺสปิ อชานนโต น อาชานนฺตีติ อนาชานียาติ กตฺตุสาธนมสฺส ทสฺเสนฺโต อชานนเกติ อชานนฺตโภชนสีเสน เตสํ ทาตพฺพปจฺจเย วทติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

50. Suvidūravidūreti: (Trong câu) ‘suvidūravidūre’, (có nghĩa là) tôi đang đứng ở nơi xa, chính là ở nơi đã trở thành rất xa do sự đoạn tuyệt các giao dịch trong giới luật của bậc Thánh. Do không biết bất cứ ý nghĩa nào, nên (gọi là) ‘anājānīya’ (không biết) vì họ không biết. Khi trình bày về sự hình thành từ theo nghĩa chủ thể (kattusādhana) của từ ấy, (chú giải) nói về các vật dụng nên được cúng dường cho các vị ấy bằng tiêu đề ‘bữa ăn dành cho người không biết’ trong câu ‘ajānanake’. Phần còn lại thì dễ hiểu.

โปตลิยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa uyên áo trong Chú giải kinh Potaliya đã hoàn tất.

๕. ชีวกสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Jīvaka.

๕๑. กุมาเรน ภโต โปสาปิโตติ กุมารภโต, กุมารภโต เอว โกมารภจฺโจ ยถา ‘‘ภิสกฺกเมว เภสชฺช’’นฺติ.

51. Kumārena bhato posāpito’ti kumārabhato: (Có nghĩa là) được hoàng tử nuôi dưỡng, chăm sóc, do đó là ‘kumārabhato’. ‘Kumārabhato’ chính là ‘komārabhacco’, giống như (câu) ‘bhisakkameva bhesajja’ (thầy thuốc chính là thuốc chữa bệnh).

อารภนฺตีติ เอตฺถ อารภ-สทฺโท กามํ กามายูหนยญฺญุฏฺฐาปนอาปตฺติอาปชฺชนวิญฺญาปนาทีสุปิ อาคโต, อิธ ปน หึสเน อิจฺฉิตพฺโพติ อาห – ‘‘อารภนฺตีติ ฆาเตนฺตี’’ติ. อุทฺทิสิตฺวา กตนฺติ (อ. นิ. ฏี. ๓.๘.๑๒; สารตฺถ. ฏี. มหาวคฺค ๓.๒๙๔) อตฺตานํ อุทฺทิสิตฺวา มารณวเสน กตํ นิพฺพตฺติตํ. ปฏิจฺจกมฺมนฺติ เอตฺถ กมฺม-สทฺโท กมฺมสาธโน อตีตกาลิโกติ อาห – ‘‘อตฺตานํ ปฏิจฺจ กต’’นฺติ. นิมิตฺตกมฺมสฺเสตํ อธิวจนํ ‘‘ปฏิจฺจ กมฺมํ ผุสตี’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๔.๗๕) วิย. นิมิตฺตกมฺมสฺสาติ นิมิตฺตภาเวน ลทฺธพฺพกมฺมสฺส, น กรณการาปนวเสน. ปฏิจฺจกมฺมํ เอตฺถ อตฺถีติ มํสํ ปฏิจฺจกมฺมํ ยถา ‘‘พุทฺธํ เอตสฺส อตฺถีติ พุทฺโธ’’ติ. เตสนฺติ นิคณฺฐานํ. อญฺเญปิ พฺราหฺมณาทโย ตํลทฺธิกา อตฺเถว.

Ārabhantīti: Ở đây, trong câu ‘ārabhanti’, từ ‘ārabha’ dầu được dùng trong các (trường hợp) như là sự hưởng thụ dục lạc, sự thực hiện lễ tế, sự phạm vào điều học, sự trình bày, v.v... nhưng ở đây nên được hiểu theo nghĩa là sát hại, nên (chú giải) nói: “‘Ārabhanti’ có nghĩa là ‘ghātenti’ (họ giết)”. Uddisitvā katanti: (Câu) ‘Uddisitvā kataṃ’ (có nghĩa là) được làm ra, được tạo ra bằng cách giết hại vì nhắm đến bản thân mình. Paṭiccakammanti: Ở đây, trong câu ‘paṭiccakammaṃ’, từ ‘kamma’ là sự hình thành từ theo nghĩa đối tượng (kammasādhana) ở thời quá khứ, nên (chú giải) nói: “‘Attānaṃ paṭicca kataṃ’ (được làm ra vì bản thân mình)”. Đây là tên gọi khác của ‘nimittakamma’ (hành động được làm theo dấu hiệu), giống như trong các (câu) như là ‘paṭicca kammaṃ phusatī’. Nimittakammassāti: (Câu) ‘nimittakammassa’ (có nghĩa là) hành động cần được tiếp nhận theo cách thức là dấu hiệu, không phải theo cách thức là thực hiện hay sai bảo thực hiện. Thịt này có ‘paṭiccakamma’, nên (gọi là) ‘paṭiccakammaṃ’, giống như (câu) ‘vị này có sự giác ngộ (buddhaṃ), nên (gọi là) bậc giác ngộ (buddho)’. Tesanti: (Từ) ‘tesaṃ’ (có nghĩa là) của các Nigaṇṭha (Nõa Thể). Cũng có những người khác như là các Bà-la-môn v.v... có cùng quan điểm ấy.

การณนฺติ เอตฺถ ยุตฺติ อธิปฺเปตา, สา เอว จ ธมฺมโต อนเปตตฺตา ‘‘ธมฺโม’’ติ วุตฺตาติ อาห – ‘‘การณํ นาม ติโกฏิปริสุทฺธมจฺฉมํสปริโภโค’’ติ. อนุการณํ นาม มหาชนสฺส ตถา พฺยากรณํ ยุตฺติยา ธมฺมสฺส อนุรูปภาวโต มํสํ ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ อนุญฺญาตํ ตเถว กถนนฺติ กตฺวา. ตนฺติ ‘‘ชานํ อุทฺทิสฺสกตํ มํสํ ปริภุญฺชตี’’ติ เอวํ วุตฺตํ ปริภุญฺชนํ เนว การณํ โหติ [Pg.25] สพฺเพน สพฺพํ อภาวโต สติ จ อยุตฺติยํ อธมฺโมติ กตฺวา. ตถา พฺยากรณนฺติ ‘‘ชานํ อุทฺทิสฺสกตํ มํสํ ปริภุญฺชตี’’ติ กถนํ ยุตฺติยา ธมฺมสฺส อนนุรูปภาวโต น อนุการณํ โหติ. ปเรหิ วุตฺตการเณน สการโณ หุตฺวาติ ปเร ติตฺถิยา ‘ชาน’นฺติอาทินา ธมฺมํ กเถนฺติ วทนฺติ, เตน การณภูเตน สการโณ หุตฺวา. เตหิ ตถา วตฺตพฺโพ เอว หุตฺวา ตุมฺหากํ วาโท วา อนุวาโท วา ‘‘มํสํ ปริภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ ปวตฺตา ตุมฺหากํ กถา วา ปรโต ปเรหิ ตถา ปวตฺติตา ตสฺสา อนุกถา วา. วิญฺญูหิ ครหิตพฺพการณนฺติ ติตฺถิยา ตาว ติฏฺฐนฺตุ, ตโต อญฺเญหิ ปณฺฑิเตหิ ครหิตพฺพการณํ. โกจิ น อาคจฺฉตีติ ครหิตพฺพตํ น อาปชฺชตีติ อตฺโถ. อภิภวิตฺวา อาจิกฺขนฺตีติ อภิภุยฺย มทฺทิตฺวา กเถนฺติ, อภิภูเตน อกฺโกสนฺตีติ อตฺโถ.

Kāraṇanti: Ở đây, (từ) ‘kāraṇa’ (lý do) được hiểu là sự hợp lý. Và chính sự hợp lý ấy, do không tách rời khỏi Chánh pháp, nên được gọi là ‘dhamma’ (pháp), vì thế (chú giải) nói: “‘Kāraṇa’ chính là sự thọ dụng cá và thịt được trong sạch theo ba phương diện”. Anukāraṇaṃ: ‘Anukāraṇa’ (lý do phụ) là sự giải thích cho đại chúng như vậy, vì cho rằng việc nói đúng như điều đã được cho phép rằng ‘nên thọ dụng thịt’ là do phù hợp với sự hợp lý và Chánh pháp. Tanti: Sự thọ dụng ấy, được nói đến như là ‘biết mà thọ dụng thịt được làm ra vì mình’, không phải là ‘kāraṇa’ (lý do), vì cho rằng (điều ấy) hoàn toàn không có, và khi có sự bất hợp lý thì là phi pháp. Tathā byākaraṇanti: Việc nói rằng ‘biết mà thọ dụng thịt được làm ra vì mình’ không phải là ‘anukāraṇa’ (lý do phụ) do không phù hợp với sự hợp lý và Chánh pháp. Parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvāti: (Câu) ‘parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā’ (trở thành người có lý do bởi lý do được người khác nói đến) (có nghĩa là) những người khác, tức các người theo ngoại đạo, trình bày, nói lên giáo pháp bằng (câu) bắt đầu với ‘biết rằng’, và đã trở thành người có lý do bởi lý do ấy. Tehi tathā paṇṇattiko eva hutvāti: (Câu) ‘tehi tathā paṇṇattiko eva hutvā’ (trở thành người đã tuyên bố như vậy bởi họ) (có nghĩa là) chủ thuyết hay luận thuyết phụ của các ông, lời nói của các ông được khởi xướng rằng ‘nên thọ dụng thịt’, hoặc lời nói theo sau lời nói ấy được những người khác khởi xướng từ người khác. Viññūhi garahitabbakāraṇanti: (Câu) ‘viññūhi garahitabbakāraṇaṃ’ (lý do đáng bị các bậc hiền trí khiển trách) (có nghĩa là) các người theo ngoại đạo hãy cứ để đấy, (đây là) lý do đáng bị các bậc hiền trí khác khiển trách. Koci na āgacchatīti: (Câu) ‘koci na āgacchati’ (không có ai đến) có nghĩa là không bị khiển trách. Abhibhavitvā ācikkhantīti: (Câu) ‘abhibhavitvā ācikkhanti’ (họ nói lên sau khi đã áp đảo) (có nghĩa là) họ nói sau khi đã đè bẹp, đã khuất phục; có nghĩa là họ mắng nhiếc với (lời lẽ) áp đảo.

๕๒. การเณหีติ ปริโภคจิตฺตสฺส อวิสุทฺธตาเหตูหิ. ภิกฺขู อุทฺทิสฺสกตํ ทิฏฺฐํ. ตาทิสมํสญฺหิ ปริโภคานารหตฺตา จิตฺตอวิสุทฺธิยา การณํ จิตฺตสํกิเลสาวหโต. อิทานิ ทิฏฺฐสุตปริสงฺกิตานิ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘ทิฏฺฐาทีสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตทุภยวิมุตฺตปริสงฺกิตนฺติ ‘‘ทิฏฺฐํ สุต’’นฺติ อิมํ อุภยํ อนิสฺสาย – ‘‘กึ นุ โข อิมํ ภิกฺขุํ อุทฺทิสฺส วธิตฺวา สมฺปาทิต’’นฺติ เกวลเมว ปริสงฺกิตํ. สพฺพสงฺคาหโกติ สพฺเพสํ ติณฺณํ ปริสงฺกิตานํ สงฺคณฺหนโก.

52. Kāraṇehīti: (Câu) ‘kāraṇehi’ (bởi các lý do) (có nghĩa là) bởi các nguyên nhân làm cho tâm thọ dụng không trong sạch. (Ví dụ như) đã thấy thịt được làm ra vì nhắm đến vị tỳ khưu. Bởi vì loại thịt như vậy, do không thích hợp để thọ dụng, là nguyên nhân cho sự không trong sạch của tâm, vì mang lại sự ô nhiễm cho tâm. Bây giờ, để trình bày về bản chất của các (trường hợp) thấy, nghe, và nghi ngờ, câu bắt đầu với ‘diṭṭhādīsū’ đã được nói đến. Tattha tadubhayavimuttaparisaṅkitanti: Ở đó, (câu) ‘tadubhayavimuttaparisaṅkitaṃ’ (nghi ngờ, thoát khỏi cả hai điều ấy) (có nghĩa là) không nương tựa vào cả hai điều này là ‘thấy’ và ‘nghe’, mà chỉ đơn thuần nghi ngờ rằng: “Phải chăng (thịt) này đã được chuẩn bị bằng cách giết (con vật) vì nhắm đến vị tỳ khưu này?”. Sabbasaṅgāhakoti: (Câu) ‘sabbasaṅgāhako’ (bao gồm tất cả) (có nghĩa là) sự bao gồm cả ba loại nghi ngờ.

มงฺคลาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน อาหุนปาหุนาทิกํ สงฺคณฺหาติ. นิพฺเพมติกา โหนฺตีติ สพฺเพน สพฺพํ ปริสงฺกิตาภาวมาห. อิตเรสนฺติ อชานนฺตานํ วฏฺฏติ, ชานโต เอเวตฺถ อาปตฺติ โหติ. เตเยวาติ เย อุทฺทิสฺส กตํ, เตเยว.

Maṅgalādīnanti: (Trong câu) ‘maṅgalādīnaṃ’, bằng từ ‘ādi’ (v.v...), (chú giải) bao gồm các (dịp) như là cúng dường, tiếp đãi khách, v.v... Nibbematikā hontīti: (Câu) ‘nibbematikā honti’ (họ không còn nghi ngờ) nói lên sự hoàn toàn không có nghi ngờ. Itaresanti: (Câu) ‘itaresaṃ’ (đối với những người khác) (có nghĩa là) được phép đối với những người không biết. Ở đây, chỉ có người biết mới phạm tội. Teyevāti: (Câu) ‘teyeva’ (chính họ) (có nghĩa là) những người mà (thịt) được làm ra vì nhắm đến, chính là họ.

อุทฺทิสฺสกตมํสปริโภคโต อกปฺปิยมํสปริโภคสฺส วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘อกปฺปิยมํสํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุริมสฺมึ สจิตฺตกา อาปตฺติ, อิตรสฺมึ อจิตฺตกา. เตนาห – ‘‘อกปฺปิยมํสํ อชานิตฺวา ภุตฺตสฺสปิ อาปตฺติเยวา’’ติ. ปริโภคนฺติ ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ วทามีติ อตฺโถ.

Để trình bày sự khác biệt giữa việc thọ dụng thịt được làm ra có chủ đích và việc thọ dụng thịt không hợp lệ, câu bắt đầu với ‘akappiyamaṃsaṃ panā’ đã được nói đến. Trong trường hợp trước, tội phạm là có tâm (sacittakā); trong trường hợp sau, là không có tâm (acittakā). Do đó, (chú giải) nói: “‘Akappiyamaṃsaṃ ajānitvā bhuttassapi āpattiyevā’ (ngay cả người đã ăn thịt không hợp lệ mà không biết vẫn phạm tội)”. Paribhoganti: (Câu) ‘paribhogaṃ’ có nghĩa là ‘tôi nói rằng họ nên thọ dụng’.

๕๓. ตาทิสสฺสาติ ติโกฏิปริสุทฺธสฺส มจฺฉมํสสฺส ปริโภเค. เมตฺตาวิหาริโนปีติ อปิ-สทฺเทน อเมตฺตาวิหาริโนปิ. เมตฺตาวิหาริโน ปริโภเค สิขาปฺปตฺตา อนวชฺชตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อิธ, ชีวก, ภิกฺขู’’ติอาทิ [Pg.26] วุตฺตํ. อนิยเมตฺวาติ อวิเสเสตฺวา สามญฺญโต. ยสฺมา ภควตา – ‘‘ยโต โข, วจฺฉ, ภิกฺขุโน ตณฺหา ปหีนา โหตี’’ติอาทินา มหาวจฺฉโคตฺตสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๙๔) อตฺตา อนิยเมตฺวา วุตฺโต. ตถา หิ วจฺฉโคตฺโต – ‘‘ติฏฺฐตุ ภวํ โคตโม, อตฺถิ ปน โภโต โคตมสฺส เอกภิกฺขุปิ สาวโก อาสวานํ ขยา…เป… อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ อาห, ‘‘อิธ, ภารทฺวาช, ภิกฺขุ อญฺญตรํ คามํ วา นิคมํ วา อุปนิสฺสาย วิหรตี’’ติอาทินา จงฺกีสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๔๓๐) อตฺตา อนิยเมตฺวา วุตฺโต. ตถา หิ ตตฺถ ปรโต – ‘‘ยํ โข ปน อยมายสฺมา ธมฺมํ เทเสติ, คมฺภีโร โส ธมฺโม ทุทฺทโส ทุรนุโพโธ สนฺโต ปณีโต อตกฺกาวจโร นิปุโณ ปณฺฑิตเวทนีโย, น โส ธมฺโม สุเทสนีโย ลุทฺเทนา’’ติอาทินา เทสนา อาคตา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ภควตา หิ มหาวจฺฉโคตฺตสุตฺเต, จงฺกีสุตฺเต อิมสฺมึ สุตฺเตติ ตีสุ ฐาเนสุ อตฺตานํเยว สนฺธาย เทสนา กตา’’ติ. มํสูปเสจโนว อธิปฺเปโต มจฺฉมํสสหิตสฺส อาหารสฺส ปริโภคภาวโต มจฺฉมํสสฺส จ อิธ อธิปฺเปตตฺตา.

53. Tādisassa: (Đối với người như vậy) có nghĩa là trong việc thọ dụng thịt cá đã được thanh tịnh theo ba phương diện. Mettāvihārinopi: (Cả người trú trong tâm từ) — với từ api (cũng), (ám chỉ) cả người không trú trong tâm từ. Để chỉ ra rằng việc thọ dụng của người trú trong tâm từ là không có tội lỗi, đã đạt đến đỉnh cao, nên đã nói rằng: “Này Jīvaka, ở đây vị tỳ khưu...” v.v... Aniyametvā: (Không xác định) có nghĩa là không phân biệt, một cách tổng quát. Bởi vì đức Thế Tôn — trong kinh Mahāvacchagotta (M. ii. 194) qua câu “Này Vaccha, kể từ khi tham ái của vị tỳ khưu được đoạn tận...” v.v... — đã nói về chính mình một cách không xác định. Thật vậy, Vacchagotta đã nói: “Thôi đi, Tôn giả Gotama. Có vị tỳ khưu nào là đệ tử của Tôn giả Gotama, do đoạn tận các lậu hoặc... đã chứng đạt và an trú không?” Và trong kinh Caṅkī (M. ii. 430) qua câu “Này Bhāradvāja, ở đây vị tỳ khưu nương vào một làng hay một thị trấn nào đó mà trú ngụ...” v.v... — (Ngài) đã nói về chính mình một cách không xác định. Thật vậy, ở đoạn sau đó, bài thuyết giảng đã được trình bày như sau: “Pháp mà Tôn giả này thuyết giảng, pháp ấy thật sâu xa, khó thấy, khó chứng, tịch tịnh, cao siêu, vượt ngoài tầm tư duy, vi diệu, chỉ người trí mới có thể liễu tri. Pháp ấy không dễ thuyết cho người tham lam...” v.v... Do đó, đã nói rằng: “Đức Thế Tôn đã thuyết giảng nhắm đến chính mình ở ba nơi: trong kinh Mahāvacchagotta, kinh Caṅkī, và trong kinh này.” Chỉ có ý nói đến món ăn có thịt, bởi vì việc thọ dụng thức ăn có kèm thịt cá, và vì thịt cá được đề cập ở đây.

อคถิโต อปฺปฏิพทฺโธ. ตณฺหามุจฺฉนายาติ ตณฺหายนวเสน มุจฺฉาปตฺติยา. อนชฺโฌปนฺโน ตณฺหาย อภิภวิตฺวา น อชฺโฌตฺถโฏ, คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา น สณฺฐิโตติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘สพฺพํ อาลุมฺปิตฺวา’’ติอาทิ. อิธ อาทีนโว อาหารสฺส ปฏิกูลภาโวติ อาห ‘‘เอกรตฺติวาเสนา’’ติอาทิ. อยมตฺโถ อาหารปริโภโคติ อตฺถสํโยชนปริจฺเฉทิกา ‘‘ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๑๘๒; ม. นิ. ๑.๒๓; ๒.๒๔; ๓.๗๕; สํ. นิ. ๔.๑๒๐) ปวตฺตา อาหารปฏิพทฺธฉนฺทราคนิสฺสรณภูตา ปญฺญา อสฺส อตฺถีติ นิสฺสรณปญฺโญ. อิทมตฺถนฺติ เอตมตฺถาย. เอวํ สนฺเตติ ‘‘พฺรหฺมาติ จ เมตฺตาวิหาริโน สมญฺญา’’ติ อวตฺวา เย ธมฺมา เมตฺตาวิหารสฺส ปฏิปกฺขภูตา, ตตฺถ สาวเสสํ ปหาสิ พฺรหฺมา, อนวเสสํ ปหาสิ ภควาติ สเจ เต อิทํ สนฺธาย ภาสิตํ, เอวํ สนฺเต ตว อิทํ ยถาวุตฺตวจนํ อนุชานามิ, น เมตฺตาวิหาริตาสามญฺญมตฺตโตติ อตฺโถ.

Agathito: Không tham đắm, không bị ràng buộc. Taṇhāmucchanāya: (Do sự mê đắm trong tham ái) có nghĩa là do rơi vào trạng thái mê muội theo cách của tham ái. Anajjhopanno: Không bị chìm đắm, có nghĩa là không bị tham ái chế ngự, không bị nhấn chìm, không bị nuốt chửng và kết thúc. Do đó, ngài nói: “Vo tròn tất cả...” v.v... Ở đây, sự nguy hại là tính chất đáng ghê tởm của thức ăn, ngài nói: “Sau một đêm lưu lại...” v.v... Người có trí tuệ xuất ly là người có trí tuệ giúp đoạn trừ các kiết sử về ý nghĩa, được tiến hành qua câu “Chỉ để thân này được duy trì...” v.v... (D. iii. 182; M. i. 23; ii. 24; iii. 75; S. iv. 120), và là sự xuất ly khỏi dục tham liên quan đến thức ăn. Idamatthanti: (Vì mục đích này) có nghĩa là vì ý nghĩa này. Evaṃ sante: (Nếu là như vậy) — không nói rằng “Brahmā cũng là danh xưng của người trú trong tâm từ”, mà nếu ông nói điều này với ý rằng: “Những pháp nào là đối nghịch với việc trú trong tâm từ, thì Brahmā đã đoạn trừ chúng còn sót lại, còn đức Thế Tôn đã đoạn trừ không còn sót lại”, thì trong trường hợp đó, ta chấp thuận lời nói đã được phát biểu như vậy của ông, chứ không phải chỉ đơn thuần là sự tương đồng trong việc trú trong tâm từ. Đây là ý nghĩa.

๕๕. ‘‘ปาฏิเยกฺโก [Pg.27] อนุสนฺธี’’ติ วตฺวา วิสุํ อนุสนฺธิภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิมสฺมึ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทฺวารํ ถเกตีติ มจฺฉมํสปริโภคานุญฺญาย อญฺเญสํ วจนทฺวารํ ปิทหติ, โจทนาปถํ นิรุนฺธติ. กถํ สตฺตานุทฺทยํ ทสฺเสติ? สตฺตานุทฺทยมุเขน พาหิรกานํ มจฺฉมํสปริโภคปฏิกฺเขโป ตยิทํ มิจฺฉา, ติโกฏิปริสุทฺธสฺเสว มจฺฉมํสสฺส ปริโภโค ภควตา อนุญฺญาโต. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘ตีหิ โข อหํ, ชีวก, ฐาเนหิ มํสํ ปริโภคนฺติ วทามี’ติอาทิ (ม. นิ. ๒.๕๒). วินเยปิ (ปารา. ๔๐๙; จูฬว. ๓๔๓) วุตฺตํ – ‘‘ติโกฏิปริสุทฺธํ, เทวทตฺต, มจฺฉมํสํ มยา อนุญฺญาต’’นฺติ. ติโกฏิปริสุทฺธญฺจ ภุญฺชนฺตานํ สตฺเตสุ อนุทฺทยา นิจฺจลา. ‘‘สตฺตานุทฺทยํ ทสฺเสตี’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สเจ หี’’ติอาทิมาห.

55. Sau khi nói “Sự liên kết riêng biệt”, để chỉ ra tính chất liên kết riêng biệt, ngài đã nói “Bởi vì trong kinh này...” v.v... Dvāraṃ thaketi: (Đóng cửa lại) có nghĩa là, bằng việc cho phép thọ dụng thịt cá, ngài đóng lại cánh cửa lời nói của những người khác, chặn đứng con đường khiển trách. Làm thế nào để thể hiện lòng thương xót chúng sinh? Việc bác bỏ sự thọ dụng thịt cá của những người ngoại đạo qua phương diện lòng thương xót chúng sinh, điều đó là sai lầm. Việc thọ dụng thịt cá đã được thanh tịnh theo ba phương diện đã được đức Thế Tôn cho phép. Thật vậy, đã được nói rằng: “Này Jīvaka, Ta nói rằng thịt được thọ dụng trong ba trường hợp...” v.v... (M. ii. 52). Trong Luật tạng (Pārā. 409; Cūḷavagga 343) cũng đã nói: “Này Devadatta, thịt cá thanh tịnh theo ba phương diện đã được Ta cho phép.” Và đối với những người ăn (thịt cá) thanh tịnh theo ba phương diện, lòng thương xót đối với chúng sinh là không lay chuyển. Để giải thích ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt “thể hiện lòng thương xót chúng sinh”, ngài đã nói “Bởi vì nếu...” v.v...

ปฐเมน การเณนาติ เทสนาวเสนปิ ปโยควเสนปิ ปฐเมน ปรูปฆาตเหตุนา. กฑฺฒิโต โส ปาโณ. คเลน ปเวเธนฺเตนาติ โยตฺตคเลน กรเณน อสยฺหมาเนน. พหุปุญฺญเมว โหติ อาสาทนาเปกฺขาย อภาวโต, หิตชฺฌาสยตฺตา วาติ อธิปฺปาโย. เอสาหํ, ภนฺเตติอาทิ กสฺมา วุตฺตํ, สรณคมนวเสเนว คหิตสรโณติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อย’’นฺติอาทิ. โอคาหนฺโตติอาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา สุตฺตํ อนุสฺสรนฺโต อตฺถํ อุปธาเรนฺโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Paṭhamena kāraṇena: (Với lý do đầu tiên) có nghĩa là với lý do gây tổn hại cho người khác, là lý do đầu tiên cả về mặt thuyết giảng lẫn về mặt nỗ lực. Sinh vật ấy bị kéo đi. Galena pavedhentena: (Bằng cái cổ run rẩy) có nghĩa là bằng cái cổ bị buộc dây, không thể chịu đựng được. Thực sự có nhiều phước báu, ý muốn nói là do không có sự mong đợi xúc phạm, hoặc do có ý muốn lợi ích. Tại sao lại nói “Bạch ngài, con đây...” v.v...? Nhắm đến sự khiển trách rằng “ông đã quy y chỉ bằng việc quy y”, ngài nói “Vị này...” v.v... Ogāhanto: (Đi sâu vào) — từ đầu cho đến cuối, người ấy ghi nhớ bài kinh và xem xét ý nghĩa. Phần còn lại thì dễ hiểu.

ชีวกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu của Chú giải kinh Jīvaka đã hoàn tất.

๖. อุปาลิสุตฺตวณฺณนา

6. Chú giải kinh Upāli

๕๖. ปาวารํ ปารุปตีติ ปาวาริโก, อิทํ ตสฺส กุลสมุทาคตํ นามํ, โส ปน มหทฺธโน มหาโภโค นคเร เสฏฺฐิฏฺฐาเน ฐิโต. เตนาห ‘‘ทุสฺสปาวาริกเสฏฺฐิโน’’ติ. ทีฆตฺตา ทีฆตมตฺตา. โส กิร ปมาณโต อุปวจฺฉยโต ทิยฑฺฒรตนํ อติกฺกมฺม ฐิโต. เอวํลทฺธนาโมติ ‘‘ทีฆตปสฺสี’’ติ ลทฺธสมญฺโญ. พาหิรายตเนติ ติตฺถิยสมเย ปิณฺฑปาโตติ โวหาโร นตฺถิ, ตสฺมา สาสนโวหาเรน ‘‘ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต’’ติ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

56. Pāvāraṃ pārupati’ti pāvāriko: (Người khoác áo choàng) nên được gọi là pāvārika. Đây là tên gia truyền của ông ấy. Vị ấy lại là người giàu có, nhiều tài sản, giữ địa vị trưởng giả trong thành. Do đó, đã nói là “của vị trưởng giả khoác áo choàng vải.” Dīghattā dīghatamattā: Do sự dài (của khổ hạnh). Nghe nói rằng, về kích thước, ông ta đứng vượt quá Upavacchaya một ratana rưỡi. Evaṃladdhanāmo: (Người có tên như vậy) có nghĩa là người có danh xưng là “Dīghatapassī” (Trường Khổ Hạnh). Bāhirāyatane: (Trong ngoại giáo) — trong thời của các du sĩ ngoại đạo, không có cách dùng từ “piṇḍapāta” (khất thực). Do đó, ý muốn nói là câu “sau khi đi khất thực về” được nói theo cách dùng của giáo pháp.

ทสฺเสตีติ [Pg.28] เทเสติ. ฐเปตีติ อญฺญมญฺญสงฺกรโต ววตฺถเปติ. กิริยายาติ กรเณน. ปวตฺติยาติ ปวตฺตเนน. ทณฺฑานิ ปญฺญเปตีติ เอตฺถ กสฺมา ภควตา อาทิโตว ตถา น ปุจฺฉิตนฺติ? ยสฺมา สา ตสฺมึ อตฺเถ สภาวนิรุตฺติ น โหติ, สาสเน โลเก สมยนฺตเรสุ จ ตาทิโส สมุทาจาโร นตฺถิ, เกวลํ ปน ตสฺเสว นิคณฺฐสฺสายํ โกฏฺฐาลกสทิโส สมุทาจาโรติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กมฺมานิ ปญฺญเปติ’’ อิจฺเจวาห. อจิตฺตกนฺติ จิตฺตรหิตํ, จิตฺเตน อสมุฏฺฐาปิตนฺติ อตฺโถ. กถํ ปน ตทุภยสฺส จิตฺเตน วินา สมฺภโวติ โจทนํ สนฺธาย ตตฺถ นิทสฺสนมาห ‘‘ยถา กิรา’’ติอาทิ. ปฏิวิภตฺตานนฺติ อตฺถโต ภินฺนานํ. ปฏิวิสิฏฺฐานนฺติ วิเสสนปทวเสน สทฺทโตปิ ภินฺนานํ. วจนํ ปติฏฺฐเปตุกาโมติ ทีฆตปสฺสิโน ยถาวุตฺตวจนํ ปติฏฺฐเปตุกาโม. ตสฺมิญฺหิ ปติฏฺฐาปิเต เตนปฺปสงฺเคน อาคโต, อุปาลิ คหปติ ตสฺมึ ปเทเส ธมฺมํ ทิสฺวา สาสเน อภิปฺปสีทิสฺสติ.

Dasseti có nghĩa là deseti (thuyết giảng). Ṭhapeti có nghĩa là vavatthapeti (phân định) khỏi sự pha trộn lẫn nhau. Kiriyāya có nghĩa là bằng sự hành động. Pavattiyā có nghĩa là bằng sự diễn tiến. Ở đây, trong câu ‘chế định các hình phạt (daṇḍāni)’, tại sao đức Thế Tôn ngay từ đầu đã không hỏi như vậy? Bởi vì trong ý nghĩa ấy, đó không phải là cách diễn đạt tự nhiên, trong giáo pháp, trong thế gian, và trong các học thuyết khác không có cách hành xử như vậy. Chỉ riêng cách hành xử này của Nigaṇṭha đó giống như của người giữ kho. Để chỉ rõ ý nghĩa này, ngài đã nói rằng ‘chế định các nghiệp (kammāni)’. Acittakaṃ có nghĩa là không có tâm, nghĩa là không được khởi lên bởi tâm. Nhắm đến câu chất vấn ‘Làm thế nào cả hai điều ấy có thể xảy ra mà không có tâm?’, ngài đã đưa ra ví dụ ở đó rằng ‘ví như rằng’ v.v... Paṭivibhattānaṃ có nghĩa là khác biệt về mặt ý nghĩa. Paṭivisiṭṭhānaṃ có nghĩa là khác biệt cả về mặt từ ngữ do các từ đặc biệt. ‘Muốn xác lập lời nói’ có nghĩa là muốn xác lập lời nói đã được tuyên bố của Dīghatapassi. Vì khi điều ấy được xác lập, gia chủ Upāli, người đã đến do nhân duyên ấy, sau khi thấy pháp ở nơi đó, sẽ có đức tin trong sạch nơi giáo pháp.

กถา เอว อุปริ วาทาโรปนสฺส วตฺถุภาวโต กถาวตฺถุ. กถายํ ปติฏฺฐเปสีติ กถาวตฺถุสฺมึ, ตทตฺเถ วา ปติฏฺฐเปสิ. ยถา ตํ วาทาโรปนภเยน น อวชานาติ, เอวํ ตสฺสํ กถายํ, ตสฺมึ วา อตฺเถ ทีฆตปสฺสึ ยาวตติยํ วาเท ปติฏฺฐเปสิ. วาทนฺติ โทสํ.

Chính cuộc luận đàm là nền tảng cho việc khởi xướng cuộc tranh luận về sau, do đó gọi là kathāvatthu (chủ đề của cuộc luận đàm). ‘Đã xác lập trong cuộc luận đàm’ có nghĩa là đã xác lập trong chủ đề của cuộc luận đàm, hoặc đã xác lập trong ý nghĩa của nó. Để ông ta không coi thường vì sợ bị khởi xướng tranh luận, ngài đã xác lập Dīghatapassi trong cuộc tranh luận đến lần thứ ba về cuộc luận đàm ấy, hoặc về ý nghĩa ấy. Vādaṃ có nghĩa là lỗi lầm.

๕๗. อิทานิ เจตนาสมฺปยุตฺตธมฺมมฺปิ คเหตฺวา กายกมฺมาทิวเสน สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ติวิธํ กายทุจฺจริตํ กายกมฺมํ นามาติอาทิ ‘‘กมฺมสฺส กิริยายา’’ติ ปาฬิยํ อกุสลกมฺมสฺส อธิคตตฺตา วุตฺตํ, ปุพฺเพ ปน อฏฺฐกามาวจรกุสลเจตนาติอาทิ สาวชฺชํ อนวชฺชญฺจ สามญฺญโต เอกชฺฌํ กตฺวา ทสฺสิตํ. กสฺมา ปเนตฺถ เจตนา น คหิตาติ อาห ‘‘อิมสฺมึ สุตฺเต กมฺมํ ธุร’’นฺติ. กายกมฺมาทิเภทํ กมฺมเมว ธุรํ เชฏฺฐกํ ปุพฺพงฺคมํ, น เจตนามตฺตเมว. เอวมาคเตปีติ กมฺมานีติ เอวํ นาเมน อาคเตปิ เจตนา ธุรํ, ตตฺถ เจตนํ เชฏฺฐกํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. กถํ ปน ตตฺถ กมฺมนฺติ วา กมฺมานีติ วา อาคเต เตสํ เจตนาย ธุรภาโวติ อาห ‘‘ยตฺถ กตฺถจิ…เป… ลภตี’’ติ. ตตฺถ ยตฺถ กตฺถจีติ ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ ทฺวาเร. สา วุตฺตาวาติ สา เจตนา วุตฺตาว, ยา กายสงฺขาราทิปริยาเยน (ยสฺส กสฺสจิ กมฺมสฺส กายทฺวาราทีสุ ปวตฺตาปนเจตนา) สมฺปยุตฺตธมฺมาปิ [Pg.29] ตทคฺเคน โลกิยาปิ โลกุตฺตราปิ กมฺมเมว, อภิชฺฌาทโย ปน เจตนาปกฺขิกาติ ทฏฺฐพฺพํ.

57. Bây giờ, để trình bày bằng cách nắm lấy cả pháp tương ưng với tư và tổng hợp chúng theo thân nghiệp v.v..., đoạn ‘hơn nữa’ v.v... đã được nói đến. Trong đó, đoạn ‘ba loại thân ác hạnh được gọi là thân nghiệp’ v.v... được nói đến vì nghiệp bất thiện đã được đề cập trong câu Pāli ‘của nghiệp, của hành động’. Còn trước đó, đoạn ‘tám tư thiện dục giới’ v.v... đã được trình bày bằng cách gộp chung cả điều có tội và không có tội một cách tổng quát. Tại sao ở đây tư không được đề cập? Ngài nói: ‘Trong kinh này, nghiệp là chính yếu’. Nghiệp với các phân loại như thân nghiệp v.v... chính là điều chính yếu, đứng đầu, đi trước, chứ không phải chỉ riêng tư. Ngay cả khi được đề cập đến với tên gọi là ‘các nghiệp’, tư vẫn là chính yếu. Ý nghĩa là, ở đó, tư được nói đến như là điều đứng đầu, đi trước. Nhưng làm thế nào mà khi ‘nghiệp’ hay ‘các nghiệp’ được đề cập, tư lại là chính yếu của chúng? Ngài nói: ‘bất cứ nơi đâu... được tìm thấy’. Ở đó, ‘bất cứ nơi đâu’ có nghĩa là ở bất kỳ môn nào. ‘Nó đã được nói đến’ có nghĩa là tư ấy đã được nói đến, mà qua cách diễn đạt khác là thân hành v.v... (tư thúc đẩy bất kỳ nghiệp nào diễn tiến ở thân môn v.v...). Các pháp tương ưng, với tư làm đầu, dù là hiệp thế hay siêu thế, cũng chính là nghiệp. Còn tham ái v.v... thì thuộc về phe của tư, cần được hiểu như vậy.

มหนฺตนฺติ กฏุกผลํ. น กิลมติ สปฺปาฏิหาริยตฺตา ปฏิญฺญาย. อิทานิ เตสํ สปฺปาฏิหาริยตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิ อกุสลํ ปตฺวา กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มหนฺตนฺติ วทนฺโต น กิลมติ, อถ กสฺมา ภควา อิธ อกุสลํ มโนกมฺมํ มหาสาวชฺชํ กเถสีติ อาห ‘‘อิมสฺมึ ปน ฐาเน’’ติอาทิ. ยาวตติยํ ปติฏฺฐาปนมตฺเตน คตมคฺคํ ปฏิปชฺชนฺโต. เตนาห ‘‘กิญฺจิ อตฺถนิปฺผตฺตึ อปสฺสนฺโตปี’’ติ.

‘To lớn’ có nghĩa là có quả đắng cay. Ông ta không mệt mỏi vì lời cam kết có tính kỳ diệu. Bây giờ, để chỉ ra tính kỳ diệu của chúng, đoạn ‘thật vậy’ v.v... đã được nói đến. Nếu khi nói rằng thân nghiệp và khẩu nghiệp liên quan đến điều bất thiện là to lớn, ông ta không mệt mỏi, vậy tại sao ở đây đức Thế Tôn lại thuyết rằng ý nghiệp bất thiện là có tội lớn? Ngài nói: ‘nhưng ở nơi này’ v.v... Ông ta đang đi theo con đường đã đi chỉ bằng việc xác lập đến lần thứ ba. Do đó, ngài nói: ‘dù không thấy bất kỳ sự thành tựu lợi ích nào’.

๕๘. นิวาสฏฺฐานภูโต พาลโก เอติสฺสา อตฺถีติ พาลกินี. สตฺถุปฏิญฺญาตตาย นิคณฺฐานํ มหาติ สมฺภาวิตตฺตา มหานิคณฺโฐ.

58. Bālakinī là vì có một đứa trẻ làm nơi trú ngụ của bà ấy. Mahānigaṇṭho (Nigaṇṭha vĩ đại) là vì được các Nigaṇṭha tôn kính là ‘vĩ đại’ do sự tự xưng là bậc đạo sư.

๖๐. อาวฏฺเฏติ ปุริมาการโต นิวตฺเตติ อตฺตโน วเส วตฺเตติ เอตายาติ อาวฏฺฏนี, มายา. เตนาห ‘‘อาวฏฺเฏตฺวา คหณมาย’’นฺติ. สตฺถุปฏิญฺญานํ พุทฺธทสฺสเน จิตฺตเมว น อุปฺปชฺชติ, อยเมตฺถ ธมฺมตา. สเจ ปน โส ตํ ปฏิญฺญํ อปฺปหาย พุทฺธานํ สมฺมุขีภาวํ อุปคจฺเฉยฺย, สตฺตธา มุทฺธา ผเลยฺย, ตสฺมา ภควา ‘‘มา อยํ พาโล วินสฺสี’’ติอาทิโตว ยถา สมฺมุขีภาวํ น ลภติ, ตถา กโรติ. สฺวายมตฺโถ ปาถิกปุตฺตสมาคเมน ทีเปตพฺโพ. ทสฺสนสมฺปตฺตินิยามมาห ‘‘ตถาคตํ หี’’ติอาทิ. อาคมา นุ โข อิธ ตุมฺหากํ สนฺติกํ.

60. Āvaṭṭanī (phép thuật lôi cuốn) là cái mà qua đó người ta làm xoay chuyển, làm thay đổi khỏi trạng thái trước đó, làm cho thuận theo ý mình; đó là ma thuật. Do đó, ngài nói: ‘ma thuật lôi cuốn và thu phục’. Đối với người tự xưng là bậc đạo sư, tâm muốn yết kiến đức Phật không khởi lên, đây là quy luật tự nhiên ở đây. Nhưng nếu người ấy không từ bỏ lời tự xưng đó mà đến diện kiến các đức Phật, đầu của người ấy sẽ vỡ thành bảy mảnh. Vì vậy, đức Thế Tôn, ngay từ đầu với ý nghĩ ‘mong rằng kẻ ngu này không bị hủy diệt’, đã làm cho người ấy không thể có được sự diện kiến. Ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ qua cuộc gặp gỡ với Pāthikaputta. Ngài nói về quy luật của việc thành tựu sự yết kiến: ‘vì rằng Như Lai’ v.v... ‘Có phải chúng tôi đã đến đây, đến gần các ngài không?’

๖๑. วจีสจฺเจ ปติฏฺฐหิตฺวาติ ยถาปฏิญฺญาตาย ปฏิญฺญาย ฐตฺวา.

61. ‘Sau khi đứng vững trong lời nói chân thật’ có nghĩa là sau khi giữ vững lời cam kết đã được cam kết.

๖๒. สีโตทเก อมตา ปาณา ปานกาเล ปน มรนฺติ, เตปิ เตน สีโตทกปริโภเคน มาริตา โหนฺติ, ตสฺมา ตปสฺสินา นาม สพฺเพน สพฺพํ สีโตทกํ น ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ เตสํ ลทฺธิ. ปากติกํ วา อุทกํ สตฺโตติ ปุราตนานํ นิคณฺฐานํ ลทฺธิ. เตนาห ‘‘สตฺตสญฺญาย สีโตทกํ ปฏิกฺขิปนฺตี’’ติ. เตสํ ตํ อธุนาตนนิคณฺฐานํ วาเทน วิรุชฺฌติ. เต หิ ปถวีอาทินวปทตฺถโต อญฺญเมว ชีวิตํ ปฏิชานนฺติ. จิตฺเตน สีโตทกํ ปาตุกาโม ปริภุญฺชิตุกาโม โหติ โรเค ฐตฺวาปิ สตฺตานํ จิตฺตสฺส ตถา น วิตตตา. เตนาห – ‘‘เตนสฺส มโนทณฺโฑ ตตฺเถว ภิชฺชตี’’ติ. เตนาติ สีโตทกํ ปาตุํ ปริภุญฺชิตุญฺจ อิจฺฉเนน. อสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส นิคณฺฐสฺส. ตตฺเถวาติ ตถาจิตฺตุปฺปาทเน เอว. ภิชฺชติ สํวรสฺส วิโกปิตตฺตา. ตถาภูโต โส นิคณฺโฐ สีโตทกํ [Pg.30] เจ ลเภยฺย, กติปยํ กาลํ ชีเวยฺย, อลาเภน ปน ปริสุสฺสมานกณฺโฐฏฺฐตาลุชิวฺหาอาทิโก สพฺพโส ปริทาหาภิภูโต มเรยฺย. เตนาห – ‘‘สีโตทกํ อลภมาโน กาลํ กเรยฺยา’’ติ. กสฺมา? ยสฺมา สีโตทกํ ปิวาย สนฺนิสฺสิตจิตฺตสฺส มรณํ โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มโนทณฺโฑ ปน ภินฺโนปิ จุติมฺปิ อากฑฺฒตี’’ติ. ยสฺมา ปน ตถาภูตจิตฺตสฺส นิคณฺฐสฺส มโนสตฺเตสุ นาม เทเวสุ อุปปตฺติ โหตีติ ติตฺถิยานํ ลทฺธิ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มโนทณฺโฑ ปน ภินฺโนปิ ปฏิสนฺธิมฺปิ อากฑฺฒตี’’ติ. อิตีติ เอวํ ‘‘อิธาสฺส นิคณฺโฐ’’ติอาทิอากาเรน. นนฺติ อุปาลึ คหปตึ. มหนฺโตติ วทาเปสิ ‘‘มโนปฏิพทฺโธ กาลงฺกโรตี’’ติ วทนฺโตติ อธิปฺปาโย.

62. Trong nước lạnh có các chúng sanh bất tử, nhưng chúng chết vào lúc uống. Chúng ấy bị giết bởi việc dùng nước lạnh ấy. Do đó, chủ thuyết của họ là: ‘Người tu khổ hạnh tuyệt đối không được dùng bất cứ loại nước lạnh nào.’ Hoặc chủ thuyết của các Nigantha thời xưa là: ‘Nước tự nhiên là chúng sanh.’ Do đó, ngài đã nói: ‘Họ từ chối nước lạnh vì có tưởng về chúng sanh.’ Điều ấy của họ mâu thuẫn với luận thuyết của các Nigantha thời nay. Vì họ thừa nhận sự sống là khác biệt với chín loại thực thể bắt đầu là đất. Với tâm ý, vị ấy muốn uống, muốn dùng nước lạnh. Dù đang bị bệnh, tâm của các chúng sanh cũng không lan rộng như vậy. Do đó, ngài đã nói: ‘Do đó, ý nghiệp của vị ấy bị phá vỡ ngay tại đó.’ ‘Do đó’ là do ý muốn uống và dùng nước lạnh. ‘Của vị ấy’ là của vị Nigantha đã được nói đến. ‘Ngay tại đó’ là ngay khi tâm như vậy sanh khởi. ‘Bị phá vỡ’ là do sự phòng hộ đã bị vi phạm. Vị Nigantha như vậy, nếu được nước lạnh, có thể sống được một thời gian. Nhưng do không được, với cổ, môi, vòm miệng, lưỡi, v.v... bị khô héo, vị ấy sẽ chết do bị cơn nóng bức thiêu đốt hoàn toàn. Do đó, ngài đã nói: ‘Không được nước lạnh, vị ấy mệnh chung.’ Tại sao? Bởi vì cái chết xảy ra cho người có tâm quyến luyến việc uống nước lạnh, do đó đã được nói rằng: ‘Ý nghiệp dù đã bị phá vỡ cũng lôi kéo cái chết.’ Và bởi vì chủ thuyết của các ngoại đạo là vị Nigantha có tâm như vậy sẽ được sanh vào hàng chư thiên tên là Manosatta (Ý Sanh), do đó đã được nói rằng: ‘Ý nghiệp dù đã bị phá vỡ cũng lôi kéo sự tái sanh.’ ‘Như vậy’ là theo cách thức bắt đầu là: ‘Này, vị Nigantha ở đây...’ ‘Vị ấy’ là gia chủ Upāli. ‘Là trọng đại’ có nghĩa là ngài đã khiến họ nói rằng: ‘Người có tâm quyến luyến mệnh chung.’

อุปาสกสฺสาติ อุปาลิสฺส คหปติสฺส. มุจฺฉาวเสนาติอาทินา อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ มโนทณฺฑสฺส มหนฺตตํ วิภาเวติ. จิตฺตสนฺตติปฺปวตฺติมตฺเตเนวาติ วินา กายทณฺเฑน วจีทณฺเฑน จ เกวลํ จิตฺตสนฺตติปฺปวตฺติมตฺเตน. ภิชฺชิตฺวาปีติ เอตฺถ ปิ-สทฺเทน อภิชฺชิตฺวาปิ. อนิยฺยานิกาติ อปฺปาฏิหีรา, อยุตฺตาติ อตฺโถ. สลฺลกฺเขสิ อุปาสโกติ วิภตฺตึ วิปริณาเมตฺวา โยชนา. ปญฺหปฏิภานานีติ ญาตุํ อิจฺฉิเต อตฺเถ อุปฺปชฺชนกปฏิภานานิ.

‘Của người cận sự nam’ là của gia chủ Upāli. Bằng (câu) bắt đầu là ‘do sự mê đắm’, ngài đã làm sáng tỏ sự trọng đại của ý nghiệp theo cả phương pháp thuận và phương pháp nghịch. ‘Chỉ bằng sự diễn tiến của dòng tâm thức’ là không có thân nghiệp và khẩu nghiệp, chỉ thuần túy bằng sự diễn tiến của dòng tâm thức. Trong câu ‘dù đã bị phá vỡ’, với từ ‘pi’ (dù), (cũng có nghĩa là) ‘dù không bị phá vỡ’. ‘Không có khả năng xuất ly’ là không có phép lạ, có nghĩa là không hợp lý. ‘Người cận sự nam đã nhận thấy’ là sự kết nối bằng cách thay đổi biến cách. ‘Các ứng đối về câu hỏi’ là các ứng đối sanh khởi về ý nghĩa mong muốn được biết.

‘‘มโนปฏิพทฺโธ กาลํ กโรตี’’ติ วทนฺเตน อตฺถโต มโนทณฺฑสฺส ตทุตฺตรภาโว ปฏิญฺญาโต โหตีติ อาห ‘‘อิทานิ มโนทณฺโฑ มหนฺโตติ อิทํ วจน’’นฺติ. ตถา เจว วุตฺตํ – ‘‘มโนทณฺโฑว พลวา มหนฺโตติ วทาเปสี’’ติ.

Bởi người nói rằng: ‘Người có tâm quyến luyến mệnh chung,’ về mặt ý nghĩa, tính chất cao hơn của ý nghiệp đã được thừa nhận. Do đó, ngài đã nói: ‘Bây giờ, lời nói này là: “Ý nghiệp là trọng đại.”’ Và điều ấy cũng đã được nói như sau: ‘Ngài đã khiến họ nói rằng: “Chính ý nghiệp là mạnh mẽ, là trọng đại.”’

๖๓. ปาณาติปาตาทิโต ยมนํ ยาโม, จตุพฺพิโธ ยาโม จตุยาโม, จตุยามสงฺขาเตน สํวเรน สํวุโต จาตุยามสํวรสํวุโต. อฏฺฐกถายํ ปน ยาม-สทฺโท โกฏฺฐาสปริยาโยติ ‘‘อิมินา จตุโกฏฺฐาเสนา’’ติ วุตฺตํ. ปิยชาติกํ รูปาทิอารมฺมณํ ราควเสน พาเลหิ ภาวนียตฺตา ‘‘ภาวิต’’นฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ภาวิตนฺติ ปญฺจ กามคุณา’’ติ.

63. Sự chế ngự khỏi việc sát sanh v.v... là ‘yāma’ (sự chế ngự). Bốn loại chế ngự là ‘catuyāma’ (bốn sự chế ngự). Người được phòng hộ bởi sự thu thúc được gọi là bốn sự chế ngự là ‘cātuyāmasaṃvarasaṃvuto’ (người được phòng hộ bởi bốn sự chế ngự). Tuy nhiên, trong Chú giải, từ ‘yāma’ là từ đồng nghĩa với ‘phần’, do đó đã được nói là: ‘bởi bốn phần này’. Đối tượng khả ái như sắc v.v... được gọi là ‘bhāvita’ (được tu tập) vì được những kẻ phàm phu tu tập do tham ái. Do đó, ngài đã nói: ‘“Được tu tập” là năm dục trưởng.’

โย สพฺพํ ปาปํ อาสวญฺจ วาเรตีติ สพฺพวารี, ตสฺส นวสุ ปทตฺเถสุ สตฺตโม ปทตฺโถ, เตน สพฺพวารินา ปาปํ วาริตฺวา ฐิโตติ สพฺพวาริวาริโต[Pg.31]. เตนาห ‘‘สพฺเพน ปาปวารเณน วาริตปาโป’’ติ. ตโต เอว สพฺพสฺส วาริตพฺพสฺส อาสวสฺส ธุนนโต สพฺพวาริธุโต. วาริตพฺพสฺส นิวารณวเสน สพฺพวาริโน ผุโฏ ผุสิโตติ สพฺพวาริผุโฏ. สงฺฆาตนฺติ สหสา หนนํ, อสญฺเจตนิกวธนฺติ อตฺโถ. กตรสฺมึ โกฏฺฐาเสติ ตีสุ ทณฺฑโกฏฺฐาเสสุ กตรโกฏฺฐาเส.

Người ngăn ngừa tất cả điều ác và lậu hoặc là ‘sabbavārī’ (người ngăn ngừa tất cả), đó là thực thể thứ bảy trong chín thực thể. Người đã đứng vững sau khi ngăn ngừa điều ác bằng sự ngăn ngừa tất cả ấy là ‘sabbavārivārito’ (người được ngăn ngừa bởi sự ngăn ngừa tất cả). Do đó, ngài đã nói: ‘Người có điều ác được ngăn ngừa bởi tất cả sự ngăn ngừa điều ác.’ Chính từ đó, do đã rũ bỏ tất cả lậu hoặc cần được ngăn ngừa, nên gọi là ‘sabbavāridhuto’ (người đã rũ bỏ bởi sự ngăn ngừa tất cả). Người được tiếp xúc, được chạm đến bởi sự ngăn ngừa tất cả, theo cách ngăn chặn những gì cần được ngăn chặn, là ‘sabbavāriphuṭo’ (người được tiếp xúc bởi sự ngăn ngừa tất cả). ‘Sự va chạm’ là sự giết hại đột ngột, có nghĩa là sự giết hại không cố ý. ‘Trong phần nào’ là trong phần nào trong ba phần của nghiệp.

๖๔. ขลิยติ สมาทิยตีติ ขลํ, ราสีติ อาห – ‘‘เอกํ มํสขลนฺติ เอกํ มํสราสิ’’นฺติ. วิชฺชาธรอิทฺธิยา อิทฺธิมา. สา ปน อิทฺธิ ยสฺมา อานุภาวสมฺปนฺนสฺเสว อิชฺฌติ, น ยสฺส กสฺสจิ. ตสฺมา อาห ‘‘อานุภาวสมฺปนฺโน’’ติ. วิชฺชานุภาววเสเนว อานุภาวสมฺปนฺโน. จิตฺเต วสีภาวปฺปตฺโต อานุภาวาย เอว วิชฺชาย ปคุณภาวาปาทเนน. เอเตน วสีภาวํ โลกิยสมญฺญาวเสน ภควา อุปาลึ คหปตึ ปญฺญเปตุกาโม เอวมาห. โลกิกา หิ ‘‘ภาวนามยอิทฺธิยา อิทฺธิมา เจโตวสีภาวปฺปตฺโต ปรูปฆาตํ กโรตี’’ติ มญฺญนฺติ. ตถา หิ เต อิสโย ปเรสํ สํวณฺเณนฺติ, อิสีนํ อานุภาวํ กิตฺเตนฺติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต อาคมิสฺสตีติ.

64. ‘Khala’ là nơi được thu gom, được tập hợp lại. Ngài nói là ‘đống’ – ‘“một khala thịt” là một đống thịt.’ Người có thần thông bằng thần thông của người nắm giữ minh chú. Và thần thông ấy, vì chỉ thành tựu cho người có oai lực, chứ không phải cho bất kỳ ai. Do đó, ngài đã nói: ‘Người có oai lực.’ Người có oai lực chính là do sức mạnh của minh chú. Người đạt được sự làm chủ tâm ý bằng việc rèn luyện cho thuần thục chính minh chú có oai lực. Bằng cách này, Đức Thế Tôn, vì muốn chỉ dạy cho gia chủ Upāli về sự làm chủ theo cách gọi thông thường của thế gian, đã nói như vậy. Vì người đời cho rằng: ‘Người có thần thông do tu tập, đã đạt được sự làm chủ tâm ý, có thể gây hại cho người khác.’ Thật vậy, họ tán dương các vị tiên nhân cho người khác, họ ca tụng oai lực của các vị tiên nhân. Điều cần phải nói ở đây sẽ được đề cập sau.

๖๕. อรญฺญเมว หุตฺวาติ สพฺพโส อรญฺญเมว หุตฺวา. อรญฺญภาเวน อรญฺญํ ชาตํ, น นามมตฺเตน. อิสีนํ อตฺถายาติ อิสีนํ อาสาทนตฺถาย.

65. ‘Đã trở thành khu rừng’ là đã hoàn toàn trở thành khu rừng. Nó đã trở thành khu rừng do bản chất của khu rừng, chứ không phải chỉ trên danh nghĩa. ‘Vì lợi ích của các vị tiên nhân’ là với mục đích tấn công các vị tiên nhân.

โคธาวรีตีรโต นาติทูเร. อุสูยมาโนติ ‘‘น มํ เอส ชโน ปริวาเรตี’’ติ อุสูยํ กโรนฺโต. กิลิฏฺโฐ วตาติ ปงฺกทนฺตรชสิรตาทีหิ กิลิฏฺฐสรีโร. อนญฺชิตมณฺฑิโตติ อนญฺชิตกฺขิโก สพฺเพน, สพฺพํ อมณฺฑิโต จ. ตสฺมึ กาเล ‘‘กาลสฺเสว อกฺขีนํ อญฺชนํ มงฺคล’’นฺติ มนุสฺสานํ ลทฺธิ, ตสฺมา อนญฺชนํ วิสุํ คหิตํ.

Không quá xa bờ sông Godhāvarī. ‘Đang ganh tỵ’ là đang ganh tỵ rằng: ‘Người này không hầu hạ ta.’ ‘Thật là ô uế!’ là thân thể ô uế với bùn, đất trong kẽ răng, bụi trên đầu, v.v... ‘Không kẻ mắt, không trang điểm’ là mắt hoàn toàn không được kẻ, và toàn thân không được trang điểm. Vào thời điểm đó, quan niệm của con người là: ‘Việc kẻ mắt đúng lúc là điềm lành,’ do đó, việc không kẻ mắt được đề cập riêng.

ราชา ตสฺส วจนํ คเหตฺวาติ ‘‘เวเทสุ อีทิสํ อาคตํ ภวิสฺสตีติ เอวํ, ภนฺเต’’ติ ราชา ตสฺส ปุโรหิตสฺส วจนํ คเหตฺวา. อุสุมชาตหทโยติ อุตฺตตฺตหทโย. นาสิกานํ อปฺปโหนฺเต มุเขน อสฺสสนฺโต.

‘Nhà vua sau khi nghe lời của vị ấy’ là nhà vua, sau khi nghe lời của vị tư tế ấy, đã nói: ‘Thưa tôn giả, hẳn là điều tương tự như vậy đã được ghi trong kinh Vệ-đà.’ ‘Với trái tim nóng ran’ là với trái tim bị kích động. Thở bằng miệng khi không đủ hơi qua mũi.

วิชิตชเยหิ อาคนฺตฺวา นกฺขตฺตยุตฺตํ อาคเมนฺเตหิ นิสีทิตพฺพฏฺฐานํ ชยขนฺธาวารฏฺฐานํ. อุทกวุฏฺฐิปาตนาทิ ตสฺมึ ปาปกมฺเม อสมงฺคิภูตานมฺปิ สมนุญฺญตาย [Pg.32] อนฺโตกรณตฺถํ กตํ. กตภณฺฑวุฏฺฐีติ อาภรณวสฺสํ. มหาชโน สมนุญฺโญ ชาโตติ โยชนา. มาตุโปสกราโมติ มาตริ สมฺมาปฏิปนฺโน ราโม นาม เอโก ปุริโส. อสมงฺคิภูตานนฺติ อสมนุญฺญานํ.

Nơi đóng quân chiến thắng là nơi đáng được ngồi bởi những người đã đến với chiến thắng đã đạt được, bởi những người đang chờ đợi ngày hội sao. Việc làm cho mưa nước rơi xuống, v.v... được thực hiện với mục đích bao gồm cả những người không tham gia vào ác nghiệp ấy bằng sự đồng thuận. Cơn mưa vật phẩm đã làm có nghĩa là cơn mưa trang sức. Cách kết nối là: Quần chúng đã trở nên đồng thuận. Rāma người nuôi mẹ có nghĩa là một người đàn ông tên Rāma đã hành xử đúng đắn với mẹ. Những người không tham gia có nghĩa là những người không đồng thuận.

อวกิริยาติ อสุสฺสูสตํ ปฏิจฺจ. ผุลิงฺคานีติ อคฺคิกณานิ. ปตนฺติ กาเยติ กาเย อิโต จิโต นิปตนฺติ. เอเต กิร นิรยํ วิวริตฺวา มหาชนสฺส ทสฺเสนฺติ.

Sự vung vãi là do sự không muốn nghe. Những tia lửa có nghĩa là những hạt lửa. Rơi trên thân có nghĩa là chúng rơi xuống trên thân đây đó. Nghe nói rằng những vị này mở ra địa ngục và cho quần chúng thấy.

ยถาผาสุกฏฺฐานนฺติ มยํ กญฺจิปิ เทสํ อุทฺทิสฺส น คจฺฉาม, ยตฺถ ปน วสนฺตสฺส ปพฺพชิตสฺส ผาสุ โหติ, ตํ ยถาผาสุกฏฺฐานํ คจฺฉามาติ อธิปฺปาโย. สงฺฆาติ สํหตา. คณาติ ตํตํเสณิภาเวน คณิตพฺพตาย คณา. คณีภูตาติ เอกชฺฌาสยา หุตฺวา ราสิภูตา. อทินฺนาทานนฺติอาทีสุปิ นิรเย ปจฺจิตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคตสฺส วิปากาวเสเสนาติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ.

Nơi nào tiện nghi có ý nghĩa là: ‘Chúng tôi không đi nhắm đến bất cứ xứ sở nào, nhưng nơi nào có sự tiện nghi cho người xuất gia đang sống, chúng tôi đi đến nơi tiện nghi ấy.’ Tăng chúng là những người được kết hợp lại. Đoàn thể là do có thể được đếm theo từng nhóm từng nhóm. Trở thành đoàn thể có nghĩa là đã trở thành một khối sau khi có cùng một ý hướng. Ngay cả trong các trường hợp như trộm cắp, v.v... nên được đem đến và kết nối rằng: ‘do quả báo còn sót lại của người đã đến cõi người sau khi bị nấu trong địa ngục.’

ปคฺคณฺหิสฺสามีติ สมฺภาวนํ อุปฺปาเทสฺสามิ. เนสํ กตฺตพฺพนฺติ จินฺเตสีติ โยชนา. กึ จินฺเตสิ? อาฆาตํ อุปฺปาเทตฺวา อนตฺถกรณูปายํ. เตนาห ‘‘โส ธมฺมกถาปริโยสาเน’’ติอาทิ. นาคพลปิจฺฉิลฺลาทีนนฺติ นาคพลสาสปองฺโกลเตลกณิการนิยฺยาสาทีนํ จิกฺขลฺลานํ. วิเหฐยึสุ นิรยาทิกถาหิ ฆฏฺเฏนฺตา. ฉทฺวารารมฺมเณติ จกฺขาทีนํ ฉนฺนํ ทฺวารานํ อารมฺมณภูเต รูปาทิวิสเย.

Tôi sẽ nâng đỡ có nghĩa là tôi sẽ làm phát sinh sự tôn trọng. Cách kết nối là: Ông ta đã suy nghĩ rằng: ‘Điều gì nên được làm cho họ?’ Ông ta đã suy nghĩ gì? Phương cách làm điều bất lợi sau khi đã làm phát sinh lòng oán hận. Do đó, ngài đã nói: ‘vị ấy, vào cuối buổi pháp thoại,’ v.v... Những thứ nhớt của cây nāgabala, v.v... có nghĩa là những thứ bùn lầy của nhựa cây kaṇikāra, dầu cây aṅkola, cây sāsapa, cây nāgabala, v.v... Họ đã quấy nhiễu bằng cách xúc chạm với những câu chuyện về địa ngục, v.v... Đối tượng của sáu cửa có nghĩa là trong đối tượng sắc, v.v... vốn là đối tượng của sáu cửa là mắt, v.v...

นว วุฏฺฐิโยติ อุทกวุฏฺฐิ สุมนปุปฺผวุฏฺฐิ มาสกวุฏฺฐิ กหาปณวุฏฺฐิ อาภรณวุฏฺฐิ อาวุธวุฏฺฐิ องฺคารวุฏฺฐิ ปาสาณวุฏฺฐิ วาลิกาวุฏฺฐีติ อิมา นว วุฏฺฐิโย. อวญฺจยีติ สกฺการํ กโรนฺโต วิย หุตฺวา อสกฺการํ กโรนฺโต อนตฺถจรเณน วญฺจยิ. อทูสเกติ อนปราเธ.

Chín cơn mưa là chín cơn mưa này: mưa nước, mưa hoa lài, mưa đồng māsaka, mưa đồng kahāpaṇa, mưa trang sức, mưa vũ khí, mưa than hồng, mưa đá, mưa cát. Đã lừa dối có nghĩa là đã lừa dối bằng hành động bất lợi, làm điều bất kính trong khi giống như đang tỏ lòng kính trọng. Người không làm hại có nghĩa là người không có lỗi.

‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกา พฺราหฺมณกญฺญา’’ติ ชาตกฏฺฐกถาทีสุ (ชา. อฏฺฐ. ๔.๑๕.มาตงฺคชาตกวณฺณนา) อาคตํ, อิธ ปน ‘‘เสฏฺฐิธีตา’’ติ. วาเรยฺยตฺถายาติ อาวาหตฺถาย, อสฺสาติ เปสิตปุคฺคลสฺส. ตาทิเสน นีจกุลสํวตฺตนิเยน กมฺมุนา ลทฺโธกาเสน จณฺฑาลโยนิยํ นิพฺพตฺโต.

‘Diṭṭhamaṅgalikā là thiếu nữ Bà-la-môn’ được nói đến trong Chú giải Bổn sanh, v.v..., nhưng ở đây là ‘con gái của trưởng giả.’ Vì mục đích cưới hỏi có nghĩa là vì mục đích kết hôn. Của người ấy có nghĩa là của người được phái đi. Đã tái sanh vào thai bào của người Chiên-đà-la do nghiệp dẫn đến dòng dõi thấp hèn như thế đã có được cơ hội.

จมฺมเคเหติ [Pg.33] จมฺเมน ฉาทิเต เคเห. มาตงฺโคตฺเววสฺส นามํ อโหสิ ชาติสมุทาคตํ. ตนฺติ ฆณฺฏํ. วาเทนฺโต ตาลเนน สทฺทํ กโรนฺโต. มหาปถํ ปฏิปชฺชิ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย เคหทฺวารสมีเปน.

Trong ngôi nhà bằng da có nghĩa là trong ngôi nhà được lợp bằng da. Tên của vị ấy chính là Mātaṅga, do dòng sanh mà có. Dây đàn có nghĩa là cái chuông. Đang chơi nhạc có nghĩa là đang tạo ra âm thanh bằng cách gõ. Đã đi vào con đường lớn gần cổng nhà của Diṭṭhamaṅgalikā.

ตสฺสา เวยฺยาวจฺจกรา เจว อุปฏฺฐากมนุสฺสา ปฏิพทฺธา จ สุราโสณฺฑาทโย ชาณุกปฺปราทีหิ สุโกฏฺฏิตํ โกฏฺฏิตภาเวน มุจฺฉํ อาปนฺนตฺตา มโตติ สญฺญาย ฉฑฺเฑสุํ.

Những người làm công việc vặt, những người hầu cận của cô ấy, và những người thân tín như những kẻ nghiện rượu, v.v... đã đánh đập kỹ lưỡng bằng đầu gối, cùi chỏ, v.v... rồi đã vứt bỏ với ý nghĩ rằng anh ta đã chết do đã bất tỉnh vì bị đánh đập.

อถ โพธิสตฺโต อายุอวเสสสฺส อตฺถิตาย มนฺทมนฺเท วาเต วายนฺเต จิเรน สญฺญํ ปฏิลภติ. เตนาห ‘‘มหาปุริโส’’ติอาทิ. เคหงฺคเณติ เคหสฺส มหาทฺวารโต พหิ วิวฏงฺคเณ. ปติโตติ ปาตํ กตฺวา อิจฺฉิตตฺถนิปฺผตฺตึ อนฺตรํ กตฺวา อนุปฺปเวเสน นิปนฺโน. ทิฏฺฐมงฺคลิกายาติ ทิฏฺฐมงฺคลิกาการเณน.

Bấy giờ, vị Bồ-tát đã hồi tỉnh sau một thời gian dài do còn sót lại mạng sống khi cơn gió nhẹ thổi đến. Do đó, ngài đã nói: ‘vị đại nhân,’ v.v... Trong sân nhà có nghĩa là trong khoảng sân trống bên ngoài cổng chính của ngôi nhà. Đã ngã xuống có nghĩa là đã nằm xuống bằng cách đi vào, sau khi đã ngã và làm gián đoạn việc hoàn thành mục đích mong muốn. Vì Diṭṭhamaṅgalikā có nghĩa là do nguyên nhân Diṭṭhamaṅgalikā.

ยสนฺติ วิภวํ กิตฺติสทฺทญฺจ. จนฺทนฺติ จนฺทมณฺฑลํ, จนฺทวิมานนฺติ อตฺโถ. อุจฺฉิฏฺฐเคเหติ ปเรหิ ปริภุตฺตเคเห. มณฺฑเปติ นครมชฺเฌ มหามณฺฑเป.

Danh tiếng có nghĩa là sự giàu có và tiếng tăm. Mặt trăng có nghĩa là vầng trăng, ý nghĩa là cung trăng. Trong ngôi nhà thừa có nghĩa là trong ngôi nhà đã được người khác sử dụng. Trong rạp có nghĩa là trong rạp lớn ở giữa thành phố.

ขีรมณิมูลนฺติ ขีรมูลํ, ปาเทสุ พทฺธมณิมูลญฺจ. ยาวตา วาจุคฺคตา ปริยตฺตีติ ยตฺตโก มนุสฺสวจีทฺวารโต อุคฺคโต นิกฺขนฺโต ปวตฺโต, ยํกิญฺจิ วจีมยนฺติ อตฺโถ. อากาสงฺคเณติ วิวฏงฺคเณ.

Giá của sữa và ngọc có nghĩa là giá sữa và giá của ngọc được buộc ở chân. Pháp học được thốt ra bằng lời nói chừng nào có nghĩa là bất cứ điều gì thuộc về lời nói, chừng nào nó được thốt ra, phát ra, diễn ra từ cửa lời nói của con người. Trong sân trời có nghĩa là trong khoảng sân trống.

ทุมฺมวาสีติ ธูโม ธูสโร, อนญฺชิตามณฺฑิโตติ อธิปฺปาโย. โอตลฺลโกติ นิหีนชฺฌาสโย, อปฺปานุภาโวติ อตฺโถ. ปฏิมุญฺจ กณฺเฐติ ยาว คลวาฏกา ปารุปิตฺวา. โก เร ตุวนฺติ อเร โก นาม ตฺวํ.

Người mặc áo xấu có nghĩa là người có màu xám như khói, ý là người không được tô điểm trang sức. Kẻ thấp kém có nghĩa là người có khuynh hướng thấp hèn, ý là người có ít năng lực. Hãy khoác vào cổ có nghĩa là hãy khoác lên cho đến tận cổ họng. Ngươi là ai vậy? có nghĩa là này, ngươi tên là gì?

ปกตนฺติ ปฏิยตฺตํ นานปฺปการโต อภิสงฺขตํ. อุตฺติฏฺฐปิณฺฑนฺติ อนฺตรฆรํ อุปคมฺม ฐตฺวา ลทฺธพฺพปิณฺฑํ, ภิกฺขาหารนฺติ อตฺโถ. ลภตนฺติ ลจฺฉตุ. สปาโกติ มหาสตฺโต ชาติวเสน ยถาภูตํ อตฺตานํ อาวิกโรติ.

Đã được chuẩn bị có nghĩa là đã được sửa soạn, đã được chế biến theo nhiều cách khác nhau. Vật thực đứng nhận có nghĩa là vật thực khất thực, là vật thực nên được nhận sau khi đã đến và đứng trong nhà. Mong rằng nhận được có nghĩa là hãy nhận lấy. Người ăn thịt chó có nghĩa là vị Đại Sĩ tự bộc lộ mình đúng như thật theo dòng sanh.

อตฺถตฺถิตํ สทฺทหโตติ สมฺปรายิกสฺส อตฺถสฺส อตฺถิภาวํ สทฺทหนฺตสฺส. อเปหีติ อปคจฺฉ. เอตฺโตติ อิมสฺมา ฐานา. ชมฺมาติ ลามก.

Của người tin vào lợi ích có nghĩa là của người tin tưởng vào sự hiện hữu của lợi ích đời sau. Hãy đi đi có nghĩa là hãy đi khỏi. Từ đây có nghĩa là từ nơi này. Hỡi kẻ đê tiện có nghĩa là hỡi kẻ xấu xa.

อนูปเขตฺเตติ [Pg.34] อชงฺคเล อุทกสมฺปนฺเน เขตฺเต ผลวิเสสํ ปจฺจาสีสนฺตา. เอตาย สทฺธาย ททาหิ ทานนฺติ นินฺนํ ถลญฺจ ปูเรนฺโต เมโฆ วิย คุณวนฺเต นิคฺคุเณ จ ทานํ เทหิ, เอวํ เทนฺโต จ อปฺเปว อาราธเย ทกฺขิเณยฺเยติ. ทกฺขิเณยฺเยติ สีลาทิคุณสมนฺนาคเต.

Trong ruộng nước có nghĩa là những người mong đợi một loại quả đặc biệt trong thửa ruộng đầy đủ nước ở vùng không khô cằn. Hãy cho vật thí với đức tin này có nghĩa là hãy cho vật thí đến người có đức hạnh và người không có đức hạnh giống như đám mây làm đầy chỗ trũng và chỗ cao, và khi cho như vậy, may ra có thể làm hài lòng bậc đáng cúng dường. Bậc đáng cúng dường có nghĩa là những vị có đầy đủ các đức hạnh như giới, v.v...

ตานีติ เต พฺราหฺมณา. เวณุปทเรนาติ เวฬุวิลีเวน.

Những người ấy có nghĩa là những vị Bà-la-môn ấy. Bằng mảnh tre có nghĩa là bằng nan tre.

คิรึ นเขน ขณสีติ ปพฺพตํ อตฺตโน นเขน ขณนฺโต วิย อโหสิ. อโยติ กาลโลหํ. ปทหสีติ อภิภวสิ, อตฺตโน สรีเรน อภิภวนฺโต วิย อโหสิ.

Ngươi đào núi bằng móng tay có nghĩa là ngươi đã giống như người đang đào ngọn núi bằng móng tay của mình. Sắt có nghĩa là sắt đen. Ngươi chế ngự có nghĩa là ngươi áp đảo, ngươi đã giống như người đang áp đảo bằng chính thân thể của mình.

อาเวธิตนฺติ จลิตํ วิปริวตฺเตตฺวา ฐิตํ. ปิฏฺฐิโตติ ปิฏฺฐิปสฺเสน. พาหุํ ปสาเรติ อกมฺมเนยฺยนฺติ อกมฺมกฺขมํ พาหุทฺวยํ ถทฺธํ สุกฺขทณฺฑกํ วิย เกวลํ ปสาเรติ, น สมิญฺเชติ, เสตานิ อกฺขีนิ ปริวตฺตเนน กณฺหมณฺฑลสฺส อทิสฺสนโต.

Bị rung động có nghĩa là bị lay động, đã đứng sau khi xoay ngược lại. Bằng lưng có nghĩa là bằng phía lưng. Duỗi cánh tay không cử động được có nghĩa là chỉ duỗi ra đôi cánh tay không thể làm việc được, cứng đờ như khúc cây khô, không co lại được; mắt trắng là do sự xoay chuyển làm cho tròng đen không thấy được.

ชีวิตนฺติ ชีวนํ.

Sự sống có nghĩa là mạng sống.

เวหายสนฺติ อากาเส. ปถทฺธุโนติ ปถภูตทฺธุโน วิย.

Bay lượn trên hư không. (Câu) ‘làm rung chuyển mặt đất’ (có nghĩa là) giống như sự rung chuyển của mặt đất.

สญฺญมฺปิ น กโรตีติ ‘‘อิเม กุลปฺปสุตา’’ติ สญฺญามตฺตมฺปิ น กโรติ. ทนฺตกฏฺฐกุจฺฉิฏฺฐกนฺติ ขาทิตทนฺตกฏฺฐตฺตา วุตฺตํ. เอตสฺเสว อุปริ ปติสฺสติ อปฺปทุฏฺฐปโทสภาวโต, มหาสตฺตสฺส ตทา อุกฺกํสคตเขตฺตภาวโต. อิทฺธิวิสโย นาม อจินฺเตยฺโย, ตสฺมา กถํ สูริยสฺส อุคฺคนฺตุํ นาทาสีติ น จินฺเตตพฺพํ. อรุณุคฺคํ น ปญฺญายตีติ ตสฺมึ ปเทเส อรุณปภา น ปญฺญายติ, อนฺธกาโร เอว โหติ.

Câu ‘cũng không khởi lên tưởng’ có nghĩa là cũng không khởi lên chút tưởng nào rằng: ‘Những người này là người sinh ra trong dòng dõi (cao quý)’. Câu ‘vật còn sót lại của que xỉa răng’ được nói đến là do (đó là) que xỉa răng đã được nhai. Sẽ rơi xuống trên chính người ấy do vì trạng thái không có sự làm hại người không có ác ý, và do vì khi ấy vị Đại Sát-tỏa có trạng thái là mảnh ruộng đã được nâng lên cao. Phạm vi của thần thông quả là không thể nghĩ bàn, vì thế không nên suy nghĩ rằng: ‘Tại sao ngài đã không cho mặt trời mọc lên?’ Câu ‘sự ló dạng của rạng đông không được nhận thấy’ (có nghĩa là) ở nơi ấy ánh sáng của rạng đông không được nhận thấy, chỉ có bóng tối mà thôi.

ยกฺขาวฏฺโฏ นุ โข อยํ กาลวิปริยาโย. มหาปญฺญนฺติ มหนฺตานํ ปญฺญานํ อธิฏฺฐานภูตํ. ชนปทสฺส มุขํ ปสฺสถาติ อิมสฺส ชนปทวาสิโน ชนสฺส อุปทฺทเวน มงฺกุภูตํ มุขํ ปสฺสถ.

Sự thay đổi thời tiết này chắc chắn là do vòng xoáy của dạ-xoa. Câu ‘bậc Đại Trí’ (có nghĩa là) người là nền tảng của các trí tuệ vĩ đại. Câu ‘hãy nhìn xem bộ mặt của xứ sở’ (có nghĩa là) hãy nhìn xem bộ mặt đã trở nên ủ rũ vì tai họa của người dân đang sống ở xứ sở này.

เอตสฺส กถา เอตสฺเสว อุปริ ปติสฺสตีติ ยาหิ เตน ปารมิตาปริภาวนสมิทฺธาหิ นานาสมาปตฺติวิหารปริปูริตาหิ สีลทิฏฺฐิสมฺปทาหิ สุสงฺขตสนฺตาเน มหากรุณาธิวาเส มหาสตฺเต อริยูปวาทกมฺมอภิสปสงฺขาตา ผรุสวาจา ปวตฺติตา, สา อภิสปิ ตสฺส เขตฺตวิเสสภาวโต ตสฺส จ อชฺฌาสยผรุสตาย ทิฏฺฐธมฺมเวทนิยกมฺมํ หุตฺวา [Pg.35] สเจ โส มหาสตฺตํ น ขมาเปติ, สตฺตเม ทิวเส วิปจฺจนสภาวํ ชาตํ, ขมาปิเต ปน มหาสตฺเต ปโยคสมฺปตฺติ ปฏิพาหิตตฺตา อวิปากธมฺมตํ อาปชฺชติ อโหสิกมฺมภาวโต. อยญฺหิ อริยูปวาทปาปสฺส ทิฏฺฐธมฺมเวทนิยสฺส ธมฺมตา, เตน วุตฺตํ ‘เอตสฺส กถา เอตสฺเสว อุปริ ปติสฺสตี’ติอาทิ. มหาสตฺโต ปน ตํ ตสฺส อุปริ ปติตุํ น อทาสิ, อุปาเยน โมเจสิ. เตน วุตฺตํ จริยาปิฏเก (จริยา. ๒.๖๔) –

Câu ‘lời nói của người này sẽ rơi xuống trên chính người ấy’ (có nghĩa là): Lời nói ác khẩu được gọi là nghiệp phỉ báng bậc Thánh và lời nguyền rủa đã được thốt ra bởi người ấy đối với vị Đại Sát-tỏa, là trú xứ của lòng đại bi, có dòng tương tục đã được tu tập thuần thục với các pháp thành tựu về giới và kiến đã được làm cho sung mãn bởi các loại trú trong thiền chứng, đã được thành tựu bởi sự tu tập viên mãn các pháp ba-la-mật; lời nguyền rủa ấy, do vì trạng thái là mảnh ruộng đặc biệt của vị ấy và do vì sự thô bạo trong ý muốn của người kia, đã trở thành nghiệp cảm thọ trong hiện tại, nếu người ấy không xin vị Đại Sát-tỏa tha thứ, (nghiệp ấy) đã trở thành có bản chất trổ quả vào ngày thứ bảy. Nhưng khi vị Đại Sát-tỏa đã được xin tha thứ, do vì sự thành tựu của phương tiện đã được ngăn chặn, (nghiệp ấy) đi đến trạng thái là pháp không có quả dị thục do vì trở thành nghiệp vô hiệu. Quả vậy, đây là định luật của tội lỗi phỉ báng bậc Thánh vốn cảm thọ trong hiện tại. Do đó, đã được nói rằng: ‘Lời nói của người này sẽ rơi xuống trên chính người ấy,’ v.v... Tuy nhiên, vị Đại Sát-tỏa đã không để cho điều ấy rơi xuống trên người kia, đã giải thoát (người ấy) bằng phương tiện. Do đó, đã được nói đến trong Tạng Hạnh (Cariyāpiṭaka, Cariyā. 2.64):

‘‘ยํ โส ตทา มํ อภิสปิ, กุปิโต ทุฏฺฐมานโส;

ตสฺเสว มตฺถเก นิปติ, โยเคน ตํ ปโมจยิ’’นฺติ.

‘Điều mà khi ấy người kia đã nguyền rủa ta, với tâm sân hận, ý ác độc; (lẽ ra) đã rơi xuống trên đầu của chính người ấy, (nhưng) ta đã giải thoát người ấy bằng phương tiện.’

ยญฺหิ ตตฺถ สตฺตเม ทิวเส โพธิสตฺเตน สูริยุคฺคมนนิวารณํ กตํ, อยเมตฺถ โยโคติ อธิปฺเปโต. โยเคน หิ อุพฺพฬฺหา สราชิกา ปริสา นครวาสิโน เนคมา เจว ชานปทา จ โพธิสตฺตสฺส สนฺติกํ ตาปสํ อาเนตฺวา ขมาเปสุํ. โส จ โพธิสตฺตสฺส คุเณ ชานิตฺวา ตสฺมึ จิตฺตํ ปสาเทสิ. ยํ ปนสฺส มตฺถเก มตฺติกาปิณฺฑสฺส ฐปนํ, ตสฺส จ สตฺตธา ผาลนํ กตํ, ตํ มนุสฺสานํ จิตฺตานุรกฺขณตฺถํ. อญฺญถา หิ – ‘‘อิเม ปพฺพชิตา สมานา จิตฺตสฺส วเส วตฺตนฺติ, น ปน จิตฺตํ อตฺตโน วเส วตฺตาเปนฺตี’’ติ มหาสตฺตมฺปิ เตน สทิสํ กตฺวา คณฺเหยฺยุํ, ตทสฺส เตสํ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขายาติ. เตนาห ‘‘อถสฺสา’’ติอาทิ.

Quả vậy, việc ngăn chặn mặt trời mọc đã được Bồ-tát thực hiện vào ngày thứ bảy ở đó, điều này được hiểu là ‘phương tiện’ ở đây. Quả vậy, do phương tiện ấy, hội chúng cùng với nhà vua, các thị dân, các thương gia và các người dân quê đã bị khuấy động, đã đưa vị đạo sĩ đến gần Bồ-tát và đã xin ngài tha thứ. Và người ấy, sau khi biết được các đức hạnh của Bồ-tát, đã làm cho tâm mình trong sạch đối với ngài. Còn việc đặt cục đất sét lên đầu của người ấy và việc làm cho nó vỡ ra thành bảy mảnh, điều ấy là nhằm để bảo vệ tâm của những người (khác). Nếu không, quả vậy, họ có thể nghĩ rằng: ‘Những vị xuất gia này, trong khi (có vẻ) bình thản, lại sống dưới sự kiểm soát của tâm, chứ không làm cho tâm sống dưới sự kiểm soát của mình,’ và họ có thể xem vị Đại Sát-tỏa cũng giống như người kia. Điều đó sẽ dẫn đến sự bất hạnh và đau khổ lâu dài cho họ. Do đó, ngài đã nói: ‘Rồi của người ấy,’ v.v...

โลหกูฏวสฺสนฺติ อยคุฬวสฺสํ. ตทา หิ รตนมตฺตานิ ทิยฑฺฒรตนมตฺตานิปิ ติขิณํสานิ อยคุฬมณฺฑลานิ อิโต จิโต จ นิปตนฺตา มนุสฺสานํ สรีรานิ ขณฺฑขณฺฑกานิ อกํสุ. กลลวสฺสนฺติ ตนุกกทฺทมปฏลกทฺทมํ. อุปหจฺจาติ อาฆาเฏตฺวา. ตเทว มชฺฌารญฺญํ.

Câu ‘cơn mưa búa sắt’ (có nghĩa là) cơn mưa những hòn sắt. Quả vậy, khi ấy những khối sắt tròn sắc bén, có kích thước bằng một ratana (khuỷu tay) hoặc một ratana rưỡi, rơi xuống từ đây đó đã làm cho thân thể của con người tan thành từng mảnh. Câu ‘cơn mưa bùn’ (có nghĩa là) lớp bùn loãng, bùn nhão. Câu ‘sau khi đã làm hại’ (có nghĩa là) sau khi đã giết chết. Chính là giữa khu rừng ấy.

๖๗. อนุวิจฺจการนฺติ อนุวิจฺจกรณํ. การเณหิ ทฺวีหิ อนิยฺยานิกสาสเน ฐิตานํ อตฺตโน สาวกตฺตํ อุปคเต ปคฺคหนิคฺคหานิ ทสฺเสตุํ ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

67. Câu ‘người hành động sau khi suy xét’ (có nghĩa là) sự hành động sau khi suy xét. Câu ‘tại sao,’ v.v... đã được nói ra để chỉ rõ sự tán dương và khiển trách đối với những người đã trở thành đệ tử của ngài, những người đứng trong giáo pháp không đưa đến sự giải thoát, vì hai lý do.

๖๙. อนุปุพฺพึ กถนฺติ (ที. นิ. ฏี. ๒.๗๕-๗๖; อ. นิ. ฏี. ๓.๘.๑๒) อนุปุพฺพิยา อนุปุพฺพํ กเถตพฺพกถํ, กา ปน สา? ทานาทิกถา. ทานกถา ตาว ปจุรชเนสุปิ ปวตฺติยา สพฺพสาธารณตฺตา สุกรตฺตา สีเล ปติฏฺฐานสฺส อุปายภาวโต จ อาทิโตว กถิตา[Pg.36]. ปริจฺจาคสีโล หิ ปุคฺคโล ปริคฺคหวตฺถูสุ นิสฺสงฺคภาวโต สุเขเนว สีลานิ สมาทิยติ, ตตฺถ จ สุปฺปติฏฺฐิโต โหติ. สีเลน ทายกปฏิคฺคหณวิสุทฺธิโต ปรานุคฺคหํ วตฺวา ปรปีฬานิวตฺติวจนโต, กิริยธมฺมํ วตฺวา อกิริยธมฺมวจนโต, โภคยสสมฺปตฺติเหตุํ วตฺวา ภวสมฺปตฺติเหตุวจนโต จ ทานกถานนฺตรํ สีลกถา กถิตา. ตญฺจ สีลํ วฏฺฏนิสฺสิตํ, อยํ ภวสมฺปตฺติ ตสฺส ผลนฺติ ทสฺสนตฺถํ, อิเมหิ จ ทานสีลมเยหิ ปณีตจริยเภทภินฺเนหิ ปุญฺญกิริยวตฺถูหิ เอตา จาตุมหาราชิกาทีสุ ปณีตตราทิเภทภินฺนา อปริเมยฺยา โภคภวสมฺปตฺติโยติ ทสฺสนตฺถํ ตทนนฺตรํ สคฺคกถา. สฺวายํ สคฺโค ราคาทีหิ อุปกฺกิลิฏฺโฐ สพฺพทา อนุปกฺกิลิฏฺโฐ อริยมคฺโคติ ทสฺสนตฺถํ สคฺคานนฺตรํ มคฺโค, มคฺคญฺจ กเถนฺเตน ตทธิคมูปายสนฺทสฺสนตฺถํ สคฺคปริยาปนฺนาปิ ปเคว อิตเร สพฺเพปิ กามา นาม พหฺวาทีนวา อนิจฺจา อทฺธุวา วิปริณามธมฺมาติ กามานํ อาทีนโว. หีนา คมฺมา โปถุชฺชนิกา อนริยา อนตฺถสญฺหิตาติ เตสํ โอกาโร ลามกภาโว, สพฺเพปิ ภวา กิเลสานํ วตฺถุภูตาติ ตตฺถ สํกิเลโส. สพฺพโส กิเลสวิปฺปมุตฺตํ นิพฺพานนฺติ เนกฺขมฺเม อานิสํโส จ กเถตพฺโพติ อยมตฺโถ มคฺคนฺตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺเทน ทสฺสิโตติ เวทิตพฺพํ.

69. Câu ‘pháp thoại tuần tự’ (tham chiếu Trường Bộ Phụ Chú 2.75-76; Tăng Chi Bộ Phụ Chú 3.8.12) (có nghĩa là) bài pháp thoại cần được thuyết giảng một cách tuần tự, theo thứ lớp. Vậy, đó là gì? Đó là pháp thoại về bố thí, v.v... Trước hết, pháp thoại về bố thí được thuyết giảng ngay từ đầu vì nó phổ biến trong nhiều người, vì nó là chung cho tất cả, vì nó dễ thực hành, và vì nó là phương tiện để thiết lập trong giới. Quả vậy, người có đức tính xả ly, do không dính mắc vào các vật sở hữu, dễ dàng thọ trì các giới luật và an trú vững chắc trong đó. Sau pháp thoại về bố thí, pháp thoại về giới được thuyết giảng, vì (giới) nói lên sự giúp đỡ người khác thông qua sự trong sạch của người cho và người nhận, vì nó nói lên sự chấm dứt làm hại người khác, vì nó nói lên pháp không-hành-động sau khi đã nói về pháp hành-động, và vì nó nói lên nguyên nhân của sự thành tựu trong các cõi hữu sau khi đã nói về nguyên nhân của sự thành tựu về tài sản và danh vọng. Và để chỉ ra rằng giới ấy nương tựa vào vòng luân hồi, rằng sự thành tựu trong các cõi hữu này là quả của nó, và để chỉ ra rằng bởi các căn bản của hành động phước thiện này, vốn khác nhau bởi các loại hạnh cao thượng bao gồm bố thí và giữ giới, có những sự thành tựu vô lượng về tài sản và cõi hữu, vốn khác nhau bởi các loại cao thượng hơn ở các cõi Tứ Đại Thiên Vương, v.v..., sau đó là pháp thoại về cõi trời. Để chỉ ra rằng cõi trời này bị ô nhiễm bởi tham ái, v.v..., (còn) Thánh đạo thì luôn luôn không bị ô nhiễm, sau (pháp thoại về) cõi trời là (pháp thoại về) đạo. Và khi thuyết giảng về đạo, để chỉ rõ phương tiện để chứng đắc đạo ấy, (cần phải thuyết giảng về) sự nguy hại của các dục, rằng tất cả các dục, ngay cả những dục thuộc về cõi trời, huống chi các dục khác, đều có nhiều nguy hại, là vô thường, không bền vững, có bản chất biến đổi. Sự thấp kém, bản chất tồi tệ của chúng (là) ‘hèn hạ, thô thiển, phàm tục, không cao thượng, không liên quan đến lợi ích.’ Sự ô nhiễm ở đó (là) ‘tất cả các cõi hữu đều là nền tảng cho các phiền não.’ Và lợi ích của sự xuất ly (là) ‘Niết-bàn hoàn toàn giải thoát khỏi các phiền não’ cũng cần được thuyết giảng. Nên hiểu rằng ý nghĩa này được chỉ ra ở đây trong câu ‘(pháp thoại về) đạo’ bằng từ ‘iti’ (v.v...).

สุขานํ นิทานนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกานํ สมฺปรายิกานํ นิพฺพานสญฺหิตานญฺจาติ สพฺเพสมฺปิ สุขานํ การณํ. ยญฺหิ กิญฺจิ โลเก โภคสุขํ นาม, ตํ สพฺพํ ทานนิทานนฺติ ปากโฏ อยมตฺโถ. ยํ ปน ฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพานปฏิสํยุตฺตํ สุขํ, ตสฺสปิ ทานํ อุปนิสฺสยปจฺจโย โหติเยว. สมฺปตฺตีนํ มูลนฺติ ยา อิมา โลเก ปเทสรชฺชสิริสฺสริยสตฺตรตนสมุชฺชลจกฺกวตฺติสมฺปทาติ เอวํปเภทา มานุสิกา สมฺปตฺติโย, ยา จ จาตุมหาราชาทิคตา ทิพฺพา สมฺปตฺติโย, ยา วา ปนญฺญาปิ สมฺปตฺติโย, ตาสํ สพฺพาสํ อิทํ มูลการณํ. โภคานนฺติ ภุญฺชิตพฺพฏฺเฐน ‘‘โภโค’’นฺติ ลทฺธนามานํ มนาปิยรูปาทีนํ, ตนฺนิสฺสยานํ วา อุปโภคสุขานํ, ปติฏฺฐา นิจฺจลาธิฏฺฐานตาย. วิสมคตสฺสาติ พฺยสนปฺปตฺตสฺส. ตาณนฺติ รกฺขา ตโต ปริปาลนโต. เลณนฺติ พฺยสเนหิ ปริปาติยมานสฺส โอลียนปเทโส. คตีติ คนฺตพฺพฏฺฐานํ. ปรายณนฺติ ปฏิสรณํ. อวสฺสโยติ วินิปติตุํ อเทนฺโต นิสฺสโย. อารมฺมณนฺติ โอลุพฺภารมฺมณํ.

Là nguồn gốc của các hạnh phúc (sukhānaṃ nidānanti) có nghĩa là nguyên nhân của tất cả các hạnh phúc, tức là những hạnh phúc trong hiện tại, những hạnh phúc trong tương lai, và những hạnh phúc liên quan đến Nibbāna. Bất cứ sự sung túc nào ở trên đời, tất cả đều có sự bố thí làm nguồn gốc, ý nghĩa này là rõ ràng. Còn đối với hạnh phúc liên quan đến thiền, minh sát, đạo, quả, và Nibbāna, sự bố thí cũng chính là duyên y chỉ cho hạnh phúc ấy. Là gốc rễ của các thành tựu (sampattīnaṃ mūlaṃ) có nghĩa là những thành tựu của loài người ở trên đời này, như là sự thành tựu của một vị vua chư hầu, sự huy hoàng của vương quyền, sự thành tựu của một vị chuyển luân vương rực rỡ với bảy báu vật, và những thành tựu của chư thiên như ở cõi Tứ Đại Thiên Vương, v.v., hay bất kỳ thành tựu nào khác, đây là nguyên nhân gốc rễ của tất cả chúng. Của các tài sản (bhogānanti) có nghĩa là của những thứ có tên gọi là 'tài sản' (bhoga) theo nghĩa là thứ để hưởng thụ, như các sắc khả ý, v.v., hoặc của những hạnh phúc hưởng thụ nương tựa vào chúng, là nền tảng (patiṭṭhā) vì là cơ sở vững chắc. Cho người gặp bất hạnh (visamagatassāti) có nghĩa là cho người gặp tai ương. Nơi nương tựa (tāṇanti) có nghĩa là sự bảo vệ, do sự che chở khỏi điều đó. Nơi ẩn náu (leṇanti) có nghĩa là nơi ẩn mình cho người đang bị tai ương rượt đuổi. Chỗ đi đến (gatīti) có nghĩa là nơi cần phải đến. Nơi quy y (parāyaṇanti) có nghĩa là nơi nương tựa. Chỗ dựa (avassayoti) có nghĩa là sự hỗ trợ không để cho rơi vào sa đọa. Đối tượng (ārammaṇanti) có nghĩa là đối tượng để bám víu.

รตนมยสีหาสนสทิสนฺติ [Pg.37] สพฺพรตนมยสตฺตงฺคมหาสีหาสนสทิสํ, มหคฺฆํ หุตฺวา สพฺพโส วินิปติตุํ อปฺปทานโต. มหาปถวิสทิสํ คตคตฏฺฐาเน ปติฏฺฐาสมฺภวโต. ยถา ทุพฺพลสฺส ปุริสสฺส อาลมฺพนรชฺชุ อุตฺติฏฺฐโต ติฏฺฐโต จ อุปตฺถมฺโภ, เอวํ ทานํ สตฺตานํ สมฺปตฺติภเว อุปปตฺติยา ฐิติยา จ ปจฺจโย โหตีติ อาห ‘‘อาลมฺพนฏฺเฐน อาลมฺพนรชฺชุสทิส’’นฺติ. ทุกฺขนิตฺถรณฏฺเฐนาติ ทุคฺคติทุกฺขนิตฺถรณฏฺเฐน. สมสฺสาสนฏฺเฐนาติ โลภมจฺฉริยาทิปฏิสตฺตุปทฺทวโต สมฺมเทว อสฺสาสนฏฺเฐน. ภยปริตฺตาณฏฺเฐนาติ ทาลิทฺทิยภยโต ปริปาลนฏฺเฐน. มจฺเฉรมลาทีหีติ มจฺเฉรโลภโทสอิสฺสามิจฺฉาทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิ จิตฺตมเลหิ. อนุปลิตฺตฏฺเฐนาติ อนุปกฺกิลิฏฺฐตาย. เตสนฺติ มจฺเฉรมลาทีนํ. เอเตสํ เอว ทุราสทฏฺเฐน. อสนฺตาสนฏฺเฐนาติ อสนฺตาสเหตุภาเวน. โย หิ ทายโก ทานปติ, โส สมฺปติปิ น กุโตจิ สนฺตสติ, ปเคว อายตึ. พลวนฺตฏฺเฐนาติ มหาพลวตาย. ทายโก หิ ทานปติ สมฺปติ ปกฺขพเลน พลวา โหติ, อายตึ ปน กายพลาทีหิ. อภิมงฺคลสมฺมตฏฺเฐนาติ ‘‘วุฑฺฒิการณ’’นฺติ อภิสมฺมตภาเวน. วิปตฺติโต สมฺปตฺติยา นยนํ เขมนฺตภูมิสมฺปาปนํ.

Giống như ngai vàng sư tử bằng châu báu (ratanamayasīhāsanasadisanti) có nghĩa là giống như ngai vàng sư tử vĩ đại có bảy phần được làm bằng tất cả các loại châu báu, vì có giá trị lớn và hoàn toàn không để cho rơi vào sa đọa. Giống như đại địa (mahāpathavisadisaṃ) vì có thể làm nền tảng ở bất cứ nơi nào đã đi đến. Giống như một người yếu đuối có sợi dây vịn làm chỗ dựa khi đứng dậy và khi đang đứng, cũng vậy, sự bố thí là duyên cho sự sanh và sự tồn tại của chúng sanh trong cảnh giới thành tựu, do đó nói rằng 'giống như sợi dây vịn theo nghĩa là chỗ dựa' (ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisaṃ). Theo nghĩa vượt qua khổ đau (dukkhanittharaṇaṭṭhenāti) có nghĩa là theo nghĩa vượt qua khổ đau của ác thú. Theo nghĩa an ủi (samassāsanaṭṭhenāti) có nghĩa là theo nghĩa an ủi một cách chân chánh khỏi sự phiền nhiễu của kẻ thù như tham lam, bỏn xẻn, v.v. Theo nghĩa bảo vệ khỏi sợ hãi (bhayaparittāṇaṭṭhenāti) có nghĩa là theo nghĩa bảo vệ khỏi sự sợ hãi về nghèo đói. Bởi các cấu uế như bỏn xẻn, v.v. (maccheramalādīhīti) có nghĩa là bởi các phiền não của tâm như bỏn xẻn, tham lam, sân hận, ganh tỵ, tà kiến, hoài nghi, v.v. Theo nghĩa không bị vấy bẩn (anupalittaṭṭhenāti) có nghĩa là do không bị ô nhiễm. Của chúng (tesanti) có nghĩa là của các cấu uế như bỏn xẻn, v.v. Theo nghĩa khó bị chúng tiếp cận (durāsadaṭṭhena). Theo nghĩa không gây kinh hãi (asantāsanaṭṭhenāti) có nghĩa là do là nguyên nhân của sự không kinh hãi. Người thí chủ, người bố thí, ngay cả trong hiện tại cũng không kinh hãi bất cứ điều gì, huống chi là trong tương lai. Theo nghĩa có sức mạnh (balavantaṭṭhenāti) có nghĩa là do có sức mạnh to lớn. Người thí chủ, người bố thí, trong hiện tại có sức mạnh nhờ vào sức mạnh của phe phái, còn trong tương lai thì nhờ vào sức mạnh của thân thể, v.v. Theo nghĩa được xem là điềm lành cao thượng (abhimaṅgalasammataṭṭhenāti) có nghĩa là do được xem là 'nguyên nhân của sự tăng trưởng'. Dẫn dắt từ hoạn nạn đến thành tựu (vipattito sampattiyā nayanaṃ) là sự thành tựu cảnh giới an ổn.

อิทานิ มหาโพธิจริยภาเวนปิ ทานคุณํ ทสฺเสตุํ ทานํ นาเมตนฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อตฺตานํ นิยฺยาเทนฺเตนาติ เอเตน ทานผลํ สมฺมเทว ปสฺสนฺตา มหาปุริสา อตฺตโน ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชนฺติ, ตสฺมา โก นาม วิญฺญุชาติโก พาหิเร วตฺถุมฺหิ สงฺคํ กเรยฺยาติ โอวาทํ เทติ. อิทานิ ยา โลกิยา โลกุตฺตรา จ อุกฺกํสคตา สมฺปตฺติโย, ตา สพฺพา ทานโตเยว ปวตฺตนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทานญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สกฺกมารพฺรหฺมสมฺปตฺติโย อตฺตหิตาย เอว, จกฺกวตฺติสมฺปตฺติ ปน อตฺตหิตาย จ ปรหิตาย จาติ ทสฺเสตุํ สา ตาสํ ปรโต วุตฺตา. เอตา โลกิยา, อิมา ปน โลกุตฺตราติ ทสฺเสตุํ ‘‘สาวกปารมีญาณ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตาสุปิ อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐตรุกฺกฏฺฐตมเมว ทสฺเสตุํ กเมน ญาณตฺตยํ วุตฺตํ. เตสํ ปน ทานสฺส ปจฺจยภาโว เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. เอเตเนว ตสฺส พฺรหฺมสมฺปตฺติยาปิ ปจฺจยภาโว ทีปิโตติ เวทิตพฺโพ.

Bây giờ, để trình bày đức tính của sự bố thí ngay cả trong phương diện là hạnh của bậc Đại Bồ-tát, câu 'sự bố thí tên là' (dānaṃ nāma) v.v... đã được nói đến. Trong đó, qua câu 'bởi người dâng hiến chính mình' (attānaṃ niyyādentenāti), ngài đưa ra lời khuyên rằng: 'Các bậc vĩ nhân, khi thấy rõ quả của sự bố thí, đã từ bỏ ngay cả mạng sống của mình, vậy thì người có trí nào lại có thể luyến ái đối với vật bên ngoài?' Bây giờ, để chỉ ra rằng những thành tựu cao tột thuộc thế gian và siêu thế đều khởi sanh từ sự bố thí, ngài đã nói câu 'chính sự bố thí' (dānañhī) v.v... Trong đó, các thành tựu của Sakka, Māra, và Brahmā chỉ vì lợi ích của bản thân, còn sự thành tựu của một vị chuyển luân vương thì vì lợi ích của bản thân và lợi ích của người khác, để chỉ ra điều này, nó đã được nói sau chúng. Những điều này là thuộc thế gian, còn để chỉ ra những điều này là siêu thế, câu 'trí tuệ ba-la-mật của thinh văn' (sāvakapāramīñāṇaṃ) v.v... đã được nói đến. Trong số đó, để chỉ ra mức độ cao tột, cao tột hơn, và cao tột nhất, ba loại trí tuệ đã được nói đến theo thứ tự. Việc bố thí là duyên cho chúng đã được nói ở dưới. Cần phải hiểu rằng, qua điều này, việc nó cũng là duyên cho sự thành tựu của một vị Phạm thiên cũng đã được giải thích.

ทานญฺจ นาม หิตชฺฌาสเยน, ปูชาวเสน วา อตฺตโน สนฺตกสฺส ปเรสํ ปริจฺจชนํ, ตสฺมา ทายโก ปุริสปุคฺคโล ปเรสํ สนฺตกํ หริสฺสตีติ [Pg.38] อฏฺฐานเมตนฺติ อาห – ‘‘ทานํ ททนฺโต สีลํ สมาทาตุํ สกฺโกตี’’ติ. สีลาลงฺการสทิโส อลงฺกาโร นตฺถิ โสภาวิเสสาวหตฺตา สีลสฺส. สีลปุปฺผสทิสํ ปุปฺผํ นตฺถีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สีลคนฺธสทิโส คนฺโธ นตฺถีติ เอตฺถ ‘‘จนฺทนํ ตครํ วาปี’’ติอาทิกา (ธ. ป. ๕๕; มิ. ป. ๔.๑.๑) คาถา – ‘‘คนฺโธ อิสีนํ จิรทิกฺขิตานํ, กายา จุโต คจฺฉติ มาลุเตนา’’ติอาทิกา (ชา. ๒.๑๗.๕๕) ชาตกคาถาโย จ อาหริตฺวา วตฺตพฺพา, สีลญฺหิ สตฺตานํ อาภรณญฺเจว อลงฺกาโร จ คนฺธวิเลปนญฺจ ทสฺสนียภาวาวหญฺจ. เตนาห ‘‘สีลาลงฺกาเรน หี’’ติอาทิ.

Và sự bố thí (dānañca nāma) là sự từ bỏ tài sản của mình cho người khác với ý định lợi ích, hoặc với mục đích cúng dường, do đó, không thể có trường hợp một người bố thí lại đi lấy tài sản của người khác, vì vậy ngài nói: 'Trong khi bố thí, người ấy có thể thọ trì giới' (dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkotīti). Không có trang sức nào giống như trang sức của giới hạnh, vì giới hạnh mang lại vẻ đẹp đặc biệt. Đối với câu 'không có loài hoa nào giống như hoa giới hạnh', cũng theo cách tương tự. Đối với câu 'không có hương thơm nào giống như hương giới hạnh', ở đây cần phải trích dẫn các câu kệ như 'dầu là hương chiên-đàn, hương đa-già-la' (Pháp Cú 55) và các câu kệ trong Bổn Sanh như 'hương thơm của các vị ẩn sĩ đã tu khổ hạnh lâu ngày, từ thân tỏa ra bay theo chiều gió' v.v... Quả thật, giới hạnh vừa là đồ trang sức, vừa là vật trang điểm, vừa là hương liệu thoa xức, và vừa mang lại vẻ đáng ưa nhìn cho chúng sanh. Do đó, ngài nói 'chính nhờ trang sức của giới hạnh' (sīlālaṅkarena hīti) v.v...

อยํ สคฺโค ลพฺภตีติ อิทํ มชฺฌิเมหิ ฉนฺทาทีหิ สมาทานสีลํ สนฺธายาห. เตนาห สกฺโก เทวราชา –

Câu 'cõi trời này có thể đạt được' (ayaṃ saggo labbhatīti) này được nói đến để ám chỉ giới hạnh được thọ trì với các yếu tố như ý muốn ở mức độ trung bình. Do đó, vua trời Sakka đã nói:

‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ;

มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌตี’’ติ. (ชา. ๑.๘.๗๕;

๒.๒๒.๔๒๙;

ที. นิ. ฏี. ๒.๗๕-๗๖);

'Với phạm hạnh hạ liệt, người ấy sanh vào dòng Sát-đế-lỵ; với phạm hạnh trung bình, sanh làm chư thiên; với phạm hạnh cao thượng, người ấy được thanh tịnh.'

อิฏฺโฐติ สุโข. กนฺโตติ กมนีโย. มนาโปติ มนวฑฺฒนโก. ตํ ปน ตสฺส อิฏฺฐาทิภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘นิจฺจเมตฺถ กีฬา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Đáng mong muốn (iṭṭhoti) là hạnh phúc. Đáng yêu mến (kantoti) là đáng ưa thích. Đáng hài lòng (manāpoti) là làm cho tâm tăng trưởng. Để chỉ ra bản chất đáng mong muốn, v.v... của nó, câu 'ở đây luôn có sự vui đùa' (niccamettha kīḷāti) v.v... đã được nói đến.

โทโสติ อนิจฺจตาทินา อปฺปสฺสาทาทินา จ ทูสิตภาโว, ยโต เต วิญฺญูนํ จิตฺตํ นาราเธนฺติ. อถ วา อาทีนํ วาติ ปวตฺเตตีติ อาทีนโว, ปรมกปณตา. ตถา จ กามา ยถาภูตํ ปจฺจเวกฺขนฺตานํ ปจฺจุปติฏฺฐนฺติ. ลามกภาโวติ อเสฏฺเฐหิ เสวิตพฺโพ, เสฏฺเฐหิ น เสวิตพฺโพ นิหีนภาโว. สํกิลิสฺสนนฺติ วิพาธกตา อุปตาปตา จ.

Sự nguy hại (doso) là trạng thái bị làm cho hư hoại bởi tính vô thường v.v... và bởi sự ít vị ngọt v.v..., do đó chúng không làm cho tâm của bậc trí được hài lòng. Hoặc là, sự nguy hiểm (ādīnavo) là điều làm phát sanh sự khốn khổ, (nghĩa là) sự khốn cùng tột bậc. Và như vậy, các dục hiện rõ đúng như thật đối với những người đang quán xét. Trạng thái thấp hèn (lāmakabhāvo) là trạng thái hạ liệt, cần được thực hành bởi những người không cao thượng, không cần được thực hành bởi những người cao thượng. Bị ô nhiễm (saṃkilissanti) là sự bức hại và sự phiền não.

เนกฺขมฺเม อานิสํสนฺติ เอตฺถ ยตฺตกา กาเมสุ อาทีนวา, ตปฺปฏิปกฺขโต ตตฺตกา เนกฺขมฺเม อานิสํสา. อปิจ – ‘‘เนกฺขมฺมํ นาเมตํ อสมฺพาธํ อสํกิลิฏฺฐํ นิกฺขนฺตํ กาเมหิ, นิกฺขนฺตํ กามสญฺญาย, นิกฺขนฺตํ กามวิตกฺเกหิ, นิกฺขนฺตํ กามปริฬาเหหิ, นิกฺขนฺตํ พฺยาปาทสญฺญายา’’ติอาทินา (สารตฺถ. ฏี. มหาวคฺค ๓.๒๖; ที. นิ. ฏี. ๒.๗๕-๗๖) นเยน เนกฺขมฺเม อานิสํเส ปกาเสสิ, ปพฺพชฺชาย ฌานาทีสุ จ คุเณ วิภาเวสิ วณฺเณสิ. กลฺลจิตฺตนฺติ เหฏฺฐา ปวตฺติตเทสนาย อสฺสทฺธิยาทีนํ จิตฺตโทสานํ วิคตตฺตา อุปริเทสนาย ภาชนภาวูปคมเนน กมฺมกฺขมจิตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ยสฺมา อสฺสทฺธิยาทโย จิตฺตสฺส โรคภูตา[Pg.39], ตทา เต วิคตา, ตสฺมา อาห ‘‘อโรคจิตฺต’’นฺติ. ทิฏฺฐิมานาทิกิเลสวิคเมน มุทุจิตฺตํ. กามจฺฉนฺทาทิวิคเมน วินีวรณจิตฺตํ. สมฺมาปฏิปตฺติยํ อุฬารปีติปาโมชฺชโยเคน อุทคฺคจิตฺตํ. ตตฺถ สทฺธาสมฺปตฺติยา ปสนฺนจิตฺตํ. ยทา ภควา อญฺญาสีติ สมฺพนฺโธ. อถ วา กลฺลจิตฺตนฺติ กามจฺฉนฺทวิคเมน อโรคจิตฺตํ. มุทุจิตฺตนฺติ พฺยาปาทวิคเมน เมตฺตาวเสน อกถินจิตฺตํ. วินีวรณจิตฺตนฺติ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจวิคเมน วิกฺเขปสฺส วิคตตฺตา เตน อปิหิตจิตฺตํ. อุทคฺคจิตฺตนฺติ ถินมิทฺธวิคเมน สมฺปคฺคหิตวเสน อลีนจิตฺตํ. ปสนฺนจิตฺตนฺติ วิจิกิจฺฉาวิคเมน สมฺมาปฏิปตฺติยํ อธิมุตฺตจิตฺตนฺติ เอวเมตฺถ เสสปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Về quả báu trong sự xuất ly (nekkhamme ānisaṃsaṃ): Ở đây, có bao nhiêu sự nguy hiểm trong các dục thì, do đối nghịch lại, có bấy nhiêu quả báu trong sự xuất ly. Hơn nữa – Ngài đã chỉ rõ các quả báu trong sự xuất ly, đã trình bày và tán thán các đức hạnh trong sự xuất gia, trong các thiền v.v... theo phương cách: ‘Sự xuất ly này được gọi là không chật hẹp, không ô nhiễm, đã thoát khỏi các dục, đã thoát khỏi dục tưởng, đã thoát khỏi dục tầm, đã thoát khỏi sự thiêu đốt của dục, đã thoát khỏi sân tưởng’ v.v... (Sārattha. ṭī. mahāvagga 3.26; dī. ni. ṭī. 2.75-76). Tâm dễ sử dụng (kallacittaṃ) là tâm thích hợp với công việc (kammakkhamacittaṃ) do đã trở thành vật chứa đựng cho pháp thoại cao hơn, vì các uế nhiễm của tâm như là vô tín v.v... đã được loại bỏ bởi pháp thoại đã được thuyết giảng trước đó. Tuy nhiên, trong Chú giải, vì rằng vô tín v.v... là các chứng bệnh của tâm, khi ấy chúng đã được loại bỏ, do đó đã nói là ‘tâm không bệnh hoạn’ (arogacittaṃ). Tâm nhu nhuyến (muducittaṃ) do sự loại bỏ các phiền não như tà kiến, ngã mạn v.v... Tâm không triền cái (vinīvaraṇacittaṃ) do sự loại bỏ dục tham v.v... Tâm hân hoan (udaggacittaṃ) do sự hợp thành với hỷ và hoan hỷ cao thượng trong chánh hạnh. Ở đây, tâm trong sáng (pasannacittaṃ) do sự thành tựu đức tin. Nên được liên kết với (câu) ‘Khi Thế Tôn đã biết’. Hoặc là, tâm dễ sử dụng (kallacittaṃ) là tâm không bệnh hoạn (arogacittaṃ) do sự loại bỏ dục tham. Tâm nhu nhuyến (muducittaṃ) là tâm không cứng cỏi (akathinacittaṃ) nhờ vào tâm từ, do sự loại bỏ sân hận. Tâm không triền cái (vinīvaraṇacittaṃ) là tâm không bị che đậy (apihitacittaṃ) do sự xao lãng đã được loại bỏ, vì sự loại bỏ trạo cử và hối quá. Tâm hân hoan (udaggacittaṃ) là tâm không thụ động (alīnacittaṃ) nhờ vào sự nắm giữ đúng đắn, do sự loại bỏ hôn trầm và thụy miên. Tâm trong sáng (pasannacittaṃ) là tâm hướng về (adhimuttacittaṃ) chánh hạnh, do sự loại bỏ hoài nghi. Như vậy, ở đây ý nghĩa của các từ còn lại nên được hiểu.

เสยฺยถาปีติอาทินา อุปมาวเสน อุปาลิสฺส สํกิเลสปฺปหานํ อริยมคฺคนิปฺผาทนญฺจ ทสฺเสติ. อปคตกาฬกนฺติ วิคตกาฬกํ. สมฺมเทวาติ สุฏฺฐุ เอว. รชนนฺติ นีลปีตาทิรงฺคชาตํ. ปฏิคฺคณฺเหยฺยาติ คณฺเหยฺย ปภสฺสรํ ภเวยฺย. ตสฺมึเยว อาสเนติ ติสฺสํ เอว นิสชฺชายํ. เอเตนสฺส ลหุวิปสฺสกตา ติกฺขปญฺญตา สุขปฏิปทาขิปฺปาภิญฺญตา จ ทสฺสิตา โหติ. วิรชนฺติ อปายคมนียราครชาทีนํ วิคเมน วิรชํ. อนวเสสทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉามลาปคเมน วีตมลํ. ติณฺณํ มคฺคานนฺติ เหฏฺฐิมานํ ติณฺณํ มคฺคานํ. ตสฺส อุปฺปตฺติอาการทสฺสนนฺติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ มคฺคญาณํ อสงฺขตธมฺมารมฺมณนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตํ หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ปฏิวิชฺฌนฺตนฺติ อสมฺโมหปฏิเวธวเสน ปฏิวิชฺฌนฺตํ. เตนาห ‘‘กิจฺจวเสนา’’ติ.

Bằng (câu) bắt đầu với ‘Ví như’, Ngài chỉ ra sự đoạn trừ các phiền não và sự thành tựu thánh đạo của Upāli thông qua ví dụ. Đã loại bỏ vết đen (apagatakāḷakaṃ) nghĩa là vết đen đã biến mất. Hoàn toàn (sammadeva) nghĩa là rất tốt. Thuốc nhuộm (rajanaṃ) là loại màu sắc xanh, vàng v.v... Sẽ bắt lấy (paṭiggaṇheyyā) nghĩa là sẽ nhận lấy, sẽ trở nên rực rỡ. Ngay trên chỗ ngồi ấy (tasmiṃyeva āsane) nghĩa là ngay trong lần ngồi ấy. Qua điều này, sự có tuệ quán nhanh chóng, trí tuệ sắc bén, và sự thực hành dễ dàng với thắng trí nhanh chóng của vị này được chỉ ra. Không còn bụi bặm (virajaṃ) nghĩa là không còn bụi bặm do sự biến mất của bụi bặm tham ái v.v... vốn dẫn đến khổ cảnh. Không còn cáu bẩn (vītamalaṃ) do sự loại bỏ không còn dư sót cáu bẩn của tà kiến và hoài nghi. Của ba đạo (tiṇṇaṃ maggānaṃ) nghĩa là của ba đạo thấp hơn. Tại sao lại nói ‘sự thấy được cách thức sanh khởi của nó’? Chẳng phải đạo tuệ có pháp vô vi làm đối tượng hay sao? Nhắm đến sự chất vấn này, (chú giải) nói ‘bởi vì điều ấy’ v.v... Ở đây, đang thể nhập (paṭivijjhantaṃ) là đang thể nhập theo cách thấu triệt không si mê. Do đó, đã nói là ‘theo phương diện phận sự’.

ตตฺริทํ อุปมาสํสนฺทนํ – วตฺถํ วิย จิตฺตํ, วตฺถสฺส อาคนฺตุกมเลหิ กิลิฏฺฐภาโว วิย จิตฺตสฺส ราคาทิมเลหิ สํกิลิฏฺฐภาโว, โธวนสิลา วิย อนุปุพฺพีกถา, อุทกํ วิย สทฺธา, อุทเก เตเมตฺวา อูสโคมยฉาริกาภเรหิ กาฬกปเทเส สมฺมทฺทิตฺวา วตฺถสฺส โธวนปโยโค วิย สทฺธาสิเนเหน เตเมตฺวา สติสมาธิปญฺญาหิ โทเส สิถิเล กตฺวา สุตาทิวิธินา จิตฺตสฺส โสธเน วีริยารมฺโภ. เตน ปโยเคน วตฺเถ กาฬกาปคโม วิย วีริยารมฺเภน กิเลสวิกฺขมฺภนํ, รงฺคชาตํ วิย อริยมคฺโค, เตน สุทฺธสฺส วตฺถสฺส ปภสฺสรภาโว วิย วิกฺขมฺภิตกิเลสสฺส จิตฺตสฺส มคฺเคน ปริโยทปนนฺติ.

Ở đây, đây là sự đối chiếu ví dụ: Tâm giống như tấm vải; trạng thái tấm vải bị vấy bẩn bởi các vết bẩn từ bên ngoài giống như trạng thái tâm bị ô nhiễm bởi các cáu bẩn tham ái v.v...; tuần tự thuyết pháp giống như tảng đá giặt đồ; đức tin giống như nước; sự nỗ lực giặt tấm vải bằng cách ngâm trong nước rồi dùng đất mặn, phân bò, tro chà xát kỹ lưỡng vào những chỗ có vết đen giống như sự khởi sự tinh tấn trong việc thanh lọc tâm bằng phương pháp nghe v.v..., sau khi đã làm cho thấm nhuần với chất nhờn của đức tin và làm cho các lỗi lầm được nới lỏng bởi niệm, định, và tuệ. Sự loại bỏ vết đen trên tấm vải nhờ vào nỗ lực ấy giống như sự trấn áp các phiền não nhờ vào sự khởi sự tinh tấn; thánh đạo giống như thuốc nhuộm; trạng thái rực rỡ của tấm vải đã được giặt sạch giống như sự thanh lọc tâm (đã có các phiền não được trấn áp) bằng đạo.

ทิฏฺฐธมฺโมติ วตฺวา ทสฺสนํ นาม ญาณทสฺสนโต อญฺญมฺปิ อตฺถีติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘ปตฺตธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. ปตฺติ จ ญาณสมฺปตฺติโต อญฺญาปิ วิชฺชตีติ [Pg.40] ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘วิทิตธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. สา ปเนสา วิทิตธมฺมตา ธมฺเมสุ เอกเทสนาปิ โหตีติ นิปฺปเทสโต วิทิตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปริโยคาฬฺหธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. เตนสฺส สจฺจาภิสมฺโพธํเยว ทีเปติ. มคฺคญาณญฺหิ เอกาภิสมยวเสน ปริญฺญาทิกิจฺจํ สาเธนฺตํ นิปฺปเทเสน จตุสจฺจธมฺมํ สมนฺตโต โอคาหนฺตํ นาม โหติ. เตนาห – ‘‘ทิฏฺโฐ อริยสจฺจธมฺโม เอเตนาติ ทิฏฺฐธมฺโม’’ติ. ติณฺณา วิจิกิจฺฉาติ สปฺปฏิภยกนฺตารสทิสา โสฬสวตฺถุกา อฏฺฐวตฺถุกา จ ติณฺณา วิจิกิจฺฉา ติณฺณวิจิกิจฺฉา. วิคตกถํกโถติ ปวตฺติอาทีสุ ‘‘เอวํ นุ โข, กึ นุ โข’’ติ เอวํ ปวตฺติกา วิคตา สมุจฺฉินฺนา กถํกถา. สารชฺชกรานํ ปาปธมฺมานํ ปหีนตฺตา ตปฺปฏิปกฺเขสุ สีลาทิคุเณสุ สุปฺปติฏฺฐิตตฺตา เวสารชฺชํ วิสารทภาวํ เวยฺยตฺติยํ ปตฺโต. อตฺตนา เอว ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐตฺตา น ตสฺส ปโร ปจฺเจตพฺโพ อตฺถีติ อปรปฺปจฺจโย.

Sau khi nói ‘người đã thấy Pháp’ (diṭṭhadhammo), để loại trừ (ý nghĩ) rằng sự thấy cũng có thể là khác với sự thấy bằng trí tuệ, từ ‘người đã đạt đến Pháp’ (pattadhammo) được nói đến. Và vì sự đạt đến cũng có thể là khác với sự thành tựu trí tuệ, để phân biệt với điều đó, từ ‘người đã biết Pháp’ (viditadhammo) được nói đến. Và vì trạng thái biết Pháp ấy cũng có thể chỉ là một phần trong các pháp, để chỉ ra trạng thái biết một cách trọn vẹn, từ ‘người đã thâm nhập Pháp’ (pariyogāḷhadhammo) được nói đến. Qua đó, (kinh) làm sáng tỏ sự giác ngộ các chân lý của vị ấy. Bởi vì đạo tuệ, trong khi hoàn thành các phận sự như liễu tri v.v... thông qua một lần chứng ngộ duy nhất, được gọi là đã thâm nhập một cách trọn vẹn và toàn diện vào pháp Tứ Thánh Đế. Do đó, đã nói: ‘Pháp Tứ Thánh Đế đã được vị này thấy, vì vậy là người đã thấy Pháp’. Đã vượt qua hoài nghi (tiṇṇavicikicchā): là người đã vượt qua hoài nghi có mười sáu và tám đối tượng, vốn giống như vùng hoang địa đầy nguy hiểm. Đã hết sự phân vân (vigatakathaṃkatho): là người đã loại bỏ, đã đoạn trừ sự phân vân vốn diễn tiến như là ‘có phải thế chăng, là gì thế chăng’ về sự hiện hữu v.v... Đã đạt đến sự tự tin (vesārajjaṃ patto): là người đã đạt đến sự tự tin, trạng thái thuần thục, sự thành thạo, do đã đoạn trừ các ác pháp gây ra sự rụt rè và do đã an trú vững chắc trong các đức hạnh như giới v.v... là những pháp đối nghịch. Không do người khác (aparappaccayo): là người không có ai khác để tin theo, vì đã tự mình thấy một cách trực tiếp.

๗๑. ปณฺฑิโตติ ปญฺญวา.

71. Bậc trí (paṇḍito) là người có trí tuệ (paññavā).

๗๒. เตน หิ สมฺมาติ โทวาริเกน สทฺธึ สลฺลปติเยว, ‘‘เอตฺเถวา’’ติ เตน วุตฺตวจนํ สุตฺวาปิ ตสฺส อตฺถํ อสลฺลกฺเขนฺโต. กสฺมา? ปริเทวตาย. เตนาห ‘‘พลวโสเกน อภิภูโต’’ติ.

72. Do vậy, này bạn, vị ấy đã trò chuyện với người gác cổng, dù đã nghe lời nói ‘chính tại đây’ được người ấy nói ra nhưng vẫn không nhận biết được ý nghĩa của lời ấy. Tại sao? Do vì than khóc. Do đó, có lời nói rằng: ‘bị áp đảo bởi sầu muộn mãnh liệt’.

๗๓. เตเนวาติ เยน อุตฺตราสงฺเคน อาสนํ สมฺมชฺชติ, เตเนว อุทเร ปริกฺขิปนฺโต ‘‘มาหํ สตฺถารํ มม สรีเรน ผุสิ’’นฺติ อนฺตรํ กโรนฺโต อุตฺตราสงฺเคน ตํ อุทเร ปริกฺขิปนฺโต ปริคฺคเหตฺวา. ‘‘ทตฺตปญฺญตฺต’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๗๑) วิย ทตฺต-สทฺโท เอตฺถ พาลปริยาโยติ อาห ‘‘ชโฬสิ ชาโต’’ติ. อุปฏฺฐากสฺส อญฺญถาภาเวนาติ ปุพฺเพ อตฺตโน อุปฏฺฐากสฺส อิทานิ อนุปฏฺฐากภาเวน.

73. Chính bằng vật ấy: Chính bằng thượng y mà vị ấy dùng để quét dọn chỗ ngồi, vị ấy đã quấn quanh bụng, trong khi tạo ra khoảng cách (với ý nghĩ rằng): ‘Mong rằng tôi không chạm vào bậc Đạo Sư bằng thân của tôi,’ vị ấy đã cầm lấy thượng y và quấn quanh bụng. Giống như trong (kinh) bắt đầu bằng ‘Dattapaññatta’ (Trường Bộ 1.171), ở đây từ ‘datta’ là từ đồng nghĩa với kẻ ngu si, nên có lời nói rằng: ‘ngươi đã trở nên đần độn.’ ‘Do sự thay đổi của vị thị giả’ có nghĩa là: do vị trước đây là thị giả của mình, nay đã trở thành người không còn hầu cận.

๗๕. อวิญฺญาณกํ ทารุสาขาทิมยํ. พหลพหลํ ปีตาวเลปนํ รงฺคชาตนฺติ อติวิย พหลํ ปีตวณฺณมญฺชิฏฺฐอาทิอวเลปนรชนํ. ฆฏฺเฏตฺวา อุปฺปาทิตจฺฉวึ, ยา รงฺคํ ปิวติ. นิลฺโลมตนฺติ ปุนปฺปุนํ อนุลิมฺปเนน. ขณฺฑขณฺฑิตนฺติ ขณฺฑขณฺฑิตภาวํ. รงฺคกฺขโม รชนิโย. เตนาห ‘‘ราคมตฺตํ ชเนตี’’ติ. อนุโยคนฺติ โจทนํ. วีมํสนฺติ วิจารณํ. ถุเส โกฏฺเฏตฺวา ตณฺฑุลปริเยสนํ [Pg.41] วิย กทลิยํ สารปริเยสนํ วิย จ นิคณฺฐวาเท สารวีมํสนํ. ตโต เอว จ ตํ วีมํสนฺโต ริตฺตโก ตุจฺฉโกว โหตีติ. สพฺพมฺปิ พุทฺธวจนํ จตุสจฺจวินิมุตฺตํ นตฺถิ, ตญฺจ วีมํสิยมานํ วิญฺญูนํ ปีติโสมนสฺสเมว ชเนติ, อตปฺปกญฺจ อเสจนาภาเวนาติ อาห ‘‘จตุสจฺจกถา หี’’ติอาทิ. ยถา ยถาติ ยทิ ขนฺธมุเขน ยทิ ธาตายตนาทีสุ อญฺญตรมุเขน พุทฺธวจนํ โอคาหิสฺสติ, ตถา ตถา คมฺภีรญาณานํเยว โคจรภาวโต คมฺภีรเมว โหติ. โย เจตฺถ ปณฺฑิโต นิปุโณ กตปรปฺปวาโท ปณิธาย สพฺพถาเมน โจทนํ อารมฺภติ ตสฺส โจทนา เกสคฺคมตฺตมฺปิ จาเลตุํ น สกฺโกติ. ปุน สุจิรมฺปิ กาลํ วิจาเรนฺเตสุปิ วิมทฺทกฺขมโต, เอวํ ตถาคตวาโท สฺวาขฺยาตภาวโตติ อาห ‘‘อนุโยคกฺขโม วิมชฺชนกฺขโม จา’’ติ.

75. (Vật) không có thức tri, được làm bằng gỗ, cành cây, v.v. ‘Lớp trát màu vàng rất dày, một loại sơn’ có nghĩa là lớp thuốc nhuộm để trát rất dày có màu vàng như cây thiến thảo, v.v. Có bề mặt được tạo ra bằng cách chà xát, là thứ hút lấy màu sơn. ‘Không có lông’ có nghĩa là do việc phết đi phết lại nhiều lần. ‘Bị vỡ thành từng mảnh’ có nghĩa là tình trạng bị vỡ thành từng mảnh. Thích hợp với màu sơn, có thể nhuộm được. Do đó, có lời nói rằng: ‘chỉ làm phát sanh tham ái.’ ‘Sự chất vấn’ có nghĩa là sự khiển trách. ‘Sự thẩm sát’ có nghĩa là sự xem xét. Việc thẩm sát để tìm cốt lõi trong học thuyết của Nigantha cũng giống như việc tìm kiếm gạo bằng cách giã trấu, hoặc giống như việc tìm kiếm lõi cây trong thân chuối. Và chính vì lý do đó, người thẩm sát điều ấy trở nên rỗng không và trống rỗng. Toàn bộ lời dạy của Đức Phật không có gì ngoài Tứ Đế, và khi được thẩm sát, lời dạy ấy chỉ làm phát sanh hỷ và ưu cho bậc trí, và không gây nhàm chán do bản chất không thể làm cho đầy được. Do đó, có lời nói rằng: ‘Vì rằng pháp thoại về Tứ Đế,’ v.v. ‘Theo cách nào’ có nghĩa là: nếu người ấy đi sâu vào lời Phật dạy theo phương diện uẩn, hoặc theo phương diện của một trong các giới, xứ, v.v., thì theo cách đó, lời dạy ấy trở nên thậm thâm, vì là cảnh vực của chỉ riêng trí tuệ thậm thâm. Bất cứ bậc trí nào ở đây, là người thiện xảo, đã bác bỏ các học thuyết khác, sau khi đã quyết tâm, bắt đầu sự khiển trách với tất cả sức lực, thì sự khiển trách của người ấy cũng không thể làm lay động dù chỉ bằng một sợi tóc. Hơn nữa, do có thể chịu đựng được sự nghiền ngẫm ngay cả khi được xem xét trong một thời gian rất dài, như vậy, học thuyết của Như Lai, do bản chất được khéo thuyết giảng, nên có lời nói rằng: ‘có thể chịu đựng được sự chất vấn và có thể chịu đựng được sự thẩm sát.’

๗๖. วิสยปริญฺญาเณน ทหติ ปฏิปกฺเข โสเธตีติ ธีโร, สฺวายมสฺส ธีรภาโว สพฺพโส สมฺโมหวิทฺธํสนตายาติ อาห – ‘‘ยา ปญฺญา…เป… เตน สมนฺนาคตสฺสา’’ติ. ปภินฺนขีลสฺสาติ สมุจฺฉินฺนสพฺพเจโตขีลสฺส, กิเลสมจฺจุมารวิชเยเนว อภิสงฺขารขนฺธมารา ชิตาว โหนฺตีติ เตสํ ทฺวินฺนํ อิธ อคฺคหณํ. อีฆ-สทฺโท ทุกฺขปริยาโยติ อาห ‘‘นิทฺทุกฺขสฺสา’’ติ. ตตฺถ สอุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติยา กิเลเสน นิทฺทุกฺขตา, อนุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติยา วิปากทุกฺเขน นิทฺทุกฺขตา. รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนาทิวเสน วิวิธํ อีสนโต วีสํ, วีสเมว เวสํ, ราคาทีติ อาห – ‘‘เวสนฺตรสฺสาติ ราคาทิวีสํ ตริตฺวา วิตริตฺวา ฐิตสฺสา’’ติ.

76. Bậc trí (dhīro) là người đốt cháy (phiền não) bằng sự liễu tri đối tượng và thanh lọc các yếu tố đối nghịch; sự thông thái này của vị ấy là do đã hoàn toàn phá tan si mê, nên có lời nói rằng: ‘trí tuệ nào… (vân vân)… của người đã thành tựu điều ấy.’ ‘Của người đã bẻ gãy cọc nhọn’ có nghĩa là của người đã đoạn tận tất cả các cọc nhọn trong tâm. Chỉ bằng sự chiến thắng phiền não ma và tử ma, thì hành ma và uẩn ma cũng đã được chiến thắng; do đó, hai loại ma này không được đề cập ở đây. Từ ‘īgha’ là từ đồng nghĩa với khổ, nên có lời nói rằng: ‘của người không còn đau khổ.’ Trong đó, do chứng đắc hữu dư y Niết-bàn nên không còn đau khổ bởi phiền não; do chứng đắc vô dư y Niết-bàn nên không còn đau khổ bởi quả dị thục. ‘Vīsaṃ’ (chất độc) là do chi phối một cách đa dạng qua việc tham ái, sân hận, si mê, v.v. ‘Vesaṃ’ chính là ‘vīsaṃ,’ có nghĩa là tham, v.v. Do đó, có lời nói rằng: ‘của người đã vượt qua (vesantara)’ có nghĩa là của người đã vượt qua, đã đi qua khỏi chất độc của tham ái, v.v., và đứng vững.

ตุสิตสฺสาติ กรุณายนวเสน ตุสิยา อิตสฺส สํวตฺตสฺส. เอวํ สติ ‘‘มุทิตสฺสา’’ติ อิทํ ปุนรุตฺตเมว โหติ. มนุชสฺสาติ ปฐมาย ชาติยา ภควา มนุสฺสชาติโย หุตฺวา วุตฺตานํ วกฺขมานานญฺจ วเสน สเทวกํ อภิภวิตฺวา ฐิโต อจฺฉริโย ภควาติ ทสฺเสติ. สเทวกํ โลกํ สํสารโต นิพฺพานสุขํ นรติ เนติ ปาเปตีติ นโร, นายโกติ อตฺโถ, ตสฺส นรสฺส, เตนาห ‘‘ปุนรุตฺต’’นฺติ. ‘‘มนุชสฺสา’’ติ วตฺวา ‘‘นรสฺสา’’ติ ปุนรุตฺตํ ปทํ. อตฺถวเสน อญฺญถา วุจฺจมาเน เอเกกคาถาย ทสคุณา นปฺปโหนฺติ, น ปูเรนฺตีติ อตฺโถ.

‘Của người hoan hỷ (tusita)’ có nghĩa là của người đã đi đến cõi trời Đâu Suất (Tusita) bằng lòng bi mẫn. Khi như vậy, từ ‘của người hoan hỷ (mudita)’ này trở thành sự lặp lại. ‘Của con người (manuja)’ cho thấy rằng trong kiếp đầu tiên, Đức Thế Tôn, sau khi sanh làm người, đã đứng vững sau khi chinh phục thế giới cùng với chư thiên bằng những điều đã được nói và sẽ được nói, (và rằng) Đức Thế Tôn thật là kỳ diệu. Vị ấy dẫn dắt, hướng dẫn, đưa thế giới cùng với chư thiên từ vòng luân hồi đến hạnh phúc Niết-bàn, do đó vị ấy là ‘người lãnh đạo’ (naro); ‘bậc lãnh đạo’ là ý nghĩa. Của người lãnh đạo ấy (narassa). Do đó, có lời nói rằng: ‘sự lặp lại.’ Sau khi nói ‘của con người (manujassa),’ từ ‘của người lãnh đạo (narassa)’ là một từ lặp lại. Nếu được nói khác đi về mặt ý nghĩa, mười phẩm chất cho mỗi câu kệ sẽ không đủ, không được trọn vẹn, đó là ý nghĩa.

วิเนตีติ วินโย, วินโย เอว เวเนยิโกติ อาห ‘‘สตฺตานํ วินายกสฺสา’’ติ. วิญฺญูนํ รุจึ ราติ, อีเรตีติ วา รุจิโร, สฺวายมสฺส รุจิรภาโว [Pg.42] กุสลตายาติ อาห ‘‘สุจิธมฺมสฺสา’’ติ. ปภาสกสฺสาติ ญาณาโลเกน ปภสฺสรภาวกรสฺส. นิสฺสงฺคสฺสาติ อฏฺฐสุปิ ปริสาสุ, สเทเว วา สพฺพสฺมึ โลเก อคฺคณฺหาปนปริจฺจาเคน นิสฺสฏสฺส. คมฺภีรคุณสฺสาติ ปเรสํ ญาเณน อปฺปติฏฺฐภาวา คมฺภีรคุณสฺส. เตนาห ภควา – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อญฺเญว ธมฺมา คมฺภีรา’’ติอาทิ (ที. นิ. ๑.๒๘). อริยาย วา ตุณฺหีภาเวน โมนปฺปตฺตสฺส. ธมฺเม ฐิตสฺสาติ ธมฺมกาเย สุปฺปติฏฺฐิตสฺส. สํวุตตฺตสฺสาติ อรกฺขิยกายสมาจาราทิตาย สํวุตสภาวสฺส.

Vị ấy huấn luyện, nên gọi là sự huấn luyện (vinayo); chính sự huấn luyện là người huấn luyện (veneyiko), nên có lời nói rằng: ‘của bậc huấn luyện chúng sanh.’ Vị ấy mang lại, hoặc phát khởi sự ưa thích cho bậc trí, nên gọi là người làm vui thích (ruciro); bản chất làm vui thích này của vị ấy là do sự thiện xảo, nên có lời nói rằng: ‘của người có pháp trong sạch.’ ‘Của bậc soi sáng’ có nghĩa là của người làm cho (mọi thứ) trở nên rạng rỡ bằng ánh sáng trí tuệ. ‘Của người không vướng mắc’ có nghĩa là của người đã thoát ly trong tám hội chúng, hoặc trong toàn thể thế giới cùng với chư thiên, bằng cách từ bỏ sự chấp thủ. ‘Của người có phẩm chất thậm thâm’ có nghĩa là của người có phẩm chất sâu xa do không thể được thấu đạt bởi trí tuệ của người khác. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Này các Tỳ khưu, có những pháp khác thậm thâm,’ v.v. (Trường Bộ 1.28). Hoặc của người đã đạt đến trạng thái bậc thánh (mona) qua sự im lặng của bậc thánh. ‘Của người an trú trong Pháp’ có nghĩa là của người đã an trú vững chắc trong Pháp thân. ‘Của người có tự thân được chế ngự’ có nghĩa là của người có bản chất được chế ngự do có thân hành, v.v., không cần phải phòng hộ.

อาคุํ น กโรตีติอาทีหิ จตูหิ การเณหิ, ปนฺตเสนาสนสฺสาติ วิวิตฺตเสนาสนสฺส. ปฏิมนฺตนปญฺญายาติ สพฺพปรปฺปวาทานํ วิปราวตฺตมนฺตนปญฺญาย. โมนํ วุจฺจติ ญาณํ สพฺพโต กิเลสานํ นิธุนนโต.

Bởi bốn lý do bắt đầu bằng ‘vị ấy không phạm lỗi.’ ‘Của người có trú xứ xa vắng’ có nghĩa là của người có trú xứ biệt lập. ‘Với trí tuệ phản bác’ có nghĩa là với trí tuệ phản bác và đẩy lui tất cả các học thuyết của người khác. Trạng thái bậc thánh (mona) được gọi là trí tuệ (ñāṇa) vì nó rũ sạch phiền não từ mọi phía.

อิสิสตฺตมสฺสาติ สพฺพอิสีสุ เชฏฺฐสฺส สาธุตมสฺส. เสฏฺฐปฺปตฺตสฺสาติ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺตสฺส. อกฺขราทีนีติ อกฺขรปทพฺยญฺชนาการ-นิรุตฺตินิทฺเทส-สํกาสนปกาสน-วิวรณ-วิภชนุตฺตานีกรณานีติ พฺยญฺชนตฺถปทานิ. สโมธาเนตฺวา วิเนยฺยชฺฌาสยานุรูปํ ปกาสนโต กถนโต ปทกสฺส. ปุริ-สทฺโท ‘‘ปุพฺเพ’’ติ อิมินา สมานตฺโถติ อาห – ‘‘ปุรินฺททสฺสาติ สพฺพปฐมํ ธมฺมทานทายกสฺสา’’ติ. ภควา อสยฺหํ สหิตุํ สมตฺโถติ อาห ‘‘สมตฺถสฺสา’’ติ. เตนาห – ‘‘ตถาคตํ พุทฺธมสยฺหสาหิน’’นฺติ (อิติวุ. ๓๘). เต ปตฺตสฺสาติ เต คุเณ อนวเสสโต ปตฺตสฺส. วิตฺถาเรตฺวา สํกิเลสโวทานธมฺมํ พฺยากโรตีติ พฺยากรโณ, พฺยากรโณ เอว เวยฺยากรโณ. ตนฺติปทนฺติ ตนฺตึ อาโรเปตฺวา ฐปิตํ ปทํ.

Isisattamassāti có nghĩa là bậc tối thượng, bậc hiền thiện nhất trong tất cả các vị ẩn sĩ. Seṭṭhappattassāti có nghĩa là bậc đã đạt đến pháp tối thượng, sự Chánh Đẳng Giác cao tột. Akkharādīnīti là các từ ngữ có nghĩa diễn đạt: văn tự, từ ngữ, âm tiết, hình thức, từ nguyên, sự chỉ định, sự trình bày, sự công bố, sự giải thích, sự phân tích, sự làm cho rõ ràng. Samodhānetvā có nghĩa là của bậc thuyết giảng, của bậc công bố, sau khi đã kết hợp lại cho phù hợp với khuynh hướng của chúng sanh cần được tế độ. Từ puri-saddo có cùng ý nghĩa với từ “pubbe” này, nên nói rằng: “purindadassāti có nghĩa là của bậc ban cho pháp thí trước tiên hết.” Đức Thế Tôn có khả năng kham nhẫn điều không thể kham nhẫn, nên nói là “samatthassāti.” Do đó, có lời dạy rằng: “đấng Như Lai, bậc Giác Ngộ, bậc kham nhẫn điều không thể kham nhẫn” (itivu. 38). Te pattassāti có nghĩa là bậc đã đạt được các đức tính ấy một cách không còn sót lại. Vị giải thích chi tiết về các pháp nhiễm ô và thanh tịnh được gọi là byākaraṇo, byākaraṇo chính là veyyākaraṇo. Tantipadanti là từ ngữ được thiết lập bằng cách dựng lên một thánh điển.

ตณฺหาพนฺธเนน สพฺเพน วา กิเลสพนฺธเนน อพทฺธสฺส. มหาปญฺญายาติ มหานุภาวาย ปญฺญาย, มหาวิสยาย วา ปญฺญาย. สพฺพา หิ ภควโต ปญฺญา มหานุภาวา, ยถาสกํ วิสเย มหาวิสยา จ เอกาทิวเสน อนวเสสโต มหาวิสยา นาม สพฺพญฺญุตาว. อานุภาวทสฺสนฏฺเฐนาติ อจฺฉริยาจินฺเตยฺยาปริเมยฺยสฺส อตฺตโน อานุภาวสฺส โลกสฺส ทสฺสนฏฺเฐน. ยกฺขสฺสาติ วา โลเกน ปูชนียสฺส[Pg.43]. อยํ อุปาสโก ขุชฺชุตฺตรา วิย อุปาสิกา เสขปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโตติ อาห ‘‘โสตาปตฺติมคฺเคเนว ปฏิสมฺภิทา อาคตา’’ติ. กิเลสปฺปหานวณฺณํ กเถนฺโตติ กิเลสปฺปหานํ วิสยํ นิมิตฺตํ กตฺวา วณฺณํ กเถนฺโต.

Taṇhābandhanena có nghĩa là của bậc không bị trói buộc bởi sự ràng buộc của ái dục hoặc bởi tất cả sự ràng buộc của phiền não. Mahāpaññāyāti có nghĩa là bằng trí tuệ có oai lực lớn, hoặc bằng trí tuệ có đối tượng rộng lớn. Thật vậy, tất cả trí tuệ của Đức Thế Tôn đều có oai lực lớn, và có đối tượng rộng lớn trong phạm vi tương ứng của nó; theo cách bắt đầu từ một, v.v..., một cách không còn sót lại, trí tuệ có đối tượng rộng lớn được gọi là Nhất Thiết Trí. Ānubhāvadassanaṭṭhenāti có nghĩa là vì mục đích cho thế gian thấy được oai lực của chính mình, là điều kỳ diệu, không thể nghĩ bàn, và không thể đo lường. Yakkhassāti hoặc là của bậc đáng được thế gian cúng dường. Vị nam cận sự này, giống như nữ cận sự Khujjuttarā, đã đạt được tuệ phân tích của bậc hữu học, nên nói rằng “tuệ phân tích đã đến cùng với đạo Tu-đà-hoàn.” Kilesappahānavaṇṇaṃ kathentoti có nghĩa là vị đang tán thán sự đoạn trừ phiền não, tức là vị đang tán thán bằng cách lấy sự đoạn trừ phiền não làm đối tượng, làm tiêu chí.

๗๗. สมฺปิณฺฑิตาติ สนฺนิจิตา, คนฺถิตาติ อตฺโถ. อิเม สตฺตาติ ยํ ยเทว ปริพฺภมนฺตา สตฺตา. อตฺตโนว จินฺตยนฺตีติ อวีตตณฺหตาย สกํเยว ปโยชนํ จินฺเตนฺติ. ตถา หิ มเต ญาตเก อนุโสจนฺตาปิ เตหิ สาเธตพฺพสฺส อตฺตโน ปโยชนสฺเสว วเสน อนุโสจนฺติ. อุณฺหํ อโหสีติ พลวตา จิตฺตสฺส สนฺตาเปน สนฺตตฺตํ อพฺภนฺตรํ หทยฏฺฐานํ ขทิรงฺคารสนฺตาปิตํ วิย อุณฺหํ อโหสิ. เตนาห ‘‘โลหิตํ วิลียิตฺถา’’ติ. ปตฺตมตฺตนฺติ เอกปตฺตปูรมตฺตํ. อภิสมยสาธิกาย จตุสจฺจเทสนาย สงฺเขเปเนว เทสิตตฺตา อาห – ‘อุคฺฆฏิตญฺญุปุคฺคลสฺส วเสน ธมฺมเทสนา ปรินิฏฺฐิตา’’ติ.

77. Sampiṇḍitāti có nghĩa là được tích tập, được kết lại. Ime sattāti có nghĩa là bất cứ chúng sanh nào đang lang thang. Attanova cintayantīti có nghĩa là do chưa từ bỏ ái dục nên họ chỉ nghĩ đến lợi ích của riêng mình. Thật vậy, ngay cả khi than khóc cho người thân đã chết, họ cũng than khóc vì lợi ích của chính mình mà đáng lẽ ra đã được những người ấy thực hiện cho. Uṇhaṃ ahosīti có nghĩa là tâm xứ bên trong, bị thiêu đốt bởi sự phiền muộn mãnh liệt của tâm, đã trở nên nóng bỏng như bị nung bởi than củi cây keo. Do đó, có lời nói rằng “máu đã tan chảy.” Pattamattanti có nghĩa là lượng đầy một bát. Do bài thuyết giảng về Tứ Thánh Đế, là pháp thành tựu sự chứng ngộ, đã được thuyết một cách ngắn gọn, nên nói rằng: “bài pháp thoại đã được kết thúc vì hạng người có trí tuệ nhanh nhạy (ugghaṭitaññu).”

อุปาลิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn áo trong bài chú giải kinh Upāli đã kết thúc.

๗. กุกฺกุรวติกสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải kinh Hành Giả Hạnh Chó

๗๘. โกลิเยสูติ พหุวจนวเสนายํ ปาฬิ อาคตา. เอวํนามเก ชนปเทติ อตฺถวจนํ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘โส หี’’ติอาทิ. น นิยมิโตติ ‘‘อสุกมฺหิ นาม วิหาเร’’ติ น นิยเมตฺวา วุตฺโต. เสนาสเนเยวาติ อาวาเสเยว, น รุกฺขมูลาทิเก. เวสกิริยา ฆาสคฺคหณาทินา สมาทาตพฺพฏฺเฐน โควตํ, ตสฺมึ นิยุตฺโต โควติโก. เตนาห ‘‘สมาทินฺนโควโต’’ติ. ยํ สนฺธายาหุ เวทเวทิโน – ‘‘คจฺฉํ ภกฺเขติ, ติฏฺฐํ มุตฺเตติ, อุปาหา อุทกํ ธูเปติ, ติณานิ ฉินฺทตี’’ติอาทิ. อยํ อเจโลติ อเจลกปพฺพชฺชาวเสน อเจโล, ปุริโม ปน โควติโก กุกฺกุรวติโกติ เอตฺถ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ วตฺตพฺโพ. ปลิกุณฺฐิตฺวาติ อุโภ หตฺเถ อุโภ ปาเท จ สมิญฺชิตฺวา. ‘‘อุกฺกุฏิโก หุตฺวา’’ติปิ วทนฺติ. คมนํ นิปฺผชฺชนํ คตีติ อาห – ‘‘กา [Pg.44] คตีติ กา นิปฺผตฺตี’’ติ. นิปฺผตฺติปริโยสานา หิ วิปากธมฺมปฺปวตฺติ. กตูปจิตกมฺมวเสน อภิสมฺปเรติ เอตฺถาติ อภิสมฺปราโย, ปรโลโก. ตตฺถสฺส จ นิปฺผตฺตึ ปุจฺฉตีติ อาห – ‘‘อภิสมฺปรายมฺหิ กตฺถ นิพฺพตฺตี’’ติ. กุกฺกุรวตสมาทานนฺติ กุกฺกุรภาวสมาทานํ, ‘‘อชฺช ปฏฺฐาย อหํ กุกฺกุโร’’ติ กุกฺกุรภาวาธิฏฺฐานํ.

78. Koliyesūti, câu Pāḷi này được dùng ở số nhiều. Tại sao lại có lời giải thích “tại quốc độ có tên như vậy”? Vị ấy nói “so hī” v.v... Na niyamitoti có nghĩa là không được xác định, tức là được nói ra mà không xác định “tại ngôi tự viện tên là như thế này.” Senāsaneyevāti có nghĩa là chỉ ở tại trú xứ, không phải ở gốc cây, v.v... Vesakiriyā, hạnh con bò (govataṃ) là hạnh cần phải thực hành bằng các hành động như ăn cỏ, v.v... Vị dấn thân vào hạnh ấy là người thực hành hạnh con bò (govatiko). Do đó, có lời nói “samādinnagovato.” Về điều này, những người thông hiểu Vệ-đà nói rằng: “vừa đi vừa ăn, đứng yên mà tiểu tiện, đến gần nước và ngửi, cắt cỏ,” v.v... Vị này là aceloti, là người lõa thể theo cách xuất gia của người lõa thể. Còn ý nghĩa của người thực hành hạnh con bò và người thực hành hạnh con chó ở trước thì nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở đây. Palikuṇṭhitvāti có nghĩa là sau khi đã co cả hai tay và cả hai chân lại. Người ta cũng nói là “sau khi đã ngồi xổm.” Gamanaṃ, gati có nghĩa là sự thành tựu (nipphajjanaṃ), nên nói rằng: “thú vị nào (kā gati)? sự thành tựu nào (kā nipphatti)?” Thật vậy, sự diễn tiến của các pháp dị thục có sự thành tựu là kết quả cuối cùng. Abhisamparāyo là nơi mà chúng sanh đi đến do nghiệp đã làm và đã tích lũy, tức là thế giới bên kia. Vị ấy hỏi về sự thành tựu của người đó ở nơi ấy, nên nói rằng: “sẽ sanh về đâu trong thế giới bên kia?” Kukkuravatasamādānanti có nghĩa là sự thực hành hạnh con chó, tức là sự quyết tâm về thân phận con chó rằng: “kể từ hôm nay, ta là một con chó.”

๗๙. ปริปุณฺณนฺติ ยตฺตกา กุกฺกุรวิการา, เตหิ ปริปุณฺณํ. เตนาห ‘‘อนูน’’นฺติ. อพฺโพกิณฺณนฺติ เตหิ อโวมิสฺสํ. กุกฺกุราจารนฺติ กุกฺกุรานํ คมนากาโรติอาทิอาจาเรน กุกฺกุรภาวาธิฏฺฐานจิตฺตมาห. ตถา ตถา อากปฺเปตพฺพโต อากปฺโป, ปวตฺติอากาโร. โส ปเนตฺถ คมนาทิโกติ อาห ‘‘กุกฺกุรานํ คมนากาโร’’ติอาทิ. อาจาเรนาติ กุกฺกุรสีลาจาเรน. วตสมาทาเนนาติ กุกฺกุรวตาธิฏฺฐาเนน. กุกฺกุรจริยาทิเยว ทุกฺกรตปจรณํ. เตน คติวิปริเยสากาเรน ปวตฺตา ลทฺธิ. อสฺส กุกฺกุรวติกสฺส อญฺญา คติ นตฺถีติ อิตรคตึ ปฏิกฺขิปติ, อิตราสํ ปน สมฺภโว เอว นตฺถีติ. นิปชฺชมานนฺติ วตสีลาทีนํ สํโคปนวเสน สิชฺฌมานํ. ยถา สกมฺมกธาตุสทฺทา อตฺถวิเสสวเสน อกมฺมกา โหนฺติ ‘‘วิพุทฺโธ ปุริโส วิพุทฺโธ กมลสณฺโฑ’’ติ, เอวํ อตฺถวิเสสวเสน อกมฺมกาปิ สกมฺมกา โหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น ปริเทวามิ น อนุตฺถุนามี’’ติอาทิมาห. อนุตฺถุนสทฺโท จ สกมฺมกวเสน ปยุชฺชติ ‘‘ปุราณานิ อนุตฺถุน’’นฺติอาทีสุ. อยญฺเจตฺถ ปโยโคติ อิมินา คาถายญฺจ อนุตฺถุนนโรทนํ อธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสติ.

79. Paripuṇṇanti có nghĩa là trọn vẹn, tức là trọn vẹn với tất cả các hành vi của loài chó. Do đó, có lời nói “anūnaṃ.” Abbokiṇṇanti có nghĩa là không bị gián đoạn, tức là không bị pha trộn với chúng (các hành vi khác). Kukkurācāranti có nghĩa là hạnh kiểm của loài chó, tức là tâm quyết định về thân phận con chó thông qua hạnh kiểm như là cách di chuyển của loài chó, v.v... Ākappo là cách thức, vì nó phải được sắp đặt theo cách này hay cách khác; một phương thức hành xử. Ở đây, đó là cách di chuyển, v.v..., nên nói rằng “cách di chuyển của loài chó,” v.v... Ācārenāti có nghĩa là bằng hạnh kiểm, tức là bằng giới và hạnh kiểm của loài chó. Vatasamādānenāti có nghĩa là bằng sự thực hành giới cấm, tức là bằng sự quyết tâm về hạnh con chó. Chính việc thực hành hạnh con chó, v.v... là sự thực hành khổ hạnh khó làm. Do đó, đó là một học thuyết diễn ra theo cách làm sai lệch thú vị. Vị ấy bác bỏ các thú vị khác đối với người thực hành hạnh con chó này, nói rằng không có thú vị nào khác, vì không có khả năng có các thú vị khác. Nipajjamānanti có nghĩa là đang được thành tựu, tức là đang được hoàn thành bằng cách bảo vệ giới cấm, giới hạnh, v.v... Giống như các tha động từ trở thành tự động từ tùy theo ý nghĩa cụ thể, như trong “người đàn ông đã thức tỉnh, ao sen đã nở rộ,” cũng vậy, để chỉ ra rằng các tự động từ cũng có thể trở thành tha động từ tùy theo ý nghĩa cụ thể, vị ấy nói “ta không than van, ta không than khóc,” v.v... Từ anutthuna được dùng như một tha động từ trong câu “than khóc những điều xưa cũ,” v.v... Và đây là cách dùng ở đây; qua đó, vị ấy chỉ ra rằng trong câu kệ, anutthunana (than khóc) và rodana (khóc lóc) được nhắm đến.

๘๐. วุตฺตนเยเนวาติ อิมินา โควตนฺติ โควตสมาทานํ. โคสีลนฺติ ควาจารํ. โคจิตฺตนฺติ ‘‘อชฺช ปฏฺฐาย โคหิ กาตพฺพํ กริสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนจิตฺตนฺติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. คฺวากปฺเป ปน วตฺตพฺพํ อวสิฏฺฐํ ‘‘กุกฺกุรากปฺเป วุตฺตสทิสเมวา’’ติ อิมินาว อติทิฏฺฐํ, วิสิฏฺฐญฺจ ยถา ปน ตตฺถาติอาทินา วุตฺตเมว. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ กุกฺกุรวตาทีสุ วุตฺตนยเมว.

80. Bằng câu "vuttanayeneva" này, (chú giải) áp dụng ý nghĩa này: "govata" là sự thực hành hạnh con bò. "Gosīla" là cách cư xử của con bò. "Gocitta" là tâm sanh khởi rằng: "Kể từ hôm nay, ta sẽ làm những gì loài bò phải làm". Còn điều còn lại cần phải nói về hạnh con bò đã được áp dụng bằng câu này: "giống như đã được nói trong hạnh con chó". Và điểm đặc biệt đã được nói đến bằng câu "yathā pana tattha" v.v... Điều gì cần phải nói ở đây, thì cũng theo phương pháp đã được nói trong hạnh con chó v.v...

๘๑. เอกจฺจกมฺมกิริยาวเสนาติ เอกจฺจสฺส อกุสลกมฺมสฺส กุสลกมฺมสฺส กรณปฺปสงฺเคน. อิเมสนฺติ โควติกกุกฺกุรวติกานํ. กิริยาติ โควตภาวนาทิวเสน ปวตฺตา กิริยา. ปากฏา ภวิสฺสตีติ ‘‘อิมสฺมึ กมฺมจตุกฺเก อิทํ นาม กมฺมํ ภชตี’’ติ ปากฏา ภวิสฺสติ.

81. "Ekaccakammakiriyāvasena" nghĩa là do trường hợp thực hiện một nghiệp bất thiện nào đó hoặc một nghiệp thiện nào đó. "Imesaṃ" là của những người thực hành hạnh con bò, hạnh con chó. "Kiriyā" là hành động diễn ra theo cách tu tập hạnh con bò v.v... "Pākaṭā bhavissati" là sẽ trở nên rõ ràng rằng: "Trong bốn loại nghiệp này, nó thuộc về nghiệp có tên là như vậy".

กาฬกนฺติ [Pg.45] (อ. นิ. ฏี. ๒.๔.๒๓๒) มลีนํ, จิตฺตสฺส อปภสฺสรภาวกรณนฺติ อตฺโถ. ตํ ปเนตฺถ กมฺมปถสมฺปตฺตเมว อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘ทสอกุสลกมฺมปถ’’นฺติ. กณฺหนฺติ กณฺหาภิชาติเหตุโต วา กณฺหํ. เตนาห ‘‘กณฺหวิปาก’’นฺติ. อปายูปปตฺติ มนุสฺเสสุ จ โทภคฺคิยํ กณฺหวิปาโก, ยถา ตมภาโว วุตฺโต, เอกตฺตนิทฺเทเสน ปน ‘‘อปาเย นิพฺพตฺตนโต’’ติ วุตฺตํ, นิพฺพตฺตาปนโตติ อตฺโถ. สุกฺกนฺติ โอทาตํ, จิตฺตสฺส ปภสฺสรภาวกรณนฺติ อตฺโถ, สุกฺกาภิชาติเหตุโต วา สุกฺกํ. เตนาห ‘‘สุกฺกวิปาก’’นฺติ. สคฺคูปปตฺติ มนุสฺสโลเก โสภคฺคิยญฺจ สุกฺกวิปาโก, ยถา จ โชติภาโว วุตฺโต, เอกตฺตนิทฺเทเสน ปน ‘‘สคฺเค นิพฺพตฺตนโต’’ติ วุตฺตํ, นิพฺพตฺตาปนโตติ อตฺโถ, โวมิสฺสกกมฺมนฺติ กาเลน กณฺหํ, กาเลน สุกฺกนฺติ เอวํ มิสฺสกวเสน กตกมฺมํ. ‘‘สุขทุกฺขวิปาก’’นฺติ วตฺวา สุขทุกฺขานํ ปวตฺติอาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘มิสฺสกกมฺมญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กมฺมสฺส กณฺหสุกฺกสมญฺญา กณฺหสุกฺกาภิชาติเหตุตายาติ, อปจฺจยคามิตาย ตทุภยวินิมุตฺตสฺส กมฺมกฺขยกรกมฺมสฺส อิธ สุกฺกปริยาโยปิ น อิจฺฉิโตติ อาห – ‘‘อุภย…เป… อสุกฺกนฺติ วุตฺต’’นฺติ. ตตฺถ อุภยวิปากสฺสาติ ยถาธิคตสฺส วิปากสฺส. สมฺปตฺติภวปริยาปนฺโน หิ วิปาโก อิธ ‘‘สุกฺกวิปาโก’’ติ อธิปฺเปโต, น อจฺจนฺตปริสุทฺโธ.

"Kāḷakaṃ" là ô uế, có nghĩa là làm cho tâm không trong sáng. Ở đây, điều này được hiểu là sự hoàn thành các nghiệp đạo, nên (chú giải) nói "mười nghiệp đạo bất thiện". "Kaṇhaṃ" là đen tối, hoặc là đen tối vì là nhân cho sự tái sanh đen tối. Do đó, (chú giải) nói "quả đen tối". Tái sanh vào cõi dữ và sự bất hạnh ở cõi người là quả đen tối. Giống như bản chất của nó đã được nói, nhưng với sự chỉ định duy nhất, nó được nói là "do tái sanh trong cõi dữ", có nghĩa là do làm cho tái sanh. "Sukkaṃ" là trong sạch, có nghĩa là làm cho tâm trong sáng, hoặc là trắng trong vì là nhân cho sự tái sanh trắng trong. Do đó, (chú giải) nói "quả trắng trong". Tái sanh vào cõi trời và sự may mắn ở cõi người là quả trắng trong. Và giống như bản chất rực rỡ của nó đã được nói, nhưng với sự chỉ định duy nhất, nó được nói là "do tái sanh trong cõi trời", có nghĩa là do làm cho tái sanh. "Vomissakakammaṃ" là nghiệp được tạo ra một cách hỗn hợp, lúc thì đen, lúc thì trắng. Sau khi nói "quả của lạc và khổ", để chỉ ra cách thức diễn tiến của lạc và khổ, câu "missakakammañhi" v.v... đã được nói. Tên gọi nghiệp là đen và trắng là do nó là nhân cho sự tái sanh đen và trắng. Vì không dẫn đến các duyên, nghiệp làm tiêu diệt nghiệp, vốn thoát khỏi cả hai điều đó, ở đây cũng không được muốn hiểu là đồng nghĩa với "trắng", nên (chú giải) nói: "cả hai... không phải trắng đã được nói". Trong đó, "ubhayavipākassa" là của quả đã được nhận lãnh. Thật vậy, quả được bao gồm trong một sự hiện hữu tốt đẹp ở đây được hiểu là "quả trắng trong", chứ không phải là hoàn toàn thanh tịnh.

สทุกฺขนฺติ อตฺตนา อุปฺปาเทตพฺเพน ทุกฺเขน สทุกฺขํ, ทุกฺขสํวตฺตนิกนฺติ อตฺโถ. ‘‘อิมสฺมึ สุตฺเต เจตนา ธุรํ, อุปาลิสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๕๖) กมฺม’’นฺติ เหฏฺฐา วุตฺตมฺปิ อตฺถํ อิธ สาธยติ วิชานนตฺถํ. อภิสงฺขริตฺวาติ อายูหิตฺวา. ตํ ปน ปจฺจยสมวายสิทฺธิโต สํกฑฺฒนํ ปิณฺฑนํ วิย โหตีติ อาห – ‘‘สงฺกฑฺฒิตฺวา, ปิณฺฑํ กตฺวาติ อตฺโถ’’ติ, สทุกฺขํ โลกนฺติ อปายโลกมาห. วิปากผสฺสาติ ผสฺสสีเสน ตตฺถ วิปากปวตฺตมาห. ภูตกมฺมโตติ นิพฺพตฺตกมฺมโต อตฺตนา กตูปจิตกมฺมโต. ยถาภูตนฺติ ยาทิสํ. กมฺมสภาควเสนาติ กมฺมสริกฺขกวเสน. อุปปตฺติ โหตีติ อปทาทิเภทา อุปปตฺติ. กมฺเมน วิย วุตฺตาติ ยํ กโรติ, เตน อุปปชฺชตีติ เอกกมฺเมเนว ชายมานา วิย วุตฺตา อปทาทิเภทา. อุปปตฺติ จ นาม วิปาเกน โหติ วิปาเก สมฺภวนฺเต เอกํเสน เต อุปปตฺติวิเสสา สมฺภวนฺติ. ยทิ เอวํ กสฺมา ‘‘เตน อุปปชฺชตี’’ติ อุปปตฺติกมฺมเหตุกา วุตฺตาติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. เยน กมฺมวิปาเกน นิพฺพตฺโตติ [Pg.46] เยน กมฺมวิปาเกน วิปจฺจมาเนน อยํ สตฺโต นิพฺพตฺโตติ วุจฺจติ. ตํกมฺมวิปากผสฺสาติ ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส วิปากภูตา ผสฺสา. กมฺเมน ทาตพฺพํ ทายํ ตพฺพิปากํ อาทิยนฺตีติ กมฺมทายาทา, ผสฺสา. กมฺมสฺส ทายชฺชตา กมฺมผลสฺส ทายชฺชํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘กมฺมทายชฺชา’’ติ. เตนาห ‘‘กมฺมเมว เนสํ ทายชฺชํ สนฺตก’’นฺติ.

"Sadukkhaṃ" là cùng với khổ do chính mình tạo ra, có nghĩa là dẫn đến khổ. Để cho dễ hiểu, ở đây (chú giải) xác lập ý nghĩa đã được nói ở dưới: "Trong kinh này, tư là chính; trong kinh Upāli, nghiệp (là chính)". "Abhisaṅkharitvā" là đã tích lũy. Nhưng vì điều đó được thành tựu do sự kết hợp của các duyên, nó giống như sự kéo lại, sự gom lại, nên (chú giải) nói: "saṅkaḍḍhitvā, có nghĩa là đã gom lại thành một khối". "Sadukkhaṃ lokaṃ" là nói đến thế giới khổ (cõi dữ). "Vipākaphassā" - bằng tiêu đề xúc, (chú giải) nói về sự diễn tiến của quả ở đó. "Bhūtakammatoti" là từ nghiệp đã được tạo ra, từ nghiệp do chính mình làm và tích lũy. "Yathābhūtaṃ" là loại nào. "Kammasabhāgavasena" là theo cách tương tự như nghiệp. "Upapatti hoti" là sự tái sanh với các phân loại như không chân v.v... "Kammena viya vuttā" - các phân loại như không chân v.v... được nói như thể được sanh ra chỉ từ một nghiệp, rằng: "người ấy làm gì, người ấy tái sanh do nghiệp ấy". Và sự tái sanh quả thật là do quả; khi quả xảy ra, những loại tái sanh đặc biệt đó chắc chắn xảy ra. Nếu vậy, tại sao sự tái sanh được nói là do nghiệp làm nhân như trong câu "tena upapajjati"? (Chú giải) nói "yasmā panā" v.v... "Yena kammavipākena nibbatto" là do quả của nghiệp nào đang chín muồi mà chúng sanh này được gọi là tái sanh. "Taṃkammavipākaphassā" là các xúc vốn là quả của nghiệp đó. "Kammadāyādā" là các xúc, vì chúng nhận lấy tài sản thừa kế do nghiệp trao cho, tức là quả của nghiệp. Việc là tài sản thừa kế của nghiệp chính là tài sản thừa kế của quả nghiệp, do đó được nói là "kammadāyajjā". Vì thế, (chú giải) nói: "Chính nghiệp là tài sản thừa kế, là sở hữu của chúng".

ติสฺโส จ เหฏฺฐิมชฺฌานเจตนาติ อิทํ อพฺยาพชฺฌเวทนํ เวทิยนเอกนฺตสุขุปฺปตฺติยา เหตุภาวสาธนํ. ยทิ เอวํ ยถาวุตฺตา ฌานเจตนา ตาว โหตุ เอกนฺตสุขุปฺปตฺติเหตุภาวโต. กามาวจรา กินฺตีติ กามาวจรา ปน กุสลเจตนา ตํสภาวาภาวโต กินฺติ เกน ปกาเรน อพฺยาพชฺฌมโนสงฺขาโร นาม ชาโตติ โจเทติ, อิตโร ปน น สพฺพา กามาวจรกุสลเจตนา ตถา คหิตา, อถ โข เอกจฺจา ฌานเจตนานุกูลาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กสิณสชฺชนกาเล กสิณาเสวนกาเล ลพฺภนฺตี’’ติ อาห. ตตฺถ กสิณาเสวนเจตนา คเหตพฺพา, สา อุปจารชฺฌานสฺส สาธิกา. เตน กามาวจรเจตนา ปฐมชฺฌานเจตนาย ฆฏิตาติ กสิณสชฺชนเจตนาปิ กทาจิ ตาทิสา โหตีติ คหิตา. ปริกมฺมาทิวเสน หิ ปวตฺตา ภาวนามยา กามาวจรกุสลเจตนา ปฐมชฺฌานสฺส อาสนฺนตาย วุตฺตา. จตุตฺถชฺฌานเจตนา ตติยชฺฌานเจตนาย ฆฏิตาติ อิทํ เอกตฺตกายเอกตฺตสญฺญีสตฺตาวาสวตาย ตํสริกฺขกา อุเปกฺขาปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ สุขสริกฺขตา, เอวํ สนฺตสภาวตา ญาณสหิตตา จ. เกจิ ปน จตุตฺถชฺฌานเจตนานุคุณาติ นิทสฺเสนฺตา กสิณสชฺชนกาเล กสิณชฺฌานกาเล กสิณาเสวนกาเล ลพฺภตีติ ตติยชฺฌานเจตนาย อาสนฺนฆฏิตตา วุตฺตาติ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ, วุตฺตนเยเนว ตาสํ ฆฏิตตา เวทิตพฺพา. อุภยมิสฺสกวเสนาติ อุภเยสํ กุสลากุสลสงฺขารานํ สุขทุกฺขานญฺจ มิสฺสกภาววเสน. เวมานิกเปตานนฺติ อิทํ พาหุลฺลโต วุตฺตํ, อิตเรสมฺปิ วินิปาติกานํ กาเลน ทุกฺขํ โหติเยว.

Và ba tư tác ý thiền thấp hơn và ở giữa: đây là sự chứng minh về trạng thái là nhân cho sự sanh khởi của lạc một cách chuyên nhất, được cảm thọ như là cảm thọ vô sân. Nếu như vậy, các tư tác ý thiền đã được nói đến trước hết hãy là (nhân) do vì trạng thái là nhân cho sự sanh khởi của lạc một cách chuyên nhất. (Hỏi:) Còn các (tư tác ý) cõi Dục thì sao? (Đáp:) Các tư tác ý thiện cõi Dục, do vì không có bản thể ấy, thì sao, bằng cách nào được gọi là tâm hành vô sân? (Người khác) chất vấn như vậy. Vị kia, để chỉ ra rằng không phải tất cả các tư tác ý thiện cõi Dục đều được hiểu như vậy, mà chỉ một số là tương ứng với tư tác ý thiền, đã nói: “được tìm thấy vào lúc chuẩn bị đề mục biến xứ, vào lúc thực hành đề mục biến xứ.” Ở đây, tư tác ý thực hành đề mục biến xứ cần được hiểu. Nó là tác nhân thành tựu cận định. Do đó, tư tác ý cõi Dục được kết hợp với tư tác ý Sơ thiền. Tư tác ý chuẩn bị đề mục biến xứ đôi khi cũng có tính chất như vậy nên được đề cập. Thật vậy, tư tác ý thiện cõi Dục thuộc về sự tu tập, diễn tiến theo cách chuẩn bị v.v..., được nói đến do sự gần gũi với Sơ thiền. Tư tác ý Tứ thiền được kết hợp với tư tác ý Tam thiền: điều này là do sự tương đồng của xả trong những trường hợp như vậy với lạc, do trạng thái tịch tịnh và do sự hợp với trí, đối với trú xứ của chúng sanh có thân đồng nhất và tưởng đồng nhất, vốn có đặc tính tương tự. Một số vị, để chỉ ra sự tương ứng với tư tác ý Tứ thiền, nói rằng sự kết hợp gần gũi với tư tác ý Tam thiền được nói đến là “được tìm thấy vào lúc chuẩn bị đề mục biến xứ, vào lúc thiền biến xứ, vào lúc thực hành đề mục biến xứ.” Đó chỉ là ý kiến của họ. Sự kết hợp của chúng nên được hiểu theo cách đã được nói. Do sự pha trộn của cả hai: do trạng thái pha trộn của cả hai hành thiện và bất thiện, và của lạc và khổ. Về các ngạ quỷ ở cung điện: điều này được nói một cách tổng quát. Đối với các chúng sanh đọa xứ khác, khổ cũng xảy ra theo thời gian.

ตสฺส ปหานายาติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส กมฺมสฺส อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนาย. ยา เจตนาติ ยา อปจยคามินิเจตนา. กมฺมํ ปตฺวาติ สุขกมฺมนฺติ วุจฺจมาเน มคฺคเจตนาย อญฺโญ ปณฺฑรตโร ธมฺโม นาม นตฺถิ [Pg.47] อจฺจนฺตปาริสุทฺธิภาวโต. อกณฺหา อสุกฺกาติ อาคตาติ เอตฺถ สุกฺกภาวปฏิกฺเขปการณํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. เตนาห ‘‘อิทํ ปน กมฺมจตุกฺกํ ปตฺวา’’ติอาทิ.

Để đoạn trừ nó: để đưa đến trạng thái không sanh khởi của nghiệp đã được nói đến ấy. Tư tác ý nào: là tư tác ý dẫn đến sự tiêu giảm (nghiệp). Liên quan đến nghiệp: khi được gọi là nghiệp lạc, không có pháp nào khác trắng trong hơn tư tác ý của Đạo, do vì trạng thái hoàn toàn thanh tịnh. Khi nói “không đen, không trắng”, nguyên nhân của việc phủ định trạng thái trắng ở đây cũng giống như cách đã được nói ở dưới. Do đó, ngài nói: “liên quan đến bốn loại nghiệp này” v.v...

๘๒. อนิยฺยานิกปกฺเขติ อเจฬกปพฺพชฺชาย กุกฺกุรวเต จ. โยเคติ ญายธมฺมปฏิปตฺติยนฺติ อตฺโถ. โยเนนาติ โย ติตฺถิยปริวาโส เตน ภควตา ปญฺญตฺโต. ยํ ติตฺถิยปริวาสํ สมาทิยิตฺวาติ อยเมตฺถ โยชนา. ฆํสิตฺวา สุวณฺณํ วิย นิฆํโสปฺปเล. โกฏฺเฏตฺวา หตฺเถน วิย กุลาลภาชนํ.

82. Trong phe phái không đưa đến giải thoát: trong sự xuất gia lõa thể và trong hạnh con chó. Trong sự thực hành: nghĩa là trong sự thực hành pháp hợp lý. Bằng phương pháp nào: phép biệt trú dành cho ngoại đạo nào đã được Đức Thế Tôn chế định. “Sau khi đã thọ trì phép biệt trú dành cho ngoại đạo nào” – đây là cách kết nối ở đây. Sau khi chà xát, giống như vàng trên đá thử. Sau khi đập, giống như đồ gốm của thợ gốm (bị đập) bằng tay.

วูปกฏฺโฐติ วิวิตฺโต เอกีภูโต. เปสิตตฺโตติ นิพฺพานํ ปติ เปสิตตฺโต. กามํ ตทนุตฺตรํ พฺรหฺมจริยปริโยสานํ…เป… วิหาสีติ อิมินาว อรหตฺตนิกูเฏน เทสนา นิฏฺฐาปิตา โหติ, อายสฺมโต ปน เสนิยสฺส ปฏิปตฺติกิตฺตนปรเมตํ อุชุกํ อาปนฺนอรหตฺตภาวทีปนํ, ยทิทํ ‘‘อญฺญตโร โข ปนา’’ติอาทิวจนนฺติ อาห ‘‘อรหตฺตนิกูเฏเนวา’’ติ. อรหตฺตาธิคโมเยว ตสฺส เตสํ อพฺภนฺตรตา. เสสํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Sống riêng biệt: là sống độc cư, một mình. Có tâm hướng đến: có tâm hướng đến Niết-bàn. “Mong rằng, vị ấy đã sống... đạt đến cứu cánh Phạm hạnh vô thượng...” – bằng chính đỉnh cao A-la-hán này, bài pháp đã được kết thúc. Tuy nhiên, đây là sự tuyên dương sự thực hành của Tôn giả Seniya, là sự chỉ rõ trạng thái đã đạt đến A-la-hán một cách trực tiếp, tức là những lời nói bắt đầu bằng “Và một vị khác...” Do đó, ngài nói “chính bằng đỉnh cao A-la-hán.” Sự chứng đắc A-la-hán chính là sự bao hàm của vị ấy trong số họ. Phần còn lại tất cả đều dễ hiểu.

กุกฺกุรวติกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần làm sáng tỏ ý nghĩa ẩn sâu của bài chú giải kinh Hạnh Con Chó đã hoàn tất.

๘. อภยราชกุมารสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải kinh Vương tử Abhaya

๘๓. ชาติยา อสมาโน นิหีนาจริโย ปรทตฺตูปชีวิกาย มาตุยา กุจฺฉิยํ ชาโต ปาทสิกปุตฺโต. นินฺทาวเสน วทติ เอเตนาติ วาโท อคุโณติ อาห – ‘‘วาทํ อาโรเปหีติ โทสํ อาโรเปหี’’ติ. นิพฺพตฺตวเสน นิรยํ อรหติ, นิรยสํวตฺตนิเยน วา กมฺเมน นิรเย นิยุตฺโต เนรยิโก. อาปายิโกติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อวีจิมฺหิ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ อายุกปฺปสญฺญิตํ อนฺตรกปฺปํ ติฏฺฐตีติ กปฺปฏฺโฐ. นิรยูปปตฺติปริหรณวเสน ติกิจฺฉิตุํ สกฺกุเณยฺโยติ เตกิจฺโฉ, น เตกิจฺโฉ อเตกิจฺโฉ. ทฺเว อนฺเต โมเจตฺวาติ ผรุสํ วา อปฺปิยํ วา กปฺเปยฺยาติ ทฺเว โกฏฺฐาเส มุญฺจิตฺวา [Pg.48] เต อนามสิตฺวา ปุจฺฉิตํ อตฺถํ ตโต พหิ กโรนฺโต อุคฺคิลติ นาม. ตํ ปน เอวํ กาตุํ น สกฺโกตีติ อาห – ‘‘อุคฺคิลิตุํ พหิ นีหริตุํ น สกฺขิตี’’ติ. เอวเมวายํ ปุจฺฉา น คเหตพฺพา, อยเมตฺถ โทโสติ ตํ อปุจฺฉํ กโรนฺโต อปนยนฺโต โอคิลติ นาม, ตถา ปน อสกฺโกนฺโต ปติฏฺฐาเปนฺโต น โอคิลติ นาม, ภควา ปน ตมตฺถํ โอกาสมฺปิ อกโรนฺโต อุภยถาปิ อสกฺขีติ เวทิตพฺโพ. กถํ? ภควา หิ ‘‘น ขฺเวตฺถ ราชกุมาร เอกํเสนา’’ติ วทนฺโต นิคณฺฐสฺส อธิปฺปายํ วิปริวตฺเตติ, อุโภ อนฺเต โมเจตฺวา ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ, เอวํ ตาว อุคฺคิลิตุํ อสกฺขิ. ‘‘น ตตฺร ราชกุมาร เอกํเสนา’’ติ วทนฺโต เอว จ ‘‘นายํ ปุจฺฉา เอวํ อวิภาเคน ปุจฺฉิตพฺพา, วิภชิตฺวา ปน ปุจฺฉิตพฺพา’’ติ ปุจฺฉาย โทสํ ทีเปนฺโต ตํ หาเรนฺโต โอคิลิตุมฺปิ สกฺขตีติ.

83. Không bình đẳng về dòng dõi, là người có hạnh kiểm thấp kém, là con của người hầu gái, được sanh ra trong bụng của người mẹ sống nhờ của người khác cho. Nói với ý chê bai, do đó ‘vāda’ (lời nói) là ‘aguṇa’ (lỗi lầm). Ngài nói: “Hãy gán cho một lời nói, tức là hãy gán cho một lỗi lầm.” Xứng đáng với địa ngục do sự tái sanh, hoặc bị định vào địa ngục do nghiệp dẫn đến địa ngục, nên gọi là ‘nerayiko’ (người địa ngục). ‘Āpāyiko’ (người đọa xứ) ở đây cũng có cùng ý nghĩa. Sanh ra ở địa ngục Vô Gián và ở đó một trung kiếp được gọi là tuổi thọ của kiếp, nên gọi là ‘kappaṭṭho’ (người ở lại một kiếp). Có thể chữa trị được bằng cách tránh tái sanh vào địa ngục, nên gọi là ‘tekiccho’ (có thể chữa trị). Không thể chữa trị được là ‘atekiccho’. “Sau khi từ bỏ hai cực đoan”: sau khi từ bỏ hai phần là lời nói thô lỗ hoặc không vừa ý, không chạm đến chúng, mà đưa ý nghĩa của câu hỏi ra ngoài, thì gọi là ‘uggilati’ (nhổ ra). Nhưng không thể làm như vậy, ngài nói: “không thể nhổ ra, không thể đưa ra ngoài.” “Câu hỏi này không nên được hiểu như vậy, đây là lỗi ở đây” – khi làm cho nó thành không phải câu hỏi và loại bỏ nó, thì gọi là ‘ogilati’ (nuốt vào). Nhưng khi không thể làm như vậy mà lại thiết lập nó, thì gọi là không ‘ogilati’. Nhưng Đức Thế Tôn, không cho cơ hội cho ý nghĩa đó, nên hiểu là ngài đã không thể làm theo cả hai cách. Như thế nào? Vì Đức Thế Tôn, khi nói “Này vương tử, ở đây không phải là một chiều,” đã đảo ngược ý định của Nigantha, đã trả lời câu hỏi sau khi từ bỏ cả hai cực đoan. Như vậy, trước hết ngài đã không thể “nhổ ra.” Và chính khi nói “Này vương tử, ở đó không phải là một chiều,” ngài đã chỉ ra lỗi của câu hỏi rằng “câu hỏi này không nên được hỏi một cách không phân tích như vậy, mà nên được hỏi sau khi đã phân tích,” và khi loại bỏ nó, ngài cũng đã có thể “nuốt vào”.

อุฏฺฐาตุํ น สกฺขิสฺสติ จิตฺตสฺส อญฺญถา ปวตฺติยา. อภโย ทฺเว มคฺเค กตปริจโย เฉโก นิปุโณ วาทสีโล จ หุตฺวา วิจรติ. เตนาห – ‘‘โส วาทชฺฌาสยตาย ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต ‘เอวํ, ภนฺเต’ติ อาหา’’ติ.

Sẽ không thể đứng dậy được, do tâm đã diễn tiến theo cách khác. Abhaya, đã quen thuộc với hai con đường, là người khéo léo, tinh thông và có khuynh hướng tranh luận, đã đi lại. Do đó, ngài nói: “Vị ấy, do có khuynh hướng tranh luận, đã chấp nhận lời nói của ông ta và nói ‘Thưa ngài, vâng.’”

๘๕. เอวรูปนฺติ ยา ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา ทุรุตฺตวาจา, เอวรูปา วาจา, น ปน ผรุสวาจา. ผรุสวาจาย หิ เสตุฆาโต ตถาคตานํ. เจตนาผรุสตาย หิ ผรุสวาจา อิจฺฉิตา, น ปเรสํ อปฺปิยตามตฺเตน. นฏฺฐา นิคณฺฐา โอคิลิกาทิสมฺมตสฺส ปญฺหสฺส เอกวจเนน วิทฺธํสิตตฺตา.

85. Evarūpanti có nghĩa là lời nói nào không được ưa thích, không vừa ý đối với người khác, là lời nói được nói ra một cách tồi tệ, là loại lời nói như vậy, chứ không phải là lời nói ác khẩu. Vì rằng, đối với các đấng Như Lai, lời nói ác khẩu là sự phá vỡ cầu nối. Vì rằng, lời nói ác khẩu được mong muốn do bởi ác ý, chứ không phải chỉ đơn thuần là không được người khác ưa thích. Các vị Nigantha đã bị thất bại do bởi đã bị đánh đổ bằng một lời nói đối với câu hỏi được Ogilika và những người khác đồng thuận.

๘๖. ทารกสฺส องฺเก นิสีทนสฺส การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘เลสวาทิโน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เลสวาทิโนติ ฉลวาทิโน, วาทมคฺเค วา อปริปุณฺณตาย เลสมตฺเตเนว วาทสีลา. โอสฏสงฺคาโมติ อเนกวารํ ปรวาทมทฺทนวเสน โอติณฺณวาทสงฺคาโม. วิชฺฌิตฺวาติ นเขน วิชฺฌิตฺวา. อิมเมวาติ ยฺวายํ ทารโก อตฺตโน วาทภงฺคปริหรณตฺถํ อิมินา องฺเก นิสีทาปิโต, อิมเมว อสฺส ทารกํ อุปมํ นิสฺสยํ กตฺวา วาทํ ภินฺทิสฺสามิ. ‘‘อสฺส วาทํ อปฺปฏิตตาย อุปมาย ภญฺชิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา.

86. Để chỉ ra lý do của việc đứa bé ngồi trong lòng, câu ‘‘lesavādino’’ v.v... đã được nói đến. Ở đây, lesavādino có nghĩa là những người tranh luận xảo trá, hoặc là những người có thói quen tranh luận chỉ bằng một chút lý lẽ do sự không hoàn hảo trong đường lối tranh luận. Osaṭasaṅgāmo có nghĩa là người đã nhiều lần tham gia vào cuộc chiến tranh luận bằng cách đè bẹp luận điểm của đối phương. Vijjhitvā có nghĩa là đã đâm bằng móng tay. Imameva có nghĩa là: Đứa bé này đã được vị ấy cho ngồi trong lòng để tránh sự thất bại trong luận điểm của mình, (tôi) sẽ phá vỡ luận điểm bằng cách lấy chính đứa bé này làm cơ sở cho ví dụ. (Vị ấy) đã suy nghĩ rằng: “Ta sẽ phá vỡ luận điểm của ông ta bằng một ví dụ không vững chắc.”

อปเนยฺยํ [Pg.49] อสฺส อหนฺติ อสฺส ทารกสฺส มุขโต อหํ ตํ อปเนยฺยํ. อภูตตฺโถว อภูตํ อุตฺตรปทโลเปนาติ อาห ‘‘อภูตนฺติ อภูตตฺถ’’นฺติ. อตจฺฉนฺติ ตสฺเสว เววจนนฺติ อาห ‘‘อตจฺฉนฺติ น ตจฺฉ’’นฺติ. อภูตนฺติ วา อสนฺตํ อวิชฺชมานํ. อตจฺฉนฺติ อตถาการํ. อนตฺถสํหิตนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิเกน, สมฺปรายิเกน วา อนตฺเถน สํหิตํ, อนตฺเถ วา สํหิตํ, น อตฺโถติ วา อนตฺโถ, อตฺถสฺส ปฏิปกฺโข สภาโว, เตน สํหิตนฺติ อนตฺถสํหิตํ, ปิสุณวาจํ สมฺผปฺปลาปญฺจาติ อตฺโถ. เอวเมตฺถ จตุพฺพิธสฺสปิ วจีทุจฺจริตสฺส คหิตตา ทฏฺฐพฺพา.

Apaneyyaṃ assa ahaṃ có nghĩa là: Ta nên lấy vật ấy ra khỏi miệng của đứa bé này. Abhūta chính là abhūtattha do sự lược bỏ của từ phía sau, nên đã nói rằng: “abhūta có nghĩa là sự việc không có thật.” Ataccha là từ đồng nghĩa của nó, nên đã nói rằng: “ataccha có nghĩa là không thật.” Hoặc abhūta có nghĩa là không có, không hiện hữu. Ataccha có nghĩa là không đúng như vậy. Anatthasaṃhita có nghĩa là được liên kết với điều không lợi ích trong hiện tại hoặc trong tương lai, hoặc được liên kết với điều không lợi ích, hoặc anattho có nghĩa là không có lợi ích, là bản chất đối nghịch với lợi ích, được liên kết với điều ấy nên là anatthasaṃhita, có nghĩa là lời nói đâm thọc và lời nói vô ích. Như vậy, ở đây cần phải được hiểu rằng cả bốn loại lời nói bất thiện đều đã được bao gồm.

ทุปฺปยุตฺโตติ ทุปฺปฏิปนฺโน. น ตํ ตถาคโต ภาสติ อภูตตาทิโทสทุฏฺฐตฺตา. ตมฺปิ ตถาคโต น ภาสติ ภูตตฺเถปิ อนตฺถสํหิตตาทิโทสทุฏฺฐตฺตา.

Duppayutto có nghĩa là thực hành sai lầm. Như Lai không nói lời nói ấy do bởi nó bị hư hỏng bởi các lỗi lầm như là không có thật. Như Lai cũng không nói lời nói ấy do bởi, ngay cả khi là sự việc có thật, nó bị hư hỏng bởi các lỗi lầm như là không liên quan đến lợi ích.

ฐานํ การณํ เอติสฺสา อตฺถีติ ฐานิยา ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา, น ฐานิยาติ อฏฺฐานิยา, นิกฺการณา อยุตฺติยุตฺตา, สา เอว กถาติ อฏฺฐานิยกถา. อตฺตปจฺจกฺขกถํ กเถมาติ อตฺตนา เอว ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปวตฺติยมานํ ฉลกถํ กเถม.

Ṭhāniyā có nghĩa là: “Lời nói này có cơ sở, có lý do,” do đã biến đổi mẫu tự ka thành mẫu tự ya. Na ṭhāniyā là aṭṭhāniyā, có nghĩa là không có lý do, không hợp lý. Chính lời nói ấy là aṭṭhāniyakathā (lời nói phi lý). Attapaccakkhakathaṃ kathema có nghĩa là: Chúng ta hãy nói chuyện xảo trá được tiến hành sau khi đã được tự mình chứng kiến trực tiếp.

คามิกมหลฺลโก ‘‘อิเม มํ วญฺเจตุกามา, อหเมว ทานิ อิเม วญฺเจสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘เอวํ ภวิสฺสตี’’ติอาทิมาห. ‘‘น มยํ ทาสา’’ติปิ วตฺตุํ นาสกฺขึสุ ปุพฺเพ ตถากติกาย กตตฺตา.

Vị trưởng lão trong làng đã suy nghĩ rằng: “Những người này muốn lừa gạt ta, bây giờ chính ta sẽ lừa gạt họ,” rồi đã nói câu: “Sẽ là như vậy,” v.v... Họ đã không thể nói được rằng: “Chúng tôi không phải là nô lệ,” do bởi trước đây đã có giao ước được thực hiện như vậy.

ตติยํ ตติยเมวาติ ทฺวีสุปิ ปกฺเขสุ ตติยํ ตติยเมว วาจํ. ภาสิตพฺพกาลํ อนติกฺกมิตฺวาติ ยสฺส ยทา ยถา ภาสิตพฺพํ, ตสฺส ตทา ตเถว จ ภาสนโต ภาสิตพฺพํ การณํ ภาสิตพฺพกาลญฺจ อนติกฺกมิตฺวาว ภาสติ.

Tatiyaṃ tatiyameva có nghĩa là: Trong cả hai trường hợp, lời nói thứ ba chỉ là lời nói thứ ba. Bhāsitabbakālaṃ anatikkamitvā có nghĩa là: Do bởi nói ra điều gì, vào lúc nào, và như thế nào cần phải được nói, thì nói ra điều ấy, vào lúc ấy, và đúng theo cách ấy, nên (vị ấy) nói ra mà không vượt qua lý do cần phải nói và thời điểm cần phải nói.

๘๗. ฐานุปฺปตฺติกญาเณนาติ ฐาเน เอว อุปฺปชฺชนกญาเณน. ตสฺมึ ตสฺมึ การเณ ตสฺส ตํ ตํ อวตฺถาย อุปฺปชฺชนกญาเณน, ธมฺมานํ ยถาสภาวโต อวพุชฺฌนสภาโวติ ธมฺมสภาโว. ธมฺเม สภาวธมฺเม อนวเสเส วา ยาถาวโต อุปธาเรตีติ ธมฺมธาตุ, สพฺพญฺญุตา. เตนาห ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ. สุปฺปฏิวิทฺธนฺติ สพฺพํ เญยฺยธมฺมํ สุฏฺฐุ ปฏิวิชฺฌนวเสน, สุฏฺฐุ ปฏิวิทฺธนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘หตฺถคตํ ภควโต’’ติ. เนยฺยปุคฺคลวเสน ปรินิฏฺฐิตาติ กถาปริวิภาเคน อยเมว [Pg.50] เทสนา จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ทสฺเสนฺโต อรหตฺตํ ปจฺจกฺขาสีติ.

87. Ṭhānuppattikañāṇena có nghĩa là bằng trí tuệ phát sanh ngay tại chỗ. Bằng trí tuệ phát sanh trong trạng thái này hay trạng thái kia đối với lý do này hay lý do kia. Dhammasabhāvo là bản chất của sự giác ngộ các pháp đúng theo tự tánh. Dhammadhātu, sabbaññutā (toàn giác) là trí tuệ xem xét một cách đúng đắn và không còn sót lại các pháp, các pháp tự nhiên. Do đó, đã được nói rằng: “Đây là danh xưng của trí tuệ toàn giác.” Suppaṭividdha có nghĩa là: Do bởi sự thấu triệt một cách tốt đẹp tất cả các pháp cần được biết, có nghĩa là đã thấu triệt một cách tốt đẹp. Do đó, đã được nói rằng: “Nó ở trong tay của đức Thế Tôn.” Neyyapuggalavasena pariniṭṭhitā có nghĩa là: Theo sự phân chia của bài nói chuyện, chính bài thuyết giảng này, trong khi chỉ ra Bốn Sự Thật Cao Quý, vị ấy đã chứng ngộ A-la-hán.

อภยราชกุมารสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa sâu kín của bài chú giải kinh Abhayarājakumāra đã hoàn tất.

๙. พหุเวทนิยสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải kinh Bahuvedaniya

๘๘. ปญฺจกงฺโคติ วฑฺฒกีกิจฺจสาธเน วาสิอาทิปญฺจกํ องฺคํ สํธนํ เอตสฺมินฺติ ปญฺจกงฺโค. ถมฺภาทิวตฺถูนํ ถปนฏฺเฐน ถปติ. ปณฺฑิตอุทายิตฺเถโร, น กาฬุทายี เถโร.

88. Pañcakaṅgo có nghĩa là: Vị ấy là Pañcakaṅga, người mà bộ năm (dụng cụ) bắt đầu bằng cái bào v.v... là công cụ để hoàn thành công việc của người thợ mộc. Thapati (thợ mộc) là do bởi việc dựng lên các vật như là cột nhà v.v... (Đây là) trưởng lão Paṇḍita Udāyī, không phải là trưởng lão Kāḷudāyī.

๘๙. ปริยายติ อตฺตโน ผลํ วตฺเตตีติ ปริยาโย, การณํ. เวทนาสนฺนิสฺสิโต จ กายิกเจตสิกภาโว การณํ. เตนาห – ‘‘กายิกเจตสิกวเสน ทฺเว เวทิตพฺพา’’ติ. ตตฺถ ปสาทกายสนฺนิสฺสิตา กายิกา, เจโตสนฺนิสฺสิตา เจตสิกา. สุขาทิวเสน ติสฺโสติ เอตฺถ สุขนทุกฺขนุเปกฺขนานิ สุขาทิเวทนาย การณํ. ตานิ หิ ปวตฺตินิมิตฺตานิ กตฺวา ตตฺถ สุขาทิสทฺทปฺปวตฺติ, อิมินา นเยน เสเสสุปิ ยถารหํ การณํ นิทฺธาเรตฺวา วตฺตพฺพํ. อุปวิจารวเสนาติ อารมฺมณํ อุเปจฺจ สวิเสสปวตฺติวเสน. ยสฺมิญฺหิ อารมฺมเณ โสมนสฺสเวทนา ปวตฺตติ, อารมฺมณตาย ตํ อุปคนฺตฺวา อิตรเวทนาหิ วิสิฏฺฐตาย สวิเสสํ ตตฺถ ปวตฺติ. เตนาห ‘‘โสมนสฺสฏฺฐานิยํ รูปํ อุปวิจรตี’’ติ. เอส นโย เสสเวทนาสุ เคหสฺสิตานีติ เคหนิสฺสิตานิ.

89. Pariyāyo là do bởi nó làm cho quả của nó diễn tiến, có nghĩa là lý do. Và trạng thái thuộc thân và thuộc tâm, vốn nương tựa vào cảm thọ, là lý do. Do đó, đã được nói rằng: “Hai (cảm thọ) cần được biết theo phương diện thuộc thân và thuộc tâm.” Ở đây, thuộc thân là nương tựa vào thân sắc trong sạch, thuộc tâm là nương tựa vào tâm. Trong câu “ba (cảm thọ) theo phương diện lạc v.v...”, lạc, khổ, và xả là lý do cho các cảm thọ lạc v.v... Vì rằng, sau khi đã lấy chúng làm các dấu hiệu cho sự phát sanh, sự vận hành của các từ “lạc” v.v... xảy ra ở đó. Theo phương pháp này, lý do cần được xác định và nói ra một cách thích hợp trong các trường hợp còn lại. Upavicāravasena có nghĩa là theo phương diện tiếp cận đối tượng và diễn tiến một cách đặc biệt. Vì rằng, cảm thọ hỷ phát sanh trong đối tượng nào, sau khi đã tiếp cận đối tượng ấy, nó diễn tiến ở đó một cách đặc biệt, do sự khác biệt với các cảm thọ khác. Do đó, đã được nói rằng: “(Vị ấy) xem xét kỹ lưỡng sắc pháp là cơ sở cho hỷ.” Đây là phương pháp đối với các cảm thọ còn lại. Gehassitāni có nghĩa là nương tựa vào gia đình.

๙๐. ปริยาเยนาติ ‘‘อิทเมตฺถ ทุกฺขสฺมินฺติ วทามี’’ติ วุตฺตฏฺฐานํ สนฺธาย วทติ. ตํ ทสฺเสนฺโตติ กามญฺเจตฺถ สุตฺเต – ‘‘ทฺเวปานนฺท, เวทนา วุตฺตา’’ติ ทฺเว อาทึ กตฺวา เวทนา ทสฺสิตา, เอกาปิ ปน ทสฺสิตา เอวาติ ทสฺเสนฺโต. อุปตฺถมฺเภตุนฺติ เอกาปิ เวทนา วุตฺตา มยา ปริยาเยน, เอวํ สติ ทฺเวปิ วตฺตพฺพาติ เอวํ ตสฺส วาทํ อุปตฺถมฺเภตุํ. กถํ ปน เอกา เวทนา วุตฺตาติ? ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา, อิทเมตฺถ ทุกฺขสฺมินฺติ วทามีติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ อิติวุตฺตกวณฺณนายํ (อิติวุ. อฏฺฐ. ๕๒ อาทโย) ปรมตฺถทีปนิยํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

90. Câu ‘pariyāyena’ (bằng phương pháp gián tiếp) là nói đến trường hợp đã được nói rằng: ‘Ở đây, điều này ta gọi là khổ’. Để chỉ rõ điều ấy, mặc dù trong kinh này – ‘Này Ānanda, hai thọ đã được nói đến’ – hai thọ đã được chỉ ra, bắt đầu với hai, (vị ấy nói) để chỉ ra rằng một thọ cũng đã được chỉ ra. Để củng cố, (nghĩa là) để củng cố luận điểm của vị ấy rằng: ‘Một thọ cũng đã được ta nói đến bằng phương pháp gián tiếp, khi như vậy thì hai thọ cũng có thể được nói đến’. Nhưng một thọ đã được nói đến như thế nào? (Đó là câu:) ‘Bất cứ điều gì được cảm thọ, dù là lạc, khổ, hay bất khổ bất lạc, ở đây, điều này ta gọi là khổ’. Điều cần phải nói ở đây, nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong Paramatthadīpanī, tức Chú giải kinh Itivuttaka (Itivu. aṭṭha. 52 trở đi).

กถํ [Pg.51] ปเนตฺถ รูปาวจรจตุตฺเถ อรูเปสุ สญฺญาเวทยิตนิโรเธ สุขํ อุทฺธตนฺติ อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ. สนฺตฏฺเฐนาติ ปฏิปกฺขธมฺมานํ วูปสนฺตภาเวน. ปณีตฏฺเฐนาติ ภาวนาวิเสสวิสิฏฺเฐน อตปฺปกภาเวเนว เสฏฺฐภาเวน จ, ปจฺจยวิเสเสน ปธานภาวํ นีตนฺติปิ ปณีตํ. เวทยิตสุขํ นาม เวทนาภูตํ สุขนฺติ กตฺวา. อเวทยิตสุขํ นาม ยาวตา นิทฺทุกฺขตา, ตาวตา สุขนฺติ วุจฺจตีติ.อถ วา นิโรโธ สุฏฺฐุ ขาทติ ขนติ กายิกเจตสิกาพาธนฺติ วตฺตพฺพตํ อรหติ สตฺตาหมฺปิ ตตฺถ ทุกฺขสฺส นิรุชฺฌนโต. เตนาห ‘‘นิทฺทุกฺขภาวสงฺขาเตน สุขฏฺเฐนา’’ติ.

(Hỏi:) Làm thế nào ở đây, trong thiền sắc giới thứ tư, trong các cõi vô sắc, và trong Diệt Thọ Tưởng Định, lạc được nêu lên? (Đáp:) Ngài nói ‘ettha ca’ (và ở đây), v.v. ‘Santaṭṭhena’ (với ý nghĩa tịch tịnh) là do trạng thái lắng dịu của các pháp đối nghịch. ‘Paṇītaṭṭhena’ (với ý nghĩa vi diệu) là do trạng thái không bị thiêu đốt, đặc biệt bởi sự tu tập đặc thù, và do trạng thái cao thượng; hoặc ‘paṇītaṃ’ (vi diệu) là vì được đưa đến trạng thái ưu việt bởi duyên đặc biệt. ‘Vedayitasukhaṃ’ (lạc được cảm thọ) được gọi là lạc thuộc về thọ. ‘Avedayitasukhaṃ’ (lạc không được cảm thọ) được gọi là lạc trong chừng mực có sự vắng mặt của khổ. Hoặc là, sự diệt (nirodho) xứng đáng được gọi là ‘ăn, đào bới’ (khādati, khanati) các bệnh thuộc thân và tâm, vì ở đó khổ được diệt tận trong bảy ngày. Do đó, ngài nói ‘với ý nghĩa là lạc, được gọi là trạng thái không có khổ’.

๙๑. ยสฺมึ ยสฺมึ ภเว, จิตฺตุปฺปาเท, อวตฺถาย วา นิทฺทุกฺขภาโว, ทุกฺขสฺส ปฏิปกฺขตา อนุปลพฺภเนน ทุกฺขวิวิตฺตํ, ตํ สุขสฺมึเยว ปญฺญเปติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

91. Trong bất cứ cõi nào, tâm sanh nào, hay trạng thái nào có sự vắng mặt của khổ, (tức là) sự tách biệt khỏi khổ do không nhận thấy được sự đối nghịch của khổ, điều đó được chế định chính là lạc. Phần còn lại dễ hiểu.

พหุเวทนียสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn tàng trong Chú giải kinh Nhiều Cảm Thọ đã hoàn tất.

๑๐. อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Không Sai Lầm

๙๓. นานาวิธาติ นานาวิธทิฏฺฐิกา สมณพฺราหฺมณาติ ปพฺพชฺชามตฺเตน สมณา, ชาติมตฺเตน พฺราหฺมณา จ. ทสฺสนนฺติ ทิฏฺฐิ. คหิตนฺติ อภินิวิสฺส คหิตํ. อิติ เต อตฺตโน ทสฺสนํ คเหตุกามา ปุจฺฉนฺติ. วินา ทสฺสเนน โลโก น นิยฺยาตีติ วิโมกฺขภาวนาย เอเกน ทสฺสเนน วินา โลโก สํสารทุกฺขโต น นิคจฺฉติ. เอกทิฏฺฐิยมฺปิ ปติฏฺฐาตุํ นาสกฺขึสุ สทฺธาการาภาวโต. ตถา หิ เต อิมาย เทสนาย สรเณสุ ปติฏฺฐหึสุ. ยสฺมา อวิปรีเต สทฺเธยฺยวตฺถุสฺมึ อุปฺปนฺนสทฺธา ‘‘อาการวตี’’ติ อธิปฺเปตา, ตสฺมา โย โลเก อวิปรีตธมฺมเทสนา, อยเมเวสาติ ปวตฺตา มคฺคสาธนคตาย สทฺธาย การณภาวโต ตนฺนิสฺสยา สทฺธา, สา อาการวตีติ วุตฺตา. อวตฺถุสฺมิญฺหิ สทฺธา อยุตฺตการณตาย น อาการวตี. อาการวตีติ เอตฺถ วตี-สทฺโท น เกวลํ อตฺถิตามตฺตทีปโก, อถ โข อติสยตฺถทีปโก ปาสํสตฺถทีปโก วา ทฏฺฐพฺโพ. เตน อาการวตีติ สทฺเธยฺยวตฺถุวเสน อติสยการณวตีติ วา ปาสํสการณวตีติ วา [Pg.52] อยเมตฺถ อตฺโถ. อปณฺณโกติ เอตฺถ ยถา กญฺจิ อตฺถํ สาเธตุํ อารทฺธสฺส ปโยโค วิรทฺโธ, ตตฺถ อการโก วิย โหติ ปุนปิ อารภิตพฺพตาย. อวิรทฺโธ ปน อตฺถสฺส สาธนโต อปณฺณโก, เอวํ อยมฺปิ ธมฺโม อภิภวิตฺวา ปวตฺตนโต เอกํสโต ‘‘อปณฺณโก’’ติ วุตฺโต. เตนาห ‘‘อวิรทฺโธ อทฺเวชฺฌคามี เอกํสคาหิโก’’ติ.

93. ‘Nānāvidhā’ (nhiều loại) có nghĩa là các sa-môn và bà-la-môn có nhiều loại tà kiến; sa-môn chỉ do xuất gia, và bà-la-môn chỉ do dòng dõi. ‘Dassanaṃ’ (thấy) là tà kiến. ‘Gahitaṃ’ (chấp giữ) là chấp giữ với sự cố chấp. Như vậy, họ hỏi vì muốn chấp giữ quan điểm của mình. ‘Vinā dassanena loko na niyyāti’ (không có sự thấy, thế gian không thoát ra được) có nghĩa là không có một sự thấy (chánh kiến) do tu tập giải thoát, thế gian không thoát ra khỏi khổ luân hồi. Họ đã không thể an trú dù chỉ trong một quan điểm, vì không có lý do để tin. Thật vậy, nhờ bài pháp này, họ đã an trú trong các nơi nương tựa. Bởi vì niềm tin sanh khởi đối với một đối tượng đáng tin không sai lạc được gọi là ‘ākāravatī’ (có lý do), do đó, niềm tin nương tựa vào lời dạy về pháp không sai lạc trên thế gian này, (niềm tin) được tiến hành với ý nghĩ ‘chính là điều này’, vì là nguyên nhân cho niềm tin hướng đến việc thực hành đạo, nên được gọi là ‘ākāravatī’. Niềm tin vào đối tượng không có thật thì không phải là ‘ākāravatī’ vì có lý do không hợp lý. Ở đây, trong từ ‘ākāravatī’, tiếp vị ngữ ‘vatī’ không chỉ đơn thuần chỉ sự hiện hữu, mà nên được hiểu là chỉ sự vượt trội hoặc sự tán thán. Do đó, ý nghĩa ở đây là: ‘ākāravatī’ có nghĩa là có lý do vượt trội hoặc có lý do đáng tán thán, tùy thuộc vào đối tượng đáng tin. Về từ ‘apaṇṇaka’, ở đây, giống như nỗ lực của người bắt đầu để đạt được một mục tiêu nào đó bị thất bại, ở đó người ấy giống như người không làm được gì vì phải bắt đầu lại. Nhưng người không thất bại, vì đã đạt được mục tiêu, là ‘apaṇṇaka’ (không sai lầm). Tương tự như vậy, pháp này, vì tiến hành một cách áp đảo, nên được gọi một cách chắc chắn là ‘apaṇṇaka’. Do đó, ngài nói: ‘aviraddho advejjhagāmī ekaṃsagāhiko’ (không sai lầm, không dẫn đến nghi ngờ, chấp nhận một cách chắc chắn).

๙๔. ตพฺพิปจฺจนีกภูตาติ ตสฺสา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา ปจฺจนีกภูตา.

94. ‘Tabbipaccanīkabhūtā’ (là pháp đối nghịch với điều ấy) có nghĩa là là pháp đối nghịch với tà kiến ấy.

๙๕. เนสนฺติ กุสลานํ ธมฺมานํ. อกุสลโต นิกฺขนฺตภาเวติ อสํกิลิฏฺฐภาเว. อานิสํโสติ สุทฺธวิปากตา. วิสุทฺธิปกฺโขติ วิสุทฺธิภาโว ปริโยทาตตา. อภูตธมฺมสฺส ทิฏฺฐิภาวสฺส สญฺญาปนา อาจิกฺขนา อภูตธมฺมสญฺญาปนา. สาวชฺเชสุ ปรมวชฺเช มิจฺฉาทสฺสเน ปคฺคหณนฺติ กุโต สุสีลฺยสฺส ปคฺคโหติ อาห – ‘‘มิจฺฉาทสฺสนํ คณฺหนฺตสฺเสว สุสีลฺยํ ปหีนํ โหตี’’ติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโยติ เอตฺถ มิจฺฉาสงฺกปฺโป ปรโลกาภาวจินฺตา, มิจฺฉาวาจา ปรโลกาภาววาทภูโต มุสาวาโท, อริยานํ ปจฺจนีกตาทโย. อปราปรํ อุปฺปชฺชนวเสนาติ ปุนปฺปุนํ จิตฺเต อุปฺปชฺชนวเสน. ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ ปจฺจเวกฺขณสญฺญาปนาทิกาเล อุปฺปชฺชนกา ตถาปวตฺตา อกุสลขนฺธา.

95. ‘Nesaṃ’ (của chúng) là của các pháp thiện. ‘Akusalato nikkhantabhāve’ (trong trạng thái thoát khỏi bất thiện) là trong trạng thái không ô nhiễm. ‘Ānisaṃso’ (quả báu) là quả thanh tịnh. ‘Visuddhipakkho’ (thuộc về phần thanh tịnh) là trạng thái thanh tịnh, sự trong sạch. ‘Abhūtadhammasaññāpanā’ (sự trình bày pháp không có thật) là sự trình bày, sự chỉ rõ trạng thái tà kiến, là pháp không có thật. ‘Paggahaṇaṃ’ (sự chấp nhận) tà kiến, là lỗi lầm tột cùng trong các lỗi lầm. Làm sao có sự chấp nhận giới hạnh tốt đẹp được? (Để trả lời,) ngài nói: ‘Đối với người chấp nhận tà kiến, giới hạnh tốt đẹp bị từ bỏ’. Ở đây, ‘micchādiṭṭhiādayo’ (tà kiến, v.v.) là tà tư duy, tức suy nghĩ về sự không có đời sau; tà ngữ, tức lời nói dối thuộc về chủ trương không có đời sau; sự chống đối các bậc Thánh, v.v. ‘Aparāparaṃ uppajjanavasena’ (do sự sanh khởi liên tiếp) là do sự sanh khởi lặp đi lặp lại trong tâm. ‘Pāpakā akusalā dhammā’ (các pháp ác, bất thiện) là các uẩn bất thiện sanh khởi và diễn tiến như vậy vào lúc quán xét, trình bày, v.v.

กลิคฺคโหติ อนตฺถปริคฺคโห. โส ปน ยสฺมา ทิฏฺเฐว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจ ปราชโย โหตีติ อาห ‘‘ปราชยคฺคาโห’’ติ. ทุสฺสมตฺโตติ เอตฺถ ทุ-สทฺโท ‘‘สมาทินฺโน’’ติ เอตฺถาปิ อาเนตฺวา โยเชตพฺโพติ อาห ‘‘ทุปฺปรามฏฺโฐ’’ติ. ยถา ทุปฺปรามฏฺโฐ โหติ, เอวํ สมาทินฺโน ทุสฺสมตฺโต ทุสมาทินฺโน วุตฺโต. สกวาทเมว ผริตฺวาติ อตฺตโน นตฺถิกวาทเมว ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๑๘๗; ๓.๒๗-๒๘) อวธาเรนฺโต อญฺญสฺส โอกาสอทานวเสน ผริตฺวา. เตนาห ‘‘อธิมุจฺจิตฺวา’’ติ. ‘‘สมฺพุทฺโธ’’ติอาทิ อธิมุจฺจนาการทสฺสนํ. ริญฺจตีติ วิเวเจติ อปเนติ. เตนาห ‘‘วชฺเชตี’’ติ.

‘Kaliggaho’ (sự chấp giữ sai lầm) là sự chấp giữ điều bất lợi. Bởi vì nó là sự thất bại trong hiện tại và trong đời sau, nên ngài nói ‘parājayaggāho’ (sự chấp giữ đưa đến thất bại). Về từ ‘dussamatto’, ở đây, tiếp đầu ngữ ‘du-’ cũng nên được mang đến và kết hợp với ‘samādinno’, do đó ngài nói ‘dupparāmaṭṭho’ (khó từ bỏ). Giống như là ‘dupparāmaṭṭho’ (khó từ bỏ), như vậy ‘samādinno’ (đã chấp nhận) trở thành ‘dussamatto’ (chấp nhận sai lầm), được gọi là ‘dusamādinno’ (chấp nhận một cách sai lầm). ‘Sakavādameva pharitvā’ (làm lan tỏa chủ trương của mình) là làm lan tỏa chủ trương hư vô của mình bằng cách khẳng định ‘chỉ điều này là thật, điều khác là vô ích’ và không cho người khác có cơ hội. Do đó, ngài nói ‘adhimuccitvā’ (sau khi tin chắc). Câu ‘Sambuddho’ (Chánh Đẳng Giác), v.v., là sự chỉ ra cách thức tin chắc. ‘Riñcati’ (từ bỏ) có nghĩa là tách rời, loại bỏ. Do đó, ngài nói ‘vajjeti’ (tránh xa).

๙๖. กฏคฺคโหติ กตํ สพฺพโส สิทฺธิเมว กตฺวา คหณํ. โส ปน ชยลาโภ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ชยคฺคาโห’’ติ. สุคฺคหิโตติ สุฏฺฐุกรณวเสน คหิโต. สุปรามฏฺโฐติ สุฏฺฐุ ปราปรํ อาเสวนวเสน อามฏฺโฐ[Pg.53]. อุภเยนปิ ตสฺส กมฺมสฺส กตูปจิตภาวํ ทสฺเสติ, โสตฺถิภาวาวหตฺตญฺจ สคฺคุปปตฺติสํวตฺตนโต ปาปสภาวปหานโต จ.

96. Kaṭaggaho là sự nắm giữ sau khi đã làm cho thành tựu một cách hoàn toàn. Điều ấy lại là sự thành công trong chiến thắng, do đó được nói là ‘jayaggāho’. Suggahito là được nắm giữ một cách khéo léo. Suparāmaṭṭho là được thực hành một cách khéo léo qua việc thực hành lặp đi lặp lại. Bằng cả hai (cách), câu ấy cho thấy trạng thái đã làm và đã tích lũy của nghiệp ấy, và (cho thấy) việc mang lại trạng thái an lành do đưa đến sự sanh lên cõi trời và do từ bỏ bản chất tội lỗi.

๙๗. สหตฺถา กโรนฺตสฺสาติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๖๖; สํ. นิ. ฏี. ๒.๓.๒๑๑) สหตฺเถเนว กโรนฺตสฺส. นิสฺสคฺคิยถาวราทโยปิ อิธ สหตฺถกรเณเนว สงฺคหิตา. ปจนํ ทหนํ วิพาธนนฺติ อาห ‘‘ทณฺเฑน ปีเฬนฺตสฺสา’’ติ. โสกํ สยํ กโรนฺตสฺสาติ ปรสฺส โสกการณํ สยํ กโรนฺตสฺส, โสกํ วา อุปฺปาเทนฺตสฺส. ปเรหิ อตฺตโน วจนกเรหิ. สยมฺปิ ผนฺทโตติ ปรสฺส วิพาธนปโยเคน สยมฺปิ ผนฺทโต. อติปาตยโตติ ปทํ สุทฺธกตฺตุอตฺเถ เหตุกตฺตุอตฺเถ จ วตฺตตีติ อาห ‘‘หนนฺตสฺสปิ หนาเปนฺตสฺสาปี’’ติ.

97. Sahatthā karontassa (của người tự tay làm) là của người làm bằng chính tay mình. Các (vật) như vật xả thí, vật cố định... cũng được bao gồm ở đây bằng chính việc tự tay làm. Nấu nướng, đốt cháy, làm phiền não, (ngài) đã nói: ‘daṇḍena pīḷentassā’ti (của người bức bách bằng gậy). Sokaṃ sayaṃ karontassā (của người tự mình gây sầu muộn) là của người tự mình làm nguyên nhân sầu muộn cho người khác, hoặc của người làm phát sanh sầu muộn. Parehi (bởi những người khác) là bởi những người làm theo lời của mình. Sayampi phandato (tự mình cũng dao động) là tự mình cũng dao động do việc áp dụng sự phiền não cho người khác. Từ atipātayati diễn ra theo nghĩa tự mình làm và theo nghĩa xúi giục, do đó (ngài) đã nói: ‘hanantassapi hanāpentassāpī’ti (của người giết và của người xúi giục giết).

ฆรสฺส ภิตฺติ อนฺโต พหิ จ สนฺธิตา หุตฺวา ฐิตา ฆรสนฺธิ. กิญฺจิปิ อเสเสตฺวา นิรวเสสเมว โลโปติ นิลฺโลโป. เอกาคาเร นิยุตฺโต วิโลโป เอกาคาริโก. ปริโต สพฺพโส ปนฺเถ หนนํ ปริปนฺโถ. ปาปํ น กรียติ ปุพฺเพ อสโต อุปฺปาเทตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา, ตสฺมา นตฺถิ ปาปํ. ยทิ เอวํ กถํ สตฺตา ปาปํ ปฏิปชฺชนฺตีติ อาห – ‘‘สตฺตา ปน กโรมาติ เอวํสญฺญิโน โหนฺตี’’ติ. เอวํ กิรสฺส โหติ ‘‘อิเมสญฺหิ สตฺตานํ หึสาทิกิริยา น อตฺตานํ ผุสติ ตสฺส นิจฺจตาย นิพฺพิการตฺตา, สรีรํ ปน อเจตนํ กฏฺฐกลิงฺครูปมํ, ตสฺมึ วิโกปิเตปิ น กิญฺจิ ปาป’’นฺติ. ขุรเนมินาติ นิสิตขุรมยเนมินา. คงฺคาย ทกฺขิณทิสา อปฺปติรูปเทโส, อุตฺตรทิสา ปติรูปเทโสติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทกฺขิณญฺเจ’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ‘‘ทกฺขิณตีเร มนุสฺสา กกฺขฬา’’ติอาทิมาห.

Gharasandhi (sự nối liền của ngôi nhà) là bức tường của ngôi nhà được nối liền bên trong và bên ngoài. Nillopo (sự cướp phá không còn sót lại) là sự cướp phá hoàn toàn không chừa lại bất cứ thứ gì. Ekāgāriko (kẻ cướp một nhà) là sự cướp phá được thực hiện trong một ngôi nhà. Paripantho (sự chặn đường cướp bóc) là sự giết chóc trên đường ở khắp mọi nơi. Tội lỗi không được tạo ra vì không thể làm phát sinh điều không có trước đây, do đó không có tội lỗi. Nếu vậy, làm sao chúng sanh thực hành điều ác? (Ngài) đã nói: “Nhưng chúng sanh có tưởng rằng ‘chúng ta làm’”. Dường như ý của ông ta là thế này: “Hành động làm hại... của những chúng sanh này không chạm đến tự ngã, vì tự ngã là thường hằng, không biến đổi. Còn thân thể thì vô tri, giống như khúc gỗ, khúc cây, dù nó bị hủy hoại cũng không có tội lỗi gì”. Khuraneminā (bằng vành xe dao cạo) là bằng vành xe làm bằng dao cạo sắc bén. Với ý rằng bờ phía nam sông Hằng là xứ không thích hợp, bờ phía bắc là xứ thích hợp, nên đã được nói ‘dakkhiṇañce’ (nếu ở bờ nam)..., (do đó ngài) đã nói: ‘dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā’ (ở bờ nam, con người thô bạo)...

มหายาคนฺติ มหาวิชิตยญฺญสทิสํ มหายาคํ. สีลสํยเมนาติ กายิกวาจสิกสํวเรน. สจฺจวจเนนาติ สจฺจวาจาย. ตสฺส วิสุํ วจนํ โลเก ครุตรปุญฺญสมฺมตภาวโต. ยถา หิ ปาปธมฺเมสุ มุสาวาโท ครุ, เอวํ ปุญฺญธมฺเมสุ สจฺจวาจา. เตนาห ภควา – ‘‘เอกํ ธมฺมมตีตสฺสา’’ติอาทิ (ธ. ป. ๑๗๖). วุตฺตนเยเนวาติ กณฺหปกฺเข วุตฺตนเยน. ตตฺถ หิ – ‘‘นตฺถิ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม’’ติ อาคตํ, อิธ ‘‘อตฺถิ ปุญฺญํ, อตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม’’ติ อาคตํ, อยเมว วิเสโส. เสสํ วุตฺตสทิสเมวาติ [Pg.54] ‘‘เตสเมตํ ปาฏิกงฺข’’นฺติ เอวมาทึ สนฺธาย วทติ, ตํ เหฏฺฐา ปุริมวารสทิสํ.

Mahāyāgaṃ (cuộc đại tế lễ) là cuộc đại tế lễ tương tự như lễ tế của người đại chiến thắng. Sīlasaṃyamena (bằng sự thu thúc giới) là bằng sự thu thúc thân và khẩu. Saccavacanena (bằng lời nói chân thật) là bằng lời nói chân thật. Việc nói riêng về nó là do nó được xem là phước báu nặng hơn trong đời. Ví như trong các pháp ác, nói dối là nặng, cũng vậy trong các pháp thiện, lời nói chân thật (là nặng). Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘ekaṃ dhammamatītassā’... (Pháp Cú 176). Vuttanayeneva (theo phương pháp đã được nói) là theo phương pháp đã được nói trong phần hắc ám. Ở đó đã có câu: “Không có tội lỗi, không có sự đến của tội lỗi”, ở đây có câu: “Có phước báu, có sự đến của phước báu”, đây chính là sự khác biệt. Phần còn lại tương tự như đã nói, (ngài) nói liên hệ đến câu ‘tesametaṃ pāṭikaṅkhaṃ’... (điều này có thể được mong đợi cho họ), điều đó tương tự như phần trước ở dưới.

๑๐๐. อุภเยนาติ เหตุปจฺจยปฏิเสธวจเนน. สํกิเลสปจฺจยนฺติ สํสาเร ปริพฺภมเนน กิลินฺนสฺส มลินภาวสฺส การณํ. วุตฺตวิปริยาเยน วิสุทฺธิปจฺจยนฺติ สทฺทตฺโถ เวทิตพฺโพ. พลนฺติอาทีสุ สตฺตานํ สํกิเลสาวหํ โวทานาวหญฺจ อุสฺสาหสงฺขาตํ พลํ วา, สูรวีรภาวสงฺขาตํ วีริยํ วา, ปุริเสน กตฺตพฺโพ ปุริสถาโม วา, โส เอว ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนปฺปตฺติยา ปุริสปรกฺกโม วา นตฺถิ น อุปลพฺภติ.

100. Ubhayena (bằng cả hai) là bằng lời phủ định nhân và duyên. Saṃkilesapaccayaṃ (duyên của nhiễm ô) là nguyên nhân của trạng thái ô uế, bị vấy bẩn do sự lang thang trong vòng luân hồi. Nghĩa của từ visuddhipaccayaṃ (duyên của thanh tịnh) nên được hiểu theo cách ngược lại với điều đã nói. Trong các câu ‘balaṃ’ (sức mạnh)..., không có, không tìm thấy sức mạnh được gọi là sự nỗ lực mang lại nhiễm ô và thanh tịnh cho chúng sanh, hay tinh tấn được gọi là trạng thái dũng mãnh, hay sức mạnh của người nam cần được người nam thực hiện, hay chính điều đó là sự cố gắng của người nam do đạt đến sự vượt qua các trạng thái cao hơn.

สตฺวโยคโต, รูปาทีสุ สตฺตวิสตฺตตาย จ สตฺตา. ปาณนโต อสฺสาสปสฺสาสวเสน ปวตฺติยา ปาณา. เต ปน โส เอกินฺทฺริยาทิวเสน วิภชิตฺวา วทตีติ อาห ‘‘เอกินฺทฺริโย’’ติอาทิ. อณฺฑโกสาทีสุ ภวนโต ภูตาติ วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘อณฺฑโกส…เป… วทนฺตี’’ติ. ชีวนโต ปาณํ ธาเรนฺโต วิย วฑฺฒนโต ชีวาติ เอวํ สตฺตปาณภูตชีเวสุ สทฺทตฺโถ เวทิตพฺโพ. นตฺถิ เอเตสํ สํกิเลสวิสุทฺธีสุ วโสติ อวสา. นตฺถิ เนสํ พลํ วีริยญฺจาติ อพลา อวีริยา. นิยตตาติ อจฺเฉชฺชสุตฺตาวุตาเภชฺชมณิ วิย นิยตปวตฺตนตาย คติชาติพนฺธปชหวเสน นิยาโม. ตตฺถ ตตฺถ คมนนฺติ ฉนฺนํ อภิชาตีนํ ตาสุ ตาสุ คตีสุ อุปคมนํ สมวาเยน สมาคโม. สภาโวเยวาติ ยถา กณฺฏกสฺส ติกฺขตา, กพิฏฺฐผลานํ ปริมณฺฑลตา, มิคปกฺขีนํ วิจิตฺตาการตา, เอวํ สพฺพสฺสปิ โลกสฺส เหตุปจฺจเยน วินา ตถา ตถา ปริณาโม, อยํ สภาโวเยว อกิตฺติโมเยว. เตนาห ‘‘เยน หี’’ติอาทิ.

Sattā (chúng sanh) là do sự liên hệ với hữu thể, và do sự bám víu, dính mắc vào sắc... Pāṇā (sinh vật) là do sự sống, (tức là) do sự diễn tiến qua hơi thở vô, hơi thở ra. Vị ấy lại phân chia chúng theo cách một căn... và nói, do đó (ngài) đã nói: ‘ekindriyo’... (một căn). Được gọi là bhūtā (loài hữu tình) vì sanh ra trong vỏ trứng..., do đó (ngài) đã nói: ‘aṇḍakosa…pe… vadantī’ (họ nói... trong vỏ trứng). Jīvā (mạng sống) là do sự sống, giống như duy trì sinh mạng, do sự tăng trưởng; như vậy, nghĩa của các từ chúng sanh, sinh vật, loài hữu tình, mạng sống nên được hiểu. Avasā (không có quyền lực) là chúng không có quyền lực trong việc nhiễm ô và thanh tịnh. Abalā avīriyā (không có sức mạnh, không có tinh tấn) là chúng không có sức mạnh và tinh tấn. Niyatatā (sự cố định) là sự quy định do sự diễn tiến cố định, giống như viên ngọc không thể phá vỡ được xỏ bằng sợi chỉ không thể cắt đứt, theo cách từ bỏ sự ràng buộc của cảnh giới và sự sanh. Tattha tattha gamanaṃ (sự đi đến nơi này nơi kia) là sự đi đến, sự hội hợp do sự kết hợp trong các cảnh giới ấy của sáu loại sanh loại. Sabhāvoyeva (chỉ là tự tánh) là ví như sự sắc nhọn của gai, sự tròn trịa của quả cây limonia, hình dạng đa dạng của thú và chim, cũng vậy, sự biến chuyển như thế này thế kia của toàn thể thế gian mà không có nhân duyên, đây chỉ là tự tánh, không phải do tạo tác. Do đó, (ngài) đã nói: ‘yena hī’...

สกุเณ หนตีติ สากุณิโก, ตถา สูกริโก. ลุทฺโทติ อญฺโญปิ โย โกจิ มาควิโก เนสาโท. ปาปกมฺมปสุตตาย กณฺหาภิชาติ นาม. ภิกฺขูติ สากิยา ภิกฺขู, มจฺฉมํสขาทนโต นีลาภิชาตีติ วทนฺติ. ญายลทฺเธปิ ปจฺจเย ภุญฺชมานา อาชีวกสมยสฺส วิโลมคาหิตาย ‘‘ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺตี’’ติ วทนฺติ. เอเก ปพฺพชิตา, เย สวิเสสํ อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา. ตถา [Pg.55] หิ เต กณฺฏเก วตฺเตนฺตา วิย โหนฺตีติ กณฺฏกวุตฺติกาติ วุตฺตา. ฐตฺวา ภุญฺชนทานปฏิกฺเขปาทิวตสมาโยเคน ปณฺฑรตรา. อเจลกสาวกาติ อาชีวกสาวเก วทติ. เต กิร อาชีวกลทฺธิยา วิสุทฺธจิตฺตตาย นิคณฺเฐหิปิ ปณฺฑรตรา. นนฺทาทโย หิ ตถารูปาย ปฏิปตฺติยา ปตฺตพฺพา, ตสฺมา นนฺทาทโย นิคณฺเฐหิ อาชีวกสาวเกหิ จ ปณฺฑรตราติ วุตฺตา ‘‘สุกฺกาภิชาตี’’ติ.

Sakuṇe hanatīti sākuṇiko, người giết các loài chim là người bẫy chim, tương tự là sūkariko, người bán thịt heo. Luddoti aññopi yo koci māgaviko nesādo, người thợ săn hung ác là người nào đó khác, là người săn nai, người đánh cá. Pāpakammapasutatāya kaṇhābhijāti nāma, do chuyên tâm vào việc ác nên được gọi là hắc tộc. Bhikkhūti sākiyā bhikkhū, macchamaṃsakhādanato nīlābhijātīti vadanti, các vị tỳ khưu là các vị tỳ khưu dòng Sākiyā, do việc ăn thịt cá nên họ nói là thanh tộc. Ñāyaladdhepi paccaye bhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomagāhitāya ‘‘paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantī’’ti vadanti, ngay cả khi thọ dụng các vật dụng đã được nhận lãnh đúng cách, do sự chấp thủ sai lạc về giáo thuyết của phái Ājīvaka nên họ nói rằng: ‘Họ ăn sau khi đã bỏ gai vào trong các vật dụng.’ Eke pabbajitā, ye savisesaṃ attakilamathānuyogamanuyuttā, một số người xuất gia là những người đặc biệt chuyên tâm thực hành khổ hạnh. Tathā hi te kaṇṭake vattentā viya hontīti kaṇṭakavuttikāti vuttā, thật vậy, do các vị ấy giống như là sống ở trên gai nên được gọi là người có hạnh gai góc. Ṭhatvā bhuñjanadānapaṭikkhepādivatasamāyogena paṇḍaratarā, do sự kết hợp với các hạnh nguyện như là đứng ăn, từ chối vật thí, v.v... nên trong sạch hơn. Acelakasāvakāti ājīvakasāvake vadati, Acelakasāvaka nói đến các đệ tử của phái Ājīvaka. Te kira ājīvakaladdhiyā visuddhacittatāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā, nghe nói rằng các vị ấy do có tâm thanh tịnh theo tà kiến của phái Ājīvaka nên trong sạch hơn cả các Nigaṇṭha. Nandādayo hi tathārūpāya paṭipattiyā pattabbā, tasmā nandādayo nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarāti vuttā ‘‘sukkābhijātī’’ti, thật vậy, các vị Nanda, v.v... cần được thành tựu do sự thực hành như thế ấy; do đó, các vị Nanda, v.v... được nói là trong sạch hơn các Nigaṇṭha và các đệ tử của phái Ājīvaka, là ‘bạch tộc.’

อยเมเตสํ ลทฺธีติ สากุณิกาทิภาวูปคมเนน กณฺหาภิชาติอาทีสุ ทุกฺขํ สุขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺตา อนุกฺกเมน มหากปฺปานํ จุลฺลาสีติสหสฺสานิ เขเปตฺวา อาชีวกภาวูปคมเนน ปรมสุกฺกาภิชาติยํ ฐตฺวา สํสารโต สุชฺฌนฺตีติ อยํ เตสํ นิยติ อาชีวกานํ ลทฺธิ.

Ayametesaṃ laddhīti sākuṇikādibhāvūpagamanena kaṇhābhijātiādīsu dukkhaṃ sukhañca paṭisaṃvedentā anukkamena mahākappānaṃ cullāsītisahassāni khepetvā ājīvakabhāvūpagamanena paramasukkābhijātiyaṃ ṭhatvā saṃsārato sujjhantīti ayaṃ tesaṃ niyati ājīvakānaṃ laddhi, đây là tà kiến của các người ấy: Do việc đi đến tình trạng của người bẫy chim, v.v... trong khi cảm nhận khổ và lạc ở trong các hắc tộc, v.v... sau khi đã trải qua tám mươi bốn ngàn đại kiếp theo tuần tự, do việc đi đến tình trạng của phái Ājīvaka, sau khi đã an trú ở trong bạch tộc tối thượng, họ được trong sạch khỏi vòng luân hồi. Đây là định mệnh, là tà kiến của các người phái Ājīvaka ấy.

‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ วทนฺโต นตฺถิโก ทานสฺส ผลํ ปฏิกฺขิปตีติ อาห – ‘‘นตฺถิกทิฏฺฐิ วิปากํ ปฏิพาหตี’’ติ. ตถา เจว เหฏฺฐา สํวณฺณิตํ ‘‘นตฺถิกทิฏฺฐิ หิ นตฺถิตมาหา’’ติ. อเหตุกทิฏฺฐิ อุภยนฺติ กมฺมํ วิปากญฺจ อุภยํ. โส หิ ‘‘อเหตู อปจฺจยา สตฺตา สํกิลิสฺสนฺติ วิสุชฺฌนฺตี’’ติ วทนฺโต กมฺมสฺส วิย วิปากสฺสปิ สํกิเลสวิสุทฺธีนํ ปจฺจยตฺตาภาววจนโต ตทุภยํ ปฏิพาหติ นาม. วิปาโก ปฏิพาหิโต โหติ อสติ กมฺเม วิปากาภาวโต. กมฺมํ ปฏิพาหิตํ โหติ อสติ วิปาเก กมฺมสฺส นิรตฺถกภาวาปตฺติโต. อตฺถโตติ สรูเปน. อุภยปฏิพาหกาติ วิสุํ วิสุํ ตํตํทิฏฺฐิตา วุตฺตาปิ สพฺเพ เต นตฺถิกาทโย นตฺถิกทิฏฺฐิอาทิวเสน ปจฺเจกํ ติวิธทิฏฺฐิกา เอว อุภยปฏิพาหกตฺตา. ‘‘อุภยปฏิพาหกา’’ติ หิ เหตุวจนํ. อเหตุกวาทา จาติอาทิ ปฏิญฺญาวจนํ. โย หิ วิปากปฏิพาหเนน นตฺถิกทิฏฺฐิโก, โส อตฺถโต กมฺมปฏิพาหเนน อกิริยทิฏฺฐิโก, อุภยปฏิพาหเนน อเหตุกทิฏฺฐิโก จ โหติ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย.

‘‘Natthi dinna’’nti vadanto natthiko dānassa phalaṃ paṭikkhipatīti āha – ‘‘natthikadiṭṭhi vipākaṃ paṭibāhatī’’ti, người đoạn kiến nói rằng: ‘Không có (quả của) sự bố thí’ là người từ chối quả của sự bố thí, nên đã nói: ‘Đoạn kiến ngăn che quả.’ Tathā ceva heṭṭhā saṃvaṇṇitaṃ ‘‘natthikadiṭṭhi hi natthitamāhā’’ti, tương tự, điều đã được giải thích ở dưới là: ‘Thật vậy, đoạn kiến đã nói lên sự không có.’ Ahetukadiṭṭhi ubhayanti kammaṃ vipākañca ubhayaṃ, vô nhân kiến (ngăn che) cả hai, tức là cả nghiệp và quả. So hi ‘‘ahetū apaccayā sattā saṃkilissanti visujjhantī’’ti vadanto kammassa viya vipākassapi saṃkilesavisuddhīnaṃ paccayattābhāvavacanato tadubhayaṃ paṭibāhati nāma, thật vậy, người ấy nói rằng: ‘Các chúng sanh bị ô nhiễm, được trong sạch là không do nhân, không do duyên,’ do lời nói về sự không có tính cách là duyên của sự ô nhiễm và sự trong sạch đối với nghiệp cũng như đối với quả, nên được gọi là ngăn che cả hai điều ấy. Vipāko paṭibāhito hoti asati kamme vipākābhāvato, quả bị ngăn che là do không có quả khi không có nghiệp. Kammaṃ paṭibāhitaṃ hoti asati vipāke kammassa niratthakabhāvāpattito, nghiệp bị ngăn che là do sự rơi vào tình trạng vô ích của nghiệp khi không có quả. Atthatoti sarūpena, Atthatoti là về phương diện tự tánh. Ubhayapaṭibāhakāti visuṃ visuṃ taṃtaṃdiṭṭhitā vuttāpi sabbe te natthikādayo natthikadiṭṭhiādivasena paccekaṃ tividhadiṭṭhikā eva ubhayapaṭibāhakattā, Ubhayapaṭibāhakāti, mặc dù các tà kiến ấy đã được nói là riêng biệt, nhưng tất cả các người đoạn kiến, v.v... ấy, theo phương diện đoạn kiến, v.v... mỗi một loại đều là ba loại tà kiến do vì ngăn che cả hai. ‘‘Ubhayapaṭibāhakā’’ti hi hetuvacanaṃ, thật vậy, ‘Ubhayapaṭibāhakā’ là lời nói về nguyên nhân. Ahetukavādā cātiādi paṭiññāvacanaṃ, và Ahetukavādā, v.v... là lời nói về sự thừa nhận. Yo hi vipākapaṭibāhanena natthikadiṭṭhiko, so atthato kammapaṭibāhanena akiriyadiṭṭhiko, ubhayapaṭibāhanena ahetukadiṭṭhiko ca hoti, thật vậy, người nào là người có đoạn kiến do sự ngăn che quả thì về mặt ý nghĩa là người có vô hành kiến do sự ngăn che nghiệp, và là người có vô nhân kiến do sự ngăn che cả hai. Sesadvayepi eseva nayo, trong hai trường hợp còn lại cũng có phương pháp tương tự.

สชฺฌายนฺตีติ ตํ ทิฏฺฐิทีปกํ คนฺถํ อุคฺคเหตฺวา ปฐนฺติ. วีมํสนฺตีติ ตสฺส อตฺถํ วิจาเรนฺติ. เตสนฺติอาทิ วีมํสนาการทสฺสนํ. ตสฺมึ อารมฺมเณติ ยถาปริกปฺปิตกมฺมผลาภาวทีปเก ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตาย ลทฺธิยา อารมฺมเณ. มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐตีติ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิวเสน [Pg.56] อนุสฺสวูปลทฺเธ อตฺเถ ตทาการปริวิตกฺกเนหิ สวิคฺคเห วิย สรูปโต จิตฺตสฺส ปจฺจุปฏฺฐิเต จิรกาลปริจเยน ‘‘เอวเมต’’นฺติ นิชฺฌานกฺขมภาวูปคมเนน นิชฺฌานกฺขนฺติยา ตถา คหิเต ปุนปฺปุนํ ตเถว อาเสวนฺตสฺส พหุลีกโรนฺตสฺส มิจฺฉาวิตกฺเกน สมาทิยมานา มิจฺฉาวายามุปตฺถมฺภิตา อตํสภาวํ ‘‘ตํสภาว’’นฺติ คณฺหนฺตี มิจฺฉาสตีติ ลทฺธนามา ตํลทฺธิสหคตา ตณฺหา สนฺติฏฺฐติ. จิตฺตํ เอกคฺคํ โหตีติ ยถาวุตฺตวิตกฺกาทิปจฺจยลาเภน ตสฺมึ อารมฺมเณ อวฏฺฐิตตาย อเนกคฺคํ ปหาย เอกคฺคํ อปฺปิตํ วิย โหติ. มิจฺฉาสมาธิปิ หิ ปจฺจยวิเสเสหิ ลทฺธภาวนาพเลหิ กทาจิ สมาธานปติรูปกิจฺจกโร โหติเยว วาลวิชฺฌนาทีสุ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ. ชวนานิ ชวนฺตีติ อเนกกฺขตฺตุํ เตนากาเรน ปุพฺพภาคิเยสุ ชวนวาเรสุ ปวตฺเตสุ สพฺพปจฺฉิเม ชวนวาเร สตฺต ชวนานิ ชวนฺติ. ปฐมชวเน ปน สเตกิจฺฉา โหนฺติ, ตถา ทุติยาทีสูติ ธมฺมสภาวทสฺสนเมตํ, น ปน ตสฺมึ ขเณ เตสํ สเตกิจฺฉภาวาปาทนํ เกนจิ สกฺกา กาตุํ.

Sajjhāyantīti taṃ diṭṭhidīpakaṃ ganthaṃ uggahetvā paṭhanti, họ trùng tụng là sau khi đã học thuộc lòng quyển sách làm sáng tỏ tà kiến ấy, họ đọc lên. Vīmaṃsantīti tassa atthaṃ vicārenti, họ thẩm sát là họ thẩm xét ý nghĩa của điều ấy. Tesantiādi vīmaṃsanākāradassanaṃ, Tesam, v.v... là sự trình bày về cách thức thẩm sát. Tasmiṃ ārammaṇeti yathāparikappitakammaphalābhāvadīpake ‘‘natthi dinna’’ntiādinayappavattāya laddhiyā ārammaṇe, ở trong đối tượng ấy là ở trong đối tượng của tà kiến đã được tiến hành theo phương pháp ‘Không có (quả của) sự bố thí,’ v.v... là điều làm sáng tỏ sự không có của nghiệp và quả đã được tưởng tượng ra. Micchāsati santiṭṭhatīti ‘‘natthi dinna’’ntiādivasena anussavūpaladdhe atthe tadākāraparivitakkanehi saviggahe viya sarūpato cittassa paccupaṭṭhite cirakālaparicayena ‘‘evameta’’nti nijjhānakkhamabhāvūpagamanena nijjhānakkhantiyā tathā gahite punappunaṃ tatheva āsevantassa bahulīkarontassa micchāvitakkena samādiyamānā micchāvāyāmupatthambhitā ataṃsabhāvaṃ ‘‘taṃsabhāva’’nti gaṇhantī micchāsatīti laddhanāmā taṃladdhisahagatā taṇhā santiṭṭhati, tà niệm được an trú là: Tham ái đi kèm với tà kiến ấy, đã có được tên gọi là tà niệm do nắm giữ điều không phải là thật rằng: ‘Là thật,’ được trợ giúp bởi tà tinh tấn, được đảm nhận bởi tà tư duy của người làm cho sung mãn, của người thực hành nhiều lần chính điều ấy như vậy sau khi đã được chấp thủ như vậy do sự kham nhẫn trong việc thẩm sát, do sự đi đến tình trạng có khả năng thẩm sát rằng: ‘Điều này là như vậy’ do sự quen thuộc trong thời gian dài, khi ý nghĩa đã được nhận lãnh do sự nghe theo đã hiện khởi đến tâm về phương diện tự tánh giống như là có thân tướng do các sự suy xét theo cách thức ấy theo phương diện ‘Không có (quả của) sự bố thí,’ v.v... được an trú. Cittaṃ ekaggaṃ hotīti yathāvuttavitakkādipaccayalābhena tasmiṃ ārammaṇe avaṭṭhitatāya anekaggaṃ pahāya ekaggaṃ appitaṃ viya hoti, tâm được nhất tâm là do sự an trú ở trong đối tượng ấy, do sự thành tựu các duyên là tư duy, v.v... đã được nói đến, sau khi đã từ bỏ sự không nhất tâm, tâm trở nên nhất tâm giống như là đã được an chỉ. Micchāsamādhipi hi paccayavisesehi laddhabhāvanābalehi kadāci samādhānapatirūpakiccakaro hotiyeva vālavijjhanādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ, thật vậy, cả tà định nữa, do năng lực của sự tu tập đã được thành tựu bởi các duyên đặc biệt, đôi khi cũng thực hiện phận sự tương tự như sự định tĩnh, giống như trong các trường hợp chẻ sợi lông, v.v... cần phải được hiểu như vậy. Javanāni javantīti anekakkhattuṃ tenākārena pubbabhāgiyesu javanavāresu pavattesu sabbapacchime javanavāre satta javanāni javanti, các tốc hành tâm khởi lên là sau khi các lộ trình tốc hành tâm ở giai đoạn đầu đã diễn tiến nhiều lần theo cách thức ấy, bảy tốc hành tâm khởi lên ở trong lộ trình tốc hành tâm cuối cùng nhất. Paṭhamajavane pana satekicchā honti, tathā dutiyādīsūti dhammasabhāvadassanametaṃ, na pana tasmiṃ khaṇe tesaṃ satekicchabhāvāpādanaṃ kenaci sakkā kātuṃ, tuy nhiên, ở tốc hành tâm thứ nhất, chúng có thể sửa chữa được, tương tự ở các (tốc hành tâm) thứ nhì, v.v... Đây là sự trình bày về tự tánh của các pháp, chứ không phải là bất cứ ai có khả năng thực hiện việc tạo ra tình trạng có thể sửa chữa được của chúng ở trong sát-na ấy.

ตตฺถาติ เตสุ ตีสุ มิจฺฉาทสฺสเนสุ. โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมตีติ ยสฺส เอกสฺมึเยว อภินิเวโส อาเสวนา จ ปวตฺตา, โส เอกํเยว ทสฺสนํ โอกฺกมติ. ยสฺส ปน ทฺวีสุ, ตีสุปิ วา อภินิเวสนา ปวตฺตา, โส ทฺเว ตีณิ โอกฺกมติ. เอเตน ยา ปุพฺเพ อุภยปฏิพาหนตามุเขน วุตฺตา อตฺถสิทฺธา สพฺพทิฏฺฐิกตา, สา ปุพฺพภาคิยา. ยา ปน มิจฺฉตฺตนิยาโมกฺกนฺติ ภูตา, สา ยถาสกํ ปจฺจยสมุทาคมสิทฺธิโต ภินฺนารมฺมณานํ วิย วิเสสาธิคมานํ อญฺญมญฺญํ เอกชฺฌํ อนุปฺปตฺติยา อสํกิณฺณา เอวาติ ทสฺเสติ. เอกสฺมึ โอกฺกนฺเตปีติอาทินา ติสฺสนฺนมฺปิ ทิฏฺฐีนํ สมานพลตํ สมานผลตญฺจ ทสฺเสติ, ตสฺมา ติสฺโสปิ เจตา เอกสฺส อุปฺปนฺนา อญฺญมญฺญํ อพฺโพกิณฺณา เอว, เอกาย วิปาเก ทินฺเน อิตรา อนุพลปฺปทายิกา โหนฺติ. วฏฺฏขาณุ นามาติ อิทํ วจนํ เนยฺยตฺถํ, น นีตตฺถนฺติ ตํ วิวริตฺวา ทสฺเสตุํ กึ ปเนสาติอาทิ วุตฺตํ, อกุสลํ นาเมตํ อพลํ ทุพฺพลํ, น กุสลํ วิย มหาพลนฺติ อาห – ‘‘เอกสฺมึเยว อตฺตภาเว นิยโต’’ติ. อญฺญถา สมฺมตฺตนิยาโม วิย มิจฺฉตฺตนิยาโมปิ อจฺจนฺติโก สิยา. ยทิ เอวํ วฏฺฏขาณุกโชตนา กถนฺติ อาห ‘‘อาเสวนวเสน ปนา’’ติอาทิ, ตสฺมา ยถา ‘‘สกึ นิมุคฺโค [Pg.57] นิมุคฺโคว โหตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๑๕) วุตฺตํ, เอวํ วฏฺฏขาณุกโชตนา. ยาทิเส หิ ปจฺจเย ปฏิจฺจ อยํ ตํตํทสฺสนํ โอกฺกนฺโต ปุน กทาจิ ตปฺปฏิปกฺเข ปจฺจเย ปฏิจฺจ ตโต สีสุกฺขิปนมสฺส น โหตีติ น วตฺตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ.

“Tattha” có nghĩa là trong ba loại tà kiến ấy. “Koci ekaṃ dassanaṃ okkamati” (có người đi vào một quan kiến) có nghĩa là người nào có sự chấp thủ và thực hành chỉ trong một quan kiến, người ấy đi vào chỉ một quan kiến. Còn người nào có sự chấp thủ trong hai hoặc cả ba, người ấy đi vào hai hoặc ba. Do điều này, điều đã được nói trước đây qua phương diện ngăn che cả hai (hữu và vô) là sự chấp thủ tất cả các quan kiến đã được thành tựu về mặt ý nghĩa, điều ấy thuộc giai đoạn đầu. Còn sự đi vào định pháp tà tánh, điều ấy được chỉ ra là không bị pha trộn với nhau do sự không đạt đến cùng một lúc các sự chứng đắc đặc biệt giống như các đối tượng khác nhau, vì đã được thành tựu do sự hội đủ các duyên tương ứng của chúng. Bằng câu “Ekasmiṃ okkantepi” (dù đi vào một), v.v..., ngài chỉ ra sức mạnh tương đương và kết quả tương đương của cả ba loại tà kiến. Do đó, dù cả ba loại này có sanh khởi cho một người, chúng vẫn không bị pha trộn với nhau; khi một loại cho quả, các loại kia trở thành yếu tố trợ lực. Lời nói “Vaṭṭakhāṇu nāma” (gọi là cọc trụ trong vòng luân hồi) này là lời có ý nghĩa cần được suy diễn (neyyattha), không phải là lời có ý nghĩa đã được xác định (nītattha). Để giải thích và chỉ ra điều đó, câu “kiṃ panesa” (vậy thì điều này là gì), v.v... đã được nói. Ngài nói rằng: “Bất thiện này vốn không có sức mạnh, yếu ớt, không có đại lực như thiện,” với câu “niyato ekasmiṃyeva attabhāve” (được xác định chỉ trong một kiếp sống). Nếu không, định pháp tà tánh cũng sẽ trở nên tuyệt đối giống như định pháp chánh tánh. Nếu vậy, sự giải thích về cọc trụ trong vòng luân hồi là như thế nào? Ngài nói: “āsevanavasena pana” (nhưng do sự thực hành), v.v... Do đó, giống như đã được nói: “sakiṃ nimuggo nimuggova hoti” (một khi đã chìm là chìm luôn), sự giải thích về cọc trụ trong vòng luân hồi cũng như vậy. Thật vậy, không thể nói rằng người này, do duyên vào các điều kiện nào đó mà đã đi vào quan kiến này hay quan kiến kia, lại không thể ngóc đầu lên khỏi đó khi duyên vào các điều kiện đối nghịch vào một lúc nào đó. Do đó, đã được nói là “yebhuyyena” (phần lớn là vậy).

ตสฺมาติ ยสฺมา เอวํ สํสารขาณุภาวสฺสปิ ปจฺจโย อกลฺยาณชโน, ตสฺมา. ภูติกาโมติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถานํ วเสน อตฺตโน คุเณหิ วฑฺฒิกาโม. ยํ ปเนตฺถ เกจิ วทนฺติ ‘‘ยถา จิรกาลภาวนาย ปริปากูปคมลทฺธพลตฺตา อุปนิสฺสยกุสลา อกุสเล สพฺพโส สมุจฺฉินฺทนฺติ, เอวํ อกุสลธมฺมา ตโตปิ จิรกาลภาวนาสมฺภวโต ลทฺธพลา หุตฺวา กทาจิ กุสลธมฺเมปิ สมุจฺฉินฺทนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา ทฬฺหมิจฺฉาภินิเวสสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส วฏฺฏขาณุกภาวโชตนาปิ สมตฺถิตา โหตี’’ติ ยถา ตํ ‘‘วสฺสภญฺญานํ ทิฏฺฐี’’ติ, ตํ น, มิจฺฉตฺตนิยตธมฺมานํ จิรกาลภาวนามตฺเตน น ปฏิปกฺขสฺส ปชหนสมตฺถตา, อถ โข ธมฺมตาสิทฺเธน ปจฺจยวิเสสาหิตสามตฺถิเยน อตฺตโน ปหายกสภาเวน ปหายกภาโว ภาวนากุสลานํเยว วุตฺโต, อกุสลานํเยว จ ปหาตพฺพภาโว ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺพา’’ติอาทินา นเยน, อกุสลานํเยว ทุพฺพลภาโว ‘‘อพลานํ พลียนฺตี’’ติอาทินา (สุ. นิ. ๗๗๖; มหานิ. ๕) (ยุตฺตินาปิ นามโต วา อธิคมนิโย อาโลโก อาโลกภาวโต พาหิรารเณกา วิย น เจตฺถ ปฏิญฺญตฺเต ภาเวสตา โสตุโน อาสํกิตพฺพา วิเสสวสฺส สาเธตพฺพโต สามญฺญสฺส จ โสตุภาเวน อธิปฺเปตตฺตา เวท-สทฺทสฺส โลโป ทีเป สภาเว สาธเน ยถา ตํ สทฺทยภาวสฺส นาปิ วิสุทฺธกอนุมานาทิวิโรธสมฺภาวโต. น หิ สกฺกา อนฺตราโลกสฺส พาหิราโลกสฺส วิย รูปกายํ อุปาทาย รูปตา จกฺขุวิญฺเญยฺยตฺตาทิเก ปติฏฺฐาเปตุํ สกฺกาติ วุตฺตํ, นนุปิ อนฺตราโลโก อวิคฺคหตฺตา เวทนา วิยาติ สทฺเธว ญาณาโลกสฺส อวิชฺชนฺธการา วิย วิธมนิยภาเว สพฺเพสมฺปิ กุสลธมฺมานํ เกนจิปิ อกุสลธมฺเมน สมุจฺฉินฺทนิยตา สิทฺธาว โหติ). วฏฺฏขาณุกโจทนาย ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมวาติ ติฏฺฐเตสา พาลชนวิกตฺถนา.

“Tasmā” (do đó) có nghĩa là: vì người xấu là duyên cho trạng thái làm cọc trụ trong luân hồi, do đó. “Bhūtikāmo” (người mong cầu sự tăng trưởng) có nghĩa là người mong muốn tăng trưởng các phẩm chất của mình về phương diện lợi ích hiện tại, đời sau, và mục đích tối hậu. Ở đây, có một số người nói rằng: “Giống như các pháp thiện có cận y duyên, do đã có được sức mạnh nhờ sự tu tập lâu dài và đạt đến sự thuần thục, nên đoạn trừ hoàn toàn các pháp bất thiện; cũng vậy, các pháp bất thiện, do có thể được tu tập lâu dài hơn nữa mà có được sức mạnh, đôi khi cũng đoạn trừ các pháp thiện. Và làm như vậy, sự giải thích về trạng thái làm cọc trụ trong vòng luân hồi của người có tà kiến và sự chấp thủ kiên cố cũng được chứng minh.” Điều đó giống như là “quan kiến của những kẻ ngu dốt,” điều đó không đúng. Các pháp thuộc định pháp tà tánh chỉ bằng sự tu tập lâu dài không có khả năng đoạn trừ pháp đối nghịch. Trái lại, trạng thái đoạn trừ, do tự tánh đoạn trừ của nó, chỉ được nói đến đối với các pháp thiện tu tập, thông qua năng lực được phú cho bởi các duyên đặc biệt đã được thành tựu theo pháp tánh. Và trạng thái cần được đoạn trừ chỉ được nói đến đối với các pháp bất thiện, theo phương pháp “cần được đoạn trừ bằng kiến,” v.v...; và trạng thái yếu ớt chỉ được nói đến đối với các pháp bất thiện, qua câu “abalānaṃ balīyanti” (chúng mạnh đối với những kẻ yếu), v.v... (Về mặt lý luận, ánh sáng cần được chứng ngộ qua danh xưng hoặc trí tuệ, do bản chất là ánh sáng, không giống như khu rừng bên ngoài. Ở đây, không nên nghi ngờ về sự tồn tại của một thực thể trong khái niệm được tuyên bố, vì một điều đặc biệt cần được chứng minh và cái chung được coi là đối tượng nghe. Sự biến mất của từ 'veda' trong 'dīpe' là trong ý nghĩa về bản chất, về bằng chứng, giống như sự tồn tại của âm thanh đó. Cũng không có khả năng mâu thuẫn với suy luận thuần túy, v.v... Thật vậy, không thể thiết lập được tính chất sắc pháp đối với sắc thân dựa vào ánh sáng bên trong giống như đối với ánh sáng bên ngoài, về phương diện là đối tượng của nhãn thức, v.v... Chẳng phải ánh sáng bên trong, do không có hình thể, giống như thọ hay sao? Nếu như vậy, thì trạng thái cần được xua tan của ánh sáng trí tuệ, giống như bóng tối vô minh, thì sự đoạn trừ tất cả các pháp thiện bởi bất kỳ pháp bất thiện nào cũng sẽ được thành tựu). Điều cần nói về sự chất vấn liên quan đến cọc trụ trong vòng luân hồi đã được nói ở dưới. Lời khoác lác của những kẻ ngu dốt này hãy để đó.

๑๐๓. ฌานจิตฺตมยาติ [Pg.58] รูปาวจรชฺฌานจิตฺเตน นิพฺพตฺตา. ตถา หิ เตสํ วิเสเสน ฌานมนสา นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘มโนมยา’’ติ วุตฺตา, อวิเสเสน ปน อภิสงฺขารมนสา สพฺเพปิ สตฺตา มโนมยา เอว. สญฺญามยาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เตนาห ‘‘อรูปชฺฌานสญฺญายา’’ติ. อยนฺติ รูปิตาภาวปฏิปชฺชนกปุคฺคโล. อปฺปฏิลทฺธชฺฌาโนติ อนธิคตรูปชฺฌาโน. ตสฺสปีติ ตกฺกิโนปิ. รูปชฺฌาเน กงฺขา นตฺถิ อนุสฺสววเสน ลทฺธวินิจฺฉยตฺตา.

103. “Jhānacittamaya” (do tâm thiền tạo) có nghĩa là được tạo ra bởi tâm thiền sắc giới. Thật vậy, vì các chúng sanh ấy được tạo ra một cách đặc biệt bởi tâm thiền, nên được gọi là “manomayā” (do ý tạo). Nhưng một cách không đặc biệt, tất cả chúng sanh đều là do ý tạo bởi tâm hành. “Saññāmaya” (do tưởng tạo) ở đây cũng theo phương pháp tương tự. Do đó, ngài nói “arūpajjhānasaññāya” (bởi tưởng của thiền vô sắc). “Ayaṃ” (vị này) là người đang thực hành để đạt đến trạng thái không có sắc. “Appaṭiladdhajjhāno” (người chưa đắc thiền) có nghĩa là người chưa chứng đắc thiền sắc giới. “Tassapi” (đối với người ấy cũng vậy) có nghĩa là đối với người chỉ suy luận cũng vậy. Không có sự nghi ngờ về thiền sắc giới vì đã có được sự quyết định thông qua truyền khẩu.

๑๐๔. สาราคายาติ สราคภาวาย. สนฺติเกติ สมีเป, น ถามคตา ทิฏฺฐินาติทูรตฺตา สราคา, น สมฺปยุตฺตตฺตา. สา หิ น ถามคตา วฏฺฏปริยาปนฺเนสุ ธมฺเมสุ รชฺชตีติ วิญฺญายตีติ อาห – ‘‘ราควเสน วฏฺเฏ รชฺชนสฺสา’’ติ. สพฺเพปิ สํโยชนา ตณฺหาวเสเนว สมฺภวนฺตีติ อาห – ‘‘ตณฺหาวเสน สํโยชนตฺถายา’’ติ. อารุปฺเป ปนสฺส กงฺขา นตฺถีติ อนุสฺสววเสน ลทฺธนิจฺฉยํ สนฺธาย วุตฺตํ. กามํ ทุคฺคติทุกฺขานํ เอกนฺตสํวตฺตเนน นตฺถิกทิฏฺฐิอาทีนํ อปณฺณกตา ปากฏา เอว, นิปฺปริยาเยน ปน อนวชฺชสฺส อตฺถสฺส เอกนฺตสาธกํ อปณฺณกนฺติ กตฺวา โจทนา, สาวชฺชสฺสปิ อตฺถสฺส สาธเน เอกํสิกภาวํ คเหตฺวา ปริหาโร. เตนาห ‘‘คหณวเสนา’’ติอาทิ. เตน รุฬฺหีวเสน ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทีนิ อปณฺณกงฺคานิ ชาตานีติ ทสฺเสติ.

104. "Sārāgāya" có nghĩa là "sarāgabhāvāya" (cho trạng thái có tham ái). "Santike" có nghĩa là "samīpe" (gần gũi), không phải là tà kiến đã vững mạnh (thāmagatā) do không quá xa rời (tham ái), nên gọi là "sarāgā" (có tham ái), chứ không phải do tương ưng. Thật vậy, tà kiến ấy chưa vững mạnh mà vẫn tham đắm trong các pháp thuộc vòng luân hồi, do đó được hiểu như vậy, nên nói rằng: "do tham đắm trong vòng luân hồi bởi năng lực của tham ái". Lại nữa, vì tất cả các kiết sử đều sanh khởi do năng lực của ái dục, nên nói rằng: "với mục đích trói buộc bởi năng lực của ái dục". Còn câu "ở cõi Vô Sắc, vị ấy không có hoài nghi" được nói với ý chỉ sự xác quyết có được qua việc nghe truyền khẩu. Mặc dù tính chất không chắc chắn (apaṇṇakatā) của các tà kiến như đoạn kiến v.v... là điều hiển nhiên vì chúng hoàn toàn dẫn đến khổ ở ác thú, nhưng sự chất vấn được đưa ra với ý rằng "apaṇṇaka" (chắc chắn) là điều hoàn toàn chứng minh cho ý nghĩa vô tội một cách không phân biệt. Lời giải đáp được đưa ra bằng cách chấp nhận tính chất nhất quán trong việc chứng minh cả ý nghĩa có tội. Do đó, ngài nói: "do năng lực chấp thủ" v.v... Qua đó, ngài chỉ ra rằng các (tà kiến) như "không có sự bố thí" v.v... đã trở thành các thành phần không chắc chắn theo cách dùng thông thường.

๑๐๕. เหฏฺฐา ตโย ปุคฺคลาว โหนฺตีติ อตฺตนฺตโป ปรนฺตโปติ อิมสฺมึ จตุกฺเก เหฏฺฐา ตโย ปุคฺคลา โหนฺติ. ยถาวุตฺตา ปญฺจปิ ปุคฺคลา ทุปฺปฏิปนฺนาว, ตโต อตฺถิกวาทาทโย ปญฺจปุคฺคลา สมฺมาปฏิปนฺนตาย อิมสฺมึ จตุกฺเก เอโก จตุตฺถปุคฺคโลว โหติ. เอตมตฺถํ ทสฺเสตุนฺติ อิธ เหฏฺฐา วุตฺตปุคฺคลปญฺจกทฺวยํ อิมสฺมึ จตุกฺเก เอว สงฺคหํ คจฺฉตีติ วิภาเคน ทุปฺปฏิปตฺติสุปฺปฏิปตฺติโย ทสฺเสตุํ ภควา อิมํ เทสนํ อารภีติ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

105. "Chỉ có ba hạng người ở dưới" có nghĩa là trong pháp tứ cú này về người tự hành khổ, người hành khổ kẻ khác v.v..., có ba hạng người ở dưới. Năm hạng người đã được nói đến đều là những người thực hành sai lạc. Do đó, năm hạng người như người theo thuyết hiện hữu v.v..., do thực hành đúng đắn, trở thành một hạng người thứ tư duy nhất trong pháp tứ cú này. Để chỉ rõ ý nghĩa này, ở đây, hai nhóm năm hạng người đã được đề cập ở dưới được thu nhiếp vào chính trong pháp tứ cú này. Để phân biệt và chỉ ra sự thực hành sai lạc và sự thực hành đúng đắn, Đức Thế Tôn đã bắt đầu bài thuyết pháp này. Điều gì ở đây không được phân tích về mặt ý nghĩa thì cũng dễ dàng liễu tri.

อปณฺณกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn áo trong bài chú giải kinh Apaṇṇaka đã hoàn tất.

นิฏฺฐิตา จ คหปติวคฺควณฺณนา.

Và phần chú giải phẩm Gia Chủ đã kết thúc.

๒. ภิกฺขุวคฺโค

2. Phẩm Tỳ Khưu

๑. อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Giáo giới La Hầu La ở Ambalaṭṭhikā

๑๐๗. อมฺพลฏฺฐิกายนฺติ [Pg.59] เอตฺถ อมฺพลฏฺฐิกา วุจฺจติ สุชาโต ตรุณมฺพรุกฺโข, ตสฺส ปน อวิทูเร กโต ปาสาโท อิธ ‘‘อมฺพลฏฺฐิกา’’ติ อธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘เวฬุวนวิหารสฺสา’’ติอาทิ. ปธานฆรสงฺเขเปติ ภาวนาเคหปฺปกาเร โยคีนํ เคเหติ อตฺโถ. ติขิโณว โหติ, น ตสฺส ติขิณภาโว เกนจิ กาตพฺโพ สภาวสิทฺธตฺตา. เอวเมว อตฺตโน วิมุตฺติปริปาจนกมฺมุนา ติกฺขวิสทภาวปฺปตฺติยา อยมฺปิ อายสฺมา…เป… ตตฺถ วิหาสิ. ปกติปญฺญตฺตเมวาติ ปกติยา ปญฺญตฺตํ พุทฺธานํ อุปคมนโต ปุเรตรเมว จาริตฺตวเสน ปญฺญตฺตํ.

107. Trong câu "Ambalaṭṭhikāyaṃ", "ambalaṭṭhikā" được gọi là cây xoài non mọc tốt. Tuy nhiên, ở đây, "ambalaṭṭhikā" được hiểu là một tòa lâu đài được xây dựng không xa cây ấy. Do đó, ngài nói: "của tu viện Veḷuvana" v.v... "Padhānagharasaṅkhepe" có nghĩa là trong loại nhà thiền định, tức là nhà của các vị hành giả. "Vị ấy vốn đã sắc bén", sự sắc bén của vị ấy không do ai tạo ra, vì nó đã tự nhiên thành tựu. Cũng vậy, do nghiệp làm cho giải thoát của mình được thuần thục, vị tôn giả này cũng đã đạt đến trạng thái sắc bén và trong sáng... vân vân... và đã trú tại nơi ấy. "Pakatipaññattameva" có nghĩa là được quy định một cách tự nhiên, được quy định theo thông lệ ngay cả trước khi đến gần các vị Phật.

๑๐๘. อุทกํ อเนน ธียติ, ฐปียติ วา เอตฺถาติ อุทกาธานํ. อุทกฏฺฐานนฺติ จ ขุทฺทกภาชนํ. ‘‘โอวาททานตฺถํ อามนฺเตสี’’ติ วตฺวา ตํ ปนสฺส โอวาททานํ น อิเธว, อถ โข พหูสุ ฐาเนสุ พหุกฺขตฺตุํ ปวตฺติตนฺติ ตานิ ตานิ สงฺเขปโต ทสฺเสตฺวา อิธ สํวณฺณนตฺถํ ‘‘ภควตา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

108. "Udakādhānaṃ" là vật mà nước được chứa đựng bởi nó, hoặc được đặt trong đó. "Udakaṭṭhānaṃ" cũng là một vật chứa nhỏ. Sau khi nói rằng "Ngài gọi đến để ban lời giáo giới", nhưng việc ban lời giáo giới của ngài không chỉ diễn ra ở đây, mà đã diễn ra nhiều lần ở nhiều nơi. Sau khi chỉ ra vắn tắt những điều ấy, để chú giải ở đây, câu "bhagavatā hi" (thật vậy, bởi Đức Thế Tôn) v.v... đã được nói đến.

ตตฺถ สพฺพพุทฺเธหิ อวิชหิตนฺติ อิมินา สพฺเพสํ พุทฺธานํ สาสเน กุมารปญฺหา นาม โหตีติ ทสฺเสติ. เอเกกโต ปฏฺฐาย ยาว ทสกา ปวตฺตา ทส ปุจฺฉา เอตสฺสาติ ทสปุจฺฉํ, เอเกกโต ปฏฺฐาย ยาว ทสกา เอกุตฺตรวเสน ปวตฺตํ วิสฺสชฺชนตฺถาย ปญฺจปณฺณสวิสฺสชฺชนํ สามเณรปญฺหนฺติ สมฺพนฺโธ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรมตฺถโชติกายํ ขุทฺทกฏฺฐกถายํ (ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๔.กุมารปญฺหวณฺณนา) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อนาทีนวทสฺสิตาย อภิณฺหํ มุสา สมุทาจรณโต ‘‘ปิยมุสาวาทา’’ติ วุตฺตํ, อุทกาวเสสฉฑฺฑนอุทกาธานนิกุชฺชนอุกฺกุชฺชนทสฺสนสญฺญิตา จตสฺโส อุทกาธานูปมาโย สพฺพสฺส ยุทฺธกมฺมสฺส อกรณกรณวเสน ทสฺสิตา ทฺเว หตฺถิอุปมาโย.

Trong đó, câu "không bị tất cả các vị Phật từ bỏ" chỉ ra rằng trong giáo pháp của tất cả các vị Phật đều có các câu hỏi gọi là "Kumārapañhā" (Vấn Đề của Đồng Tử). "Dasapucchaṃ" là mười câu hỏi, bắt đầu từ một cho đến mười. "Sāmaṇerapañhaṃ" (Vấn Đề của Sa Di) là năm mươi lăm câu trả lời nhằm mục đích giải đáp, tiến hành theo cách tăng dần từ một cho đến mười, cần được hiểu trong mối liên hệ như vậy. Điều cần nói ở đây nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong Paramatthajotikā, tức là chú giải Khuddakapāṭha (Tiểu Tụng). "Piyamusāvādā" (ưa thích nói dối) được nói đến do thường xuyên nói dối vì không thấy sự nguy hại. Bốn ví dụ về đồ chứa nước được gọi tên bằng cách chỉ ra việc đổ đi phần nước còn lại, úp đồ chứa nước xuống, và lật ngửa nó lên. Hai ví dụ về con voi được chỉ ra qua phương diện làm và không làm tất cả các hành động chiến đấu.

ตตฺถ ราหุลสุตฺตนฺติ สุตฺตนิปาเต อาคตํ ราหุลสุตฺตํ (สุ. นิ. ๓๓๗ อาทโย). อภิณฺโหวาทวเสน วุตฺตนฺติ อิมินา อนฺตรนฺตรา ตํ สุตฺตํ กเถตฺวา ภควา เถรํ โอวทตีติ ทสฺเสติ. อิทญฺจ ปนาติ อิทํ ยถาวุตฺตํ ภควโต ตํตํกาลานุรูปํ อตฺตโน โอวาททานํ สนฺธาย. พีชนฺติ อณฺฑํ. ปสฺสสิ นูติ [Pg.60] นุ-สทฺโท อนุชานเน, นนุ ปสฺสสีติ อตฺโถ. สจฺจธมฺมํ ลงฺฆิตฺวา ฐิตสฺส กิญฺจิปิ อกตฺตพฺพํ นาม ปาปํ นตฺถีติ อาห – ‘‘สมฺปชานมุสาวาเท สํวรรหิตสฺส โอปมฺมทสฺสนตฺถํ วุตฺตา’’ติ. ตถา หิ –

Trong đó, "Rāhulasutta" là kinh La Hầu La (Rāhula) trong Kinh Tập (Suttanipāta). "Được nói do sự giáo giới thường xuyên" chỉ ra rằng Đức Thế Tôn thỉnh thoảng lại thuyết kinh ấy để giáo giới vị trưởng lão. Và câu "Idañca pana" (còn điều này) là nói đến việc Đức Thế Tôn tự mình ban lời giáo giới phù hợp với từng thời điểm như đã được nói. "Bījaṃ" có nghĩa là trứng. "Passasi nu", từ "nu" ở đây có nghĩa là hỏi ý, nghĩa là "con có thấy chăng?". Đối với người đã vi phạm Chân Pháp, không có điều ác nào là không thể làm, nên nói rằng: "được nói ra nhằm mục đích chỉ ra ví dụ cho người không có sự thu thúc trong việc cố ý nói dối". Thật vậy:

‘‘เอกํ ธมฺมมตีตสฺส, มุสาวาทิสฺส ชนฺตุโน;

วิติณฺณปรโลกสฺส, นตฺถิ ปาปมการิย’’นฺติ. (ธ. ป. ๑๗๖);

"Người đã vi phạm một pháp, là người nói dối, người đã từ bỏ đời sau, thì không có điều ác nào không thể làm." (Pháp Cú 176);

อุรุฬฺหวาติ อุรุฬฺโห หุตฺวา อุสฺสิโต. โส ปน ทมวเสน อภิรุยฺห วฑฺฒิโต อาโรหนโยคฺโย จ โหตีติ อาห ‘‘อภิวฑฺฒิโต อาโรหสมฺปนฺโน’’ติ. อาคตาคเตติ อตฺตโน โยคฺยปเทสํ อาคตาคเต. ปฏิเสนาย ผลกโกฏฺฐกมุณฺฑปาการาทโยติ ปฏิเสนาย อตฺตโน อารกฺขตฺถาย ฐปิเต ผลกโกฏฺฐเก เจว อุทฺธจฺฉทปาการาทิเก จ. เอตํ ปเทสนฺติ เอตํ ปรเสนาปเทสํ. เอตฺตเกนาติ โอโลกนมตฺเตน. ตสฺส โอโลกนาการทสฺสเนเนว. สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ เสนานีกํ ทฺเวธา ภิชฺชติ, ตีรปาติกํ มทฺทิตํ หุตฺวา ปทาตา หุตฺวา ทฺเวธา หุตฺวา ปลายนฺติ. กณฺเณหิ ปหริตฺวาติ ปเคว สรานํ อาคมนสทฺทํ อุปธาเรตฺวา ยถา เวโค น โหติ, เอวํ สมุฏฺฐาเปตฺวา เตหิ ปหริตฺวา ปาตนํ. ปฏิหตฺถิปฏิอสฺสาติอาทินา ปจฺเจกํ ปติ-สทฺโท โยเชตพฺโพติ. ทีฆาสิลฏฺฐิยาติ ทีฆลตาย อสิลฏฺฐิยา.

Uruḷhavā có nghĩa là đã leo lên, đã được nâng lên. Lại nữa, con vật ấy do được huấn luyện nên đã leo lên, đã trưởng thành, và cũng thích hợp cho việc cỡi, vì thế đã nói rằng ‘được tăng trưởng tốt, thành tựu trong việc cỡi.’ Āgatāgate có nghĩa là ở mỗi nơi thích hợp mà nó đã đi đến. Paṭisenāya phalakakoṭṭhakamuṇḍapākārādayo có nghĩa là các thành lũy bằng ván và các tường thành trơ trụi v.v... được quân địch dựng lên để tự bảo vệ. Etaṃ padesaṃ có nghĩa là vùng đất này của quân địch. Ettakena có nghĩa là chỉ bằng cái nhìn. Chỉ bằng việc nhìn thấy tướng mạo của nó. Dù trăm hay ngàn đạo quân cũng bị chia làm hai, bị nghiền nát bên bờ, bị đánh tan, bị chia làm hai rồi bỏ chạy. Kaṇṇehi paharitvā có nghĩa là đã nghe trước âm thanh của các mũi tên đang đến, đã tự phấn chấn lên để không bị hoảng loạn, rồi dùng tai (vẫy tai) mà đánh cho rơi rụng. Trong câu paṭihatthipaṭiassā v.v..., từ pati nên được áp dụng cho mỗi thành phần. Dīghāsilaṭṭhiyā có nghĩa là cây gậy có gắn lưỡi kiếm với cán dài.

กรเณติ กมฺมกรเณ. มญฺญติ หตฺถาโรโห. อยมุคฺครนฺติ ตาทิเส กาเล คหิตมุคฺครํ. โอโลเกตฺวาติ ญาณจกฺขุนา ทิสฺวา, อภิณฺหํ สมฺปชญฺญํ อุปฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ.

Karaṇe có nghĩa là trong khi thực hiện hành động. Người quản tượng suy nghĩ. Ayamuggaraṃ có nghĩa là cây chùy được cầm vào lúc như thế. Oloketvā có nghĩa là đã nhìn thấy bằng tuệ nhãn, nghĩa là đã thiết lập sự tỉnh giác thường xuyên.

๑๐๙. สสกฺกนฺติ ปสฺสิตุํ ยุตฺตํ กตฺวา อุสฺสาหํ ชเนตฺวา น กรณียํ, ตาทิสํ นิยมโต อกตฺตพฺพํ โหตีติ อาห ‘‘เอกํเสเนว น กาตพฺพ’’นฺติ. ปฏิสํหเรยฺยาสีติ กรณโต สงฺโกจํ อาปชฺเชยฺยาสิ. ยถาภูโต อสนฺโต นิวตฺโต อกโรนฺโต นาม โหตีติ อาห ‘‘นิวตฺเตยฺยาสิ มา กเรยฺยาสี’’ติ. อนุปเทยฺยาสีติ อนุพลปฺปทายี ภเวยฺยาสิ. เตนาห ‘‘อุปตฺถมฺเภยฺยาสี’’ติ. ตํ ปน อนุพลปฺปทานํ อุปตฺถมฺภนํ ปุนปฺปุนํ กรณเมวาติ อาห ‘‘ปุนปฺปุนํ กเรยฺยาสี’’ติ[Pg.61]. สิกฺขมาโนติ ตํเยว อธิสีลสิกฺขํ ตนฺนิสฺสยญฺจ สิกฺขาทฺวยํ สิกฺขนฺโต สมฺปาเทนฺโต.

109. Sasakkaṃ có nghĩa là đã làm cho thích hợp để được thấy, đã phát sinh nỗ lực, là việc không nên làm; việc như thế chắc chắn không được làm, vì thế đã nói rằng ‘nhất quyết không được làm.’ Paṭisaṃhareyyāsi có nghĩa là ngươi nên rút lui khỏi việc làm ấy. Người như thế nào không tồn tại, đã quay lui, được gọi là người không làm, vì thế đã nói rằng ‘ngươi nên quay lui, ngươi đừng làm.’ Anupadeyyāsi có nghĩa là ngươi nên là người cung cấp sức mạnh hỗ trợ. Do đó, đã nói rằng ‘ngươi nên nâng đỡ.’ Lại nữa, việc cung cấp sức mạnh hỗ trợ, việc nâng đỡ ấy chính là làm đi làm lại, vì thế đã nói rằng ‘ngươi nên làm đi làm lại.’ Sikkhamāno có nghĩa là người đang học tập, đang thành tựu chính học giới về tăng thượng giới ấy và hai học giới phụ thuộc vào nó.

๑๑๑. กิตฺตเก ปน ฐาเนติ กิตฺตเก ฐาเน ปวตฺตานิ. อวิทูเร เอว ปวตฺตานีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกสฺมึ ปุเรภตฺเตเยว โสเธตพฺพานี’’ติ อาห. เอวญฺหิ ตานิ สุโสธิตานิ โหนฺติ สุปริสุทฺธานิ. ปเรสํ อปฺปิยํ ครุํ คารยฺหํ, ยถาวุตฺตฏฺฐานโต ปน อญฺญํ วา กมฺมฏฺฐานมนสิกาเรเนว กายกมฺมาทีนิ ปริโสธิตานิ โหนฺตีติ น คหิตํ. ปฏิฆํ วาติ เอตฺถ วา-สทฺเทน อสมเปกฺขเณ โมหสฺส สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

111. Kittake pana ṭhāne có nghĩa là đã khởi lên ở bao nhiêu nơi? Để chỉ ra rằng chúng đã khởi lên không xa, đã nói rằng ‘chúng nên được thanh lọc chỉ trong một buổi sáng.’ Vì như vậy chúng mới được thanh lọc tốt, được hoàn toàn trong sạch. Điều không vừa ý, nặng nề, đáng bị khiển trách đối với người khác; nhưng ngoài nơi đã được nói đến, hoặc việc cho rằng các thân nghiệp v.v... được thanh lọc chỉ bằng cách tác ý đến đề mục thiền định thì không được chấp nhận. Trong câu paṭighaṃ vā, ở đây bằng từ vā với ý nghĩa không liên kết, cần phải hiểu là có bao gồm cả si.

๑๑๒. วุตฺตนเยน กายกมฺมาทิปริโสธนํ นาม อิเธว, น อิโต พหิทฺธาติ อาห ‘‘พุทฺธา…เป… สาวกา วา’’ติ. เต หิ อตฺถโต สมณพฺราหฺมณา วาติ. ตสฺมาติ ยสฺมา สพฺพพุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวเกหิ อารุฬฺหมคฺโค, ราหุล, มยา ตุยฺหํ อาจิกฺขิโต, ตสฺมา. เตน อนุสิกฺขนฺเตน ตยา เอวํ สิกฺขิตพฺพนฺติ โอวาทํ อทาสิ. เสสํ วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว.

112. Việc thanh lọc thân nghiệp v.v... theo phương pháp đã nói chính là ở đây, không phải ở bên ngoài, vì thế đã nói rằng ‘chư Phật... cho đến... hoặc các vị Thinh văn.’ Vì các vị ấy, về thực chất, là các vị Sa-môn và Bà-la-môn. Tasmā (cho nên) có nghĩa là: vì con đường đã được tất cả chư Phật, chư Phật Độc Giác, và các vị Thinh văn bước lên đã được ta giải thích cho ngươi, này Rāhula, cho nên... Ngài đã ban lời giáo huấn rằng: ‘Do đó, ngươi, người đang theo học, nên học tập như vậy.’ Phần còn lại dễ hiểu vì theo phương pháp đã được trình bày.

อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา

Giải Thích Ý Nghĩa Sâu Kín Của Bài Chú Giải Kinh Giáo Giới La-hầu-la ở Ambalaṭṭhikā

สมตฺตา.

Hoàn tất.

๒. มหาราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา

2. Chú Giải Kinh Đại Giáo Giới La-hầu-la

๑๑๓. อิริยาปถานุพนฺธเนนาติ อิริยาปถคมนานุพนฺธเนน, น ปฏิปตฺติคมนานุพนฺธเนน. อญฺญเมว หิ พุทฺธานํ ปฏิปตฺติคมนํ อญฺญํ สาวกานํ. วิลาสิตคมเนนาติ – ‘‘ทูเร ปาทํ น อุทฺธรติ, น อจฺจาสนฺเน ปาทํ นิกฺขิปติ, นาติสีฆํ คจฺฉติ นาติสณิก’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๔.๒๔๓; อุทา. อฏฺฐ. ๗๖; สารตฺถ. ฏี. มหาวคฺค ๓.๒๘๕) วุตฺเตน สภาวสีเลน พุทฺธานํ จาตุริยคมเนน. ตเทว หิ สนฺธาย ‘‘ปเท ปทํ นิกฺขิปนฺโต’’ติ วุตฺตํ. ปทานุปทิโกติ ราหุลตฺเถรสฺสปิ ลกฺขณปาริปูริยา ตาทิสเมว คมนนฺติ ยตฺตกํ ปเทสํ อนฺตรํ อทตฺวา ภควโต ปิฏฺฐิโต คนฺตุํ อารทฺโธ, สพฺพตฺถ ตเมว คมนปทานุปทํ คจฺฉตีติ ปทานุปทิโก.

113. Iriyāpathānubandhanena có nghĩa là bằng cách đi theo oai nghi, không phải bằng cách đi theo đường lối thực hành. Vì đường lối thực hành của chư Phật là một đằng, của các vị Thinh văn là một nẻo. Vilāsitagamanena có nghĩa là – bằng dáng đi uyển chuyển của chư Phật, vốn là bản tánh tự nhiên của các ngài, được nói đến qua các câu như: ‘Không nhấc chân quá xa, không đặt chân quá gần, không đi quá nhanh, không đi quá chậm’ v.v... (saṃ. ni. aṭṭha. 3.4.243; udā. aṭṭha. 76; sārattha. ṭī. mahāvagga 3.285). Chính vì liên quan đến điều đó mà câu ‘đặt chân nối tiếp chân’ đã được nói đến. Padānupadiko có nghĩa là: do sự viên mãn các tướng tốt, dáng đi của trưởng lão Rāhula cũng giống như vậy; khi đã bắt đầu đi theo sau lưng Đức Thế Tôn mà không để khoảng cách bao nhiêu, ở mọi nơi ngài đều đi theo đúng dấu chân của dáng đi ấy, vì thế gọi là padānupadiko (người đi theo dấu chân).

วณฺณนาภูมิ [Pg.62] จายํ ตตฺถ ภควนฺตํ เถรญฺจ อเนกรูปาหิ อุปมาหิ วณฺเณนฺโต ‘‘ตตฺถ ภควา’’ติอาทิมาห. นิกฺขนฺตคชโปตโก วิย วิโรจิตฺถาติ ปทํ อาเนตฺวา โยชนา. เอวํ ตํ เกสรสีโห วิยาติอาทีสุปิ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ตารกราชา นาม จนฺโท. ทฺวินฺนํ จนฺทมณฺฑลานนฺติอาทิ ปริกปฺปวจนํ, พุทฺธาเวณิกสนฺตกํ วิย พุทฺธานํ อากปฺปโสภา อโหสิ, อโห สิรีสมฺปตฺตีติ โยชนา.

Và đây là phần mô tả, trong đó, khi mô tả Đức Thế Tôn và vị trưởng lão bằng nhiều ví dụ khác nhau, ngài đã nói ‘Ở đó, Đức Thế Tôn...’ v.v... Cần phải đem từ virocittha (tỏa sáng) vào để kết cấu câu: ‘tỏa sáng như một con voi con vừa đi ra.’ Tương tự, cũng cần phải đem (từ ấy) vào để kết cấu trong các câu như ‘giống như con sư tử có bờm’ v.v... Tārakarājā (vua của các vì sao) có nghĩa là mặt trăng. Câu ‘của hai vầng trăng’ v.v... là lời nói tưởng tượng; cách kết cấu là: ‘vẻ rực rỡ trong tướng mạo của chư Phật giống như là tài sản riêng biệt của chư Phật, ôi, thật là một sự thành tựu huy hoàng!’

อาทิยมานาติ คณฺหนฺติ. ‘‘ปจฺฉา ชานิสฺสามา’’ติ น อชฺชุเปกฺขิตพฺโพ. อิทํ น กตฺตพฺพนฺติ วุตฺเตติ อิทํ ปาณอติปาตนํ น กตฺตพฺพนฺติ วุตฺเต อิทํ ทณฺเฑน วา เลฑฺฑุนา วา วิเหฐนํ น กตฺตพฺพํ, อิทํ ปาณินา ทณฺฑกทานญฺจ อนฺตมโส กุชฺฌิตฺวา โอโลกนมตฺตมฺปิ น กตฺตพฺพเมวาติ นยสเตนปิ นยสหสฺเสนปิ ปฏิวิชฺฌติ, ตถา อิธ ตาว สมฺมชฺชนํ กตฺตพฺพนฺติ วุตฺเตปิ ตตฺถ ปริภณฺฑกรณํ วิหารงฺคณสมฺมชฺชนํ กจวรฉฑฺฑนํ วาลิกาสมกิรณนฺติ เอวมาทินา นยสเตน นยสหสฺเสน ปฏิวิชฺฌติ. เตนาห – ‘‘อิทํ กตฺตพฺพนฺติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย’’ติ. ปริภาสนฺติ ตชฺชนํ. ลภามีติ ปจฺจาสีสติ.

Ādiyamānā có nghĩa là họ nắm bắt. Không nên xao lãng với ý nghĩ rằng: ‘Sau này chúng ta sẽ biết.’ Khi được nói rằng: ‘Việc này không nên làm,’ tức là khi được nói rằng: ‘Việc sát sanh này không nên làm,’ thì người ấy thấu hiểu bằng cả trăm hay ngàn phương pháp rằng: ‘Việc làm phiền bằng gậy hay cục đất này không nên làm,’ ‘việc dùng tay đánh đập này,’ và ngay cả ‘chỉ việc nhìn với sự tức giận cũng không nên làm.’ Tương tự, ở đây, ngay cả khi được nói rằng: ‘Nên quét dọn,’ thì người ấy cũng thấu hiểu bằng cả trăm hay ngàn phương pháp như là: ‘việc chuẩn bị các vật dụng,’ ‘việc quét sân tịnh xá,’ ‘việc vứt rác,’ ‘việc rải cát cho đều’ v.v... Do đó, đã nói rằng: ‘Ngay cả khi được nói rằng ‘việc này nên làm,’ thì phương pháp cũng tương tự như vậy.’ Paribhāsanti có nghĩa là sự đe dọa. Labhāmi có nghĩa là người ấy hy vọng.

สพฺพเมตนฺติ สพฺพํ เอตํ มยิ ลพฺภมานํ สิกฺขากามตํ. อภิญฺญายาติ ชานิตฺวา. สหาโยติ รฏฺฐปาลตฺเถรํ สนฺธายาห. โส หิ ภควตา สทฺธาปพฺพชิตภาเว เอตทคฺเค ฐปิโต. ธมฺมารกฺโขติ สตฺถุ สทฺธมฺมรตนานุปาลโก ธมฺมภณฺฑาคาริโก. เปตฺติโยติ จูฬปิตา. สพฺพํ เม ชินสาสนนฺติ สพฺพมฺปิ พุทฺธสาสนํ มยฺหเมว.

Sabbametaṃ có nghĩa là: Tất cả điều này là sự ham muốn học hỏi được tìm thấy nơi tôi. Abhiññāya có nghĩa là sau khi đã biết rõ. Sahāyo là nói đến trưởng lão Rāṭṭhapāla. Vị ấy quả vậy đã được đức Thế Tôn đặt vào địa vị tối thượng về phương diện người xuất gia vì đức tin. Dhammārakkho là người hộ trì kho tàng diệu pháp, người giữ kho tàng Pháp của bậc Đạo Sư. Pettiyo có nghĩa là người chú. Sabbaṃ me jinasāsanaṃ có nghĩa là toàn bộ Phật giáo chính là của ta.

ฉนฺทราคํ ญตฺวาติ ฉนฺทราคํ มม จิตฺเต อุปฺปนฺนํ ญตฺวา. อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเลติ วิหารปริยนฺเต อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูลฏฺฐาเน อนุจฺฉวิเก.

Chandarāgaṃ ñatvā có nghĩa là: Sau khi biết dục tham đã sanh khởi trong tâm của ta. Aññatarasmiṃ rukkhamūle có nghĩa là: Tại một nơi có gốc cây nào đó thích hợp ở cuối khuôn viên tu viện.

ตทาติ อคฺคสาวเกหิ ปสาทาปนกาเล. อญฺญกมฺมฏฺฐานานิ จงฺกมนอิริยาปเถปิ ปิฏฺฐิปสารณกาเลปิ สมิชฺฌนฺติ, น เอวมิทนฺติ อาห – ‘‘อิทมสฺส เอติสฺสา นิสชฺชาย กมฺมฏฺฐานํ อนุจฺฉวิก’’นฺติ. อานาปานสฺสตินฺติ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ.

Tadā là vào lúc các vị Thượng thủ Thinh văn làm cho phát sanh niềm tịnh tín. Các đề mục thiền khác thành tựu ngay cả trong oai nghi kinh hành, ngay cả trong lúc duỗi lưng, nhưng điều này không như vậy, nên đã nói rằng: ‘Đề mục thiền này là thích hợp cho thế ngồi này của vị ấy.’ Ānāpānassati có nghĩa là đề mục thiền niệm hơi thở vô hơi thở ra.

สมสีสี โหตีติ สเจ สมสีสี หุตฺวา น ปรินิพฺพายติ. ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกโรติ โน เจ ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกโรติ. ขิปฺปาภิญฺโญติ ขิปฺปํ ลหุํเยว ปตฺตพฺพฉฬภิญฺโญ.

Samasīsī hoti có nghĩa là: Nếu sau khi là người có hai phần ngang bằng mà không nhập Niết-bàn, vị ấy chứng ngộ sự giác ngộ Độc Giác. Nếu không chứng ngộ sự giác ngộ Độc Giác. Khippābhiñño là người có sáu thắng trí có thể đạt được một cách nhanh chóng, mau lẹ.

ปริปุณฺณาติ [Pg.63] โสฬสสุ อากาเรสุ กสฺสจิปิ อตาปเนน สพฺพโส ปุณฺณา. สุภาวิตาติ สมถภาวนาย วิปสฺสนาภาวนาย จ อนุปุพฺพสมฺปาทเนน สุภาวิตา. คณนาวิธานานุปุพฺพิยา อาเสวิตตฺตา อนุปุพฺพํ ปริจิตา.

Paripuṇṇā có nghĩa là: Tròn đủ hoàn toàn trong mười sáu phương diện do không bị thiêu đốt bởi bất cứ điều gì. Subhāvitā có nghĩa là: Được khéo tu tập do sự thành tựu tuần tự của thiền chỉ và thiền quán. Do đã được thực hành theo thứ tự của phương pháp đếm nên được thực hành tuần tự.

โอมานํ วาติ อวชานนํ อุญฺญาตนฺติ เอวํวิธํ มานํ วา. อติมานํ วาติ ‘‘กึ อิเมหิ, มเมว อานุภาเวน ชีวิสฺสามี’’ติ เอวํ อติมานํ วา กุโต ชเนสฺสตีติ.

Hoặc omānaṃ là loại mạn như là sự khinh miệt, sự coi thường. Hoặc atimānaṃ là: ‘Cần gì những người này, ta sẽ sống chỉ bằng oai lực của ta.’ Làm sao có thể phát sanh hoặc quá mạn như vậy?

๑๑๔. วิสงฺขริตฺวาติ วิสํยุตฺเต กตฺวา, ยถา สงฺคากาเรน คหณํ น คจฺฉติ, เอวํ วินิภุญฺชิตฺวาติ อตฺโถ. มหาภูตานิ ตาว วิตฺถาเรตุ, สมฺมสนูปคตฺตา, อสมฺมสนูปคํ อากาสธาตุํ อถ กสฺมา วิตฺถาเรสีติ อาห ‘‘อุปาทารูปทสฺสนตฺถ’’นฺติ. อาโปธาตุ สุขุมรูปํ. อิตราสุ โอฬาริกสุขุมตาปิ ลพฺภตีติ อาห ‘‘อุปาทารูปทสฺสนตฺถ’’นฺติ. เหฏฺฐา จตฺตาริ มหาภูตาเนว กถิตานิ, น อุปาทารูปนฺติ ตสฺส ปเนตฺถ ลกฺขณหารนเยน อากาสทสฺสเนน ทสฺสิตตา เวทิตพฺพา. เตนาห ‘‘อิมินา มุเขน ตํ ทสฺเสตุ’’นฺติ. น เกวลํ อุปาทารูปคฺคหณทสฺสนตฺถเมว อากาสธาตุ วิตฺถาริตา, อถ โข ปริคฺคหสุขตายปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปริจฺฉินฺทิตพฺพสฺส รูปสฺส นิรวเสสปริยาทานตฺถํ ‘‘อชฺฌตฺติเกนา’’ติ วิเสสนมาห. อากาเสนาติ อากาสธาตุยา คหิตาย. ปริจฺฉินฺนรูปนฺติ ตาย ปริจฺฉินฺทิตกลาปคตมฺปิ ปากฏํ โหติ วิภูตํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ.

114. Visaṅkharitvā có nghĩa là sau khi làm cho không liên kết, nghĩa là sau khi phân tách ra như vậy để không đi đến sự nắm bắt theo cách thức một khối. Trước hết, hãy trình bày chi tiết các đại chủng, vì chúng là đối tượng của sự quán xét. Vậy tại sao lại trình bày chi tiết hư không giới vốn không phải là đối tượng của sự quán xét? Đã nói rằng: ‘Nhằm mục đích cho thấy các sắc y sinh.’ Thủy đại là sắc tế. Trong các đại chủng khác cũng có được cả tính thô và tính tế, nên đã nói rằng: ‘Nhằm mục đích cho thấy các sắc y sinh.’ Ở dưới chỉ có bốn đại chủng được nói đến, không phải sắc y sinh. Do đó, sự được cho thấy của sắc y sinh ấy ở đây cần được hiểu là bằng việc cho thấy hư không theo phương pháp luận về đặc tính. Do đó đã nói: ‘Hãy cho thấy điều đó bằng phương pháp này.’ Hư không giới được trình bày chi tiết không chỉ nhằm mục đích cho thấy sự nắm bắt sắc y sinh, mà còn cũng để cho việc liễu tri được dễ dàng. Để cho thấy điều này, đã nói bắt đầu bằng ‘apica’. Trong đó, đã nói tính từ ‘ajjhattikena’ nhằm mục đích bao hàm không còn sót lại của sắc cần được phân định. Ākāsena có nghĩa là: Khi hư không giới được nắm bắt. Paricchinnarūpaṃ có nghĩa là: Ngay cả những gì thuộc về các tổng hợp được phân định bởi hư không giới ấy cũng trở nên rõ ràng, hiện khởi một cách minh bạch.

อิทานิ วุตฺตเมวตฺถํ สุขคฺคหณตฺถํ คาถาย ทสฺเสติ. ตสฺสาติ อุปาทายรูปสฺส. เอวํ อาวิภาวตฺถนฺติ เอวํ ปริจฺฉินฺนตาย อากาสสฺส วเสน วิภูตภาวตฺถํ. ตนฺติ อากาสธาตุํ.

Bây giờ, ngài cho thấy chính ý nghĩa đã được nói bằng một câu kệ nhằm mục đích dễ nắm bắt. Tassa có nghĩa là của sắc y sinh. Evaṃ āvibhāvatthaṃ có nghĩa là nhằm mục đích làm cho hiển lộ như vậy do được phân định nhờ vào hư không. Taṃ có nghĩa là hư không giới.

๑๑๘. อากาสภาวํ คตนฺติ จตูหิ มหาภูเตหิ อสมฺผุฏฺฐานํ เตสํ ปริจฺเฉทกภาเวน อากาสนฺติ คเหตพฺพตํ คตํ, อากาสเมว วา อากาสคตํ ยถา ‘‘ทิฏฺฐิคตํ (ธ. ส. ๓๘๑; มหานิ. ๑๒), อตฺถงฺคต’’นฺติ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๓๐) จ. อาทินฺนนฺติ อิมนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อาทินฺนํ. เตนาห ‘‘คหิตํ ปรามฏฺฐ’’นฺติ. อญฺญตฺถ กมฺมชํ ‘‘อุปาทินฺน’’นฺติ วุจฺจติ, น ตถา อิธาติ อาห ‘‘สรีรฏฺฐกนฺติ อตฺโถ’’ติ. ปถวีธาตุอาทีสุ [Pg.64] วุตฺตนเยเนวาติ มหาหตฺถิปโทปเม (ม. นิ. ๑.๓๐๐ อาทโย) วุตฺตนยทสฺสนํ สนฺธาย วทติ.

118. Ākāsabhāvaṃ gataṃ có nghĩa là: Đã đi đến chỗ cần được hiểu là hư không do bản chất phân định của chúng, vốn không tiếp xúc với bốn đại chủng; hoặc ākāsagataṃ chính là hư không, giống như diṭṭhigataṃ (đi đến tà kiến) và atthaṅgataṃ (đi đến sự biến mất). Ādinnaṃ có nghĩa là được chấp thủ bởi ái và kiến. Do đó đã nói: ‘Được nắm giữ, được bám víu.’ Ở nơi khác, sắc do nghiệp sanh được gọi là ‘upādinnaṃ,’ nhưng ở đây không như vậy, nên đã nói nghĩa là ‘thuộc về thân.’ Chính theo phương pháp đã nói về địa đại v.v... là nói nhắm đến sự trình bày phương pháp đã được nói trong kinh Dụ Dấu Chân Voi Lớn.

๑๑๙. ตาทิภาโว นาม นิฏฺฐิตกิจฺจสฺส โหติ, อยญฺจ วิปสฺสนํ อนุยุญฺชติ, อถ กิมตฺถํ ตาทิภาวตา วุตฺตาติ? ปถวีสมตาทิลกฺขณาจิกฺขณาหิ วิปสฺสนาย สุขปฺปวตฺติอตฺถํ. เตนาห ‘‘อิฏฺฐานิฏฺเฐสู’’ติอาทิ. คเหตฺวาติ กุสลปฺปวตฺติยา โอกาสทานวเสน ปริคฺคเหตฺวา. น ปติฏฺฐิโตติ น นิสฺสิโต น ลคฺโค.

119. Trạng thái như nhiên là có ở người đã hoàn thành phận sự, còn vị này đang thực hành thiền quán. Vậy vì mục đích gì trạng thái như nhiên được nói đến? Nhằm mục đích cho thiền quán được tiến hành dễ dàng bằng việc chỉ ra các đặc tính như sự bình đẳng với đất v.v... Do đó đã nói bắt đầu bằng ‘trong các cảnh khả ý và không khả ý’. Gahetvā có nghĩa là sau khi nắm giữ bằng cách cho cơ hội cho sự tiến hành của thiện pháp. Na patiṭṭhito có nghĩa là không nương tựa, không dính mắc.

๑๒๐. พฺรหฺมวิหารภาวนา อสุภภาวนา อานาปานสฺสติภาวนา จ อุปจารํ วา อปฺปนํ วา ปาเปนฺโต วิปสฺสนาย ปาทกภาวาย อนิจฺจาทิสญฺญาย วิปสฺสนาภาเวน อุสฺสกฺกิตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อรหตฺตาธิคมาย โหตีติ ‘‘เมตฺตาทิภาวนาย ปน โหตี’’ติ วุตฺตํ. ยตฺถ กตฺถจิ สตฺเตสุ สงฺขาเรสุ จ ปฏิหญฺญนกิเลโสติ อาฆาตภาวเมว วทติ ญายภาวโต อญฺเญสมฺปิ. อสฺมิมาโนติ รูปาทิเก ปจฺเจกํ เอกชฺฌํ คเหตฺวา ‘‘อยมหมสฺมี’’ติ เอวํ ปวตฺตมาโน.

120. Việc tu tập Phạm trú, tu tập bất tịnh, và tu tập niệm hơi thở, khi khiến đạt đến cận định hoặc an chỉ định, để làm nền tảng cho thiền quán, được nâng lên bằng sự tu tập thiền quán với tưởng về vô thường v.v..., sẽ dẫn đến sự chứng đắc A-la-hán theo tiến trình của đạo. Do đó đã được nói rằng: ‘Còn bằng việc tu tập từ v.v... thì có được.’ Paṭihaññanakileso đối với bất cứ chúng sanh hay các pháp hữu vi nào là nói đến chính trạng thái căm ghét, và cũng như các phiền não khác do tính hợp lý. Asmimāno là ngã mạn tiến hành như vầy: ‘Đây là tôi,’ sau khi nắm giữ sắc v.v... một cách riêng lẻ hay chung lại.

๑๒๑. อิทํ กมฺมฏฺฐานนฺติ เอตฺถ คณนาทิวเสน อาเสวิยมานา อสฺสาสปสฺสาสา โยคกมฺมสฺส ปติฏฺฐานตาย กมฺมฏฺฐานํ. ตตฺถ ปน ตถาปวตฺโต มนสิกาโร ภาวนา. เอตฺถ จ ตสฺเสว เถรสฺส ภควตา พหูนํ กมฺมฏฺฐานานํ เทสิตตฺตา จริตํ อนาทิยิตฺวา กมฺมฏฺฐานานิ สพฺเพสํ ปุคฺคลานํ สปฺปายานีติ อยมตฺโถ สิทฺโธ, อติสปฺปายวเสน ปน กมฺมฏฺฐาเนสุ วิภาคกถา กถิตาติ เวทิตพฺพา.

121. Ở đây, idaṃ kammaṭṭhānaṃ là: Hơi thở vô, hơi thở ra được thực hành bằng cách đếm v.v... là đề mục thiền do là nền tảng cho công việc của hành giả. Còn ở đó, sự tác ý tiến hành như vậy là sự tu tập. Và ở đây, ý nghĩa này được xác lập rằng: Các đề mục thiền là thích hợp cho tất cả các hạng người, không xét đến tánh, do đức Thế Tôn đã thuyết nhiều đề mục thiền cho chính vị trưởng lão ấy. Tuy nhiên, cần được hiểu rằng sự luận bàn về phân loại trong các đề mục thiền đã được nói theo cách thức rất thích hợp.

มหาราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn mật của sớ giải kinh Đại Kinh Giáo Giới La-hầu-la đã hoàn tất.

๓. จูฬมาลุกฺยสุตฺตวณฺณนา

3. Sớ giải kinh Tiểu Kinh Mālukya.

๑๒๒. เอวํ ฐปิตานีติ ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติอาทินยปฺปวตฺตานิ ทิฏฺฐิคตานิ อนิยฺยานิกตาย น พฺยากาตพฺพานิ น กเถตพฺพานิ, เอวํ ฐปนียปกฺเข ฐปิตานิ เจว นิยฺยานิกสาสเน ฉฑฺฑนียตาย ปฏิกฺขิตฺตานิ จ, อปิเจตฺถ อตฺถโต ปฏิกฺเขโป เอว พฺยากาตพฺพโต. ยถา เอโก [Pg.65] กมฺมกิเลสวเสน อิตฺถตฺตํ อาคโต, ตถา อปโรปิ อปโรปีติ สตฺโต ตถาคโต วุจฺจตีติ อาห – ‘‘ตถาคโตติ สตฺโต’’ติ. ตํ อพฺยากรณํ มยฺหํ น รุจฺจตีติ ยทิ สสฺสโต โลโก, สสฺสโต โลโกติ, อสสฺสโต โลโก, อสสฺสโต โลโกติ ชานามาติ พฺยากาตพฺพเมว, ยํ ปน อุภยถา อพฺยากรณํ, ตํ เม จิตฺตํ น อาราเธติ อชานนเหตุกตฺตา อพฺยากรณสฺส. เตนาห – ‘‘อชานโต โข ปน อปสฺสโต เอตเทว อุชุกํ, ยทิทํ น ชานามิ น ปสฺสามี’’ติ. สสฺสโตติอาทีสุ สสฺสโตติ สพฺพกาลิโก, นิจฺโจ ธุโว อวิปริณามธมฺโมติ อตฺโถ. โส หิ ทิฏฺฐิคติเกหิ โลกียนฺติ เอตฺถ ปุญฺญปาปตพฺพิปากา, สยํ วา ตพฺพิปากากราทิภาเวน อวิยุตฺเตหิ โลกียตีติ โลโกติ อธิปฺเปโต. เอเตน จตฺตาโรปิ สสฺสตวาทา ทสฺสิตา โหนฺติ. อสสฺสโตติ น สสฺสโต, อนิจฺโจ อทฺธุโว เภทนธมฺโมติ อตฺโถ, อสสฺสโตติ จ สสฺสตภาวปฏิกฺเขเปน อุจฺเฉโท ทีปิโตติ สตฺตปิ อุจฺเฉทวาทา ทสฺสิตา โหนฺติ. อนฺตวาติ ปริวฏุโม ปริจฺฉินฺนปริมาโณ, อสพฺพคโตติ อตฺโถ. เตน ‘‘สรีรปริมาโณ, องฺคุฏฺฐปริมาโณ, ยวปริมาโณ ปรมาณุปริมาโณ อตฺตา’’ติ (อุทา. อฏฺฐ. ๕๔; ที. นิ. ฏี. ๑.๗๖-๗๗) เอวมาทิวาทา ทสฺสิตา โหนฺติ.

122. Evaṃ ṭhapitānīti (được đặt qua một bên như vậy) có nghĩa là: Các kiến chấp được diễn tiến theo phương thức bắt đầu bằng ‘thế giới là thường hằng’ v.v... không nên được giải đáp, không nên được nói đến, vì không có tính chất hướng đến xuất ly. Như vậy, chúng vừa được đặt vào trong nhóm cần được đặt qua một bên, vừa bị bác bỏ vì là điều cần phải từ bỏ trong giáo pháp hướng đến xuất ly. Hơn nữa, ở đây, về phương diện ý nghĩa, chính sự bác bỏ là điều nên được giải đáp. Giống như một người đã đi đến trạng thái này do nghiệp và phiền não, cũng vậy, người khác và người khác nữa, nên chúng sanh được gọi là Như Lai. Ngài đã nói: ‘Tathāgatoti satto’ (Như Lai là chúng sanh). ‘Taṃ abyākaraṇaṃ mayhaṃ na ruccati’ (sự không giải đáp ấy không làm tôi hài lòng) có nghĩa là: Nếu thế giới là thường hằng, thì tôi biết rằng ‘thế giới là thường hằng’; nếu thế giới là không thường hằng, thì tôi biết rằng ‘thế giới là không thường hằng’, điều ấy đáng được giải đáp. Nhưng việc không giải đáp theo cả hai cách, điều đó không làm tâm tôi vui thích, vì sự không giải đáp là do không biết. Do đó, ngài đã nói: ‘ajānato kho pana apassato etadeva ujukaṃ, yadidaṃ na jānāmi na passāmī’ (Đối với người không biết, không thấy, thì điều này là ngay thẳng, đó là: ‘Tôi không biết, tôi không thấy’). Trong các câu ‘sassato’ (thường hằng) v.v..., ‘sassato’ có nghĩa là thuộc về mọi thời, thường còn, bền vững, có bản chất không biến đổi. Đối với những người theo tà kiến, thế giới (loko) được hiểu là nơi mà phước, tội và quả báo của chúng được nhìn thấy (lokīyanti), hoặc chính nó được nhìn thấy (lokīyati) bởi những người không tách rời khỏi việc là tác nhân của quả báo ấy. Do đó, bốn loại thường kiến được trình bày. ‘Asassato’ (không thường hằng) có nghĩa là không thường hằng, vô thường, không bền vững, có bản chất tan rã. Và do ‘asassato’ là sự phủ định trạng thái thường hằng, nên đoạn kiến được chỉ ra. Do đó, bảy loại đoạn kiến được trình bày. ‘Antavā’ (hữu biên) có nghĩa là có chu vi, có kích thước giới hạn, không có mặt khắp nơi. Do đó, các chủ thuyết như ‘bản ngã có kích thước bằng thân thể, bằng ngón tay cái, bằng hạt lúa mạch, bằng nguyên tử’ (Udā. aṭṭha. 54; Dī. ni. ṭī. 1.76-77) được trình bày.

ตถาคโต ปรํ มรณาติ ตถาคโต ชีโว อตฺตา มรณโต อิมสฺส กายสฺส เภทโต ปรํ อุทฺธํ โหติ อตฺถิ สํวิชฺชตีติ อตฺโถ. เอเตน สสฺสตภาวมุเขน โสฬส สญฺญีวาทา, อฏฺฐ อสญฺญีวาทา, อฏฺฐ จ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา ทสฺสิตา โหนฺติ. น โหตีติ นตฺถิ น อุปลพฺภติ. เอเตน อุจฺเฉทวาโท ทสฺสิโต โหติ. อปิจ โหติ จ น จ โหตีติ อตฺถิ นตฺถิ จาติ. เอเตน เอกจฺจสสฺสตวาโท ทสฺสิโต. เนว โหติ น น โหตีติ ปน อิมินา อมราวิกฺเขปวาโท ทสฺสิโตติ เวทิตพฺพํ. ภควตา ปน อนิยฺยานิกตฺตา อนตฺถสํหิตานิ อิมานิ ทสฺสนานีติ ตานิ น พฺยากตานิ, ตํ อพฺยากรณํ สนฺธายาห อยํ เถโร ‘‘ตํ เม น รุจฺจตี’’ติ. สิกฺขํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ยถาสมาทินฺนสิกฺขํ ปหาย.

‘Tathāgato paraṃ maraṇā’ (Như Lai sau khi chết) có nghĩa là: Như Lai, sinh mạng, tự ngã, sau khi chết, sau sự tan rã của thân này, tồn tại (hoti), có mặt (atthi), hiện hữu (saṃvijjati). Qua đó, theo khía cạnh thường hằng, mười sáu loại hữu tưởng kiến, tám loại vô tưởng kiến, và tám loại phi tưởng phi phi tưởng kiến được trình bày. ‘Na hoti’ (không tồn tại) có nghĩa là không có, không được tìm thấy. Qua đó, đoạn kiến được trình bày. Hơn nữa, ‘hoti ca na ca hoti’ (vừa tồn tại vừa không tồn tại) có nghĩa là có và không có. Qua đó, nhất phần thường kiến được trình bày. Còn ‘neva hoti na na hoti’ (không phải tồn tại cũng không phải không tồn tại), qua câu này, ngụy biện luận (amarāvikkhepavādo) được trình bày, cần phải hiểu như vậy. Tuy nhiên, vì những quan điểm này không hướng đến xuất ly và không liên hệ đến lợi ích, nên Đức Thế Tôn đã không giải đáp chúng. Vị trưởng lão này, nhắm đến sự không giải đáp ấy, đã nói: ‘taṃ me na ruccatī’ (điều đó không làm tôi hài lòng). ‘Sikkhaṃ paṭikkhipitvā’ (từ bỏ học pháp) có nghĩa là từ bỏ học pháp đã thọ trì.

๑๒๕. ตฺวํ [Pg.66] เนว ยาจโกติ อหํ ภนฺเต ภควติ พฺรหฺมจริยํ จริสฺสามีติอาทินา. น ยาจิตโกติ ตฺวํ มาลุกฺยปุตฺต มยิ พฺรหฺมจริยํ จราติอาทินา.

125. ‘Tvaṃ neva yācako’ (ngươi đã không thỉnh cầu) có nghĩa là (ngươi đã không nói) bằng những lời như: ‘Bạch Thế Tôn, con sẽ thực hành phạm hạnh nơi Đức Thế Tôn’. ‘Na yācitako’ (cũng không được thỉnh cầu) có nghĩa là (Ta đã không nói) bằng những lời như: ‘Này Mālukyaputta, ngươi hãy thực hành phạm hạnh nơi ta’.

๑๒๖. ปรเสนาย ฐิเตน ปุริเสน. พหลเลปเนนาติ พหลวิเลปเนน. มหาสุปิยาทิ สพฺโพ มุทุหิทโก เวณุวิเสโส สณฺโห. มรุวาติ มกจิ. ขีรปณฺณิโนติ ขีรปณฺณิยา, ยสฺสา ฉินฺทนมตฺเต ปณฺเณ ขีรํ ปคฺฆรติ. คจฺฉนฺติ คจฺฉโต ชาตํ สยํชาตคุมฺพโต คหิตนฺติ อธิปฺปาโย. สิถิลหนุ นาม ทตฺตา กณฺโณ ปตงฺโค. เอตาย ทิฏฺฐิยา สติ น โหตีติ ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ เอตาย ทิฏฺฐิยา สติ มคฺคพฺรหฺมจริยวาโส น โหติ, ตํ ปหาย เอว ปตฺตพฺพโต.

126. ‘Parasenāya ṭhitena purisena’ (bởi người đàn ông đứng trong quân địch). ‘Bahalalepanena’ có nghĩa là với thuốc xức dày. ‘Mahāsupiyādi’ là tất cả các loại tre mềm, mịn. ‘Maruvā’ là cây makaci. ‘Khīrapaṇṇino’ là cây khīrapaṇṇī, loại cây mà khi lá bị cắt, nhựa sữa chảy ra. ‘Gacchanti’ có ý nghĩa là được lấy từ bụi cây tự mọc, mọc lên từ cây đang di chuyển. ‘Sithilahanu’ là tên của một loại côn trùng (dattā kaṇṇo pataṅgo). ‘Etāya diṭṭhiyā sati na hoti’ (khi có tà kiến này thì không có) có nghĩa là: khi có tà kiến ‘thế giới là thường hằng’, thì không có sự sống phạm hạnh vì đạo quả, bởi vì (đạo quả) chỉ có thể đạt được sau khi đã từ bỏ tà kiến ấy.

๑๒๗. อตฺเถว ชาตีติอาทินา เอตา ทิฏฺฐิโย ปจฺเจกมฺปิ สํสารปริพฺรูหนา กฏสิวฑฺฒนา นิพฺพานวิพนฺธนาติ ทสฺเสติ.

127. Bằng câu ‘Attheva jāti’ (có sự sanh) v.v..., ngài chỉ ra rằng những tà kiến này, mỗi một tà kiến, đều làm tăng trưởng vòng luân hồi, làm gia tăng nghĩa địa, và là chướng ngại cho Niết-bàn.

๑๒๘. ตสฺมาติหาติ อิทํ อฏฺฐาเน อุทฺธฏํ, ฐาเนเยว ปน ‘‘วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺพ’’นฺติ อิมสฺส ปรโต กตฺวา สํวณฺเณตพฺพํ. อตฺตโน ผเลน อรณียโต อนุคนฺตพฺพโต การณมฺปิ ‘‘อตฺโถ’’ติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘การณนิสฺสิต’’นฺติ. เตนาห ‘‘พฺรหฺมจริยสฺส อาทิมตฺตมฺปี’’ติ. ปุพฺพปทฏฺฐานนฺติ ปฐมารมฺโภ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

128. Câu ‘Tasmātiha’ này được trích dẫn không đúng chỗ, lẽ ra nó phải được giải thích sau câu ‘vuttapaṭipakkhanayena veditabbaṃ’ (cần được hiểu theo phương pháp đối nghịch với điều đã nói). Bởi vì nguyên nhân (kāraṇa) được theo sau bởi quả của nó, nên nó cũng được gọi là ‘attha’ (lợi ích, mục đích). Do đó, ngài nói ‘kāraṇanissitaṃ’ (y cứ vào nguyên nhân). Vì thế, ngài nói ‘brahmacariyassa ādimattampi’ (ngay cả sự khởi đầu của phạm hạnh). ‘Pubbapadaṭṭhānaṃ’ có nghĩa là sự bắt đầu đầu tiên. Phần còn lại thì dễ hiểu.

จูฬมาลุกฺยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa sâu kín trong bài chú giải Kinh Tiểu Mālukya đã hoàn tất.

๔. มหามาลุกฺยสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải Kinh Đại Mālukya

๑๒๙. โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ, ตตฺถ ปวตฺติยา สํวตฺตนโต โอรํ ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ, เหฏฺฐิมมคฺควชฺฌตาย โอรมฺภาเค เหฏฺฐาโกฏฺฐาเส ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา. เตนาห ‘‘เหฏฺฐาโกฏฺฐาสิกานี’’ติอาทิ. กมฺมุนา หิ วฏฺเฏน จ ทุกฺขํ สํโยเชนฺตีติ สํโยชนานิ, โอรมฺภาคิยสญฺญิตานิ สํโยชนานิ ยสฺส อปฺปหีนานิ, ตสฺเสว วฏฺฏทุกฺขํ. ยสฺส ปน ตานิ ปหีนานิ, ตสฺส ตํ นตฺถีติ. อปฺปหีนตาย อนุเสตีติ อริยมคฺเคน อสมุจฺฉินฺนตาย การณลาเภ [Pg.67] สติ อุปฺปชฺชติ, อปฺปหีนภาเวน อนุเสติ. อนุสยมาโน สํโยชนํ นาม โหตีติ อนุสยตฺตํ ผริตฺวา ปวตฺตมาโน ปาปธมฺโม ยถาวุตฺเตนตฺเถน สํโยชนํ นาม โหติ. เอเตน ยทิ ปน อนุสยโต สํโยชนํ ปวตฺตํ, ตถาปิ เย เต กามราคาทโย ‘‘อนุสยา’’ติ วุจฺจนฺติ, เตเยว พนฺธนฏฺเฐน สํโยชนานีติ ทสฺเสติ.

129. ‘Oraṃ’ (hạ phần) được gọi là cõi Dục (kāmadhātu). Vì chúng dẫn đến sự hiện hữu ở đó, nên chúng được gọi là ‘orambhāgiyāni’ (thuộc về hạ phần). Hoặc vì chúng được đoạn trừ bởi các đạo thấp hơn, nên chúng thuộc về phần dưới, tức là phần hạ, do đó được gọi là ‘orambhāgiyāni’, bằng cách biến đổi ka-kāra thành ya-kāra. Do đó, ngài nói ‘heṭṭhākoṭṭhāsikāni’ (thuộc về phần dưới) v.v... Vì chúng trói buộc vào khổ đau bằng nghiệp và vòng luân hồi, nên chúng được gọi là ‘saṃyojanāni’ (kiết sử). Người nào chưa đoạn trừ các kiết sử được gọi là hạ phần kiết sử, người đó có khổ đau của vòng luân hồi. Còn người nào đã đoạn trừ chúng, người đó không có khổ đau ấy. ‘Appahīnatāya anusetīti’ (do chưa được đoạn trừ nên nó tùy miên) có nghĩa là: do chưa được cắt đứt bởi Thánh đạo, nên khi có duyên, nó khởi lên; nó tùy miên do trạng thái chưa được đoạn trừ. ‘Anusayamāno saṃyojanaṃ nāma hoti’ (khi đang tùy miên thì được gọi là kiết sử) có nghĩa là: pháp bất thiện, khi lan tỏa và vận hành như một tùy miên, được gọi là kiết sử theo ý nghĩa đã nói. Qua đó, ngài chỉ ra rằng, ngay cả khi kiết sử khởi lên từ tùy miên, thì chính những pháp như dục ái v.v... được gọi là ‘anusayā’ (tùy miên) cũng chính là kiết sử theo ý nghĩa trói buộc.

เอวํ สนฺเตปีติ ยเทว โอรมฺภาคิยสํโยชนํ ภควตา ปุจฺฉิตํ, ตเทว เถเรนปิ วิสฺสชฺชิตํ, ตถาปิ อยํ ลทฺธิ สนฺนิสฺสยา. ตตฺถ โทสาโรปนาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺส วาเท’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมุทาจารกฺขเณเยวาติ ปวตฺติกฺขเณ เอว. น หิ สพฺเพ วตฺตมานา กิเลสา สํโยชนตฺถํ ผรนฺตีติ อธิปฺปาโย. เตนาติ เตน การเณน, ตถาลทฺธิกตฺตาติ อตฺโถ. จินฺเตสิ ‘‘ธมฺมํ เทเสสฺสามี’’ติ โยชนา. อตฺตโน ธมฺมตาเยวาติ อชฺฌตฺตาสเยเนว. วิสํวาทิตาติ สตฺถุ จิตฺตสฺส อนาราธเนน วิเวจิตา. เอวมกาสิ เอวํ ธมฺมํ เทสาเปสิ.

“Evaṃ santepīti” (mặc dù là như vậy): Chính năm hạ phần kiết sử mà đức Thế Tôn đã hỏi, cũng chính điều ấy đã được vị trưởng lão giải đáp, tuy nhiên chủ thuyết này có chỗ nương tựa. Để chỉ ra sự quy lỗi ở đó, câu “trong chủ thuyết của vị ấy” v.v... đã được nói. “Samudācārakkhaṇeyeva” (ngay trong khoảnh khắc biểu hiện) nghĩa là ngay trong khoảnh khắc phát sanh. Ý nghĩa là: Không phải tất cả các phiền não đang hiện hành đều có tác dụng trói buộc. “Tenā” nghĩa là do nguyên nhân ấy, nghĩa là do có chủ thuyết như vậy. Nên được liên kết là: (Ngài) đã suy nghĩ “Ta sẽ thuyết Pháp”. “Attano dhammatāyeva” (chính do bản chất của mình) nghĩa là chính do nội tâm của mình. “Visaṃvāditā” (bị làm cho trái ý) nghĩa là bị tách ra do không làm hài lòng tâm của bậc Đạo Sư. (Ngài) đã làm như vậy, đã khiến thuyết Pháp như vậy.

๑๓๐. สกฺกายทิฏฺฐิปริยุฏฺฐิเตนาติ ปริยุฏฺฐานสมตฺถสกฺกายทิฏฺฐิเกน. ตถาภูตญฺจ จิตฺตํ ตาย ทิฏฺฐิยา วิคยฺหิตํ อชฺโฌตฺถฏญฺจ นาม โหตีติ อาห ‘‘คหิเตน อภิภูเตนา’’ติ. ทิฏฺฐินิสฺสรณํ นาม ทสฺสนมคฺโค เตน สมุจฺฉินฺทิตพฺพโต, โส ปน นิพฺพานํ อาคมฺม ตํ สมุจฺฉินฺทติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐินิสฺสรณํ นิพฺพาน’’นฺติ. อวิโนทิตา อนีหฏาติ ปททฺวเยนปิ สมุจฺเฉทวเสน อปฺปหีนตฺตํเยว วทติ. อญฺญํ สํโยชนํ อญฺโญ อนุสโยติ วทนฺติ, สหภาโว นาม อญฺเญน โหติ. น หิ ตเทว เตน สหาติ วุจฺจตีติ เตสํ อธิปฺปาโย. อญฺเญนาติ อตฺถโต อญฺเญน. อวตฺถามตฺตโต ยทิปิ อวยววินิมุตฺโต สมุทาโย นตฺถิ, อวยโว ปน สมุทาโย น โหตีติ โส สมุทายโต อญฺโญ เอวาติ สกฺกา วตฺตุนฺติ ยถาวุตฺตสฺส ปริหารสฺส อปฺปาฏิหีรกตํ อาสงฺกิตฺวา ปกฺขนฺตรํ อาสลฺลิตํ ‘‘อถาปิ สิยา’’ติอาทินา. ปกฺขนฺตเรหิ ปริหารา โหนฺตีติ ยถาวุตฺตญาเยนปิ อญฺโญ ปุริโส อถาปิ สิยา, อยํ ปเนตฺถ อญฺโญ โทโสติ อาห ‘‘ยทิ ตเทวา’’ติอาทิ. อถาปิ สิยา ตุยฺหํ ยทิ ปริวิตกฺโก อีทิโส ยทิ ตเทว สํโยชนนฺติอาทิ. อิมมตฺถํ สนฺธายาติ ปรมตฺถโต โส เอว [Pg.68] กิเลโส สํโยชนมนุสโย จ, พนฺธนตฺถอปฺปหีนตฺถานํ ปน อตฺเถว เภโทติ อิมมตฺถํ สนฺธาย.

130. “Sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhitenā” nghĩa là có thân kiến có khả năng ám ảnh. Và tâm như vậy được gọi là bị tà kiến ấy nắm giữ và xâm chiếm, nên (Ngài) nói “bị nắm giữ, bị chế ngự”. Sự xuất ly khỏi tà kiến chính là kiến đạo, vì (tà kiến) phải được đoạn trừ bởi đạo ấy. Và đạo ấy, nương vào Níp-bàn, đoạn trừ tà kiến ấy. Do đó, đã được nói rằng “sự xuất ly khỏi tà kiến là Níp-bàn”. Với hai từ “avinoditā” (chưa được xua tan) và “anīhaṭā” (chưa được nhổ bỏ), (Ngài) chỉ nói đến việc chưa được đoạn trừ bằng cách đoạn tuyệt. Họ nói rằng: “Kiết sử là khác, tùy miên là khác”. Sự đồng hữu là với cái khác. Ý của họ là: Không thể nói rằng chính cái đó lại cùng với cái đó. “Aññena” nghĩa là khác về mặt ý nghĩa. Chỉ về mặt trạng thái, mặc dù không có một tổng thể nào tách rời khỏi các bộ phận, nhưng bộ phận thì không phải là tổng thể, do đó có thể nói rằng nó khác với tổng thể. Do nghi ngờ tính không thể bác bỏ của lời giải thích đã được nói, một lập trường khác đã được đưa ra bằng câu “hoặc có thể là” v.v... Các lời giải thích có thể đến từ các lập trường khác, theo phương pháp đã nói, cũng có thể có một người khác. Đây là một lỗi khác ở đây, nên (Ngài) nói “nếu chính cái đó” v.v... Hoặc có thể là, nếu sự suy xét của bạn là như thế này: nếu chính cái đó là kiết sử v.v... “Nhắm đến ý nghĩa này” nghĩa là: Về mặt chân đế, chính phiền não đó vừa là kiết sử vừa là tùy miên, nhưng có sự khác biệt về ý nghĩa của việc trói buộc và việc chưa được đoạn trừ. Nhắm đến ý nghĩa này (mà nói).

๑๓๒. ตจจฺเฉโท วิย สมาปตฺติ กิเลสานํ สมาปตฺติวิกฺขมฺภนสฺส สารจฺเฉทสฺส อนุสยสฺส ทูรภาวโต. เผคฺคุจฺเฉโท วิย วิปสฺสนา ตสฺส อาสนฺนภาวโต. เอวรูปา ปุคฺคลาติ อภาวิตสทฺธาทิพลตาย ทุพฺพลนามกายา ปุคฺคลา, เยสํ สกฺกายนิโรธาย…เป… นาธิมุจฺจติ. เอวํ ทฏฺฐพฺพาติ ยถา โส ทุพฺพลโก ปุริโส, เอวํ ทฏฺฐพฺโพ โส ปุริโส คงฺคาปารํ วิย สกฺกายปารํ คนฺตุํ อสมตฺถตฺตา. วุตฺตวิปริยาเยน สุกฺกปกฺขสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

132. Sự nhập định giống như việc chặt vỏ cây, vì sự trấn áp phiền não bằng thiền định còn xa với việc chặt lõi cây là tùy miên. Tuệ quán giống như việc chặt giác cây, vì nó gần với (việc chặt lõi cây). “Những hạng người như vậy” là những người có danh thân yếu đuối do không tu tập các năng lực như tín, v.v..., những người mà (tâm) không hướng đến sự đoạn diệt thân kiến... “Nên được hiểu như vậy”: Giống như người yếu đuối kia, người này cũng nên được hiểu như vậy, vì không có khả năng đi đến bờ kia của thân kiến, giống như (không thể đi đến) bờ bên kia sông Hằng. Ý nghĩa của phần thiện nên được hiểu theo cách ngược lại với những gì đã nói.

๑๓๓. อุปธิวิเวเกนาติ อิมินา อุปธิวิเวกาติ กรเณ นิสฺสกฺกนนฺติ ทสฺเสติ, อุปธิวิเวกาติ วา เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนสฺส อุปธิวิเวเกนาติ เหตุมฺหิ กรณวจเนน ปญฺจกามคุณวิเวโก กถิโต. กามคุณาปิ หิ อุปธียติ เอตฺถ ทุกฺขนฺติ อุปธีติ วุจฺจนฺตีติ. ถินมิทฺธปจฺจยา กายวิชมฺภิตาทิเภทํ กายาลสิยํ. ตตฺถาติ อนฺโตสมาปตฺติยํ สมาปตฺติอพฺภนฺตเร ชาตํ. ตํ ปน สมาปตฺติปริยาปนฺนมฺปิ อปริยาปนฺนมฺปีติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนฺโตสมาปตฺติกฺขเณเยวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. รูปาทโย ธมฺเมติ รูปเวทนาทิเก ปญฺจกฺขนฺธธมฺเม. น นิจฺจโตติ อิมินา นิจฺจปฏิกฺเขปโต เตสํ อนิจฺจตมาห. ตโต เอว อุทยวยนฺตโต วิปริณามโต ตาวกาลิกโต จ เต อนิจฺจาติ โชติตํ โหติ. ยญฺหิ นิจฺจํ น โหติ, ตํ อุทยพฺพยปริจฺฉินฺนํ ชราย มรเณน จาติ ทฺเวธา วิปริณตํ อิตฺตรขณเมว จ โหติ. น สุขโตติ อิมินา สุขปฏิกฺเขปโต เตสํ ทุกฺขตมาห, อโต เอว อภิณฺหํ ปฏิปีฬนโต ทุกฺขวตฺถุโต จ เต ทุกฺขาติ โชติตํ โหติ. อุทยพฺพยวนฺตตาย หิ เต อภิณฺหํ ปฏิปีฬนโต นิรนฺตรทุกฺขตาย ทุกฺขสฺเสว จ อธิฏฺฐานภูตาติ. ปจฺจยยาปนียตาย โรคมูลตาย จ โรคโต. ทุกฺขตาสูลโยคิตาย กิเลสาสุจิปคฺฆรณโต อุปฺปาทชราภงฺเคหิ อุทฺธุมาตปกฺกภิชฺชนโต จ คณฺฑโต. ปีฬาชนนโต อนฺโตตุทนโต ทุนฺนีหรณโต จ อวทฺธิอาวหโต อฆวตฺถุโต จ อเสรีภาวโต อาพาธปทฏฺฐานตาย จ อาพาธโต. อวสวตฺตนโต อวิเธยฺยตาย ปรโต[Pg.69]. พฺยาธิชรามรเณหิ ปลุชฺชนียตาย ปโลกโต. สามีนิวาสีการกเวทกอธิฏฺฐายกวิรหโต สุญฺญโต. อตฺตปฏิกฺเขปฏฺเฐน อนตฺตโต, รูปาทิธมฺมาปิ น เอตฺถ อตฺตา โหนฺตีติ อนตฺตา, เอวํ อยมฺปิ น อตฺตา โหตีติ อนตฺตา. เตน อพฺยาปารโต นิรีหโต ตุจฺฉโต อนตฺตาติ ทีปิตํ โหติ. ลกฺขณตฺตยเมว อวโพธตฺถํ เอกาทสหิ ปเทหิ วิภชิตฺวา คหิตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

133. Bằng câu “upadhivivekena” (do ly y), (Ngài) chỉ ra rằng “upadhivivekā” là cách nói ở sở dụng cách của từ “nissakkana” (sự xuất ly); hoặc, “upadhivivekā” là cách nói ở nhân duyên cách của từ “nissakkana”, và bằng cách nói ở sở dụng cách “upadhivivekena” ở nhân duyên cách, sự ly năm dục công đức được nói đến. Vì các dục công đức cũng được gọi là “upadhi” (y) vì khổ được đặt vào đó. Sự lười biếng của thân, có các loại như vươn vai của thân v.v..., do hôn trầm và thụy miên làm duyên. “Tattha” (ở đó) nghĩa là sanh khởi bên trong sự nhập định, trong nội tại của sự nhập định. Để chỉ ra cả hai điều đó, là thuộc về sự nhập định và không thuộc về sự nhập định, câu “ngay trong khoảnh khắc nhập định” v.v... đã được nói. “Các pháp như sắc v.v...” nghĩa là các pháp năm uẩn như sắc, thọ v.v... Bằng câu “không thường còn”, do phủ định tính thường còn, (Ngài) nói lên tính vô thường của chúng. Chính từ đó, do sự sanh diệt, do sự biến hoại, và do tính tạm thời, chúng được làm sáng tỏ là vô thường. Vì cái gì không thường còn, cái đó bị giới hạn bởi sanh và diệt, biến hoại theo hai cách là do già và chết, và chỉ tồn tại trong một khoảnh khắc ngắn ngủi. Bằng câu “không phải là lạc”, do phủ định lạc, (Ngài) nói lên tính khổ của chúng. Do đó, do sự bức bách thường xuyên và do là nền tảng của khổ, chúng được làm sáng tỏ là khổ. Vì có sanh và diệt, chúng là sự bức bách thường xuyên, là sự khổ liên tục, và là nền tảng của chính sự khổ. Do là bệnh vì phải duy trì bằng các duyên và là gốc rễ của bệnh. Do là ung nhọt vì liên quan đến khổ và gai nhọn, vì sự tuôn chảy của các phiền não bất tịnh, và vì sự sưng phồng, thối rữa, vỡ nát do sanh, già, hoại. Do là bệnh hoạn vì gây ra sự đau đớn, vì sự châm chích bên trong, vì khó loại bỏ, vì mang lại sự không tăng trưởng, vì là nền tảng của điều ác, vì không tự do, và vì là nền tảng của bệnh tật. Do là cái khác vì không tuân theo ý muốn, vì không thể sai khiến. Do là cái hoại diệt vì có thể bị hủy hoại bởi bệnh, già, và chết. Do là không vì không có chủ sở hữu, người ở, người làm, người cảm thọ, người cai quản. Do là vô ngã theo nghĩa phủ định tự ngã; các pháp như sắc v.v... cũng không phải là tự ngã ở đây, nên là vô ngã; cũng vậy, cái này cũng không phải là tự ngã, nên là vô ngã. Do đó, được chỉ ra là vô ngã vì không có hành động, không có ý muốn, là trống rỗng. Để chỉ ra rằng chính ba tướng đã được phân chia và nắm bắt bằng mười một từ để cho sự liễu tri, câu “ở đó” v.v... đã được nói.

อนฺโตสมาปตฺติยนฺติ สมาปตฺตีนํ สหชาตตาย สมาปตฺตีนํ อพฺภนฺตเร. จิตฺตํ ปฏิสํหรตีติ ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคาทิอุปกฺกิเลสวิกฺขมฺภเนน วิปสฺสนาจิตฺตํ ปฏิสํหรติ. เตนาห ‘‘โมเจตี’’ติ. สวนวเสนาติ ‘‘สพฺพสงฺขารสมโถ’’ติอาทินา สวนวเสน. ถุติวเสนาติ ตเถว โถมนาวเสน คุณโต สํกิตฺตนวเสน. ปริยตฺติวเสนาติ ตสฺส ธมฺมสฺส ปริยาปุณนวเสน. ปญฺญตฺติวเสนาติ ตทตฺถสฺส ปญฺญาปนวเสน. อารมฺมณกรณวเสเนว อุปสํหรติ มคฺคจิตฺตํ. เอตํ สนฺตนฺติอาทิ ปน อวธารณนิวตฺติตตฺถทสฺสนํ. ยถา วิปสฺสนา ‘‘เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีต’’นฺติอาทินา อสงฺขตาย ธาตุยา จิตฺตํ อุปสํหรติ, เอวํ มคฺโค นิพฺพานํ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน อภิสเมนฺโต ตตฺถ ลพฺภมาเน สพฺเพ วิเสเส อสมฺโมหโต ปฏิวิชานนฺโต ตตฺถ จิตฺตํ อุปสํหรติ. เตนาห ‘‘อิมินา ปน อากาเรนา’’ติอาทิ. โส ตตฺถ ฐิโตติ โส อทนฺธวิปสฺสโน โยคี ตตฺถ ตาย อนิจฺจาทิลกฺขณตฺตยารมฺมณาย วิปสฺสนาย ฐิโต. สพฺพโสติ ตสฺส มคฺคสฺส อธิคมาย นิพฺพตฺติตสมถวิปสฺสนาสุ. อสกฺโกนฺโต อนาคามี โหตีติ เหฏฺฐิมมคฺควหาสุ เอว สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราคํ ปหาย อคฺคมคฺควหาสุ ตาสุ นิกนฺตึ ปริยาทาตุํ อสกฺโกนฺโต อนาคามิตายเมว สณฺฐาติ.

Antosamāpattiyanti có nghĩa là do sự đồng sanh của các sự chứng đắc, ở bên trong các sự chứng đắc. Cittaṃ paṭisaṃharatīti có nghĩa là thu nhiếp tâm thiền quán bằng cách chế ngự các tùy phiền não như dục tham v.v... có liên quan đến điều ấy. Do đó, Ngài nói mocetīti (giải thoát). Savanavasenāti có nghĩa là do năng lực nghe (các pháp) như là ‘sự tịch tịnh của tất cả các hành’ v.v... Thutivasenāti có nghĩa là cũng vậy, do năng lực ca ngợi, do năng lực tuyên dương về phương diện đức hạnh. Pariyattivasenāti có nghĩa là do năng lực học thuộc lòng pháp ấy. Paññattivasenāti có nghĩa là do năng lực làm cho rõ nghĩa của điều ấy. Tâm đạo thu nhiếp (hướng về) chỉ do năng lực lấy làm đối tượng. Còn (cụm từ) etaṃ santantiādi là sự trình bày ý nghĩa đã được xác định rõ ràng. Giống như thiền quán thu nhiếp tâm về pháp giới vô vi bằng (cách quán) ‘đây là tịch tịnh, đây là vi diệu’ v.v..., cũng vậy, đạo, trong khi thể nhập Niết-bàn do năng lực chứng ngộ và thắng tri, trong khi liễu tri không mê mờ tất cả các đặc tính đạt được ở nơi ấy, thu nhiếp tâm về nơi ấy. Do đó, Ngài nói iminā pana ākārenātiādi. So tattha ṭhitoti có nghĩa là vị hành giả có thiền quán không chậm lụt ấy an trú ở nơi ấy, trong thiền quán có ba tướng vô thường v.v... làm đối tượng. Sabbasoti có nghĩa là trong các pháp chỉ và quán đã được phát sanh để chứng đắc đạo ấy. Asakkonto anāgāmī hotīti có nghĩa là sau khi đã từ bỏ dục tham trong các pháp chỉ và quán thuộc về đạo thấp hơn, không có khả năng đoạn trừ sự ái luyến trong các pháp ấy thuộc về đạo cao hơn, vị ấy chỉ an trú trong quả vị Bất Lai.

สมติกฺกนฺตตฺตาติ สมถวเสน วิปสฺสนาวเสน จาติ สพฺพถาปิ รูปสฺส อติกฺกนฺตตฺตา. เตนาห ‘‘อยญฺหี’’ติอาทิ. อเนนาติ โยคินา. ตํ อติกฺกมฺมาติ อิทํ โย วา ปฐมํ ปญฺจโวการภวปริยาปนฺเน ธมฺเม สมฺมเทว สมฺมสิตฺวา เต วิวชฺเชตฺวา ตโต อรูปสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อรูปธมฺเม สมฺมสติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อิทานิ อรูปํ สมฺมสตี’’ติ.

Samatikkantattāti có nghĩa là do đã vượt qua sắc bằng mọi cách, tức là bằng năng lực của chỉ và bằng năng lực của quán. Do đó, Ngài nói ayañhītiādi. Anenāti có nghĩa là bởi vị hành giả. Taṃ atikkammāti, điều này được nói đến để ám chỉ vị nào, trước tiên sau khi đã quán xét đúng đắn các pháp thuộc cõi hữu năm uẩn, đã từ bỏ chúng, sau đó chứng đạt thiền vô sắc rồi quán xét các pháp vô sắc. Do đó, Ngài nói idāni arūpaṃ sammasatīti.

สมถวเสน [Pg.70] คจฺฉโตติ สมถปฺปธานํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ อนุยุญฺชนฺตสฺส. จิตฺเตกคฺคตา ธุรํ โหตีติ ตสฺส วิปสฺสนาภาวนาย ตถา ปุพฺเพ ปวตฺตตฺตา วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา สมาธิปฺปธานา โหติ, มคฺเคปิ จิตฺเตกคฺคตา ธุรํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ ปุพฺพงฺคมํ พลวํ โหติ. โส เจโตวิมุตฺโต นามาติ โส อริโย เจโตวิมุตฺโต นาม โหติ. วิปสฺสนาวเสน คจฺฉโตติ ‘‘สมถวเสน คจฺฉโต’’ติ เอตฺถ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยญฺจ ปุคฺคลวิภาโค สุตฺตนฺตนเยน อิธาภิหิโต ปริยาโย นาม, อภิธมฺมนเยน ปรโต กีฏาคิริสุตฺตวณฺณนายํ ทสฺสยิสฺสาม. อยํ สภาวธมฺโมเยวาติ ปุพฺพภาคปฏิปทา สมถปฺปธานา เจ สมาธิ ธุรํ, วิปสฺสนาปธานา เจ ปญฺญา ธุรนฺติ อยํ ธมฺมสภาโวเยว, เอตฺถ กิญฺจิ น อาสงฺกิตพฺพํ.

Samathavasena gacchatoti có nghĩa là của người thực hành pháp hành phần đầu với chỉ làm chủ đạo. Cittekaggatā dhuraṃ hotīti có nghĩa là do sự tu tập thiền quán của vị ấy đã diễn tiến như vậy trước đó, thiền quán dẫn đến xuất khởi có định làm chủ đạo, trong đạo cũng vậy, nhất tâm là trọng trách, định quyền đi trước và có năng lực mạnh mẽ. So cetovimutto nāmāti có nghĩa là vị Thánh ấy được gọi là tâm giải thoát. Vipassanāvasena gacchatoti, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở đây trong câu samathavasena gacchato. Và sự phân loại cá nhân này được gọi là một pháp môn được trình bày ở đây theo kinh tạng, chúng tôi sẽ trình bày theo luận tạng ở phần sau trong chú giải kinh Kīṭāgiri. Ayaṃ sabhāvadhammoyevāti có nghĩa là nếu pháp hành phần đầu có chỉ làm chủ đạo thì định là trọng trách, nếu có quán làm chủ đạo thì tuệ là trọng trách, đây chính là tự tánh của pháp, không có gì phải nghi ngờ ở đây.

อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ อินฺทฺริยเวมตฺตตา. เตนาห ‘‘อินฺทฺริยนานตฺตํ วทามี’’ติ. อินฺทฺริยนานตฺตตา การณนฺติ อิทํ ทสฺเสติ – อนิจฺจาทิวเสน วิปสฺสนาภินิเวโส วิย สมถวเสน วิปสฺสนาวเสน จ ยํ ปุพฺพภาคคมนํ, ตํ อปฺปมาณํ ตํ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนํ, ยสฺส สมาธิ ธุรํ ปุพฺพงฺคมํ พลวํ โหติ, โส อริโย เจโตวิมุตฺติ นาม โหติ. ยสฺส ปญฺญา ธุรํ ปุพฺพงฺคมํ พลวํ โหติ โส อริโย ปญฺญาวิมุตฺโต นาม โหติ. อิทานิ ตมตฺถํ พุทฺธิวิสิฏฺเฐน นิทสฺสเนน ทสฺเสนฺโต ‘‘ทฺเว อคฺคสาวกา’’ติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Indriyaparopariyattaṃ là sự khác biệt của các quyền. Do đó, Ngài nói indriyanānattaṃ vadāmīti. Điều này cho thấy nguyên nhân của sự đa dạng của các quyền: sự thực hành phần đầu theo năng lực của chỉ và năng lực của quán, giống như sự chuyên tâm vào thiền quán theo cách quán vô thường v.v..., điều đó là vô lượng, đó là thiền quán dẫn đến xuất khởi. Người nào có định là trọng trách, đi trước và có năng lực mạnh mẽ, vị Thánh ấy được gọi là tâm giải thoát. Người nào có tuệ là trọng trách, đi trước và có năng lực mạnh mẽ, vị Thánh ấy được gọi là tuệ giải thoát. Bây giờ, để trình bày ý nghĩa ấy bằng một ví dụ về trí tuệ siêu việt, Ngài nói dve aggasāvakātiādi, điều đó rất dễ hiểu.

มหามาลุกฺยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn tàng trong Chú giải kinh Đại Mālukya đã kết thúc.

๕. ภทฺทาลิสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Bhaddāli.

๑๓๔. อสิยตีติ อสนํ, ภุญฺชนํ โภชนํ, อสนสฺส โภชนํ อสนโภชนํ, อาหารปริโภโค, เอกสฺมึ กาเล อสนโภชนํ เอกาสนโภชนํ. โส ปน กาโล สพฺพพุทฺธานํ สพฺพปจฺเจกพุทฺธานํ อาจิณฺณสมาจิณฺณวเสน ปุพฺพณฺโห เอว อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘เอกสฺมึ ปุเรภตฺเต อสนโภชน’’นฺติ. วิปฺปฏิสารกุกฺกุจฺจนฺติ ‘‘อยุตฺตํ วต มยา กตํ, โย อตฺตโน สรีรปกตึ อชานนฺโต เอกาสนโภชนํ ภุญฺชิ, เยน เม อิทํ สรีรํ กิสํ ชาตํ พฺรหฺมจริยานุคฺคโห นาโหสี’’ติ เอวํ [Pg.71] วิปฺปฏิสารกุกฺกุจฺจํ ภเวยฺย. เอตํ สนฺธาย สตฺถา อาห, น ภทฺทาลิเมว ตาทิสํ กิริยํ อนุชานนฺโต. อิตรถาติ ยทิ เอกํเยว ภตฺตํ ทฺวิธา กตฺวา ตโต เอกสฺส ภาคสฺส ภุญฺชนํ เอกเทสภุญฺชนํ อธิปฺเปตํ. โก สกฺโกตีติ โก เอวํ ยาเปตุํ สกฺโกติ. อตีตชาติปริจโยปิ นาม อิเมสํ สตฺตานํเยว อนุพนฺธตีติ อาห ‘‘อตีเต’’ติอาทิ. วิรวนฺตสฺเสวาติ อนาทเร สามิวจนํ. ตํ มทฺทิตฺวาติ ‘‘อยํ สิกฺขา สพฺเพสมฺปิ พุทฺธานํ สาสเน อาจิณฺณํ, อยญฺจ ภิกฺขุ อิมํ สิกฺขเตวา’’ติ วตฺวา ตํ ภทฺทาลึ ตสฺส วา อนุสฺสาหปเวทนํ อภิภวิตฺวา. ภิกฺขาจารคมนตฺถํ น วิตกฺกมาฬกํ อคมาสิ, วิหารจาริกํ จรนฺโต ตสฺส วสนฏฺฐานํ ภควา คจฺฉติ.

134. Asiyatīti là asanaṃ, bhuñjanaṃ là bhojanaṃ, sự ăn của bữa ăn là asanabhojanaṃ, sự thọ dụng vật thực. Sự ăn trong một thời điểm là ekāsanabhojanaṃ. Và thời điểm ấy, do là thói quen và thông lệ của tất cả các vị Phật và tất cả các vị Phật Độc Giác, chính là buổi sáng được ngụ ý ở đây, do đó Ngài nói ekasmiṃ purebhatte asanabhojananti. Vippaṭisārakukkuccanti có nghĩa là sự hối hận và ray rứt như thế này có thể khởi lên: ‘Thật không thích hợp việc ta đã làm, người không biết thể trạng của mình mà lại ăn nhất tọa thực, do đó thân này của ta trở nên gầy gò, không có sự hỗ trợ cho phạm hạnh’. Bậc Đạo Sư đã nói điều này nhắm đến điều đó, chứ không phải cho phép một hành động như vậy đối với riêng Bhaddāli. Itarathāti có nghĩa là nếu việc ăn một phần được ngụ ý là chia một bữa ăn thành hai phần rồi ăn một phần trong số đó. Ko sakkotīti có nghĩa là ai có thể sống như vậy? Sự quen thuộc từ các kiếp quá khứ quả thật đeo bám chính những chúng sanh này, do đó Ngài nói atītetiādi. Viravantassevāti là sở thuộc cách trong ý nghĩa bất kính. Taṃ madditvāti có nghĩa là sau khi nói ‘học giới này là thông lệ trong giáo pháp của tất cả các vị Phật, và vị tỳ khưu này phải học giới này’, và đã chế ngự Bhaddāli ấy hoặc sự biểu lộ thiếu nhiệt tình của vị ấy. Ngài đã không đi đến sảnh đường suy tư để đi khất thực, trong khi đi kinh hành trong tu viện, Đức Thế Tôn đi đến nơi ở của vị ấy.

๑๓๕. ทูสยนฺติ ครหนฺติ เอเตนาติ โทโส, อปราโธ, โส เอว กุจฺฉิตภาเวน โทสโก. ครหาย ปวตฺติฏฺฐานโต โอกาโส. เตนาห – ‘‘เอตํ โอกาสํ เอตํ อปราธ’’นฺติ. ทุกฺกรตรนฺติ ปติการวเสน อติสเยน ทุกฺกรํ. อปราโธ หิ น ขมาเปนฺตํ ยถาปจฺจยํ วิตฺถาริโต หุตฺวา ทุปฺปติกาโร โหติ. เตนาห ‘‘วสฺสญฺหี’’ติอาทิ.

135. Do điều ấy mà làm hư hỏng, mà khiển trách nên là doso, là tội lỗi. Chính điều ấy do bản chất đáng chê trách nên là dosako (tác nhân gây lỗi). Do là nơi chốn phát sanh sự khiển trách nên là okāso (cơ hội). Do đó, ngài đã nói: ‘cơ hội này, tội lỗi này.’ ‘Khó thực hành hơn’ (dukkarataraṃ) có nghĩa là vô cùng khó khăn về phương diện sửa chữa. Thật vậy, tội lỗi khi không được tha thứ, do đã lan rộng tùy theo duyên nên trở thành khó sửa chữa. Do đó, ngài đã nói: ‘vassañhi’ v.v...

อลคฺคิตฺวาติ อิมมฺปิ นาม อปนีตํ อกาสีติ เอวํ อวิเนตฺวา, ตํ ตํ ตสฺส หิตปฏิปตฺตึ นิวารณํ กตฺวาติ อตฺโถ. ญายปฏิปตฺตึ อติจฺจ เอติ ปวตฺตตีติ อจฺจโย, อปราโธ, ปุริเสน มทฺทิตฺวา ปวตฺติโต อปราโธ อตฺถโต ปุริสํ อติจฺจ อภิภวิตฺวา ปวตฺโต นาม โหติ. เตนาห ‘‘อจฺจโย มํ, ภนฺเต, อจฺจคมา’’ติ. อวเสสปจฺจยานํ สมาคเม เอติ ผลํ เอตสฺมา อุปฺปชฺชติ ปวตฺตติ จาติ สมโย, เหตุ ยถา ‘‘สมุทาโย’’ติ อาห ‘‘เอกํ การณ’’นฺติ. ยํ ปเนตฺถ ภทฺทาลิตฺเถรสฺส อปริปูรการิตาย ภิกฺขุอาทีนํ ชานนํ, ตมฺปิ การณํ กตฺวา ‘‘อหํ โข, ภนฺเต, น อุสฺสหามี’’ติอาทินา วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

‘Không dính mắc’ (alaggitvā) có nghĩa là không sửa trị rằng: ‘Vị này đã loại bỏ cả điều này.’ Nghĩa là đã làm sự ngăn cản đối với các thực hành hữu ích của vị ấy. ‘Sự vi phạm’ (accayo), tội lỗi, là điều đi đến, diễn tiến vượt qua sự thực hành hợp lý. Tội lỗi được người thực hiện, sau khi đã chà đạp, về mặt ý nghĩa được gọi là đã diễn tiến vượt qua, đã chế ngự người ấy. Do đó, ngài đã nói: ‘Bạch ngài, sự vi phạm đã vượt qua con.’ ‘Thời điểm’ (samayo) là khi có sự hội đủ của các duyên còn lại, quả từ đó đi đến, sanh khởi, và diễn tiến; là nguyên nhân, giống như ‘sự tập khởi’ (samudāyo). Ngài đã nói: ‘một nguyên nhân.’ Ở đây, ngài chỉ ra rằng việc các vị tỳ khưu v.v... biết về sự không hoàn thành của trưởng lão Bhaddāli, lấy đó cũng làm nguyên nhân, nên đã nói bắt đầu bằng: ‘Bạch ngài, quả thật con không thể...’

๑๓๖. เอกจิตฺตกฺขณิกาติ ปฐมมคฺคจิตฺตกฺขเณน เอกจิตฺตกฺขณิกา. เอวํ อาณาเปตุํ น ยุตฺตนฺติ สงฺกมตฺถาย อาณาเปตุํ น ยุตฺตํ ปโยชนาภาวโต. อนาจิณฺณญฺเจตํ พุทฺธานํ, ยทิทํ ปทสา อกฺกมนํ. ตถา หิ –

136. ‘Trong một sát-na tâm’ (ekacittakkhaṇikā) là trong một sát-na tâm với sát-na tâm của đạo đầu tiên. ‘Không hợp lẽ để ra lệnh như vậy’ có nghĩa là không hợp lẽ để ra lệnh vì mục đích đi qua, do không có lợi ích. Và đây không phải là thông lệ của các vị Phật, tức là việc dẫm lên từng bước chân. Thật vậy:

‘‘อกฺกมิตฺวาน มํ พุทฺโธ, สห สิสฺเสหิ คจฺฉตุ;

มา นํ กลลํ อกฺกมิตฺถ, หิตาย เม ภวิสฺสตี’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๕๓);

‘Xin đức Phật cùng các đệ tử hãy dẫm lên con mà đi; Xin ngài đừng dẫm lên vũng bùn, điều ấy sẽ vì lợi ích cho con.’ (Bu. vaṃ. 2.53);

สุเมธปณฺฑิเตน [Pg.72] ปจฺจาสีสิตํ น กตํ. ยถาห –

Điều mong đợi đã không được thực hiện bởi đạo sĩ hiền trí Sumedha. Như đã nói:

‘‘ทีปงฺกโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

อุสฺสีสเก มํ ฐตฺวาน, อิทํ วจนมพฺรวี’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๖๐);

‘Đức Dīpaṅkara, bậc Thế Gian Giải, bậc đáng thọ nhận vật cúng dường; đã đứng ở phía đầu của ta, và đã nói lên lời này.’ (Bu. vaṃ. 2.60);

ภควตา อาณตฺเต สติ เตสมฺปิ เอวํ กาตุํ น ยุตฺตนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เอเตสํ ปฏิพาหิตุํ ยุตฺตนฺติ อิทํ อฏฺฐานปริกปฺปนวเสเนว วุตฺตํ. น หิ พุทฺธานํ กาตุํ อารทฺธํ นาม กิจฺจํ เกหิจิ ปฏิพาหิตุํ ยุตฺตํ นาม อตฺถิ ปฏิพาหิตุํเยว อกรณโต. สมฺมตฺตนิยามสฺส อโนกฺกนฺตตฺตา วุตฺตํ ‘‘พาหิรโก’’ติ.

‘Khi Đức Thế Tôn đã ra lệnh, việc họ làm như vậy cũng không hợp lẽ,’ ở đây cũng theo phương pháp tương tự. ‘Hợp lẽ để ngăn cản những vị này,’ điều này được nói chỉ theo cách giả định một điều không thể xảy ra. Thật vậy, không có việc gì mà các vị Phật đã bắt đầu làm lại có thể bị ai đó ngăn cản một cách hợp lẽ, vì việc ngăn cản (các ngài) vốn không thể thực hiện được. Do chưa đi vào định pháp chánh tà nên được gọi là ‘người ngoài.’

๑๓๗. น กมฺมฏฺฐานํ อลฺลียตีติ จิตฺตํ กมฺมฏฺฐานํ น โอตรติ.

137. ‘Không gắn bó với đề mục thiền’ có nghĩa là tâm không đi sâu vào đề mục thiền.

๑๔๐. ปุนปฺปุนํ กาเรนฺตีติ ทณฺฑกมฺมปณามนาทิการณํ ปุนปฺปุนํ กาเรนฺติ. สมฺมาวตฺตมฺหิ น วตฺตตีติ ตสฺสา ตสฺสา อาปตฺติยา วุฏฺฐานตฺถํ ภควตา ปญฺญตฺตสมฺมาวตฺตมฺหิ น วตฺตติ. อนุโลมวตฺเต น วตฺตตีติ เยน เยน วตฺเตน สงฺโฆ อนุโลมิโก โหติ, ตสฺมึ ตสฺมึ อนุโลมวตฺเต น วตฺตติ วิโลมเมว คณฺหาติ, ปฏิโลเมน โหติ. นิตฺถารณกวตฺตมฺหีติ เยน วตฺเตน สงฺโฆ อนุโลมิโก โหติ, สาปตฺติกภาวโต นิตฺถิณฺโณ โหติ, ตมฺหิ นิตฺถารณวตฺตสฺมึ น วตฺตติ. เตนาห ‘‘อาปตฺตี’’ติอาทิ. ทุพฺพจกรเณติ ทุพฺพจสฺส ภิกฺขุโน กรเณ.

140. ‘Khiến làm đi làm lại’ có nghĩa là họ khiến cho việc áp dụng hình phạt v.v... được thực hiện nhiều lần. ‘Không hành xử trong sự thực hành đúng đắn’ có nghĩa là không hành xử trong sự thực hành đúng đắn đã được Đức Thế Tôn chế định nhằm mục đích ra khỏi tội này tội kia. ‘Không hành xử trong sự thực hành thuận theo’ có nghĩa là không hành xử trong sự thực hành thuận theo nào mà Tăng chúng thuận theo, vị ấy chỉ chấp nhận điều trái ngược, trở nên ngược ngạo. ‘Trong sự thực hành để vượt qua’ có nghĩa là không hành xử trong sự thực hành để vượt qua nào mà Tăng chúng thuận theo, và nhờ đó thoát khỏi tình trạng phạm tội. Do đó, ngài đã nói: ‘tội’ v.v... ‘Trong trường hợp khó nói’ có nghĩa là trong trường hợp của vị tỳ khưu khó khuyên dạy.

๑๔๔. ยาเปตีติ วตฺตติ, สาสเน ติฏฺฐตีติ อตฺโถ. อภิญฺญาปตฺตาติ ‘‘อสุโก อสุโก จ เถโร สีลวา กลฺยาณธมฺโม พหุสฺสุโต’’ติอาทินา อภิญฺญาตภาวํ ปตฺตา อธิคตอภิญฺญาตา.

144. ‘Duy trì’ (yāpeti) có nghĩa là tiếp tục, nghĩa là tồn tại trong giáo pháp. ‘Đã được biết đến’ (abhiññāpattā) là đã đạt đến, đã chứng được trạng thái được biết đến rõ ràng qua (các lời nói) như: ‘vị trưởng lão tên là... là bậc có giới, có thiện pháp, là bậc đa văn’ v.v...

๑๔๕. สตฺเตสุ หายมาเนสูติ กิเลสพหุลตาย ปฏิปชฺชนกสตฺเตสุ ปริหายนฺเตสุ ปฏิปเถสุ ชายมาเนสุ. อนฺตรธายติ นาม ตทาธารตาย. ทิฏฺฐธมฺมิกา ปรูปวาทาทโย. สมฺปรายิกา อปายทุกฺขวิเสสา. อาสวนฺติ เตน เตน ปจฺจเยน ปวตฺตนฺตีติ อาสวา. เนสนฺติ ปรูปวาทาทิอาสวานํ. เตติ วีติกฺกมธมฺมา.

145. ‘Khi các chúng sanh đang suy giảm’ có nghĩa là khi các chúng sanh hành trì đang suy thoái do phiền não nhiều, khi các chướng ngại đang sanh khởi. ‘Biến mất’ là do dựa vào các chúng sanh ấy. ‘Trong hiện tại’ là sự chỉ trích của người khác v.v... ‘Trong tương lai’ là các loại khổ đặc biệt ở cõi khổ. ‘Các lậu hoặc’ (āsavā) là những pháp tuôn chảy, diễn tiến do duyên này hay duyên kia. ‘Của những lậu hoặc này’ là của các lậu hoặc như sự chỉ trích của người khác v.v... ‘Những pháp ấy’ là những pháp vi phạm.

อกาลํ ทสฺเสตฺวาติ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา อกาลํ ทสฺเสตฺวา. อุปฺปตฺตินฺติ อาสวฏฺฐานิยานํ ธมฺมานมุปฺปตฺตึ. สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา กาลํ, ตาว [Pg.73] เสนาสนานิ ปโหนฺติ, เตน อาวาสมจฺฉริยาทิเหตุนา สาสเน เอกจฺเจ อาสวฏฺฐานิยา ธมฺมา น อุปฺปชฺชนฺติ. อิมินา นเยนาติ อิมินา ปน เหตุนา ปทโสธมฺมสิกฺขาปทานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

‘Sau khi chỉ ra phi thời’ có nghĩa là sau khi chỉ ra thời điểm không thích hợp cho việc chế định học giới. ‘Sự sanh khởi’ là sự sanh khởi của các pháp là nơi trú của lậu hoặc. Thời điểm để chế định học giới là khi các trú xứ đã đầy đủ, do nguyên nhân ấy, vì các lý do như bỏn xẻn trú xứ v.v... một số pháp là nơi trú của lậu hoặc không sanh khởi trong giáo pháp. ‘Theo phương pháp này’ có nghĩa là do nguyên nhân này, cần phải hiểu sự bao gồm của các học giới trong Padasodhamma.

ยสนฺติ กิตฺติสทฺทํ ปริวารญฺจ. สาคตตฺเถรสฺส นาคทมนกิตฺติยสาทิวเสน สุราปานสงฺขาโต อาสวฏฺฐานิโย ธมฺโม อุปฺปชฺชิ.

‘Danh tiếng’ (yasaṃ) là tiếng tăm và đoàn tùy tùng. Đối với trưởng lão Sāgata, do danh tiếng về việc nhiếp phục rồng v.v... pháp là nơi trú của lậu hoặc, được gọi là việc uống rượu, đã sanh khởi.

รเสน รสํ สํสนฺเทตฺวาติ อุปาทินฺนกผสฺสรเสน อนุปาทินฺนกผสฺสรสํ สํสนฺเทตฺวา.

‘So sánh vị với vị’ có nghĩa là so sánh vị của xúc (trên thân) đã được chấp thủ với vị của xúc (bên ngoài) không được chấp thủ.

๑๔๖. น โข, ภทฺทาลิ, เอเสว เหตุ, อถ โข อญฺญมฺปิ อตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. เตน ธมฺมสฺส สกฺกจฺจสวเน เถรํ นิโยเชติ.

146. Để chỉ ra rằng: ‘Này Bhaddāli, không phải chỉ có nguyên nhân này, mà còn có nguyên nhân khác nữa,’ Đức Thế Tôn đã nói bắt đầu bằng: ‘Lại nữa.’ Do đó, ngài khuyến khích vị trưởng lão trong việc lắng nghe Pháp một cách kính cẩn.

๑๔๗. วิเสวนาจารนฺติ อทนฺตกิริยํ. ปรินิพฺพายตีติ วูปสมฺมติ. ตตฺถ อทนฺตกิริยํ ปหาย ทนฺโต โหติ. ยุคสฺสาติ รถธุรสฺส.

147. ‘Hành vi không tương xứng’ (visevanācāraṃ) là hành động của người chưa được điều phục. ‘Được tịch tịnh’ (parinibbāyati) là được lắng dịu. Ở đó, sau khi từ bỏ hành động của người chưa được điều phục, vị ấy trở nên được điều phục. ‘Của cái ách’ (yugassa) là của cái ách xe.

อนุกฺกเมติ อนุรูปปริคเม. ตทวตฺถานุรูปํ ปาทานํ อุกฺขิปเน นิกฺขิปเน จ. เตนาห ‘‘จตฺตาโร ปาเท’’ติอาทิ. รชฺชุพนฺธนวิธาเนนาติ ปาทโต ภูมิยา โมจนวิธาเนน. เอวํ กรณตฺถนฺติ ยถา อสฺเส นิสินฺนสฺเสว ภูมึ คเหตุํ สกฺกา, เอวํ จตฺตาโร ปาเท ตถา กตฺวา อตฺตโน นิจฺจลภาวกรณตฺถํ. มณฺฑเลติ มณฺฑลธาวิกายํ. ปถวีกมเนติ ปถวึ ผุฏฺฐมตฺเตน คมเน. เตนาห ‘‘อคฺคคฺคขุเรหี’’ติ. โอกฺกนฺตกรณสฺมินฺติ โอกฺกนฺเตตฺวา ปรเสนาสมฺมทฺทน โอกฺกนฺตกรเณ. เอกสฺมึ ฐาเนติ จตูสุ ปาเทสุ ยตฺถ กตฺถจิ เอกสฺมึ ฐาเน คมนํ โจเทนฺตีติ อตฺโถ, โส ปเนตฺถ สีฆตโร อธิปฺเปโต. ทวตฺเตติ มริยาทาโกปเนหิ นานปฺปโยชเน, ปรเสนาย ปวตฺตมหานาทปหรเณหิ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ยุทฺธกาลสฺมิ’’นฺติอาทิ.

Anukkameti là trong việc đi lại tương xứng. Tức là trong việc nhấc lên và đặt xuống các bàn chân tương xứng với trạng thái đó. Do đó, ngài đã nói: ‘bốn chân’ v.v... Rajjubandhanavidhānena là bằng phương pháp giải thoát các bàn chân khỏi mặt đất. Evaṃ karaṇatthanti là vì mục đích làm như vậy, tức là vì mục đích làm cho bản thân trở nên bất động bằng cách làm cho bốn chân như thế, giống như người ngồi trên ngựa có thể nắm lấy mặt đất. Maṇḍale là trong việc chạy vòng tròn. Pathavīkamane là trong việc đi chỉ bằng cách chạm vào mặt đất. Do đó, ngài đã nói: ‘bằng những đầu móng guốc.’ Okkantakaraṇasmiṃ là trong việc thực hiện sự tấn công, chà đạp quân địch sau khi đã xông vào. Ekasmiṃ ṭhāne là thúc giục đi tại một nơi nào đó trong bốn chân, ở đây ý muốn nói là nhanh hơn. Davatteti là với nhiều mục đích khác nhau bằng cách phá vỡ giới hạn, bằng cách át đi tiếng gầm lớn phát ra từ quân địch. Do đó, ngài đã nói: ‘trong thời chiến’ v.v...

รญฺญา ชานิตพฺพคุเณติ ยถา ราชา อสฺสสฺส คุเณ ชานาติ, เอวํ เตน ชานิตพฺพคุณการณํ กาเรติ. อสฺสราชวํเสติ ทุสฺสหํ ทุกฺขํ ปตฺวาปิ ยถา อยํ ราชวํสานุรูปกิริยํ น ชหิสฺสติ, เอวํ สิกฺขาปเน. สิกฺขาปนเมว หิ สนฺธาย สพฺพตฺถ ‘‘การณํ กาเรตี’’ติ วุตฺตํ ตสฺส กรณการาปนปริยายตฺตา.

Raññā jānitabbaguṇe là khiến cho thực hiện nguyên nhân của phẩm chất cần được nhà vua biết đến, giống như nhà vua biết các phẩm chất của con ngựa. Assarājavaṃse là trong việc huấn luyện để cho dù gặp phải khổ đau khó kham nhẫn, nó cũng sẽ không từ bỏ hành động tương xứng với dòng dõi hoàng gia. Thật vậy, ở khắp mọi nơi, câu ‘khiến cho thực hiện nguyên nhân’ được nói ra nhắm đến chính việc huấn luyện, vì nó là từ đồng nghĩa với việc khiến cho thực hiện.

ยถา [Pg.74] อุตฺตมชโว โหตีติ ชวทสฺสนฏฺฐาเน ยถา หโย อุตฺตมชวํ น หาเปสิ, เอวํ สิกฺขาเปติ. อุตฺตมหยภาเว, ยถา อุตฺตมหโย โหตีติ กมฺมกรณกาเล อตฺตโน อุตฺตมสภาวํ อนิคุหิตฺวา อวชฺเชตฺวา ยถา อตฺถสิทฺธิ โหติ, เอวํ ปรมชเวน สิกฺขาเปติ. ยถา กิริยา วินา ทพฺพมฺปิ วินา กิริยํ น ภวติ, เอวํ ทฏฺฐพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ ปกติยา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Yathā uttamajavo hoti là huấn luyện để con ngựa không làm mất đi tốc độ tối thượng tại nơi biểu diễn tốc độ. Uttamahayabhāve, yathā uttamahayo hoti là huấn luyện với tốc độ cao nhất để trong khi thực hiện công việc, nó không che giấu, không từ bỏ bản chất tối thượng của mình, để thành tựu được mục đích. Để chỉ ra rằng cần được hiểu như vậy: giống như hành động không thể có nếu không có vật chất, và vật chất cũng không có hành động nếu không có hành động, câu ‘ở đó, do bản chất’ v.v... đã được nói ra.

ตตฺราติ ตสฺมึ ปกติยา อุตฺตมหยสฺเสว อุตฺตมหยการณารหตฺตา อุตฺตมชวปฏิปชฺชเน. มาสขาทกโฆฏกานนฺติ มาสํ ขาทิตฺวา ยถา ตถา วิคุณขลุงฺคกานํ. วลญฺชกทณฺฑนฺติ รญฺญา คเหตพฺพสุวณฺณทณฺฑํ. ธาตุปตฺถทฺโธติ อตฺตนาว สมุปฺปาทิตธาตุยา อุปตฺถมฺภิโต หุตฺวา.

Tatrā là trong việc thực hành tốc độ tối thượng đó, vì chỉ con ngựa tối thượng do bản chất mới xứng đáng với việc làm cho nó trở thành con ngựa tối thượng. Māsakhādakaghoṭakānaṃ là của những con ngựa non yếu, ăn đậu một cách tùy tiện. Valañjakadaṇḍaṃ là cây gậy vàng cần được nhà vua cầm lấy. Dhātupatthaddho là được chống đỡ bởi giới do chính mình tạo ra.

อุตฺตเม สาขลฺเยติ ปรมสขิลภาเว สขิลวาจาย เอว ทเมตพฺพตาย. เตนาห ‘‘มุทุวาจาย หี’’ติอาทิ.

Uttame sākhalyeti là trong trạng thái thân ái cao nhất, do cần được điều phục chỉ bằng lời nói thân ái. Do đó, ngài đã nói: ‘thật vậy, bằng lời nói mềm mỏng’ v.v...

อรหตฺตผลสมฺมาทิฏฺฐิยาติ ผลสมาปตฺติกาเล ปวตฺตสมฺมาญาณํ. สมฺมาญาณํ ปุพฺเพ วุตฺตสมฺมาทิฏฺฐิเยวาติ ปน อิทํ ผลสมฺมาทิฏฺฐิภาวสามญฺเญน วุตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘ปจฺจเวกฺขณญาณ’’นฺติ วทนฺติ, ตํ น ยุชฺชติ ‘‘อเสกฺเขนา’’ติ วิเสสิตตฺตา. ตมฺปิ อเสกฺขญาณนฺติ เจ? เอวมฺปิ นิปฺปริยาย เสกฺขคฺคหเณ ปริยายเสกฺขคฺคหณํ น ยุตฺตเมว, กิจฺจเภเทน วา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกา เอว หิ สา ปญฺญา นิพฺพานสฺส ปจฺจกฺขกิริยาย สมฺมาทสฺสนกิจฺจํ อุปาทาย ‘‘สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ วุตฺตา, สมฺมาชานนกิจฺจํ อุปาทาย ‘‘สมฺมาญาณ’’นฺติ. อญฺญาตาวินฺทฺริยวเสน วา สมฺมาทิฏฺฐิ, ปญฺญินฺทฺริยวเสน สมฺมาญาณนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. มคฺคผลาวหาย เทสนาย สงฺเขปโตว อาคตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อุคฺฆฏิตญฺญุปุคฺคลสฺส วเสนา’’ติ.

Arahattaphalasammādiṭṭhiyā là chánh trí tuệ khởi lên vào lúc nhập quả định. Còn điều này, ‘chánh trí tuệ chính là chánh kiến đã được nói trước đây,’ được nói do sự tương đồng về trạng thái chánh kiến của quả. Một số vị lại nói là ‘phản khán trí,’ điều đó không hợp lý vì đã được đặc định bởi ‘bậc Vô học.’ Nếu nói rằng đó cũng là trí của bậc Vô học? Ngay cả như vậy, khi đã nắm lấy bậc hữu học một cách không ẩn ý, việc nắm lấy bậc hữu học một cách có ẩn ý là không hợp lý. Hoặc cần được hiểu là được nói do sự khác biệt về phận sự. Thật vậy, chỉ có một trí tuệ đó, tùy thuộc vào phận sự thấy đúng qua việc trực nhận Niết-bàn, được gọi là ‘chánh kiến;’ tùy thuộc vào phận sự biết đúng, được gọi là ‘chánh trí tuệ.’ Hoặc cần hiểu ý nghĩa ở đây như sau: chánh kiến là theo nghĩa của dĩ tri căn, chánh trí tuệ là theo nghĩa của tuệ quyền. Do bài thuyết pháp mang lại đạo và quả đã được trình bày một cách tóm tắt, nên đã nói: ‘tùy theo hạng người ugghaṭitaññu.’

ภทฺทาลิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong bài sớ giải kinh Bhaddāli đã kết thúc.

๖. ลฏุกิโกปมสุตฺตวณฺณนา

6. Sớ giải kinh Ví Dụ Chim Cút (Laṭukikopama Sutta).

๑๔๘. มหาอุทายิตฺเถโรติ กาฬุทายิลาฬุทายิตฺเถเรหิ อญฺโญ มหาเทหตาย มหาอุทายีติ สาสเน ปญฺญาโต เถโร. อปหริ อปหรติ อปหริสฺสตีติ อปหตฺตา. เตกาลิโก หิ อยํ [Pg.75] สทฺโท. อุปหตฺตาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อปหารโกติ อปเนตา. อุปหารโกติ อุปเนตา.

148. Mahāudāyitthero là một vị trưởng lão khác với các trưởng lão Kāḷudāyī và Lāḷudāyī, được biết đến trong giáo pháp là Mahāudāyī do có thân hình to lớn. Apahattā là người đã lấy đi, đang lấy đi, sẽ lấy đi. Thật vậy, từ này thuộc về ba thời. Ở đây, trong từ upahattā cũng có cùng phương pháp. Apahārako là người lấy đi. Upahārako là người mang đến.

๑๔๙. ยนฺติ ภุมฺมตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, เตน จ อนนฺตรนิทฺทิฏฺฐสมโย ปจฺจามฏฺโฐติ อาห ‘‘ยสฺมึ สมเย’’ติ. น ภควนฺตํ ปฏิจฺจาติ น ภควนฺตํ อารมฺมณํ กตฺวา.

149. Yaṃ là một đại từ nhân xưng ở sở thuộc cách, và bởi nó, thời điểm được chỉ định ngay trước đó được đề cập lại, nên ngài nói ‘vào thời điểm nào.’ Na bhagavantaṃ paṭicca là không lấy Đức Thế Tôn làm đối tượng.

กมฺมนิปฺผนฺนตฺถนฺติ อตฺตนา อายาจิยมานกมฺมสิทฺธิอตฺถํ. ภวตีติ ภู, น ภูติ อภู, ภยวเสน ปน สา อิตฺถี ‘‘อภุ’’นฺติ อาห. อาตุ มาตูติ เอตฺถ ยถา –

Kammanipphannatthaṃ là vì mục đích thành tựu việc làm đang được mình cầu xin. Bhū là người hiện hữu, na bhū là abhū, nhưng do sợ hãi, người phụ nữ đó đã nói ‘abhu.’ Ở đây, trong câu ‘ātu mātu,’ giống như –

‘‘องฺคา องฺคา สมฺภวสิ, หทยา อธิชายเส;

อตฺตา เอว ปุตฺต นามาสิ, ส ชีว สรโทสต’’นฺติ. –

‘Con sinh ra từ mỗi chi phần, con được sinh ra từ trái tim; hỡi con trai, con chính là tự ngã của ta, con hãy sống một trăm mùa thu.’ –

อาทีสุ ปุตฺโต ‘‘อตฺตา’’ติ วุจฺจติ กุลวเสน สนฺตาเน ปวตฺตนโต. เอวํ ปิตาปิ ‘‘ปุตฺตสฺส อตฺตา’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมา ‘‘ภิกฺขุสฺส อตฺตา มาตา’’ติ วตฺถุกามา ภยวเสน ‘‘อาตุ มาตู’’ติ อาห. เตนาห ‘‘อาตูติ ปิตา’’ติอาทิ.

Trong các câu như trên, người con trai được gọi là ‘tự ngã’ vì nó tiếp nối dòng dõi của gia tộc. Tương tự, người cha cũng được gọi là ‘tự ngã của con trai.’ Vì người mẹ là tự ngã của vị tỳ-khưu, nên do sợ hãi về dục vọng đối với đối tượng, bà đã nói ‘ātu mātu.’ Do đó, ngài đã nói: ‘ātu là cha’ v.v...

๑๕๐. เอวเมวนฺติ อิทํ ครหตฺถโชตนนิปาตปทนฺติ วุตฺตํ ‘‘ครหนฺโต อาหา’’ติ. ตถา หิ นํ วาจกสทฺเทเนว ทสฺเสนฺโต ‘‘อิเธกจฺเจ โมฆปุริสา’’ติ อาห. อาหํสูติ เตสํ ตถา วจนสฺส อวิจฺเฉเทน ปวตฺติทีปนนฺติ อาห ‘‘วทนฺตี’’ติ. กึ ปนิมสฺส อปฺปมตฺตกสฺสาติ ปหาตพฺพวตฺถุํ อวมญฺญมาเนหิ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘กึ ปนา’’ติ. เหตุมฺหิ โชเตตพฺเพ เจตํ สามิวจนํ ยถา ‘‘อนุสฺสวสฺส เหตุ, อชฺเฌนสฺส เหตู’’ติ. เตนาห ‘‘อปฺปมตฺตกสฺส เหตู’’ติ. นนุ อปสฺสนฺเตน วิย อสุณนฺเตน วิย ภวิตพฺพนฺติ? สตฺถารา นาม อปฺปมตฺตเกสุ โทเสสุ อปสฺสนฺเตน วิย จ อสุณนฺเตน วิย จ ภวิตพฺพนฺติ เตสํ อธิปฺปาเยน วิวรณํ. เตสุ จาติ สิกฺขากาเมสุ จ. อปฺปจฺจยํ อุปฏฺฐาเปนฺตีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. เตสนฺติ เย ‘‘โมฆปุริสา’’ติ วุตฺตา ปุคฺคลา, เตสํ. คเล พทฺธํ มหากฏฺฐนฺติ คเล โอลมฺเพตฺวา พทฺธํ รุกฺขทณฺฑมาห. ปูติลตายาติ คโลจิยา. ปาราชิกวตฺถุ วิย ทุปฺปชหํ โหตีติ ฉนฺทกปฺปหานวเสน ตํ ปชหิตุํ น สกฺโกติ.

150. Cụm từ ‘Evamevaṃ’ là một tiểu từ (nipāta) có ý nghĩa chỉ sự khiển trách, được nói là: ‘Vị ấy đã nói trong khi khiển trách.’ Thật vậy, khi chỉ rõ điều ấy bằng chính từ ngữ biểu thị, ngài đã nói: ‘Này các kẻ ngu si kia.’ ‘Āhaṃsūti’ có nghĩa là ‘vadantī’ (họ nói), nhằm chỉ sự diễn tiến không gián đoạn của lời nói như vậy của họ. ‘Kiṃ panimassa appamattakassa’ (Thế thì có gì ở điều nhỏ nhặt này?) là lời nói của những người xem thường đối tượng cần được từ bỏ. Do đó, (chú giải) nói: ‘Kiṃ panā’ (Thế thì có gì?). Khi cần chỉ rõ về nguyên nhân, đây là sở thuộc cách, ví như: ‘anussavassa hetu’ (vì lý do nghe theo), ‘ajjhenassa hetū’ (vì lý do học hỏi). Do đó, (chú giải) nói: ‘appamattakassa hetū’ (vì lý do nhỏ nhặt). ‘Chẳng phải nên hành xử như người không thấy, như người không nghe hay sao?’ Đây là lời giải thích theo chủ ý của họ rằng: ‘Bậc Đạo Sư đối với những lỗi lầm nhỏ nhặt thì nên hành xử như người không thấy và như người không nghe.’ ‘Tesu ca’ có nghĩa là ‘và ở nơi những người có lòng ham muốn học tập.’ (Chú giải) chỉ ra rằng (câu) ‘Appaccayaṃ upaṭṭhāpenti’ (họ tạo ra sự không tin tưởng) được đem đến và kết nối (với câu trước). ‘Tesaṃ’ (của họ) là (chỉ) những cá nhân được gọi là ‘kẻ ngu si.’ ‘Gale baddhaṃ mahākaṭṭhaṃ’ (khúc gỗ lớn được buộc vào cổ) là nói đến khúc cây được buộc treo lủng lẳng ở cổ. ‘Pūtilatāyā’ là (dây) galoci. ‘Trở nên khó từ bỏ giống như đối tượng của tội pārājika’ có nghĩa là không thể từ bỏ nó bằng cách từ bỏ ý muốn.

๑๕๑. อนุสฺสุกฺกาติ [Pg.76] ตสฺส ปหาตพฺพสฺส ปหาเน อุสฺสุกฺกรหิตา. อปจฺจาสีสนปกฺเขติ ตาย ปรทตฺตวุตฺติตาย กสฺสจิ ปจฺจยสฺส กุโตจิ อปจฺจาสีสกปกฺเข ฐิตา หุตฺวา สุปฺปชหํ โหติ, น ตสฺส ปหาเน ภาริยํ อตฺถิ.

151. ‘Anussukkā’ (không nhiệt tâm) có nghĩa là không có sự nỗ lực trong việc từ bỏ điều cần phải từ bỏ ấy. ‘Apaccāsīsanapakkhe’ (ở trong phe không mong đợi) có nghĩa là do đời sống phụ thuộc vào người khác, khi đã ở trong phe không mong đợi bất cứ vật dụng nào từ bất cứ nơi đâu, thì việc từ bỏ trở nên dễ dàng, không có gánh nặng trong việc từ bỏ điều ấy.

๑๕๒. ทลิทฺโท ทุคฺคโต. อสฺสโกติ อสาปเตยฺโย. เคหยฏฺฐิโยติ เคหฉทนสฺส อาธารา, ตา อุชุกํ ติริยํ ฐเปตพฺพทณฺฑา. สมนฺตโต ภิตฺติปาเทสุ ฐเปตพฺพทณฺฑา มณฺฑลา. กากาติทายินฺติ อิโต จิโต กาเกหิ อติปาตวเสน อุฑฺเฑตพฺพํ. เตนาห ‘‘ยตฺถ กิญฺจิเทวา’’ติอาทิ. สูรกากาติ กากานํ อุฑฺเฑปนาการมาห. นปรมรูปนฺติ หีนรูปํ. วิลีวมญฺจโกติ ตาลเวตฺตกาทีหิ วีตมญฺจโก. สา ปนสฺส สนฺตานานํ ฉินฺนภินฺนตาย โอลุคฺควิลุคฺคตา, ตถา สติ สา วิสมรูปา โหตีติ อาห ‘‘โอณตา’’ติอาทิ. โส ปุคฺคโล ลูขโภชี โหตีติ อาห ‘‘ธญฺญํ นาม กุทฺรูสโก’’ติ. สมกาลํ วปิตพฺพตาย สมวาปกํ, ยถาอุตุ วปิตพฺพพีชํ. ชายิกาติ กุจฺฉิตา ภริยา, สพฺพตฺถ ครหายํ ก-สทฺโท. โส วตาหํ ปพฺพเชยฺยนฺติ โสหํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา ปพฺพเชยฺยํ, โยหํ ปุริโส นาม อสฺสํ วตาติ ปพฺพชฺชาวเสน อตฺตโน ปุริสํ โพเธยฺย. ตํสภาเว ฐิตสฺส โพธา น ตุ ทุกฺกรา, สา ขโฏปิกา. สา กุมฺภี. เมณฺฑกเสฏฺฐิโน อฑฺฒเตฬสานิ โกฏฺฐาคารสตานิ วิย.

152. ‘Daliddo’ (nghèo nàn) là khốn khổ. ‘Assako’ (không sở hữu) là không có tài sản. ‘Gehayaṭṭhiyo’ (cọc nhà) là các trụ đỡ của mái nhà, chúng là những cây cột cần được đặt thẳng và đặt ngang. ‘Maṇḍalā’ là những cây cột cần được đặt xung quanh ở chân tường. ‘Kākātidāyi’ (nơi quạ bay qua lại) là nơi bị quạ bay qua lại từ chỗ này đến chỗ kia. Do đó, có lời nói: ‘Bất cứ nơi nào có bất cứ thứ gì…’ v.v… ‘Sūrakākā’ (quạ dũng mãnh) nói lên cách thức bay của loài quạ. ‘Naparamarūpaṃ’ (hình thức không hơn) là hình thức thấp kém. ‘Vilīvamañcako’ (giường đan) là chiếc giường được đan bằng lá cọ, mây, v.v… Sự hư hỏng, xiêu vẹo của nó là do các bộ phận liên kết bị gãy, vỡ; khi như vậy, nó có hình dạng không đồng đều, do đó được nói là ‘oṇatā’ (cong oằn) v.v… (Người ấy) ăn thức ăn thô sơ, do đó được nói là: ‘Loại ngũ cốc tên là kudrūsaka (lúa hoang).’ ‘Samavāpakaṃ’ (gieo cùng lúc) là hạt giống cần được gieo đúng mùa vụ. ‘Jāyikā’ là người vợ đáng khinh; ở khắp nơi, từ ‘ka’ có ý nghĩa khiển trách. ‘So vatāhaṃ pabbajeyyaṃ’ (Mong sao ta được xuất gia) có nghĩa là: ‘Ta, sau khi cạo bỏ râu tóc, sẽ xuất gia.’ ‘Ta, người được gọi là nam nhân, mong sao ta sẽ…’ có nghĩa là vị ấy nên thức tỉnh nam tính của mình bằng việc xuất gia. Đối với người đã an trú trong bản chất ấy, sự giác ngộ không phải là khó khăn. ‘Sā khaṭopikā’ là cái muỗng vớt bọt cơm. ‘Sā kumbhī’ là cái nồi. Giống như một ngàn hai trăm năm mươi kho thóc của trưởng giả Meṇḍaka.

๑๕๓. สุวณฺณนิกฺขสตานนฺติ อเนเกสํ สุวณฺณนิกฺขสตานํ. จโยติ สนฺตาเนหิ นิจโย อวีจิ นิจฺจปฺปพนฺธนิจโย. เตนาห ‘‘สนฺตานโต กตสนฺนิจโย’’ติ.

153. ‘Suvaṇṇanikkhasatānaṃ’ (của trăm đồng tiền vàng) có nghĩa là của nhiều trăm đồng tiền vàng. ‘Cayo’ (sự tích lũy) là sự tích tập; sự tích tập bởi các dòng tương tục, sự tích tập liên tục không gián đoạn. Do đó, có lời nói: ‘Sự tích tập được tạo ra từ dòng tương tục.’

๑๕๔. เหฏฺฐา กิญฺจาปิ อปฺปชหนกา ปฐมํ ทสฺสิตา, ปชหนกา ปธานา, เตสญฺจ วเสเนตฺถ ปุคฺคลจตุกฺกํ ทสฺสิตํ. เต ตญฺเจว ปชหนฺตีติ ปชหนกา ปฐมํ คหิตา. ราสิวเสนาติ ‘‘อิธุทายิ เอกจฺโจ ปุคฺคโล’’ติอาทินา จตุกฺเก อาคตวิภาคํ อนามสิตฺวา ‘‘เต เต’’ติ ปจุรวเสน วุตฺตํ. เตนาห ‘‘น ปาฏิเยกฺกํ วิภตฺตา’’ติ. อวิภาเคน คหิตวตฺถูสุ วิภาคโต คหณํ โลกสิทฺธเมตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา นามา’’ติอาทิ [Pg.77] วุตฺตํ. ปชหนกปุคฺคลาติ ‘‘เต ตญฺเจว ปชหนฺตี’’ติ เอวํ ปชหนกปุคฺคลา เอว.

154. Mặc dù ở dưới, những người không từ bỏ được trình bày trước, nhưng những người từ bỏ là chính yếu, và bộ bốn hạng người ở đây được trình bày theo họ. Do (câu) ‘Họ từ bỏ chính điều ấy,’ những người từ bỏ được đề cập trước tiên. ‘Rāsivasena’ (theo cách gộp chung) có nghĩa là không đề cập đến sự phân chia đã có trong bộ bốn bắt đầu bằng: ‘Này Udāyi, ở đây có hạng người…’, mà được nói một cách chung chung là ‘những người ấy, những người ấy.’ Do đó, có lời nói: ‘Không được phân chia riêng lẻ.’ Để chỉ ra rằng việc nắm bắt một cách phân chia các đối tượng đã được nắm bắt một cách không phân chia là điều thông thường trong thế gian, nên có lời nói: ‘Ví như…’ v.v… ‘Pajahanakapuggalā’ (những người từ bỏ) có nghĩa là ‘họ từ bỏ chính điều ấy,’ như vậy họ chính là những người từ bỏ.

อุปธิอนุธาวนกาติ อุปธีสุ อนุอนุธาวนกา อุปธิโย อารพฺภ ปวตฺตนกา. วิตกฺกาเยวาติ กามสงฺกปฺปาทิวิตกฺกาเยว. อินฺทฺริยนานตฺตตาติ วิมุตฺติปริปาจกานํ อินฺทฺริยานํ ปโรปริยตฺตํ. ตสฺส หิ วเสเนว เต จตฺตาโร ปุคฺคลา ชาตา. อคฺคมคฺคตฺถาย วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา ยาว น ตํ มคฺเคน สมุคฺฆาเตนฺติ, ตาว นปฺปชหนฺติ นาม. อิติ เหฏฺฐิมา ตโยปิ อริยา อปฺปหีนสฺส กิเลสสฺส วเสน ‘‘นปฺปชหนฺตี’’ติ วุตฺตา, ปเคว ปุถุชฺชนา. วุตฺตนเยน ปน วิปสฺสนํ มคฺเคน ฆเฏนฺตา เต จตฺตาโร ชนา อคฺคมคฺคกฺขเณ ปชหนฺติ นาม. เต เอว ตตฺถ สีฆการิโน ขิปฺปํ ปชหนฺติ นาม, เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ.

‘Upadhianudhāvanakā’ (những người chạy theo chấp thủ) là những người chạy theo các chấp thủ, là những người hành động liên quan đến các chấp thủ. ‘Vitakkāyeva’ (chỉ là các tầm) là chỉ các tầm như dục tầm, v.v… ‘Indriyanānattatā’ (sự khác biệt của các căn) là sự hơn kém của các căn làm cho giải thoát được chín muồi. Chính do năng lực của điều ấy mà bốn hạng người này được sinh ra. Sau khi đã nỗ lực tu tập minh sát vì mục đích đạt được Thánh đạo cao nhất, chừng nào họ chưa nhổ bật nó bằng Thánh đạo, chừng đó họ được gọi là ‘không từ bỏ.’ Như vậy, cả ba bậc Thánh thấp hơn, do phiền não chưa được đoạn trừ, nên được gọi là ‘không từ bỏ,’ huống hồ là phàm nhân. Tuy nhiên, theo phương pháp đã được nói, bốn hạng người ấy, khi nỗ lực tu tập minh sát bằng Thánh đạo, được gọi là ‘từ bỏ’ vào khoảnh khắc của Thánh đạo cao nhất. Chính họ ở đây là những người hành động nhanh chóng, được gọi là ‘từ bỏ nhanh chóng.’ Do đó, có lời nói: ‘Tattha’ (Trong ấy) v.v…

สํเวคํ กตฺวา อคฺคึ อกฺกนฺตปุริโส วิย. มคฺเคนาติ อนุกฺกมาคเตน อคฺคมคฺเคน. มหาหตฺถิปโทปเมติ มหาหตฺถิปโทปมสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๓๐๐ อาทโย). ตตฺถ หิ ‘‘ตสฺส ธาตารมฺมณเมว จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ ปสีทติ สนฺติฏฺฐติ อธิมุจฺจตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐๒) เอตฺถ อติติกฺขนาติติกฺข-นาติมนฺทอติมนฺท-ปุคฺคลวเสน อฏฺฐกถายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๐๒) ตโย วารา อุทฺธฏา, ตตฺถ มชฺฌิมวเสเนว ปญฺโห กถิโต. อินฺทฺริยภาวเนติ อินฺทฺริยภาวนาสุตฺเต, ตตฺถาปิ มชฺฌิมนเยเนว ปญฺโห กถิโต. เตนาห ‘‘อิเมสู’’ติอาทิ.

Giống như người sau khi khởi lên lòng chấn động tâm linh (saṃvega) đã dẫm phải lửa. ‘Maggena’ (bằng Thánh đạo) có nghĩa là bằng Thánh đạo cao nhất đã đến theo tuần tự. ‘Mahāhatthipadopame’ (trong kinh Dấu Chân Voi Lớn) là trong kinh Mahāhatthipadopama Sutta. Ở đó, đối với đoạn: ‘Tâm của vị ấy đi vào, lắng yên, an trú, và quyết chứng đối tượng là các giới,’ trong Chú giải, ba trường hợp đã được trích dẫn theo hạng người có căn cực kỳ bén nhạy, không quá bén nhạy, không quá chậm lụt, và cực kỳ chậm lụt. Ở đó, câu hỏi được nói theo cách trung bình. ‘Indriyabhāvane’ (trong kinh Tu Tập Các Căn) là trong kinh Indriyabhāvanā Sutta, ở đó câu hỏi cũng được nói theo phương pháp trung bình. Do đó, có lời nói: ‘Imesū’ (Trong những kinh này) v.v…

ตนฺติ ‘‘อุปธี’’ติ วุตฺตํ ขนฺธปญฺจกํ. ทุกฺขสฺส มูลนฺติ สพฺพสฺสปิ วฏฺฏทุกฺขสฺส การณํ. นิคฺคหโณติ นิรุปาทาโน. เตนาห ‘‘นิตฺตณฺโห’’ติ.

‘Taṃ’ (điều ấy) là năm uẩn được gọi là ‘chấp thủ’ (upadhi). ‘Dukkhassa mūlaṃ’ (cội rễ của khổ) là nguyên nhân của tất cả khổ trong vòng luân hồi. ‘Niggahaṇo’ (không nắm giữ) là không có chấp thủ (nirupādāno). Do đó, có lời nói: ‘Nittaṇho’ (không có ái dục).

๑๕๕. เย ปชหนฺตีติ ‘‘เต ตญฺเจว ปชหนฺตี’’ติ เอวํ วุตฺตปุคฺคลา. เต อิเม นาม เอตฺตเก กิเลเส ปชหนฺตีติ เย เต ปุถุชฺชนา ลาภิโน จ ปญฺจ กามคุเณ เอตฺตเก ตํตํฌานาทิวตฺถุเก จ ตํตํมคฺควชฺฌตาย ปริจฺฉินฺนตฺตา เอตฺตเก กิเลเส ปชหนฺติ. เย นปฺปชหนฺตีติ เอตฺถ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อสุจิสุขํ กายาสุจิสนฺนิสฺสิตตฺตา. อนริเยหีติ อปริสุทฺเธหิ. ปฏิลาภโต ภายิตพฺพํ กิเลสทุกฺขคติกตฺตา. วิปากโต ภายิตพฺพํ อปายทุกฺขคติกตฺตา. คณโตปิ กิเลสโตปิ วิวิตฺตสุขนฺติ คณสงฺคณิกโต จ กิเลสสงฺคณิกโต [Pg.78] จ วิวิตฺตสุขํ. ราคาทิวูปสมตฺถายาติ ราคาทิวูปสมาวหํ สุขํ. น ภายิตพฺพํ สมฺปติ อายติญฺจ เอกนฺตหิตภาวโต.

155. Ye pajahantīti có nghĩa là: “Các vị ấy từ bỏ chính điều ấy,” là những hạng người được nói đến như vậy. Te ime nāma ettake kilese pajahantīti có nghĩa là: Những vị phàm phu ấy là những người có được năm dục trưởng, và trong từng đối tượng của thiền định v.v... do được phân định bởi sự cần phải từ bỏ theo từng đạo lộ nên từ bỏ bấy nhiêu phiền não. Ye nappajahantīti, ở đây ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến. Asucisukhaṃ (lạc bất tịnh) là do nương vào sự bất tịnh của thân. Anariyehīti có nghĩa là bởi những người không trong sạch. Paṭilābhato bhāyitabbaṃ (nên sợ hãi về sự thành tựu) là do có phiền não và khổ cảnh là nơi đi đến. Vipākato bhāyitabbaṃ (nên sợ hãi về quả dị thục) là do có cảnh khổ là nơi đi đến. Gaṇatopi kilesatopi vivittasukhaṃ (lạc viễn ly khỏi đoàn thể và phiền não) có nghĩa là lạc viễn ly khỏi sự giao du với đoàn thể và sự giao du với phiền não. Rāgādivūpasamatthāyāti có nghĩa là sự an lạc mang đến sự lắng dịu tham ái v.v... Na bhāyitabbaṃ (không nên sợ hãi) là do có bản chất hoàn toàn hữu ích ở hiện tại và tương lai.

๑๕๖. อิญฺชิตสฺมินฺติ ปจฺจตฺเต ภุมฺมวจนนฺติ อาห ‘‘อิญฺชน’’นฺติอาทิ. อิญฺชติ เตนาติ อิญฺชิตํ, ตสฺส ตสฺส ฌานสฺส โขภกรํ โอฬาริกํ ฌานงฺคํ. จตุตฺถชฺฌานํ อนิญฺชนํ สนฺนิสินฺนาภาวโต. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๔๔-๒๔๕; ม. นิ. ๑.๓๘๔-๓๘๖; ปารา. ๑๒-๑๓).

156. Iñjitasminti là vị trí cách được dùng theo nghĩa của tác nhân, do đó ngài đã nói: “iñjanaṃ” v.v... Iñjati tenāti iñjitaṃ có nghĩa là: Nó rung động bởi cái ấy, vì vậy là sự rung động. (Đó là) thiền chi thô thiển làm cho dao động đối với thiền định tương ứng ấy. Thiền thứ tư là không rung động do vì không có (yếu tố cần) lắng dịu. Thật vậy, điều này đã được nói đến là: “ṭhite āneñjappatte (an trú, đã chứng đạt trạng thái bất động).”

อลํ-สทฺโท ยุตฺตตฺโถปิ โหติ – ‘‘อลเมว นิพฺพินฺทิตุํ, อลํ วิมุจฺจิตุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๗๒; สํ. นิ. ๒.๑๒๔, ๑๒๘, ๑๓๔, ๑๔๓), ตสฺมา อนลํ อนุสงฺคํ กาตุํ อยุตฺตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อกตฺตพฺพอาลยนฺติ วทามี’’ติ. สนฺนิฏฺฐานนฺติ สมฺมาปฏิปตฺติยํ อลํ เอตฺตาวตาติ อุสฺสาหปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสน สนฺนิฏฺฐานํ น กาตพฺพนฺติ โยชนา. อุทฺธมฺภาคิยสญฺญิตํ อณุํ วา โอรมฺภาคิยสญฺญิตํ ถูลํ วา, รูปราโคติ เอวรูปํ อณุํ วา กามาสโว ปฏิฆนฺติ เอวรูปํ ถูลํ วา, มุทุนา ปวตฺติอาการวิเสเสน อปฺปสาวชฺชํ, กมฺมพนฺธนฏฺเฐน วา อปฺปสาวชฺชํ, ตพฺพิปริยายโต มหาสาวชฺชํ เวทิตพฺพํ. นาติติกฺขปญฺญสฺส วเสน เทสนาย ปวตฺตตฺตา ‘‘เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสนา’’ติ วุตฺตํ. สพฺพโส หิ ปริยาทินฺนนิกนฺติกสฺส อริยปุคฺคลสฺส วเสน สญฺญาเวทยิตนิโรธสฺส อาคตตฺตา ‘‘อรหตฺตนิกูเฏเนว นิฏฺฐาปิตา’’ติ วุตฺตํ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต น วิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Từ alaṃ cũng có ý nghĩa là thích hợp, như trong các trường hợp: “alameva nibbindituṃ, alaṃ vimuccituṃ (thật thích hợp để nhàm chán, thích hợp để giải thoát)” v.v... Do đó, analaṃ anusaṅgaṃ kātuṃ có nghĩa là không thích hợp để thực hiện sự quyến luyến. Do vậy, ngài đã nói: “akattabbaālayaṃti vadāmi (ta nói là sự quyến luyến không nên làm).” Sanniṭṭhānaṃ có nghĩa là: Trong sự thực hành chân chánh, không nên đưa đến kết luận bằng cách làm cho lắng dịu sự tinh tấn với ý nghĩ rằng: “Bấy nhiêu là đủ rồi,” đây là sự liên kết. Hoặc là vi tế được gọi là thượng phần kiết sử, hoặc là thô thiển được gọi là hạ phần kiết sử. Hoặc là vi tế có hình thức như là sắc ái, hoặc là thô thiển có hình thức như là dục lậu và sân. Nên biết rằng (kiết sử) có ít tội lỗi do có đặc điểm của cách thức diễn tiến là mềm mỏng, hoặc có ít tội lỗi do ý nghĩa là sự trói buộc của nghiệp. Trái lại, (kiết sử) có nhiều tội lỗi. Do vì bài thuyết giảng được tiến hành tùy theo người không có trí tuệ quá sắc bén nên đã được nói là: “tùy theo hạng người cần được hướng dẫn.” Do vì sự chứng đạt diệt thọ tưởng được đề cập đến tùy theo bậc Thánh nhân là người đã hoàn toàn đoạn tận ái dục, nên đã được nói là: “được kết thúc bằng chính đỉnh cao của A-la-hán quả.” Về điều gì ở đây không được phân tích về ý nghĩa, điều ấy thật dễ hiểu.

ลฏุกิโกปมสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn áo trong bài chú giải kinh Laṭukikopama (Thí Dụ Chim Cáy) đã kết thúc.

๗. จาตุมสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải kinh Cātuma

๑๕๗. ยถาอุปนิสฺสเยนาติ โย โย อุปนิสฺสโย ยถาอุปนิสฺสโย, เตน ยถาอุปนิสฺสเยน สมฺมาปโยเคน. ปติฏฺฐหิสฺสนฺติ สาสเน ปติฏฺฐํ ปฏิลภิสฺสนฺติ. วสนฏฺฐานานีติ วสฺสคฺคาทิวเสน วสนฏฺฐานานิ. สณฺฐาปยมานาติ สุวิภตฺตภาเวน ฐเปนฺตา.

157. Yathāupanissayenāti có nghĩa là: Duyên trợ nào có mặt, đó là yathāupanissayo. Bởi duyên trợ tương ứng ấy, bởi sự thực hành chân chánh. Patiṭṭhahissanti có nghĩa là sẽ an trú, sẽ có được sự an trú trong giáo pháp. Vasanaṭṭhānānīti có nghĩa là các nơi cư ngụ, là các nơi cư ngụ tùy theo tầng trên cho mùa mưa v.v... Saṇṭhāpayamānāti có nghĩa là đang thiết lập, là đang sắp đặt trong tình trạng được phân chia rõ ràng.

อวินิพฺโภคสทฺทนฺติ วินิภุญฺชิตฺวา คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยสทฺทํ. วจีโฆโสปิ หิ พหูหิ เอกจฺจํ ปวตฺติโต ฐานโต จ ทูรตโร เกวลํ มหานิคฺโฆโส [Pg.79] เอว หุตฺวา โสตปถมาคจฺฉติ. มจฺฉวิโลเปติ มจฺเฉ วิลุมฺปิตฺวา วิย คหเณ, มจฺฉานํ วา นยเน.

Avinibbhogasaddanti có nghĩa là âm thanh không thể nắm bắt bằng cách phân tách. Thật vậy, tiếng nói do nhiều người cùng phát ra và từ một nơi xa hơn, chỉ trở thành một tiếng vang lớn rồi đi vào lối đi của lỗ tai. Macchavilopeti có nghĩa là trong sự bắt giữ giống như cướp giật cá, hoặc là cách hành xử của loài cá.

๑๕๘. ววสฺสคฺคตฺเถติ นิจฺฉยตฺเถ, อิทํ ตาว อมฺเหหิ วุจฺจมานวจนํ เอกนฺตโสตพฺพํ, ปจฺฉา ตุมฺเหหิ กาตพฺพํ กโรถาติ อธิปฺปาโย. วจนปริหาโรติ เตหิ สกฺยราชูหิ วุตฺตวจนสฺส ปริหาโร. เลสกปฺปนฺติ กปฺปิยเลสํ. ธุรวหาติ ธุรวาหิโน, โธรยฺหาติ อตฺโถ. ปาทมูลนฺติ อุปจารํ วทติ. วิคจฺฉิสฺสตีติ หายิสฺสติ. ปฏิปฺผริโตติ น ภควโต สมฺมุขาว, สกฺยราชูนํ ปุรโตปิ วิปฺผริโตว โหติ.

158. Vavassaggattheti có nghĩa là trong ý nghĩa quyết định, trong ý nghĩa chắc chắn. Ý muốn nói là: “Lời nói đang được chúng tôi nói ra này trước tiên nên được lắng nghe một cách chuyên nhất, sau đó việc cần làm bởi các người, hãy làm đi.” Vacanaparihāroti có nghĩa là sự tránh né lời nói, là sự tránh né lời nói đã được các vương tử Thích-ca ấy nói ra. Lesakappanti có nghĩa là lý do thích hợp. Dhuravahāti có nghĩa là những con vật mang ách, có nghĩa là con vật thồ hàng. Pādamūlanti là nói đến vùng phụ cận. Vigacchissatīti có nghĩa là sẽ suy giảm. Paṭippharitoti có nghĩa là không chỉ ở trước mặt của đức Thế Tôn, mà cũng đã được lan truyền ở trước mặt các vương tử Thích-ca.

๑๕๙. อภินนฺทตูติ อภิมุโข หุตฺวา ปโมทตุ. อภิวทตูติ อภิรูปวเสน วทตุ. ปสาทญฺญถตฺตนฺติ อปฺปสาทสฺส วิปริณาโม หีนายาวตฺตนสงฺขาตํ ปริวตฺตนํ, เตนาห ‘‘วิพฺภมนฺตานํ. วิปริณามญฺญถตฺต’’นฺติ. การณูปจาเรน สสฺเสสุ พีชปริยาโยติ อาห ‘‘พีชานํ ตรุณานนฺติ ตรุณสสฺสาน’’นฺติ. ตรุณภาเวเนว ตสฺส ภาวิโน ผลสฺส อภาเวน วิปริณาโม.

159. Abhinandatūti có nghĩa là sau khi hướng đến, hãy nên hoan hỷ. Abhivadatūti có nghĩa là hãy nên nói theo cách thức thích hợp. Pasādaññathattanti có nghĩa là sự biến đổi của sự bất tín, là sự thay đổi được gọi là sự quay về với điều thấp kém. Do đó, ngài đã nói: “vibbhamantānaṃ. Vipariṇāmaññathattaṃ (của những người bị hoang mang. Sự khác đi do biến đổi).” Do sự chuyển dụng của nguyên nhân, từ ngữ bīja (hạt giống) được dùng cho sassa (lúa non), (do đó) ngài đã nói: “bījānaṃ taruṇānaṃ có nghĩa là taruṇasassānaṃ (của các lúa non).” Chính do trạng thái non nớt, có sự biến đổi do vì không có quả vị tương lai của nó.

๑๖๐. กตฺตพฺพสฺส สรเสเนว กรณํ จิตฺตรุจิยํ, น ตถา ปรสฺส อุสฺสาทเนนาติ อาห – ‘‘ปกฺโกสิยมานานํ คมนํ นาม น ผาสุก’’นฺติ. มยมฺปิ ภควา วิย ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาเรเนว วิหริสฺสามาติ ทีเปติ ปกติยา วิเวกชฺฌาสยภาวโต วิรทฺโธ อาคตสฺส ภารสฺส อวหนโตเยว. เตนาห ‘‘อตฺตโน ภารภาวํ น อญฺญาสี’’ติ.

160. Việc thực hiện điều cần phải làm theo ý thích của tự thân là sự hài lòng của tâm, không giống như vậy bởi sự thúc giục của người khác, (do đó) ngài đã nói: “việc đi của những người đang được gọi đến quả là không dễ chịu.” Vị ấy cho thấy rằng: “Chúng tôi cũng sẽ an trú giống như đức Thế Tôn bằng chính sự an trú an lạc trong hiện tại.” Do bản chất có khuynh hướng về sự viễn ly, vị ấy đã thất bại chính do vì không gánh vác phận sự đã được giao đến. Do đó, đã được nói là: “vị ấy đã không biết được tình trạng phận sự của mình.”

๑๖๑. กสฺมา อารภีติ? สปฺปายโต. ปญฺจสตา หิ ภิกฺขู อภินวา, ตสฺมา เตสํ โอวาททานตฺถํ ภควา อิมํ เทสนํ อารภีติ.

161. Vì sao ngài đã bắt đầu? Do vì sự thích hợp. Thật vậy, năm trăm vị tỳ khưu là những người mới, do đó để ban lời giáo huấn cho các vị ấy, đức Thế Tôn đã bắt đầu bài thuyết giảng này.

๑๖๒. โกธุปายาสสฺสาติ เอตฺถ กุชฺฌนฏฺเฐน โกโธ, สฺเวว จิตฺตสฺส กายสฺส จ อติปฺปมทฺทนมถนุปฺปาทเนหิ ทฬฺหํ อายาสฏฺเฐน อุปายาโส. อเนกวารํ ปวตฺติตฺวา อตฺตนา สมเวตํ สตฺตํ อชฺโฌตฺถริตฺวา สีสํ อุกฺขิปิตุํ อทตฺวา อนยพฺยสนปาปเนน โกธุปายาสสฺส อูมิสทิสตา ทฏฺฐพฺพา. เตนาห ‘‘โกธุปายาเส’’ติอาทิ.

162. Kodhupāyāsassāti: Ở đây, kodha (sân) là do ý nghĩa nổi giận. Chính điều ấy là upāyāsa (não) do ý nghĩa mệt mỏi cùng cực, thông qua việc làm phát sanh sự giày vò và khuấy động quá mức đối với tâm và thân. Nên được thấy rằng sự tương đồng với lượn sóng của sân và não là do đã diễn tiến nhiều lần, đã bao trùm lên chúng sanh tương hợp với tự thân, đã không cho ngóc đầu lên, và do đưa đến sự bất hạnh và tai họa. Do đó, ngài đã nói: “kodhupāyāse” v.v...

๑๖๓. โอทริกตฺเตน ขาทิโตติ โอทริกภาเวน อามิสเคเธน มิจฺฉาชีเวน ชีวิกากปฺปเนน นาสิตสีลาทิคุณตาย ขาทิตธมฺมสรีโร.

163. Odarikattena khāditoti có nghĩa là thân Pháp đã bị ăn nuốt do các đức hạnh như giới v.v... đã bị hủy hoại bởi việc thực hiện sự nuôi mạng bằng tà mạng, bằng sự tham lam vật thực, bằng tình trạng ham ăn.

๑๖๔. ปญฺจกามคุณาวฏฺเฏ [Pg.80] นิมุชฺชิตฺวาติ เอตฺถ กามราคาภิภูเต สตฺเต อิโต จ เอตฺโต, เอตฺโต จ อิโตติ เอวํ มนาปิยรูปาทิวิสยสงฺขาเต อาวฏฺเฏ อตฺตานํ สํสาเรตฺวา ยถา ตโต พหิภูเต เนกฺขมฺเม จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทติ, เอวํ อาวฏฺเฏตฺวา พฺยสนาปาทเนน กามคุณานํ อาวฏฺฏสทิสตา ทฏฺฐพฺพา. เตนาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ.

164. Về câu ‘bị chìm đắm trong xoáy nước của năm loại dục trưởng dưỡng,’ ở đây (giải rằng) chúng sanh bị dục ái chinh phục, tự khiến mình luân chuyển trong xoáy nước được gọi là các đối tượng như sắc khả ý v.v..., từ đây đến kia, từ kia đến đây, đến nỗi không thể khởi lên được một tâm niệm nào về sự xuất ly vốn ở bên ngoài xoáy nước ấy. Do việc gây ra tai họa như thế, cần phải hiểu rằng năm loại dục trưởng dưỡng tương tự như xoáy nước. Vì thế, ngài đã nói: ‘Ví như...’ v.v...

๑๖๕. ราคานุทฺธํสิเตนาติ ราเคน อนุทฺธํสิเตน. จณฺฑมจฺฉํ อาคมฺมาติ สุสุกาทิจณฺฑมจฺฉํ อาคมฺม. มาตุคามํ อาคมฺมาติ มาตุคาโม หิ โยนิโสมนสิการรหิตํ อธีรปุริสํ อิตฺถิกุตฺตภูเตหิ อตฺตโน หาวภาววิลาเสหิ อภิภุยฺย คเหตฺวา ธีรชาติยมฺปิ อตฺตโน รูปาทีหิ ปโลภนวเสน อนวเสสํ อตฺตโน อุปการธมฺเม สีลาทิเก สมฺปาเทตุํ อสมตฺถํ กโรนฺโต อนยพฺยสนํ ปาเปติ. เตนาห – ‘‘มาตุคามํ อาคมฺม อุปฺปนฺนกามราโค วิพฺภมตี’’ติ.

165. ‘Bị ái dục quấy nhiễu’ nghĩa là bị ái dục quấy nhiễu. ‘Do gặp phải loài cá hung dữ’ nghĩa là do gặp phải loài cá hung dữ như cá sấu v.v... ‘Do gặp phải người nữ’ (giải rằng) vì người nữ, bằng những cử chỉ, dáng điệu, vẻ quyến rũ của mình, chinh phục và nắm giữ người đàn ông thiếu kiên định, không có như lý tác ý. Ngay cả người có bản tánh kiên định, (người nữ) cũng dùng sắc đẹp v.v... của mình để quyến rũ, khiến người ấy hoàn toàn không có khả năng thành tựu các pháp hữu ích cho mình như giới v.v..., và đưa đến tai họa bất hạnh. Vì thế, ngài đã nói: ‘Do gặp phải người nữ, dục ái khởi lên, (người ấy) bị hoang mang.’

ภยํ นาม ยตฺถ ภายิตพฺพวตฺถุ, ตตฺถ โอตรนฺตสฺเสว โหติ, น อโนตรนฺตสฺส, ตํ โอตริตฺวา ภยํ วิโนเทตฺวา ตตฺถ กิจฺจํ สาเธตพฺพํ, อิตรถา จตฺถสิทฺธิ น โหตีติ อิมมตฺถํ อุปโมปมิตพฺพสรูปวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุทกํ นิสฺสาย อานิสํโส ปิปาสวินยนํ สรีรสุทฺธิ ปริฬาหูปสโม กายอุตุคฺคาหาปนนฺติ เอวมาทิ. สาสนํ นิสฺสาย อานิสํโส ปน สงฺเขปโต วฏฺฏทุกฺขูปสโม, วิตฺถารโต ปน สีลานิสํสาทิวเสน อเนกวิโธ, โส วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๙) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. วุตฺตปฺปกาโร อานิสํโส โหติ ตานิ ภยานิ อภิภุยฺย ปวตฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. อิมานิ อภายิตฺวาติ อิมานิ โกธูปายาสาทิภยานิ อภิภุยฺย ปวตฺติตฺวา อภายิตฺวา. โกธูปายาสาทโย หิ ภายติ เอตสฺมาติ ภยนฺติ วุตฺตา. เถโรติ มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถโร. กามํ ปหานาภิสมยกาโล เอว สจฺฉิกิริยาภิสมโย, สมฺมาทิฏฺฐิยา ปน สํกิเลสโวทานธมฺเมสุ กิจฺจํ อสํกิณฺณํ กตฺวา ทสฺเสตุํ สมานกาลิกมฺปิ อสมานกาลิกํ วิย วุตฺตํ ‘‘ตณฺหาโสตํ ฉินฺทิตฺวา นิพฺพานปารํ ทฏฺฐุํ น สกฺโกตี’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Sự sợ hãi chỉ khởi lên cho người đi vào nơi có đối tượng đáng sợ, chứ không phải cho người không đi vào. Cần phải đi vào đó, loại bỏ sự sợ hãi, và hoàn thành công việc ở đó; nếu không, mục đích sẽ không thành tựu. Để chỉ ra ý nghĩa này qua hình thức ví dụ và đối tượng được ví dụ, câu ‘Ví như...’ v.v... đã được nói. Trong đó, lợi ích nhờ vào nước là việc dập tắt cơn khát, sự trong sạch của thân thể, sự làm dịu cơn nóng bức, việc làm cho thân thể mát mẻ, v.v... Còn lợi ích nhờ vào giáo pháp, nói tóm tắt là sự làm dịu khổ luân hồi; nói chi tiết thì có nhiều loại qua phương diện lợi ích của giới v.v..., điều này cần được hiểu theo cách đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga 1.9). Ý nghĩa là lợi ích đã được nói đến như vậy sẽ có được cho người đã chinh phục những sự sợ hãi ấy và hành động. ‘Không sợ hãi những điều này’ nghĩa là đã chinh phục những sự sợ hãi như sân hận, phiền não v.v... và hành động, không sợ hãi. Vì sân hận, phiền não v.v... được gọi là ‘sự sợ hãi’ (bhaya) vì người ta sợ hãi (bhāyati) chúng. ‘Vị trưởng lão’ là trưởng lão Mahādhammarakkhita. Thật vậy, thời điểm liễu tri đoạn trừ chính là thời điểm liễu tri chứng ngộ. Tuy nhiên, để chỉ ra một cách không lẫn lộn phận sự của chánh kiến đối với các pháp nhiễm ô và thanh tịnh, dù là đồng thời, nó đã được nói như thể không đồng thời: ‘sau khi chặt đứt dòng ái, không thể thấy được bờ kia là Niết-bàn.’ Phần còn lại dễ hiểu.

จาตุมสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa sâu kín trong Chú giải kinh Cātuma đã hoàn tất.

๘. นฬกปานสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải kinh Naḷakapāna

๑๖๖. ยตฺถ [Pg.81] โพธิสตฺตปมุโข วานโร นฬเกน ปานียํ ปิวิ, สา โปกฺขรณี, ตสฺสามนฺโต ภูมิปฺปเทโส, ตตฺถ นิวิฏฺฐคาโม จ ‘‘นฬกปาน’’นฺเตว ปญฺญายิตฺถ, อิธ ปน คาโม อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘นฬกปาเนติ เอวํนามเก คาเม’’ติ. อิทานิ ตมตฺถํ อาคมนโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ ‘‘ปุพฺเพ กิรา’’ติ อารทฺธํ. ปญฺญวาติ อิติกตฺตพฺพตาย ปญฺญาย ปญฺญวา.

166. Nơi mà con khỉ do vị Bồ-tát dẫn đầu đã uống nước bằng ống sậy, hồ sen ấy, vùng đất xung quanh nó, và ngôi làng được thiết lập ở đó, đã được biết đến với tên gọi là ‘Naḷakapāna.’ Tuy nhiên, ở đây, ngôi làng được ám chỉ, vì vậy ngài nói ‘tại ngôi làng có tên là Naḷakapāna.’ Bây giờ, để chỉ ra ý nghĩa đó bắt đầu từ nguồn gốc, (chú giải) được bắt đầu với câu ‘Tương truyền, vào thời quá khứ...’ ‘Bậc trí tuệ’ là người có trí tuệ về những gì nên làm.

ถูลทีฆพหุลภาเวน มหตีหิ ทาฐิกาหิ สมนฺนาคตตฺตา มหาทาฐิโก. ‘‘อุทกรกฺขโส อห’’นฺติ วตฺวา วานรานํ กญฺจิ อมุญฺจิตฺวา ‘‘สพฺเพ ตุมฺเห มม หตฺถคตา’’ติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตุมฺเห ปน สพฺเพ ขาทิสฺสามี’’ติ อาห. ธมิ…เป… ปิวึสูติ โพธิสตฺเตน คหิตนโฬ อนวเสโส อพฺภนฺตเร สพฺพสนฺธีนํ นิพฺพาเธน เอกจฺฉิทฺโท อโหสิ. เนว มํ ตฺวํ วธิสฺสสีติ อุทกรกฺขส ตฺวํ วธิตุกาโมปิ มม ปุริสถาเมน น วธิสฺสสิ.

Do sở hữu những chiếc răng nanh to, dài và nhiều nên được gọi là ‘có răng nanh lớn.’ Sau khi nói ‘Ta là dạ-xoa nước,’ không tha cho bất kỳ con khỉ nào, và để chỉ ra rằng ‘tất cả các ngươi đã rơi vào tay ta,’ nó đã nói ‘Ta sẽ ăn thịt tất cả các ngươi.’ Về câu ‘Thổi... cho đến... đã uống,’ ống sậy được vị Bồ-tát lấy, không còn sót lại, đã trở thành một ống rỗng duy nhất không có chướng ngại ở tất cả các đốt bên trong. ‘Ngươi sẽ không giết được ta’ nghĩa là: hỡi dạ-xoa nước, dù ngươi muốn giết, ngươi cũng sẽ không giết được ta vì sức mạnh nam nhi của ta.

เอวํ ปน วตฺวา มหาสตฺโต ‘‘อยํ ปาโป เอตฺถ ปานียํ ปิวนฺเต อญฺเญปิ สตฺเต มา พาธยิตฺถา’’ติ กรุณายมาโน ‘‘เอตฺถ ชายนฺตา นฬา สพฺเพ อปพฺพพนฺธา เอกจฺฉิทฺทาว โหนฺตู’’ติ อธิฏฺฐาย คโต. เตนาห ‘‘ตโต ปฏฺฐายา’’ติอาทิ.

Tuy nhiên, sau khi nói như vậy, vị Đại Sĩ, với lòng bi mẫn, (nghĩ rằng) ‘Mong rằng kẻ ác này sẽ không làm hại các chúng sanh khác uống nước ở đây,’ đã chú nguyện ‘Mong rằng tất cả các cây sậy mọc ở đây đều không có đốt và chỉ có một lỗ rỗng,’ rồi ra đi. Vì thế, ngài đã nói: ‘Kể từ đó...’ v.v...

๑๖๗. อนุรุทฺธปฺปมุขา ภิกฺขู ภควตา ‘‘กจฺจิ ตุมฺเห อนุรุทฺธา’’ติ ปุจฺฉิตาติ เถโร ‘‘ตคฺฆ มยํ, ภนฺเต’’ติ อาห.

167. Khi các vị tỳ-khưu do ngài Anuruddha dẫn đầu được Đức Thế Tôn hỏi: ‘Này các Anuruddha, có phải các ông...,’ vị trưởng lão đã trả lời: ‘Thật vậy, bạch Thế Tôn, chúng con...’

สเจ ปพฺพชติ, ชีวิตํ ลภิสฺสติ, โน อญฺญถาติ รญฺญา ปพฺพชฺชาย อภินีตาติ ราชาภินีตา. โจราภินีตาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. โจรานํ มูลํ ฉินฺทนฺโต ‘‘กณฺฏกโสธนํ กริสฺสามี’’ติ. อาชีวิกายาติ อาชีเวน ชีวิตวุตฺติยา. อิเมสุ ปน อนุรุทฺธตฺเถราทีสุ.

‘Nếu xuất gia, sẽ được sống, nếu không thì không,’ do đó, (họ) được vua đưa đến việc xuất gia, nên gọi là ‘được vua đưa đến.’ Về câu ‘được kẻ cướp đưa đến,’ phương pháp cũng tương tự. (Vua) chặt đứt gốc rễ của bọn cướp (với ý nghĩ) ‘Ta sẽ thực hiện việc trừ khử gai nhọn.’ ‘Vì sinh kế’ nghĩa là vì phương tiện sinh sống, vì sự mưu sinh. Còn đối với những vị này, như trưởng lão Anuruddha v.v...

วิเวกนฺติ ปุพฺพกาลิกกิริยปฺปธานํ ‘‘อพฺยาปชฺชํ อุเปต’’นฺติอาทีสุ วิยาติ อาห – ‘‘วิวิจฺจา’’ติ, วิวิจฺจิตฺวา วิวิตฺโต หุตฺวา วินา หุตฺวาติ อตฺโถ. ปพฺพชิตกิจฺจนฺติ ปพฺพชิตสฺส สารุปฺปกิจฺจํ. สมณกิจฺจนฺติ สมณภาวกรณกิจฺจํ. ยทคฺเคน หิ ปพฺพชิตกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ ตทคฺเคน สมณภาวกรมฺปิ กิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ. เตนาห ‘‘โส เยวา’’ติอาทิ.

Về từ ‘độc cư,’ đây là một từ nhấn mạnh hành động xảy ra trước, giống như trong các câu ‘đã đạt đến vô sân’ v.v..., vì vậy ngài nói – ‘sau khi ly,’ nghĩa là sau khi đã ly, đã trở nên độc cư, đã trở nên tách biệt. ‘Phận sự của người xuất gia’ là phận sự thích hợp của người xuất gia. ‘Phận sự của sa-môn’ là phận sự làm nên tư cách sa-môn. Vì khi không thể làm phận sự của người xuất gia, thì cũng không thể làm phận sự tạo nên tư cách sa-môn. Vì thế, ngài đã nói ‘chính điều đó...’ v.v...

๑๖๘. อปฺปฏิสนฺธิเก [Pg.82] ตาว พฺยากโรนฺโต ปวตฺตีสุ ฐานํ อตีโตติ กตฺวา อุปปตฺตีสุ พฺยากโรติ นาม ตตฺถ ปฏิสนฺธิยา อภาวกิตฺตนโต. มหนฺตตุฏฺฐิโนติ วิปุลปโมทา.

168. Trước hết, khi tuyên bố về những vị không còn tái sanh, ngài tuyên bố về các cảnh giới sanh thú, vì cho rằng vị trí trong các dòng hiện hành đã được vượt qua, do việc tuyên thuyết về sự không có tái sanh ở đó. ‘Với sự hài lòng lớn lao’ nghĩa là với niềm vui sướng to lớn.

๑๖๙. อิมสฺสาติ ‘‘อสฺสา’’ติ ปทสฺส อตฺถวจนํ. อิมสฺส ฐิตสฺส อายสฺมโต สามํ ทิฏฺโฐ วา โหติ อนุสฺสวสุโต วาติ โยชนา. สมาธิปกฺขิกา ธมฺมา ธมฺมาติ อธิปฺเปตา, สมาธิ ปน เอวํวิหารีติ เอตฺถ วิหารสทฺเทน คหิโต. เอวํวิมุตฺตาติ เอตฺถ ปน วิมุตฺติสทฺเทน ผลวิมุตฺติ คหิตา. จรโตปีติ สมถวิปสฺสนาจาเรน จรโตปิ วิหรนฺตสฺสปิ. อุปาสกอุปาสิกาฐาเนสุ ลพฺภมานมฺปิ อรหตฺตํ อปฺปกภาวโต ปาฬิยํ อนุทฺธฏนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

169. Imassa là lời giải thích ý nghĩa của từ assā. Cách kết nối là: “Vị trưởng lão đang đứng này đã tự mình thấy hoặc đã nghe theo lời truyền lại.” Các pháp thuộc về định được hiểu là dhammā. Còn định thì được nắm bắt bởi từ vihāra trong câu evaṃvihārī. Còn trong câu evaṃvimutta, quả giải thoát được nắm bắt bởi từ vimutti. Caratopi có nghĩa là dù đang đi, đang trú với sự thực hành chỉ và quán. Cần phải hiểu rằng quả A-la-hán, dù có thể đạt được ở địa vị của cận sự nam và cận sự nữ, đã không được nêu lên trong Pāli vì tính chất ít ỏi. Phần còn lại thì dễ hiểu.

นฬกปานสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong bài chú giải kinh Naḷakapāna đã chấm dứt.

๙. โคลิยานิสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải kinh Goliyāni

๑๗๓. ปทสมาจาโรติ ตํตํปจฺจยเภททสฺสนาย วิคตตฺตา ปกาเรหิ ทลิทฺทสมาจาโร สิถิลสมาจาโรติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน ตาทิโส สมาจาโร ถิโร ทฬฺโห นาม น โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทุพฺพลสมาจาโร’’ติ. ‘‘สาขสมาจาโร’’ติ วา ปาโฐ, ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนฏฺเฐน สาขาสทิสสีโลติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘โอฬาริกาจาโร’’ติ. ปจฺจเยสุ สาเปกฺโขติ ปจฺจเยสุ สาเปกฺขตาย เอว หิสฺส โอฬาริกาจารตา เวทิตพฺพา. ครุนา กิสฺมิญฺจิ วุตฺเต คารววเสน ปติสฺสวนํ ปติสฺโส, ปติสฺสวจนภูตํ ตํสภาคญฺจ ยํ กิญฺจิ คารวนฺติ อตฺโถ. สห ปติสฺเสนาติ สปฺปติสฺเสน, สปฺปติสฺสเวน โอวาทสมฺปฏิจฺฉเนน. ปติสฺสียตีติ วา ปติสฺโส, ครุกาตพฺโพ, เตน สห ปติสฺเสนาติ สพฺพํ ปุพฺเพ วิย. เตนาห ‘‘สเชฏฺฐเกนา’’ติ. เสริวิหาโร นาม อตฺตปฺปธานวาโส. เตนาห ‘‘นิรงฺกุสวิหาเรนา’’ติ.

173. Padasamācāra có nghĩa là sự thực hành nghèo nàn, sự thực hành lỏng lẻo, theo nhiều cách, do đã đi đến việc thấy sự khác biệt của các duyên này duyên kia. Hơn nữa, vì sự thực hành như vậy không được gọi là vững chắc, bền chặt, do đó đã được nói là “sự thực hành yếu kém.” Hoặc có bản đọc là sākhasamācāra, có nghĩa là có giới hạnh tương tự như cành cây với ý nghĩa bám víu vào chỗ này chỗ kia. Do đó, ngài nói là “sự thực hành thô thiển.” Paccayesu sāpekkho - chính do sự mong cầu các vật dụng mà sự thực hành thô thiển của vị ấy cần được biết đến. Khi bậc tôn trưởng nói điều gì, sự vâng lời do lòng kính trọng là patissa. Bất cứ sự kính trọng nào là nền tảng cho lời đáp lại và tương ứng với điều ấy cũng có nghĩa như vậy. Saha patissena có nghĩa là sappatissena, với sự vâng lời, với sự tiếp nhận lời giáo huấn. Hoặc patissa là người đáng được kính trọng. Do đó, saha patissena - tất cả đều giống như trước. Do đó, ngài nói là sajeṭṭhakena. Serivihāro được gọi là sự sống xem mình là chính. Do đó, ngài nói là niraṅkusavihārena.

อนุปขชฺชาติ อนุปกฑฺฒิตฺวา. ครุฏฺฐานิยานํ อนฺตรํ อนาปุจฺฉา อนุปวิสิตฺวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ โย’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Anupakhajja có nghĩa là sau khi đã lôi kéo. Để chỉ ra ý nghĩa này: “Sau khi đã đi vào giữa những vị đáng kính mà không xin phép,” câu bắt đầu bằng tattha yo đã được nói đến.

อาภิสมาจาริกนฺติ [Pg.83] อภิสมาจาเร ภวํ. กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘วตฺตปฏิปตฺติมตฺตมฺปี’’ติ. นาติกาลสฺเสว สงฺฆสฺส ปุรโต ปวิสิตพฺพํ, น ปจฺฉา ปฏิกฺกมิตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน อติกาเล จ คามปฺปเวโส อติทิวา ปฏิกฺกมนญฺจ นิวาริตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘น อติปาโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุทฺธจฺจปกติโกติ วิพฺภนฺตจิตฺโต. อวจาปลฺเยนาติ ทฬฺหวาตาปหตปลฺลวสทิเสน โลลภาเวน.

Ābhisamācārika là điều thuộc về sự thực hành tốt đẹp. Nhưng đó là gì? Ngài nói: “Chỉ là bổn phận và sự thực hành.” Với ý định rằng nên đi vào trước Tăng chúng không quá sớm, và không nên trở về quá muộn, việc vào làng quá sớm và trở về quá muộn đã bị ngăn cấm. Để chỉ ra điều đó, câu bắt đầu bằng na atipāto đã được nói đến. Uddhaccapakatika là người có tâm hoang mang. Avacāpalyena có nghĩa là với trạng thái tham lam giống như chiếc lá bị gió mạnh đánh dạt.

ปญฺญวตาติ อิมินา ภิกฺขุสารุปฺเปสุ อิติกตฺตพฺเพสุ อุปายปญฺญา อธิปฺเปตา, น สุตมยปญฺญา. อภิธมฺเม อภิวินเย โยโคติ อิมินา ภาวนาปญฺญาอุตฺตริมนุสฺสธมฺเม โยโค ปกาสิโต. โยโคติ จ ปริจโย อุคฺคณฺหวเสน.

Bằng từ paññavā, trí tuệ về phương tiện trong các phận sự thích hợp cho tỳ khưu được ám chỉ, chứ không phải văn tuệ. Bằng câu abhidhamme abhivinaye yogo, sự thực hành trong tuệ tu và các pháp siêu nhân được chỉ rõ. Và yogo là sự quen thuộc thông qua việc học hỏi.

อารุปฺปาติ อิมินา จตสฺโสปิ อรูปสมาปตฺติโย คหิตา, ตา ปน จตูหิ รูปสมาปตฺตีหิ วินา น สมฺปชฺชนฺตีติ อาห – ‘‘อารุปฺปาติ เอตฺตาวตา อฏฺฐปิ สมาปตฺติโย วุตฺตา โหนฺตี’’ติ. กสิเณติ ทสวิเธ กสิเณ. เอกํ ปริกมฺมกมฺมฏฺฐานนฺติ ยํ กิญฺจิ เอกภาวนา ปริกมฺมทีปนํ ขนฺธกมฺมฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘ปคุณํ กตฺวา’’ติ. กสิณปริกมฺมํ ปน ตคฺคหเณเนว คหิตํ โหติ, โลกิยา อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา เหฏฺฐา คหิตาติ อาห ‘‘อุตฺตริมนุสฺสธมฺเมติ อิมินา สพฺเพปิ โลกุตฺตรธมฺเม ทสฺเสตี’’ติ. เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสนาติ ชานิตฺวา วิตฺถาเรตฺวา ญาตพฺพปุคฺคลสฺส วเสนาติ.

Bằng từ āruppa, cả bốn thiền chứng vô sắc được nắm bắt. Nhưng vì chúng không thành tựu nếu không có bốn thiền chứng sắc giới, nên ngài nói: “Bằng từ āruppa, cả tám thiền chứng đã được nói đến.” Kasiṇe là trong mười loại biến xứ. Ekaṃ parikammakammaṭṭhānaṃ là bất kỳ đề mục uẩn nào làm sáng tỏ một sự tu tập chuẩn bị. Do đó, ngài nói là paguṇaṃ katvā. Còn sự chuẩn bị biến xứ thì được nắm bắt chính bằng sự nắm bắt ấy. Vì các pháp siêu nhân thế gian đã được đề cập ở dưới, nên ngài nói: “Bằng từ uttarimanussadhamme, ngài chỉ ra tất cả các pháp siêu thế.” Neyyapuggalassa vasena có nghĩa là tùy theo hạng người cần được biết đến sau khi đã biết và đã giải rộng ra.

โคลิยานิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong bài chú giải kinh Goliyāni đã chấm dứt.

๑๐. กีฏาคิริสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Kīṭāgiri

๑๗๔. ปญฺจ อานิสํเสติ อปฺปาพาธตาทิเก ปญฺจ คุเณ. ตตฺถ อกฺขิโรคกุจฺฉิโรคาทีนํ อภาโว อปฺปาพาธตา. สรีเร เตสํ กุปฺปนทุกฺขสฺส อภาโว อปฺปาตงฺกํ. สรีรสฺส อุฏฺฐานสุขตา ลหุฏฺฐานํ. พลํ นาม กายพลํ. ผาสุวิหาโร อิริยาปถสุขตา. อนุปกฺขนฺทานีติ ทุจฺจชนวเสน สตฺตานํ อนุปวิฏฺฐานิ. สญฺชานิสฺสถาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, ตสฺมา อิติ เอวํ อานิสํสนฺติ อตฺโถ.

174. Pañca ānisaṃse là năm phẩm chất bắt đầu bằng sự ít bệnh tật. Trong đó, sự không có các bệnh về mắt, bệnh về bụng, v.v... là appābādhatā. Sự không có khổ do chúng khuấy động trong thân là appātaṅkaṃ. Sự dễ chịu khi đứng dậy của thân là lahuṭṭhānaṃ. Balaṃ được gọi là sức mạnh của thân. Phāsuvihāro là sự dễ chịu trong các oai nghi. Anupakkhandāni là những thứ đã đi vào chúng sanh theo cách khó từ bỏ. Ở đây, trong từ sañjānissatha, từ iti có nghĩa là bắt đầu, do đó có nghĩa là “những lợi ích như vậy.”

๑๗๕. อาวาเส นิยุตฺตาติ อาวาสิกา ตสฺส อนติวตฺตนโต. เตนาห ‘‘นิพทฺธวาสิโน’’ติ, นิยตวาสิโนติ อตฺโถ. ตนฺนิพนฺธาติ [Pg.84] นิพนฺธํ วุจฺจติ พฺยาปาโร, ตตฺถ พนฺธา ปสุตา อุสฺสุกาติ ตนฺนิพนฺธา. กถํ เต ตตฺถ นิพนฺธาติ อาห ‘‘อกตํ เสนาสน’’นฺติอาทิ. อุปฺปชฺชนเกน กาเลน ปตฺตพฺพํ กาลิกํ โส ปน กาโล อนาคโต เอว โหตีติ อาห ‘‘อนาคเต กาเล ปตฺตพฺพ’’นฺติ.

175. Āvāsikā là những người được bổ nhiệm ở trú xứ, do không vượt qua điều đó. Do đó, ngài nói là nibaddhavāsino, có nghĩa là những người ở cố định. Tannibandhā - sự bận rộn được gọi là nibandhaṃ. Những người bị trói buộc, miệt mài, nhiệt tâm ở đó là tannibandhā. Họ bị ràng buộc ở đó như thế nào? Ngài nói câu bắt đầu bằng akataṃ senāsanaṃ. Kālikaṃ là thứ cần được nhận vào thời điểm phát sinh. Nhưng thời điểm đó chính là tương lai, nên ngài nói: “cần được nhận vào thời điểm tương lai.”

๑๗๘. เอตฺตกา เวทนา เสวิตพฺพาติ อฏฺฐารสปิ เนกฺขมฺมนิสฺสิตา เวทนา เสวิตพฺพา, เคหสฺสิตา น เสวิตฺพฺพา.

178. “Chừng ấy cảm thọ nên được thực hành” – cả mười tám cảm thọ liên hệ đến xuất gia nên được thực hành, (mười tám cảm thọ) liên hệ đến tại gia không nên được thực hành.

๑๘๑. ตํ กตํ โสฬสวิธสฺสปิ กิจฺจสฺส นิฏฺฐิตตฺตา. อนุโลมิกานีติ อุตุสุขภาเวน อนุรูปานิ. เตนาห ‘‘กมฺมฏฺฐานสปฺปายานี’’ติ. สมานํ กุรุมานาติ โอมตฺตตํ อธิมตฺตตญฺจ ปหาย สมกิจฺจตํ สมฺปาเทนฺตา.

181. Điều đó đã được làm xong do phận sự của cả mười sáu loại đã được hoàn tất. Anulomikāni là những thứ thích hợp do trạng thái dễ chịu của thời tiết. Do đó, ngài nói là kammaṭṭhānasappāyāni. Samānaṃ kurumānā là đang từ bỏ trạng thái quá yếu và quá mạnh, đang làm cho thành tựu trạng thái có phận sự quân bình.

๑๘๒. เต ทฺเว โหนฺตีติ เต อาทิโต วุตฺตา ทฺเว.

182. Te dve honti – chúng là hai điều đã được nói ở phần đầu.

อุภโต (อ. นิ. ฏี. ๓.๗.๑๔) อุภยถา อุโภหิ ภาเคหิ วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต เอกเทสสรูเปกเสสนเยน. ตถา หิ วุตฺตํ อภิธมฺมฏฺฐกถายํ (ปุ. ป. อฏฺฐ. ๒๔) ‘‘ทฺวีหิ ภาเคหิ ทฺเว วาเร วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ. ตตฺถ เกจิ ตาว เถรา – ‘‘สมาปตฺติยา วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน, มคฺเคน สมุจฺเฉทวิโมกฺเขน วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ วทนฺติ. อญฺเญ เถรา – ‘‘อยํ อุภโตภาควิมุตฺโต รูปโต มุจฺจิตฺวา นามํ นิสฺสาย ฐิโต ปุน ตโต มุจฺจนโต นามนิสฺสิตโก’’ติ วตฺวา ตสฺส จ สาธกํ –

Ubhato (a. ni. ṭī. 3.7.14) có nghĩa là theo cả hai cách, được giải thoát khỏi cả hai phần nên gọi là ubhatobhāgavimutto (vị giải thoát cả hai phần) theo phương pháp ekadesasarūpekasesa (nhất phần đồng nhất). Thật vậy, trong Chú giải tạng Vi Diệu Pháp (pu. pa. aṭṭha. 24) có nói rằng: “Được giải thoát khỏi hai phần, hai lần, nên gọi là ubhatobhāgavimutto (vị giải thoát cả hai phần).” Ở đây, một số trưởng lão nói rằng: “Được giải thoát bằng sự giải thoát do chế ngự thông qua thiền chứng, và bằng sự giải thoát do đoạn trừ thông qua Thánh đạo, nên gọi là ubhatobhāgavimutto (vị giải thoát cả hai phần).” Các trưởng lão khác, sau khi nói rằng: “Vị ubhatobhāgavimutto (giải thoát cả hai phần) này, sau khi thoát khỏi sắc, đã an trú nương vào danh, rồi lại thoát khỏi danh ấy, nên được gọi là người nương vào danh,” và để chứng minh cho điều đó –

‘‘อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตา, (อุปสิวาติ ภควา,)อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ;

เอวํ มุนิ นามกายา วิมุตฺโต,อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺข’’นฺติ. (สุ. นิ. ๑๐๘๐;

จูฬนิ. อุปสีวมาณวปุจฺฉา ๑๑;

อุปสีวมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๔๓) –

(Thế Tôn phán, này Upasīva,) “Như ngọn lửa bị gió mạnh thổi tung, đi đến chỗ tắt, không còn được gọi tên; cũng vậy, bậc ẩn sĩ được giải thoát khỏi danh thân, đi đến chỗ tắt, không còn được gọi tên.” (su. ni. 1080; cūḷani. upasīvamāṇavapucchā 11; upasīvamāṇavapucchāniddesa 43) –

อิมํ สุตฺตปทํ วตฺวา ‘‘นามกายโต จ รูปกายโต จ สุวิมุตฺตตฺตา อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ วทนฺติ. สุตฺเต หิ อากิญฺจญฺญายตนลาภิโน อุปสิวพฺราหฺมณสฺส ภควตา นามกายา วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโตติ อกฺขาโตติ. อปเร ปน ‘‘สมาปตฺติยา วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน [Pg.85] เอกวารํ วิมุตฺโต, มคฺเคน สมุจฺเฉทวิโมกฺเขน เอกวารํ วิมุตฺโตติ เอวํ อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ วทนฺติ. เอตฺถ ปฐมวาเท ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต. ทุติยวาเท อุภโตภาคโต วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต. ตติยวาเท ปน ทฺวีหิ ภาเคหิ ทฺเว วาเร วิมุตฺโตติ อยเมเตสํ วิเสโส. กิเลเสหิ วิมุตฺโต กิเลสา วา วิกฺขมฺภนสมุจฺเฉเทหิ กายทฺวยโต วิมุตฺตา อสฺสาติ อยมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เตนาห ‘‘ทฺวีหิ ภาเคหี’’ติอาทิ.

Sau khi trích dẫn câu kinh này, họ nói rằng: “Do đã hoàn toàn giải thoát khỏi danh thân và sắc thân, nên gọi là ubhatobhāgavimutto (vị giải thoát cả hai phần).” Thật vậy, trong kinh, đối với Bà-la-môn Upasīva, người đã chứng đắc Vô Sở Hữu Xứ, Đức Thế Tôn đã tuyên bố rằng người được giải thoát khỏi danh thân chính là vị ubhatobhāgavimutto (giải thoát cả hai phần). Lại nữa, những vị khác nói rằng: “Được giải thoát một lần bằng sự giải thoát do chế ngự thông qua thiền chứng, và được giải thoát một lần bằng sự giải thoát do đoạn trừ thông qua Thánh đạo, như vậy gọi là ubhatobhāgavimutto (vị giải thoát cả hai phần).” Ở đây, trong quan điểm thứ nhất, “được giải thoát khỏi hai phần” là ubhatobhāgavimutto. Trong quan điểm thứ hai, “được giải thoát từ cả hai phần” là ubhatobhāgavimutto. Còn trong quan điểm thứ ba, “được giải thoát khỏi hai phần, hai lần” – đây là sự khác biệt giữa các quan điểm này. Ý nghĩa cần được hiểu là: “Vị ấy được giải thoát khỏi các phiền não, hoặc các phiền não được giải thoát khỏi hai thân (danh thân và sắc thân) bằng cách chế ngự và đoạn trừ.” Do đó, ngài đã nói “dvīhi bhāgehi (khỏi hai phần)” và các từ tương tự.

โสติ อุภโตภาควิมุตฺโต. กามญฺเจตฺถ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานมฺปิ อรูปาวจรชฺฌานํ วิย ทุวงฺคิกํ อาเนญฺชปฺปตฺตนฺติ วุจฺจติ. ตํ ปน ปทฏฺฐานํ กตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต นาม น โหติ รูปกายโต อวิมุตฺตตฺตา. ตญฺหิ กิเลสกายโตว วิมุตฺตํ, น รูปกายโต, ตสฺมา ตโต วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต น โหตีติ อาห – ‘‘จตุนฺนํ อรูป…เป… ปญฺจวิโธ โหตี’’ติ. ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทิเก นิโรธสมาปตฺติอนฺเต อฏฺฐ วิโมกฺเข วตฺวา – ‘‘ยโต จ โข, อานนฺท, ภิกฺขุ อิเม อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ, อยํ วุจฺจติ, อานนฺท, ภิกฺขุ อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ ยทิปิ มหานิทาเน (ที. นิ. ๒.๑๒๙-๑๓๐) วุตฺตํ, ตํ ปน อุภโตภาควิมุตฺตเสฏฺฐวเสน วุตฺตนฺติ อิธ สพฺพอุภโตภาควิมุตฺตสงฺคหณตฺถํ ‘‘ปญฺจวิโธ โหตี’’ติ วตฺวา ‘‘ปาฬิ ปเนตฺถ…เป… อภิธมฺเม อฏฺฐวิโมกฺขลาภิโน วเสน อาคตา’’ติ อาห. อิธาปิ หิ กีฏาคิริสุตฺเต ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล…เป… อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ อรูปสมาปตฺติวเสน จตฺตาโร อุภโตภาควิมุตฺตา, เสฏฺโฐ จ วุตฺโต วุตฺตลกฺขณูปปตฺติโต. ยถาวุตฺเตสุ หิ ปญฺจสุ ปุริมา จตฺตาโร นิโรธํ น สมาปชฺชนฺตีติ ปริยาเยน อุภโตภาควิมุตฺตา นาม. อฏฺฐสมาปตฺติลาภี อนาคามี ตํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโตติ นิปฺปริยาเยน อุภโตภาควิมุตฺตเสฏฺโฐ นาม.

Vị ấy là ubhatobhāgavimutto (vị giải thoát cả hai phần). Mặc dù ở đây, thiền thứ tư thuộc sắc giới, giống như thiền vô sắc giới, cũng có hai chi và được gọi là đã đạt đến trạng thái bất động, nhưng người nào lấy đó làm nền tảng để chứng đắc A-la-hán thì không được gọi là ubhatobhāgavimutto (vị giải thoát cả hai phần) vì chưa giải thoát khỏi sắc thân. Vị ấy chỉ mới giải thoát khỏi thân phiền não, chứ không phải khỏi sắc thân. Do đó, người xuất khỏi thiền ấy và chứng đắc A-la-hán thì không phải là ubhatobhāgavimutto (vị giải thoát cả hai phần). Vì vậy, ngài đã nói: “Bốn thiền vô sắc… (v.v.)… có năm loại.” Sau khi nói về tám giải thoát, bắt đầu bằng “người có sắc thấy các sắc” và kết thúc bằng Diệt tận định, mặc dù trong kinh Đại Duyên (dī. ni. 2.129-130) có nói rằng: “Này Ānanda, khi vị Tỳ khưu nào an trú, cảm nhận được tám giải thoát này bằng thân, và các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận do thấy bằng trí tuệ, này Ānanda, vị Tỳ khưu ấy được gọi là ubhatobhāgavimutto (vị giải thoát cả hai phần),” nhưng điều đó được nói theo nghĩa là vị giải thoát cả hai phần bậc tối thượng. Ở đây, để bao gồm tất cả các vị giải thoát cả hai phần, ngài đã nói “có năm loại” và nói thêm “pāḷi panettha… (v.v.)… trong tạng Vi Diệu Pháp, được trình bày theo nghĩa của người chứng đắc tám giải thoát.” Ở đây cũng vậy, trong kinh Kīṭāgiri, “Này các Tỳ khưu, ở đây có một hạng người… (v.v.)… là vị giải thoát cả hai phần,” theo đó có bốn vị giải thoát cả hai phần dựa trên các thiền chứng vô sắc, và vị tối thượng cũng được đề cập đến do hội đủ các đặc tính đã nói. Thật vậy, trong năm loại đã nói, bốn loại đầu không nhập Diệt tận định, nên được gọi là các vị giải thoát cả hai phần theo nghĩa gián tiếp. Vị Bất Lai chứng đắc tám thiền chứng, nhập định ấy, sau khi xuất khỏi định, phát triển tuệ quán và chứng đắc A-la-hán, được gọi là vị giải thoát cả hai phần bậc tối thượng theo nghĩa trực tiếp.

กตโม จ ปุคฺคโลติอาทีสุ กตโมติ ปุจฺฉาวจนํ, ปุคฺคโลติ อสาธารณโต ปุจฺฉิตพฺพวจนํ. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. เอกจฺโจติ เอโก[Pg.86]. อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ อฏฺฐ สมาปตฺติโย สหชาตนามกาเยน ปฏิลภิตฺวา วิหรติ. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ วิปสฺสนาปญฺญาย สงฺขารคตํ, มคฺคปญฺญาย จตฺตาริ สจฺจานิ ปสฺสิตฺวา จตฺตาโรปิ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

Trong câu “Katamo ca puggalo (Và thế nào là hạng người)” và các câu tương tự, “katamo (thế nào là)” là từ dùng để hỏi, “puggalo (hạng người)” là từ cần được hỏi đến vì tính chất không phổ biến của nó. “Idha (ở đây)” có nghĩa là trong giáo pháp này. “Ekacco (một hạng)” có nghĩa là một người. “Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati (an trú, cảm nhận được tám giải thoát bằng thân)” có nghĩa là vị ấy an trú sau khi đã chứng đắc tám thiền chứng bằng danh thân đồng sanh. “Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti (và các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận do thấy bằng trí tuệ)” – ý nghĩa cần được hiểu như sau: sau khi thấy được các pháp hữu vi bằng tuệ quán, và thấy được Bốn Sự Thật bằng tuệ đạo, cả bốn lậu hoặc đều được đoạn tận.

ปญฺญาวิมุตฺโตติ วิเสสโต ปญฺญาย เอว วิมุตฺโต, น ตสฺสา ปติฏฺฐานภูเตน อฏฺฐวิโมกฺขสงฺขาเตน สาติสเยน สมาธินาติ ปญฺญาวิมุตฺโต. โย อริโย อนธิคตอฏฺฐวิโมกฺเขน สพฺพโส อาสเวหิ วิมุตฺโต, ตสฺเสตํ อธิวจนํ. อธิคเตปิ หิ รูปชฺฌานวิโมกฺเข น โส สาติสยสมาธินิสฺสิโตติ น ตสฺส วเสน อุภโตภาควิมุตฺโต โหตีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. อรูปชฺฌาเนสุ ปน เอกสฺมิมฺปิ สติ อุภโตภาควิมุตฺโตเยว นาม โหติ. เตน หิ อฏฺฐวิโมกฺเขกเทเสน ตํนามทานสมตฺเถน อฏฺฐวิโมกฺขลาภีตฺเวว วุจฺจติ. สมุทาเย หิ ปวตฺโต โวหาโร อวยเวปิ ทิสฺสติ ยถา ‘‘สตฺติสโย’’ติ. ปาฬีติ อภิธมฺมปาฬิ. เอตฺถาติ เอติสฺสํ ปญฺญาวิมุตฺติกถายํ. อฏฺฐวิโมกฺขปฏิกฺเขปวเสเนวาติ อวธารเณน อิธาปิ ปฏิกฺเขปวเสเนว อาคตภาวํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตี’’ติ.

Paññāvimutto (vị giải thoát bằng trí tuệ) có nghĩa là vị được giải thoát một cách đặc biệt chỉ bằng trí tuệ, chứ không phải bằng định lực siêu việt, được gọi là tám giải thoát, vốn là nền tảng cho trí tuệ ấy. Đây là danh hiệu dành cho bậc Thánh nào đã hoàn toàn giải thoát khỏi các lậu hoặc mà không chứng đắc tám giải thoát. Thật vậy, ý nghĩa này đã được nói đến: ngay cả khi đã chứng đắc các giải thoát thuộc thiền sắc giới, vị ấy cũng không nương tựa vào định lực siêu việt, do đó không trở thành vị giải thoát cả hai phần dựa trên cơ sở đó. Tuy nhiên, nếu có dù chỉ một trong các thiền vô sắc, vị ấy vẫn được gọi là ubhatobhāgavimutto (vị giải thoát cả hai phần). Do đó, chỉ với một phần của tám giải thoát mà có khả năng mang lại danh hiệu ấy, vị ấy vẫn được gọi là người đã chứng đắc tám giải thoát. Thật vậy, một thuật ngữ được dùng cho toàn thể đôi khi cũng được thấy dùng cho một bộ phận, như trong từ “sattisayo (nhóm bảy vị).” “Pāḷi (kinh văn)” có nghĩa là kinh văn Vi Diệu Pháp. “Ettha (ở đây)” có nghĩa là trong bài luận về vị giải thoát bằng trí tuệ này. “Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva (chỉ bằng cách phủ định tám giải thoát)” – với từ nhấn mạnh này, ngài cho thấy rằng ở đây cũng vậy, nó được trình bày bằng cách phủ định. Do đó, ngài đã nói “kāyena phusitvā viharati (an trú, cảm nhận bằng thân).”

ผุฏฺฐนฺตํ สจฺฉิกโรตีติ ผุฏฺฐานํ อนฺโต ผุฏฺฐนฺโต, ผุฏฺฐานํ อรูปชฺฌานานํ อนนฺตโร กาโลติ อธิปฺปาโย. อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ, ผุฏฺฐานนฺตรกาลเมว สจฺฉิกโรติ สจฺฉิกาตพฺโพปาเยนาติ วุตฺตํ โหติ. ภาวนปุํสกํ วา เอตํ ‘‘เอกมนฺตํ นิสีที’’ติอาทีสุ (ปารา. ๒) วิย. โย หิ อรูปชฺฌาเนน รูปกายโต นามกาเยกเทสโต จ วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน วิมุตฺโต, เตน นิโรธสงฺขาโต วิโมกฺโข อาโลจิโต ปกาสิโต วิย โหติ, น ปน กาเยน สจฺฉิกโต, นิโรธํ ปน อารมฺมณํ กตฺวา เอกจฺเจสุ อาสเวสุ เขปิเตสุ เตน โส สจฺฉิกโต โหติ, ตสฺมา โส สจฺฉิกาตพฺพํ นิโรธํ ยถาอาโลจิตํ นามกาเยน สจฺฉิกโรตีติ ‘‘กายสกฺขี’’ติ วุจฺจติ, น ตุ ‘‘วิมุตฺโต’’ติ เอกจฺจานํ อาสวานํ อปริกฺขีณตฺตา. เตนาห [Pg.87] – ‘‘ฌานผสฺสํ ปฐมํ ผุสติ, ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรตี’’ติ. อยํ จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนํ เอเกกโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา กายสกฺขิภาวํ ปตฺตานํ จตุนฺนํ, นิโรธา วุฏฺฐาย อคฺคมคฺคปฺปตฺตอนาคามิโน จ วเสน อุภโตภาควิมุตฺโต วิย ปญฺจวิโธ นาม โหติ. เตน วุตฺตํ อภิธมฺมฏีกายํ ‘‘กายสกฺขิมฺหิปิ เอเสว นโย’’ติ.

“Phuṭṭhantaṃ sacchikaroti” (chứng ngộ sự kết thúc của những gì đã được tiếp xúc), ở đây “phuṭṭhanto” là sự kết thúc của những gì đã được tiếp xúc (phuṭṭhānaṃ anto), ý muốn nói là thời điểm ngay sau các thiền vô sắc đã được tiếp xúc. Và đây là cách nói về sự ứng dụng trong trường hợp liên hệ tuyệt đối, điều được nói là: Vị ấy chứng ngộ ngay trong thời điểm sau khi tiếp xúc bằng phương tiện cần được chứng ngộ. Hoặc đây là từ ở trung tính chỉ về sự tu tập, giống như trong các câu như “ekamantaṃ nisīdi” (đã ngồi xuống một nơi vắng vẻ) (Pārā. 2). Thật vậy, vị nào đã được giải thoát bằng sự giải thoát do đè nén khỏi sắc thân và khỏi một phần của danh thân nhờ thiền vô sắc, đối với vị ấy sự giải thoát được gọi là Diệt được xem như đã được nhận thức, đã được làm cho sáng tỏ, nhưng chưa được chứng ngộ bằng thân. Tuy nhiên, sau khi lấy Diệt làm đối tượng, khi một số lậu hoặc đã được đoạn trừ, thì Diệt ấy được vị ấy chứng ngộ. Do đó, vị ấy chứng ngộ Diệt cần được chứng ngộ bằng danh thân đúng như đã được nhận thức, nên được gọi là “thân chứng,” chứ không phải là “vị giải thoát” vì một số lậu hoặc chưa được đoạn tận. Do đó, có lời nói rằng: “Vị ấy tiếp xúc thiền xúc trước, sau đó chứng ngộ Diệt tức là Niết-bàn.” Vị này, do xuất khỏi từng thiền trong bốn thiền chứng vô sắc rồi quán xét các hành và đã đạt đến trạng thái thân chứng, có bốn loại; và do vị Bất Lai đã đạt đến đạo quả cao nhất sau khi xuất khỏi Diệt định, nên vị ấy được gọi là có năm loại, giống như vị Câu Phần Giải Thoát. Do đó, trong Phụ chú giải A-tỳ-đàm có nói rằng: “Đối với vị Thân Chứng cũng có cùng phương pháp này.”

ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโตติ ทสฺสนสงฺขาตสฺส โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อนนฺตรํ ปตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ทิฏฺฐตฺตา ปตฺโต’’ติปิ ปาโฐ. เอเตน จตุสจฺจทสฺสนสงฺขาตาย ทิฏฺฐิยา นิโรธสฺส ปตฺตตํ ทีเปติ. เตนาห ‘‘ทุกฺขา สงฺขารา, สุโข นิโรโธติ ญาตํ โหตี’’ติ. ตตฺถ ปญฺญายาติ มคฺคปญฺญาย. ปฐมผลฏฺฐโต ยาว อคฺคมคฺคฏฺฐา, ตาว ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. เตนาห ‘‘โสปิ กายสกฺขิ วิย ฉพฺพิโธ โหตี’’ติ. ยถา ปน ปญฺญาวิมุตฺโต ปญฺจวิโธ วุตฺโต, เอวํ อยมฺปิ สุกฺขวิปสฺสโก, จตูหิ รูปชฺฌาเนหิ วุฏฺฐาย ทิฏฺฐิปฺปตฺตภาวปฺปตฺตา จตฺตาโร จาติ ปญฺจวิโธ โหตีติ เวทิตพฺโพ. สทฺธาวิมุตฺเตปิ เอเสว นโย. อิทํ ทุกฺขนฺติ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต อุทฺธํ ทุกฺขนฺติ. ยถาภูตํ ปชานาตีติ ฐเปตฺวา ตณฺหํ อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ ทุกฺขสจฺจนฺติ ยาถาวโต ปชานาติ. ยสฺมา ปน ตณฺหา ทุกฺขํ ชเนติ นิพฺพตฺเตติ, ตโต ตํ ทุกฺขํ สมุเทติ, ตสฺมา นํ ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ ยสฺมา ปน อิทํ ทุกฺขํ สมุทโย จ นิพฺพานํ ปตฺวา นิรุชฺฌติ อปฺปวตฺตึ คจฺฉติ, ตสฺมา ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. อริโย ปน อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ตํ ทุกฺขนิโรธํ คจฺฉติ, เตน ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอตฺตาวตา นานกฺขเณ สจฺจววตฺถานํ ทสฺสิตํ. อิทานิ ตํ เอกกฺขเณ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถาคตปฺปเวทิตา’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตสฺสตฺโถ อาคมิสฺสติ.

“Diṭṭhantaṃ patto” (đã đạt đến sự thấy) có nghĩa là đã đạt đến ngay sau tuệ Dự Lưu đạo được gọi là sự thấy. Cũng có dị bản là “Diṭṭhattā patto” (đã đạt đến do đã thấy). Bằng cách này, nó chỉ ra sự đạt đến Diệt bằng tri kiến được gọi là sự thấy Tứ Thánh Đế. Do đó, có lời nói rằng: “Các hành là khổ, Diệt là lạc, điều này đã được biết.” Trong đó, “bằng trí tuệ” có nghĩa là bằng đạo tuệ. Từ vị trú ở quả thứ nhất cho đến vị trú ở đạo cao nhất, chừng đó là vị Kiến Đáo. Do đó, có lời nói rằng: “Vị ấy cũng có sáu loại giống như vị Thân Chứng.” Tuy nhiên, như vị Tuệ Giải Thoát được nói là có năm loại, vị này cũng vậy, là vị thuần quán, và bốn vị đã đạt đến trạng thái Kiến Đáo sau khi xuất khỏi bốn thiền sắc giới, nên cần hiểu là có năm loại. Đối với vị Tín Giải Thoát cũng có cùng phương pháp này. “Đây là khổ” có nghĩa là chừng này là khổ, không có khổ nào vượt ngoài cái này. “Tuệ tri như thật” có nghĩa là, ngoại trừ ái, vị ấy tuệ tri một cách như thật rằng năm thủ uẩn là Khổ đế. Bởi vì ái sinh ra, tạo ra khổ, do đó khổ khởi lên từ đó, cho nên vị ấy tuệ tri như thật rằng “đây là Khổ tập.” Bởi vì khổ này và tập khởi của nó, khi đạt đến Niết-bàn, sẽ bị diệt, đi đến chỗ không còn hiện hữu, cho nên vị ấy tuệ tri như thật rằng “đây là Khổ diệt.” Và Bát Thánh Đạo đưa đến sự diệt khổ ấy, do đó vị ấy tuệ tri như thật rằng “đây là con đường đưa đến Khổ diệt.” Đến đây, sự xác định các sự thật trong các sát-na khác nhau đã được trình bày. Bây giờ, để trình bày điều đó trong một sát-na, câu “được Như Lai tuyên thuyết” v.v... đã được nói đến, ý nghĩa của nó sẽ được đề cập sau.

สทฺธาย วิมุตฺโตติ เอเตน สพฺพถา อวิมุตฺตสฺสปิ สทฺธามตฺเตน วิมุตฺตภาโว ทีปิโต โหติ. สทฺธาวิมุตฺโตติ วา สทฺธาย อธิมุตฺโตติ อตฺโถ. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘โสตาปตฺติผล’’นฺติอาทินา วุตฺตนเยน. สทฺทหนฺตสฺสาติ ‘‘เอกํสโต อยํ ปฏิปทา กิเลสกฺขยํ อาวหติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน ภาสิตตฺตา’’ติ เอวํ สทฺทหนฺตสฺส. ยสฺมา ปนสฺส อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ [Pg.88] นิจฺจสญฺญาปหานวเสน ภาวนาย ปุพฺเพนาปรํ วิเสสํ ปสฺสโต ตตฺถ ตตฺถ ปจฺจกฺขตาปิ อตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สทฺทหนฺตสฺส วิยา’’ติ. เสสปททฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ. เอตฺถ จ ปุพฺพภาคมคฺคภาวนาติ วจเนน อาคมนียปฏิปทานานตฺเตน สทฺธาวิมุตฺตทิฏฺฐิปฺปตฺตานํ ปญฺญานานตฺตํ โหตีติ ทสฺสิตํ. อภิธมฺมฏฺฐกถายมฺปิ (ปุ. ป. อฏฺฐ. ๒๘) ‘‘เนสํ กิเลสปฺปหาเน นานตฺตํ นตฺถิ, ปญฺญาย นานตฺตํ อตฺถิเยวา’’ติ วตฺวา – ‘‘อาคมนียนานตฺเตเนว สทฺธาวิมุตฺโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตํ น ปาปุณาตีติ สนฺนิฏฺฐานํ กต’’นฺติ วุตฺตํ.

“Giải thoát bằng đức tin”: Bằng câu này, trạng thái giải thoát chỉ bằng đức tin của người chưa được giải thoát hoàn toàn được chỉ ra. Hoặc “Tín Giải Thoát” có nghĩa là “thiên về đức tin.” “Theo phương pháp đã nói” có nghĩa là theo phương pháp đã được nói trong câu “quả Dự Lưu” v.v... “Của người có đức tin” có nghĩa là của người tin tưởng như vầy: “Con đường thực hành này chắc chắn đưa đến sự đoạn tận phiền não, vì đã được bậc Chánh Đẳng Giác thuyết giảng.” Bởi vì đối với vị ấy, khi tu tập bằng cách quán vô thường v.v... để từ bỏ thường tưởng, thấy được sự đặc biệt từ trước đến sau, cũng có sự chứng thực ở nơi này nơi kia, do đó có lời nói “giống như người có đức tin.” Hai từ còn lại là đồng nghĩa của từ ấy. Và ở đây, bằng câu nói “sự tu tập đạo phần đầu,” điều được chỉ ra là có sự khác biệt về trí tuệ giữa vị Tín Giải Thoát và vị Kiến Đáo do sự khác biệt trong con đường thực hành dẫn đến. Trong Chú giải A-tỳ-đàm (Pu. Pa. Aṭṭha. 28) cũng có nói: “Đối với họ, không có sự khác biệt trong việc đoạn trừ phiền não, nhưng chắc chắn có sự khác biệt về trí tuệ,” và sau khi nói vậy, lại nói rằng: “Đã đi đến kết luận rằng chính do sự khác biệt trong con đường thực hành dẫn đến mà vị Tín Giải Thoát không đạt đến (trí tuệ của) vị Kiến Đáo.”

ปญฺญาสงฺขาตํ ธมฺมํ อธิมตฺตตาย ปุพฺพงฺคมํ หุตฺวา ปวตฺตํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี. เตนาห ‘‘ธมฺโม’’ติอาทิ. สทฺธํ อนุสฺสรติ สทฺธาปุพฺพงฺคมํ มคฺคํ ภาเวตีติ อิมมตฺถํ ‘‘เอเสว นโย’’ติ อติทิสติ. ปญฺญํ วาเหตีติ ปญฺญาวาหี, ปญฺญํ สาติสยํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวตี’’ติ. สทฺธาวาหินฺติ เอตฺถ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุภโตภาควิมุตฺตาทิกถาติ อุภโตภาควิมุตฺตาทีสุ อาคมนโต ปฏฺฐาย วตฺตพฺพกถา. เอเตสนฺติ ยถาวุตฺตานํ อุภโตภาควิมุตฺตาทีนํ. อิธาติ อิมสฺมึ กีฏาคิริสุตฺเต. นนุ จ อฏฺฐสมาปตฺติลาภิวเสน อุภโตภาควิมุตฺโต กายสกฺขีอาทโย จ อภิธมฺเม อาคตา, กถมิธ อรูปชฺฌานลาภีวเสเนว อุทฺธฏาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ.

Vị ấy tùy hành theo pháp được gọi là trí tuệ, pháp này diễn tiến với vai trò dẫn đầu một cách vượt trội, nên gọi là Tùy Pháp Hành. Do đó, có lời nói “pháp” v.v... Vị ấy tùy hành theo đức tin, tu tập đạo với đức tin dẫn đầu, ý nghĩa này được chỉ dẫn bằng câu “cũng có cùng phương pháp này.” “Mang theo trí tuệ” nên là “người mang trí tuệ,” có nghĩa là làm cho trí tuệ diễn tiến một cách ưu việt. Do đó, có lời nói: “Vị ấy tu tập Thánh đạo với trí tuệ dẫn đầu.” Ở đây, trong từ “người mang đức tin,” ý nghĩa cần được hiểu theo phương pháp đã nói. “Lời nói về vị Câu Phần Giải Thoát v.v...” có nghĩa là lời nói cần được nói bắt đầu từ sự chứng đắc đối với các vị Câu Phần Giải Thoát v.v... “Của những vị này” có nghĩa là của các vị Câu Phần Giải Thoát v.v... đã được nói đến. “Ở đây” có nghĩa là trong kinh Kīṭāgiri này. Chẳng phải vị Câu Phần Giải Thoát do chứng đắc tám thiền chứng, và các vị Thân Chứng v.v... đã được đề cập trong A-tỳ-đàm sao? Tại sao ở đây lại chỉ được trích dẫn theo trường hợp của người chứng đắc thiền vô sắc? Nhắm đến câu chất vấn này, ngài nói “bởi vì” v.v...

ผุสิตฺวา ปตฺวา. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ น อาสวา ปญฺญาย ปสฺสียนฺติ, ทสฺสนการณา ปญฺญาย ปริกฺขีณา ‘‘ทิสฺวา ปญฺญาย ปริกฺขีณา’’ติ วุตฺตา. ทสฺสนายตฺตปริกฺขยตฺตา เอว หิ ทสฺสนํ อาสวานํ ขยสฺส ปุริมกิริยา โหตีติ. ตถาคเตน ปเวทิตาติ โพธิมณฺเฑ นิสีทิตฺวา ตถาคเตน ปฏิวิทฺธา วิทิตา ปจฺฉา ปเรสํ ปากฏีกตา. ‘‘จตุสจฺจธมฺมา’’ติ วตฺวา ตทนฺโตคธตฺตา สีลาทีนํ ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน สีลํ กถิต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อตฺเถนาติ อวิปฺปฏิสาราทิปโยชเนน ตสฺมึ ตสฺมึ ปีติอาทิเกน อตฺเถน. การเณนาติ สปฺปุริสูปนิสฺสยาทินา การเณน ตสฺมึ ตสฺมึ สมาธิอาทิปทฏฺฐานตาย สีลาทิ [Pg.89] การเณ. จิณฺณจริตตฺตาติ สทฺธาจิณฺณภาเวน สมฺโพธาวหภาเว. ตตฺถ ตตฺถ วิจริตา วิเสเสน จริตา, เตสุ เตน ปญฺญา สุฏฺฐุ จราปิตาติ อตฺโถ. ปติฏฺฐิตา โหติ มคฺเคน อาคตตฺตา. มตฺตาย ปริตฺตปฺปมาเณน. โอโลกนํ ขมนฺติ, ปญฺญาย คเหตพฺพตํ อุเปนฺติ.

Sau khi đã chạm đến, đã đạt đến. (Câu) “Các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận do thấy bằng trí tuệ” có nghĩa là: không phải các lậu hoặc được thấy bằng trí tuệ, mà vì là nguyên nhân của sự thấy nên chúng được đoạn tận bằng trí tuệ, (do đó) được nói là “được đoạn tận do thấy bằng trí tuệ.” Thật vậy, chính vì sự đoạn tận tùy thuộc vào sự thấy nên sự thấy là hành động đi trước của sự đoạn tận các lậu hoặc. (Câu) “Được Như Lai tuyên thuyết” có nghĩa là: được Như Lai thấu triệt, biết rõ sau khi ngồi ở Bồ-đề đoàn, rồi sau đó được làm cho tỏ tường đối với những người khác. Sau khi nói “các pháp Tứ đế,” do bao gồm cả giới v.v… nên đã nói rằng “ở chỗ này, giới được nói đến” v.v… (Từ) “Bằng ý nghĩa” là: bằng ý nghĩa của hỷ v.v… ở trong mỗi trường hợp ấy với mục đích là sự không hối hận v.v… (Từ) “Bằng nguyên nhân” là: bằng nguyên nhân là sự thân cận bậc chân nhân v.v…, trong mỗi trường hợp ấy, giới v.v… là nguyên nhân vì là nền tảng của định v.v… (Từ) “Do đã thực hành thuần thục” là: trong trạng thái đã thực hành thuần thục đức tin, trong trạng thái mang lại sự giác ngộ. “Đã đi đến, đã thực hành một cách đặc biệt ở nơi này nơi kia,” có nghĩa là trí tuệ được làm cho vận hành tốt đẹp bởi vị ấy ở trong các pháp ấy. Được an trú vững chắc do đã đến bằng đạo. Bằng mức độ, bằng số lượng nhỏ. Chịu đựng được sự nhìn vào, đi đến trạng thái có thể được nắm bắt bằng trí tuệ.

ตโยติ กายสกฺขิทิฏฺฐิปฺปตฺตสทฺธาวิมุตฺตา. ยถาฐิโตว ปาฬิอตฺโถ, น ตตฺถ กิญฺจิ นิทฺธาเรตฺวา วตฺตพฺพํ อตฺถีติ สุตฺตนฺตปริยาเยน อวุตฺตํ วทติ. ตสฺส มคฺคสฺสาติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส ยํ กาตพฺพํ, ตสฺส อธิคตตฺตา. อุปริ ปน ติณฺณํ มคฺคานํ อตฺถาย เสวมานา อนุโลมเสนาสนํ, ภชมานา กลฺยาณมิตฺเต, สมนฺนานยมานา อินฺทฺริยานิ อนุปุพฺเพน ภาวนามคฺคปฺปฏิปาฏิยา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺติ มคฺคสฺส อเนกจิตฺตกฺขณิกตายาติ อยเมตฺถ สุตฺตปเทเส ปาฬิยา อตฺโถ.

(Từ) “Ba hạng” là: thân chứng, kiến đáo, và tín giải thoát. Ý nghĩa của Pāli là như đã được trình bày, không có gì cần phải xác định để nói ở đây, (nên ngài) nói điều chưa được nói theo cách trình bày của kinh. (Câu) “Của đạo ấy” là: của Dự lưu đạo, do đã chứng đắc điều cần phải làm. Nhưng ở trên, vì lợi ích của ba đạo, trong khi sử dụng trú xứ thích hợp, trong khi thân cận bạn lành, trong khi chú tâm đến các quyền, họ sẽ đạt đến A-la-hán theo thứ tự của đạo tu tiến tuần tự. “Do đạo có nhiều sát-na tâm” — đây là ý nghĩa của Pāli trong đoạn kinh này.

อิมเมว ปาฬึ คเหตฺวาติ ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี’’ติ มคฺคฏฺเฐ ปุคฺคเล วตฺวา ‘‘อิมสฺส โข อหํ, ภิกฺขเว’’ติอาทินา เตสํ วเสน อนุโลมเสนาสนเสวนาทีนํ วุตฺตตฺตา อิมเมว ยถาวุตฺตํ ปาฬิปเทสํ คเหตฺวา ‘‘โลกุตฺตรธมฺโม พหุจิตฺตกฺขณิโก’’ติ วทติ. โส วตฺตพฺโพติ โส วิตณฺฑวาที เอวํ วตฺตพฺโพ. ยทิ มคฺคฏฺฐปุคฺคเล วตฺวา อนุโลมิกเสนาสนเสวนาทิ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ มคฺคสมงฺคิโน เอว หุตฺวา เต ตถา ปฏิปชฺชนฺติ, เอวํ สนฺเต เสนาสนปฏิสํยุตฺตรูปาทิวิปสฺสนคฺคหณสฺมึ ตว มเตน มคฺคสมงฺคิโน เอว อาปชฺเชยฺยุํ, น เจตํ เอวํ โหติ, ตสฺมา สุตฺตํ เม ลทฺธนฺติ ยํ กิญฺจิ มา กเถหีติ วาเรตพฺโพ. เตนาห ‘‘ยทิ อญฺเญน จิตฺเตนา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอวํ สนฺเตติ นานาจิตฺเตเนว เสนาสนปฏิเสวนาทิเก สติ. ตตฺถ ปาฬิยํ ยทิ โลกุตฺตรธมฺมสมงฺคิโน เอว ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิกาเลปิ โลกุตฺตรสมงฺคิตํ สเจ สมฺปฏิจฺฉสิ, สตฺถารา สทฺธึ ปฏิวิรุชฺฌสิ สุตฺตวิโรธทีปนโต. เตนาห ‘‘สตฺถารา หี’’ติอาทิ. ธมฺมวิจารณา นาม ตุยฺหํ อวิสโย, ตสฺมา ยาคุํ ปิวาหีติ อุยฺโยเชตพฺโพ.

(Câu) “Sau khi lấy chính đoạn Pāli này” có nghĩa là: sau khi nói về hạng người đang trong đạo (với câu) “Và thế nào là hạng người Tùy tín hành?”, và do việc sử dụng trú xứ thích hợp v.v… đã được nói đến qua các vị ấy bằng (câu) “Này các Tỳ khưu, Ta nói về người này…” v.v…, (vị ấy) lấy chính đoạn Pāli đã được nói như trên và nói rằng “pháp siêu thế có nhiều sát-na tâm.” (Câu) “Vị ấy nên được nói” là: người ngụy biện ấy nên được nói như vầy. Nếu (ngươi cho rằng) sau khi nói về hạng người đang trong đạo, việc sử dụng trú xứ thích hợp v.v… được nói trong Pāli, (và rằng) họ thực hành như vậy sau khi đã là người tương ưng với đạo, nếu vậy, trong việc nắm bắt minh sát về sắc v.v… liên quan đến trú xứ, theo quan điểm của ngươi, họ sẽ chỉ là những người tương ưng với đạo. Nhưng điều này không phải vậy, do đó, (ngươi) nên bị ngăn cản (với lời rằng): “Đừng nói bất cứ điều gì (chỉ vì nghĩ rằng) ‘tôi đã tìm thấy kinh.’” Do đó, ngài nói “Nếu bằng một tâm khác…” v.v… Ở đây, (câu) “nếu vậy” là: khi có việc sử dụng trú xứ v.v… bằng các tâm khác nhau. Ở đây, trong Pāli, nếu ngươi chấp nhận rằng ngay cả trong thời điểm tương ưng với năm thức, người tương ưng với pháp siêu thế vẫn là người tương ưng với siêu thế, thì ngươi mâu thuẫn với Bậc Đạo Sư, do đã chỉ ra sự mâu thuẫn với kinh. Do đó, ngài nói “Vì Bậc Đạo Sư…” v.v… (Vị ấy) nên được đuổi đi (với lời rằng): “Việc thẩm xét Pháp không phải là lĩnh vực của ngươi, vì vậy hãy đi uống cháo đi.”

๑๘๓. อาทิเกเนวาติ ปฐเมเนว. อนุปุพฺพสิกฺขาติ อนุปุพฺเพเนว ปวตฺตสิกฺขาย. เตนาห ‘‘กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจน’’นฺติ. สทฺธา ชาตา เอตสฺสาติ สทฺธาชาโต, อคฺยาหิตาติปกฺเขเปน ชาต-สทฺทสฺส ปจฺฉาวจนํ[Pg.90]. เอวเมตนฺติ อธิมุจฺจนํ โอกปฺปนิยสทฺธา. สนฺติเก นิสีทติ อุปฏฺฐานวเสน. สาธุกํ กตฺวา ธาเรตีติ ยถาสุตํ ธมฺมํ วาจุคฺคตกรณวเสน ตํ ปคุณํ กตฺวา สารวเสน ธาเรติ. ฉนฺโท ชายตีติ ธมฺเมสุ นิชฺฌานกฺขเมสุ อิเม ธมฺเม ภาวนาปญฺญาย ปจฺจกฺขโต อุสฺสามีติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท ชายติ. อุสฺสหตีติ ฉนฺโท อุปฺปาทมตฺเต อฏฺฐตฺวา ตโต ภาวนารมฺภวเสน อุสฺสหติ. ตุลยติติ สมฺมสนวเสน สงฺขาเร. ตีรณวิปสฺสนาย ตุลยนฺโตติ ตีรณปริญฺญาย ชานิตฺวา อุปริ ปหานปริญฺญาย วเสน ปริตุลยนฺโต ปฏิชานนฺโต. มคฺคปธานํ ปทหตีติ มคฺคลกฺขณํ ปธานิกํ มคฺคํ ปทหติ. เปสิตจิตฺโตติ นิพฺพานํ ปติ เปสิตจิตฺโต. นามกาเยนาติ มคฺคปฺปฏิปาฏิยา ตํตํมคฺคสมฺปยุตฺตนามกาเยน. น ปน กิญฺจิ อาหาติ ทูรตาย สมานํ น กิญฺจิ วจนํ ภควา อาห เต ทฬฺหตรํ นิคฺคณฺหิตุํ.

183. (Từ) “Bằng cái ban đầu” là: chính bằng cái thứ nhất. (Từ) “Học tuần tự” là: bằng việc học diễn ra tuần tự. Do đó, ngài nói “biến cách riêng trong ý nghĩa công cụ.” (Câu) “Đức tin đã sanh khởi nơi người này” nên là saddhājāto (người có đức tin sanh khởi), việc nói từ jāta ở sau là do sự thêm vào của tiếp đầu ngữ ati (quá) không được nói đến. (Câu) “Là như vậy” là: sự quyết tín, đức tin xác quyết. “Ngồi gần” bằng cách hầu cận. (Câu) “Sau khi làm cho tốt đẹp, ghi nhớ” là: sau khi làm cho pháp đã được nghe trở nên thuần thục bằng cách học thuộc lòng, ghi nhớ nó như là cốt lõi. (Câu) “Dục sanh khởi” là: thiện dục muốn làm sanh khởi (với ý nghĩ) “tôi sẽ nỗ lực để trực nhận các pháp này, các pháp có thể chịu đựng sự quán xét, bằng trí tuệ tu tập.” (Từ) “Nỗ lực” là: dục không dừng lại ở mức độ chỉ sanh khởi, mà từ đó nỗ lực bằng cách bắt đầu tu tập. “Cân nhắc” các hành bằng cách quán xét. (Câu) “Cân nhắc bằng minh sát thẩm sát” là: sau khi biết bằng thẩm sát biến tri, ở trên, trong khi cân nhắc kỹ lưỡng, trong khi nhận biết bằng đoạn trừ biến tri. (Câu) “Tinh cần trong sự tinh cần của đạo” là: tinh cần trong đạo tinh cần có đặc tính của đạo. (Từ) “Người có tâm được hướng đến” là: người có tâm được hướng đến Niết-bàn. (Từ) “Bằng danh thân” là: bằng danh thân tương ưng với đạo này hay đạo kia theo thứ tự của đạo. (Câu) “Nhưng không nói gì” là: mặc dù ở xa, Đức Thế Tôn không nói lời nào để khiển trách họ một cách mạnh mẽ hơn.

๑๘๔. ปเณน โวหาเรน พฺยากรณํ ปณวิยา, ปณวิยา อภาเวน โอปณวิยา, น อุเปตีติ น ยุชฺชติ. ตนฺติ อิทํ อิธ อธิปฺเปตํ ปโณ ปณวิยํ ทสฺเสตุํ. ตยิทํ สพฺพํ ภควา ‘‘มยํ โข, อาวุโส, สายญฺเจว ภุญฺชามา’’ติ อสฺสชิปุนพฺพสุเกหิ วุตฺตํ สิกฺขาย อวตฺตนภาวทีปนวจนํ สนฺธาย วทติ.

184. Sự giải thích bằng cách giao dịch có đặt cược là paṇaviyā (có đặt cược). Do không có paṇaviyā nên là opaṇaviyā (không đặt cược). (Câu) “Không đi đến” có nghĩa là không phù hợp. Ở đây, điều này được ngụ ý để chỉ ra sự đặt cược trong paṇaviyaṃ. Tất cả những điều này, Đức Thế Tôn nói nhắm đến lời nói chỉ ra trạng thái không tuân theo học giới đã được các vị Assaji và Punabbasu nói rằng: “Thưa chư hiền, chúng tôi ăn vào buổi chiều.”

อุกฺขิปิตฺวาติ สีเสน คเหตฺวา วิย สมาทาย. อนุธมฺโมติ อนุรูโป สภาโว, สาวกภาวสฺส อนุจฺฉวิกา ปฏิปตฺติ. โรหนียนฺติ วิรุฬฺหิภาวํ. สินิยฺหติ เอตฺถ, เอเตน วาติ สิเนโห, การณํ. ตํ เอตฺถ อตฺถีติ สิเนหวนฺตํ, ปาทกนฺติ อตฺโถ. ตโจ เอกํ องฺคนฺติ ตโจ วีรปกฺขภาเว เอกมงฺคํ. ปธานํ อนุยุญฺชนฺตสฺส หิ ตเจ ปลุชฺชมาเนปิ ตํนิมิตฺตํ อโวสานํ อนาปชฺชนกสฺเสว วีริยสฺส เอกํ องฺคํ เอกํ การณํ. เอวํ เสเสสุ วตฺตพฺพํ. เตนาห – ‘‘อรหตฺตํ อปฺปตฺวา น วุฏฺฐหิสฺสามีติ เอวํ ปฏิปชฺชตี’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Ukkhipitvāti có nghĩa là: Giống như đội lên đầu mà thọ trì. Anudhammoti là bản chất tương xứng, là sự thực hành thích hợp với bản thể của vị thinh văn. Rohanīyanti là trạng thái tăng trưởng. Siniyhati ettha, etena vāti sineho, là nguyên nhân. Taṃ ettha atthīti sinehavantaṃ, có nghĩa là pādakaṃ (nền tảng). Taco ekaṃ aṅganti là da thịt là một yếu tố trong phương diện của sự tinh tấn. Quả vậy, đối với người đang nỗ lực tinh cần, dầu cho da thịt có bị hư hoại, thì đó là một yếu tố, một nguyên nhân của sự tinh tấn của người không từ bỏ nhân vì lý do ấy. Tương tự nên được nói đến trong các trường hợp còn lại. Do đó, ngài đã nói: “Vị ấy thực hành như vầy: ‘Ta sẽ không đứng dậy nếu chưa chứng đắc A-la-hán quả.’” Phần còn lại thì dễ hiểu.

กีฏาคิริสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa sâu kín trong bài chú giải kinh Kīṭāgiri đã kết thúc.

นิฏฺฐิตา จ ภิกฺขุวคฺควณฺณนา.

Dứt phần chú giải phẩm Tỳ Khưu.

๓. ปริพฺพาชกวคฺโค

3. Phẩm Du Sĩ

๑. เตวิชฺชวจฺฉสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Tevijjavacchasutta (Kinh Ba Minh với Vaccha)

๑๘๕. ตตฺถาติ [Pg.91] เอกปุณฺฑรีกสญฺญิเต ปริพฺพาชการาเม. อนาคตปุพฺโพ โลกิยสมุทาหารวเสน ‘‘จิรสฺสํ โข, ภนฺเต’’ติอาทินา วุจฺจติ, อยํ ปเนตฺถ อาคตปุพฺพตํ อุปาทาย ตถา วุตฺโต. ภควา หิ เกสญฺจิ วิมุตฺติชนนตฺถํ, เกสญฺจิ อินฺทฺริยปริปากตฺถํ, เกสญฺจิ วิเสสาธิคมตฺถํ กทาจิ ติตฺถิยารามํ อุปคจฺฉติ. อนนุญฺญาย ฐตฺวาติ อนนุชานิตพฺเพ ฐตฺวา. อนุชานิตพฺพํ สิยา อนญฺญาตสฺส เญยฺยสฺส อภาวโต. ยาวตกญฺหิ เญยฺยํ, ตาวตกํ ภควโต ญาณํ, ยาวตกญฺจ ภควโต ญาณํ ตาวตกํ เญยฺยํ. เตเนวาห – ‘‘น ตสฺส อทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจิ, อโถ อวิญฺญาตมชานิตพฺพ’’นฺติอาทิ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โธตกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๓๒; ปฏิ. ม. ๑.๑๒๑). สพฺพญฺญุตญฺญาเณน หิ ภควา อาวชฺเชตฺวา ปชานาติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อาวชฺชนปฏิพทฺธํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณ’’นฺติ (มิ. ป. ๔.๑.๒). ยทิ เอวํ ‘‘จรํ สมาหิโต นาโค, ติฏฺฐํ นาโค สมาหิโต’’ติ (อ. นิ. ๖.๔๓) อิทํ สุตฺตปทํ กถนฺติ? วิกฺเขปาภาวทีปนปทเมตํ, น อนาวชฺชเนนปิ ญาณานํ ปวตฺติปริทีปนํ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วิตฺถารโต วุตฺตเมว.

185. Tatthāti là trong tu viện của các du sĩ được gọi là Ekapuṇḍarīka. Anāgatapubbo, theo cách nói của thế gian, được nói đến bằng câu: “Thưa ngài, đã lâu lắm rồi,” v.v... Vị này ở đây đã nói như vậy là dựa vào việc đã từng đến trước đây. Quả vậy, Thế Tôn đôi khi đi đến tu viện của các người theo ngoại đạo là vì mục đích sanh khởi sự giải thoát cho một số người, vì mục đích làm cho các căn của một số người được thuần thục, vì mục đích chứng đắc sự thù thắng cho một số người. Ananuññāya ṭhatvāti là đã đứng ở nơi không được phép. Việc cho phép có thể có là do không có đối tượng cần được biết mà chưa được biết. Quả vậy, đối tượng cần được biết có bao nhiêu thì trí tuệ của Thế Tôn có bấy nhiêu, và trí tuệ của Thế Tôn có bao nhiêu thì đối tượng cần được biết có bấy nhiêu. Do đó, ngài đã nói: “Đối với vị ấy, không có gì ở đây là không được thấy, hơn nữa không có gì là không được biết, không thể được biết,” v.v... Quả vậy, Thế Tôn biết được sau khi đã hướng tâm với Nhất thiết trí. Điều này đã được nói: “Trí tuệ của đức Phật, của Thế Tôn, được gắn liền với sự hướng tâm.” Nếu vậy, câu kinh: “Bậc long tượng định tĩnh trong khi đi, bậc long tượng định tĩnh trong khi đứng” là như thế nào? Đây là câu nói trình bày về sự không có tán loạn, không phải là sự trình bày về việc các trí tuệ khởi sanh ngay cả khi không có sự hướng tâm. Điều cần được nói ở đây đã được nói một cách chi tiết ở bên dưới rồi.

๑๘๖. ยาวเทวาติ อิทํ ยถารุจิ ปวตฺติ วิย อปราปรุปฺปตฺติปิ อิจฺฉิตพฺพาติ ตทภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘สกึ ขีณานํ อาสวานํ ปุน เขเปตพฺพาภาวา’’ติ. ปจฺจุปฺปนฺนชานนคุณนฺติ อิทํ ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส ปริภณฺฑญาณํ อนาคตํสญาณํ อนาทิยิตฺวา วุตฺตํ, ตสฺส ปน วเสน อนาคตํสญาณคุณํ ทสฺเสตีติ วตฺตพฺพํ สิยา.

186. Yāvadevāti, để trình bày về sự không có việc đó, tức là việc sanh khởi liên tiếp có thể được mong muốn giống như sự diễn tiến theo như ý thích, ngài đã nói: “Do không có việc cần phải đoạn trừ các lậu hoặc một lần nữa, là các lậu hoặc đã được đoạn trừ một lần.” Paccuppannajānanaguṇanti, điều này được nói không kể đến trí biết vị lai (anāgataṃsañāṇa), là trí tuệ phụ thuộc của thiên nhãn trí. Tuy nhiên, nên nói rằng do năng lực của trí ấy, ngài trình bày về phẩm chất của trí biết vị lai.

คิหิปริกฺขาเรสูติ วตฺถาภรณาทิธนธญฺญาทิคิหิปริกฺขาเรสุ. คิหิลิงฺคํ ปน อปฺปมาณํ, ตสฺมา คิหิพนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตกรา โหนฺติเยว. สติ ปน ทุกฺขสฺสนฺตกิริยาย คิหิลิงฺเค เต น ติฏฺฐนฺติเยวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เยปี’’ติอาทิมาห. สุกฺขาเปตฺวา สมุจฺฉินฺทิตฺวา. อรหตฺตํ ปตฺตทิวเสเยว ปพฺพชนํ วา ปรินิพฺพานํ วาติ อยํ นโย น สพฺพสาธารโณติ อาห ‘‘ภูมเทวตา ปน ติฏฺฐนฺตี’’ติ. ตตฺถ การณวจนํ [Pg.92] ‘‘นิลียโนกาสสฺส อตฺถิตายา’’ติ. อรญฺญปพฺพตาทิปวิเวกฏฺฐานํ นิลียโนกาโส. เสสกามภเวติ กามโลเก. ลฬิตชนสฺสาติ อาภรณาลงฺการนจฺจคีตาทิวเสน วิลาสยุตฺตชนสฺส.

Gihiparikkhāresūti là trong các vật dụng của người tại gia như là y phục, trang sức, v.v... tài sản, lúa gạo, v.v... Còn tướng của người tại gia thì vô hạn, do đó sau khi cắt đứt sự ràng buộc của người tại gia, các vị ấy chắc chắn là những người chấm dứt khổ đau. Để trình bày rằng khi có sự chấm dứt khổ đau, các vị ấy chắc chắn không tồn tại trong tướng của người tại gia, ngài đã nói: “yepī,” v.v... Sukkhāpetvā là đã làm cho khô cạn, đã đoạn tận. Phương pháp này, tức là việc xuất gia hoặc là việc nhập Niết Bàn ngay trong ngày chứng đắc A-la-hán quả, là không phổ thông cho tất cả, để chỉ điều này ngài đã nói: “bhūmadevatā pana tiṭṭhantī’ti (tuy nhiên, các vị địa thần vẫn tồn tại).” Ở đó, lời nói về nguyên nhân là: “nilīyanokāsassa atthitāyā’ti (do có nơi ẩn náu).” Nơi ẩn náu là nơi thanh vắng như là rừng, núi, v.v... Sesakāmabhaveti là trong cõi Dục. Laḷitajanassāti là của người vui đùa, tức là người có sự vui chơi qua cách trang điểm, trang sức, múa, hát, v.v...

โสปีติ ‘‘โส อญฺญตฺร เอเกนา’’ติ วุตฺโต โสปิ. กรโต น กรียติ ปาปนฺติ เอวํ น กิริยํ ปฏิพาหติ. ยทิ อตฺตานํเยว คเหตฺวา กเถติ, อถ กสฺมา มหาสตฺโต ตทา อาชีวกปพฺพชฺชํ อุปคจฺฉีติ อาห ‘‘ตทา กิรา’’ติอาทิ. ตสฺสปีติ น เกวลํ อญฺเญสํ เอว ปาสณฺฑานํ, ตสฺสปิ. วีริยํ น หาเปสีติ ตโปชิคุจฺฉวาทํ สมาทิยิตฺวา ฐิโต วิราคตฺถาย ตํ สมาทิณฺณวตฺตํ น ปริจฺจชิ, สตฺถุสาสนํ น ฉฑฺเฑสิ. เตนาห – ‘‘กิริยวาที หุตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตตี’’ติ.

Sopīti là vị ấy, là người đã được nói đến: “so aññatra ekenā’ti (vị ấy, ngoại trừ một người).” Karato na karīyati pāpanti, như vậy là không ngăn cản hành động. Nếu chỉ lấy bản thân mình mà nói, vậy tại sao khi ấy vị Đại Sĩ đã đi đến việc xuất gia theo phái Lõa Thể? Ngài đã nói: “tadā kirā,” v.v... Tassapīti là không chỉ của các người theo tà giáo khác mà thôi, mà còn của vị ấy nữa. Vīriyaṃ na hāpesīti là sau khi đã thọ trì chủ thuyết khổ hạnh và nhàm chán, vì mục đích của sự ly tham, vị ấy đã không từ bỏ giới hạnh đã thọ trì ấy, đã không vất bỏ lời dạy của bậc Đạo Sư. Do đó, ngài đã nói: “Là người theo chủ thuyết có hành động, vị ấy sanh về cõi trời.”

เตวิชฺชวจฺฉสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa sâu kín trong bài chú giải kinh Tevijjavacchasutta đã kết thúc.

๒. อคฺคิวจฺฉสุตฺตวณฺณนา

2. Chú giải kinh Aggivacchasutta (Kinh với Vacchagotta về Lửa)

๑๘๗. โลกสฺส สสฺสตตาปวตฺติปฏิกฺเขปวเสน ปวตฺโต วาโท อุจฺเฉทวาโท เอว โหตีติ สสฺสตคฺคาหาภาเว อุจฺเฉทคฺคาหภาวโต ปุน ปริพฺพาชเกน ‘‘อสสฺสโต โลโก’’ติ วทนฺเตน อุจฺเฉทคฺคาโห ปุจฺฉิโต, ภควตาปิ โส เอว ปฏิกฺขิตฺโตติ อาห ‘‘ทุติเย นาหํ อุจฺเฉททิฏฺฐิโก’’ติ. อนฺตานนฺติกาทิวเสนาติ เอตฺถ อนฺตานนฺติกคฺคหเณน อนฺตวา โลโก อนนฺตวา โลโกติ อิมํ วาททฺวยมาห. อาทิ-สทฺเทน ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติอาทิวาทจตุกฺกํ สงฺคณฺหาติ, อิตรํ ปน ทฺวยํ สรูเปเนว คหิตนฺติ. ปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพติ ‘‘ตติเย นาหํ อนฺตวาทิฏฺฐิโก, จตุตฺเถ นาหํ อนนฺตวาทิฏฺฐิโก’’ติ เอวมาทินา ปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. ‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ อยมฺปิ สสฺสตวาโท, โส จ โข อปรนฺตกปฺปิกวเสน, ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ ปน ปุพฺพนฺตกปฺปิกวเสนาติ อยเมเตสํ วิเสโส. ‘‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ อยมฺปิ อุจฺเฉทวาโท, โส จ โข สตฺตวเสน, ‘‘อสสฺสโต โลโก’’ติ ปน สตฺตสงฺขารวเสนาติ วทนฺติ.

187. Chủ thuyết được diễn tiến theo cách bác bỏ sự diễn tiến thường hằng của thế gian chính là đoạn kiến, do đó khi không có sự chấp thủ về thường kiến thì có trạng thái chấp thủ về đoạn kiến, nên một lần nữa vị du sĩ đã hỏi về sự chấp thủ đoạn kiến bằng cách nói: “Thế gian là không thường hằng.” Và Thế Tôn cũng đã bác bỏ chính điều ấy, nên ngài đã nói: “Thứ hai, Ta không phải là người theo đoạn kiến.” Antānantikādivasenāti, ở đây, với việc đề cập đến antānantika, ngài nói đến hai chủ thuyết này: “Thế gian là hữu biên, thế gian là vô biên.” Với từ ādi, ngài bao gồm bốn chủ thuyết bắt đầu với: “Sinh mạng đó, thân thể đó,” v.v... Còn hai điều kia thì được đề cập bằng chính hình thức của chúng. Sự bác bỏ nên được hiểu là, sự bác bỏ cần được biết đến qua cách nói: “Thứ ba, Ta không phải là người theo chủ thuyết hữu biên; thứ tư, Ta không phải là người theo chủ thuyết vô biên,” v.v... “Như Lai có tồn tại sau khi chết,” đây cũng là thường kiến, và điều ấy là theo cách suy đoán về tương lai. Còn: “Thế gian là thường hằng” là theo cách suy đoán về quá khứ. Đây là sự khác biệt của chúng. “Như Lai không tồn tại sau khi chết,” đây cũng là đoạn kiến, và điều ấy là theo ý nghĩa về chúng sanh. Còn: “Thế gian là không thường hằng” là theo ý nghĩa về các hành của chúng sanh, họ nói vậy.

๑๘๙. สปฺปติภยํ [Pg.93] อุปฺปชฺชนโต สห ทุกฺเขนาติ สทุกฺขํ. เตนาห ‘‘กิเลสทุกฺเขนา’’ติอาทิ. เตสํเยวาติ กิเลสทุกฺขวิปากทุกฺขานํเยว. สอุปฆาตกนฺติ สพาธํ. สอุปายาสนฺติ สปริสฺสมํ สอุปตาปํ สปีฬํ. สปริฬาหนฺติ สทรถํ.

189. Do sanh khởi cùng với sự nguy hiểm, cùng với khổ nên là ‘có khổ’ (sadukkhaṃ). Do đó, ngài đã nói: ‘với khổ của phiền não’ và các câu tương tự. ‘Chỉ của chúng ấy’ (tesaṃyeva) tức là chỉ của khổ do phiền não và khổ do quả dị thục. ‘Có sự tổn hại’ (saupaghātakaṃ) tức là có sự phiền muộn. ‘Có sự thống khổ’ (saupāyāsaṃ) tức là có sự mệt nhọc, có sự nóng nảy, có sự bức bách. ‘Có sự thiêu đốt’ (sapariḷāhaṃ) tức là có sự sầu muộn.

กิญฺจิ ทิฏฺฐิคตนฺติ อิมา ตาว อฏฺฐ ทิฏฺฐิโย มา โหนฺตุ, อตฺถิ ปน, โภ โคตม, ยํ กิญฺจิ ทิฏฺฐิคตํ คหิตํ. น หิ ตาย ทิฏฺฐิยา วินา กญฺจิ สมยํ ปวตฺเตตุํ ยุชฺชตีติ อธิปฺปาเยน ปุจฺฉติ. อปวิทฺธนฺติ สมุจฺเฉทปฺปหานวเสน ฉฑฺฑิตํ. ปญฺญาย ทิฏฺฐนฺติ วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย ภควตา ปฏิวิทฺธํ. ยตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ, ตํ สตฺตํ มเถนฺติ สมฺมทฺทนฺตีติ มถิตาติ อาห ‘‘มถิตานนฺติ เตสํเยว เววจน’’นฺติ. กญฺจิ ธมฺมนฺติ รูปธมฺมํ อรูปธมฺมํ วา. อนุปาทิยิตฺวาติ อคฺคเหตฺวา.

Về câu ‘bất cứ tri kiến nào,’ (có nghĩa là): ‘Tám loại tà kiến này tạm thời không có, nhưng thưa Tôn giả Gotama, có bất cứ tri kiến nào được chấp giữ hay không?’ Vị ấy hỏi với chủ ý rằng: ‘Không có tri kiến ấy thì không thích hợp để thực hành bất cứ giáo lý nào.’ ‘Đã được vất bỏ’ (apaviddhaṃ) tức là đã được từ bỏ bằng cách đoạn trừ. ‘Đã được thấy bằng trí tuệ’ (paññāya diṭṭhaṃ) tức là đã được đức Thế Tôn thâm nhập bằng đạo tuệ đi cùng với tuệ quán. ‘Nơi nào chúng sanh khởi, chúng nghiền nát, chúng chà đạp chúng sanh ấy, nên gọi là bị nghiền nát (mathitā),’ do đó ngài nói: ‘“bị nghiền nát” (mathitānaṃ) là từ đồng nghĩa của chúng.’ ‘Bất cứ pháp nào’ (kañci dhammaṃ) tức là pháp sắc hoặc pháp vô sắc. ‘Không chấp thủ’ (anupādiyitvā) tức là không nắm giữ.

๑๙๐. น อุเปตีติ สงฺขํ น คจฺฉตีติ อตฺโถติ อาห ‘‘น ยุชฺชตี’’ติ. อนุชานิตพฺพํ สิยา อนุปาทาวิมุตฺตสฺส กญฺจิปิ อุปฺปตฺติยา อภาวโต. ‘‘เอวํ วิมุตฺตจิตฺโต น อุปปชฺชตี’’ติ กามญฺเจตํ สภาวปเวทนํ ปรินิพฺพานํ, เอเก ปน อุจฺเฉทวาทิโน ‘‘มยมฺปิ ‘สตฺโต อายตึ น อุปปชฺชตี’ติ วทาม, สมโณ โคตโมปิ ตถา วทตี’’ติ อุจฺเฉทภาเวเยว ปติฏฺฐหิสฺสนฺติ, ตสฺมา ภควา ‘‘น อุปปชฺชตีติ โข วจฺฉ น อุเปตี’’ติ อาห. ‘‘อุปปชฺชตี’’ติ ปน วุตฺเต สสฺสตเมว คณฺเหยฺยาติ โยชนา. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อปฺปติฏฺโฐติ อุจฺเฉทวาทาทิวเสน ปติฏฺฐารหิโต. อนาลมฺโพติ เตสํเยว วาทานํ โอลมฺพารมฺมณสฺส อภาเวน อนาลมฺโพ. สุขปเวสนฏฺฐานนฺติ เตสญฺเญว วาทานํ สุขปเวสโนกาสํ มา ลภตูติ. อนนุญฺญาย ฐตฺวาติ ‘‘น อุปปชฺชตี’’ติอาทินา อนุชานิตพฺพาย ปฏิญฺญาย ฐานเหตุ. อนุญฺญมฺปีติ อนุชานิตพฺพมฺปิ ทุติยปญฺหํ ปฏิกฺขิปิ. ปริยตฺโต ปน ธมฺโม อตฺถโต ปจฺจยากาโร เอวาติ อาห ‘‘ธมฺโมติ ปจฺจยาการธมฺโม’’ติ. อญฺญตฺถ ปโยเคนาติ อิมมฺหา นิยฺยานิกสาสนา อญฺญสฺมึ มิจฺฉาสมเย ปวตฺตปฺปโยเคน, อนิยฺยานิกํ วิวิธํ มิจฺฉาปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชนฺเตนาติ อตฺโถ. ‘‘อญฺญวาทิยเกนา’’ติปิ ปาโฐ, ปจฺจยาการโต อญฺญาการทีปกอาจริยวาทํ ปคฺคยฺห ติฏฺฐนฺเตนาติ อตฺโถ.

190. ‘Không phù hợp’ (na upeti) có nghĩa là không đi đến sự định danh, do đó ngài nói là ‘không tương ứng’ (na yujjati). ‘Nên được thừa nhận’ là vì đối với người đã giải thoát không còn chấp thủ thì không có bất cứ sự sanh khởi nào. Mặc dù câu ‘vị có tâm giải thoát như vậy không tái sanh’ là sự tuyên bố về bản chất của sự viên tịch, nhưng một số người theo đoạn kiến sẽ đứng vững trong tình trạng đoạn diệt, nói rằng: ‘Chúng tôi cũng nói rằng “chúng sanh không tái sanh trong tương lai”, và sa-môn Gotama cũng nói như vậy.’ Do đó, đức Thế Tôn đã nói: ‘Này Vaccha, câu “không tái sanh” là không phù hợp.’ Nếu nói ‘tái sanh’ thì (Vacchagotta) sẽ chấp thủ thường kiến, đây là sự liên kết. Trong hai cặp còn lại, phương pháp cũng tương tự. ‘Không có chỗ đứng’ (appaṭiṭṭho) tức là không có nền tảng theo quan điểm đoạn kiến và các tà kiến khác. ‘Không có chỗ nương tựa’ (anālambo) tức là không có chỗ nương tựa do không có đối tượng làm chỗ dựa cho chính những tà kiến ấy. ‘Nơi dễ dàng đi vào’ (sukhapavesanaṭṭhānaṃ) có nghĩa là ‘mong rằng vị ấy không có được cơ hội để dễ dàng đi vào chính những tà kiến ấy.’ ‘Đã đứng vững mà không thừa nhận’ (ananuññāya ṭhatvā) là lý do cho lập trường của lời khẳng định đáng lẽ phải được thừa nhận, tức là ‘không tái sanh’ và các câu tương tự. ‘Ngay cả điều đáng thừa nhận’ (anuññampi) tức là ngài đã bác bỏ câu hỏi thứ hai, là câu đáng lẽ phải được thừa nhận. Tuy nhiên, Pháp đã được thông suốt, về mặt ý nghĩa, chính là pháp duyên khởi, do đó ngài nói: ‘Pháp (dhammo) tức là pháp duyên khởi.’ ‘Do sự áp dụng ở nơi khác’ (aññattha payogena) có nghĩa là do sự áp dụng trong một tà thuyết khác, khác với giáo pháp đưa đến giải thoát này; nghĩa là ‘bởi người thực hành các loại tà hạnh khác nhau không đưa đến giải thoát.’ Cũng có bài đọc là ‘bởi người theo tà thuyết’ (aññavādiyakena); nghĩa là ‘bởi người đứng vững, đề cao học thuyết của một vị thầy giải thích một phương thức khác với pháp duyên khởi.’

๑๙๑. อปฺปจฺจโยติ [Pg.94] อนุปาทาโน, นิรินฺธโนติ อตฺโถ.

191. ‘Không có duyên’ (appaccayo) tức là không có sự chấp thủ, nghĩa là ‘không có nhiên liệu’ (nirindhano).

๑๙๒. เยน รูเปนาติ เยน ภูตุปาทาทิเภเทน รูปธมฺเมน. ตํ รูปํ ตปฺปฏิพทฺธสํโยชนปฺปหาเนน ขีณาสว-ตถาคตสฺส ปหีนํ อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปนฺนํ. เตน วุตฺตํ ปาฬิยํ ‘‘อนุปฺปาทธมฺม’’นฺติอาทิ. อญฺเญสํ ชานนาย อภาวคุณตาย คุณคมฺภีโร. ‘‘เอตฺตกา คุณา’’ติ ปมาณํ คณฺหิตุํ น สกฺกุเณยฺโย. ‘‘อีทิสา เอตสฺส คุณา’’ติ ปริโยคาหิตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย ทุปฺปริโยคาฬฺโหติ. ทุชฺชาโนติ อคาธตาย คมฺภีโร ‘‘เอตฺตกานิ อุทกฬฺหกสตานี’’ติอาทินา ปเมตุํ น สกฺกาติ อปฺปเมยฺโย, ตโต เอว ทุชฺชาโน. เอวเมวานฺติ ยถา มหาสมุทฺโท คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุชฺชาโน, เอวเมว ขีณาสโวปิ คุณวเสน, ตสฺมา อยํ รูปาทึ คเหตฺวา รูปีติอาทิโวหาโร ภเวยฺย, ปรินิพฺพุตสฺส ปน ตทภาวา ตถา ปญฺญาเปตุํ น สกฺกา, ตโต ตํ อารพฺภ อุปปชฺชตีติอาทิ น ยุชฺเชยฺย. ยถา ปน วิชฺชมาโน เอว ชาตเวโท พฺยตฺเตน ปุริเสน นียมาโน ปุรตฺถิมาทิทิสํ คโตติ วุจฺเจยฺย, น นิพฺพุโต, เอวํ ขีณาสโวปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวเมวา’’ติอาทิมาห.

192. ‘Bởi sắc nào’ (yena rūpena) tức là bởi pháp sắc có sự phân biệt về tứ đại và sắc y sinh, v.v. Sắc ấy, đối với đức Như Lai là bậc lậu tận, đã được đoạn trừ do sự đoạn trừ các kiết sử liên quan đến nó, đã đạt đến trạng thái có bản chất không sanh khởi. Do đó, trong Pāli đã nói: ‘có pháp không sanh khởi’ và các câu tương tự. ‘Sâu xa về đức hạnh’ (guṇagambhīro) là vì đức hạnh của ngài không phải là điều mà người khác có thể biết được. Người ta không thể nắm bắt được số lượng, nghĩ rằng: ‘Đức hạnh của vị ấy có chừng này.’ Vì không thể thấu triệt rằng: ‘Đức hạnh của vị này là như thế này,’ nên ngài ‘khó thấu triệt’ (duppariyogāḷho). ‘Khó biết’ (dujjāno) tức là sâu xa do sự sâu thẳm. Giống như không thể đo lường rằng: ‘có bao nhiêu trăm thùng nước,’ nên là ‘không thể đo lường’ (appameyyo), do đó là ‘khó biết.’ ‘Cũng như vậy’ (evameva): giống như đại dương sâu xa, không thể đo lường, khó biết, cũng vậy, bậc lậu tận cũng như thế về mặt đức hạnh. Do đó, sự định danh này như ‘người có sắc,’ v.v., có thể xảy ra do nắm giữ sắc, v.v., nhưng đối với vị đã viên tịch, do không có điều đó, nên không thể định danh như vậy. Do đó, liên quan đến vị ấy, câu ‘tái sanh,’ v.v., là không tương ứng. Tuy nhiên, giống như ngọn lửa vẫn còn tồn tại, được một người khéo léo mang đi, có thể được nói là đã đi về hướng đông, v.v., chứ không phải đã bị dập tắt, bậc lậu tận cũng như vậy. Để chỉ ra điều này, ngài đã nói: ‘cũng như vậy,’ và các câu tương tự.

อนิจฺจตาติ เอตฺถ อนิจฺจตาคหณํ อสารนิทสฺสนํ. เตน ยถา โส สาลรุกฺโข สาขาปลาสาทิอสาราปคเมน สุทฺโธ สาเร ปติฏฺฐิโต, เอวมยํ ธมฺมวินโย สาสวสงฺขาตอสารวิคเมน โลกุตฺตรธมฺมสาเร ปติฏฺฐิโตติ ทสฺเสติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Ở đây, trong câu ‘vô thường,’ việc đề cập đến vô thường là sự minh họa cho phần không phải là lõi cây. Do đó, điều này cho thấy rằng: giống như cây sāla ấy, sau khi loại bỏ phần không phải là lõi cây như cành và lá, trở nên trong sạch và đứng vững trong lõi cây, cũng vậy, Pháp và Luật này, sau khi loại bỏ phần không phải là lõi cây được gọi là các lậu hoặc, đứng vững trong lõi cây là Pháp siêu thế. Phần còn lại thì dễ hiểu.

อคฺคิวจฺฉสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong bài chú giải kinh Aggivacchasutta đã được hoàn tất.

๓. มหาวจฺฉสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Mahāvacchasutta.

๑๙๓. สห กถา เอตสฺส อตฺถีติ สหกถี, ‘‘มยํ ปุจฺฉาวเสน ตุมฺเห วิสฺสชฺชนวเสนา’’ติ เอวํ สหปวตฺตกโถติ อตฺโถ. เอตสฺเสว กถิตานิ, ตตฺถ ปฐเม วิชฺชาตฺตยํ เทสิตํ, ทุติเย อคฺคินา ทสฺสิตนฺติ เตวิชฺชวจฺฉสุตฺตํ อคฺคิวจฺฉสุตฺตนฺติ นามํ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. สีฆํ ลทฺธึ น วิสฺสชฺเชนฺติ, ยสฺมา สงฺขารานํ นิยโตยํ วินาโส อนญฺญสมุปฺปาโท, เหตุสมุปฺปนฺนาปิ น จิเรน นิชฺฌานํ ขมนฺติ, น ลหุํ. เตนาห ‘‘วสาเตล [Pg.95] …เป… สุชฺฌนฺตี’’ติ. ปจฺฉิมคมนํ ญาณสฺส ปริปากํ คตตฺตา. ยฏฺฐึ อาลมฺพิตฺวา อุทกํ ตริตุํ โอตรนฺโต ปุริโส ‘‘ยฏฺฐึ โอตริตฺวา อุทเก ปตมาโน’’ติ วุตฺโต. กมฺมปถวเสน วิตฺถารเทสนนฺติ สํขิตฺตเทสนํ อุปาทาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘มูลวเสน เจตฺถา’’ติอาทิ. วิตฺถารสทิสาติ กมฺมปถวเสน อิธ เทสิตเทสนาว มูลวเสน เทสิตเทสนํ อุปาทาย วิตฺถารสทิสา. วิตฺถารเทสนา นาม นตฺถีติ น เกวลํ อยเมว, อถ โข สพฺพาปิ พุทฺธานํ นิปฺปริยาเยน อุชุเกน นิรวเสสโต วิตฺถารเทสนา นาม นตฺถิ เทสนาญาณสฺส มหาวิสยตาย กรณสมฺปตฺติยา จ ตชฺชาย มหานุภาวตฺตา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส. สพฺพญฺญุตญฺญาณสมงฺคิตาย หิ อวเสสปฏิสมฺภิทานุภาวิตาย อปริมิตกาลสมฺภตญาณสมฺภารสมุทาคตาย กทาจิปิ ปริกฺขยานรหาย อนญฺญสาธารณาย ปฏิภานปฏิสมฺภิทาย ปหูตชิวฺหาทิตทนุรูปรูปกายสมฺปตฺติสมฺปทาย วิตฺถาริยมานา ภควโต เทสนา กถํ ปริมิตา ปริจฺฉินฺนา ภเวยฺย, มหาการุณิกตาย ปน ภควา เวเนยฺยชฺฌาสยานุรูปํ ตตฺถ ตตฺถ ปริมิตํ ปริจฺฉินฺนํ กตฺวา นิฏฺฐเปติ. อยญฺจ อตฺโถ มหาสีหนาทสุตฺเตน (ม. นิ. ๑.๑๔๖ อาทโย) ทีเปตพฺโพ. สพฺพํ สํขิตฺตเมว อตฺตชฺฌาสยวเสน อกเถตฺวา โพธเนยฺยปุคฺคลชฺฌาสยวเสน เทสนาย นิฏฺฐาปิตตฺตา. น เจตฺถ ธมฺมสาสนวิโรโธ ปริยายํ อนิสฺสาย ยถาธมฺมํ ธมฺมานํ โพธิตตฺตา สพฺพลหุตฺตา จาติ.

193. Sahakathī có nghĩa là người có cuộc nói chuyện cùng, nghĩa là cuộc nói chuyện diễn ra cùng nhau như vầy: ‘Chúng tôi hỏi, các ngài trả lời.’ Những điều được nói bởi chính vị này, trong đó, ở bài kinh đầu tiên, tam minh được thuyết giảng; ở bài kinh thứ hai, được trình bày bằng lửa, do đó tên gọi được phân biệt là Tevijjavacchasutta và Aggivacchasuttanti. Họ không từ bỏ tà kiến một cách nhanh chóng, bởi vì sự hủy diệt của các pháp hữu vi này là chắc chắn, không do nhân khác sinh ra, và những gì do nhân sinh ra cũng không chịu đựng được sự tiêu hoại lâu dài, không phải là nhanh chóng. Do đó, có nói rằng: ‘mỡ và dầu… cho đến… được thanh tịnh.’ Sự đi sau là do trí tuệ đã đạt đến sự chín muồi. Một người đàn ông chống gậy xuống nước để lội qua được gọi là ‘chống gậy xuống và rơi vào nước.’ ‘Bài thuyết giảng chi tiết theo nghiệp đạo’ được nói dựa trên bài thuyết giảng tóm tắt. Do đó, có nói rằng: ‘ở đây, theo căn bản’ v.v... ‘Tương tự như bài thuyết giảng chi tiết’ có nghĩa là bài thuyết giảng được thuyết ở đây theo nghiệp đạo, dựa trên bài thuyết giảng được thuyết theo căn bản, thì tương tự như bài thuyết giảng chi tiết. Không có cái gọi là bài thuyết giảng chi tiết, không chỉ là bài này, mà tất cả các bài thuyết giảng của chư Phật một cách không ẩn ý, thẳng thắn, không sót lại, đều không có cái gọi là bài thuyết giảng chi tiết, do phạm vi rộng lớn của trí tuệ thuyết pháp, do sự thành tựu của các phương tiện và do đại oai lực sinh ra từ đó của nhất thiết trí. Thật vậy, do được trang bị nhất thiết trí, do được thể hiện qua oai lực của các pháp vô ngại giải còn lại, do được tích lũy từ kho tàng trí tuệ trong vô lượng thời gian, do không bao giờ có thể cạn kiệt, do không chung với ai khác, do biện tài vô ngại giải, do sự thành tựu của thân tướng tương ứng như lưỡi rộng dài v.v..., bài thuyết giảng của Đức Thế Tôn khi được trình bày chi tiết làm sao có thể bị giới hạn, bị phân định được? Tuy nhiên, do lòng đại bi, Đức Thế Tôn đã làm cho nó có giới hạn, có phân định ở chỗ này chỗ kia, phù hợp với khuynh hướng của chúng sanh cần được giáo hóa, rồi kết thúc. Và ý nghĩa này cần được làm sáng tỏ bằng kinh Đại Sư Tử Hống (Ma. ni. 1.146 tt.). Tất cả đều chỉ là tóm tắt, vì không nói theo khuynh hướng của bản thân mà kết thúc bài thuyết giảng theo khuynh hướng của người cần được giác ngộ. Và ở đây không có sự mâu thuẫn với giáo pháp, vì các pháp được giác ngộ đúng theo pháp, không dựa vào phương tiện ẩn dụ, và vì tất cả đều rất ngắn gọn.

๑๙๔. สตฺต ธมฺมา กามาวจรา สมฺปตฺตสมาทานวิรตีนํ อิธาธิปฺเปตตฺตา.

194. Bảy pháp thuộc cõi Dục, bởi vì ở đây, sự chế ngự do thành tựu và sự chế ngự do thọ trì được chủ ý đến.

อนิยเมตฺวาติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สาวโก’’ติ วา นิยมํ วิเสเสน อกตฺวา. อตฺตานเมว…เป… เวทิตพฺพํ, ตถา หิ ปริพฺพาชโก ‘‘ติฏฺฐตุ ภวํ โคตโม’’ติ อาห.

‘Không xác định’ có nghĩa là không xác định một cách đặc biệt là ‘bậc Chánh Đẳng Giác’ hay ‘vị Thinh Văn.’ Nên hiểu là chính mình… cho đến… Thật vậy, vị du sĩ đã nói: ‘Hãy để Tôn giả Gotama yên.’

๑๙๕. สตฺถาว อรหา โหติ ปฏิปตฺติยา ปาริปูริภาวโต. ตสฺมึ พฺยากเตติ ตสฺมึ ‘‘เอกภิกฺขุปิ สาวโก’’ติอาทินา สุฏฺฐุ ปญฺเห กถิเต.

195. Chỉ có bậc Đạo Sư mới là bậc A-la-hán, do sự viên mãn của sự thực hành. ‘Khi điều đó được giải đáp’ có nghĩa là khi câu hỏi được trình bày rõ ràng bởi vị ấy bằng câu ‘dù chỉ một vị Tỳ khưu là Thinh Văn’ v.v...

๑๙๖. สมฺปาทโกติ ปฏิปตฺติสมฺปาทโก.

196. ‘Người thành tựu’ có nghĩa là người thành tựu sự thực hành.

๑๙๗. เสขาย [Pg.96] วิชฺชายาติ เสขลกฺขณปฺปตฺตาย มคฺคปญฺญาย สาติสยํ กตฺวา กรณวเสน วุตฺตา, ผลปญฺญา ปน ตาย ปตฺตพฺพตฺตา กมฺมภาเวน วุตฺตา. เตนาห ‘‘เหฏฺฐิมผลตฺตยํ ปตฺตพฺพ’’นฺติ. อิมํ ปเนตฺถ อวิปรีตมตฺถํ ปาฬิโต เอว วิญฺญายมานํ อปฺปฏิวิชฺฌนโต วิตณฺฑวาที ‘‘ยาวตกํ เสเขน ปตฺตพฺพํ, อนุปฺปตฺตํ ตํ มยา’’ติ วจนเลสํ คเหตฺวา ‘‘อรหตฺตมคฺโคปิ อเนน ปตฺโตเยวา’’ติ วทติ. เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานาย คาถาย.

197. ‘Bằng minh của bậc hữu học’ có nghĩa là bằng đạo tuệ đã đạt đến đặc tính của bậc hữu học, được nói theo nghĩa công cụ, có sự vượt trội; còn quả tuệ, vì là đối tượng cần được đạt đến bởi đạo tuệ ấy, nên được nói theo nghĩa đối tượng. Do đó, có nói rằng: ‘ba quả thấp hơn cần được đạt đến.’ Kẻ ngụy biện, do không thấu hiểu ý nghĩa không sai lạc này ở đây vốn có thể được hiểu từ chính văn Pāli, đã nắm lấy một mảnh lời nói ‘bao nhiêu điều cần được bậc hữu học đạt đến, bấy nhiêu đã được tôi đạt đến’ và nói rằng ‘đạo A-la-hán cũng đã được vị này đạt đến rồi.’ ‘Như vầy’ có nghĩa là bằng câu kệ sắp được nói đây.

กิเลสานิ ปหาย ปญฺจาติ ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนสงฺขาเต สํกิเลเส ปหาย ปชหิตฺวา, ปหานเหตุ วา. ปริปุณฺณเสโขติ สพฺพโส วฑฺฒิตเสขธมฺโม. อปริหานธมฺโมติ อปริหานสภาโว. น หิ ยสฺส ผาติคเตหิ สีลาทิธมฺเมหิ ปริหานิ อตฺถิ, สมาธิมฺหิ ปริปูรการิตาย เจโตวสิปฺปตฺโต. เตนาห ‘‘สมาหิตินฺทฺริโย’’ติ. อปริหานธมฺมตฺตาว ฐิตตฺโต.

‘Từ bỏ năm phiền não’ có nghĩa là từ bỏ, đoạn trừ các phiền não được gọi là năm hạ phần kiết sử, hoặc là nhân của sự từ bỏ. ‘Bậc hữu học viên mãn’ có nghĩa là người có các pháp hữu học đã được tăng trưởng một cách toàn diện. ‘Người có pháp không thoái chuyển’ có nghĩa là người có bản chất không thoái chuyển. Thật vậy, không có sự thoái chuyển đối với người có các pháp như giới đã được phát triển, đã đạt đến tâm tự tại do sự thực hành viên mãn trong định. Do đó, có nói rằng: ‘người có các căn được định tĩnh.’ Chính vì có pháp không thoái chuyển nên là người có tự tánh vững chắc.

อนาคามินา หิ อเสขภาวาวหา ธมฺมา ปริปูเรตพฺพา, น เสขภาวาวหาติ โส เอกนฺตปริปุณฺเณ เสโข วุตฺโต. เอตํ น พุทฺธวจนนฺติ ‘‘มคฺโค พหุจิตฺตกฺขณิโก’’ติ เอตํ วจนํ น พุทฺธวจนํ อนนฺตเรกนฺตวิปากทานโต, พหุกฺขตฺตุํ ปวตฺตเน ปโยชนาภาวโต จ โลกุตฺตรกุสลสฺส, ‘‘สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหุ (ขุ. ปา. ๖.๕; สุ. นิ. ๒๒๘), น ปารํ ทิคุณํ ยนฺตี’’ติ (สุ. นิ. ๗๑๙) เอวมาทีนิ สุตฺตปทานิ เอตสฺสตฺถสาธกานิ. โอรมฺภาคิยสํโยชนปฺปหาเนน เสกฺขธมฺมปริปูริภาวสฺส วุตฺตตาย อตฺโถ ตว วจเนน วิรุชฺฌตีติ. อสฺส อายสฺมโต วจฺฉสฺส.

Thật vậy, bậc Bất Lai cần phải làm viên mãn các pháp đưa đến trạng thái vô học, chứ không phải các pháp đưa đến trạng thái hữu học, do đó vị ấy được gọi là bậc hữu học hoàn toàn viên mãn. ‘Đây không phải là lời Phật dạy’ có nghĩa là lời nói ‘đạo có nhiều sát-na tâm’ này không phải là lời Phật dạy, vì (đạo) cho quả ngay lập tức và chắc chắn, và vì không có lợi ích gì trong việc thiện siêu thế khởi lên nhiều lần. Các câu kinh như ‘họ nói định là quả kế liền’ (khu. pā. 6.5; su. ni. 228), ‘họ không đi đến bờ kia hai lần’ (su. ni. 719) là những bằng chứng cho ý nghĩa này. Vì sự viên mãn của các pháp hữu học đã được nói đến qua việc đoạn trừ các hạ phần kiết sử, nên ý nghĩa này mâu thuẫn với lời nói của ông. (Lời nói) của Tôn giả Vaccha này.

๑๙๘. อภิญฺญา วา การณนฺติ ยญฺหิ ตํ ตตฺร ตตฺร สกฺขิภพฺพตาสงฺขาตํ อิทฺธิวิธปจฺจนุภวนาทิ, ตสฺส อภิญฺญา การณํ. อถ อิทฺธิวิธปจฺจนุภวนาทิ อภิญฺญา, เอวํ สติ อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ การณํ. อวสาเน ฉฏฺฐาภิญฺญาย ปน อรหตฺตํ. เอตฺถ จ ยสฺมา ปฐมสุตฺเต อาสวกฺขโย อธิปฺเปโต, อาสวา ขีณา เอว, น ปุน เขเปตพฺพา, ตสฺมา ตตฺถ ‘‘ยาวเทวา’’ติ น วุตฺตํ. อิธ ผลสมาปตฺติ อธิปฺเปตา, สา จ ปุนปฺปุนํ สมาปชฺชียติ, ตสฺมา ‘‘ยาวเทวา’’ติ วุตฺตํ. ตโต เอว หิ ‘‘อรหตฺตํ วา การณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตญฺหิ ‘‘กุทาสฺสุ นามาหํ ตทายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามิ, [Pg.97] ยทริยา เอตรหิ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๕; ๓.๓๐๗) อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐเปตฺวา อภิญฺญา นิพฺพตฺเตนฺตสฺส การณํ, ตยิทํ สพฺพสาธารณํ น โหตีติ สาธารณวเสน นํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อรหตฺตสฺส วิปสฺสนา วา’’ติ อาห.

198. Hoặc thắng trí là nguyên nhân, có nghĩa là đối với điều được gọi là trạng thái chứng nghiệm ở nơi này nơi kia, như là sự kinh nghiệm các loại thần thông v.v..., thắng trí là nguyên nhân của điều ấy. Lại nữa, nếu sự kinh nghiệm các loại thần thông v.v... là thắng trí, trong trường hợp như vậy, thiền chứng làm nền tảng cho thắng trí là nguyên nhân. Cuối cùng, nhờ vào thắng trí thứ sáu, có được A-la-hán quả. Và ở đây, vì trong bài kinh đầu tiên, sự đoạn tận các lậu hoặc được chủ trương, các lậu hoặc đã được đoạn tận rồi, không cần phải đoạn tận nữa, do đó ở đó không nói ‘chỉ để’. Ở đây, sự nhập quả định được chủ trương, và trạng thái ấy được nhập đi nhập lại nhiều lần, do đó có nói ‘chỉ để’. Chính vì thế mà có nói ‘hoặc A-la-hán quả là nguyên nhân’. Thật vậy, điều ấy là nguyên nhân cho người phát sinh thắng trí sau khi đã thiết lập lòng khao khát đối với các giải thoát vô thượng rằng: ‘Khi nào ta sẽ thành tựu và an trú trong cảnh giới ấy, cảnh giới mà các bậc Thánh hiện đang thành tựu và an trú?’ (Ma. ni. 1.465; 3.307). Vì điều này không phải là chung cho tất cả, nên để trình bày theo cách chung, ngài đã nói ‘hoặc tuệ quán cho A-la-hán quả’.

๒๐๐. ปริจรนฺติ นาม วิปฺปกตพฺรหฺมจริยวาสตฺตา. ปริจิณฺโณ โหติ สาวเกน นาม สตฺถุ ธมฺเม กตฺตพฺพา ปริจริยา สมฺมเทว นิฏฺฐาปิตตฺตา. เตนาห ‘‘อิติ…เป… เถโร เอวมาหา’’ติ. เตสํ คุณานนฺติ เตสํ อเสกฺขคุณานํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

200. Được gọi là ‘phụng sự’ là do đời sống phạm hạnh chưa được trọn vẹn. Được gọi là ‘đã được người đệ tử phụng sự’ là do sự phụng sự cần phải thực hiện đối với giáo pháp của bậc Đạo Sư đã được hoàn tất một cách trọn vẹn. Do đó, có nói rằng: ‘Như vậy... (v.v.)... vị trưởng lão đã nói như thế này’. ‘Của các đức tính của các vị ấy’ có nghĩa là của các đức tính vô học của các vị ấy. Phần còn lại thì dễ hiểu.

มหาวจฺฉสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa sâu kín trong Chú giải kinh Mahāvaccha đã hoàn tất.

๔. ทีฆนขสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Dīghanakha

๒๐๑. ขนนํ ขตํ, สูกรสฺส ขตํ เอตฺถ อตฺถีติ สูกรขตา, สูกรสฺส วา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ปฐมํ ขตํ อุปาทาย สูกรขตา, ตาย. เอวํนามเกติ เอวํ อิตฺถิลิงฺควเสน ลทฺธนามเก. ปํสุโธเตติ โธตปํสุเก. โอตริตฺวา อภิรุหิตพฺพนฺติ ปกติภูมิโต อเนเกหิ โสปานผลเกหิ โอตริตฺวา ปุน เลณทฺวารํ กติปเยหิ อภิรุหิตพฺพํ.

201. Việc đào bới là ‘khataṃ’. ‘Hang của con heo rừng’ (sūkarakhatā) là vì ‘có sự đào bới của con heo rừng ở đây’. Hoặc là ‘hang của con heo rừng’ là do sự đào bới đầu tiên của con heo rừng trong thời kỳ đức Phật này xuất hiện. ‘Trong hang ấy’. ‘Có tên như vậy’ có nghĩa là có được tên gọi theo nữ tính như vậy. ‘Được bụi rửa sạch’ có nghĩa là có bụi đã được rửa sạch. ‘Sau khi đi xuống rồi đi lên’ có nghĩa là từ mặt đất tự nhiên, phải đi xuống bằng nhiều bậc thang, rồi lại phải đi lên một vài bậc để đến cửa hang.

ฐิตโกวาติ มาตุลสฺส ฐิตตฺตา ตตฺถ สคารวสปติสฺสวเสน ฐิตโกว. กิญฺจาปิ สพฺพ-สทฺโท อวิเสสโต อนวเสสปริยาทายโก, วตฺถุอธิปฺปายานุโรธี ปน สทฺทปฺปโยโคติ ตมตฺถํ สนฺธาย ปริพฺพาชโก ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ อาห. ยา โลเก มนุสฺสอุปปตฺติโยติอาทิกา อุปปตฺติโย, ตา อนตฺถสมุทาคตา ตตฺถ ตตฺเถว สตฺตานํ อุจฺฉิชฺชนโต, ตสฺมา สมยวาทีหิ วุจฺจมานา สพฺพา อายตึ อุปฺปชฺชนอุปปตฺติ น โหติ. ชลพุพฺพุฬกา วิย หิ อิเม สตฺตา ตตฺถ ตตฺถ สมเย อุปฺปชฺชิตฺวา ภิชฺชนฺติ, เตสํ ตตฺถ ปฏิสนฺธิ นตฺถีติ อสฺส อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ปฏิสนฺธิโย’’ติอาทิ. อสฺส อธิปฺปายํ มุญฺจิตฺวาติ เยนาธิปฺปาเยน ปริพฺพาชโก ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ อาห, ตํ ตสฺส อธิปฺปายํ ชานนฺโตปิ อชานนฺโต วิย หุตฺวา ตสฺส อกฺขเร ตาว โทสํ ทสฺเสนฺโตติ [Pg.98] ปเทสสพฺพํ สนฺธาย เตน วุตฺตํ, สพฺพสพฺพวิสยํ กตฺวา ตตฺถ โทสํ คณฺหนฺโต. ยถา โลเก เกนจิ ‘‘สพฺพํ วุตฺตํ, ตํ มุสา’’ติ วุตฺเต ตสฺส วจนสฺส สพฺพนฺโตคธตฺตา มุสาภาโว อาปชฺเชยฺย, เอวํ อิมสฺสปิ ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ วทโต ตถา ปวตฺตา ทิฏฺฐิปิ นกฺขมตีติ อตฺถโต อาปนฺนเมว โหติ. เตนาห ภควา – ‘‘เอสาปิ เต ทิฏฺฐิ นกฺขมตี’’ติ. ยถา ปน เกนจิ ‘‘สพฺพํ วุตฺตํ มุสา’’ติ วุตฺเต อธิปฺปายานุโรธินี สทฺทปฺปวตฺติ, ตสฺส วจนํ มุญฺจิตฺวา ตทญฺเญสเมว มุสาภาโว ญายาคโต, เอวมิธาปิ ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ วจนโต ยสฺสา ทิฏฺฐิยา วเสน ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ เตน วุตฺตํ, ตํ ทิฏฺฐึ มุญฺจิตฺวา ตทญฺญเมว ยถาธิปฺเปตํ สพฺพํ นกฺขมตีติ อยมตฺโถ ญายาคโต, ภควา ปน วาทีวโร สุขุมาย อาณิยา ถูลํ อาณึ นีหรนฺโต วิย อุปาเยน ตสฺส ทิฏฺฐิคตํ นีหริตุํ ตสฺส อธิปฺปาเยน อวตฺวา สทฺทวเสน ตาว ลพฺภมานํ โทสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยาปิ โข เต’’ติอาทิมาห. เตน วุตฺตํ – ‘‘อสฺส อธิปฺปายํ มุญฺจิตฺวา อกฺขเร ตาว โทสํ ทสฺเสนฺโต’’ติ.

‘Đã đứng lại’ có nghĩa là vì người cậu đã đứng lại, nên vị ấy cũng đã đứng lại ở đó do lòng tôn kính và kính trọng. Mặc dù từ ‘tất cả’ (sabba) không có sự phân biệt và bao hàm không còn sót lại, nhưng việc sử dụng từ ngữ lại tùy thuộc vào ý định của đối tượng. Với ý nghĩa đó, người du sĩ đã nói: ‘Tất cả đều không được tôi chấp nhận’. Các sự tái sanh trong thế gian, như là sanh làm người v.v..., chúng đi kèm với tai họa vì các chúng sanh bị đoạn diệt ngay tại nơi ấy. Do đó, theo những người chủ trương đoạn kiến, tất cả sự sanh khởi trong tương lai đều không có. Các chúng sanh này giống như những bong bóng nước, sanh lên rồi tan vỡ ở nơi này nơi kia vào đúng thời điểm; ý của vị ấy là không có sự tái tục của họ ở đó. Do đó, có nói ‘các sự tái tục’ v.v... ‘Bỏ qua ý định của vị ấy’ có nghĩa là: Mặc dù biết rõ ý định mà người du sĩ đã nói ‘Tất cả đều không được tôi chấp nhận’, nhưng (Đức Phật) đã hành động như không biết, trước hết chỉ ra lỗi lầm trong câu chữ của vị ấy. Điều này có nghĩa là, điều được vị ấy nói ra là nhắm đến một ‘cái tất cả’ cục bộ, nhưng (Đức Phật) đã xem nó như là đối tượng của ‘cái tất cả’ phổ quát và bắt lỗi ở đó. Giống như trong đời, khi có người nói: ‘Tất cả những gì được nói ra đều là sai lầm’, vì lời nói ấy cũng nằm trong ‘tất cả’, nên nó sẽ trở thành sai lầm. Tương tự như vậy, đối với người nói ‘Tất cả đều không được tôi chấp nhận’, thì về mặt ý nghĩa, điều tất yếu xảy ra là ngay cả quan điểm được trình bày như vậy cũng không được (vị ấy) chấp nhận. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Ngay cả quan điểm này của ông cũng không được ông chấp nhận’. Tuy nhiên, giống như khi có người nói: ‘Tất cả những gì được nói ra đều là sai lầm’, việc sử dụng từ ngữ là tùy thuộc vào ý định, và sự sai lầm được hiểu là áp dụng cho những điều khác ngoài lời nói của người ấy. Tương tự ở đây, từ câu nói ‘Tất cả đều không được tôi chấp nhận’, ý nghĩa được hiểu là, dựa vào quan điểm mà vị ấy đã nói ‘Tất cả đều không được tôi chấp nhận’, thì ngoài quan điểm đó ra, tất cả những thứ khác theo ý định đều không được chấp nhận. Tuy nhiên, Đức Thế Tôn, bậc Vô Thượng trong tranh luận, giống như dùng một cái nêm nhỏ để lấy ra một cái nêm lớn, đã dùng phương tiện để loại bỏ tà kiến của vị ấy. Không nói theo ý định của vị ấy, Ngài trước hết chỉ ra lỗi lầm có thể nhận thấy qua câu chữ, và đã nói: ‘Này, ngay cả quan điểm ấy của ông...’ v.v... Do đó, có nói rằng: ‘Bỏ qua ý định của vị ấy, trước hết chỉ ra lỗi lầm trong câu chữ’.

ปริพฺพาชโก ปน ยํ สนฺธาย ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ มยา วุตฺตํ, ‘‘อยํ โส’’ติ ยถาวุตฺตโทสปริหรณตฺถํ ตสฺมึ อตฺเถ วุจฺจมาเน เอส โทโส สพฺโพ น โหติ, เอวมฺปิ สมโณ โคตโม มม วาเท โทสเมว อาโรเปยฺยาติ อตฺตโน อชฺฌาสยํ นิคุหิตฺวา ยถาวุตฺตโทสํ ปริหริตุกาโม ‘‘เอสา เม’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตมฺปสฺส ตาทิสเมวาติ ยํ ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ คหิตํ วตฺถุ, ตมฺปิ ตาทิสเมว ภเวยฺยาติ. อยญฺจ สพฺพนฺโตคธทิฏฺฐิ มยฺหมฺปิ ทิฏฺฐิวตฺถุ, ตํ เม ขเมยฺยวาติ. ยสฺมา ปน ‘‘เอสาปิ ทิฏฺฐิ ตุยฺหํ นกฺขมตี’’ติ ยาปิ ทิฏฺฐิ วุตฺตา ภวตา โคตเมน, สาปิ มยฺหํ นกฺขมติ, ตสฺมา สพฺพํ เม นกฺขมเตวาติ ปริพฺพาชกสฺส อธิปฺปาโย. เตนาห – ‘‘ตํ ปริหรามีติ สญฺญาย วทตี’’ติ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘ตสฺมาปิ อุจฺเฉททิฏฺฐิ มยฺหํ นกฺขมตี’’ติ. ‘‘เอสา เม ทิฏฺฐี’’ติ ยา ฐิติภูตา ทิฏฺฐิ, ตาย ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ ปเนตฺถ สพฺพคฺคหเณน คหิตตฺตา อาห – ‘‘อตฺถโต ปนสฺส เอสา ทิฏฺฐิ น เม ขมตีติ อาปชฺชตี’’ติ. อยํ โทโสติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺส ปนา’’ติอาทิ. เอสาติ ทิฏฺฐิ. รุจิตนฺติ ทิฏฺฐิทสฺสเนน อภินิวิสิตฺวา โรเจตฺวา คหิตํ. เตน หิ ทิฏฺฐิอกฺขเมน อรุจิเตน ภวิตพฺพนฺติ สติ ทิฏฺฐิยา อกฺขมภาเว ตโต ตาย คหิตาย ขเมยฺย รุจฺเจยฺย ยถา, เอวํ สพฺพสฺส อกฺขมภาเวติ [Pg.99] อปรภาเค สพฺพํ ขมติ รุจฺจตีติ อาปชฺชติ. น ปเนส ตํ สมฺปฏิจฺฉตีติ เอส ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ เอวํ วทนฺโต อุจฺเฉทวาที ตํ วุตฺตนเยน สพฺพสฺส ขมนํ รุจฺจนํ น สมฺปฏิจฺฉติ. ญาเยน วุตฺตมตฺถํ กถํ น สมฺปฏิจฺฉตีติ อาห ‘‘เกวลํ ตสฺสาปิ อุจฺเฉททิฏฺฐิยา อุจฺเฉทเมว คณฺหาตี’’ติ. สพฺเพสญฺหิ ธมฺมานํ อายตึ อุปฺปาทํ อรุจฺจิตฺวา ตํ สนฺธาย อยํ ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ วทติ, อุจฺเฉททิฏฺฐิเกสุ จ อุจฺฉินฺเนสุ กุโต อุจฺเฉททิฏฺฐิสภาโวติ.

Vị du sĩ, liên quan đến điều mà tôi đã nói là ‘tôi không ưng thuận với bất cứ điều gì,’ đã nói câu ‘đây là của tôi’ v.v… với ý muốn tránh né lỗi đã được đề cập, bằng cách nói rằng ‘đây là điều ấy,’ khi ý nghĩa ấy được trình bày thì lỗi lầm ấy hoàn toàn không có, (vị ấy nghĩ rằng) ‘dù vậy, Sa-môn Gotama cũng sẽ quy lỗi cho luận thuyết của ta,’ nên đã che giấu ý định của mình và muốn tránh né lỗi đã được đề cập. Trong đó, câu ‘điều ấy của vị ấy cũng giống như vậy’ có nghĩa là: đối tượng đã được chấp thủ là ‘tôi không ưng thuận với bất cứ điều gì,’ điều ấy cũng sẽ giống như vậy. Và kiến chấp bao gồm tất cả này cũng là đối tượng kiến chấp của tôi, mong rằng tôi sẽ ưng thuận với nó. Tuy nhiên, vì ‘kiến chấp này cũng không được ông ưng thuận,’ tức là kiến chấp nào đã được Tôn giả Gotama nói ra, kiến chấp ấy tôi cũng không ưng thuận, do đó, chủ ý của vị du sĩ là ‘tôi không ưng thuận với bất cứ điều gì.’ Do đó, ngài nói: ‘Vị ấy nói với ý nghĩ rằng ‘tôi sẽ tránh điều đó’.’ Và cũng sẽ được nói rằng: ‘Do đó, đoạn kiến cũng không được tôi ưng thuận.’ Câu ‘đây là kiến chấp của tôi’ có nghĩa là kiến chấp đã được xác lập. Do kiến chấp ấy đã được bao gồm bởi sự chấp thủ tất cả trong câu ‘tôi không ưng thuận với bất cứ điều gì,’ nên ngài nói: ‘nhưng về mặt ý nghĩa, điều này dẫn đến ‘kiến chấp này không được tôi ưng thuận’.’ Để chỉ ra lỗi này, ngài nói: ‘nhưng đối với người nào’ v.v… ‘Đây là’ tức là kiến chấp. ‘Được ưa thích’ là đã được chấp thủ bằng cách cố chấp và ưa thích qua việc thấy kiến chấp. Do đó, nếu có sự không ưng thuận với kiến chấp, thì phải là không ưa thích. Khi có sự không ưng thuận với kiến chấp, thì sau đó, khi đã chấp thủ nó, người ta sẽ ưng thuận, sẽ ưa thích. Tương tự như vậy, khi có sự không ưng thuận với tất cả, thì ở phần sau, điều này dẫn đến việc ưng thuận, ưa thích tất cả. Nhưng vị ấy không chấp nhận điều đó. Vị ấy, người theo đoạn kiến, nói rằng ‘tôi không ưng thuận với bất cứ điều gì,’ không chấp nhận sự ưng thuận, sự ưa thích tất cả theo cách đã nói. Tại sao vị ấy không chấp nhận ý nghĩa đã được nói một cách hợp lý? Ngài nói: ‘Vị ấy chỉ chấp thủ sự đoạn diệt của ngay cả đoạn kiến ấy.’ Vì không ưa thích sự sanh khởi trong tương lai của tất cả các pháp, nên liên quan đến điều đó, vị này nói ‘tôi không ưng thuận với bất cứ điều gì.’ Và khi những người theo đoạn kiến đã bị đoạn diệt, thì làm sao có bản chất của đoạn kiến?

เตนาติ เตน การเณน, ยสฺมา อิเธกจฺเจ สตฺตา อีทิสํ ทิฏฺฐึ ปคฺคยฺห ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมาติ วุตฺตํ โหติ. ปชหนเกน วา จิตฺเตน เอกชฺฌํ คเหตฺวา ปชหนเกหิ อปฺปชหนเก นิทฺธาเรตุํ ภควา ‘‘อโต…เป… พหุตรา’’ติ อโวจาติ อาห – ‘‘ปชหนเกสุ นิสฺสกฺก’’นฺติ ยถา ‘‘ปญฺจสีเลหิ ปภาวนา ปญฺญวนฺตตรา’’ติ. ‘‘พหู’’ติ วตฺวา น เกวลํ พหู, อถ โข อติวิย พหูติ ทสฺเสนฺโต ‘‘พหุตรา’’ติ อาห. ‘‘พหู หี’’ติ นยิทํ นิสฺสกฺกวจนํ, อถ โข ปจฺจตฺตวจนํ. กถํ หิ-สทฺโทติ อาห ‘‘หิ-กาโร นิปาตมตฺต’’นฺติ. อนิสฺสกฺกวจนํ ตาว ตสฺส ปชหนกานํ พหุภาวโต เตปิ ปรโต ‘‘พหุตรา’’ติ วุจฺจียนฺติ. มูลทสฺสนนฺติ เย ตาทิสํ ทสฺสนํ ปฐมํ อุปาทิยนฺติ, ตชฺชาติกเมว ปจฺฉา คหิตทสฺสนํ. วิชาติยญฺหิ ปฐมํ คหิตทสฺสนํ อปฺปหาย วิชาติยสฺส คหณํ น สมฺภวติ วิรุทฺธสฺส อภินิเวสสฺส สห อนวฏฺฐานโต. อวิรุทฺธํ ปน มูลทสฺสนํ อวิสฺสชฺชิตฺวา วิสยาทิเภทภินฺนํ อปรทสฺสนํ คเหตุํ ลพฺภติ. เตนาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ.

“Tena” có nghĩa là vì lý do đó; vì ở đây có một số chúng sanh nắm giữ kiến chấp như vậy, nên được nói là “tasmā” (do đó). Hoặc, với tâm có khả năng từ bỏ, Đức Thế Tôn đã gộp chung lại và để phân biệt những điều không thể từ bỏ khỏi những điều có thể từ bỏ, Ngài đã nói “do đó... nhiều hơn,” nên (chú giải) nói: “so với những điều có thể từ bỏ,” giống như trong câu “những người có trí tuệ hơn là những người có ảnh hưởng bởi năm giới.” Sau khi nói “nhiều,” để chỉ ra rằng không chỉ nhiều mà còn rất nhiều, ngài đã nói “nhiều hơn.” Câu “bahū hi” (vì nhiều) không phải là lời nói so sánh hơn, mà là lời nói riêng biệt. Tại sao lại có từ “hi”? (Chú giải) nói: “từ ‘hi’ chỉ là một tiểu từ.” Trước hết, đó không phải là lời nói so sánh hơn; vì những điều có thể từ bỏ đã nhiều, nên những điều kia sau đó được gọi là “nhiều hơn.” “Kiến chấp gốc” là những người đầu tiên chấp thủ kiến chấp như vậy; kiến chấp được chấp thủ sau đó cũng cùng loại. Vì không từ bỏ kiến chấp khác loại đã được chấp thủ trước, việc chấp thủ một kiến chấp khác loại là không thể, do sự cố chấp đối nghịch không thể cùng tồn tại. Nhưng có thể chấp thủ một kiến chấp khác, khác biệt về đối tượng v.v..., mà không từ bỏ kiến chấp gốc không đối nghịch. Do đó, ngài nói “và ở đây” v.v...

ตตฺถ กิญฺจาปิ เอกจฺจสสฺสตวาโท สสฺสตุจฺเฉทาภินิเวสานํ วเสน ยถากฺกมํ สสฺสตุจฺเฉทคฺคาหนชาติโก, อุจฺเฉทคฺคาเหน ปน สสฺสตาภินิเวสสฺส ตํคาเหน จ อสสฺสตาภินิเวสสฺส วิรุชฺฌนโต อุภยตฺถปิ ‘‘เอกจฺจสสฺสตํ วา คเหตุํ น สกฺกา’’ติ วุตฺตํ, ตถา ‘‘สสฺสตํ วา อุจฺเฉทํ วา น สกฺกา คเหตุ’’นฺติ จ. มูลสสฺสตญฺหิ ปฐมํ คหิตํ. อายตเนสุปิ โยเชตพฺพนฺติ ปฐมํ จกฺขายตนํ สสฺสตนฺติ คเหตฺวา อปรภาเค น เกวลํ จกฺขายตนเมว สสฺสตํ, โสตายตนมฺปิ สสฺสตํ, ฆานายตนาทิปิ สสฺสตนฺติ คณฺหาตีติอาทินา โยเชตพฺพํ. อายตเนสุปีติ ปิ-สทฺเทน ธาตูนํ อินฺทฺริยานมฺปิ คาโห ทฏฺฐพฺโพ. อิทํ สนฺธายาติ [Pg.100] ‘‘มูเล สสฺสต’’นฺติอาทินา วุตฺตปฐมคฺคาหสฺส สมานชาติยํ อปรคฺคาหํ สนฺธาย.

Trong đó, mặc dù thuyết một phần thường hằng, tùy theo sự cố chấp vào thường kiến và đoạn kiến, có bản chất lần lượt là chấp thủ thường kiến và đoạn kiến, nhưng vì sự chấp thủ đoạn kiến mâu thuẫn với sự cố chấp thường kiến, và sự chấp thủ (thường kiến) ấy mâu thuẫn với sự cố chấp vô thường, nên trong cả hai trường hợp, đã được nói rằng ‘không thể chấp thủ một phần thường hằng,’ và cũng như ‘không thể chấp thủ thường kiến hay đoạn kiến.’ Vì thường kiến gốc đã được chấp thủ trước tiên. ‘Cũng nên áp dụng trong các xứ’ có nghĩa là: trước tiên chấp thủ rằng nhãn xứ là thường hằng, sau đó không chỉ nhãn xứ là thường hằng, mà còn chấp thủ rằng nhĩ xứ cũng thường hằng, tỷ xứ v.v… cũng thường hằng, nên được áp dụng theo cách này. Trong câu ‘āyatanesupi’ (cũng trong các xứ), qua từ ‘pi’ (cũng), cần hiểu là bao gồm cả các giới và các căn. ‘Liên quan đến điều này’ có nghĩa là liên quan đến sự chấp thủ sau này cùng loại với sự chấp thủ đầu tiên đã được nói đến qua câu ‘thường hằng ở gốc’ v.v…

ทุติยวาเร ปฐมวาเร วุตฺตสทิสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตตฺถ อาทีนวํ ทิสฺวาติ ‘‘ยทิ รูปํ สสฺสตํ สิยา, นยิทํ อาพาธาย สํวตฺเตยฺย. ยสฺมา จ โข อิทํ รูปํ อสสฺสตํ, ตสฺมา อภิณฺหปฏิปีฬนฏฺเฐน อุทยวยวนฺตตาย รูปํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ, สสฺสตาภินิเวโส มิจฺฉา’’ติอาทินา ตตฺถ สสฺสตวาเท อาทีนวํ โทสํ ทิสฺวา. โอฬาริกนฺติ ตสฺมา ปฏิปีฬนฏฺเฐน อยาถาวคฺคาหตาย รูปํ น สณฺหํ โอฬาริกเมว. เวทนาทีนมฺปิ อนิจฺจาทิภาวทสฺสนํ รูปเวทนาอาทีนํ สมานโยคกฺขมตฺตา. วิสฺสชฺเชตีติ ปชหติ.

Trong lần thứ hai, cần hiểu tương tự như đã được nói trong lần thứ nhất, theo phương pháp đã được trình bày. Trong đó, ‘thấy sự nguy hại’ có nghĩa là: thấy sự nguy hại, lỗi lầm trong thường kiến ấy qua (suy luận) như sau: ‘Nếu sắc là thường hằng, nó sẽ không dẫn đến khổ não. Và vì sắc này là vô thường, do đó, với ý nghĩa bị bức bách liên tục, do có sự sanh diệt, sắc là vô thường, hữu vi, duyên sanh; sự cố chấp vào thường kiến là sai lầm.’ ‘Thô’ có nghĩa là: do đó, với ý nghĩa bị bức bách, do được chấp thủ không như thật, sắc không phải vi tế mà chính là thô. Việc thấy được tính chất vô thường v.v… của thọ v.v… là do sắc, thọ v.v… có cùng khả năng áp dụng tương tự. ‘Vissajjeti’ có nghĩa là từ bỏ (pajahati).

ติสฺโส ลทฺธิโยติ สสฺสตุจฺเฉทเอกจฺจสสฺสตทิฏฺฐิโย. ยสฺมา สสฺสตทิฏฺฐิกา วฏฺเฏ รชฺชนสฺส อาสนฺนา. ตถา หิ เต โอลียนฺตีติ วุจฺจนฺติ, ภวาภวทิฏฺฐีนํ วเสน อิเมสํ สตฺตานํ สํสารโต สีสุกฺขิปนํ นตฺถีติ เอตาว ติสฺโส วิเสสโต คเหตพฺพา.

Tisso laddhiyo có nghĩa là ba tà kiến: thường kiến, đoạn kiến, và nhất phần thường kiến. Bởi vì người có thường kiến thì gần với sự tham đắm trong vòng luân hồi. Thật vậy, họ được nói là bị chìm đắm. Do bởi các tà kiến về hữu và phi hữu, các chúng sanh này không thể ngóc đầu lên khỏi vòng sanh tử, vì thế ba tà kiến này nên được hiểu một cách đặc biệt.

อิธโลกํ ปรโลกญฺจ อตฺถีติ ชานาตีติ เอตฺตาวตา สสฺสตทสฺสนสฺส อปฺปสาวชฺชตาการณมาห, วฏฺฏํ อสฺสาเทติ, อภินนฺทตีติ อิมินา ทนฺธวิราคตาย. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. อิธโลกํ ปรโลกญฺจ อตฺถีติ ชานาตีติ อิมินา ตาสุ ตาสุ คตีสุ สตฺตานํ สํสรณํ ปฏิกฺขิปตีติ ทสฺเสติ, สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ อตฺถีติ ชานาตีติ อิมินา กมฺมผลํ. กุสลํ น กโรตีติ อิมินา กมฺมํ, อกุสลํ กโรนฺโต น ภายตีติ อิมินา ปุญฺญาปุญฺญานิ สภาวโต ชายนฺตีติ ทสฺเสติ. วฏฺฏํ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ ตนฺนินฺนภาวโต. สีฆํ ลทฺธึ ชหิตุํ น สกฺโกติ วฏฺฏุปจฺเฉทสฺส อรุจฺจนโต. อุจฺเฉทวาที หิ ตสฺมึ ภเว อุจฺเฉทํ มญฺญติ. ตโต ปรํ อิธโลกํ ปรโลกญฺจ อตฺถีติ ชานาติ สุกตทุกฺกฏานํ ผลํ อตฺถีติ ชานาติ กมฺมผลวาทีภาวโต. เยภุยฺเยน หิ อุจฺเฉทวาที สภาวนิยติยทิจฺฉาภินิเวเสสุ อญฺญตฺราภินิเวโส โหติ. สีฆํ ทสฺสนํ ปชหติ วฏฺฏาภิรติยา อภาวโต. ปารมิโย ปูเรตุํ สกฺโกนฺโต ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา, โลกโวหารมตฺเตเนว โส สมฺมาสมฺพุทฺโธ หุตฺวา ปรินิพฺพายตีติ โยชนา. อสกฺโกนฺโตติ พุทฺโธ โหตุํ อสกฺโกนฺโต. อภินีหารํ [Pg.101] กตฺวา อคฺคสาวกาทิภาวสฺส อภินีหารํ สมฺปาเทตฺวา. สาวโก หุตฺวาติ อคฺคสาวโก มหาสาวโก หุตฺวา, ตตฺถาปิ เตวิชฺโช ฉฬภิญฺโญ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต วา สุกฺขวิปสฺสโก เอว วา พุทฺธสาวโก หุตฺวา ปรินิพฺพายติ. สพฺพมิทํ อุจฺเฉทวาทิโน กลฺยาณมิตฺตนิสฺสเยน สมฺมตฺตนิยาโมกฺกมเน ขิปฺปวิราคตาทสฺสนตฺถํ อาคตํ. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ.

Bằng câu "biết rằng có đời này và đời sau", Ngài nói lên lý do tại sao thường kiến ít có tội lỗi hơn. Bằng câu "vị ấy thưởng thức, vui thích trong vòng luân hồi", (điều này cho thấy) sự ly tham chậm chạp. Do đó, Ngài nói "vì thế" v.v... Bằng câu "biết rằng có đời này và đời sau", Ngài chỉ ra rằng vị ấy không bác bỏ sự luân hồi của chúng sanh trong các cõi này cõi kia. Bằng câu "biết rằng có quả của các nghiệp thiện và ác", (Ngài chỉ ra) quả của nghiệp. Bằng câu "vị ấy không làm điều thiện", (Ngài chỉ ra) nghiệp; bằng câu "làm điều ác mà không sợ hãi", Ngài chỉ ra rằng các nghiệp phước và phi phước sanh khởi do tự tánh. Vị ấy thưởng thức, vui thích trong vòng luân hồi do có khuynh hướng về đó. Vị ấy không thể từ bỏ tà kiến một cách nhanh chóng vì không thích sự chấm dứt của vòng luân hồi. Thật vậy, người theo đoạn kiến cho rằng có sự đoạn diệt trong kiếp sống đó. Ngoài ra, vị ấy biết rằng có đời này và đời sau, biết rằng có quả của các nghiệp thiện và ác, do là người chủ trương về quả của nghiệp. Thật vậy, phần lớn người theo đoạn kiến có sự chấp thủ vào một trong các thuyết như tự tánh, định mệnh, hay ngẫu nhiên. Vị ấy từ bỏ tà kiến một cách nhanh chóng vì không có sự ưa thích trong vòng luân hồi. Cách giải thích là: có khả năng hoàn thiện các pháp ba-la-mật, vị ấy trở thành một vị Phật Độc Giác; chỉ bằng vào tục lệ thế gian, vị ấy trở thành một vị Phật Chánh Đẳng Giác rồi nhập Niết-bàn. Asakkonto (không có khả năng) có nghĩa là không có khả năng trở thành một vị Phật. Sau khi đã phát nguyện, sau khi đã thành tựu lời nguyện cho địa vị Thượng thủ Thinh văn v.v... Trở thành một vị Thinh văn có nghĩa là trở thành một vị Thượng thủ Thinh văn, một vị Đại Thinh văn, và trong trường hợp đó, vị ấy trở thành một vị Tam minh, Lục thông, đắc Tứ vô ngại giải, hoặc chỉ là một vị Tuệ quán thuần túy, một vị Thinh văn của Đức Phật, rồi nhập Niết-bàn. Tất cả điều này được nói đến để cho thấy sự ly tham nhanh chóng của người theo đoạn kiến khi bước vào chánh tánh quyết định định nhờ nương tựa vào thiện hữu tri thức. Do đó, Ngài nói "vì thế" v.v...

๒๐๒. กญฺชิเยเนวาติ อารนาเฬน. กญฺชิยสทิเสน อุจฺเฉททสฺสเนน. ปูริโตติ ปริปุณฺณชฺฌาสโย. โสติ ปริพฺพาชโก. อปฺปหายาติ อภินฺทิตฺวา. วิคฺคโหติ กลโห อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญนฺติ อญฺญมญฺญํ วิรุทฺธคฺคาโหติ กตฺวา. วิวาทนฺติ วิรุทฺธวาทํ. วิฆาตนฺติ วิโรธเหตุกํ จิตฺตวิฆาตํ. วิเหสนฺติ วิคฺคหวิวาทนิมิตฺตํ กายิกํ เจตสิกญฺจ กิลมถํ. อาทีนวํ ทิสฺวาติ เอตาสํ ทิฏฺฐีนํ เอวรูโป อาทีนโว, อนิยฺยานิกภาวตาย ปน สมฺปติ อายติญฺจ มหาทีนโวติ เอวํ อาทีนวํ ทิสฺวา.

202. Kañjiyena có nghĩa là bằng nước cháo chua. Bằng đoạn kiến tương tự như nước cháo chua. Pūrito (được làm cho đầy đủ) có nghĩa là có ý hướng đầy đủ. So (vị ấy) là vị du sĩ. Appahāya (không từ bỏ) có nghĩa là không phá vỡ. Viggaho (sự tranh cãi) là sự cãi vã, do có sự chấp thủ đối nghịch lẫn nhau (cho rằng) "chỉ điều này là thật, điều khác là vô ích". Vivādanti (tranh luận) là lời nói chống đối. Vighātanti (sự phiền não) là sự phiền não trong tâm do sự chống đối làm nhân. Vihesanti (sự mệt mỏi) là sự mệt mỏi về thân và tâm do sự tranh cãi và tranh luận làm duyên. Ādīnavaṃ disvā (sau khi thấy sự nguy hại) có nghĩa là: sự nguy hại của các tà kiến này là như vậy, và do không có khả năng đưa đến giải thoát, nên có sự nguy hại lớn trong hiện tại và tương lai, sau khi thấy sự nguy hại như vậy.

๒๐๕. ‘‘เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๔๑; สํ. นิ. ๓.๘) กายํ อนฺเวตีติ กายนฺวโย, โสเยว, ตสฺส วา สมูโห กายนฺวยตา, กายปฏิพทฺโธ กิเลโส. เตนาห ‘‘กายํ…เป… อตฺโถ’’ติ.

205. Bằng (cách nói) "đây là tôi, đây là tự ngã của tôi" v.v... (Ma. ni. 1.241; Saṃ. ni. 3.8), đi theo thân nên gọi là kāyanvayo (sự tùy thuộc vào thân). Chính nó, hoặc sự tập hợp của nó là kāyanvayatā (tính chất tùy thuộc vào thân), tức là phiền não liên quan đến thân. Do đó, Ngài nói "thân... v.v... có nghĩa là".

อสมฺมิสฺสภาวนฺติ อสงฺกรโต ววตฺถิตภาวํ. เตน ตาสํ ยถาสกํ ปจฺจยานํ อุปฺปชฺชิตฺวา วิคมํ ทสฺเสติ. เอวญฺหิ ตาสํ กทาจิปิ สงฺกโร นตฺถิ. เตนาห ‘‘ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ’’ติอาทิ. สรูปํ อคฺคเหตฺวา ‘‘อญฺญา เวทนา’’ติ อนิยเมน วุตฺตตฺตา ตเมว วิคมํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุปฺปนฺนาว โหนฺติ อนฺตรหิตา วา’’ติ อาห. สรูปโต นิยเมตฺวา วุจฺจมาเน กาจิ อนุปฺปนฺนา วา โหติ, กาจิ อนฺตรหิตา วาติ. จุณฺณวิจุณฺณภาวทสฺสนตฺถนฺติ ขเณ ขเณ ภิชฺชมานภาวทสฺสนตฺถํ.

Asammissabhāvaṃ (trạng thái không pha trộn) có nghĩa là trạng thái được xác định do không bị hỗn tạp. Bằng điều đó, Ngài chỉ ra sự biến mất của chúng sau khi đã sanh khởi tùy theo duyên riêng của mỗi loại. Thật vậy, như thế thì không bao giờ có sự hỗn tạp của chúng. Do đó, Ngài nói "ở đây, đây là ý nghĩa tóm tắt" v.v... Do đã được nói một cách không xác định là "thọ khác" mà không nắm bắt tự tánh, để chỉ ra chính sự biến mất ấy, Ngài nói "chúng hoặc chưa sanh khởi, hoặc đã biến mất". Khi được nói một cách xác định về tự tánh, thì có cái hoặc chưa sanh khởi, hoặc có cái đã biến mất. Cuṇṇavicuṇṇabhāvadassanatthaṃ (để cho thấy trạng thái bị nghiền nát) có nghĩa là để cho thấy trạng thái bị tan vỡ trong từng sát-na.

น เกนจิ สํวทตีติ เกนจิ ปุคฺคเลน สทฺธึ ทิฏฺฐิราควเสน สํกิลิฏฺฐจิตฺโต น วทติ. เตนาห ‘‘สสฺสตํ คเหตฺวา’’ติอาทิ. น วิวทตีติ วิรุทฺธภาโว หุตฺวา น วิวทติ. ปริวตฺเตตฺวาติ อุจฺเฉทํ คเหตฺวา เอกจฺจสสฺสตํ คเหตฺวา เอวํ วุตฺตนเยน ตโยปิ วาทา ปริวตฺเตตฺวา โยเชตพฺพา[Pg.102]. เตน โวหรตีติ เตน โลกโวหาเรน โลกสมญฺญํ อนติธาวนฺโต สตฺโต ปุริโส ปุคฺคโลติอาทินา โวหรติ, น ปน อิโต พาหิรกา วิย อภินิวิสติ. เตนาห ‘‘อปรามสนฺโต’’ติ. กญฺจิ ธมฺมนฺติ รูปาทีสุ เอกํ ธมฺมมฺปิ. ปรามาสคฺคาเหน อคฺคณฺหนฺโตติ ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา, ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา จ ธมฺมสภาวํ อติกฺกมิตฺวา ปรโต อามสิตฺวา คหเณน อคฺคณฺหนฺโต.

"Không tranh luận với bất cứ ai" có nghĩa là không nói với tâm ô nhiễm do tham ái trong tà kiến với bất kỳ người nào. Do đó, Ngài nói "sau khi chấp thủ thường kiến" v.v... "Không tranh cãi" có nghĩa là không tranh cãi với thái độ chống đối. Parivattetvā (sau khi thay đổi) có nghĩa là sau khi chấp thủ đoạn kiến, sau khi chấp thủ nhất phần thường kiến, cả ba chủ thuyết nên được áp dụng bằng cách thay đổi theo phương pháp đã được nói đến như vậy. "Sử dụng ngôn ngữ đó" có nghĩa là vị ấy sử dụng ngôn ngữ như "chúng sanh", "con người", "cá nhân" v.v... bằng ngôn ngữ thế gian đó, không vượt qua quy ước của thế gian, chứ không chấp thủ như những người ngoại đạo. Do đó, Ngài nói "không chấp thủ". "Bất kỳ pháp nào" có nghĩa là bất kỳ một pháp nào trong các pháp như sắc v.v... "Không nắm giữ bằng sự chấp thủ" có nghĩa là không nắm giữ bằng cách nắm bắt, sờ mó từ bên ngoài, vượt qua tự tánh của pháp, (cho rằng) "là thường" v.v..., và "đây là của tôi" v.v...

กตาวีติ กตกิจฺโจ. โส วเทยฺยาติ ขีณาสโว ภิกฺขุ อหงฺการมมงฺกาเรสุ สพฺพโส สมุจฺฉินฺเนสุปิ อหํ วทามีติ วเทยฺย. ตตฺถ อหนฺติ นิยกชฺฌตฺตสนฺตาเน. มมนฺติ ตสฺส สนฺตกภูเต วตฺถุสฺมึ โลกนิรุฬฺเห. สมญฺญนฺติ ตตฺถ สุกุสลตาย โลเก สมญฺญา กุสโล วิทิตฺวา. โวหารมตฺเตนาติ เกวลํ ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา มหาโพธิปารมิโย ปูเรตุํ อสกฺโกนฺโต สาวโก หุตฺวา เทสโวหารมตฺเตน น อปฺปหีนตณฺโห วิย อนฺธปุถุชฺชโน อภินิเวสนวเสน.

Katāvī có nghĩa là người đã làm xong việc cần làm. "Vị ấy có thể nói" có nghĩa là vị Tỳ khưu lậu tận, mặc dù ngã chấp và ngã sở chấp đã được đoạn trừ hoàn toàn, vẫn có thể nói "tôi nói". Trong đó, "tôi" (chỉ) dòng tương tục nội tại của chính mình. "Của tôi" (chỉ) vật sở hữu của vị ấy, đã trở thành thông dụng trong thế gian. Samaññaṃ (quy ước) có nghĩa là, do sự khéo léo trong đó, vị ấy biết rõ quy ước trong thế gian. "Chỉ bằng cách sử dụng ngôn ngữ" có nghĩa là: không có khả năng hoàn thiện các pháp ba-la-mật của Đại Bồ-đề để trở thành một vị Phật Độc Giác, vị ấy trở thành một vị Thinh văn, (và nói) chỉ bằng cách sử dụng ngôn ngữ địa phương, không phải theo cách chấp thủ như một kẻ phàm phu mù quáng chưa đoạn trừ ái dục.

๒๐๖. สสฺสตาทีสูติ สสฺสตาภินิเวสาทีสุ. เตสํ เตสํ ธมฺมานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. สสฺสตํ อภิญฺญายาติ สสฺสตทิฏฺฐึ สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทโต นิสฺสรณโต อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ปฏิวิชฺฌิตฺวา. ปหานนฺติ อจฺจนฺตปฺปหานํ สมุจฺเฉทํ. รูปสฺส ปหานนฺติ รูปสฺส ตปฺปฏิพทฺธสญฺโญชนปฺปหาเนน ปหานํ. อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุทฺเธหิ อาสเวหิ อคฺคเหตฺวาว จิตฺตํ วิมุจฺจิ. ‘‘อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจี’’ติ เอตฺถ กิญฺจิปิ อคฺคเหตฺวา อเสเสตฺวา. โสฬส ปญฺญาติ มหาปญฺญาทิกา โสฬส ปญฺญา. จตุรงฺคสมนฺนาคโตติ ปุณฺณอุโปสถทิวสตา, เกนจิ อนามนฺติตเมว อเนกสตานํเยว อเนกสหสฺสานํ วา ภิกฺขูนํ สนฺนิปติตตา, สพฺเพสํ เอหิภิกฺขุภาเวน อุปสมฺปนฺนตา, ฉฬภิญฺญตา จาติ. เตนาห ‘‘ตตฺริมานิ องฺคานี’’ติอาทิ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

206. Sassatādīsūti là sassatābhinivesādīsu (trong các sự cố chấp về thường kiến, v.v...). Tesaṃ tesaṃ dhammānanti là sở thuộc cách trong ý nghĩa chỉ định. Sassataṃ abhiññāyāti (sau khi đã thắng tri về thường kiến) là sau khi đã thể nhập thường kiến bằng trí tuệ ưu việt về phương diện sanh khởi, phương diện đoạn diệt, phương diện vị ngọt, phương diện sự xuất ly. Pahānanti (sự đoạn tận) là sự đoạn tận hoàn toàn, sự cắt đứt. Rūpassa pahānanti (sự đoạn tận sắc) là sự đoạn tận sắc bằng việc đoạn tận các kiết sử tương liên với sắc ấy. Tâm đã được giải thoát không còn chấp thủ do các lậu hoặc đã được đoạn diệt bằng sự diệt không sanh khởi. ‘‘Āsavehi cittaṃ vimuccī’’ti (tâm được giải thoát khỏi các lậu hoặc), ở đây (có nghĩa là) không còn chấp thủ bất cứ điều gì, không còn dư sót. Soḷasa paññāti (mười sáu tuệ) là mười sáu loại tuệ, bắt đầu là đại tuệ v.v... Caturaṅgasamannāgatoti (thành tựu bốn chi phần) là: (1) là ngày Bố-tát trăng tròn, (2) sự tụ hội của nhiều trăm hay nhiều ngàn vị tỳ khưu mà không do ai thỉnh mời, (3) tất cả đều là bậc đã đắc cụ túc giới bằng thể thức ‘ehi bhikkhu,’ và (4) là bậc có sáu thắng trí. Do đó, ngài đã nói: ‘‘tatrimāni aṅgānī’’tiādi (ở đây, những chi phần này), v.v... Điều nào ở đây không được phân tích về ý nghĩa thì điều ấy dễ hiểu.

ทีฆนขสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa sâu kín trong Chú giải kinh Dīghanakha đã chấm dứt.

๕. มาคณฺฑิยสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Māgaṇḍiya

๒๐๗. ทฺเว [Pg.103] มาคณฺฑิยาติ ทฺเว มาคณฺฑิยนามกา. เทวคพฺภสทิสนฺติ เทวานํ วสนโอวรกสทิสํ. เอตํ วุตฺตนฺติ ‘‘ภารทฺวาชโคตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส อคฺยาคาเร ติณสนฺถารเก’’ติ เอตํ วุตฺตํ. น เกวลํ ตํ ทิวสเมวาติ ยํ ทิวสํ มาคณฺฑิโย ปริพฺพาชโก ติณสนฺถารกํ ปญฺญตฺตํ, น เกวลํ ตํ ทิวสเมว ภควา เยนญฺญตโร วนสณฺโฑ, เตนุปสงฺกมีติ โยชนา. คามูปจาเรติ คามสมีเป. สญฺญาณํ กตฺวาติ สญฺญาณํ กตฺวา วิย. น หิ ภควโต ตสฺส สญฺญาณกรเณ ปโยชนํ อตฺถิ.

207. Dve māgaṇḍiyāti là hai người có tên là Māgaṇḍiya. Devagabbhasadisanti là tương tự như phòng ở của chư thiên. Etaṃ vuttanti (điều này đã được nói) là điều này đã được nói: “tại nhà cúng lửa của vị Bà-la-môn thuộc dòng dõi Bhāradvāja, trên sàng cỏ.” Na kevalaṃ taṃ divasamevāti (không chỉ riêng vào ngày ấy): Vào ngày mà du sĩ Māgaṇḍiya đã chuẩn bị sàng cỏ, không chỉ riêng vào ngày ấy đức Thế Tôn đã đi đến một khu rừng nhỏ nào đó, đây là sự liên kết. Gāmūpacāreti là ở gần làng. Saññāṇaṃ katvāti (sau khi đã làm dấu hiệu) là dường như sau khi đã làm dấu hiệu. Bởi vì đối với đức Thế Tôn, không có lợi ích gì trong việc làm dấu hiệu cho người ấy.

สมณเสยฺยานุรูปนฺติ สมณสฺส อนุจฺฉวิกา เสยฺยา. ปาสํสตฺโถ หิ อยํ รูป-สทฺโท. เตนาห ‘‘อิมํ ติณสนฺถารก’’นฺติอาทิ. อนากิณฺโณติ วิลุฬิโต อฆฏฺฏิโต. หตฺถปาทสีเสหิ ตตฺถ ตตฺถ ปหเฏน น จลิโต อภินฺโน, อจลิตตฺตา เอว อภินฺนํ อตฺถรณํ. ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปญฺญตฺโต วิยาติ อยํ เฉเกน จิตฺตกาเรน จินฺเตตฺวา ตุลิกาย ปริจฺฉินฺนเลขาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา ลิขิตา จิตฺตกตเสยฺยา วิย. ภูนํ วุจฺจติ วฑฺฒิตํ, ตํ หนฺตีติ ภูนหุโน. เตนาห ‘‘หตวฑฺฒิโน’’ติ. ตํ ปนายํ จกฺขาทีสุ สํวรวิธานํ วฑฺฒิหนนํ มญฺญติ. เตนาห ‘‘มริยาทการกสฺสา’’ติ. พฺรูเหตพฺพนฺติ อุฬารวิสยูปหาเรน วฑฺเฒตพฺพํ ปีเณตพฺพํ. ตํ ปน อนนุภูตานุภวเนน โหตีติ อาห ‘‘อทิฏฺฐํ ทกฺขิตพฺพ’’นฺติ. อนุภูตํ ปน อปณีตํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐํ สมติกฺกมิตพฺพ’’นฺติ. เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย. ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาที กิเรส ปริพฺพาชโก, ตสฺมา เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ วฑฺฒึ ปญฺญเปติ. ยสฺมา ยํ ฉนฺนมฺปิ จกฺขาทีนํ ยถาสกํ วิสยคฺคหณํ ปฏิกฺขิปนฺโต โลกสฺส อวฑฺฒิตํ วินาสเมว ปญฺญเปติ, ตสฺมา โส สยมฺปิ วฑฺฒิหโต หตวฑฺฒิโต.

Samaṇaseyyānurūpanti là sàng tọa thích hợp với vị Sa-môn. Ở đây, từ rūpa- này có ý nghĩa là đáng tán dương. Do đó, ngài đã nói: ‘‘imaṃ tiṇasanthāraka’’ntiādi (sàng cỏ này), v.v... Anākiṇṇoti là không bị xáo trộn, không bị rối loạn. Không bị lay động, không bị hư rách do bị tay, chân, đầu va chạm đây đó; chính vì không bị lay động nên tấm lót không bị hư rách. Paricchinditvā paññatto viyāti (dường như được sắp đặt sau khi đã phân định) là dường như chiếc giường được vẽ, được người họa sĩ tài ba vẽ ra sau khi đã suy nghĩ và phân định bằng đường nét được đánh dấu bởi cây cọ. Bhūnaṃ được gọi là sự tăng trưởng, người hủy diệt điều ấy là bhūnahuno (người hủy diệt sự tăng trưởng). Do đó, ngài đã nói: ‘‘hatavaḍḍhino’’ti (của người đã hủy diệt sự tăng trưởng). Và người này cho rằng việc thực hành sự phòng hộ ở mắt, v.v... là sự hủy diệt tăng trưởng. Do đó, ngài đã nói: ‘‘mariyādakārakassā’’ti (của người tạo ra giới hạn). Brūhetabbanti (nên được làm cho tăng trưởng) là nên được làm cho tăng trưởng, nên được nuôi dưỡng bằng sự cung cấp các đối tượng cao quý. Và điều ấy xảy ra do việc kinh nghiệm điều chưa được kinh nghiệm, nên ngài nói: ‘‘adiṭṭhaṃ dakkhitabba’’nti (cái chưa thấy nên được thấy). Còn cái đã kinh nghiệm thì thấp kém, nên được nói là: ‘‘diṭṭhaṃ samatikkamitabba’’nti (cái đã thấy nên được vượt qua). Trong các trường hợp còn lại, phương pháp cũng tương tự. Du sĩ này dường như là người theo thuyết Niết-bàn tối thượng trong hiện tại. Do đó, ông ta đã tuyên bố về sự tăng trưởng ở sáu cửa như vậy. Bởi vì vị ấy, trong khi bác bỏ sự nắm bắt đối tượng tương ứng của sáu căn là mắt, v.v..., lại tuyên bố cho thế gian về sự không tăng trưởng, chỉ là sự hủy diệt, do đó chính ông ta cũng bị hủy diệt sự tăng trưởng, là người có sự tăng trưởng bị hủy diệt.

สํกิเลสโต อารกตฺตา อริโย นิยฺยานิกธมฺมภาวโต ญาโย ธมฺโม. วชฺชเลสสฺสปิ อภาวโต กุสโล. เตนาห ‘‘ปริสุทฺเธ การณธมฺเม อนวชฺเช’’ติ. อุคฺคตสฺสาติ อุจฺจกุลีนตาทินา อุฬารสฺส. มุเข อารกฺขํ ฐเปตฺวาติ มุเขน สํยโต หุตฺวา. อมฺพชมฺพูอาทีนิ คเหตฺวา วิย อปูรยมาโนติ อมฺพชมฺพูอาทีนิ อญฺญมญฺญวิสทิสานิ วิย ปูรณกถานเยน ยํ กิญฺจิ อกเถตฺวา. เตนาห ‘‘มยา กถิตนิยาเมนา’’ติ.

Do xa lìa các phiền não nên là bậc Thánh (ariyo); do là pháp đưa đến sự xuất ly nên là chánh đạo (ñāyo dhammo). Do không có cả một chút lỗi lầm nên là thiện (kusalo). Do đó, ngài đã nói: ‘‘parisuddhe kāraṇadhamme anavajje’’ti (trong pháp nhân thanh tịnh, không có lỗi lầm). Uggatassāti (của người cao quý) là của người cao thượng do dòng dõi cao sang, v.v... Mukhe ārakkhaṃ ṭhapetvāti (sau khi đã đặt sự phòng hộ ở miệng) là sau khi đã trở nên thu thúc bằng miệng (lời nói). Ambajambūādīni gahetvā viya apūrayamānoti (không làm cho đầy đủ dường như lấy các thứ xoài, táo, v.v...) là không nói bất cứ điều gì theo cách nói chuyện lấp đầy, giống như các thứ xoài, táo, v.v... vốn khác nhau. Do đó, ngài đã nói: ‘‘mayā kathitaniyāmenā’’ti (theo phương pháp đã được ta nói).

๒๐๘. ผลสมาปตฺติยา [Pg.104] วุฏฺฐิโตติ ทิวาวิหารโต วุฏฺฐิโตติ อตฺโถ. ทิวาวิหาโรปิ หิ ‘‘ปฏิสลฺลาน’’นฺติ วุจฺจติ ‘‘รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาที’’ติอาทีสุ (ปารา. ๑๘). ภควา หิ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐานุตฺตรกาลํ เตสํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา ทิวาวิหารโต วุฏฺฐาย ตตฺถ คโต. สํเวโค นาม สโหตฺตปฺปญาณํ, ตํ นิพฺพินฺทนวเสนปิ โหติ, สํเวคนิสฺสิตํ สนฺธายาห ‘‘ปีติสํเวเคน สํวิคฺโค’’ติ. โส ปน ยสฺมา ปุริมาวตฺถาย จลนํ โหติ จิตฺตสฺส, ตสฺมา อาห ‘‘จลิโต กมฺปิโต’’ติ. ติขิณโสเตน ปุริเสนาติ ภควนฺตํ สนฺธายาห.

208. Phalasamāpattiyā vuṭṭhitoti (đã xuất khỏi thiền quả) có nghĩa là đã xuất khỏi trú ban ngày. Bởi vì trú ban ngày cũng được gọi là ‘‘paṭisallāna’’nti (sự độc cư) như trong các câu: ‘‘rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādī’’tiādīsu (đối với người đã đi đến nơi vắng vẻ, đang độc cư, tư duy như vầy đã khởi lên trong tâm), v.v... (pārā. 18). Bởi vì đức Thế Tôn, ngay sau khi xuất khỏi thiền quả, đã nghe cuộc đàm luận của họ, rồi xuất khỏi trú ban ngày và đã đi đến nơi ấy. Saṃvego là trí tuệ đi kèm với sự hổ thẹn tội lỗi. Điều ấy cũng xảy ra do sự nhàm chán. Đề cập đến điều dựa vào sự xúc động, ngài nói: ‘‘pītisaṃvegena saṃviggo’’ti (xúc động với hỷ và sự xúc động). Và bởi vì đó là sự rung động của tâm khỏi trạng thái trước đó, nên ngài nói: ‘‘calito kampito’’ti (bị lay động, bị rung chuyển). Tikhiṇasotena purisenāti (bởi người có tai thính) là đề cập đến đức Thế Tôn.

๒๐๙. ธมฺมเทสนํ อารภิ ยถา วิเนยฺยทมนกุสโล วสนฏฺฐานฏฺเฐนาติ อิทํ อารมิตพฺพภาวสฺส ภาวลกฺขณวจนํ. อารมติ เอตฺถาติ อาราโม, รูปํ อาราโม เอตสฺสาติ รูปารามํ, ตโต เอว ตนฺนินฺนภาเวน รูเป รตนฺติ รูปรตํ, เตน สมฺโม ทุปฺปตฺติยา รูเปน สมฺมุทิตนฺติ รูปสมฺมุทิตํ, ตเทตํ ตทภิหตชวนกิจฺจํ ตตฺถ อาโรเปตฺวา วุตฺตํ. ทนฺตนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ทนฺตํ ทมิตํ. นิพฺพิเสวนนฺติ วิคตวิสุกายิกํ. คุตฺตนฺติ สติยา คุตฺตํ. รกฺขิตนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. สํวุตนฺติ อปนีตํ ปเวสนิวารเณน. เตนาห ‘‘ปิหิต’’นฺติ.

209. Dhammadesanaṃ ārabhi (đã bắt đầu thuyết pháp): yathā vineyyadamanakusalo vasanaṭṭhānaṭṭhenāti (như là bậc thiện xảo trong việc điều phục chúng sanh cần được điều phục, vì mục đích nơi ở) – đây là câu nói về trạng thái của việc cần được bắt đầu. Āramati etthāti ārāmo (ārāma là nơi người ta vui thích). Rūpaṃ ārāmo etassāti rūpārāmaṃ (sắc là nơi vui thích của nó). Do đó, tanninnabhāvena rūpe ratanti rūparataṃ (vui thích trong sắc do có khuynh hướng hướng về nó). Tena sammo duppattiyā rūpena sammuditanti rūpasammuditaṃ (hoan hỷ với sắc do sự khó khăn trong việc đạt được). Điều này được nói bằng cách gán cho nó chức năng của tốc hành tâm bị tác động bởi đối tượng ấy. Trong các từ dantantiādi (được điều phục), v.v... phương pháp cũng tương tự. Dantaṃ là đã được điều phục. Nibbisevananti là đã loại bỏ sự buông thả. Guttanti là được hộ trì bằng niệm. Rakkhitanti là từ đồng nghĩa của từ ấy. Saṃvutanti là được chế ngự bằng cách ngăn chặn sự đi vào. Do đó, ngài đã nói: ‘‘pihita’’nti (được đóng lại).

๒๑๐. อุปฺปชฺชนปริฬาหนฺติ อุปฺปชฺชนกิเลสปริฬาหํ. กึ วจนํ วตฺตพฺพํ อสฺสาติ รูปารมฺมณํ อนุภวิตฺวา สมุทยาทิปหานํ ปริคฺคณฺหิตฺวา ปรินิพฺพินฺทิตฺวา วิรชฺชิตฺวา โย วิมุตฺโต, ตตฺถ กึ วุทฺธิหตปริยาโย อวสฺสํ ลภติ น ลภตีติ ปุจฺฉติ. ปริพฺพาชโก ตาทิเส สารพทฺธวิมุตฺติเก วุทฺธิหโตติ น วเทยฺยาติ อาห ‘‘น กิญฺจิ, โภ, โคตมา’’ติ.

210. Uppajjanapariḷāhaṃ (sự thiêu đốt của việc sanh khởi) có nghĩa là sự thiêu đốt của phiền não sanh khởi. Kiṃ vacanaṃ vattabbaṃ assāti (lời nào nên được nói?) có nghĩa là: Vị ấy hỏi rằng người đã giải thoát sau khi kinh nghiệm đối tượng sắc, sau khi nắm bắt sự đoạn trừ sanh khởi v.v..., sau khi nhàm chán, sau khi ly tham, ở đó có chắc chắn đạt được hay không đạt được phương pháp bị tổn hại về sự tăng trưởng? Vị du sĩ nói rằng người ấy sẽ không nói rằng người đã giải thoát một cách vững chắc như lõi cây như vậy là bị tổn hại về sự tăng trưởng, (do đó đã nói rằng): “Thưa ngài Gotama, không có gì cả.”

๒๑๑. เตติ ตยา, อยเมว วา ปาโฐ. วสฺสํ วาโส วสฺสํ อุตฺตรปทโลเปน, วสฺสิตุํ อรหตีติ วสฺสิโก, วสฺสกาเล นิวาสานุจฺฉวิโกติ อตฺโถ.

211. Te có nghĩa là tayā (bởi ngài), hoặc đây chính là cách đọc. Vassaṃ là vāso vassaṃ (sự ở trong mùa mưa) do sự lược bỏ từ phía sau. Vassiko (thuộc về mùa mưa) là người xứng đáng để ở lại trong mùa mưa, nghĩa là thích hợp cho việc cư ngụ trong thời gian mùa mưa.

นาติอุจฺโจ โหติ นาตินีโจติ คิมฺหิโก วิย อุจฺโจ, เหมนฺติโก วิย นีโจ น โหติ, อถ โข ตทุภยเวมชฺฌลกฺขณตาย นาติอุจฺโจ โหติ นาตินีโจ. นาติตนูนีติ [Pg.105] เหมนฺติกสฺส วิย น ขุทฺทกานิ. นาติพหูนีติ คิมฺหิกสฺส วิย น อติพหูนิ. มิสฺสกาเนวาติ เหมนฺติกคิมฺหิเกสุ วุตฺตลกฺขณโวมิสฺสกานิ. อุณฺหปเวสนตฺถายาติ นิยูเหสุ ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตญฺจ ปติตสูริโยภาสวเสน อุณฺหสฺส อพฺภนฺตรปเวสนตฺถาย. ภิตฺตินิยูหานิ นีหรียนฺตีติ ทกฺขิณปสฺเส ภิตฺตีสุ นิยูหานิ นีหริตฺวา กรียนฺติ. วิปุลชาลานีติ ปุถุลฉิทฺทานิ. อุทกยนฺตานีติ อุทกวาหกยนฺตานิ.

Nātiucco hoti nātinīco (không quá cao, không quá thấp) có nghĩa là không cao như (nơi ở) mùa hè, không thấp như (nơi ở) mùa đông, mà là không quá cao, không quá thấp do có đặc tính ở giữa cả hai. Nātitanūni (không quá ít) có nghĩa là không nhỏ như của mùa đông. Nātibahūni (không quá nhiều) có nghĩa là không quá nhiều như của mùa hè. Missakāneva (được pha trộn) có nghĩa là được pha trộn các đặc tính đã được nói đến trong (nơi ở) mùa đông và mùa hè. Uṇhapavesanatthāya (để cho hơi nóng đi vào) có nghĩa là để cho hơi nóng đi vào bên trong do ánh sáng mặt trời chiếu vào trước và sau bữa ăn ở các đầu hồi. Bhittiniyūhāni nīharīyanti (các đầu hồi của vách được làm nhô ra) có nghĩa là các đầu hồi được làm nhô ra ở các vách tường phía nam. Vipulajālāni (các cửa sổ lớn) có nghĩa là các lỗ hổng rộng. Udakayantāni (các máy nước) có nghĩa là các máy dẫn nước.

นีลุปฺปลคจฺฉเก กตฺวาติ วิกสิเตหิ นีลุปฺปเลหิ คจฺฉเก นฬินิเก กตฺวา. คนฺธกลลนฺติ คนฺธมิสฺสกกทฺทมํ. ยมกภิตฺตีติ ยุคฬภิตฺติ, ตสฺสา อนฺตเร นาฬิ, ยโต อุทกํ อภิรุหติ. โลหนาฬินฺติ โลหมยยนฺตนาฬึ. ชาลนฺติ ตมฺพโลหมยํ ชาลํ. เหฏฺฐา ยนฺตํ ปริวตฺเตนฺตีติ เหฏฺฐาภาเค อุทกยนฺตํ คเมนฺติ. อุทกผุสิเต เตเมนฺเต วิวณฺณตา มาโหสีติ นีลปฏํ นิวาเสติ. ทิวากาเลติ ทิวสเวลาย. อชฺฌตฺตํ วูปสนฺตจิตฺโต วิหรามีติ เอเตน อตฺตโน ผลสมาปตฺติวิหาโร ภควตา ทสฺสิโตติ อาห – ‘‘ตาย รติยา รมมาโนติ อิทํ จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติรตึ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ.

Nīluppalagacchake katvā (làm thành bụi sen xanh) có nghĩa là làm thành hồ sen nhỏ có bụi sen xanh đang nở. Gandhakalalaṃ là bùn trộn với hương liệu. Yamakabhitti (vách đôi) là vách kép, ở giữa có ống dẫn, từ đó nước dâng lên. Lohanāḷiṃ (ống kim loại) là ống máy bằng kim loại. Jālaṃ (lưới) là lưới bằng đồng. Heṭṭhā yantaṃ parivattenti (cho máy quay ở dưới) có nghĩa là cho máy nước hoạt động ở phần dưới. Mặc tấm vải xanh để không bị biến màu khi bị ướt do nước chạm vào. Divākāle (vào ban ngày) là vào thời gian ban ngày. Bằng câu ajjhattaṃ vūpasantacitto viharāmi (tôi sống với tâm nội tĩnh lặng), Đức Thế Tôn đã chỉ ra sự an trú trong quả thiền chứng của mình, do đó (chú giải) nói: “Tāya ratiyā ramamāno (thích thú với sự hoan hỷ ấy) – câu này được nói đến để chỉ sự hoan hỷ trong quả thiền chứng của thiền thứ tư.”

๒๑๒. มหา จ เนสํ ปปญฺโจติ เนสํ ราชูนํ มหาปปญฺโจ ราชิทฺธิวเสน สพฺพทา สมฺปตฺติวิสโย จ, อนุภวิตุํ น ลภนฺตีติ อธิปฺปาโย. มนฺเต คเวสนฺตา วิจรนฺติ, น โภคสุขํ. คณนา นาม อจฺฉินฺนคณนา, น วิคณคณนา น ปณคณนา. อาวฏฺโฏติ ยถาธิคเต ทิพฺเพ กาเม ปหาย กามเหตุ อาวฏฺโฏ นิวตฺโต ปริวตฺติโต ภเวยฺย. เอวํ มานุสกา กามาติ ยถา โกจิ กุสคฺเคน อุทกํ คเหตฺวา มหาสมุทฺเท อุทกํ มิเนยฺย. ตตฺถ มหาสมุทฺเท อุทกเมว มหนฺตํ วิปุลํ ปณีตญฺจ, เอวํ ทิพฺพานํ กามานํ สมีเป อุปนิธาย มานุสกา กามา อปฺปมตฺตกา โอรมตฺตกา นิหีนา, ทิพฺพาว กามา มหนฺตา วิปุลา อุฬารา ปณีตา. สมธิคยฺหาติ สมฺมา อธิคมนวเสน นิคฺคยฺห ทิพฺพมฺปิ สุขํ หีนํ กตฺวา ติฏฺฐติ.

212. Mahā ca nesaṃ papañco (và sự trần thuật của họ thì lớn lao) có nghĩa là sự trần thuật lớn lao của các vị vua ấy, và đối tượng tài sản của họ luôn luôn (lớn lao) do quyền lực của vua, ý nghĩa là họ không có được (cơ hội) để hưởng thụ. Họ đi đây đó tìm kiếm lời khuyên, chứ không (hưởng) lạc thú của tài sản. Gaṇanā (sự tính toán) là sự tính toán không gián đoạn, không phải là tính toán riêng lẻ, không phải là tính toán đánh cược. Āvaṭṭo (quay trở lại) có nghĩa là người ấy có thể quay lại, trở lui, thay đổi vì dục lạc, sau khi từ bỏ các dục của chư thiên đã đạt được. Evaṃ mānusakā kāmā (dục của loài người cũng vậy) (được so sánh) như thể một người nào đó lấy nước bằng ngọn cỏ kusa và đo lường nước trong đại dương. Ở đó, nước trong đại dương thì lớn, rộng, và tuyệt hảo. Tương tự, khi so sánh với dục của chư thiên, dục của loài người là nhỏ nhoi, tầm thường, thấp kém; chỉ có dục của chư thiên mới là lớn, rộng, cao thượng, tuyệt hảo. Samadhigayha (sau khi chế ngự) có nghĩa là sau khi chế ngự một cách chân chánh bằng sự chứng đắc, người ấy đứng vững, xem cả lạc thú của chư thiên là thấp kém.

๒๑๓. อาโรคฺยเหตุกํ สุขํ อสฺส อตฺถีติ สุขี, ตํ ปนสฺส โรควิคมโตวาติ อาห ‘‘ปฐมํ ทุกฺขิโต ปจฺฉา สุขิโต’’ติ. เสรี นาม อตฺตาธีนวุตฺตีติ อาห ‘‘เสรี เอกโก ภเวยฺยา’’ติ. อตฺตโน วโส [Pg.106] สยํวโส, โส เอตสฺส อตฺถีติ สยํวสี. องฺคารกปลฺลํ วิย กามวตฺถุปริฬาหเหตุโต. ตจฺเฉตฺวาติ ฆฏฺเฏตฺวา, กณฺฑูยิตฺวาติ อตฺโถ.

213. Sukhī (người có lạc) là người có lạc thú do sức khỏe làm nhân, nhưng điều đó (có được) là do sự chấm dứt bệnh tật, do đó nói rằng: “Trước khổ, sau lạc.” Serī (tự do) là người có lối sống tự chủ, do đó nói rằng: “Người tự do nên sống một mình.” Sayaṃvaso là sự tự chủ của chính mình; sayaṃvasī là người có được điều đó. Giống như hố than hừng, do là nhân của sự thiêu đốt của các vật dục. Tacchetvā (gọt, đẽo) có nghĩa là cọ xát, tức là gãi.

๒๑๔. เยน กาโย มธุรกชาโต โหติ, ตํ กิร กุฏฺฐํ ฉวึ วินาเสติ, จมฺมํ ฉิทฺทชาตํ วิย โหติ. เตเนวาห ‘‘อุปหตกายปฺปสาโท’’ติ. ปจฺจลตฺถาติ ปฏิลภิ. อวิชฺชาภิภูตตาย วิโรธิปจฺจยสมาโยเคน ปญฺญินฺทฺริยสฺส อุปหตตฺตา. อายตึ ทุกฺขผลตาย เอตรหิ จ กิเลสทุกฺขพหุลตาย กามานํ ทุกฺขสมฺผสฺสตา, ตทุภยสํยุตฺเตสุ เตสุ จ ตํ อสลฺลกฺขิตฺวา เอกนฺตสุขาภินิเวโส วิปรีตสญฺญาย, น เกวลาย สุขเวทนาย สุขาติ ปวตฺตสญฺญี.

214. Bệnh hủi mà do đó thân trở nên ngọt ngào, được cho là phá hủy làn da, da trở nên như có lỗ thủng. Do đó nói rằng: upahatakāyappasādo (người có thân tịnh tín bị tổn hại). Paccalatthā có nghĩa là đã đạt lại. Do tuệ quyền bị tổn hại bởi sự áp đảo của vô minh và sự kết hợp của các duyên đối nghịch. Các dục có sự xúc chạm khổ đau do chúng có quả là khổ trong tương lai và hiện tại có nhiều khổ đau phiền não. Và trong các dục ấy, vốn kết hợp với cả hai (khổ vị lai và hiện tại), sự chấp thủ vào lạc một cách tuyệt đối là do tưởng điên đảo, vì không nhận thấy điều đó. (Người ấy) có tưởng rằng “lạc” không phải chỉ do thọ lạc đơn thuần.

๒๑๕. ตานีติ กุฏฺฐสรีเร วณมุขานิ. อสุจีนีติ อสุภานิ. ทุคฺคนฺธานีติ วิสฺสคนฺธานิ. ปูตีนีติ กุณปภูตานิ. อิทานีติ เอตรหิ. นเขหิ วิปฺปตจฺฉนอคฺคิปริตาปเนหิ อตินิปฺปีฬนกาเล ปาณกา…เป… ปคฺฆรนฺติ, เตน เวทนา ตนุกา โหติ. เอวนฺติ วุตฺตนเยน เวทนาย ตนุกภาวโต.

215. Tāni (chúng) là các miệng vết thương trên thân người bị hủi. Asucīni (không sạch) là không tốt đẹp. Duggandhāni (có mùi hôi) là có mùi tanh. Pūtīni (thối rữa) là trở thành như tử thi. Idāni (bây giờ) là vào lúc này. Vào lúc bị hành hạ quá mức bởi việc cào cấu bằng móng tay và hơ nóng bằng lửa, các sinh vật nhỏ... chảy ra, do đó, cảm thọ trở nên nhẹ đi. Evaṃ (như vậy) là do cảm thọ trở nên nhẹ đi theo cách đã nói.

อาโรคฺยภาเว ธนลาภาทิลาภุปฺปตฺติโต, อสติ จ อาโรคฺเย ลาภสฺส นิรตฺถกภาวโต, ทิฏฺฐธมฺมิกาทิสพฺพสมฺปตฺตีนํ ลาภสฺส นิมิตฺตภาวโต จ อาโรคฺยปรมา ลาภา. นิพฺพาเน สุขุปฺปตฺติโต, อสติ จ นิพฺพานาธิคเม ตาทิสสฺส สุขสฺส อนุปลพฺภนโต, สพฺพสงฺขตวิวิตฺตตฺตา จ สพฺพโส จ สํสารทุกฺขาภาวโต, อธิคเต จ ตสฺมึ สกลวฏฺฏทุกฺขาภาวโต จ นิพฺพานํ ปรมํ สุขํ. ปุพฺพภาคมคฺคานนฺติ กายานุปสฺสนาทิเภทภินฺนานํ อริยมคฺคสฺส ปุพฺพภาคิยานํ มคฺคานํ. เตสญฺจ อมตคามิตา นาม ตนฺนินฺนตาวเสเนว สจฺฉิกิริยาวเสนาติ อาห ‘‘ปุพฺพภาคคมเนเนว อมตคามิน’’นฺติ. อฏฺฐงฺคิโก อริยมคฺโค เขโม สพฺพปริสฺสยสมุคฺฆาตเนน อนุปทฺทุตตฺตา, ตํสมงฺคีนํ สพฺพโส อนุปทฺทุตตฺตา ตํสมงฺคีนํ สพฺพโส อนุปทฺทวเหตุโต จ. ลทฺธิวเสน คหิตาติ สสฺสตวาทาทีหิ เกวลํ เตสํ ลทฺธิวเสน ตถา คหิตา. เขมอมตคามินนฺติ อิมินา หิ ‘‘เขมํอมตคามิน’’นฺติ วิภตฺติอโลเปน นิทฺเทโส, อตฺโถ ปน วิภตฺติโลเปน ทฏฺฐพฺโพติ ทสฺเสติ.

Do có sức khỏe nên sự sanh khởi của các lợi lộc như là tài sản v.v... mới có được, và do vì khi không có sức khỏe thì sự lợi lộc trở thành vô nghĩa, và do vì là nhân duyên của sự lợi lộc về tất cả các thành tựu như là hiện tại v.v... nên (nói rằng) sức khỏe là lợi lộc tối thượng. Do sự sanh khởi của an lạc ở trong Nibbāna, và do vì khi không chứng ngộ Nibbāna thì an lạc tương tự như thế không thể đạt được, và do vì hoàn toàn tách biệt khỏi các pháp hữu vi, và do vì hoàn toàn không có khổ luân hồi, và do vì khi đã chứng ngộ được điều ấy thì hoàn toàn không có khổ luân hồi nên Nibbāna là an lạc tối thượng. (Cụm từ) ‘của các con đường thuộc phần đầu’ (nghĩa là) của các con đường thuộc phần đầu của Thánh đạo, vốn được phân chia thành các loại như là quán thân v.v... Và tên gọi ‘dẫn đến bất tử’ của các con đường ấy là do trạng thái hướng về điều ấy và do trạng thái chứng ngộ, nên đã nói rằng: “Dẫn đến bất tử do chính sự đi đến ở phần đầu.” Thánh đạo Tám ngành là an ổn do vì không bị phiền nhiễu bởi sự nhổ bật tất cả các hiểm nguy, do vì người thành tựu với đạo ấy hoàn toàn không bị phiền nhiễu, và do vì là nhân duyên hoàn toàn không có phiền não cho người thành tựu với đạo ấy. (Cụm từ) ‘được chấp thủ theo sở đắc’ (nghĩa là) được các vị thường kiến luận v.v... chấp thủ như vậy chỉ đơn thuần theo sở đắc của họ. Bằng (cụm từ) ‘an ổn, dẫn đến bất tử’ này, đây là sự trình bày với sự lược bỏ biến cách ngữ của (cụm từ) ‘an ổn, dẫn đến bất tử,’ và ngài (chú giải) chỉ ra rằng ý nghĩa nên được hiểu với sự lược bỏ biến cách ngữ.

๒๑๖. อโนมชฺชตีติ [Pg.107] อนุ อนุ โอมชฺชติ. อปราปรํ หตฺถํ เหฏฺฐา โอตาเรนฺโต มชฺชติ.

216. (Từ) ‘anomajjati’ (nghĩa là) chìm xuống, chìm xuống liên tục. (Vị ấy) chìm xuống trong khi hạ tay xuống thấp hơn và thấp hơn nữa.

๒๑๗. เฉกนฺติ ฆนภาเวน วีตํ. ฆนมฏฺฐภาเวน สุนฺทรํ โหตีติ อาห ‘‘สมฺปนฺน’’นฺติ. สาธูหิ ปรมปฺปิจฺฉสนฺตุฏฺเฐหิ ลาโต คหิโตติ สาหุฬิ. สงฺการโจฬกํ นิจฺจกาฬกํ.

217. (Từ) ‘chekaṃ’ (nghĩa là) được dệt với tình trạng dày dặn. Do vì là đẹp đẽ bởi tình trạng dày dặn và trơn láng nên đã nói là ‘sampannaṃ.’ (Từ) ‘sāhuḷi’ (là) được các bậc thiện nhân, là những vị thiểu dục và tri túc tột bậc, nhận lấy, cầm lấy. (Từ) ‘saṅkāracoḷakaṃ’ (nghĩa là) luôn luôn có màu sẫm.

๒๑๘. ตตฺถ ตตฺถ รุชนฏฺเฐน วิพาธนฏฺเฐน โรโคว ภูโต. วิปสฺสนาญาเณนปิ สิขาปฺปตฺเตน อาโรคฺยํ เอกเทเสน ปสฺสติ, นิพฺพานญฺจ วฏฺฏปฏิปกฺขโตติ อาห ‘‘วิปสฺสนาญาณญฺเจวา’’ติ.

218. Ở nơi này nơi kia, đã trở thành là bệnh tật theo ý nghĩa làm đau đớn, theo ý nghĩa làm phiền não. Ngay cả với tuệ minh sát đã đạt đến đỉnh cao, vị ấy cũng chỉ thấy được một phần của sự không bệnh tật, và (thấy được) Nibbāna do vì là đối nghịch với vòng luân hồi, vì thế đã nói là: “Và chính tuệ minh sát.”

๒๑๙. อนฺตราติ ปฐมุปฺปตฺติ ชรามรณานํ เวมชฺเฌ. อุปหโตติ ปิตฺตเสมฺหาทิโทเสหิ ทูสิตภาเวน กถิโต. ปิตฺตาทิโทเส ปน เภสชฺชเสวนาย นิวตฺเตนฺโต อุปหตํ ปฏิปากติกํ กโรนฺโต จกฺขูนิ อุปฺปาเทติ นาม. วินฏฺฐานีติ อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปนฺนานิ.

219. (Từ) ‘antarā’ (nghĩa là) ở khoảng giữa của sự sanh khởi lần đầu và của sự già chết. (Từ) ‘upahato’ (nghĩa là) được nói đến do tình trạng bị làm cho hư hỏng bởi các chứng bệnh như là đàm, mật v.v... Còn trong khi ngăn ngừa các chứng bệnh như là mật v.v... bằng việc dùng thuốc, trong khi làm cho (con mắt) bị hư hỏng trở lại bình thường, thì được gọi là làm sanh khởi các con mắt. (Từ) ‘vinaṭṭhāni’ (nghĩa là) đã rơi vào tình trạng có bản chất không sanh khởi.

๒๒๐. ปุพฺเพ วุตฺเต สาหุฬิยจีเร. วฏฺเฏ อนุคตจิตฺเตนาติ อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ อนาทีนวทสฺสิตาย อนุคามิจิตฺเตน.

220. Ở trong tấm y sāhuḷiya đã được nói đến ở trước. (Cụm từ) ‘với tâm đi theo vòng luân hồi’ (nghĩa là) với tâm đi theo sau do không thấy được sự nguy hại ở trong vòng luân hồi vô thủy.

๒๒๑. ธมฺมสฺสาติ นิพฺพานสฺส. อนุธมฺมนฺติ อนุรูปํ นิยฺยานธมฺมํ. เตนาห ‘‘อนุจฺฉวิกํ ปฏิปท’’นฺติ. ปญฺจกฺขนฺเธติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ ทสฺเสติ. ‘‘ทีฆรตฺตํ วต, โภ’’ติอาทินา ปาฬิยํ วิวฏฺฏํ ทสฺสิตํ. เตนาห ‘‘อุปาทานนิโรธาติ วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

221. (Từ) ‘dhammassa’ (nghĩa là) của Nibbāna. (Từ) ‘anudhammaṃ’ (nghĩa là) pháp xuất ly tương xứng. Do đó, đã nói là: “Con đường thực hành thích hợp.” Bằng (từ) ‘năm uẩn,’ ngài chỉ ra năm thủ uẩn. Ở trong Pāḷi, sự thoát ly luân hồi được chỉ ra bằng (câu) bắt đầu là: “Này các hiền giả, quả thật trong một thời gian dài.” Do đó, đã nói là: “Sự diệt tận của chấp thủ,” trong khi chỉ ra sự thoát ly luân hồi. Phần còn lại thì dễ hiểu.

มาคณฺฑิยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa sâu kín của bài chú giải kinh Māgaṇḍiya đã hoàn tất.

๖. สนฺทกสุตฺตวณฺณนา

6. Chú giải kinh Sandaka

๒๒๓. เทเวน วสฺเสน กโต โสพฺโภ เทวกตโสพฺโภ. เตนาห ‘‘วสฺโส…เป… รหโท’’ติ. คุหาติ ปํสุคุหา ปาสาณคุหา มิสฺสกคุหาติ ติสฺโส คุหา. ตตฺถ ปํสุคุหา อุทกมุตฺตฏฺฐาเน อโหสิ นินฺนฏฺฐานํ ปน อุทเกน อชฺโฌตฺถตํ. อุมงฺคํ กตฺวาติ เหฏฺฐา สุทุคฺคํ กตฺวา. อนมตคฺคิยํ [Pg.108] ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ ‘‘น โข โส สตฺตาวาโส สุลภรูโป, โย อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา อนาวุฏฺฐปุพฺโพ’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๖๐) อิทญฺจ ตฬากํ มยา วุตฺถปุพฺพํ ภวิสฺสติ, ตมฺปิ ฐานํ โส จ อตฺตภาโว อปญฺญตฺติกภาวํ คโตติ เอวํ อนมตคฺคิยํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ตาทิสํ ฐานํ คนฺตุํ วฏฺฏติ. อิมินา นเยน สมุทฺทปพฺพตทสฺสนาทีสุปิ ปจฺจเวกฺขณาวิธิ เวทิตพฺโพ.

223. Cái hố được tạo ra bởi cơn mưa từ trời là cái hố do trời tạo. Do đó, đã nói là: “Cơn mưa ... vân vân ... cái hồ.” (Từ) ‘cái hang’ (nghĩa là) có ba loại hang là: hang đất, hang đá, hang hỗn hợp. Ở đây, hang đất đã ở tại nơi không có nước, còn chỗ trũng thì bị ngập bởi nước. (Cụm từ) ‘sau khi đã làm đường hầm’ (nghĩa là) sau khi đã làm cho phía dưới rất khó đi. (Cụm từ) ‘sau khi đã quán xét về sự vô thủy’ (nghĩa là) sau khi đã quán xét về sự vô thủy như vầy: “Quả thật, trú xứ của chúng sanh ấy không phải là dễ tìm, nơi mà ta chưa từng trú ngụ trong khoảng thời gian dài này,” v.v... (và) “Cái hồ này có thể đã là nơi ta từng trú ngụ trước đây, chính nơi ấy và chính thân phận ấy đã đi đến tình trạng không thể gọi tên,” sau khi đã quán xét về sự vô thủy như vậy thì thích hợp để đi đến nơi tương tự như thế. Theo phương pháp này, phương pháp quán xét cũng nên được hiểu trong các trường hợp thấy biển, núi, v.v...

อุจฺจํ นทมานายาติ อุจฺจํ กตฺวา สทฺทํ กโรนฺติยา กามสฺสาทภวสฺสาทาทิวตฺถุนฺติ ‘‘อยญฺจ อยญฺจ กาโม อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป, อสุโก ภโว อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป, เอวมยํ โลโก ปิเยหิ ปิยตโร’’ติ เอวํ กามสฺสาทภวสฺสาทโลกสฺสาทาทิสงฺขาตํ วตฺถุํ. ทุคฺคติโต สํสารโต จ นิยฺยาติ เอเตนาติ นิยฺยานํ, สคฺคมคฺโค โมกฺขมคฺโค จ, ตํ นิยฺยานํ อรหติ, นิยฺยาเน วา นิยุตฺตาติ นิยฺยานิกา, นิยฺยานํ วา ผลํ เอติสฺสา อตฺถีติ นิยฺยานิกา, วจีทุจฺจริตาทิสํกิเลสโต นิยฺยาตีติ วา นิยฺยานียา, อี-การสฺส รสฺสตฺตํ ย-การสฺส จ ก-การํ กตฺวา นิยฺยานิกา, เจตนาย สทฺธึ สมฺผปฺปลาปา เวรมณิ. ตปฺปฏิปกฺขโต อนิยฺยานิกา, ตสฺสา ภาโว อนิยฺยานิกตฺตํ, ตสฺมา อนิยฺยานิกตฺตา. ติรจฺฉานภูตาติ ติโรกรณภูตา. เคหสฺสิตกถาติ กามปฏิสํยุตฺตกถา. กมฺมฏฺฐานภาเวติ อนิจฺจตาปฏิสํยุตฺตจตุสจฺจกมฺมฏฺฐานภาเว. สห อตฺเถนาติ สาตฺถกํ, หิตปฏิสํยุตฺตนฺติ อตฺโถ. วิสิขาติ ฆรสนฺนิเวโส, วิสิขาคหเณน จ ตนฺนิวาสิโน คหิตา ‘‘คาโม อาคโต’’ติอาทีสุ (สารตฺถ. ฏี. ๑.อาจริยปรมฺปรกถาวณฺณนา) วิย. เตเนวาห ‘‘สูรา สมตฺถา’’ติ ‘‘สทฺธา ปสนฺนา’’ติ จ. กุมฺภฏฺฐานปฺปเทเสน กุมฺภทาสิโย วุตฺตาติ อาห ‘‘กุมฺภทาสิกถา วา’’ติ.

(Cụm từ) ‘uccaṃ nadamānāya’ (nghĩa là) của người đang làm ra tiếng động bằng cách nói lớn tiếng. (Cụm từ) ‘vật của sự thưởng thức dục lạc, sự thưởng thức hữu v.v...’ (nghĩa là) vật được gọi là sự thưởng thức dục lạc, sự thưởng thức hữu, sự thưởng thức thế gian v.v... như vầy: “Dục lạc này và dục lạc này là đáng mong mỏi, đáng yêu, đáng hài lòng; hữu nọ là đáng mong mỏi, đáng yêu, đáng hài lòng; như vậy, thế gian này là đáng yêu hơn những thứ đáng yêu.” (Phương tiện) mà người ta thoát ra khỏi khổ cảnh và khỏi luân hồi bằng phương tiện ấy, nên (gọi là) sự xuất ly; (đó là) con đường đến cõi trời và con đường đến sự giải thoát. Vị ấy xứng đáng với sự xuất ly ấy, hoặc được gắn liền trong sự xuất ly, nên (gọi là) ‘niyyānikā;’ hoặc sự xuất ly là quả của vị ấy, nên (gọi là) ‘niyyānikā;’ hoặc (pháp) dẫn ra khỏi các phiền não như là lời nói ác v.v... nên (gọi là) ‘niyyānīyā;’ sau khi đã làm cho mẫu tự ‘ī’ thành đoản âm và mẫu tự ‘ya’ thành mẫu tự ‘ka,’ (từ ấy) là ‘niyyānikā;’ (đó là) sự kiêng cữ lời nói vô ích cùng với tác ý. Do đối nghịch với điều ấy nên (gọi là) ‘aniyyānikā.’ Tình trạng của pháp ấy là ‘aniyyānikattaṃ.’ Do đó, (nói là) ‘do không có tính chất dẫn ra.’ (Từ) ‘tiracchānabhūtā’ (nghĩa là) đã trở thành sự cản trở. (Từ) ‘gehassitakathā’ (nghĩa là) câu chuyện liên quan đến dục lạc. (Cụm từ) ‘trong sự tu tiến đề mục nghiệp xứ’ (nghĩa là) trong sự tu tiến đề mục nghiệp xứ về Tứ Thánh Đế có liên quan đến sự vô thường. (Cụm từ) ‘cùng với ý nghĩa’ (nghĩa là) có ý nghĩa; ý nghĩa là ‘có liên quan đến lợi ích.’ (Từ) ‘visikhā’ (nghĩa là) khu nhà ở; và bằng việc dùng (từ) ‘visikhā,’ những người cư ngụ ở đấy được hiểu ngầm, giống như ở trong (các câu) bắt đầu là: “Ngôi làng đã đến.” Do đó, đã nói là: “Những người dũng cảm, có khả năng” và “những người có đức tin, có lòng tịnh tín.” Bằng thuật ngữ ‘nơi có những cái bình,’ các nữ tỳ xách nước được nói đến, vì thế đã nói là: “Hoặc câu chuyện về các nữ tỳ xách nước.”

๒๒๘. โวหาโร วิย เตสํ ตถา โวหารมตฺตํ คเหตฺวา วุตฺตํ ‘‘พฺรหฺมจริยวาเส’’ติ. อกตาติ สเมน, วิสเมน วา เกนจิ เหตุนา น กตา น วิหิตา. กตวิโธ กรณวิธิ นตฺถิ เอเตสนฺติ อกฏวิธา. ปททฺวเยนปิ โลเก เกนจิ เหตุปจฺจเยน เนสํ อนิพฺพตฺตตํ ทสฺเสติ. อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตาติ กสฺสจิ อิทฺธิมโต เจโตวสิปฺปตฺตสฺส เทวสฺส, อิสฺสราทิโน วา อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตา. อนิมฺมาตาติ กสฺสจิ อนิมฺมาปิตา. รูปาทิชนกภาวนฺติ รูปสทฺทาทีนํ ปจฺจยภาวํ, รูปาทโยปิ ปถวิยาทีหิ [Pg.109] อปฺปฏิพทฺธวุตฺติกาติ ตสฺส อธิปฺปาโย. ยถา ปพฺพตกูฏํ เกนจิ อนิพฺพตฺติตํ กสฺสจิ จ อนิพฺพตฺตนกํ, เอวเมเตปีติ อาห ‘‘ปพฺพตกูฏา วิย ฐิตาติ กูฏฏฺฐา’’ติ. ยมิทํ พีชโต องฺกุราทิ ชายตีติ วุจฺจติ, ตํ วิชฺชมานเมว ตโต นิกฺขมติ นาวิชฺชมานํ, อญฺญถา อญฺญโตปิ อญฺญสฺส อุปลทฺธิ สิยาติ อธิปฺปาโย. เอวํ ฐิตาติ เอวํ นิพฺพิการา ฐิตา. อุภเยนปีติ อตฺถทฺวเยนปีติ วทนฺติ. ‘‘กูฏฏฺฐา เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตา’’ติ ปททฺวเยนปิ. เตสํ สตฺตนฺนํ กายานํ. ฐิตตฺตาติ นิพฺพิการาภาเวน ฐิตตฺตา. น จลนฺตีติ วิการํ นาปชฺชนฺติ. วิการาภาวโต หิ เตสํ สตฺตนฺนํ กายานํ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตตา. อนิญฺชนญฺจ อตฺถโต ปกติยา อวฏฺฐานเมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘น วิปริณาเมนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตถา อวิปริณามธมฺมตฺตา เอว เต อญฺญมญฺญํ น พฺยาพาเธนฺติ. สติ หิ วิการํ อาปาเทตพฺพตาย พฺยาพาธกตาปิ สิยา, ตถา อนุคฺคเหตพฺพตาย อนุคฺคาหกตาติ ตทภาวํ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘นาล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

228. Giống như là cách nói thông thường, do đó, sau khi đã nắm lấy ý nghĩa chỉ là cách nói thông thường của các vị ấy, nên được nói là: ‘brahmacariyavāse.’ Akatā có nghĩa là không được tạo ra, không được sắp đặt bởi bất cứ nguyên nhân nào, hoặc là đồng đều hoặc là không đồng đều. Katavidho có nghĩa là không có phương thức tạo tác đối với các pháp ấy nên là akaṭavidhā (không có phương thức tạo tác). Bằng cả hai từ ngữ, câu Pāḷi trình bày về việc không được sanh khởi của các pháp ấy bởi bất cứ nhân duyên nào ở trong đời. Iddhiyāpi na nimmitā có nghĩa là cũng không được tạo ra bởi thần thông của một vị trời nào đó có thần thông, đã đạt được sự thuần thục về tâm, hoặc của vị Phạm thiên v.v... Animmātā có nghĩa là không do ai khiến cho tạo ra. Rūpādijanakabhāvaṃ có nghĩa là trạng thái là nhân sanh của sắc, tiếng, v.v... Ý của vị ấy là sắc v.v... cũng có sự hiện hữu không bị ràng buộc bởi đất v.v... Giống như đỉnh núi không do ai tạo ra và cũng không là vật tạo ra cho bất cứ ai, tương tự như thế, các pháp này cũng vậy. (Vị ấy) nói rằng: “Đứng vững như đỉnh núi nên là kūṭaṭṭhā.” Điều được nói rằng từ hạt giống mà mầm cây v.v... sanh khởi, chính cái đang hiện hữu ấy xuất ra từ đó chứ không phải cái không hiện hữu. Nếu khác đi, sự nhận thức về cái khác từ một cái khác có thể xảy ra, đó là ý nghĩa. Evaṃ ṭhitā có nghĩa là đứng vững như vậy, không biến đổi. Ubhayenapīti, các vị nói rằng có nghĩa là bằng cả hai ý nghĩa. Cũng bằng cả hai từ ngữ: “Kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā.” Của bảy thân ấy. Ṭhitattā có nghĩa là do đứng vững trong trạng thái không biến đổi. Na calanti có nghĩa là không đi đến sự biến đổi. Vì do không có sự biến đổi nên bảy thân ấy có trạng thái đứng vững như cột trụ. Và để trình bày rằng aniñjanaṃ (bất động) theo ý nghĩa thực sự chính là trạng thái tự nhiên, nên được nói là: “na vipariṇāmenti (không biến đổi).” Tương tự như vậy, chính vì có pháp tánh không biến đổi nên chúng không làm hại lẫn nhau. Vì nếu có trạng thái phải chịu sự biến đổi thì cũng có thể có sự làm hại, tương tự, nếu có trạng thái phải được nâng đỡ thì cũng có sự nâng đỡ. Để trình bày về sự không có điều ấy, trong câu Pāḷi đã được nói là: “nālaṃ” v.v...

ปถวี เอว กาเยกเทสตฺตา ปถวีกาโย. หนฺตุํ วา ฆาเตตุํ วา สมตฺโถ นาม นตฺถิ ชีวสตฺตมานํ กายานํ นิจฺจตาย นิพฺพิการภาวโต, เอเตเนว เนสมหนฺตพฺพตา อฆาเตตพฺพตา อตฺถโต วุตฺตาเยวาติ ทฏฺฐพฺพา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สตฺตนฺนํตฺเวว กายาน’’นฺติอาทิ. โสตุํ วา สาเวตุํ วา สมตฺโถ นาม นตฺถีติ ปจฺเจกํ เนสํ สวเนสุ อสมตฺถตฺตา ตเทกเทสาทีสุปิ อสมตฺถตํ ทีเปติ. ยทิ โกจิ หนฺตา นตฺถิ, กถํ สตฺถปฺปหาโรติ อาห ‘‘ยถา มุคฺคราสิอาทีสู’’ติอาทิ. เกวลํ สญฺญามตฺตเมว โหติ, หนนฆาตนาทิ ปน ปรมตฺถโต นตฺเถว กายานํ อวิโกปนียภาวโตติ อธิปฺปาโย. เกวลํ ตกฺกมตฺเตน นิรตฺถกํ ทิฏฺฐึ ทีเปตีติ เอเตน ยสฺมา ตกฺกิกา นิรงฺกุสตาย ปริกปฺปนสฺส ยํ กิญฺจิ อตฺตนา ปริกปฺปิตํ สารโต มญฺญมานา ตเถว อภินิวิสฺส ตกฺกทิฏฺฐิคฺคาหํ คณฺหนฺติ, ตสฺมา น เตสํ ทิฏฺฐิวตฺถุสฺมึ วิญฺญูหิ วิจารณา กตฺตพฺพาติ ทสฺเสติ. เกจีติ สารสมาสาจริยา. ปญฺจินฺทฺริยวเสนาติ ปญฺจรูปินฺทฺริยวเสน. กมฺมนฺติ ลทฺธิ กมฺมภาเวน สุปากฏตฺตา. อวงฺกกถาตารณาทิกา ทฺวาสฏฺฐิ ปฏิปทา. เอกสฺมึ กปฺเปติ เอกสฺมึ มหากปฺเป.

Chính đất là địa thân do là một phần của thân. Không có ai được gọi là có khả năng đâm chém hoặc giết hại, do các thân của chúng sanh là thường còn, là trạng thái không biến đổi. Cần phải được hiểu rằng chính do điều này, việc không thể bị đâm chém, việc không thể bị giết hại của các pháp ấy thực sự đã được nói đến theo ý nghĩa. Vì đã được nói như vầy: “sattannaṃtveva kāyānaṃ” v.v... Không có ai được gọi là có khả năng nghe hoặc làm cho nghe. Câu Pāḷi cho thấy sự không có khả năng ngay cả ở trong một phần của các pháp ấy v.v... do sự không có khả năng trong việc nghe của mỗi pháp riêng biệt. Nếu không có người giết, làm thế nào có sự tấn công bằng binh khí? (Vị ấy) nói rằng: “yathā muggarāsiādīsū” v.v... Chỉ đơn thuần là sự tưởng tri mà thôi. Còn việc đâm chém, giết hại v.v... theo ý nghĩa chân đế thì không có, do các thân có trạng thái không thể bị xâm phạm, đó là ý nghĩa. Bằng điều này, câu Pāḷi cho thấy rằng (vị ấy) trình bày tà kiến vô ích chỉ bằng sự suy luận. Bởi vì các nhà suy luận, do sự không kiềm chế của việc tưởng tượng, xem bất cứ điều gì do mình tưởng tượng ra là cốt lõi, rồi chấp thủ vào đó và nắm giữ sự cố chấp về tà kiến suy luận. Do đó, đối tượng của tà kiến của họ không nên được các bậc trí xem xét. Keci có nghĩa là các vị Luận sư Sārasamāsa. Pañcindriyavasena có nghĩa là theo phương diện năm sắc căn. Kammaṃ có nghĩa là chủ thuyết, do rất rõ ràng về phương diện là nghiệp. Sáu mươi hai pháp hành, bắt đầu với việc vượt qua lời nói quanh co. Ekasmiṃ kappe có nghĩa là trong một đại kiếp.

ปุริสภูมิโยติ [Pg.110] ปธานปุคฺคเลน นิทฺเทโส, อิตฺถีนมฺเปตา ภูมิโย อิจฺฉนฺเตว. ภิกฺขุ จ ปนฺนโกติอาทิ เตสํ ปาฬิเยว. ตตฺถ ปนฺนโกติ ภิกฺขาย วิจรณโกติ วทนฺติ, เตสํ วา ปฏิปตฺตึ ปฏิปนฺนโก. ชิโนติ ชิณฺโณ, ชราวเสน นิหีนธาตุโกติ วทนฺติ, อตฺตโน วา ปฏิปตฺติยา ปฏิปกฺขํ ชินิตฺวา ฐิโต. โส กิร ตถาภูโต กสฺสจิปิ ธมฺมํ น กเถติ, เตนาห ‘‘น กิญฺจิ อาหา’’ติ. อลาภินฺติ ‘‘โส น กุมฺภิมุขา ปฏิคฺคณฺหตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๓๙๔) นเยน วุตฺตอลาภเหตุสมาโยเคน อลาภึ. ตโต เอว ชิฆจฺฉาทุพฺพลปเรตตาย สยนปรายณํ สมณํ ปนฺนภูมีติ วทติ.

Purisabhūmiyo: Là sự chỉ định về hạng người chủ chốt, các vị ấy cũng mong muốn các quả vị này cho cả những người nữ. Bhikkhu ca pannako v.v... chính là câu Pāḷi của các vị ấy. Ở đây, pannako, các vị nói rằng có nghĩa là người đi khất thực, hoặc là người đã thực hành theo pháp hành của các vị ấy. Jino có nghĩa là jiṇṇo (già yếu). Các vị nói rằng có nghĩa là người có các uẩn bị suy yếu do sự già nua, hoặc là người đứng vững sau khi đã chiến thắng đối phương của pháp hành của mình. Vị ấy, được cho là như vậy, không nói pháp cho bất cứ ai, do đó (vị ấy) nói rằng: “na kiñci āha.” Alābhiṃ: Là người không có vật thí, do sự kết hợp của các nguyên nhân không có vật thí đã được nói theo phương thức: “so na kumbhimukhā paṭiggaṇhatī” v.v... (vị ấy không nhận từ miệng nồi). Chính do đó, (vị ấy) gọi vị Sa-môn có khuynh hướng nằm nghỉ do bị sự đói khát và yếu ớt chi phối là pannabhūmi.

อาชีววุตฺติสตานีติ สตฺตานํ อาชีวภูตานิ ชีวิกาวุตฺติสตานิ. ปสุคฺคหเณน เอฬกชาติ คหิตา, มิคคฺคหเณน รุรุควยาทิสพฺพมิคชาติ. พหู เทวาติ จาตุมหาราชิกาทิพฺรหฺมกายิกาทิวเสน เนสํ อนฺตรเภทวเสน พหู เทวา. ตตฺถ จาตุมหาราชิกานํ เอกจฺโจ อนฺตรเภโท ‘‘มหาสมยสุตฺเตน’’ (ที. นิ. ๒.๓๓๑ อาทโย) ทีเปตพฺโพ. มานุสาปิ อนนฺตาติ ทีปเทสกุลวํสาชีวาทิวิภาควเสน มานุสาปิ อนนฺตเภทา. ปิสาจา เอว เปสาจา, เต อปรเปตาทโย มหนฺตา เวทิตพฺพา.

Ājīvavuttisatāni có nghĩa là hàng trăm cách sinh sống đã trở thành phương tiện sinh nhai của chúng sanh. Do việc dùng từ pasu, loài dê đã được đề cập đến; do việc dùng từ miga, tất cả loài thú như là nai ruru, trâu rừng v.v... (đã được đề cập đến). Bahū devā có nghĩa là nhiều vị trời, theo phương diện các vị trời ở cõi Tứ Đại Thiên Vương v.v... cho đến cõi Phạm Thiên v.v..., theo phương diện sự phân loại nội bộ của các vị ấy. Ở đây, một sự phân loại nội bộ nào đó của các vị trời ở cõi Tứ Đại Thiên Vương cần được giải thích bởi “bài kinh Mahāsamaya.” Mānusāpi anantā có nghĩa là loài người cũng có vô số sự phân loại theo phương diện châu lục, xứ sở, dòng dõi, gia tộc, nghề nghiệp v.v... Pisācā chính là pesācā, các loài ấy cần được biết là các loài ngạ quỷ to lớn khác v.v...

ฉทฺทนฺตทหมนฺทากินิโย กุฬีรมุจลินฺทนาเมน วทติ. คณฺฐิกาติ ปพฺพคณฺฐิกา. ปณฺฑิโตปิ…เป… อุทฺธํ น คจฺฉติ, กสฺมา? สตฺตานํ สํสรณกาลสฺส นิยตภาวโต.

(Vị ấy) nói về các hồ Chaddanta, Daha, Mandākini bằng tên gọi Kuḷīra và Mucalinda. Gaṇṭhikā có nghĩa là đốt tre. Ngay cả người trí... (v.v.)... cũng không đi lên trên. Tại sao? Do vì thời gian luân hồi của chúng sanh có sự nhất định.

อปริปกฺกํ สํสรณนิมิตฺตํ สีลาทินา ปริปาเจติ นาม สีฆํเยว วิสุทฺธิปฺปตฺติยา. ปริปกฺกํ ผุสฺส ผุสฺส ปตฺวา ปตฺวา ปริปกฺกภาวาปาทเนน พฺยนฺตึ กโรติ นาม. สุตฺตคุเฬติ สุตฺตวฏฺฏิยํ. นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลตีติ อุปมาย สตฺตานํ สํสาโร อนุกฺกเมน ขียเตว, น ตสฺส วทฺธีติ ทสฺเสติ ปริจฺฉินฺนรูปตฺตา.

Được gọi là làm cho chín muồi tướng luân hồi chưa chín muồi bằng giới v.v... là vì sự chứng đạt thanh tịnh một cách nhanh chóng. Được gọi là làm cho chấm dứt bằng việc làm cho thành tựu trạng thái chín muồi, sau khi đã tiếp xúc, sau khi đã chứng đạt (tướng luân hồi) đã chín muồi. Suttaguḷe có nghĩa là ở trong cuộn chỉ. Bằng ví dụ: “khi được tháo ra thì sẽ hết,” câu Pāḷi cho thấy rằng sự luân hồi của chúng sanh tuần tự bị tiêu diệt chứ không có sự tăng trưởng của nó, do có hình thể bị giới hạn.

๒๒๙. นิยติวาเท ปกฺขิปนฺโตติ สพฺพญฺญุตํ ปฏิชานิตฺวาปิ ปเทสญฺญุตาย อสมฺปายมาโน ตตฺถ อตฺตโน อญฺญาณกิริยํ ปริหริตุํ อสกฺโกนฺโต จ ‘‘เอวเมสา นิยตี’’ติ นิยติวาเท ปกฺขิปนฺโต.

229. "Đặt vào trong định mệnh luận" có nghĩa là: Mặc dù tự nhận là bậc toàn tri, nhưng không thành công trong việc biết từng phần, và không thể che giấu được hành động không biết của mình ở đó, nên (vị ấy) đặt (vấn đề) vào trong định mệnh luận rằng: "Đây là định mệnh như vậy."

๒๓๐. ธมฺมกถาย [Pg.111] อปสฺสยภูโต อนุสฺสโว เอตสฺส อตฺถีติ อนุสฺสวี, เตเนวสฺส อปสฺสยวาทํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุสฺสวนิสฺสิโต’’ติ อาห. สวนํ สจฺจโตติ ยํ กิญฺจิ อนุสฺสวํ, ตํ สวนํ สจฺจนฺติ คเหตฺวา ฐิโต. ปิฏกสมฺปทายาติ คนฺถสมฺปาทเนน, ตาทิสํ คนฺถํ ปคุณํ วาจุคฺคตํ กตฺวา ตํ นิสฺสาย ธมฺมํ กเถติ. เตนาห ‘‘วคฺคปณฺณาสกายา’’ติอาทิ.

230. Vị ấy có sự truyền thừa mà không phải là chỗ nương tựa cho pháp thoại, nên gọi là người theo truyền thừa. Chính vì thế, để chỉ ra chủ thuyết không phải là chỗ nương tựa của vị ấy, (kinh) đã nói: "nương tựa vào truyền thừa". "Sự nghe là chân lý" có nghĩa là: Bất cứ điều gì được truyền thừa, vị ấy chấp giữ rằng sự nghe đó là chân lý. "Bằng sự kế thừa tạng điển" có nghĩa là bằng sự truyền trao kinh sách. Sau khi làm cho kinh sách như vậy trở nên thuần thục, thuộc lòng, vị ấy nương vào đó mà thuyết pháp. Do đó, (kinh) đã nói: "bằng phẩm, bằng năm mươi..." v.v...

๒๓๒. มนฺทปญฺโญติ ปริตฺตปญฺโญ. โมมูโหติ สมฺมุยฺหโก. ‘‘เอวนฺติปิ เม โน’’ติอาทินา วิวิโธ นานปฺปกาโร เขโป วาจาย ปรวาทานํ ขีปนํ วาจาวิกฺเขโป, ตํ วาจาวิกฺเขปํ, น มรติ น ปจฺฉิชฺชติ ยถาวุตฺโต วาทวิกฺเขโป เอตายาติ อมรา, ตตฺถ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ อมราวิกฺเขโป, ตํ อมราวิกฺเขปํ. อปริยนฺตวิกฺเขปนฺติ ‘‘เอวมฺปิ เม โน’’ติอาทินา ปุจฺฉิตสฺส อปริโยสาปนวเสน วิกฺเขปํ. อิโต จิโต จ สนฺธาวติ เอกสฺมึ สภาเว อนวฏฺฐานโต. คาหํ น อุปคจฺฉตีติ มิจฺฉาคาหตาย อุตฺตรวิธานาย ปุริมปกฺขํ ฐเปตฺวา คาหํ น อุปคจฺฉติ. อมราสทิสาย อมราย วิกฺเขโปติ อมราวิกฺเขโป.

232. "Trí tuệ chậm lụt" là người có trí tuệ nhỏ hẹp. "Ngu si" là người mê muội. Bằng (cách nói) "Đối với tôi, như vậy cũng không phải" v.v..., sự lảng tránh đa dạng, nhiều loại, sự bác bỏ luận thuyết của người khác bằng lời nói là sự ngụy biện bằng lời nói, (chỉ) sự ngụy biện bằng lời nói ấy. Sự ngụy biện trong luận thuyết đã được nói đến không chết, không bị cắt đứt bởi (tà kiến) này, nên gọi là bất tử. Tà kiến diễn ra ở đó là ngụy biện bất tử, (chỉ) sự ngụy biện bất tử ấy. "Sự ngụy biện vô tận" là sự lảng tránh bằng cách không kết thúc vấn đề được hỏi qua (cách nói) "Đối với tôi, như vậy cũng không phải" v.v... (Vị ấy) chạy qua chạy lại đây đó vì không đứng vững trên một thực tại nào. "Không đi đến sự chấp thủ" có nghĩa là: vì sự chấp thủ sai lầm, vì sự trả lời sau này, vị ấy đặt vế trước sang một bên và không đi đến sự chấp thủ. Sự ngụy biện bất tử, tương tự như con lươn, là ngụy biện bất tử (ngụy biện như lươn).

อิทํ กุสลนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท ปการตฺโถ, อิมินา ปกาเรนาติ อตฺโถ. อมราวิกฺเขปิโก ยถา กุสเล, เอวํ อญฺญสฺมึ ยํ กิญฺจิ เกนจิ ปุจฺฉิตํ อตฺถํ อตฺตโน อรุจฺจนตาย ‘‘เอวนฺติปิ เม โน’’ติอาทินา ตตฺถ ตตฺถ วิกฺเขปญฺเญว อาปชฺชติ, ตสฺมา ‘‘เอวนฺติปิ เม โน’’ติอาทิ ตตฺถ ตตฺถ ปุจฺฉิตาการปฏิเสธนวเสน วิกฺขิปนาการทสฺสนํ. นนุ เจตฺถ วิกฺเขปวาทิโน วิกฺเขปปกฺขสฺส อนนุชานนํ วิกฺเขปปกฺเข อวฏฺฐานํ ยุตฺตนฺติ? น, ตตฺถาปิ ตสฺส สมฺมูฬฺหสฺส ปฏิกฺเขปวเสเนว วิกฺเขปวาทสฺส ปวตฺตนโต. เตน วุตฺตํ ‘‘โน’’ติ. ตถา หิ สญฺจโย เพลฏฺฐปุตฺโต รญฺญา อชาตสตฺตุนา สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ ปรโลกตฺติกาทีนํ ปฏิเสธนมุเขน วิกฺเขปํ พฺยากาสิ.

Ở đây, trong câu "Đây là thiện", từ "iti" (như vậy) có nghĩa là loại, nghĩa là "bằng cách này". Người ngụy biện bất tử, cũng như đối với điều thiện, cũng vậy đối với điều khác, bất cứ vấn đề gì được ai đó hỏi, do không thích, vị ấy chỉ đi đến sự lảng tránh ở chỗ này chỗ kia bằng (cách nói) "Đối với tôi, như vậy cũng không phải" v.v... Do đó, (cách nói) "Đối với tôi, như vậy cũng không phải" v.v... là sự trình bày cách thức lảng tránh bằng cách phủ nhận hình thức được hỏi ở chỗ này chỗ kia. Phải chăng ở đây, việc người theo chủ thuyết ngụy biện không thừa nhận vế ngụy biện lại là sự đứng vững trong vế ngụy biện? Không phải vậy, vì ngay cả ở đó, chủ thuyết ngụy biện của người mê muội ấy vẫn diễn ra chính bằng cách bác bỏ. Do đó, đã nói là "không". Thật vậy, Sañjaya Belaṭṭhaputta, khi được vua Ajātasattu hỏi về quả vị Sa-môn hiện tại, đã giải thích một cách lảng tránh bằng cách phủ nhận thế giới bên kia v.v...

เอตฺถาห – ‘‘นนุ จายํ สพฺโพปิ อมราวิกฺเขปิโก กุสลาทโย ธมฺเม ปรโลกตฺติกาทีนิ จ ยถาภูตํ อนวพุชฺฌมาโน ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน ปุจฺฉาย วิกฺเขปมตฺตํ อาปชฺชติ, ตสฺส กถํ ทิฏฺฐิคตภาโว. น หิ อวตฺตุกามสฺส วิย ปุจฺฉิตมตฺถํ อชานนฺตสฺส วิกฺเขปกรณมตฺเตน [Pg.112] ตสฺส ทิฏฺฐิคติกตา ยุตฺตา’’ติ? วุจฺจเต – น เหว โข ปุจฺฉาย วิกฺเขปกรณมตฺเตน ตสฺส ทิฏฺฐิคติกตา, อถ โข มิจฺฉาภินิเวสวเสน. สสฺสตาภินิเวเสน มิจฺฉาภินิวิฏฺโฐเยว หิ ปุคฺคโล มนฺทพุทฺธิตาย กุสลาทิธมฺเม ปรโลกตฺติกาทีนิ จ ยาถาวโต อปฺปฏิปชฺชมาโน อตฺตนา อวิญฺญาตสฺส อตฺถสฺส ปรํ วิญฺญาเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย มุสาวาทภเยน จ วิกฺเขปํ อาปชฺชตีติ. อถ วา ปุญฺญปาปานํ ตพฺพิปากานญฺจ อนวโพเธน อสทฺทหเนน จ ตพฺพิสยาย ปุจฺฉาย วิกฺเขปกรณํเยว สุนฺทรนฺติ ขนฺตึ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อภินิวิสนฺตสฺส อุปฺปนฺนา วิสุํเยว สา เอกา ทิฏฺฐิ สตฺตภงฺคทิฏฺฐิ วิยาติ ทฏฺฐพฺพา, อินฺทฺริยพทฺธโต จ ตติยฏฺฐานภาเว ทสฺสิโต.

Ở đây, có người nói: "Phải chăng tất cả những người ngụy biện bất tử này, do không hiểu đúng như thật các pháp thiện v.v... và thế giới bên kia v.v..., khi được hỏi các câu hỏi ở chỗ này chỗ kia, chỉ đi đến sự lảng tránh câu hỏi, làm sao người ấy có thể có tà kiến? Thật không hợp lý khi cho rằng người ấy có tà kiến chỉ vì lảng tránh, giống như người không muốn nói hoặc người không biết vấn đề được hỏi." Được trả lời rằng: Người ấy có tà kiến không phải chỉ vì lảng tránh câu hỏi, mà là do sự cố chấp sai lầm. Thật vậy, một người đã cố chấp sai lầm với sự cố chấp vào thường kiến, do trí tuệ chậm lụt, không hiểu đúng như thật các pháp thiện v.v... và thế giới bên kia v.v..., và do không thể làm cho người khác hiểu được vấn đề mà chính mình không biết, và do sợ nói dối, nên đi đến sự lảng tránh. Hoặc là, do không hiểu và không tin vào phước, tội và quả báo của chúng, người ấy phát sinh sự kham nhẫn và khuynh hướng rằng việc lảng tránh câu hỏi về chủ đề đó là tốt, và khi cố chấp, một tà kiến riêng biệt đã phát sinh, cần được hiểu là giống như tà kiến bảy đoạn. Và do sự ràng buộc bởi các căn, nó được chỉ ra là trường hợp thứ ba.

๒๓๔. สนฺนิธิการกํ กาเมติ เอตฺถ อนินฺทฺริยพทฺธานิ อธิปฺเปตานีติ ติลตณฺฑุลาทิคฺคหณํ, ตสฺส โลกสฺส อปฺปสาทปริหารตฺถํ กทาจิ ตณฺฑุลนาฬิอาทิสงฺคหณกรณํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ติลตณฺฑุลาทโย ปญฺญายนฺตี’’ติ.

234. Ở đây, trong câu "mong muốn việc tích trữ", việc đề cập đến mè, gạo v.v... là ngụ ý đến những thứ không gắn liền với các căn. Để tránh sự bất tín của thế gian đối với vị ấy, (câu) "mè, gạo v.v... được thấy rõ" được nói liên quan đến việc đôi khi thu nhận một đấu gạo v.v...

๒๓๖. อาชีวกา มตา นามาติ อิเม อาชีวกา สพฺพโส สมฺมาปฏิปตฺติรหิตา มิจฺฉา เอว จ ปฏิปชฺชมานา อธิสีลสงฺขาตสฺส สีลชีวิตสฺส อภาเวน มตา นาม. ปุตฺตมตาติ มตปุตฺตา. สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยวาโส อตฺถีติ สมณํ เอว โคตมํ ปริสุทฺโธ สุปริปุณฺโณ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยาวโห พฺรหฺมจริยวาโส อตฺถิ. เอเตเนตฺถ ธมฺมสุธมฺมตาทิทีปเนน พุทฺธสุพุทฺธตญฺจ ทีเปติ, อญฺญตฺถ นตฺถีติ อิมินา พาหิรเกสุ ตสฺส อภาวํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

236. "Các Ājīvaka được gọi là đã chết" có nghĩa là: những Ājīvaka này hoàn toàn không có sự thực hành chân chánh và chỉ thực hành sai lầm, do không có đời sống giới hạnh được gọi là tăng thượng giới, nên được gọi là đã chết. "Người có con đã chết" là người có con đã chết. "Ở Sa-môn Gotama có đời sống phạm hạnh" có nghĩa là: chính ở Sa-môn Gotama có đời sống phạm hạnh thanh tịnh, hoàn hảo, phù hợp, đưa đến sự đoạn tận khổ một cách chân chánh. Bằng cách làm sáng tỏ tính chất tốt đẹp của Pháp v.v... ở đây, (kinh) cũng làm sáng tỏ sự giác ngộ tốt đẹp của Đức Phật. Bằng (câu) "không có ở nơi khác", (kinh) (chỉ ra) sự không có điều đó ở các ngoại đạo. Phần còn lại thì dễ hiểu.

สนฺทกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần làm sáng tỏ những ý nghĩa ẩn sâu của sớ giải kinh Sandaka đã hoàn tất.

๗. มหาสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนา

7. Sớ giải kinh Đại Sakuludāyi.

๒๓๗. อภิญฺญาตาติ เอทิโส เอทิโส จาติ อภิลกฺขณวเสน ญาตา. อปฺปสทฺทสฺส วินีโต, อปฺปสทฺทตาย มนฺทภาณิตาย วินีโตติ จ อปฺปสทฺทวินีโตติ วุจฺจมาเน อญฺเญน วินีตภาโว ทีปิโต โหติ, ภควา ปน สยมฺภุญาเณน สยเมว วินีโต. ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘อปฺปสทฺทวินีโต’’ติ น วุตฺตํ. เตนาห ‘‘น หิ ภควา อญฺเญน วินีโต’’ติ.

237. "Nổi tiếng" có nghĩa là được biết đến qua các đặc điểm như "vị này là như thế này, như thế này". Khi nói "được huấn luyện trong sự ít tiếng ồn", có nghĩa là được huấn luyện trong sự ít tiếng ồn, trong sự nói năng nhỏ nhẹ, thì tình trạng được huấn luyện bởi người khác được chỉ ra. Nhưng Đức Thế Tôn đã tự mình được huấn luyện bằng trí tuệ tự chứng. Do đó, trong Pāli, không nói là "được huấn luyện trong sự ít tiếng ồn". Do đó, (chú giải) nói: "Vì Đức Thế Tôn không được huấn luyện bởi người khác".

๒๓๘. หิยฺโยทิวสํ [Pg.113] อุปาทาย ตโต อาสนฺนานิ กติปยานิ ทิวสานิ ปุริมานิ นาม โหนฺติ, ปุริมานีติ จ ปุพฺพกานิ, อตีตานีติ อตฺโถ. ตโต ปรนฺติ ยถา วุตฺตอตีตทิวสโต อนนฺตรํ ปรํ ปุริมตรํ อติสเยน ปุริมตฺตา. อิติ อิเมสุ ทฺวีสุ ปวตฺติโต ยถากฺกมํ ปุริมปุริมตรภาโว, เอวํ สนฺเตปิ ยเทตฺถ ‘‘ปุริมตร’’นฺติ วุตฺตํ, ตโต ปภุติ ยํ ยํ โอรํ, ตํ ตํ ปรํ, ยํ ยํ ปรํ, ตํ ตํ ‘‘ปุริมตร’’นฺติ วุตฺตํ โหติ. กุตูหลยุตฺตา สาลา กุตูหลสาลา ยถา ‘‘อาชญฺญรโถ’’ติ. อิเม ทสฺสนาทโย.

238. Kể từ ngày hôm qua, một vài ngày gần đó được gọi là những ngày trước. Và `purimāni` là những cái trước, có nghĩa là đã qua. Sau đó, ngay sau ngày đã qua được nói đến là (ngày) sau, (ngày) trước hơn do tính chất trước một cách vượt trội. Như vậy, trong hai trường hợp này, tình trạng trước và trước hơn đã diễn ra theo thứ tự. Mặc dù là như vậy, điều được nói ở đây là ‘trước hơn’, kể từ đó, cái nào gần hơn, cái đó là sau; cái nào xa hơn, cái đó được gọi là ‘trước hơn’. Sảnh đường được trang bị sự hiếu kỳ là `kutūhalasālā`, giống như ‘cỗ xe ngựa thuần chủng’. Đây là những (sự) thấy v.v...

อยถาภูตคุเณหีติ อยถาภูตํ มิจฺฉาทีปิตอตฺถมตฺเตเนว อุคฺโฆสิตคุเณหิ สมุคฺคโต โฆสิโต. ตรนฺติ อติกฺกมนฺติ เอเตนาติ ติตฺถํ, อคฺคมคฺโค. ทิฏฺฐิคติกมคฺโค ปน อยถาภูโตปิ เตสํ ตถา วิตรณํ อุปาทาย ติตฺถนฺติ โวหรียตีติ ตํ กโรนฺตา ติตฺถกรา. โอสรตีติ ปวิสติ.

Bằng những phẩm chất không như thật có nghĩa là: được loan truyền, được công bố bằng những phẩm chất được rêu rao chỉ bằng ý nghĩa được soi sáng một cách sai lầm, không như thật. Người ta vượt qua, người ta đi qua bằng cái này, vì thế (gọi là) bến đò, là con đường tối thượng. Nhưng con đường của tà kiến, mặc dù không như thật, do sự vượt qua của họ như vậy, nó được gọi là bến đò, nên những người tạo ra nó là các đạo sư ngoại đạo. `Osarati` là đi vào.

๒๓๙. สหิตนฺติ ปุพฺพาปราวิรุทฺธํ. น กิญฺจิ ชาตนฺติ ปฏิญฺญาโทสเหตุโทสอุทาหรณโทสทุฏฺฐโทสตาย น กิญฺจิ ชาตํ. เตนาห ‘‘อาโรปิโต เต วาโท’’ติ. วทนฺติ เตน ปริภาสนฺตีติ วาโท โทโส. สภาวกฺโกเสนาติ สภาวโต ปวตฺตโกฏฺฐาเสน.

239. `Sahitaṃ` là không mâu thuẫn trước sau. Không có gì phát sinh có nghĩa là: do lỗi bị hư hỏng bởi lỗi về luận đề, lỗi về nhân, và lỗi về ví dụ, nên không có gì phát sinh. Do đó, ngài nói: ‘Luận điểm của ông đã bị áp đặt’. Người ta nói, người ta khiển trách bằng điều đó, vì thế `vādo` là lỗi lầm. `Sabhāvakkosena` là bằng phần diễn ra theo tự tánh.

๒๔๐. ปีเฬยฺยาติ มธุภณฺเฑน สห ภาชเน ปีเฬตฺวา ทเทยฺย. สพฺรหฺมจารีหิ สมฺปโยเชตฺวาติ สหธมฺมิเกหิ วิเหฐนปโยคํ กตฺวา, เตนาห ‘‘วิวาทํ กตฺวา’’ติ.

240. `Pīḷeyyāti` là nên ép trong vật chứa cùng với tàng ong rồi cho. Gây gổ với các vị đồng phạm hạnh có nghĩa là đã thực hiện hành vi phiền nhiễu đối với các vị đồng pháp, do đó, ngài nói ‘đã tranh cãi’.

๒๔๑. อิตรีตเรนาติ ปณีตโต อิตเรน. เตนาห ‘‘ลามกลามเกนา’’ติ.

241. `Itarītarena` là bằng cái khác với cái cao quý. Do đó, ngài nói ‘bằng cái thấp kém, tầm thường’.

๒๔๒. ภตฺตโกสเกนาติ โกสกภตฺเตน, ขุทฺทกสราวภตฺตเกนาติ อตฺโถ. เพลุวมตฺตภตฺตาหาราติ พิลฺลปมาณภตฺตโภชนา. โอฏฺฐวฏฺฏิยาติ มุขวฏฺฏิยา. สพฺพากาเรเนวาติ สพฺพปฺปกาเรเนว. อนปฺปาหาโรติ น วตฺตพฺโพ กทาจิ อปฺปาหาโรติ กตฺวา. ตตฺถ อติวิย อญฺเญหิ อวิสยฺหํ อปฺปาหารตํ ภควโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปธานภูมิย’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. มยาติ นิสฺสกฺกวจนํ. วิเสสตราติ เตน ธมฺเมน วิเสสวนฺตตรา.

242. `Bhattakosakena` là bằng vật thực trong hộp, có nghĩa là bằng vật thực trong cái đĩa nhỏ. Ăn vật thực chỉ bằng quả bilva là việc ăn vật thực có số lượng bằng quả bilva. `Oṭṭhavaṭṭiyā` là bằng vành môi. `Sabbākāreneva` là bằng tất cả mọi cách. `Anappāhāro` không nên được nói là đôi khi ăn ít. Ở đó, để chỉ ra tình trạng ăn ít của Đức Thế Tôn, điều mà những người khác không thể chịu đựng nổi, (cụm từ) ‘trong giai đoạn tinh cần’ v.v... đã được nói đến. `Mayā` là lời nói không có tác nhân. `Visesatarā` là đặc biệt hơn do pháp ấy.

วตสมาทานวเสเนว [Pg.114] ปํสุกูลํ ธาเรนฺตีติ ปํสุกูลิกาติ อาห – ‘‘สมาทินฺนปํสุกูลิกงฺคา’’ติ, สทฺทตฺโถ ปน ‘‘วิสุทฺธิมคฺเค’’ (วิสุทฺธิ. ๑.๒๔) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. ปิณฺฑปาติกา สปทานจาริโนติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ตตฺถ สตฺเถน ฉินฺทิตตฺตา สตฺถลูขานิ. ยํ ยํ สปฺปายํ, ตสฺเสว คหณํ อุจฺจินนฺติ อาห ‘‘อุจฺจินิตฺวา…เป… ถิรฏฺฐานเมว คเหตฺวา’’ติ. อลาพุโลมสานีติ อลาพุโลมานิ วิย สุขุมตรานิ จีวรสุตฺตํสูนิ เอเตสํ สนฺตีติ อลาพุโลมสานิ. ปาติตสาณปํสุกูลนฺติ กเฬวเรน สทฺธึ ฉฑฺฑิตสาณมยํ ปํสุกูลํ, ยํ ตุมฺพมตฺเต ปุฬเว โอธุนิตฺวา สตฺถา คณฺหิ.

Ngài nói `paṃsukūlika` vì họ mặc y phấn tảo chỉ do việc thọ trì hạnh đầu đà – ‘những người có hạnh phấn tảo đã được thọ trì’, nhưng ý nghĩa của từ ngữ nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong ‘Thanh Tịnh Đạo’. Trong các trường hợp như `piṇḍapātika`, `sapadānacārin` v.v... cũng theo phương pháp này. Thô xấu do dao vì đã bị cắt bởi dao ở chỗ này chỗ kia. Ngài nói họ lượm lặt là việc lấy chính cái nào thích hợp: ‘sau khi lượm lặt... chỉ lấy chỗ chắc chắn’. `Alābulomasāni` có nghĩa là: những sợi chỉ của y phục rất mịn màng như lông quả bầu thuộc về chúng, vì thế (gọi là) `alābulomasāni`. Y phấn tảo bằng vải gai đã bị vứt bỏ là y phấn tảo làm bằng vải gai đã bị vứt bỏ cùng với tử thi, cái mà Bậc Đạo Sư đã giũ sạch giòi bọ chỉ bằng quả bầu rồi nhận lấy.

‘‘ยถาปิ ภมโร ปุปฺผ’’นฺติอาทินา (ธ. ป. ๔๙) วุตฺตํ มธุกรภิกฺขาจารวตํ ‘‘ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชา’’ติ (มหาว. ๗๓, ๑๒๘) วจนโต ภิกฺขูนํ ปกติภูตํ วตนฺติ วุตฺตํ ‘‘อุญฺฉาสเก วเต รตา’’ติ. วต-สทฺโท เจตฺถ ปกติวตสงฺขาตํ สกวตํ วทติ. เตนาห ‘‘อุญฺฉาจริยสงฺขาเต ภิกฺขูนํ ปกติวเต’’ติ. อุจฺจนีจฆรทฺวารฏฺฐายิโนติ มหนฺตขุทฺทกเคหานํ พหิทฺวารโกฏฺฐกฏฺฐายิโน. กพรมิสฺสกํ ภตฺตํ สํหริตฺวาติ กณาชกมิสฺสกํ ภตฺตํ สมฺปิณฺฑิตฺวา. อุมฺมารโต ปฏฺฐายาติ ฆรุมฺมารโต ปฏฺฐาย.

Hạnh khất thực của con ong được nói đến qua (câu kệ) ‘Như con ong (hút mật) hoa’ v.v..., và theo (lời dạy) ‘đời sống xuất gia nương vào việc ăn vật thực khất thực từng miếng’, hạnh đã trở thành bản chất của các vị tỳ khưu được nói là ‘hoan hỷ trong hạnh lượm lặt’. Ở đây, từ `vata` nói lên hạnh riêng được gọi là hạnh tự nhiên. Do đó, ngài nói ‘trong hạnh tự nhiên của các vị tỳ khưu được gọi là hạnh lượm lặt’. Đứng ở cửa nhà cao thấp là những người đứng ở cổng ngoài của các ngôi nhà lớn nhỏ. Sau khi thu gom vật thực tạp nhạp là sau khi vo tròn vật thực trộn lẫn tấm cám. Kể từ ngưỡng cửa là kể từ ngưỡng cửa nhà.

จีวรานุคฺคหตฺถนฺติ จีวรานุรกฺขณตฺถํ. เอตฺถ จ ยสฺมา พุทฺธา นาม สเทวเก โลเก อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ, สา จสฺส ปุญฺญกฺเขตฺตตา ปรมุกฺกํสคตา, ตสฺมา สตฺตานํ ตาทิสํ อุปการํ อาจิกฺขิตฺวา เต จ อนุคฺคณฺหนฺตา คหปติจีวรํ สาทิยนฺติ, จตุปจฺจยสนฺโตเส ปน เน ปรมุกฺกํสคตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

`Cīvarānuggahatthaṃ` là vì mục đích bảo vệ y. Và ở đây, vì rằng các vị Phật là ruộng phước vô thượng trong thế gian cùng với chư thiên, và tình trạng ruộng phước ấy của ngài đã đạt đến mức tối thượng, do đó, sau khi chỉ dạy sự hỗ trợ như vậy cho chúng sinh và trong khi tế độ họ, các ngài chấp nhận y của gia chủ. Nhưng nên hiểu rằng sự tri túc của các ngài đối với bốn món vật dụng đã đạt đến mức tối thượng.

๒๔๔. สปฺปจฺจยนฺติ สเหตุกํ สการณํ หุตฺวา ธมฺมํ เทเสตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. โจทโก ปน อธิปฺปายํ อชานนฺโต ‘‘กึ ปนา’’ติอาทิมาห. อิตโร ‘‘โน น เทเสตี’’ติอาทินา อธิปฺปายํ วิวรติ. นิทานนฺติ เจตฺถ ญาปกํ อุปฺปตฺติการณํ อธิปฺเปตํ, ตญฺจ ตสฺส ตสฺส อนุปฺปตฺติยุตฺตสฺส อตฺถสฺส ปฏิปกฺขหรณโต ‘‘สปฺปาฏิหาริย’’นฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ปุริมสฺเสเวตํ เววจน’’นฺติ. ราคาทีนํ วา ปฏิหรณํ ปฏิหาริยํ, ตเทว ปาฏิหาริยํ, สห ปาฏิหาริเยนาติ สปฺปาฏิหาริยํ. ราคาทิปฏิเสธวเสเนว หิ สตฺถา ธมฺมํ เทเสติ.

244. `Sappaccayaṃ` có nghĩa ở đây là ngài thuyết pháp có nhân có duyên. Nhưng người chất vấn, không biết ý định, đã nói ‘Vậy thì sao?’ v.v... Vị kia giải thích ý định bằng (câu) ‘Không phải là không thuyết’ v.v... Ở đây, `nidānaṃ` được hiểu là nguyên nhân phát sinh, là cái làm cho biết; và vì nó loại bỏ đối nghịch của từng ý nghĩa thích hợp chưa phát sinh, nên được gọi là `sappāṭihāriyaṃ`, ngài nói ‘đây là từ đồng nghĩa của cái trước’. Hoặc sự loại trừ tham ái v.v... là `paṭihāriyaṃ`, chính điều đó là `pāṭihāriyaṃ`, cùng với `pāṭihāriyaṃ` là `sappāṭihāriyaṃ`. Vì rằng Bậc Đạo Sư thuyết pháp chính là do việc ngăn chặn tham ái v.v...

๒๔๕. ตสฺส [Pg.115] ตสฺส ปญฺหสฺสาติ ยํ ยํ ปญฺหํ ปโร อภิสงฺขริตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉติ, ตสฺส ตสฺส ปญฺหสฺส. อุปริ อาคมนวาทปถนฺติ วิสฺสชฺชเน กเต ตโต อุปริ อาคจฺฉนกํ วาทมคฺคํ. วิเสเสตฺวา วทนฺโตติ วตฺตติ, ‘‘โภ โคตม, วตฺตุมรหตี’’ติ อตฺตโน วาทเภทนตฺถํ อาหตํ การณํ อตฺตโน มารณตฺถํ อาวุธํ นิทสฺเสนฺโต วิย วิเสเสตฺวา วทนฺโต ปหารเกน วจเนน. อนฺตรนฺตเรติ มยา วุจฺจมานกถาปพนฺธสฺส อนฺตรนฺตเร. ทเทยฺย วเทยฺย. เอวรูเปสุ ฐาเนสูติ ปรวาทีหิ สทฺธึ วาทปฏิวาทฏฺฐาเนสุ. เต นิคฺคเหตุํ มยา เทสิตํ สุตฺตปทํ อาเนตฺวา มมเยว อนุสาสนึ โอวาทํ ปจฺจาสีสนฺติ.

245. Tassa tassa pañhassāti (của từng câu hỏi ấy) có nghĩa là: Bất cứ câu hỏi nào mà người khác đã chuẩn bị kỹ lưỡng, đến gần Đức Thế Tôn và hỏi, (đó là) của từng câu hỏi ấy. Upari āgamanavādapathanti (con đường luận lý sẽ đến sau đó) có nghĩa là: Con đường luận lý sẽ đến sau khi câu trả lời đã được đưa ra. Visesetvā vadantoti (nói một cách đặc biệt) được tiếp nối, giống như người trình bày một lý do được đưa ra để phá vỡ luận điểm của mình, một vũ khí để tự sát, người ấy nói một cách đặc biệt bằng lời lẽ tấn công, (nghĩ rằng) “Này Gotama, ngài nên nói”. Antarantareti (giữa chừng) có nghĩa là: Giữa chừng trong dòng câu chuyện đang được tôi nói. Dadeyya (nên cho) là vadeyya (nên nói). Evarūpesu ṭhānesūti (trong những trường hợp như vậy) có nghĩa là: Trong những trường hợp tranh luận và phản biện với các nhà ngoại đạo. Họ sẽ mong đợi sự giáo huấn, lời khuyên từ chính ta, bằng cách mang đến một đoạn kinh do ta thuyết giảng để khuất phục họ.

๒๔๖. สมฺปาเทมีติ มโนรถํ สมฺปาเทมิ. ปริปูเรมีติ อชฺฌาสยํ ปริปูเรมิ. อธิสีเลติ อธิเก อุตฺตมสีเล. สาวกสีลโต จ ปจฺเจกพุทฺธสีลโต จ พุทฺธานํ สีลํ อธิกํ อุกฺกฏฺฐํ ปรมุกฺกํสโต อนญฺญสาธารณภาวโต. เตนาห ‘‘พุทฺธสีลํ นาม กถิต’’นฺติ. ฐานุปฺปตฺติกปญฺญาติ ตตฺถ ตตฺถ ฐานโส อุปฺปนฺนปญฺญา. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. อวเสสา ปญฺญาติ อิธ ปาฬิยํ อาคตา อนาคตา จ ยถาวุตฺตญาณทฺวยวินิมุตฺตา ปญฺญา.

246. Sampādemīti (tôi hoàn thành) có nghĩa là: Tôi hoàn thành tâm nguyện. Paripūremīti (tôi làm cho viên mãn) có nghĩa là: Tôi làm cho viên mãn ý hướng. Adhisīleti (trong giới cao hơn) có nghĩa là: Trong giới cao thượng, vượt trội. Giới của các vị Phật là cao hơn, ưu việt hơn giới của các vị Thinh văn và giới của các vị Độc Giác Phật, vì nó là tối thượng và không chung với ai khác. Do đó, ngài nói “gọi là giới của Phật đã được nói đến”. Ṭhānuppattikapaññāti (trí tuệ phát sinh tùy trường hợp) là trí tuệ phát sinh tùy theo từng trường hợp ở nơi này nơi kia. Do đó, ngài nói “ở đó” v.v... Avasesā paññāti (trí tuệ còn lại) là trí tuệ đã đến và chưa đến trong bản kinh Pāli này, được giải thoát khỏi hai loại trí đã được nói đến.

๒๔๗. วิเสสาธิคมานนฺติ สติปฏฺฐานาทีนํ อธิคนฺธพฺพวิเสสานํ. อภิญฺญา นาม ฉ อภิญฺญา, ตาสุ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน ฉฬภิญฺญารหโตว อคฺคมคฺคปญฺญา อิธ อภิญฺญาติ อธิปฺเปตา, ตสฺส โวสานํ ปริโยสานํ ปารมี ปรมุกฺกํสาติ อวกํสาติ จ อคฺคผลํ วุจฺจตีติ อาห ‘‘อภิญฺญา…เป… อรหตฺตํ ปตฺตา’’ติ.

247. Visesādhigamānanti (của sự chứng đắc đặc biệt) có nghĩa là: của những sự chứng đắc đặc biệt cần được chứng ngộ như Tứ Niệm Xứ v.v... Abhiññā nāma (gọi là thắng trí) là sáu thắng trí, bằng cách chỉ ra điều ưu việt nhất trong số đó, trí tuệ của đạo cao nhất của vị A-la-hán có sáu thắng trí được hiểu là “thắng trí” ở đây. Sự kết thúc, sự chấm dứt, sự hoàn hảo, sự tối thượng, sự viên mãn của nó được gọi là quả cao nhất, do đó ngài nói “thắng trí… cho đến… đã đạt đến A-la-hán quả”.

อุปายปธาเนติ อริยผลาธิคมนสฺส อุปายภูเต ปธาเน. ‘‘อนุปฺปนฺนปาปกานุปฺปาทาทิอตฺถา’’ติ คหิตา ตเถว โหนฺติ, ตํ อตฺถํ สาเธนฺติเยวาติ เอตสฺส อตฺถสฺส ทีปโก สมฺมา-สทฺโทติ ยถาอธิปฺเปตตฺถสฺส อนุปฺปนฺนปาปกานุปฺปาทาทิโน อุปายภูเต, ปธานอุปายภูเตติ อตฺโถ. สมฺมา-สทฺทสฺส วา โยนิโส อตฺถทีปกตํ สนฺธาย ‘‘โยนิโส ปธาเน’’ติ วุตฺตํ. ฉนฺทํ ชเนตีติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺทํ อุปฺปาเทติ ปวตฺเตติ วา. วายมตีติ ปโยคปรกฺกมํ กโรติ. วีริยํ อารภตีติ กายิกเจตสิกวีริยํ กโรติ. จิตฺตํ อุกฺขิปตีติ [Pg.116] เตเนว สหชาตวีริเยน โกสชฺชปกฺขโต จิตฺตํ อุกฺขิปติ. ปทหตีติ สมฺมปฺปธานภูตํ วีริยํ ปวตฺเตติ. ปฏิปาฏิยา ปเนตานิ จตฺตาริ ปทานิ อาเสวนาภาวนาพหุลีกมฺมสาตจฺจกิริยาหิ โยเชตพฺพานิ. ‘‘ปทหตี’’ติ วา อิมินา อาเสวนาทีหิ สทฺธึ สิขาปตฺตํ อุสฺโสฬฺหิวีริยํ โยเชตพฺพํ. วฑฺฒิยา ปริปูรณตฺถนฺติ ยาวตา ภาวนาปาริปูริยา ปริปูรณตฺถํ. ยา ฐิตีติ ยา กุสลานํ ธมฺมานํ ปฏิปกฺขวิคเมน อวฏฺฐิติ. โส อสมฺโมโสติ โส อวินาโส. ยํ เวปุลฺลนฺติ โย สพฺพโส วิปุลภาโว มหนฺตตา. ภาวนาปาริปูรีติ ภาวนาย ปริปูริตา. อตฺโถติปิ เวทิตพฺพํ ปุริมปจฺฉิมปทานํ สมานตฺถภาวโต.

Upāyapadhāneti (trong tinh cần là phương tiện) có nghĩa là: trong sự tinh cần là phương tiện để chứng đắc thánh quả. “Với ý nghĩa không làm phát sinh các pháp ác chưa phát sinh v.v...” được hiểu như vậy, vì nó thực hiện ý nghĩa đó. Từ “sammā” (chánh) làm sáng tỏ ý nghĩa này, rằng nó là phương tiện cho ý nghĩa được dự định, tức là không làm phát sinh các pháp ác chưa phát sinh v.v...; nghĩa là là phương tiện tinh cần. Hoặc, liên quan đến việc từ “sammā” làm sáng tỏ ý nghĩa một cách như lý, nên được nói là “trong sự tinh cần như lý”. Chandaṃ janetīti (làm sinh khởi ý muốn) có nghĩa là: làm phát sinh hoặc duy trì ý muốn thiện, mong muốn thực hành. Vāyamatīti (cố gắng) có nghĩa là: thực hiện sự nỗ lực áp dụng. Vīriyaṃ ārabhatīti (khởi sự tinh tấn) có nghĩa là: thực hiện sự tinh tấn thuộc thân và tâm. Cittaṃ ukkhipatīti (nâng đỡ tâm) có nghĩa là: nâng đỡ tâm khỏi phía lười biếng bằng chính sự tinh tấn đồng sinh đó. Padahatīti (nỗ lực) có nghĩa là: duy trì sự tinh tấn là chánh cần. Bốn từ này nên được kết hợp theo thứ tự với các hành động thực hành, tu tập, làm cho sung mãn, và kiên trì. Hoặc, với từ “nỗ lực” này, sự tinh tấn nỗ lực đã đạt đến đỉnh cao cùng với việc thực hành v.v... nên được kết hợp. Vaḍḍhiyā paripūraṇatthanti (vì mục đích tăng trưởng và viên mãn) có nghĩa là: vì mục đích viên mãn cho đến khi sự tu tập được viên mãn. Yā ṭhitīti (sự an trú nào) có nghĩa là: sự an trú của các pháp thiện do sự loại bỏ các pháp đối nghịch. So asammosoti (sự không quên lãng đó) có nghĩa là: sự không hủy hoại đó. Yaṃ vepullanti (sự rộng lớn nào) có nghĩa là: sự rộng lớn, sự vĩ đại hoàn toàn nào. Bhāvanāpāripūrīti (sự viên mãn của tu tập) có nghĩa là: được viên mãn bởi sự tu tập. Cũng nên được hiểu là có ý nghĩa, vì các từ trước và sau có cùng ý nghĩa.

ปุพฺพภาคปฏิปทา กถิตาตํตํวิเสสาธิคมสฺส ปฏิปทาวิภาวนาย อารทฺธตฺตา. อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปชฺชเนน อนตฺถาวหตา นาม นตฺถีติ วุตฺตํ – ‘‘อุปฺปชฺชมานา’’ติ วจนํ อุปฺปนฺนานํ ราสนฺตรภาเวน คหิตตฺตา. ตถา กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปชฺชเนนาติ วุตฺตํ – อนุปฺปชฺชมานาติ วจนํ อุปฺปนฺนานํ ราสนฺตรภาเวน คหิตตฺตา. นิรุชฺฌมานาติ ปฏิปกฺขสมาโยเคน วินสฺสมานา, น ขณนิโรธวเสน นิรุชฺฌมานา.

Con đường thực hành giai đoạn đầu được nói đến, vì (bài kinh) được bắt đầu để làm rõ con đường thực hành cho sự chứng đắc các pháp đặc biệt này nọ. Việc không mang lại bất lợi do sự không phát sinh của các pháp bất thiện được nói đến – vì từ “đang phát sinh” được hiểu theo nghĩa là một tập hợp khác của những gì đã phát sinh. Tương tự, (việc mang lại lợi ích) do sự phát sinh của các pháp thiện được nói đến – vì từ “không phát sinh” được hiểu theo nghĩa là một tập hợp khác của những gì đã phát sinh. Nirujjhamānāti (đang bị diệt) có nghĩa là: đang bị hủy diệt do sự kết hợp với pháp đối nghịch, chứ không phải đang bị diệt theo nghĩa diệt trong từng sát-na.

โลภาทโย เวทิตพฺพา, เย อารทฺธวิปสฺสกานํ อุปฺปชฺชนารหา. สกึ อุปฺปชฺชิตฺวาติ สภาวกถนมตฺตเมตํ. เอกวารเมว หิ มคฺโค อุปฺปชฺชติ. นิรุชฺฌมาโนติ สรเสเนว นิรุชฺฌมาโน. น หิ ตสฺส ปฏิปกฺขสมาโยโค นาม อตฺถิ. ผลสฺสาติ อนนฺตรกาเลว อุปฺปชฺชนกผลสฺส. ปจฺจยํ ทตฺวาว นิรุชฺฌตีติ อิมินา มคฺโค สมฺปติ อายติญฺจ เอกนฺเตเนว อตฺถาวโหติ ทสฺเสติ. ปุริมสฺมิมฺปีติ ‘‘อนุปฺปนฺนา เม กุสลา ธมฺมา อนุปฺปชฺชมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุ’’นฺติ เอตสฺมึ ตติยวาเรปิ. ‘‘สมถวิปสฺสนา คเหตพฺพา’’ติ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ, ตํ ปน มคฺคสฺส อนุปฺปนฺนตาย สพฺภาวโต, อนุปฺปชฺชมาเน จ ตสฺมึ วฏฺฏานตฺถสพฺภาวโตติ มคฺคสฺสปิ สาธารณภาวโต น ยุตฺตนฺติ ปฏิกฺขิปติ. ยทิ สมถวิปสฺสนานมฺปิ อนุปฺปตฺติ อนตฺถาวหา, มคฺคสฺส อนุปฺปตฺติยา วตฺตพฺพํ นตฺถีติ.

Tham v.v... nên được hiểu là những pháp có khả năng phát sinh đối với những người đã bắt đầu tu tập minh sát. Sakiṃ uppajjitvāti (sau khi phát sinh một lần) - đây chỉ là một cách nói về bản chất. Vì đạo chỉ phát sinh một lần duy nhất. Nirujjhamānoti (đang bị diệt) có nghĩa là: đang bị diệt theo tự tánh của nó. Vì nó không có cái gọi là sự kết hợp với pháp đối nghịch. Phalassāti (của quả) có nghĩa là: của quả phát sinh ngay sau đó. “Nó diệt sau khi đã cho duyên” - bằng điều này, ngài chỉ ra rằng đạo chắc chắn mang lại lợi ích cả trong hiện tại và tương lai. Purimasmimpīti (cũng trong trường hợp trước) có nghĩa là: cũng trong trường hợp thứ ba này: “Các pháp thiện chưa phát sinh của ta, nếu không phát sinh, sẽ dẫn đến bất lợi”. Trong Chú giải có nói “nên hiểu là chỉ và quán”, nhưng điều đó không hợp lý và bị bác bỏ, vì nó phổ biến cho cả đạo, do sự tồn tại của việc đạo chưa phát sinh, và khi nó không phát sinh, sự tồn tại của bất lợi trong vòng luân hồi (cũng có). Nếu việc không phát sinh của chỉ và quán cũng mang lại bất lợi, thì không cần phải nói gì về việc không phát sinh của đạo.

มหนฺตํ[Pg.117], คารวํ โหติ, ตสฺมา ‘‘สงฺฆคารเวน ยถารุจิ วนฺทิตุํ น ลภามี’’ติ สงฺเฆน สห น นิกฺขมิ. เอตฺตกํ ธาตูนํ นิธานํ นาม อญฺญตฺร นตฺถิ, มหาธาตุนิธานโต หิ นีหริตฺวา กติปยา ธาตุโย ตตฺถ ตตฺถ เจติเย อุปนีตา, อิธ ปน รามคามถูเป วินฏฺเฐ นาคภวนํ ปวิฏฺฐา โทณมตฺตา ธาตุโย อุปนีตา. อติมนฺทานิ โนติ นนุ อติวิย มนฺทานิ.

Có sự kính trọng lớn, do đó (vị ấy nghĩ) “vì kính trọng Tăng chúng, tôi không thể đảnh lễ theo ý muốn”, nên không đi ra cùng với Tăng chúng. Không có nơi nào khác có kho chứa xá-lợi nhiều như vậy, vì từ kho chứa xá-lợi lớn, một vài xá-lợi đã được lấy ra và đưa đến các bảo tháp ở nơi này nơi kia. Nhưng ở đây, khi bảo tháp ở Rāmagāma bị hủy hoại, một đấu xá-lợi đã vào long cung được mang đến. Atimandāni noti (chẳng phải là rất chậm chạp sao?) có nghĩa là: quả thật là rất chậm chạp.

สํวิชฺชิตฺวาติ ‘‘กถญฺหิ นาม มาทิโส อีทิสํ อนตฺถํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ สํเวคํ ชเนตฺวา. อีทิสํ นาม มาทิสํ อารพฺภ วตฺตพฺพนฺติ กึ วทตีติ ตํ วจนํ อนาทิยนฺโต.

Saṃvijjitvāti có nghĩa là: đã làm phát sanh sự kinh cảm (saṃvega) rằng: “Làm sao một người như ta lại có thể gặp phải điều bất hạnh như thế này?”. (Vị ấy) không chấp nhận lời nói ấy với (ý nghĩ) rằng: “(Họ) nói điều gì vậy khi nói liên quan đến một người như ta?”.

สนฺตสมาปตฺติโต อญฺญํ สนฺถมฺภนการณํ พลวํ นตฺถีติ ตโต ปริหีโน สมฺมาปฏิปตฺติยํ ปติฏฺฐา กถํ ภวิสฺสตีติ อาห ‘‘สนฺตาย…เป… น สกฺโกตี’’ติ. น หิ มหารชฺชุยา ฉินฺนาย สุตฺตตนฺตู สนฺถมฺเภตุํ สกฺโกนฺตีติ. สมเถ ทสฺเสตฺวา เตน สมานคติกา อิมสฺมึ วิสเย วิปสฺสนาปีติ อิมินา อธิปฺปาเยนาห ‘‘เอวํ อุปฺปนฺนา สมถวิปสฺสนา…เป… สํวตฺตนฺตี’’ติ.

Do không có nguyên nhân nào mạnh mẽ hơn để làm cho vững vàng ngoài sự chứng đạt an tịnh, nên (vị ấy) đã nói: “Do (sự chứng đạt) an tịnh... (cho đến)... không có khả năng” với (ý nghĩ) rằng: “Người đã bị suy thoái khỏi điều ấy, làm sao có thể có sự an trú trong chánh hạnh?”. Quả thật, khi sợi dây thừng lớn đã bị đứt, những sợi chỉ nhỏ không thể nào níu giữ lại được. Sau khi đã trình bày về chỉ, với ý nghĩa rằng: “Trong lĩnh vực này, cả quán cũng có cùng một chiều hướng với chỉ ấy”, (vị ấy) đã nói: “Chỉ và quán đã được phát sanh như vậy... (cho đến)... đưa đến”.

กาสาวนฺติ กาสาววตฺถํ. กจฺฉํ ปีเฬตฺวา นิวตฺถนฺติ ปจฺฉิมํ โอวฏฺฏิกํ ปีเฬนฺโต วิย ทฬฺหํ กตฺวา นิวตฺถํ อทฺทสํสูติ โยชนา.

Kāsāvaṃ là y cà-sa. Nên được liên kết là: (Họ) đã thấy (vị ấy) mặc (y) một cách chắc chắn bằng cách ép chặt phần đóng khố, giống như đang ép chặt phần vạt sau.

วุตฺตนเยนาติ (อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๓๙๔) ‘‘กามา นาเมเต อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา’’ติอาทินา วตฺถุกามกิเลสกาเมสุ อาทีนวทสฺสนปุพฺพกเนกฺขมฺมปฏิปตฺติยา ฉนฺทราคํ วิกฺขมฺภยโต สมุจฺฉินฺทนฺตสฺส จ ‘‘อนุปฺปนฺโน จ กามาสโว น อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา เหฏฺฐา สพฺพาสวสุตฺตวณฺณนาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕ อาทโย; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๕ อาทโย) วุตฺตนเยน. อารมฺมณรสํ อนุภวิตฺวา นิรุทฺธวิปาโกติ ตทารมฺมณมาห. อนุภวิตฺวา ภวิตฺวา จ วิคตํ ภูตวิคตํ. อนุภูตภูตา หิ ภูตตาสามญฺเญน ภูต-สทฺเทน วุตฺตา. สามญฺญเมว หิ อุปสคฺเคน วิเสสียตีติ. อนุภูตสทฺโท จ กมฺมวจนิจฺฉาย อภาวโต อนุภวกวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. วิปาโก อารมฺมเณ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺโธ ภุตฺวาวิคโตติ วตฺตพฺพตํ อรหติ, [Pg.118] วิกปฺปคาหวเสน ราคาทีหิ ตพฺพิปกฺเขหิ จ อกุสลํ กุสลญฺจ กมฺมํ อารมฺมณรสํ อนุภวิตฺวา วิคตนฺติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. ยถาวุตฺโต ปน วิปาโก เกวลํ อารมฺมณรสานุภวนวเสเนว ปวตฺตตีติ อนุภวิตฺวา วิคตตฺตา นิปฺปริยาเยเนว วุตฺโต, ตสฺส จ ตถา วุตฺตตฺตา กมฺมํ ภวิตฺวา วิคตปริยาเยน, ยํ ‘‘อุปฺปนฺนานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย, อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา’’ติ เอตฺถ ‘‘อุปฺปนฺน’’นฺติ คเหตฺวา ตํสทิสานํ ปหานํ, วุทฺธิ จ วุตฺตา. วิปจฺจิตุํ โอกาสกรณวเสน อุปฺปติตํ อตีตกมฺมญฺจ ตโต อุปฺปชฺชิตุํ อารทฺโธ อนาคโต วิปาโก จ ‘‘โอกาสกตุปฺปนฺโน’’ติ วุตฺโต. ยํ อุปฺปนฺนสทฺเทน วินาปิ วิญฺญายมานํ อุปฺปนฺนํ สนฺธาย ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, สญฺเจตนิกาน’’นฺติอาทิ (อ. นิ. ๑๐.๒๑๗, ๒๑๙) วุตฺตํ.

Vuttanayena là: theo phương pháp đã được nói trong các phần Chú giải kinh Tất Cả Lậu Hoặc v.v... ở đoạn dưới, bắt đầu bằng: “Dục lậu chưa sanh sẽ không sanh khởi” đối với người đang chế ngự và đoạn trừ dục tham bằng sự thực hành xuất ly, được đi trước bởi sự thấy rõ sự nguy hiểm trong các dục là vật dục và phiền não dục, bắt đầu bằng: “Này, các dục là vô thường, khổ, có bản chất biến hoại”. (Câu) “Quả đã diệt sau khi kinh nghiệm vị của đối tượng” nói về na-cảnh. Bhūtavigataṃ là đã biến mất sau khi đã kinh nghiệm và đã hiện hữu. Quả thật, những gì đã được kinh nghiệm và đã hiện hữu được gọi bằng từ bhūta theo ý nghĩa chung là “đã hiện hữu”. Quả thật, chính ý nghĩa chung được làm cho đặc biệt bởi tiếp đầu ngữ. Và từ anubhūta nên được hiểu là từ chỉ tác nhân kinh nghiệm, do không có ý muốn diễn đạt nghiệp. Quả đã diệt sau khi sanh khởi trên đối tượng xứng đáng được gọi là bhutvāvigata (đã biến mất sau khi hiện hữu); nghiệp bất thiện và thiện, do năng lực của sự chấp thủ các quan điểm đối nghịch nhau bởi tham ái v.v..., xứng đáng được gọi là “đã biến mất sau khi kinh nghiệm vị của đối tượng”. Tuy nhiên, quả đã được nói đến chỉ diễn tiến do năng lực kinh nghiệm vị của đối tượng, nên được nói một cách không ẩn ý là “đã biến mất sau khi kinh nghiệm”. Và do quả được nói như vậy, nghiệp (được hiểu) theo cách nói ẩn ý là “đã biến mất sau khi đã hiện hữu”. Điều này, khi lấy (từ) “đã sanh” trong câu: “Vì sự đoạn trừ các pháp bất thiện đã sanh, vì sự an trú của các pháp thiện đã sanh”, sự đoạn trừ và sự tăng trưởng của các (pháp) tương tự đã được nói đến. Nghiệp quá khứ đã phát sanh do năng lực tạo cơ hội để trổ quả, và quả vị lai đã bắt đầu sanh khởi từ đó, được gọi là okāsakatuppanna (đã sanh do tạo cơ hội). Điều này liên quan đến (nghiệp) đã sanh được hiểu ngầm ngay cả khi không có từ “đã sanh”, như đã được nói trong câu: “Này các Tỳ khưu, Ta không (nói)... đối với các (nghiệp) có chủ ý” v.v...

เตสูติ วิปสฺสนาย ภูมิภูเตสุ ขนฺเธสุ. อนุสยิตกิเลสาติ อนุสยวเสน ปวตฺตา อปฺปหีนา มคฺเคน ปหาตพฺพา กิเลสา อธิปฺเปตา. เตนาห ‘‘อตีตา…เป… น วตฺตพฺพา’’ติ. เตสญฺหิ อมฺพรุกฺโขปมาย วตฺตมานาทิตา น วตฺตพฺพา มคฺเคน ปหาตพฺพานํ ตาทิสสฺส วิภาคสฺส อนุปฺปชฺชนโต. อปฺปหีนาว โหนฺตีติ อิมินา อปฺปหีนฏฺเฐน อนุสยฏฺโฐติ ทสฺเสติ. อิทํ ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นามาติ อิทํ เตสุ ขนฺเธสุ อุปฺปตฺติรหกิเลสชาตํ ตาย เอว อุปฺปตฺติรหตาย ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นาม, เตภูมกภูมิลทฺธา นาม โหตีติ อตฺโถ. ตาสุ ตาสุ ภูมีสูติ มนุสฺสเทวาทิอตฺตภาวสงฺขาเตสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ. ตสฺมึ ตสฺมึ สนฺตาเน อนุปฺปตฺติอนาปาทิตตาย อสมุคฺฆาติตา. เอตฺถ จ ลทฺธภูมิกํ ภูมิลทฺธนฺติ วุตฺตํ อคฺคิอาหิโต วิย.

Tesu là trong các uẩn, vốn là nền tảng của minh sát. Anusayitakilesā (các phiền não tùy miên) có ý chỉ các phiền não chưa được đoạn trừ, cần được đoạn trừ bởi đạo, diễn tiến theo năng lực của tùy miên. Do đó, (vị ấy) đã nói: “Quá khứ... (cho đến)... không thể được nói đến”. Quả thật, đối với các phiền não cần được đoạn trừ bởi đạo, không thể nói đến tính chất hiện tại v.v... theo ví dụ về cây xoài, vì sự phân chia như vậy không phát sanh. Bằng câu “chúng chỉ là chưa được đoạn trừ”, (vị ấy) chỉ ra rằng ý nghĩa của tùy miên là ý nghĩa “chưa được đoạn trừ”. “Đây được gọi là sự sanh khởi đã có được nền tảng” có nghĩa là: loại phiền não không có sự sanh khởi trong các uẩn ấy, chính do sự không có sự sanh khởi ấy, được gọi là bhūmiladdhuppannaṃ (sự sanh khởi đã có được nền tảng), có nghĩa là chúng được gọi là đã có được nền tảng trong ba cõi. “Trong các nền tảng ấy” là trong các thủ uẩn được gọi là các bản thể người, trời, v.v... (Chúng) chưa được nhổ bật gốc trong dòng tương tục này hay dòng tương tục khác do chưa đạt đến, chưa thành tựu (đạo). Và ở đây, laddhabhūmikaṃ được nói là bhūmiladdhaṃ, giống như aggiāhito.

โอกาสกตุปฺปนฺน-สทฺเทปิ จ โอกาโส กโต เอเตนาติ โอกาโส กโต เอตสฺสาติ จ อตฺถทฺวเยปิ กต-สทฺทสฺส ปรนิปาโต ทฏฺฐพฺโพ. อาหตขีรรุกฺโข วิย นิมิตฺตคฺคาหวเสน อธิคฺคหิตํ อารมฺมณํ, อนาหตขีรรุกฺโข วิย อวิกฺขมฺภิตตาย อนฺโตคธกิเลสํ อารมฺมณํ. นิมิตฺตคฺคาหกาวิกฺขมฺภิตกิเลสา วา ปุคฺคลา อาหตานาหตขีรรุกฺขสทิสา. ปุริมนเยเนวาติ อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺเน วิย ‘‘อิมสฺมึ นาม ฐาเน นุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ น วตฺตพฺพา. กสฺมา? อสมุคฺฆาติตตฺตา’’ติ โยเชตฺวา วิตฺถาเรตพฺพํ.

Và trong từ okāsakatuppanna, nên hiểu rằng từ kata được đặt sau trong cả hai ý nghĩa: “cơ hội đã được tạo ra bởi cái này” và “cơ hội đã được tạo ra cho cái này”. Đối tượng được nắm giữ do năng lực của sự chấp thủ tướng giống như cây có mủ đã bị rạch; đối tượng có phiền não tiềm ẩn bên trong do chưa được chế ngự giống như cây có mủ chưa bị rạch. Hoặc những người chấp thủ tướng và những người có phiền não chưa được chế ngự tương tự như cây có mủ đã bị rạch và chưa bị rạch. Purimanayena eva (chỉ theo phương pháp trước) nên được giải thích chi tiết bằng cách liên kết: giống như trong trường hợp (phiền não) sanh khởi do chưa được chế ngự, (chúng) không thể được nói là: “sẽ không sanh khởi ở nơi này”. Tại sao? Vì chưa được nhổ bật gốc.

วุตฺตํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค. ตตฺถ จ มคฺเคน ปหีนกิเลสานเมว ติธา นวตฺตพฺพตํ อปากฏํ สุปากฏํ กาตุํ อชาตผลรุกฺโข อุปมาภาเวน อาคโต[Pg.119]. อตีตาทีนํ อปฺปหีนตา ทสฺสนตฺถมฺปิ ‘‘ชาตผลรุกฺเขน ทีเปตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา อจฺฉินฺเน รุกฺเข นิพฺพตฺตารหานิ ผลานิ ฉินฺเน อนุปฺปชฺชมานานิ น กทาจิ สสภาวานิ อเหสุํ โหนฺติ ภวิสฺสนฺติ จาติ ตานิ อตีตาทิภาเวน น วตฺตพฺพานิ, เอวํ มคฺเคน ปหีนกิเลสา จ ทฏฺฐพฺพา. ยถา เฉเท อสติ ผลานิ อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, สติ จ นุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ เฉทสฺส สาตฺถกตา, เอวํ มคฺคภาวนาย จ สาตฺถกตา โยเชตพฺพา.

(Điều này) đã được nói trong Vô Ngại Giải Đạo. Và ở đó, để làm cho rõ ràng điều chưa rõ ràng về việc không thể nói theo ba cách đối với chính các phiền não đã được đoạn trừ bởi đạo, ví dụ về cây chưa ra quả đã được đưa ra. Cũng để chỉ ra sự chưa được đoạn trừ của (các phiền não) quá khứ v.v..., đã được nói rằng: “nên được làm sáng tỏ bằng (ví dụ về) cây đã ra quả”. Ở đó, cũng như khi cây chưa bị chặt, các quả có khả năng sanh ra, (nhưng) khi (cây) đã bị chặt, chúng không sanh khởi, và chúng chưa bao giờ, đang, hay sẽ có tự tánh của riêng mình; do đó, chúng không thể được nói đến theo cách quá khứ v.v...; các phiền não đã được đoạn trừ bởi đạo cũng nên được hiểu như vậy. Cũng như khi không có sự chặt, quả sẽ sanh khởi, và khi có (sự chặt), chúng sẽ không sanh khởi, (do đó) sự chặt có ý nghĩa; sự tu tập đạo cũng nên được liên kết là có ý nghĩa như vậy.

เตปิ ปชหติเยว กิเลสปฺปหาเนเนว เตสมฺปิ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนโต. อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺสาติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส. อุปาทินฺนอนุปาทินฺนโตติ อุปาทินฺนขนฺธโต เจว กิเลสโต จ. อุปปตฺติวเสน วุฏฺฐานํ ทสฺเสตุมาห – ‘‘ภววเสน ปนา’’ติอาทิ. เย โสตาปนฺนสฺส สตฺต ภวา อปฺปหีนา, ตโต ปญฺจ ฐเปตฺวา อิตเร ทฺเว ‘‘สุคติภเวกเทสา’’ติ อธิปฺเปตา. สุคติกามภวโตติ สุคติภเวกเทสภูตกามภวโต. อรหตฺตมคฺโค รูปารูปภวโต วุฏฺฐาติ อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนสมุคฺฆาตภาวโต. ยทิ อรหตฺตมคฺโค เอว อริยมคฺโค สิยา, โส เอว สพฺพกิเลเส ปชเหยฺย, สพฺพภเวหิปิ วุฏฺฐเหยฺย. ยสฺมา ปน โอธิโสว กิเลสา ปหียนฺติ, ตสฺมา เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมมคฺเคหิ ปหีนาวเสเส กิเลเส โส ปชหติ, อิติ อิมํ สามตฺถิยํ สนฺธาย ‘‘สพฺพภเวหิ วุฏฺฐาติเยวาติปิ วทนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ โส เอว ‘‘วชิรูปโม’’ติ วุตฺโต.

Những điều ấy cũng được từ bỏ chính nhờ sự đoạn trừ phiền não, do việc làm cho phát sanh trạng thái không còn tái sanh của chúng. Câu ‘Abhisaṅkhāraviññāṇassa’ (của hành thức) có nghĩa là của thức tái sanh. Câu ‘Upādinnaanupādinnato’ (từ thủ và phi thủ) có nghĩa là từ uẩn bị chấp thủ và từ phiền não. Để chỉ ra sự xuất khởi theo phương diện tái sanh, ngài nói: ‘bhavavasena panā’ (còn theo phương diện cõi hữu) v.v... Bảy cõi hữu nào của vị Tu-đà-hoàn chưa được đoạn trừ, trong số đó, trừ ra năm, hai cõi còn lại được hiểu là ‘một phần của cõi thiện thú’. Câu ‘Sugatikāmabhavato’ (từ cõi dục thiện thú) có nghĩa là từ cõi dục vốn là một phần của cõi thiện thú. A-la-hán đạo xuất khởi khỏi cõi sắc và cõi vô sắc do vì có sự nhổ bật các thượng phần kiết sử. Nếu chỉ có A-la-hán đạo là Thánh đạo, thì chính đạo ấy sẽ đoạn trừ tất cả phiền não, và sẽ xuất khởi khỏi tất cả các cõi hữu. Tuy nhiên, vì các phiền não được đoạn trừ theo từng phần, nên đạo ấy đoạn trừ các phiền não còn sót lại sau khi đã được các đạo thấp hơn đoạn trừ. Nhắm đến khả năng này, nên có lời nói rằng: ‘cũng nói là xuất khởi khỏi tất cả các cõi hữu’. Thật vậy, chính đạo ấy được gọi là ‘ví như kim cương’.

โหตุ ตาว วุตฺตนเยน อนุปฺปนฺนานํ อกุสลานํ อนุปฺปาทาย, อุปฺปนฺนานํ อุปฺปนฺนสทิสานํ ปหานาย อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนาย มคฺคภาวนา, อถ มคฺคกฺขเณ กถํ อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนานญฺจ ฐิติยา ภาวนา โหติ เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตา ตสฺสาติ โจเทติ, อิตโร ‘‘มคฺคปฺปวตฺติยาเยวา’’ติ ปริหารมาห. มคฺโค หิ กามญฺเจกจิตฺตกฺขณิโก, ตถารูโป ปนสฺส ปวตฺติวิเสโส, ยํ อนุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมา สาติสยํ อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ สวิเสสํ ปาริปูรึ ปาปุณนฺติ. เตนาห ‘‘มคฺโค หี’’ติอาทิ. กิญฺจาปิ อริยมคฺโค วตฺตมานกฺขเณ อนุปฺปนฺโน นาม น โหติ, อนุปฺปนฺนปุพฺพตํ อุปาทาย อุปจารวเสน ตถา วุจฺจตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนาคตปุพฺพํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยเมวาติ อยํ มคฺคสฺส ยถาปจฺจยปวตฺติ [Pg.120] เอว ฐิติ นามาติ, มคฺคสมงฺคี ปุคฺคโล มคฺคมฺปิ ภาเวนฺโต เอว ตสฺส ฐิติยา ภาเวตีติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

Cứ cho rằng việc tu tập đạo là để cho các pháp bất thiện chưa sanh không sanh khởi, để đoạn trừ các pháp tương tự đã sanh, và để làm phát sanh trạng thái không còn tái sanh, theo như phương pháp đã nói. Vậy thì, trong sát-na của đạo, làm thế nào có sự tu tập để cho các pháp thiện chưa sanh được sanh khởi và để cho các pháp đã sanh được an trú, vì rằng đạo ấy chỉ có một sát-na tâm? – người kia chất vấn. Người còn lại trả lời: ‘Chính nhờ sự diễn tiến của đạo’. Thật vậy, đạo tuy chỉ có một sát-na tâm, nhưng sự diễn tiến đặc biệt của nó là như vậy, khiến cho các pháp thiện chưa sanh được sanh khởi một cách vượt trội, và các pháp đã sanh đạt đến sự viên mãn một cách đặc biệt. Vì thế, ngài nói: ‘maggo hi’ (thật vậy, đạo) v.v... Để chỉ ra rằng, mặc dù Thánh đạo trong sát-na hiện tại không phải là chưa sanh, nhưng nó được gọi như vậy theo nghĩa ước lệ, dựa vào việc nó chưa từng sanh trước đây, nên có lời nói: ‘anāgatapubbaṃ hi’ (thật vậy, chưa từng đến trước đây) v.v... Câu ‘Ayameva’ (chính điều này) có nghĩa là: chính sự diễn tiến tùy theo duyên này của đạo được gọi là sự an trú. Do đó, có thể nói rằng người thành tựu đạo, trong khi tu tập đạo, cũng chính là tu tập cho sự an trú của đạo ấy.

อุปสมมานํ คจฺฉตีติ วิกฺขมฺภนวเสน สมุจฺเฉทวเสน กิเลเส อุปสเมนฺตํ วตฺตติ. ปุพฺพภาคินฺทฺริยานิ เอว วา อธิปฺเปตานิ. เตเนวาห ‘‘กิเลสูปสมตฺถํ วา คจฺฉตี’’ติ.

Câu ‘Upasamamānaṃ gacchati’ (đi đến sự an tịnh) có nghĩa là nó diễn tiến làm an tịnh các phiền não bằng cách trấn phục hoặc bằng cách đoạn tận. Hoặc cũng có thể hiểu là các quyền trong giai đoạn chuẩn bị. Chính vì thế, ngài nói: ‘hoặc đi đến mục đích làm an tịnh phiền não’.

๒๔๘. อธิมุจฺจนฏฺเฐนาติ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๒๙; อ. นิ. ฏี. ๓.๘.๖๖) อธิกํ สวิเสสํ มุจฺจนฏฺเฐน, เตนาห ‘‘สุฏฺฐุ มุจฺจนฏฺโฐ’’ติ. เอเตน สติปิ สพฺพสฺสปิ รูปาวจรชฺฌานสฺส วิกฺขมฺภนวเสน ปฏิปกฺขโต วิมุตฺตภาเว เยน ภาวนาวิเสเสน ตํ ฌานํ สาติสยํ ปฏิปกฺขโต วิมุจฺจิตฺวา ปวตฺตติ, โส ภาวนาวิเสโส ทีปิโต. ภวติ หิ สมานชาติยุตฺโตปิ ภาวนาวิเสเสน ปวตฺติอาการวิเสโส. ยถา ตํ สทฺธาวิมุตฺตโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส, ตถา ปจฺจนีกธมฺเมหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺตตาย เอว อนิคฺคหิตภาเวน นิราสงฺกตาย อภิรติวเสน สุฏฺฐุ อธิมุจฺจนฏฺเฐนปิ วิโมกฺโข. เตนาห ‘‘อารมฺมเณ จา’’ติอาทิ. อยํ ปนตฺโถติ อยํ อธิมุจฺจนตฺโถ ปจฺฉิมวิโมกฺเข นิโรเธ นตฺถิ. เกวโล วิมุตฺตตฺโถ เอว ตตฺถ ลพฺภติ, ตํ สยเมว ปรโต วกฺขติ.

248. Câu ‘Adhimuccanaṭṭhena’ (với ý nghĩa hướng tâm) có nghĩa là với ý nghĩa giải thoát một cách thù thắng, một cách đặc biệt. Vì thế, ngài nói: ‘ý nghĩa giải thoát tốt đẹp’. Bằng điều này, mặc dù tất cả các thiền sắc giới đều có trạng thái giải thoát khỏi các pháp đối nghịch bằng cách trấn phục, nhưng sự tu tập đặc biệt nào mà nhờ đó thiền ấy, sau khi giải thoát khỏi các pháp đối nghịch một cách vượt trội, vẫn tiếp tục diễn tiến, thì sự tu tập đặc biệt ấy được làm sáng tỏ. Thật vậy, ngay cả khi cùng loại, vẫn có sự khác biệt về cách thức diễn tiến do sự tu tập đặc biệt. Giống như trường hợp của người Kiến Đáo so với người Tín Giải Thoát, cũng vậy, do sự giải thoát tốt đẹp khỏi các pháp đối nghịch, do không bị chi phối, do không còn lo ngại, và do sự ưa thích, nên cũng có sự giải thoát với ý nghĩa hướng tâm một cách tốt đẹp. Vì thế, ngài nói: ‘ārammaṇe ca’ (và trong đối tượng) v.v... Câu ‘Ayaṃ panattho’ (còn ý nghĩa này) có nghĩa là: ý nghĩa hướng tâm này không có trong sự giải thoát cuối cùng là Diệt thọ tưởng định. Ở đó chỉ có ý nghĩa giải thoát đơn thuần. Chính ngài sẽ nói điều đó ở phần sau.

รูปีติ เยนายํ สสนฺตติปริยาปนฺเนน รูเปน สมนฺนาคโต, ตํ ยสฺส ฌานสฺส เหตุภาเวน วิสิฏฺฐํ รูปํ โหติ. เยน วิสิฏฺเฐน รูเปน ‘‘รูปี’’ติ วุจฺเจยฺย รูปี-สทฺทสฺส อติสยตฺถทีปนโต, ตเทว สสนฺตติปริยาปนฺนรูปนิมิตฺตํ ฌานมิว ปรมตฺถโต รูปีภาวสาธกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺติอาทิ. รูปชฺฌานํ รูปํ อุตฺตรปทโลเปน. รูปานีติ ปเนตฺถ ปุริมปทโลโป ทฏฺฐพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘นีลกสิณาทีนิ รูปานี’’ติ.

Câu ‘Rūpī’ (có sắc) có nghĩa là: sắc nào thuộc dòng tương tục của chính mình mà người này thành tựu, sắc đó là sắc đặc biệt với tư cách là nhân của thiền nào. Do vì từ ‘rūpī’ chỉ ra ý nghĩa thù thắng, nên cần phải hiểu rằng, sắc đặc biệt nào mà do đó người ấy được gọi là ‘rūpī’, thì chính tướng sắc thuộc dòng tương tục của mình đó, giống như thiền, về mặt chân đế, là yếu tố tạo nên trạng thái có sắc. Vì thế, ngài nói: ‘ajjhattaṃ’ (bên trong) v.v... ‘Rūpajjhānaṃ’ (thiền sắc) trở thành ‘rūpaṃ’ (sắc) do lược bỏ từ sau. Ở đây, trong từ ‘rūpāni’ (các sắc), cần hiểu là có sự lược bỏ từ trước. Do đó, có lời nói: ‘các sắc như biến xứ xanh v.v...’.

อนฺโตอปฺปนายํ สุภนฺติ อาโภโค นตฺถีติ อิมินา ปุพฺพาโภควเสน อธิมุตฺติ สิยาติ ทสฺเสติ. เอวญฺเหตฺถ ตถาวตฺตพฺพตาปตฺติโจทนา อนวกาสา โหติ. ยสฺมา สุวิสุทฺเธสุ นีลาทีสุ วณฺณกสิเณสุ ตตฺถ กตาธิการานํ อภิรติวเสน สุฏฺฐุ อธิมุตฺติ สิยา, ตสฺมา อฏฺฐกถายํ ตถา ตติโย วิโมกฺโข สํวณฺณิโต. ยสฺมา ปน เมตฺตาทิวเสน ปวตฺตมานา ภาวนา สตฺเต อปฺปฏิกูลโต ทหติ, [Pg.121] เต สุภโต อธิมุจฺจิตฺวาว ปวตฺตติ, ตสฺมา ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๒) พฺรหฺมวิหารภาวนา ‘‘สุภวิโมกฺโข’’ติ วุตฺตา, ตยิทํ อุภยมฺปิ เตน เตน ปริยาเยน วุตฺตตฺตา น วิรุชฺฌตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

Bằng câu ‘Trong lúc an chỉ, không có sự hướng tâm rằng ‘tịnh’’, ngài chỉ ra rằng sự hướng tâm có thể có theo cách hướng tâm trong giai đoạn chuẩn bị. Như vậy, ở đây, sự chất vấn về việc tại sao lại phải nói như thế trở nên không có cơ sở. Bởi vì, đối với những người đã có sự thực hành thuần thục trong các biến xứ màu sắc như xanh v.v... vốn rất trong sạch, có thể có sự hướng tâm một cách tốt đẹp do sự ưa thích, cho nên trong Chú giải, sự giải thoát thứ ba được mô tả như vậy. Mặt khác, bởi vì sự tu tập diễn tiến theo cách của tâm từ v.v... thấy chúng sanh là không đáng ghét, và nó diễn tiến sau khi đã hướng tâm đến họ như là tịnh, cho nên trong Vô Ngại Giải Đạo, việc tu tập Phạm trú được gọi là ‘Tịnh giải thoát’. Cần phải hiểu rằng cả hai điều này, do được nói theo những cách khác nhau, nên không mâu thuẫn với nhau.

สพฺพโสติ อนวเสสโต. น หิ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ เอกเทโสปิ ตตฺถ อวสิฏฺโฐติ. วิสฺสฏฺฐตฺตาติ ยถาปริจฺฉินฺเน กาเล นิโรธิตตฺตา. อุตฺตโม วิโมกฺโข นาม อริเยเหว สมาปชฺชิตพฺพโต, อริยผลปริโยสานตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานปฺปตฺติภาวโต จ.

Câu ‘Sabbaso’ (hoàn toàn) có nghĩa là không còn sót lại. Thật vậy, không một phần nào của bốn uẩn vô sắc còn sót lại ở đó. Câu ‘Vissaṭṭhattā’ (do đã được buông bỏ) có nghĩa là do đã được làm cho diệt trong khoảng thời gian đã được xác định. Được gọi là sự giải thoát tối thượng vì chỉ có các bậc Thánh mới có thể chứng đắc, vì nó kết thúc bằng Thánh quả, và vì là trạng thái đạt đến Niết-bàn ngay trong hiện tại.

๒๔๙. อภิภวตีติ อภิภุ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๗๓; อ. นิ. ฏี. ๓.๖.๖๑-๖๕) ปริกมฺมํ, ญาณํ วา. อภิภุ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ, ฌานํ. อภิภวิตพฺพํ วา อารมฺมณสงฺขาตํ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ, ฌานํ. อารมฺมณาภิภวนโต อภิภุ จ ตํ อายตนญฺจ โยคิโน สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานภาวโต มนายตนธมฺมายตนภาวโต จาติปิ สสมฺปยุตฺตํ ฌานํ อภิภายตนํ. เตนาห ‘‘อภิภวนการณานี’’ติอาทิ. ตานีติ อภิภายตนสญฺญิตานิ ฌานานิ. สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส อาโภโค ปุพฺพภาคภาวนาวเสน ฌานกฺขเณ ปวตฺตํ อภิภวนาการํ คเหตฺวา ปวตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ปริกมฺมวเสน อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี, น อปฺปนาวเสน. น หิ ปฏิภาคนิมิตฺตารมฺมณา อปฺปนา อชฺฌตฺตวิสยา สมฺภวติ. ตํ ปน อชฺฌตฺต ปริกมฺมวเสน ลทฺธํ กสิณนิมิตฺตํ อสุวิสุทฺธเมว โหติ, น พหิทฺธา ปริกมฺมวเสน ลทฺธํ วิย วิสุทฺธํ.

249. Chế ngự, vì vậy là abhibhu (người chế ngự) (dī. ni. ṭī. 2.173; a. ni. ṭī. 3.6.61-65) là sự chuẩn bị, hoặc là trí tuệ. Là xứ của sự chế ngự, vì vậy là thắng xứ, tức là thiền. Hoặc là xứ được gọi là đối tượng cần được chế ngự, vì vậy là thắng xứ, tức là thiền. Do vì chế ngự đối tượng, và vì là sự chế ngự và là xứ ấy, và vì là nền tảng cho các niềm vui đặc biệt của hành giả, và vì là bản chất của ý xứ và pháp xứ, nên thiền tương ưng cũng là thắng xứ. Do đó, đã nói rằng: ‘Các nguyên nhân của sự chế ngự’ v.v... ‘Chúng’ là các thiền được gọi là thắng xứ. Cần phải hiểu rằng sự hướng tâm của người đã xuất khỏi thiền chứng diễn tiến bằng cách nắm bắt phương thức chế ngự đã diễn ra trong sát-na thiền thông qua sự tu tập ở giai đoạn đầu. Là người có tưởng về sắc ở nội phần theo phương diện chuẩn bị, không phải theo phương diện an chỉ. Vì rằng sự an chỉ có đối tượng là quang tướng không thể có ở lĩnh vực nội phần. Hơn nữa, kasiṇa tướng ấy được chứng đắc theo phương diện chuẩn bị ở nội phần chỉ là không trong sạch, không trong sạch như (kasiṇa tướng) được chứng đắc theo phương diện chuẩn bị ở ngoại phần.

ปริตฺตานีติ ยถาลทฺธานิ สุปฺปสราวมตฺตานิ. เตนาห ‘‘อวฑฺฒิตานี’’ติ. ปริตฺตวเสเนวาติ วณฺณวเสน อาโภเค วิชฺชมาเนปิ ปริตฺตวเสเนว อิทมภิภายตนํ วุตฺตํ. ปริตฺตตา เหตฺถ อภิภวนสฺส การณํ. วณฺณาโภเค สติปิ อสติปิ อภิภายตนภาวนา นาม ติกฺขปญฺญสฺเสว สมฺภวติ, น อิตรสฺสาติ ‘‘ญาณุตฺตริโก ปุคฺคโล’’ติ. อภิภวิตฺวา สมาปชฺชตีติ เอตฺถ อภิภวนํ สมาปชฺชนญฺจ อุปจารชฺฌานาธิคมสมนนฺตรเมว อปฺปนาฌานุปฺปาทนนฺติ อาห ‘‘สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ. สห นิมิตฺตุปฺปาเทนาติ จ อปฺปนาปริวาสาภาวสฺส ลกฺขณวจนเมตํ. โย ‘‘ขิปฺปาภิญฺโญ’’ติ วุจฺจติ[Pg.122], ตโตปิ ญาณุตฺตรสฺเสว อภิภายตนภาวนา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ นิมิตฺเต. อปฺปนํ ปาเปตีติ ภาวนา อปฺปนํ เนติ.

‘Nhỏ’ có nghĩa là những gì đã được chứng đắc, chỉ ở mức độ có thể lan rộng tốt. Do đó, đã nói rằng ‘chưa được phát triển.’ ‘Chỉ theo phương diện nhỏ’: Mặc dù có sự hướng tâm theo phương diện màu sắc, thắng xứ này được nói đến chỉ theo phương diện nhỏ. Ở đây, tính chất nhỏ là nguyên nhân của sự chế ngự. Dù có hay không có sự hướng tâm đến màu sắc, việc tu tập thắng xứ chỉ có thể xảy ra đối với người có trí tuệ sắc bén, không phải đối với người khác. Do đó, (đã nói) ‘người có trí tuệ vượt trội.’ Ở đây, ‘chế ngự rồi nhập’ có nghĩa là sự chế ngự và sự nhập định là việc làm phát sinh thiền an chỉ ngay sau khi chứng đắc cận định thiền. Do đó, đã nói rằng ‘đạt đến an chỉ cùng với sự phát sinh của tướng.’ Và ‘cùng với sự phát sinh của tướng’ là cách nói chỉ đặc tính không có sự chuẩn bị cho an chỉ. Người được gọi là ‘người có thắng trí nhanh chóng,’ việc tu tập thắng xứ (chỉ xảy ra) đối với người có trí tuệ vượt trội hơn cả người ấy. ‘Ở đây’ có nghĩa là trong tướng này. ‘Đạt đến an chỉ’ có nghĩa là sự tu tập dẫn đến an chỉ.

เอตฺถ จ เกจิ ‘‘อุปฺปนฺเน อุปจารชฺฌาเน ตํ อารพฺภ เย เหฏฺฐิมนฺเตน ทฺเว ตโย ชวนวารา ปวตฺตนฺติ, เต อุปจารชฺฌาน ปกฺขิกา เอว, ตทนนฺตรญฺจ ภวงฺคปริวาเสน อุปจาราเสวนาย จ วินา อปฺปนา โหติ, สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนว อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ. น หิ ปาริวาสิกปริกมฺเมน อปฺปนาวาโร อิจฺฉิโต, นาปิ มหคฺคตปฺปมาณชฺฌาเนสุ วิย อุปจารชฺฌาเน เอกนฺตโต ปจฺจเวกฺขณา อิจฺฉิตพฺพา, ตสฺมา อุปจารชฺฌานาธิคมโต ปรํ กติปยภวงฺคจิตฺตาวสาเน อปฺปนํ ปาปุณนฺโต ‘‘สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ วุตฺโต. ‘‘สห นิมิตฺตุปฺปาเทนา’’ติ จ อธิปฺปายิกมิทํ วจนํ, น นีตตฺถํ, อธิปฺปาโย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

Và ở đây, một số người nói rằng: ‘Khi cận định thiền đã phát sinh, lấy đó làm đối tượng, hai hoặc ba lộ trình tốc hành tâm diễn ra ở mức độ thấp nhất, chúng thuộc về phe của cận định thiền, và sau đó, an chỉ xảy ra mà không cần sự chuẩn bị của hữu phần và sự thuần thục của cận định, (hành giả) đạt đến an chỉ cùng với sự phát sinh của tướng.’ Đó chỉ là quan điểm của họ. Vì rằng lộ trình an chỉ không được mong muốn với sự chuẩn bị có tính cách chuẩn bị, và sự quán xét cũng không nhất thiết phải được mong muốn trong cận định thiền như trong các thiền đáo đại và vô lượng. Do đó, người đạt đến an chỉ sau khi kết thúc một vài tâm hữu phần sau khi chứng đắc cận định thiền được nói là ‘đạt đến an chỉ cùng với sự phát sinh của tướng.’ Và câu ‘cùng với sự phát sinh của tướng’ này là một câu nói có ẩn ý, không phải là nghĩa xác định. Ẩn ý nên được hiểu theo cách đã được trình bày.

น อนฺโตสมาปตฺติยํ ตทา ตถารูปสฺส อาโภคสฺส อสมฺภวโต, สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส อาโภโค ปุพฺพภาคภาวนาวเสน ฌานกฺขเณ ปวตฺตํ อภิภวนาการํ คเหตฺวา ปวตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อภิธมฺมฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๐๔) ปน ‘‘อิมินา ปนสฺส ปุพฺพภาโค กถิโต’’ติ วุตฺตํ. อนฺโตสมาปตฺติยํ ตถา อาโภคาภาเว กสฺมา ‘‘ฌานสญฺญายปี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อภิภว…เป… อตฺถี’’ติ.

Không phải trong lúc nhập định, vì khi đó không thể có sự hướng tâm như vậy. Cần phải hiểu rằng sự hướng tâm của người đã xuất khỏi thiền chứng diễn tiến bằng cách nắm bắt phương thức chế ngự đã diễn ra trong sát-na thiền thông qua sự tu tập ở giai đoạn đầu. Tuy nhiên, trong Chú giải A-tỳ-đàm (Dhs.A. 204), đã nói rằng: ‘Bằng điều này, giai đoạn đầu của vị ấy đã được nói đến.’ Nếu không có sự hướng tâm như vậy trong lúc nhập định, tại sao lại nói ‘cũng trong tưởng của thiền?’ (Vị ấy) đã nói: ‘sự chế ngự… có tồn tại.’

วฑฺฒิตปฺปมาณานีติ วิปุลปฺปมาณานีติ อตฺโถ, น เอกงฺคุลทฺวงฺคุลาทิวเสน วฑฺฒิตปฺปมาณานีติ ตถา วฑฺฒนสฺเสเวตฺถ อสมฺภวโต. เตนาห ‘‘มหนฺตานี’’ติ.

‘Có kích thước được phát triển’ có nghĩa là có kích thước rộng lớn, không phải là có kích thước được phát triển theo cách một ngón tay, hai ngón tay, v.v., vì ở đây không thể có sự phát triển như vậy. Do đó, đã nói rằng ‘lớn.’

รูเป สญฺญา รูปสญฺญา, สา อสฺส อตฺถีติ รูปสญฺญี, น รูปสญฺญี อรูปสญฺญี. สญฺญาสีเสน ฌานํ วทติ. รูปสญฺญาย อนุปฺปาทนเมเวตฺถ อลาภิตา. พหิทฺธาว อุปฺปนฺนนฺติ พหิทฺธาวตฺถุสฺมึเยว อุปฺปนฺนํ. อภิธมฺเม ปน ‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ, อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ เอวํ จตุนฺนํ อภิภายตนานํ อาคตตฺตา อภิธมฺมฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๐๔) ‘‘กสฺมา ปน ยถา สุตฺตนฺเต – ‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานี’ติอาทิ วุตฺตํ, เอวํ อวตฺวา อิธ จตูสุปิ อภิภายตเนสุ อชฺฌตฺตํ [Pg.123] อรูปสญฺญิตาว วุตฺตา’’ติ โจทนํ กตฺวา ‘‘อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียโต’’ติ การณํ วตฺวา ‘‘ตตฺถ วา หิ อิธ วา พหิทฺธารูปาเนว อภิภวิตพฺพานิ, ตสฺมา ตานิ นิยมโต วตฺตพฺพานีติ ตตฺราปิ อิธาปิ วุตฺตานิ. ‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี’ติ อิทํ ปน สตฺถุ เทสนาวิลาสมตฺตเมวา’’ติ วุตฺตํ.

Tưởng về sắc là sắc tưởng. Người có tưởng ấy là người có sắc tưởng. Người không có sắc tưởng là người vô sắc tưởng. (Ngài) nói về thiền dưới tiêu đề là tưởng. Ở đây, sự không chứng đắc chính là sự không làm phát sinh sắc tưởng. ‘Chỉ phát sinh ở ngoại phần’ có nghĩa là chỉ phát sinh trong đối tượng ngoại phần. Tuy nhiên, trong A-tỳ-đàm, vì bốn thắng xứ đã được trình bày như sau: ‘Nội vô sắc tưởng, thấy các sắc ở ngoại phần là nhỏ, đẹp và xấu, vô lượng, đẹp và xấu,’ nên trong Chú giải A-tỳ-đàm (Dhs.A. 204), sau khi đặt câu hỏi: ‘Nhưng tại sao, không nói như trong Kinh đã nói – ‘Một người có tưởng về sắc ở nội phần thấy các sắc ở ngoại phần là nhỏ’ v.v..., mà ở đây trong cả bốn thắng xứ, chỉ nói đến tình trạng nội vô sắc tưởng?’, đã nêu lý do: ‘Vì các sắc ở nội phần không thể bị chế ngự,’ và đã nói rằng: ‘Vì rằng, dù ở đó hay ở đây, chỉ có các sắc ở ngoại phần là cần được chế ngự. Do đó, chúng đã được nói đến một cách nhất định ở cả đó và ở đây. Còn câu ‘Nội vô sắc tưởng’ này chỉ là vẻ đẹp trong cách thuyết giảng của Bậc Đạo Sư mà thôi.’

เอตฺถ จ วณฺณาโภครหิตานิ สหิตานิ จ สพฺพานิ ‘‘ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ วุตฺตานิ, ตถา ‘‘อปฺปมาณานี’’ติ ทฏฺฐพฺพานิ. อตฺถิ หิ เอโส ปริยาโย ‘‘ปริตฺตานิ อภิภุยฺย ตานิ เจ กทาจิ วณฺณวเสน อาภุชิตานิ โหนฺติ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ อภิภุยฺยา’’ติ. ปริยายกถา หิ สุตฺตนฺตเทสนาติ. อภิธมฺเม ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วณฺณาโภครหิตานิ วิสุํ วุตฺตานิ, ตถา สหิตานิ. อตฺถิ หิ อุภยตฺถ อภิภวนปริยาโยติ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติอาทินา ปฐมทุติยอภิภายตเนสุ ปฐมวิโมกฺโข, ตติยจตุตฺถาภิภายตเนสุ ทุติยวิโมกฺโข, วณฺณาภิภายตเนสุ ตติยวิโมกฺโข จ อภิภวนปฺปวตฺติโต สงฺคหิโต, อภิธมฺเม ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วิโมกฺขาภิภายตนานิ อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ วิโมกฺเข วชฺเชตฺวา อภิภายตนานิ กถิตานิ, สพฺพานิ จ วิโมกฺขกิจฺจานิ ฌานานิ วิโมกฺขเทสนายํ วุตฺตานิ. ตเทตํ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติ อาคตสฺส อภิภายตนทฺวยสฺส อภิธมฺเม อภิภายตเนสุ อวจนโต ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนญฺจ สพฺพวิโมกฺขกิจฺจสาธารณวจนภาวโต ววตฺถานํ กตนฺติ วิญฺญายติ.

Và ở đây, tất cả những đối tượng không có sự chú ý đến màu sắc và có sự chú ý đến màu sắc được gọi là ‘giới hạn, đẹp và xấu,’ tương tự nên được hiểu là ‘vô lượng.’ Thật vậy, có cách trình bày này: ‘Sau khi chế ngự các đối tượng giới hạn, nếu đôi khi chúng được chú ý theo phương diện màu sắc, thì (đó là) sau khi chế ngự các đối tượng đẹp và xấu.’ Bởi vì thuyết giảng theo Kinh tạng là lời nói có ẩn ý. Nhưng trong Vi Diệu Pháp, do là thuyết giảng không có ẩn ý, nên các đối tượng không có sự chú ý đến màu sắc được nói riêng, và tương tự đối với các đối tượng có sự chú ý. Thật vậy, có cách trình bày về sự chế ngự ở cả hai nơi. Do đó, trong hai thắng xứ đầu tiên bắt đầu bằng ‘người có tưởng về sắc ở bên trong,’ giải thoát thứ nhất được bao gồm; trong thắng xứ thứ ba và thứ tư, giải thoát thứ hai được bao gồm; và trong các thắng xứ về màu sắc, giải thoát thứ ba được bao gồm, do chúng diễn ra qua sự chế ngự. Nhưng trong Vi Diệu Pháp, do là thuyết giảng không có ẩn ý, để trình bày các thắng xứ và giải thoát một cách không lẫn lộn, các thắng xứ được nói đến sau khi đã loại trừ các giải thoát, và tất cả các thiền có chức năng giải thoát đều được nói trong phần thuyết giảng về giải thoát. Điều này được hiểu rằng sự phân định đã được thực hiện bởi vì hai thắng xứ bắt đầu bằng ‘người có tưởng về sắc ở bên trong’ không được đề cập trong phần thắng xứ của Vi Diệu Pháp, và bởi vì các câu như ‘người có sắc thấy các sắc’ là cách nói chung cho chức năng của tất cả các giải thoát.

‘‘อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียโต’’ติ อิทํ อภิธมฺเม กตฺถจิปิ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปานิ ปสฺสตี’’ติ อวตฺวา สพฺพตฺถ ยํ วุตฺตํ ‘‘พหิทฺธารูปานิ ปสฺสตี’’ติ, ตสฺส การณวจนํ. เตน ยํ อญฺญเหตุกํ, ตํ เตน เหตุนา วุตฺตํ, ยํ ปน เทสนาวิลาสเหตุกํ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญิตาย เอว อภิธมฺเม วจนํ, น ตสฺส อญฺญํ การณํ มคฺคิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียตา จ เตสํ พหิทฺธารูปานํ วิย อวิภูตตฺตา, เทสนาวิลาโส จ ยถาวุตฺตววตฺถานวเสน เวทิตพฺโพ, เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน วิชฺชมานปริยายกถนภาวโต. ‘‘สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ เอเตเนว สิทฺธตฺตา นีลาทิอภิภายตนานิ น วตฺตพฺพานีติ เจ? น, นีลาทีสุ [Pg.124] กตาธิการานํ นีลาทิภาวสฺเสว อภิภวนการณตฺตา. น หิ เตสํ ปริสุทฺธาปริสุทฺธวณฺณานํ ปริตฺตตา ตทปฺปมาณตา วา อภิภวนการณํ, อถ โข นีลาทิภาโว เอวาติ. เอเตสุ จ ปริตฺตาทิกสิณรูเปสุ ยํ จริตสฺส อิมานิ อภิภายตนานิ อิชฺฌนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิเมสุ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Câu ‘Do các sắc bên trong không thể bị chế ngự’ này là lời giải thích lý do tại sao trong Vi Diệu Pháp, không ở đâu nói rằng ‘thấy các sắc bên trong,’ mà ở mọi nơi đều nói ‘thấy các sắc bên ngoài.’ Do đó, điều gì có nguyên nhân khác thì được nói với nguyên nhân đó; còn lời nói trong Vi Diệu Pháp về việc ‘không có tưởng về sắc ở bên trong’ là do vẻ đẹp của sự thuyết giảng, điều này cho thấy không nên tìm kiếm một lý do nào khác cho nó. Sự không thể bị chế ngự của các sắc bên trong là do chúng không hiển lộ rõ ràng như các sắc bên ngoài, và vẻ đẹp của sự thuyết giảng nên được hiểu theo sự phân định đã nói, vì đó là cách trình bày có ẩn ý hiện hữu tùy theo khuynh hướng của người cần được giáo hóa. Nếu hỏi: ‘Vì đã thành tựu bởi câu ‘đẹp và xấu,’ nên không cần phải nói đến các thắng xứ xanh v.v... phải không?’ Không phải vậy, vì đối với những người đã thực hành chuyên sâu về màu xanh v.v..., chính bản chất xanh v.v... là nguyên nhân của sự chế ngự. Thật vậy, đối với họ, nguyên nhân của sự chế ngự không phải là sự giới hạn hay vô lượng của các màu sắc trong sạch hay không trong sạch, mà chính là bản chất xanh v.v... Và trong số các sắc biến xứ giới hạn v.v... này, để chỉ ra rằng những thắng xứ này thành tựu cho tánh hạnh nào, câu bắt đầu bằng ‘tuy nhiên, trong những điều này...’ đã được nói đến.

สพฺพสงฺคาหิกวเสนาติ สกลนีลวณฺณนีลนิทสฺสนนีลนิภาสานํ สาธารณวเสน. วณฺณวเสนาติ สภาววณฺณวเสน. นิทสฺสนวเสนาติ ปสฺสิตพฺพตาวเสน. โอภาสวเสนาติ สปฺปภาสตาย อวภาสนวเสน. อุมาปุปฺผนฺติ อตสิปุปฺผํ. นีลเมว โหติ วณฺณสงฺกราภาวโต. พาราณสิยํ ภวนฺติ พาราณสิยํ สมุฏฺฐิตํ.

Theo cách bao gồm tất cả có nghĩa là theo cách chung cho toàn bộ màu xanh, tướng xanh, và ánh xanh. Theo phương diện màu sắc có nghĩa là theo phương diện màu sắc tự nhiên. Theo phương diện tướng trạng có nghĩa là theo phương diện có thể được nhìn thấy. Theo phương diện ánh sáng có nghĩa là theo phương diện chiếu sáng do có ánh quang. Hoa Umā là hoa lanh. Nó chỉ có màu xanh do không có sự pha trộn màu sắc. Sinh ra ở Bārāṇasī có nghĩa là phát sinh ở Bārāṇasī.

เต ธมฺเมติ เต สติปฏฺฐานาทิธมฺเม เจว อฏฺฐวิโมกฺขธมฺเม จ. จิณฺณวสีภาวาเยว ตตฺถ อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ปริโยสานุตฺตรํ สตํ คตา อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตา.

Những pháp ấy có nghĩa là những pháp niệm xứ v.v... và những pháp tám giải thoát. Chính nhờ đã thực hành và thuần thục, với trí tuệ siêu việt ở đó, đã đi đến sự tột cùng của niệm, đã đạt đến sự toàn hảo mà đỉnh cao là các thắng trí.

๒๕๐. สกลฏฺเฐนาติ (ที. นิ. ฏี. ๓.๓๔๖; อ. นิ. ฏี. ๓.๑๐.๒๕) สกลภาเวน, อสุภนิมิตฺตาทีสุ วิย เอกเทเส อฏฺฐตฺวา อนวเสสโต คเหตพฺพฏฺเฐนาติ อตฺโถ. ยถา เขตฺตํ สสฺสานํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ วฑฺฒิฏฺฐานญฺจ, เอวเมว ตํตํสมฺปยุตฺตธมฺมานนฺติ อาห ‘‘เขตฺตฏฺเฐนา’’ติ. ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ อิทํ อุทฺธํ อโธ ติริยนฺติ โยเชตพฺพํ. ปริจฺฉินฺทิตฺวา เอว หิ สพฺพตฺถ กสิณํ วฑฺเฒตพฺพํ. เตน เตน การเณนาติ อุปริอาทีสุ เตน เตน กสิเณน. ยถา กินฺติ อาห – ‘‘อาโลกมิว รูปทสฺสนกาโม’’ติ, ยถา ทิพฺพจกฺขุนา อุทฺธํ เจ รูปํ ทฏฺฐุกาโม, อุทฺธํ อาโลกํ ปสาเรติ, อโธ เจ, อโธ, สมนฺตโต เจ รูปํ ทฏฺฐุกาโม, สมนฺตโต อาโลกํ ปสาเรติ, เอวํ สพฺพกสิณนฺติ อตฺโถ. เอกสฺสาติ ปถวีกสิณาทีสุ เอเกกสฺส. อญฺญภาวานุปคมนตฺถนฺติ อญฺญกสิณภาวานุปคมนทีปนตฺถํ, อญฺญสฺส วา กสิณภาวานุปคมนทีปนตฺถํ. น หิ อญฺเญน ปสาริตกสิณํ ตโต อญฺเญน ปสาริตกสิณภาวํ อุปคจฺฉติ, เอวมฺปิ เนสํ อญฺญกสิณสมฺเภทาภาโว เวทิตพฺโพ. น อญฺญํ ปถวีอาทิ. น หิ อุทเกน ฐิตฏฺฐาเน สสมฺภารปถวี อตฺถิ. อญฺญกสิณสมฺเภโทติ อาโปกสิณาทินา สงฺกโร[Pg.125]. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ เสสกสิเณสุ. เอกเทเส อฏฺฐตฺวา อนวเสสผรณํ ปมาณสฺส อคฺคหณโต อปฺปมาณํ. เตเนว หิ เนสํ กสิณสมญฺญา. ตถา หิ ‘‘ตญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เจตสา ผรนฺโตติ ภาวนาจิตฺเตน อารมฺมณํ กโรนฺโต. ภาวนาจิตฺตญฺหิ กสิณํ ปริตฺตํ วา วิปุลํ วา สกลเมว มนสิ กโรติ.

250. Với ý nghĩa toàn thể có nghĩa là với tính chất toàn bộ; nghĩa là, giống như trong trường hợp tướng bất tịnh v.v..., nó phải được nắm bắt một cách không còn sót lại, không chỉ dừng lại ở một phần. Giống như thửa ruộng là nơi sinh và nơi lớn lên của mùa màng, cũng vậy đối với các pháp tương ưng với nó, nên ngài nói ‘với ý nghĩa là thửa ruộng.’ ‘Sau khi đã phân định’ — điều này nên được kết hợp với ‘trên, dưới, ngang.’ Thật vậy, biến xứ phải được mở rộng khắp nơi chỉ sau khi đã phân định. ‘Bởi lý do này hay lý do khác’ có nghĩa là với biến xứ này hay biến xứ khác ở các phương trên v.v... Giống như thế nào? Ngài nói — ‘giống như người muốn thấy sắc bằng ánh sáng’; nghĩa là, giống như người có thiên nhãn, nếu muốn thấy sắc ở trên, thì mở rộng ánh sáng lên trên; nếu ở dưới, thì xuống dưới; nếu muốn thấy sắc ở xung quanh, thì mở rộng ánh sáng ra xung quanh; cũng vậy đối với tất cả các biến xứ. ‘Của một’ có nghĩa là của mỗi một trong số các biến xứ đất v.v... ‘Với mục đích không trở thành cái khác’ có nghĩa là để chỉ ra sự không trở thành một biến xứ khác, hoặc để chỉ ra sự không trở thành biến xứ của một cái khác. Thật vậy, biến xứ được mở rộng bởi một (yếu tố) không mang bản chất của biến xứ được mở rộng bởi một (yếu tố) khác. Như vậy, sự không pha trộn của các biến xứ với nhau nên được hiểu. Không phải là cái khác như đất v.v... Thật vậy, ở nơi nước đứng, không có đất cùng với các thành phần của nó. ‘Sự pha trộn với biến xứ khác’ có nghĩa là sự lẫn lộn với biến xứ nước v.v... ‘Ở mọi nơi’ có nghĩa là trong tất cả các biến xứ còn lại. Sự biến mãn không còn sót lại sau khi không dừng lại ở một phần là vô lượng vì không nắm bắt kích thước. Chính vì lý do đó mà chúng có tên gọi là biến xứ. Do đó, ngài nói bắt đầu bằng ‘bởi vì điều đó...’ Ở đây, ‘biến mãn với tâm’ có nghĩa là lấy làm đối tượng bằng tâm thiền. Thật vậy, tâm thiền quán niệm toàn bộ biến xứ, dù nhỏ hay lớn.

กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตํ วิญฺญาณํ ผรณอปฺปมาณวเสน ‘‘วิญฺญาณกสิณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตถา หิ ตํ ‘‘วิญฺญาณ’’นฺติ วุจฺจติ. กสิณวเสนาติ อุคฺฆาฏิตกสิณวเสน กสิณุคฺฆาฏิมากาเส อุทฺธํอโธติริยตา เวทิตพฺพา. ยตฺตกญฺหิ ฐานํ กสิณํ ปสาริตํ, ตตฺตกํ อากาสภาวนาวเสน อากาสํ โหตีติ. เอวํ ยตฺตกํ ฐานํ อากาสํ หุตฺวา อุปฏฺฐิตํ, ตตฺตกํ อากาสเมว หุตฺวา วิญฺญาณสฺส ปวตฺตนโต อาคมนวเสน วิญฺญาณกสิเณปิ อุทฺธํอโธติริยตา วุตฺตาติ ‘‘กสิณุคฺฆาฏิมากาสวเสน ตตฺถ ปวตฺตวิญฺญาเณ อุทฺธํอโธติริยตา เวทิตพฺพา’’ติ อาห.

Thức sanh khởi trong hư không do việc loại bỏ kasina, do bởi sự biến mãn vô hạn lượng, được gọi là “thức kasina.” Thật vậy, nó được gọi là “thức.” Do bởi kasina có nghĩa là do bởi kasina đã được loại bỏ. Trong hư không do việc loại bỏ kasina, các chiều hướng trên, dưới, và ngang nên được hiểu. Bởi vì kasina được trải rộng đến phạm vi nào, hư không trở thành đến phạm vi ấy do bởi sự tu tập về hư không. Tương tự như vậy, hư không đã hiện khởi đến phạm vi nào, do bởi sự sanh khởi của thức đã trở thành chính hư không ấy đến phạm vi ấy, do bởi phương cách xuất hiện, các chiều hướng trên, dưới, và ngang cũng được nói đến trong thức kasina. (Do đó) đã được nói rằng: “Do bởi hư không do việc loại bỏ kasina, các chiều hướng trên, dưới, và ngang nên được hiểu ở trong thức sanh khởi tại nơi ấy.”

๒๕๒. วุตฺโตเยว วมฺมิกสุตฺเต. นิสฺสิตญฺจ ฉวตฺถุนิสฺสิตตฺตา วิปสฺสนาญาณสฺส. ปฏิพทฺธญฺจ เตน วินา อปฺปวตฺตนโต กายสญฺญิตานํ รูปธมฺมานํ อารมฺมณกรณโต จ. สุฏฺฐุ ภาติ โอภาสตีติ วา สุโภ. กุรุวินฺทชาติอาทิชาติวิเสโสปิ มณิ อากรปาริสุทฺธิมูลโก เอวาติ อาห ‘‘สุปริสุทฺธอากรสมุฏฺฐิโต’’ติ. โทสนีหรณวเสน ปริกมฺมนิปฺผตฺตีติ อาห ‘‘สุฏฺฐุ กตปริกมฺโม อปนีตปาสาณสกฺขโร’’ติ. โธวนเวธนาทีหีติ จตูสุ ปาสาเณสุ โธวเนน เจว กาฬกาทิอปหรณตฺถาย สุตฺเตน อาวุนนตฺถาย จ วิชฺฌเนน. ตาปสณฺหกรณาทีนํ สงฺคโห อาทิ-สทฺเทน. วณฺณสมฺปตฺตินฺติ สุตฺตสฺส วณฺณสมฺปตฺตึ.

252. Điều ấy đã được nói đến trong kinh Vammika (Tổ Kiến). Và (tuệ quán) là nương tựa vì tuệ quán nương tựa vào sáu căn. Và (tuệ quán) là có liên quan vì không có nó thì không thể tiến hành, và vì lấy các sắc pháp được gọi là thân làm đối tượng. Subho (trong sạch) là chiếu sáng tốt đẹp hoặc soi sáng. Viên ngọc, dù là loại đặc biệt như giống kuruvinda, cũng có nguồn gốc từ sự trong sạch của mỏ quặng, do đó đã nói rằng “được sanh ra từ mỏ quặng rất trong sạch.” Việc chuẩn bị được hoàn tất do bởi sự loại bỏ các tỳ vết, do đó đã nói rằng “được chuẩn bị kỹ lưỡng, đã loại bỏ đá và sỏi.” Bằng cách rửa, khoan, v.v... có nghĩa là trong bốn loại đá, bằng cách rửa và bằng cách khoan với sợi chỉ để loại bỏ các vết đen v.v... và để xâu chuỗi. Từ “ādi” (v.v...) bao gồm việc nung nóng, mài giũa, v.v... “Sự hoàn hảo về màu sắc” có nghĩa là sự hoàn hảo về màu sắc của sợi chỉ.

มณิ วิย กรชกาโย ปจฺจเวกฺขิตพฺพโต. อาวุตสุตฺตํ วิย วิปสฺสนาญาณํ อนุปวิสิตฺวา ฐิตตฺตา. จกฺขุมา ปุริโส วิย วิปสฺสนาลาภี ภิกฺขุ สมฺมเทว ตสฺส ทสฺสนโต. ตทารมฺมณานนฺติ รูปธมฺมารมฺมณานํ. ผสฺสปญฺจมกจิตฺตเจตสิกคฺคหเณน คหิตธมฺมาปิ วิปสฺสนาจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนา เอวาติ เวทิตพฺพํ. เอวญฺหิ เตสํ วิปสฺสนาญาณคติกตฺตา ‘‘อาวุตสุตฺตํ วิย วิปสฺสนาญาณ’’นฺติ วจนํ อวิโรธิตํ โหติ.

Thân sanh từ hành động (karajakāyo) nên được quán xét giống như viên ngọc. Tuệ quán giống như sợi chỉ đã được xâu (vào kim) vì đã đi vào và đứng vững bên trong. Vị tỳ khưu đã đắc tuệ quán giống như người có mắt vì thấy được điều ấy một cách đúng đắn. “Lấy đó làm đối tượng” có nghĩa là lấy các sắc pháp làm đối tượng. Nên hiểu rằng các pháp được bao gồm bởi sự nắm bắt tâm và tâm sở với xúc là thứ năm cũng được bao gồm trong sự sanh khởi của tâm tuệ quán. Vì như vậy, do chúng có tuệ quán làm nơi đến, nên lời nói “tuệ quán giống như sợi chỉ đã được xâu” là không mâu thuẫn.

ญาณสฺสาติ [Pg.126] ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส. ยทิ เอวํ ญาณสฺส วเสน วตฺตพฺพํ, น ปุคฺคลสฺสาติ อาห ‘‘ตสฺส ปนา’’ติอาทิ. มคฺคสฺส อนนฺตรํ, ตสฺมา โลกิยาภิญฺญานํ ปรโต ฉฏฺฐาภิญฺญาย ปุรโต วตฺตพฺพํ วิปสฺสนาญาณํ. เอวํ สนฺเตปีติ ยทิปายํ ญาณานุปุพฺพฏฺฐิติ, เอวํ สนฺเตปิ เอตสฺส อนฺตรา วาโร นตฺถีติ ปญฺจสุ โลกิยาภิญฺญาสุ กถิตาสุ อากงฺเขยฺยสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๑.๖๔ อาทโย) วิย ฉฏฺฐาภิญฺญา กเถตพฺพาติ เอตสฺส อนภิญฺญาลกฺขณสฺส วิปสฺสนาญาณสฺส ตาสํ อนฺตรา วาโร น โหติ, ตสฺมา ตตฺถ อวสราภาวโต อิเธว รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานานนฺตรเมว ทสฺสิตํ วิปสฺสนาญาณํ. ยสฺมา จาติ จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. เตน น เกวลํ ตเทว, อถ โข อิทมฺปิ การณํ วิปสฺสนาญาณสฺส อิเธว ทสฺสเนติ อิมมตฺถํ ทีเปติ. ทิพฺเพน จกฺขุนา เภรวรูปํ ปสฺสโตติ เอตฺถ อิทฺธิวิธญาเณน เภรวํ รูปํ นิมฺมินิตฺวา จกฺขุนา ปสฺสโตติ วตฺตพฺพํ, เอวมฺปิ อภิญฺญาลาภิโน อปริญฺญาณวตฺถุกสฺส ภยสนฺตาโส อุปฺปชฺชติ อุจฺจวาลิกวาสีมหานาคตฺเถรสฺส วิย. อิธาปีติ อิมสฺมึ วิปสฺสนาญาเณปิ, น สติปฏฺฐานาทีสุ เอวาติ อธิปฺปาโย.

“Của trí tuệ” có nghĩa là của trí tuệ phản khán. Nếu phải nói theo phương diện trí tuệ, không phải theo phương diện cá nhân, (vị ấy) đã nói “tuy nhiên, của điều ấy...” v.v... Ngay sau đạo, do đó tuệ quán nên được nói đến sau các thắng trí thế gian và trước thắng trí thứ sáu. “Dầu là như vậy” có nghĩa là: mặc dù đây là thứ tự của các trí tuệ, dầu là như vậy cũng không có chỗ cho nó ở khoảng giữa. Giống như trong kinh Ākaṅkheyya v.v..., sau khi năm thắng trí thế gian đã được nói đến, thắng trí thứ sáu nên được nói đến. Tuệ quán này, vốn không có đặc tính của một thắng trí, không có chỗ ở khoảng giữa chúng. Do đó, vì không có cơ hội ở đó, tuệ quán được trình bày ngay tại đây, ngay sau thiền sắc giới thứ tư. Từ “ca” trong “yasmā ca” có nghĩa là liên hợp. Do đó, nó chỉ ra ý nghĩa này: không chỉ có lý do đó, mà đây cũng là lý do để trình bày tuệ quán ngay tại đây. Ở đây, trong câu “vị ấy thấy một hình sắc đáng sợ bằng thiên nhãn,” nên được nói là “sau khi đã hóa hiện một hình sắc đáng sợ bằng thần túc thông, vị ấy thấy nó bằng (thiên) nhãn.” Dầu vậy, đối với người đã đắc thắng trí, sự sợ hãi và kinh hoàng vẫn sanh khởi từ một đối tượng chưa được liễu tri, giống như trường hợp của trưởng lão Mahānāga, trú tại Uccavālikā. “Ở đây cũng vậy” có nghĩa là trong tuệ quán này cũng vậy, không chỉ trong các niệm xứ v.v... Đó là chủ ý.

๒๕๓. มโนมยิทฺธิยํ จิณฺณวสิตาย อภิญฺญา โวสานปารมิปฺปตฺตตา เวทิตพฺพาติ โยชนา. มเนน นิพฺพตฺตนฺติ อภิญฺญามเนน นิพฺพตฺติตํ. ตํ สทิสภาวทสฺสนตฺถเมวาติ สณฺฐานโตปิ วณฺณโตปิ อวยววิเสสโตปิ สทิสภาวทสฺสนตฺถเมว. สชาติยํ ฐิโต, น นาคิทฺธิยา อญฺญชาติรูโป. สุปริกมฺมกตมตฺติกาทโย วิย อิทฺธิวิธญาณํ วิกุพฺพนกิริยาย นิสฺสยภาวโต.

253. Cách nối kết câu là: “Trong thần thông do ý tạo, nên hiểu rằng thắng trí đã đạt đến sự viên mãn tột cùng qua sự thuần thục đã được thực hành.” “Được tạo ra bởi ý” có nghĩa là được tạo ra bởi ý của thắng trí. “Điều đó chỉ nhằm mục đích cho thấy sự tương đồng” có nghĩa là nhằm mục đích cho thấy sự tương đồng về hình dáng, màu sắc, và các chi phần đặc biệt. Nó tồn tại trong loại của chính nó, không phải là một hình sắc thuộc loại khác như thần thông của loài rồng (nāga). Trí tuệ về thần túc thông giống như đất sét được chuẩn bị kỹ lưỡng v.v..., vì nó là nền tảng cho hành động biến hóa.

๒๕๕. อปฺปกสิเรเนวาติ อกิจฺเฉเนว.

255. “Appakasirena” có nghĩa là không khó khăn.

๒๕๖. มนฺโท อุตฺตานเสยฺยกทารโกปิ ‘‘ทหโร’’ติ วุจฺจตีติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘ยุวา’’ติ วุตฺตํ. ยุวาปิ โกจิ อนิจฺฉนโต อมณฺฑนสีโล โหตีติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘มณฺฑนกชาติโก’’ติ วุตฺตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยุวาปี’’ติอาทิ. กาฬติลปฺปมาณา พินฺทโว กาฬติลกานิ. นาติกมฺมาสติลปฺปมาณา พินฺทโว ติลกานิ. วงฺกํ นาม ปิยงฺคํ. โยพฺพนปีฬกาทโย มุขทูสิปีฬกา. มุขคโต โทโส มุขโทโส, ลกฺขณวจนญฺเจตํ มุเข อโทสสฺสปิ ปากฏภาวสฺส อธิปฺเปตตฺตา[Pg.127]. ยถา วา มุเข โทโส, เอวํ มุเข อโทโสปิ มุขโทโส สรโลเปน, มุขโทโส จ มุขโทโส จ มุขโทโสติ เอกเสสนเยนเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺหิ ปเรสํ โสฬสวิธํ จิตฺตํ ปากฏํ โหตีติ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ.

256. Vì ngay cả một đứa trẻ sơ sinh ngây ngô nằm ngửa cũng được gọi là “daharo” (trẻ), nên để phân biệt, từ “yuvā” (thanh niên) đã được dùng. Vì một số thanh niên, do không muốn, không có thói quen trang điểm, nên để phân biệt, từ “maṇḍanakajātiko” (thích trang điểm) đã được dùng. Do đó đã nói rằng “một thanh niên...” v.v... Các đốm có kích thước bằng hạt mè đen là “kāḷatilakāni” (nốt ruồi đen). Các đốm có kích thước bằng hạt đậu māsa là “tilakāni” (nốt ruồi). Vết cong được gọi là “piyaṅgaṃ.” Mụn trứng cá tuổi dậy thì v.v... là “mukhadūsipīḷakā” (mụn làm xấu mặt). “Mukhadoso” là khuyết điểm trên mặt; đây là một thuật ngữ chỉ đặc điểm, vì sự biểu hiện của cả những gì không phải là khuyết điểm trên mặt cũng được bao hàm. Hoặc, cũng như khuyết điểm trên mặt, thì cái không phải khuyết điểm trên mặt cũng là “mukhadoso” do sự tỉnh lược nguyên âm; và “mukhadoso” và “mukhadoso” trở thành “mukhadoso” theo quy tắc ekasesa (chỉ giữ lại một); ý nghĩa ở đây nên được hiểu theo cách này. Như vậy, lời nói “mười sáu loại tâm của người khác trở nên rõ ràng” được chứng minh là hợp lý.

๒๕๙. ปฏิปทาวเสนาติ ยถารหํ สมถวิปสฺสนามคฺคปฏิปทาวเสน. อฏฺฐสุ โกฏฺฐาเสสูติ สติปฏฺฐานาทีสุ โพธิปกฺขิยธมฺมโกฏฺฐาเสสุ, วิโมกฺขโกฏฺฐาเสสุ วาติ อิเมสุ อฏฺฐสุ โกฏฺฐาเสสุ. เสเสสูติ วุตฺตาวเสเสสุ อภิภายตนโกฏฺฐาสาทีสุ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

259. “Theo phương diện con đường thực hành” có nghĩa là theo phương diện con đường thực hành về định, tuệ, và đạo, tùy theo trường hợp. “Trong tám phần” có nghĩa là trong tám phần này: trong các phần của các pháp trợ Bồ-đề bắt đầu với niệm xứ, hoặc trong các phần của các giải thoát. “Trong các phần còn lại” có nghĩa là trong các phần còn lại đã được đề cập, bắt đầu với các phần về thắng xứ. Phần còn lại thì dễ hiểu.

มหาสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu của bài chú giải kinh Đại Sakuludāyi đã hoàn tất.

๘. สมณมุณฺฑิกาปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải kinh Samaṇamuṇḍikāputta.

๒๖๐. อุคฺคหิตุนฺติ สิกฺขิตุํ. อุคฺคาเหตุนฺติ สิกฺขาเปตุํ, ปาฐโต อตฺตนา ยถาอุคฺคหิตมตฺถํ ตพฺพิภาวนตฺถาย อุจฺจารณวเสน ปเรสํ คาเหตุนฺติ อตฺโถ. สมยนฺติ ทิฏฺฐึ. สา หิ สํโยชนภาวโต สเมติ สมฺพนฺธา เอติ ปวตฺตติ, ทฬฺหคฺคหณภาวโต วา สํยุตฺตา อยนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา ยถาภินิเวสํ เอเตนาติ สมโยติ วุจฺจติ. ทิฏฺฐิสํโยชเนน หิ สตฺตา อติวิย พชฺฌนฺตีติ. สูริยสฺส อุคฺคมนโต อตฺถงฺคมา อยํ เอตฺตโก กาโล รตฺตนฺธการวิธมนโต ทิวา นาม, ตสฺส ปน มชฺฌิมปหารสญฺญิโต กาโล สมุชฺชลิตปภาเตชทหนภาเวน ทิวา นาม. เตนาห ‘‘ทิวสสฺสปิ ทิวาภูเต’’ติ. ปฏิสํหริตฺวาติ นิวตฺเตตฺวา. เอวํ จิตฺตสฺส ปฏิสํหรณํ นาม โคจรกฺเขตฺเต ฐปนนฺติ อาห ‘‘ฌานรติเสวนวเสน เอกีภาวํ คโต’’ติ. เอเตน กายวิเวกปุพฺพกํ จิตฺตวิเวกมาห. สีลาทิคุณวิเสสโยคโต มนสา สมฺภาวนียา, เต ปน ยสฺมา อตฺตโน สีลาทิคุเณหิ วิญฺญูนํ มนาปา โหนฺติ (กิเลสอนิคฺคหสฺส ปญฺจปสาทายตฺตตฺตา,) ตสฺมา อาห ‘‘มนวฑฺฒนกาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ อุนฺนมตีติ อุทคฺคํ โหติ. วฑฺฒตีติ สทฺธาวเสน วฑฺฒติ. เตนาห ภควา – ‘‘อนุสฺสรณมฺปหํ, ภิกฺขเว, เตสํ ภิกฺขูนํ พหูปการํ วทามี’’ติ (อิติวุ. ๑๐๔; สํ. นิ. ๕.๑๘๔).

260. Uggahitum là học hỏi. Uggāhetum là dạy dỗ, có nghĩa là làm cho người khác nắm bắt được ý nghĩa mà bản thân đã học hỏi theo bài học, bằng cách đọc lên để giải thích rõ điều ấy. (Họ) làm lắng dịu tà kiến. Thật vậy, vì là trạng thái của kiết sử, nó đi đến, có liên quan, diễn tiến, nên gọi là samaya. Hoặc vì là trạng thái chấp thủ kiên cố, chúng sanh bị trói buộc, đi đến, diễn tiến theo sự cố chấp của mình bởi cái đó, nên được gọi là samaya. Thật vậy, chúng sanh bị trói buộc rất chặt bởi kiến kiết sử. Khoảng thời gian từ lúc mặt trời mọc cho đến lúc lặn, vì xua tan bóng tối của ban đêm, được gọi là ban ngày. Hơn nữa, khoảng thời gian được gọi là canh giữa của ban ngày đó, vì có trạng thái rực rỡ, sáng chói, nóng bức, được gọi là ban ngày. Do đó, ngài nói: “vào ban ngày của ngày”. Paṭisaṃharitvā là quay về. Như vậy, sự thu thúc của tâm được gọi là đặt vào đối tượng hành xứ, nên ngài nói: “đã đi đến sự hợp nhất bằng cách thực hành sự ưa thích trong thiền”. Bằng điều này, ngài nói về tâm viễn ly có thân viễn ly đi trước. Do sự liên hệ với các đức tính đặc biệt như giới, nên được tâm tôn trọng. Hơn nữa, vì họ làm cho những người có trí hài lòng bởi các đức tính như giới của mình (vì sự không chế ngự phiền não phụ thuộc vào năm giác quan), do đó ngài nói: “làm tăng trưởng ý” v.v... Trong đó, unnamati là trở nên cao thượng. Vaḍḍhati là tăng trưởng bằng đức tin. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Này các Tỳ khưu, Ta nói rằng sự tùy niệm về các Tỳ khưu ấy có nhiều lợi ích” (Itivu. 104; S. v. 184).

๒๖๑. ปญฺญเปมีติ [Pg.128] ปชานนภาเวน ญาเปมิ ตถา ววตฺถเปมิ. เตนาห ‘‘ทสฺเสมิ ฐเปมี’’ติ. ปริปุณฺณกุสลนฺติ สพฺพโส ปุณฺณกุสลธมฺมํ, อุตฺตมกุสลนฺติ อุตฺตมภาวํ เสฏฺฐภาวํ ปตฺตกุสลธมฺมํ. อโยชฺฌนฺติ วาทยุทฺเธน อโยธนียํ, วาทยุทฺธํ โหตุ, เตน ปราชโย น โหตีติ ทสฺเสติ, เตนาห ‘‘วาทยุทฺเธนา’’ติอาทิ. สํวรปฺปหานนฺติ ปญฺจสุ สํวเรสุ เยน เกนจิ สํวเรน สํวรลกฺขณํ ปหานํ. ปฏิเสวนปฺปหานํ วาติ วา-สทฺเทน ปริวชฺชนปฺปหานาทึ สงฺคณฺหาติ. เสสปเทสูติ ‘‘น ภาสตี’’ติอาทีสุ ปเทสุ. เอเสว นโยติ อิมินา ‘‘อภาสนมตฺตเมว วทตี’’ติ เอวมาทึ อติทิสติ.

261. Paññapemi là Ta làm cho biết, Ta thiết lập như vậy bằng trạng thái nhận biết. Do đó, ngài nói: “Ta chỉ ra, Ta thiết lập”. Paripuṇṇakusalam là thiện pháp đã được viên mãn về mọi mặt. Uttamakusalam là thiện pháp đã đạt đến trạng thái tối thượng, trạng thái cao tột. Ayojjham là không thể chiến đấu bằng cuộc tranh luận. Điều này chỉ ra rằng, dù có cuộc tranh luận, cũng không có sự thất bại bởi cuộc tranh luận ấy. Do đó, ngài nói: “bằng cuộc tranh luận” v.v... Saṃvarappahānam là sự đoạn trừ có đặc tính phòng hộ bằng bất cứ sự phòng hộ nào trong năm sự phòng hộ. Hoặc Paṭisevanappahānam, bằng từ vā, ngài bao gồm cả sự đoạn trừ bằng cách tránh xa v.v... Trong các đoạn còn lại là trong các đoạn như “không nói”. Cùng một phương pháp này, bằng điều này, ngài áp dụng cho các câu như “chỉ nói về việc không nói”.

นาภินนฺทีติ น สมฺปฏิจฺฉิ. สาสเน ติณฺณํ ทุจฺจริตานํ มิจฺฉาชีวสฺส วิวชฺชนํ วณฺณียติ, อยญฺจ เอวํ กเถติ, ตสฺมา สาสนสฺส อนุโลมํ วิย วทติ, วทนฺโต จ สมฺมาสมฺพุทฺเธ ธมฺเม จสฺส อปฺปสาทํ น ทสฺเสติ, ตสฺมา ปสนฺนการมฺปิ วทตีติ มญฺญมาโน ตสฺส วาทํ น ปฏิเสเธติ.

Không hoan hỷ là không chấp nhận. Trong giáo pháp, việc từ bỏ ba ác hạnh và tà mạng được tán thán, và người này cũng nói như vậy. Do đó, vị ấy nói dường như thuận theo giáo pháp. Và trong khi nói, vị ấy không tỏ ra bất tín đối với bậc Chánh Đẳng Giác và Chánh Pháp. Do đó, nghĩ rằng vị ấy cũng nói với vẻ tín thành, nên ngài không bác bỏ luận điểm của vị ấy.

๒๖๒. ยถา ตสฺส วจนํ, เอวํ สนฺเตติ ยถา ตสฺส ปริพฺพาชกสฺส วจนํ, เอวํ สมณภาเว สนฺเต ลพฺภมาเน. มยํ ปน เอวํ น วทามาติ เอเตน สมณภาโว นาม เอวํ น โหตีติ ทสฺเสติ. โย หิ ธมฺโม ยาทิโส, ตเถว ตํ พุทฺธา ทีเปนฺติ. วิเสสญาณํ น โหตีติ กายวิเสสวิสยญาณํ ตสฺส ตทา นตฺถิ, ยโต ปรกาเย อุปกฺกมํ กเรยฺยาติ ทสฺเสติ, ตสฺส ปน ตตฺถ วิเสสญาณมฺปิ นตฺเถวาติ. ยสฺมา กายปฏิพทฺธํ กายกมฺมํ, ตสฺมา ตํ นิวตฺเตนฺโต อาห ‘‘อญฺญตฺร ผนฺทิตมตฺตา’’ติ. กิเลสสหคตจิตฺเตเนวาติ ทุกฺขสมฺผสฺสสฺส อสหนนิมิตฺเตน โทมนสฺสสหคตจิตฺเตเนว. ทุติยวาเรปิ เอเสว นโย. ชิฆจฺฉาปิปาสทุกฺขสฺส อสหนนิมิตฺเตน โทมนสฺเสเนว. วิกูชิตมตฺตาติ เอตฺถ วิรูปํ กูชิตํ วิกูชิตํ ปุพฺเพนิวาสสนฺนิสฺสยํ อุปยํ, ตํ ปเนตฺถ โรทนหสนสมุฏฺฐาปกจิตฺตสหคตนฺติ โทสสหคตํ โลภสหคตญฺจาติ ทฏฺฐพฺพํ. จิตฺตนฺติ กุสลจิตฺตํ. อกุสลจิตฺตํ ปน อตีตารมฺมณํ ปวตฺตตีติ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. สริตฺวาติ ยาว น สติสณฺฐาปนา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ตาว สุปินนฺเต อนุภูตํ วิย ทุกฺขํ สริตฺวา โรทนฺติ. หสนฺตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อยญฺจ นโย เย ลทฺธสุขารมฺมณา หุตฺวา คหิตปฏิสนฺธิกา มาตุกุจฺฉิโตปิ สุเขเนว นิกฺขมนฺติ, เตสํ วเสน วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ปายนฺติยาติ อตฺตโน ชนปทเทสรูเปน [Pg.129] ปายนฺติยา. อยมฺปีติ อาชีโวปิ มาตุ อญฺญวิหิตกาเล จ โลกสฺสาทวเสน กิเลสสหคตจิตฺเตเนว โหติ.

262. Khi có như lời của vị ấy là khi có thể đạt được trạng thái Sa-môn như lời của du sĩ ấy. Bằng câu “Nhưng chúng ta không nói như vậy”, ngài chỉ ra rằng trạng thái Sa-môn không phải là như vậy. Thật vậy, pháp nào như thế nào, các vị Phật tuyên thuyết pháp ấy đúng như vậy. Không có trí tuệ đặc biệt là khi ấy vị ấy không có trí tuệ về đối tượng là thân đặc biệt, do đó ngài chỉ ra rằng vị ấy có thể thực hiện sự tấn công vào thân của người khác. Hơn nữa, vị ấy cũng không có trí tuệ đặc biệt ở đó. Vì thân nghiệp liên quan đến thân, do đó, để ngăn chặn điều đó, ngài nói: “ngoại trừ sự rung động”. Chỉ bằng tâm câu hữu với phiền não là chỉ bằng tâm câu hữu với ưu, với dấu hiệu không thể chịu đựng được sự xúc chạm của khổ. Lần thứ hai cũng cùng một phương pháp. Chỉ bằng ưu, với dấu hiệu không thể chịu đựng được cái khổ của đói và khát. Chỉ là tiếng kêu khác thường, ở đây, tiếng kêu khác thường là tiếng kêu xấu xí, là phương tiện nương tựa vào túc mạng. Ở đây, cần phải hiểu rằng điều đó câu hữu với tâm làm phát sinh tiếng khóc và tiếng cười, tức là câu hữu với sân và câu hữu với tham. Tâm là tâm thiện. Còn tâm bất thiện thì không cần phải nói là nó diễn tiến với đối tượng quá khứ. Nhớ lại, chừng nào các pháp thiết lập niệm chưa khởi lên, chừng đó họ khóc khi nhớ lại nỗi khổ như đã trải qua trong giấc mơ. Họ cười, ở đây cũng cùng một phương pháp. Cần phải hiểu rằng phương pháp này được nói theo trường hợp của những người, sau khi đã có đối tượng lạc, đã chấp nhận sự tái sanh và ra khỏi bụng mẹ một cách an lạc. Pāyantiyā là theo hình thức xứ sở quê hương của mình. Cả điều này nữa, cả mạng sống cũng vậy, và vào thời điểm khác do người mẹ sắp đặt, nó cũng xảy ra chỉ bằng tâm câu hữu với phiền não theo cách hưởng thụ thế gian.

๒๖๓. สมธิคยฺหาติ สมฺมา อธิคตภาเวน คเหตฺวา อภิภวิตฺวา วิเสเสตฺวา วิสิฏฺโฐ หุตฺวา. ขีณาสวํ สนฺธายาติ พฺยติเรกวเสน ขีณาสวํ สนฺธาย. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ขีณาสวมฺปิ โสตาปนฺนกุสลํ ปญฺญเปติ เสกฺขภูมิยํ ฐิตตฺตา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

263. Samadhigayha là sau khi đã nắm bắt, đã chế ngự, đã làm cho đặc biệt, đã trở nên ưu việt bằng trạng thái đã chứng ngộ một cách chân chánh. Nhắm đến bậc Lậu Tận là nhắm đến bậc Lậu Tận theo cách loại trừ. Đây là ý nghĩa ở đây: ngài cũng tuyên bố thiện pháp của bậc Dự Lưu là của bậc Lậu Tận, vì nó đứng trong địa vị của bậc Hữu Học. Trong các đoạn còn lại cũng cùng một phương pháp.

ตีณิ ปทานิ นิสฺสายาติ น กาเยน ปาปกํ กมฺมํ กโรติ, น ปาปกํ วาจํ ภาสติ, น ปาปกํ อาชีวํ อาชีวตีติ อิมานิ ตีณิ ปทานิ นิสฺสาย กุสลสีลมูลกา จ อกุสลสีลมูลกา จาติ ทฺเว ปฐมจตุกฺกา ฐปิตา. เอกํ ปทํ นิสฺสายาติ น ปาปกํ สงฺกปฺปํ สงฺกปฺเปตีติ อิมํ เอกปทํ นิสฺสาย กุสลสงฺกปฺปมูลกา อกุสลสงฺกปฺปมูลกา จาติ อิเม ทฺเว ปจฺฉิมจตุกฺกา ฐปิตา.

Nương vào ba nền tảng là nương vào ba nền tảng này: không làm nghiệp ác bằng thân, không nói lời ác, không sống bằng tà mạng, hai bộ bốn đầu tiên là bộ bốn có giới thiện làm gốc và bộ bốn có giới bất thiện làm gốc đã được thiết lập. Nương vào một nền tảng là nương vào một nền tảng này: không suy tư tư duy ác, hai bộ bốn sau cùng này là bộ bốn có tư duy thiện làm gốc và bộ bốn có tư duy bất thiện làm gốc đã được thiết lập.

๒๖๔. วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตจิตฺตทฺวยมฺปิ วฏฺฏติ พลวตา โมเหน สมนฺนาคตตฺตา. ตถา หิ ตานิ ‘‘โมมูหจิตฺตานี’’ติ วุจฺจนฺติ.

264. Hai tâm tương ưng với hoài nghi và phóng dật cũng được kể là thích hợp, vì được đi kèm với si mạnh mẽ. Thật vậy, chúng được gọi là ‘các tâm si ám’.

กุหินฺติ กึนิมิตฺตํ. กตรํฐานํ ปาปุณิตฺวาติ กึ การณํ อาคมฺม. เอตฺเถเตติ เอตฺถาติ กายวจีมโนสุจริตภาวนาสาชีวนิปฺผตฺติยํ. สา ปน เหฏฺฐิมโกฏิยา โสตาปตฺติผเลน ทีเปตพฺพาติ อาห ‘‘โสตาปตฺติผเล ภุมฺม’’นฺติ. ยสฺมา อาชีวฏฺฐมกํ อวสิฏฺฐญฺจ สีลํ ปาติโมกฺขสํวรสีลสฺส จ ปาริสุทฺธิปาติโมกฺขาธิคเมน โสตาปตฺติผลปฺปตฺติยา สิทฺโธ โหตีติ อาห – ‘‘ปาติโมกฺข…เป… นิรุชฺฌตี’’ติ. ‘‘สุขสีโล ทุกฺขสีโล’’ติอาทีสุ วิย ปกติอตฺถสีลสทฺทํ คเหตฺวา วุตฺตํ ‘‘อกุสลสีล’’นฺติอาทิ.

Trong câu ‘Ở đâu?’ có nghĩa là ‘do nhân gì?’. Trong câu ‘Sau khi đã đạt đến nơi nào?’ có nghĩa là ‘dựa vào nguyên nhân nào?’. Trong câu ‘Ở đây, ở đây’ có nghĩa là ‘trong sự thành tựu của việc tu tập thân, khẩu, ý thiện hạnh và chánh mạng’. Và điều ấy, ở mức độ thấp nhất, cần được chỉ rõ bằng Tu-đà-hoàn quả, nên ngài nói: ‘trong Tu-đà-hoàn quả, (dùng) biến cách thứ bảy’. Bởi vì giới thứ tám là chánh mạng và các giới còn lại, và giới thu thúc trong Biệt biệt giải thoát được thành tựu do sự chứng đắc Tu-đà-hoàn quả thông qua sự chứng ngộ Biệt biệt giải thoát thanh tịnh, nên ngài nói: ‘Biệt biệt giải thoát... (vân vân)... được đoạn diệt’. Giống như trong các trường hợp như ‘giới an lạc, giới khổ đau’, từ ‘giới’ được dùng với ý nghĩa là bản chất, nên đã nói là ‘bất thiện giới’ v.v...

๒๖๕. กามาวจรกุสลจิตฺตเมว วุตฺตํ สมฺปตฺตสมาทานวิรติปุพฺพกสฺส สีลสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เตนาห – ‘‘เอเตน หิ กุสลสีลํ สมุฏฺฐาตี’’ติ.

265. Chỉ có tâm thiện Dục giới được nói đến, vì giới có sự tránh xa do hoàn cảnh và sự tránh xa do thọ trì được chủ ý đến. Do đó, ngài nói: ‘Thật vậy, do điều này mà thiện giới khởi lên’.

สีลวาติ เอตฺถ วา-สทฺโท ปาสํสตฺโถว เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘สีลสมฺปนฺโน โหตี’’ติ. โย สีลมตฺเต ปติฏฺฐิโต, น สมาธิปญฺญาสุ, โส [Pg.130] สีลมยธมฺมปูริตตาย สีลมโย. เตนาห ‘‘อลเมตฺตาวตา’’ติอาทิ. ยตฺถาติ ยสฺสํ เจโตวิมุตฺติยํ ปญฺญาวิมุตฺติยญฺจ. ตทุภยญฺจ ยสฺมา อรหตฺตผเล สงฺคหิตํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อรหตฺตผเล ภุมฺม’’นฺติ. อเสสํ นิรุชฺฌติ สุขวิปากภาวสฺส สพฺพโส ปฏิปฺปสฺสมฺภนโต.

Ở đây, trong từ ‘sīlavā’, từ ‘vā’ nên được hiểu là có ý nghĩa tán thán, nên ngài nói ‘là người có giới hạnh’. Người nào chỉ an trú trong giới, không (an trú) trong định và tuệ, người ấy được gọi là ‘sīlamayo’ vì đã được sung mãn bởi pháp thuộc về giới. Do đó, ngài nói ‘chừng ấy là đủ’ v.v... Câu ‘Ở đâu’ có nghĩa là ‘trong tâm giải thoát và tuệ giải thoát nào’. Và bởi vì cả hai điều ấy được bao gồm trong A-la-hán quả, do đó đã được nói là ‘trong A-la-hán quả, (dùng) biến cách thứ bảy’. (Chúng) được đoạn diệt không còn dư sót do sự tịnh chỉ hoàn toàn trạng thái quả dị thục an lạc.

๒๖๖. กามปฏิสํยุตฺตา สญฺญา กามสญฺญา. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อิตรา ทฺเวติ พฺยาปาทวิหึสาสญฺญา.

266. Tưởng tương ưng với dục là dục tưởng. Trong các trường hợp còn lại cũng theo phương pháp này. Hai tưởng kia là sân tưởng và hại tưởng.

อนาคามิผลปฐมชฺฌานนฺติ อนาคามิผลสหคตํ ปฐมชฺฌานํ. เอตฺถาติ ยถาวุตฺเต ปฐมชฺฌาเน. เอตฺถ จ อุชุวิปจฺจนีเกน ปฏิปกฺขปฺปหานํ สาติสยนฺติ ปฐมชฺฌานคฺคหณํ. เตนาห ‘‘อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตี’’ติ. เนกฺขมฺมสญฺญานํ กามาวจรจิตฺตสหคตตา ตสฺส สีลสฺส สมุฏฺฐานตา จ สมฺปยุตฺตนเยน เวทิตพฺพา.

Cụm từ ‘sơ thiền A-na-hàm quả’ có nghĩa là sơ thiền tương ưng với A-na-hàm quả. Từ ‘Ở đây’ có nghĩa là ‘trong sơ thiền đã được nói đến’. Và ở đây, việc đề cập đến sơ thiền là để chỉ rõ sự đoạn trừ các pháp đối nghịch một cách trực tiếp đối kháng. Do đó, ngài nói ‘được đoạn diệt không còn dư sót’. Trạng thái tương ưng với tâm Dục giới của các ly dục tưởng và trạng thái làm khởi sanh giới ấy cần được hiểu theo phương pháp tương ưng.

๒๖๗. กุสลสงฺกปฺปนิโรธทุติยชฺฌานิกอรหตฺตผลอกุสลสงฺกปฺปนิโรธ- ปฐมชฺฌานิกอนาคามิผลคฺคหเณน สมโณ ทสฺสิโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

267. Vị Sa-môn được chỉ rõ thông qua việc đề cập đến A-la-hán quả thuộc nhị thiền, nơi các thiện tầm được đoạn diệt, và A-na-hàm quả thuộc sơ thiền, nơi các bất thiện tầm được đoạn diệt. Phần còn lại thì dễ hiểu.

สมณมุณฺฑิกาปุตฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải minh các ý nghĩa ẩn sâu của bài sớ giải kinh Samaṇamuṇḍikāputta đến đây là kết thúc.

๙. จูฬสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนา

9. Sớ giải kinh Tiểu Sakuludāyi

๒๗๑. ปญฺโหติ ญาตุํ อิจฺฉิโต อตฺโถ, ตเทว ธมฺมเทสนาย นิมิตฺตภาวโต การณํ. อุปฏฺฐาตูติ ญาณสฺส โคจรภาวํ อุปคจฺฉตุ. เยน การเณนาติ เยน ตุยฺหํ อุปฏฺฐิเตน การเณน ธมฺมเทสนา อุปฏฺฐเหยฺย, ตํ ปน ปริพฺพาชกสฺส อชฺฌาสยวเสน ตถา วุตฺตํ. เตนาห ‘‘เอเตน หิ…เป… ทีเปตี’’ติ. เอกงฺคณานีติ ปิธานาภาเวน เอกงฺคณสทิสานิ. เตนาห ‘‘ปากฏานี’’ติ.

271. ‘Vấn đề’ là ý nghĩa được mong muốn biết đến; chính điều đó là nguyên nhân vì là dấu hiệu cho bài thuyết pháp. ‘Mong rằng nó sẽ hiện khởi’ có nghĩa là mong rằng nó sẽ đi vào cảnh vực của trí tuệ. ‘Do nguyên nhân nào’ có nghĩa là do nguyên nhân nào đã hiện khởi nơi ông mà bài thuyết pháp sẽ hiện khởi; điều đó được nói như vậy là tùy theo khuynh hướng của vị du sĩ. Do đó, ngài nói: ‘Thật vậy, do điều này... (vân vân)... ngài chỉ dạy’. ‘Một sân’ có nghĩa là giống như một sân vì không có sự che đậy. Do đó, ngài nói: ‘rõ ràng’.

ชานนฺโตติ อตฺตโน ตถาภาวํ สยํ ชานนฺโต. สกฺกจฺจํ สุสฺสูสตีติ ‘‘ตถาภูตํเยว มํ ตถา อโวจา’’ติ สาทรํ สุสฺสูสติ. ตสฺมาติ ทิพฺพจกฺขุลาภิโน อนาคตํสญาณลาภโต. เอวมาหาติ ‘‘โย [Pg.131] โข, อุทายิ, ทิพฺเพน จกฺขุนา’’ติ อารภิตฺวา ‘‘โส วา มํ อปรนฺตํ อารพฺภ ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺยา’’ติ เอวํ อโวจ.

‘Trong khi biết’ có nghĩa là tự mình biết được trạng thái như vậy của chính mình. ‘Lắng nghe một cách cung kính’ có nghĩa là lắng nghe với sự tôn trọng, (nghĩ rằng): ‘Ngài đã nói với ta, người như vậy, một cách như vậy’. ‘Do đó’ có nghĩa là do sự chứng đắc thiên nhãn và sự chứng đắc trí biết vị lai. ‘Ngài đã nói như vầy’ có nghĩa là, bắt đầu bằng câu ‘Này Udāyi, người nào với thiên nhãn...’, ngài đã nói như vầy: ‘người ấy có thể hỏi ta một câu hỏi liên quan đến tương lai’.

อิตรนฺติ อวสิฏฺฐํ อิมสฺมึ ฐาเน วตฺตพฺพํ. วุตฺตนยเมวาติ ‘‘โย หิ ลาภี’’ติอาทินา วุตฺตนยเมว. อตีเตติ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส วิสยภูเต อตฺเถ. อนาคเตติ อนาคตํสญาณสฺส วิสยภูเต อนาคเต อตฺเถ.

‘Điều khác’ có nghĩa là phần còn lại cần được nói ở đây. ‘Chính là phương pháp đã được nói’ có nghĩa là chính là phương pháp đã được nói bằng câu bắt đầu với ‘Thật vậy, người nào là người chứng đắc...’. ‘Trong quá khứ’ có nghĩa là trong đối tượng là cảnh vực của Túc mạng minh trí. ‘Trong tương lai’ có nghĩa là trong đối tượng tương lai là cảnh vực của trí biết vị lai.

ปํสุปเทเส นิพฺพตฺตนโต ปํสุสโมกิณฺณสรีรตาย ปํสุปิสาจกํ. เอกํ มูลํ คเหตฺวาติ ทีฆโส เหฏฺฐิมนฺเตน จตุรงฺคุลํ, อุปริมนฺเตน วิทตฺถิกํ รุกฺขคจฺฉลตาทีสุ ยสฺส กสฺสจิ เอกํ มูลํ คเหตฺวา อญฺญชาติกานํ อทิสฺสมานกาโย โหติ. อยํ กิร เนสํ ชาติสิทฺธา ธมฺมตา. ตตฺราติ ตสฺส มูลวเสน อทิสฺสมานกตาย. น ทิสฺสติ ญาเณน น ปสฺสติ.

Được gọi là ‘quỷ bụi’ vì nó sinh ra ở nơi có bụi và vì thân thể nó vấy đầy bụi. ‘Sau khi lấy một rễ cây’ có nghĩa là sau khi lấy một rễ cây của bất kỳ loại cây, bụi, dây leo nào, dài bốn ngón tay ở đầu dưới và một gang tay ở đầu trên, thân của nó trở nên vô hình đối với các chúng sinh khác. Đây quả là bản chất tự nhiên của chúng. ‘Ở đó’ có nghĩa là do sự vô hình nhờ vào rễ cây ấy. ‘Không được thấy’ có nghĩa là không thấy bằng trí tuệ.

๒๗๒. น จ อตฺถํ ทีเปยฺยาติ อธิปฺเปตมตฺถํ สา วาจา สรูปโต น จ ทีเปยฺย, เกวลํ วาจามตฺตเมวาติ อธิปฺปาโย. ปฏิหริตพฺพฏฺเฐน ปรสนฺตาเน เนตพฺพฏฺเฐน ปฏิหาริย-สทฺททฺวาเรน วิญฺญาตพฺโพ ภาวตฺโถ, โสว ปาฏิหีรโก นิรุตฺตินเยน, นตฺถิ เอตสฺส ปาฏิหีรกนฺติ อปฺปาฏิหีรกตํ, ต-สทฺเทน ปทํ วฑฺเฒตฺวา ตถา วุตฺตํ, อนิยฺยานํ. เตนาห ‘‘นิรตฺถกํ สมฺปชฺชตี’’ติ. สุภกิณฺหเทวโลเก ขนฺธา วิย โชเตตีติ อิมินา – ‘‘ทิพฺโพ รูปี มโนมโย สพฺพงฺคปจฺจงฺคี อหีนินฺทฺริโย อตฺตา’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ.

272. ‘Và không chỉ rõ ý nghĩa’ có nghĩa là lời nói ấy tự nó không chỉ rõ ý nghĩa được chủ ý, ý muốn nói rằng nó chỉ đơn thuần là lời nói. Ý nghĩa trừu tượng cần được hiểu thông qua từ ‘paṭihāriya’ với ý nghĩa là cần được mang đi, cần được dẫn đến trong dòng tâm thức của người khác; chính điều đó là ‘pāṭihīraka’ theo phương pháp từ nguyên; ‘không có thần thông này’ là ‘appāṭihīrakataṃ’, từ được kéo dài thêm bằng âm ‘ta’ và được nói như vậy, (có nghĩa là) không đưa đến (sự giải thoát). Do đó, ngài nói ‘trở thành vô ích’. Bằng câu ‘tỏa sáng như các uẩn trong cõi trời Biến Tịnh’, ngài chỉ ra ý nghĩa này: ‘có một tự ngã thuộc cõi trời, có sắc, do ý tạo thành, có đủ các chi phần lớn nhỏ, không thiếu căn’.

๒๗๓. สอุปสคฺคปทสฺส อตฺโถ อุปสคฺเคน วินาปิ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘วิทฺเธติ อุพฺพิทฺเธ’’ติ. สา จสฺส อุพฺพิทฺธตา อุปกฺกิเลสวิคเมน สุจิภาเวน อุปฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘เมฆวิคเมน ทูรีภูเต’’ติ. อินฺทนีลมณิ วิย ทิพฺพติ โชเตตีติ เทโว, อากาโส. ‘‘อฑฺฒรตฺตสมเย’’ติ วตฺตพฺเพ ภุมฺมตฺเถ วิหิตวจนานํ อจฺจนฺตสํโยคาภาวา อุปโยควจนํ เวทิตพฺพํ. ปุณฺณมาสิยญฺหิ คคนมชฺฌสฺส ปุรโต วา ปจฺฉโต วา อนฺเต ฐิเต อฑฺฒรตฺเต สมโย ภินฺโน นาม โหติ, มชฺเฌ เอว ปน ฐิโต อภินฺโน นาม. เตนาห ‘‘อภินฺเน อฑฺฒรตฺตสมเย’’ติ.

273. Ý nghĩa của từ có tiếp đầu ngữ cũng có thể được hiểu không cần tiếp đầu ngữ, nên ngài nói: ‘viddhe’ có nghĩa là ‘ubbiddhe’ (trong sáng). Và sự trong sáng ấy của nó là sự hiện khởi với trạng thái thanh tịnh do sự ra đi của các phiền não, nên ngài nói: ‘đã trở nên xa xôi do sự tan đi của mây’. ‘Devo’ là hư không, vì nó tỏa sáng, chiếu rọi như ngọc bích Indanīla. Khi cần nói ‘vào lúc nửa đêm’, vì không có sự liên kết tuyệt đối của các từ được dùng ở biến cách thứ bảy, nên cần hiểu là cách dùng chỉ sự liên quan. Thật vậy, vào ngày rằm, khi (mặt trăng) ở cuối, hoặc trước hoặc sau trung tâm bầu trời, thì thời điểm nửa đêm được gọi là ‘khác biệt’; nhưng khi nó ở ngay giữa, thì được gọi là ‘không khác biệt’. Do đó, ngài nói: ‘vào lúc nửa đêm không khác biệt’.

เย อนุโภนฺตีติ เย เทวา จนฺทิมสูริยานํ อาภา อนุโภนฺติ วินิภุญฺชนฺติ วฬญฺชนฺติ จ เตหิ เทเวหิ พหู เจว พหุตรา จ จนฺทิมสูริยานํ อาภา [Pg.132] อนนุโภนฺโต. เตนาห – ‘‘อตฺตโน สรีโรภาเสเนว อาโลกํ ผริตฺวา วิหรนฺตี’’ติ.

"Những vị hưởng thọ" có nghĩa là: những vị chư thiên nào hưởng thọ, sử dụng, và dùng đến ánh sáng của mặt trăng và mặt trời, thì có nhiều và nhiều hơn các vị chư thiên so với những vị chư thiên ấy không hưởng thọ ánh sáng của mặt trăng và mặt trời. Do đó, Ngài đã nói: "Họ an trú, tỏa ra ánh sáng bằng chính hào quang của thân mình."

๒๗๔. ปุจฺฉามูฬฺโห ปน ชาโต ‘‘อยํ ปรโม วณฺโณ’’ติ คหิตปทสฺส วิธมเนน. อเจลกปาฬินฺติ ‘‘อเจลโก โหติ มุตฺตาจาโร’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ (ที. นิ. ๑.๓๙๔) อเจลกปฏิปตฺติทีปกคนฺถํ, คนฺถสีเสเนว เตน ปกาสิตวาทานิ วทติ. สุราเมรยปานมนุยุตฺตปุคฺคลสฺส สุราปานโต วิรติ ตสฺส กายํ จิตฺตญฺจ ตาเปนฺตี สํวตฺตตีติ สุราปานวิรติ (ตโป, โสเยว คุโณ. เตนาห ‘‘สุราปานวิรตีติ อตฺโถ’’ติ).

274. Vị ấy trở nên si mê trong câu hỏi do sự bác bỏ câu đã được chấp nhận rằng: "Đây là vẻ đẹp tối thượng." "Kinh văn về lõa thể" là bộ sách giải thích về thực hành của người lõa thể, được tiến hành theo phương pháp bắt đầu bằng: "Là người lõa thể, có hành vi phóng túng" (Trường Bộ 1.394). Vị ấy nói lên các học thuyết đã được tuyên bố bởi người ấy, chỉ bằng tiêu đề của bộ sách. Sự kiêng cữ uống rượu của người chuyên tâm uống rượu và các chất say là sự thiêu đốt thân và tâm của người ấy, do đó trở thành sự kiêng cữ uống rượu (khổ hạnh, đó chính là đức hạnh. Do đó, Ngài nói "có nghĩa là sự kiêng cữ uống rượu").

๒๗๕. เอกนฺตํ อจฺจนฺตเมว สุขํ อสฺสาติ เอกนฺตสุขํ. ปญฺจสุ ธมฺเมสูติ ‘‘ปาณาติปาตา ปฏิวิรตี’’ติอาทีสุ ปญฺจสุ สีลาจารธมฺเมสุ. น ชานึสูติ สมฺโมเสน อนุปฏฺฐหนฺติ ตทตฺถํ น พุชฺฌนฺติ. พุทฺธุปฺปาเทน กิร วิหตเตชานิ มหานุภาวานิ มนฺตปทานิ วิย พาหิรกานํ โยคาวจรคนฺเถน สทฺธึ โยคาวจรปฏิปทา นสฺสติ. อุคฺคณฺหึสูติ ‘‘ปญฺจ ปุพฺพภาคธมฺเม’’ติอาทิวจนมตฺตํ อุคฺคณฺหึสุ. ตติยชฺฌานโตติ การโณปจาเรน ผลํ วทติ, ผลภูตโต ตติยชฺฌานโต.

275. Hoàn toàn, chỉ có lạc ở đó, nên gọi là nhất hướng lạc. "Trong năm pháp" là trong năm pháp thuộc về giới hạnh bắt đầu bằng "sự kiêng cữ sát sanh." "Họ đã không biết" có nghĩa là do si mê nên không hiện khởi, họ không hiểu ý nghĩa đó. Được biết, giống như các câu thần chú có đại oai lực bị mất hiệu lực do sự xuất hiện của Đức Phật, con đường thực hành của hành giả ngoại đạo cùng với bộ sách của hành giả ngoại đạo bị tiêu vong. "Họ đã học thuộc" có nghĩa là họ chỉ học thuộc lời nói "năm pháp phần đầu." "Từ thiền thứ ba" là nói về quả theo cách ẩn dụ về nhân, (tức là) từ thiền thứ ba vốn là quả.

๒๗๖. เอกนฺตสุขสฺส โลกสฺส ปฏิลาเภน ปตฺติยา ตตฺถ นิพฺพตฺติ ปฏิลาภสจฺฉิกิริยา. เอกนฺตสุเข โลเก อนภินิพฺพตฺติตฺวา เอว อิทฺธิยา ตตฺถ คนฺตฺวา ตสฺส สตฺตโลกสฺส ภาชนโลกสฺส จ ปจฺจกฺขโต ทสฺสนํ ปจฺจกฺขสจฺฉิกิริยา. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ.

276. Sự chứng ngộ bằng cách thành tựu là sự tái sanh ở đó do sự thành tựu, sự đạt được thế giới nhất hướng lạc. Sự chứng ngộ bằng cách trực nhận là sự thấy trực tiếp thế giới chúng sanh và thế giới vật chứa ấy, sau khi đi đến đó bằng thần thông mà không tái sanh trong thế giới nhất hướng lạc. Do đó, Ngài đã nói "ở đó" v.v...

๒๗๗. อุทญฺจนิโกติ อุทญฺจโน. วิญฺฌุปพฺพตปสฺเส คามานํ อนิวิฏฺฐตฺตา ตึสโยชนมตฺตํ ฐานํ อฏวี นาม, ตตฺถ เสนาสนํ, ตสฺมึ อฏวิเสนาสเน ปธานกมฺมิกานํ ภิกฺขูนํ พหูนํ ตตฺถ นิวาเสน เอกํ ปธานฆรํ อโหสิ.

277. Udañcanika là cái gàu múc nước. Do không có các làng mạc được thiết lập ở sườn núi Viñjhu, một nơi khoảng ba mươi do-tuần được gọi là rừng rậm, có một trú xứ ở đó. Trong trú xứ rừng rậm ấy, do nhiều vị tỳ khưu hành thiền cư ngụ ở đó nên đã có một thiền đường.

จูฬสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích nghĩa ẩn tàng của Chú giải kinh Tiểu Sakuludāyi đã hoàn tất.

๑๐. เวขนสสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Vekhanasa

๒๘๐. สห [Pg.133] วตฺถุกาเมน กิเลสกาโม ครุ ครุกาตพฺโพ เอตสฺสาติ กามครุ. เตสฺเวว กาเมสุ นินฺนโปณปพฺภารชฺฌาสโยติ กามาธิมุตฺโต. ปพฺพชฺชาปฐมชฺฌานาทิกํ เนกฺขมฺมํ ครุ ครุกาตพฺพํ เอตสฺสาติ เนกฺขมฺมครุ. ตตฺถ นินฺนโปณปพฺภารชฺฌาสโย เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต สฺวายมตฺโถ ยถา เอกจฺเจ คหฏฺเฐ ลพฺภติ, เอวํ เอกจฺเจ อนคาเรปีติ อาห ‘‘ปพฺพชิโตปี’’ติอาทิ. อยํ ปน เวขนโส ปริพฺพาชโก. โส หิ เวขนสตาปสปพฺพชฺชํ อุปคนฺตฺวา เวขนเสน อิมินา ทิฏฺฐิมาทาย สมาทิยิตฺวา ฐิตตฺตา ‘‘เวขนโส’’ติ วุจฺจติ. ยถา โลโก สยํ เอกาทสหิ อคฺคีหิ อาทิตฺโตปิ สมาโน ปจฺจกฺขโต อนุภวิยมานํ สาลากิกํ อคฺคิสนฺตาปํ วิย อนาทิกาลานุคตสมฺมากวจรสนฺตาปํ อาทิตฺตตาย น สลฺลกฺเขติ, สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปน มหากรุณาสมุสฺสาหิตมานเสน ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อาทิตฺต’’นฺติ อาทิตฺตปริยาเย (สํ. นิ. ๔.๒๘; มหาว. ๕๔) เทสิยมาเน สลฺลกฺเขติ, เอวํ อยมฺปิ อนาทิกาลปริภาวิตํ อตฺตอชฺฌาสเย อวฏฺฐิตํ กามาธิมุตฺตํ สรเสน อนุปธาเรนฺโต สตฺถารา – ‘‘ปญฺจ โข อิเม, กจฺจาน, กามคุณา’’ติอาทินา กามคุเณสุ กามสุเข ภาสิยมาเน ‘‘กามาธิมุตฺตํ วต ปพฺพชิตสฺส จิตฺต’’นฺติ อุปธาเรสฺสตีติ อาห – ‘‘อิมาย กถาย กถิยมานาย อตฺตโน กามาธิมุตฺตตํ สลฺลกฺเขสฺสตี’’ติ. กามคฺคสุขนฺติ กาเมตพฺพวตฺถูหิ อคฺคภูตํ สุขํ. สพฺเพ หิ เตภูมกธมฺมา กามนียฏฺเฐน กามา, เต ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนสุขโต นิพฺพานสุขเมว อคฺคภูตํ สุขํ. ยถาห – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔) – ‘‘นิพฺพานํ ปรมํ สุข’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๒๑๕, ๒๑๗; ธ. ป. ๒๐๓) จ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิพฺพานํ อธิปฺเปต’’นฺติ.

280. Người xem trọng dục là người xem trọng phiền não dục cùng với đối tượng dục. Người có khuynh hướng, thiên về, nghiêng về, có ý hướng đến chính các dục ấy, gọi là người thiên về dục. Người xem trọng xuất ly là người xem trọng sự xuất ly như xuất gia, sơ thiền v.v... Người có khuynh hướng, thiên về, nghiêng về, có ý hướng đến đó, gọi là người thiên về xuất ly. Ý nghĩa này được tìm thấy ở một số người tại gia, cũng như ở một số người không nhà, do đó Ngài nói "cả người đã xuất gia" v.v... Vị này là du sĩ Vekhanasa. Vị ấy được gọi là "Vekhanasa" vì đã đi đến sự xuất gia của đạo sĩ Vekhanasa, đã chấp nhận và thực hành theo tà kiến này của Vekhanasa. Giống như thế gian, dù tự mình bị thiêu đốt bởi mười một ngọn lửa, nhưng không nhận thấy sự thiêu đốt của việc lang thang trong vòng luân hồi từ vô thỉ giống như sự nóng bức của ngọn lửa được trải nghiệm trực tiếp; tuy nhiên, khi được bậc Chánh Đẳng Giác, với tâm được khơi dậy bởi lòng đại bi, thuyết giảng trong bài kinh về sự thiêu đốt (Tương Ưng Bộ 4.28; Đại Phẩm 54) rằng: "Này các Tỳ khưu, tất cả đều bị thiêu đốt," thì thế gian nhận thấy. Tương tự như vậy, vị này, không tự mình suy xét về sự thiên về dục đã được huân tập từ vô thỉ và đã an trú trong tâm tánh của mình, khi được Bậc Đạo Sư nói về lạc của dục trong các dục trưởng dưỡng, bắt đầu bằng: "Này Kaccāna, có năm dục trưởng dưỡng này," sẽ suy xét rằng: "Than ôi, tâm của người xuất gia lại thiên về dục." Do đó, Ngài nói: "Khi câu chuyện này được kể, vị ấy sẽ nhận ra sự thiên về dục của chính mình." "Lạc tối thượng của dục" là lạc tối thượng trong các đối tượng đáng được ham muốn. Tất cả các pháp trong ba cõi đều là dục theo nghĩa đáng được ham muốn. So với lạc phát sanh duyên theo chúng, lạc của Niết-bàn chính là lạc tối thượng. Như đã nói: "Này các Tỳ khưu, bao nhiêu pháp là hữu vi hay vô vi, sự ly tham được gọi là tối thượng trong số đó" (Phật Thuyết Như Vậy 90; Tăng Chi Bộ 4.34) và "Niết-bàn là lạc tối thượng" (Trung Bộ 2.215, 217; Pháp Cú 203). Do đó, đã được nói "Niết-bàn được ám chỉ."

๒๘๑. ปุพฺเพนิวาสญาณลาภิโน ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ วุจฺจมานกถา อนุจฺฉวิกา ตทตฺถสฺส ปจฺจกฺขภาวโต, ตทภาวโต เวขนสสฺส อนนุจฺฉวิกาติ อาห ‘‘ยสฺมา…เป… นตฺถี’’ติ. อนาคตกถาย…เป… นตฺถีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อารกฺขตฺถายาติ เทวตาหิ มนฺตปเทหิ สห ฐิตา [Pg.134] ตตฺถ อารกฺขตฺถาย. อวิชฺชายาติ อิทํ ลกฺขณวจนํ, ตํมูลกตฺตา วา สพฺพกิเลสธมฺมานํ อวิชฺชาว คหิตา. ชานนํ ปหีนกิเลสปจฺจเวกฺขณญาเณน. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

281. Đối với người đã đắc Túc mạng minh, câu chuyện được nói liên quan đến quá khứ là thích hợp, vì ý nghĩa đó được trực nhận. Vì không có điều đó, nên đối với Vekhanasa là không thích hợp, do đó Ngài nói "bởi vì... không có." Trong câu "về câu chuyện tương lai... không có," phương pháp này cũng tương tự. "Để hộ trì" có nghĩa là các vị chư thiên cùng với các câu thần chú đã được thiết lập ở đó để hộ trì. "Bởi vô minh" là lời nói chỉ đặc tính, hoặc vì là gốc rễ của tất cả các pháp phiền não, nên vô minh đã được đề cập. Sự biết là bằng trí tuệ quán xét các phiền não đã được đoạn trừ. Phần còn lại thì dễ hiểu.

เวขนสสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích nghĩa ẩn tàng của Chú giải kinh Vekhanasa đã hoàn tất.

นิฏฺฐิตา จ ปริพฺพาชกวคฺควณฺณนา.

Và Chú giải Phẩm Du Sĩ đã kết thúc.

๔. ราชวคฺโค

4. Phẩm Vua

๑. ฆฏิการสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Ghaṭikāra

๒๘๒. จริยนฺติ [Pg.135] โพธิจริยํ, โพธิสมฺภารสมฺภรณวเสน ปวตฺติตํ โพธิสตฺตปฏิปตฺตินฺติ อตฺโถ. สุการณนฺติ โพธิปริปาจนสฺส เอกนฺติกํ สุนฺทรํ การณํ, กสฺสปสฺส ภควโต ปยิรุปาสนาทึ สนฺธาย วทติ. ตญฺหิ เตน สทฺธึ มยา อิธ กตนฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. มนฺทหสิตนฺติ อีสกํ หสิตํ. กุหํ กุหนฺติ หาส-สทฺทสฺส อนุกรณเมตํ. หฏฺฐปหฏฺฐาการมตฺตนฺติ หฏฺฐปหฏฺฐมตฺตํ. ยถา คหิตสงฺเกตา ‘‘ปหฏฺโฐ ภควา’’ติ สญฺชานนฺติ, เอวํ อาการทสฺสนมตฺตํ.

282. Cariyanti bodhicariyaṃ (thực hành hạnh Bồ-đề) có nghĩa là sự thực hành của vị Bồ-tát được tiến hành bằng cách tích lũy các tư lương Bồ-đề. Sukāraṇanti (là nhân tốt đẹp) là nhân tốt đẹp, chắc chắn cho sự chín muồi của Bồ-đề; điều này nói đến việc hầu cận đức Thế Tôn Kassapa v.v... Bởi vì điều ấy cùng với vị ấy đã được ta thực hiện ở đây, nên có được sự nói ra. Mandahasitanti (nụ cười mỉm) là nụ cười nhẹ. Kuhaṃ kuhanti (kuhaṃ kuhaṃ) là từ tượng thanh của tiếng cười. Haṭṭhapahaṭṭhākāramattanti (chỉ là tướng trạng vui vẻ, hân hoan) chỉ là tướng trạng vui vẻ, hân hoan. Giống như những người đã nhận được dấu hiệu nhận biết rằng “Đức Thế Tôn đang hoan hỷ,” chỉ là sự biểu lộ tướng trạng như vậy.

อิทานิ อิมินา ปสงฺเคน ตาสํ สมุฏฺฐานํ วิภาคโต ทสฺเสตุํ ‘‘หสิตญฺจ นาเมต’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อชฺฌุเปกฺขนวเสนปิ หาโส น สมฺภวติ, ปเคว โทมนสฺสวเสนาติ อาห ‘‘เตรสหิ โสมนสฺสสหคตจิตฺเตหี’’ติ. นนุ จ เกจิ โกธวเสนปิ หสนฺตีติ? น, เตสมฺปิ ยํ ตํ โกธวตฺถุ, ตสฺส มยํ ทานิ ยถากามการิตํ อาปชฺชิสฺสามาติ ทุวิญฺเญยฺยนฺตเรน โสมนสฺสจิตฺเตเนว หาสสฺส อุปฺปชฺชนโต. เตสูติ ปญฺจสุ โสมนสฺสสหคตจิตฺเตสุ. พลวารมฺมเณติ อุฬารอารมฺมเณ ยมกมหาปาฏิหาริยสทิเส. ทุพฺพลารมฺมเณติ อนุฬาเร อารมฺมเณ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน…เป… อุปฺปาเทสีติ อิทํ โปราณฏฺฐกถายํ ตถา อาคตตฺตา วุตฺตํ. น อเหตุกโสมนสฺสสหคตจิตฺเตน ภควโต สิตํ โหตีติ ทสฺสนตฺถํ.

Bây giờ, nhân dịp này, để chỉ ra sự khởi sanh của chúng một cách phân loại, câu “Và nụ cười này...” đã được bắt đầu. Trong đó, nụ cười không thể xảy ra do xả, huống chi là do ưu, nên nói “bởi mười ba tâm câu hành với hỷ.” Chẳng phải có một số người cười do sân sao? Không phải vậy, vì đối với họ cũng vậy, nụ cười sanh khởi chính do tâm câu hành với hỷ với một ý nghĩ khó nhận biết rằng: “Đối với đối tượng sân hận kia, bây giờ chúng ta sẽ đạt được điều mình muốn làm.” Tesūti (trong số chúng) là trong năm tâm câu hành với hỷ. Balavārammaṇeti (khi có đối tượng mạnh) là khi có đối tượng cao thượng, giống như đại song thông. Dubbalārammaṇeti (khi có đối tượng yếu) là khi có đối tượng không cao thượng. Tuy nhiên, ở đây... (v.v)... đã làm cho sanh khởi, điều này được nói vì nó đã được truyền lại như vậy trong Chú giải cổ, nhằm để chỉ ra rằng nụ cười mỉm của Đức Thế Tôn không xảy ra với tâm câu hành với hỷ vô nhân.

อภิธมฺมฏีกายํ (ธ. ส. มูลฏี. ๕๖๘) ปน ‘‘อตีตํสาทีสุ อปฺปฏิหตํ ญาณํ วตฺวา ‘อิเมหิ ตีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส พุทฺธสฺส ภควโต สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺต’นฺติอาทิวจนโต (มหานิ. ๖๙, ๑๕๖; จูฬนิ. มาฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕; เนตฺติ. ๑๕; ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๕; วิภ. มูลฏี. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา; ที. นิ. ฏี. ๓.๑๔๑, ๓๐๕) ‘ภควโต อิทํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’ติ วุตฺตวจนํ วิจาเรตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ อิมินา หสิตุปฺปาทจิตฺเตน ปวตฺติยมานมฺปิ ภควโต สิตกรณํ ปุพฺเพนิวาส-อนาคตํส-สพฺพญฺญุตญฺญาณานํ อนุวตฺตกตฺตา ญาณานุปริวตฺติเยวาติ, เอวํ ปน ญาณานุปริวตฺติภาเว สติ น โกจิ ปาฬิอฏฺฐกถานํ วิโรโธ. ตถา หิ อภิธมฺมฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๖๘) ‘‘เตสํ [Pg.136] ญาณานํ จิณฺณปริยนฺเต อิทํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อวสฺสญฺจ เอตํ เอวํ อิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา อาวชฺชนสฺสปิ ภควโต ปวตฺติ ตถารูเป กาเล น สํยุชฺเชยฺย, ตสฺสปิ หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา, ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘เอวญฺจ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนสฺสปิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺตํ อุปปนฺนํ โหตี’’ติ, น จ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺเต ตํสมุฏฺฐิตาย วิญฺญตฺติยา กายกมฺมาทิภาวํ อาปชฺชนภาโว วิพนฺธตีติ ตเมว สนฺธาย วทติ. เตนาห ‘‘เอวํ อปฺปมตฺตกมฺปี’’ติ. สเตริตา วิชฺชุลตา นาม สเตรตาวิชฺชุลตา. สา หิ อิตรวิชฺชุลตา วิย ขณฏฺฐิติกา สีฆนิโรธา จ น โหติ, อปิจ โข ทนฺธนิโรธา, ตญฺจ สพฺพกาลํ จตุทีปิกมหาเมฆโตว นิจฺฉรติ เตนาห ‘‘จาตุทฺทีปิกมหาเมฆมุขโต’’ติ. อยํ กิร ตาสํ รสฺมิวฏฺฏีนํ ธมฺมตา, ยทิทํ ติกฺขตฺตุํ สิรวรํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ทาฐคฺเคสุเยว อนฺตรธานํ.

Tuy nhiên, trong Abhidhammaṭīkā có nói rằng: “Sau khi nói về trí tuệ không bị ngăn ngại trong quá khứ v.v..., do lời dạy rằng ‘Tất cả thân nghiệp của đức Phật, bậc Thế Tôn, người đã thành tựu ba pháp này, đều có trí đi trước, tùy hành theo trí,’ nên lời nói ‘tâm này sanh khởi nơi đức Thế Tôn’ cần phải được xem xét.” Trong đó, việc mỉm cười của đức Thế Tôn, dù được tiến hành bởi tâm sanh khởi nụ cười này, vẫn là tùy hành theo trí vì nó tùy hành theo Túc Mạng Minh, Vị Lai Minh, và Nhất Thiết Chủng Trí. Và khi có trạng thái tùy hành theo trí như vậy, không có sự mâu thuẫn nào giữa Pāli và Chú giải. Thật vậy, trong Abhidhammaṭṭhakathā có nói: “Sau khi các trí tuệ ấy đã được thực hành, tâm này sanh khởi.” Và điều này chắc chắn phải được chấp nhận như vậy, nếu không thì sự vận hành của tâm hướng môn của đức Thế Tôn cũng sẽ không phù hợp vào thời điểm như vậy, vì nó cũng được chấp nhận là có khả năng làm sanh khởi biểu tri. Thật vậy, có nói rằng: “Và làm như vậy, khả năng làm sanh khởi biểu tri của tâm hướng ý môn cũng trở nên hợp lý,” và khi có khả năng làm sanh khởi biểu tri, điều đó không ngăn cản việc biểu tri do nó sanh khởi đạt đến trạng thái thân nghiệp v.v...; ngài nói đến chính điều đó. Do đó, ngài nói “dù chỉ là một sự rung động nhỏ như vậy.” Tia chớp được gọi là sateritā là tia chớp sateratā. Nó không tồn tại trong một khoảnh khắc và diệt đi nhanh chóng như các tia chớp khác, mà nó diệt đi chậm chạp. Và nó luôn phát ra từ đám mây lớn bao trùm bốn châu, do đó nói “từ miệng đám mây lớn bao trùm bốn châu.” Đây quả là bản chất của những luồng ánh sáng ấy, đó là sau khi đi nhiễu quanh đầu cao quý ba lần, chúng biến mất ngay tại đầu răng nanh.

๒๘๓. ยทิปิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปานํ สตสหสฺสญฺจ ปญฺญาปารมิตา ปริภาวิตา, ตถาปิ อิทานิ ตํ พุทฺธนฺตรํ ตสฺสา ปฏิปาเทตพฺพตฺตา วุตฺตํ ‘‘อปริปกฺกญาณตฺตา’’ติ. กามญฺจสฺส ญาณาย อิทานิปิ ปฏิปาเทตพฺพตา อตฺถิ, เอวํ สนฺเตปิ นนุ สมฺมาสมฺพุทฺเธสุ ปสาเทน สมฺภาวนาย ภวิตพฺพํ ตถา จิรกาลํ ปริภาวิตตฺตา, กถํ ตตฺถ หีฬนาติ อาห ‘‘พฺราหฺมณกุเล’’ติอาทิ. จิรกาลปริจิตาปิ หิ คุณภาวนา อปฺปเกนปิ อกลฺยาณมิตฺตสํสคฺเคน วิปริวตฺตติ อญฺญถตฺตํ คจฺฉติ. เตน มหาสตฺโตปิ ชาติสิทฺธายํ ลทฺธิยํ ฐตฺวา ชาติสิทฺเธน มาเนน เอวมาห – ‘‘กึ ปน เตน มุณฺฑเกน สมณเกน ทิฏฺเฐนา’’ติ. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ –

283. Mặc dù trí tuệ ba-la-mật đã được tu tập trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, tuy nhiên, vì bây giờ một vị Phật khác phải được chỉ định cho vị ấy, nên đã nói “do trí tuệ chưa chín muồi.” Mặc dù bây giờ cũng có sự chỉ định cho trí tuệ của vị ấy, nhưng dù vậy, chẳng phải nên có sự tôn kính với lòng tịnh tín đối với các bậc Chánh Đẳng Giác vì đã tu tập trong thời gian dài như vậy sao? Tại sao lại có sự khinh miệt ở đó? (Để trả lời,) ngài nói “trong dòng dõi Bà-la-môn” v.v... Bởi vì việc tu tập các phẩm hạnh, dù đã được thực hành trong thời gian dài, cũng bị thay đổi, trở nên khác đi do sự giao du dù chỉ một chút với bạn xấu. Do đó, vị Đại Sĩ, đứng trên quan điểm cố hữu của dòng dõi, với lòng kiêu mạn cố hữu của dòng dõi, đã nói như sau: “Gặp gỡ gã sa-môn trọc đầu ấy thì có ích gì?” Thật vậy, trong Chú giải có nói rằng –

‘‘ตสฺมา อกลฺยาณชนํ, อาสีวิสมิโวรคํ,อารกา ปริวชฺเชยฺย, ภูติกาโม วิจกฺขโณ’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๗๐-๑๗๒);

“Do đó, người sáng suốt, mong cầu sự thịnh vượng, nên tránh xa kẻ xấu, như tránh xa loài rắn độc.”

นฺหานจุณฺเณน สุตฺเตน กตา โสตฺติ, กุรุวินฺทคุฬิกา, สา เอว สินายนฺติ กายํ วิโสเธนฺติ เอตายาติ สินานํ. เตนาห – ‘‘โสตฺติ สินานนฺติ สินานตฺถาย กตโสตฺติ’’นฺติ.

Sotti (bông tắm) được làm bằng bột tắm và chỉ, là viên kuruvinda. Chính nó là vật để tắm, người ta làm sạch thân thể bằng nó, nên gọi là sinānaṃ (vật để tắm). Do đó, ngài nói: “Sotti sinānanti (bông tắm để tắm) là bông tắm được làm ra với mục đích để tắm.”

๒๘๔. อริยปริหาเรนาติ อริยานํ ปริหาเรน, อนาคามีนํ นฺหานกาเล อตฺตโน กายสฺส ปริหารนิยาเมนาติ อตฺโถ. อตฺตโน [Pg.137] ญาณสมฺปตฺติยา วิภวสมฺปตฺติยา ปสนฺนการํ กาตุํ สกฺขิสฺสติ. เอตทตฺถนฺติ ‘‘อหิตนิวารณํ, หิเต นิโยชนํ พฺยสเน ปริวชฺชน’’นฺติ ยทิทํ, เอตทตฺถํ มิตฺตา นาม โหนฺติ. เกจิ ‘‘ยาเวตฺถ อหุปี’’ติ ปฐนฺติ, เตสํ ยาว เอตฺถ เกสคฺคคหณํ ตาว อยํ นิพนฺโธ อหุปีติ อตฺโถ.

284. Ariyaparihārenāti (bằng sự chăm sóc của bậc Thánh) có nghĩa là bằng sự chăm sóc của các bậc Thánh, theo cách chăm sóc thân thể của các vị Bất Lai vào lúc tắm. Sẽ có thể thực hiện hành động làm cho hoan hỷ bằng sự thành tựu về trí tuệ và sự thành tựu về tài sản của mình. Etadatthanti (vì mục đích này), “ngăn chặn điều bất lợi, hướng đến điều lợi ích, tránh xa tai họa,” vì mục đích này mà có những người bạn. Một số người đọc là “yāvettha ahupī”; đối với họ, nghĩa là: Chừng nào còn có sự nắm tóc ở đây, chừng đó sự ràng buộc này đã có.

๒๘๕. สติปฏิลาภตฺถายาติ โพธิยา มหาภินีหารํ กตฺวา โพธิสมฺภารปฏิปทาย ปูรณภาเว สติยา ปฏิลาภตฺถาย. อิทานิ ตสฺส สตุปฺปาทนียกถาย ปวตฺติตาการํ สงฺเขเปเนว ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ น ลามกฏฺฐานํ โอติณฺณสตฺโตติ อิมินา มหาสตฺตสฺส ปณีตาธิมุตฺตตํ ทสฺเสตฺวา เอวํ ปณีตาธิมุตฺติกสฺส ปมาทกิริยา น ยุตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตาทิสสฺส นาม ปมาทวิหาโร น ยุตฺโต’’ติ อาห. ตทา โพธิสตฺตสฺส เนกฺขมฺมชฺฌาสโย เตลปฺปทีโป วิย วิเสสโต นิพฺพตฺติ, ตํ ทิสฺวา ภควา ตทนุรูปํ ธมฺมกถํ กโรนฺโต ‘‘ตาทิสสฺส…เป… กเถสี’’ติ. ปรสมุทฺทวาสี เถรา อญฺญถา วทนฺติ. อฏฺฐกถายํ ปน นายํ พุทฺธานํ ภาโร, ยทิทํ ปูริตปารมีนํ โพธิสตฺตานํ ตถา ธมฺมเทสนา เตสํ มหาภินีหารสมนนฺตรมฺปิ โพธิสมฺภารสฺส สยมฺภุญาเณเนว ปฏิวิทิตตฺตา. ตสฺมา โพธิสตฺตภาวปเวทนเมว ตสฺส ภควา อกาสีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สติปฏิลาภตฺถายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สติปฏิลาภตฺถายาติ สมฺมาปฏิปตฺติยา อุชฺชลเน ปากฏกรสติปฏิลาภาย.

285. Câu ‘Satipaṭilābhatthāya’ (nhằm mục đích tái lập niệm) có nghĩa là: nhằm mục đích tái lập niệm trong trạng thái viên mãn con đường thực hành các tư lương Bồ-tát, sau khi đã thực hiện đại nguyện về sự giác ngộ. Bây giờ, để trình bày một cách ngắn gọn phương thức diễn tiến của bài thuyết giảng về việc làm phát sanh niệm cho vị ấy, đoạn văn bắt đầu bằng ‘tassa hī’ đã được nói đến. Ở đây, qua câu ‘chúng sanh không sanh vào địa vị thấp hèn,’ sau khi đã chỉ ra khuynh hướng cao thượng của vị đại sĩ, và để cho thấy rằng đối với một người có khuynh hướng cao thượng như vậy, hành vi phóng dật là không thích hợp, ngài đã nói: ‘Đối với một người như thế, việc sống phóng dật quả là không thích hợp.’ Khi ấy, khuynh hướng xuất ly của vị Bồ-tát đã phát sanh một cách đặc biệt, giống như ngọn đèn dầu. Thấy vậy, đức Thế Tôn, trong khi thuyết một bài pháp thoại tương ứng, đã nói: ‘Đối với một người như thế…v.v… ngài đã thuyết giảng.’ Các vị trưởng lão ở hải ngoại nói cách khác. Tuy nhiên, trong Chú giải, đây không phải là trách nhiệm của các đức Phật, tức là việc thuyết pháp như vậy cho các vị Bồ-tát đã viên mãn ba-la-mật, bởi vì ngay cả sau đại nguyện của các vị ấy, các tư lương Bồ-tát cũng đã được thấu triệt bằng trí tuệ tự thân chứng ngộ. Do đó, để chỉ ra rằng đức Thế Tôn chỉ tuyên bố về trạng thái Bồ-tát của vị ấy, đoạn văn bắt đầu bằng ‘satipaṭilābhatthāya’ đã được nói đến. ‘Satipaṭilābhatthāya’ có nghĩa là: nhằm mục đích tái lập niệm, làm cho sự sáng tỏ của chánh hạnh được hiển lộ.

๒๘๖. ญาณญฺหิ กิเลสธมฺมวิทาลนปทาลเนหิ สิงฺคํ วิยาติ สิงฺคํ. ตญฺหิ ปฏิปตฺติยา อุปตฺถมฺภิตํ อุสฺสิตํ นาม โหติ, ตทภาเว ปติตํ นาม. เกจิ ปน วีริยํ สิงฺคนฺติ วทนฺติ. ตสฺมึ สมฺมปฺปธานวเสน ปวตฺเต พาหิรปพฺพชฺชํ อุปคตาปิ มหาสตฺตา วิสุทฺธาสยา อปฺปิจฺฉตาทิคุณสมงฺคิโน ยถารหํ คนฺถธุรํ วาสธุรญฺจ ปริพฺรูหยนฺตา วิหรนฺติ, ปเคว พุทฺธสาสเน อปฺปิจฺฉตาทีหีติ อาห ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีเล ปนา’’ติอาทิ. วิปสฺสนํ พฺรูเหนฺตา สิขาปฺปตฺตวิปสฺสนา โหนฺตีติ วุตฺตํ – ‘‘ยาว อนุโลมญาณํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺตี’’ติ, อนุโลมญาณโต โอรเมว วิปสฺสนํ ฐเปนฺตีติ อตฺโถ. มคฺคผลตฺถํ วายามํ น กโรนฺติ ปญฺญาปารมิตาย สพฺพญฺญุตญฺญาณคพฺภสฺส อปริปุณฺณตฺตา อปริปกฺกตฺตา จ.

286. Trí tuệ quả thật giống như cái sừng (siṅga) do việc đâm thủng và xé nát các pháp phiền não, vì thế được gọi là ‘siṅga.’ Khi được sự thực hành nâng đỡ, nó được gọi là được dựng lên; khi không có điều đó, nó được gọi là bị rơi xuống. Tuy nhiên, một số vị nói rằng ‘siṅga’ là tinh tấn. Khi tinh tấn ấy được vận hành theo cách của chánh cần, các vị đại sĩ, ngay cả khi đã xuất gia bên ngoài, với ý hướng trong sạch, hội đủ các đức tánh như thiểu dục, v.v., vẫn sống phát triển gánh nặng học pháp và gánh nặng hành pháp một cách thích đáng. Huống hồ là trong giáo pháp của đức Phật với các đức tánh thiểu dục, v.v. Vì vậy, đã có lời nói: ‘Về tứ thanh tịnh giới…v.v.’ Khi phát triển tuệ quán, các vị ấy trở thành người có tuệ quán đạt đến đỉnh điểm. Điều này được nói rằng: ‘Các vị ấy dừng lại sau khi đã đạt đến thuận thứ trí,’ có nghĩa là các vị ấy chỉ thiết lập tuệ quán cho đến trước thuận thứ trí. Các vị ấy không nỗ lực vì mục đích đạo và quả, bởi vì phôi thai của toàn giác trí của trí tuệ ba-la-mật vẫn chưa viên mãn và chưa thuần thục.

๒๘๗. เถเรหีติ [Pg.138] วุทฺธตเรหิ. นิวาเส สตีติ ยสฺมึ ฐาเน ปพฺพชิโต, ตตฺเถว นิวาเส. วปฺปกาลโตติ สสฺสานํ วปฺปกาลโต. ปุพฺเพ วิย ตโต ปรํ ติขิเณน สูริยสนฺตาเปน ปโยชนํ นตฺถีติ วุตฺตํ – ‘‘วปฺปกาเล วิตานํ วิย อุปริ วตฺถกิลญฺชํ พนฺธิตฺวา’’ติ. ปุฏเกติ กลาเป.

287. ‘Therehi’ có nghĩa là bởi những vị lớn tuổi hơn. ‘Nivāse sati’ có nghĩa là tại nơi cư ngụ, chính tại nơi mà vị ấy đã xuất gia. ‘Vappakālato’ có nghĩa là từ thời điểm gieo trồng mùa màng. Đã được nói rằng: ‘Sau đó không còn cần đến sức nóng gay gắt của mặt trời như trước nữa’ – ‘vào thời điểm gieo hạt, đã buộc một tấm chiếu vải ở trên giống như một cái lọng.’ ‘Puṭake’ có nghĩa là trong các bó.

๒๘๘. ปจฺจยสามคฺคิเหตุกตฺตา ธมฺมปฺปตฺติยา ปเทสโต ปริญฺญาวตฺถุกาปิ อริยา อุปฏฺฐิเต จิตฺตวิฆาตปจฺจเย ยเทตํ นาติสาวชฺชํ, ตเทวํ คณฺหนฺตีติ อยเมตฺถ ธมฺมตาติ อาห – ‘‘อลาภํ อารพฺภ จิตฺตญฺญถตฺต’’นฺติอาทิ. โสติ กิกี กาสิราชา. พฺราหฺมณภตฺโตติ พฺราหฺมเณสุ ภตฺโต. เทเวติ พฺราหฺมเณ สนฺธายาห. ภูมิเทวาติ เตสํ สมญฺญา, ตทา พฺราหฺมณครุโก โลโก. ตทา หิ กสฺสโปปิ ภควา พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติ. ธีตุ อวณฺณํ วตฺวาติ, ‘‘มหาราช, ตว ธีตา พฺราหฺมณสมยํ ปหาย มุณฺฑปาสณฺฑิกสมยํ คณฺหี’’ติอาทินา ราชปุตฺติยา อคุณํ วตฺวา. วรํ คณฺหึสุ ญาตกา. รชฺชํ นิยฺยาเตสิ ‘‘มา เม วจนํ มุสา อโหสิ, อฏฺฐเม ทิวเส นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ.

288. Bởi vì việc chứng đắc các pháp là do sự hội đủ của các duyên làm nhân, nên ngay cả các bậc Thánh, dù đối tượng đã được liễu tri một phần, khi có duyên não tâm khởi lên, các vị ấy cũng chấp nhận điều không quá đáng trách theo cách như vậy. Đây là pháp tánh ở đây. Vì thế, đã có lời nói: ‘Liên quan đến việc không nhận được, sự thay đổi của tâm…v.v.’ ‘Vị ấy’ tức là vua Kikī xứ Kāsi. ‘Brāhmaṇabhatto’ có nghĩa là sùng mộ các vị Bà-la-môn. ‘Deve’ (đến các vị trời), ngài nói điều này để ám chỉ các vị Bà-la-môn. ‘Bhūmidevā’ (chư thiên tại thế) là danh xưng của họ; vào thời đó, thế gian tôn kính các vị Bà-la-môn. Bởi vì vào thời đó, ngay cả đức Thế Tôn Kassapa cũng đã sanh ra trong dòng dõi Bà-la-môn. ‘Dhītu avaṇṇaṃ vatvā’ (sau khi nói xấu về người con gái) có nghĩa là, sau khi nói về lỗi của công chúa bằng những lời như: ‘Tâu đại vương, con gái của ngài đã từ bỏ truyền thống Bà-la-môn và theo truyền thống của bọn dị giáo đầu trọc.’ Các quyến thuộc đã nhận một ân huệ. Vua đã giao lại vương quốc, nghĩ rằng: ‘Mong rằng lời nói của ta không sai sự thật, vào ngày thứ tám ta sẽ trừng phạt.’

ปาวนอสฺมนยนวเสน สมฺมา ปาวีกตตฺตา ปริสุทฺธตณฺฑุลานิ. ปาฬิยํ ตณฺฑุลปฏิภสฺตานีติ ตณฺฑุลขณฺฑานิ. มุคฺคปฏิภสฺตกฬายปฏิภสฺเตสุปิ เอเสว นโย.

Do được làm cho tinh sạch đúng cách bằng phương pháp sàng sảy và xay giã, nên là gạo đã được tinh lọc. Trong Pāli văn, ‘taṇḍulapaṭibhastāni’ có nghĩa là tấm gạo. Đối với ‘muggapaṭibhasta’ (tấm đậu xanh) và ‘kaḷāyapaṭibhasta’ (tấm đậu Hà Lan) cũng theo phương pháp tương tự.

๒๘๙. โก นุ โขติ ภุมฺมตฺเถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห – ‘‘กุหึ นุ โข’’ติ ปาริปูรึ โยชียนฺติ พฺยญฺชนโภชนานิ เอตฺถาติ ปริโยโค, ตโต ปริโยคา. เตนาห ‘‘สูปภาชนโต’’ติ. สญฺญํ ทตฺวาติ วุตฺตํ สพฺพํ อาจิกฺขิตฺวา ตุมฺหากํ อตฺถาย สมฺปาเทตฺวา นิกฺขิตฺโต อุปฏฺฐาโกติ ภควโต อาโรเจถาติ สญฺญํ ทตฺวา. อติวิสฺสตฺโถติ อติวิย วิสฺสตฺโถ. ปญฺจวณฺณาติ ขุทฺทิกาทิวเสน ปญฺจปฺปการา.

289. Câu ‘Ko nu kho’ là một cách nói ở sở thuộc cách, vì thế ngài đã nói là ‘kuhiṃ nu kho’ (ở đâu vậy?). ‘Pariyogo’ là nơi mà các món ăn và thức ăn được dọn ra cho đầy đủ, do đó là ‘pariyogā.’ Vì vậy, ngài đã nói: ‘từ vật đựng canh.’ ‘Saññaṃ datvā’ (sau khi ra hiệu) có nghĩa là sau khi ra hiệu rằng: ‘Hãy trình báo với đức Thế Tôn rằng người thị giả, sau khi đã giải thích tất cả những gì đã được nói và đã chuẩn bị vì lợi ích của quý vị, đã đặt vật phẩm xuống.’ ‘Ativissattho’ có nghĩa là rất thân tín. ‘Pañcavaṇṇā’ (năm loại) có nghĩa là năm loại, kể từ loại nhỏ, v.v.

๒๙๐. กินฺติ นิสฺสกฺเก ปจฺจตฺตวจนํ, กสฺมาติ อตฺโถ? ธมฺมิโกติ อิมินา อาคมนสุทฺธึ ทสฺเสติ[Pg.139]. ภิกฺขูนํ ปตฺเต ภตฺตสทิโสติ อิมินา อุปาสเกน สตฺถุ ปริจฺจตฺตภาวํ ตตฺถ สตฺถุโน จ อปริสงฺกตํ ทสฺเสติ. สิกฺขาปทเวลา นาม นตฺถีติ ธมฺมสฺสามิภาวโต สิกฺขาปทมริยาทา นาม นตฺถิ ปณฺณตฺติวชฺเช, ปกติวชฺเช ปน เสตุฆาโต เอว.

290. ‘Kin’ là một cách nói ở ngôi thứ nhất trong ý nghĩa không thể được, có nghĩa là ‘tại sao?’ Bằng từ ‘dhammiko’ (đúng pháp), ngài chỉ ra sự trong sạch về nguồn gốc. Bằng câu ‘giống như vật thực trong bát của các vị Tỳ-khưu,’ ngài chỉ ra trạng thái đã được người cận sự nam từ bỏ vì đức Đạo Sư, và sự không do dự của đức Đạo Sư ở đó. ‘Không có thời điểm cho một học giới’ có nghĩa là: vì ngài là Bậc Pháp Chủ, nên không có giới hạn của học giới đối với tội do chế định; tuy nhiên, đối với tội do tự tánh, đó quả thực là một sự phá vỡ đê điều.

๒๙๑. ฉทนฏฺฐาเน ยทากาสํ, ตเทว ตสฺส เคหสฺส ฉทนนฺติ อากาสจฺฉทนํ. ปกติยา อุตุผรณเมวาติ ฉาทิเต ยาทิสํ อุตุ, ฉทเน อุตฺติณภาเวปิ ตมฺหิ เคเห ตาทิสเมว อุตุผรณํ อโหสิ. เตสํเยวาติ เตสํ ฆฏิการสฺส มาตาปิตูนํ เอว.

291. Bất cứ khoảng không nào ở vị trí của mái che, chính khoảng không ấy là mái che của ngôi nhà đó; do đó gọi là ‘mái che bằng hư không.’ ‘Sự ảnh hưởng của thời tiết là tự nhiên’ có nghĩa là: khi có mái che thì thời tiết như thế nào, ngay cả trong tình trạng không có mái che, sự ảnh hưởng của thời tiết trong ngôi nhà ấy cũng giống hệt như vậy. ‘Tesaṃyeva’ (chỉ của họ) có nghĩa là chỉ của họ, tức là của cha và mẹ của Ghaṭikāra.

๒๙๒. ‘‘จตสฺโส มุฏฺฐิโย เอโก กุฑุโว, จตฺตาโร กุฑุวา เอโก ปตฺโถ, จตฺตาโร ปตฺถา เอโก อาฬฺหโก, จตฺตาโร อาฬฺหกา เอกํ โทณํ, จตฺตาริ โทณานิ เอกา มานิกา, จตสฺโส มานิกา เอกา ขารี, วีสติ ขาริกา เอโก วาโหติ ตเทว เอกสกฏ’’นฺติ สุตฺตนิปาตฏฺฐกถาทีสุ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๖๖๒) วุตฺตํ, อิธ ปน ‘‘ทฺเว สกฏานิ เอโก วาโห’’ติ วุตฺตํ. เตลผาณิตาทินฺติ อาทิ-สทฺเทน สปฺปิอาทึ มริจาทิกฏุกภณฺฑญฺจ สงฺคณฺหาติ. นาหํ รญฺญา ทิฏฺฐปุพฺโพ, กุโต ปริปฺผสฺโสติ อธิปฺปาโย. นจฺจิตฺวาติ นจฺจํ ทตฺวา.

292. “Bốn muṭṭhi là một kuḍuva, bốn kuḍuva là một pattha, bốn pattha là một āḷhaka, bốn āḷhaka là một doṇa, bốn doṇa là một mānikā, bốn mānikā là một khārī, hai mươi khārī là một vāha, chính điều ấy là một cỗ xe” đã được nói đến ở trong Suttanipāta-aṭṭhakathā và các bộ khác (su. ni. aṭṭha. 2.662), nhưng ở đây lại được nói rằng: “Hai cỗ xe là một vāha.” Trong câu telaphāṇitādi (dầu, mật mía, v.v...), từ ādi (v.v...) bao gồm bơ sữa, v.v... và các món cay như tiêu, v.v... Ý nghĩa là: “Ta chưa từng được đức vua nhìn thấy, huống hồ là sự tiếp xúc thân thể.” Naccitvā có nghĩa là naccaṃ datvā (đã trình diễn vũ điệu).

ฆฏิการสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa sâu kín trong bài Chú giải kinh Ghaṭikāra đã được đầy đủ.

๒. รฏฺฐปาลสุตฺตวณฺณนา

2. Chú giải kinh Raṭṭhapāla

๒๙๓. ถูลเมว ถุลฺลํ, ถุลฺลา วิปุลา มหนฺตา โกฏฺฐา ชาตา อิมสฺสาติ ถุลฺลโกฏฺฐิกนฺติ โอทนปูปปหูตวเสน ลทฺธนาโม นิคโม. อฏฺฐกถายํ ปน ถุลฺลโกฏฺฐนฺติ อตฺโถ วุตฺโต. เตน ปาฬิยํ อิก-สทฺเทน ปทวฑฺฒนํ กตนฺติ ทสฺเสติ.

293. Thullaṃ chính là thūlaṃ. Thullakoṭṭhika là (thị trấn) có những kho lẫm to lớn, rộng rãi, vĩ đại đã được sanh lên, là thị trấn có được tên gọi do có nhiều cơm và bánh. Tuy nhiên, trong Chú giải, ý nghĩa được nói là thullakoṭṭha. Điều ấy cho thấy rằng ở trong Pāḷi, sự thêm vào từ ngữ đã được thực hiện bằng tiếp vị ngữ -ika.

๒๙๔. รฏฺฐปาโลติ อิทํ ตสฺส กุลปุตฺตสฺส นามํ. ปเวณิวเสน อาคตกุลวํสานุคตนฺติ สมุทาคมโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ ‘‘กสฺมา รฏฺฐปาโล’’ติอาทิ วุตฺตํ. สนฺธาเรตุนฺติ วินาสนโต ปุพฺเพ ยาทิสํ, ตเถว สมฺมเทว ธาเรตุํ สมตฺโถ. สทฺธาติ กมฺมผลสทฺธาย สมฺปนฺนา. สามเณรํ ทิสฺวาติ สิกฺขากามตาย เอตทคฺเค ฐปิยมานํ ทิสฺวา.

294. Raṭṭhapāla, đây là tên của thiện gia nam tử ấy. Để trình bày về dòng dõi gia tộc đã được kế thừa theo truyền thống, bắt đầu từ nguồn gốc, câu “Tại sao là Raṭṭhapāla?” v.v... đã được nói đến. Sandhāretuṃ có nghĩa là có khả năng duy trì đúng như tình trạng trước khi bị hủy hoại. Saddhā có nghĩa là được thành tựu với niềm tin vào quả của nghiệp. Sāmaṇeraṃ disvā có nghĩa là đã nhìn thấy vị được đặt ở hàng đầu do có lòng ham muốn học tập.

สห [Pg.140] รญฺญาติ สราชิกํ, รญฺญา สทฺธึ ราชปริสํ. จาตุวณฺณนฺติ พฺราหฺมณาทิจตุวณฺณสมุทายํ. โปเสตุนฺติ วทฺเธตุํ ทานาทีหิ สงฺคหวตฺถูหิ สงฺคณฺหิตุํ. ยํ กุลํ. ปโหสฺสตีติ สกฺขิสฺสติ.

Saha raññā có nghĩa là sarājikaṃ (cùng với đức vua), là hội chúng của hoàng gia cùng với đức vua. Cātuvaṇṇaṃ có nghĩa là cộng đồng bốn giai cấp gồm Bà-la-môn, v.v... Posetuṃ có nghĩa là làm cho phát triển, là nhiếp phục bằng các vật nhiếp phục như bố thí, v.v... Yaṃ kulaṃ (gia tộc nào). Pahossati có nghĩa là sakkhissati (sẽ có thể).

เตน เตน เม อุปปริกฺขโตติ ‘‘กามา นาเมเต อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อฏฺฐิกงฺกลูปมา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๔; ปาจิ. ๔๑๗; มหานิ. ๓, ๖) จ อาทินา เยน เยน อากาเรน กาเมสุ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสํ, ตพฺพิปริยายโต เนกฺขมฺเม อานิสํสํ คุณํ ปกาเสนฺตํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ, เตน เตน ปกาเรน อุปปริกฺขโต วีมํสนฺตสฺส มยฺหํ เอวํ โหติ เอวํ อุปฏฺฐาติ. สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยนฺติ อธิสีลาทิสิกฺขตฺตยสงฺคหํ เสฏฺฐจริยํ. อขณฺฑาทิภาวาปาทเนน อขณฺฑํ ลกฺขณวจนญฺเหตํ. กญฺจิปิ สิกฺเขกเทสํ อเสเสตฺวา เอกนฺเตเนว ปริปูเรตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ. จิตฺตุปฺปาทมตฺตมฺปิ สํกิเลสมลํ อนุปฺปาเทตฺวา อจฺจนฺตเมว วิสุทฺธํ กตฺวา ปริหริตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ. ตโต เอว สงฺขํ วิย ลิขิตนฺติ สงฺขลิขิตํ. เตนาห ‘‘ลิขิตสงฺขสทิส’’นฺติ. ทาฐิกาปิ มสฺสุคฺคหเณเนว คเหตฺวา ‘‘มสฺสุ’’ตฺเวว วุตฺตํ, อุตฺตราธรมสฺสุนฺติ อตฺโถ. กสาเยน รตฺตานิ กาสายานิ. อนนุญฺญาตํ ปุตฺตํ น ปพฺพาเชติ ‘‘มาตาปิตูนํ โลกิยมหาชนสฺส จิตฺตญฺญถตฺตํ มา โหตู’’ติ. ตถา หิ สุทฺโธทนมหาราชสฺส ตถา วโร ทินฺโน.

Tena tena me upaparikkhato có nghĩa là: “Khi tôi biết được Pháp được đức Thế Tôn thuyết giảng, là Pháp trình bày về sự nguy hiểm, sự thấp kém, sự ô nhiễm ở trong các dục theo các thể cách này và thể cách kia, bắt đầu với câu: ‘Này các con, các dục là vô thường, là khổ, có bản chất biến hoại, tương tự như bộ xương’ (ma. ni. 1.234; pāci. 417; mahāni. 3, 6), và ngược lại, trình bày về lợi ích, về phẩm chất ở trong sự xuất ly, thì trong khi xem xét, trong khi thẩm tra theo các phương cách này và phương cách kia, đối với tôi sự việc là như vầy, sự việc hiện khởi là như vầy.” Sikkhattayabrahmacariyaṃ có nghĩa là phạm hạnh cao quý, là sự tổng hợp của tam học gồm tăng thượng giới, v.v... Akhaṇḍaṃ là lời nói về đặc tính, bằng cách mang lại trạng thái không bị bể vụn, v.v... Ekantaparipuṇṇaṃ (hoàn toàn viên mãn) là do cần phải được làm cho viên mãn một cách hoàn toàn, không bỏ sót lại bất cứ phần nào của học giới. Ekantaparisuddhaṃ (hoàn toàn trong sạch) là do cần phải được thực hành sau khi đã làm cho được trong sạch một cách tuyệt đối, không làm sanh lên cấu uế ô nhiễm dù chỉ bằng một tâm sanh. Do đó, saṅkhalikhitaṃ là saṅkhaṃ viya likhitaṃ (giống như vỏ ốc đã được đánh bóng). Vì thế, ngài đã nói: “likhitasaṅkhasadisaṃ (tương tự như vỏ ốc đã được đánh bóng).” Dāṭhikā (râu) cũng đã được kể đến bằng sự đề cập đến massu (ria) và đã được nói là “massu,” ý nghĩa là râu trên và râu dưới. Kāsāyāni là (các y) được nhuộm với chất chát. Vị ấy không cho xuất gia người con trai không được cho phép với ý nghĩ rằng: “Mong rằng sự thay đổi tâm ý của cha mẹ và của đại chúng thế gian không có.” Và như vậy, sự ban cho đặc ân như thế đã được thực hiện đối với đức vua Suddhodana.

๒๙๕. ปิยายิตพฺพโต ปิโยติ อาห ‘‘ปีติชนโก’’ติ. มนสฺส อปฺปายนโต มนาโปติ อาห ‘‘มนวฑฺฒนโก’’ติ. สุเขธิโต ตรุณทารกกาเล. ตโต ปรญฺจ สปฺปิขีราทิสาทุรสมนุญฺญโภชนาทิอาหารสมฺปตฺติยา สุขปริภโต. อถ วา ทฬฺหภตฺติกธาติชนาทิปริชนสมฺปตฺติยา เจว ปริจฺฉทสมฺปตฺติยา จ อุฬารปณีตสุขปจฺจยูปหาเรหิ จ สุเขธิโต, อกิจฺเฉเนว ทุกฺขปฺปจฺจยวิโนทเนน สุขปริภโต. อชฺฌตฺติกงฺคสมฺปตฺติยา วา สุเขธิโต, พาหิรงฺคสมฺปตฺติยา สุขปริภโต. กสฺสจีติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ, กิญฺจีติ วุตฺตํ โหติ, อยเมว วา ปาโฐ. ตถา หิ ‘‘อปฺปมตฺตกมฺปิ กลภาคํ ทุกฺขสฺส น ชานาสี’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. เอวํ สนฺเตติ นนุ มยํ รฏฺฐปาล มรณาทีสุ เกนจิ อุปาเยน อปฺปตีกาเรน มรเณนปิ ตยา อกามกาปิ [Pg.141] วินา ภวิสฺสาม, เอวํ สติ. เยนาติ เยน การเณน. กึ ปนาติ เอตฺถ กินฺติ การณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เกน ปน การเณนา’’ติ.

295. Do cần được thương mến nên là piyo, ngài đã nói là: “pītijanako (người làm sanh khởi sự thích thú).” Do làm cho tâm được vui thích nên là manāpo, ngài đã nói là: “manavaḍḍhanako (người làm cho tâm được tăng trưởng).” Sukhedhito (được nuôi dưỡng trong nhung lụa) là vào lúc còn là đứa trẻ non nớt. Và sau đó, sukhaparibhato (được chăm sóc trong nhung lụa) là do sự thành tựu về vật thực như các bữa ăn ngon ngọt và vừa ý gồm bơ sữa, v.v... Hoặc là, sukhedhito là do sự thành tựu về đoàn tùy tùng gồm những người vú nuôi trung thành, v.v..., và do sự thành tựu về vật dụng, và do sự dâng cúng các vật dụng cao quý và thượng hạng đem lại sự an lạc; sukhaparibhato là do sự xua tan các duyên của khổ một cách không khó khăn. Hoặc, sukhedhito là do sự thành tựu về các yếu tố bên trong, sukhaparibhato là do sự thành tựu về các yếu tố bên ngoài. Kassaci là sở thuộc cách với ý nghĩa là đối tượng, có nghĩa là kiñci (bất cứ điều gì), hoặc đây chính là văn bản. Và như vậy, ý nghĩa đã được nói là: “Ngươi không biết đến khổ dù chỉ là một phần nhỏ.” Evaṃ sante có nghĩa là: “Này Raṭṭhapāla, chắc chắn rằng chúng tôi sẽ phải chia lìa ngươi, dù không muốn, bởi cái chết, là điều không có phương cách nào để chữa trị trong các việc chết chóc, v.v... Khi sự việc là như vậy.” Yena có nghĩa là yena kāraṇena (do lý do nào). Trong câu kiṃ pana, để trình bày rằng kiṃ là đối cách với ý nghĩa là lý do, ngài đã nói là: “kena pana kāraṇenā (nhưng do lý do nào?)”

๒๙๖. ปริจาเรหีติ ปริโต ตตฺถ ตตฺถ ยถาสกํ วิสเยสุ จาเรหิ. เตนาห ‘‘อิโต จิโต จ อุปเนหี’’ติ. ปริจาเรหีติ วา สุขูปกรเณหิ อตฺตานํ ปริจาเรหิ, อตฺตโน ปริจรณํ กาเรหิ. ตถาภูโต จ ยสฺมา ลฬนฺโต กีฬนฺโต นาม โหติ, ตสฺมา ‘‘ลฬา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นิจฺจทานํ ทานํ นาม, อุโปสถทิวสาทีสุ ทาตพฺพํ อติเรกทานํ ปทานํ นาม. ปเวณีรกฺขณวเสน วา ทียมานํ ทานํ นาม, อตฺตนาว ปฏฺฐเปตฺวา ทียมานํ ปทานํ นาม. ปจุรชนสาธารณํ วา นาติอุฬารํ ทานํ นาม, อนญฺญสาธารณํ อติอุฬารํ ปทานํ นาม. อุทฺทสฺเสตพฺพาติ อุทฺธํ ทสฺเสตพฺพา. กุโต อุทฺธํ เต ทสฺเสตพฺพา? ปพฺพชิตโต อุทฺธํ อตฺตานํ มาตาปิตโร ทสฺเสตพฺพา, เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ.

296. Paricārehi có nghĩa là hãy đi đến các đối tượng tương ứng của chúng ở nơi này nơi kia một cách trọn vẹn. Vì thế, ngài đã nói là: “Hãy mang đến từ đây và từ kia.” Hoặc paricārehi có nghĩa là hãy phục vụ bản thân với các phương tiện của sự an lạc, hãy khiến cho sự phục vụ được thực hiện cho bản thân. Và vì rằng người như thế được gọi là người đang vui đùa, đang nô giỡn, do đó câu “laḷā (hãy vui đùa)” v.v... đã được nói đến. Sự bố thí thường xuyên được gọi là dāna, sự bố thí thêm, là việc cần phải được cho vào các ngày trai giới, v.v..., được gọi là padāna. Hoặc, việc được cho vì lý do giữ gìn truyền thống được gọi là dāna, việc được cho sau khi tự mình thiết lập được gọi là padāna. Hoặc, việc thông thường cho nhiều người, không quá cao quý, được gọi là dāna; việc không thông thường cho những người khác, rất cao quý, được gọi là padāna. Uddassetabbā có nghĩa là uddhaṃ dassetabbā (cần được trình bày một cách cao thượng). Cần được trình bày cao thượng hơn điều gì? Cha mẹ cần được trình bày cao thượng hơn người đã xuất gia, vì thế ngài đã nói là: “yathā (để cho)” v.v...

๒๙๙. พลํ คเหตฺวาติ เอตฺถ พลคฺคหณํ นาม กายพลสฺส อุปฺปาทนเมวาติ อาห ‘‘กายพลํ ชเนตฺวา’’ติ. เอวํ วิหรนฺโตติ ยถา ปาฬิยํ วุตฺตํ เอวํ เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต วิหรนฺโต. ตสฺมาติ ยสฺมา เนยฺโย, น อุคฺฆฏิตญฺญู, น จ วิปญฺจิตญฺญู, ตสฺมา. จิเรน ปพฺพชิโต ทฺวาทสเม วสฺเส อรหตฺตํ ปาปุณิ. ยํ ปน วุตฺตํ ปาฬิยํ ‘‘น จิรสฺเสวา’’ติ, ตํ สฏฺฐิ วสฺสานิ ตโต อธิกมฺปิ วิปสฺสนาปริวาสํ วสนฺเต อุปาทาย วุตฺตํ.

299. Về câu “Balaṃ gahetvā” (sau khi lấy lại sức), ở đây, việc lấy lại sức chính là việc làm phát sanh sức mạnh của thân, vì thế ngài nói: “kāyabalaṃ janetvā” (sau khi làm cho thân lực phát sanh). “Evaṃ viharanto” (trú như vậy) có nghĩa là trú một mình, sống riêng biệt, không buông lung, đúng như đã được nói trong Chánh tạng. “Tasmā” (do đó) có nghĩa là: vì vị ấy là hạng người cần được dẫn dắt (neyya), không phải là hạng người liễu ngộ nhanh (ugghaṭitaññū), cũng không phải là hạng người liễu ngộ nhờ giải rộng (vipañcitaññū), do đó. Vị ấy đã xuất gia lâu, vào năm thứ mười hai đã chứng đắc A-la-hán. Còn điều đã được nói trong Chánh tạng là “na cirasseva” (không bao lâu), điều ấy được nói là dựa vào những vị trú trong giai đoạn chuẩn bị cho thiền minh sát suốt sáu mươi năm hoặc hơn thế nữa.

สตฺตทฺวารโกฏฺฐกสฺสาติ สตฺตคพฺภนฺตรทฺวารโกฏฺฐกสีเสน คพฺภนฺตรานิ วทติ. ปหราเปตีติ วโยวุฑฺฒานุรูปํ กปฺปาปนาทินา อลงฺการาเปติ. อนฺโตชาตตาย ญาติสทิสี ทาสี ญาติทาสี. ปูติภาเวเนว ลกฺขิตพฺโพ โทโส วา อภิโทโส, โสว อาภิโทสิโก, อภิโทสํ วา ปจฺจูสกาลํ คโต ปตฺโต อติกฺกนฺโตติ อาภิโทสิโก. เตนาห ‘‘เอกรตฺตาติกฺกนฺตสฺสา’’ติอาทิ. อปริโภคารโห ปูติภูตภาเวน. อริยโวหาเรนาติ อริยสมุทาจาเรน. อริยา หิ มาตุคามํ ภคินิวาเทน สมุทาจรนฺติ. นิสฺสฏฺฐปริคฺคหนฺติ ปริจฺจตฺตาลยํ. วตฺตุํ วฏฺฏตีติ นิรเปกฺขภาวโต วุตฺตํ, อิธ ปน วิเสสโต อปริโภคารหตฺตาว วตฺถุโน. นิมียติ สญฺญายตีติ นิมิตฺตํ, ตถาสลฺลกฺขิโต อากาโรติ อาห ‘‘อาการํ อคฺคเหสี’’ติ.

Về câu “sattadvārakoṭṭhakassa” (của ngôi nhà có bảy cổng), ngài nói đến các phòng bên trong theo ý nghĩa là các cổng của bảy phòng bên trong. “Paharāpeti” (cho trang điểm) có nghĩa là cho trang điểm bằng cách cắt tóc v.v... cho phù hợp với tuổi tác đã lớn. Nữ tỳ được sanh ra trong nhà, giống như người thân, là “ñātidāsī” (nữ tỳ thân thuộc). Lỗi lầm cần được ghi nhận do chính tình trạng hôi thối là “abhidosa” (sáng sớm, hoặc lỗi lầm). Chính điều ấy là “ābhidosiko”. Hoặc, đã đi qua, đã đến, đã vượt qua buổi sáng sớm (“abhidosaṃ” hay “paccūsakālaṃ”), nên là “ābhidosiko”. Do đó, ngài nói: “ekarattātikkantassa” (của vật đã qua một đêm) v.v... Không thích hợp để dùng do đã trở nên hôi thối. “Ariyavohārena” (bằng cách nói của bậc Thánh) có nghĩa là bằng cách hành xử của bậc Thánh. Vì rằng các bậc Thánh đối xử với người nữ bằng cách gọi là “chị, em gái”. “Nissaṭṭhapariggahaṃ” (vật sở hữu đã được từ bỏ) có nghĩa là đã từ bỏ sự luyến ái. “Vattuṃ vaṭṭati” (được phép nói) được nói ra do tình trạng không còn luyến tiếc, nhưng ở đây đặc biệt là do vật ấy không còn thích hợp để dùng. “Nimittaṃ” (tướng) là cái được đo lường, được nhận biết. Dáng vẻ được ghi nhận như vậy, vì thế ngài nói: “ākāraṃ aggahesī” (đã không nắm giữ tướng).

๓๐๐. ฆรํ [Pg.142] ปวิสิตฺวาติ เคหสามินิยา นิสีทิตพฺพฏฺฐานภูตํ อนฺโตเคหํ ปวิสิตฺวา. อาลปเนติ ทาสิชนสฺส อาลปเน. พหิ นิกฺขมนฺตาติ ยถาวุตฺตอนฺโตเคหโต พหิ นิกฺขมนฺติโย. ฆเรสุ สาลา โหนฺตีติ ฆเรสุ เอกมนฺเต โภชนสาลา โหนฺติ ปาการปริกฺขิตฺตา สุสํวิหิตทฺวารพนฺธา สุสมฺมฏฺฐวาลิกงฺคณา.

300. “Gharaṃ pavisitvā” (sau khi vào nhà) có nghĩa là sau khi vào bên trong nhà, nơi là chỗ ngồi của bà chủ nhà. “Ālapane” (trong lúc gọi) có nghĩa là trong lúc gọi người nữ tỳ. “Bahi nikkhamantā” (những người đi ra ngoài) có nghĩa là những người nữ đi ra ngoài từ bên trong nhà đã được nói đến. “Gharesu sālā honti” (trong các nhà có các sảnh đường) có nghĩa là trong các nhà, ở một bên, có các sảnh đường dùng để ăn, được tường rào bao quanh, có cửa và then cài được sắp đặt kỹ lưỡng, có sân cát được quét dọn sạch sẽ.

อโนกปฺปนํ อสทฺทหนํ. อมริสนํ อสหนํ. อนาคตวจนํ อนาคตสทฺทปฺปโยโค, อตฺโถ ปน วตฺตมานกาลิโกว. เตนาห ‘‘ปจฺจกฺขมฺปี’’ติ. อริยิทฺธิยนฺติ ‘‘ปฏิกูเล อปฏิกูลสญฺญี วิหรตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๔๔) เอวํ วุตฺตอริยิทฺธิยํ.

“Anokappanaṃ” (sự không chấp thuận) là sự không tin tưởng. “Amarisanaṃ” (sự không kham nhẫn) là sự không chịu đựng. “Anāgatavacanaṃ” (lời nói ở thì vị lai) là việc sử dụng từ ngữ ở thì vị lai, nhưng ý nghĩa lại chính là ở thì hiện tại. Do đó, ngài nói: “paccakkhampi” (ngay cả trực tiếp). “Ariyiddhi” (thần thông của bậc Thánh) có nghĩa là thần thông của bậc Thánh đã được nói đến như vầy: “vị ấy trú với tưởng không ghê tởm trong vật ghê tởm” (A. Ni. 5.144).

ปูติกุมฺมาโส ฉฑฺฑนียธมฺโม ตสฺส เคหโต ลทฺโธปิ น ทาตพฺพยุตฺตโก ทาสิชเนน ทินฺโนติ อาห ‘‘เทยฺยธมฺมวเสน เนว ทานํ อลตฺถมฺหา’’ติ. ‘‘อิเมหิ มุณฺฑเกหี’’ติอาทินา นิตฺถุนนวจเนน ปจฺจกฺขานํ อตฺถโต ลทฺธเมว, ตสฺส ปน อุชุกผาสุสมาจารวเสน อลทฺธตฺตา วุตฺตํ ‘‘น ปจฺจกฺขาน’’นฺติ. เตนาห – ‘‘ปฏิสนฺถารวเสน ปจฺจกฺขานมฺปิ น อลตฺถมฺหา’’ติ. ‘‘เนว ทาน’’นฺติอาทิ ปจฺจาสีสาย อกฺขนฺติยา จ วุตฺตํ วิย ปจุรชโน มญฺเญยฺยาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ อธิปฺปายมสฺส วิวริตุํ ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สุตฺติกาปฏิจฺฉนฺนนฺติ สิปฺปิกาฉทาหิ ฉนฺนํ.

Cháo tấm hôi thiu là vật đáng vứt bỏ, dù nhận được từ nhà của người ấy cũng không phải là vật thích hợp để cho. Nó đã được người tớ gái cho, vì thế ngài nói: “deyyadhammavasena neva dānaṃ alatthamhā” (chúng tôi đã không nhận được sự cúng dường theo cách của một vật phẩm đáng dâng cúng). Với lời nói gay gắt “bởi những kẻ trọc đầu này” v.v..., sự từ chối về mặt ý nghĩa thật sự đã nhận được, nhưng vì không nhận được theo cách hành xử thẳng thắn và dễ chịu, nên được nói là “na paccakkhānaṃ” (không phải sự từ chối). Do đó, ngài nói: “paṭisanthāravasena paccakkhānampi na alatthamhā” (chúng tôi cũng đã không nhận được sự từ chối theo cách chào đón thân mật). Để ngăn ngừa việc nhiều người có thể nghĩ rằng câu “neva dānaṃ” (chẳng phải sự cúng dường) v.v... được nói ra do sự mong đợi và không kiên nhẫn, để làm sáng tỏ ý định của ngài, câu “kasmā pana” (nhưng tại sao?) v.v... đã được nói ra. “Suttikāpaṭicchannaṃ” (được lợp bằng vải) có nghĩa là được lợp bằng vỏ sò.

อุกฺกฏฺฐเอกาสนิกตายาติ อิทํ ภูตกถนมตฺตํ เถรสฺส ตถาภาวทีปนโต. มุทุกสฺสปิ หิ เอกาสนิกสฺส ยาย นิสชฺชาย กิญฺจิมตฺตํ โภชนํ ภุตฺตํ, วตฺตสีเสนปิ ตโต วุฏฺฐิตสฺส ปุน ภุญฺชิตุํ น วฏฺฏติ. เตนาห ติปิฏกจูฬาภยตฺเถโร ‘‘อาสนํ วา รกฺเขยฺย โภชนํ วา’’ติ. อุกฺกฏฺฐสปทานจาริโกติ ปุรโต ปจฺฉโต จ อาหฏภิกฺขมฺปิ อคฺคเหตฺวา พหิทฺวาเร ฐตฺวา ปตฺตวิสฺสชฺชนเมว กโรติ. เอเตเนว เถรสฺส อุกฺกฏฺฐปิณฺฑปาติกภาโว ทีปิโต. เตนาห – ‘‘สฺวาตนาย ภิกฺขํ นาม นาธิวาเสตี’’ติ. อถ กสฺมา อธิวาเสสีติ อาห ‘‘มาตุ อนุคฺคเหนา’’ติอาทิ. ปณฺฑิตา หิ มาตาปิตูนํ อาจริยุปชฺฌายานํ วา กาตพฺพํ อนุคฺคหํ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา ธุตงฺคสุทฺธิกา น ภวนฺติ.

Về câu “ukkaṭṭhaekāsanikatāya” (do hạnh nhất tọa thực nghiêm ngặt), đây chỉ là lời trình bày sự thật, để cho thấy tình trạng của vị trưởng lão là như vậy. Vì rằng, đối với cả người thực hành hạnh nhất tọa thực ở mức độ trung bình, sau khi đã ăn một chút vật thực nào đó trong một lần ngồi, thì dù là theo phận sự, vị ấy cũng không được phép ăn lại sau khi đã đứng dậy khỏi chỗ đó. Do đó, trưởng lão Tipiṭaka Cūḷābhaya đã nói: “Hoặc nên giữ gìn chỗ ngồi, hoặc nên giữ gìn bữa ăn”. “Ukkaṭṭhasapadānacāriko” (người thực hành hạnh khất thực tuần tự nghiêm ngặt) có nghĩa là vị ấy không nhận vật thực được mang đến từ phía trước hay phía sau, mà chỉ đứng ở cửa ngoài và đưa bát ra. Chính nhờ điều này mà tình trạng là người thực hành hạnh chỉ ăn đồ khất thực nghiêm ngặt của vị trưởng lão được làm rõ. Do đó, ngài nói: “vị ấy không nhận lời mời thọ thực cho ngày mai”. Vậy tại sao vị ấy đã nhận lời? Ngài nói: “mātu anuggahena” (vì lòng thương tưởng đến mẹ) v.v... Vì rằng, các bậc hiền trí không trở thành người trong sạch trong các hạnh đầu đà bằng cách xao lãng sự giúp đỡ cần phải làm cho cha mẹ hoặc cho các vị thầy tế độ và thầy yết-ma.

๓๐๑. ปยุตฺตนฺติ วทฺธิวเสน ปโยชิตํ, ตทฺธิตโลปํ กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ ยถา อญฺญตฺถาปิ ‘‘ปิตามหํ ธนํ ลทฺธา, สุขํ ชีวติ สญฺจโย’’ติ[Pg.143]. เชฏฺฐกิตฺถิโยติ ปธานิตฺถิโย. อิโตติ อิมสฺมึ กุเล อนุภวิตพฺพวิภวสมฺปตฺติโต. อญฺญโตติ อิมสฺส ทินฺนตฺตา อญฺญสฺมึ กุเล อนุภวิตพฺพสมฺปตฺติโต.

301. “Payuttaṃ” (được cho vay) có nghĩa là được sử dụng theo cách sinh lãi, cần được hiểu là đã được nói sau khi lược bỏ tiếp vị ngữ taddhita, giống như ở chỗ khác: “pitāmahaṃ dhanaṃ laddhā, sukhaṃ jīvati sañcayo” (sau khi nhận được tài sản của ông nội, người thừa kế sống an lạc). “Jeṭṭhakitthiyo” (những người phụ nữ lớn) có nghĩa là những người phụ nữ chính. “Ito” (từ đây) có nghĩa là từ sự giàu sang và thịnh vượng sẽ được hưởng trong gia tộc này. “Aññato” (từ nơi khác) có nghĩa là từ sự giàu sang và thịnh vượng sẽ được hưởng trong một gia tộc khác, do (tài sản) này đã được cho đi.

๓๐๒. จิตฺตวิจิตฺตนฺติ กปฺปนาย เจว อรหรูเปน อลงฺการาทินา จ จิตฺติตญฺเจว วิจิตฺติตญฺจ. วณกายนฺติ วณภูตํ กายํ. สมนฺตโต อุสฺสิตนฺติ เหฏฺฐิมกายวเสน เหฏฺฐา อุปริ จ สนฺนิสฺสิตํ. นิจฺจาตุรนฺติ อภิณฺหปฺปฏิปีฬิตํ, สทา ทุกฺขิตํ วา. พหุสงฺกปฺปนฺติ ราควตฺถุภาเวน อภิชเนหิ หาวภาววิลาสวเสน, อามิสวเสน จ โสณสิงฺคาลาทีหิ พหูหิ สงฺกปฺเปตพฺพํ. ฐิตีติ อวฏฺฐานํ อวิปริณาโม นตฺถิ. เตนาห – ‘‘ภิชฺชนธมฺมตาว นิยตา’’ติ, ปริสฺสวภาวาปตฺติ เจว วินาสปตฺติ จ เอกนฺติกาติ อตฺโถ.

302. “Cittavicittaṃ” (được tô điểm và trang hoàng) có nghĩa là được tô điểm và trang hoàng bởi việc làm tóc và bởi các đồ trang sức v.v... phù hợp. “Vaṇakāyaṃ” (thân thể là vết thương) có nghĩa là thân thể đã trở thành vết thương. “Samantato ussitaṃ” (được dựng lên khắp nơi) có nghĩa là được nâng đỡ ở dưới và ở trên nhờ vào phần thân dưới. “Niccāturaṃ” (luôn luôn đau ốm) có nghĩa là thường xuyên bị bức bách, hoặc luôn luôn đau khổ. “Bahusaṅkappaṃ” (được nhiều người suy tưởng đến) có nghĩa là được nhiều người suy tưởng đến: bởi những người cao quý như là đối tượng của tham ái qua cách điệu bộ, cử chỉ, dáng vẻ; và bởi chó, chó rừng v.v... như là miếng mồi. “Ṭhiti” (sự tồn tại) có nghĩa là không có sự đứng yên, không có sự không biến đổi. Do đó, ngài nói: “bhijjanadhammatāva niyatā” (bản chất tan rã là chắc chắn), có nghĩa là việc đạt đến tình trạng rỉ chảy và việc đạt đến sự hủy hoại là điều tất yếu.

จิตฺตกตมฺปีติ คนฺธาทีหิ จิตฺตกตมฺปิ. รูปนฺติ สรีรํ.

“Cittakatampi” (dù được tô điểm) có nghĩa là dù được tô điểm bằng hương thơm v.v... “Rūpaṃ” (sắc) có nghĩa là thân thể.

อลตฺตกกตาติ ปิณฺฑิอลตฺตเกน สุวณฺณกตา. เตนาห ‘‘อลตฺตเกน รญฺชิตา’’ติ. จุณฺณกมกฺขิตนฺติ โทสนีหรเณหิ ตาปทหนาทีหิ กตาภิสงฺขารมุขํ โคโรจนาทีหิ โอภาสนกจุณฺเณหิ มกฺขิตํ, เตนาห ‘‘สาสปกกฺเกนา’’ติอาทิ.

“Alattakakatā” (được làm bằng thuốc nhuộm đỏ) có nghĩa là được làm cho đẹp bằng viên thuốc nhuộm đỏ. Do đó, ngài nói: “alattakena rañjitā” (được nhuộm bằng thuốc nhuộm đỏ). “Cuṇṇakamakkhitaṃ” (được thoa phấn) có nghĩa là khuôn mặt đã được sửa soạn bằng cách loại bỏ các khuyết điểm qua việc hơ nóng, đốt v.v..., được thoa bằng các loại phấn làm sáng như ngưu hoàng v.v... Do đó, ngài nói: “sāsapakakkena” (bằng bột hạt cải) v.v...

รโสทเกนาติ สรลนิยฺยาสรสมิสฺเสน อุทเกน. อาวตฺตนปริวตฺเต กตฺวาติ อาวตฺตนปริวตฺตนวเสน นเต กตฺวา. อฏฺฐปทกรจนายาติ ภิตฺติกูฏทฺธจนฺทาทิวิภาคาย อฏฺฐปทกรจนาย.

Rasodakenāti có nghĩa là: Bằng nước có pha với nhựa cây thông. Āvattanaparivatte katvāti có nghĩa là: Sau khi đã làm cho uốn cong theo cách xoay tới xoay lui. Aṭṭhapadakaracanāyāti có nghĩa là: Bằng sự sắp đặt tám ô có sự phân chia như là tường, nóc nhà, hình bán nguyệt, v.v...

วิรวมาเนติ ‘‘อยํ ปลายติ, คณฺห คณฺหา’’ติ วิรวมาเน. หิรญฺญสุวณฺณโอโรเธติ วตฺตพฺพํ.

Viravamāneti có nghĩa là: Khi đang la hét rằng: ‘Người này đang bỏ chạy, hãy bắt lấy, hãy bắt lấy’. Nên được nói là Hiraññasuvaṇṇaorodhe.

๓๐๓. อุสฺสิตาย อุสฺสิตายาติ กุลวิภวพาหุสจฺจปญฺญาสมฺปตฺติยา อุคฺคตาย อุคฺคตาย. อภิลกฺขิโต อุฬารภาเวน.

303. Ussitāya ussitāyāti có nghĩa là: Đối với (người nữ) đã được vươn lên, đã được vươn lên do sự thành tựu về dòng dõi, tài sản, học rộng, và trí tuệ. Được ghi nhận bởi trạng thái cao thượng.

๓๐๔. ปริชุญฺญานีติ ปริหานานิ. เย พฺยาธินา อภิภูตา สตฺตา ชิณฺณกปฺปา วโยหานิสตฺตา วิย โหนฺติ, ตโต นิวตฺเตนฺโต ‘‘ชราชิณฺโณ’’ติ อาห. วโยวุฑฺโฒ, น สีลาทิวุฑฺโฒ. มหตฺตํ ลาติ คณฺหาตีติ มหลฺลโก, ชาติยา มหลฺลโก, น วิภวาทินาติ ชาติมหลฺลโก[Pg.144]. ทฺวตฺติราชปริวตฺตสงฺขาตํ อทฺธานํ กาลํ คโต วีติวตฺโตติ อทฺธคโต. ตถา จ ปฐมวยํ มชฺฌิมวยญฺจ อตีโต โหตีติ อาห ‘‘อทฺธานํ อติกฺกนฺโต’’ติ. ชิณฺณาทิปเทหิ ปฐมวยมชฺฌิมวยสฺส โพธิตตฺตา อนุปฺปตฺตตาวิสิฏฺโฐ วย-สทฺโท โอสานวยวิสโยติ อาห ‘‘ปจฺฉิมวยํ อนุปฺปตฺโต’’ติ.

304. Parijuññānīti có nghĩa là những sự suy tàn. Những chúng sanh nào bị bệnh tật áp đảo, gần như già nua, giống như chúng sanh bị tổn hại tuổi tác, ngài đã nói ‘jarājiṇṇo’ (già nua vì tuổi già) để loại trừ trường hợp ấy. Là bậc trưởng thượng về tuổi tác, không phải bậc trưởng thượng về giới đức, v.v... Người đạt đến, nắm giữ sự lớn mạnh là mahallako (bô lão); là bô lão về dòng dõi, không phải về tài sản, v.v..., nên là jātimahallako (bô lão về dòng dõi). Người đã đi qua, đã vượt qua khoảng thời gian được gọi là sự thay đổi của hai hoặc ba vị vua là addhagato (người đã đi hết quãng đường). Và cũng vậy, vì đã vượt qua giai đoạn đầu và giai đoạn giữa của cuộc đời, nên ngài nói ‘addhānaṃ atikkanto’ (đã vượt qua quãng đường). Do các từ như ‘jiṇṇa’ đã chỉ rõ giai đoạn đầu và giai đoạn giữa của cuộc đời, nên từ ‘vaya’ (tuổi tác), được xác định là đã đạt đến, có đối tượng là giai đoạn cuối của cuộc đời, vì vậy ngài nói ‘pacchimavayaṃ anuppatto’ (đã đạt đến tuổi cuối cùng).

‘‘อปฺปิจฺโฉ, อปฺปฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺโส’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๑) เอวมาทีสุ วิย อปฺป-สทฺโท อภาวตฺโถติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อปฺปาพาโธติ อโรโค, อปฺปาตงฺโกติ นิทฺทุกฺโข’’ติ. อปฺปตฺโถ วา อิธ, ตตฺถาปิ อปฺป-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺหิ ‘‘โย หิ, คหปติ, อิมํ ปูติกายํ ปริหรนฺโต มุหุตฺตมฺปิ อาโรคฺยํ ปฏิชาเนยฺย กิมญฺญตฺร พาลฺยา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑) สุตฺตปทํ สมตฺถิตํ โหติ. วิปจฺจนํ วิปาโก, โส เอว เวปาโก. สโม เวปาโก เอติสฺสา อตฺถีติ สมเวปากินี, ตาย. เตเนว สมเวปากินิภาเวน สพฺพมฺปิ สมฺมเทว คณฺหาติ ธาเรตีติ คหณี. คหณิสมฺปตฺติยา หิ ยถาภุตฺตอาหาโร สมฺมเทว ชีรนฺโต สรีเร ติฏฺฐติ, โน อญฺญถา ภุตฺตภุตฺโต อาหาโร ชีรติ คหณิยา ติกฺขภาเวน. ตเถว ติฏฺฐตีติ ภุตฺตากาเรเนว ติฏฺฐติ คหณิยา มนฺทภาวโต. ภตฺตจฺฉนฺโท อุปฺปชฺชเตว ภุตฺตอาหารสฺส สมฺมา ปริณามํ คตตฺตา. เตเนวาติ สมเวปากินิภาเวเนว. ปตฺตานํ โภคานํ ปริกฺขิยมานํ น สหสา เอกชฺฌํเยว ปริกฺขยํ คจฺฉนฺติ, อถ โข อนุกฺกเมน, ตถา ญาตโยปีติ อาห ‘‘อนุปุพฺเพนา’’ติ. ฉาตกภยาทินาติ อาทิ-สทฺเทน พฺยาธิภยาทึ สงฺคณฺหาติ.

Giống như trong các trường hợp như: ‘ít ham muốn, không có ruồi, muỗi, gió, nắng, và sự xúc chạm của loài bò sát’ (A. Ni. 10.11), với ý định rằng từ ‘appa’ có nghĩa là không có, ngài đã nói: ‘appābādho có nghĩa là không bệnh, appātaṅko có nghĩa là không khổ’. Hoặc ở đây, từ ‘appa’ cũng nên được hiểu là có nghĩa là ít. Bởi vì như vậy, câu kinh: ‘Này gia chủ, người nào trong khi chăm sóc thân thể hôi thối này mà lại thừa nhận có sức khỏe dù chỉ trong chốc lát, thì có gì khác ngoài sự ngu si?’ (Saṃ. Ni. 3.1) được hỗ trợ. Sự tiêu hóa là kết quả (vipāko), chính nó là vepāko. Vị ấy có kết quả quân bình, nên là samavepākinī; bởi vị ấy. Chính do trạng thái tiêu hóa quân bình ấy mà nó tiếp nhận và duy trì tất cả một cách đúng đắn, nên gọi là gahaṇī (bộ máy tiêu hóa). Bởi vì do sự hoàn hảo của bộ máy tiêu hóa, thức ăn đã được ăn vào, trong khi được tiêu hóa một cách đúng đắn, sẽ tồn tại trong cơ thể; nếu không, thức ăn vừa được ăn vào sẽ bị tiêu hóa (quá nhanh) do tính chất mạnh mẽ của bộ máy tiêu hóa. Tatheva tiṭṭhati có nghĩa là nó tồn tại y như trạng thái đã được ăn vào do tính chất yếu ớt của bộ máy tiêu hóa. Ước muốn ăn uống chắc chắn khởi sanh do thức ăn đã được ăn vào đã đi đến sự chuyển hóa đúng đắn. Tenevāti có nghĩa là chính do trạng thái tiêu hóa quân bình. Khi tài sản đã đạt được bị tiêu hao, chúng không bị tiêu hao một cách đột ngột và cùng một lúc, mà là tuần tự; bà con cũng vậy, nên ngài nói ‘anupubbenā’ (tuần tự). Chātakabhayādināti: Bằng từ ‘ādi’ (v.v...), ngài bao gồm cả nỗi sợ bệnh tật, v.v...

๓๐๕. อุทฺเทสสีเสน นิทฺเทโส คหิโตติ อาห ‘‘ธมฺมนิทฺเทสา อุทฺทิฏฺฐา’’ติ. ยสฺมา วา เย ธมฺมา อุทฺทิสิตพฺพฏฺเฐน ‘‘อุทฺเทสา’’ติ วุจฺจนฺติ. เตว ธมฺมา นิทฺทิสิตพฺพฏฺเฐน นิทฺเทสาติ ‘‘ธมฺมนิทฺเทสา อุทฺทิฏฺฐา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. อถ วา เย ธมฺมา อนิจฺจตาทิวิภาวนวเสน อุทฺธํ อุทฺธํ เทเสสฺสนฺติ, เต ธมฺมา ตเถว นิสฺเสสโต เทเสสฺสนฺตีติ เอวํ อุทฺเทสนิทฺเทสปทานํ อนตฺถนฺตรตา เวทิตพฺพา. ตตฺถาติ ชรามรณสนฺติเก. อทฺธุโวติ นิทฺธุโว น ถิโร, อนิจฺโจติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ธุวฏฺฐานวิรหิโต’’ติ, อชาตาภูตาสงฺขตธุวภาวการณวิวิตฺโตติ อตฺโถ. อุปนียฺยตีติ วา [Pg.145] ชรามรเณน โลโก สมฺมา นียติ, ตสฺมา อทฺธุโวติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตายิตุนฺติ ชาติอาทิพฺยสนโต รกฺขิตุํ สมตฺเถน อิสฺสเรน อตฺตนา วิรหิโตติ. ‘‘อิมํ โลกํ อิโต วฏฺฏทุกฺขโต โมเจสฺสามิ, ชราพฺยาธิมรณานํ ตํ อธิภวิตุํ น ทสฺสามี’’ติ เอวํ อภิสรตีติ อภิสฺสรณํ, โลกสฺส สุขสฺส ทาตา หิตสฺส วิธาตา โกจิ อิสฺสโร, ตทภาวโต อาห ‘‘อนภิสฺสโรติ อสรโณ’’ติ. นิสฺสโก มมายิตพฺพวตฺถุอภาวโต, เตนาห ‘‘สกภณฺฑวิรหิโต’’ติอาทิ. ตณฺหาย วเส ชาโต ตณฺหาย วิชิโตติ กตฺวา ‘‘ตณฺหาย ทาโส’’ติ วุตฺตํ.

305. Sự chỉ dẫn (niddeso) được bao gồm bởi tiêu đề của sự đề mục (uddesasīsena), nên ngài nói ‘dhammaniddesā uddiṭṭhā’ (các sự chỉ dẫn về pháp đã được đề mục). Hoặc bởi vì những pháp nào được gọi là ‘uddesā’ (các đề mục) theo nghĩa cần được đề mục, chính những pháp ấy là ‘niddesā’ (các sự chỉ dẫn) theo nghĩa cần được chỉ dẫn, nên ý nghĩa ‘dhammaniddesā uddiṭṭhā’ được nói đến. Hoặc là, những pháp nào sẽ được thuyết giảng cao hơn và cao hơn theo cách làm rõ tính vô thường, v.v..., chính những pháp ấy sẽ được thuyết giảng một cách không còn sót lại như vậy; theo cách này, sự không khác biệt về ý nghĩa của các từ ‘uddesa’ và ‘niddesa’ nên được hiểu. Tattha có nghĩa là ở gần sự già và chết. Addhuvo có nghĩa là không bền vững, không kiên cố; có nghĩa là vô thường. Do đó, ngài nói ‘dhuvaṭṭhānavirahito’ (không có nơi chốn bền vững); có nghĩa là tách rời khỏi nguyên nhân của trạng thái bền vững vốn không sanh, không hiện hữu, không bị tác thành. Hoặc là, thế gian bị dẫn đi một cách đúng đắn bởi sự già và chết (upanīyati), do đó là addhuvo; ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Tāyitunti có nghĩa là không có một tự ngã là đấng sáng tạo có khả năng bảo vệ khỏi tai họa sanh, v.v... ‘Ta sẽ giải thoát thế gian này khỏi khổ đau của vòng luân hồi này, ta sẽ không để sự già, bệnh, chết chế ngự nó,’ người đi đến như vậy là abhissaraṇaṃ (nơi nương tựa), một đấng sáng tạo nào đó là người ban cho hạnh phúc, người tạo ra lợi ích cho thế gian; do không có vị ấy, nên ngài nói ‘anabhissaro có nghĩa là asaraṇo (vô chủ, không nơi nương tựa)’. Nissako (vô sở hữu) là do không có vật gì để có thể xem là của mình; do đó, ngài nói ‘sakabhaṇḍavirahito’ (không có tài sản riêng của mình), v.v... Vì đã trở thành người dưới quyền của ái dục, đã bị ái dục chinh phục, nên được nói là ‘taṇhāya dāso’ (nô lệ của ái dục).

๓๐๖. หตฺถิวิสยตฺตา หตฺถิสนฺนิสฺสิตตฺตา วา หตฺถิสิปฺปํ ‘‘หตฺถี’’ติ คหิตนฺติ อาห – ‘‘หตฺถิสฺมินฺติ หตฺถิสิปฺเป’’ติ, เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สาติสยํ อูรุพลํ เอตสฺส อตฺถีติ อูรุพลีติ อาห – ‘‘อูรุพลสมฺปนฺโน’’ติ, ตเมวตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อภินฺนํ ปรเสนํ ภินฺทโต ภินฺนํ สกเสนํ สนฺธารยโต อุปตฺถมฺภยโต. พาหุพลีติ เอตฺถาปิ ‘‘ยสฺส หิ ผลกญฺจ อาวุธญฺจ คเหตฺวา’’ติอาทินา อตฺโถ วตฺตพฺโพ, อิธ ปน ปรหตฺถคตํ รชฺชํ อาหริตุํ พาหุพลนฺติ โยชนา. ยถา หิ ‘‘อูรุพลี’’ติ เอตฺถาปิ พาหุพลํ อนามสิตฺวา อตฺโถ, เอวํ ‘‘พาหุพลี’’ติ เอตฺถ อูรุพลํ อนามสิตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ, อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโว. อลํ สมตฺโถ อตฺตา เอตสฺสาติ อลมตฺโถติ อาห ‘‘สมตฺถอตฺตภาโว’’ติ.

306. Do là đối tượng của voi hoặc do liên quan đến voi, nên nghề huấn luyện voi được gọi là ‘hatthī’ (voi), vì vậy ngài nói: ‘hatthismiṃ có nghĩa là trong nghề huấn luyện voi’; phương pháp này cũng áp dụng cho các từ còn lại. Vị này có sức mạnh của đùi vượt trội, nên là ūrubalī (người có sức mạnh của đùi), vì vậy ngài nói ‘ūrubalasampanno’ (người có đầy đủ sức mạnh của đùi); để làm rõ ý nghĩa ấy, câu ‘yassa hi’ (bởi vì của người nào), v.v... đã được nói. Của người phá tan quân đội địch chưa bị phá vỡ, và củng cố, hỗ trợ quân đội của mình đã bị phá vỡ. Ở đây, đối với từ bāhubalī (người có sức mạnh của cánh tay), ý nghĩa cũng nên được nói theo cách ‘yassa hi phalakañca āvudhañca gahetvā’ (bởi vì của người nào, sau khi cầm lấy khiên và vũ khí), v.v...; tuy nhiên, ở đây, sự liên kết là: bāhubalaṃ (sức mạnh của cánh tay) là để giành lại vương quốc đã rơi vào tay người khác. Giống như ở từ ‘ūrubalī’, ý nghĩa được hiểu mà không đề cập đến sức mạnh của cánh tay, cũng vậy, ở từ ‘bāhubalī’, ý nghĩa nên được hiểu mà không đề cập đến sức mạnh của đùi. Nơi mà ngã mạn được đặt vào, đó là attā (tự ngã), tức là tự thân. Vị này có tự thân đầy đủ, có khả năng, nên là alamattho (người có tự thân đầy đủ); vì vậy ngài nói ‘samatthaattabhāvo’ (người có tự thân đầy đủ khả năng).

ปริโยธายาติ วา ปริโต อารกฺขํ โอทหิตฺวา. ‘‘สํวิชฺชนฺเต โข, โภ รฏฺฐปาล, อิมสฺมึ ราชกุเล หตฺถิกายาปิ…เป… วตฺติสฺสนฺตี’’ติ อิทมฺปิ โส ราชา อุปริ ธมฺมุทฺเทสสฺส การณํ อาหรนฺโต อาห.

Hoặc pariyodhāya có nghĩa là: Sau khi đã thiết lập sự bảo vệ xung quanh. Vị vua ấy cũng đã nói điều này: ‘Này Raṭṭhapāla, trong hoàng tộc này, các đội tượng binh... (v.v.)... cũng hiện hữu và sẽ tiếp tục tồn tại,’ trong khi đưa ra lý do cho sự đề mục về pháp ở trên.

วุตฺตสฺเสว อนุ ปจฺฉา คายนวเสน กถนํ อนุคีติ. ตา ปน คาถา ธมฺมุทฺเทสานํ เทสนานุปุพฺพึ อนาทิยิตฺวาปิ ยถารหํ สงฺคณฺหนวเสน อนุคีตาติ อาห ‘‘จตุนฺนํ ธมฺมุทฺเทสานํ อนุคีติ’’นฺติ.

Anugīti là sự trình bày theo cách hát lại sau đó về điều đã được nói. Nhưng những kệ ngôn ấy được trùng tụng theo cách tổng hợp lại một cách thích hợp, dù không theo thứ tự thuyết giảng của các pháp đề, (nên) đã nói rằng: "Sự trùng tụng của bốn pháp đề."

๓๐๗. เอกนฺติ เอกชาติยํ. วตฺถุกามกิเลสกามา วิสยเภเทน ภินฺทิตฺวา ตถา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺโพ.

307. Ekaṃ (một) có nghĩa là trong một kiếp. Cần được hiểu rằng dục đối tượng và dục phiền não đã được nói như vậy sau khi đã phân chia theo sự khác biệt về đối tượng.

สาครนฺเตนาติ [Pg.146] สาครปริยนฺเตน.

Sāgarantena có nghĩa là với biển là cùng tận.

อโห วตาติ โสจเน นิปาโต, ‘‘อโห วต ปาปํ กตํ มยา’’ติอาทีสุ วิย. อมราติอาทีสุ อาหูติ กเถนฺติ. มตํ อุทฺทิสฺส ‘‘อมฺห’’นฺติ วตฺตพฺเพ โสกวเสน ‘‘อมร’’นฺติ วุจฺจติ.

Aho vata là một tiểu từ chỉ sự sầu muộn, giống như trong các câu: "Ôi, ta đã làm điều ác" v.v... Trong câu amarā v.v..., āhu có nghĩa là họ nói. Khi đáng lẽ phải nói amha (chúng ta) để chỉ người đã chết, do sầu muộn nên được nói là amarā (bất tử).

โวสานนฺติ นิฏฺฐํ, ปริโยสานนฺติ อตฺโถ. สาวาติ ปญฺญา เอว. ธนโตติ สพฺพธนโต. อุตฺตมตรา เสฏฺฐา, เตเนวาห ‘‘ปญฺญาชีวึ ชีวิตมาหุ เสฏฺฐ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๔).

Vosānaṃ có nghĩa là sự kết thúc, nghĩa là sự chấm dứt. Sā chính là trí tuệ. Dhanato (hơn của cải) có nghĩa là hơn tất cả của cải. Uttamatarā (cao thượng hơn) có nghĩa là cao quý nhất, do đó, Ngài đã nói: "Họ gọi đời sống của người sống bằng trí tuệ là cao quý nhất" (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 184).

เตสุ ปาปํ กโรนฺเตสุ สตฺเตสุ, นิทฺธารเณ เจตํ ภุมฺมวจนํ. ปรมฺปรายาติ อตฺตภาวปรมฺปราย. สํสารํ อาปชฺชิตฺวาติ ภวาทีสุ สํสารสฺส อาปชฺชนเหตุํ อาปชฺชนฺโต ปรโลกํ อุเปติ, ปรโลกํ อุเปนฺโตว พหุวิธทุกฺขสงฺขาตํ คพฺภญฺจ อุเปติ. ตาทิสสฺสาติ ตถารูปสฺส คพฺภวาสทุกฺขาทีนํ อธิฏฺฐานภูตสฺส อปฺปปญฺญสฺส อญฺโญ อปฺปปญฺโญ จ อภิสทฺทหนฺโต หิตสุขาวหนฺติ ปตฺติยายนฺโต.

Trong câu tesu pāpaṃ karontesu sattesu (trong những chúng sanh làm điều ác ấy), đây là cách dùng vị trí cách để chỉ sự xác định. Paramparāya có nghĩa là do sự nối tiếp của các thân. Saṃsāraṃ āpajjitvā (sau khi rơi vào luân hồi) có nghĩa là: người ấy đi đến thế giới bên kia trong khi đang rơi vào nguyên nhân của sự rơi vào luân hồi trong các cõi hữu, và khi đi đến thế giới bên kia, người ấy cũng đi vào thai bào được gọi là sự đau khổ nhiều loại. Tādisassa (của người như vậy) có nghĩa là: của người có ít trí tuệ, người có bản chất như vậy, người là nền tảng cho các khổ đau như ở trong thai bào; và một người ít trí tuệ khác tin tưởng, tin nhận rằng (điều đó) mang lại lợi ích và hạnh phúc.

‘‘ปาปธมฺโม’’ติ วุตฺตตฺตา ตาทิสสฺส ปรโลโก นาม ทุคฺคติ เอวาติ อาห ‘‘ปรมฺหิ อปายโลเก’’ติ.

Do đã được nói là "người có pháp ác", thế giới bên kia của người như vậy chính là ác thú, (nên) đã nói là: "trong thế giới khổ cảnh ở đời sau".

วิวิธรูเปนาติ รูปสทฺทาทิวเสน ตตฺถปิ ปณีตตราทิวเสน พหุวิธรูเปน.

Vividharūpena (với nhiều hình thức khác nhau) có nghĩa là với nhiều hình thức đa dạng theo cách của sắc, thanh, v.v..., và trong đó cũng theo cách vi diệu hơn, v.v...

สามญฺญเมวาติ สมณภาโว เอว เสยฺโย. เอตฺถ จ อาทิโต ทฺวีหิ คาถาหิ จตุตฺโถ ธมฺมุทฺเทโส อนุคีโต. จตุตฺถคาถาย ตติโย. ปญฺจมคาถาย ทุติโย. ฉฏฺฐคาถาย ทุติยตติยา. สตฺตมคาถาย ปฐโม ธมฺมุทฺเทโส อนุคีโต, อฏฺฐมาทีหิ ปวตฺตินิวตฺตีสุ กาเมสุ เนกฺขมฺเม จ ยถารหํ อาทีนวานิสํสํ วิภาเวตฺวา อตฺตโน ปพฺพชฺชการณํ ปรมโต ทสฺเสนฺโต ยถาวุตฺตธมฺมุทฺเทสํ นิคเมติ, เตน วุตฺตํ ‘‘ตา ปน คาถา ธมฺมุทฺเทสานํ เทสนานุปุพฺพึ อนาทิยิตฺวาปิ ยถารหํ สงฺคณฺหนวเสน อนุคีตา’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Sāmaññameva có nghĩa là chính đời sống sa-môn là tốt đẹp hơn. Và ở đây, pháp đề thứ tư được trùng tụng bởi hai kệ ngôn đầu tiên. (Pháp đề) thứ ba bởi kệ ngôn thứ tư. (Pháp đề) thứ hai bởi kệ ngôn thứ năm. (Pháp đề) thứ hai và thứ ba bởi kệ ngôn thứ sáu. Pháp đề thứ nhất được trùng tụng bởi kệ ngôn thứ bảy. Bởi (các kệ ngôn) từ thứ tám trở đi, sau khi đã phân tích sự nguy hại và lợi ích một cách thích hợp trong các dục ở phương diện lưu chuyển và đoạn diệt, và trong sự xuất ly, trong khi trình bày nguyên nhân xuất gia của mình từ một người khác, ngài kết luận pháp đề đã được nói như trên. Do đó đã được nói rằng: "Nhưng những kệ ngôn ấy được trùng tụng theo cách tổng hợp lại một cách thích hợp, dù không theo thứ tự thuyết giảng của các pháp đề." Phần còn lại thì dễ hiểu.

รฏฺฐปาลสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải minh các ý nghĩa ẩn sâu của sớ giải kinh Raṭṭhapāla đã hoàn tất.

๓. มฆเทวสุตฺตวณฺณนา

3. Sớ giải kinh Maghadeva

๓๐๘. ปุพฺเพ [Pg.147] มฆเทโว นาม ราชาติ อตีตกาเล อิมสฺมึเยว กปฺเป อเนกวสฺสสหสฺสายุเกสุ มนุสฺเสสุ ปฏิปาฏิยา อุปฺปนฺนานํ จตุราสีติสหสฺสานํ จกฺกวตฺติราชูนํ อาทิปุริโส มฆเทโวติ เอวํนาโม ราชา.

308. (Cụm từ) "Xưa kia, có vị vua tên là Maghadeva" có nghĩa là: trong thời quá khứ, chính trong kiếp này, khi loài người có tuổi thọ nhiều ngàn năm, vị vua đầu tiên trong số tám mươi bốn ngàn vị vua chuyển luân đã tuần tự sanh ra là vị vua có tên là Maghadeva.

ธมฺโมติ ราชธมฺโมติ โลกิกา วทนฺติ. มหาโพธินิธานปารมิตาสงฺขาโต ปน ธมฺโม อตฺถีติ ธมฺมิโก. ธมฺเมนาติ ญาเยน. ตทา พฺรหฺมวิหาราทิภาวนาธมฺมสฺส รญฺโญ อนธิคตตฺตา ตสฺสปิ วา อนภิชฺฌาทีหิ สมานโยคกฺขมตฺตา วุตฺตํ ‘‘ทสกุสลกมฺมปเถ ฐิโต’’ติ. ธมฺมนฺติ ธมฺมโต อนเปตํ. ตถา หิ จ โส ปกฺขปาตาภาวโต ‘‘สโม’’ติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘สมํ จรตี’’ติ. ปกตินิยาเมเนวาติ ปเวณิยา อาคตนิยาเมเนว. ยสฺมา นิคมชนปเทสุ เยภุยฺเยน คหปตีนํ สงฺคโห, ตสฺมา อฏฺฐกถายํ ‘‘คหปติกาน’’นฺตฺเวว วุตฺตํ. ปาฬิยํ ปน อญฺญเมว นาครจาริตฺตํ, อญฺญํ เนคมชนปทจาริตฺตนฺติ เต วิสุํ คหิตา ‘‘เนคเมสุ เจว ชนปเทสุ จา’’ติ. ปจฺจุคฺคมนนิคฺคมนวเสน อุโปสถสฺส ปฏิหรณํ ปาฏิหาริโย, โส เอว ปาฏิหาริโก, ปกฺโข. อิเม ทิวสาติ อิเม จตฺตาโร ทิวสา.

Dhamma (pháp), người đời nói là vương pháp. Nhưng (vị ấy) là dhammiko (người sống theo pháp) vì có pháp được gọi là ba-la-mật nền tảng cho sự giác ngộ vĩ đại. Dhammena (theo pháp) có nghĩa là theo lẽ phải. Khi ấy, do vị vua chưa chứng đắc pháp tu tập Phạm trú v.v..., hoặc do vị ấy cũng có sự tương ứng với các pháp như vô tham v.v..., nên đã nói là "an trú trong mười thiện nghiệp đạo". Dhammaṃ có nghĩa là không xa rời chánh pháp. Thật vậy, do không có sự thiên vị, vị ấy được gọi là samo (công bằng), nên đã nói là samaṃ carati (hành xử công bằng). Pakatiniyāmena eva (chỉ theo quy luật tự nhiên) có nghĩa là chỉ theo quy luật đã có từ truyền thống. Bởi vì ở các thị trấn và miền quê, phần lớn là sự tập hợp của các gia chủ, do đó trong sớ giải chỉ nói là gahapatikānaṃ (của các gia chủ). Nhưng trong Pāli, tập quán của thành thị là một, tập quán của thị trấn và miền quê là khác, nên chúng được nêu riêng biệt là negamesu ceva janapadesu ca (trong các thị trấn và trong các miền quê). Sự duy trì ngày Bố-tát theo cách đi ra đón và đi ra tiễn là pāṭihāriyo, đó chính là pāṭihāriko, (nghĩa là) nửa tháng. Ime divasā (những ngày này) có nghĩa là bốn ngày này.

๓๐๙. เทโวติ มจฺจุ อภิภวนฏฺเฐน. ยถา หิ เทโว ปกติสตฺเต อภิภวติ, เอวํ มจฺจุ สตฺเต อภิภวติ. ‘‘อหํ อสุกํ มทฺทิตุํ อาคมิสฺสามิ, ตฺวํ ตสฺส เกเส คเหตฺวา มา วิสฺสชฺเชหี’’ติ มจฺจุเทวสฺส อาณากรา ทูตา วิยาติ ทูตาติ วุจฺจนฺติ. อลงฺกตปฏิยตฺตายาติ อิทํ อตฺตโน ทิพฺพานุภาวํ อาวิกตฺวา ฐิตายาติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เทวตาพฺยากรณสทิสเมว โหติ น จิเรเนว มรณสมฺภวโต. วิสุทฺธิเทวานนฺติ ขีณาสวพฺรหฺมานํ. เต หิ จริมภเว โพธิสตฺตานํ ชิณฺณาทิเก ทสฺเสนฺติ.

309. Devo (vị trời) ở đây là thần chết theo nghĩa chế ngự. Giống như vị trời chế ngự các chúng sanh bình thường, cũng vậy, thần chết chế ngự các chúng sanh. (Chúng) được gọi là sứ giả vì giống như những sứ giả thi hành mệnh lệnh của thần chết rằng: "Ta sẽ đến để nghiền nát người kia, ngươi hãy nắm lấy tóc của nó và đừng buông ra". (Cụm từ) alaṅkatapaṭiyattāya (được trang hoàng và chuẩn bị sẵn sàng) được nói để chỉ rằng (vị ấy) đang đứng đó sau khi đã biểu hiện oai lực chư thiên của mình. (Điều này) giống như lời tiên tri của chư thiên vì cái chết sẽ xảy ra không lâu sau đó. Visuddhidevānaṃ (của các vị trời thanh tịnh) có nghĩa là của các vị Phạm thiên đã đoạn tận lậu hoặc. Vì chính các vị ấy cho các vị Bồ-tát thấy (hình ảnh) người già v.v... trong kiếp cuối cùng.

ทุขิตญฺจ พฺยาธิตนฺติ พฺยาธิภาเวน สญฺชาตทุกฺขนฺติ อตฺโถ. อนฺติมภวิกโพธิสตฺตานํ วิสุทฺธิเทเวหิ อุปฏฺฐาปิตภาวํ อุปาทาย ตทญฺเญสํ เตหิ อนุปฏฺฐาปิตานมฺปิ ปณฺฑิตานํ ตถา โวหริตพฺพตา ปริยายสิทฺธาติ อาห ‘‘อิมินา ปริยาเยนา’’ติ.

Dukhitañca byādhitaṃ (người khổ đau và bệnh tật) có nghĩa là người có khổ đau sanh khởi do tình trạng bệnh tật. Dựa vào việc các vị Bồ-tát trong kiếp cuối cùng được các vị trời thanh tịnh cho hiện ra (các hình ảnh), việc các bậc hiền trí khác, dù không được các vị ấy cho hiện ra, cũng nên được gọi như vậy, được thành tựu một cách gián tiếp, (nên) đã nói là: "theo phương pháp này".

ทิสมฺปตีติ [Pg.148] วิภตฺติอโลเปน นิทฺเทโส, ทิสาสีเสน เทสา วุตฺตาติ เทสานํ อธิปติราชาติ อตฺโถ. อุตฺตมงฺเค สิรสิ รุหนฺตีติ อุตฺตมงฺครุหา, เกสา. เต ปเนตฺถ ยสฺมา ปลิตตฺตา อวิเสสโต สพฺพปจฺฉิมวยสนฺทสฺสกา โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘วโยหรา’’ติ วุตฺตา.

Disampati là sự chỉ định với việc lược bỏ biến cách; các xứ được nói bằng từ disā (phương), nên có nghĩa là vị vua chúa của các xứ. Uttamaṅgaruhā là những thứ mọc trên đầu, bộ phận cao nhất, (tức là) tóc. Ở đây, vì chúng, do bạc đi, trở thành dấu hiệu chỉ tuổi già sau cùng một cách không phân biệt, do đó, chúng được gọi là vayoharā (kẻ mang đi tuổi tác).

ปุริสยุโค ยสฺมา ตสฺมึ วํเส สญฺชาตปุริสฏฺฐิติยา ปริจฺฉินฺโน, ตสฺมา อาห ‘‘วํสสมฺภเว ปุริเส’’ติ. ราชเคหโต อาหฏภิกฺขาย ยาเปนฺโตติ อิมินา กุมารกปพฺพชฺชาย อุปคตภาวํ ทสฺเสติ.

Bởi vì một cặp người được giới hạn bởi sự tồn tại của những người đã sanh ra trong dòng dõi ấy, do đó, đã nói là: "những người sanh ra trong dòng dõi". (Cụm từ) "sống bằng vật thực khất thực được mang đến từ hoàng cung", bằng điều này, cho thấy tình trạng đã đạt được sự xuất gia từ khi còn là thái tử.

ปริหริยมาโนวาติ อญฺเญน อญฺเญน ปริหริยมาโน วิย เวลาย เวลาย เตน มหตา ปริชเนน อุปฏฺฐิยมาโน กุมารกีฬํ กีฬีติ อตฺโถ. เกจิ ปน ‘‘ปริหริยมาโน เอวา’’ติ อวธารณวเสน อตฺถํ วทนฺติ, ตถา สติ จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ ถญฺญปายี ตรุณทารโก อโหสีติ อาปชฺชตีติ ตทยุตฺตํ. กุมารกาลํ วตฺวา ตทนนฺตรํ โอปรชฺชวจนโต วิรุทฺธญฺเจตํ. (ปญฺจมงฺคลวจเนน อุนฺนงฺคลมงฺคลอุกฺกนฺตนมงฺคลกมฺมหายมงฺคลทุสฺสมงฺคลานิ สมุปคตานิ เอว อเหสุนฺติ ทฏฺฐพฺพํ).

Parihariyamānovāti có nghĩa là: như thể được chuyền từ người này sang người khác, thỉnh thoảng được đoàn tùy tùng đông đảo ấy hầu hạ, vị ấy đã chơi các trò chơi của trẻ con. Tuy nhiên, một số người giải thích ý nghĩa theo cách nhấn mạnh là “chỉ được bồng ẵm mà thôi”. Nếu vậy, sẽ dẫn đến kết luận rằng trong tám mươi bốn ngàn năm, vị ấy là một đứa trẻ còn bú sữa mẹ, điều đó là không hợp lý. Và điều này cũng mâu thuẫn với việc nói đến thời kỳ làm phó vương ngay sau khi nói về thời thơ ấu. (Nên hiểu rằng qua việc nói đến năm điềm lành, các lễ điềm lành như lễ hạ điền, lễ cắt tóc, lễ xỏ tai, lễ ăn dặm, và lễ mặc y phục cũng đã được thực hiện rồi).

๓๑๑. สวํสวเสน อาคตา ปุตฺตนตฺตุอาทโย ปุตฺตา จ ปปุตฺตา จ เอติสฺสาติ ปุตฺตปปุตฺตกา ปรมฺปรา. นิหตนฺติ นิหิตํ ฐปิตํ, ปวตฺติตนฺติ อตฺโถ. นิหตนฺติ วา สตตํ ปติฏฺฐิตภาเวน วฬญฺชิตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘กลฺยาณวตฺต’’นฺติ. อติเรกตรา ทฺเว คุณาติ มหาสตฺตสฺส มฆเทวกาลโต อติเรกตรา ทฺเว คุณา อิตรราชูหิ ปน อติเรกตรา อเนกสตสหสฺสปฺปเภทา เอว คุณา อเหสุนฺติ.

311. Savaṃsavasena āgatā (đến theo dòng dõi của mình) là con cháu v.v... Puttapaputtakā là dòng dõi của người có con và có chắt. Nihatanti có nghĩa là nihitaṃ ṭhapitaṃ (được đặt xuống, được thiết lập), tức là được bắt đầu. Hoặc Nihatanti có nghĩa là được thực hành thường xuyên do đã được thiết lập vững chắc. Do đó, ngài nói là “truyền thống tốt đẹp”. Atirekatarā dve guṇā (hai phẩm chất vượt trội hơn) có nghĩa là Bồ-tát có hai phẩm chất vượt trội hơn so với thời vua Maghadeva, nhưng so với các vị vua khác thì các phẩm chất của ngài đã vượt trội hơn đến nhiều trăm ngàn loại.

๓๑๒. เตตฺตึส สหปุญฺญการิโน เอตฺถ นิพฺพตฺตาติ ตํสหจริตฏฺฐานํ เตตฺตึสํ, ตเทว ตาวตึสํ, ตํนิวาโส เอเตสนฺติ ตาวตึสา. นิวาสภาโว จ เตสํ ตตฺถ นิพฺพตฺตนปุพฺพโกติ อาห – ‘‘เทวานํ ตาวตึสานนฺติ ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตเทวาน’’นฺติ. รญฺโญติ นิมิมหาราชสฺส. โอวาเท ฐตฺวาติ ‘‘สีลํ อรกฺขนฺโต มม สนฺติกํ มา อาคจฺฉตู’’ติ นิคฺคณฺหนวเสนปิ, ‘‘เอกนฺตโต มม วิชิเต วสนฺเตน สีลํ รกฺขิตพฺพ’’นฺติ เอวํ ปวตฺติตโอวาทวเสนปิ โอวาเท ฐตฺวา.

312. Ba mươi ba vị cùng làm phước được tái sanh tại đây, do đó nơi cùng tu tập ấy là tettiṃsaṃ, chính là tāvatiṃsaṃ. Những vị có nơi ở đó là chư thiên tāvatiṃsā. Và trạng thái cư ngụ của họ có sự tái sanh tại đó làm tiền đề, nên có nói: “devānaṃ tāvatiṃsānanti (của chư thiên Tāvatiṃsa)” có nghĩa là “của chư thiên được tái sanh trong cõi trời Ba Mươi Ba”. Rañño (của đức vua) có nghĩa là của đức vua Nimi. Ovāde ṭhatvā (đứng vững trong lời giáo huấn) có nghĩa là đứng vững trong lời giáo huấn, cả về phương diện chế ngự qua câu “người không giữ giới chớ đến gần ta”, và về phương diện lời giáo huấn đã được ban hành rằng “người sống trong vương quốc của ta nhất định phải giữ giới”.

อถ [Pg.149] นนฺติ มหาชุติกํ มหาวิปฺผารํ มหานุภาวํ นิมิราชานํ. ‘‘สกฺโกหมสฺมิ เทวินฺโท, ตว สนฺติกมาคโต’’ติ อตฺตโน สกฺกภาวํ ปเวเทตฺวา ‘‘กงฺขํ เต ปฏิวิโนเทสฺสามี’’ติ อาห. เตนาห ‘‘สพฺพภูตานมิสฺสรา’’ติอาทิ.

Atha naṃ (rồi vị ấy) là chỉ về đức vua Nimi, người có hào quang vĩ đại, có ánh sáng lan tỏa vĩ đại, có oai lực vĩ đại. Sau khi tuyên bố mình là Sakka qua câu “Ta là Sakka, vua của chư thiên, đã đến gần ngài”, ngài đã nói: “Ta sẽ xua tan mối nghi ngờ của ngài”. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng “sabbabhūtānamissarā” (bậc chúa tể của tất cả chúng sanh).

สีลํ อุปาทาย โอมกตาย ‘‘กิ’’นฺติ หีเฬนฺโต วทติ. คุณวิสิฏฺฐตายาติ ลาภยสาทีนญฺเจว ปิยมนาปตาทีนญฺจ อาสวกฺขยปริโยสานานํ นิมิตฺตภาเวน อุตฺตมคุณตาย. ตทา สกฺโก อนุรุทฺธตฺเถโร, โส อตฺตโน ปุริมชาติยํ ปจฺจกฺขสิทฺธํว ทานโต สีลํ มหนฺตํ วิภาเวนฺโต ‘‘อหญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺตนา วสิยมานํ กามาวจรเทวโลกํ สนฺธาย ‘‘เปตฺติวิสยโต’’ติ วุตฺตํ. ตสฺส หิ กปฺปสตสหสฺสํ วิวฏฺฏชฺฌาสยสฺส ปูริตปารมิสฺส เทวโลโก เปตโลโก วิย อุปฏฺฐาสิ. เตเนวาห ‘‘อจฺฉราคณสงฺฆุฏฺฐํ, ปิสาจคณเสวิต’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๔๖).

Vị ấy nói với ý khinh miệt “ki” (cái gì) do sự thấp kém (của bố thí) so với giới hạnh. Guṇavisiṭṭhatāya (do phẩm chất ưu việt) có nghĩa là do phẩm chất tối thượng vì là nhân duyên cho lợi lộc, danh vọng v.v..., cho những điều khả ái, khả ý, và kết thúc bằng sự đoạn tận các lậu hoặc. Khi ấy, Sakka chính là trưởng lão Anuruddha. Vị ấy, khi phân tích rằng giới hạnh vĩ đại hơn bố thí, như thể đã được chứng thực trực tiếp trong tiền kiếp của mình, đã nói câu bắt đầu bằng “ahañhi” (vì ta...). Ở đây, câu “pettivisayato” (từ cảnh giới ngạ quỷ) được nói ra là nhắm đến cõi trời dục giới nơi chính ngài đang cư ngụ. Bởi vì đối với ngài, người có khuynh hướng thoát ly và đã viên mãn các ba-la-mật trong một trăm ngàn kiếp, cõi trời hiện ra như cõi ngạ quỷ. Chính vì thế ngài đã nói: “Rộn ràng với đoàn tiên nữ, nhưng lại là nơi đoàn quỷ pisāca lui tới”.

ขตฺติเยติ ขตฺติยชาติยํ. วิสุชฺฌตีติ พฺรหฺมโลกูปปตฺตึ สนฺธาย วทติ กามสํกิเลสวิสุชฺฌนโต. กายาติ จ พฺรหฺมกายมาห.

Khattiye có nghĩa là trong dòng dõi Sát-đế-lỵ. Visujjhati (được thanh tịnh) được nói với ý chỉ sự tái sanh vào cõi Phạm thiên, do sự thanh tịnh khỏi các phiền não của dục vọng. Và kāya (thân) là chỉ về thân Phạm thiên.

อิมสฺส มม อทิฏฺฐปุพฺพรูปํ ทิสฺวา ‘‘อหุเทว ภย’’นฺติ จินฺเตตฺวา อาห ‘‘อวิกมฺปมาโน’’ติ. ภายนฺโต หิ จิตฺตสฺส อญฺญถตฺเตน กายสฺส จ ฉมฺภิตตฺเตน วิกมฺปติ นาม. เตนาห ‘‘อภายมาโน’’ติ. สุขํ กเถตุํ โหตีติ ปุญฺญผลํ กเถตุํ สุขํ โหติ.

Sau khi thấy hình tướng chưa từng thấy này của ta, và suy nghĩ rằng “quả thật đã có sự sợ hãi”, ngài đã nói “avikampamāno” (không dao động). Bởi vì người sợ hãi thì được gọi là run rẩy do tâm bị biến đổi và thân bị sững sờ. Do đó, ngài nói “abhāyamāno” (không sợ hãi). Sukhaṃ kathetuṃ hoti (dễ dàng để nói) có nghĩa là dễ dàng để nói về quả của phước báu.

๓๑๓. มนํ อาคมฺม ยุตฺตาเยว โหนฺตีติ มาตลิสฺส สกฺกสฺเสว จิตฺตํ ชานิตฺวา ยุตฺตา วิย โหนฺติ, รเถ ยุตฺตอาชานียกิจฺจํ กโรนฺติ เทวปุตฺตา. เอวํ ตาทิเส กาเล ตถา ปฏิปชฺชนฺติ, ยถา เอราวโณ เทวปุตฺโต หตฺถิกิจฺจํ. นทฺธิโต ปฏฺฐายาติ รถปญฺชรปริยนฺเตน อกฺขสฺส สมฺพนฺธฏฺฐานํ นทฺธี, ตโต ปฏฺฐาย. อกฺโข พชฺฌติ เอตฺถาติ อกฺขพทฺโธ, อกฺเขน รถสฺส พทฺธฏฺฐานํ. ยถา เทวโลกโต ยาว จนฺทมณฺฑลสฺส คมนวีถิ, ตาว อตฺตโน อานุภาเวน เหฏฺฐามุขเมว รถํ เปเสสิ, เอวํ จนฺทมณฺฑลสฺส คมนวีถิโต ยาว รญฺโญ ปาสาโท, ตาว ตเถว เปเสสิ. ทฺเว มคฺเค ทสฺเสตฺวาติ ปโตทลฏฺฐิยา อากาสํ วิลิขนฺโต วิย อตฺตโน อานุภาเวน นิรยคามี เทวโลกคามี จาติ ทฺเว มคฺเค [Pg.150] ทสฺเสตฺวา. กตเมนาติอาทิ เทสนามตฺตํ, ยถา เตน รเถน คจฺฉนฺตสฺส นิรโย เทวโลโก จ ปากฏา โหนฺติ, ตถา กรณํ อธิปฺเปตํ.

313. Manaṃ āgamma yuttāyeva honti (được thắng yên cương chỉ bằng ý nghĩ) có nghĩa là các vị thiên tử, sau khi biết được tâm ý của Mātali và Sakka, liền hành động như thể đã được thắng yên cương, họ thực hiện nhiệm vụ của những con tuấn mã được thắng vào xe. Vào những lúc như vậy, họ hành động theo cách đó, giống như thiên tử Eravana thực hiện nhiệm vụ của một con voi. Naddhito paṭṭhāya (bắt đầu từ dây da) có nghĩa là: naddhī là nơi trục xe được nối với khung xe, bắt đầu từ đó. Akkho bajjhati ettha (nơi trục xe được buộc) là akkhabaddho, nơi cỗ xe được buộc bởi trục xe. Giống như từ cõi trời cho đến quỹ đạo của mặt trăng, ngài đã dùng oai lực của mình để điều khiển cỗ xe đi xuống, cũng vậy, từ quỹ đạo của mặt trăng cho đến cung điện của đức vua, ngài cũng điều khiển theo cách tương tự. Dve magge dassetvā (sau khi chỉ ra hai con đường) có nghĩa là, như thể dùng cây gậy thúc ngựa vẽ lên hư không, ngài đã dùng oai lực của mình để chỉ ra hai con đường: con đường đi đến địa ngục và con đường đi đến cõi trời. Đoạn bắt đầu bằng Katamena (bằng con đường nào) chỉ là lời mô tả, ý muốn nói đến việc làm cho địa ngục và cõi trời hiện rõ ra cho người đang đi trên cỗ xe ấy.

วุตฺตการณเมว สนฺธายาห มหาสตฺโต ‘‘อุภเยเนว มํ มาตลิ เนหี’’ติ. ทุคฺคนฺติ ทุคฺคมํ. เวตฺตรณินฺติ เอวํนามกํ นิรยํ. กุถิตนฺติ ปกฺกุถิตํ นิปกฺกเตลสทิสชาลํ. ขารสํยุตฺตนฺติ ขาโรทกสทิสํ.

Nhắm đến lý do đã được nói đến, Bồ-tát đã nói: “Này Mātali, hãy đưa ta đi bằng cả hai con đường”. Duggaṃ có nghĩa là khó đi. Vettaraṇiṃ là chỉ địa ngục có tên như vậy. Kuthitaṃ có nghĩa là sôi sục, ngọn lửa giống như dầu đang sôi. Khārasaṃyuttaṃ có nghĩa là giống như nước kiềm.

รถํ นิวตฺเตตฺวาติ นิรยาภิมุขโต นิวตฺเตตฺวา. พีรณีเทวธีตายาติ ‘‘พีรณี’’ติ เอวํนามิกาย อจฺฉราย. โสณทินฺนเทวปุตฺตสฺสาติ ‘‘โสณทินฺโน’’ติ เอวํนามกสฺส เทวปุตฺตสฺส. คณเทวปุตฺตานนฺติ คณวเสน ปุญฺญํ กตฺวา คณวเสเนว นิพฺพตฺตเทวปุตฺตานํ.

Rathaṃ nivattetvā (sau khi quay cỗ xe lại) có nghĩa là sau khi quay cỗ xe lại từ hướng địa ngục. Bīraṇīdevadhītāya (của thiên nữ Bīraṇī) có nghĩa là của vị tiên nữ tên là “Bīraṇī”. Soṇadinnadevaputtassa (của thiên tử Soṇadinna) có nghĩa là của vị thiên tử tên là “Soṇadinna”. Gaṇadevaputtānaṃ (của chúng thiên tử) có nghĩa là của các vị thiên tử đã làm phước theo nhóm và được tái sanh theo nhóm.

ปตฺตกาเลติ อุปกฏฺฐาย เวลาย. อติถินฺติ ปจฺเจกสมฺพุทฺธํ. กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน เอกํ ขีณาสวตฺเถรนฺติปิ วทนฺติ. มาตาว ปุตฺตํ สกิมาภินนฺทีติ ยถา ปวาสโต อาคตํ ปุตฺตํ มาตา สกึ เอกวารํ อาคตกาเล อภินนฺทติ, ตถา นิจฺจกาเล อภินนฺทิ สกฺกจฺจํ ปริวิสิ. สํยมา สํวิภาคาติ สีลสํยมา สํวิภาคสีลา. ชาตเกติ นิมิชาตเก.

Pattakāle có nghĩa là vào thời điểm đã đến gần. Atithin có nghĩa là vị Phật Độc Giác. Người ta cũng nói rằng (vị ấy) là một vị trưởng lão đã tận diệt các lậu hoặc trong giáo pháp của Đức Thế Tôn Ca Diếp. Mātāva puttaṃ sakimābhinandīti (Mẹ chỉ vui mừng với con một lần), có nghĩa là: Giống như người mẹ vui mừng một lần duy nhất vào lúc người con trai đi xa trở về, cũng vậy, (vị ấy) đã luôn luôn vui mừng và cung kính phục vụ. Saṃyamā saṃvibhāgā có nghĩa là có giới hạnh thu thúc và có giới hạnh chia sẻ. Jātake có nghĩa là trong truyện Nimi Jātaka.

จิตฺตกูฏนฺติ เทวนครสฺส ทกฺขิณทิสาย ทฺวารโกฏฺฐกํ. สกฺโก จิตฺตํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโตติ มหาสตฺเต ปวตฺตํ เทวตานํ สกฺการสมฺมานํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ อตฺตโน อุสูยจิตฺตํ พหิ อนาวิกตฺวา อพฺภนฺตเรเยว จ นํ ฐเปตุํ อสกฺโกนฺโต. อญฺเญสํ ปุญฺเญน วสาหีติ สกฺกสฺส มหาสตฺตํ โรเสตุกามตาย อาราธนํ นิทสฺเสติ. ปุราณสกฺโก ทีฆายุโก, ตํ อุปาทาย ชราชิณฺณํ วิย กตฺวา ‘‘ชรสกฺโก’’ติ วุตฺตํ.

Cittakūṭa là cổng thành ở hướng nam của thành phố chư thiên. Sakko cittaṃ sandhāretuṃ asakkonto (Sakko không thể kìm giữ được tâm) có nghĩa là không thể không biểu lộ ra bên ngoài tâm ganh tỵ của mình, vốn đã khởi lên do sự cung kính và tôn trọng của chư thiên đối với vị Đại Sĩ, và cũng không thể giữ nó lại chỉ ở bên trong. Aññesaṃ puññena vasāhi (Hãy sống nhờ phước của người khác) cho thấy lời thỉnh cầu của Sakka với ý muốn chọc giận vị Đại Sĩ. Vị Sakka cũ sống lâu, dựa vào điều đó, ngài đã làm ra vẻ già nua và được gọi là ‘jarasakko’ (Sakka già).

๓๑๕. เสสํ สพฺพนฺติ ปพฺพชฺชุปคมนา เสสํ อตฺตโน วํเส โปราณราชูนํ ราชจาริตฺตํ. ปากติกนฺติ ปุน สภาวตฺตเมว คโต อโหสิ, อปพฺพชิตภาววจเนเนวสฺส พฺรหฺมวิหารภาวนาทีนํ ปพฺพชฺชาคุณานํ อภาโว ทีปิโต โหติ.

315. Sesaṃ sabbaṃ (tất cả những điều còn lại) có nghĩa là truyền thống hoàng gia của các vị vua xưa trong dòng dõi của mình, ngoài việc xuất gia. Pākatikaṃ (trở lại bình thường) có nghĩa là vị ấy đã trở lại trạng thái tự nhiên. Chỉ bằng lời nói về tình trạng không xuất gia, sự vắng mặt các phẩm hạnh của đời sống xuất gia như tu tập tứ vô lượng tâm của vị ấy đã được làm rõ.

๓๑๖. วีริยํ อกโรนฺโต สมุจฺฉินฺทติ, น ตาว สมุจฺฉินฺนํ, กลฺยาณมิตฺตสํสคฺคาทิปจฺจยสมวาเย สติ สีลวตํ กลฺยาณวตฺตํ ปวตฺเตตุํ สกฺโกติ[Pg.151]. ทุสฺสีเลน สมุจฺฉินฺนํ นาม โหติ ตสฺส ตตฺถ นิราสภาเวน ปฏิปตฺติยา เอว อสมฺภวโต. สตฺต เสขา ปวตฺเตนฺติ กลฺยาณวตฺตสฺส อปรินิฏฺฐิตกิจฺจตฺตา. ขีณาสเวน ปวตฺติตํ นาม ปรินิฏฺฐิตกิจฺจตฺตา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

316. Người không nỗ lực thì cắt đứt, nhưng vẫn chưa bị cắt đứt hoàn toàn; khi có sự hội đủ các duyên như giao du với bạn lành, người có giới có thể thực hành hạnh tốt. Đối với người ác giới, được gọi là đã cắt đứt, vì do tình trạng không còn hy vọng ở đó nên sự thực hành không thể xảy ra. Bảy bậc hữu học thực hành (hạnh tốt) vì phận sự của họ chưa hoàn tất. Đối với bậc lậu tận, được gọi là đã thực hành xong vì phận sự của ngài đã hoàn tất. Phần còn lại thì dễ hiểu.

มฆเทวสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu của Chú giải kinh Maghadeva đã hoàn tất.

๔. มธุรสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Madhura

๓๑๗. มธุรายนฺติ อุตฺตรมธุรายํ. คุนฺทาวเนติ กาฬสิปฺปลิวเน. อติมุตฺตกวเนติ จ วทนฺติ. จตูสุ วณฺเณสุ พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ. ปณฺฑโรติ ปริสุทฺโธ. กาฬโกติ อปริสุทฺโธ. ชาติโคตฺตาทิปญฺญาปนฏฺฐาเนสูติ ชาติโคตฺตาทิวเสน สุทฺธจินฺตายํ พฺราหฺมณา เอว สุทฺธชาติกา, น อิตเรติ อธิปฺปาโย. สํสารโต วา สุทฺธจินฺตายํ พฺราหฺมณาว สุชฺฌนฺติ เวทวิหิตสฺส สุทฺธวิธิโน อญฺเญสํ อวิสยตฺตาติ อธิปฺปาโย. ตํ ปเนตํ เตสํ วิรุชฺฌติ ขตฺติยเวสฺสานมฺปิ มนฺตชฺเฌนสฺส อนุญฺญาตตฺตา, มนฺตชฺเฌนวิธินา จ สํสารสุทฺธิยาภาวโต. ปุตฺตา นาม อโนรสาปิ โหนฺติ, น ตถา อิเมติ อาห ‘‘โอรสา’’ติ. อุเร สํวฑฺฒิตปุตฺโตปิ ‘‘โอรส’’นฺติ วุจฺจติ. อิเม ปน มุขโต นิคฺคโต หุตฺวา อุเร สํวฑฺฒาติ ทสฺเสตุํ ‘‘โอรสา มุขโต ชาตา’’ติ วุตฺตํ. ตโต เอว พฺรหฺมโต ชาตาติ พฺรหฺมชา, พฺรหฺมสมฺภูตาปิ ‘‘พฺรหฺมชา’’ติ วุจฺจนฺติ, น ตถา อิเม. อิเม ปน ปจฺจกฺขโต พฺรหฺมุนา นิมฺมิตาติ พฺรหฺมนิมฺมิตา, ตโต เอว พฺรหฺมโต ลทฺธพฺพวิชฺชาทิทายชฺชทายาทาติ พฺรหฺมทายาทาติ สพฺพเมตํ พฺราหฺมณานํ กตฺถนาปลาปสทิสํ วิญฺญูนํ อปฺปมาณํ อวิมทฺทกฺขมํ วาจาวตฺถุมตฺตํ พฺรหฺมกุตฺตสฺเสว อภาวโต. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺควณฺณนายํ วุตฺตเมว. เตนาห ‘‘โฆโสเยวา’’ติอาทิ. โวหารมตฺตเมเวตนฺติ เอตํ ‘‘พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ’’ติอาทิ วจนมตฺตเมว, น ตสฺส อตฺโถ เตหิ อธิปฺเปตปฺปกาโร อตฺถิ.

317. Madhurāyaṃ có nghĩa là tại Uttaramadhurā. Gundāvane có nghĩa là tại khu rừng Kāḷasippali. Người ta cũng gọi là rừng Atimuttaka. Trong bốn giai cấp, Bà-la-môn là giai cấp cao quý nhất. Paṇḍaro có nghĩa là thanh tịnh. Kāḷako có nghĩa là không thanh tịnh. Jātigottādipaññāpanaṭṭhānesu (về những điểm xác định dòng dõi, gia tộc v.v...) có ý nghĩa là: trong tư tưởng về sự trong sạch theo dòng dõi, gia tộc, chỉ có Bà-la-môn là dòng dõi trong sạch, không phải các giai cấp khác. Hoặc trong tư tưởng về sự thanh tịnh khỏi vòng luân hồi, ý nghĩa là: chỉ có Bà-la-môn mới được thanh tịnh, vì phương pháp thanh tịnh do Vệ-đà quy định không phải là lĩnh vực của các giai cấp khác. Nhưng điều này của họ là mâu thuẫn, vì việc học tập các câu thần chú cũng được cho phép đối với Sát-đế-lỵ và Phệ-xá, và vì không có sự thanh tịnh khỏi vòng luân hồi bằng phương pháp học tập các câu thần chú. Những người con cũng có thể không phải là con ruột (anorasa), nhưng những người này thì không như vậy, nên nói là ‘orasā’. Người con được nuôi dưỡng trên ngực cũng được gọi là ‘orasa’. Nhưng để chỉ ra rằng những người này, sau khi sinh ra từ miệng, được nuôi dưỡng trên ngực, nên đã nói ‘orasā mukhato jātā’ (con ruột, sinh ra từ miệng). Do đó, sinh ra từ Phạm Thiên nên là brahmajā (con của Phạm Thiên); những người sinh ra từ Phạm Thiên cũng được gọi là ‘brahmajā’, nhưng những người này thì không như vậy. Nhưng những người này được tạo ra trực tiếp bởi Phạm Thiên nên là brahmanimmitā (do Phạm Thiên tạo ra); do đó, là những người thừa kế gia sản như kiến thức có thể nhận được từ Phạm Thiên, nên là brahmadāyādā (thừa tự của Phạm Thiên). Tất cả những điều này giống như lời khoe khoang và lảng tránh của các Bà-la-môn, không có giá trị đối với người trí, không thể chịu được sự xem xét, chỉ là lời nói suông, vì sự lừa dối của Phạm Thiên không hề tồn tại. Điều cần nói ở đây đã được nói trong Chú giải Thanh Tịnh Đạo. Vì thế, ngài nói ‘ghoso yeva’ (chỉ là tiếng đồn) v.v... Vohāramattamevetaṃ (đây chỉ là cách nói thông thường) có nghĩa là câu ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo’ (Bà-la-môn là giai cấp cao quý nhất) v.v... chỉ là lời nói suông, không có ý nghĩa theo cách mà họ mong muốn.

๓๑๘. สมิชฺเฌยฺยาติ ทิฏฺฐิทีปนวเสน อตฺตโน อชฺฌาสโย นิปฺผชฺเชยฺย. เตนาห ‘‘มโนรโถ ปูเรยฺยา’’ติ. ขตฺติโยปีติ ปรขตฺติโยปิ[Pg.152]. อสฺสาติ สมิทฺธธนาทึ ปตฺตสฺส. เตนาห – ‘‘อิสฺสริยสมฺปตฺตสฺสา’’ติ เนสนฺติ เอเตสํ จตุนฺนํ วณฺณานํ เอตฺถ ปุพฺพุฏฺฐายิภาวาทินา อิตเรหิ อุปจริตพฺพตาย น กิญฺจิ นานากรณนฺติ โยชนา.

318. Samijjheyya có nghĩa là ý nguyện của mình được hoàn thành theo cách thể hiện quan điểm. Vì thế, ngài nói ‘manoratho pūreyyā’ (ước nguyện được viên mãn). Khattiyopi có nghĩa là cả Sát-đế-lỵ khác. Assa có nghĩa là của người đã đạt được tài sản thịnh vượng v.v... Vì thế, ngài nói ‘issariyasampattassa’ (của người có được sự giàu sang quyền thế). Nesaṃ có nghĩa là: đối với bốn giai cấp này, ở đây không có sự khác biệt nào về việc phải được các giai cấp khác phục vụ bằng cách dậy sớm hơn v.v...

๓๒๒. อหํ จีวราทีหิ อุปฏฺฐาโก, ตุมฺหากํ อิจฺฉิตจฺฉิตกฺขเณ วเทยฺยาถ เยนตฺโถติ โยชนา. โจราทิอุปทฺทวนิเสธเนน รกฺขาคุตฺติ, ทานาทินิมิตฺตอุปทฺทวนิเสธเนน อาวรณคุตฺติ. ปจฺจุปฺปนฺนานตฺถนิเสธเนน วา รกฺขาคุตฺติ, อาคามิอนตฺถนิเสธเนน อาวรณคุตฺติ. เอตฺถ จ ขตฺติยาทีสุ โย โย อิสฺสโร, ตสฺส อิตเรน อนุวตฺเตตพฺพภาเว, กุสลากุสลกรเณน เนสํ วเสน ลทฺธพฺพอภิสมฺปราเย, ปพฺพชิเตหิ ลทฺธพฺพสามีจิกิริยาย จ อณุมตฺโตปิ วิเสโส นตฺถิ, ตสฺมา โส วิเสสาภาโว ปาฬิยํ ตตฺถ ตตฺถ วาเร ‘‘เอวํ สนฺเต’’ติอาทินา วิภาวิโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

322. Nên hiểu rằng: ‘Tôi là người hầu cận bằng y phục v.v..., các ngài hãy nói vào lúc mong muốn, cần thiết.’ Sự bảo vệ và che chở (rakkhāgutti) là bằng cách ngăn chặn các tai họa như trộm cướp; sự che chở và bao bọc (āvaraṇagutti) là bằng cách ngăn chặn các tai họa do việc bố thí v.v... gây ra. Hoặc, sự bảo vệ và che chở là bằng cách ngăn chặn những điều bất lợi trong hiện tại; sự che chở và bao bọc là bằng cách ngăn chặn những điều bất lợi trong tương lai. Và ở đây, trong các giai cấp Sát-đế-lỵ v.v..., bất cứ ai là người có quyền lực, thì về việc người khác phải tuân theo người ấy, về đời sau có thể đạt được do họ làm điều thiện và ác, và về các hành vi tôn kính mà họ có thể nhận được từ những người xuất gia, không có một sự khác biệt nhỏ nào. Do đó, sự không khác biệt đó đã được làm rõ trong kinh văn ở các đoạn khác nhau bằng câu ‘evaṃ sante’ (khi sự việc là như vậy) v.v... Phần còn lại thì dễ hiểu.

มธุรสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu của Chú giải kinh Madhura đã hoàn tất.

๕. โพธิราชกุมารสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Bodhirājakumāra

๓๒๔. โอโลกนกปทุมนฺติ ลีลาอรวินฺทํ. ตสฺมาติ โกกนทสณฺฐานตฺตา โกกนโทติ สงฺขํ ลภิ.

324. Olokanakapadumaṃ (hoa sen để ngắm nhìn) có nghĩa là hoa sen trang trí. Tasmā (do đó), vì có hình dạng như hoa sen đỏ (kokanada), nó có tên là kokanada.

๓๒๕. ยาว ปจฺฉิม…เป… ผลกํ วุตฺตํ ตสฺส สพฺพปจฺฉา สนฺถตตฺตา. อุปริมผลคตญฺหิ โสปานมตฺถกํ. โอโลกนตฺถํเยวาติ น เกวลํ ภควโต อาคมนญฺเญว โอโลกนตฺถํ, อถ โข อตฺตโน ปตฺถนาย สนฺถราปิตาย เจลปฏิกาย อกฺกมนสฺสปิ.

325. Yāva pacchima…pe… phalakaṃ (cho đến tấm ván cuối cùng) được nói đến vì nó được trải sau cùng. Đầu cầu thang quả thật đã đi đến tấm ván trên cùng. Olokanatthaṃyeva (chỉ để nhìn ngắm) có nghĩa là không chỉ để nhìn ngắm sự quang lâm của Đức Thế Tôn, mà còn để nhìn ngắm việc Ngài bước lên tấm vải đã được cho trải ra theo lời thỉnh cầu của mình.

สกุณโปตเกติ กาทมฺพฏิฏฺฏิภปุตฺตเก. อญฺโญว ภเวยฺยาติ ตสฺมึ อตฺตภาเว มาตุคามโต อญฺโญ อิทานิ ภริยาภูโต มาตุคาโม ภเวยฺย. ปุตฺตํ ลเภยฺยาติ อตฺตโน กมฺมวเสน ปุตฺตํ, โน ตสฺส. อุโภหีติ อิเมหิ เอว อุโภหิ. อิเมหิ การเณหีติ ตสฺส ราชกุมารสฺส พุทฺธํ ปฏิจฺจ มิจฺฉาคหณํ, ติตฺถิยานํ อุชฺฌายนํ, อนาคเต มนุสฺสานํ ภิกฺขูนํ อุทฺทิสฺส วิปฺปฏิสาโรติ อิเมหิ ตีหิ การเณหิ. ปญฺญตฺตนฺติ สนฺถตํ เจลปฏิกํ. มงฺคลํ อิจฺฉนฺตีติ มงฺคลิกา.

Sakuṇapotake có nghĩa là con của chim le le và chim dẽ giun. Aññova bhaveyya có nghĩa là trong thân ấy, người nữ khác với người mẹ, bây giờ là người nữ đã trở thành vợ. Puttaṃ labheyya có nghĩa là người con trai do nghiệp của chính mình, không phải của người ấy. Ubhohi có nghĩa là bởi chính cả hai người này. Imehi kāraṇehi có nghĩa là bởi ba lý do này: sự chấp thủ sai lầm của vị vương tử ấy liên quan đến đức Phật, sự phàn nàn của các người ngoại đạo, và sự hối tiếc của các vị tỳ khưu là những người trong tương lai. Paññattan có nghĩa là tấm vải được trải ra. Maṅgalikā có nghĩa là người mong muốn điều tốt lành.

๓๒๖. ตติยํ [Pg.153] การณนฺติ อิมินา ภิกฺขูสุ วิปฺปฏิสารานุปฺปาทนมาห. ยํ กิญฺจิ ปริภุญฺชน-สุขํ กามสุขลฺลิกานุโยโคติ อธิปฺปาเยน กามสุขลฺลิกานุโยคสญฺญี หุตฺวา…เป… มญฺญมาโน เอวมาห.

326. Tatiyaṃ kāraṇaṃ: Bằng câu này, ngài nói về việc không làm phát sanh sự hối tiếc nơi các vị tỳ khưu. Có tưởng là sự thực hành theo đuổi lạc thú trong các dục, với ý nghĩa rằng bất cứ sự sung sướng nào trong việc thụ hưởng cũng là sự thực hành theo đuổi lạc thú trong các dục... vân vân... do tưởng như vậy nên đã nói như thế.

๓๒๗. อถ นํ ภควา ตโต มิจฺฉาภินิเวสโต วิเวเจตุกาโม ‘‘โส โข อห’’นฺติอาทินา อตฺตโน ทุกฺกรจริยํ ทสฺเสตุํ อารภิ. มหาสจฺจเก(ม. นิ. ๑.๓๖๔ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ ‘‘โส โข อห’’นฺติอาทิปาฐสฺส ตตฺถ อาคตนิยาเมเนว อาคตตฺตา. ปาสราสิสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๒๗๒ อาทโย) วุตฺตนเยนาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

327. Khi ấy, Đức Thế Tôn, với mong muốn tách ông ấy ra khỏi sự cố chấp sai lầm ấy, đã bắt đầu trình bày về khổ hạnh của chính ngài bằng câu “so kho ahaṃ” v.v... Đoạn văn “so kho ahaṃ” v.v... nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong kinh Đại Saccaka (Trung Bộ I, 364 v.v...) vì đã được trình bày theo cách thức đã được trình bày ở đó. Theo phương pháp đã được nói trong kinh Bẫy Sập (Trung Bộ I, 272 v.v...) - ở đây cũng có cùng phương pháp ấy.

๓๔๓. องฺกุสํ คณฺหนฺติ เอเตน ตสฺส คหเณ เฉโก โหตีติ องฺกุสคหณสิปฺปํ. เมฆอุตุนฺติ เมฆํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนสีตอุตุํ. ปพฺพตอุตุนฺติ ปพฺพตํ ปฏิจฺจ อุณฺหอุตุํ. อุภยวเสน จ ตสฺส ตถา สีตุณฺหอุตุโต เอโน อาคโตติ ต-การสฺส ท-การํ กตฺวา อุเทโนติ นามํ อกาสิ.

343. Aṅkusagahaṇasippaṃ là kỹ thuật mà nhờ đó người ta trở nên khéo léo trong việc cầm móc sắt. Meghautu là tiết trời lạnh phát sanh do duyên mây. Pabbatautu là tiết trời nóng phát sanh do duyên núi. Và do cả hai cách, lỗi lầm đã đến với vị ấy từ tiết trời lạnh và nóng như vậy, nên đã đặt tên là Udena bằng cách biến đổi mẫu tự ‘ta’ thành mẫu tự ‘da’.

ตาปโส โอคาฬฺหญาณวเสน รญฺโญ มตภาวํ ญตฺวา. อาทิโต ปฏฺฐายาติ โกสมฺพินคเร ปรนฺตปรญฺโญ อคฺคมเหสิภาวโต ปฏฺฐาย. ปุพฺเพติ สีลวนฺตกาเล. หตฺถิคนฺถนฺติ หตฺถีนํ อตฺตโน วเส วตฺตาปนสตฺถํ. เตเนวสฺส ตํ สิกฺขาเปติ, กิจฺจญฺจ อิชฺฌติ.

Vị ẩn sĩ, do năng lực của trí tuệ thâm sâu, đã biết được việc đức vua đã băng hà. Ādito paṭṭhāya có nghĩa là kể từ khi là chánh hậu của vua Parantapa ở thành phố Kosambī. Pubbe có nghĩa là vào lúc có giới hạnh. Hatthigantha là sách về việc làm cho các con voi đi vào quyền kiểm soát của mình. Do đó, vị ấy đã dạy điều đó cho ông, và công việc đã được thành tựu.

๓๔๔. ปทหนภาโวติ ภาวนานุโยโค. ปธาเน วา นิยุตฺโต ปธานิโย, ปธานิยสฺส ภิกฺขุโน, ตสฺเสว ปธานิยภาวสฺส องฺคานิ การณานิ ปธานิยงฺคานิ. สทฺธา เอตสฺส อตฺถีติ สทฺโธ. กิญฺจาปิ ปจฺเจกโพธิสตฺตานมฺปิ อภินีหารโต ปฏฺฐาย อาคตา อาคมนสทฺธา เอว, มหาโพธิสตฺตานํ ปน สทฺธา ครุตราติ สา เอว คหิตา. อจลภาเวน โอกปฺปนํ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวาขฺยาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ เกนจิ อกมฺปิยภาเวน รตนตฺตยคุเณ โอคาหิตฺวา กปฺปนํ. ปสาทุปฺปตฺติ รตนตฺตเย ปสีทนเมว. โพธินฺติ จตุมคฺคญาณนฺติ วุตฺตํ ตํนิมิตฺตตฺตา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส, โพธีติ วา สมฺมาสมฺโพธิ. สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานญฺหิ มคฺคญาณํ, มคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ‘‘สมฺมาสมฺโพธี’’ติ วุจฺจติ. นิจฺฉิตสุพุทฺธตาย ธมฺมสฺส สุธมฺมตา สงฺฆสฺส สุปฺปฏิปตฺติ วินิจฺฉิตา เอว [Pg.154] โหตีติ อาห ‘‘เทสนาสีสเมว เจต’’นฺติอาทิ. ตสฺส ปธานํ วีริยํ อิชฺฌติ รตนตฺตยสทฺธาย ‘‘อิมาย ปฏิปทาย ชรามรณโต มุจฺจิสฺสามี’’ติ ปธานานุโยเค อวํมุขสมฺภวโต.

344. Padahanabhāvo là sự thực hành thiền định. Hoặc, người chuyên tâm vào sự tinh cần là padhāniya. Các chi phần tinh cần (padhāniyaṅgāni) là các yếu tố, các lý do của chính trạng thái tinh cần của vị tỳ khưu tinh cần ấy. Saddho là người có đức tin này. Mặc dù đức tin có cơ sở cũng đã đến với các vị Độc Giác Bồ-tát kể từ lúc phát nguyện, nhưng đức tin của các vị Đại Bồ-tát thì trọng đại hơn, nên chính đức tin ấy đã được đề cập. Okappanaṃ là sự tin tưởng với trạng thái không lay chuyển, sự thâm nhập và tin tưởng vào các ân đức của Tam Bảo với trạng thái không bị bất cứ ai làm cho lay chuyển rằng: “Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác, Giáo Pháp đã được khéo thuyết giảng, Tăng chúng là bậc khéo thực hành.” Pasāduppatti chính là sự trong sạch nơi Tam Bảo. Bodhi được nói là trí tuệ của bốn đạo, vì là nhân của Nhất Thiết Trí; hoặc bodhi là sự Chánh Đẳng Giác. Thật vậy, đạo trí là nền tảng của Nhất Thiết Trí, và Nhất Thiết Trí là nền tảng của đạo trí, được gọi là “sự Chánh Đẳng Giác.” Do sự giác ngộ tốt đẹp đã được xác quyết, nên tính chất tốt đẹp của Giáo Pháp và sự thực hành tốt đẹp của Tăng chúng cũng được xác quyết. Vì thế, ngài đã nói: “desanāsīsameva cetaṃ” v.v... Sự tinh cần, sự nỗ lực của vị ấy được thành tựu do đức tin nơi Tam Bảo, do sự không cúi đầu trong việc thực hành tinh cần với ý nghĩ rằng: “Với con đường thực hành này, ta sẽ được giải thoát khỏi già và chết.”

อปฺปาพาโธติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อคุณํ ปกาเสตา อายตึ สํวรํ อาปชฺชิตา สมฺมาปฏิปตฺติยา วิโสธนตฺถํ. อุทยญฺจ อตฺถญฺจ คนฺตุนฺติ ‘‘อวิชฺชาสมุทยา’’ติอาทินา ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อุทยญฺจ วยญฺจ ชานิตุํ. เตนาห ‘‘เอเตนา’’ติอาทิ. ปริสุทฺธาย อุปกฺกิเลสวินิมุตฺตาย. นิพฺพิชฺฌิตุนฺติ ตทงฺควเสน ปชหิตุํ สมุจฺเฉทปฺปหานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ. ยํ ทุกฺขํ ขียตีติ กิเลเสสุ อปฺปหีเนสุ เตน ตทุปนิสฺสยกมฺมํ ปฏิจฺจ ยํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺเชยฺย, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ.

Appābādho v.v... đã được nói ở dưới. Người trình bày khuyết điểm là để thanh lọc bằng sự thực hành đúng đắn, đã đạt đến sự thu thúc trong tương lai. Udayañca atthañca gantuṃ có nghĩa là để biết sự sanh và diệt của năm thủ uẩn bằng câu “do vô minh sanh” v.v... Do đó, ngài đã nói: “etena” v.v... Parisuddhāya có nghĩa là đã thoát khỏi các phiền não phụ. Nibbijjhituṃ có nghĩa là để từ bỏ bằng cách đoạn trừ theo từng phần, để trở thành duyên cho sự đoạn trừ bằng cách cắt đứt. Yaṃ dukkhaṃ khīyati: Điều này được nói liên quan đến sự khổ nào sẽ phát sanh do duyên nghiệp có cận y là các phiền não chưa được đoạn trừ.

๓๔๕. เสสทิวเสติ สตฺตทิวสโต ปฏฺฐาย ยาว ทฺเว รตฺตินฺทิวา.

345. Sesadivase có nghĩa là kể từ bảy ngày cho đến hai ngày đêm.

๓๔๖. กุจฺฉิสนฺนิสฺสิโต คพฺโภ นิสฺสยโวหาเรน ‘‘กุจฺฉี’’ติ วุจฺจติ, โส เอติสฺสา อตฺถีติ กุจฺฉิมตี. เตนาห ‘‘อาปนฺนสตฺตา’’ติ. อารกฺโข ปนสฺส ปจฺจุปฏฺฐิโต โหตีติ มาตรา คหิตสรณํ คพฺภวุฏฺฐิตสฺส ตสฺส สรณคมนํ ปเวทยิตสฺส กุสลํ สรณํ นาม, มาตุ กตรกฺโข ปุตฺตสฺสปิ ปจฺจุปฏฺฐิโตติ. มหลฺลกกาเลติ วจนตฺถํ ชานนกาเล. สาเรนฺตีติ ยถาทิฏฺฐํ ยถาพลํ รตนตฺตยคุณปติฏฺฐาปนวเสน อสฺส สาเรนฺติ. สลฺลกฺเขตฺวาติ วุตฺตมตฺถํ อุปธาเรตฺวา. สรณํ คหิตํ นาม โหติ รตนตฺตยสฺส สรณภาวสลฺลกฺขณปุพฺพกตนฺนินฺนจิตฺตภาวโตว. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

346. Bào thai nương vào bụng mẹ, theo cách dùng từ chỉ nơi nương tựa, được gọi là “bụng.” Bào thai ấy có nơi người nữ này, nên gọi là kucchimatī. Do đó, ngài đã nói: “āpannasattā.” Ārakkho panassa paccupaṭṭhito hoti có nghĩa là sự quy y mà người mẹ đã thọ nhận, sự quy y thiện lành được gọi là sự quy y của người ấy đã ra khỏi bào thai, đã được thông báo; sự hộ trì được người mẹ thực hiện cũng hiện diện nơi người con. Mahallakakāle có nghĩa là vào lúc biết được ý nghĩa của lời nói. Sārenti có nghĩa là họ nhắc nhở người ấy bằng cách thiết lập các ân đức của Tam Bảo theo như đã thấy, theo như khả năng. Sallakkhetvā có nghĩa là sau khi xem xét ý nghĩa đã được nói. Việc được gọi là đã thọ nhận sự quy y là do chính trạng thái tâm hướng về Tam Bảo, được đi trước bởi sự ghi nhận về trạng thái nương tựa của Tam Bảo. Phần còn lại thì dễ hiểu.

โพธิราชกุมารสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu trong bài chú giải kinh Vương Tử Bodhi đã kết thúc.

๖. องฺคุลิมาลสุตฺตวณฺณนา

6. Chú giải kinh Aṅgulimāla.

๓๔๗. องฺคุลีนํ มาลํ ธาเรตีติ อิมินา อนฺวตฺถา ตสฺส สมญฺญาติ ทสฺเสติ. ตตฺราติ ตสฺมึ อาจริยวจเนน องฺคุลิมาลสฺส ธารเณ. กรีสสหสฺสเขตฺเต เอกสาลิสีสํ วิย อปญฺญายมานสกกิจฺโจ โหตีติ อธิปฺปาโย. ตกฺกสีลํ เปสยึสุ ‘‘ตาทิสสฺส อาจริยสฺส สนฺติเก [Pg.155] สิปฺปุคฺคหสมฺมาปโยเคน ทิฏฺฐธมฺมิเก สมฺปรายิเก จ อตฺเถ ชานนฺโต ภาริยํ น กเรยฺยา’’ติ. พาหิรกา อเหสุํ อหึสกสฺส วตฺตสมฺปตฺติยา อาจริยสฺส จิตฺตสภาวโต นิพฺพตฺตนติภาเวน. สิเนเหเนว วทนฺเตติ สิเนเหน วิย วทนฺเต.

347. "Vị ấy đeo vòng hoa bằng các ngón tay", do đó, điều này cho thấy tên gọi của vị ấy là theo ý nghĩa. `Tatrā` có nghĩa là: trong việc đeo vòng hoa ngón tay theo lời của vị thầy. Ý nghĩa là: vị ấy không nhận ra việc làm của chính mình, giống như một bông lúa duy nhất trong một cánh đồng một ngàn karīsa. Họ đã gửi (chàng) đến Takkasīlā với ý nghĩ rằng: "Khi học nghệ thuật nơi một vị thầy như vậy, với sự thực hành đúng đắn, biết được lợi ích trong hiện tại và trong tương lai, chàng sẽ không làm điều nặng nề (tội lỗi)." Họ đã trở thành người ngoài cuộc do sự hoàn hảo trong phẩm hạnh của Ahiṃsaka và do bản chất tâm ý của vị thầy được phát sinh một cách mãnh liệt. `Sineheneva vadante` có nghĩa là: họ nói như thể với lòng thương mến.

คณนมฺปิ น อุคฺคณฺหาตีติ คณนวิธิมฺปิ น สลฺลกฺเขติ. ตตฺถ การณมาห ‘‘ปกติยา’’ติอาทินา. ฐปิตฏฺฐาเนติ รุกฺขคจฺฉนฺตราทิเก ฐปิตฏฺฐาเน สกุนฺตสิงฺคาลานํ วเสน องฺคุลิโย วินสฺสนฺติ. ภคฺคโวติ โกสลรญฺโญ ปุโรหิตํ โคตฺเตน วทติ. โจโร อวิสฺสาสนีโย สาหสิกภาวโต. ปุราณสนฺถตา สาขา อวิสฺสาสนียา วิจฺฉิกาทีนํ ปเวสนโยคฺยตฺตา. ราชา อวิสฺสาสนีโย อิสฺสริยมเทน ธนโลเภน จ กทาจิ ชีวิเต สงฺกาภาวโต. อิตฺถี อวิสฺสาสนียา โลลสีลจิตฺตภาวโต. อนุทฺธรณีโย ภวิสฺสติ สํสารปงฺกโต.

`Gaṇanampi na uggaṇhāti` có nghĩa là: cũng không ghi nhận phương pháp đếm. Về điều đó, ngài nói ra nguyên nhân bằng câu bắt đầu là `pakatiyā`. `Ṭhapitaṭṭhāne` có nghĩa là: ở nơi đã đặt, như ở giữa các lùm cây, các ngón tay bị hư hoại do chim chóc và chó rừng. `Bhaggavo` là nói về vị quốc sư của vua Kosala theo dòng họ. Kẻ trộm không đáng tin cậy do bản chất táo tợn. Cành cây cũ mục không đáng tin cậy vì có thể là nơi cho bọ cạp và các loài khác xâm nhập. Vua không đáng tin cậy vì say sưa quyền lực và tham lam của cải, đôi khi không có sự e ngại về mạng sống (của người khác). Người nữ không đáng tin cậy do bản chất tâm ý hay thay đổi, dễ dãi. Sẽ không thể được cứu vớt khỏi vũng lầy luân hồi.

๓๔๘. สงฺกริตฺวาติ ‘‘มยํ เอกชฺฌํ สนฺนิปติตฺวา โจรํ มาเรตฺวา วา ปลาเปตฺวา คมิสฺสามา’’ติ สงฺกรํ กตฺวา. อิทฺธาภิสงฺขารนฺติ อภิสงฺขรณํ อธิฏฺฐานํ. อภิสงฺขาสีติ อธิฏฺฐหิ. สํหริตฺวาติ สํขิปิตฺวา. โอรภาเคติ โจรสฺส โอรภาเค.

348. `Saṅkaritvā` có nghĩa là: sau khi đã thỏa thuận rằng: "Chúng ta sẽ cùng nhau tụ tập lại, giết hoặc đuổi tên trộm đi rồi sẽ đi." `Iddhābhisaṅkhāraṃ` là sự tác thành, sự chú nguyện. `Abhisaṅkhāsi` có nghĩa là: đã chú nguyện. `Saṃharitvā` có nghĩa là: sau khi thu lại, rút ngắn lại. `Orabhāge` có nghĩa là: ở phía bên này của tên trộm.

๓๔๙. ทณฺโฑติ ปหรณหตฺถจฺเฉทนาทิโก ทณฺฑนสงฺขาโต ทณฺโฑ. ปวตฺตยิตพฺโพติ อาเนตพฺโพ. อปเนตฺวาติ อตฺตโน สนฺตานโต สมุจฺเฉทวเสน ปหาย. ปฏิสงฺขายาติ ปฏิสงฺขาเนน. อวิหึสายาติ กรุณาย. สารณียธมฺเมสูติ ฉสุปิ สารณียธมฺเมสุ, ฐิโต อฏฺฐิตานํ ปาปธมฺมานํ โพธิมูเล เอว สมุจฺฉินฺนตฺตา. ยถา อตีเต อปริมิตํ กาลํ สนฺธาวิตํ, เอวํ อิมาย ปฏิปตฺติยา อนาคเตปิ สนฺธาวิสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทานี’’ติอาทิมาห.

349. `Daṇḍo` là hình phạt được gọi là sự trừng phạt, như đánh đập, chặt tay chân. `Pavattayitabbo` có nghĩa là: nên được mang đến. `Apanetvā` có nghĩa là: sau khi đã từ bỏ bằng cách đoạn trừ khỏi dòng tâm thức của mình. `Paṭisaṅkhāya` có nghĩa là: bằng sự thẩm sát. `Avihiṃsāya` có nghĩa là: bằng lòng bi mẫn. `Sāraṇīyadhammesu` có nghĩa là: trong sáu pháp đáng ghi nhớ; (vị ấy) đã an trú (trong đó), vì các ác pháp chưa an trú đã được đoạn trừ ngay tại cội Bồ-đề. Để chỉ ra rằng: "Như trong quá khứ đã lang thang trong thời gian vô hạn, cũng vậy, với sự thực hành này, trong tương lai cũng sẽ không còn lang thang nữa", ngài đã nói câu bắt đầu là `idāni`.

อิตฺเววาติ อิติ เอว, อิติ-สทฺโท นิทสฺสนตฺโถ. เตนาห ‘‘เอวํ วตฺวา เยวา’’ติ. อกิรีติ อากิริ, ปญฺจปิ อาวุธานิ วิกิริ. เตน วุตฺตํ ‘‘ขิปิ ฉฑฺเฑสี’’ติ.

`Itveva` là `iti eva`, từ `iti` có ý nghĩa chỉ ra. Do đó, ngài nói: "chỉ sau khi nói như vậy". `Akiri` là `ākiri`, đã vứt bỏ cả năm loại vũ khí. Do đó, được nói rằng: "đã ném đi, đã vứt bỏ".

๓๕๐. เอตฺโตวาติ อโต เอว อาคตมคฺเคเนว สาวตฺถึ คตา. อธิวาเสสฺสตีติ ‘‘โจรํ ปฏิเสเธตุํ คมิสฺสามี’’ติ วุตฺเต ตุณฺหี ภวิสฺสติ[Pg.156]. ทารุณกมฺเมน อุปฺปนฺนนามนฺติ ‘‘องฺคุลิมาโล’’ติ อิมํ นามํ สนฺธาย วทติ.

350. `Ettova` có nghĩa là: do đó, họ đã đi đến Sāvatthī bằng chính con đường đã đến. `Adhivāsessati` có nghĩa là: khi được nói rằng "Ta sẽ đi để ngăn chặn tên trộm", ngài sẽ im lặng (chấp thuận). `Dāruṇakammena uppannanāmaṃ` có nghĩa là: tên gọi phát sinh từ hành động tàn bạo; ngài nói điều này ám chỉ đến cái tên "Aṅgulimāla".

๓๕๑. หตฺถี อรญฺญหตฺถี โหนฺติ มนุสฺสานํ ตตฺถ คนฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา, เอวํ อสฺสาปิ. กูฏสหสฺสานํ ภิชฺชนการณํ โหติ เถรสฺส อาคมนภเยน ฆเฏ ฉฑฺเฑตฺวา ปลายเนน. คพฺภมูฬฺหายาติ พฺยากุลคพฺภาย. ปพฺพชฺชาพเลนาติ วุตฺตํ, สตฺถุ เทสนานุภาเวนาติ ปน วตฺตพฺพํ. โส หิ ตสฺสาปิ การณนฺติ. อริยา นาม ชาติ ปพฺพชฺชา อริยภาวตฺถาย ชาตีติ กตฺวา.

351. Voi là voi rừng, vì con người không thể đi đến đó; ngựa cũng vậy. Nguyên nhân của việc vỡ một ngàn cái bình là do họ vứt bỏ bình và bỏ chạy vì sợ sự xuất hiện của vị trưởng lão. `Gabbhamūḷhāya` có nghĩa là: cho người phụ nữ bị thai nghén khó khăn (thai bị rối loạn). Được nói là "bằng sức mạnh của sự xuất gia", nhưng nên được nói là "bằng oai lực của lời dạy của bậc Đạo Sư". Vì rằng, Ngài cũng là nguyên nhân của điều đó. Sự sinh gọi là Thánh, tức là sự xuất gia, được gọi là sự sinh vì mục đích trở thành bậc Thánh.

มหาปริตฺตํ นาเมตนฺติ มหานุภาวํ ปริตฺตํ นาเมตํ. ตถา หิ นํ เถโร สพฺพภาเวน อริยาย ชาโต สจฺจาธิฏฺฐาเนน อกาสิ. เตนาห ‘‘สจฺจกิริยกตฏฺฐาเน’’ติ. คพฺภมูฬฺหนฺติ มูฬฺหคพฺภํ. คพฺโภ หิ ปริปกฺโก สมฺปชฺชมาโน วิชายนกาเล กมฺมชวาเตหิ สญฺจาเลตฺวา ปริวตฺติโต อุทฺธํปาโท อโธสีโส หุตฺวา โยนิมุขาภิมุโข โหติ, เอวํ โส กสฺสจิ อลคฺโค โสตฺถินา พหิ นิกฺขมติ, วิปชฺชมาโน ปน วิปริวตฺตนวเสน โยนิมคฺคํ ปิทหิตฺวา ติริยํ นิปชฺชติ, ตถา ยสฺสา โยนิมคฺโค ปิทหติ, สา ตตฺถ กมฺมชวาเตหิ อปราปรํ ปริวตฺตมานา พฺยากุลา มูฬฺหคพฺภาติ วุจฺจติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘คพฺภมูฬฺห’’นฺติ.

`Mahāparittaṃ nāmetaṃ` có nghĩa là: đây là bài kinh hộ trì có oai lực lớn. Thật vậy, vị trưởng lão, người đã sinh ra trong dòng dõi Thánh một cách trọn vẹn, đã thực hiện điều đó bằng sự chú nguyện chân thật. Do đó, ngài nói: "ở nơi đã thực hiện lời chân thật". `Gabbhamūḷhaṃ` có nghĩa là: thai bị rối loạn. Thật vậy, khi thai đã trưởng thành, vào lúc sinh, được chuyển động bởi nghiệp phong, nó xoay lại, chân hướng lên, đầu hướng xuống, đối diện với cửa tử cung; như vậy, nó ra ngoài an toàn mà không bị vướng mắc vào đâu. Nhưng khi gặp trục trặc, do xoay ngược lại, nó nằm ngang, bít cửa tử cung. Như vậy, người phụ nữ nào có cửa tử cung bị bít lại, người ấy bị rối loạn, xoay qua xoay lại bởi nghiệp phong, được gọi là người có thai bị rối loạn. Ám chỉ điều đó, được nói là `gabbhamūḷhaṃ`.

สจฺจกิริยา นาม พุทฺธาสยํ อตฺตโน สีลํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา กตา, ตสฺมา สจฺจกิริยา เวชฺชกมฺมํ น โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เถรสฺสปิ จาติอาทินา อุปสงฺกมิตพฺพการณํ วทติ. อิเม ทฺเว เหตู ปฏิจฺจ ภควา เถรํ สจฺจกิริยํ กาเรสิ. ชาตินฺติ มูลชาตึ.

Lời chân thật được thực hiện sau khi quán xét giới hạnh của mình theo ý của Đức Phật; do đó, cần phải hiểu rằng lời chân thật không phải là việc chữa bệnh. Bằng câu bắt đầu là `Therassapi ca`, ngài nói ra lý do nên đến gần (vị trưởng lão). Duyên theo hai lý do này, Đức Thế Tôn đã khiến vị trưởng lão thực hiện lời chân thật. `Jātiṃ` có nghĩa là: sự sinh ban đầu.

๓๕๒. ปริยาทาย อาหจฺจ ภินฺเนน สีเสน. สภาคทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมนฺติ นิรเย นิพฺพตฺตนสกกมฺมสภาคภูตํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมํ. สภาคตา จ สมานวตฺถุกตา สมานารมฺมณตาเอกวีถิปริยาปนฺนตาทิวเสน สพฺพถา สริกฺขตา, สทิสมฺปิ จ นาม ตเทวาหรียติ ยถา ‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปาโก’’ติ จ ‘‘สา เอว ติตฺติรี ตาเนว โอสธานี’’ติ จ. อิทานิ ตเมว สภาคตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กมฺมํ หี’’ติอาทิ อารทฺธํ. กริยมานเมวาติ ปจฺจยสมวาเยน ปฏิปาฏิยา นิพฺพตฺติยมานเมว. ตโย โกฏฺฐาเส ปูเรติ, ทิฏฺฐธมฺมเวทนียอปราปริยายเวทนียอุปปชฺชเวทนียสงฺขาเต ตโย ภาเค ปูเรติ, เตสํ ติณฺณํ ภาคานํ วเสน ปวตฺตติ.

352. Với cái đầu bị vỡ, bị đánh, bị tổn thương. `Sabhāgadiṭṭhadhammavedanīyakammaṃ` có nghĩa là: nghiệp cảm thọ trong hiện tại, là phần tương đồng với nghiệp của chính mình dẫn đến tái sanh trong địa ngục. Và sự tương đồng là sự giống nhau hoàn toàn về các phương diện như có cùng đối tượng, cùng cảnh, cùng thuộc một lộ trình tâm, v.v. Và cái tương tự cũng được gọi bằng chính tên đó, như là "quả của chính nghiệp ấy" và "chính con chim đa đa ấy, chính các dược thảo ấy". Bây giờ, để chỉ ra chính sự tương đồng đó, câu bắt đầu là `kammaṃ hi` đã được bắt đầu. `Kariyamānameva` có nghĩa là: đang được tạo ra theo thứ tự do sự hội tụ của các duyên. Làm đầy đủ ba phần, tức là làm đầy đủ ba phần được gọi là nghiệp cảm thọ trong hiện tại, nghiệp cảm thọ trong đời sau, và nghiệp cảm thọ trong các đời kế tiếp; nó diễn tiến theo ba phần đó.

ทิฏฺฐธมฺโม [Pg.157] วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตภาโว, ตตฺถ เวทิตพฺพผลํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ. ปจฺจุปฺปนฺนภวโต อนนฺตรํ เวทิตพฺพผลํ กมฺมํ อุปปชฺชเวทนียํ. ทิฏฺฐธมฺมานนฺตรภวโต อญฺญสฺมึ อตฺตภาวปริยาเย อตฺตภาวปริวตฺเต เวทิตพฺพผลํ กมฺมํ อปราปริยายเวทนียํ. ปฏิปกฺเขหิ อนภิภูตตาย, ปจฺจยวิเสเสน ปฏิลทฺธวิเสสตาย จ พลวภาวปฺปตฺตา ตาทิสสฺส ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส วเสน สาติสยา หุตฺวา ปวตฺตา ปฐมชวนเจตนา ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ผลทายินี ทิฏฺฐธมฺมเวทนียา นาม. สา หิ วุตฺตากาเรน พลวติ ชวนสนฺตาเน คุณวิเสสยุตฺเตสุ อุปการานุปการวสปฺปวตฺติยา อาเสวนาลาเภน อปฺปวิปากตาย จ อิตรทฺวยํ วิย ปวตฺตสนฺตานุปรมาเปกฺขํ โอกาสลาภาเปกฺขญฺจ กมฺมํ น โหตีติ อิเธว ปุปฺผมตฺตํ วิย ปวตฺติวิปากมตฺตํ ผลํ เทติ.

Hiện pháp được gọi là tự thể hiện tại, được trực nhận; nghiệp có quả cần phải được cảm thọ ở nơi ấy là hiện pháp thọ nghiệp. Nghiệp có quả cần phải được cảm thọ ngay sau kiếp hiện tại là sanh báo thọ nghiệp. Nghiệp có quả cần phải được cảm thọ trong một vòng luân chuyển tự thể, trong một chu kỳ tự thể khác với kiếp sau kiếp hiện tại là hậu báo thọ nghiệp. Do không bị các pháp đối nghịch áp đảo, và do đã đạt được sự đặc biệt bởi duyên đặc biệt, đã đạt đến trạng thái mạnh mẽ, tư tâm tốc hành thứ nhất đã khởi lên một cách vượt trội do năng lực của cố ý hành thuộc loại như vậy, được gọi là hiện pháp thọ nghiệp, cho quả ngay trong chính tự thể ấy. Thật vậy, tư tâm ấy mạnh mẽ theo cách đã được nói; do khởi lên theo năng lực giúp đỡ hoặc không giúp đỡ đối với những người có phẩm chất đặc biệt trong dòng tốc hành tâm, do không có được sự thuần thục và do quả nhỏ, nên không phải là nghiệp cần chờ đợi sự chấm dứt của dòng tương tục đang diễn tiến và cần chờ đợi có được cơ hội giống như hai loại kia, nên cho quả chỉ là quả trong đời sống, giống như chỉ là đóa hoa, ngay tại đây.

ตถา อสกฺโกนฺตนฺติ กมฺมสฺส ผลทานํ นาม อุปธิปโยคาทิปจฺจยนฺตรสมวาเยเนว โหตีติ ตทภาวโต ตสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ ทาตุํ อสกฺโกนฺตํ. อโหสิกมฺมนฺติ กมฺมํเยว อโหสิ, น ตสฺส วิปาโก อโหสิ, อตฺถิ ภวิสฺสติ วาติ เอวํ วตฺตพฺพํ กมฺมํ. อตฺถสาธิกาติ ทานาทิปาณาติปาตาทิอตฺถสฺส นิปฺผาทิกา. กา ปน สาติ อาห ‘‘สตฺตมชวนเจตนา’’ติ. สา หิ สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา วุตฺตนเยน ปฏิลทฺธวิเสสา ปุริมชวนเจตนาหิ ลทฺธาเสวนา จ สมานา อนนฺตเร อตฺตภาเว วิปากทายินี อุปปชฺชเวทนียกมฺมํ นาม. เตนาห ‘‘อนนฺตเร อตฺตภาเว วิปากํ เทตี’’ติ. สติ สํสารปฺปวตฺติยาติ อิมินา อสติ สํสารปฺปวตฺติยา อโหสิกมฺมปกฺเข ติฏฺฐติ วิปจฺจโนกาสสฺส อภาวโตติ.

“Không thể như vậy” có nghĩa là không thể cho quả dị thục ngay trong chính tự thể ấy do không có sự hội đủ của các duyên khác như là sự nỗ lực của sinh y, bởi vì việc cho quả của nghiệp chỉ xảy ra khi có sự hội đủ của các duyên. Vô hiệu nghiệp có nghĩa là nghiệp chỉ đã là nghiệp, quả của nó đã không có, không có, và sẽ không có; đó là nghiệp cần được nói đến như vậy. “Thành tựu mục đích” có nghĩa là tác thành mục đích của việc bố thí v.v... hoặc sát sanh v.v... “Đó là gì?” Ngài nói: “Tư tâm tốc hành thứ bảy”. Thật vậy, tư tâm quyết định ấy, đã đạt được sự đặc biệt theo cách đã nói và đã có được sự thuần thục từ các tư tâm tốc hành trước, là nghiệp cho quả dị thục trong tự thể kế tiếp, được gọi là sanh báo thọ nghiệp. Do đó, Ngài nói: “Cho quả dị thục trong tự thể kế tiếp”. “Khi sự luân chuyển của vòng sanh tử còn tồn tại” - bằng câu này, (Ngài chỉ ra rằng) khi sự luân chuyển của vòng sanh tử không còn tồn tại, nó đứng về phía vô hiệu nghiệp do không có cơ hội để trổ quả.

สมุคฺฆาฏิตานิ วิปจฺจโนกาสสฺส อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทเนน. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อตฺถิ วิปาการหาภาวสฺส อนิพฺพตฺติตตฺตา วิปจฺจโนกาสสฺส อนุปจฺฉินฺนตฺตา. กตูปจิตญฺหิ กมฺมํ สติ วิปจฺจโนกาเส ยาว น ผลํ เทติ, ตาว อตฺเถว นาม วิปาการหภาวโต. ‘‘ยสฺส โข’’ติ อิทํ อนิยมาการวจนํ ภควตา กมฺมสริกฺขตาวเสน สาธารณโต วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยาทิสสฺส โข’’ติ.

“Đã được nhổ lên” bằng cách làm cho chúng có trạng thái không đạt được cơ hội trổ quả. Hiện pháp thọ nghiệp vẫn còn tồn tại do trạng thái có khả năng cho quả dị thục chưa bị chấm dứt, do cơ hội trổ quả chưa bị cắt đứt. Thật vậy, nghiệp đã được tạo và tích lũy, khi có cơ hội trổ quả, chừng nào chưa cho quả, chừng đó nó vẫn còn tồn tại do trạng thái có khả năng cho quả dị thục. “Của người nào...” - câu này là một lời nói không xác định, được Đức Thế Tôn nói một cách tổng quát theo phương diện tương tự của nghiệp, nên Ngài nói: “Của người nào thuộc loại như vậy...”.

ปมาทกิเลสวิมุตฺโตติ ปมาทเหตุเกหิ สพฺเพหิ กิเลเสหิ วิมุตฺโต.

“Giải thoát khỏi phiền não của sự phóng dật” có nghĩa là giải thoát khỏi tất cả các phiền não có sự phóng dật làm nhân.

ปาปสฺส [Pg.158] ปิธานํ นาม อวิปากธมฺมตาปาทนนฺติ อาห ‘‘อปฺปฏิสนฺธิกํ กรียตี’’ติ. พุทฺธสาสเนติ สิกฺขาตฺตยสงฺคเห พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน. ยุตฺตปฺปยุตฺโต วิหรตีติ อกตฺตพฺพสฺส อกรณวเสน, กตฺตพฺพสฺส จ ปริปูรณวเสน ปวตฺตติ.

“Sự che đậy điều ác” có nghĩa là làm cho nó có trạng thái không cho quả dị thục, nên Ngài nói: “Được làm cho không có sự tái sanh”. “Trong giáo pháp của Đức Phật” có nghĩa là trong giáo pháp của Đức Phật, Đấng Thế Tôn, được bao gồm trong tam học. “Sống chuyên tâm nỗ lực” có nghĩa là hành động theo cách không làm điều không nên làm và hoàn thành điều nên làm.

ทิสฺสนฺติ กุชฺฌนฺตีติ ทิสา, ปฏิปกฺขาติ อาห ‘‘สปตฺตา’’ติ. ตปฺปสํสปการนฺติ เมตฺตานิสํสกิตฺตนาการํ. กาเลนาติ อาเมฑิตโลเปน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘ขเณ ขเณ’’ติ. อนุกโรนฺตูติ เยสํ กลฺยาณมิตฺตานํ สนฺติเก สุณนฺติ, ยถาสุตํ ธมฺมํ เตสํ อนุกโรนฺตุ ทิฏฺฐานุคติกรณํ อาปชฺชนฺตุ, อตฺตโน เวริปุคฺคลานมฺปิ ภควโต สนฺติเก ธมฺมสฺสวนํ สมฺมาปฏิปตฺติญฺจ ปจฺจาสีสติ.

“Disā” là những người sân hận, là kẻ đối nghịch, nên Ngài nói là “kẻ thù”. “Cách thức tuyên bố ấy” có nghĩa là cách thức tán dương lợi ích của tâm từ. “Theo thời” là sự chỉ định với sự lược bỏ từ lặp lại, nên Ngài nói là “trong từng khoảnh khắc”. “Mong họ noi theo” có nghĩa là mong họ noi theo pháp đã được nghe từ những thiện hữu tri thức nào, mong họ thực hành theo những gì đã thấy. (Vị ấy) cũng mong mỏi kẻ thù của mình được nghe pháp và thực hành đúng đắn nơi Đức Thế Tôn.

ตสนฺติ คตึ ปตฺถยนฺตีติ ตสา ภวนฺตราทีสุ สํสรณภาวโต. เตนาห ‘‘ตสา วุจฺจนฺติ สตณฺหา’’ติ.

“Tasā” là những chúng sanh mong cầu cảnh giới, do trạng thái luân chuyển trong các kiếp sống khác v.v... Do đó, Ngài nói: “Tasā được gọi là những chúng sanh còn ái dục”.

เนตพฺพฏฺฐานํ อุทกํ นยนฺตีติ เนตฺติกา. พนฺธิตฺวาติ ทฬฺหํ พนฺธิตฺวา. เตลกญฺชิเกนาติ เตลมิสฺสิเตน กญฺชิเกน.

“Nettikā” là những người dẫn nước đến nơi cần dẫn. “Sau khi trói” có nghĩa là sau khi trói chặt. “Bằng nước cháo có dầu” có nghĩa là bằng nước cháo có pha dầu.

ยาทิโสว อนิฏฺเฐ, ตาทิโสว อิฏฺเฐติ อิฏฺฐานิฏฺเฐ นิพฺพิกาเรน ตาที. เยสํ ปน กามามิสาทีนํ วนฺตตฺตา ราคาทีนํ จตฺตตฺตา กาโมฆาทีนํ ติณฺณตฺตา ตาทิภาโว ภเวยฺย, เตสํ ภควตา สพฺพโส วนฺตา จตฺตา ติณฺณา, ตสฺมา ภควา วนฺตาวีติ ตาที, จตฺตาวีติ ตาที, ติณฺณาวีติ ตาที, เยหิ อนญฺญสาธารเณหิ สีลาทิคุเณหิ สมนฺนาคตตฺตา ภควา ตาทิภาเวน อุกฺกํสปารมิปฺปตฺโต ตํนิทฺเทโส, เตหิ คุเณหิ ยาถาวโต นิทฺทิสิตพฺพโตปิ ตาที. ยถา ยนฺตรชฺชุยา ยนฺตํ นียติ, เอวํ ยาย ตณฺหาย ภโว นียติ, สา ‘‘ภวเนตฺติ ภวรชฺชู’’ติ วุตฺตา. เตนาห ‘‘ตาย หี’’ติอาทิ, กมฺมานิ กุสลาทีนิ วิปจฺจยนฺติ อปจฺจยนฺติ เอตายาติ กมฺมวิปาโก. อปจฺจยภาโว นาม อริยมคฺคเจตนายาติ อาห ‘‘มคฺคเจตนายา’’ติ. ยาว น กิเลสา ปหียนฺติ, ตาว อิเม สตฺตา สอิณา เอว อเสริวิหารภาวโตติ อาห ‘‘อณโณ นิกฺกิเลโส ชาโต’’ติ.

“Tādī” là người không thay đổi đối với điều vừa ý và không vừa ý, như thế nào trong điều không vừa ý, cũng như thế ấy trong điều vừa ý. Hơn nữa, đối với những ai mà trạng thái “tādī” có thể có được do đã nôn ra các dục trần v.v..., do đã từ bỏ các tham ái v.v..., do đã vượt qua các bộc lưu dục lậu v.v..., thì những điều ấy đã được Đức Thế Tôn nôn ra, từ bỏ, vượt qua một cách hoàn toàn. Do đó, Đức Thế Tôn là “tādī” vì Ngài là bậc đã nôn ra, là “tādī” vì Ngài là bậc đã từ bỏ, là “tādī” vì Ngài là bậc đã vượt qua. Sự chỉ định ấy là do Đức Thế Tôn đã đạt đến sự toàn hảo cao tột với trạng thái “tādī” vì đã thành tựu các phẩm chất giới hạnh v.v... không chung với ai khác; Ngài cũng là “tādī” vì cần được chỉ định một cách như thật bằng những phẩm chất ấy. Giống như cỗ máy được kéo đi bằng sợi dây của cỗ máy, cũng vậy, hữu được dẫn dắt bởi ái dục nào, ái dục ấy được gọi là “dây dẫn đến hữu, sợi dây của hữu”. Do đó, Ngài nói: “Bởi vì do ái dục ấy...” v.v... “Quả của nghiệp” là cái mà do đó các nghiệp thiện v.v... trổ quả và không trổ quả. Trạng thái không trổ quả chính là do tư tâm Thánh đạo, nên Ngài nói: “Do tư tâm của đạo”. Chừng nào các phiền não chưa được đoạn trừ, chừng đó các chúng sanh này vẫn còn mắc nợ do trạng thái sống không tự tại, nên Ngài nói: “Đã trở thành người vô nợ, không còn phiền não”.

เถยฺยปริโภโค (วิสุทฺธิ. ฏี. ๑.๙๑) นาม สามิปริโภคาภาวโต. ภควตาปิ หิ อตฺตโน สาสเน สีลวโต ปจฺจยา อนุญฺญาตา, น ทุสฺสีลสฺส, ทายกานํ [Pg.159] สีลวโตเยว ปริจฺจาโค, น ทุสฺสีลสฺส อตฺตโน การานํ มหปฺผลภาวสฺส ปจฺจาสีสนโต. อิติ สตฺถารา อนนุญฺญาตตฺตา ทายเกหิ จ อปริจฺจตฺตตฺตา ‘‘ทุสฺสีลสฺส ปริโภโค เถยฺยปริโภโค นามา’’ติ วุตฺตํ. อิณวเสน ปริโภโค อิณปริโภโค. ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิยา อภาวโต อิณํ คเหตฺวา ปริโภโค วิยาติ อตฺโถ. ยสฺมา เสกฺขา ภควโต โอรสปุตฺตา, ตสฺมา เต ปิตุสนฺตกานํ ปจฺจยานํ ทายาทา หุตฺวา เต ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺตีติ เตสํ ปริโภโค ทายชฺชปริโภโค นาม. กึ ปน เต ภควโต ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺติ, อุทาหุ คิหีหิ ทินฺนนฺติ? คิหีหิ ทินฺนาปิ เต ภควตา อนุญฺญาตตฺตา ภควโต สนฺตกา โหนฺติ อนนุญฺญาเตสุ สพฺเพน สพฺพํ ปริโภคาภาวโต อนุญฺญาเตสุเยว ปริโภคสมฺภวโต. ธมฺมทายาทสุตฺตญฺเจตฺถ (ม. นิ. ๑.๒๙ อาทโย) สาธกํ.

Sự thọ dụng như kẻ trộm (theyyaparibhogo) (visuddhi. ṭī. 1.91) được gọi như vậy là do không có sự thọ dụng của người chủ. Vì quả thật, trong giáo pháp của mình, đức Thế Tôn đã cho phép các vật dụng cho người có giới, không phải cho người ác giới. Sự dâng cúng của các thí chủ cũng là cho người có giới, không phải cho người ác giới, vì họ mong mỏi các hành động của mình có được quả lớn. Do đó, vì không được bậc Đạo Sư cho phép và vì không được các thí chủ từ bỏ (cho người ác giới), nên được nói rằng: ‘Sự thọ dụng của người ác giới được gọi là sự thọ dụng như kẻ trộm.’ Sự thọ dụng như món nợ là iṇaparibhogo. Nghĩa là, giống như việc thọ dụng sau khi vay một món nợ, do không có sự trong sạch của vật cúng dường về phía người nhận. Bởi vì các bậc hữu học là những người con ruột của đức Thế Tôn, do đó, sau khi trở thành những người thừa tự các vật dụng thuộc về người cha, họ thọ dụng các vật dụng ấy. Vì thế, sự thọ dụng của họ được gọi là sự thọ dụng như tài sản thừa kế (dāyajjaparibhogo). Nhưng phải chăng họ thọ dụng các vật dụng của đức Thế Tôn, hay là (các vật dụng) được các gia chủ dâng cúng? Ngay cả những vật dụng được các gia chủ dâng cúng, vì đã được đức Thế Tôn cho phép, cũng trở thành tài sản của đức Thế Tôn, bởi vì hoàn toàn không có sự thọ dụng đối với những thứ không được cho phép, và sự thọ dụng chỉ có thể xảy ra đối với những thứ đã được cho phép. Và kinh Dhammadāyāda (Kinh Thừa Tự Pháp) (ma. ni. 1.29 v.v...) là bằng chứng ở đây.

อวีตราคานํ ตณฺหาปรวสตาย ปจฺจยปริโภเค สามิภาโว นตฺถิ, ตทภาเวน วีตราคานํ ตตฺถ สามิภาโว ยถารุจิ ปริโภคสมฺภวโต. ตถา หิ เต ปฏิกูลมฺปิ อปฺปฏิกูลากาเรน, อปฺปฏิกูลมฺปิ ปฏิกูลากาเรน ตทุภยํ วิวชฺเชตฺวา อุเปกฺขากาเรน จ ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺติ, ทายกานญฺจ มโนรถํ ปริปูเรนฺติ. เสสเมตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค, ตํสํวณฺณนาสุ จ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. กิเลสอิณานํ อภาวํ สนฺธาย ‘‘อณโณ’’ติ วุตฺตํ, น ปจฺจเวกฺขิตปริโภคมตฺตํ. เตนาห อายสฺมา จ พากุโล – ‘‘สตฺตาหเมว โข อหํ, อาวุโส, สรโณ รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺชิ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๒๑๑).

Đối với những người chưa ly tham, do bị ái dục chi phối, không có quyền làm chủ trong việc thọ dụng các vật dụng. Do không có điều ấy (ái dục), đối với những người đã ly tham, có quyền làm chủ ở đó, vì sự thọ dụng có thể xảy ra theo ý muốn. Thật vậy, họ thọ dụng các vật dụng bằng cách (quán) vật đáng ghê tởm theo cách không đáng ghê tởm, vật không đáng ghê tởm theo cách đáng ghê tởm, và bằng cách tránh cả hai và (thọ dụng) với tâm xả. Và họ làm viên mãn ước nguyện của các thí chủ. Những gì còn lại cần phải nói ở đây, điều đó nên được hiểu theo phương cách đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo và các bản sớ giải của nó. Từ ‘vô nợ’ (aṇaṇo) được nói đến với ý nghĩa là không có món nợ phiền não, chứ không chỉ đơn thuần là sự thọ dụng sau khi quán xét. Do đó, Tôn giả Bākula đã nói: ‘Này chư hiền, tôi đã ăn vật thực khất thực của quốc độ như một người mắc nợ chỉ trong bảy ngày mà thôi.’” (ma. ni. 3.211).

วตฺถุกามกิเลสกาเมหิ ตณฺหาย ปวตฺติอาการํ ปฏิจฺจ อตฺถิ รมณโวหาโรติ อาห – ‘‘ทุวิเธสุปิ กาเมสุ ตณฺหารติสนฺถว’’นฺติ. มนฺติตนฺติ กถิตํ. อุปฺปนฺเนหิ สตฺถุปฏิญฺเญหิ. สํวิภตฺตาติ กุสลาทิวเสน ขนฺธาทีหิ อากาเรหิ วิภตฺตา. สุนฺทรํ อาคมนนฺติ สฺวาคตํ. ตโต เอว น กุจฺฉิตํ อาคตํ. โสฬสวิธกิจฺจสฺส ปริโยสิตตฺตา อาห ‘‘ตํ สพฺพํ มยา กต’’นฺติ. มคฺคปญฺญายเมว ตติยวิชฺชาสมญฺญาติ อาห – ‘‘ตีหิ วิชฺชาหิ นวหิ จ โลกุตฺตรธมฺเมหี’’ติ.

Tùy thuộc vào phương thức hoạt động của ái dục đối với dục trưởng dưỡng (vatthukāma) và dục phiền não (kilesakāma), có cách dùng từ ‘sự ưa thích’ (ramaṇa), nên ngài nói: ‘Trong cả hai loại dục, có ái, sự hoan hỷ, và sự thân thiết.’ ‘Mantitaṃ’ có nghĩa là được nói đến. ‘Bởi những người tự xưng là đạo sư đã khởi lên.’ ‘Saṃvibhattā’ có nghĩa là được phân chia theo các phương diện như các uẩn v.v..., theo cách thức thiện v.v... ‘Svāgataṃ’ (thiện lai) có nghĩa là sự đến tốt đẹp. Chính vì thế, không phải là sự đến đáng chê trách. Do đã hoàn tất mười sáu loại phận sự, nên ngài nói: ‘Tất cả điều đó đã được tôi thực hiện.’ Trí tuệ của đạo chính là tên gọi của minh thứ ba, nên ngài nói: ‘bởi ba minh và chín pháp siêu thế.’”

องฺคุลิมาลสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong sớ giải kinh Aṅgulimāla đã hoàn tất.

๗. ปิยชาติกสุตฺตวณฺณนา

7. Sớ giải kinh Piyajātika (Kinh Sanh Từ Người Ái Luyến)

๓๕๓. ปกตินิยาเมนาติ [Pg.160] ยถา โสกุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ อิติ กตฺตพฺเพสุ อสมฺโมหวเสน จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ, ตานิ จสฺส อุปฏฺฐหนฺติ, น เอวํ โสกสฺส จิตฺตสงฺโกจสภาวโต. เตน วุตฺตํ ‘‘ปกตินิยาเมน ปน น ปฏิภนฺตี’’ติ. เกจิ ปน ‘‘สามนฺตา กติปเย น กุฏุมฺพํ สนฺธาเรติ. เตนาห ‘น สพฺเพน สพฺพํ ปฏิภนฺตี’ติ’’ วทนฺติ. เอตฺถาติ ทุติยปเท. อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ ‘‘น ปฏิภาตี’’ติ ปทสฺส ‘‘น รุจฺจตี’’ติ อตฺถมาห. น ปฏิภาตีติ วา ภุญฺชิตุกามตาจิตฺตํ น อุปฏฺฐิตนฺติ อตฺโถ. ปติฏฺฐิโตกาสนฺติ อินฺทฺริยาวิฏฺฐฏฺฐานํ วทติ. ปิยายิตพฺพโต ปิโย ชาติ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ เอเตสนฺติ ปิยชาติกา. ปิโย ปภุติ เอเตสนฺติ ปิยปฺปภุติกาติ วตฺตพฺเพ, อุ-การสฺส ว-การํ, ต-การสฺส จ โลปํ กตฺวา ‘‘ปิยปฺปภาวิกา’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ปิยโต ปภวนฺตี’’ติ.

353. ‘Theo cách thông thường’ (pakatiniyāmena) có nghĩa là: giống như trước khi sầu muộn khởi sanh, tâm trí tiến hành các việc cần làm với trạng thái không si mê, và những việc ấy hiện khởi trong tâm của người ấy; nhưng (khi sầu muộn khởi sanh) thì không như vậy, do sầu muộn có bản chất làm co rút tâm trí. Do đó, có lời nói rằng: ‘nhưng theo cách thông thường thì chúng không hiện khởi.’ Tuy nhiên, một số vị nói rằng: ‘(Người ấy) không nuôi sống gia đình bằng một vài thứ (kiếm được) ở xung quanh. Do đó, ngài nói: ‘chúng hoàn toàn không hiện khởi.’’ ‘Ở đây’ (ettha) là trong cụm từ thứ hai. Do các căn có nhiều ý nghĩa, ngài nêu ra ý nghĩa ‘không thấy ngon miệng’ (na ruccati) cho từ ‘na paṭibhāti.’ Hoặc ‘na paṭibhāti’ có nghĩa là tâm muốn ăn đã không khởi lên. ‘Nơi đã được thiết lập’ (patiṭṭhitokāsaṃ) là ngài nói đến nơi mà các căn đã được an trú. ‘Piyajātikā’ (sanh từ người ái luyến) là: ‘piyo’ (ái luyến) vì đáng được yêu mến; ‘jāti’ (sanh) là nơi sanh khởi của chúng. Khi cần phải nói ‘piyappabhutikā’ (những thứ bắt nguồn từ điều ái luyến), vì ‘piyo’ (ái luyến) là nguồn gốc của chúng, thì nguyên âm ‘u’ được biến thành ‘va’ và phụ âm ‘ta’ bị lược bỏ, tạo thành từ ‘piyappabhāvikā.’ Do đó, ngài nói: ‘chúng phát sanh từ điều ái luyến.’”

๓๕๕. ปร-สทฺเทน สมานตฺถํ อชฺฌตฺติกภาวนิเสธนตฺถํ ‘‘ปิเร’’ติ ปทนฺติ อาห ‘‘อมฺหากํ ปเร’’ติ. ปิเรติ วา ‘‘ปรโต’’ติ อิมินา สมานตฺถํ นิปาตปทนฺติ อาห ‘‘จร ปิเรติ ปรโต คจฺฉา’’ติ.

355. Để phủ định ý nghĩa nội tại, từ ‘pire’ có cùng ý nghĩa với từ ‘para’ (người khác), nên ngài nói: ‘những người khác của chúng ta.’ Hoặc, từ bất biến ‘pire’ có cùng ý nghĩa với từ ‘parato’ (đi nơi khác), nên ngài nói: ‘cara pire có nghĩa là hãy đi nơi khác.’”

๓๕๖. ทฺวิธา เฉตฺวาติ เอตฺถ ยทิ อิตฺถี ตสฺส ปุริสสฺส ปิยา, กถํ ทฺวิธา ฉินฺทตีติ อาห ‘‘ยทิ หี’’ติอาทิ.

356. Ở đây, về câu ‘sau khi chặt làm hai,’ (có câu hỏi rằng:) nếu người phụ nữ là người thân yêu của người đàn ông ấy, làm sao (anh ta) có thể chặt (cô ấy) làm hai? (Để trả lời,) ngài đã nói: ‘vì nếu...’ v.v...

๓๕๗. กถํ กเถยฺยนฺติ ยถา ภควา เอตสฺส พฺราหฺมณสฺส กเถสิ, โส จ เม กเถสิ, ตถา จาหํ กเถยฺยํ. มรณวเสน วิปริณาโม อตฺตภาวสฺส ปริวตฺตตฺตา. ปลายิตฺวา คมนวเสน อญฺญถาภาโว มิตฺตสนฺถวสฺส สมาคมสฺส จ อญฺญถาภูตตฺตา.

357. ‘Làm sao tôi có thể nói được?’ (có nghĩa là:) giống như đức Thế Tôn đã nói với vị Bà-la-môn này, và vị ấy đã nói lại với tôi, tôi cũng nên nói như vậy. Sự biến đổi do cái chết là vì sự thay đổi của bản thân. Sự đổi khác do việc trốn đi là vì sự thân thiết và giao du với bạn bè đã trở nên khác đi.

ฉฑฺฑิตภาเวนาติ ปริวตฺติตภาเวน. หตฺถคมนวเสน อญฺญถาภาโว ปุพฺเพ สวเส วตฺติตานํ อิทานิ วเส อวตฺตนภาเวน.

‘Do trạng thái bị vứt bỏ’ có nghĩa là do trạng thái bị thay đổi. Sự đổi khác do rơi vào tay (người khác) là do những thứ trước đây nằm trong tầm kiểm soát của mình, nay không còn nằm trong tầm kiểm soát nữa.

อาจเมหีติ อาจมนํ มุขวิกฺขาลนํ กาเรหิ. ยสฺมา มุขํ วิกฺขาเลนฺตา หิ หตฺถปาเท โธวิตฺวา วิกฺขาเลนฺติ, ตสฺมา ‘‘อาจมิตฺวา’’ติ วตฺวา ปจฺฉาปิ ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มุขํ วิกฺขาเลตฺวา’’ติ อาห. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

‘Hãy cho súc miệng’ (ācamehi) có nghĩa là hãy cho thực hiện việc súc miệng, rửa mặt. Bởi vì những người rửa mặt quả thật thường rửa sau khi đã rửa tay chân, do đó, sau khi nói ‘ācamitvā’ (sau khi súc miệng), về sau ngài lại chỉ ra ý nghĩa của nó bằng cách nói ‘mukhaṃ vikkhāletvā’ (sau khi rửa mặt). Phần còn lại thì dễ hiểu.

ปิยชาติกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong sớ giải kinh Piyajātika đã hoàn tất.

๘. พาหิติกสุตฺตวณฺณนา

8. Sớ giải kinh Bāhitika (Kinh Về Người Mặc Áo Vỏ Cây)

๓๕๙. สาวชฺชตาย [Pg.161] อุปารมฺภํ อรหตีติ โอปารมฺโภ. เตนาห ‘‘โทสํ อาโรปนารโห’’ติ. พาลา อุปารมฺภวตฺถุมญฺญํ อมูลกมฺปิ นํ อาโรเปนฺตา อุคฺโฆเสนฺติ, ตสฺมา เต อนามสิตฺวา ‘‘วิญฺญูหี’’ติ อิทํ ปทํ คเหตฺวา ปญฺเหน ญาตุํ อิจฺฉิเตน อตฺเถน อุปารมฺภาทีนํ อุปริ อุตฺตรํ ปริปูเรตุํ นาสกฺขิมฺหา. ตํ การณนฺติ ตํ อุปฺปตฺติการณํ. ยทิ หิ มยา ‘‘วิญฺญูหี’’ติ ปทํ ปกฺขิปิตฺวา วุตฺตํ ภเวยฺย, ปญฺหา เม ปริปุณฺณา ภเวยฺย, น ปน วุตฺตา. อิทานิ ปน ตํ การณํ อุตฺตรํ อายสฺมตา อานนฺเทน ‘‘วิญฺญูหี’’ติ เอวํ วทนฺเตน ปริปูริตํ.

359. Opārambho (đáng bị khiển trách) là vì xứng đáng bị khiển trách do có lỗi. Do đó, nói rằng: ‘Xứng đáng bị quy tội’. Kẻ ngu cho rằng đó là đối tượng đáng khiển trách, dù không có căn cứ, họ vẫn quy tội và rêu rao. Vì vậy, không đề cập đến họ, chúng tôi đã không thể bổ sung đầy đủ câu trả lời về sự khiển trách v.v... với ý nghĩa mong muốn được biết qua câu hỏi bằng cách dùng từ ‘bởi những người có trí’. ‘Lý do ấy’ nghĩa là nguyên nhân phát sinh ấy. Nếu quả thật tôi đã nói bằng cách thêm vào từ ‘bởi những người có trí’, thì câu hỏi của tôi đã được trọn vẹn, nhưng đã không được nói như vậy. Nhưng bây giờ, lý do ấy, câu trả lời đã được Tôn giả Ānanda làm cho trọn vẹn khi nói rằng ‘bởi những người có trí’.

๓๖๐. โกสลฺลปฏิปกฺขโต อโกสลฺลํ วุจฺจติ อวิชฺชา, ตํสมุฏฺฐานโต อโกสลฺลสมฺภูโต. อวชฺชํ วุจฺจติ ครหิตพฺพํ, สห อวชฺเชหีติ สาวชฺโช, คารยฺโห. ราคาทิโทเสหิ สโทโส. เตหิ เอว สพฺยาพชฺโฌ, ตโต เอว สมฺปติ อายติญฺจ สทุกฺโข. สพฺยาพชฺฌาทิโก นิสฺสนฺทวิปาโก.

360. Do đối nghịch với sự thiện xảo, sự không thiện xảo được gọi là vô minh; do phát sinh từ đó, nên được gọi là ‘phát sinh từ sự không thiện xảo’. ‘Avajjaṃ’ (lỗi lầm) được gọi là điều đáng bị chê trách. ‘Sāvajjo’ (có lỗi) là vì cùng với những lỗi lầm, (nghĩa là) đáng bị chê trách. ‘Sadoso’ (có tội lỗi) là vì (cùng) với các tội lỗi như tham v.v... Chính do chúng mà có sự phiền não, chính từ đó mà có khổ trong hiện tại và tương lai. Sự phiền não v.v... là quả dị thục tương ứng.

ตถา อตฺโถ วุตฺโต ภเวยฺยาติ ปุจฺฉาสภาเคนปิ อตฺโถ วุตฺโต ภเวยฺย, ปุจฺฉนฺตสฺส ปน น ตาว จิตฺตาราธนํ. เตนาห – ‘‘เอวํ พฺยากรณํ ปน น ภาริย’’นฺติ, ครุกรณํ น โหติ วิสารชฺชํ น สิยาติ อธิปฺปาโย. เตนาห – ‘‘อปฺปหีนอกุสโลปิ หิ ปหานํ วณฺเณยฺยา’’ติ. เอวรูโป ปน ยถาการี ตถาวาที น โหติ, น เอวํ ภควาติ อาห ‘‘ภควา’’ติอาทิ. เอวํ พฺยากาสีติ ‘‘สพฺพากุสลธมฺมปหีโน โข, มหาราช, ตถาคโต’’ติ เอวํ พฺยากาสิ. สุกฺกปกฺเขปิ เอเสว นโยติ อิมินา ‘‘สพฺเพสํเยว กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทํ วณฺเณตี’’ติ วุตฺเต ยถา ปุจฺฉา, ตถา อตฺโถ วุตฺโต ภเวยฺย, เอวํ พฺยากรณํ ปน น ภาริยํ, อสมฺปาทิตกุสลธมฺโมปิ อุปสมฺปทํ วณฺเณยฺย. ภควา ปน สมฺมเทว สมฺปาทิตกุสลตฺตา ยถาการี ตถาวาทีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ พฺยากาสี’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

‘Ý nghĩa có thể đã được nói như vậy’ có nghĩa là ý nghĩa có thể đã được nói tương ứng với câu hỏi, nhưng đối với người hỏi thì chưa làm hài lòng. Do đó, nói rằng: ‘Nhưng sự giải đáp như vậy không có trọng lượng’, ý muốn nói là không được xem trọng, không có sự tự tin. Do đó, nói rằng: ‘Vì ngay cả người chưa đoạn trừ các pháp bất thiện cũng có thể tán thán sự đoạn trừ’. Nhưng người như vậy không phải là người nói sao làm vậy. Đức Thế Tôn không phải như vậy, (do đó) nói rằng ‘Đức Thế Tôn’ v.v... ‘Ngài đã giải đáp như vậy’ có nghĩa là Ngài đã giải đáp rằng: ‘Thưa Đại vương, Như Lai đã đoạn trừ tất cả các pháp bất thiện’. Phương pháp này cũng tương tự đối với phần thiện. Bằng cách này, khi nói rằng ‘Ngài tán thán sự thành tựu của tất cả các pháp thiện’, thì ý nghĩa đã được nói tương ứng với câu hỏi, nhưng sự giải đáp như vậy không có trọng lượng, vì ngay cả người chưa thành tựu các pháp thiện cũng có thể tán thán sự thành tựu. Nhưng Đức Thế Tôn, do đã thành tựu các pháp thiện một cách chân chánh, nên là người nói sao làm vậy, để chỉ rõ điều này, (chú giải) đã chỉ ra ý nghĩa này bằng câu ‘Ngài đã giải đáp như vậy’. Phần còn lại dễ hiểu.

พาหิติกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu của chú giải kinh Bāhitika đã hoàn tất.

๙. ธมฺมเจติยสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải kinh Dhammacetiya

๓๖๔. เมทวณฺณา [Pg.162] อุฬุปวณฺณา จ ตตฺถ ตตฺถ ปาสาณา อุสฺสนฺนา อเหสุนฺติ เมทาฬุปนฺติ คามสฺส สมญฺญา ชาตา. อุฬุปวณฺณาติ จนฺทสมานวณฺณตาย เมทปาสาณา วุตฺตาติ เกจิ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘เมทวณฺณา ปาสาณา กิเรตฺถ อุสฺสนฺนา อเหสุ’’นฺติ อิทํ วุตฺตํ. อสฺสาติ เสนาปติสฺส. กถาสมุฏฺฐาปนตฺถนฺติ มลฺลิกาย โสกวิโนทนธมฺมกถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ.

364. ‘Vì ở nơi này nơi kia có nhiều tảng đá màu mỡ và màu sao, nên tên gọi của ngôi làng đã trở thành Medāḷupa’. Một số người nói rằng những tảng đá màu mỡ được gọi là ‘màu sao’ vì chúng có màu sắc giống như mặt trăng. Tuy nhiên, trong Chú giải có nói rằng: ‘Quả thật, ở đây có nhiều tảng đá màu mỡ’. ‘Của ông ấy’ có nghĩa là của vị tướng quân. ‘Để khơi mào câu chuyện’ có nghĩa là để khơi mào câu chuyện pháp thoại nhằm xua tan nỗi sầu muộn của hoàng hậu Mallikā.

รญฺญาติ ปเสนทีโกสลรญฺญา. มหจฺจาติ มหติยา. ปทวิปลฺลาเสน เจตํ วุตฺตํ. ปสาทมรหนฺตีติ ปาสาทิกานิ. เตนาห ‘‘สห รญฺชนกานี’’ติ. ยานิ ปน ปาสาทิกานิ, ตานิ ปสฺสิตุํ ยุตฺตานิ. ปาสาทิกานีติ วา สทฺทหนสหิตานิ. เตนาห ‘‘ปสาทชนกานี’’ติ. ‘‘อปฺปาพาธ’’นฺติ อาทีสุ วิย อปฺปสทฺโท อภาวตฺโถติ อาห ‘‘นิสฺสทฺทานี’’ติ. อนิยมตฺถวาจี ย-สทฺโท อนิยมาการวาจโกปิ โหตีติ ‘‘ยตฺถา’’ติ ปทสฺส ‘‘ยาทิเสสู’’ติอาทิมาห. ตถา หิ องฺคุลิมาลสุตฺเต (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๔๗ อาทโย) ‘‘ยสฺส โข’’ติ ปทสฺส ‘‘ยาทิสสฺส โข’’ติ อตฺโถ วุตฺโต.

‘Của đức vua’ có nghĩa là của vua Pasenadi nước Kosala. ‘Lớn lao’ có nghĩa là của sự vĩ đại. Điều này được nói với sự đảo ngược từ. ‘Pāsādikāni’ (khả ái) là vì chúng xứng đáng với sự tịnh tín. Do đó, nói rằng ‘cùng với sự làm cho hoan hỷ’. Những gì khả ái thì thích hợp để nhìn ngắm. Hoặc ‘pāsādikāni’ có nghĩa là cùng với sự tin tưởng. Do đó, nói rằng ‘làm phát sinh tịnh tín’. Giống như trong các trường hợp ‘ít bệnh’ v.v..., từ ‘appa’ có nghĩa là không có, do đó nói rằng ‘không có tiếng động’. Từ ‘ya’ biểu thị ý nghĩa không xác định cũng biểu thị cách thức không xác định, do đó (chú giải) nói rằng từ ‘yatthā’ có nghĩa là ‘trong những (nơi) như thế nào’ v.v... Thật vậy, trong kinh Aṅgulimāla, ý nghĩa của từ ‘yassa kho’ được nói là ‘của người như thế nào’.

๓๖๖. ปฏิจฺฉทนฺติ ปฏิจฺฉาทกํ. ราชกกุธภณฺฑานีติ ราชภณฺฑภูตานิ. รหายตีติ รโห กโรติ, มํ อชฺเฌสตีติ อตฺโถ.

366. ‘Vật che đậy’ có nghĩa là vật che phủ. ‘Ngự dụng phẩm’ có nghĩa là những vật dụng của vua. ‘Rahāyati’ có nghĩa là tạo ra nơi riêng tư, ý nghĩa là ‘thỉnh cầu tôi’.

๓๖๗. ยถาสภาวโต เญยฺยํ ธาเรติ อวธาเรตีติ ธมฺโม, ญาณนฺติ อาห ‘‘ปจฺจกฺขญาณสงฺขาตสฺส ธมฺมสฺสา’’ติ. อนุนโยติ อนุคจฺฉนโก. ทิฏฺเฐน หิ อทิฏฺฐสฺส อนุมานํ. เตนาห ‘‘อนุมานํ อนุพุทฺธี’’ติ. อาปาณโกฏิกนฺติ ยาว ปาณโกฏิ, ตาว ชีวิตปริโยสานํ. เอตนฺติ ธมฺมนฺวยสงฺขาตํ อนุมานํ. เอวนฺติ ‘‘อิธ ปนาห’’นฺติ วุตฺตปฺปกาเรน.

367. ‘Dhamma’ (pháp) là vì nó nắm giữ, xác định đối tượng cần biết theo đúng tự tánh. (Dhamma ở đây) là trí tuệ, do đó nói rằng ‘của pháp được gọi là trí tuệ trực nhận’. ‘Anunayo’ (sự suy luận) là sự đi theo sau. Vì sự suy đoán về cái chưa thấy là dựa vào cái đã thấy. Do đó, nói rằng ‘suy đoán, trí tuệ đi sau’. ‘Cho đến tận cùng sinh mạng’ có nghĩa là cho đến khi sinh mạng kết thúc. ‘Điều này’ có nghĩa là sự suy luận được gọi là sự suy diễn theo pháp. ‘Như vậy’ có nghĩa là theo cách đã được nói ‘nhưng ở đây, tôi...’.

๓๖๙. จกฺขุํ อพนฺธนฺเต วิยาติ อปาสาทิกตาย ปสฺสนฺตานํ จกฺขุํ อตฺตนิ อพนฺธนฺเต วิย. กุลสนฺตานานุพนฺโธ โรโค กุลโรโค. อุฬารนฺติ สานุภาวํ. โย หิ อานุภาวสมฺปนฺโน, ตํ ‘‘มเหสกฺข’’นฺติ วทนฺติ. อรหตฺตํ คณฺหนฺโตติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโสยํ, เหฏฺฐิมผลานิ คณฺหนฺโตปิ.

369. ‘Như không thu hút mắt nhìn’ có nghĩa là như không trói buộc mắt của người nhìn vào mình do sự không khả ái. Bệnh theo dòng dõi gia tộc là bệnh di truyền. ‘Cao thượng’ có nghĩa là có uy lực. Vì người nào có uy lực, người đó được gọi là ‘có thế lực lớn’. ‘Đắc quả A-la-hán’ là cách nói ở mức độ cao nhất, (cũng bao gồm cả) những người đắc các quả vị thấp hơn.

๓๗๓. ชีวิกา [Pg.163] ชีวิตวุตฺติ.

373. Kế sinh nhai là phương tiện sống.

๓๗๔. ธมฺมํ เจเตติ สํเวเทติ เอเตหีติ ธมฺมเจติยานิ, ธมฺมสฺส ปูชาวจนานิ. นนุ เจตานิ พุทฺธสงฺฆคุณทีปนานิปิ สนฺติ? กถํ ‘‘ธมฺมเจติยานีติ ธมฺมสฺส จิตฺตีการวจนานี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ตีสุ หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ยสฺมา พุทฺธรตนมูลกานิ เสสรตนานิ ตสฺส วเสน ลทฺธพฺพโต. โกสลรญฺญา เจตฺถ พุทฺธคารเวน ธมฺมสงฺฆคารวํ ปเวทิตํ, ตสฺมา ‘‘ภควติ จิตฺตีกาเร กเต ธมฺโมปิ กโตว โหตี’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา จ รตนตฺตยปสาทปุพฺพิกา สาสเน สมฺมาปฏิปตฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อาทิพฺรหฺมจริยกานีติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตานี’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

374. ‘Dhammacetiyāni’ (những pháp bảo tháp) là vì người ta suy niệm, cảm nhận về Pháp qua chúng; (chúng là) những lời tán dương Pháp. Chẳng phải chúng cũng là những điều làm sáng tỏ đức hạnh của Phật và Tăng sao? Tại sao lại nói ‘dhammacetiyāni là những lời tôn kính Pháp’? (Để trả lời,) nói rằng ‘vì trong ba (báu vật)...’ v.v... Ở đây, vì các báu vật còn lại có Phật bảo làm gốc, do có thể đạt được nhờ vào Ngài. Và ở đây, vua Kosala đã thể hiện sự kính trọng đối với Pháp và Tăng qua sự kính trọng đối với Phật. Do đó, nói rằng ‘khi sự tôn kính đối với Đức Thế Tôn được thực hiện, thì sự (tôn kính) đối với Pháp cũng được thực hiện’. Và vì sự thực hành chân chánh trong giáo pháp có sự tịnh tín nơi Tam bảo làm khởi đầu, do đó nói rằng: ‘“những điều thuộc về phạm hạnh ban đầu” có nghĩa là những điều khởi đầu cho phạm hạnh của đạo lộ’. Phần còn lại dễ hiểu.

ธมฺมเจติยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu của chú giải kinh Dhammacetiya đã hoàn tất.

๑๐. กณฺณกตฺถลสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Kaṇṇakatthala

๓๗๕. อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตกรณีเยเนวาติ ‘‘ปาสาเท วา นาฏเกสุ วา จิตฺตสฺสาทํ อลภมาโน ตตฺถ ตตฺถ วิจริตุํ อารทฺโธ’’ติ วุตฺตกรณีเยน. อปฺปทุฏฺฐปโทสีนญฺหิ เอวํ โหตีติ.

375. Bằng với việc cần làm đã được nói trong kinh kế tiếp có nghĩa là: Bằng với việc cần làm đã được nói là ‘không có được sự thỏa thích của tâm ở trong cung điện hay trong các vở kịch, đã bắt đầu đi lang thang đây đó’. Bởi vì đối với những người không có sự làm hại và không có sự sân hận thì sự việc là như vậy.

๓๗๖. ปุจฺฉิโตติ ‘‘อญฺญํ ทูตํ นาลตฺถุ’’นฺติ ปุจฺฉิโต. โสติ ราชา. ตาสํ วนฺทนา สเจ อุตฺตรกาลํ, อตฺตโน อาคมนการณํ กเถสฺสติ.

376. Khi được hỏi có nghĩa là: Được hỏi rằng ‘đã không tìm được sứ giả nào khác sao?’. Vị ấy là đức vua. Nếu việc đảnh lễ các vị ấy (xảy ra) vào lúc sau, vị ấy sẽ nói ra lý do đến của mình.

๓๗๘. เอกาวชฺชเนนาติ เอกวีถิชวเนน. เตน เอกจิตฺตํ ตาว ติฏฺฐตุ, เอกจิตฺตวีถิยาปิ สพฺพํ ชานิตุํ น สกฺกาติ ทสฺเสติ. ‘‘อิทํ นาม อตีตํ ชานิสฺสามี’’ติ อนิยเมตฺวา อาวชฺชโต ยํ กิญฺจิ อตีตํ ชานาติ, นิยมิเต ปน นิยมิตเมวาติ อาห – ‘‘เอเกน หิ…เป… เอกเทสเมว ชานาตี’’ติ. เตน จิตฺเตนาติ ‘‘อตีตํ สพฺพํ ชานิสฺสามี’’ติ เอวํ ปวตฺตจิตฺเตน. อิตเรสูติ อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ. การณชาติกนฺติ ยุตฺติสภาวํ, ยุตฺติยา ยุตฺตนฺติ อตฺโถ. สมฺปรายคุณนฺติ สมฺปราเย กตกมฺมสฺส วิเสสํ.

378. Bằng một sự hướng tâm có nghĩa là bằng một lộ trình tâm tốc hành. Do đó, hãy cứ để một tâm qua một bên, ngài chỉ ra rằng cũng không thể biết được tất cả bằng một lộ trình tâm. Khi hướng tâm mà không xác định rằng ‘ta sẽ biết quá khứ tên là thế này’, vị ấy biết được bất cứ quá khứ nào. Còn khi đã xác định thì (biết được) chính điều đã xác định, ngài đã nói: ‘Bởi vì bằng một (tâm)... (v.v)... chỉ biết được một phần’. Bằng tâm ấy có nghĩa là bằng tâm đã khởi lên như vầy: ‘Ta sẽ biết tất cả quá khứ’. Ở trong các (thời) khác có nghĩa là ở trong vị lai và hiện tại. Loại nguyên nhân có nghĩa là bản chất hợp lý, có nghĩa là phù hợp với lý lẽ. Phẩm chất ở đời sau có nghĩa là sự đặc biệt của nghiệp đã được làm ở đời sau.

๓๗๙. โลกุตฺตรมิสฺสกานิ กถิตานิ โพธิราชกุมารสุตฺเต วิย โลกิยา เจว โลกุตฺตรา จ. ยถาลาภวเสน เจตฺถ ปธานิยงฺคานํ [Pg.164] โลกุตฺตรคฺคหณํ เวทิตพฺพํ. ปจฺเจกํ เอว เนสญฺจ ปธานิยงฺคตา ทฏฺฐพฺพา ยถา ‘‘อฏฺฐวิโมกฺขา สนฺทิสฺสนฺติ โลกุตฺตรมิสฺสกา’’ติ. โลกุตฺตราเนวาติ เจตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. ปธานนานตฺตนฺติ ปทหนนานตฺตํ, ภาวนานุโยควิเสสนฺติ อตฺโถ. สงฺขาเร ปริมทฺทิตฺวา ปฏิปกฺขธมฺเม เอกเทสโต ปชหิตฺวา ฐิตสฺส ภาวนานุโยโค สพฺเพน สพฺพํ อปริมทฺทิตสงฺขารสฺส อปฺปหีนปฏิปกฺขสฺส ภาวนานุโยคโต สุขุโม วิสโทว โหติ, สจฺจาภิสมเยน สนฺตานสฺส อาหิตวิเสสตฺตาติ อาห – ‘‘อญฺญาทิสเมว หิ ปุถุชฺชนสฺส ปธานํ, อญฺญาทิสํ โสตาปนฺนสฺสา’’ติอาทิ. อยญฺจ วิเสโส น เกวลํ อนริยอริยปุคฺคลโต เอว, อถ โข อริเยสุปิ เสกฺขาทิวิเสสโตปิ ลพฺภติ อภิสงฺขารวิเสสโต อภินีหารโต จ อิชฺฌนโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อญฺญาทิสํ สกทาคามิโน’’ติอาทิมาห. น ปาปุณาตีติ ยสฺมา ปุถุชฺชโน สพฺพถาว ปธานํ ปทหนฺโต โสตาปตฺติมคฺคํ อธิคจฺฉติ, โสตาปนฺโน จ สกทาคามิมคฺคนฺติ เหฏฺฐิมํ อุปริมโต โอฬาริกํ, อุปริมญฺจ อิตรโต สุขุมํ เตน ปหาตุํ อสกฺกุเณยฺยสฺส ปชหนโต, อิติ อธิคนฺตพฺพวิเสเสน จ อธิคมปฏิปทาย สณฺหสุขุมตา ติกฺขวิสทตา จ วิญฺญายตีติ อาห – ‘‘ปุถุชฺชนสฺส ปธานํ โสตาปนฺนสฺส ปธานํ น ปาปุณาตี’’ติอาทิ.

379. Các pháp hỗn hợp siêu thế đã được nói đến, giống như trong kinh Bodhirājakumāra, là vừa hiệp thế vừa siêu thế. Ở đây, nên hiểu việc kể đến (chi phần) siêu thế của các chi phần tinh tấn là tùy theo sự chứng đắc. Và nên thấy tính chất chi phần tinh tấn của chúng là riêng biệt, giống như ‘tám giải thoát được thấy là hỗn hợp siêu thế’. Ở đây, điều cần phải nói về (các chi phần) chỉ siêu thế, điều ấy sẽ trở nên rõ ràng ở sau. Sự khác biệt của tinh tấn có nghĩa là sự khác biệt của sự nỗ lực, có nghĩa là sự đặc biệt trong việc chuyên tâm tu tập. Sự chuyên tâm tu tập của người đã đứng vững sau khi đã nghiền nát các pháp hành, đã từ bỏ một phần các pháp đối nghịch, thì vi tế và trong sáng hơn sự chuyên tâm tu tập của người hoàn toàn chưa nghiền nát các pháp hành, chưa từ bỏ các pháp đối nghịch. Do sự đặc biệt được đặt vào trong dòng tương tục bởi sự thông suốt chân lý, ngài đã nói: ‘Bởi vì sự tinh tấn của phàm nhân là một loại khác, của bậc Dự lưu là một loại khác’ v.v... Và sự đặc biệt này không chỉ có được từ hạng người phàm và bậc Thánh, mà còn có được ở trong các bậc Thánh do sự đặc biệt của bậc Hữu học v.v..., và do thành tựu từ sự đặc biệt của sự cố ý tạo tác và từ sự hướng nguyện, để chỉ ra điều này ngài đã nói: ‘của bậc Nhất lai là một loại khác’ v.v... Không đạt đến có nghĩa là: Bởi vì phàm nhân, trong khi nỗ lực tinh tấn bằng mọi cách, chứng đắc được Dự lưu đạo, và bậc Dự lưu (chứng đắc được) Nhất lai đạo, nên (pháp) thấp hơn là thô thiển so với (pháp) cao hơn, và (pháp) cao hơn là vi tế so với (pháp) kia, do việc từ bỏ điều không thể từ bỏ được bởi vị kia. Như vậy, do sự đặc biệt cần phải chứng đắc và do sự tinh tế, vi diệu, sắc bén, trong sáng của con đường chứng đắc được nhận biết, ngài đã nói: ‘Sự tinh tấn của phàm nhân không đạt đến sự tinh tấn của bậc Dự lưu’ v.v...

อกูฏกรณนฺติ อวญฺจนกิริยํ. อนวจฺฉินฺทนนฺติ อติยานํ. อวิญฺฉนํ น อากฑฺฒนํ, นิยุตฺตตํ วินิเวเฐตฺวา สมนฺตา วิปริวตฺติตฺวา สมธาราย ฉฑฺฑนํ วา. ตสฺส การณํ ตํการณํ, ตํ การณนฺติ วา ตํ กิริยํ ตํ อธิการํ. ทนฺเตหิ คนฺตพฺพภูมินฺติ ทนฺเตหิ ปตฺตพฺพฏฺฐานํ, ปตฺตพฺพวตฺถุํ วา. จตฺตาโรปิ อสฺสทฺธา นาม อุปริมอุปริมสทฺธาย อภาวโต. เยน หิ ยํ อปฺปตฺตํ, ตสฺส ตํ นตฺถิ. อริยสาวกสฺส…เป… นตฺถิ ปฐมมคฺเคเนว มายาสาเฐยฺยานํ ปหาตพฺพตฺตา. เตเนวาติ สมฺมเทว วิรุทฺธปกฺขานํ สทฺธาทีนํ อิธาธิปฺเปตตฺตา. ยทิ เอวํ กถํ มิสฺสกกถาติ อาห ‘‘อสฺสขฬุงฺกสุตฺตนฺเต ปนา’’ติอาทิ. จตฺตาโรว โหนฺติ ปุถุชฺชนาทิวเสน.

Việc không làm giả dối có nghĩa là hành động không lừa gạt. Không cắt đứt có nghĩa là đi quá. Không kéo giật có nghĩa là không lôi kéo, hoặc là sau khi đã tháo gỡ sự ràng buộc, xoay tròn xung quanh, giữ thăng bằng rồi buông ra. Nguyên nhân của điều đó là nguyên nhân ấy, hoặc nguyên nhân ấy có nghĩa là hành động ấy, quyền hạn ấy. Vùng đất cần phải đi đến bởi những con vật đã được điều phục có nghĩa là nơi cần phải đạt đến bởi những con vật đã được điều phục, hoặc đối tượng cần phải đạt đến. Cả bốn (hạng) được gọi là không có đức tin là do không có đức tin của các bậc cao hơn. Bởi vì điều gì chưa được đạt đến bởi người nào, thì người ấy không có điều đó. Đối với Thánh đệ tử... (v.v)... không có, do sự lừa dối và xảo trá đã được từ bỏ ngay bằng đạo đầu tiên. Chính vì thế có nghĩa là do ở đây chỉ có ý nói đến tín v.v... là các phe đối nghịch (với bất tín v.v...). Nếu vậy, tại sao lại là bài thuyết giảng hỗn hợp? Ngài nói: ‘Tuy nhiên, trong kinh Assakhaḷuṅka’ v.v... Chỉ có bốn hạng do bởi phàm nhân v.v...

โอปมฺมสํสนฺทเน อทนฺตหตฺถิอาทโย วิยาติอาทินา กณฺหปกฺเข, ยถา ปน ทนฺตหตฺถิอาทโยติอาทินา สุกฺกปกฺเข จ สาธารณโต เอกชฺฌํ [Pg.165] กตฺวา วุตฺตํ, อสาธารณโต ภินฺทิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อิทํ วุตฺตํ โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Trong sự so sánh ví dụ, trong hắc phần, bằng (câu) ‘giống như con voi chưa được điều phục v.v...’, và trong bạch phần, bằng (câu) ‘tuy nhiên, giống như con voi đã được điều phục v.v...’, đã được nói gộp chung lại một cách tổng quát. Để chỉ ra bằng cách phân chia một cách riêng biệt, (câu) ‘điều này được nói là’ v.v... đã được nói đến.

๓๘๐. สมฺมปฺปธานา นิพฺพิสิฏฺฐวีริยา. เตนาห – ‘‘น กิญฺจิ นานากรณํ วทามิ, ยทิทํ วิมุตฺติยา วิมุตฺติ’’นฺติ. น หิ สุกฺขวิปสฺสกเตวิชฺชฉฬภิญฺญานํ วิมุตฺติยา นานากรณํ อตฺถิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยํ เอกสฺสา’’ติอาทิ. กึ ตฺวํ น ชานาสีติ สมฺพนฺโธ. อาคจฺฉนฺตีติ อุปฺปชฺชนวเสน อาคจฺฉนฺติ. นาคจฺฉนฺตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อิทํ ปุจฺฉนฺโตติ อิทํ ปุจฺฉามีติ ทสฺเสนฺโต. อปฺปหีนเจตสิกทุกฺขา อนธิคตอนาคามิตา. เตนาห ‘‘อุปปตฺติวเสน อาคนฺตาโร’’ติ. สมุจฺฉินฺนทุกฺขาติ สมุคฺฆาฏิตเจตสิกทุกฺขา.

380. Chánh cần là tinh tấn không đặc biệt. Do đó, ngài nói: ‘Ta không nói có sự khác biệt nào cả, đó là giữa sự giải thoát với sự giải thoát’. Bởi vì không có sự khác biệt nào về sự giải thoát của bậc thuần quán, bậc tam minh, và bậc lục thông. Do đó, đã được nói: ‘Điều gì của một người’ v.v... Có sự liên hệ là ‘Phải chăng ông không biết?’. Họ đến có nghĩa là họ đến do sự sanh khởi. Ở đây, trong câu ‘họ không đến’ cũng có cùng phương pháp ấy. Hỏi điều này có nghĩa là chỉ ra rằng ‘tôi hỏi điều này’. Những người có khổ tâm chưa được đoạn trừ là những người chưa chứng đắc quả Bất lai. Do đó, ngài nói: ‘Những người còn trở lại do sự tái sanh’. Những người có khổ đã được đoạn tận có nghĩa là những người có khổ tâm đã được nhổ bật.

๓๘๑. ตมฺหา ฐานาติ ตโต ยถาธิคตอิสฺสริยฏฺฐานโต. ปุน ตมฺหา ฐานาติ ตโต ทุคฺคตา. สมฺปนฺนกามคุณนฺติ อุฬารกามคุณสมนฺนาคตํ.

381. Từ nơi ấy có nghĩa là từ nơi có quyền lực đã được chứng đắc như thế. Lại nữa, từ nơi ấy có nghĩa là từ đó bị đoạ lạc. Đầy đủ các dục trưởng dưỡng có nghĩa là được trang bị các dục trưởng dưỡng cao thượng.

ตตฺถาติ กามเทวโลเก. ฐานภาวโตติ อรหตฺตญฺเจ อธิคตํ, ตาวเทว ปรินิพฺพานโต. อุปริเทเว จาติ อุปรูปริ ภูมิวาเส เทเว จ, จกฺขุวิญฺญาณทสฺสเนนปิ ทสฺสนาย นปฺปโหนฺตีติ โยชนา.

Ở đó có nghĩa là ở trong cõi trời Dục giới. Do không có nơi chốn có nghĩa là nếu quả A-la-hán đã được chứng đắc, thì do sự tịch diệt Niết-bàn ngay lúc ấy. Và các vị trời ở trên có nghĩa là và các vị trời trú ở các cõi trên và trên nữa, cú pháp là: ‘cũng không có khả năng thấy bằng sự thấy của nhãn thức’.

๓๘๒. วุตฺตนเยเนวาติ เทวปุจฺฉาย วุตฺเตเนว นเยน. สา กิร กถาติ ‘‘นตฺถิ โส สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา, โย สกิเทว สพฺพํ เนยฺย’’นฺติ กถา. เตติ วิฏฏูภสญฺชยา. อิมสฺมึเยว ฐาเนติ อิมสฺมึ มิคทาเยเยว. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

382. Chính bằng phương pháp đã được nói có nghĩa là chính bằng phương pháp đã được nói trong câu hỏi của chư thiên. Câu chuyện ấy được cho là câu chuyện: ‘Không có vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào mà chỉ một lần biết được tất cả những gì cần biết’. Các vị ấy là Viṭaṭūbha và Sañjaya. Chính tại nơi này có nghĩa là chính tại Migadāya này. Phần còn lại thì dễ hiểu.

กณฺณกตฺถลสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu của bài sớ giải kinh Kaṇṇakatthala đã hoàn tất.

นิฏฺฐิตา จ ราชวคฺควณฺณนา.

Và bài sớ giải phẩm Vua đã kết thúc.

๕. พฺราหฺมณวคฺโค

5. Phẩm Bà-la-môn

๑. พฺรหฺมายุสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Brahmāyu

๓๘๓. ‘‘มหาสตฺโต [Pg.166] มหิทฺธิโก มหานุภาโว’’ติอาทีสุ (มหาว. ๓๘) อุฬารตา วิสโย, ‘‘มหาชนกาโย สนฺนิปตี’’ติอาทีสุ สมฺพหุลภาววิสโย, อิธ ปน ตทุภยมฺปิสฺส อตฺโถติ ‘‘มหตาติ คุณมหตฺเตนปิ มหตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปฺปิจฺฉตาทีติ อาทิ-สทฺเทน สนฺตุฏฺฐิสลฺเลขปวิเวกอสํสคฺควีริยารมฺภาทีนํ สงฺคโห. ทิฏฺฐิสีลสามญฺญสงฺฆาตสงฺขาเตนาติ เอตฺถ ‘‘นิยโต สมฺโพธิปรายโณ’’ (สํ. นิ. ๒.๔๑; ๓.๙๙๘, ๑๐๐๔) – ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติอาทิวจนโต ทิฏฺฐิสีลานํ นิยตสภาวตฺตา โสตาปนฺนาปิ อญฺญมญฺญํ ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหตา, ปเคว สกทาคามิอาทโย. ‘‘ตถารูปาย ทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐิสามญฺญคโต วิหรติ (ที. นิ. ๓.๓๒๔, ๓๕๖; ม. นิ. ๑.๔๙๒; ๓.๕๔; อ. นิ. ๖.๑๑; ปริ. ๒๗๔) ตถารูเปหิ สีเลหิ สีลสามญฺญคโต วิหรตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๒๔; ม. นิ. ๑.๔๙๒; ๓.๕๔; อ. นิ. ๖.๑๒; ปริ. ๒๗๔) วจนโต ปุถุชฺชนานมฺปิ ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหตภาโว ลพฺภติเยว.

383. Trong các câu như: ‘Bậc đại chúng sanh, có đại thần lực, có đại oai lực’ (Đại Phẩm 38), (từ ‘mahā’) có đối tượng là sự cao thượng. Trong các câu như: ‘Đám đông dân chúng tụ tập lại,’ (từ ‘mahā’) có đối tượng là trạng thái đông đảo. Nhưng ở đây, vì có cả hai ý nghĩa ấy, nên đã được nói rằng: ‘Vĩ đại, nghĩa là vĩ đại do sự vĩ đại về phẩm hạnh’ v.v... (Trong câu) ‘thiểu dục v.v...’, từ ‘v.v...’ (ādi) bao gồm cả sự biết đủ, sự khắc khổ, sự độc cư, sự không giao du, sự tinh tấn khởi đầu v.v... (Trong câu) ‘được gọi là sự kết hợp bởi sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh,’ ở đây, do các lời dạy như ‘chắc chắn hướng đến sự giác ngộ’ (Tương Ưng Bộ 2.41; 3.998, 1004) – ‘Này các Tỳ khưu, điều này không thể xảy ra, không có cơ hội, rằng một người có đầy đủ tri kiến lại cố ý tước đoạt mạng sống của chúng sanh, trường hợp ấy không thể có,’ nên tri kiến và giới hạnh có bản chất cố định, do đó các vị Tu-đà-hoàn cũng được kết hợp với nhau bởi sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh, huống chi là các vị Tư-đà-hàm v.v... Theo lời dạy ‘vị ấy sống với sự tương đồng về tri kiến với tri kiến như vậy... vị ấy sống với sự tương đồng về giới hạnh với giới hạnh như vậy’ (Trường Bộ 3.324, 356; Trung Bộ 1.492; 3.54; Tăng Chi Bộ 6.11; Vô Ngại Giải Đạo 274), ngay cả các phàm nhân cũng có thể có được trạng thái kết hợp bởi sự tương đồng về tri kiến và giới hạnh.

โอฏฺฐปหตกรณวเสน อตฺถวิภาควเสน. สนิฆณฺฑุเกฏุภานนฺติ เอตฺถ นิฆณฺฑูติ วจนียวาจกภาเวน อตฺถํ สทฺทญฺจ ขณฺฑติ วิภชฺช ทสฺเสตีติ นิขณฺฑุ. โส เอว อิธ ข-การสฺส ฆ-การํ กตฺวา ‘‘นิฆณฺฑู’’ติ วุตฺโต. กิฏติ คเมติ กิริยาทิวิภาคํ, ตํ วา อนวเสสปริยาทานโต คเมนฺโต ปูเรตีติ เกฏุภํ. เววจนปฺปกาสกนฺติ ปริยายสทฺททีปกํ, เอเกกสฺส อตฺถสฺส อเนกปริยายวจนวิภาวกนฺติ อตฺโถ. นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ อเนเกสมฺปิ อตฺถานํ เอกสทฺทวจนียตาวิภาวนวเสนปิ ตสฺส คนฺถสฺส ปวตฺตตฺตา. วจีเภทาทิลกฺขณา กิริยา กปฺปียติ เอเตนาติ กิริยากปฺโป, โส ปน วณฺณปทสมฺพนฺธปทตฺถวิภาคโต พหุวิกปฺโปติ อาห ‘‘กิริยากปฺปวิกปฺโป’’ติ. อิทญฺจ มูลกิริยากปฺปคนฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. โส หิ สตสหสฺสปริมาโณ นลจริยาทิปกรณํ. ฐานกรณาทิวิภาคโต [Pg.167] นิพฺพจนวิภาคโต จ อกฺขรา ปเภทียนฺติ เอเตหีติ อกฺขรปฺปเภทา, สิกฺขานิรุตฺติโย. เอเตสนฺติ เวทานํ. เต เอว เวเท ปทโส กายตีติ ปทโก. ตํ ตํ สทฺทํ ตทตฺถญฺจ พฺยากโรติ พฺยาจิกฺขติ เอเตนาติ พฺยากรณํ, สทฺทสตฺถํ. อายตึ หิตํ เตน โลโก น ยตติ น อีหตีติ โลกายตํ. ตญฺหิ คนฺถํ นิสฺสาย สตฺตา ปุญฺญกิริยาย จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทนฺติ. วยตีติ วโย, น วโย อวโย, น อวโย อนวโย, อาทิมชฺฌปริโยสาเนสุ กตฺถจิ อปริกิลนฺโต อวิตฺถายนฺโต เต คนฺเถ สนฺธาเรติ ปูเรตีติ อตฺโถ. ทฺเว ปฏิเสธา ปกตึ คเมนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อวโย น โหตี’’ติ วตฺวา ตตฺถ อวยํ ทสฺเสตุํ ‘‘อวโย…เป… น สกฺโกตี’’ติ วุตฺตํ.

Theo cách thực hành việc mấp máy môi, theo cách phân tích ý nghĩa. (Trong câu) ‘cùng với Nighaṇḍu và Keṭubha,’ ở đây, Nighaṇḍu là (bộ sách) phân chia, phân tích và chỉ ra ý nghĩa và từ ngữ theo mối quan hệ giữa cái được biểu đạt và cái biểu đạt, nên gọi là Nikhaṇḍu. Chính từ ấy, ở đây, đã biến âm ‘kha’ thành ‘gha’ và được gọi là ‘Nighaṇḍu.’ Keṭubha là (bộ sách) làm cho hiểu rõ, làm cho thông suốt sự phân chia về hành động v.v..., hoặc là (bộ sách) làm cho đầy đủ, hoàn thiện bằng cách thâu tóm không bỏ sót. (Từ) ‘Vevacanappakāsakaṃ’ có nghĩa là làm sáng tỏ các từ đồng nghĩa, tức là phân tích các từ đồng nghĩa khác nhau cho mỗi một ý nghĩa. Đây chỉ là một ví dụ, vì bộ sách ấy cũng được hình thành theo cách phân tích khả năng một từ có thể biểu đạt nhiều ý nghĩa. Kiriyākappo là (bộ sách) mà qua đó hành động có đặc tính phân biệt lời nói v.v... được sắp đặt. Nhưng vì nó có nhiều loại khác nhau do sự phân chia về âm, từ, mối liên hệ và ý nghĩa của từ, nên đã nói là ‘kiriyākappavikappo’ (các loại Kiriyākappo). Điều này được nói liên quan đến bộ sách Kiriyākappo gốc. Bộ sách ấy quả thật có dung lượng một trăm ngàn (câu), là chuyên luận về hành vi của Nala v.v... Akkharappabhedā là (các bộ sách) mà qua đó các chữ cái được phân loại theo sự phân chia về vị trí phát âm, cơ quan phát âm v.v... và theo sự phân chia về nỗ lực, đó là các sách về ngữ âm học (sikkhā) và từ nguyên học (nirutti). (Từ) ‘Etesaṃ’ có nghĩa là ‘của các kinh Vệ-đà.’ Padako là người đọc thuộc lòng các kinh Vệ-đà ấy theo từng từ. Byākaraṇaṃ là (bộ sách) mà qua đó người ta giải thích, diễn giải từ ngữ này kia và ý nghĩa của nó, đó là ngữ pháp học (saddasatthaṃ). Lokāyata là (học thuyết) mà do đó thế gian không nỗ lực, không cố gắng vì lợi ích trong tương lai. Quả thật, dựa vào bộ sách ấy, chúng sanh thậm chí không khởi lên tâm làm việc phước thiện. ‘Vayati’ là ‘vayo’ (suy giảm). Không suy giảm là ‘avayo.’ Không phải không suy giảm là ‘anavayo,’ có nghĩa là vị ấy ghi nhớ, làm cho đầy đủ các bộ sách ấy mà không mệt mỏi, không chán nản ở bất cứ đâu, dù là ở phần đầu, phần giữa hay phần cuối. Để chỉ ra rằng hai lần phủ định sẽ mang lại ý nghĩa khẳng định, sau khi nói ‘không phải là không suy giảm,’ để chỉ ra sự không suy giảm ở đây, đã nói rằng ‘không suy giảm... cho đến... không thể.’

๓๘๔. ครูติ ภาริยํ อตฺตานํ ตโต โมเจตฺวา คมนํ ทุกฺกรํ โหติ. อนตฺโถปิ อุปฺปชฺชติ นินฺทาพฺยาโรสอุปารมฺภาทิ. อพฺภุคฺคโตติ เอตฺถ อภิสทฺทโยเคน อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺเถ อุปโยควจนํ.

384. (Từ) ‘Garū’ (nặng nề) có nghĩa là việc ra đi sau khi giải thoát bản thân nặng nề khỏi đó là khó thực hiện. Sự bất lợi cũng khởi sanh, như là sự khiển trách, sự tức giận, sự quở mắng v.v... (Trong từ) ‘Abbhuggato,’ ở đây, do sự kết hợp với tiếp đầu ngữ ‘abhi-,’ đây là cách dùng chỉ định cách với ý nghĩa mô tả trạng thái.

ลกฺขณานีติ ลกฺขณทีปนานิ มนฺตปทานิ. อนฺตรธายนฺตีติ น เกวลํ ลกฺขณมนฺตานิเยว, อญฺญานิปิ พฺราหฺมณานํ ญาณพลาภาเวน อนุกฺกเมน อนฺตรธายนฺติ. ตถา หิ วทนฺติ ‘‘เอกสตํ อทฺธริยํ ทิปญฺญาสมตฺตโต สามา’’ติอาทิ. ปณิธิมหโต สมาทานมหโตติอาทินา ปจฺเจกํ มห-สทฺโท โยเชตพฺโพ. ปณิธิมหนฺตตาทิ จสฺส พุทฺธวํสจริยาปิฏกวณฺณนาทิวเสเนว เวทิตพฺโพ. นิฏฺฐาติ นิปฺผตฺติโย. ชาติสามญฺญโตติ ลกฺขณชาติยา ลกฺขณภาเวน สมานภาวโต. ยถา หิ พุทฺธานํ ลกฺขณานิ สุวิสุทฺธานิ สุปริพฺยตฺตานิ ปริปุณฺณานิ จ โหนฺติ, น เอวํ จกฺกวตฺตีนํ. เตนาห ‘‘น เตเหว พุทฺโธ โหตี’’ติ.

(Từ) ‘Lakkhaṇāni’ (các tướng) có nghĩa là các câu thần chú làm sáng tỏ các tướng. (Từ) ‘Antaradhāyanti’ (bị biến mất) có nghĩa là không chỉ các thần chú về tướng bị biến mất, mà các (thần chú) khác cũng dần dần biến mất do các Bà-la-môn thiếu trí lực. Thật vậy, họ nói rằng: ‘Một trăm lẻ một (bài tụng) của Addhariya, chỉ còn năm mươi hai của Sāmā’ v.v... Từ ‘mahā’ (vĩ đại) nên được kết hợp riêng với từng từ, bắt đầu bằng ‘vĩ đại về lời nguyện,’ ‘vĩ đại về sự thọ trì.’ Sự vĩ đại về lời nguyện v.v... của vị ấy nên được hiểu theo cách (đã được giải thích) trong Chú giải Phật Sử, Chú giải Hạnh Tạng v.v... (Từ) ‘Niṭṭhā’ có nghĩa là các sự thành tựu. (Từ) ‘Jātisāmaññato’ (do sự tương đồng về loại) có nghĩa là do sự tương đồng về bản chất của tướng, về loại của tướng. Quả thật, các tướng của các vị Phật thì rất thanh tịnh, rất rõ ràng, và viên mãn, nhưng các tướng của các vị Chuyển luân vương thì không như vậy. Do đó, đã nói rằng: ‘Vị ấy không phải là Phật chỉ vì những tướng ấy.’

อภิรูปตา ทีฆายุกตา, อปฺปาตงฺกตา พฺราหฺมณาทีนํ ปิยมนาปตาติ จตูหิ อจฺฉริยธมฺเมหิ. ทานํ ปิยวจนํ อตฺถจริยา สมานตฺตตาติ อิเมหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ. รญฺชนโตติ ปีติชนนโต. จกฺกํ จกฺกรตนํ วตฺเตติ ปวตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี, สมฺปตฺติจกฺเกหิ สยํ วตฺเตติ, เตหิ จ ปรํ สตฺตนิกายํ วตฺเตติ ปวตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี, ปรหิตาวโห อิริยาปถจกฺกานํ วตฺโต วตฺตนํ เอตสฺส อตฺถีติ จกฺกวตฺตี, อปฺปฏิหตํ วา [Pg.168] อาณาสงฺขาตํ จกฺกํ วตฺเตตีติ จกฺกวตี, อปฺปฏิหตํ วา อาณาสงฺขาตํ จกฺกํ วตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี, ขตฺติยมณฺฑลาทิสญฺญิตํ จกฺกํ สมูหํ อตฺตโน วเส วตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี. ธมฺมํ จรตีติ ธมฺมิโก. ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺโม รญฺชนตฺเถน ราชาติ ธมฺมราชา. โกปาทีติ อาทิ-สทฺเทน กามโลภมานมทาทิเก สงฺคณฺหาติ. วิชิตาวีติ วิชิตวา. เกนจิ อกมฺปิยฏฺเฐน ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต. ทฬฺหภตฺติภาวโต วา ชนปโท ถาวริยํ ปตฺโต เอตฺถาติ ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต. จิตฺตีกตภาวาทินาปิ (ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๖.๓; ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๒๒๓; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๒๖; มหานิ. อฏฺฐ. ๕๐) จกฺกสฺส รตนฏฺโฐ เวทิตพฺโพ. เอส นโย เสเสสุปิ. รตินิมิตฺตตาย วา จิตฺตีกตาทิภาวสฺส รติชนนฏฺเฐน เอกสงฺคหตาย วิสุํ อคฺคหณํ.

Bằng bốn pháp kỳ diệu là: có dung sắc xinh đẹp, có tuổi thọ dài lâu, ít bệnh tật, được các vị Bà-la-môn v.v... yêu mến và hài lòng. Bằng bốn pháp nhiếp phục này là: bố thí, ái ngữ, lợi hành, và đồng sự. Rañjanato nghĩa là do làm phát sanh sự hoan hỷ. Cakkavattī là vị làm cho bánh xe, bánh xe báu, vận hành, chuyển động. Cakkavattī là vị tự mình vận hành bằng các bánh xe thành tựu và bằng các bánh xe ấy làm cho chúng sanh khác vận hành, chuyển động. Cakkavattī là vị có sự vận hành, sự chuyển động của các bánh xe oai nghi vì lợi ích cho người khác. Hoặc cakkavattī là vị làm vận hành bánh xe được gọi là mệnh lệnh không bị ngăn cản. Hoặc cakkavattī là vị làm vận hành bánh xe được gọi là mệnh lệnh không bị ngăn cản. Cakkavattī là vị làm cho bánh xe, tức là tập hợp, được gọi là giới Sát-đế-lợi v.v... vận hành trong quyền lực của mình. Dhammiko là vị thực hành Chánh pháp. Do không xa rời Chánh pháp nên là dhammo (pháp), do ý nghĩa làm cho vui lòng nên là rājā (vua), (hợp lại) là dhammarājā (pháp vương). Trong câu kopādi, từ ādi (v.v...) bao gồm cả dục, tham, mạn, say đắm v.v... Vijitāvī là người đã chiến thắng. Janapadatthāvariyappatto là người đã đạt đến sự vững mạnh ở xứ sở do ý nghĩa không bị bất cứ ai làm cho lay chuyển. Hoặc janapadatthāvariyappatto là người mà ở nơi vị ấy, xứ sở đã đạt đến sự vững mạnh do có lòng trung thành kiên cố. Ý nghĩa quý báu của bánh xe báu cũng nên được hiểu qua trạng thái được trân trọng v.v... (khu. pā. aṭṭha. 6.3; dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50). Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các (báu vật) còn lại. Hoặc do là nhân của sự vui thích, nên trạng thái được trân trọng v.v... không được đề cập riêng vì được bao gồm chung bởi ý nghĩa làm phát sanh sự vui thích.

อิเมหิ ปน รตเนหิ ราชา จกฺกวตฺตี ยํ ยมตฺถํ ปจฺจนุโภติ, ตํ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิเมสุ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อชิตํ ชินาติ มเหสกฺขตาสํวตฺตนิยกมฺมนิสฺสนฺทภาวโต. วิชิเต ยถาสุขํ อนุวิจรติ หตฺถิรตนํ อสฺสรตนญฺจ อภิรุหิตฺวา เตสํ อานุภาเวน อนฺโตปาตราเสเยว สกลํ ปถวึ อนุสํยายิตฺวา ราชธานิยํ ปจฺจาคมนโต. ปริณายกรตเนน วิชิตมนุรกฺขติ เตน ตตฺถ ตตฺถ กตฺตพฺพกิจฺจสฺส สํวิธานโต. เสเสหีติ มณิรตนอิตฺถิรตนคหปติรตเนหิ. ตตฺถ มณิรตเนน โยชนปฺปมาเณ เทเส อนฺธการํ วิธมิตฺวา อาโลกทสฺสนาทินา สุขมนุภวติ, อิตฺถิรตเนน อติกฺกนฺตมานุสรูปสมฺปตฺติทสฺสนาทิวเสน, คหปติรตเนน อิจฺฉิติจฺฉิตมณิกนกรชตาทิธนปฺปฏิลาภวเสน. อุสฺสาหสตฺติโยโค เยน เกนจิ อปฺปฏิหตาณาจกฺกภาวสิทฺธิโต. หตฺถิอสฺสรตนาทีนํ มหานุภาวตฺตา โกสสมฺปตฺติยาปิ ปภาวสมฺปตฺติสิทฺธิโต ‘‘หตฺถิ…เป… โยโค’’ติ วุตฺตํ. โกโส หิ นาม สติ อุสฺสาหสมฺปตฺติยํ (อุคฺคเตชสฺส สุกุมารปรกฺกมสฺส ปสนฺนมุขสฺส สมฺมุเข ปาปุณาติ). ปจฺฉิเมนาติ ปริณายกรตเนน. ตญฺหิ สพฺพราชกิจฺเจสุ กุสลํ อวิรชฺฌนปโยคํ. เตนาห ‘‘มนฺตสตฺติโยโค’’ติ. ติวิธสตฺติโยคผลํ ปริปุณฺณํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. เสเสหีติ เสเสหิ ปญฺจหิ รตเนหิ. อโทสกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวนาติ อโทสสงฺขาเตน กุสลมูเลน สหชาตาทิปจฺจยวเสน อุปฺปาทิตกมฺมสฺส [Pg.169] อานุภาเวน สมฺปชฺชนฺติ โสมฺมตรรตนชาติกตฺตา. มชฺฌิมานิ มณิอิตฺถิคหปติรตนานิ. อโลภ…เป… กมฺมานุภาเวน สมฺปชฺชนฺติ อุฬารธนสฺส อุฬารธนปฏิลาภการณสฺส จ ปริจฺจาคสมฺปทาเหตุกตฺตา. ปจฺฉิมนฺติ ปริณายกรตนํ. ตญฺหิ อโมห…เป… กมฺมานุภาเวน สมฺปชฺชติ มหาปญฺเญเนว จกฺกวตฺติราชกิจฺจสฺส ปริเณตพฺพตฺตา.

Để chỉ ra rằng vị vua Chuyển luân vương hưởng thụ lợi ích nào bằng những báu vật này, câu “imesu panā” (còn trong những điều này) v.v... đã được nói đến. Vị ấy chinh phục được (xứ sở) chưa bị chinh phục do là kết quả của nghiệp đưa đến sự có quyền lực lớn. Vị ấy đi lại tùy thích trong (xứ sở) đã được chinh phục, do cỡi lên voi báu và ngựa báu, nhờ oai lực của chúng mà đi khắp toàn thể trái đất và trở về kinh thành ngay trong bữa ăn sáng. Vị ấy bảo vệ (xứ sở) đã được chinh phục bằng vị tướng quân báu, do vị ấy sắp đặt các công việc cần phải làm ở nơi này nơi kia. Sesehi (bằng các báu vật còn lại) là bằng ngọc báu, nữ báu, và gia chủ báu. Trong đó, bằng ngọc báu, vị ấy hưởng thụ sự an lạc qua việc thấy ánh sáng v.v... sau khi xua tan bóng tối trong khu vực có phạm vi một do-tuần; bằng nữ báu, qua cách thức thấy được sự thành tựu về sắc đẹp vượt hơn loài người; bằng gia chủ báu, qua cách thức có được tài sản là vàng, bạc, ngọc v.v... như đã mong muốn. Sự hợp thành năng lực cần mẫn là do thành tựu được trạng thái có bánh xe mệnh lệnh không bị bất cứ ai ngăn cản. Do voi báu, ngựa báu v.v... có oai lực lớn, và do sự thành tựu về quyền thế cũng được thành tựu nhờ sự thành tựu về kho tàng, nên câu “hatthi…pe… yogo” (sự hợp thành... voi...) đã được nói đến. Thật vậy, kho tàng (chỉ) đến trước mặt (vị vua) có sự thành tựu về lòng cần mẫn (có uy lực rực rỡ, có sự cố gắng tinh tế, có gương mặt trong sáng). Pacchimena (bằng báu vật cuối cùng) là bằng vị tướng quân báu. Vị ấy quả thật thiện xảo trong mọi công việc của vua, có sự thực hành không sai lầm. Do đó, ngài nói “mantasattiyogo” (sự hợp thành năng lực mưu trí). Nên liên kết rằng: “Kết quả của sự hợp thành ba loại năng lực được viên mãn.” Sesehi (bằng các báu vật còn lại) là bằng năm báu vật còn lại. Adosakusalamūlajanitakammānubhāvena (do oai lực của nghiệp được sanh ra từ gốc thiện vô sân) nghĩa là chúng được thành tựu do oai lực của nghiệp được tạo ra qua cách thức là các duyên đồng sanh v.v... với gốc thiện được gọi là vô sân, vì chúng là loại báu vật có bản chất dịu dàng hơn. Các báu vật ở giữa là ngọc báu, nữ báu, và gia chủ báu. Chúng được thành tựu do oai lực của nghiệp... vô tham... vì là nhân cho sự thành tựu về việc xả thí, vốn là nguyên nhân của việc có được tài sản to lớn và là (chính) tài sản to lớn. Pacchimaṃ (báu vật cuối cùng) là vị tướng quân báu. Vị ấy quả thật được thành tựu do oai lực của nghiệp... vô si... vì công việc của vua Chuyển luân chỉ có thể được dẫn dắt bởi người có trí tuệ lớn.

สรณโต ปฏิปกฺขวิธมนโต สูรา. เตนาห ‘‘อภีรุกชาติกา’’ติ. อสุเร วิชินิตฺวา ฐิตตฺตา วีโร, สกฺโก เทวานมินฺโท, ตสฺส องฺคํ เทวปุตฺโต เสนงฺคภาวโตติ วุตฺตํ ‘‘วีรงฺครูปาติ เทวปุตฺตสทิสกายา’’ติ. สภาโวติ สภาวภูโต อตฺโถ. วีรการณนฺติ วีรภาวการณํ. วีริยมยสรีรา วิยาติ สวิคฺคหวีริยสทิสา สวิคฺคหญฺเจ วีริยํ สิยา, ตํสทิสาติ อตฺโถ. นนุ รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส ปฏิเสนา นาม นตฺถิ, ยมสฺส ปุตฺตา ปมทฺเทยฺยุํ, อถ กสฺมา ‘‘ปรเสนปมทฺทนา’’ติ วุตฺตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘สเจ’’ติอาทิ. เตน ปรเสนา โหตุ วา มา วา, เต ปน เอวํ มหานุภาวาติ ทสฺเสติ. ธมฺเมนาติ กตูปจิเตน อตฺตโน ปุญฺญธมฺเมน. เตน หิ สญฺโจทิตา ปถวิยํ สพฺพราชาโน ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ‘‘สฺวาคตํ เต มหาราชา’’ติอาทึ วตฺวา อตฺตโน รชฺชํ รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส นิยฺยาเทนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘โส อิมํ…เป… อชฺฌาวสตี’’ติ. อฏฺฐกถายํ ปน ตสฺส ยถาวุตฺตธมฺมสฺส จิรตรํ วิปจฺจิตุํ ปจฺจยภูตํ จกฺกวตฺติวตฺตสมุทาคตํ ปโยคสมฺปตฺติสงฺขาตํ ธมฺมํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพติอาทินา ปญฺจสีลธมฺเมนา’’ติ วุตฺตํ. เอวญฺหิ ‘‘อทณฺเฑน อสตฺเถนา’’ติ อิทํ วจนํ สุฏฺฐุตรํ สมตฺถิตํ โหติ, ยสฺมา ราคาทโย ปาปธมฺมา อุปฺปชฺชมานา สตฺตสนฺตานํ ฉาเทตฺวา ปริโยนนฺธิตฺวา ติฏฺฐนฺติ, กุสลปวตฺตึ นิวาเรนฺติ, ตสฺมา เต ‘‘ฉทนา, ฉทา’’ติ จ วุตฺตา.

Họ là những người dũng cảm (sūrā) do có thể đi đến và do có thể tiêu diệt đối phương. Do đó, ngài nói “abhīrukajātikā” (thuộc dòng dõi không khiếp sợ). Vị anh hùng (vīro) là Sakka, vua của chư thiên, do đã đứng vững sau khi chiến thắng các vị a-tu-la. Vị thiên tử là một phần (aṅgaṃ) của vị ấy do là một phần của quân đội, vì thế được nói là “vīraṅgarūpā nghĩa là có thân thể giống như thiên tử”. Sabhāvo là ý nghĩa đã trở thành bản chất tự nhiên. Vīrakāraṇaṃ là nguyên nhân của trạng thái anh hùng. Vīriyamayasarīrā viya (như thể có thân thể làm bằng tinh tấn) nghĩa là giống như tinh tấn có hình thể; nếu tinh tấn có hình thể, thì (họ) giống như thế, đó là ý nghĩa. Nhắm đến câu chất vấn: “Chẳng phải vị vua Chuyển luân vương không có quân đội đối nghịch nào mà các người con của vị ấy có thể đè bẹp hay sao, vậy tại sao lại nói là ‘parasenapamaddanā’ (những người đè bẹp quân đội đối phương)?”, ngài nói “sace” (nếu) v.v... Bằng câu ấy, ngài chỉ ra rằng: “Dù quân đội đối phương có hay không, nhưng họ có oai lực lớn như vậy.” Dhammena (bằng Chánh pháp) là bằng pháp phước đức của chính mình đã được thực hiện và tích lũy. Thật vậy, được thúc đẩy bởi pháp ấy, tất cả các vị vua trên trái đất đi ra đón rước, nói rằng: “Kính chào ngài, thưa Đại vương” v.v... và dâng hiến vương quốc của mình cho vua Chuyển luân vương. Do đó, có lời nói rằng: “Vị ấy... sống cai trị (trái đất) này”. Tuy nhiên, trong Chú giải, để chỉ ra pháp được gọi là sự thành tựu về phương tiện, đã được thực hành theo hạnh của Chuyển luân vương, vốn là duyên để pháp đã được nói đến như trên trổ quả lâu dài hơn, câu “bằng pháp ngũ giới với câu ‘chúng sanh không được giết hại’ là đầu” đã được nói đến. Như vậy, câu nói “adaṇḍena asatthenā” (không bằng trừng phạt, không bằng khí giới) này được hỗ trợ một cách rất tốt đẹp. Bởi vì các ác pháp như tham ái v.v... khi sanh khởi, chúng che đậy, bao trùm và tồn tại trong dòng tâm thức của chúng sanh, ngăn cản sự diễn tiến của thiện pháp, do đó chúng được gọi là “chadanā” và “chadā” (những thứ che đậy).

วิวฏฺเฏตฺวา ปริวตฺเตตฺวา. ปูชารหตา วุตฺตา ‘‘อรหตีติ อรห’’นฺติ. ตสฺสาติ ปูชารหตาย. ยสฺมา สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ตสฺมา อรหนฺติ. พุทฺธตฺตเหตุภูตา วิวฏฺฏจฺฉทตา วุตฺตา สวาสนสพฺพกิเลสปฺปหานปุพฺพกตฺตา พุทฺธภาวสิทฺธิยา. อรหํ วฏฺฏาภาเวนาติ ผเลน เหตุอนุมานทสฺสนํ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ ฉทนาภาเวนาติ เหตุนา ผลานุมานทสฺสนํ. เหตุทฺวยํ วุตฺตํ ‘‘วิวฏฺโฏ วิจฺฉโท จา’’ติ. ทุติยเวสารชฺเชนาติ ‘‘ขีณาสวสฺส เต ปฏิชานโต’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๕๐) อาคเตน เวสารชฺเชน. ปุริมสิทฺธีติ [Pg.170] ปุริมสฺส ปทสฺส อตฺถสิทฺธิ. ปฐเมนาติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๕๐) อาคเตน เวสารชฺเชน. ทุติยสิทฺธีติ พุทฺธตฺตสิทฺธิ. ตติยจตุตฺเถหีติ ‘‘เย โข ปน เต อนฺตรายิกา ธมฺมา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๕๐), ‘‘ยสฺส โข ปน เต อตฺถายา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๕๐) จ อาคเตหิ ตติยจตุตฺเถหิ เวสารชฺเชหิ. ตติยสิทฺธีติ วิวฏฺฏจฺฉทนตา สิทฺธิ. ยาถาวโต อนฺตรายิกนิยฺยานิกธมฺมาปเทเสน หิ สตฺถุ วิวฏฺฏจฺฉทภาโว โลเก ปากโฏ อโหสิ. ปุริมํ ธมฺมจกฺขุนฺติ ปุริมปทํ ภควโต ธมฺมจกฺขุํ สาเธติ กิเลสารีนํ สํสารจกฺกสฺส จ อรานํ หตภาวทีปนโต. ทุติยํ ปทํ พุทฺธจกฺขุํ สาเธติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺเสว ตํ สมฺภวโต. ตติยํ ปทํ สมนฺตจกฺขุํ สาเธติ สวาสนสพฺพกิเลสปฺปหานทีปนโต. ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ หิ วตฺวา ‘‘วิวฏฺฏจฺฉโท’’ติ วจนํ พุทฺธภาวาวหเมว สพฺพกิเลสปฺปหานํ วิภาเวตีติ. สูรภาวนฺติ ลกฺขณวิภาวเนน วิสทญาณตํ.

Lật qua, xoay lại. Sự xứng đáng được cúng dường được nói đến: "Vị ấy xứng đáng, nên là A-la-hán". Của vị ấy, tức là của sự xứng đáng được cúng dường. Vì là bậc Chánh Đẳng Giác, nên là bậc A-la-hán. Trạng thái vén mở màn che được nói là nhân của Phật quả, vì sự thành tựu Phật tánh có trước là sự đoạn trừ tất cả phiền não cùng với tập khí. "A-la-hán" do không có vòng luân hồi, đây là sự thấy được suy luận về nhân thông qua quả. "Chánh Đẳng Giác" do không có màn che, đây là sự thấy được suy luận về quả thông qua nhân. Hai nhân được nói là: "đã vén mở và đã dứt trừ màn che". Bằng sự vô sở úy thứ hai, tức là sự vô sở úy được đề cập trong câu "đối với ngài tự nhận là bậc Lậu Tận"... Sự thành tựu trước là sự thành tựu ý nghĩa của từ trước. Bằng (sự vô sở úy) thứ nhất, tức là sự vô sở úy được đề cập trong câu "đối với ngài tự nhận là bậc Chánh Đẳng Giác"... Sự thành tựu thứ hai là sự thành tựu Phật quả. Bằng các sự vô sở úy thứ ba và thứ tư được đề cập trong câu "những pháp được ngài nói là chướng ngại pháp"... và "pháp được ngài thuyết vì mục đích nào"... Sự thành tựu thứ ba là sự thành tựu của trạng thái vén mở màn che. Thật vậy, do việc chỉ dạy các pháp chướng ngại và các pháp đưa đến giải thoát một cách như thật mà trạng thái vén mở màn che của bậc Đạo Sư đã trở nên hiển lộ trong thế gian. Về Pháp nhãn trước, từ ngữ trước xác lập Pháp nhãn của Đức Thế Tôn, do chỉ rõ trạng thái đã hủy diệt các căm xe là các kẻ thù phiền não và bánh xe luân hồi. Từ ngữ thứ hai xác lập Phật nhãn, vì điều ấy chỉ có thể có ở bậc Chánh Đẳng Giác. Từ ngữ thứ ba xác lập Toàn nhãn, do chỉ rõ sự đoạn trừ tất cả phiền não cùng với tập khí. Thật vậy, sau khi nói "Chánh Đẳng Giác", lời nói "đã vén mở màn che" làm sáng tỏ sự đoạn trừ tất cả phiền não vốn chính là điều mang lại Phật quả. Trạng thái dũng mãnh là trí tuệ sáng suốt qua việc phân tích các tướng.

๓๘๕. คเวสีติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๘๗) ญาเณน ปริเยสนํ อกาสิ. สมานยีติ ญาเณน สงฺกเลนฺโต สมานํ อานยิ สมาหริ. น สกฺโกติ สํกุจิเต อิริยาปเถ เยภุยฺเยน เตสํ ทุพฺพิภาวนโต. กงฺขตีติ ปทสฺส อากงฺขตีติ อยมตฺโถติ อาห – ‘‘อโห วต ปสฺเสยฺยนฺติ ปตฺถนํ อุปฺปาเทตี’’ติ. กิจฺฉตีติ กิลมติ. ‘‘กงฺขตี’’ติ ปทสฺส ปุพฺเพ อาสีสนตฺถตํ วตฺวา อิทานิ ตสฺส สํสยตฺถตฺตเมว วิกปฺปนฺตรวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘กงฺขาย วา ทุพฺพลา วิมติ วุตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตีหิ ธมฺเมหิ ติปฺปกาเรหิ สํสยธมฺเมหิ. กาลุสฺสิยภาโวติ อปฺปสนฺนตาย เหตุภูโต อาวิลภาโว. ยสฺมา ภควโต โกโสหิตํ สพฺพพุทฺธาเวณิกํ วตฺถคุยฺหํ สุวิสุทฺธกญฺจนมณฺฑลสนฺนิกาสํ อตฺตโน สณฺฐานสนฺนิเวสสุนฺทรตาย อาชาเนยฺยคนฺธหตฺถิโน วรงฺคจารุภาวํ วิกสมานตปนิยารวินฺทสมุชฺชลเกสราวตฺตวิลาสํ สญฺฌาปภานุรญฺชิตชลวนนฺตราภิลกฺขิต-สมฺปุณฺณจนฺทมณฺฑลโสภญฺจ อตฺตโน สิริยา อภิภุยฺย วิราชติ, ยํ พาหิรพฺภนฺตรมเลหิ อนุปกฺกิลิฏฺฐตาย จิรกาลํ สุปริจิตพฺรหฺมจริยาธิการตาย สุสณฺฐิตสณฺฐานสมฺปตฺติยา จ โกปีนมฺปิ สนฺตํ อโกปีนเมว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ภควโต หี’’ติอาทิ. ปหูตภาวนฺติ [Pg.171] ปุถุลภาวํ. เอตฺเถว หิ ตสฺส สํสโย, ตนุมุทุสุกุมารตาทีสุ ปนสฺส คุเณสุ ตสฺส วิจารณา เอว นาโหสิ.

385. (Vị ấy) đã tìm kiếm, tức là đã thực hiện sự tìm tòi bằng trí tuệ. (Vị ấy) đã thu tập, tức là trong khi suy xét bằng trí tuệ, đã mang lại sự tương đồng, đã thu gom lại. Không thể (thấy được) trong các oai nghi co rút, vì phần lớn chúng khó được phân biệt rõ. Về từ "kaṅkhati", ngài nói rằng ý nghĩa của nó là "mong muốn", (như trong câu): "Vị ấy khởi lên ước muốn: 'Ôi, mong rằng ta được thấy!'". (Vị ấy) mệt nhọc, tức là bị phiền muộn. Sau khi đã nói về ý nghĩa mong muốn của từ "kaṅkhati" ở trước, bây giờ để chỉ ra ý nghĩa nghi ngờ của nó theo một cách giải thích khác, ngài đã nói: "Hoặc do sự nghi ngờ, mối hoài nghi yếu ớt được nói đến"... Bằng ba pháp, tức là bằng ba loại pháp nghi ngờ. Trạng thái vẩn đục là trạng thái khuấy động, là nguyên nhân của sự không trong sáng. Bởi vì âm tàng tướng được bao trong vỏ của Đức Thế Tôn, là pháp bất cộng của tất cả chư Phật, giống như một khối vàng ròng đã được lọc kỹ, do vẻ đẹp của hình dáng và cấu trúc của nó, do vẻ uy nghi của nó, đã vượt qua vẻ đẹp của bộ phận ưu việt của voi chúa thuần chủng, vẻ lộng lẫy của vòng nhụy hoa sen vàng đang nở, và vẻ huy hoàng của vầng trăng tròn được điểm tô giữa những đám mây nước được nhuộm bởi ánh sáng hoàng hôn, và nó tỏa sáng rực rỡ; do không bị ô nhiễm bởi các cấu uế bên trong và bên ngoài, do quyền năng của phạm hạnh đã được thực hành thuần thục trong thời gian dài, và do sự thành tựu về hình dáng được cấu thành hoàn hảo, nên dù là cái khố che thân (kopīna) nhưng lại như không phải là cái khố che thân, do đó đã được nói: "Thật vậy, của Đức Thế Tôn"... Trạng thái dồi dào, tức là trạng thái to lớn. Thật vậy, sự nghi ngờ của vị ấy chỉ ở điểm này, còn về các phẩm chất của nó như sự thanh tú, mềm mại, mịn màng, v.v., vị ấy không hề có sự xem xét nào.

หิริกรโณกาสนฺติ หิริยิตพฺพฏฺฐานํ. ฉายนฺติ ปฏิพิมฺพํ. กีทิสนฺติ อาห ‘‘อิทฺธิยา’’ติอาทิ. ฉายารูปนฺติ ภควโต ปฏิพิมฺพรูปํ. ตญฺจ โข พุทฺธสนฺตานโต วินิมุตฺตํ รูปกมตฺตํ ภควโต สรีรวณฺณสณฺฐานาวยวํ อิทฺธิมยํ พิมฺพกมตฺตํ, ตํ ปน ทสฺเสนฺโต ภควา ยถา อตฺตโน พุทฺธรูปํ น ทิสฺสติ, ตถา กตฺวา ทสฺเสติ. นีหริตฺวาติ ผริตฺวา.

Dịp để hổ thẹn, tức là nơi đáng phải hổ thẹn. Cái bóng, tức là hình ảnh phản chiếu. (Cái bóng) như thế nào? Ngài nói: "bằng thần thông"... Hình ảnh bóng, tức là hình ảnh phản chiếu của Đức Thế Tôn. Và hình ảnh ấy, được tách rời khỏi dòng tương tục của Đức Phật, chỉ là một hình ảnh, một ảnh tượng do thần thông tạo ra, có màu sắc, hình dáng, và các bộ phận thân thể của Đức Thế Tôn. Khi cho thấy hình ảnh đó, Đức Thế Tôn đã làm cho thân Phật của chính ngài không được nhìn thấy. Sau khi đưa ra, tức là sau khi biến mãn.

กณฺณโสตานํ อุปจิตตนุตมฺพโลมตาย โธตรชตปนาฬิกาสทิสตา วุตฺตา. มุขปริยนฺเตติ เกสนฺเต.

Sự tương tự như ống dẫn nước bằng bạc đã được rửa sạch của các lỗ tai được nói đến là do có những sợi lông màu đồng, mỏng, mọc dày. Ở cuối khuôn mặt, tức là ở chân tóc.

กิริยากรณนฺติ กิริยาย กายิกสฺส วาจสิกสฺส ปฏิปตฺติ. ตตฺถาติ เตสุ กิจฺเจสุ. ธมฺมกถิกานํ วตฺตํ ทสฺเสตุํ พีชนิคฺคหณํ กตํ. น หิ อญฺญถา สพฺพสฺสปิ โลกสฺส อลงฺการภูตํ ปรมุกฺกํสคตํ สิกฺขาสํยมานํ พุทฺธานํ มุขจนฺทมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทตพฺพํ โหติ.

Sự thực hành hành động, tức là sự thực hành của hành động thuộc thân và khẩu. Trong đó, tức là trong những phận sự ấy. Để chỉ ra bổn phận của các vị thuyết pháp, sự nêu lên đề mục đã được thực hiện. Thật vậy, nếu không thì vầng trăng mặt của chư Phật, vốn là vật trang sức cho toàn thể thế gian, đã đạt đến sự học tập và thu thúc tối thượng, lại không đáng phải che đậy.

ปตฺถริตวิตานโอลมฺพิตคนฺธทามกุสุมทามเก คนฺธมณฺฑลมาเฬ. ปุพฺพภาเคน ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ ‘‘เอตฺตกํ เวลํ สมาปตฺติยา วีตินาเมสฺสามี’’ติ เอวํ ปวตฺเตน ปุพฺพภาเคน กาลํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา. ปจฺจยทายเกสุ อนุโรธวเสน ปริสํ อุสฺสาเทนฺโต วา ปคฺคณฺหนฺโต, อทายเกสุ วิโรธวเสน ปริสํ อปสาเทนฺโต วา.

Trong vòng hương thơm, nơi có các tràng hoa và tràng hương được treo lơ lửng từ tấm lọng đã được giăng ra. Sau khi đã giới hạn bằng phần chuẩn bị, tức là sau khi đã giới hạn thời gian bằng phần chuẩn bị diễn ra như sau: "Ta sẽ trải qua thời gian chừng này trong thiền chứng". Hoặc là nâng đỡ hay tán dương hội chúng theo cách thiên vị đối với những người cúng dường vật dụng, hoặc là hạ thấp hội chúng theo cách chống đối đối với những người không cúng dường.

โยคกฺเขมํ อนฺตรายาภาวํ. สภาวคุเณเนวาติ ยถาวุตฺตคุเณเนว. โภโต โคตมสฺส คุณํ สวิคฺคหํ จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ วิตฺถาเรน สนฺธาเรตุํ อปฺปโหนฺตโต. ภวคฺคํ อตินีจํ อุปรูปริ สนฺธาเรตุํ อปฺปโหนฺตโต.

Sự an ổn khỏi các ách縛, tức là sự không có các chướng ngại. Chỉ bằng đức tính tự nhiên, tức là chỉ bằng đức tính đã được nói đến. Do không thể chứa đựng được đức hạnh của Tôn giả Gotama một cách chi tiết, nên toàn thể thế giới-chuyển-luân trở nên quá chật hẹp về mặt chiều rộng. Do không thể chứa đựng được (đức hạnh ấy) tầng tầng lớp lớp, nên cõi Hữu Đảnh trở nên quá thấp.

๓๘๖. ฐานคมนาทีสุ (ที. นิ. ฏี. ๒.๓๕) ภูมิยํ สุฏฺฐุ สมํปติฏฺฐิตา ปาทา เอตสฺสาติ สุปฺปติฏฺฐิตปาโท. ตํ ปน ภควโต สุปฺปติฏฺฐิตปาทตํ พฺยติเรกมุเขน วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อคฺคตลนฺติ อคฺคปาทตลํ. ปณฺหีติ ปณฺหิตลํ. ปสฺสนฺติ ปาทตลสฺส ทฺวีสุ ปสฺเสสุ เอเกกํ, อุภยเมว วา ปริยนฺตํ ปสฺสํ. สุวณฺณปาทุกตลํ วิย อุชุกํ นิกฺขิปิยมานํ. เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกกฺขเณเยว. สกลํ ปาทตลํ ภูมึ ผุสติ นิกฺขิปเน. เอกปฺปหาเรเนว สกลํ ปาทตลํ ภูมิโต อุฏฺฐหตีติ โยชนา.

386. Trong lúc đứng, đi lại v.v... (dī. ni. ṭī. 2.35) hai bàn chân được đặt xuống một cách tốt đẹp và bằng phẳng trên mặt đất, do đó gọi là suppatiṭṭhitapādo (bàn chân đặt vững). Tuy nhiên, để làm sáng tỏ đặc điểm bàn chân đặt vững của đức Thế Tôn bằng phương pháp loại trừ, câu bắt đầu bằng “yathā hi” (ví như) đã được nói đến. Trong đó, aggatala có nghĩa là phần trước của lòng bàn chân. Paṇhi có nghĩa là phần gót của lòng bàn chân. Passa là mỗi một trong hai cạnh của lòng bàn chân, hoặc cả hai cạnh. Được đặt xuống thẳng thớm như lòng của đôi dép vàng. Ekappahārena có nghĩa là chỉ trong một khoảnh khắc. Toàn bộ lòng bàn chân chạm đất trong một lần đặt xuống. Chỉ trong một lần, toàn bộ lòng bàn chân nhấc lên khỏi mặt đất, đây là cách liên kết.

ตตฺราติ [Pg.172] ตาย สุปฺปติฏฺฐิตปาทตาย อนุปุพฺพนินฺนาว อจฺฉริยพฺภุตํ อิทํ วุจฺจมานํ นิสฺสนฺทผลํ. วุตฺตเมวตฺถํ สตฺถุ ติทิวคมเนน สุปากฏํ กาตุํ ‘‘ตถา หี’’ติอาทึ วตฺวา ‘‘น หี’’ติอาทินา ตํ สมตฺเถติ. เตน ปฐมลกฺขณโตปิ ทุติยลกฺขณํ มหานุภาวนฺติ ทสฺเสติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘อนฺตมโส จกฺกวตฺติรญฺโญ ปริสํ อุปาทาย สพฺโพปิ จกฺกลกฺขณสฺเสว ปริวาโร’’ติ. ยุคนฺธรปพฺพตสฺส ตาวตึสภวนสฺส จ ปกติปทนิกฺเขปฏฺฐานุปสงฺกมเน เนว พุทฺธานํ, น เทวตานํ อานุภาโว, อถ โข พุทฺธานํ ลกฺขณานุภาโวติ อิมมตฺถํ นิทสฺสิตํ. สีลเตเชน…เป… ทสนฺนํ ปารมีนํ อานุภาเวนาติ อิทมฺปิ ลกฺขณนิพฺพตฺตกมฺมวิเสสกิตฺตนเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพาวนฺเตหีติ สพฺพปเทสวนฺเตหิ.

Trong đó, do đặc điểm bàn chân đặt vững ấy, quả dị thục tuần tự thấp dần, kỳ diệu và phi thường này đang được nói đến. Để làm cho ý nghĩa đã được nói đến trở nên thật rõ ràng qua việc đức Đạo Sư đi đến cõi trời, sau khi nói câu bắt đầu bằng “tathā hi” (thật vậy), ngài đã chứng minh điều đó bằng câu bắt đầu bằng “na hi” (bởi vì không). Qua đó, ngài chỉ ra rằng tướng thứ hai có đại oai lực hơn tướng thứ nhất. Thật vậy, sẽ được nói rằng: “Cho đến cả hội chúng của vua Chuyển luân, tất cả đều là quyến thuộc của tướng bánh xe.” Việc đến gần núi Yugandhara và cõi Tāvatiṃsa bằng cách đặt bước chân bình thường không phải là oai lực của chư Phật, cũng không phải là oai lực của chư thiên, mà chính là oai lực của các tướng của chư Phật – ý nghĩa này đã được chỉ ra. “Bằng oai lực của giới... bằng oai lực của mười pāramī” – điều này cũng cần được hiểu chính là sự tuyên bố về nghiệp đặc biệt đã tạo ra các tướng. Sabbāvantehi có nghĩa là với tất cả các bộ phận.

นาภิปริจฺฉินฺนาติ นาภิยํ ปริจฺฉินฺนา ปริจฺเฉทวเสน ฐิตา. นาภิมุขปริกฺเขปปฏฺโฏติ ปกติจกฺกสฺส อกฺขพฺภาหตปริหรณตฺถํ นาภิมุเข ฐเปตพฺพปริกฺเขปปฏฺโฏ. เนมิมณิกาติ เนมิยํ อาวฬิภาเวน ฐิตมณิกาเลขา.

Nābhiparicchinnā có nghĩa là được phân định ở đùm xe, được thiết lập theo cách phân chia. Nābhimukhaparikkhepapaṭṭo là vòng đai bao quanh được đặt ở mặt trước của đùm xe của một bánh xe thông thường để tránh bị trục xe va vào. Nemimaṇikā là những đường nét bằng ngọc được sắp thành hàng trên vành xe.

สมฺพหุลวาโรติ พหุวิธเลขงฺควิภาวนวาโร. สตฺตีติ อาวุธสตฺติ. สิริวจฺโฉติ สิริมุขํ. นนฺทีติ ทกฺขิณาวฏฺฏํ. โสวตฺติโกติ โสวตฺติองฺโก. วฏํสโกติ อาเวฬํ. วฑฺฒมานกนฺติ ปุริสหาริ ปุริสงฺคํ. โมรหตฺถโกติ โมรปิญฺฉกลาโป, โมรปิญฺฉ ปริสิพฺพิโต วา พีชนิวิเสโส. วาลพีชนีติ จามริวาลํ. สิทฺธตฺถาทิ ปุณฺณฆฏปุณฺณปาติโย. ‘‘จกฺกวาโฬ’’ติ วตฺวา ตสฺส ปธานาวยเว ทสฺเสตุํ ‘‘หิมวา สิเนรุ…เป… สหสฺสานี’’ติ วุตฺตํ.

Sambahulavāro có nghĩa là phần giải thích nhiều loại chi tiết của các đường nét. Satti là vũ khí cây thương. Sirivaccho là sirimukha (gương mặt phúc đức). Nandi là xoáy ốc quay về bên phải. Sovattiko là dấu hiệu sovatti (chữ vạn). Vaṭaṃsako là đồ trang sức tai. Vaḍḍhamānaka là purisahāri purisaṅgaṃ (một loại bình). Morahatthako là một bó lông công, hoặc một loại quạt đặc biệt được may bằng lông công. Vālabījanī là phất trần làm bằng lông đuôi bò Tây Tạng. Siddhattha v.v... là những bình đầy và bát đầy. Sau khi nói “Cakkavāḷo” (hệ thống thế giới), để chỉ ra các thành phần chính của nó, câu “Himavā, Sineru... hàng ngàn” đã được nói đến.

อายตปณฺหีติ อิทํ อญฺเญสํ ปณฺหิโต ทีฆตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ปน อติทีฆตนฺติ อาห ‘‘ปริปุณฺณปณฺหี’’ติ. ยถา ปน ปณฺหิลกฺขณํ ปริปุณฺณํ นาม โหติ, ตํ พฺยติเรกมุเขน ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อารคฺเคนาติ มณฺฑลาย สิขาย. วฏฺเฏตฺวาติ ยถา สุวฏฺฏํ โหติ, เอวํ วฏฺเฏตฺวา. รตฺตกมฺพลเคณฺฑุกสทิสาติ รตฺตกมฺพลมยเคณฺฑุกสทิสา.

Āyatapaṇhī (gót chân dài), điều này được nói liên quan đến sự dài hơn so với gót chân của những người khác, chứ không phải là quá dài, do đó ngài nói “paripuṇṇapaṇhī” (gót chân đầy đặn). Tuy nhiên, để chỉ ra bằng phương pháp loại trừ rằng tướng gót chân được gọi là đầy đặn như thế nào, câu bắt đầu bằng “yathā hi” đã được nói đến. Āraggena có nghĩa là với đầu nhọn tròn. Vaṭṭetvā có nghĩa là sau khi đã tiện cho nó trở nên tròn trịa. Rattakambalageṇḍukasadisā có nghĩa là giống như quả cầu làm bằng len màu đỏ.

มกฺกฏสฺเสวาติ วานรสฺส วิย. ทีฆภาเวน สมตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. นิยฺยาสเตเลนาติ ฉทิกนิยฺยาสาทินิยฺยาสสมฺมิสฺเสน เตเลน.

Makkaṭasseva có nghĩa là giống như của con khỉ. Điều này được nói liên quan đến sự tương đồng về chiều dài. Niyyāsatelena có nghĩa là với dầu được pha trộn với nhựa cây, chẳng hạn như nhựa cây chada.

ตลุนาติ [Pg.173] สุกุมารา.

Talunā có nghĩa là mềm mại.

จมฺเมนาติ องฺคุลนฺตรเวฐิตจมฺเมน. ปฏิพทฺธองฺคุลนฺตโรติ เอกโต สมฺพทฺธองฺคุลนฺตโร. เอกปฺปมาณาติ ทีฆโต สมานปฺปมาณา. ยวลกฺขณนฺติ อพฺภนฺตรโต องฺคุลิปพฺเพฐิตํ ยวลกฺขณํ. ปฏิวิชฺฌิตฺวาติ ตํตํปพฺพานํ สมานเทสตาย องฺคุลีนํ ปสาริตกาเล อญฺญมญฺญํ วิชฺฌิตานิ วิย ผุสิตฺวา ติฏฺฐนฺติ.

Cammena có nghĩa là với lớp da bao bọc khoảng giữa các ngón tay. Paṭibaddhaaṅgulantaroti có nghĩa là khoảng giữa các ngón tay được nối liền với nhau. Ekappamāṇāti có nghĩa là có cùng độ dài. Yavalakkhaṇanti là tướng hạt lúa mạch bao quanh các đốt ngón tay ở phía trong. Paṭivijjhitvāti có nghĩa là khi các ngón tay được duỗi ra, do các đốt tương ứng ở cùng một vị trí, chúng chạm vào nhau như thể bị xuyên qua và đứng yên.

สงฺขา วุจฺจนฺติ โคปฺผกา, อุทฺธํ สงฺขา เอเตสนฺติ อุสฺสงฺขา, ปาทา. ปิฏฺฐิปาเทติ ปิฏฺฐิปาทสมีเป. สุเขน ปาทา ปริวตฺตนฺติ ปาทนามนาทีสุ, เตเนว คจฺฉนฺตานํ เตสํ เหฏฺฐา ปาทตลานิ ทิสฺสนฺติ. เตนาติ โคปฺผกานํ ปิฏฺฐิปาทโต อุทฺธํ ปติฏฺฐิตตฺตา. จตุรงฺคุลมตฺตญฺหิ ตานิ อุทฺธํ อาโรหิตฺวา ปติฏฺฐหนฺติ, นิคุฬฺหานิ จ โหนฺติ, น อญฺเญสํ วิย ปญฺญายมานานิ. สติปิ เทสนฺตรปฺปวตฺติยํ นิจฺจโลติ ทสฺสนตฺถํ นาภิคฺคหณํ.

Mắt cá chân được gọi là saṅkhā, ussaṅkhā có nghĩa là những bàn chân có mắt cá ở trên cao. Piṭṭhipādeti có nghĩa là ở gần mu bàn chân. Hai bàn chân xoay chuyển dễ dàng trong lúc co duỗi v.v..., chính vì thế khi các vị ấy đi, lòng bàn chân của họ được nhìn thấy từ bên dưới. Tenāti có nghĩa là do các mắt cá chân được thiết lập ở trên cao so với mu bàn chân. Thật vậy, chúng được thiết lập cao khoảng bốn ngón tay, và được ẩn kín, không lộ rõ như của những người khác. Việc đề cập đến rốn là để chỉ ra rằng nó bất động ngay cả khi có sự chuyển động của các bộ phận khác.

ยสฺมา เอณีมิคสฺส สมนฺตโต เอกสทิสมํสา อนุกฺกเมน อุทฺธํ ถูลา ชงฺฆา โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เอณีมิคสทิสชงฺฆา’’ติ. ปริปุณฺณชงฺโฆติ สมนฺตโต มํสูปจเยน ปริปุณฺณชงฺโฆ. เตนาห ‘‘น เอกโต’’ติอาทิ.

Bởi vì bắp chân của con nai có thịt đồng đều xung quanh và tuần tự to dần lên trên, do đó được nói là “eṇīmigasadisajaṅghā” (bắp chân như của con nai). Paripuṇṇajaṅghoti có nghĩa là bắp chân đầy đặn do thịt đắp đều xung quanh. Do đó, ngài nói “không phải một bên” v.v...

เอเตนาติ ‘‘อโนนมนฺโต’’ติอาทิวจเนน, ชาณุผาสุภาวทีปเนนาติ อตฺโถ. อวเสสชนาติ อิมินา ลกฺขเณน รหิตา ชนา. ขุชฺชา วา โหนฺติ เหฏฺฐิมกายโต อุปริมกายสฺส รสฺสตาย. วามนา วา อุปริมกายโต เหฏฺฐิมกายสฺส รสฺสตาย. เอเตน ฐเปตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธํ จกฺกวตฺตินญฺจ อิตเร สตฺตา ขุชฺชา วามนา จาติ ทสฺเสติ.

Etenāti có nghĩa là bằng câu nói bắt đầu bằng “anonamanto” (không cúi xuống), ý nghĩa là bằng cách chỉ ra sự dễ dàng chạm đến đầu gối. Avasesajanāti là những người không có tướng này. Họ hoặc là người gù do thân trên ngắn hơn thân dưới. Hoặc là người lùn do thân dưới ngắn hơn thân trên. Qua đó, ngài chỉ ra rằng, ngoại trừ bậc Chánh Đẳng Giác và vua Chuyển luân, các chúng sanh khác hoặc là người gù hoặc là người lùn.

โอหิตนฺติ สโมหิตํ อนฺโตคธํ. ตถาภูตํ ปน ตํ เตน ฉนฺนํ โหตีติ อาห ‘‘ปฏิจฺฉนฺน’’นฺติ.

Ohitanti có nghĩa là được rút vào, ẩn vào trong. Tuy nhiên, vì ở trạng thái như vậy, nó được bao bọc bởi lớp vỏ ấy, nên ngài nói “paṭicchannaṃ” (được che kín).

สุวณฺณวณฺโณติ สุวณฺณวณฺณวณฺโณติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘ชาติหิงฺคุลเกนา’’ติอาทิ. สฺวายมตฺโถ อาวุตฺติญาเยน จ เวทิตพฺโพ. สรีรปริยาโย อิธ วณฺณสทฺโทติ อธิปฺปาเยน ปฐมวิกปฺปํ วตฺวา ตถารูปาย ปน รุฬฺหิยา อภาวํ มนสิ กตฺวา วณฺณธาตุปริยายเมว วณฺณสทฺทํ คเหตฺวา ทุติยวิกปฺโป วุตฺโต.

Suvaṇṇavaṇṇoti có nghĩa là màu sắc có màu vàng ròng, đây là ý nghĩa ở đây, do đó ngài nói câu bắt đầu bằng “jātihiṅgulakena” (với chu sa tự nhiên). Ý nghĩa này cần được hiểu theo nguyên tắc lặp lại. Với ý định rằng từ “vaṇṇa” ở đây là từ đồng nghĩa với “thân thể”, ngài đã nói đến phương án thứ nhất. Tuy nhiên, sau khi cân nhắc về việc không có cách dùng thông thường như vậy, ngài đã lấy từ “vaṇṇa” chỉ như là từ đồng nghĩa với yếu tố màu sắc và đã nói đến phương án thứ hai.

รโชติ [Pg.174] สุขุมรโช. ชลฺลนฺติ มลีนภาวาวโห เรณุสญฺจโย. เตนาห ‘‘มลํ วา’’ติ. ยทิ วิวฏฺฏติ, กถํ นฺหานาทีติ อาห ‘‘หตฺถโธวนา’’ติอาทิ.

‘Rajoti’ là bụi mịn. ‘Jallanti’ là sự tích tụ của bụi bặm mang đến trạng thái dơ bẩn. Do đó, ngài nói: “Hoặc là chất bẩn”. Nếu (da) không bám dính, làm sao có việc tắm rửa v.v...? (Để trả lời,) ngài nói: “Việc rửa tay” v.v...

อาวฏฺฏปริโยสาเนติ ปทกฺขิณาวฏฺฏาย อนฺเต.

‘Āvaṭṭapariyosāneti’ là ở cuối của vòng xoáy theo chiều kim đồng hồ.

พฺรหฺมุโน สรีรํ ปุรโต วา ปจฺฉโต วา อโนนมิตฺวา อุชุกเมว อุคฺคตนฺติ อาห ‘‘พฺรหฺมา วิย อุชุคตฺโต’’ติ. ปสฺสวงฺกาติ ทกฺขิณปสฺเสน วา วามปสฺเสน วา วงฺกา.

Thân của Phạm thiên vươn lên thẳng tắp, không cúi về phía trước hay ngả về phía sau, do đó ngài nói: “Thân thẳng như Phạm thiên”. ‘Passavaṅkāti’ là cong về bên hông phải hoặc bên hông trái.

หตฺถปิฏฺฐิอาทิวเสน สตฺต อุสฺสทา เอตสฺสาติ สตฺตุสฺสโท.

Vị ấy có bảy chỗ đầy đặn, tức là ở mu bàn tay v.v..., nên gọi là ‘sattussado’.

สีหสฺส ปุพฺพทฺธํ สีหปุพฺพทฺธํ, ปริปุณฺณาวยวตาย สีหปุพฺพทฺธํ วิย สกโล กาโย อสฺสาติ สีหปุพฺพทฺธกาโย. สีหสฺเสวาติ สีหสฺส วิย. สณฺฐนฺตีติ สณฺฐหนฺติ. นานาจิตฺเตนาติ วิวิธจิตฺเตน. ปุญฺญจิตฺเตนาติ ปารมิตาปุญฺญจิตฺตรูเปน. จิตฺติโตติ สญฺชาตจิตฺตภาโว.

Nửa thân trước của sư tử là ‘sīhapubbaddhaṃ’. Toàn thân của vị ấy giống như nửa thân trước của sư tử do có các chi phần đầy đủ, nên gọi là ‘sīhapubbaddhakāyo’. ‘Sīhassevāti’ là như của sư tử. ‘Saṇṭhantīti’ là ‘saṇṭhahanti’ (đứng vững). ‘Nānācittenāti’ là với tâm đa dạng. ‘Puññacittenāti’ là với hình thức tâm phước báu ba-la-mật. ‘Cittitoti’ là trạng thái có tâm được sanh khởi.

ทฺวินฺนํ โกฏฺฏานมนฺตรนฺติ ทฺวินฺนํ ปิฏฺฐิพาหานํ เวมชฺฌํ, ปิฏฺฐิมชฺฌสฺส อุปริภาโค. จิตํ ปริปุณฺณนฺติ อนินฺนภาเวน จิตํ, ทฺวีหิ โกฏฺเฏหิ สมตลตาย ปริปุณฺณํ. อุคฺคมฺมาติ อุคฺคนฺตฺวา.

‘Dvinnaṃ koṭṭānamantaraṃ’ là khoảng giữa của hai vai sau, phần trên của giữa lưng. ‘Citaṃ paripuṇṇaṃ’ là đầy đặn do không có chỗ lõm, tròn đầy do bằng phẳng với hai bả vai. ‘Uggammāti’ là sau khi vươn lên.

นิคฺโรธปริมณฺฑโล วิย ปริมณฺฑโล นิคฺโรธปริมณฺฑโล เอกสฺส ปริมณฺฑลสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา. น หิ สพฺโพ นิคฺโรโธ มณฺฑโล. เตนาห ‘‘สมกฺขนฺธสาโข นิคฺโรโธ’’ติ. ปริมณฺฑลสทฺทสนฺนิธาเนน วา ปริมณฺฑโลว นิคฺโรโธ คยฺหตีติ ปริมณฺฑลสทฺทสฺส โลเปน วินาปิ อยมตฺโถ ลพฺภตีติ อาห ‘‘นิคฺโรโธ วิย ปริมณฺฑโล’’ติ. ยาวตกฺวสฺสาติ โอ-การสฺส ว-การาเทสํ กตฺวา วุตฺตํ.

‘Nigrodhaparimaṇḍalo’ là tròn đều như cây đa nigrodha, (được nói) sau khi đã lược bỏ một từ ‘parimaṇḍala’. Vì không phải tất cả cây đa đều tròn. Do đó, ngài nói: “Cây đa có thân và cành cân đối”. Hoặc, do sự gần gũi của từ ‘parimaṇḍala’, chỉ cây đa tròn đều mới được hiểu, nên ý nghĩa này có thể được hiểu ngay cả khi không lược bỏ từ ‘parimaṇḍala’. Do đó, ngài nói: “Tròn đều như cây đa”. ‘Yāvatakvassāti’ được nói sau khi đã biến đổi âm ‘o’ thành âm ‘va’.

สมวฏฺฏิตกฺขนฺโธติ สมํ สุวฏฺฏิตกฺขนฺโธ. โกญฺจา วิย ทีฆคลา, พกา วิย วงฺกคลา, วราหา วิย ปุถุลคลาติ โยชนา. สุวณฺณาลิงฺคสทิโสติ สุวณฺณมยขุทฺทกมุทิงฺคสทิโส.

‘Samavaṭṭitakkhandhoti’ là có cổ tròn đều và đẹp. Cách giải thích là: (không) có cổ dài như chim koñcā, cổ cong như cò, cổ to như heo rừng. ‘Suvaṇṇāliṅgasadisoti’ là giống như cái trống mudiṅga nhỏ bằng vàng.

รสคฺคสคฺคีติ มธุราทิเภทํ รสํ คสนฺติ อนฺโต ปเวสนฺตีติ รสคฺคสา, รสคฺคสานํ อคฺคา รสคฺคสคฺคา, ตา เอตสฺส สนฺตีติ รสคฺคสคฺคี. เตนาติ โอชาย อผรเณน, หีนธาตุกตฺตา เต พหฺวาพาธา โหนฺติ.

‘Rasaggasaggīti’: Các vị (dây thần kinh) đưa các vị có sự phân biệt như ngọt v.v... vào bên trong được gọi là ‘rasaggasā’. Những vị đứng đầu trong các ‘rasaggasā’ là ‘rasaggasaggā’. Vị ấy có những vị đó, nên gọi là ‘rasaggasaggī’. ‘Tenāti’ là do dưỡng chất không lan tỏa, do có các yếu tố (thể chất) yếu kém, họ có nhiều bệnh tật.

‘‘หนู’’ติ [Pg.175] สนฺนิสฺสยทนฺตาธารสฺส สมญฺญา, ตํ ภควโต สีหหนุสทิสํ, ตสฺมา ภควา สีหหนุ. ตตฺถ ยสฺมา พุทฺธานํ รูปกายสฺส ธมฺมกายสฺส จ อุปมา นาม นิหีนุปมาว, นตฺถิ สมานุปมา, กุโต อธิกูปมา, ตสฺมา อยมฺปิ นิหีนุปมาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ติภาควเสน มณฺฑลตาย ทฺวาทสิยํ ปกฺขสฺส จนฺทสทิสานิ.

“Hàm” là tên gọi của phần nâng đỡ răng. Hàm đó của Đức Thế Tôn giống như hàm sư tử, do đó Đức Thế Tôn là ‘sīhahanu’ (người có hàm như sư tử). Ở đây, vì sự ví von đối với sắc thân và pháp thân của các vị Phật chỉ là sự ví von thấp kém, không có sự ví von tương đồng, huống chi là ví von cao hơn, do đó, để chỉ ra rằng sự ví von này cũng là thấp kém, (chú giải) đã nói “ở đây” v.v... (Các răng) giống như mặt trăng của ngày thứ mười hai trong tháng do sự tròn đầy theo ba phần.

ทนฺตานํ อุจฺจนีจตา อพฺภนฺตรพาหิรปสฺสวเสนปิ เวทิตพฺพา, น อคฺควเสเนว. เตนาห ‘‘อยปฏฺฏฉินฺนสงฺขปฏลํ วิยา’’ติ. อยปฏฺฏนฺติ จ กกจํ อธิปฺเปตํ. วิสมาติ วิสมสณฺฐานา.

Sự cao thấp của răng nên được hiểu theo phương diện bên trong và bên ngoài, không chỉ theo phương diện đỉnh răng. Do đó, ngài nói: “Như một phiến ốc xà cừ được cắt bằng lưỡi cưa sắt”. Và ‘ayapaṭṭa’ được hiểu là lưỡi cưa. ‘Visamāti’ là có hình dạng không đều.

วิจฺฉินฺทิตฺวา วิจฺฉินฺทิตฺวา ปวตฺตสรตาย ฉินฺนสฺสราปิ. อเนกาการตาย ภินฺนสฺสราปิ. กากสฺส วิย อมนุญฺญสรตาย กากสฺสราปิ. อปลิพุทฺธตฺตาติ อนุปทฺทุตวตฺถุกตฺตา. วตฺถุนฺติ จ อกฺขรุปฺปตฺติฏฺฐานมาห. อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโตติ เอตฺถ อฏฺฐงฺคานิ ปรโต อาคมิสฺสนฺติ. มญฺชุโฆโสติ มธุรสฺสโร.

Cũng có giọng nói bị ngắt quãng do phát âm ngắt đi ngắt lại. Cũng có giọng nói bị vỡ do có nhiều dạng. Cũng có giọng quạ do giọng nói không dễ chịu như của quạ. ‘Apalibuddhattāti’ là do có cơ sở (phát âm) không bị trở ngại. Và ‘vatthu’ (cơ sở) được nói là nơi phát sinh của các chữ cái. Về ‘aṭṭhaṅgasamannāgato’ (thành tựu tám chi phần), tám chi phần sẽ được đề cập sau. ‘Mañjughosoti’ là có giọng nói ngọt ngào.

กรวีกสทฺโท เยสํ สตฺตานํ โสตปถํ อุปคจฺฉติ, เต อตฺตโน สรสมฺปตฺติยา ปกตึ ชหาเปตฺวา อวเส กโรนฺโต อตฺตโน วเส วตฺเตติ, เอวํ มธุโรติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺริท’’นฺติอาทิมาห. ตํ ปีตินฺติ ตํ พุทฺธคตํ ปีตึ. เตเนว นีหาเรน ปุนปฺปุนํ ปวตฺตนฺตํ อวิชหิตฺวา วิกฺขมฺภิตกิเลสา เถรานํ สนฺติเก ลทฺธธมฺมสฺสวนสปฺปายา อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา ปริปกฺกญาณตาย ‘‘สตฺตหิ…เป… ปติฏฺฐาสี’’ติ. สตฺตสตมตฺเตน โอโรธชเนน สทฺธึ ปทสาว เถรานํ สนฺติกํ อุปคตตฺตา ‘‘สตฺตหิ ชงฺฆาสเตหิ สทฺธิ’’นฺติ วุตฺตํ.

Để chỉ ra rằng (giọng nói) ngọt ngào như vậy, (chú giải) nói “ở đây có điều này” v.v...: tiếng chim karavīka, khi đi vào tai của chúng sanh nào, nó làm cho họ từ bỏ bản chất của mình do sự hoàn hảo của giọng nói, khiến họ trở nên bất lực và nằm dưới sự kiểm soát của nó. ‘Taṃ pītinti’ là hỷ lạc hướng đến Đức Phật đó. (Vua) đã an trú... với bảy trăm... do trí tuệ đã chín muồi, do sự thành tựu của duyên hỗ trợ, do sự thích hợp của việc được nghe pháp gần các vị trưởng lão, các phiền não đã được chế ngự, không từ bỏ (hỷ lạc) đang diễn ra lặp đi lặp lại theo cách đó. Do đã đi bộ đến gần các vị trưởng lão cùng với bảy trăm cung nữ, nên được nói là “cùng với bảy trăm cẳng chân”.

อภินีลเนตฺโตติ อธิกนีลเนตฺโต. อธิกนีลตา จ สาติสยํ นีลภาเวน เวทิตพฺพา, น เนตฺเต นีลวณฺณสฺเสว อธิกภาวโตติ อาห ‘‘น สกลนีลเนตฺโตวา’’ติอาทิ. ปีตโลหิตวณฺณา เสตมณฺฑลคตราชิวเสน, นีลเสตกาฬวณฺณา ปน ตํตํมณฺฑลวเสเนว เวทิตพฺพา.

‘Abhinīlanettoti’ là có đôi mắt xanh biếc. Và sự xanh biếc vượt trội nên được hiểu là có màu xanh một cách đặc biệt, không phải là toàn bộ mắt có màu xanh chiếm ưu thế, do đó ngài nói: “Không phải là người có toàn bộ mắt màu xanh” v.v... Các màu vàng và đỏ nên được hiểu theo các đường vân trong tròng trắng; còn các màu xanh, trắng, và đen nên được hiểu theo từng tròng tương ứng.

จกฺขุภณฺฑนฺติ อกฺขิทลนฺติ เกจิ, อกฺขิทลปตฺตนฺติ อญฺเญ. อกฺขิทเลหิ ปน สทฺธึ อกฺขิพิมฺพนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวญฺหิ วินิคฺคตคมฺภีรโชตนาปิ ยุตฺตา โหติ.

‘Cakkhubhaṇḍanti’, một số nói là mí mắt, những người khác nói là lông mi. Tuy nhiên, nên hiểu là nhãn cầu cùng với mí mắt. Vì như vậy, sự chiếu sáng sâu sắc tỏa ra cũng trở nên hợp lý.

อุณฺณาสทฺโท [Pg.176] โลเก อวิเสสโต โลมปริยาโย, อิธ ปน โลมวิเสสวาจโกติ อาห ‘‘อุณฺณโลม’’นฺติ. นลาฏมชฺฌชาตาติ นลาฏมชฺฌคตา. โอทาตตาย อุปมา, น มุทุตาย. รชตปุพฺพุฬกาติ รชตมยตารกา.

Từ ‘uṇṇā’ trong đời thường là một từ đồng nghĩa với lông nói chung, nhưng ở đây nó chỉ một loại lông đặc biệt, do đó ngài nói: “Lông uṇṇā”. ‘Nalāṭamajjhajātāti’ là mọc ở giữa trán. Sự ví von là về sự trắng trong, không phải về sự mềm mại. ‘Rajatapubbuḷakāti’ là ngôi sao bằng bạc.

ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ วุตฺตนฺติ ยสฺมา พุทฺธา จกฺกวตฺติโน จ ปริปุณฺณนลาฏตาย ปริปุณฺณสีสพิมฺพตาย จ ‘‘อุณฺหีสสีสา’’ติ วุจฺจนฺติ, ตสฺมา เต ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ ‘‘อุณฺหีสสีโส’’ติ อิทํ วุตฺตํ. อิทานิ ตํ อตฺถทฺวยํ ภควติ สุปฺปติฏฺฐิตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถาคตสฺสหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สณฺหตมตาย สุวณฺณวณฺณตาย จ รญฺโญ พทฺธอุณฺหีสปฏฺโฏ วิย วิโรจติ. กปฺปสีสาติ ทฺวิธาภูตสีสา. ผลสีสาติ ผลสทิสสีสา. อฏฺฐิสีสาติ มํสสฺส อภาวโต ตโจปริโยนทฺธอฏฺฐิมตฺตสีสา. ตุมฺพสีสาติ ลาพุสทิสสีสา. ปพฺภารสีสาติ ปิฏฺฐิภาเคน โอลมฺพมานสีสา. ปุริมนเยนาติ ปริปุณฺณนลาฏตาปกฺเขน. อุณฺหีสเวฐิตสีโส วิยาติ อุณฺหีสปฏฺเฏน เวฐิตสีสปเทโส วิย. อุณฺหีสํ วิยาติ เฉเกน สิปฺปินา วิรจิตอุณฺหีสมณฺฑลํ วิย.

Được nói đến do nương vào hai ý nghĩa, bởi vì chư Phật và các vị Chuyển luân vương được gọi là ‘uṇhīsasīsā’ (có tướng nhục kế trên đảnh đầu) do có vầng trán đầy đặn và có vòm sọ tròn đầy, vì thế điều này ‘uṇhīsasīso’ (có tướng nhục kế trên đảnh đầu) được nói đến do nương vào hai ý nghĩa ấy. Bây giờ, để trình bày rằng hai ý nghĩa ấy được thiết lập vững chắc nơi đức Thế Tôn, câu ‘tathāgatassahī’ (quả vậy, đối với Như Lai) v.v… đã được nói đến. Do cực kỳ mịn màng và có màu sắc vàng ròng nên chiếu sáng giống như dải lụa làm khăn vành của vị vua đã được quấn. Kappasīsā (đầu bị chẻ) là những cái đầu bị chẻ làm hai. Phalasīsā (đầu trái cây) là những cái đầu tương tự như trái cây. Aṭṭhisīsā (đầu xương) là những cái đầu chỉ có xương được da bao bọc bên trên do không có thịt. Tumbasīsā (đầu quả bầu) là những cái đầu tương tự như quả bầu. Pabbhārasīsā (đầu dốc) là những cái đầu bị dốc xuống ở phần phía sau. Purimanayena (theo phương pháp trước) là theo khía cạnh có vầng trán đầy đặn. Uṇhīsaveṭhitasīso viya (giống như đầu được quấn khăn) là giống như vùng đầu được quấn bởi dải lụa làm khăn vành. Uṇhīsaṃ viya (giống như khăn vành) là giống như vòng khăn vành được tạo ra bởi người thợ khéo léo.

กมฺมนฺติ เยน เยน กมฺเมน ยํ ยํ ลกฺขณํ นิพฺพตฺตํ, ตํ ตํ กมฺมํ. กมฺมสริกฺขกนฺติ ตสฺส ตสฺส ลกฺขณสฺส ตํกมฺมานุรูปตา. ลกฺขณนฺติ ตสฺส มหาปุริสลกฺขณสฺส อวิปรีตสภาโว. ลกฺขณานิสํสนฺติ ตํ ลกฺขณปฏิลาเภน ลทฺธพฺพคุโณ. อิมานิ กมฺมาทีนีติ อิมานิ อนนฺตรํ วุตฺตานิ กมฺมกมฺมสริกฺขกาทีนิ ทสฺเสตฺวา ตํ สรูปโต วิภาเวตฺวา กเถตพฺพานิ สํวณฺณเกน.

Kammaṃ (nghiệp) là nghiệp nào mà tướng ấy ấy đã được sanh khởi do nghiệp ấy ấy. Kammasarikkhakaṃ (sự tương xứng của nghiệp) là sự tương xứng với nghiệp ấy của tướng ấy ấy. Lakkhaṇaṃ (tướng) là bản chất không sai lệch của tướng đại nhân ấy. Lakkhaṇānisaṃsaṃ (quả báu của tướng) là phẩm chất nên được thành tựu do sự chứng đắc tướng ấy. Imāni kammādīni (những điều này, nghiệp là đứng đầu) là những điều này, nghiệp và sự tương xứng của nghiệp v.v… đã được nói đến liền sau, sau khi đã trình bày và sau khi đã phân tích điều ấy về bản chất, nên được vị sớ giải nói đến.

รตนวิจิตฺตสุวณฺณโตรณํ ตสฺมึ กาเล มนุสฺสโลเก นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘เทวนคเร’’ติ. สพฺพโส สุปุปฺผิตสาลรุกฺโข อสาธารณโสโภ มนุสฺสูปจาเร น ลพฺภตีติ อาห ‘‘เสลนฺตรมฺหี’’ติ. กิริยาจารนฺติ กายิกวาจสิกกิริยาปวตฺตึ.

Cổng chào bằng vàng được trang hoàng với các loại ngọc báu vào thời điểm ấy không có ở thế gian loài người, do đó đã được nói là ‘devanagare’ (ở thành phố của chư thiên). Cây sāla trổ hoa hoàn toàn, có vẻ đẹp phi thường, không thể được tìm thấy trong phạm vi của loài người, do đó đã nói là ‘selantaramhī’ (ở giữa các tảng đá). Kiriyācāraṃ (hành vi và cử chỉ) là sự diễn tiến của hành động thuộc thân và lời nói.

๓๘๗. สตตปาฏิหาริยนฺติ สตตํ จริมภเว สพฺพกาลํ ลกฺขณนิพฺพตฺตกกมฺมานุภาวเหตุกํ พุทฺธาเวณิกํ ปาฏิหาริยํ. พุทฺธานํ อติทูเร ปาทํ นิกฺขิปิตุกามานมฺปิ นาติทูเร เอว นิกฺขิปนํ โหตีติ ‘‘น อติทูเร ฐเปสฺสามีติ [Pg.177] อุทฺธรตี’’ติ วุตฺตํ. ปกติสญฺจรณวเสเนตํ วุตฺตํ, ตาทิเสน ปาเทน อเนกโยชเน ฐเปสฺสามีติ อุทฺธรณมฺปิ โหติเยว. อติทูรํ หีติอาทิ ปมาณาติกฺกเม โทสทสฺสนํ. เอวํ สตีติ เอวํ ทกฺขิณปาทวามปาทานํ ยถาธิปฺเปตปติฏฺฐิตฏฺฐาเน สติ. ปทวิจฺเฉโทติ ปทวารวิจฺเฉโท. ยาทิสํ ปสาเรนฺโต วามปาทสฺส อุทฺธรณํ ปติฏฺฐานญฺจ, ทกฺขิณปาทสฺส ตาทิสเมว, อิติ เนสํ อุทฺธรณปติฏฺฐานานํ สมานโต อญฺญมญฺญภาเวน อนูนานธิกตาย วุตฺตํ ‘‘ทกฺขิณปาทกิจฺจํ วามปาเทน นิยมิตํ, วามปาทกิจฺจํ ทกฺขิณปาเทน นิยมิต’’นฺติ.

387. Satatapāṭihāriyaṃ (phép lạ thường xuyên) là phép lạ độc đáo của chư Phật, có nguyên nhân là oai lực của nghiệp tạo ra tướng, (diễn ra) thường xuyên, trong tất cả thời gian ở kiếp chót. Ngay cả đối với chư Phật có ý muốn đặt bàn chân ở quá xa, việc đặt xuống cũng chỉ là ở nơi không quá xa, do đó đã được nói là ‘na atidūre ṭhapessāmīti uddharatī’ (vị ấy nhấc lên với ý nghĩ: ‘Ta sẽ không đặt ở quá xa’). Điều này được nói theo cách đi lại thông thường; với bàn chân như thế, việc nhấc lên với ý nghĩ: ‘Ta sẽ đặt ở nơi nhiều do-tuần’ cũng vẫn có. Atidūraṃ hi (quả vậy, quá xa) v.v… là sự thấy được khuyết điểm trong việc vượt quá mức độ. Evaṃ sati (khi là như vậy) là khi có sự an vị ở nơi đã được chủ ý của bàn chân phải và bàn chân trái như vậy. Padavicchedo (sự phân chia của bước chân) là sự phân chia của khoảng cách bước chân. Trong khi duỗi ra, việc nhấc lên và sự an vị của bàn chân trái là như thế nào, của bàn chân phải cũng là y như thế ấy; vì thế, do sự tương đương, do bản chất hỗ tương, do sự không hơn không kém của việc nhấc lên và sự an vị của chúng, đã được nói là ‘dakkhiṇapādakiccaṃ vāmapādena niyamitaṃ, vāmapādakiccaṃ dakkhiṇapādena niyamitaṃ’ (phận sự của bàn chân phải được quy định bởi bàn chân trái, phận sự của bàn chân trái được quy định bởi bàn chân phải).

ทิวาติ อุปกฏฺฐาย เวลาย. วิหารภตฺตตฺถายาติ วิหาเร ยถาวุทฺธํ คเหตพฺพภตฺตตฺถาย. ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโตติ ปกติคมเนน ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโต. โอกาสํ น ลภตีติ ปทนิกฺเขปฏฺฐานํ น ลภติ. อูรุปริยาโย อิธ สตฺถิ-สทฺโทติ อาห ‘‘น อูรุํ อุนฺนาเมตี’’ติ. ทณฺฑงฺกุสํ วุจฺจติ ทีฆทณฺโฑ องฺกุโส, เตน รุกฺขสาขํ ฉินฺทโต ปุริสสฺส ยถา ปจฺฉาภาเคน ปาทานํ โอสกฺกนํ โหติ, เอวํ ภควโต ปาทา น โอสกฺกนฺตีติ อาห ‘‘รุกฺขสาขาเฉทน…เป… โอสกฺกาเปตี’’ติ. โอพทฺธานาพทฺธฏฺฐาเนหิ ปาทํ โกฏฺเฏนฺโต วิยาติ อาพทฺธฏฺฐาเนน อนาพทฺธฏฺฐาเนน จ ปาทขณฺฑํ โกฏฺเฏตฺวา ถทฺธํ กโรนฺโต วิย. น อิโต จิโต จ จาเลตีติ อปราปรํ น จาเลติ. อุสฺสงฺขปาทตาย สุเขเนว ปาทานํ ปริวตฺตนโต นาภิโต ปฏฺฐาย อุปริมกาโย น อิญฺชตีติ เหฏฺฐิมกาโยว อิญฺชติ. เตนาห ‘‘อุปริม…เป… นิจฺจโล โหตี’’ติ. น ชานาติ อนิญฺชนโต. กายพเลนาติ คมนปโยคสงฺขาเตน กายคเตน วิเสสพเลน. ชวคมนเหตุภูเตน วา กายพเลน. เตนาห ‘‘พาหา ขิปนฺโต’’ติอาทิ. ชเวน คจฺฉนฺโต หิ พาหา ขิปติ, สรีรโต เสทา มุจฺจนฺติ. นาคาปโลกิตวเสนาติ นาคสฺส อปโลกนมิว สกลกาเยเนว ปริวตฺเตตฺวา อปโลกนวเสน.

Divā (vào ban ngày) là vào thời điểm đã gần kề. Vihārabhattatthāya (vì vật thực ở tu viện) là vì vật thực nên được nhận theo hạ lạp ở tu viện. Pacchato āgacchanto (người đi đến từ phía sau) là người đi đến từ phía sau với sự đi lại thông thường. Okāsaṃ na labhati (không có được cơ hội) là không có được chỗ đặt bước chân. Từ satthi ở đây là từ đồng nghĩa với ūru (đùi), do đó đã nói ‘na ūruṃ unnāmetī’ (vị ấy không nhấc đùi lên). Daṇḍaṅkusaṃ (cây gậy móc) được gọi là cây gậy móc có cán dài; giống như người đàn ông đang chặt nhánh cây bằng cây gậy ấy có sự lùi lại của các bàn chân ở phần phía sau, các bàn chân của đức Thế Tôn cũng không lùi lại như vậy, do đó đã nói ‘rukkhasākhāchedana… (việc chặt nhánh cây)… osakkāpetī’ (làm cho lùi lại). Obaddhānābaddhaṭṭhānehi pādaṃ koṭṭento viya (giống như đang đập vào chân) là giống như đang làm cho phần chân trở nên cứng đơ sau khi đã đập bằng chỗ được buộc và chỗ không được buộc. Na ito cito ca cāleti (vị ấy không cử động qua lại) là vị ấy không cử động tới lui. Do có mắt cá chân tròn đầy, do sự xoay chuyển của các bàn chân một cách dễ dàng, thân trên kể từ rốn trở lên không bị rung chuyển, chỉ có thân dưới bị rung chuyển. Do đó, ngài đã nói ‘uparima… (thân trên)… niccalo hoti’ (trở nên không rung chuyển). Na jānāti (không biết được) là do sự không rung chuyển. Kāyabalena (bằng sức mạnh của thân) là bằng sức mạnh đặc biệt thuộc về thân được gọi là sự cố gắng trong việc đi lại, hay bằng sức mạnh của thân là nguyên nhân cho việc đi nhanh. Do đó, ngài đã nói ‘bāhā khipanto’ (vừa vung các cánh tay) v.v… Quả vậy, người đi nhanh thì vung các cánh tay, mồ hôi tuôn ra từ cơ thể. Nāgāpalokitavasena (theo cách nhìn của voi chúa) là theo cách nhìn bằng việc xoay chuyển với toàn thân giống như cái nhìn của voi chúa.

อนาวรณญาณสฺสาติ อนาวรณญาณพเลน ทสฺสนสฺส. อนาวรณวาโร ปน กาเย ปติฏฺฐิตรูปทสฺสนมฺปิ อนาวรณเมวาติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺโต. อินฺทขีลโต ปฏฺฐายาติ นครทฺวาเร อินฺทขีลโต ปฏฺฐาย. ปกติอิริยาปเถเนวาติ [Pg.178] โอนมนาทึ อกตฺวา อุชุกคมนาทินา เอว. ยทิ เอวํ โกฏฺฐกทฺวารเคหปฺปเวเส กถนฺติ อาห ‘‘ทลิทฺทมนุสฺสาน’’นฺติอาทิ. ปริวตฺเตนฺเตนาติ นิปชฺชนตฺถํ กายํ ปริวตฺเตนฺเตน.

Anāvaraṇañāṇassa (của trí tuệ không bị che khuất) là của sự thấy bằng sức mạnh của trí tuệ không bị che khuất. Còn đoạn văn về sự không bị che khuất đã được nói đến nhằm mục đích trình bày rằng ngay cả sự thấy các sắc được an lập ở thân cũng là không bị che khuất. Indakhīlato paṭṭhāya (kể từ cột trụ) là kể từ cột trụ ở cổng thành. Pakatiiriyāpatheneva (chỉ bằng oai nghi thông thường) là chỉ bằng việc đi thẳng v.v… không thực hiện việc cúi xuống v.v… Nếu vậy, việc đi vào nhà qua cửa phòng là thế nào? Ngài đã nói ‘daliddamanussānaṃ’ (của những người nghèo) v.v… Parivattentena (bởi người đang xoay trở) là bởi người đang xoay trở thân mình nhằm mục đích nằm xuống.

หตฺเถหิ คเหตฺวาติ อุโภหิ หตฺเถหิ อุโภสุ กฏิปฺปเทเสสุ ปริคฺคเหตฺวา. ปตติ นิสีทนฏฺฐาเน นิปชฺชนวเสน ปตติ. โอริมํ องฺคํ นิสฺสาย นิสินฺโนติ ปลฺลงฺกมาภุชิตฺวา อุกฺกุฏิกนิสชฺชาย อุปริมกายํ เหฏฺฐิมกาเย ปติฏฺฐเปนฺโตเยว ภารีกรณวเสน โอริมงฺคํ นิสฺสาย นิสินฺโน. ฆํสนฺโตติ อานิสทเทเสน อาสนฏฺฐานํ ฆํสนฺโต. ปาริมงฺคนฺติ สตฺถิภาคสมฺมทฺทํ อานิสทปเทสํ. ตเถวาติ ฆํสนฺโต เอว. โอลมฺพกํ ธาเรนฺโต วิยาติ โอลมฺพกสุตฺตํ โอตาเรนฺโต วิย. เตน อุชุกเมว นิสีทนมาห. สรีรสฺส ครุกภาวเหตูนํ ทูรโต สมุปายิตภาเวน สลฺลหุกภาวโต ตูลปิจุํ ฐเปนฺโต วิย.

Hatthehi gahetvāti (nắm lấy bằng hai tay) có nghĩa là nắm giữ ở hai bên hông bằng cả hai tay. Patati (ngã xuống) có nghĩa là ngã xuống theo cách nằm ở chỗ ngồi. Orimaṃ aṅgaṃ nissāya nisinno (ngồi nương vào phần thân dưới) có nghĩa là sau khi ngồi kiết-già, trong tư thế ngồi xổm, vị ấy đặt phần thân trên lên phần thân dưới, do đó ngồi nương vào phần thân dưới để tạo sức nặng. Ghaṃsanto (chà xát) có nghĩa là chà xát chỗ ngồi bằng phần mông. Pārimaṅgaṃ (phần thân sau) là phần mông, nơi phần đùi tiếp xúc. Tatheva (cũng vậy) có nghĩa là cũng chà xát như thế. Olambakaṃ dhārento viya (giống như giữ vật treo) có nghĩa là giống như hạ một sợi dây dọi xuống. Do đó, ngài nói là ngồi thẳng. Do các nguyên nhân làm cho thân thể nặng nề đã được loại bỏ từ xa, nên thân thể trở nên nhẹ nhàng, giống như đặt một miếng bông gòn xuống.

อปฺเปสกฺขานํ มหานุภาวเคหปฺปเวเส สิยา ฉมฺภิตตฺตํ, จิตฺตกฺโขโภ, ทรถวเสน นานปฺปการกปฺปนํ, ภยวเสน ตณฺหาวเสน ปริตสฺสนํ, ตํ สพฺพํ ภควโต นตฺถีติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘น ฉมฺภตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๒.๓๘๗) วุตฺตนฺติ อาห ‘‘น ฉมฺภตี’’ติอาทิ.

Đối với những người ít oai lực, khi đi vào nhà của người có đại oai lực, có thể có sự run sợ, tâm bị khuấy động, sự tưởng tượng nhiều loại do lo lắng, sự phiền muộn do sợ hãi và do ái dục. Để cho thấy rằng tất cả những điều ấy không có ở đức Thế Tôn, trong Pāḷi đã nói “na chambhatī” (không run sợ), v.v... (Ma. Ni. 2.387), nên ngài nói “na chambhatī,” v.v...

อุทกํ ทียติ เอเตนาติ อุทกทานํ, ภิงฺการาทิ อุทกภาชนํ. พทฺธํ กตฺวาติ หตฺถคตมตฺติกํ วิย อตฺตโน วเส อวตฺตนฺตํ กตฺวา. ปริวตฺเตตฺวาติ กุชฺชิตฺวา. วิฉฑฺฑยมาโน อุทกสฺส วิกฺขิปนวเสน ฉฑฺฑยมาโน.

Udakaṃ dīyati etenāti udakadānaṃ (vật để dâng nước), là bình chứa nước như bình nước, v.v... Baddhaṃ katvā (làm cho bị trói buộc) có nghĩa là làm cho không tự do theo ý mình, giống như đất sét trong tay. Parivattetvā (lật úp lại) có nghĩa là úp xuống. Vichaḍḍayamāno (vẩy ra) có nghĩa là vứt bỏ bằng cách làm văng nước ra.

ตถา น คณฺหาติ, พฺยญฺชนมตฺตาย เอว คณฺหนฺโต. ภตฺตํ วา อมนาปนฺติ อาเนตฺวา โยชนา. พฺยญฺชเนน อาโลปอตินามนํ, อาโลเปน พฺยญฺชนอตินามนนฺติ อิเมสุ ปน ทฺวีสุ ปฐมเมว อสารุปฺปตาย อนิฏฺฐํ วชฺเชตพฺพนฺติ ปาฬิยํ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพตฺเถวาติ สพฺพสฺมึ อาหริตพฺพวตฺถุสฺมึ สุปณีตภาเวน รโส ปากโฏ โหติ ญาเณน ปริญฺญาตตฺตา. รสเคโธ ปน นตฺถิ เสตุฆาตตฺตา.

Tathā na gaṇhāti (không nhận lấy như vậy), là chỉ nhận lấy phần đồ ăn. Nên hiểu sự liên kết bằng cách thêm vào “bhattaṃ vā amanāpan’ti” (hoặc vật thực không vừa ý). “Làm lấn át miếng cơm bằng đồ ăn, làm lấn át đồ ăn bằng miếng cơm,” trong hai điều này, cần phải thấy rằng chính điều đầu tiên vì không thích hợp, không đáng mong muốn nên cần phải tránh, đã bị bác bỏ trong Pāḷi. Sabbattheva (ở tất cả mọi nơi) có nghĩa là trong tất cả các vật cần được tiêu thụ, vị của nó trở nên rõ ràng do tính chất hảo hạng, vì đã được liễu tri bằng trí tuệ. Tuy nhiên, không có sự tham đắm vị ngon, vì đã phá hủy được cầu nối (ái dục).

อสฺสาติ ‘‘เนว ทวายา’’ติอาทิปทสฺส. วุตฺตเมตนฺติ ‘‘วิสุทฺธิมคฺเค วินิจฺฉโย อาคโต’’ติ สพฺพาสวสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๒๓) สํวณฺณยนฺเตน วุตฺตเมตํ, ตสฺมา [Pg.179] น เอตฺถ ตํ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย, ตสฺมา โย ตสฺมึ ตสฺมึ วินิจฺฉเย วิเสสวาโท อิจฺฉิตพฺโพ. โส ปรมตฺถมญฺชูสาย วิสุทฺธิมคฺควณฺณนาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ปตฺตสฺส คหณฏฺฐานนฺติ หตฺเถน ปตฺตสฺส คหณปเทสํ. วินิวตฺติตฺวาติ ปตฺเต สพฺพํ อามิสคตํ สทฺธึ ภตฺเตน วินิวตฺติตฺวา คจฺฉติ. ปมาณาติกฺกนฺตนฺติ เกลายนวเสน อติกฺกนฺตปมาณํ อารกฺขํ ฐเปติ. จีวรโภคนฺตรนฺติ จีวรปฏลนฺตรํ. อุทเรน อกฺกมิตฺวาติ อุทเรเนว สนฺนิรุมฺภิตฺวา.

Assa (của điều này) là của câu bắt đầu bằng “neva davāya.” Vuttametaṃ (điều này đã được nói) có nghĩa là điều này đã được vị chú giải kinh Sabbāsava (Ma. Ni. 1.23) nói rằng: “sự quyết trạch đã có trong Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo),” do đó, ý nghĩa là không nên nói điều đó ở đây. Vì vậy, lời giải thích đặc biệt nào được mong muốn trong mỗi quyết trạch ấy, điều đó nên được hiểu theo phương pháp đã được nêu trong Paramatthamañjūsā, là chú giải của Visuddhimagga. Pattassa gahaṇaṭṭhānaṃ (chỗ cầm bát) là nơi tay cầm bát. Vinivattitvā (sau khi quay lại) có nghĩa là sau khi lật lại tất cả vật thực trong bát cùng với cơm rồi đi. Pamāṇātikkantaṃ (vượt quá mức độ) có nghĩa là vị ấy đặt sự phòng hộ vượt quá giới hạn do tính ham đùa. Cīvarabhogantaraṃ (khoảng giữa các nếp y) là khoảng giữa các lớp y. Udarena akkamitvā (đè lên bằng bụng) có nghĩa là kềm giữ lại bằng chính bụng.

อปฺปตฺตกาลํ อภิมุขํ นาเมติ อุปนาเมตีติ อตินาเมติ, ปตฺตกาลํ อติกฺกาเมนฺโต นาเมติ อปเนตีติ อตินาเมติ. อุภยมฺปิ เอกชฺฌํ คเหตฺวา ปาฬิยํ ‘‘น จ อนุโมทนสฺส กาลมตินาเมตี’’ติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โย หี’’ติอาทิมาห.

Atināmeti có nghĩa là dẫn đến, mang đến thời gian chưa đến; hoặc atināmeti có nghĩa là làm cho trôi qua, loại bỏ thời gian đã đến. Gộp cả hai ý lại, để cho thấy rằng trong Pāḷi đã nói: “na ca anumodanassa kālamatināmetī” (và không để lỡ thời gian tùy hỷ), ngài đã nói câu bắt đầu bằng “yo hi.”

เวคคมเนน ปฏิสํมุญฺจิตฺวา ธาวิตฺวา คจฺฉติ. อจฺจุกฺกฏฺฐนฺติ อติวิย อุทฺธํ กตฺวา กฑฺฒิตปารุตํ. เตนาห ‘‘โย หิ ยาว หนุกฏฺฐิโต…เป… โหตี’’ติ. อจฺโจกฺกฏฺฐนฺติ อติวิย เหฏฺฐา กตฺวา กฑฺฒิตปารุตํ. เตนาห ‘‘ยาว โคปฺผกา โอตาเรตฺวา’’ติ. อุภโต อุกฺขิปิตฺวาติ ทกฺขิณโต วามโตติ อุโภสุ ปสฺเสสุ อุตฺตราสงฺคํ อุกฺขิปิตฺวา. ถนนฺติ ทกฺขิณถนํ.

Với việc đi vội vã, vị ấy mặc y rồi chạy đi. Accukkaṭṭhaṃ (kéo lên quá cao) là cách mặc y được kéo lên rất cao. Do đó, ngài nói: “yo hi yāva hanukaṭṭhito…pe… hotī” (vị nào... cho đến xương hàm...). Accokkaṭṭhaṃ (kéo xuống quá thấp) là cách mặc y được kéo xuống rất thấp. Do đó, ngài nói: “yāva gopphakā otāretvā” (hạ xuống đến mắt cá chân). Ubhato ukkhipitvā (xốc lên cả hai bên) có nghĩa là xốc y thượng lên ở cả hai bên, tức bên phải và bên trái. Thanaṃ (vú) là vú bên phải.

วิสฺสฏฺโฐติ วิมุตฺโต. เตนาห ‘‘วิสฺสฏฺฐตฺตาเยว เจส วิญฺเญยฺโย’’ติ. ยสฺมา อมุตฺตวาทิโน วจนํ อวิสฺสฏฺฐตาย น สินิยฺหติ, น เอวํ มุตฺตวาทิโนติ อาห ‘‘สินิทฺโธ’’ติ. วิญฺเญยฺโยติ สุปริพฺยตฺตตาย อกฺขรโต จ พฺยญฺชนโต จ วิญฺญาตุํ สกฺกุเณยฺโย. เตนาห ‘‘ปากโฏ’’ติ. วิญฺญาปนิโยติ วิชานิตพฺโพ. พฺยญฺชนวเสเนว เจตฺถ วิญฺเญยฺยตา เวทิตพฺพา โฆสสฺส อธิปฺเปตตฺตา. มธุโรติ ปิโย เปมนีโย อปลิพุทฺโธ. สวนมรหติ, สวนสฺส โสตสฺส หิโตติ วา สวนีโย. สมฺปิณฺฑิโตติ สหิโต. ภควโต หิ สทฺโท อุปฺปตฺติฏฺฐานกตาสญฺจิตตฺตา สหิตากาเรเนว อาปาถมาคจฺฉติ, น อโยสลากาย ปหฏกํสถาลํ วิย วิปฺปกิณฺโณ. เตนาห ‘‘อวิสารี’’ติ. คมฺภีโรติ ยถา คมฺภีรวตฺถุปริจฺฉินฺทเนน ญาณสฺส คมฺภีรสมญฺญา, เอวํ คมฺภีรฏฺฐานสมฺภวโต สทฺทสฺส คมฺภีรสมญฺญาติ อาห ‘‘คมฺภีโรติ คมฺภีรสมุฏฺฐิโต’’ติ[Pg.180]. นินฺนาทวาติ สวิเสสํ นินฺนาทวา. สฺวายํ วิเสโส คมฺภีรภาวสิทฺโธติ อาห ‘‘คมฺภีรตฺตาเยว เจส นินฺนาที’’ติ. เอวเมตฺถ จตฺตาริ องฺคานิ จตุรงฺคนิปฺผาทีนิ เวทิตพฺพานิ. อการณา มา นสฺสีติ พุทฺธานุภาเวน วิย สรสฺส ปริสปริยนฺตตา วุตฺตา, ธมฺมตาวเสเนว ปน สา เวทิตพฺพา ตสฺส มูลการณสฺส ตถา อวฏฺฐิตตฺตา.

Vissaṭṭho (phát ra rõ ràng) có nghĩa là được giải thoát. Do đó, ngài nói: “chính vì được phát ra rõ ràng nên nó có thể được hiểu.” Bởi vì lời nói của người nói không được giải thoát thì không trôi chảy do không được phát ra rõ ràng, không giống như người nói được giải thoát, nên ngài nói siniddho (trôi chảy). Viññeyyo (dễ hiểu) có nghĩa là có thể hiểu được từ các âm tiết và câu chữ vì sự tròn trịa. Do đó, ngài nói pākaṭo (rõ ràng). Viññāpaniyo (có thể làm cho hiểu) có nghĩa là cần được biết. Ở đây, tính dễ hiểu nên được biết theo phương diện câu chữ, vì âm thanh được nhắm đến. Madhuro (ngọt ngào) có nghĩa là thân ái, đáng yêu, không bị cản trở. Savanīyo (dễ nghe) có nghĩa là đáng để nghe, hoặc có lợi cho tai của người nghe. Sampiṇḍito (không bị vỡ) có nghĩa là kết hợp. Thật vậy, âm thanh của đức Thế Tôn, do được tích lũy từ nơi phát sinh, nên đến tai một cách kết hợp, không bị phân tán như tiếng chũm chọe đồng bị đánh bằng thanh sắt. Do đó, ngài nói avisārī (không phân tán). Gambhīro (sâu lắng) có nghĩa là, giống như trí tuệ có tên gọi là ‘sâu sắc’ do thấu triệt các vấn đề sâu sắc, cũng vậy, âm thanh có tên gọi là ‘sâu lắng’ do phát sinh từ một nơi sâu thẳm, nên ngài nói: “gambhīro có nghĩa là phát sinh từ nơi sâu thẳm.” Ninnādavā (vang dội) có nghĩa là vang dội một cách đặc biệt. Sự đặc biệt này được thành tựu do tính chất sâu lắng. Do đó, ngài nói: “chính vì sâu lắng nên nó vang dội.” Như vậy, ở đây cần hiểu rằng bốn đặc tính tạo ra bốn đặc tính khác. “Mong rằng nó không bị mất đi vô cớ,” sự lan tỏa của âm thanh đến tận cùng hội chúng được nói như thể do oai lực của đức Phật, nhưng điều đó nên được hiểu là do năng lực của tự nhiên, vì nguyên nhân gốc rễ của nó đã được thiết lập như vậy.

ปจฺโจสกฺกิตฺวาติ ปฏินิวตฺติตฺวา. สมุสฺสิตกญฺจนปพฺพตํ วิย อุปริ อินฺทนีลรตนวิตตสิขํ วิชฺชุลฺลตาภูสิตํ. มหาปถวีอาทโย สตฺถุคุณปฏิภาคตาย นิทสฺสนํ, เกวลํ มหนฺตตามตฺตํ อุปาทาย นิทสฺสิตา.

Paccosakkitvā (sau khi lui lại) có nghĩa là sau khi quay trở lại. Giống như một ngọn núi vàng được dựng lên, trên đỉnh có chóp bằng ngọc indanīla, được trang hoàng bằng những tia chớp. Đại địa, v.v... là những ví dụ tương ứng với các đức tính của bậc Đạo Sư; chúng được chỉ ra chỉ đơn thuần vì sự to lớn.

๓๙๐. อปฺปฏิสํวิทิโตติ อนาโรจิโต. อาคมนวเสน เจตฺถ ปฏิสํเวทิตนฺติ อาห ‘‘อวิญฺญาตอาคมโน’’ติ. อุคฺคตภาวนฺติ กุลโภควิชฺชาทีหิ อุฬารภาวํ. อนุทฺทยสมฺปนฺนาติ การุณิกา.

390. Appaṭisaṃvidito là không được báo trước. Ở đây, paṭisaṃveditan là theo nghĩa sự đến, nên nói là ‘aviññātaāgamano’ (người có sự đến không được biết trước). Uggatabhāvaṃ là trạng thái cao quý do dòng dõi, tài sản, học thức, v.v... Anuddayasampannā là người có lòng bi mẫn.

๓๙๑. สหสาว โอกาสกรเณน อุจฺจกุลีนตา ทีปิตา โหตีติ อาห ‘‘เวเคน อุฏฺฐาย ทฺวิธา ภิชฺชิตฺวา’’ติอาทิ.

391. Do việc tạo ra chỗ trống một cách đột ngột, tính cao quý của dòng dõi được biểu thị, nên nói là ‘đứng dậy nhanh chóng, tách ra làm hai,’ v.v...

นาริสมานนามนฺติ อิตฺถิอตฺถโชตกนามํ. เตนาห ‘‘อิตฺถิลิงฺค’’นฺติ. อวฺหาตพฺพาติ กเถตพฺพา.

Nārisamānanāman là tên gọi biểu thị ý nghĩa của người nữ. Do đó, nói là ‘nữ tính.’ Avhātabbā là nên được nói đến.

๓๙๔. เอกนีหาเรเนว อฏฺฐ ปญฺเห พฺยากโรนฺโต. ‘‘ปุพฺเพนิวาสํ…เป… ปวุจฺจตี’’ติ อิมินา ปุพฺเพนิวาสสฺส วิทิตการณํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ตสฺส ปุพฺเพนิวาโส ปากโฏ’’ติ. ทิพฺพจกฺขุญาณํ กถิตํ ตสฺส ปริภณฺฑญาณภาวโต ยถากมฺมูปคญาณสฺส. ‘‘ชาติกฺขยํ ปตฺโต, อภิญฺญา โวสิโต’’ติ จ วุตฺตตฺตา มุนีติ อเสกฺขมุนิ อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อรหตฺตญาณโมเนยฺเยน สมนฺนาคโต’’ติ.

394. Trong khi giải đáp tám câu hỏi chỉ bằng một phương pháp duy nhất. Bằng câu ‘Túc mạng... được gọi là,’ nguyên nhân biết được túc mạng đã được nói đến, nên nói là ‘túc mạng của vị ấy được hiển lộ.’ Trí tuệ thiên nhãn được nói đến vì nó là trí tuệ nền tảng cho trí tuệ về sự tái sanh của chúng sanh tùy theo nghiệp. Và vì đã được nói rằng ‘đã đạt đến sự đoạn tận sanh y, đã hoàn tất các thắng trí,’ nên bậc muni ở đây được hiểu là bậc vô học muni, do đó nói là ‘thành tựu sự hiền minh của trí tuệ A-la-hán.’

กิเลสราเคหิ กิเลสวิวณฺณตาหิ. ชาติกฺขยปฺปตฺตตฺตา ‘‘อโถ ชาติกฺขยํ ปตฺโต’’ติ วุตฺตตฺตา. อภิชานิตฺวาติ อภิวิสิฏฺฐตาย อคฺคมคฺคปญฺญาย ญตฺวา. อิทานิ ปฏิสมฺภิทายํ อาคตนเยน ปริญฺญาปหานภาวนาสจฺฉิกิริยาสมาปตฺตีนํ ปารคมเนน ปารคูติ อยเมตฺถ อตฺโถติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปารคูติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อภิญฺเญยฺยธมฺมานํ ชานนวเสน อภิญฺญาปารคู. ตาทิโสติ ยาทิโส ‘‘ปารคู สพฺพธมฺมาน’’นฺติ ปททฺวเยน [Pg.181] วุตฺโต, ตาทิโส. ฉหิ อากาเรหีติ ปชานนาทีหิ ยถาวุตฺเตหิ ฉหิ อากาเรหิ.

Bởi các phiền não tham ái, bởi các sự ô uế của phiền não. Do đã đạt đến sự đoạn tận sanh y, vì đã được nói rằng ‘và đã đạt đến sự đoạn tận sanh y.’ Abhijānitvā là đã biết được bằng trí tuệ của đạo cao tột một cách đặc biệt. Bây giờ, để chỉ ra rằng ý nghĩa ở đây là pāragū (người đã đi đến bờ kia) do đã đi đến bờ kia của sự liễu tri, đoạn tận, tu tập, chứng ngộ, và thành tựu theo phương pháp đã được trình bày trong Phân Tích Đạo, nên đã nói là ‘hoặc là pāragū,’ v.v... Abhiññāpāragū là người đã đi đến bờ kia về thắng trí, theo nghĩa là biết được các pháp cần được thắng tri. Tādiso là người như vậy, người đã được nói đến bằng hai từ ‘pāragū sabbadhammānaṃ’ (người đã đi đến bờ kia của tất cả các pháp). Chahi ākārehī là bằng sáu phương diện, tức là bằng sáu phương diện đã được nói đến, bắt đầu bằng sự liễu tri.

กามญฺเจตฺถ ทฺเว เอว ปุจฺฉาคาถา ทฺเว จ วิสฺสชฺชนาคาถา, ปุจฺฉาปฏิปาฏิยา ปน อสงฺกรโต จ วิสฺสชฺชนํ ปวตฺตติ, ตํ นิทฺธาเรตุํ กึ ปนาติอาทิ วุตฺตํ. เวเทหิ คตตฺตาติ เวเทหิ มคฺคญาเณหิ ปารงฺคตตฺตา. ปุพฺเพนิวาสนฺติอาทีหิ วิชฺชานํ อตฺถิตาย โพธิตตฺตา. ปาปธมฺมานนฺติ ฉตฺตึสปาปธมฺมานํ โสตฺถานํ มคฺคํ ปาปเนน นิสฺเสสโต โสธิตตฺตา.

Và mặc dù ở đây chỉ có hai kệ hỏi và hai kệ trả lời, nhưng câu trả lời diễn ra không bị lẫn lộn theo thứ tự của câu hỏi. Để xác định điều đó, đã nói là ‘nhưng cái gì,’ v.v... Vedehi gatattā là do đã đi đến bờ kia bằng các trí tuệ, tức là do đã đi đến bờ kia bằng các đạo trí. Do đã giác ngộ vì sự hiện hữu của các minh, bắt đầu bằng túc mạng minh, v.v... Pāpadhammānaṃ là của các pháp ác, tức là do đã thanh lọc hoàn toàn ba mươi sáu pháp ác bằng cách đạt đến con đường thanh lọc chúng.

๓๙๕. ธมฺโม นาม อรหตฺตมคฺโค กุสลธมฺเมสุ อุกฺกํสปารมิปฺปตฺติยา อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน. ตสฺส อนุรูปธมฺมภาวโต อนุธมฺโม นาม เหฏฺฐิมมคฺคผลธมฺมา. โย สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ น ปฏิปชฺชติ, โส ตถาคตํ ธมฺมาธิกรณํ วิเหเฐติ นาม. โย ปน ปฏิปชฺชนฺโต จ ทนฺธาภิญฺญตาย กมฺมฏฺฐานโสธนตฺถํ อนฺตรนฺตรา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อเนกวารํ กถาเปติ, โส เอตฺตาวตา ธมฺมาธิกรณํ ตถาคตํ วิเหเฐตีติ น วตฺตพฺโพ. น หิ ภควโต ธมฺมเทสนาย ปริสฺสโม อตฺถิ, อยญฺจ อตฺโถ มหาสุทสฺสนสุตฺตาทีหิ (ที. นิ. ๒.๒๔๑ อาทโย) ทีเปตพฺโพ, ตสฺมา – ‘‘สจฺจธมฺมสฺส อนุธมฺม’’นฺติ วตฺตพฺเพ วุตฺตเมว พฺยติเรกมุเขน วิภาเวตุํ ‘‘น จ มํ ธมฺมาธิกรณํ วิเหเสสี’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ ปรกาเล เจตฺถ ปรินิพฺพานมฺปิ สงฺคยฺหติ, ตํ ปน อิมสฺมึ คหิตเมว โหตีติ อาห ‘‘เทสนาย อรหตฺเตเนว กูฏํ คหิต’’นฺติ.

395. Dhamma (Pháp) là đạo A-la-hán, theo sự chỉ định cao tột vì đã đạt đến sự toàn hảo cao nhất trong các pháp thiện. Anudhamma (Tùy pháp) là các pháp đạo và quả thấp hơn, vì chúng là các pháp tương ứng với pháp ấy. Người nào sau khi nghe pháp từ bậc Đạo Sư mà không thực hành theo lời chỉ dạy, người đó được gọi là làm phiền nhiễu Như Lai về vấn đề pháp. Nhưng người nào trong khi thực hành, do tuệ giác chậm lụt, vì mục đích thanh lọc đề mục thiền, thỉnh thoảng đến gần Thế Tôn và yêu cầu ngài thuyết giảng nhiều lần, người đó không nên bị nói là làm phiền nhiễu Như Lai về vấn đề pháp đến mức độ như vậy. Vì Thế Tôn không có sự mệt mỏi trong việc thuyết pháp, và ý nghĩa này nên được làm sáng tỏ qua kinh Đại Thiện Kiến, v.v... Do đó, khi nên nói là ‘tùy pháp của chân pháp,’ để làm rõ điều đã được nói bằng phương pháp phủ định, đã được nói là ‘và ngài đã không làm phiền nhiễu ta về vấn đề pháp,’ điều này cần được hiểu như vậy. Ở đó, parinibbāyī (sẽ nhập Niết-bàn) cũng bao gồm cả Niết-bàn vào thời gian sau, nhưng điều đó đã được bao hàm trong đây rồi, nên nói là ‘sự viên mãn đã được xem là A-la-hán quả qua lời dạy.’

พฺรหฺมายุสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu của Chú giải kinh Phạm Thiên đã hoàn tất.

๒. เสลสุตฺตวณฺณนา

2. Chú giải kinh Sela.

๓๙๖. เกณิโยติ ตสฺส นามํ, ปุพฺเพ เกณิยา ชีวิกากปฺปนโตติ วทนฺติ. ชฏิโลติ ชฏาธโร. พฺราหฺมณชาติกตฺตา โกฏิสารตาย จ พฺราหฺมณมหาสาโล. ปโยเชตฺวา นิสฺสโย หุตฺวา วสติ, รตฺตึ กามสมฺปตฺตึ อนุภวตีติ วา โยชนา. สุสงฺขตนฺติ สปฺปิมธุสกฺกราทีหิ เจว มริจสิงฺคีเวราทีหิ จ สุฏฺฐุ อภิสงฺขตํ.

396. Keṇiya là tên của vị ấy, người ta nói rằng vì trước đây vị ấy sinh sống bằng nghề lái thuyền (keṇiyā). Jaṭila là người để tóc bện. Brāhmaṇamahāsālo là một vị Bà-la-môn đại phú, do thuộc dòng dõi Bà-la-môn và có tài sản lớn. Cách giải thích là: sau khi sử dụng (họ), vị ấy sống như một người bảo trợ, hoặc vào ban đêm, vị ấy hưởng thụ sự sung túc của các dục lạc. Susaṅkhataṃ là được chuẩn bị kỹ lưỡng với bơ, mật ong, đường, v.v... và với tiêu, gừng, v.v...

ปฏิกฺเขปปสนฺนตายาติ [Pg.182] อโหวตายํ อปฺปิจฺโฉ, โย นิมนฺติยมาโนปิ น สาทิยตีติ อุปนิมนฺติยมานสฺส ปฏิกฺเขเป ติตฺถิยานํ ปสนฺนภาวโตติ. ตํ กถํ? วิรุทฺธเมตนฺติ ‘‘อการณเมต’’นฺติ ปฏิกฺขิปติ.

Paṭikkhepapasannatāyā là do sự hoan hỷ phát sanh từ việc từ chối. ‘Ồ, vị này thật ít ham muốn, dù được thỉnh mời cũng không chấp nhận.’ Như vậy, đó là trạng thái hoan hỷ của các ngoại đạo đối với sự từ chối của người được thỉnh mời nhiều lần. Điều đó như thế nào? Viruddhametaṃ (điều này mâu thuẫn) là vị ấy từ chối, nói rằng ‘điều này không có lý do.’

๓๙๘. กปฺปสหสฺเสหิปิ…เป… อโหสีติ อิทํ นานุสฺสวสิทฺธํ อนุมานคฺคหณํ สนฺธายาห. ปเทติ อุตฺตรปทโลเปน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘ปทปฺปมาเณ’’ติ. ปชฺชติ นิกฺขิปติ เอตฺถาติ วา ปทํ ปกติยา ปาทนิกฺขิปฏฺฐานํ, ตสฺมึ ปเท. กีฬาปสุตตาทินา ปมาทํ อาปชฺชติ. โพธิสตฺตจาริกนฺติ ทุกฺกรจริยํ สนฺธาย วทติ.

398. ‘Dù trong ngàn kiếp... cũng không có,’ điều này được nói đến với ý chỉ sự suy luận không được xác lập bởi truyền thống. Pade là sự chỉ định với sự lược bỏ từ phía sau, nên nói là ‘padappamāṇe’ (trong khoảng một bước chân). Hoặc, padaṃ là nơi người ta bước đi hay đặt chân xuống, là nơi đặt chân tự nhiên; tasmiṃ pade là trong bước chân đó. Rơi vào sự dễ duôi do mải mê vui đùa, v.v... Bodhisattacārikaṃ là ngài nói đến hạnh khổ hạnh.

๓๙๙. ปริปุณฺณตายาติ อนูนตาย. อหีนงฺคตายาติ อเวกลฺลภาวโต. โรจตีติ รุจิ, เทหปฺปภา, โสภณา รุจิ เอตสฺสาติ สุรุจิ. อาโรหสมฺปตฺติ กายสฺส ปมาณยุตฺตอุจฺจตา. ปริณาหสมฺปตฺติ กิสถูลภาววชฺชิตปริณาหตา. สณฺฐานสมฺปตฺติ อวยวานํ สุสณฺฐิตตา. จารุทสฺสโนติ ปิยทสฺสโน เตนาห ‘‘สุจิรมฺปี’’ติอาทิ. สุวณฺณสทิสวณฺโณติ ชาติหิงฺคุลเกน มทฺทิตฺวา สิลานิฆํเสเนว ปริกมฺมํ กตฺวา ฐปิตฆนสุวณฺณรูปวณฺโณ. มหาปุริสภาวํ พฺยญฺเชนฺติ ปกาเสนฺตีติ พฺยญฺชนานิ, มหาปุริสลกฺขณานีติ อาห ‘‘ปฐมํ วุตฺตพฺยญฺชนาเนวา’’ติ.

399. Paripuṇṇatāyā là do sự đầy đủ. Ahīnaṅgatāyā là do trạng thái không khiếm khuyết. Rocatīti ruci, ánh sáng của thân; suruci là người có ánh sáng đẹp. Ārohasampatti là sự hoàn hảo về chiều cao, chiều cao cân đối của thân. Pariṇāhasampatti là sự hoàn hảo về chu vi, chu vi không gầy không mập. Saṇṭhānasampatti là sự hoàn hảo về hình dáng, sự cân đối của các chi phần. Cārudassanoti là người dễ nhìn, do đó nói là ‘dù lâu,’ v.v... Suvaṇṇasadisavaṇṇoti là có nước da giống như vàng, tức là màu sắc của một pho tượng bằng vàng khối được đặt sau khi được chế tác bằng cách chà xát với chu sa thật và mài trên đá. Byañjanāni là các tướng vì chúng biểu thị hay làm hiển lộ trạng thái của một bậc đại nhân; mahāpurisalakkhaṇāni là các tướng của bậc đại nhân, nên nói là ‘chính là các tướng đã được nói đến trước tiên.’

ปุพฺเพ วุตฺตนฺติ ‘‘สุรุจี’’ติ ปุพฺเพ วุตฺตํ, ‘‘อาทิจฺโจว วิโรจสี’’ติ ปุน วุตฺตํ. ‘‘จารุทสฺสโน สุวณฺณวณฺโณสี’’ติ ปุพฺเพ วุตฺตํ, ‘‘กลฺยาณทสฺสโน ภิกฺขุ กญฺจนาภตฺตโจ’’ติ ปุน วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘อุตฺตรคาถายปิ เอเสว นโย’’ติ. สาติสยํ อุตฺตมวณฺเณ วณฺเณตฺวา อุตฺตมวณฺณิโนติ ปเทน สนฺตํ ปกาเสตีติ อาห ‘‘อุตฺตมวณฺณสมฺปนฺนสฺสา’’ติ. อุตฺตมสารถีติ เสฏฺฐปุริสสารถิ. ตตฺถ ตตฺถ ชมฺพุวนสณฺฑมณฺฑิตตาย ชมฺพุทีโป ‘‘ชมฺพุสณฺโฑ’’ติ วุจฺจติ. อิสฺสริยนฺติ จกฺกวตฺติสฺสริยํ.

Pubbe vuttanti ‘surucī’ti pubbe vuttaṃ, ‘ādiccova virocasī’ti puna vuttaṃ có nghĩa là: ‘surucī’ (người có ánh sáng đẹp) đã được nói trước đây, ‘ādiccova virocasī’ (sáng chói như mặt trời) lại được nói lần nữa. ‘Cārudassano suvaṇṇavaṇṇosī’ (người có dáng vẻ khả ái, màu da vàng ròng) đã được nói trước đây, ‘kalyāṇadassano bhikkhu kañcanābhattaco’ (vị tỳ khưu có dáng vẻ đáng yêu, làn da như pho tượng vàng) lại được nói lần nữa. Nhắm đến ý nghĩa này, (chú giải) nói rằng ‘uttaragāthāyapi eseva nayo’ (trong câu kệ tiếp theo cũng có phương pháp tương tự). Sau khi mô tả màu da tối thượng một cách xuất sắc, bằng từ ‘uttamavaṇṇino’ (của người có màu da tối thượng), ngài đã làm sáng tỏ thực thể, do đó nói rằng ‘uttamavaṇṇasampannassā’ (của người được phú bẩm màu da tối thượng). Uttamasārathī có nghĩa là người đánh xe cho các bậc tối thắng. Ở đây và ở kia, do được trang điểm bởi các lùm cây diêm phù, châu Diêm-phù-đề được gọi là ‘jambusaṇḍo’ (lùm cây diêm phù). Issariyam có nghĩa là quyền tối thượng của vị chuyển luân vương.

ชาติขตฺติยาติ ชาติมนฺโต ขตฺติยา. ราชาภิราชาติ เอตฺถ อภิ-สทฺโท ปูชตฺโถติ อาห ‘‘ราชูนํ ปูชนีโย’’ติ.

Jātikhattiyāti có nghĩa là những vị Sát-đế-lỵ có dòng dõi cao quý. Trong từ Rājābhirājā, tiếp đầu ngữ abhi- có nghĩa là tôn kính, do đó nói rằng ‘rājūnaṃ pūjanīyo’ (người đáng được các vị vua tôn kính).

อปฺปมาณาติ อปริมาณา โลกธาตุโย. ‘‘ยาวตา ปน อากงฺเขยฺยา’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๑) หิ วุตฺตํ. ธมฺมราชา อนุตฺตโรติ เอตฺถ วุตฺตอนุตฺตรภาวํ ‘‘ยาวตา [Pg.183] หี’’ติอาทินา ปากฏตรํ กตฺวา ธมฺมราชภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘สฺวาห’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ธมฺเมนาติ ปฏิเวธธมฺเมน. เตนาห ‘‘อนุตฺตเรเนวา’’ติ. อนุตฺตเรนาติ วิสิฏฺเฐน อุตฺตเมน. อิมสฺมึ ปกฺเข ธมฺเมนาติ ปฏิปตฺติธมฺเมนาติปิ สงฺคยฺหติ. ปริยตฺติธมฺเมนาติ เทสนาธมฺเมน อาณาจกฺกํ ปวตฺเตมีติ โยชนา. เทสนาญาณปฏิเวธญาณวิภาคํ ธมฺมจกฺกเมว วา. อปฺปฏิวตฺติยนฺติ ปฏิวตฺติตุํ อสกฺกุเณยฺยํ.

Appamāṇā có nghĩa là các thế giới giới vô lượng. Bởi vì đã được nói rằng: ‘Yāvatā pana ākaṅkheyyā’ (cho đến nơi nào mà vị ấy mong muốn) (A. Ni. 3.81). Trong câu ‘Dhammarājā anuttaro’ (Pháp vương vô thượng), để làm rõ hơn nữa trạng thái vô thượng đã được nói đến bằng câu ‘yāvatā hī’ v.v..., và để giải thích trạng thái Pháp vương, câu ‘svāhaṃ’ v.v... đã được nói. Dhammena có nghĩa là bằng pháp chứng ngộ. Do đó, nói rằng ‘anuttarenevā’ (bằng pháp vô thượng). Anuttarena có nghĩa là bằng pháp thù thắng, tối thượng. Trong trường hợp này, dhammena cũng có thể được bao gồm là pháp hành. Pariyattidhammena có nghĩa là bằng pháp học; cách nối kết là: ‘tôi chuyển vận bánh xe quyền uy bằng pháp thuyết giảng’. Hoặc là, bánh xe Pháp chính là sự phân chia giữa trí tuệ thuyết giảng và trí tuệ chứng ngộ. Appaṭivattiyaṃ có nghĩa là không thể bị xoay chuyển ngược lại.

ตถาคเตน ชาโตติ ตถาคเตน เหตุนา อริยาย ชาติยา ชาโต. เหตุอตฺเถ กรณวจนํ. อนุชาโตติ จ วุตฺเต อนุ-สทฺทสฺส วเสน ตถาคตนฺติ จ อุปโยควจนเมว โหติ, โส จ อนุ-สทฺโท เหตุอตฺถโชตโกติ อาห ‘‘ตถาคตํ เหตุํ อนุชาโต’’ติ. อวญฺญาตพฺพภาเวน ชาโตติ อวชาโต ทุปฺปฏิปนฺนตฺตา. เตนาห ‘‘ทุสฺสีโล’’ติ. ตถา หิ วุตฺตํ โกกาลิกํ อารพฺภ ‘‘ปุริสนฺตกลิ อวชาโต’’ติ. ปุตฺโต นาม น โหติ ตสฺส โอวาทานุสาสนิยํ อฏฺฐิตตฺตา. เอวมาหาติ ‘‘อนุชาโต ตถาคต’’นฺติ เอวมาห.

Tathāgatena jāto có nghĩa là được sanh vào dòng dõi bậc Thánh với Như Lai là nhân. Ở đây, công cụ cách được dùng với ý nghĩa là nguyên nhân. Và khi nói anujāto (sanh sau), do từ anu-, từ tathāgataṃ ở trong đối cách, và từ anu- đó chỉ rõ ý nghĩa nguyên nhân, do đó nói rằng ‘tathāgataṃ hetuṃ anujāto’ (sanh sau, với Như Lai là nhân). Avaññātabbabhāvena jāto (sanh ra trong tình trạng đáng bị khinh miệt) có nghĩa là avajāto (hạ sanh) do thực hành sai lạc. Do đó, nói rằng ‘dussīlo’ (người ác giới). Bởi vì đã được nói như vậy liên quan đến Kokālika: ‘purisantakali avajāto’ (kẻ hạ sanh, là vết nhơ của loài người). Người ấy không được gọi là con trai vì không an trú trong lời giáo huấn và chỉ dạy của ngài. Evamāha có nghĩa là đã nói ‘anujāto tathāgata’ (sanh sau Như Lai).

วิชฺชาติ มคฺควิชฺชา. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน วิมุตฺตีติ ผลวิมุตฺติ. นนุ จ มคฺโค ภาเวตพฺเพน คหิโตติ? สจฺจํ คหิโต, สพฺเพ จ ปน สตฺต ธมฺมา อภิญฺเญยฺยาติ วิชฺชาย อภิญฺเญยฺยภาโว วุตฺโต. อิมินา วา นเยน สพฺเพสมฺปิ อภิญฺเญยฺยภาโว วุตฺโต เอวาติ เวทิตพฺโพ. ผเลน วินา เหตุภาวสฺเสว อภาวโต เหตุวจเนน ผลสิทฺธิ, นิโรธสฺส จ สมฺปาปเนน มคฺคสฺส เหตุภาโว. ทุกฺขสฺส นิพฺพตฺตเนน ตณฺหาย สมุทยภาโวติ อิมมตฺถํ สงฺคหิตเมว อตฺถโต อาปนฺนตฺตา. ยุตฺตเหตุนาติ ยุตฺติยุตฺเตน เหตุนา พุทฺธภาวํ สาเธติ สจฺจวินิมุตฺตสฺส พุชฺฌิตพฺพสฺส อภาวโต สจฺจสมฺโพธเนเนว จ ตสฺส อนวเสสโต พุทฺธตฺตา. อตฺถวจนญฺเจตํ, ปโยควจนานิ ปน – พฺราหฺมณ, อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ สพฺพถา อวิปรีตธมฺมเทสโน, สมฺมาสมฺพุทฺธตฺตา สพฺพตฺถ อวิปรีตมาจิกฺขติ ยถาหํ สพฺพมคฺคเทสโกติ. กึ ปน ภควา สยเมว อตฺตโน สมฺมาสมฺพุทฺธภาวํ อาโรเจตีติ? มหากรุณาย อญฺเญสํ มหาวิสยโต. ตตฺถ ‘‘เอโกมฺหิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สพฺพาภิภู สพฺพวิทูหมสฺมี’’ติอาทีนิ (มหาว. ๑๑; ม. นิ. ๑.๒๘๕; ๒.๓๔๑; กถา. ๔๐๕) สุตฺตปทานิ อิทเมว จ สุตฺตปทํ เอตสฺส อตฺถสฺส สาธกํ.

Vijjā có nghĩa là minh của đạo. Bằng sự chỉ định tối thượng, vimutti có nghĩa là sự giải thoát của quả. Chẳng phải đạo được xem là pháp cần được tu tập hay sao? Đúng là được xem như vậy, nhưng tất cả bảy pháp đều là pháp cần được thắng tri, do đó trạng thái cần được thắng tri bởi minh đã được nói đến. Hoặc nên hiểu rằng, bằng phương pháp này, trạng thái cần được thắng tri của tất cả chúng đều đã được nói đến. Bởi vì không có quả thì không có trạng thái là nhân, nên bằng lời nói về nhân, quả được thành tựu; và bằng sự đạt đến diệt, có trạng thái là nhân của đạo. Bằng sự phát sinh của khổ, có trạng thái là tập khởi của ái. Ý nghĩa này đã được bao hàm vì nó đã được hàm chứa về mặt ý nghĩa. Yuttahetunā có nghĩa là bằng nguyên nhân hợp lý, ngài xác lập trạng thái Phật, vì không có gì để giác ngộ ngoài các chân lý, và vì là Phật thông qua sự giác ngộ hoàn toàn các chân lý không còn sót lại. Đây là lời nói về ý nghĩa, còn những lời nói về cách áp dụng là: ‘Này Bà-la-môn, ta là bậc Chánh Đẳng Giác, người thuyết giảng giáo pháp không sai lạc về mọi phương diện; do là bậc Chánh Đẳng Giác, ta chỉ ra điều không sai lạc ở khắp mọi nơi, vì ta là người chỉ dạy tất cả các con đường.’ Nhưng phải chăng Thế Tôn tự mình tuyên bố trạng thái Chánh Đẳng Giác của mình? (Ngài làm vậy) vì lòng đại bi, vì đó là một lĩnh vực vĩ đại đối với những người khác. Về vấn đề này, các đoạn kinh như ‘Ta là bậc Chánh Đẳng Giác duy nhất, bậc toàn thắng, bậc toàn tri’ (Đại Phẩm 11; Trung Bộ 1.285; 2.341; Kathāvatthu 405) và chính đoạn kinh này là bằng chứng cho ý nghĩa đó.

สลฺลกนฺตโนติ [Pg.184] สลฺลานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา. โรคสฺสาติ กิเลสโรคสฺส. ตสฺมาติ อปุนปวตฺติปาทเนน ติกิจฺฉนโต. พฺรหฺมํ วา เสฏฺฐํ สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺโตติ พฺรหฺมภูโต. เอวํ อาคตายาติ อิมินา –

Sallakantano có nghĩa là vì các mũi tên đã được đoạn trừ. Rogassa có nghĩa là của căn bệnh phiền não. Tasmā có nghĩa là vì chữa trị bằng cách làm cho nó không tái diễn. Hoặc, đã đạt đến trạng thái Phạm thiên, trạng thái tối thượng, sự chánh đẳng giác, nên ngài đã trở thành Phạm thiên. Evaṃ āgatāya (đã đến như vậy) là bằng câu này –

‘‘กามา เต ปฐมา เสนา, ทุติยา อรติ วุจฺจติ;

ตติยา ขุปฺปิปาสา เต, จตุตฺถี ตณฺหา ปวุจฺจติ.

‘Đạo quân thứ nhất của ngươi là các dục, thứ hai được gọi là sự bất mãn; Đạo quân thứ ba của ngươi là đói và khát, thứ tư được gọi là ái dục.

ถินมิทฺธํ เตปญฺจมํ ถินมิทฺธํ เต, ฉฏฺฐา ภีรู ปวุจฺจติ;

สตฺตมี วิจิกิจฺฉา เต, มกฺโข ถมฺโภ เต อฏฺฐโม.

Thứ năm của ngươi là hôn trầm và thụy miên, thứ sáu được gọi là sự khiếp sợ; Thứ bảy của ngươi là hoài nghi, thứ tám của ngươi là sự giả dối và cứng đầu.

ลาโภ สิโลโก สกฺกาโร, มิจฺฉาลทฺโธ จ โย ยโส;

โย จตฺตานํ สมุกฺกํเส, ปเร จ อวชานติ;

เอสา นมุจิ เต เสนา, กณฺหสฺสาภิปฺปหารินี’’ติ. (สุ. นิ. ๔๓๘-๔๔๑);

Lợi lộc, danh tiếng, sự cung kính, và tiếng tăm nào có được một cách sai trái; Kẻ nào tán dương tự ngã và khinh miệt người khác; Này Namuci, đó là đạo quân của ngươi, là lực lượng tấn công của Kẻ Đen Tối.’ (Kinh Tập 438-441);

เอวํ วุตฺตํ นววิธํ เสนํ สงฺคยฺหติ. วเส วตฺเตตฺวาติ สมุจฺฉินฺทเนน อนุปฺปาทตาปาทเนน วเส วตฺเตตฺวา. กุโตจิ อภโย นิพฺภโย.

Như vậy, bao gồm đạo quân chín loại đã được nói đến. Vase vattetvā có nghĩa là đã chế ngự bằng cách đoạn trừ, bằng cách làm cho không phát sinh. Kutoci abhayo có nghĩa là không sợ hãi từ bất cứ đâu, không còn sợ hãi.

สยเมว ทฏฺฐพฺพนฺติ เยน เยน อธิคโต, เตน เตน ปรสทฺธาย คนฺตพฺพํ หิตฺวา อสมฺโมหโต ปจฺจเวกฺขณาญาเณเนว สามํ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘ปจฺจกฺข’’นฺติ. ปสฏฺฐา ทิฏฺฐิ สนฺทิฏฺฐิ. ยถา รเถน ชยตีติ รถิโก, เอวํ อิทํ มคฺคพฺรหฺมจริยํ สนฺทิฏฺฐิยา ชยตีติ สนฺทิฏฺฐิกํ. อถ วา ทิฏฺฐนฺติ ทสฺสนํ วุจฺจติ, ทิฏฺฐเมว สนฺทิฏฺฐํ, สนฺทสฺสนนฺติ อตฺโถ. สนฺทิฏฺฐํ อรหตีติ สนฺทิฏฺฐิโก ยถา วตฺถยุคํ อรหตีติ วตฺถยุคิโก. สนฺทิฏฺฐิกํ ผลทานํ สนฺธาย นาสฺส กาโลติ อกาลํ, อกาลเมว อกาลิกํ, น กาลนฺตรํ เขเปตฺวา ผลํ เทติ, อตฺตโน ปน ปวตฺติสมนนฺตรเมว ผลํ เทตีติ อตฺโถ. อถ วา อตฺตโน ผลปฺปทาเน ปกฏฺโฐ กาโล ปตฺโต อสฺสาติ กาลิโก, โลกิโย กุสลธมฺโม, อิทํ ปน สมนนฺตรผลตฺตา น กาลิกํ.

“Phải được tự mình thấy” có nghĩa là: Bởi người nào đã chứng đắc, bởi người ấy phải tự mình thấy bằng chính trí tuệ quán xét không mê mờ, sau khi từ bỏ việc đi theo niềm tin của người khác. Do đó, Ngài nói: “Hiện tiền.” Cái thấy cao thượng là sự thấy rõ. Giống như người chiến thắng bằng xe gọi là người đánh xe, cũng vậy, phạm hạnh đạo lộ này chiến thắng bằng sự thấy rõ nên gọi là có thể tự mình thấy. Hoặc là, “diṭṭha” được gọi là sự thấy, chính cái thấy là “sandiṭṭha,” có nghĩa là sự thấy rõ. Xứng đáng với sự thấy rõ nên gọi là “sandiṭṭhiko,” giống như người xứng đáng với cặp y gọi là “vatthayugiko.” Liên quan đến việc cho quả hiện tại, không có thời gian của nó nên là “akāla” (không có thời gian), chính “akāla” là “akālikaṃ” (không có thời gian), không cho quả sau khi trải qua một khoảng thời gian khác, mà có nghĩa là cho quả ngay sau khi tự nó diễn ra. Hoặc là, pháp thiện thế gian được gọi là “kāliko” (có thời gian) vì thời gian nổi bật đã đến trong việc cho quả của nó, còn pháp này, do cho quả ngay lập tức, nên không phải là “kālikaṃ.”

๔๐๐. ‘‘มหายญฺญํ ปวตฺตยี’’ติอาทีสุ เกวลํ ทานธมฺมาทีสุ ยญฺญปริยายสมฺภวโต ‘‘พฺราหฺมณานํ ยญฺญาภาวโต’’ติ วุตฺตํ. พฺราหฺมณา หิ ‘‘อคฺคิมุขา เทวา’’ติ อคฺคิชุหนปุพฺพกํ ยญฺญํ วิทหนฺติ. เตนาห ‘‘อคฺคิชุหนปฺปธานาติ อตฺโถ’’ติ ‘‘ภูรฺภุว? สฺว?’’ อิติ สาวิตฺตี ปุพฺพกตฺตา มุขํ ปุพฺพงฺคมํ[Pg.185]. ‘‘มุขมิว มุข’’นฺติอาทีสุ วิย อิธาปิ ปธานปริยาโย มุขสทฺโทติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มนุสฺสานํ เสฏฺฐโต ราชา ‘มุข’นฺติ วุตฺโต’’ติ อาห. อาธารโตติ โอคาหนฺตีนํ นทีนํ อาธารภาวโต ปฏิสรณโต คนฺตพฺพฏฺฐานภาวโต. สญฺญาณโตติ จนฺทโยควเสน อชฺช อสุกนกฺขตฺตนฺติ ปญฺญายนโต. อาโลกกรณโตติ นกฺขตฺตานิ อภิภวิตฺวา อาโลกกรณโต. โสมฺมภาวโตติ สีตหิมวาสีตวาตูปกฺขรภาวโต. ตปนฺตานนฺติ ทีปสิขา อคฺคิชาลา อสนิวิจกฺกนฺติ เอวมาทีนํ วิชฺชลนฺตานํ. อายมุขํ อคฺคทกฺขิเณยฺยภาเวน.

400. Do sự tồn tại của từ đồng nghĩa 'tế lễ' chỉ đơn thuần trong các pháp bố thí v.v... trong các câu như “đã thực hiện đại tế lễ,” nên đã nói “do các Bà-la-môn không có tế lễ.” Bởi vì các Bà-la-môn thực hiện tế lễ với việc cúng dường lửa đi trước, (nghĩ rằng) “chư thiên có miệng là lửa.” Do đó, Ngài nói “có nghĩa là việc cúng dường lửa là chính.” Do câu Sāvittī “bhūrbhuvaḥ svaḥ” được thực hiện trước, nên “mukha” (miệng, mặt) có nghĩa là đi trước. Để chỉ ra rằng ở đây cũng vậy, từ “mukha” là từ đồng nghĩa với “chính yếu,” giống như trong các câu “mukha như là mukha,” ngài nói “do là bậc tối thắng trong loài người, vua được gọi là 'mukha'.” (Biển là hàng đầu) do là nơi chứa đựng, do là nơi chứa đựng, là nơi nương tựa, là nơi phải đến của các con sông chảy vào. (Mặt trăng là hàng đầu) do là dấu hiệu, do được nhận biết “hôm nay là chòm sao này” nhờ sự kết hợp với mặt trăng. (Mặt trời là hàng đầu) do tạo ra ánh sáng, do tạo ra ánh sáng sau khi lấn át các chòm sao. (Đức hạnh là hàng đầu) do có tính chất dịu mát, do có tính chất mát mẻ, có sương, có gió mát. Của những vật chiếu sáng, tức là của những vật lấp lánh như ngọn đèn, ngọn lửa, tia sét v.v... Nguồn thu nhập (là hàng đầu) do là đối tượng cúng dường hàng đầu.

ทิพฺพจกฺขุ ธมฺมจกฺขุ ปญฺญาจกฺขุ พุทฺธจกฺขุ สมนฺตจกฺขูติ อิเมหิ ปญฺจหิ จกฺขูหิ. เต สรณสฺสาติ เต สรณสฺส จ, เต สรณภาวมูลกตฺตา อิตรทฺวยสฺส จ, ยถาวุตฺต เต-ปเทน วุตฺตตฺถโต ปรสฺส จาติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘เต ตุยฺหํ, อิตรสฺส จ สรณสฺส อโห อานุภาโว’’ติ. อาวุตฺติวเสน วา เต สรณสฺสาติ เอตฺถ อตฺโถ วิภาเวตพฺโพ – ตุยฺหํ สรณภูตสฺส จ อิตรสรณสฺส จ อานุภาโวติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Bằng năm con mắt này: thiên nhãn, pháp nhãn, tuệ nhãn, Phật nhãn, và toàn nhãn. Câu “te saraṇassa” có nghĩa là: của nơi nương tựa ấy, và của hai nơi nương tựa còn lại do có nơi nương tựa ấy làm gốc, và của cái khác với ý nghĩa được nói bởi từ “te” đã được đề cập. Điều này được nói ra là: “Ôi, oai lực của nơi nương tựa của Ngài và của nơi nương tựa khác!” Hoặc là, ý nghĩa ở đây trong câu “te saraṇassa” nên được giải thích theo cách nói lặp lại: oai lực của Ngài, người đã trở thành nơi nương tựa, và của nơi nương tựa khác. Phần còn lại thì dễ hiểu.

เสลสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu của Chú giải kinh Sela đã hoàn tất.

๓. อสฺสลายนสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Assalāyana

๔๐๑. อญฺญมญฺญวิสิฏฺฐตฺตา วิสทิสํ รชฺชํ วิรชฺชํ, วิรชฺชโต อาคตา, ตตฺถ ชาตาติ วา เวรชฺชกา, เอวํ ชาตา โข ปน เต, ยสฺมา วตฺถาภรณาทิวิภาเคน นานปฺปการา โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘นานาเวรชฺชกาน’’นฺติ. อฏฺฐกถายํ ปน เวรชฺชสฺเสว วเสน นานปฺปการตา วุตฺตา. ยญฺญุปาสนาทินาติ ยญฺญานุภวนมนฺตชฺเฌนทกฺขิณปริเยสนาทินา. จตุวณฺณสาธารณนฺติ ขตฺติยาทีนํ จตุนฺนํ วณฺณานํ สาธารณํ สํสารสุทฺธิปาปตสฺสนํ. นฺหานสุทฺธิยาติ ติตฺถสมุทฺทขาเตสุ มนฺตชปฺปนปุพฺพกํ สายํตติยอุทโกโรหนาทินฺหานสุทฺธิยา. ภาวนาสุทฺธิยาติ ปรมโชติภูตาย ปุริสภาวนาสงฺขาตาย สุทฺธิยา. วาปิตสิโรติ โอโรปิตเกโส. ตเมว หิ สิโร วาปิตนฺติ วุจฺจติ.

401. Do sự khác biệt lẫn nhau, vương quốc không tương đồng là “virajja.” Những người đến từ Virajja, hoặc sinh ra ở đó, là “verajjakā.” Và những người sinh ra như vậy, vì họ có nhiều loại khác nhau do sự phân chia về y phục, trang sức v.v..., nên đã nói “của những người Verajjaka khác nhau.” Tuy nhiên, trong Chú giải, sự đa dạng được nói theo chính Verajja. “Bằng việc hầu hạ tế lễ v.v...” có nghĩa là bằng việc thực hiện tế lễ, tụng niệm thần chú, tìm kiếm vật cúng dường v.v... “Chung cho bốn giai cấp” có nghĩa là sự đạt đến thanh tịnh trong luân hồi chung cho bốn giai cấp Sát-đế-lỵ v.v... “Sự thanh tịnh bằng cách tắm” có nghĩa là sự thanh tịnh bằng cách tắm ba lần vào buổi chiều, đi xuống nước v.v... tại các bến nước, biển, hố, với việc tụng niệm thần chú đi trước. “Sự thanh tịnh bằng tu tập” có nghĩa là sự thanh tịnh được gọi là sự tu tập của con người, đã trở thành ánh sáng tối thượng. “Đầu đã cạo” có nghĩa là người đã cạo tóc. Bởi vì chính cái đầu đó được gọi là đã cạo.

สภาววาทีติ [Pg.186] ยถาภูตวาที. ปพฺพชนฺตาติ พฺราหฺมณปพฺพชฺชํ อุปคจฺฉนฺตา, ตสฺมา พฺราหฺมณานํ ปพฺพชฺชาวิธานํ สิกฺขนฺเตน โภตา ‘‘พฺราหฺมณาว สุชฺฌนฺติ, โน อพฺราหฺมณา’’ติ อยํ วิธิ สเหตุโก สอุปาทาโน สกฺกจฺจํ อุคฺคหิโต, ตสฺมา ตุยฺหํ ปราชโย นตฺถิ…เป… เอวมาหํสุ.

“Người nói đúng bản chất” có nghĩa là người nói đúng sự thật. “Những người xuất gia” có nghĩa là những người thực hành đời sống xuất gia của Bà-la-môn, do đó, bởi ngài, người đang học phương pháp xuất gia của các Bà-la-môn, phương pháp này “chỉ Bà-la-môn mới thanh tịnh, không phải người không phải Bà-la-môn” đã được học một cách cẩn thận, có nguyên nhân, có cơ sở, do đó, không có sự thất bại cho ngài... (vân vân)... họ đã nói như vậy.

๔๐๒. ลทฺธิภินฺทนตฺถนฺติ ‘‘พฺราหฺมณาว พฺรหฺมุโน ปุตฺตา โอรสา มุขโต ชาตา พฺรหฺมชา’’ติ เอวํ ปวตฺตลทฺธิยา วินิเวฐนตฺถํ. ปุตฺตปฏิลาภตฺถายาติ ‘‘เอวํ มยํ เปตฺติกํ อิณธารํ โสเธยฺยามา’’ติ ลทฺธิยํ ฐตฺวา ปุตฺตปฏิลาภตฺถาย. อยญฺเหตฺถ อธมฺมิกานํ พฺราหฺมณานํ อชฺฌาสโย. เนสนฺติ พฺราหฺมณานํ. สจฺจวจนํ สิยาติ ‘‘พฺรหฺมุโน ปุตฺตา’’ติอาทิวจนํ สจฺจํ ยทิ สิยา พฺราหฺมณีนํ…เป… ภเวยฺย, น เจตํ อตฺถิ. มหาพฺรหฺมุโน มุขโต ชาโตติ วาทจฺเฉทกวาโท มุขโตชาตจฺเฉกวาโท. อสฺสลายโนวิญฺญู ชาติโก ‘‘นิรกฺเขปํ สมเณน โคตเมน วุตฺต’’นฺติ ชานนฺโตปิ สหคตานํ พฺราหฺมณานํ จิตฺตานุรกฺขณตฺถํ ‘‘กิญฺจาปิ ภวํ โคตโม’’ติอาทิมาห.

402. “Để phá vỡ tà kiến” có nghĩa là để gỡ bỏ tà kiến đang diễn ra rằng “chỉ Bà-la-môn là con của Phạm thiên, con ruột, sinh từ miệng, do Phạm thiên sinh ra.” “Vì mục đích có được con trai” có nghĩa là đứng trên quan điểm “như vậy chúng ta sẽ trả được món nợ của cha ông,” vì mục đích có được con trai. Đây là ý định của các Bà-la-môn bất chính ở đây. “Nesaṃ” có nghĩa là của các Bà-la-môn. “Lời nói có thể là sự thật” có nghĩa là nếu lời nói “con của Phạm thiên” v.v... là sự thật, thì đối với các bà vợ Bà-la-môn... (vân vân)... sẽ xảy ra, nhưng điều này không có. Lập luận “sinh từ miệng của Đại Phạm thiên” là lập luận cắt đứt, lập luận cắt đứt (quan điểm) sinh từ miệng. Assalāyana, người có trí tuệ bẩm sinh, mặc dù biết rằng “đã được Sa-môn Gotama nói một cách không thể bác bỏ,” nhưng để giữ gìn tâm của các Bà-la-môn đi cùng, đã nói “mặc dù Tôn giả Gotama...” v.v...

๔๐๓. อิทานิ พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณติ วาทํ ภินฺทิตุํ ‘‘สุตํ เต โยนกกมฺโพเชสู’’ติอาทิ อารทฺธํ. ยทิ พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ, สพฺพตฺถ พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ ภเวยฺย, อถ กสฺมา โยนกกมฺโพชาทิชนปเทสุ พฺราหฺมณานํ เสฏฺฐภาโว นตฺถิ? เอวญฺหิ ตตฺถ วณฺณา, ตสฺมา ‘‘พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ’’ติ ลทฺธิมตฺตเมตํ. เตสุ หิ ชนปเทสุ ชนา เอกชฺฌํ สนฺนิปติตฺวา สมฺมนฺตยิตฺวา กติกํ อกํสุ, ทาสํ สามิกํ กตฺวา อิตเร สพฺเพ ตํ ปูเชตฺวา ตสฺส วเส วตฺตนฺติ, โย เตสํ อยฺโย โหติ อิตเร สพฺเพ ตสฺส ทาสา โหนฺติ, เต กติปยสํวจฺฉราติกฺกเมน ตสฺส กิญฺจิ โทสํ ทิสฺวา ตํ ตโต ฐานโต อปเนตฺวา อญฺญํ ฐเปนฺติ, อิติ โส อยฺโย หุตฺวา ทาโส โหติ, อิตโร ทาโส หุตฺวา อยฺโย โหติ, เอวํ ตาว เกจิ ‘‘อยฺโย หุตฺวา ทาโส โหติ, ทาโส หุตฺวา อยฺโย โหตี’’ติ เอตฺถ อตฺถํ วทนฺติ. อฏฺฐกถายํ ปน ปุริมวเสเนว ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘พฺราหฺมโณ สภริโย’’ติอาทิ วุตฺตํ. วยปฺปตฺเต ปุตฺเต อสตีติ อิทํ วกฺขมานสฺส ทารกสฺส ทายชฺชสามิกภาวสฺส ตาว ทสฺสนํ. มาติโต สุทฺโธติ เอตฺถ [Pg.187] โย มาติโต สุทฺธตฺตา อยฺโย, ปิติโต อสุทฺธตฺตา ทาโส โหติ, โส เอว ปิติโต อสุทฺธตฺตา ทาโส หุตฺวา มาติโต อยฺโย โหตีติ ชาตึ สมฺเภเทติ. โสว สพฺเพน สพฺพํ โหตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ อปเร. โก ถาโมติ มหนฺเต โลกสนฺนิวาเส อนมตคฺเค อตีเต กาเล อิตฺถีนํ วา จิตฺเต อนวฏฺฐิเต ทาสา ทาสา เอว โหนฺติ, อยฺยา อยฺยา เอว โหนฺตีติ เอตฺถ โก เอกนฺติโก สเหตุโก อวสฺสโย, ตสฺส สาธโก สิทฺธนฺโต, กึ นิทสฺสนนฺติ อตฺโถ.

403. Bây giờ, để phá vỡ luận thuyết ‘chỉ có Bà-la-môn là giai cấp cao quý’, (kinh) đã được bắt đầu bằng câu ‘ngươi có nghe ở xứ Yona và Kamboja...’. Nếu chỉ có Bà-la-môn là giai cấp cao quý, thì ở mọi nơi Bà-la-môn phải là cao quý. Vậy tại sao ở các xứ như Yona, Kamboja, địa vị cao quý của Bà-la-môn lại không có? Ở đó, các giai cấp là như vậy. Do đó, (quan điểm) ‘chỉ có Bà-la-môn là cao quý’ chỉ là một tà kiến. Vì ở các xứ ấy, dân chúng tụ họp lại, bàn bạc và lập ra quy ước: họ đưa một người nô lệ lên làm chủ, tất cả những người khác tôn kính người ấy và sống dưới quyền của người ấy. Người nào là chủ của họ, tất cả những người khác là nô lệ của người ấy. Sau khi trải qua vài năm, họ thấy người ấy có lỗi lầm gì đó, liền truất phế người ấy khỏi địa vị đó và đặt người khác lên. Như vậy, người ấy từ chủ trở thành nô lệ, người khác từ nô lệ trở thành chủ. Một số người giải thích ý nghĩa ở đây là ‘từ chủ trở thành nô lệ, từ nô lệ trở thành chủ’ là như vậy. Tuy nhiên, trong Chú giải, để trình bày ý nghĩa ấy theo cách trước, đã nói rằng ‘người Bà-la-môn cùng với vợ...’. Câu ‘khi không có con trai đến tuổi trưởng thành’ này trước hết là sự trình bày về quyền thừa kế của đứa trẻ sẽ được nói đến. Ở đây, câu ‘thuần khiết về phía mẹ’, người nào do thuần khiết về phía mẹ mà là chủ, do không thuần khiết về phía cha mà là nô lệ, chính người ấy do không thuần khiết về phía cha mà là nô lệ, lại do (thuần khiết) về phía mẹ mà là chủ, như vậy là làm lẫn lộn dòng dõi. Những người khác nói rằng không thể nói rằng người ấy hoàn toàn là (chủ) hay hoàn toàn là (nô lệ). ‘Sức mạnh nào?’ có nghĩa là: trong thế gian rộng lớn này, trong quá khứ vô thủy, hoặc khi tâm của phụ nữ không ổn định, ở đây đâu là sự dựa dẫm chắc chắn, có nguyên nhân, đâu là nguyên lý chứng minh rằng nô lệ chỉ là nô lệ, chủ chỉ là chủ? Đâu là bằng chứng?

๔๐๔. สุกฺกจฺเฉทกวาโท นามาติ ‘‘พฺราหฺมโณว สุกฺโก วณฺโณ’’ติ เอวํ วุตฺโต สุกฺกจฺเฉทกวาโร นาม.

404. Được gọi là luận thuyết cắt đứt màu trắng, tức là luận thuyết được nói như vầy: ‘Chỉ có Bà-la-môn là giai cấp trắng’.

๔๐๘. สพฺพสฺมึ อคฺคิกิจฺจํ กโรนฺเตติ เอเตน ยถา ยโต กุโตจิ นิสฺสยโต อุปฺปนฺโน อคฺคิอุปาทานสมฺปนฺโน อคฺคิกิจฺจํ กโรติ, เอวํ ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ ทาสกุเล ชาโต อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน สมฺมาปฏิปชฺชมาโน สํสารโต สุชฺฌติ เอวาติ ทสฺเสติ.

408. Bằng câu ‘làm công việc của lửa trong mọi thứ’, (kinh) cho thấy rằng: giống như lửa, sinh ra từ bất cứ nơi nương tựa nào, khi có đủ nhiên liệu, đều làm công việc của lửa; cũng vậy, người sinh ra trong bất kỳ gia đình nô lệ nào, nếu có đủ duyên lành, thực hành đúng đắn, thì chắc chắn sẽ được thanh tịnh khỏi vòng luân hồi.

๔๐๙. ปาทสิกวณฺโณติ อนฺตราฬวณฺโณ. เอเตสนฺติ ขตฺติยกุมาเรน พฺราหฺมณกญฺญาย อุปฺปนฺนปุตฺโต, พฺราหฺมณกุมาเรน ขตฺติยกญฺญาย อุปฺปนฺนปุตฺโตติ เอเตสํ ทฺวินฺนํ มาณวกานํ. มตกภตฺเตติ มเต อุทฺทิสฺส กตภตฺเต. ถาลิปาเกติ กตมงฺคลภตฺเต.

409. Giai cấp Pādasika là giai cấp trung gian. ‘Của những người này’ tức là của hai thanh niên này: con trai sinh ra từ một hoàng tử Sát-đế-lỵ và một thiếu nữ Bà-la-môn, và con trai sinh ra từ một thanh niên Bà-la-môn và một công chúa Sát-đế-lỵ. ‘Bữa ăn cho người chết’ là bữa ăn được làm để cúng cho người đã khuất. ‘Bữa ăn nấu trong nồi’ là bữa ăn được làm trong dịp lễ tốt lành.

๔๑๐. ตุมฺเหติ ชาติสามญฺญโต มาณวํ พฺราหฺมเณหิ สทฺธึ เอกชฺฌํ สงฺคณฺหนฺโต อาห. โก นุ โขติ อวํสิโร อิสิวาโท, เตสํ พฺราหฺมณีสีนํ อสามตฺถิยทสฺสเนน ชาติยา อปฺปมาณตํ วิภาเวตุํ คามทารกเวเสน อุปคจฺฉิ. เตน วุตฺตํ ‘‘คามณฺฑลรูโป วิยา’’ติ. โกณฺฑทมโกติ อทนฺตทมโก.

410. (Đức Phật) nói ‘các ngươi’, gộp chung người thanh niên với các vị Bà-la-môn do sự tương đồng về dòng dõi. ‘Luận thuyết của các vị tiên nhân cúi đầu là gì vậy?’, (ngài) đã đến trong hình dạng của một đứa trẻ làng quê để làm rõ sự vô giá trị của dòng dõi bằng cách chỉ ra sự bất lực của các vị tiên nhân Bà-la-môn ấy. Do đó, đã nói rằng ‘giống như hình dạng của một đứa trẻ làng quê’. Koṇḍadamaka là người huấn luyện những con vật chưa được thuần hóa.

๔๑๑. ชเนตีติ ชนิกา ชเนตฺติ. ชนโก ปิตาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. คนฺธพฺพปญฺหนฺติ คนฺธพฺพสฺส มาตุกุจฺฉิยํ อุปฺปชฺชนกสตฺตสฺส ขตฺติยภาวาทิปุจฺฉํ. ทพฺพิคหณสิปฺปมฺปิ เอกา วิชฺชา เวทิตพฺพา. ตตฺถ กิร กุสโล ยํ กิญฺจิ อาหารูปคปณฺณปุปฺผผลพีชํ อนฺตมโส เอลาลุกมฺปิ คเหตฺวา เภสชฺเชหิ โยเชตฺวา ปจนฺโต สปฺปิมธุผาณิเตหิ สมานรสํ กตฺวา สมฺปาเทตุํ [Pg.188] สกฺโกติ, ปุณฺโณปิ ตาทิโส, เตน ญาตํ ตฺวํ ทพฺพิคหณสิปฺปมตฺตมฺปิ น ชานาสีติ สมฺพนฺโธ. สทฺโธติ กมฺมผลสทฺธาย สทฺโธ, โปถุชฺชนิเกเนว รตนตฺตยปสาเทน ปสนฺโน. เตเนวาห – ‘‘อุปาสกํ มํ ภวํ…เป… สรณํ คต’’นฺติ.

411. Người sinh ra gọi là janikā, người mẹ. Ở đây, ‘janako là người cha’ cũng theo phương pháp tương tự. ‘Câu hỏi về gandhabba’ là câu hỏi về địa vị Sát-đế-lỵ... của chúng sinh (gandhabba) sắp sinh trong bụng mẹ. Nghệ thuật cầm muỗng cũng nên được biết là một môn học. Ở đó, người thiện xảo quả thật có thể lấy bất cứ thứ gì dùng làm thức ăn như lá, hoa, quả, hạt, cho đến cả dưa chuột, rồi phối hợp với dược liệu, nấu lên, làm cho có vị giống như bơ, mật ong, đường phèn và hoàn thành nó. Puṇṇa cũng là người như vậy. Do đó, mối liên hệ là ‘ngươi được biết là không biết ngay cả nghệ thuật cầm muỗng’. ‘Có đức tin’ là có đức tin vào quả của nghiệp, có lòng tịnh tín đối với Tam Bảo như một phàm phu. Do đó, ngài đã nói: ‘Mong Tôn giả... xem con là một nam cư sĩ... đã quy y’.

อสฺสลายนสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Assalāyana đã hoàn tất.

๔. โฆฏมุขสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải kinh Ghoṭamukha

๔๑๒. เขมิยา นาม รญฺโญ เทวิยา โรปิตตฺตา ตํ อมฺพวนํ เขมิยมฺพวนนฺติ วุจฺจตีติ วทนฺติ. ธมฺมิโกติ ธมฺมยุตฺโต สพฺพโสว อธมฺมํ ปหาย ธมฺเม ฐิโต. ปริพฺพชติ ปพฺพชติ เอเตนาติ ปริพฺพโช, ฆราวาสโต นิกฺขมนปุพฺพกํ ลิงฺคคฺคหณวเสน สีลสมาทานํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปริพฺพเช. สภาโวติ ตํ ปริพฺพาชนิยํ, เตหิ เตหิ ปริพฺพาชเกหิ อนุฏฺฐาตพฺโพ ปฏิปตฺติธมฺมสงฺขาโต สภาโว. ธมฺโมว ปมาณนฺติ เอเตน มยํ อหิริมนา จิตฺตสฺส ยถาอุปฏฺฐิตํ กเถม, ตสฺมา ตํ อปฺปมาณํ, โย ปเนตฺถ อวิตโถ ธมฺโม, ตเทว ปมาณํ. อธิคตปฏิปตฺติสงฺขาโต สภาโว อตฺถิ, ตสฺส ตุมฺเหหิ ตุมฺเหหิ พหุนา นานาสนฺทสฺสนาทิ กมฺเมน อิธ ภวิตพฺพํ, พหุเทเวตฺถ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

412. Người ta nói rằng vì được trồng bởi hoàng hậu của vua tên là Khemiyā, nên vườn xoài ấy được gọi là Khemiyambavana. ‘Hợp pháp’ là hợp với Chánh pháp, là người đã từ bỏ hoàn toàn phi pháp và an trú trong Chánh pháp. ‘Paribbaja’ là (phương tiện) để du hành, để xuất gia; đó là sự thọ trì giới luật qua việc nhận lấy tướng mạo (của người xuất gia) sau khi từ bỏ đời sống gia đình. ‘Ở đây’ tức là trong sự du hành này. ‘Bản chất’ là điều cần được du hành, là bản chất được gọi là pháp hành mà các du sĩ ấy phải thực hiện. Bằng câu ‘Chánh pháp là tiêu chuẩn’, (ý nói) chúng tôi nói theo những gì hiện khởi trong tâm không hổ thẹn, do đó điều đó không phải là tiêu chuẩn; Chánh pháp nào ở đây là chân thật, chính điều đó là tiêu chuẩn. Có một bản chất gọi là sự thực hành đã chứng đắc, các vị nên ở đây bằng nhiều hành động như các cuộc gặp gỡ khác nhau, có nhiều điều cần nói ở đây, đó là ý định.

๔๑๔. สารตฺตรตฺตาติ สารชฺชนวเสน รตฺตา, พหุลราควเสน อภิรตฺตาติ อตฺโถ. อตฺตนา ญาเปตพฺพมตฺถํ อนุคฺคหาเปติ โพเธตีติ อนุคฺคโห, ญาปิตการณํ, สห อนุคฺคเหนาติ สานุคฺคหา. เตนาห ‘‘สการณา’’ติ. กึ ปน ตํ การณํ? อิมสฺสาธิปฺปาโย ‘‘นตฺถิ ธมฺมิโก ปริพฺพโช’’ติ มยา วุตฺโต, อทฺธา ปนายสฺมา อุเทโน ยาถาวโต ธมฺมิกํ ปริพฺพชํ เม อาจิกฺขตีติ. เตนาห ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิ.

414. ‘Say đắm và nhiễm ô’ có nghĩa là nhiễm ô do sự tham ái, say đắm mãnh liệt do nhiều tham dục. ‘Anuggaha’ là sự giúp đỡ, sự làm cho hiểu rõ ý nghĩa cần được biết bởi chính mình; là nguyên nhân được cho biết. ‘Sānuggahā’ là cùng với sự giúp đỡ. Do đó, ngài nói ‘có nguyên nhân’. Vậy nguyên nhân đó là gì? Ý định của vị này là: ‘Tôi đã nói rằng không có sự du hành hợp pháp, nhưng chắc chắn Tôn giả Udena sẽ chỉ cho tôi sự du hành hợp pháp một cách chân thật’. Do đó, ngài đã nói ‘điều này đã được nói...’.

๔๒๑. สพฺพมิทํ ถาวรชงฺคมํ ปุริสกตํ, ตสฺมา ยํ กิญฺจิ กตฺวา อตฺตา โปเสตพฺโพ รกฺขิตพฺโพติ โลกายตนิสฺสิโต นีติมคฺโค โฆฏมุขกนฺโต, ตสฺมา อาห ‘‘เอตสฺส กิร ชานนสิปฺเป’’ติอาทิ. สคฺเค [Pg.189] นิพฺพตฺโต นาม นตฺถิ อกตฺตพฺพเมว กรณโต. เทวโลกปริยาปนฺนธนํ มนุสฺสานํ อุปกปฺปปุญฺญาภาวโต ปุพฺเพ อตฺตนา นิหิตธนํ ‘‘อสุเก จา’’ติ อาจิกฺขิตฺวา คโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

421. “Tất cả thế giới bất động và chuyển động này là do con người tạo ra, vì thế sau khi đã làm bất cứ điều gì, tự ngã cần được nuôi dưỡng, cần được bảo vệ” – (đây là) đường lối chính sách dựa vào trường phái Thuận Thế (Lokāyata), là điều làm cho Ghoṭamukha hài lòng. Vì thế, ngài đã nói: “Này, đối với nghệ thuật hiểu biết này của người ấy” v.v… Không có cái gọi là được sanh ở cõi trời do đã làm chính điều không nên làm. Do không có phước báu thích hợp cho loài người về tài sản thuộc về cõi trời, sau khi đã nói: “Tài sản đã được tự mình cất giữ trước đây là ở nơi kia,” rồi đã ra đi. Phần còn lại là dễ hiểu.

โฆฏมุขสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa ẩn dụ trong bài Chú giải kinh Ghoṭamukha đã hoàn tất.

๕. จงฺกีสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Caṅkī

๔๒๒. ตสฺมินฺติ สาลวเน. อุตฺตเรน โอปาสาทนฺติ โอปาสาทคามสฺส อุตฺตรทิสายํ. อุตฺตเรนาติ เอน-สทฺทโยเคน หิ โอปาสาทนฺติ อุปโยควจนํ. อชฺฌาวสตีติ เอตฺถ อธิ-อา-สทฺทานํ อนตฺถนฺตรตํ หทเย กตฺวา อาห ‘‘วสตี’’ติ. อิทานิ เตสํ อตฺถวิเสสภาวิตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อภิภวิตฺวา วา อาวสตี’’ติอาทิมาห. เอตฺถาติ โอปาสาทปเท. สตฺตุสฺสทนฺติอาทีสุ ปน กถนฺติ อาห – ‘‘ตสฺส อนุปฺปโยคตฺตาว เสสปเทสู’’ติ. อุป-อนุ-อธิ-อิติ-เอวํ-ปุพฺพเก วสนกิริยยาฏฺฐาเน อุปโยควจนเมว ปาปุณาตีติ สทฺทวิทู อิจฺฉนฺตีติ อาห ‘‘ลกฺขณํ สทฺทสตฺถโต ปริเยสิตพฺพ’’นฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อุปสคฺควเสน ปเนตฺถ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนํ เวทิตพฺพ’’นฺติ. อุสฺสทตา นาเมตฺถ พหุลตาติ ตํ พหุลตํ ทสฺเสตุํ ‘‘พหุชน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อาวชฺชิตฺวาติ ปริกฺขิปิตฺวา.

422. Tasminti sālavane (ở trong khu rừng sāla ấy). Uttarena opāsādanti opāsādagāmassa uttaradisāyaṃ (về phía bắc của Opāsāda là ở hướng bắc của ngôi làng Opāsāda). Uttarenāti ena-saddayogena hi opāsādanti upayogavacanaṃ (do sự kết hợp với từ ena nên từ opāsādam là cách diễn đạt chỉ sự gần gũi). Ajjhāvasatīti ettha adhi-ā-saddānaṃ anatthantarataṃ hadaye katvā āha ‘‘vasatī’’ti (ở đây, trong từ ajjhāvasati, sau khi đã ghi nhớ trong lòng về sự không khác biệt ý nghĩa của các từ adhi và ā, ngài đã nói là “vasati (trú ngụ)”). Idāni tesaṃ atthavisesabhāvitaṃ dassento ‘‘abhibhavitvā vā āvasatī’’tiādimāha (bây giờ, trong khi trình bày về ý nghĩa đặc biệt được tạo ra của các từ ấy, ngài đã nói: “Hoặc là trú ngụ sau khi đã chế ngự” v.v…). Etthāti opāsādapade (ở đây là trong từ opāsāda). Sattussadantiādīsu pana kathanti āha – ‘‘tassa anuppayogattāva sesapadesū’’ti (tuy nhiên, ở trong các từ sattussadam v.v… thì như thế nào? Ngài đã nói: “Do sự không gần gũi của từ ấy ở trong các từ còn lại”). Upa-anu-adhi-iti-evaṃ-pubbake vasanakiriyayāṭṭhāne upayogavacanameva pāpuṇātīti saddavidū icchantīti āha ‘‘lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabba’’nti (do các nhà ngữ pháp học mong muốn rằng: “Ở nơi hành động trú ngụ có các tiếp đầu ngữ là upa, anu, adhi, v.v… thì chỉ đạt đến cách diễn đạt chỉ sự gần gũi,” nên ngài đã nói: “Đặc điểm cần được tìm hiểu từ ngữ pháp học”). Tathā hi vuttaṃ ‘‘upasaggavasena panettha bhummatthe upayogavacanaṃ veditabba’’nti (thật vậy, điều đã được nói là: “Ở đây, do bởi tiếp đầu ngữ, cách diễn đạt chỉ sự gần gũi ở trong ý nghĩa của vị trí cách cần được biết”). Ussadatā nāmettha bahulatāti taṃ bahulataṃ dassetuṃ ‘‘bahujana’’ntiādi vuttaṃ (ở đây, sự ồn ào có nghĩa là sự đông đúc. Để trình bày về sự đông đúc ấy, điều đã được nói là: “Nhiều người” v.v…). Āvajjitvāti parikkhipitvā (sau khi đã bao quanh).

รญฺญา วิย ภุญฺชิตพฺพนฺติ วา ราชโภคฺคํ. รญฺโญ ทายภูตนฺติ กุลปรมฺปราย โภคฺคภาเวน รญฺญา ลทฺธทายภูตํ. เตนาห ‘‘ทายชฺชนฺติ อตฺโถ’’ติ. ราชนีหาเรน ปริภุญฺชิตพฺพโต อุทฺธํ ปริโภคลาภสฺส เสฏฺฐเทยฺยตา นาม นตฺถีติ อาห – ‘‘ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ราชสงฺเขเปน ปริภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ. ติตฺถปพฺพตาทีสูติ นทีติตฺถปพฺพตปาทคามทฺวารอฏวีมุขาทีสุ. นิสฺสฏฺฐปริจฺจตฺตนฺติ มุตฺตจาควเสน ปริจฺจตฺตํ กตฺวา. เอเตสํ พฺราหฺมณคหปติกานํ.

Raññā viya bhuñjitabbanti vā rājabhoggaṃ (hoặc được hưởng dụng giống như đức vua). Rañño dāyabhūtanti kulaparamparāya bhoggabhāvena raññā laddhadāyabhūtaṃ (là vật thừa tự của đức vua là vật thừa tự đã được đức vua nhận lãnh do là vật hưởng dụng theo dòng dõi của gia tộc). Tenāha ‘‘dāyajjanti attho’’ti (vì thế, ngài đã nói: “Có nghĩa là tài sản thừa kế”). Rājanīhārena paribhuñjitabbato uddhaṃ paribhogalābhassa seṭṭhadeyyatā nāma natthīti āha – ‘‘chattaṃ ussāpetvā rājasaṅkhepena paribhuñjitabba’’nti (ngài đã nói: “Không có cái gọi là vật cúng dường cao quý của sự thành tựu về vật hưởng dụng cao hơn sự hưởng dụng theo cung cách của hoàng gia,” (và nói): “Cần được hưởng dụng theo cách tóm lược của hoàng gia sau khi đã cho giương lọng trắng”). Titthapabbatādīsūti nadītitthapabbatapādagāmadvāraaṭavīmukhādīsu (ở các bến nước, ở các ngọn núi, v.v… là ở các nơi như là bến sông, chân núi, cổng làng, bìa rừng, v.v…). Nissaṭṭhapariccattanti muttacāgavasena pariccattaṃ katvā (đã được từ bỏ, đã được xả ly là sau khi đã thực hiện sự từ bỏ theo cách xả ly rộng rãi). Etesaṃ brāhmaṇagahapatikānaṃ (của các vị Bà-la-môn và gia chủ ấy).

๔๒๓. ติ สนฺนิปติตา. โย โกจิ วิญฺญูนํ อิจฺฉิโต ปญฺโห, ตสฺส ปุจฺฉิตสฺส ยาถาวโต กถนสมตฺโถ ปุจฺฉิตปญฺหพฺยากรณสมตฺโถ.กุลาปเทสาทินา มหตี มตฺตา เอตสฺสาติ มหามตฺโต.

423. Ti sannipatitā (ba vị đã hội họp). Yo koci viññūnaṃ icchito pañho, tassa pucchitassa yāthāvato kathanasamattho (bất cứ câu hỏi nào được các bậc hiền trí mong muốn, vị ấy có khả năng trình bày đúng theo thực trạng về câu hỏi đã được hỏi ấy), pucchitapañhabyākaraṇasamattho (có khả năng giải đáp câu hỏi đã được hỏi). Kulāpadesādinā mahatī mattā etassāti mahāmatto (vị có sự đo lường to lớn do bởi dòng dõi, v.v… là vị đại thần).

๔๒๔. เตติ [Pg.190] ‘‘นานาเวรชฺชกา’’ติ วุตฺตพฺราหฺมณา. ‘‘อุภโต สุชาโต’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๐๓; อ. นิ. ฏี. ๓.๕.๑๓๔) เอตฺตเก วุตฺเต เยหิ เกหิจิ ทฺวีหิ ภาเคหิ สุชาตตา วิญฺญาเยยฺย, สุชาตสทฺโท จ ‘‘สุชาโต จารุทสฺสโน’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓; เถรคา. ๘๑๘) อาโรหปริณาหสมฺปตฺติปริยาโยติ ชาติวเสเนว สุชาตตํ วิภาเวตุํ ‘‘มาติโต จ ปิติโต จา’’ติ วุตฺตํ. อโนรสปุตฺตวเสนปิ โลเก มาตุปิตุสมญฺญา ทิสฺสติ, อิธ ปนสฺส โอรสปุตฺตวเสเนว อิจฺฉียตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สํสุทฺธคหณีโก’’ติ วุตฺตํ. ปิตา จ มาตา จ ปิตโร, ปิตูนํ ปิตโร ปิตามหา, เตสํ ยุโค ปิตามหยุโค, ตสฺมา ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยุคสทฺโท เจตฺถ เอกเสสนเยน ทฏฺฐพฺโพ ‘‘ยุโค จ ยุโค จ ยุคา’’ติ. เอวญฺหิ ตตฺถ ตตฺถ ทฺวินฺนํ คหิตเมว โหติ. เตนาห – ‘‘ตโต อุทฺธํ สพฺเพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา’’ติ. ปุริสคฺคหณญฺเจตฺถ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทสวเสน กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺหิ ‘‘มาติโต’’ติ ปาฬิวจนํ สมตฺถิตํ โหติ. อกฺขิตฺโตติ อปฺปตฺตเขโป. อนวกฺขิตฺโตติ สทฺธถาลิปากาทีสุ น อวกฺขิตฺโต. ชาติวาเทนาติ เหตุมฺหิ กรณวจนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘เกน การเณนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถ จ อุภโต…เป… ปิตามหยุคาติ เอเตน พฺราหฺมณสฺส โยนิโทสาภาโว ทสฺสิโต สํสุทฺธคหณิกภาวกิตฺตนโต. อกฺขิตฺโตติ อิมินา กิริยาปราธาภาโว. กิริยาปราเธน หิ สตฺตา เขปํ ปาปุณนฺติ. อนุปกุฏฺโฐติ อิมินา อยุตฺตสํสคฺคาภาโว. อยุตฺตสํสคฺคมฺปิ หิ ปฏิจฺจ สตฺตา อกฺโกสํ ลภนฺติ.

424. Teti ‘‘nānāverajjakā’’ti vuttabrāhmaṇā (các vị ấy là các vị Bà-la-môn đã được nói là “thuộc các xứ sở khác nhau”). ‘‘Ubhato sujāto’’ti ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā viññāyeyya, sujātasaddo ca ‘‘sujāto cārudassano’’tiādīsu ārohapariṇāhasampattipariyāyoti jātivaseneva sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mātito ca pitito cā’’ti vuttaṃ (khi câu “khéo sanh từ hai phía” chỉ được nói bấy nhiêu, sự khéo sanh có thể được hiểu bởi hai phần bất kỳ nào đó; và do từ sujāta là từ đồng nghĩa với sự thành tựu về chiều cao và vóc dáng ở trong các câu như là: “Khéo sanh, có ngoại hình xinh đẹp” v.v…, để làm sáng tỏ sự khéo sanh chỉ do bởi dòng dõi, điều đã được nói là: “Từ bên mẹ và từ bên cha”). Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati, idha panassa orasaputtavaseneva icchīyatīti dassetuṃ ‘‘saṃsuddhagahaṇīko’’ti vuttaṃ (và ở đời, danh xưng cha mẹ được thấy do bởi người con không phải con ruột. Tuy nhiên ở đây, để trình bày rằng điều ấy được mong muốn chỉ do bởi người con ruột, điều đã được nói là: “Có sự tiếp nhận trong sạch”). Pitā ca mātā ca pitaro, pitūnaṃ pitaro pitāmahā, tesaṃ yugo pitāmahayugo, tasmā yāva sattamā pitāmahayugāti evamettha attho daṭṭhabbo (cha và mẹ là các bậc cha mẹ. Cha mẹ của các bậc cha mẹ là các bậc ông bà. Thế hệ của các vị ấy là thế hệ ông bà. Vì thế, ở đây ý nghĩa cần được hiểu là: “Cho đến thế hệ ông bà thứ bảy”). Yugasaddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘yugo ca yugo ca yugā’’ti (và ở đây, từ yuga cần được hiểu theo phương pháp tỉnh lược là: “Thế hệ và thế hệ là các thế hệ”). Evañhi tattha tattha dvinnaṃ gahitameva hoti (thật vậy, như thế thì ở mỗi nơi, sự tiếp nhận của hai vị đã được thực hiện). Tenāha – ‘‘tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā’’ti (vì thế, ngài đã nói: “Cao hơn mức ấy, tất cả các bậc tổ tiên đã được tiếp nhận chỉ bằng sự tiếp nhận về ông bà”). Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ (và ở đây, sự tiếp nhận về người nam cần được hiểu là đã được thực hiện theo cách trình bày ưu việt). Evañhi ‘‘mātito’’ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti (thật vậy, như thế thì câu Pāḷi “từ bên mẹ” được thành tựu). Akkhittoti appattakhepo (không bị chê bai là không đạt đến sự chỉ trích). Anavakkhittoti saddhathālipākādīsu na avakkhitto (không bị khinh miệt là không bị khinh miệt ở trong các việc như là nấu cháo cúng dường, v.v…). Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘kena kāraṇenā’’tiādi vuttaṃ (về lời nói liên quan đến dòng dõi là cách diễn đạt của công cụ cách ở trong ý nghĩa của nguyên nhân. Để trình bày điều ấy, điều đã được nói là: “Do nguyên nhân nào?” v.v…). Ettha ca ubhato…pe… pitāmahayugāti etena brāhmaṇassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhagahaṇikabhāvakittanato (và ở đây, do bởi câu “từ hai phía … cho đến thế hệ ông bà,” sự không có lỗi lầm về thai sanh của vị Bà-la-môn đã được trình bày do sự tán dương về tình trạng có sự tiếp nhận trong sạch). Akkhittoti iminā kiriyāparādhābhāvo (do bởi câu “không bị chê bai” này là sự không có sự vi phạm về hành động). Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti (thật vậy, do sự vi phạm về hành động, các chúng sanh đạt đến sự chỉ trích). Anupakuṭṭhoti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo (do bởi câu “không bị sỉ nhục” này là sự không có sự giao du không thích hợp). Ayuttasaṃsaggampi hi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti (thật vậy, do duyên vào sự giao du không thích hợp, các chúng sanh nhận lãnh sự mắng nhiếc).

อิสฺสโรติ อธิปเตยฺยสํวตฺตนิยกมฺมผเลน อีสนสีโล. สา ปนสฺส อิสฺสรตา วิภวสมฺปตฺติปจฺจยา ปากฏา ชาตาติ อฑฺฒตาปริยายภาเวน วทนฺโต ‘‘อฑฺโฒติ อิสฺสโร’’ติ อาห. มหนฺตํ ธนมสฺส ภูมิคตญฺเจว เวหาสฏฺฐญฺจาติ มหทฺธโน. ตสฺสาติ ตสฺส ตสฺส. วทนฺติ ‘‘อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ อนุปสงฺกมนการณํ กิตฺเตมา’’ติ.

Issaroti adhipateyyasaṃvattaniyakammaphalena īsanasīlo (là bậc có chủ quyền là người có bản chất cai quản do quả của nghiệp đưa đến sự thống trị). Sā panassa issaratā vibhavasampattipaccayā pākaṭā jātāti aḍḍhatāpariyāyabhāvena vadanto ‘‘aḍḍhoti issaro’’ti āha (tuy nhiên, do quyền uy ấy của vị này đã trở nên rõ rệt do duyên là sự thành tựu về tài sản, trong khi nói theo cách là từ đồng nghĩa với sự giàu có, ngài đã nói: “Giàu có là có chủ quyền”). Mahantaṃ dhanamassa bhūmigatañceva vehāsaṭṭhañcāti mahaddhano (vị có tài sản to lớn ở dưới đất và ở trên không là vị có nhiều của cải). Tassāti tassa tassa (của vị ấy là của mỗi vị ấy). Vadanti ‘‘anvayato byatirekato ca anupasaṅkamanakāraṇaṃ kittemā’’ti (các vị ấy nói: “Chúng tôi sẽ tán dương về nguyên nhân của sự không đến gần theo phương pháp thuận và nghịch”).

อธิกรูโปติ วิสิฏฺฐรูโป อุตฺตมสรีโร. ทสฺสนํ อรหตีติ ทสฺสนีโย. เตนาห ‘‘ทสฺสนโยคฺโค’’ติ. ปสาทํ อาวหตีติ ปาสาทิโก. เตนาห ‘‘จิตฺตปสาทชนนโต’’ติ. วณฺณสฺสาติ วณฺณธาตุยา[Pg.191]. สรีรนฺติ สนฺนิเวสวิสิฏฺโฐ กรจรณคีวาสีสาทิ อวยวสมุทาโย, โส จ สณฺฐานมุเขน คยฺหตีติ ‘‘ปรมาย วณฺณโปกฺขรตายาติ ปรมาย…เป… สมฺปตฺติยา จา’’ติ วุตฺตํ. สพฺพวณฺเณสุ สุวณฺณวณฺโณว อุตฺตโมติ วุตฺตํ ‘‘เสฏฺเฐน สุวณฺณวณฺเณน สมนฺนาคโต’’ติ. ตถา หิ พุทฺธา จกฺกวตฺติโน จ สุวณฺณวณฺณาว โหนฺติ. พฺรหฺมวจฺฉสีติ อุตฺตมสรีราโภ สุวณฺณาโภติ อตฺโถ. อิมเมว หิ อตฺถํ สนฺธายาห ‘‘มหาพฺรหฺมุโน สรีรสทิเสน สรีเรน สมนฺนาคโต’’ติ. น พฺรหฺมุชุคตฺตตํ. อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนายาติ อาโรหปริณาหสมฺปตฺติยา อวยวปาริปูริยา จ ทสฺสนาย โอกาโส น ขุทฺทโก. เตนาห ‘‘สพฺพาเนวา’’ติอาทิ.

Adhikarūpo có nghĩa là sắc thân thù thắng, thân thể tối thượng. Dassanaṃ arahatīti dassanīyo, đáng để chiêm ngưỡng. Do đó, ngài nói: “dassanayoggo’ti” (xứng đáng để chiêm ngưỡng). Pasādaṃ āvahatīti pāsādiko, mang lại sự trong sạch. Do đó, ngài nói: “cittapasādajananato’ti” (vì làm phát sanh sự trong sạch của tâm). Vaṇṇassāti là của sắc tố. Sarīraṃ là tập hợp các bộ phận như tay, chân, cổ, đầu,... có cấu trúc đặc biệt, và điều đó được hiểu theo khía cạnh hình dáng, nên được nói là “paramāya vaṇṇapokkharatāyāti paramāya… sampattiyā cā’ti” (do sự viên mãn tối thượng về vẻ đẹp của nước da). Trong tất cả các màu da, màu da vàng óng là cao quý nhất, nên được nói là “seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgato’ti” (thành tựu màu da vàng óng bậc nhất). Thật vậy, các vị Phật và Chuyển Luân Vương đều có màu da vàng óng. Brahmavacchasīti có nghĩa là có ánh sáng như thân thể tối thượng, có ánh vàng. Chính vì nhắm đến ý nghĩa này mà ngài nói: “mahābrahmuno sarīrasadisena sarīrena samannāgato’ti” (thành tựu thân thể giống như thân thể của Đại Phạm Thiên). Không phải là thân thẳng như Phạm Thiên. Akhuddāvakāso dassanāyāti là do sự viên mãn về chiều cao và chiều ngang, và do sự đầy đặn của các bộ phận, nên cơ hội để chiêm ngưỡng không phải là nhỏ. Do đó, ngài nói: “sabbānevā’ti” v.v...

ยมนิยมลกฺขณํ สีลมสฺส อตฺถีติ สีลวา, ตํ ปนสฺส รตฺตญฺญุตาย วุทฺธํ วฑฺฒิตํ สีลํ อสฺส อตฺถีติ วุทฺธสีลี, เตน จ สพฺพทา สมาโยคโต วุฑฺฒสีเลน สมนฺนาคโต. ปญฺจสีลมตฺตเมว สนฺธาย วทนฺติ ตโต ปรํ สีลสฺส ตตฺถ อภาวโต เตสญฺจ อชานนโต.

Vị nào có giới hạnh với đặc tính là sự chế ngự và sự tuân thủ thì được gọi là sīlavā (người có giới). Vị nào có giới hạnh đã được trưởng thành, đã được phát triển do sự uyên bác lâu năm thì được gọi là vuddhasīlī (người có giới trưởng thành), và do luôn luôn kết hợp với giới trưởng thành ấy nên (được gọi là) người thành tựu giới trưởng thành. (Một số người) nói chỉ nhắm đến năm giới mà thôi, vì ngoài ra không có giới hạnh ở nơi ấy và vì họ không biết (về các giới khác).

ฐานกรณสมฺปตฺติยา สิกฺขาสมฺปตฺติยา จ กตฺถจิปิ อนูนตาย ปริมณฺฑลปทานิ พฺยญฺชนานิ อกฺขรานิ เอติสฺสาติ ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนา. อถ วา ปชฺชติ อตฺโถ เอเตนาติ ปทํ, นามาทิ, ยถาธิปฺเปตมตฺถํ พฺยญฺเชตีติ พฺยญฺชนํ วากฺยํ, เตสํ ปริปุณฺณตาย ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนา. อตฺถญาปนสาธนตาย วาจาว กรณนฺติ วากฺกรณํ, อุทาหรณโฆโส. คุณปริปุณฺณภาเวน ตสฺส พฺราหฺมณสฺส, เตน วา ภาสิตพฺพอตฺถสฺส. ปูเร ปุณฺณภาเว. ปูเรติ จ ปุริมสฺมึ อตฺเถ อาธาเร ภุมฺมํ, ทุติยสฺมึ วิสเย. สุขุมาลตฺตเนนาติ อิมินา ตสฺสา วาจาย มุทุสณฺหภาวมาห. อปลิพุทฺธาย ปิตฺตเสมฺหาทีหิ. สนฺทิฏฺฐํ สพฺพํ ทสฺเสตฺวา วิย เอกเทสกถนํ. วิลมฺพิตํ สณิกํ จิรายิตฺวา กถนํ. ‘‘สนฺทิทฺธวิลมฺพิตาที’’ติ วา ปาโฐ. ตตฺถ สนฺทิทฺธํ สนฺเทหชนกํ. อาทิ-สทฺเทน ขลิตานุกฑฺฒิตาทึ สงฺคณฺหาติ. อาทิมชฺฌปริโยสานํ ปากฏํ กตฺวาติ อิมินา จสฺส วาจาย อตฺถปาริปูรึ วทนฺติ.

Do sự viên mãn về cơ quan phát âm và sự viên mãn về sự luyện tập, và do không khiếm khuyết ở bất cứ đâu, nên lời nói của vị ấy có các từ, các câu, các mẫu tự tròn trịa, (do đó được gọi là) parimaṇḍalapadabyañjanā. Hoặc là, ý nghĩa được đi đến bằng phương tiện này, nên gọi là padaṃ (từ), tức là danh từ v.v...; làm sáng tỏ ý nghĩa như đã được chủ định, nên gọi là byañjanaṃ (câu); do sự đầy đủ của chúng nên (gọi là) parimaṇḍalapadabyañjanā. Do là phương tiện làm cho biết ý nghĩa, nên lời nói chính là dụng cụ, (do đó gọi là) vākkaraṇaṃ (lời nói là dụng cụ), là âm thanh phát ra rõ ràng. Do sự viên mãn về các phẩm chất của vị Bà-la-môn ấy, hoặc của ý nghĩa cần được vị ấy nói ra. Pūre là trong sự đầy đủ. Và pūreti, trong ý nghĩa trước là biến cách thứ bảy (chỉ nơi chốn), trong ý nghĩa thứ hai là về đối tượng. Sukhumālattanenāti, bằng từ này, ngài nói lên tính chất mềm mại và êm dịu của lời nói ấy. Apalibuddhāya là không bị trở ngại bởi đàm, rãi, v.v... Sandiṭṭhaṃ là nói một phần như thể đã trình bày tất cả. Vilambitaṃ là nói chậm rãi, kéo dài. Hoặc bản kinh là “Sandiddhavilambitādī’ti”. Ở đây, sandiddhaṃ là gây ra sự nghi ngờ. Bằng từ ādi (v.v...), ngài bao gồm cả sự nói vấp, nói kéo dài, v.v... Ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvāti, bằng cách làm cho phần đầu, phần giữa, và phần cuối được rõ ràng, bằng điều này, họ nói lên sự đầy đủ về ý nghĩa của lời nói của vị ấy.

๔๒๕. สทิสาติ เอกเทเสน สทิสา. น หิ พุทฺธานํ คุเณหิ สพฺพถา สทิสา เกจิปิ คุณา อญฺเญสุ ลพฺภนฺติ. อิตเรติ อตฺตโน คุเณหิ อสทิสคุเณ. อิทนฺติ อิทํ อตฺถชาตํ. โคปทกนฺติ คาวิยา ปเท ฐิตอุทกํ. กุลปริยาเยนาติ กุลานุกฺกเมน.

425. Sadisā có nghĩa là tương tự một phần. Vì rằng không có bất kỳ phẩm chất nào ở những người khác được tìm thấy là hoàn toàn tương tự với các phẩm chất của chư Phật. Itare là những người khác có phẩm chất không tương tự với phẩm chất của mình. Idaṃ là tập hợp ý nghĩa này. Gopadakaṃ là nước đọng trong dấu chân bò. Kulapariyāyenāti là theo thứ tự của dòng dõi.

ตตฺถาติ [Pg.192] มญฺจเก. สีหเสยฺยํ กปฺเปสีติ ยถา ราหุ อสุรินฺโท อายามโต วิตฺถารโต อุพฺเพธโต จ ภควโต รูปกายสฺส ปริจฺเฉทํ คเหตุํ น สกฺโกติ, ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขโรนฺโต สีหเสยฺยํ กปฺเปสิ.

Tattha là trên giường. Sīhaseyyaṃ kappesīti có nghĩa là ngài đã nằm xuống trong tư thế sư tử, trong khi tạo ra một sự tác thành thần thông như thế này: để cho vua A-tu-la Rāhu không thể nắm bắt được giới hạn của sắc thân của Đức Thế Tôn về chiều dài, chiều rộng, và chiều cao.

ปริสุทฺธฏฺเฐน อริยนฺติ อาห ‘‘อริยํ อุตฺตมํ ปริสุทฺธ’’นฺติ. อนวชฺชฏฺเฐน กุสลํ, น สุขวิปากฏฺเฐน. กตฺถจิ จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ กตฺถจิ อปริมาณาปิ เทวมนุสฺสา ยสฺมา จตุวีสติยา ฐาเนสุ อสงฺขฺเยยฺยา อปริเมยฺยา มคฺคผลามตํ ปิวนฺติ. โกฏิสตสหสฺสาทิปริมาเณนปิ พหู เอว. ตสฺมา อนุตฺตราจารสิกฺขาปนวเสเนว ภควา พหูนํ อาจริโย. เตติ กามราคโต อญฺเญ ภควตา ปหีนกิเลเส.

Ariyaṃ theo nghĩa trong sạch, ngài nói: “ariyaṃ uttamaṃ parisuddhaṃ” (thánh thiện, tối thượng, trong sạch). Kusalaṃ theo nghĩa không thể chê trách, không phải theo nghĩa có quả là an lạc. Bởi vì ở một nơi nào đó có tám mươi bốn ngàn chúng sanh, ở một nơi nào đó có vô lượng chư thiên và nhân loại, trong hai mươi bốn trường hợp, có vô số, vô lượng chúng sanh uống vị cam lồ của đạo và quả. Ngay cả với số lượng hàng trăm ngàn ức, cũng là nhiều. Do đó, chính nhờ vào việc huấn luyện trong hạnh kiểm vô thượng mà Đức Thế Tôn là thầy của nhiều người. Te là những phiền não khác ngoài tham ái đã được Đức Thế Tôn đoạn trừ.

อปาปปุเรกฺขาโรติ อปาเปหิ ปุรกฺขรียติ, น วา ปาปํ ปุรโต กโรตีติปิ อปาปปุเรกฺขาโรติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปาเป นว โลกุตฺตรธมฺเม’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อปาเปติ ปาปปปฏิปกฺเข ปาปรหิเต จ. พฺรหฺมนิ ภวา, พฺรหฺมุโน วา หิตา ครุกรณาทินา, พฺรหฺมานํ วา มคฺคํ ชานาตีติ พฺรหฺมญฺญา, ตสฺสา พฺรหฺมญฺญาย ปชาย.

Apāpapurekkhāroti là được dẫn dắt bởi những điều không phải tội lỗi, hoặc là người không đặt tội lỗi lên trước, cũng là apāpapurekkhāro. Để chỉ ra ý nghĩa này, ngài đã nói: “apāpe nava lokuttaradhamme’ti” (chín pháp siêu thế không phải tội lỗi) v.v... Ở đây, apāpe là đối nghịch với tội lỗi và không có tội lỗi. Brahmani bhavā là sanh ra trong dòng dõi Phạm Thiên, hoặc brahmuno hitā là có lợi ích cho các vị Phạm Thiên qua việc được tôn kính v.v..., hoặc brahmānaṃ maggaṃ jānātīti là người biết con đường của các vị Phạm Thiên, nên gọi là brahmaññā (thuộc về Phạm Thiên). Tassā brahmaññāya pajāya là cho chúng sanh thuộc dòng dõi Phạm Thiên ấy.

ติโรรฏฺฐา ติโรชนปทาติ เอตฺถ รชฺชํ รฏฺฐํ ราชนฺติ ราชาโน เอเตนาติ กตฺวา. ตเทกเทสภูตา ปเทสา ปน ชนปโท ชนา ปชฺชนฺติ เอตฺถ สุขชีวิกํ ปาปุณนฺตีติ กตฺวา. ปุจฺฉาย โทสํ สลฺลกฺเขตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ภควา วิสฺสชฺเชติ เตสํ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ จินฺเตตฺวาติ อธิปฺปาโย. นวกาติ อาคนฺตุกภาเวน อมฺหากํ อภินวา.

Tiroraṭṭhā tirojanapadāti, ở đây, rajjaṃ raṭṭhaṃ là vì các vị vua cai trị (rājanti) bằng phương tiện này. Còn janapado là những vùng miền, một phần của vương quốc ấy, là vì dân chúng (janā) đạt được đời sống an lạc ở nơi đây. Pucchāya dosaṃ sallakkhetvāti có liên hệ là: “sau khi nhận thấy lỗi trong câu hỏi”. Bhagavā vissajjeti, ý nghĩa là: “Đức Thế Tôn trả lời, sau khi suy xét đến sự viên mãn về duyên hỗ trợ của họ”. Navakāti là những người mới đối với chúng tôi do là khách đến.

๔๒๖. โอปาเตติ นิปฺปาเตตีติ อตฺโถ. ตถาภูโต จ ตตฺถ เปสิตา โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปเวเสตี’’ติ. สํปุรกฺขโรนฺตีติ สกฺกจฺจํ ปุพฺพงฺคมํ กโรนฺติ. เตนาห ‘‘ปุรโต กตฺวา วิจรนฺตี’’ติ.

426. Opāteti có nghĩa là làm cho rơi xuống. Và người như vậy được phái đến đó, nên được nói là “pavesetī’ti” (làm cho đi vào). Saṃpurakkharontīti là họ cung kính đặt lên hàng đầu. Do đó, ngài nói: “purato katvā vicarantī’ti” (đặt lên trước rồi đi).

๔๒๗. สุทฺเท พหิ กตฺวา รโห สาสิตพฺพฏฺเฐน มนฺตา เอว ตํตํอตฺถปฏิปตฺติเหตุตาย ปทนฺติ มนฺตปทํ เวทํ. เตนาห ‘‘เวโท’’ติ. เอวํ กิราติ ปรมฺปรภาเวน อาภตนฺติ อาจริยปรมฺปราย อาภตํ. ปาวจนสงฺขาตสมฺปตฺติยาติ [Pg.193] ปมุขวจนมฺหิ อุทตฺตาทิสมฺปตฺติยา. สาวิตฺติอาทีหิ ฉนฺทพนฺเธหิ วคฺคพนฺเธหิ จาติ คายตฺตีอาทีหิ อชฺฌายานุวากาทีหิ ฉนฺทพนฺเธหิ จ วคฺคพนฺเธหิ จ. สมฺปาเทตฺวาติ ปทสมฺปตฺตึ อหาเปตฺวา. ปวตฺตาโรติ วา ปาวจนวเสน วตฺตาโร. สชฺฌายิตนฺติ คายนวเสน สชฺฌายิตํ, ตํ ปน ปเทเนว อิจฺฉิตนฺติ อาห ‘‘ปทสมฺปตฺติวเสนา’’ติ. อญฺเญสํ วุตฺตนฺติ ปาวจนวเสน อญฺเญสํ วุตฺตํ. ราสิกตนฺติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทาทิวเสน, ตตฺถาปิ ปจฺเจกํ มนฺตพฺรหฺมาทิวเสน อชฺฌายานุวากาทิวเสน ราสิกตํ. ทิพฺเพน จกฺขุนา โอโลเกตฺวาติ ทิพฺพจกฺขุปริภณฺเฑน ยถากมฺมูปคญาเณน สตฺตานํ กมฺมสฺสกตํ, ปจฺจกฺขโต ทสฺสนฏฺเฐน ทิพฺพจกฺขุสทิเสน ปุพฺเพนิวาสญาเณน อตีตกปฺเป พฺราหฺมณานํ มนฺตชฺเฌนวิธิญฺจ โอโลเกตฺวา. ปาวจเนน สห สํสนฺเทตฺวาติ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ยํ วจนํ วฏฺฏสนฺนิสฺสิตํ, เตน สห อวิรุทฺธํ กตฺวา. น หิ เตสํ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิโต อตฺโถ ปจฺจกฺโข โหติ. อปราปเรติ อฏฺฐกาทีหิ อปราปเร, ปจฺฉิมา โอกฺกากราชกาลาทีสุ อุปฺปนฺนา. ปกฺขิปิตฺวาติ อฏฺฐกาทีหิ คนฺถิตมนฺตปเทสุ กิเลสสนฺนิสฺสิตปทานํ ตตฺถ ตตฺถ ปเท ปกฺขิปนํ กตฺวา. วิรุทฺเธ อกํสูติ พฺราหฺมณธมฺมิกสุตฺตาทีสุ (ขุ. นิ. พฺราหฺมณธมฺมิกสุตฺตํ) อาคตนเยเนว สํกิเลสิกตฺถทีปนโต ปจฺจนีกภูเต อกํสุ.

427. Sau khi loại bỏ những người không thuần khiết, do ý nghĩa cần được giáo huấn ở nơi kín đáo, các câu mật chú (mantā) được gọi là Vệ-đà (vedaṃ), là những câu (padaṃ) mật chú (manta) dẫn đến sự thực hành các ý nghĩa khác nhau. Do đó, nói là ‘Vệ-đà’. Như vậy, được truyền lại theo dòng truyền thừa, nghĩa là được mang đến bởi dòng truyền thừa của các vị thầy. Sự hoàn hảo được gọi là giáo huấn, nghĩa là sự hoàn hảo về âm điệu cao thấp v.v... trong lời nói được phát ra. Bằng các thể thơ như Sāvitti v.v... và bằng các phẩm, nghĩa là bằng các thể thơ như Gāyattī v.v... và bằng các phẩm như chương, đoạn v.v... Sau khi hoàn thành, nghĩa là không làm mất đi sự hoàn hảo của các câu chữ. Hoặc là những người truyền bá, nghĩa là những người nói theo cách giáo huấn. Được tụng đọc, nghĩa là được tụng đọc theo cách hát, nhưng điều đó được mong muốn chỉ bằng câu chữ, nên nói là ‘theo sự hoàn hảo của câu chữ’. Được nói cho người khác, nghĩa là được nói cho người khác theo cách giáo huấn. Được tập hợp lại, nghĩa là được tập hợp lại theo các Vệ-đà như Iruveda, Yajuveda, Sāmaveda v.v..., và trong đó cũng được tập hợp lại riêng theo các phần như Mật chú, Phạm thư v.v..., theo các chương, đoạn v.v... Sau khi nhìn bằng thiên nhãn, nghĩa là sau khi nhìn bằng trí tuệ biết nghiệp và tái sanh của chúng sanh (là công cụ của thiên nhãn), và bằng túc mạng minh (tương tự thiên nhãn về mặt thấy trực tiếp) về phương pháp học tập mật chú của các Bà-la-môn trong các kiếp quá khứ. Sau khi đối chiếu với giáo huấn, nghĩa là sau khi làm cho không mâu thuẫn với lời dạy của đức Chánh Đẳng Giác Kassapa, lời dạy liên quan đến vòng luân hồi. Vì ý nghĩa liên quan đến sự thoát khỏi luân hồi không phải là điều trực tiếp đối với họ. Các thế hệ sau, nghĩa là các thế hệ sau của Aṭṭhaka v.v..., những người sau này sanh ra vào thời vua Okkāka v.v... Sau khi thêm vào, nghĩa là sau khi thêm vào các câu chữ liên quan đến phiền não ở các chỗ khác nhau trong các câu mật chú đã được Aṭṭhaka v.v... biên soạn. Họ đã làm cho mâu thuẫn, nghĩa là họ đã làm cho trở thành đối nghịch do trình bày ý nghĩa ô nhiễm, theo phương pháp đã được nêu trong các kinh như Brāhmaṇadhammikasutta v.v... (Khu. Ni. Brāhmaṇadhammikasuttaṃ).

๔๒๘. ปฏิปาฏิยา ฆฏิตาติ ปฏิปาฏิยา สมฺพทฺธา. ปรมฺปรสํสตฺตาติ อาทานิยาย ยฏฺฐิยา สํสตฺตา. เตนาห ‘‘ยฏฺฐิคฺคาหเกน จกฺขุมตา’’ติ. ปุริมสฺสาติ มณฺฑลากาเรน ฐิตาย อนฺธเวณิยา สพฺพปุริมสฺส หตฺเถน สพฺพปจฺฉิมสฺส กจฺฉํ คณฺหาเปตฺวา. ทิวสมฺปีติ อเนกทิวสมฺปิ. จกฺขุสฺส อนาคตภวํ ญตฺวา ยถาอกฺกนฺตฏฺฐาเนเยว อนุปติตฺวา อกฺกมนํว สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘กหํ จกฺขุมา กหํ มคฺโค’’ติ ปริเวทิตฺวา.

428. Được kết nối theo thứ tự, nghĩa là được liên kết theo thứ tự. Được gắn kết theo truyền thống, nghĩa là được gắn kết bằng cây gậy được trao tay. Do đó, nói là ‘bởi người có mắt cầm gậy’. Của người đầu tiên, nghĩa là sau khi để người cuối cùng trong hàng người mù đứng thành vòng tròn nắm lấy nách của người đầu tiên bằng tay. Ngay cả một ngày, nghĩa là ngay cả nhiều ngày. Sau khi biết được sự không đến của mắt, sau khi ngã xuống ngay tại chỗ đã đi qua và nhận thấy như là sự dẫm đạp, và sau khi than van rằng ‘người có mắt ở đâu, con đường ở đâu?’.

ปาฬิอาคเตสุ ทฺวีสูติ สทฺธา อนุสฺสโวติ อิเมสุ ทฺวีสุ. เอวรูเปติ ยถา สทฺธานุสฺสวา, เอวรูเป เอว ปจฺจกฺขคาหิโนติ อตฺโถ. ตโยติ รุจิอาการปริวิตกฺกทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติโย. ภูตวิปากาติ ภูตตฺถนิฏฺฐายกา อธิปฺเปตตฺถสาธกา, วุตฺตวิปริยาเยน อภูตตฺถวิปากา เวทิตพฺพา[Pg.194]. เอตฺถาติ เอเตสุ สทฺธายิตาทิวตฺถูสุ. เอกํเสเนว นิฏฺฐํ คนฺตุํ นาลํ อเนกนฺติกตฺตา สทฺธาทิคฺคาหสฺส. อุปริ ปุจฺฉาย มคฺคํ วิวริตฺวา ฐเปสิ สจฺจานุรกฺขาย ญาตุกามตาย อุปฺปาทิตตฺตา. ปสฺสติ หิ ภควา – มยา ‘‘สจฺจมนุรกฺขตา…เป… นิฏฺฐํ คนฺตุ’’นฺติ วุตฺเต สจฺจานุรกฺขณํ ญาตุกาโม มาณโว ‘‘กิตฺตาวตา’’ติอาทินา ปุจฺฉิสฺสติ, ตสฺส ตํ วิสฺสชฺเชตฺวา สจฺจานุโพเธ ปุจฺฉาย อวสรํ ทตฺวา ตสฺส อุปนิสฺสเย อุปการธมฺเม กเถสฺสามีติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุปริ ปุจฺฉาย มคฺคํ วิวริตฺวา ฐเปสี’’ติ.

Trong hai điều được nêu trong Pāḷi, nghĩa là trong hai điều này: niềm tin và truyền thống. Trong trường hợp như vậy, nghĩa là giống như niềm tin và truyền thống, ý nghĩa là chỉ trong trường hợp như vậy mới có sự chấp nhận trực tiếp. Ba điều, là sự ưa thích, sự suy xét về các khía cạnh, và sự chấp nhận sau khi suy xét về quan điểm. Có kết quả là sự thật, nghĩa là dẫn đến kết quả là sự thật, chứng minh được ý nghĩa mong muốn; ngược lại với điều đã nói, cần hiểu là có kết quả không phải là sự thật. Ở đây, nghĩa là trong các đối tượng như niềm tin v.v... Không thể đi đến kết luận một cách chắc chắn, vì sự chấp nhận niềm tin v.v... không có tính nhất định. Ngài đã mở đường và đặt ra cho câu hỏi sau này, vì nó được phát sinh do mong muốn biết về việc bảo vệ sự thật. Vì đức Thế Tôn thấy rằng: ‘Khi ta nói ‘người bảo vệ sự thật… cho đến… đi đến kết luận’, chàng thanh niên muốn biết về việc bảo vệ sự thật sẽ hỏi ‘chừng nào…’ v.v..., sau khi trả lời câu hỏi đó cho cậu ta, ta sẽ cho cơ hội để hỏi về sự giác ngộ chân lý và sẽ nói về các pháp hỗ trợ cho duyên của cậu ta’. Do đó, đã được nói rằng: ‘Ngài đã mở đường và đặt ra cho câu hỏi sau này’.

๔๓๐. อตฺตานญฺเญว สนฺธาย วทติ, ยโต วุตฺตํ ปาฬิยํ – ‘‘ยํ โข ปนายมายสฺมา ธมฺมํ เทเสติ, คมฺภีโร โส ธมฺโม ทุทฺทโส ทุรนุโพโธ’’ติอาทิ. ลุพฺภนฺตีติ โลภนียา ยถา ‘‘อปายคมนียา’’ติ อาห ‘‘โลภนีเยสุ ธมฺเมสูติ โลภธมฺเมสู’’ติ. ยถา วา รูปาทิธมฺมา โลภนียา, เอวํ โลโภติ อาห ‘‘โลภนีเยสุ ธมฺเมสูติ โลภธมฺเมสู’’ติ. เตเนวาห – ‘‘ยํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ, เอตฺถ นิวิสมานา นิวิสตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๑๓๓; วิภ. ๒๐๓). เอเส นโย เสสปททฺวเยปิ.

430. Ngài nói nhắm đến chính mình, vì đã được nói trong Pāḷi: ‘Pháp mà vị tôn giả này thuyết giảng, pháp đó sâu sắc, khó thấy, khó hiểu’ v.v... ‘Bị tham ái’ có nghĩa là đáng tham ái, giống như ‘dẫn đến khổ cảnh’, nên nói ‘trong các pháp đáng tham ái, nghĩa là trong các pháp tham’. Hoặc là, giống như các pháp như sắc v.v... là đáng tham ái, cũng vậy, tham cũng là đáng tham ái, nên nói ‘trong các pháp đáng tham ái, nghĩa là trong các pháp tham’. Do đó, Ngài đã nói: ‘Cái gì ở đời có hình sắc đáng yêu, hình sắc đáng hài lòng, ái này khi sanh khởi thì sanh khởi ở đó, khi an trú thì an trú ở đó’ (Dī. Ni. 2.400; Ma. Ni. 1.133; Vibha. 203). Phương pháp này cũng áp dụng cho hai câu còn lại.

๔๓๒. นิเวเสตีติ ฐเปติ ปฏฺฐเปติ. ปยิรุปาสตีติ อุปฏฺฐานวเสน อุปคนฺตฺวา นิสีทติ. สุยฺยติ เอเตนาติ โสตนฺติ อาห ‘‘ปสาทโสต’’นฺติ. ตญฺหิ สวนาย โอทหิตพฺพนฺติ. ธาเรติ สนฺธาเรติ ตตฺเถว มนํ ฐเปติ. อตฺถโตติ ยถาวุตฺตสฺส ธมฺมสฺส อตฺถโต. การณโตติ ยุตฺติโต เหตุทาหรเณหิ อุปปตฺติโต. โอโลกนนฺติ เอวเมตนฺติ ยถาสภาวโต ปญฺญาจกฺขุนา ทฏฺฐพฺพตํ ขมนฺติ, ตญฺจ มหนฺตสฺส มณิโน ปชฺชลนฺตสฺส วิย อาวิกตฺวา อตฺถสฺส จิตฺเต อุปฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘อิธา’’ติอาทิ. กตฺตุกมฺยตาฉนฺโทติ กตฺตุกามตาสงฺขาโต กุสลจฺฉนฺโท. วายมตีติอาทิโต จตุนฺนมฺปิ วีริยานํ วเสน วายามํ ปรกฺกมํ กโรติ. มคฺคปธานํ ปทหตีติ มคฺคาวหํ มคฺคปริยาปนฺนญฺจ สมฺมปฺปธานํ ปทหติ, ปทหนวเสน ตํ ปริปูเรติ. ปรมสจฺจนฺติ อโมฆธมฺมตฺตา ปรมตฺถสจฺจํ. สหชาตนามกาเยนาติ มคฺคปญฺญาสหชาตนามกาเยน. ตเทวาติ ตเทว ปรมสจฺจํ นิพฺพานํ. เตเนวาห – ‘‘สจฺฉิกิริยาภิสมเยน วิภูตํ ปากฏํ กโรนฺโต ปสฺสตี’’ติ.

432. ‘An trú’ nghĩa là đặt vào, thiết lập. ‘Thân cận’ nghĩa là đến gần và ngồi xuống với ý nghĩa hầu hạ. ‘Cái mà người ta nghe bằng’ là tai, nên nói là ‘nhĩ căn thanh tịnh’. Vì nó được lắng xuống để nghe. ‘Ghi nhớ’ nghĩa là thọ trì, đặt tâm vào chính đó. ‘Về mặt ý nghĩa’ nghĩa là về mặt ý nghĩa của pháp đã được nói. ‘Về mặt lý do’ nghĩa là từ sự hợp lý, từ các nguyên nhân và ví dụ, từ sự chứng minh. ‘Sự quán xét’ nghĩa là ‘như vậy, như vậy’, họ chấp nhận khả năng được thấy bằng tuệ nhãn theo đúng bản chất, và điều đó, sau khi làm cho rõ ràng như viên ngọc lớn đang chiếu sáng, là sự hiện khởi của ý nghĩa trong tâm, nên nói là ‘ở đây’ v.v... ‘Dục muốn làm’ là thiện dục được gọi là sự muốn làm. ‘Cố gắng’ v.v..., người ấy nỗ lực, tinh tấn bằng bốn loại tinh tấn. ‘Nỗ lực chánh cần của đạo’ nghĩa là nỗ lực chánh cần dẫn đến đạo và thuộc về đạo, người ấy làm cho viên mãn điều đó bằng cách nỗ lực. ‘Chân lý tối thượng’ là chân lý tuyệt đối vì có bản chất không vô ích. ‘Bằng danh thân đồng sanh’ nghĩa là bằng danh thân đồng sanh với tuệ đạo. ‘Chính điều đó’ là chính chân lý tối thượng, Nibbāna. Do đó, nói là: ‘Thấy, làm cho rõ ràng, hiển lộ bằng sự chứng ngộ và thực chứng’.

๔๓๓-๔. มคฺคานุโพโธติ [Pg.195] มคฺคปฏิปาฏิยา โพโธ พุชฺฌนํ, เยสํ กิเลสานํ สมุจฺฉินฺทนวเสน มคฺคปฺปฏิเวโธ, เตสํ ปฏิปสฺสมฺภนวเสน ปวตฺตมานํ สามญฺญผลํ, มคฺเคน ปฏิวิทฺธานิ สจฺจานิ, ปรมตฺถสจฺจเมว วา อนุรูปพุชฺฌนนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘สจฺจานุปฺปตฺตีติ ผลสจฺฉิกิริยา’’ติ วุตฺตํ. เอวญฺหิ สติ เหฏฺฐา วุตฺตา สทฺธาปฏิลาภาทโย ทฺวาทส ธมฺมา สจฺจานุปฺปตฺติยา อุปการา โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เตสํเยวาติ เหฏฺฐา วุตฺตานํ ทฺวาทสนฺน’’นฺติ. นายํ ‘‘เตสํเยวา’’ติ ปทสฺส อตฺโถ. สติปิ กุสลวิปากาทิภาเวน นานตฺเต วตฺถารมฺมณภูมิกิจฺจาทิวเสน ปน สทิสาติ อุปายโตว มคฺคธมฺมา อาเสวิตา พหุลีกตา ผลภูตาติ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ ตํสทิเส ตพฺโพหารํ กตฺวา ‘‘เตสํ มคฺคสมฺปยุตฺตธมฺมาน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวญฺหิ อาเสวนาคหณํ สมตฺถิตํ, น อญฺญถา. น หิ เอกจิตฺตกฺขณิกานํ มคฺคธมฺมานํ อาเสวนา, พหุลีกมฺมํ วา อตฺถีติ. ตุลนาติ วิปสฺสนา. สา หิ วุฏฺฐานคามินิภูตา มคฺคปฺปธานสฺส พหุการา ตสฺส อภาเว มคฺคปฺปธานสฺเสว อภาวโต, เอวํ อุสฺสาโห ตุลนาย ฉนฺโท อุสฺสาหสฺส พหุกาโรติอาทินา เหฏฺฐิมสฺส อุปริมูปการตํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ อาห – ‘‘อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

433-4. Maggānubodho (Giác ngộ theo đạo lộ) là sự giác ngộ, sự thấu hiểu theo thứ tự của đạo lộ. Ý nghĩa là Sa-môn quả, vốn diễn tiến do sự lắng dịu các phiền não ấy, (là kết quả của) sự chứng ngộ đạo lộ do sự đoạn tận các phiền não; là sự thấu hiểu tương xứng các chân lý đã được thâm nhập bằng đạo lộ, hoặc (thấu hiểu) chính Chân lý Tối hậu. Đã được nói rằng: “Saccānuppatti (Sự đạt đến chân lý) là sự chứng ngộ quả.” Khi như vậy, mười hai pháp là tín-lợi-đắc v.v... đã được nói ở dưới là những pháp hỗ trợ cho sự đạt đến chân lý. Do đó, đã được nói rằng: “tesaṃyeva (chính của những điều ấy), tức là của mười hai điều đã được nói ở dưới.” Đây không phải là ý nghĩa của từ “tesaṃyeva”. Mặc dù có sự khác biệt về phương diện là quả của thiện v.v..., nhưng vì tương tự về phương diện vật, cảnh, địa, phận sự v.v..., nên các pháp đạo, do phương tiện, đã được thực hành, được làm cho sung mãn, xứng đáng được gọi là đã trở thành quả. Do đó, đã dùng cách nói ấy cho những pháp tương tự ấy mà nói rằng: “của những pháp tương ưng với đạo lộ ấy”. Như vậy, việc nắm bắt sự thực hành mới được thành tựu, không phải cách khác. Vì rằng không có sự thực hành hay sự làm cho sung mãn đối với các pháp đạo vốn chỉ có một sát-na tâm. Tulanā (Cân nhắc) là tuệ quán. Vì rằng tuệ quán ấy, khi đã trở thành tuệ dẫn đến xuất khởi, là sự hỗ trợ nhiều cho đạo lộ chính yếu, vì nếu không có nó thì cũng không có đạo lộ chính yếu. Tương tự như vậy, sự tinh tấn là sự hỗ trợ nhiều cho sự cân nhắc, ý muốn là sự hỗ trợ nhiều cho sự tinh tấn, v.v... Do đó, sự hỗ trợ của pháp dưới đối với pháp trên là điều dễ hiểu. Vì vậy, ngài nói: “Theo phương pháp này, ý nghĩa cần được hiểu trong tất cả các trường hợp.” Phần còn lại dễ hiểu.

จงฺกีสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa sâu kín trong Chú giải kinh Caṅkī đã hoàn tất.

๖. เอสุการีสุตฺตวณฺณนา

6. Chú giải kinh Esukārī

๔๓๗. โกฏฺฐาสนฺติ มํสภาคํ. ลคฺคาเปยฺยุนฺติ นฺหารุนา วา วาเกน วา พนฺธิตฺวา ปุริสสฺส หตฺเถ วา วสนเคเห วา โอลมฺพนวเสน พนฺเธยฺยุํ. สตฺถธมฺมนฺติ สตฺถิเกสุ สตฺถวาเหน ปเณตพฺพํ อาณาธมฺมํ. ตสฺส นิกฺขมนตฺถนฺติ ตํ มูลํ สตฺถิเกหิ นิตฺถรณตฺถํ. ปาปํ อสฺสาติ ปริจรนฺตสฺส ปาริจริยาย อหิตํว อสฺส. เตนาห ‘‘น เสยฺโย’’ติ. อุจฺจกุลีนาทโย ทุติยวาราทีหิ วุจฺจนฺติ, อิธ อุปธิวิปตฺติสมฺปตฺติโย ปาปิยาทิปเทหิ วุตฺตาติ อธิปฺปาโย. เตนาห – ‘‘ปาปิโยติ ปาปโก ลามโก อตฺตภาโว อสฺสา’’ติ. เสยฺยํโสติ หิตโกฏฺฐาโส, หิตสภาโวติ อตฺโถ. อุจฺจกุลีนตาติ กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘อุจฺจากุลีนตฺเตนา’’ติ. ‘‘วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติอาทีสุ [Pg.196] (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๐๕; ๓.๑๔๑; ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔๒๕; อุทา. ๕๓; อป. อฏฺฐ. ๒.๗.๒๐; พุ. วํ. อฏฺฐ. ๔.๔; จริยา. อฏฺฐ. ๑.นิทานกถา; ๒.ปกิณฺณกกถา; ที. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; สํ. นิ. ฏี. ๑.๒.๑; อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑; วชิร. ฏี. คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; สารตฺถ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; เนตฺติ. ฏี. คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; ม. นิ. ฏี. ๑.๑) วิย วณฺณสทฺโท อิธ ปสํสาปริยาโยติ อาห ‘‘เวสฺโสปิ หิ อุฬารวณฺโณ โหตี’’ติ.

437. Koṭṭhāsaṃ là phần thịt. Laggāpeyyuṃ là họ nên buộc bằng gân hoặc bằng vỏ cây, rồi cột vào tay hoặc nhà ở của người ấy theo cách treo lủng lẳng. Satthadhammaṃ là luật lệ, mệnh lệnh cần được người trưởng đoàn ban hành cho những người trong đoàn. Tassa nikkhamanatthaṃ là để những người trong đoàn thoát khỏi gốc rễ đó. Pāpaṃ assā là sẽ là điều không lợi ích cho sự phục vụ của người đang phục vụ. Do đó, ngài nói “na seyyo” (không tốt hơn). Những người thuộc dòng dõi cao quý v.v... được nói đến trong lần thứ hai v.v... Ở đây, ý nghĩa là sự thất bại và thành tựu của các sanh y được nói bằng các từ như “pāpiyā” (hèn hạ). Do đó, ngài nói: “pāpiyo là người có tự thể xấu xa, thấp kém.” Seyyaṃso là phần lợi ích, có nghĩa là bản chất lợi ích. Uccakulīnatā là một danh từ ở sở dụng cách. Do đó, ngài nói “uccākulīnattena” (do dòng dõi cao quý). Giống như trong các câu “Danh tiếng của Như Lai sẽ không suy giảm” v.v..., từ vaṇṇa ở đây là một từ đồng nghĩa với sự tán thán. Do đó, ngài nói “ngay cả người Vessa cũng có danh tiếng cao cả”.

๔๔๐. ‘‘นิรโว ปทสทฺโท โสฬารโคตฺตสฺส อกิณฺณมตฺติกาปตฺโต ติฏฺเฐยฺย อสงฺคจารี’’ติ วุตฺตตฺตา ภิกฺขา จริตพฺพาว, อยํ เตสํ กุลธมฺโมติ อธิปฺปาโย. หริตฺวาติ อปเนตฺวา. สตฺตชีโว สตฺตวาณิชโก. โคเปติ รกฺขตีติ โคโป, อารกฺขาธิกาเร นิยุตฺโต. อสนฺติ ลูนนฺติ เตนาติ อสิตํ, ลวิตฺตํ. วิวิธํ ภารํ อาภญฺชนฺติ โอลมฺพนฺติ เอตฺถาติ พฺยาภงฺคี, กาชํ.

440. Vì đã được nói rằng: “Tiếng bước chân của người thuộc dòng dõi Soḷāra không ồn ào, bình bát đất không dính cơm, vị ấy nên sống độc hành”, nên việc khất thực chắc chắn phải được thực hành. Ý nghĩa là đây là truyền thống gia đình của họ. Haritvā là sau khi dời đi. Sattajīvo là người thương buôn. Gopo là người bảo vệ, vì người ấy chăn giữ, được bổ nhiệm vào nhiệm vụ canh gác. Người ta cắt bằng nó, nên gọi là asitaṃ, tức là cái liềm. Nơi người ta treo, móc các loại gánh nặng, nên gọi là byābhaṅgī, tức là cái đòn gánh.

๔๔๑. อนุสฺสรโตติ อนุสฺสรณเหตุ กุลวํสานุสฺสรณกฺขเณ ขตฺติโยติอาทินา สงฺขฺยํ คจฺฉติ. เตนาห ‘‘โปราเณ…เป… อนุสฺสริยมาเน’’ติ. อุจฺจนีจตฺตชานนตฺถญฺจ กุลววตฺถานํ กตํ โหตีติ ขตฺติยาทิกุลกมฺมุนา เตสํ จตุนฺนํ วณฺณานํ สนฺธนํ ชีวิกํ ปญฺญเปนฺติ พฺราหฺมณา, ตถาคโต ปน โลกุตฺตรธมฺมเมว ปุริสสฺส สนฺธนํ ปญฺญเปติ เตน สตฺตสฺส โลกคฺคภาวสิทฺธิโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

441. Anussarato là do nhân duyên nhớ lại, vào lúc nhớ lại dòng dõi gia tộc, người ấy được kể là Sát-đế-lỵ v.v... Do đó, ngài nói “porāṇe…pe… anussariyamāne” (khi nhớ lại... (dòng dõi) xưa...). Và để biết được sự cao thấp, sự phân định dòng dõi đã được thực hiện. Các Bà-la-môn quy định tài sản, sinh kế của bốn giai cấp ấy bằng các nghề nghiệp của dòng dõi Sát-đế-lỵ v.v... Nhưng Như Lai lại quy định chính pháp siêu thế là tài sản của con người, vì nhờ đó mà chúng sanh thành tựu được trạng thái cao tột trong thế gian. Phần còn lại dễ hiểu.

เอสุการีสุตฺตวณฺณนา ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích các ý nghĩa sâu kín trong Chú giải kinh Esukārī đã hoàn tất.

๗. ธนญฺชานิสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải kinh Dhanañjāni

๔๔๕. ราชคหํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตปพฺพตสฺสาติ ปณฺฑวปพฺพตํ สนฺธายาห. ราชคหนครสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค ปพฺพตสฺส สมีเป ฐิโต ชนปโท ทกฺขิณาคิริ. ตณฺฑุลปุฏกานํ ปาลิ เอตฺถาติ ตณฺฑุลปาลิ. ตสฺส [Pg.197] กิร ทฺวารสมีเป ตณฺฑุลวาณิชา ตณฺฑุลปสิพฺพเก วิวริตฺวา ปฏิปาฏิยา ฐเปตฺวา นิสีทนฺติ, เตนสฺส ‘‘ตณฺฑุลปาลิทฺวาร’’นฺติ สมญฺญา อโหสิ. สพฺพเมว สสฺสํ คณฺหาตีติ ทลิทฺทกสฺสกานํ ทิวสปริพฺพยมตฺตเมว วิสฺสชฺเชตฺวา สพฺพเมว อายโต นิปฺผนฺนํ ธญฺญํ คณฺหาติ. มนฺทสสฺสานีติ มนฺทนิปฺผตฺติกานิ สสฺสานิ.

445. Rājagahaṃ parikkhipitvā ṭhitapabbatassa (Của ngọn núi đứng bao quanh thành Rājagaha) là ngài nói đến núi Paṇḍava. Vùng dân cư nằm gần ngọn núi ở phía nam thành Rājagaha là Dakkhiṇāgiri (Nam Sơn). Taṇḍulapāli là vì “hàng gói gạo ở đây”. Tương truyền, gần cổng thành ấy, những người buôn gạo mở các túi gạo, sắp đặt theo thứ tự rồi ngồi bán, do đó nó có tên là “cổng Taṇḍulapāli”. Sabbameva sassaṃ gaṇhāti (Ông ta lấy tất cả mùa màng) là ông ta chỉ chừa lại cho những nông dân nghèo một phần đủ chi tiêu trong ngày, rồi lấy tất cả thóc lúa được sản xuất ra từ đó. Mandasassāni là những mùa màng có sản lượng thấp.

๔๔๖. อิมินา นเยนาติ ทาสกมฺมกรสฺส นิวาสนภตฺตเวตฺตนานุปฺปทาเนน มงฺคลทิวเสสุ ธนวตฺถาลงฺการานุปฺปทานาทินา จ โปเสตพฺโพ. มิตฺตามจฺจานํ ปิยวจนอตฺถจริยาสมานตฺตตาทิ มิตฺตามจฺจกรณียํ กตฺตพฺพํ, ตถา ญาติสาโลหิตานํ. ตตฺถ อาวาหวิวาหสมฺพทฺเธน ‘‘อมฺหากํ อิเม’’ติ ญายนฺตีติ ญาตี, มาตาปิตาทิสมฺพทฺธตาย สมานโลหิตาติ สาโลหิตา. สมฺมา ททนฺเตสุปิ อสชฺชนโต นตฺถิ เอเตสํ ติถีติ อติถิ, เตสํ อตฺตนา สมานปริโภควเสน อติถิกรณียํ กาตพฺพํ, อติถิพลีติ อตฺโถ. ญาตกภูตปุพฺพา เปตฺติวิสยํ อุปคตา ปุพฺพเปตา, ทกฺขิเณยฺเยสุ กาเลน กาลํ ทานํ ทตฺวา เตสํ อุทฺทิสนํ ปุพฺพเปตกรณียํ, เปตพลีติ อตฺโถ. คนฺธปุปฺผวิเลปนชาลาภตฺเตหิ กาเลน กาลํ เทวตานํ ปูชา เทวตากรณียํ, เทวตาพลีติ อตฺโถ, ราชกิจฺจกรณํ อุปฏฺฐานํ ราชกรณียํ. อยมฺปิ กาโยติ อตฺตโน กายํ สนฺธาย วทติ. อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ.

446. Theo phương cách này có nghĩa là: nên nuôi dưỡng người hầu kẻ hạ bằng cách cung cấp chỗ ở, thức ăn, lương bổng, và trong những ngày lễ hội thì cung cấp tiền bạc, vải vóc, trang sức, v.v. Đối với bạn bè và thân hữu, nên làm những việc cần làm của bạn bè và thân hữu như là ái ngữ, lợi hành, đồng sự, v.v., cũng như vậy đối với bà con và huyết thống. Trong đó, những người được biết đến là 'đây là người của chúng ta' qua mối quan hệ hôn nhân được gọi là bà con (ñātī); những người có cùng huyết thống do mối quan hệ với cha mẹ, v.v. được gọi là huyết thống (sālohitā). Vì không quyến luyến ngay cả khi được cho một cách đúng đắn, họ không có ngày (cố định) nên gọi là khách (atithi); đối với họ, nên làm phận sự của khách bằng cách cho họ hưởng thụ tương đương với mình, nghĩa là cúng dường cho khách. Những người đã từng là quyến thuộc, đã sanh vào cảnh giới ngạ quỷ được gọi là hương linh (pubbapetā); phận sự đối với hương linh là thỉnh thoảng dâng cúng đến các bậc đáng cúng dường rồi hồi hướng cho họ, nghĩa là cúng dường cho hương linh. Phận sự đối với chư thiên là thỉnh thoảng cúng dường chư thiên bằng hương, hoa, vật thoa, đèn đuốc, và vật thực, nghĩa là cúng dường cho chư thiên. Việc thực hành phận sự của vua, việc hầu hạ là phận sự đối với vua. Cả thân này nữa, (ngài) nói đến thân của chính mình. Ngài đã nói 'nên hiểu ý nghĩa theo phương cách này' là nhắm đến ý nghĩa này.

๔๔๗. ปญฺจ ทุสฺสีลฺยกมฺมานีติ นิจฺจสีลปฏิปกฺขธมฺมา. ทส อกุสลกมฺมปถธมฺมา ทส ทุสฺสีลฺยกมฺมานิ. อธมฺมจารี เอว วิสมจารี กายวิสมาทิจรณโตติ วิสมจารีปทสฺส อตฺโถ วิสุํ น วุตฺโต.

447. Năm nghiệp ác giới là các pháp đối nghịch với thường giới. Mười pháp bất thiện nghiệp đạo là mười nghiệp ác giới. Người hành phi pháp chính là người hành không công bằng; vì hành động không công bằng qua thân, v.v., nên ý nghĩa của từ 'visamacārī' (hành không công bằng) không được nói riêng.

๔๔๘-๔๕๓. โอสรนฺติ อปสกฺกนฺติ, ขียนฺตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปริหายนฺตี’’ติ. อภิสรนฺตีติ อภิวฑฺฒนวเสน ปวตฺตนฺติ. เตนาห ‘‘วฑฺฒนฺตี’’ติ. ตตฺราติ พฺรหฺมโลเก. อสฺสาติ พฺรหฺมโลเก อุปฺปนฺนสฺส ธนญฺชานิสฺส. ตโต ปฏฺฐายาติ ยทา ภควตา ‘‘เอโส, ภิกฺขเว, สาริปุตฺโต’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตโต ปฏฺฐาย. จตุสจฺจวินิมุตฺตนฺติ นิทฺธาเรตฺวา วิภชิตฺวา วุจฺจมาเนหิ สจฺเจหิ วิมุตฺตํ. อตฺถโต ปน ตโต ปุพฺเพปิ สจฺจวิมุตฺตํ กถํ น กเถสิเยว สจฺจวิมุตฺตสฺส นิยฺยานสฺส อภาวโต.

448-453. Osaranti có nghĩa là apasakkanti (lui sụt), nghĩa là bị suy giảm. Do đó, ngài nói 'parihāyanti' (bị tổn thất). Abhisaranti có nghĩa là diễn tiến theo cách tăng trưởng. Do đó, ngài nói 'vaḍḍhanti' (tăng trưởng). Tatra (ở đó) là ở cõi Phạm thiên. Assa (của người ấy) là của Dhanañjāni đã sanh vào cõi Phạm thiên. Tato paṭṭhāya (kể từ đó) là kể từ khi Đức Thế Tôn nói 'Này các Tỳ khưu, đây là Sāriputta', v.v. Catusaccavinimuttaṃ (thoát khỏi Tứ đế) là thoát khỏi các sự thật được nói đến sau khi đã xác định và phân tích. Tuy nhiên, về mặt ý nghĩa, tại sao ngài lại không nói về việc thoát khỏi các sự thật ngay cả trước đó? Vì không có sự xuất ly nào mà thoát khỏi các sự thật.

ธนญฺชานิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Dhanañjāni đã hoàn tất.

๘. วาเสฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải kinh Vāseṭṭha

๔๕๔. ชาตึ [Pg.198] โสเธตุกามา โหนฺตีติ สหวาสีนํ พฺราหฺมณานํ กิริยา ปราเธน วา อสารุปฺปตฺเตน วา ชาติยา อุปกฺกิเลสํ อาสงฺกาย ตํ โสเธตุกามา โหนฺติ. มนฺเต โสเธตุกามา โหนฺตีติ มนฺตวจเน อาจริยมติโจทนาย อญฺเญน วากฺเยน เกนจิ การเณน สํสเย อุปฺปนฺเน ตํ โสเธตุกามา โหนฺติ. อนฺตราติ เวมชฺเฌ, อญฺญตฺเถวา อนฺตราสทฺโทติ ตสฺส อญฺญา กถาติ วจนํ อวคนฺตพฺพํ. ขนฺตีเมตฺตานุทฺทยาทิคุณสมฺปนฺโน เอว ‘‘สีลวาติ คุณวา’’ติอาห. เตหิ สีลสฺส วิสฺสชฺชนกาเลปิ ‘‘สีลวา’’ติ วุจฺจติ. สมฺปนฺนสีลตฺตา วา เตหิ สมนฺนาคโต เอว โหตีติ อาห ‘‘สีลวาติ คุณวา’’ติ. อาจารสมฺปนฺโนติ สาธุ อาจารวตฺโต.

454. Muốn thanh lọc dòng dõi có nghĩa là: do lỗi lầm trong hành vi hoặc do sự không xứng đáng của các Bà-la-môn đồng trú, họ nghi ngờ có sự ô nhiễm trong dòng dõi và muốn thanh lọc điều đó. Muốn thanh lọc các câu thần chú có nghĩa là: khi nghi ngờ phát sinh trong lời của thần chú do sự thúc giục của ý kiến thầy dạy hoặc do một câu nói khác vì một lý do nào đó, họ muốn thanh lọc điều đó. Antarā có nghĩa là ở giữa; nên hiểu rằng lời nói 'cuộc nói chuyện khác của vị ấy' là vì từ antarā cũng có nghĩa khác. Chỉ người đầy đủ các đức tính như nhẫn nại, từ ái, bi mẫn, v.v. mới được nói là 'có giới hạnh tức là có đức hạnh'. Do những đức tính ấy, ngay cả khi từ bỏ giới hạnh, người ấy vẫn được gọi là 'có giới hạnh'. Hoặc vì có giới hạnh đầy đủ, người ấy thực sự sở hữu những đức tính ấy, nên được nói là 'có giới hạnh tức là có đức hạnh'. Ācārasampanno (đầy đủ hạnh kiểm) có nghĩa là người có hạnh kiểm tốt.

๔๕๕. สิกฺขิตาติ เตวิชฺชานํ สิกฺขิตา ตุมฺเห, น ทานิ ตุมฺเหหิ กิญฺจิ กตฺตพฺพํ อตฺถีติ อตฺโถ. ปฏิญฺญาตาติ ปฏิชานิตฺวา ฐิตา.

455. Sikkhitā (đã học) có nghĩa là: các ông đã học Tam Veda, bây giờ các ông không còn gì phải làm nữa. Paṭiññātā (tự nhận) là những người đã tự nhận và đứng vững (trong đó).

เวทตฺตยสงฺขาตา ติสฺโส วิชฺชา อชฺฌยนฺตีติ เตวิชฺชา. เตนาห ‘‘ติเวทาน’’นฺติ. ตโย เวเท อณนฺติ อชฺฌยนฺตีติ พฺราหฺมณา, เตสํ. ยํ เอกํ ปทมฺปิ อกฺขาตํ, ตํ อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ เกวลิโน อธิยิโน อปฺปปโยเคน. นิฏฺฐาคตมฺหาติ นิปฺผตฺตึ คตา อมฺหา เตวิชฺชาย สกสมยสฺส กถเน.

Những người học ba minh được gọi là Tam Veda, nên họ là tevijjā (người có ba minh). Do đó, ngài nói 'tivedānaṃ' (của những người thông suốt Tam Veda). Những người học, tức là nghiên cứu ba bộ Veda, là các Bà-la-môn; (đây là nói) về họ. Bất cứ một từ nào được nói ra, họ là những người học toàn bộ về ý nghĩa và văn tự, với ít sự thực hành. Niṭṭhāgatamhā (chúng tôi đã đi đến đích) có nghĩa là: chúng tôi đã đạt đến sự hoàn mãn trong việc trình bày giáo lý của mình về Tam Veda.

มโนกมฺมโต หิ วตฺตสมฺปทาติการณูปจาเรนายมตฺโถ วุตฺโตติ อาห – ‘‘เตน สมนฺนาคโต หิ อาจารสมฺปนฺโน โหตี’’ติ.

Ý nghĩa này được nói đến bằng cách ẩn dụ về nguyên nhân của sự đầy đủ hạnh kiểm, v.v., từ ý nghiệp, do đó ngài nói: 'Vì người sở hữu điều đó sẽ trở thành người đầy đủ hạnh kiểm'.

ขยาตีตนฺติ วฑฺฒิปกฺเข ฐิตนฺติ อตฺโถ. สุกฺกปกฺขปาฏิปทโต ปฏฺฐาย หิ จนฺโท วฑฺฒตีติ วุจฺจติ, น ขียตีติ. วนฺทมานา ชนา นมกฺการํ กโรนฺติ.

Khayātītaṃ (vượt qua sự suy giảm) có nghĩa là đang ở trong giai đoạn tăng trưởng. Vì kể từ ngày đầu tiên của thượng tuần, mặt trăng được cho là tăng trưởng, không suy giảm. Những người đảnh lễ là những người thực hiện sự kính lễ.

อตฺถทสฺสเนนาติ วิวรเณน ทสฺสนปริณายกฏฺเฐน โลกสฺส จกฺขุ หุตฺวา สมุปฺปนฺนํ.

Bằng sự thấy ý nghĩa có nghĩa là: đã khởi sanh, trở thành con mắt của thế gian bằng sự giải thích, với vai trò là người dẫn dắt đến sự thấy.

๔๕๖. ติฏฺฐตุ ตาว พฺราหฺมณจินฺตาติ – ‘‘กึ ชาติยา พฺราหฺมโณ โหติ อุทาหุ ภวติ กมฺมุนา’’ติ อยํ พฺราหฺมณวิจาโร ตาว ติฏฺฐตุ[Pg.199]. ชาติทสฺสนตฺถํ ติณรุกฺขกีฏปฏงฺคโต ปฏฺฐาย โลเก ชาติวิภงฺคํ วิตฺถารโต กเถสฺสามีติ เตสํ จิตฺตสมฺปหํสนตฺถํ เทเสตพฺพมตฺถํ ปฏิชานาติ. ตตฺถ อญฺญมญฺญา หิ ชาติโยติ อิทํ การณวจนํ, ยสฺมา อิมา ชาติโย นาม อญฺญมญฺญํ วิสิฏฺฐา, ตสฺมา ชาติวิภงฺคํ พฺยากริสฺสามีติ.

456. Hãy tạm gác lại suy tư của Bà-la-môn có nghĩa là: cuộc thảo luận của Bà-la-môn này 'một người trở thành Bà-la-môn do dòng dõi hay do nghiệp?' hãy tạm gác lại. Để làm cho họ vui lòng, ngài hứa sẽ thuyết giảng về vấn đề cần được trình bày rằng: 'Để chỉ ra dòng dõi, Ta sẽ nói một cách chi tiết về sự phân loại dòng dõi trong thế gian, bắt đầu từ cỏ, cây, côn trùng, và bướm đêm'. Trong đó, câu 'vì các dòng dõi khác nhau' là một lời nói về nguyên nhân; bởi vì những dòng dõi này khác biệt nhau, do đó Ta sẽ giải thích sự phân loại dòng dõi.

ยสฺมา อิธ อุปาทินฺนกชาติ พฺยากาตพฺพภาเวน อาคตา, ตสฺสา ปน นิทสฺสนภาเวน อิตรา, ตสฺมา ‘‘ชาติวิภงฺคํ ปาณาน’’นฺติ ปาฬิยํ วุตฺตํ. เตสํ เตสํ ปาณานํ ชาติโยติ อตฺโถ. เอวนฺติ นิทสฺสนํ กเถตฺวา นิทสฺสิตพฺเพ กถิยมาเน. ตสฺสาติ วาเสฏฺฐสฺส. กามํ ‘‘เตสํ โวหํ พฺยกฺขิสฺส’’นฺติ อุโภปิ มาณเว นิสฺสาย เทสนา อาคตา, ตถาปิ ตตฺถ ตตฺถ ‘‘เอวํ, วาเสฏฺฐ, ชานาหี’’ติอาทินา วาเสฏฺฐเมว อาลปนฺโต ภควา ตเมว อิมินา นิยาเมน ปมุขํ อกาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺสาติ วาเสฏฺฐสฺสา’’ติ. ชาติเภโท ชาติวิเสโส, ชาติยา เภโท ปากโฏ ภวิสฺสติ นิทสฺสเนน วิภูตภาวํ อาปาทิเตน ปฏิญฺญาตสฺส อตฺถสฺส วิภูตภาวาปตฺติโต. อาม น วฏฺฏตีติ กมฺมนานตาย เอว อุปาทินฺนนานตาย ปฏิกฺเขปปทเมตํ, น พีชนานตาย อนุปาทินฺนนานตาย ปฏิกฺเขปปทนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘กมฺมํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ตํตํโยนิขิปนมตฺตํ กมฺมสฺส สามตฺถิยํ, ตํตํโยนินิยตา ปน เย วณฺณวิเสสา, เต ตํตํโยนิสิทฺธิยาว สิทฺธา โหนฺตีติ ตํ ปน โยนิขิปนกมฺมํ ตํตํโยนิวิสิฏฺฐ-วิเสสาภิภูตาย ปโยคนิปฺผตฺติยา, อสํมุจฺฉิตาย เอว วา ปจฺจยภูตาย ภวปตฺถนาย อภิสงฺขตเมวาติ วิญฺญาตพฺพปจฺจยวิเสเสน วินา ผลวิเสสาภาวโต เอตํ สมีหิตกมฺมํ ปตฺถนาทีหิ จ ภินฺนสตฺติตํ วิสิฏฺฐสามตฺถิยํ วา อาปชฺชิตฺวา จกฺขุนฺทฺริยาทิวิสิฏฺฐผลนิพฺพตฺตกํ ชายติ, เอวํ โยนิขิปนตํโยนินิยตวิเสสาวหตา โหตีติ. เถเรน หิ พีชนานตา วิย กมฺมนานตาปิ อุปาทินฺนกนานตาย สิยา นุ โข ปจฺจโยติ โจทนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปจฺจยวิเสสวิสิฏฺฐา กมฺมนานตา ปน ปจฺจโยติ นิจฺฉิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Bởi vì ở đây, sự sanh do chấp thủ (upādinnakajāti) được đề cập đến với ý nghĩa cần được giải thích, còn sự sanh khác (của cỏ cây) chỉ có tính cách làm ví dụ, do đó trong Pāḷi đã nói ‘jātivibhaṅgaṃ pāṇānaṃ’ (sự phân biệt các loài của chúng sanh). Nghĩa là, sự sanh của các chúng sanh ấy. ‘Evaṃ’ (như vậy) là khi nói về điều được ví dụ sau khi đã nêu lên ví dụ. ‘Tassa’ (của người ấy) là của Vāseṭṭha. Mặc dù bài thuyết giảng được bắt đầu nhắm đến cả hai thanh niên với câu ‘tesaṃ vohaṃ byakkhissa’ (Ta sẽ giải thích cho các ngươi), tuy nhiên, ở nhiều nơi, Đức Thế Tôn đã gọi chính Vāseṭṭha qua các câu như ‘evaṃ, vāseṭṭha, jānāhī’ (này Vāseṭṭha, hãy biết như vậy), và bằng cách này, Ngài đã đặt ông ấy lên hàng đầu. Do đó, đã nói rằng ‘tassāti vāseṭṭhassā’ti (tassa là của Vāseṭṭha). ‘Jātibhedo’ là sự khác biệt về loài, sự đặc thù về loài. Sự khác biệt về loài sẽ trở nên rõ ràng nhờ vào ví dụ đã được làm cho hiển nhiên, vì ý nghĩa đã được trình bày sẽ trở nên hiển nhiên. Để chỉ ra rằng câu ‘Āma na vaṭṭati’ (Vâng, không đúng) là lời bác bỏ sự đa dạng do chấp thủ chỉ vì sự đa dạng của nghiệp, chứ không phải là lời bác bỏ sự đa dạng không do chấp thủ vì sự đa dạng của hạt giống, nên đã nói ‘kammaṃ hī’ (chính là nghiệp) v.v... Ý nghĩa của nó là: năng lực của nghiệp chỉ là ném vào các loài tương ứng; còn những đặc điểm về hình sắc đã được quy định trong các loài tương ứng ấy thì chúng được thành tựu do chính sự thành tựu của các loài ấy. Nghiệp ném vào loài ấy được tạo tác bởi sự ước muốn về hữu (bhavapatthanā) vốn là duyên, hoặc không bị hỗn tạp, hoặc do sự thành tựu của hành động bị chi phối bởi những đặc điểm riêng biệt của các loài ấy. Do đó, vì không có quả đặc biệt nếu không có duyên đặc biệt cần được biết, nên nghiệp được mong muốn này, sau khi đạt được năng lực riêng biệt hoặc năng lực đặc thù do sự khác biệt với ước muốn v.v..., sẽ sanh ra quả đặc thù như nhãn căn v.v... Như vậy, việc ném vào loài sẽ mang lại những đặc điểm đã được quy định trong loài ấy. Cần phải hiểu rằng, vị Trưởng lão đã bác bỏ sự chất vấn ‘Phải chăng sự đa dạng của nghiệp, giống như sự đa dạng của hạt giống, cũng là duyên cho sự đa dạng do chấp thủ?’, và đã xác quyết rằng sự đa dạng của nghiệp, khi được đặc trưng bởi các duyên đặc biệt, mới là duyên.

นานาวณฺณาติ นานปฺปการวณฺณา. ตาลนาฬิเกราทีนํ โลเก อภิญฺญาตติณชาติภาวโต วิเสเสน คยฺหติ อภิญฺญาตโสตนเยน. ชาติยา พฺราหฺมโณวาติ อฏฺฐานปยุตฺโต เอว-สทฺโท, ชาติยาว [Pg.200] พฺราหฺมโณ ภเวยฺยาติ โยชนา. น จ คยฺหตีติ ติณรุกฺขาทีสุ วิย พฺราหฺมเณสุ ชาตินิยตสฺส ลิงฺคสฺส อนุปลพฺภนโต, ปิวนภุญฺชนกถนหสนาทิกิริยาย พฺราหฺมณภาเวน เอกนฺติกลิงฺคนิยตาย มนฺตชฺเฌนาทึ วินา อนุปลพฺภนโต จ. วจีเภเทเนวาติ อาหจฺจวจเนเนว.

‘Nānāvaṇṇā’ (nhiều màu sắc) có nghĩa là nhiều loại hình sắc khác nhau. Do các loài như cây thốt nốt, cây dừa v.v... được biết đến trong thế gian là thuộc loài cỏ cây, nên chúng được hiểu một cách đặc biệt theo phương pháp nhận biết thông thường. Trong câu ‘jātiyā brāhmaṇo vā’ (hay là Bà-la-môn do sanh), từ ‘eva’ (chỉ) được dùng ở vị trí không thích hợp; cách kết nối câu là ‘jātiyā eva brāhmaṇo bhaveyya’ (chỉ do sanh mà có thể là Bà-la-môn). Và điều này không được chấp nhận, vì không tìm thấy dấu hiệu (liṅga) cố định do sanh ở người Bà-la-môn như ở các loài cỏ cây v.v..., và cũng vì không tìm thấy (dấu hiệu nào) ngoài việc tụng đọc thần chú v.v... mà có thể được quy định một cách chắc chắn là dấu hiệu của thân phận Bà-la-môn qua các hành động như uống, ăn, nói, cười v.v... ‘Vacībhedena eva’ (chỉ bằng sự khác biệt về lời nói) có nghĩa là chỉ bằng lời nói được thốt ra.

กีเฏ ปฏงฺเคติอาทีสุ ชาตินานตา ลพฺภติ อญฺญมญฺญลิงฺควิสิฏฺฐตาทสฺสนา. กุนฺถา กีฏกา, ขชฺชขาทกา กิปิลฺลิกา. อุปฺปติตฺวาติ อุฑฺเฑตฺวา อุฑฺเฑตฺวา. ปฏภาวํ คจฺฉนฺตีติ วา ปฏงฺคา, น ขุทฺทกปาณกา กีฏา นาม. เตสมฺปิ กีฏกานํ.

Trong các câu như ‘kīṭe paṭaṅge’ (côn trùng, bươm bướm), sự đa dạng về loài được thấy rõ do việc quan sát thấy các đặc điểm riêng biệt của chúng. ‘Kunthā’ là loài côn trùng. ‘Kipillikā’ là loài kiến, loài ăn vật cứng. ‘Uppatitvā’ (sau khi bay lên) có nghĩa là bay đi bay lại. Hoặc ‘paṭaṅgā’ là những loài đi đến trạng thái bay lượn, chứ không phải là các sinh vật nhỏ bé gọi là ‘kīṭā’ (sâu bọ). Của cả những loài côn trùng ấy.

กาฬกาทโยติ กลนฺทกาทโย.

‘Kāḷakādayo’ (các loài màu đen v.v...) là các loài sóc v.v...

อุทรํเยว เนสํ ปาทา อุทเรเนว สมฺปชฺชนโต.

Bụng chính là chân của chúng, vì chúng di chuyển bằng bụng.

สญฺญาปุพฺพโก วิธิ อนิจฺโจติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุทเก’’ติ อาห ยถา ‘‘วีรสฺส ภาโว วีริย’’นฺติ.

Để chỉ ra rằng quy tắc ngữ pháp (vidhi) đi trước bởi một thuật ngữ (saññā) là không cố định (anicca), ngài đã nói ‘udake’ (trong nước), giống như trong câu ‘vīrassa bhāvo vīriyaṃ’ (trạng thái của người dũng mãnh là tinh tấn).

ปตฺตสมุทาเย ปกฺขสทฺโทติ ‘‘ปตฺเตหิ ยนฺตี’’ติ วุตฺตํ. น หิ อวยวพฺยติเรเกน สมุทาโย อตฺถิ.

Từ ‘pakkha’ (cánh) chỉ sự tập hợp của lông vũ, do đó đã nói ‘pattehi yantī’ (chúng đi bằng lông vũ). Vì rằng không có một tập hợp (samudāya) nào tồn tại ngoài các bộ phận (avayava).

สงฺเขเปน วุตฺโต ‘‘ชาติวเสน นานา’’ติอาทินา. เอตฺถ ปทตฺเถ ทุพฺพิญฺเญยฺยํ นตฺถีติ สมฺพนฺธมตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺรายํ โยชนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘น หิ พฺราหฺมณานํ เอทิสํ สีสํ โหติ, ขตฺติยานํ เอทิสนฺติ นิยโม อตฺถิ ยถา หตฺถิอสฺสมิคาทีน’’นฺติ อิทเมว วากฺยํ สพฺพตฺถ เนตพฺพํ. ตํ สํงฺขิปิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมินา นเยน สพฺพํ โยเชตพฺพ’’นฺติ อาห.

Đã được nói một cách tóm tắt qua câu ‘jātivasena nānā’ (khác nhau do sanh) v.v... Vì ở đây không có gì khó hiểu về nghĩa của các từ, nên để chỉ ra mối liên hệ, đã nói ‘tatrāyaṃ yojanā’ (đây là cách kết nối) v.v... Chính câu này: ‘Không hề có quy luật rằng đầu của người Bà-la-môn thì như thế này, của người Sát-đế-lỵ thì như thế kia, giống như ở các loài voi, ngựa, nai v.v...’ cần được áp dụng ở mọi nơi. Để trình bày điều đó một cách tóm tắt, ngài đã nói ‘iminā nayena sabbaṃ yojetabbaṃ’ (tất cả cần được kết nối theo phương pháp này).

ตสฺสาติ ยถาวุตฺตนิคมนวจนสฺส อยํ โยชนา อิทานิ วุจฺจมานา โยชนา เวทิตพฺพา.

‘Tassa’ (của điều ấy) có nghĩa là: cần phải hiểu rằng đây là cách kết nối, cách kết nối đang được nói đến bây giờ, của lời kết luận đã được nói như trên.

๔๕๗. โวการนฺติ โวกรณํ, เยน วิสิฏฺฐตาย น โวกรียติ ชาติเภโทติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นานตฺต’’นฺติ.

457. ‘Vokāraṃ’ là sự phân biệt (vokaraṇaṃ). Nghĩa là, sự khác biệt về loài không được phân biệt bởi một đặc điểm riêng biệt nào. Do đó, ngài đã nói ‘nānattaṃ’ (sự khác biệt).

โครกฺขาทิอุปชีวเนน อาชีววิปนฺโน, หึสาทินา สีลวิปนฺโน, นิกฺขิตฺตวตฺตตาทินา อาจารวิปนฺโนติ. สามญฺญโชตนา วิเสเส นิวิฏฺฐา โหตีติ อาห ‘‘โครกฺขนฺติ เขตฺตรกฺข’’นฺติ. ‘‘โคติ หิ ปถวิยา นาม’’นฺติ. เตหิ เตหิ อุปาเยหิ สิกฺขิตพฺพฏฺเฐน สิปฺปํ, ตตฺถ โกสลฺลํ. ปเรสํ [Pg.201] อีสนฏฺเฐน หึสนฏฺเฐน อิสฺโส, โส อสฺส อตฺถีติ อิสฺโส โยธาชีวิโก, อิสฺสสฺส กมฺมํ ปหรณํ, อุสุํ สตฺติญฺจ นิสฺสาย ปวตฺตา ชีวิกา อิสฺสตฺตํ. เตนาห ‘‘อาวุธชีวิก’’นฺติ. ยํ นิสฺสาย อสฺส ชีวิกา, ตเทว ทสฺเสตุํ ‘‘อุสุญฺจ สตฺติญฺจา’’ติ วุตฺตํ.

Người có sinh kế sai lạc (ājīvavipanno) là do sống bằng nghề chăn bò v.v...; người có giới hạnh sai lạc (sīlavipanno) là do sát sanh v.v...; người có tư cách sai lạc (ācāravipanno) là do từ bỏ bổn phận v.v... Để chỉ ra rằng một thuật ngữ chung được dùng cho một trường hợp cụ thể, ngài đã nói ‘gorakkhanti khettarakkhaṃ’ (chăn bò tức là giữ ruộng). Vì rằng ‘go’ cũng là một tên gọi của đất. ‘Sippaṃ’ (kỹ nghệ) là điều cần phải học hỏi bằng các phương tiện này hay phương tiện khác, và sự khéo léo trong đó. ‘Isso’ (người lính) là người có sự cai trị (īsana) hoặc sát hại (hiṃsana) người khác; người sống bằng nghề chiến đấu. Hành động của người lính là tấn công; nghề sống dựa vào cung tên (usu) và ngọn giáo (satti) là ‘issattaṃ’ (nghề cung thủ). Do đó, ngài đã nói ‘āvudhajīvikaṃ’ (người sống bằng vũ khí). Để chỉ ra điều mà người ấy dựa vào để sinh sống, đã nói ‘usuñca sattiñcā’ (cung tên và ngọn giáo).

พฺรหฺมํ วุจฺจติ เวโท, ตํ อณติ ชานาตีติ พฺราหฺมโณ, ชานนญฺจ โปราเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิหิตนิยาเมน พฺราหฺมเณหิ กโตปสเมน อนุฏฺฐานตเปน ยถา ‘‘อาชีวสีลาจารวิปนฺโน นตฺถี’’ติ พฺราหฺมณธมฺมิเกหิ โลกิยปณฺฑิเตหิ จ สมฺปฏิจฺฉิโต, ตถา ปฏิปชฺชนเมวาติ อาห ‘‘เอวํ พฺราหฺมณสมเยน…เป… สาเธตฺวา’’ติ. เอวํ สนฺเตติ เอวํ อาชีวสีลาจารวิปนฺนสฺส อพฺราหฺมณภาเว สติ น ชาติยา พฺราหฺมโณ โหติ, คุเณหิ ปน อาชีวสีลาจารสมฺปตฺติสงฺขาเตหิ พฺราหฺมโณ โหติ, ตสฺมา คุณานํเยว พฺราหฺมณภาวกรณโต จตุวณฺณวิภาเค ยตฺถ กตฺถจิ กุเล ชาโต โย สีลาทิคุณสมฺปนฺนตาย คุณวา, โส วุตฺตลกฺขเณน นิปฺปริยายโต พาหิตปาปตาย พฺราหฺมโณติ อยเมตฺถ พฺราหฺมณภาเว ญาโยติ, เอวํ ญายํ อตฺถโต อาปนฺนํ กตฺวา. นนฺติ ตเมว ยถาวุตฺตํ ญายํ. โย พฺราหฺมณสฺส สํวณฺณิตายาติ มาตุยา อุภโตสุชาตตาทิกุลวณฺเณน สํวณฺณิตาย ปสตฺถาย ยถารูปาย พฺราหฺมณสฺส มาตา ภวิตุํ ยุตฺตา, ตถารูปาย มาตริสมฺภูโต. เอเตน จตุนฺนํ โยนีนํ ยตฺถ กตฺถจิ วิเสสนิฏฺฐา กตา. เตนาห ‘‘ตตฺราปิ วิเสเสนา’’ติ. เอวํ สามญฺญโต วิเสสนิฏฺฐาวเสน ‘‘โยนิชํ มตฺติสมฺภว’’นฺติ ปทสฺส อตฺถํ วตฺวา อิทานิ สามญฺญโชตนํ อนาทิยิตฺวา วิเสสโชตนาวเสเนว อตฺถํ วตฺตุํ ‘‘ยาจาย’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปริสุทฺธอุปฺปตฺติมคฺคสงฺขาตา โยนิ วุตฺตาติ อนุปกฺกุฏฺฐภาเวน ปริสุทฺธอุปฺปตฺติมคฺคสงฺขาตา ยา จายํ โยนิ วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ตโตปิ ชาตสมฺภูตตฺตาติ ตโต โยนิโต ชาตตฺตา มาตาเปตฺติสมฺปตฺติโต สมฺภูตตฺตา.

Brahmaṃ được gọi là Veda (phệ-đà), vị nào aṇati tức là biết (jānāti) điều ấy, vị ấy là brāhmaṇo (bà-la-môn). Và sự hiểu biết ấy được các vị bà-la-môn thời xưa chấp nhận theo quy luật đã được quy định, theo sự tu khổ hạnh đã được thực hành với sự an tịnh đã được các vị bà-la-môn thực hiện, giống như là: ‘Vị nào không có sự hư hỏng về sanh kế, giới hạnh, và tư cách,’ và cũng được các bậc học giả ở đời thuộc truyền thống bà-la-môn chấp nhận. Chính sự thực hành như thế ấy, ngài đã nói: ‘evaṃ brāhmaṇasamayena…pe… sādhetvā (như vậy, theo thời của bà-la-môn … cho đến … sau khi thành tựu).’ Evaṃ sante có nghĩa là: Khi có tình trạng không phải là bà-la-môn của người có sự hư hỏng về sanh kế, giới hạnh, và tư cách như vậy, vị ấy không phải là bà-la-môn do dòng dõi, nhưng là bà-la-môn do các phẩm chất, được gọi là sự thành tựu về sanh kế, giới hạnh, và tư cách. Do đó, vì chính các phẩm chất tạo nên tình trạng bà-la-môn, nên trong sự phân chia bốn giai cấp, người nào sanh ra trong dòng tộc bất kỳ nào đó, là người có phẩm chất do sự thành tựu về giới hạnh v.v…, vị ấy, theo đặc điểm đã được nói đến, một cách không ngụ ý, là bà-la-môn do đã loại trừ điều ác. Đây là nguyên tắc về tình trạng bà-la-môn ở đây. Sau khi đã đạt được nguyên tắc này về mặt ý nghĩa như vậy. Naṃ là chính nguyên tắc đã được nói đến như trên. Yo brāhmaṇassa saṃvaṇṇitāyāti có nghĩa là: Sanh ra từ người mẹ được tán thán, được ca ngợi về dòng dõi v.v… là trong sạch cả hai bên, người mẹ như thế nào thích hợp để trở thành mẹ của một vị bà-la-môn, thì được sanh ra từ người mẹ như thế ấy. Bằng điều này, sự xác định đặc biệt ở bất cứ nơi nào trong bốn loại thai sanh đã được thực hiện. Do đó, ngài nói: ‘tatrāpi visesenā (ở đó cũng một cách đặc biệt).’ Sau khi đã nói về ý nghĩa của cụm từ ‘yonijaṃ mattisambhavaṃ (sanh từ bào thai, sanh từ mẹ)’ theo cách xác định đặc biệt một cách tổng quát như vậy, bây giờ không lấy sự trình bày tổng quát mà để nói về ý nghĩa chỉ theo cách trình bày đặc biệt, câu ‘yā cāyaṃ’ v.v… đã được nói. Parisuddhauppattimaggasaṅkhātā yoni vuttāti có nghĩa là: Bào thai được gọi là con đường sanh khởi thanh tịnh. Có sự liên kết là: Bào thai nào được gọi là con đường sanh khởi thanh tịnh do không bị chê trách. Tatopi jātasambhūtattāti có nghĩa là: Do được sanh ra từ bào thai ấy, do được tạo thành từ sự thành tựu của cha và mẹ.

วิสิฏฺฐตฺตาติ สมุทายภูตา มนุสฺสา ราคาทินา วิสิฏฺฐตฺตา. ราคาทินา สห กิญฺจเนนาติ สกิญฺจโน. ตเถว ราคาทิสงฺขาเตน ปลิโพธนฏฺเฐน สห ปลิโพเธนาติ สปลิโพโธ. สพฺพคหณปฏินิสฺสคฺเคนาติ อุปาทานสงฺขาตสฺส สพฺพสฺส คหณสฺส ปฏินิสฺสชฺชเนน. ยสฺมา พาหิตปาโป อตฺตโน สนฺตานโต พหิกตปาโป, ตสฺมา ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณนฺติ [Pg.202] อตฺโถ วตฺตพฺโพ. เอวรูโป เอติสฺสา กถาย อุปเทโส นานปฺปการโต วิภตฺโต, ตสฺมา ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

Visiṭṭhattāti có nghĩa là: Các chúng sanh là loài người, do được phân biệt bởi tham ái v.v… Rāgādinā saha kiñcanenāti sakiñcano (có sự trở ngại cùng với tham ái v.v…). Tương tự như thế, rāgādisaṅkhātena palibodhanaṭṭhena saha palibodhenāti sapalibodho (có sự chướng ngại cùng với ý nghĩa chướng ngại được gọi là tham ái v.v…). Sabbagahaṇapaṭinissaggenāti có nghĩa là: Do sự từ bỏ tất cả sự nắm giữ, được gọi là sự chấp thủ. Yasmā bāhitapāpo attano santānato bahikatapāpo, tasmā tamahaṃ brūmi brāhmaṇanti attho vattabbo có nghĩa là: Bởi vì vị ấy là người đã loại trừ điều ác, đã xua đuổi điều ác ra khỏi dòng tương tục của mình, do đó Ta gọi người ấy là bà-la-môn. Ý nghĩa nên được hiểu là như vậy. Lời chỉ dạy của bài thuyết giảng này được phân chia theo nhiều cách khác nhau như thế, do đó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói đến ở mỗi nơi.

๔๕๘. คหิตทณฺเฑสูติ ปเรสํ ทณฺเฑน วิเหฐนํ อนิธาย อาทินฺนทณฺเฑสุ.

458. Gahitadaṇḍesūti có nghĩa là: Ở giữa những chúng sanh đã nhận lấy hình phạt, không từ bỏ sự hãm hại các chúng sanh khác bằng hình phạt.

๔๕๙. กิญฺจิ คหณนฺติ ตณฺหาคาหาทีสุ กิญฺจิ คาหํ.

459. Kiñci gahaṇanti có nghĩa là: Bất cứ sự nắm giữ nào ở trong các sự nắm giữ của tham ái v.v…

เยน กามภเวน มานุสเกหิ ปญฺจหิ กามคุเณหิ ยุญฺชติ, ตํ มานุสกํ โยคํ. ‘‘มานุสกํ โยค’’นฺติ เอตฺถ จ เอกเทสํ คเหตฺวา วุตฺตํ, เอส นโย ‘‘ทิพฺพโยค’’นฺติ เอตฺถาปิ. สพฺพโยควิสํยุตฺตนฺติ ปททฺวเยน วุตฺเตหิ สพฺพกิเลสโยเคหิ วิปฺปยุตฺตํ.

Trạng thái dục vọng nào mà chúng sanh bị trói buộc bởi năm thứ dục lạc của loài người, đó là sự trói buộc thuộc về loài người. Và ở đây, câu ‘mānusakaṃ yogaṃ (sự trói buộc thuộc về loài người)’ đã được nói bằng cách lấy một phần. Phương pháp này cũng tương tự ở câu ‘dibbayogaṃ (sự trói buộc thuộc về chư thiên).’ Sabbayogavisaṃyuttanti có nghĩa là: Người đã được giải thoát khỏi tất cả các sự trói buộc của phiền não đã được nói đến bằng hai từ (trên).

รตินฺติ อภิรตึ อาสตฺตึ. กุสลภาวนายาติ กายภาวนาทิ กุสลธมฺมภาวนาย อุกฺกณฺฐิตํ. วีริยวนฺตนฺติ วีริยสพฺภาเวน วีรํ นิทฺทิสติ, วีรภาโว หิ วีริยนฺติ.

Ratinti có nghĩa là sự ưa thích, sự dính mắc. Kusalabhāvanāyāti có nghĩa là: Người đã nhàm chán với sự tu tập các pháp thiện như là sự tu tập về thân v.v… Vīriyavantanti có nghĩa là: Chỉ cho bậc anh hùng do có sự hiện hữu của tinh tấn. Quả thật, trạng thái anh hùng chính là tinh tấn.

สุนฺทรํ ฐานนฺติ นิพฺพานํ. สุนฺทราย ปฏิปตฺติยา อริยปฏิปตฺติยา.

Sundaraṃ ṭhānanti có nghĩa là: Trạng thái tốt đẹp, tức là Niết Bàn. Sundarāya paṭipattiyā có nghĩa là: Bằng sự thực hành tốt đẹp, tức là sự thực hành của bậc Thánh.

นิพฺพตฺตินฺติ ปริโยสานํ. อตีเตติ อตีตโกฏฺฐาเส. กิญฺจนการโกติ ปลิโพธเหตุภูโต.

Nibbattinti có nghĩa là sự kết thúc. Atīteti có nghĩa là: Trong phần quá khứ. Kiñcanakārakoti có nghĩa là: Điều đã trở thành nguyên nhân của sự chướng ngại.

อเสกฺเข สีลกฺขนฺธาทิเก มหนฺเต คุเณ. ปญฺจนฺนํ มารานํ วิชิตตฺตา วิชิตวิชยํ.

Asekkhe sīlakkhandhādike mahante guṇe có nghĩa là: Các phẩm chất to lớn của bậc Vô Học, như là uẩn giới v.v… Pañcannaṃ mārānaṃ vijitattā vijitavijayaṃ có nghĩa là: Người đã chinh phục sự chiến thắng, do đã chiến thắng năm loại ma.

๔๖๐. อิทํ อชานนฺตาติ ‘‘ชาติยา พฺราหฺมโณ’’ติ อิทํ โลกสมญฺญามตฺตนฺติ อชานนฺตา. เย พฺราหฺมเณสุ นามโคตฺตํ นาม ตติยํ ทิฏฺฐาภินิเวสํ ชเนนฺติ, สาว เนสํ ทิฏฺฐิ. กตํ อภิสงฺขตนฺติ ปริกปฺปนวเสเนว กตํ ฐปิตํ ตทุปจิตํ, น เหตุปจฺจยสมาโยเคน. สมุจฺจาติ สมฺมุติยา. กา ปน สา สมฺมุตีติ อาห ‘‘สมญฺญายา’’ติ, โลกสมญฺญาเตนาติ อตฺโถ. สมฺมา ปน ปรมตฺถโต อชานนฺตานํ นามโคตฺตํ เอวํ กปฺเปตีติ อาห ‘‘โน เจ’’ติอาทิ. ตํ ปน อสนฺตมฺปิ ปรมตฺถโต สนฺตตาเยว อภินิวิสนฺติ, เตสมยํ โทโสติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ ปกปฺปิต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เตนาห ภควา – ‘‘ชนปทนิรุตฺตึ นาภินิเวเสยฺยา’’ติ [Pg.203] (ม. นิ. ๓.๓๓๑). อชานนฺตา โนติ เอตฺถ โน-สทฺโท อวธารณตฺโถ – ‘‘น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนา’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๖.๓) วิยาติ อาห ‘‘อชานนฺตาว เอวํ วทนฺตี’’ติ.

460. Idaṃ ajānantāti có nghĩa là: Những người không biết rằng câu ‘jātiyā brāhmaṇo (bà-la-môn do dòng dõi)’ này chỉ là sự quy ước của thế gian. Những người nào sanh ra sự cố chấp về tà kiến thứ ba được gọi là tên và dòng họ ở trong các vị bà-la-môn, đó chính là tà kiến của họ. Kataṃ abhisaṅkhatanti có nghĩa là: Điều đã được làm, đã được sắp đặt, đã được tích lũy chỉ bằng cách tưởng tượng, không phải do sự kết hợp của nhân và duyên. Samuccāti có nghĩa là: Do quy ước. Quy ước ấy là gì? Ngài nói: ‘samaññāyā,’ có nghĩa là do sự quy ước của thế gian. Để chỉ ra rằng những người không biết một cách chân chánh theo ý nghĩa chân đế lại sắp đặt tên và dòng họ như vậy, ngài nói: ‘no ce’ v.v… Để chỉ ra rằng đây là lỗi của họ, những người cố chấp vào điều không có thật theo ý nghĩa chân đế như là có thật, câu ‘evaṃ pakappitaṃ’ v.v… đã được nói. Do đó, đức Thế Tôn đã nói: ‘janapadaniruttiṃ nābhiniveseyyā (không nên cố chấp vào ngôn ngữ địa phương)’ (ma. ni. 3.331). Ajānantā noti: Ở đây, từ no có ý nghĩa nhấn mạnh, giống như trong câu ‘na no samaṃ atthi tathāgatenā (không có ai bằng đức Như Lai)’ v.v… (khu. pā. 6.3), ngài nói: ‘ajānantāva evaṃ vadantī (chính những người không biết lại nói như vậy).’

นิปฺปริยายนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส, นิปฺปริยาเยน อุชุกเมวาติ อตฺโถ, น ปุพฺเพ วิย ‘‘โย หิ โกจี’’ติ ปริยายวเสน. ‘‘น ชจฺจา’’ติ คาถาย ปุพฺพทฺเธน ชาติวาทํ ปฏิกฺขิปนฺโต ปจฺฉิมทฺเธน กมฺมวาทํ ปติฏฺฐเปนฺโต. ตตฺถาติ ติสฺสํ คาถายํ. อุปฑฺฒคาถาย วิตฺถารณตฺถนฺติ อุปฑฺฒคาถาย อตฺถํ วิตฺถาเรตุํ ‘‘กสฺสโก กมฺมุนา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปุริมาย จตูหิ ปาเทหิ, ปจฺฉิเม ทฺวีหิ ทฺวินฺนมฺปิ สาธารณโต อตฺโถ วิตฺถาริโต. ตตฺถ กสิกมฺมาทีติ อาทิ-สทฺเทน สิปฺปกมฺมวาณิชาทิ สงฺคโห.

Nippariyāyanti là sự chỉ định ở trung tính trừu tượng, có nghĩa là: Một cách không ngụ ý, một cách trực tiếp, không phải theo cách ngụ ý như trước đây với câu ‘yo hi kocī (bất cứ người nào).’ Bằng nửa đầu của câu kệ ‘Na jaccā (không phải do dòng dõi),’ ngài bác bỏ thuyết về dòng dõi; bằng nửa sau, ngài thiết lập thuyết về nghiệp. Tatthāti có nghĩa là: Ở trong câu kệ ấy. Upaḍḍhagāthāya vitthāraṇatthanti có nghĩa là: Để giải thích ý nghĩa của nửa câu kệ, câu ‘kassako kammunā (là nông dân do hành động)’ đã được nói. Ở đó, ý nghĩa được giải thích rộng ra bằng bốn câu đầu; bằng hai câu sau, ý nghĩa chung cho cả hai được giải thích rộng ra. Ở đó, kasikammādīti: Bằng từ ādi (v.v…), sự bao gồm nghề thủ công, buôn bán v.v… được thu gom.

ปฏิจฺจสมุปฺปาทปธานวจนวิญฺเญยฺโย ปจฺจโย ปฏิจฺจสมุปฺปาทสทฺทสฺส อตฺโถ ปจฺจยุปฺปนฺนาเปกฺขาย โหตีติ อาห – ‘‘อิมินา ปจฺจเยน เอตํ โหตี’’ติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๗๐) ตํสํวณฺณนายญฺจ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๕๗๐) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. สมฺมานาวมานารหกุเลติ สมฺมานารเห ขตฺติยาทิกุเล, อวมานารเห จณฺฑาลาทิกุเล กมฺมวเสน อุปปตฺติ โหติ กมฺมสฺส วิปจฺจมาโนกาสกรตาย วินา ตาทิสาย อุจฺจนีจกุลนิพฺพตฺติยา อภาวโต. อฑฺฒทลิทฺทตาทิ อญฺญาปิ หีนปณีตตา.

Duyên (paccayo) là ý nghĩa của từ ngữ duyên khởi (paṭiccasamuppāda), (điều này) có thể được hiểu biết qua lời nói chính yếu về duyên khởi, được nói ra là có sự tương quan với các pháp do duyên sanh, (như sau): “Do duyên này, pháp này sanh khởi.” Điều gì nên được nói ở đây, điều ấy nên được biết theo phương cách đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga) và trong phần sớ giải của bộ ấy (Visuddhimagga-mahāṭīkā). Trong dòng dõi đáng được tôn trọng và đáng bị khinh miệt (sammānāvamānārahakule) có nghĩa là: sự tái sanh xảy ra trong dòng dõi đáng được tôn trọng như dòng dõi Sát-đế-lợi v.v... hoặc trong dòng dõi đáng bị khinh miệt như dòng dõi Chiên-đà-la v.v... là do nghiệp. Bởi vì không có sự sanh ra trong dòng dõi cao sang hay thấp hèn như vậy nếu không có nghiệp tạo ra cơ hội cho sự trổ quả. Sự giàu có, nghèo khổ v.v... cũng là những (trạng thái) thấp kém và cao quý khác.

กมฺมุนาติ เจตฺถ ยถา โลกปชาสตฺตสทฺเทหิ เอโก เอวตฺโถ วุตฺโต, เอวํ เสสสทฺเทหิปิ, อธิปฺปายวิเสโส ปน ตตฺถ อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุริมปเทน เจตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นายํ โลโก พฺรหฺมนิมฺมิโต กมฺเมน อุปฺปชฺชนโต. น หิ สนฺนิหิตการณานํ ผลานํ อญฺเญน อุปฺปตฺติทิฏฺฐิ ยุชฺชติ. เตนาห ‘‘ทิฏฺฐิยา ปฏิเสโธ เวทิตพฺโพ’’ติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ ตํ วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาทีสุวุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. ตถา โลกสฺส ปฐมุปฺปตฺติ น พฺรหฺมุนาติ ‘‘กมฺมุนา หิ ตาสุ ตาสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตติเยน ‘‘อยํ โลโก อาทิโต ปภุติ ปภวกมฺมุนา วตฺตตี’’ติ วุตฺตมตฺถํ นิคเมติ.วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส สูจนญฺหิ นิคมนํ. ตํ ปน นิยมตฺถํ โหตีติ อาห ‘‘กมฺเมเนว พทฺธา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, น อญฺญถา’’ติ[Pg.204]. จตุตฺเถน ปเทน. ยายโตติ คจฺฉโต. นิพฺพตฺตโตติ นิพฺพตฺตนฺตสฺส. ปวตฺตโตติ ปวตฺตนฺตสฺส.

Ở đây, về (từ) kammunā (do nghiệp), cũng giống như một ý nghĩa duy nhất được nói đến bởi các từ loka (thế gian), pajā (chúng sanh), và satta (hữu tình), các từ còn lại cũng như vậy. Tuy nhiên, để chỉ ra rằng có một chủ ý đặc biệt ở đó, câu “ở đây, bởi từ đầu tiên” v.v... đã được nói đến. Thế gian này không phải do Phạm Thiên tạo ra, vì nó sanh khởi do nghiệp. Thật vậy, quan điểm cho rằng các kết quả của những nguyên nhân gần gũi lại sanh khởi từ một cái khác là không hợp lý. Do đó, có lời nói rằng: “sự bác bỏ tà kiến nên được hiểu.” Điều gì nên được nói ở đây, điều ấy nên được biết theo phương cách đã được nói trong các sớ giải Thanh Tịnh Đạo v.v... Tương tự, sự khởi sanh ban đầu của thế gian không phải do Phạm Thiên, (điều này) được nói trong câu “thật vậy, do nghiệp trong các (loài) này, (loài) kia” v.v... Bởi (từ) thứ ba, (chú giải) kết luận ý nghĩa đã được nói là: “thế gian này vận hành do nghiệp khởi nguyên từ lúc ban đầu.” Thật vậy, sự kết luận là sự chỉ ra chính ý nghĩa đã được nói. Nhưng điều đó có ý nghĩa là một quy luật, nên có lời nói rằng: “chúng vận hành sau khi bị trói buộc chỉ bởi nghiệp, không phải cách nào khác.” Bởi từ thứ tư. Yāyato có nghĩa là của người đang đi. Nibbattato có nghĩa là của người đang được sanh ra. Pavattato có nghĩa là của người đang vận hành.

ธุตธมฺมา วิเสสโต ตณฺหาย สนฺตตฺตวเสน วตฺตนฺตีติ อาห ‘‘ตเปนาติ ธุตงฺคตเปนา’’ติ. เมถุนวิรติ วิเสสโต พฺราหฺมณานํ พฺรหฺมจริยนฺติ สา อิธ พฺรหฺมจริเยนาติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘พฺรหฺมจริเยนาติ เมถุนวิรติยา’’ติ. เอเตนาติ อิมินา ‘‘ตเปนา’’ติอาทีหิ จตูหิ ปเทหิ วุตฺเตน. เสฏฺเฐนาติ อุตฺตเมน. สํกิเลสวิสุทฺธิยา ปริสุทฺเธน. พฺรหฺมนฺติ พฺรหฺมภาวํ เสฏฺฐภาวํ. โส ปเนตฺถ อตฺถโต พฺราหฺมณภาโวติ อาห ‘‘พฺราหฺมณภาวํ อาวหตี’’ติ.

Các pháp đầu-đà đặc biệt vận hành theo cách thiêu đốt ái dục, nên có lời nói rằng: “tapena (bởi khổ hạnh) có nghĩa là bởi sự khổ hạnh của các hạnh đầu-đà.” Sự kiêng cữ giao hợp đặc biệt là phạm hạnh của các vị Bà-la-môn, nên ở đây điều đó được ngụ ý bởi từ brahmacariyena (bởi phạm hạnh). Do đó, có lời nói rằng: “brahmacariyena có nghĩa là bởi sự kiêng cữ giao hợp.” Etena (bởi điều này) có nghĩa là bởi điều đã được nói qua bốn từ bắt đầu bằng tapena v.v... Seṭṭhena (bởi sự cao thượng) có nghĩa là bởi sự tối thượng. (Bởi) sự thanh tịnh do sự trong sạch khỏi các phiền não. Brahman (Phạm Thiên) có nghĩa là trạng thái Phạm Thiên, trạng thái cao thượng. Ở đây, về mặt ý nghĩa, đó là trạng thái Bà-la-môn, nên có lời nói rằng: “nó mang lại trạng thái Bà-la-môn.”

พฺรหฺมา จ สกฺโก จาติ สกฺกครุกานํ สกฺโก สกฺเกนปิ ครุกาตพฺพโต, พฺรหฺมครุกานํ พฺรหฺมา พฺรหฺมุนาปิ ครุกาตพฺพโต. วิชานตนฺติ ปรมตฺถพฺราหฺมณสฺส วิเสสํ ชานนฺตานํ วิญฺญูนํ. อวิญฺญุโน หิ อปฺปมาณํ. เตนาห – ‘‘ปณฺฑิตาน’’นฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Brahmā ca sakko ca (cả Phạm Thiên và Đế Thích): đối với những người tôn kính Đế Thích, Đế Thích đáng được tôn kính ngay cả bởi chính Đế Thích; đối với những người tôn kính Phạm Thiên, Phạm Thiên đáng được tôn kính ngay cả bởi chính Phạm Thiên. Vijānatam (của những người hiểu biết) có nghĩa là của những bậc hiền trí biết được sự đặc biệt của một vị Bà-la-môn chân chánh theo nghĩa tối hậu. Thật vậy, đối với người không có trí tuệ thì (điều này) là vô lượng. Do đó, có lời nói rằng: “của các bậc hiền trí.” Phần còn lại thì dễ hiểu.

วาเสฏฺฐสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn tàng trong Chú giải kinh Vāseṭṭha đã hoàn tất.

๙. สุภสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải kinh Subha.

๔๖๒. ตุทิสญฺญาโต คาโม นิคโม เอตสฺสาติ โตเทยฺโย, ตสฺส อตฺตโช โตเทยฺยปุตฺโตติ อาห ‘‘ตุทิคามา’’ติอาทิ. อาราธโกติ สํราธโก. ธมฺมนิสนฺติ ยสฺมา สมฺปาทเนน ปริปูรเณน อิจฺฉิตา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สมฺปาทโก ปริปูรโก’’ติ. ญายติ นิจฺฉเยน คเมติ นิพฺพานํ, ตํ วา ญายติ ปฏิวิชฺฌียติ เอเตนาติ ญาโย, ตโต เอตสฺส สมฺปาทกเหตุภาวโต ญาโย ธมฺโม อริยมคฺโค ตํ ญายํ ธมฺมํ. เตนาห ‘‘การณธมฺม’’นฺติ. อนวชฺชนฺติ อวชฺชปฏิปกฺขํ.

462. Ngôi làng hay thị trấn được biết đến với tên Tudi là của vị ấy, nên (vị ấy) là Todeyya. Con trai của vị ấy là Todeyyaputta, do đó có lời nói rằng: “từ làng Tudi” v.v... Ārādhako có nghĩa là người thành tựu. Bởi vì sự tận tâm với Pháp (dhammanisanti) được mong muốn qua sự thành tựu, sự viên mãn, do đó có lời nói rằng: “người thành tựu, người viên mãn.” (Pháp) dẫn đến Niết-bàn một cách chắc chắn, hoặc Niết-bàn được biết đến, được chứng ngộ nhờ vào nó, nên đó là ñāya (phương pháp, đạo lộ). Do đó, vì đây là nguyên nhân để thành tựu nó, ñāya chính là Pháp, là Thánh đạo. (Vị ấy hỏi về) ñāyaṃ dhammaṃ (Pháp ấy là đạo lộ). Do đó, có lời nói rằng: “Pháp là nguyên nhân.” Anavajjam (không thể chê trách) có nghĩa là đối nghịch với điều đáng bị chê trách.

๔๖๓. วฏฺฏจารกโต นิยฺยาตีติ นิยฺยานิกํ อีการสฺส รสฺสตฺตํ ย-การสฺส จ ก-การํ กตฺวา. นิยฺยาเน วา นิยุตฺตํ, นิยฺยานํ สีลนฺติ วา นิยฺยานิกํ, ตปฺปฏิปกฺขโต อนิยฺยานิกํ. สา ปน อตฺถโต อกุสลกิริยาติ อาห ‘‘อกุสลปฏิปท’’นฺติ.

463. (Pháp) dẫn ra khỏi vòng luân hồi, nên gọi là niyyānikaṃ (hướng xuất), sau khi đã làm ngắn nguyên âm ī và đổi phụ âm y thành k. Hoặc, (pháp) được gắn liền với sự thoát ly, hoặc có bản chất là sự thoát ly, nên gọi là niyyānikaṃ. Đối nghịch với điều đó là aniyyānikaṃ (không hướng xuất). Nhưng điều đó, về mặt ý nghĩa, là hành động bất thiện, nên có lời nói rằng: “con đường bất thiện.”

พหุภาววาจโก [Pg.205] อิธ มหาสทฺโท ‘‘มหาชโน’’ติอาทีสุวิยาติ อาห ‘‘มหนฺเตหิ พหูหี’’ติ. อตฺโถติ ปโยชนํ. มหนฺตานีติ พหุลานิ. กิจฺจานีติ กาตพฺพานิ. อธิกรณานีติ อธิการชีวิการูปานิ. ฆราวาสกมฺมเมว ปญฺจพลิกรณทสอตฺถฏฺฐานภาวโต โลกยาตฺราย จ สมฺปวตฺติฏฺฐานภาวโต ชีวิตวุตฺติยา วา เหตุภาวโต ฆราวาสกมฺมฏฺฐานํ.

Ở đây, từ mahā (lớn) chỉ ý nghĩa số nhiều, giống như trong câu “mahājano” (đám đông) v.v..., nên có lời nói rằng: “mahantehi (bởi những việc lớn) có nghĩa là bởi nhiều (việc).” Attho có nghĩa là mục đích, lợi ích. Mahantāni (những việc lớn) có nghĩa là nhiều. Kiccāni (công việc) có nghĩa là những việc phải làm. Adhikaraṇāni (công việc) có nghĩa là những việc liên quan đến sinh kế. Chính công việc của người tại gia là nền tảng công việc của người tại gia, vì nó là cơ sở cho mười lợi ích của việc thực hiện năm loại cúng dường, và vì nó là cơ sở cho sự tiếp diễn của đời sống thế gian, hoặc vì nó là nguyên nhân cho sự duy trì mạng sống.

‘‘อปฺปเกนปิ เมธาวี, ปาภเตน วิจกฺขโณ;

สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธม’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๔);

“Người trí tuệ, bậc sáng suốt, dẫu với vốn liếng ít ỏi, cũng tự mình vươn lên, như người thổi bùng ngọn lửa nhỏ.” (jā. 1.1.4);

คาถาย วุตฺตนเยน จูฬนฺเตวาสิกสฺส วิย.

Giống như trường hợp của vị đệ tử nhỏ, theo phương cách đã được nói trong câu kệ.

๔๖๔. อโยนิโส ปวตฺติตํ วาณิชฺชกมฺมํ วิย อปายภูตํ กสิกมฺมํ นิทสฺสนภาเว ฐเปตฺวา อโยนิโสมนสิกรณวเสน ปวตฺตํ ฆราวาสกิจฺจํ สนฺธายาห – ‘‘ยถา กสิ…เป… เอวํ ฆราวาสกมฺมฏฺฐานมฺปี’’ติ. พฺราหฺมณภตฺโต อโหสีติ โส กิร พหู พฺราหฺมเณ ธนํ ทตฺวา ยญฺญํ กาเรสิ. อุปรีติ ‘‘อุปริ อุปฏฺฐาตีติ วเทหี’’ติ พฺราหฺมเณหิ อตฺตโน สมเยน อาจิกฺขาปิโตปิ ยถา อุปฏฺฐิตเมว กเถตฺวา กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺโต, อถ พฺราหฺมณา – ‘‘อิมินา อมฺหากํ ยญฺเญ โทโส ทินฺโน’’ติ กุชฺฌิตฺวา ตสฺส กเฬวรํ สุสานํ เนตุํ นาทํสุ. อถสฺส ญาตเกหิ สหสฺเส ทินฺเน ตํ สหสฺสํ คเหตฺวา เคหโต นีหริตุํ อทํสุ. กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ฉตฺตึส อิตฺถิโย ‘‘เอกา วตฺถํ อทาสิ, เอกา คนฺธํ, เอกา สุมนมาล’’นฺติอาทินา ตํ ตํ ทานมยํ ปุญฺญํ กตฺวา อายุปริโยสาเน ตาวตึสภวเน สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺตึสุ สหสฺสอจฺฉราปริวาริกา, สกฺกสฺส เทวรญฺโญ เวชยนฺตรถํ เปเสตฺวา ปกฺโกสาปิเตน คุตฺติลาจริยภูเตน มหาโพธิสตฺเตน ปุจฺฉิตา ตํ ตํ อตฺตนา กตํ ปุญฺญํ พฺยากรึสุ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สกลาย คุตฺติลวิมานกถาย ทีเปตพฺพ’’นฺติ. วณิชฺชกมฺมฏฺฐานํ วิปชฺชมานนฺติ เอตฺถ ตสฺส วิปชฺชมานากาโร เหฏฺฐา วุตฺโต. เอวํ ปพฺพชฺชกมฺมฏฺฐานมฺปิ วิปชฺชมานํ อปฺปผลํ โหตีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. สีเลสุ อปริปูรการิโนติอาทิ ตสฺส วิปชฺชนาการทสฺสนํ. ฌานาทิสุขนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อภิญฺญาวิปสฺสนาทิสุขสฺส วิย สพฺรหฺมจารีหิ สทฺธึ สีลสมฺปทาทิสุขสฺส [Pg.206] สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อรหตฺตมฺปิ ปาปุณาติ ปเคว เสกฺขปุถุชฺชนสมฺปตฺติโยติ อธิปฺปาโย.

464. Đặt việc làm ruộng là cảnh khổ giống như việc buôn bán được tiến hành không như lý làm ví dụ, rồi nhắm đến phận sự của người tại gia được tiến hành do tác ý không như lý mà nói rằng: “Ví như việc cày cấy… (v.v.)… cũng vậy, đề mục của đời sống tại gia.” Vị ấy là người ủng hộ Bà-la-môn, được biết vị ấy đã dâng cúng tài sản cho nhiều vị Bà-la-môn và đã thực hiện lễ tế tự. Về câu ‘upari’ (bên trên), mặc dù đã được các vị Bà-la-môn chỉ dạy vào lúc ấy rằng: “Hãy nói là ‘được phục vụ ở bên trên’,” nhưng vị ấy đã chỉ nói về những gì được phục vụ, sau khi mệnh chung đã tái sanh vào địa ngục. Bấy giờ, các vị Bà-la-môn tức giận nói rằng: “Người này đã gây ra lỗi lầm cho lễ tế tự của chúng ta,” và đã không cho phép mang thi hài của vị ấy đến nghĩa địa. Sau đó, khi thân quyến của vị ấy dâng cúng một ngàn, họ đã nhận một ngàn ấy và cho phép mang (thi hài) ra khỏi nhà. Vào thời đức Chánh Đẳng Giác Kassapa, ba mươi sáu người phụ nữ, sau khi đã thực hiện các phước thiện bố thí như là: “Một người đã cúng dường y phục, một người cúng dường hương, một người cúng dường vòng hoa lài,” v.v…, vào cuối đời đã tái sanh làm thị nữ của thiên chủ Sakka ở cõi trời Tāvatiṃsa, với một ngàn thiên nữ làm tùy tùng. Khi được vị Đại Bồ-tát, là thầy Guttila, người được thiên chủ Sakka cho xe Vejayanta đến mời, hỏi đến, mỗi vị đã kể lại phước thiện mà mình đã làm. Nhắm đến điều ấy, có lời nói rằng: “Nên được giải thích bằng toàn bộ câu chuyện về thiên cung Guttila.” Về câu ‘Vaṇijjakammaṭṭhānaṃ vipajjamānaṃ’ (khi đề mục buôn bán bị thất bại), ở đây phương cách thất bại của nó đã được nói ở dưới. Cũng vậy, khi đề mục xuất gia bị thất bại, nó có ít kết quả, nên được liên kết như vậy. Câu ‘Sīlesu aparipūrakārinotiādi’ (người không thực hành trọn vẹn các giới, v.v…) là sự trình bày về phương cách thất bại của nó. Về câu ‘Jhānādisukhanti’ (sự an lạc của thiền, v.v…), ở đây, bằng từ ‘ādi’ (v.v…), nên hiểu là bao gồm sự an lạc của thắng trí, minh sát, v.v… cũng như sự an lạc của giới đức viên mãn cùng với các vị đồng phạm hạnh. Ý nghĩa là: Vị ấy có thể chứng đắc cả A-la-hán quả, huống hồ là các thành tựu của bậc hữu học và phàm phu.

จาคสีเสนาติ ปธานภูเตน จาเคน ทาเนน ตํ อวสฺสยํ กตฺวา. เอตฺถ เต น โกจิ อผาสุกภาโวติ. อุชุกํ กตฺวา อวิรุทฺธํ กตฺวา, สมฺปโยเชตฺวาติ อตฺโถ. ตปจริยนฺติ อคฺคิปริจรณํ, ตปจริยญฺจ พฺรหฺมจริยคฺคหณา ทุฏฺฐุลฺลภาวโต.

‘Cāgasīsenāti’ (với sự xả ly làm đầu) có nghĩa là với sự xả ly, sự bố thí làm chính, đã nương tựa vào điều ấy. ‘Ettha te na koci aphāsukabhāvoti’ (Ở đây, không có sự bất an nào cho ngài). ‘Ujukaṃ katvā’ (làm cho ngay thẳng), ‘aviruddhaṃ katvā’ (làm cho không mâu thuẫn), có nghĩa là ‘sampayojetvā’ (kết hợp). ‘Tapacariyanti’ (khổ hạnh) là sự thờ lửa. Và khổ hạnh là thô thiển do việc bao gồm cả phạm hạnh.

๔๖๖. อชานนภาวนฺติ อสพฺพญฺญุภาวํ. ภควโต ปน สพฺพญฺญุภาโว สเทวเก โลเก ชลตเล ปกฺขิตฺตเตลํ วิย ปตฺถริตฺวา ฐิโต, น เม อิทํ ปติรูปํ, ตโต ปริวตฺติสฺสามีติ ‘‘พฺราหฺมโณ, โภ, โคตมา’’ติอาทิมาห. ปจฺจาหริตุํ ปฏิปกฺเขน อปหริตุํ. เสตโปกฺขรสทิโสติ ปุณฺฑรีกปตฺตสทิสวณฺโณ. สุวฏฺฏิตาติ วฏฺฏภาวยุตฺตฏฺฐาเน สุวฏฺฏา. นามกํเยวาติ นามมตฺตเมว วจนมตฺตเมว. ตถาภูตานํ ภาวสฺสปิ อภาเวน นิหีนํ นาม โหติ, นาม-สทฺโท นิหีนปริยาโย. เตนาห – ‘‘ลามกํเยวา’’ติ.

466. ‘Ajānanabhāvanti’ (trạng thái không biết) có nghĩa là trạng thái không phải bậc Toàn Tri. Trái lại, trạng thái Toàn Tri của đức Thế Tôn đứng vững, lan tỏa trong thế giới cùng với chư thiên giống như dầu được nhỏ trên mặt nước. Nghĩ rằng: “Điều này không thích hợp với ta, ta sẽ thay đổi từ đó,” vị ấy đã nói: “Thưa Bà-la-môn, ngài Gotama,” v.v… ‘Paccāharituṃ’ (để mang lại) có nghĩa là để lấy đi bằng cách đối nghịch. ‘Setapokkharasadisoti’ (giống như hoa sen trắng) có nghĩa là có màu sắc giống như cánh hoa sen trắng. ‘Suvaṭṭitāti’ (tròn trịa) có nghĩa là tròn trịa ở những chỗ cần có sự tròn trịa. ‘Nāmakaṃyevāti’ (chỉ là tên gọi) có nghĩa là chỉ là danh xưng, chỉ là lời nói. Do sự không có của trạng thái của những vật như vậy, nó được gọi là ‘nihīnaṃ’ (thấp kém). Từ ‘nāma’ là từ đồng nghĩa với ‘nihīnaṃ’ (thấp kém). Do đó, có lời nói rằng: “lāmakaṃyevā” (thực sự thấp kém).

๔๖๗. กตมา วาจา เตสํ เสยฺโยติ เตสํ จงฺกิยาทีนํ พฺราหฺมณมหาสาลานํ วุจฺจมานวิภาคาสุ วาจาสุ กตมา วาจา เสยฺโยติ. ‘‘เสยฺยา’’ติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ. สมฺมุติยาติ อวิลงฺฆิตสาธุมริยาทาย โลกสมฺมุติยา. เตนาห ‘‘โลกโวหาเรนา’’ติ. มนฺตาติ มนฺตาสงฺขาตาย ปญฺญาย มนฺเตตฺวา ชานิตฺวา. เตนาห ‘‘ตุลยิตฺวา’’ติ. อตฺถสํหิตนฺติ เหตุสญฺหิตํ. ตํ ปน เอกํสโต ยุตฺติยุตฺตํ โหตีติ อาห – ‘‘การณนิสฺสิต’’นฺติ. อาวุโตติอาทีสุ อาทิโต อภิมุขํ ญาณคติยา วิพนฺธเนน อาวุโต, อาวริเยน วิเสสโต ญาณคติยา นิพนฺธเนน นิวุโต, เอวํ โอผุโฏ ปลิคุณฺฐิโต. ปริโยนทฺโธติ สมนฺตโต โอนทฺโธ ฉาทิโต. เตนาห ‘‘ปลิเวฐิโต’’ติ.

467. ‘Katamā vācā tesaṃ seyyoti’ (Lời nói nào là tốt hơn cho họ?) có nghĩa là trong số các loại lời nói đang được phân loại, lời nói nào là tốt hơn cho các vị Bà-la-môn đại phú gia như Caṅkī và những vị khác? ‘Seyyā’ được nói với sự thay đổi về giống (ngữ pháp). ‘Sammutiyāti’ (bởi quy ước) có nghĩa là bởi quy ước của thế gian, là giới hạn tốt đẹp không bị vi phạm. Do đó, có lời nói rằng: “bởi cách dùng của thế gian.” ‘Mantāti’ (sau khi suy xét) có nghĩa là sau khi biết được bằng cách suy xét với trí tuệ được gọi là sự suy xét. Do đó, có lời nói rằng: “sau khi cân nhắc.” ‘Atthasaṃhitanti’ (liên quan đến ý nghĩa) có nghĩa là liên quan đến nguyên nhân. Và điều đó chắc chắn hợp lý, nên có lời nói rằng: “dựa vào lý do.” Trong các từ ‘āvutotiādi’ (bị che đậy, v.v…), ngay từ đầu, ‘āvuto’ là bị che đậy bởi sự trói buộc đối với tiến trình của trí tuệ; ‘nivuto’ là bị che lấp bởi sự trói buộc đặc biệt đối với tiến trình của trí tuệ; tương tự là ‘ophuṭo’ (bị bao trùm) và ‘paliguṇṭhito’ (bị bao bọc). ‘Pariyonaddhoti’ (bị bao quanh) có nghĩa là bị trói buộc, che phủ khắp nơi. Do đó, có lời nói rằng: “bị quấn quanh.”

๔๖๘. สเจ เอตํ การณมตฺถีติ ‘‘นิสฺสฏฺฐติณกฏฺฐุปาทาโน อคฺคิ ชลตี’’ติ เอตํ การณํ สเจ อตฺถิ ยทิ สิยา, โส อปโร ติณกฏฺฐุปาทาโน อคฺคิ ยทิ ภเวยฺย. สโทโส สาทีนโว สปริกฺกิเลโส. ปริสุทฺโธติ อุปกฺกิเลสาภาเวน สพฺพโส สุทฺโธ. ชาติ อาทีนํ อภาเวนาติ ชาติปจฺจยานํ กมฺมกิเลสานํ นิคฺคเมน.

468. ‘Sace etaṃ kāraṇamatthīti’ (Nếu có lý do này) có nghĩa là nếu có lý do này, rằng “lửa cháy mà không có nhiên liệu là cỏ và củi,” nếu có, nếu là như vậy, thì ngọn lửa khác có nhiên liệu là cỏ và củi kia sẽ có. ‘Sadoso’ (có lỗi lầm), ‘sādīnavo’ (có sự nguy hiểm), ‘saparikkileso’ (có sự ô nhiễm). ‘Parisuddhoti’ (trong sạch) có nghĩa là hoàn toàn trong sạch do không có các phiền não. ‘Jāti ādīnaṃ abhāvenāti’ (do không có sanh, v.v…) có nghĩa là do sự ra đi của các duyên cho sanh, tức là nghiệp và phiền não.

๔๖๙. น [Pg.207] นิจฺจลา ติฏฺฐนฺตีติ ตตฺถ ปกฺขิปิตพฺพสฺส ลพฺภมานตฺตา ยถาปญฺญตฺตํ หุตฺวา นิจฺจลา อกมฺปิยา น ติฏฺฐนฺติ. ตํ โทสํ ตํ อูนตาโทสํ.

469. ‘Na niccalā tiṭṭhantīti’ (chúng không đứng vững) có nghĩa là do vật cần được đặt vào đó có thể nhận được, nên sau khi đã được quy định, chúng không đứng vững, không lay động. ‘Taṃ dosaṃ’ (lỗi lầm ấy), ‘taṃ ūnatādosaṃ’ (lỗi lầm về sự thiếu sót ấy).

อญฺญสฺมึ อสตีติ อตฺถภญฺชกมุสาวาเท อสติ. โส หิ อตฺตโน สนฺตกสฺส อทาตุกามตาทิวเสน ปวตฺตสฺส อกมฺมปถปฺปตฺตสฺส มุสาวาทภาวสฺส วิปรีโต อญฺโญ อิธ อธิปฺเปโต. ตถา หิ อิตโร เยภุยฺเยน วฬญฺชิตพฺพโต โวหริตพฺพโต วฬญฺชกมุสาวาโทติ อาห. น กทาจิ มุสาวาทีติ ทฺเว กถา น กเถนฺติ. พาหิรกานํ อนวชฺชตปสมฺมตายปิ นิสฺสิโตติ วตฺตุํ อาห ‘‘สีลวา ตปนิสฺสิตโก โหติ’’ติ. วิวฏมุขา มนฺตชฺเฌนมณฺฑิตา สพฺพโส สชฺฌายา โหนฺติ, น อิตเรติ อาห ‘‘ปพฺพชิตา นิจฺจํ สชฺฌายนฺตี’’ติ.

‘Aññasmiṃ asatīti’ (khi điều khác không có) có nghĩa là khi không có lời nói dối làm tổn hại ý nghĩa. Vì ở đây, điều khác được nhắm đến là điều đối nghịch với trạng thái nói dối đã đạt đến ác nghiệp đạo, vốn phát sinh từ ý muốn không cho đi tài sản của mình, v.v… Thật vậy, điều kia, vì thường được sử dụng, được giao dịch, nên được gọi là lời nói dối trong giao dịch. ‘Na kadāci musāvādīti’ (không bao giờ nói dối) có nghĩa là họ không nói lời hai lưỡi. Để nói rằng vị ấy cũng vững trú trong khổ hạnh không đáng chê trách được các người ngoại đạo chấp nhận, có lời nói rằng: “vị ấy có giới, nương vào khổ hạnh.” Với miệng mở, được trang hoàng bởi sự trì tụng các câu chú, họ hoàn toàn tụng đọc; không phải những người khác, nên có lời nói rằng: “các vị xuất gia luôn luôn tụng đọc.”

๔๗๐. จิรํ นิกฺขนฺโตติ นิคฺคโต หุตฺวา จิรกาเล. น สพฺพโส ปจฺจกฺขา โหนฺติ สติสมฺโมหโต มคฺคานญฺจ อญฺญถา กรณโต. จิรายิตตฺตนฺติ ‘‘อยํ มคฺโค’’ติ กถนสฺส จิรายนํ. วิตฺถายิตตฺตนฺติ อสปฺปฏิภานํ. ตํ ปน สอุปมาห ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

470. ‘Ciraṃ nikkhantoti’ (đã xuất gia từ lâu) có nghĩa là đã ra đi trong một thời gian dài. Chúng không hoàn toàn hiển nhiên do sự mê mờ của chánh niệm và do việc thực hành các con đường một cách khác. ‘Cirāyitattanti’ (trạng thái bị trì hoãn) là sự trì hoãn trong việc nói rằng: “Đây là con đường.” ‘Vitthāyitattanti’ (trạng thái hoang mang) là sự không có trí ứng đối. Để chỉ ra điều đó cùng với ví dụ, câu ‘yathā’ (ví như), v.v… đã được nói đến.

พลสมฺปนฺโนติ กายพเลน สมนฺนาคโต. ปมาณกตํ กมฺมํ นาม ปมาณกรานํ ราคาทิกิเลสานํ อวิกฺขมฺภิตตฺตา ‘‘ปมาณกตํ กมฺมํ นาม กามาวจร’’นฺติ อาห, เตสํ ปน วิกฺขมฺภิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อปฺปมาณกตํ กมฺมํ นาม รูปารูปาวจร’’นฺติ. ตตฺถาปิ วิเสสโต อปฺปมญฺญาภาวนา สมฺภวตีติ อาห ‘‘เตสุปี’’ติอาทิ. นิรีหกตฺตา ยถา อปฺปมาณสมญฺญา ลพฺภติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปมาณํ…เป… วุจฺจตี’’ติ อาห. น โอหียติ น ติฏฺฐตีติ กตูปจิตมฺปิ กามาวจรกมฺมํ ยถาธิคเต มหคฺคตชฺฌาเน อปริหีเน ตํ อภิภวิตฺวา อาสีเทตฺวา ปสฺเส โอหียกํ กตฺวา ปฏิสนฺธึ ทาตุํ สมตฺถภาเวน น ติฏฺฐติ. ลคฺคิตุนฺติ อาวริตุํ. ฐาตุนฺติ ปติฏฺฐาตุํ. ผริตฺวาติ ปฏิปฺผริตฺวา. ปริยาทิยิตฺวาติ ตสฺส สามตฺถิยํ เขเปตฺวา. กมฺมสฺส ปริยาทิยนํ นาม วิปากุปฺปาทพนฺธนเมวาติ อาห – ‘‘ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Balasampanno có nghĩa là người có được sức mạnh của thân. Nghiệp có hạn lượng (pamāṇakataṃ kammaṃ) được gọi là nghiệp thuộc cõi Dục vì không chế ngự được các phiền não như tham v.v... là những thứ làm cho có hạn lượng. Nhưng vì đã chế ngự được chúng, nên được nói rằng: “Nghiệp vô hạn lượng (appamāṇakataṃ kammaṃ) là nghiệp thuộc cõi Sắc và Vô Sắc.” Ngay cả trong đó, đặc biệt là sự tu tập vô lượng tâm có thể có, nên nói: “Ngay cả trong những điều ấy” v.v... Để chỉ ra rằng do không có sự ham muốn mà có được danh xưng “vô hạn lượng”, nên nói: “Hạn lượng... v.v... được gọi là.” Na ohīyati na tiṭṭhati có nghĩa là: ngay cả nghiệp thuộc cõi Dục đã được làm và tích lũy, khi thiền siêu thế đã chứng đắc không bị suy thoái, nó không đứng vững với khả năng cho quả tái sanh, sau khi đã áp đảo, lấn át, và gạt nó sang một bên. Laggitum có nghĩa là để che lấp. Ṭhātum có nghĩa là để đứng vững. Pharitvā có nghĩa là sau khi đã biến mãn. Pariyādiyitvā có nghĩa là sau khi đã làm cạn kiệt khả năng của nó. Việc làm cạn kiệt nghiệp chính là sự ngăn chặn sự phát sinh của quả, nên nói: “Sau khi đã ngăn chặn quả của nó.” Phần còn lại dễ hiểu.

สุภสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong Chú giải kinh Subha đã hoàn tất.

๑๐. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải kinh Saṅgārava

๔๗๓. อภิปฺปสนฺนาติ [Pg.208] อภิสเมจฺจ ปสนฺนา. เตนาห – ‘‘อเวจฺจปฺปสาทวเสน ปสนฺนา’’ติ. พฺราหฺมณี วิคตมลมจฺเฉรตาย ‘‘ตุยฺหํ เทยฺยธมฺมํ รุจฺจนกฏฺฐาเน เทหี’’ติ อาห. มคฺเคเนว หิสฺสา มจฺฉริยสฺส ปหีนตฺตา พุทฺธปกฺขพฺราหฺมณปกฺขวเสน อุภโตปกฺขิกา.

473. Abhippasannā có nghĩa là tịnh tín sau khi đã thấu hiểu. Do đó, nói rằng: “Tịnh tín theo cách tịnh tín bất động.” Nữ Bà-la-môn, do đã đoạn trừ cấu uế và keo kiệt, đã nói: “Hãy dâng cúng vật của ngài đến nơi nào ngài thích.” Vì sự keo kiệt của bà đã được đoạn trừ chính bằng Thánh đạo, nên bà thuộc về cả hai phe, theo phe của Đức Phật và phe của Bà-la-môn.

กึสูติ กินฺติ ปุจฺฉาวจนํ. เฉตฺวา อนาทิยิตฺวา วินาเสตฺวา. สุขํ เสตีติ จิตฺตสนฺตาปาภาเวน สุเขน สุปติ. น โสจตีติ ตโต เอว โสกํ นาม วินาเสติ. โกธนฺติ กุชฺฌนลกฺขณํ โกธํ. เฉตฺวา สมุจฺฉินฺทิตฺวา. สุขํ เสตีติ โกธปริฬาเหน อปริฑยฺหมานตฺตา สุขํ สุปติ. โกธวินาเสน วินฏฺฐโทมนสฺสตฺตา น โสจติ. วิสมูลสฺสาติ ทุกฺขวิปากสฺส. มธุรคฺคสฺสาติ อกฺโกสกสฺส ปจฺจกฺโกสเนน, ปหารกสฺส ปฏิปฺปหรเณน ยํ สุขํ อุปฺปชฺชติ, ตํ สนฺธาเยว ‘‘มธุรคฺโค’’ติ วุตฺโต. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน ปริโยสานํ ‘‘อคฺค’’นฺติ วุตฺตํ. อริยาติ พุทฺธาทโย อริยา.

Kiṃsu là một từ để hỏi, có nghĩa là “cái gì?”. Chetvā có nghĩa là sau khi không chấp thủ, sau khi hủy diệt. Sukhaṃ seti có nghĩa là ngủ ngon giấc do không có sự thiêu đốt của tâm. Na socati có nghĩa là do đó mà hủy diệt cái gọi là sầu muộn. Kodhaṃ là sự sân hận có đặc tính là tức giận. Chetvā có nghĩa là sau khi đoạn tuyệt. Sukhaṃ seti có nghĩa là ngủ ngon giấc do không bị thiêu đốt bởi sự nóng nảy của sân hận. Na socati vì ưu phiền đã bị tiêu diệt cùng với sự hủy diệt của sân hận. Visamūlassa có nghĩa là có quả là đau khổ. Madhuraggassa được nói đến để chỉ sự sung sướng phát sinh do mắng lại người mắng mình, đánh lại người đánh mình. Ở đây, agga được nói với nghĩa là kết quả cuối cùng. Ariyā là các bậc Thánh như chư Phật v.v...

ปญฺหํ กเถสีติ พฺราหฺมโณ กิร จินฺเตสิ – ‘‘สมโณ โคตโม โลกปูชิโต, น สกฺกา ยํ วา ตํ วา วตฺวา สนฺตชฺเชตุํ, เอกํ สณฺหปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ. โส เอกํ ปุจฺฉาคาถํ อภิสงฺขริตฺวา ‘‘สเจ อสุกสฺส นาม วธํ โรเจมีติ วกฺขติ, เย ตุยฺหํ น รุจฺจนฺติ, เต มาเรตุกาโมสิ, โลกวธาย อุปฺปนฺโน กึ ตุยฺหํ สมณภาเวนาติ นิคฺคเหสฺสามิ. สเจ น กสฺสจิ วธํ โรเจมีติ วกฺขติ, อถ นํ ตฺวํ ราคาทีนมฺปิ วธํ น อิจฺฉสิ, ตสฺมา สมโณ หุตฺวา อาหิณฺฑสีติ นิคฺคณฺหิสฺสามีติ อิมํ อุภโตโกฏิกํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมโณ โคตโม เนว คิลิตุํ น อุคฺคิลิตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวา อิมํ ปยฺหํ ปุจฺฉิ. ตสฺส ภควา อชฺฌาสยานุรูปํ กเถสิ. โส ปญฺหพฺยากรเณน อาราธิตจิตฺโต ปพฺพชฺชํ ยาจิ. สตฺถา ตํ ปพฺพาเชสิ, โส ปพฺพชฺชากิจฺจํ มตฺถกํ ปาเปสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต’’ติ.

Pañhaṃ kathesi có nghĩa là: Tương truyền, vị Bà-la-môn đã suy nghĩ: “Sa-môn Gotama được thế gian tôn kính, không thể nói điều này điều kia để dọa nạt được, ta sẽ hỏi một câu hỏi tế nhị.” Vị ấy, sau khi soạn một câu kệ hỏi, đã nghĩ: “Nếu ngài nói ‘Ta tán thành việc giết kẻ này kẻ kia’, ta sẽ khiển trách rằng: ‘Ngài muốn giết những kẻ ngài không ưa thích, ngài sinh ra để hủy diệt thế gian, tư cách Sa-môn của ngài để làm gì?’. Nếu ngài nói ‘Ta không tán thành việc giết bất cứ ai’, thì ta sẽ khiển trách rằng: ‘Vậy ngài cũng không muốn diệt trừ tham ái v.v..., vậy tại sao ngài lại đi lang thang làm một Sa-môn?’. Khi được hỏi câu hỏi lưỡng nan này, Sa-môn Gotama sẽ không thể nuốt vào cũng không thể nhổ ra được.” Suy nghĩ như vậy, vị ấy đã hỏi câu hỏi này. Đức Thế Tôn đã trả lời phù hợp với khuynh hướng của vị ấy. Vị ấy, với tâm hoan hỷ bởi câu trả lời, đã xin xuất gia. Bậc Đạo Sư đã cho vị ấy xuất gia, vị ấy đã hoàn thành phận sự của người xuất gia. Do đó, được nói rằng: “Sau khi xuất gia, đã đắc quả A-la-hán.”

อวภูตาติ อโธภูตา. อโธภาโว สตฺตานํ อวฑฺฒิ อวมงฺคลนฺติ อาห – ‘‘อวฑฺฒิภูตา อวมงฺคลภูตาเยวา’’ติ. ปริภูตาติ ปริภวปฺปตฺตา. วิชฺชมานานนฺติ ปาฬิยํ อนาทเร สามิวจนนฺติ ตทตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิชฺชมาเนสู’’ติอาห. ปกฏฺฐํ, ปวฑฺฒํ วา ญาณนฺติ ปญฺญาณนฺติ ภควโต ญาณํ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ.

Avabhūtā có nghĩa là trở nên thấp kém. Tình trạng thấp kém là sự không tiến bộ, không may mắn của chúng sanh, nên nói: “Trở nên không tiến bộ, trở nên không may mắn.” Paribhūtā có nghĩa là đã bị khinh miệt. Vijjamānānaṃ trong bản Pāli là sở thuộc cách trong ý nghĩa bất chấp. Để chỉ ý nghĩa đó, nói là vijjamānesu. Paññāṇaṃ là trí ưu việt hoặc phát triển. Điều này được nói để làm nổi bật trí tuệ của Đức Thế Tôn.

๔๗๔. อภิชานิตฺวาติ [Pg.209] อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน ชานิตฺวา. โวสิตโวสานาติ กตกรณียตาย สพฺพโส ปริโสสิตนิฏฺฐา. ปารมิสงฺขาตนฺติ ปรมุกฺกํสภาวโต ปารมีติ สงฺขาตํ. เตนาห ‘‘สพฺพธมฺมานํ ปารภูต’’นฺติ. พฺรหฺมจริยสฺสาติ สาสนพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตํ. เตนาห ‘‘อุปฺปาทกา ชนกา’’ติ. ‘‘อิทเมวํ ภวิสฺสติ อิทเมว’’นฺติ ตกฺกนํ ตกฺโก, โส เอตสฺส อตฺถีติ ตกฺกี. ยสฺมา โส ตํ ตํ วตฺถุํ ตถา ตถา ตกฺกิตฺวา คณฺหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ตกฺกคาหี’’ติ. วีมํสนสีโล วีมํสี ปจฺจกฺขภูตมตฺถํ วีมํสนภูตาย ปญฺญาย เกวลํ วีมํสนโต. เตนาห ‘‘ปญฺญาจารํ จราเปตฺวา เอวํวาที’’ติ. ยถาวุตฺตตกฺกีวีมํสีภาเวน ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ สยํปฏิภานํ เอวเมตนฺติ วตฺวา.

474. Abhijānitvā có nghĩa là sau khi biết với trí tuệ thù thắng. Vositavosānā có nghĩa là đã hoàn tất trọn vẹn do đã làm xong việc cần làm. Pāramisaṅkhātaṃ có nghĩa là được gọi là Pāramī do bản chất tối thượng. Do đó, nói rằng: “Là bờ kia của tất cả các pháp.” Brahmacariyassa có nghĩa là khởi đầu của phạm hạnh trong giáo pháp. Do đó, nói rằng: “Là người tạo ra, là người sinh ra.” Sự suy luận “điều này sẽ như thế này, chính là điều này” là takko. Người có điều đó là takkī. Bởi vì người ấy nắm bắt sự vật này hay sự vật kia sau khi đã suy luận như thế này hay thế kia, do đó được gọi là takkagāhī. Người có thói quen thẩm sát là vīmaṃsī, vì chỉ thẩm sát sự việc đã trở nên rõ ràng bằng trí tuệ có tính chất thẩm sát. Do đó, nói rằng: “Là người có chủ trương như vậy sau khi đã vận dụng sự thực hành của trí tuệ.” Do là người suy luận và thẩm sát như đã nói, sau khi nói “chính là như vậy” về điều do tự mình biện giải, được bao hàm bởi sự suy luận, và được đi theo bởi sự thẩm sát.

๔๘๕. อฏฺฐิตปธานวตนฺติ อญฺญตฺถ กิสฺมิญฺจิ ปุคฺคเล อฏฺฐิตปธานวตํ อนญฺญสาธารณํ โภโต โคตมสฺส ปธานํ อโหสิ. สปฺปุริสปธานวตํ อโหสิ สปฺปุริสปธานวตาธิคตานํ เอตาทิสานํ อรหตํ อจฺฉริยปุคฺคลานํเยว อาเวณิกปธานวตํ อโหสิ. อชานนฺโตว ปกาเสตีติ อยํ ปุจฺฉิตมตฺถํ สยํ ปจฺจกฺขโต อชานนฺโต เอว เกวลํ สทฺทํ อุปฺปาเทตฺวาว ปกาเสสีติ สญฺญาย อาห. อชานนภาเว สนฺเตติ อิเม อธิเทวาติ ปจฺจกฺขโต ชานเน อสติ. ปณฺฑิเตน มนุสฺเสนาติ โลกโวหารกุสเลน มนุสฺเสน, ตฺวํ ปน โลกโวหาเรปิ อกุสโล. วจนตฺถญฺหิ อชานนฺโต ยํ กิญฺจิ วทติ. อุจฺเจน สมฺมตนฺติ อุจฺจํ สุปากฏํ สพฺพโส ตรุณทารเกหิปิ สมฺมตํ. ญาตเมตํ ยทิทํ อตฺถิ เทวาติ. เตนาห ‘‘สุสุทารกาปี’’ติอาทิ. เทวาติ อุปปตฺติเทวา. อธิเทวา นาม สมฺมุติเทเวหิ อธิกเทวาติ กตฺวา, ตทญฺเญ จ มนุสฺเส อธิกภาเว กิเมว วตฺตพฺพํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

485. Aṭṭhitapadhānavatanti: Sự tinh tấn của Tôn giả Gotama là sự tinh tấn kiên cố, không có ở bất cứ người nào khác, là sự tinh tấn không chung đụng. (Sự tinh tấn ấy) là sự tinh tấn của bậc chân nhân. (Sự tinh tấn ấy) chính là sự tinh tấn đặc biệt chỉ có ở các bậc A-la-hán, những con người phi thường như thế, là những vị đã đạt được sự tinh tấn của bậc chân nhân. Ajānantova pakāsetīti: Vị này đã nói với ý nghĩ rằng: “(Vị ấy) tuyên thuyết về vấn đề được hỏi mà tự mình không biết rõ một cách trực tiếp, chỉ đơn thuần phát ra âm thanh mà thôi.” Ajānanabhāve santeti ime adhidevāti paccakkhato jānane asati: Khi có tình trạng không biết, tức là khi không có sự biết một cách trực tiếp rằng: “Đây là các vị thượng thiên.” Paṇḍitena manussenāti lokavohārakusalena manussena, tvaṃ pana lokavohārepi akusalo: (Câu) “Paṇḍitena manussena” có nghĩa là: Bởi người thiện xảo trong cách nói năng của thế gian. Còn ngươi thì không thiện xảo ngay cả trong cách nói năng của thế gian. Vacanatthañhi ajānanto yaṃ kiñci vadati: Bởi vì không biết ý nghĩa của lời nói nên nói bất cứ điều gì. Uccena sammatanti uccaṃ supākaṭaṃ sabbaso taruṇadārakehipi sammataṃ: (Câu) “Uccena sammataṃ” có nghĩa là: Được thừa nhận một cách cao tột, một cách rất rõ ràng, được tất cả mọi người, ngay cả những đứa trẻ non nớt, thừa nhận. Ñātametaṃ yadidaṃ atthi devāti: Điều này đã được biết, đó là: “Có các vị trời.” Do đó, có lời nói rằng: “Ngay cả đứa trẻ rất non nớt,” v.v… Devāti upapattidevā: (Từ) “Devā” có nghĩa là các vị trời do tái sanh. Adhidevā nāma sammutidevehi adhikadevāti katvā, tadaññe ca manusse adhikabhāve kimeva vattabbaṃ: (Từ) “Adhidevā” được gọi như vậy vì là các vị trời cao hơn các vị trời theo quy ước; huống nữa là nói gì đến việc cao hơn những người khác. Phần còn lại thì dễ hiểu.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong bộ Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

สงฺคารวสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

Phần giải thích ý nghĩa ẩn sâu trong bài kinh Saṅgārava đã được hoàn tất.

นิฏฺฐิตา จ พฺราหฺมณวคฺควณฺณนา.

Và phần giải thích Phẩm Bà-la-môn đã kết thúc.

มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา สมตฺตา.

Phần Phụ chú giải Năm Mươi Kinh Giữa đã được hoàn tất.