นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

มชฺฌิมนิกาเย

ในมัชฌิมนิกาย

มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา

ฎีกามัชฌิมปัณณาสก์

๑. คหปติวคฺโค

๑. คหปติวรรค

๑. กนฺทรกสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาคันธรกสูตร

๑. อารามโปกฺขรณีอาทีสูติ [Pg.1] อารามโปกฺขรณีอุยฺยานเจติยฏฺฐานาทีสุ. อุสฺสนฺนาติ พหุลา. อโสกกณิการโกวิฬารกุมฺภีราชรุกฺเขหิ สมฺมิสฺสตาย ตํ จมฺปกวนํ นีลาทิปญฺจวณฺณกุสุมปฏิมณฺฑิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, น จมฺปกรุกฺขานํเยว นีลาทิปญฺจวณฺณกุสุมตายาติ วทนฺติ. ภควา กุสุมคนฺธสุคนฺเธ จมฺปกวเน วิหรตีติ อิมินา น มาปนกาเล เอว ตสฺมึ นคเร จมฺปกรุกฺขา อุสฺสนฺนา, อถ โข อปรภาเคปีติ ทสฺเสติ. ‘‘ปญฺจสตมตฺเตหิ อฑฺฒเตฬเสหี’’ติ เอวํ อทสฺสิตปริจฺเฉเทน. หตฺถิโน จาเรติ สิกฺขาเปตีติ หตฺถาจริโย หตฺถีนํ สิกฺขาปโก, ตสฺส ปุตฺโตติ อาห ‘‘หตฺถาจริยสฺส ปุตฺโต’’ติ. ตทา ภควา เตสํ ปสาทชนนตฺถํ อตฺตโน พุทฺธานุภาวํ อนิคุหิตฺวาว นิสินฺโนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฉพฺพณฺณานํ ฆนพุทฺธรสฺมีน’’นฺติอาทิมาห. ภควโต เจว คารเวนาติ ภควโต ครุภาเวน, ภควติ คารเวนาติ วา ปาโฐ.

๑. บทว่า อารามโปขรณีอาทีสูติ ได้แก่ ในสระโบกขรณีในอาราม ในอุทยาน ในที่เจดีย์เป็นต้น. บทว่า อุสฺสนฺนา ได้แก่ มาก. พึงทราบว่า ป่าจัมปกะนั้นประดับด้วยดอกไม้มีสีเขียวเป็นต้น ๕ สี เพราะปะปนด้วยต้นอโศก ต้นกรรณิการ์ ต้นแคฝอย ต้นกุมภีระ และต้นราชพฤกษ์ ไม่ใช่เพราะดอกไม้ของต้นจัมปกะเท่านั้นมี ๕ สี ดังนี้. บทว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในป่าจัมปกะอันหอมฟุ้งด้วยกลิ่นดอกไม้ ดังนี้ แสดงว่า ในกาลที่สร้างเมืองนั้น ต้นจัมปกะมิได้มีมาก แต่มีมากในภายหลัง. บทว่า ด้วยภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป และ ๑,๒๕๐ รูป ดังนี้ เป็นการแสดงโดยไม่กำหนดจำนวน. บทว่า หัตถิโน จาเรติ สิกขาเปตีติ หัตถาจริโย หัตถีนัง สิกขาปโก ตัสสะ ปุตโตติ อาหะ หัตถาจริยัสสะ ปุตโตติ ได้แก่ ผู้ฝึกช้าง คือครูฝึกช้าง บุตรของครูฝึกช้าง. ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งโดยไม่ทรงปกปิดพุทธานุภาพของพระองค์ เพื่อยังความเลื่อมใสของชนเหล่านั้นให้เกิดขึ้น จึงตรัสบทว่า แห่งพระพุทธรัศมีอันหนาทึบมี ๖ สี เป็นต้น. บทว่า ด้วยความเคารพในพระผู้มีพระภาค ดังนี้ ได้แก่ ด้วยความเคารพในพระผู้มีพระภาค หรือเป็นบทว่า ด้วยความเคารพในพระผู้มีพระภาค.

นิจฺจํ น โหตีติ อภิณฺหํ น โหติ, กทาจิเทว โหตีติ อตฺโถ. อภิณฺหนิจฺจตา หิ อิธ อธิปฺเปตา, น กูฏฏฺฐนิจฺจตา. โลเก กิญฺจิ วิมฺหยาวหํ ทิสฺวา หตฺถวิการมฺปิ กโรนฺติ, องฺคุลึ วา โผฏยนฺติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ [Pg.2] ‘‘อจฺฉรํ ปหริตุํ ยุตฺต’’นฺติ. อภูตปุพฺพํ ภูตนฺติ อยํ นิรุตฺตินโย เยภุยฺเยน อุปาทาย รุฬฺหีวเสน วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. ตถา หิ ปาฬิยํ ‘‘เยปิ เต, โภ โคตม, อเหสุํ อตีตมทฺธาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, กิญฺจิ อกตฺตพฺพมฺปิ กริยมานํ ทุกฺกรภาเวน วิมฺหยาวหํ โหติ, ตถา กิญฺจิ กตฺตพฺพํ, ปุริมํ ครหจฺฉริยํ, ปจฺฉิมํ ปสํสจฺฉริยํ, ตทุภยํ สุตฺตปทโส ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

บทว่า นิจฺจํ น โหตีติ ได้แก่ ไม่เป็นประจำ คือเป็นบางครั้งบางคราวเท่านั้น. ในที่นี้มุ่งถึงความเป็นประจำ ไม่ใช่มุ่งถึงความเป็นของเที่ยงแท้. ในโลก เมื่อเห็นสิ่งใดที่น่าอัศจรรย์ ก็ทำกิริยาทางมือ หรือดีดนิ้วมือ. บทว่า ควรดีดนิ้วมือ ดังนี้ ตรัสหมายถึงสิ่งนั้น. พึงทราบว่า บทว่า สิ่งที่ไม่เคยมีมาแล้วได้มีขึ้นแล้ว ดังนี้ เป็นนัยแห่งนิรุตติที่กล่าวโดยมากโดยอาศัยความนิยม. ดังที่ตรัสไว้ในพระบาลีว่า ดูกรท่านโคดม ชนเหล่าใดได้มีแล้วในอดีตกาล เป็นต้น. สิ่งที่ไม่ควรทำบางอย่าง เมื่อทำแล้วก็เป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์เพราะความยาก. สิ่งที่ควรทำบางอย่างก็เช่นกัน. อย่างแรกเป็นอัศจรรย์ที่ควรติเตียน อย่างหลังเป็นอัศจรรย์ที่ควรสรรเสริญ. เพื่อแสดงอัศจรรย์ทั้งสองนั้นโดยบทแห่งสูตร จึงตรัสบทว่า ในอัศจรรย์นั้น เป็นต้น.

สมฺมา ปฏิปาทิโตติ สมฺมาปฏิปทายํ ฐปิโต. เอสา ปฏิปทา ปรมาติ เอตปรมํ, ภาวนปุํสกนิทฺเทโสยํ ยถา ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๗๐). อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ภควา ภิกฺขุสงฺโฆ ปฏิปทาย ตุมฺเหหิ ปฏิปาทิโต, อตีเตปิ กาเล พุทฺธา เอตปรมํเยว ภิกฺขุสงฺฆํ สมฺมา ปฏิปาเทสุํ, อนาคเตปิ กาเล เอตปรมํเยว ภิกฺขุสงฺฆํ สมฺมา ปฏิปาเทสฺสนฺตีติ ปริพฺพาชโก นยคฺคาเหน ทิฏฺเฐน อทิฏฺฐํ อนุมินนฺโต สพฺเพสมฺปิ พุทฺธานํ สาสเน สงฺฆสุปฺปฏิปตฺตึ มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณํ วิย สมสมํ กตฺวา ทสฺเสติ, เอวํ ทสฺเสนฺโต จ เตสํ สุธมฺมตญฺจ ตถา ทสฺเสติ เอวาติ เวทิตพฺโพ, พุทฺธสุพุทฺธตา ปน เนสํ สรูเปเนว ทสฺสิตาติ. น อิโต ภิยฺโยติ อิมินา ปาฬิยํ เอตปรมํเยวาติ อวธารเณน นิวตฺติตํ ทสฺเสติ สีลปทฏฺฐานตฺตา สมาธิสฺส, สมาธิปทฏฺฐานตฺตา จ ปญฺญาย สีเลปิ จ อภิสมาจาริกปุพฺพกตฺตา อาทิพฺรหฺมจริยกสฺส วุตฺตํ ‘‘อาภิสมาจาริกวตฺตํ อาทึ กตฺวา’’ติ.

บทว่า สัมมาปฏิปาทิโตติ ได้แก่ ตั้งไว้ในสัมมาปฏิปทา. บทว่า เอสา ปฏิปทา ปรมาติ ได้แก่ เป็นที่สุดแห่งปฏิปทานี้. นี้เป็นนิทเทสที่เป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนบทว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมโคจรไปโดยไม่สม่ำเสมอ (อ. อ. ๔.๗๐). อธิบายในที่นี้คือ พระผู้มีพระภาคทรงนำภิกษุสงฆ์ให้ตั้งอยู่ในปฏิปทาโดยท่านทั้งหลาย. แม้ในอดีตกาล พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ทรงนำภิกษุสงฆ์ให้ตั้งอยู่ในปฏิปทาอันเป็นที่สุดนี้เท่านั้น. แม้ในอนาคตกาล ก็จะทรงนำภิกษุสงฆ์ให้ตั้งอยู่ในปฏิปทาอันเป็นที่สุดนี้เท่านั้น. พึงทราบว่า ปริพาชกนั้นเมื่ออนุมานสิ่งที่ยังไม่เห็นด้วยสิ่งที่เห็นโดยการถือเอาหลักการ ย่อมแสดงความปฏิบัติดีของสงฆ์ในศาสนาของพระพุทธเจ้าทั้งปวงให้เสมอกันเหมือนทองที่หักกลาง. เมื่อแสดงอย่างนี้ ย่อมแสดงความเป็นผู้มีธรรมดีของสงฆ์เหล่านั้นด้วย. ส่วนความเป็นผู้ตรัสรู้ดีของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั้น ทรงแสดงด้วยพระองค์เอง. บทว่า ไม่ยิ่งไปกว่านี้ ดังนี้ แสดงสิ่งที่ถูกห้ามด้วยบทว่า เป็นที่สุดนี้เท่านั้น ในพระบาลี เพราะศีลเป็นที่ตั้งของสมาธิ และสมาธิเป็นที่ตั้งของปัญญา. แม้ในศีลก็ตรัสบทว่า มีอภิสมาจารวัตรเป็นเบื้องต้น เพราะอภิสมาจารวัตรเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์.

๒. ปุจฺฉานุสนฺธิอาทีสุ อนนฺโตคธตฺตา ‘‘ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธี’’ติ วตฺวา ตเมวตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘ภควา กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุปสนฺตการณนฺติ อุปสนฺตภาวการณํ. ตญฺหิ อริยานํเยว วิสโย, ตตฺถาปิ จ พุทฺธานํ เอว อนวเสสโต วิสโยติ อิมมตฺถํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ ทสฺเสตุํ น หิ ตฺวนฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ญาตตฺถจริยา กากชาตกาทิวเสน เวทิตพฺพา, โลกตฺถจริยา ตํตํปารมิปูรณวเสน, พุทฺธตฺถจริยา มหาโพธิชาตกาทิวเสน. อจฺฉริยํ โภ โคตมาติอาทินา กนฺทรเกน กตํ ปสาทปเวทนํ ทสฺเสติ.

๒. เพราะไม่เข้าถึงในปุจฉานุสนธิเป็นต้น จึงกล่าวว่า เป็นอนุสนธิเฉพาะตน แล้วเพื่อทำให้เนื้อความนั้นปรากฏ จึงตรัสบทว่า ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาค เป็นต้น. บทว่า อุปสนฺตการณาติ ได้แก่ เหตุแห่งความสงบ. เพราะเหตุนั้นเป็นวิสัยของพระอริยะเท่านั้น และในบรรดาพระอริยะนั้น ก็เป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าเท่านั้นโดยไม่เหลือ. เพื่อแสดงเนื้อความนี้โดยปฏิเสธและยืนยัน จึงตรัสบทว่า ท่านมิใช่ เป็นต้น. ในที่นั้น พึงทราบว่า ญาตัตถจริยา (การบำเพ็ญประโยชน์แก่ญาติ) โดยนัยแห่งกากชาดกเป็นต้น. โลกัตถจริยา (การบำเพ็ญประโยชน์แก่โลก) โดยนัยแห่งการบำเพ็ญบารมีนั้นๆ. พุทธัตถจริยา (การบำเพ็ญประโยชน์เพื่อความเป็นพระพุทธเจ้า) โดยนัยแห่งมหาโพธิชาดกเป็นต้น. บทว่า ข้าแต่ท่านโคดม น่าอัศจรรย์ เป็นต้น แสดงการประกาศความเลื่อมใสที่คันธรกะกระทำ.

เยปิ เตติอาทินา เตน วุตฺตมตฺถํ ปจฺจนุภาสนฺเตน ภควตา สมฺปฏิจฺฉิตนฺติ จริตตฺตา อาห – ‘‘สนฺติ หิ กนฺทรกาติ อยมฺปิ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธี’’ติ[Pg.3]. โย หิ กนฺทรเกน ภิกฺขุสงฺฆสฺส อุปสนฺตภาโว กิตฺติโต, ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโตปิ เตน อปุจฺฉิโตเยว อตฺตโน อชฺฌาสเยน ภควา ‘‘สนฺติ หี’’ติอาทินา เทสนํ อารภิ. เตนาห ‘‘ภควโต กิร เอตทโหสี’’ ติอาทิ. กปฺเปตฺวาติ อญฺญถา สนฺตเมว อตฺตานํ อญฺญถา วิธาย. ปกปฺเปตฺวาติ สนิทสฺสนวเสน คเหตฺวา. เตนาห ‘‘กุหกภาเวนา’’ติอาทิ. ปฏิปทํ ปูรยมานาติ กามํ อวิเสเสน เสกฺขา วุจฺจนฺติ, เต ปน อธิคตมคฺควเสน ‘‘ปูรยมานา’’ติ น วตฺตพฺพา กิจฺจสฺส นิฏฺฐิตตฺตา. มคฺโค หิ เอกจิตฺตกฺขณิโกติ อาห ‘‘อุปริมคฺคสฺส วิปสฺสนาย อุปสนฺตา’’ติ. อิโต มุตฺตาติ มคฺเคนาคตูปสมโต มุตฺตา. กลฺยาณปุถุชฺชเน สนฺธาย วทติ. เตนาห ‘‘จตูหิ สติปฏฺฐาเนหิ อุปสนฺตา’’ติ.

บทว่า เยปิ เต เป็นต้น ตรัสว่า พระผู้มีพระภาคทรงรับรองเนื้อความที่คันธรกะกล่าวแล้ว โดยการกล่าวตอบ. บทว่า ดูกรคันธรกะ ภิกษุทั้งหลายมีอยู่ ดังนี้ เป็นอนุสนธิเฉพาะตนอีกอย่างหนึ่ง. ความสงบของภิกษุสงฆ์ที่คันธรกะกล่าวสรรเสริญนั้น พระผู้มีพระภาคแม้จะทรงแสดงโดยจำแนก ก็ทรงเริ่มแสดงโดยพระอัธยาศัยของพระองค์เอง โดยที่คันธรกะมิได้ทูลถาม. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสบทว่า ได้ยินว่า ความคิดนี้ได้มีแก่พระผู้มีพระภาค เป็นต้น. บทว่า กัปเปตฺวาติ ได้แก่ ทำตนที่จริงเป็นอย่างอื่นให้เป็นอย่างอื่น. บทว่า ปกปฺเปตฺวาติ ได้แก่ ถือเอาโดยมีอุทาหรณ์. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสบทว่า ด้วยความเป็นผู้หลอกลวง เป็นต้น. บทว่า ปฏิปทํ ปูรยมานาติ ได้แก่ แม้ว่าเสกขะจะถูกเรียกว่าโดยไม่จำกัด แต่เสกขะเหล่านั้นไม่ควรกล่าวว่า กำลังบำเพ็ญ เพราะกิจสำเร็จแล้วโดยการบรรลุมรรค. เพราะมรรคเป็นไปชั่วขณะจิตเดียว จึงตรัสบทว่า สงบแล้วด้วยวิปัสสนาแห่งอริยมรรคเบื้องสูง. บทว่า พ้นจากนี้ ได้แก่ พ้นจากความสงบที่มาด้วยมรรค. ตรัสหมายถึงกัลยาณปุถุชน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสบทว่า สงบแล้วด้วยสติปัฏฐาน ๔.

สตตสีลาติ อวิจฺฉินฺนสีลา. สาติสโย หิ เอเตสํ สีลสฺส อขณฺฑาทิภาโว. สุปริสุทฺธสีลตาวเสน สนฺตตา วุตฺติ เอเตสนฺติ สนฺตตวุตฺติโนติ อาห ‘‘ตสฺเสว เววจน’’นฺติ. เอวํ สีลวุตฺติวเสน ‘‘สนฺตตวุตฺติโน’’ติ ปทสฺส อตฺถํ วตฺวา อิทานิ ชีวิตวุตฺติวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘สนฺตตชีวิกาวาติ อตฺโถ’’ติ อาห. สาสนสฺส ชีวิตวุตฺติ สีลสนฺนิสฺสิตา เอวาติ อาห ‘‘ตสฺมิ’’นฺติอาทิ.

“สัตตตสีละ” คือศีลที่ไม่ขาดตอน. ความเป็นผู้มีศีลไม่ขาดเป็นต้นของท่านเหล่านั้น ย่อมมีความยิ่งใหญ่. ท่านกล่าวว่า “สันตตวุตติ” คือความประพฤติของท่านเหล่านั้นเป็นไปติดต่อกันด้วยอำนาจความเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ยิ่ง ดังนี้ว่า “เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง”. เมื่อกล่าวอรรถของบทว่า “สันตตวุตติ” โดยความประพฤติทางศีลอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงโดยความประพฤติทางชีวิต จึงกล่าวว่า “มีความเป็นอยู่ติดต่อกัน ดังนี้เป็นอรรถ”. ท่านกล่าวว่า “ความประพฤติทางชีวิตในพระศาสนา ย่อมอาศัยศีลนั่นเอง” ดังนี้เป็นต้น.

นิปยติ วิโสเสติ ราคาทิสํกิเลสํ, ตโต วา อตฺตานํ นิปาตีติ นิปโก, ปญฺญวา. เตนาห ‘‘ปญฺญวนฺโต’’ติ. ปญฺญาย ฐตฺวา ชีวิกากปฺปนํ นาม พุทฺธปฏิกุฏฺฐมิจฺฉาชีวํ ปหาย สมฺมาชีเวน ชีวนนฺติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา เอกจฺโจ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔) ตํสํวณฺณนายญฺจ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑๔) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. รถวินีตปฏิปทาทโย เตสุ เตสุ สุตฺเตสุ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. อิโต อญฺญตฺถ มหาโคปาลกสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๔๖ อาทโย) โลกุตฺตรสติปฏฺฐานา กถิตาติ อาห – ‘‘อิธ ปน โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา สติปฏฺฐานา กถิตา’’ติ, สติปฏฺฐานสุตฺเตปิ (ที. นิ. ๒.๓๗๓-๓๗๔; ม. นิ. ๑.๑๐๖ อาทโย) โวมิสฺสกาว กถิตาติ. เอตฺตเกนาติ เอตฺตกาย เทสนาย.

“นิปกะ” คือผู้ทำกิเลสมีราคะเป็นต้นให้เหือดแห้งไป หรือผู้รักษาตนจากกิเลสนั้น คือผู้มีปัญญา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ผู้มีปัญญา”. การสำเร็จความเป็นอยู่ด้วยปัญญา คือการละมิจฉาชีพที่พระพุทธเจ้าทรงติเตียนแล้วเลี้ยงชีวิตด้วยสัมมาชีพ เมื่อจะแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า “เหมือนอย่างบุคคลบางคน” ดังนี้เป็นต้น. ในเรื่องนั้น สิ่งที่ควรกล่าว พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 1.14) และในอรรถกถาของวิสุทธิมรรคนั้น (วิสุทธิ. มหาฏีกา. 1.14) นั่นเอง. รถวินีตปฏิปทาเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในพระสูตรนั้นๆ. ท่านกล่าวว่า “ในที่อื่นจากนี้ ในมหากอปาลกสูตรเป็นต้น (ม. นิ. 1.346 เป็นต้น) สติปัฏฐานที่เป็นโลกุตตระถูกกล่าวไว้” แต่ในที่นี้ สติปัฏฐานที่ระคนกันทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระถูกกล่าวไว้ แม้ในสติปัฏฐานสูตร (ที. นิ. 2.373-374; ม. นิ. 1.106 เป็นต้น) ก็กล่าวระคนกันนั่นเอง. “เอตตเกนะ” คือด้วยเทศนาเพียงเท่านี้.

๓. การกภาวนฺติ [Pg.4] ปฏิปตฺติยํ ปฏิปชฺชนกภาวํ. มยมฺปิ นาม คิหี พหุกิจฺจา สมานา กาเลน กาลํ สติปฏฺฐาเนสุ สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตา วิหราม, กิมงฺคํ ปน วิเวกวาสิโนติ อตฺตโน การกภาวํ ปเวเทนฺโต เอวํ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ อุกฺขิปติ. เตนาห ‘‘อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย’’ติอาทิ. นานารมฺมเณสุ อปราปรํ อุปฺปชฺชมานานํ ราคาทิกิเลสานํ ฆนชฏิตสงฺขาตากาเรน ปวตฺติ กิเลสคหเนน คหนตา, เตนาห ‘‘อนฺโต ชฏา พหิ ชฏา, ชฏาย ชฏิตา ปชา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๓, ๑๙๒). มนุสฺสานํ อชฺฌาสยคหเณน สาเฐยฺยมฺปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กสฏสาเฐยฺเยสุปิ เอเสว นโย’’ติ. ยถา สปฺปิมธุผาณิตาทีสุ กจวรภาโว, โส กสโฏติ วุจฺจติ, เอวํ สนฺตาเน อปริสุทฺโธ สํกิเลสภาโว กสฏนฺติ อาห ‘‘อปริสุทฺธฏฺเฐน กสฏตา’’ติ. อตฺตนิ อสนฺตคุณสมฺภาวนํ เกราฏิยฏฺโฐ. ชานาตีติ ‘‘อิทํ อหิตํ น เสวิตพฺพํ, อิทํ หิตํ เสวิตพฺพ’’นฺติ วิจาเรติ เทเสติ. วิจารณตฺโถปิ หิ โหติ ชานาติ-สทฺโท ยถา ‘‘อายสฺมา ชานาตี’’ติ. สพฺพาปิ…เป… อธิปฺเปตา ‘‘ปสุปาลกา’’ติอาทีสุ วิย. อิธ อนฺตร-สทฺโท ‘‘วิชฺชนฺตริกายา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๔๙) วิย ขณตฺโถติ อาห ‘‘ยตฺตเกน ขเณนา’’ติ. เตนาติ หตฺถินา. ตานีติ สาเฐยฺยาทีนิ.

๓. “การกภาวะ” คือความเป็นผู้ปฏิบัติในข้อปฏิบัติ. แม้พวกเราผู้เป็นคฤหัสถ์มีกิจมาก ก็ยังอยู่ด้วยจิตที่ตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐานเป็นครั้งคราว ไฉนเล่าผู้ที่อยู่ในวิเวกเล่า? เมื่อแสดงความเป็นผู้ปฏิบัติของตนอย่างนี้ ย่อมยกย่องหมู่ภิกษุด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อธิปรายในเรื่องนี้คือ” ดังนี้เป็นต้น. ความเป็นป่าด้วยกิเลส คือความเป็นไปโดยอาการที่เรียกว่าพันกันแน่นหนาของกิเลสมีราคะเป็นต้นที่เกิดขึ้นซ้ำๆ ในอารมณ์ต่างๆ เป็นป่าเพราะกิเลส เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ภายในก็รก ภายนอกก็รก หมู่สัตว์ก็รกด้วยความรก” (สํ. นิ. 1.23, 192). เมื่อแสดงว่าแม้ความโอ้อวดก็เป็นไปโดยการยึดถืออัธยาศัยของมนุษย์ จึงกล่าวว่า “แม้ในความเลวทรามและความโอ้อวดก็มีนัยนี้เหมือนกัน”. เหมือนอย่างความสกปรกในเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้น เรียกว่า “กสฏะ” ฉันใด ความเป็นกิเลสที่ไม่บริสุทธิ์ในสันดานก็เรียกว่า “กสฏะ” ฉันนั้น ท่านกล่าวว่า “ความเป็นกสฏะโดยความเป็นของไม่บริสุทธิ์”. การยกย่องคุณที่ไม่มีอยู่ในตน เป็นอรรถของ “เกราฏิกะ”. “ชานาติ” คือพิจารณาและแสดงว่า “สิ่งนี้ไม่เป็นประโยชน์ ไม่ควรเสพ สิ่งนี้เป็นประโยชน์ ควรเสพ”. อนึ่ง คำว่า “ชานาติ” ย่อมมีอรรถว่าพิจารณาด้วย เหมือนอย่าง “ท่านผู้มีอายุย่อมพิจารณา”. ทั้งหมด...เป็นต้น...มีความหมายเหมือนอย่างในคำว่า “ผู้เลี้ยงโค” เป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า “อันตระ” มีอรรถว่าขณะ เหมือนอย่างในคำว่า “วิชชันตริกา” เป็นต้น (ม. นิ. 2.149) ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยขณะเท่าใด”. “เตนะ” คือด้วยช้าง. “ตานิ” คือความโอ้อวดเป็นต้น.

อตฺถโต กายจิตฺตุชุกตาปฏิปกฺขภูตาว โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทสฺส ปวตฺติอาการวิเสสาติ ตานิ ปวตฺติอากาเรน ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยสฺสาติ ปาณภูตสฺส อสฺสสฺส วา หตฺถิโน วา. ฐสฺสามีติ ตตฺเถว สปฺปฏิภเย ฐาเน คนฺตฺวา ฐสฺสามีติ น โหติ. อิมสฺส สาเฐยฺยตาย ปากฏกรณํ วญฺจนาธิปฺปายภาวโต. ตถา หิ จตูสุ ฐาเนสุ ‘‘วญฺเจตฺวา’’ อิจฺเจว วุตฺตํ, นิคุหนฺโต ปน ตตฺเถว คนฺตฺวา ติฏฺเฐยฺย. เอส นโย เสเสสุปิ. ปฏิมคฺคํ อาโรหิตุกามสฺสาติ อาคตมคฺคเมว นิวตฺติตฺวา คนฺตุกามสฺส. เลณฺฑวิสฺสชฺชนาทีสุ กาลนฺตราเปกฺขาภาวํ ‘‘ตถา’’ติ อิมินา อุปสํหรติ.

โดยอรรถแล้ว อาการเป็นไปพิเศษแห่งการเกิดขึ้นของจิตที่ประกอบด้วยโลภะนั่นเอง เป็นปฏิปักษ์ต่อความซื่อตรงทางกายและใจ เพื่อแสดงอาการเป็นไปเหล่านั้น จึงกล่าวว่า “ในเรื่องนั้น” ดังนี้เป็นต้น. ในเรื่องนั้น “ยัสสะ” คือของสัตว์มีชีวิต จะเป็นม้าหรือช้างก็ตาม. คำว่า “จักยืน” ไม่ใช่ว่า “จักไปยืนอยู่ในที่อันน่ากลัวนั้นนั่นเอง”. การทำให้ความโอ้อวดนี้ปรากฏ ก็เพราะความเป็นผู้มีเจตนาจะหลอกลวง. ด้วยว่า ใน ๔ สถาน ท่านกล่าวว่า “หลอกลวงแล้ว” นั่นเอง แต่เมื่อจะปกปิด ก็พึงไปยืนอยู่ในที่นั้นนั่นเอง. นัยนี้มีในที่เหลือด้วย. “ปฏิมัคคัง อาโรหิตุกามัสสะ” คือผู้ใคร่จะกลับไปตามทางที่มานั่นเอง. ท่านสรุปความที่ไม่มีการรอคอยเวลาในเรื่องการถ่ายมูลเป็นต้น ด้วยคำว่า “ตถา” นี้.

อนฺโตชาตกาติ อตฺตโน ทาสิยา กุจฺฉิมฺหิ ชาตา. ธนกฺกีตาติ ธนํ ทตฺวา ทาสภาเวน คหิตา. กรมรานีตาติ ทาสภาเวน กรมรคฺคาหคหิตา. ทาสพฺยนฺติ ทาสภาวํ. เปสฺสาติ อทาสา เอว หุตฺวา เวยฺยาวจฺจกรา. อิมํ วิสฺสชฺเชตฺวาติ อิมํ อตฺตโน หตฺถคตํ วิสฺสชฺเชตฺวา. อิมํ [Pg.5] คณฺหนฺตาติ อิมํ ตสฺส หตฺถคตํ คณฺหนฺตา. สมฺมุขโต อญฺญถา ปรมฺมุขกาเล กายวาจาสมุทาจารทสฺสเนเนว จิตฺตสฺส เนสํ อญฺญถา ฐิตภาโว นิทฺทิฏฺโฐติ เวทิตพฺโพ.

“อันโตชาตกะ” คือผู้เกิดในครรภ์แห่งนางทาสีของตน. “ธนกกีตะ” คือผู้ที่เขาซื้อมาด้วยทรัพย์แล้วรับไว้ในฐานะเป็นทาส. “กรมรานีตะ” คือผู้ที่เขาจับมาได้จากการรบแล้วรับไว้ในฐานะเป็นทาส. “ทาสัพพะ” คือความเป็นทาส. “เปสสะ” คือผู้ที่ไม่ได้เป็นทาสนั่นเอง แต่เป็นผู้ทำการขวนขวาย. “อิมัง วิสสัชเชตวา” คือสละสิ่งที่อยู่ในมือของตนนี้. “อิมัง คัณหันตา” คือรับสิ่งที่อยู่ในมือของผู้นั้นนี้. พึงทราบว่า ความที่จิตของคนเหล่านั้นตั้งอยู่เป็นอย่างอื่น ย่อมถูกระบุด้วยการเห็นความประพฤติทางกายและวาจาในเวลาลับหลัง ซึ่งแตกต่างจากเวลาต่อหน้า.

๔. อยมฺปิ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธีติ เอตฺถาปิ อนนฺตเร วุตฺตนเยเนว อนุสนฺธิโยชนา เวทิตพฺพา. เตเนวาห ‘‘อยญฺหี’’ติอาทิ. จตุตฺโถ หิตปฏิปทํ ปฏิปนฺโนติ โยชนา. ปุคฺคลสีเสน ปุคฺคลปฏิปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุคฺคเล ปหายา’’ติ อาห. ปฏิปตฺติ หิ อิธ ปหาตพฺพา, น ปุคฺคลา. ยถา อสฺสทฺธาทิปุคฺคลปริวชฺชเนน สทฺธินฺทฺริยาทิภาวนา อิชฺฌนฺติ, เอวํ มิจฺฉาปฏิปนฺนปุคฺคลปริวชฺชเนน มิจฺฉาปฏิปทา วชฺชิตพฺพาติ อาห – ‘‘ปุริเม ตโย ปุคฺคเล ปหายา’’ติ. จตุตฺถปุคฺคลสฺสาติ อิมสฺมึ จตุกฺเก วุตฺตจตุตฺถปุคฺคลสฺส หิตปฏิปตฺติยํเยว ปฏิปาเทมิ ปวตฺเตมีติ ทสฺเสนฺโต. สนฺตาติ สมํ วินาสํ นิโรธํ ปตฺตาติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘นิรุทฺธา สนฺตาติ วุตฺตา’’ติ. ปุน สนฺตาติ ภาวนาวเสน กิเลสปริฬาหวิคมโต สนฺตาติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘นิพฺพุตา’’ติ. สนฺตาติ อาเนตฺวา โยชนา. สนฺโต หเวติ เอตฺถ สมภาวกเรน สาธุภาวสฺส วิเสสปจฺจยภูเตน ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตา อริยา ‘‘สนฺโต’’ติ วุตฺตาติ อาห – ‘‘สนฺโต หเว…เป… ปณฺฑิตา’’ติ.

๔. แม้ในคำว่า Ayampi pāṭiyekko anusandhī นี้ ก็พึงทราบการเชื่อมความโดยนัยที่กล่าวแล้วในลำดับก่อนนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ayañhī เป็นต้น. การเชื่อมความว่า บุคคลที่ ๔ เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์. เมื่อจะแสดงการปฏิบัติของบุคคลด้วยหัวข้อบุคคล จึงกล่าวว่า puggale pahāya (ละบุคคล). เพราะในที่นี้พึงละการปฏิบัติ ไม่ใช่ละบุคคล. เหมือนการเจริญสัทธินทรีย์เป็นต้นย่อมสำเร็จได้ด้วยการเว้นบุคคลผู้ไม่มีศรัทธาเป็นต้น ฉันใด การปฏิบัติผิดก็พึงเว้นด้วยการเว้นบุคคลผู้ปฏิบัติผิด ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า purime tayo puggale pahāya (ละบุคคล ๓ จำพวกแรก). เมื่อจะแสดงว่า เราย่อมให้บุคคลที่ ๔ ที่กล่าวไว้ในจตุกะนี้ดำเนินไป คือให้เป็นไปในการปฏิบัติเพื่อประโยชน์เท่านั้น. บทว่า santā มีอรรถในที่นี้ว่า ถึงความพินาศและความดับโดยสงบ ท่านจึงกล่าวว่า niruddhā santāti vuttā (ที่ชื่อว่าสงบเพราะดับแล้ว). อีกอย่างหนึ่ง บทว่า santā มีอรรถในที่นี้ว่า สงบเพราะความเร่าร้อนคือกิเลสไปปราศแล้วด้วยอำนาจแห่งภาวนา ท่านจึงกล่าวว่า nibbutā (ดับแล้ว). พึงนำบทว่า santā มาเชื่อมความ. ในบทว่า santo have นี้ พระอริยะทั้งหลายผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิตอันเป็นปัจจัยพิเศษแห่งความเป็นคนดีด้วยการกระทำความสม่ำเสมอ ท่านเรียกว่า santo (สัตบุรุษ) ท่านจึงกล่าวว่า santo have...pe... paṇḍitā (สัตบุรุษทั้งหลาย... คือบัณฑิตทั้งหลาย).

อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ อตฺตา (อ. นิ. ฏี. ๒.๔.๑๙๘) อตฺตภาโว, อิธ ปน โย ปโร น โหติ, โส อตฺตา, ตํ อตฺตานํ. ปรนฺติ อตฺตโต อญฺญํ. ฉาตํ วุจฺจติ ตณฺหา ชิฆจฺฉาเหตุตาย. อนฺโต ตาปนกิเลสานนฺติ อตฺตโน สนฺตาเน อตฺตปริฬาหชนนสนฺตปฺปนกิเลสานํ. จิตฺตํ อาราเธตีติ จิตฺตํ ปสาเทติ, สมฺปหํเสตีติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน ตถาภูโต จิตฺตํ สมฺปาเทนฺโต อชฺฌาสยํ คณฺหนฺโต นาม โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘จิตฺตํ สมฺปาเทตี’’ติอาทิ.

บทว่า attā (ตน) คืออัตภาพ (องฺ. อ. ฎีกา 2.4.198) เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความถือตัวว่าเรา แต่ในที่นี้ ผู้ใดมิใช่ผู้อื่น ผู้นั้นชื่อว่า ตน, (พึงเชื่อมความว่า) ซึ่งตนนั้น. บทว่า paraṃ (ผู้อื่น) คือสิ่งอื่นจากตน. ตัณหาเรียกว่า chātaṃ (หิว) เพราะเป็นเหตุแห่งความหิว. บทว่า anto tāpanakilesānaṃ (แห่งกิเลสเครื่องเผาผลาญภายใน) ได้แก่กิเลสที่ทำให้เกิดความเร่าร้อนและเผาผลาญตนในสันดานของตน. บทว่า cittaṃ ārādheti (ยังจิตให้ยินดี) มีอรรถว่า ยังจิตให้เลื่อมใส คือให้ร่าเริง. แต่เพราะบุคคลผู้เป็นเช่นนั้น เมื่อยังจิตให้ถึงพร้อม ย่อมชื่อว่าถือเอาอัธยาศัย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า cittaṃ sampādeti (ยังจิตให้ถึงพร้อม) เป็นต้น.

๕. ทุกฺขํ ปฏิกฺกูลํ เชคุจฺฉํ เอตสฺสาติ ทุกฺขปฏิกฺกูโล ตํ ทุกฺขปฏิกฺกูลํ. วิเสสนวิเสสิตพฺพตา หิ กามจารา. อฏฺฐกถายํ ปน ทุกฺขสฺส วิเสสิตพฺพตํ สนฺธาย พาหิรตฺถสมาสํ อนาทิยิตฺวา ‘‘ทุกฺขสฺส ปฏิกฺกูล’’นฺติ อตฺโถ วุตฺโต. เยน หิ ภาเคน ปุริสสฺส ทุกฺขํ ปฏิกฺกูลํ, เตน ทุกฺขสฺส ปุริโสปีติ. เตนาห – ‘‘ปจฺจนีกสณฺฐิต’’นฺติ.

๕. บทว่า dukkhapaṭikkūlo (ผู้น่าเกลียดเพราะทุกข์) คือทุกข์เป็นของน่าเกลียดและน่ารังเกียจแก่บุคคลนี้, (พึงเชื่อมความว่า) ซึ่งบุคคลผู้น่าเกลียดเพราะทุกข์นั้น. ด้วยว่าความเป็นวิเศษณะและวิเศษยะย่อมเป็นไปตามความประสงค์. แต่ในอรรถกถา เมื่อหมายถึงความเป็นวิเศษยะของทุกข์ จึงไม่ถือเอาสมาสที่มีอรรถภายนอก (พหุพพีหิสมาส) แล้วกล่าวอรรถว่า dukkhassa paṭikkūlaṃ (ความน่าเกลียดแห่งทุกข์). เพราะทุกข์เป็นของน่าเกลียดแก่บุรุษด้วยส่วนใด บุรุษก็เป็นของน่าเกลียดแก่ทุกข์ด้วยส่วนนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า paccanīkasaṇṭhitaṃ (ตั้งอยู่ในฐานะเป็นปฏิปักษ์).

๖. จตูหิ [Pg.6] การเณหีติ ธาตุกุสลตาทีหิ จตูหิ การเณหิ. กมฺมํ กโรตีติ โยคกมฺมํ กโรติ. ยสฺมา สมฺพุทฺธา ปเรสํ มคฺคผลาธิคมาย อุสฺสาหชาตา, ตตฺถ นิรนฺตรํ ยุตฺตปฺปยุตฺตา เอว โหนฺติ, เต ปฏิจฺจ เตสํ อนฺตราโย น โหติเยวาติ อาห ‘‘น ปน พุทฺเธ ปฏิจฺจา’’ติ. กิริยปริหานิยา เทสกสฺส ตสฺเสว วา ปุคฺคลสฺส ตชฺชปโยคาภาวโต. ‘‘เทสกสฺส วา’’ติ อิทํ สาวกานํ วเสน ทฏฺฐพฺพํ. มหตา อตฺเถนาติ เอตฺถ อตฺถ-สทฺโท อานิสํสปริยาโยติ อาห ‘‘ทฺวีหิ อานิสํเสหี’’ติ. ปสาทํ ปฏิลภติ ‘‘อรหนฺโต’’ติอาทินา สงฺฆสุปฺปฏิปตฺติยา สุตตฺตา. อภินโว นโย อุทปาทิ สนฺตตสีลตาทิวเสน อนตฺตนฺตปตาทิวเสน, โสปิ ตํ สุตฺวา ทาสาทีสุ สวิเสสํ ลชฺชี ทยาปนฺโน หิตานุกมฺปี หุตฺวา เสกฺขปฏิปทํ สีลํ สาเธนฺโต อนุกฺกเมน สติปฏฺฐานภาวนํ ปริพฺรูเหติ. เตนาห ภควา ‘‘มหตา อตฺเถน สํยุตฺโต’’ติ.

๖. บทว่า catūhi kāraṇehi (ด้วยเหตุ ๔ ประการ) คือด้วยเหตุ ๔ ประการ มีความฉลาดในธาตุเป็นต้น. บทว่า kammaṃ karoti (ย่อมกระทำกรรม) คือย่อมกระทำโยคกรรม. เพราะพระสัมพุทธเจ้าทั้งหลายทรงมีความอุตสาหะเพื่อการบรรลุมรรคผลของผู้อื่น และทรงประกอบความเพียรอยู่เป็นนิตย์ในเรื่องนั้น อุปสรรคของชนเหล่านั้นย่อมไม่มีเพราะอาศัยพระองค์เลย ท่านจึงกล่าวว่า na pana buddhe paṭicca (แต่อุปสรรคย่อมไม่มีเพราะอาศัยพระพุทธเจ้า). เพราะความเสื่อมแห่งกิริยาของพระผู้แสดง หรือเพราะบุคคลนั้นไม่มีความประกอบที่สมควรแก่กิริยานั้น. คำว่า desakassa vā (หรือของพระผู้แสดง) นี้ พึงเห็นโดยอำนาจแห่งพระสาวก. ในบทว่า mahatā atthena (ด้วยประโยชน์อันยิ่งใหญ่) นี้ คำว่า อรรถ เป็นไวพจน์ของคำว่า อานิสงส์ ท่านจึงกล่าวว่า dvīhi ānisaṃsehi (ด้วยอานิสงส์ ๒ ประการ). ย่อมได้ความเลื่อมใส เพราะได้ฟังการปฏิบัติชอบของพระสงฆ์ มีบทว่า arahanto เป็นต้น. นัยใหม่เกิดขึ้นแล้วด้วยอำนาจความเป็นผู้มีศีลต่อเนื่องเป็นต้น ด้วยอำนาจความเป็นผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อนเป็นต้น แม้บุคคลนั้น เมื่อได้ฟังเรื่องนั้นแล้ว เป็นผู้มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความอนุเคราะห์ประโยชน์ในทาสเป็นต้นเป็นพิเศษ เมื่อกระทำศีลอันเป็นเสกขปฏิปทาให้สำเร็จ ย่อมบำเพ็ญสติปัฏฐานภาวนาโดยลำดับ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า mahatā atthena saṃyutto (ประกอบด้วยประโยชน์อันยิ่งใหญ่).

๘. ปเรสํ หนนฆาตนาทินา โรทาปนโต ลุทฺโท, ตถา วิฆาตกภาเวน กายจิตฺตานํ วิทารณโต ทารุโณ, วิรุทฺธวาทตาย กกฺขโฬ, พนฺธนาคาเร นิยุตฺโต พนฺธนาคาริโก.

๘. ชื่อว่า luddo (ดุร้าย) เพราะยังผู้อื่นให้ร้องไห้ด้วยการฆ่าและการประหัตประหารเป็นต้น. ชื่อว่า dāruṇo (ร้ายกาจ) เพราะทำลายกายและจิตด้วยความเป็นผู้เบียดเบียน. ชื่อว่า kakkhaḷo (หยาบคาย) เพราะมีวาจาขัดแย้ง. ชื่อว่า bandhanāgāriko (ผู้คุมเรือนจำ) เพราะถูกแต่งตั้งในเรือนจำ.

๙. ขตฺติยาภิเสเกนาติ ขตฺติยานํ กตฺตพฺพอภิเสเกน. สนฺถาคารนฺติ สนฺถารวเสน กตํ อคารํ ยญฺญาวาฏํ. สปฺปิเตเลนาติ สปฺปิมเยน เตเลน, ยมกสฺเนเหน หิ ตทา กายํ อพฺภญฺชติ. วจฺฉภาวํ ตริตฺวา ฐิโต วจฺฉตโร. ปริกฺเขปกรณตฺถายาติ วนมาลาหิ สทฺธึ ทพฺเภหิ เวทิยา ปริกฺเขปนตฺถาย. ยญฺญภูมิยนฺติ อวเสสยญฺญฏฺฐาเน. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๙. บทว่า khattiyābhisekena (ด้วยการอภิเษกของกษัตริย์) คือด้วยการอภิเษกที่กษัตริย์พึงกระทำ. บทว่า santhāgāraṃ (โรงฉัน) คือเรือนที่สร้างขึ้นด้วยอำนาจการปูลาด ได้แก่ลานบูชายัญ. บทว่า sappitelenā (ด้วยน้ำมันเนยใส) คือด้วยน้ำมันที่ทำด้วยเนยใส เพราะในกาลนั้นย่อมลูบไล้กายด้วยน้ำมันคู่. บทว่า vacchataro (ลูกโคหนุ่ม) คือโคที่ก้าวล่วงความเป็นลูกโคแล้ว. บทว่า parikkhepakaraṇatthāya (เพื่อกระทำการล้อม) คือเพื่อล้อมเวทีด้วยหญ้าคาพร้อมด้วยพวงดอกไม้ป่า. บทว่า yaññabhūmiyaṃ (ในพื้นที่บูชายัญ) คือในสถานที่บูชายัญที่เหลือ. ส่วนอรรถใดในที่นี้ที่มิได้จำแนกไว้ อรรถนั้นก็พึงรู้ได้ง่ายทีเดียว.

กนฺทรกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่เร้นอยู่ในอรรถกถากันดรกสูตร จบแล้ว.

๒. อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนา

๒. การพรรณนาอัฏฐกนาครสูตร.

๑๗. อวิทูเรติ [Pg.7] อิมินา ปาฬิยํ ‘‘เวสาลิย’’นฺติ อิทํ สมีเป ภุมฺมวจนนฺติ ทสฺเสติ. สารปฺปตฺตกุลคณนายาติ (อ. นิ. ฏี. ๓.๑๑.๑๖) มหาสารมหปฺปตฺตกุลคณนาย. ทสเม ฐาเนติ อญฺเญ อญฺเญติ ทสคณนฏฺฐาเน. อฏฺฐกนคเร ชาโต ภโว อฏฺฐกนาคโร. กุกฺกุฏาราโมติ ปาฏลิปุตฺเต กุกฺกุฏาราโม, น โกสมฺพิยํ.

๑๗. บทว่า avidūre (ในที่ใกล้) นี้ แสดงว่า บทว่า vesāliyaṃ ในบาลี เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถใกล้. บทว่า sārappattakulagaṇanāya (ด้วยการนับตระกูลที่ถึงสาระ) (องฺ. อ. ฎีกา 3.11.16) คือด้วยการนับตระกูลที่ถึงสาระอันยิ่งใหญ่. บทว่า dasame ṭhāne (ในที่ ๑๐) คือในที่นับ ๑๐ ว่า อื่นๆ อื่นๆ. บุคคลผู้เกิดหรืออยู่ในอัฏฐกนคร ชื่อว่า อัฏฐกนาคร. บทว่า kukkuṭārāmo คือกุกกุฏารามในเมืองปาฏลีบุตร ไม่ใช่ในเมืองโกสัมพี.

๑๘. ปกตตฺถนิทฺเทโส ต-สทฺโทติ ตสฺส ‘‘ภควตา’’ติอาทีหิ ปเทหิ สมานาธิกรณภาเวน วุตฺตสฺส เยน อภิสมฺพุทฺธภาเวน ภควา ปกโต อธิคโต สุปากโฏ จ, ตํ อภิสมฺพุทฺธภาวํ สทฺธึ อาคมนียปฏิปทาย อตฺถภาเวน ทสฺเสนฺโต ‘‘โย โส…เป… อภิสมฺพุทฺโธ’’ติ อาห. สติปิ ญาณทสฺสน-สทฺทานํ อิธ ปญฺญาเววจนภาเว เตน เตน วิเสเสน เตสํ วิสยวิเสเส ปวตฺติทสฺสนตฺถํ อสาธารณญาณวิเสสวเสน วิชฺชาตฺตยวเสน วิชฺชาอภิญฺญานาวรณญาณวเสน สพฺพญฺญุตญาณมํสจกฺขุวเสน ปฏิเวธเทสนาญาณวเสน จ ตทตฺถํ โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เตสํ เตส’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อาสยานุสยํ ชานตา อาสยานุสยญาเณน สพฺพํ เญยฺยธมฺมํ ปสฺสตา สพฺพญฺญุตานาวรณญาเณหิ. ปุพฺเพนิวาสาทีหีติ ปุพฺเพนิวาสาสวกฺขยญาเณหิ. ปฏิเวธปญฺญายาติ อริยมคฺคปญฺญาย. เทสนาปญฺญาย ปสฺสตาติ เทเสตพฺพธมฺมานํ เทเสตพฺพปฺปการํ โพธเนยฺยปุคฺคลานญฺจ อาสยานุสยจริตาธิมุตฺติอาทิเภทํ ธมฺมเทสนาปญฺญาย ยาถาวโต ปสฺสตา. อรีนนฺติ กิเลสารีนํ, ปญฺจวิธมารานํ วา, สาสนสฺส วา ปจฺจตฺถิกานํ อญฺญติตฺถิยานํ เตสํ ปน หนนํ ปาฏิหาริเยหิ อภิภวนํ อปฺปฏิภานตากรณํ อชฺฌุเปกฺขนเมว วา, เกสิวินยสุตฺตญฺเจตฺถ นิทสฺสนํ.

๑๘. คำว่า “ตะ” ในบทนิเทศว่า “ปะกะตะ” นั้น พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้ปรากฏ คือทรงบรรลุและทรงปรากฏชัดแล้วด้วยความเป็นพระอภิสัมพุทธะใด อันเป็นคำที่กล่าวโดยมีบทว่า “ภควตา” เป็นต้น มีวิภัตติเสมอกัน ทรงแสดงความเป็นพระอภิสัมพุทธะนั้นพร้อมด้วยปฏิปทาที่พึงบรรลุโดยความเป็นอรรถ จึงตรัสว่า “โย โส...เป... อภิสัมพุทโธ” แม้คำว่า “ญาณทัสสนะ” ในที่นี้จะเป็นไวพจน์ของปัญญา แต่เพื่อแสดงการเป็นไปในอารมณ์ที่ต่างกันของญาณทัสสนะนั้นๆ ด้วยลักษณะที่ต่างกัน จึงทรงแสดงอรรถนั้นโดยประกอบเข้ากับลักษณะของญาณที่ไม่สาธารณะบ้าง โดยวิชชา ๓ บ้าง โดยวิชชา อภิญญา และอนาวรณญาณบ้าง โดยสัพพัญญุตญาณและมังสจักษุบ้าง โดยปฏิเวธญาณและเทศนาญาณบ้าง แล้วจึงตรัสคำว่า “เตสํ เตสํ” เป็นต้น ในที่นั้น ทรงรู้ซึ่งอัธยาศัยและอนุสัยด้วยอาสยานุสยญาณ ทรงเห็นธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงด้วยสัพพัญญุตญาณและอนาวรณญาณ คำว่า “ปุพเพนิวาสาทีหิ” หมายถึง ด้วยปุพเพนิวาสญาณและอาสวักขยญาณ คำว่า “ปฏิเวธปัญญายะ” หมายถึง ด้วยอริยมรรคปัญญา คำว่า “เทสนาปัญญายะ ปัสสตา” หมายถึง ทรงเห็นธรรมที่ควรแสดงและประเภทที่ควรแสดง และทรงเห็นความแตกต่างแห่งอัธยาศัย อนุสัย จริต และอธิมุตติ เป็นต้น ของบุคคลผู้ควรแนะนำด้วยเทศนาปัญญาอย่างถูกต้องตามความเป็นจริง คำว่า “อารีนํ” หมายถึง ข้าศึกคือกิเลส หรือมาร ๕ อย่าง หรือพวกเดียรถีย์ผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อพระศาสนา ส่วนการฆ่าพวกนั้น คือการครอบงำด้วยปาฏิหาริย์ การทำให้ไม่สามารถโต้ตอบได้ หรือการวางเฉยเสียเท่านั้น เกสิสูตรในเรื่องนี้เป็นตัวอย่าง

ตถา ฐานาฏฺฐานาทิวิภาคํ ชานตา ยถากมฺมูปคสตฺเต ปสฺสตา, สวาสนานํ อาสวานํ ขีณตฺตา อรหตา, อภิญฺเญยฺยาทิเภเท ธมฺเม อภิญฺเญยฺยาทิโต อวิปรีตาวโพธโต สมฺมาสมฺพุทฺเธน. อถ วา ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณตาย ชานตา, กายกมฺมาทิวเสน ติณฺณํ กมฺมานํ ญาณานุปริวตฺติโต นิสมฺมการิตาย ปสฺสตา, ทวาทีนํ อภาวสาธิกาย [Pg.8] ปหานสมฺปทาย อรหตา, ฉนฺทาทีนํ อหานิเหตุภูตาย อกฺขยปฏิภานสาธิกาย สพฺพญฺญุตาย สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติ เอวํ ทสพลอฏฺฐารสอาเวณิกพุทฺธธมฺมวเสนปิ โยชนา กาตพฺพา.

อนึ่ง ทรงรู้การจำแนกฐานะและอฐานะเป็นต้น ทรงเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงกรรมตามที่ทำแล้ว ทรงเป็นพระอรหันต์เพราะอาสวะพร้อมทั้งวาสนาสิ้นไป ทรงเป็นพระสัมมาสัมพุทธะเพราะทรงตรัสรู้ธรรมมีอภิญเญยยธรรมเป็นต้นโดยไม่ผิดเพี้ยนจากความเป็นอภิญเญยยธรรมเป็นต้น อีกนัยหนึ่ง ทรงรู้ด้วยญาณที่ไม่ขัดข้องในกาลทั้งสาม ทรงเห็นด้วยการกระทำโดยพิจารณาแล้วเพราะญาณเป็นไปตามกรรม ๓ อย่าง มีกายกรรมเป็นต้น ทรงเป็นพระอรหันต์ด้วยการถึงพร้อมแห่งการละอันเป็นเครื่องยังความไม่มีแห่งความเล่นคะนองเป็นต้นให้สำเร็จ ทรงเป็นพระสัมมาสัมพุทธะด้วยสัพพัญญุตญาณอันเป็นเครื่องยังปฏิภาณที่ไม่สิ้นสุดให้สำเร็จ อันเป็นเหตุแห่งความไม่เสื่อมแห่งฉันทะเป็นต้น พึงประกอบความอย่างนี้โดยนัยแห่งทศพลญาณและพุทธธรรม ๑๘ ประการด้วย

๑๙. อภิสงฺขตนฺติ อตฺตโน ปจฺจเยหิ อภิสมฺมุขภาเวน สเมจฺจ สมฺภูยฺย กตํ, สฺวสฺส กตภาโว อุปฺปาทเนน เวทิตพฺโพ, น อุปฺปนฺนสฺส ปฏิสงฺขรเณนาติ อาห ‘‘อุปฺปาทิต’’นฺติ. เต จสฺส ปจฺจยา เจตนาปธานาติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิต’’นฺติ วุตฺตนฺติ ‘‘เจตยิตํ ปกปฺปิต’’นฺติ อตฺถมาห. อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิตนฺติ จ ฌานสฺส ปาตุภาวทสฺสนมุเขน วิทฺธํสนภาวํ อุลฺลิงฺเคติ ยญฺหิ อหุตฺวา สมฺภวติ, ตํ หุตฺวา ปฏิเวติ. เตนาห ปาฬิยํ ‘อภิสงฺขต’นฺติอาทิ. สมถวิปสฺสนาธมฺเม ฐิโตติ สมถธมฺเม ฐิตตฺตา สมาหิโต วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ นิจฺจสญฺญาทโย ปชหนฺโต อนุกฺกเมน ตํ อนุโลมญาณํ ปาเปตา หุตฺวา วิปสฺสนาธมฺเม ฐิโต. สมถวิปสฺสนาสงฺขาเตสุ ธมฺเมสุ รญฺชนฏฺเฐน ราโค, นนฺทนฏฺเฐน นนฺทีติ. ตตฺถ สุขุมา อเปกฺขา วุตฺตา, ยา ‘‘นิกนฺตี’’ติ วุจฺจติ.

๑๙. คำว่า “อภิสังขตะ” หมายถึง สิ่งที่ปัจจัยของตนประชุมพร้อมกันแล้วเกิดขึ้นอย่างจำเพาะเจาะจง ความเป็นสิ่งที่ทำแล้วของสิ่งนั้นพึงทราบด้วยการทำให้เกิดขึ้น ไม่ใช่ด้วยการซ่อมแซมสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว จึงตรัสว่า “อุปปาทิตะ” (สิ่งที่ให้เกิดขึ้นแล้ว) และเพื่อแสดงว่าปัจจัยของสิ่งนั้นมีเจตนาเป็นประธาน ในพระบาลีจึงตรัสว่า “อภิสังขตัง อภิสัญเจตะยิตัง” (สิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งแล้ว สิ่งที่เจตนาปรุงแต่งแล้ว) จึงแสดงอรรถว่า “เจตะยิตัง ปะกัปปิตัง” (สิ่งที่เจตนาปรุงแต่งแล้ว สิ่งที่ดำริแล้ว) คำว่า “อภิสังขตัง อภิสัญเจตะยิตัง” นี้ยังแสดงถึงภาวะที่ต้องพินาศไปโดยอาศัยการปรากฏขึ้นของฌาน เพราะสิ่งใดที่ไม่มีแล้วเกิดขึ้น สิ่งนั้นเกิดขึ้นแล้วก็ย่อมเสื่อมไป เพราะเหตุนั้น ในพระบาลีจึงกล่าวว่า “อภิสังขตะ” เป็นต้น คำว่า “สมถวิปัสสนาธัมเม ฐิโต” หมายถึง ผู้ตั้งอยู่ในสมถธรรม จึงเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว ตั้งวิปัสสนาขึ้น ละนิจจสัญญาเป็นต้นด้วยอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น โดยลำดับ บรรลุอนุลอมญาณนั้นแล้ว จึงเป็นผู้ตั้งอยู่ในวิปัสสนาธรรม ในธรรมทั้งหลายอันเป็นสมถะและวิปัสสนานั้น ความกำหนัดด้วยอรรถว่าย้อมใจคือราคะ ความเพลินด้วยอรรถว่ายินดีคือนันทิ ในที่นั้นกล่าวถึงความใยดีอย่างละเอียดอ่อน ซึ่งเรียกว่า “นิกกันติ”

เอวํ สนฺเตติ เอวํ ยถารุตวเสน จ อิมสฺส สุตฺตปทสฺส อตฺเถ คเหตพฺเพ สติ. สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพติ อนาคามิผลํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตทตฺถาย สมถวิปสฺสนาปิ อนิพฺพตฺเตตฺวา เกวลํ ตตฺถ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพ ภวิสฺสติ. กสฺมา? เตสุ สมถวิปสฺสนาสงฺขาเตสุ ธมฺเมสุ ฉนฺทราคมตฺเตน อนาคามินา ลทฺธพฺพสฺส อลทฺธานาคามิผเลน ลทฺธพฺพตฺตา ตถา สติ เตน อนาคามิผลมฺปิ ลทฺธพฺพเมว นาม โหติ. เตนาห – ‘‘อนาคามิผลํ ปฏิวิทฺธํ ภวิสฺสตี’’ติ. สภาวโต รสิตพฺพตฺตา อวิปรีโต อตฺโถ เอว อตฺถรโส. อญฺญาปิ กาจิ สุคติโยติ วินิปาติเก สนฺธายาห. อญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโยติ อสุรกายมาห.

คำว่า “เอวัง สันเต” หมายถึง เมื่อพึงถือเอาอรรถแห่งบทสูตรนี้โดยนัยตามพยัญชนะอย่างนี้ คำว่า “สมถวิปัสสนาสุ ฉันทราโค กัตตัพโพ” (พึงทำฉันทราคะในสมถะและวิปัสสนา) หมายถึง เมื่อยังอนาคามิผลให้เกิดขึ้นแล้ว ไม่ต้องยังสมถะและวิปัสสนาให้เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่อนาคามิผลนั้น แต่พึงทำฉันทราคะในสมถะและวิปัสสนานั้นเท่านั้น เพราะเหตุไร? เพราะในธรรมทั้งหลายอันเป็นสมถะและวิปัสสนานั้น อนาคามิผลที่อนาคามีบุคคลพึงได้ด้วยฉันทราคะเท่านั้น พึงได้โดยผู้ที่ยังไม่ได้บรรลุอนาคามิผล เมื่อเป็นเช่นนั้น อนาคามิผลนั้นก็ชื่อว่าพึงได้แล้วแน่นอน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “อนาคามิผลจักแทงตลอดแล้ว” อรรถที่ไม่ผิดเพี้ยนเพราะพึงลิ้มรสโดยสภาพนั่นแหละคืออรรถรส คำว่า “อัญญาปิ กาจิ สุคะติยา” (สุคติอื่นใดอีก) หมายถึง ตรัสโดยหมายถึงวินิปาติกอสูร คำว่า “อัญญาปิ กาจิ ทุคคะติยา” (ทุคติอื่นใดอีก) หมายถึง ตรัสถึงอสุรกาย

สมถธุรเมว ธุรํ สมถยานิกสฺส วเสน เทสนาย อาคตตฺตา. มหามาลุกฺโยวาเท ‘‘วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจาร’’นฺติ ปาทกชฺฌานํ กตฺวา ‘‘โส ยเทว ตตฺถ โหติ รูปคตํ เวทนาคต’’นฺติอาทินา วิปสฺสนํ วิตฺถาเรตฺวา ‘‘โส ตตฺถ ฐิโต อาสวานํ ขยํ [Pg.9] ปาปุณาตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๓๓) อาคตตฺตา ‘‘มหามาลุกฺโยวาเท วิปสฺสนาว ธุร’’นฺติ อาห. มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๗๓ อาทโย; ม. นิ. ๑.๑๐๖ อาทโย) สพฺพตฺถกเมว ติกฺขตราย วิปสฺสนาย อาคตตฺตา วุตฺตํ ‘‘วิปสฺสนุตฺตรํ กถิต’’นฺติ. กายคตาสติสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๑๕๓-๑๕๔) อานาปานชฺฌานาทิวเสน สวิเสสํ สมถวิปสฺสนาย อาคตตฺตา วุตฺตํ ‘‘สมถุตฺตรํ กถิต’’นฺติ.

สมถะเท่านั้นเป็นธุระ เพราะการแสดงมาโดยนัยแห่งสมถยานิกบุคคล ในมหามาลุงกยโอวาท เมื่อทำปาทกฌานว่า “วิวิจจะ อะกุสเลหิ ธัมเมหิ สะวิตักกัง สะวิจารัง” (สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย มีวิตก มีวิจาร) แล้วขยายวิปัสสนาด้วยบทว่า “โส ยะเทวะ ตัตถะ โหติ รูปะคะตัง เวทะนาคะตัง” (รูปที่อยู่ในนั้น เวทนาที่อยู่ในนั้น) เป็นต้น และมีคำกล่าวว่า “โส ตัตถะ ฐิโต อาสะวานัง ขะยัง ปาปุณาติ” (เขายืนอยู่ในนั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะ) (ม.นิ. ๒.๑๓๓) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ในมหามาลุงกยโอวาท วิปัสสนาเท่านั้นเป็นธุระ” ในมหาสติปัฏฐานสูตร (ที.นิ. ๒.๓๗๓ เป็นต้น; ม.นิ. ๑.๑๐๖ เป็นต้น) มีวิปัสสนาที่คมกล้ามาในทุกที่ จึงกล่าวว่า “วิปัสสนาเป็นประธาน” ในกายคตาสติสูตร (ม.นิ. ๓.๑๕๓-๑๕๔) มีสมถะและวิปัสสนามาโดยมีลักษณะพิเศษด้วยอานาปานสติฌานเป็นต้น จึงกล่าวว่า “สมถะเป็นประธาน”

อปฺปํ ยาจิเตน พหุํ เทนฺเตน อุฬารปุริเสน วิย เอกํ ธมฺมํ ปุจฺฉิเตน ‘‘อยมฺปิ เอกธมฺโม’’ติ กถิตตฺตา เอกาทสปิ ธมฺมา ปุจฺฉาวเสน เอกธมฺโม นาม ชาโต ปจฺเจกํ วากฺยปริสมาปนญาเยน. เอกวีสติ ปพฺพานิ เตหิ โพธิยมานาย ปฏิปทาย เอกรูปตฺตา ปฏิปทาวเสน เอกธมฺโม นาม ชาโตติ. อิธ อิมสฺมึ อฏฺฐกนาครสุตฺเต. เนวสญฺญานาสญฺญายตนธมฺมานํ สงฺขาราวเสสสุขุมภาวปฺปตฺตตาย ตตฺถ สาวกานํ ทุกฺกรนฺติ น จตุตฺถารุปฺปวเสเนตฺถ เทสนา อาคตาติ จตุนฺนํ พฺรหฺมวิหารานํ, เหฏฺฐิมานํ ติณฺณํ อารุปฺปานญฺจ วเสน เอกาทส. ปุจฺฉาวเสนาติ ‘‘อตฺถิ นุ โข, ภนฺเต อานนฺท, เตน…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน เอกธมฺโม อกฺขาโต’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘) เอวํ ปวตฺตปุจฺฉาวเสน. อมตุปฺปตฺติยตฺเถนาติ อมตภาวสฺส อุปฺปตฺติเหตุตาย, สพฺพานิปิ กมฺมฏฺฐานานิ เอกรสมฺปิ อมตาธิคมปฏิปตฺติยาติ อตฺโถ, เอวเมตฺถ อคฺคผลภูมิ อนาคามิผลภูมีติ ทฺเวว ภูมิโย สรูปโต อาคตา, นานนฺตริยตาย ปน เหฏฺฐิมาปิ ทฺเว ภูมิโย อตฺถโต อาคตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพา.

เหมือนบุรุษผู้ประเสริฐ เมื่อถูกขอเพียงเล็กน้อยแต่กลับให้มาก ฉันใด เมื่อถูกถามถึงธรรมอย่างหนึ่ง แต่เพราะถูกกล่าวว่า 'แม้ข้อนี้ก็เป็นธรรมอย่างหนึ่ง' ธรรมทั้ง ๑๑ อย่างจึงชื่อว่าเป็นธรรมอย่างหนึ่งโดยอำนาจแห่งคำถาม ด้วยนัยแห่งการจบประโยคแต่ละประโยค ฉันนั้น. บรรพ ๒๑ ชื่อว่าเป็นธรรมอย่างหนึ่งโดยอำนาจแห่งปฏิปทา เพราะความเป็นปฏิปทาที่มีลักษณะอย่างเดียวกันที่กำลังให้ตรัสรู้. ในอัฏฐกนาครสูตรนี้ เพราะธรรมในเนวสัญญานาสัญญายตนะถึงความละเอียดอันเป็นสังขารที่เหลืออยู่ การปฏิบัติในที่นั้นจึงเป็นสิ่งที่สาวกทำได้ยาก การแสดงธรรมในที่นี้จึงมิได้มาโดยอำนาจแห่งอรูปที่ ๔ แต่มาโดยอำนาจแห่งพรหมวิหาร ๔ และอรูปเบื้องต่ำ ๓ รวมเป็น ๑๑. ที่ว่า โดยอำนาจแห่งคำถาม คือ โดยอำนาจแห่งคำถามที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านพระอานนท์ ธรรมอย่างหนึ่งที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า... ตรัสไว้แล้ว มีอยู่หรือหนอ' (ม. นิ. ๒.๑๘). ที่ว่า โดยอรรถว่าเป็นการเกิดขึ้นแห่งอมตะ คือ เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งภาวะอันไม่ตาย อธิบายว่า กรรมฐานแม้ทั้งหมดมีรสเดียวคือเป็นการปฏิบัติเพื่อบรรลุอมตะ ด้วยประการฉะนี้ ในที่นี้ ภูมิ ๒ อย่าง คือ อัคคผลภูมิและอนาคามิผลภูมิเท่านั้นที่มาโดยตรง (สรุปโต) แต่พึงทราบว่า แม้ภูมิเบื้องต่ำ ๒ อย่าง ก็ชื่อว่ามาโดยอรรถเช่นกัน เพราะความไม่แยกจากกัน (กับภูมิเบื้องบน)

๒๑. ปญฺจ สตานิ อคฺโฆ เอตสฺสาติ ปญฺจสตํ. เสสํ อุตฺตานเมว.

๒๑. สิ่งนี้มีราคา ๕๐๐ จึงชื่อว่ามีค่า ๕๐๐. ส่วนที่เหลือตื้น (ชัดเจน) อยู่แล้ว.

อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่เร้นลับ (ฎีกา) ในอรรถกถาอัฏฐกนาครสูตร จบแล้ว.

๓. เสขสุตฺตวณฺณนา

๓. คำอธิบาย (อรรถกถา) เสขสูตร

๒๒. สนฺถาคารนฺติ อตฺถานุสาสนาคารํ. เตนาห – ‘‘อุยฺโยคกาลาทีสู’’ติอาทิ. อาทิ-สทฺเทน มงฺคลมหาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สนฺถมฺภนฺตีติ วิสฺสมนฺติ, ปริสฺสมํ วิโนเทนฺตีติ อตฺโถ. สหาติ สนฺนิเวสวเสน [Pg.10] เอกชฺฌํ. สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติ เอตสฺมึ อตฺเถ ตฺถ-การสฺส นฺถ-การํ กตฺวา สนฺถาคารนฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สนฺถรนฺตีติ สมฺมนฺตนวเสน ติฏฺฐนฺติ.

๒๒. คำว่า สันถาคาร หมายถึง โรงเป็นที่พร่ำสอนอรรถ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในกาลเป็นที่ออกเดินทางเป็นต้น'. พึงทราบว่า ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์มหามงคลเป็นต้น. คำว่า สันถัมภันติ หมายถึง พักผ่อน อธิบายว่า บรรเทาความเหน็ดเหนื่อย. คำว่า สห หมายถึง รวมกันโดยความเป็นที่ตั้งอยู่ร่วมกัน. พึงทราบว่า ในอรรถว่า 'เรือนเป็นที่พร่ำสอนอรรถร่วมกัน' นี้ ท่านแปลง ตฺถ อักษร เป็น นฺถ อักษร แล้วจึงเรียกว่า สันถาคาร. คำว่า สันถรันติ หมายถึง ยืนอยู่ด้วยอำนาจการปรึกษาหารือ.

เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อาคตเมว ภวิสฺสตีติ พุทฺธวจนสฺส อาคมนสีเสน อริยผลธมฺมานมฺปิ อาคมนํ วุตฺตเมว, ติยามรตฺตึ ตตฺถ วสนฺตานํ ผลสมาปตฺติวฬญฺชนํ โหตีติ. ตสฺมิญฺจ ภิกฺขุสงฺเฆ กลฺยาณปุถุชฺชนา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปนฺตา โหนฺตีติ เจ? อริยมคฺคธมฺมานํ ตตฺถ อาคมนํ โหติเยว.

พระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกจักมาถึงแน่นอน โดยหัวข้อแห่งการมาถึงของพระพุทธพจน์ การมาถึงของอริยผลธรรมทั้งหลายก็เป็นอันกล่าวไว้แล้วนั่นเอง การเสวยผลสมาบัติย่อมมีแก่ผู้ที่อยู่ในที่นั้นตลอดราตรีสามยาม. หากถามว่า ในภิกษุสงฆ์นั้น ปุถุชนผู้เป็นกัลยาณชนกำลังขวนขวายวิปัสสนาอยู่เล่า? ตอบว่า อริยมรรคธรรมย่อมมาถึงในที่นั้นแน่นอน.

อลฺลโคมเยนาติ อจฺเฉน อลฺลโคมยรเสน. โอปุญฺฉาเปตฺวาติ วิลิมฺปิตฺวา. จตุชฺชาติยคนฺเธหีติ ตครกุงฺกุมยวนปุปฺผตมาลปตฺตานิ ปิสิตฺวา กตคนฺเธหิ นานาวณฺเณติ นีลาทิวเสน นานาวณฺเณ, น ภิตฺติวิเสสวเสน. ภิตฺติวิเสสวเสน ปน นานาสณฺฐานรูปเมว. มหาปิฏฺฐิกโกชวเกติ หตฺถิปิฏฺฐีสุ อตฺถริตพฺพตาย มหาปิฏฺฐิกาติ ลทฺธสมญฺเญ โกชเวติ วทนฺติ. กุตฺตเก ปน สนฺธาเยตํ วุตฺตํ หตฺถตฺถรณา หตฺถิรูปวิจิตฺตา. อสฺสตฺถรกสีหตฺถรกาทโยปิ อสฺสสีหรูปาทิวิจิตฺตา เอว อตฺถรกา, จิตฺตตฺถรกํ นานารูเปหิ เจว นานาวิธมาลากมฺมาทีหิ จ วิจิตฺตํ อตฺถรกํ.

คำว่า อัลลโคมายนะ หมายถึง ด้วยน้ำมูลโคสดที่ใส. คำว่า โอปุญฉาเปตฺวา หมายถึง ทาแล้ว. คำว่า จตุชชาติยคันเธหิ หมายถึง ด้วยของหอมที่ทำจากของหอมที่บดแล้ว คือ กฤษณา (ตคระ) หญ้าฝรั่น (กุงกุมะ) ดอกยวน (ยวนปุปผะ) และใบจันทน์เทศ (ตะมาลปัตตะ). คำว่า นานาวัณเณติ หมายถึง มีสีต่างๆ ด้วยอำนาจสีเขียวเป็นต้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจความต่างกันของฝาผนัง. แต่ด้วยอำนาจความต่างกันของฝาผนัง ย่อมเป็นรูปที่มีสัณฐานต่างๆ กันนั่นเอง. คำว่า มหาปิฏฐิกโกชวกะ ท่านเรียกว่า โกชวะ (ผ้าขนสัตว์) ที่ได้ชื่อว่า มหาปิฏฐิกะ เพราะเป็นของที่ควรปูบนหลังช้าง. แต่คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงผ้ากัมพลปูหลังช้างที่วิจิตรด้วยรูปช้าง. แม้ผ้าปูม้าและผ้าปูราชสีห์เป็นต้น ก็เป็นผ้าปูที่วิจิตรด้วยรูปม้าและรูปราชสีห์เป็นต้นนั่นเอง. จิตตัตถรกะ คือ ผ้าปูที่วิจิตรด้วยรูปต่างๆ และด้วยการทำลวดลายพวงมาลัยหลายชนิดเป็นต้น.

อุปธานนฺติ อปสฺสยนํ อุปทหิตฺวาติ อปสฺสยโยคฺคภาเวน ฐเปตฺวา คนฺเธหิ กตมาลา คนฺธทามํ, ตมาลปตฺตาทีหิ กตํ ปตฺตทามํ. อาทิ-สทฺเทน หิงฺคุลตกฺโกลชาติผลชาติปุปฺผาทีหิ กตทามํ สงฺคณฺหาติ. ปลฺลงฺกากาเรน กตปีฐํ ปลฺลงฺกปีฐํ, ตีสุ ปสฺเสสุ, เอกปสฺเส เอว วา สอุปสฺสยํ อปสฺสยปีฐํ, อนปสฺสยํ มุณฺฑปีฐํ โยชนาวฏฺเฏติ โยชนปริกฺเขเป.

คำว่า อุปธานะ หมายถึง พนักพิง. คำว่า อุปทหิตฺวา หมายถึง วางไว้โดยควรแก่การเป็นที่พิง. พวงมาลัยที่ทำด้วยของหอม ชื่อว่า พวงมาลัยหอม. พวงมาลัยที่ทำด้วยใบจันทน์เทศเป็นต้น ชื่อว่า พวงมาลัยใบไม้. ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์พวงมาลัยที่ทำด้วยหิงคุ ตักโกละ ลูกจันทน์ และดอกจันทน์เป็นต้น. ตั่งที่ทำเป็นรูปบัลลังก์ ชื่อว่า ตั่งบัลลังก์. ตั่งที่มีพนักพิงสามด้าน หรือด้านเดียว ชื่อว่า ตั่งมีพนัก. ตั่งที่ไม่มีพนักพิง ชื่อว่า ตั่งโล่ง. คำว่า โยชนาวฏฺเฏ หมายถึง ในขอบเขตหนึ่งโยชน์.

สํวิธายาติ อนฺตรวาสกสฺส โกณปเทสญฺจ อิตรปเทสญฺจ สมํ กตฺวา วิธาย. เตนาห – ‘‘กตฺตริยา ปทุมํ กนฺตนฺโต วิยา’’ติ ติมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทนฺโตติ เอตฺถ จ ยสฺมา พุทฺธานํ รูปสมฺปทา วิย อากปฺปสมฺปทาปิ ปรมุกฺกํสคตา, ตสฺมา ตทา ภควา เอวํ โสภตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุวณฺณปามงฺเคนา’’ติอาทิมาห, ตตฺถ อสเมน พุทฺธเวเสนาติอาทินา [Pg.11] ตทา ภควา พุทฺธานุภาวสฺส นิคุหเณ การณาภาวโต ตตฺถ สนฺนิปติตเทวมนุสฺสนาคยกฺขคนฺธพฺพาทีนํ ปสาทชนนตฺถํ อตฺตโน สภาวปกติกิริยาเยว กปิลวตฺถุํ ปาวิสีติ ทสฺเสติ. พุทฺธานํ กายปฺปภา นาม ปกติยา อสีติหตฺถมตฺตเมว ปเทสํ ผรตีติ อาห – ‘‘อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสี’’ติ นีลปีตโลหิโตทาตมญฺชิฏฺฐปภสฺสรานํ วเสน ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย.

คำว่า สังวิธายะ หมายถึง จัดแจงโดยทำให้ส่วนมุมและส่วนอื่นๆ ของอันตรวาสกเท่ากัน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เหมือนตัดดอกบัวด้วยกรรไกร'. ในคำว่า 'ปิดบังสามมณฑล' นี้ เพราะเหตุที่ความถึงพร้อมแห่งมรรยาท (อิริยาบถ) ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมถึงความเลิศอย่างยิ่ง เหมือนความถึงพร้อมแห่งพระรูปฉะนั้น. เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงว่า ในเวลานั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงงดงามอย่างนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ด้วยเครื่องประดับทอง' เป็นต้น. ในคำนั้น ด้วยคำว่า 'ด้วยพุทธเวสอันหาผู้เสมอไม่ได้' เป็นต้น ท่านแสดงว่า ในเวลานั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าสู่กรุงกบิลพัสดุ์ด้วยพระอาการปกติของพระองค์เอง เพื่อยังความเลื่อมใสให้เกิดแก่เทวดา มนุษย์ นาค ยักษ์ และคนธรรพ์เป็นต้น ที่ประชุมกันอยู่ในที่นั้น เพราะไม่มีเหตุที่จะต้องปกปิดพุทธานุภาพ. ชื่อว่าพระพุทธรัศมีโดยปกติย่อมแผ่ไปในที่ประมาณ ๘๐ ศอกเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ทรงถือเอาที่ ๘๐ ศอก'. พระพุทธรัศมีมี ๖ สี ด้วยอำนาจสีเขียว เหลือง แดง ขาว แสด และสีประภัสสร.

สพฺพปาลิผุลฺโลติ มูลโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคา ผุลฺโล วิกสิโต. ปฏิปาฏิยา ฐปิตานนฺติอาทิ ปริกปฺปูปมา. ยถา ตํ…เป… อลงฺกตํ อญฺโญ วิโรจติ, เอวํ วิโรจิตฺถ, สมตึสาย ปารมิตาหิ อภิสงฺขตตฺตา เอวํ วิโรจิตฺถาติ วุตฺตํ โหติ. ปญฺจวีสติยา นทีนนฺติ คงฺคาทีนํ จนฺทภาคาปริโยสานานํ ปญฺจวีสติยา มหานทีนํ. สมฺภิชฺชาติ สมฺเภทํ มิสฺสีภาวํ ปตฺวา มุขทฺวาเรติ สมุทฺทํ ปวิฏฺฐฏฺฐาเน.

คำว่า สัพพปาลิผุลโล หมายถึง บานสะพรั่งตั้งแต่โคนจนถึงยอด. คำว่า ปฏิปาฏิยา ฐปิตานันติ เป็นต้น เป็นอุปมาโดยการกำหนดขึ้น. อธิบายว่า สิ่งอื่นที่ประดับแล้วย่อมรุ่งเรืองฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงรุ่งเรืองฉันนั้น เพราะทรงถูกปรุงแต่งด้วยบารมี ๓๐ ทัศ. คำว่า ปัญจวีสติยา นทีนันติ หมายถึง แม่น้ำใหญ่ ๒๕ สาย มีแม่น้ำคงคาเป็นต้น และมีแม่น้ำจันทภาคาเป็นที่สุด. คำว่า สัมภิชชะ หมายถึง ถึงความรวมกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. คำว่า มุขทวาร หมายถึง ในที่ที่ไหลลงสู่มหาสมุทร.

เทวมนุสฺสนาคสุปณฺณคนฺธพฺพยกฺขาทีนํ อกฺขีนีติ เจตํ ปริกปฺปนวเสน วุตฺตํ. สหสฺเสนาติ ปทสหสฺเสน, ภาณวารปฺปมาเณน คนฺเถนาติ อตฺโถ.

คำว่า 'ดวงตาของเทวดา มนุษย์ นาค สุบรรณ คนธรรพ์ และยักษ์เป็นต้น' นี้ ท่านกล่าวโดยอำนาจการสมมติ. คำว่า สหัสเสนะ หมายถึง ด้วยพันบท หมายความว่า ด้วยคัมภีร์ที่มีประมาณเท่าหนึ่งภาณวาร.

กมฺปยนฺโต วสุนฺธรนฺติ อตฺตโน คุณวิเสเสหิ ปถวีกมฺปํ อุปฺปาเทนฺโต, เอวํภูโตปิ อเหฐยนฺโต ปาณานิ. สพฺพทกฺขิณตฺตา พุทฺธานํ ทกฺขิณํ ปฐมํ ปาทํ อุทฺธรนฺโต. สมํ สมฺผุสเต ภูมึ สุปฺปติฏฺฐิตปาทตาย. ยทิปิ ภูมึ สมํ ผุสติ, รชสานุปลิปฺปติ สุขุมตฺตา ฉวิยา. นินฺนฏฺฐานํ อุนฺนมตีติอาทิ พุทฺธานํ สุปฺปติฏฺฐิตปาทสงฺขาตสฺส มหาปุริสลกฺขณปฏิลาภสฺส นิสฺสนฺทผลํ. นาติทูเร อุทฺธรตีติ อติทูเร ฐเปตุํ น อุทฺธรติ. นจฺจาสนฺเน จ นิกฺขิปนฺติ อจฺจาสนฺเน จ ฐาเน อนิกฺขิปนฺโต นิยฺยาติ. หาสยนฺโต สเทวเก โลเก โตสยนฺโต. จตูหิ ปาเทหิ จรตีติ จตุจารี.

ยังแผ่นดินให้หวั่นไหว คือยังแผ่นดินไหวให้เกิดขึ้นด้วยคุณวิเศษของตน แม้เป็นเช่นนั้น ก็ไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย เพราะความเป็นผู้ควรแก่ทักษิณาทั้งปวง จึงทรงยกพระบาทขวาขึ้นก่อน (ตามธรรมเนียม) ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมสัมผัสแผ่นดินเสมอกัน เพราะมีพระบาทตั้งมั่นดีแล้ว แม้สัมผัสแผ่นดินเสมอกัน ก็ไม่แปดเปื้อนด้วยธุลี เพราะพระฉวีละเอียดอ่อน ที่ต่ำย่อมสูงขึ้นเป็นต้นนี้ เป็นผลไหลออกแห่งการได้มาซึ่งมหาปุริสลักษณะที่เรียกว่ามีพระบาทตั้งมั่นดีแล้วของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ไม่ทรงยกพระบาทห่างเกินไป คือไม่ทรงยกเพื่อจะวางในที่ไกลเกินไป และไม่ทรงวางพระบาทใกล้เกินไป คือไม่ทรงวางในที่ใกล้เกินไป ย่อมเสด็จไป ยังโลกพร้อมทั้งเทวดาให้ร่าเริง ให้ยินดี ย่อมเที่ยวไปด้วยพระบาททั้งสี่ นี้เรียกว่า จตุจารี

พุทฺธานุภาวสฺส ปกาสนวเสน คตตฺตา วณฺณกาโล นาม กิเรส. สรีรวณฺเณ วา คุณวณฺเณ วา กถิยมาเน ทุกฺกถิตนฺติ น วตฺตพฺพํ. กสฺมา? อปริมาณวณฺณา หิ พุทฺธา ภควนฺโต, พุทฺธคุณสํวณฺณนา ชานนฺตสฺส ยถาธมฺมสํวณฺณนํเยว อนุปวิสตีติ.

กาลแห่งการพรรณนา (สรรเสริญ) นี้แล ชื่อว่ากาลแห่งการพรรณนา เพราะเป็นไปโดยการประกาศพุทธานุภาพ เมื่อพรรณนาถึงพระสรีรวรรณ หรือพระคุณวรรณ ไม่ควรกล่าวว่าเป็นการพรรณนาที่กล่าวไม่ดี เพราะเหตุไร? เพราะพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทั้งหลาย มีวรรณะหาประมาณมิได้ การพรรณนาพระพุทธคุณของผู้รู้ ย่อมเข้าถึงการพรรณนาตามความเป็นจริงนั่นเอง

ทุกูลจุมฺพฏเกนาติ [Pg.12] คนฺถิตฺวา คหิตทุกูลวตฺเถน, นาควิกฺกนฺตจรโณติ หตฺถินาคสทิสปทนิกฺเขโป. สตปุญฺญลกฺขโณติ อเนกสตปุญฺญนิมฺมิตมหาปุริสลกฺขโณ มณิเวโรจโน ยถาติ อติวิย วิโรจมาโน มณิ วิย เวโรจโน นาม เอโก มณิวิเสโสติ เกจิ มหาสาโลวาติ มหนฺโต สาลรุกฺโข วิย, โกวิฬาราทิมหารุกฺโข วิย วา ปทุโม โกกนโท ยถาติ โกกนทสงฺขาตํ มหาปทุมํ วิย, วิกสมานปทุมํ วิย วา.

ด้วยผ้าทิพย์ที่ม้วนเป็นปม คือด้วยผ้าทิพย์ที่ผูกรัดไว้ มีการก้าวเดินอย่างพญานาค คือมีการย่างพระบาทเหมือนพญาช้าง มีลักษณะแห่งบุญร้อยอย่าง คือมีมหาปุริสลักษณะที่สร้างด้วยบุญหลายร้อยอย่าง เหมือนแก้วมณีเวโรจนะ คือเหมือนแก้วมณีที่รุ่งเรืองยิ่งนัก บางท่านกล่าวว่า เวโรจนะเป็นแก้วมณีชนิดหนึ่ง เหมือนต้นสาละใหญ่ คือเหมือนต้นสาละใหญ่ หรือเหมือนต้นกุ่มบกเป็นต้น เหมือนดอกบัวโกกนุท คือเหมือนดอกบัวหลวงที่เรียกว่าโกกนุท หรือเหมือนดอกบัวที่กำลังบาน

อากาสคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิยาติอาทิ ตสฺสา ปกิณฺณกกถาย อญฺเญสํ ทุกฺกรภาวทสฺสนญฺเจว สุณนฺตานํ อจฺจนฺตสุขาวหภาวทสฺสนญฺจ ปถวีชํ อากฑฺเฒนฺโต วิยาติ นาฬิยนฺตํ โยเชตฺวา มหาปถวิยา เหฏฺฐิมตเล ปปฺปฏโกชํ อุทฺธํมุขํ กตฺวา อากฑฺเฒนฺโต วิย โยชนิกนฺติ โยชนปฺปมาณํ มธุภณฺฑนฺติ มธุปฏลํ.

เหมือนยังแม่น้ำคงคาในอากาศให้ไหลลงมาเป็นต้น ในเรื่องเบ็ดเตล็ดนั้น เป็นการแสดงความยากลำบากของผู้อื่น และเป็นการแสดงความสุขอย่างยิ่งของผู้ฟัง เหมือนดึงโอชะแห่งแผ่นดินขึ้นมา คือเหมือนประกอบเครื่องจักรท่อแล้วดึงโอชะแห่งแผ่นดินที่อยู่ภายใต้พื้นดินใหญ่ขึ้นมาโดยทำปากท่อให้หงายขึ้น โยชนิกะ คือมีประมาณหนึ่งโยชน์ ภาชนะน้ำผึ้ง คือรังผึ้ง

มหนฺตนฺติ อุฬารํ. สพฺพทานํ ทินฺนเมว โหตีติ สพฺพเมว ปจฺจยชาตํ อาวาสทายเกน ทินฺนเมว โหติ. ตถาหิ ทฺเว ตโย คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา กิญฺจิ อลทฺธา อาคตสฺสปิ ฉายูทกสมฺปนฺนํ อารามํ ปวิสิตฺวา นฺหายิตฺวา ปฏิสฺสเย มุหุตฺตํ นิปชฺชิตฺวา อุฏฺฐาย นิสินฺนสฺส กาเย พลํ อาหริตฺวา ปกฺขิตฺตํ วิย โหติ. พหิ วิจรนฺตสฺส จ กาเย วณฺณธาตุ วาตาตเปหิ กิลมติ, ปฏิสฺสยํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย มุหุตฺตํ นิสินฺนสฺส วิสภาคสนฺตติ วูปสมฺมติ, สภาคสนฺตติ ปติฏฺฐาติ, วณฺณธาตุ อาหริตฺวา ปกฺขิตฺตา วิย โหติ, พหิ วิจรนฺตสฺส จ ปาเท กณฺฏโก วิชฺฌติ, ขาณุ ปหรติ, สรีสปาทิปริสฺสโย เจว โจรภยญฺจ อุปฺปชฺชติ, ปฏิสฺสยํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย นิปนฺนสฺส ปน สพฺเพ ปริสฺสยา น โหนฺติ, อชฺฌยนฺตสฺส ธมฺมปีติสุขํ, กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตสฺส อุปสมสุขํ อุปฺปชฺชติ พหิทฺธา วิกฺเขปาภาวโต, พหิ วิจรนฺตสฺส จ กาเย เสทา มุจฺจนฺติ, อกฺขีนิ ผนฺทนฺติ, เสนาสนํ ปวิสนกฺขเณ มญฺจปีฐาทีนิ น ปญฺญายนฺติ, มุหุตฺตํ นิสินฺนสฺส ปน อกฺขิปสาโท อาหริตฺวา ปกฺขิตฺโต วิย โหติ, ทฺวารวาตปานมญฺจปีฐาทีนิ ปญฺญายนฺติ, เอตสฺมิมฺปิ จ อาวาเส วสนฺตํ ทิสฺวา มนุสฺสา จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อาวาสทานสฺมึ ทินฺเน สพฺพํ ทานํ ทินฺนเมว โหตี’’ติ. ภูมฏฺฐก…เป… น สกฺกาติ อยมตฺโถ มหาสุทสฺสนวตฺถุนา (ที. นิ. ๒.๒๔๑ อาทโย) ทีเปตพฺโพ.

ใหญ่ คือโอฬาร ชื่อว่าได้ให้ทานทั้งหมดแล้ว คือปัจจัยทั้งปวงอันผู้ถวายอาวาสได้ถวายแล้วทั้งหมด ข้อนั้นเป็นจริงดังนี้ คือแม้ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตในสองสามหมู่บ้านแล้วไม่ได้อะไรเลยกลับมา เมื่อเข้าไปสู่อารามที่มีร่มและน้ำบริบูรณ์ อาบน้ำแล้วนอนพักในที่พักชั่วครู่หนึ่ง ลุกขึ้นนั่งแล้ว ย่อมเป็นเหมือนกำลังถูกนำมาใส่ในร่างกาย อนึ่ง เมื่อเที่ยวภายนอก ธาตุวรรณะในร่างกายย่อมเหน็ดเหนื่อยด้วยลมและแดด เมื่อเข้าไปสู่ที่พัก ปิดประตูแล้วนั่งอยู่ชั่วครู่หนึ่ง วิสภาคสันตติย่อมสงบลง สภาคสันตติย่อมตั้งมั่น ธาตุวรรณะย่อมเป็นเหมือนถูกนำมาใส่ อนึ่ง เมื่อเที่ยวภายนอก หนามย่อมตำเท้า ตอไม้กระทบ สัตว์เลื้อยคลานเป็นต้นย่อมเป็นภัย และโจรภัยย่อมเกิดขึ้น แต่เมื่อเข้าไปสู่ที่พัก ปิดประตูแล้วนอนลง ภัยทั้งปวงย่อมไม่มี เมื่อศึกษาธรรมย่อมเกิดธรรมปีติสุข เมื่อมนสิการกรรมฐานย่อมเกิดอุปสมสุข เพราะไม่มีความฟุ้งซ่านภายนอก อนึ่ง เมื่อเที่ยวภายนอก เหงื่อย่อมไหลออกจากร่างกาย ตาทั้งหลายย่อมกระพริบ เมื่อเข้าสู่เสนาสนะ เตียงและตั่งเป็นต้นย่อมไม่ปรากฏ แต่เมื่อนั่งอยู่ชั่วครู่หนึ่ง ประสาทตาย่อมเป็นเหมือนถูกนำมาใส่ ประตู หน้าต่าง เตียงและตั่งเป็นต้นย่อมปรากฏ อนึ่ง เมื่อเห็นผู้ที่อยู่ในอาวาสนี้ มนุษย์ทั้งหลายย่อมบำรุงด้วยปัจจัยสี่โดยเคารพ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เมื่อถวายอาวาสแล้ว ชื่อว่าได้ถวายทานทั้งหมดแล้ว” ภูมิฐกะ...เป...ไม่สามารถ คืออรรถนี้พึงแสดงด้วยเรื่องมหา สุทัสสนะ (ที. นิ. 2.241 เป็นต้น)

สีตนฺติ [Pg.13] (สารตฺถ. ฏี. จูฬวคฺค ๓.๒๙๕; สํ. นิ. ฏี. ๒.๔.๒๔๓) อชฺฌตฺตธาตุกฺโขภวเสน วา พหิทฺธอุตุวิปริณามวเสน วา อุปฺปชฺชนกสีตํ. อุณฺหนฺติ อคฺคิสนฺตาปํ. ตสฺส ปน ทวทาหาทีสุ สมฺภโว ทฏฺฐพฺโพ. ปฏิหนฺตีติ ปฏิพาหติ. ยถา ตทุภยวเสน กายจิตฺตานํ พาธนานิ น โหนฺติ, เอวํ กโรติ. สีตุณฺหพฺภาหเต หิ สรีเร วิกฺขิตฺตจิตฺโต ภิกฺขุ โยนิโส ปทหิตุํ น สกฺโกติ. วาฬมิคานีติ สีหพฺยคฺฆาทิวาฬมิเค. คุตฺตเสนาสนญฺหิ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย นิสินฺนสฺส เต ปริสฺสยา น โหนฺติ. สรีสเปติ เย เกจิ สรนฺตา คจฺฉนฺเต ทีฆชาติเก. มกเสติ นิทสฺสนเมตํ, ฑํสาทีนํ เอเตเนว สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สิสิเรติ สีตกาลวเสน สตฺตาหวทฺทลิกาทิวเสน จ อุปฺปนฺเน สิสิรสมฺผสฺเส. วุฏฺฐิโยติ ยทา ตทา อุปฺปนฺนา วสฺสวุฏฺฐิโย ปฏิหนตีติ โยชนา.

หนาว คือความหนาวที่เกิดขึ้นโดยอาศัยความกำเริบของธาตุภายใน หรือโดยอาศัยความแปรปรวนของฤดูภายนอก ร้อน คือความร้อนจากไฟ อนึ่ง ความร้อนนั้น พึงเห็นว่าเกิดขึ้นในไฟป่าเป็นต้น ย่อมป้องกัน คือย่อมขัดขวาง ย่อมกระทำอย่างนี้ เพื่อไม่ให้เกิดความเบียดเบียนแก่กายและจิตโดยอาศัยทั้งสองอย่างนั้น เพราะว่าภิกษุผู้มีจิตฟุ้งซ่านในร่างกายที่ถูกความหนาวและความร้อนกระทบ ย่อมไม่สามารถตั้งใจบำเพ็ญเพียรโดยแยบคายได้ สัตว์ร้าย คือสัตว์ร้ายมีราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น เพราะว่าเมื่อเข้าไปสู่เสนาสนะที่คุ้มครอง ปิดประตูแล้วนั่งลง ภัยเหล่านั้นย่อมไม่มี สัตว์เลื้อยคลาน คือสัตว์ทั้งหลายที่เลื้อยไปมา มีชาติยาว คำว่า แมลงวัน นี้เป็นเพียงหัวข้อเทศนา พึงทราบว่ารวมเอาเหลือบเป็นต้นเข้าไว้ด้วยคำนี้แหละ หนาวจัด คือสัมผัสที่หนาวจัดที่เกิดขึ้นโดยอาศัยฤดูหนาว หรือโดยอาศัยฝนตกเจ็ดวันเป็นต้น ฝน คือฝนที่เกิดขึ้นเมื่อใดเมื่อนั้น ย่อมป้องกัน ดังนี้เป็นบทเชื่อม

วาตาตโป โฆโรติ รุกฺขคจฺฉาทีนํ อุมฺมูลภญฺชนวเสน ปวตฺติยา โฆโร สรชอรชาทิเภโท วาโต เจว คิมฺหปริฬาหสมเยสุ อุปฺปตฺติยา โฆโร สูริยาตโป จ. ปฏิหญฺญตีติ ปฏิพาหียติ. เลณตฺถนฺติ นานารมฺมณโต จิตฺตํ นิวตฺเตตฺวา ปฏิสลฺลานารามตฺถํ. สุขตฺถนฺติ วุตฺตปริสฺสยาภาเวน ผาสุวิหารตฺถํ. ฌายิตุนฺติ อฏฺฐตึสารมฺมเณสุ ยตฺถ กตฺถจิ จิตฺตํ อุปนิชฺฌายิตุํ. วิปสฺสิตุนฺติ อนิจฺจาทิโต สพฺพสงฺขาเร สมฺมสิตุํ.

ลมและแดดที่น่ากลัว คือลมที่น่ากลัวซึ่งเป็นไปโดยการถอนรากถอนโคนต้นไม้และพุ่มไม้เป็นต้น มีประเภทต่าง ๆ เช่น มีฝุ่นและไม่มีฝุ่น และแดดที่น่ากลัวซึ่งเกิดขึ้นในฤดูร้อนที่ร้อนจัด ย่อมถูกป้องกัน คือย่อมถูกขัดขวาง เพื่อประโยชน์เป็นที่เร้น คือเพื่อประโยชน์แก่การหลีกเร้นอยู่โดยห้ามจิตจากอารมณ์ต่าง ๆ เพื่อประโยชน์แก่ความสุข คือเพื่อประโยชน์แก่การอยู่ผาสุกเพราะไม่มีภัยที่กล่าวมาแล้ว เพื่อจะเพ่งพินิจ คือเพื่อจะเพ่งพินิจจิตในอารมณ์ 38 อย่าง ณ ที่ใดที่หนึ่ง เพื่อจะเห็นแจ้ง คือเพื่อจะพิจารณาสังขารทั้งปวงโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น

วิหาเรติ ปฏิสฺสเย. การเยติ การาเปยฺย. รมฺเมติ มโนรเม นิวาสสุเข. วาสเยตฺถ พหุสฺสุเตติ กาเรตฺวา ปน เอตฺถ วิหาเรสุ พหุสฺสุเต สีลวนฺเต กลฺยาณธมฺเม นิวาเสยฺย. เต นิวาเสนฺโต ปน เตสํ พหุสฺสุตานํ ยถา ปจฺจเยหิ กิลมโถ น โหติ, เอวํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ วตฺถเสนาสนานิ จ ทเทยฺย อุชุภูเตสุ อชฺฌาสยสมฺปนฺเนสุ กมฺมผลานํ รตนตฺตยคุณานญฺจ สทฺทหเนน วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

บทว่า Vihāraye ความว่า พึงให้อยู่ในที่พัก. บทว่า Kāraye ความว่า พึงให้สร้าง. บทว่า Ramaye ความว่า ในความสุขในการอยู่อันน่ารื่นรมย์. ส่วนคำว่า Vāsayettha bahussute ความว่า พึงให้สร้างวิหารแล้วพึงให้ภิกษุผู้เป็นพหูสูต ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม พักอยู่ในวิหารเหล่านั้น. เมื่อให้ท่านผู้เป็นพหูสูตเหล่านั้นพักอยู่ พึงถวายข้าว น้ำ ผ้า และเสนาสนะ โดยประการที่ความลำบากด้วยปัจจัยจะไม่พึงมีแก่ท่านผู้เป็นพหูสูตเหล่านั้น ในท่านผู้ตรง ผู้ถึงพร้อมด้วยอัธยาศัย ด้วยจิตที่เลื่อมใสยิ่งด้วยความเชื่อในผลของกรรมและคุณของพระรัตนตรัย.

อิทานิ คหฏฺฐปพฺพชิตานํ อญฺญมญฺญูปการตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เต ตสฺสา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ เตติ พหุสฺสุตา ตสฺสาติ อุปาสกสฺส. ธมฺมํ เทเสนฺตีติ สกลวฏฺฏทุกฺขปนุทนํ ธมฺมํ เทเสนฺติ. ยํ โส ธมฺมํ อิธญฺญายาติ โส ปุคฺคโล ยํ สทฺธมฺมํ อิมสฺมึ สาสเน สมฺมาปฏิปชฺชเนน ชานิตฺวา อคฺคมคฺคาธิคเมน อนาสโว หุตฺวา ปรินิพฺพายติ.

บัดนี้ เพื่อแสดงอุปการะซึ่งกันและกันของคฤหัสถ์และบรรพชิต จึงตรัสคาถาว่า 'เต ตัสสา' (ท่านเหล่านั้นของผู้นั้น). ในคาถานั้น คำว่า เต คือพหูสูต คำว่า ตัสสา คือของอุบาสก. คำว่า ธัมมัง เทเสนติ คือแสดงธรรมอันเป็นเครื่องกำจัดทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวง. คำว่า ยัง โส ธัมมัง อิทัญญายะ คือบุคคลนั้นรู้ซึ่งพระสัทธรรมใดในศาสนานี้ด้วยการปฏิบัติชอบ แล้วบรรลุอริยมรรคสูงสุด เป็นผู้ไม่มีอาสวะ ปรินิพพาน.

ปูชาสกฺการวเสเนว [Pg.14] ปฐมยาโม เขปิโต, ภควโต เทสนาย อปฺปาวเสโส มชฺฌิมยาโม คโตติ ปาฬิยํ ‘‘พหุเทว รตฺติ’’นฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อติเรกตรํ ทิยฑฺฒยาม’’นฺติ. สนฺทสฺเสสีติ อานิสํสํ ทสฺเสสิ, อาวาสทานปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมึ กถํ สุตฺวา ตโต ปรํ, ‘‘มหาราช, อิติปิ สีลํ, อิติปิ สมาธิ, อิติปิ ปญฺญา’’ติ สีลาทิคุเณ เตสํ สมฺมา ทสฺเสสิ, หตฺเถน คเหตฺวา วิย ปจฺจกฺขโต ปกาเสสิ. สมาทเปสีติ ‘‘เอวํ สีลํ สมาทาตพฺพํ, สีเล ปติฏฺฐิเตน เอวํ สมาธิ, เอวํ ปญฺญา ภาเวตพฺพา’’ติ ยถา เต สีลาทิคุเณ อาทิยนฺติ, ตถา คณฺหาเปสิ. สมุตฺเตเชสีติ ยถา สมาทินฺนํ สีลํ สุวิสุทฺธํ โหติ, สมถวิปสฺสนา จ ภาวิยมานา ยถา สุฏฺฐุ วิโสธิตา อุปริวิเสสาวหา โหนฺติ, เอวํ จิตฺตํ สมุตฺเตเชสิ นิสามนวเสน โวทาเปสิ. สมฺปหํเสสีติ ยถานุสิฏฺฐํ ฐิตสีลาทิคุเณหิ สมฺปติ ลทฺธคุณานิสํเสหิ เจว อุปริ ลทฺธพฺพผลวิเสเสหิ จ อุปริจิตฺตํ สมฺมา ปหํเสสิ, ลทฺธสฺสาสวเสน สุฏฺฐุ โตเสสิ. เอวเมเตสํ ปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ปฐมยามผ่านไปแล้วด้วยการบูชาและสักการะเท่านั้น มัชฌิมยามผ่านไปโดยเหลือเวลาสำหรับพระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเพียงเล็กน้อย ดังที่ตรัสไว้ในบาลีว่า 'ราตรีล่วงไปมากแล้ว' จึงกล่าวว่า 'เกินกว่าหนึ่งยามครึ่งไปอีก'. บทว่า สันทะเสสิ ความว่า ทรงแสดงอานิสงส์ คือหลังจากฟังธรรมกถาที่เกี่ยวกับการถวายอาวาสแล้ว หลังจากนั้นตรัสแสดงคุณมีศีลเป็นต้นแก่ท่านเหล่านั้นโดยชอบว่า 'มหาบพิตร นี้คือศีล นี้คือสมาธิ นี้คือปัญญา' ทรงประกาศให้ประจักษ์ราวกับจับต้องได้ด้วยพระหัตถ์. บทว่า สมาทเปสิ ความว่า ทรงให้รับไว้ คือทรงให้ท่านเหล่านั้นรับคุณมีศีลเป็นต้นว่า 'พึงสมาทานศีลอย่างนี้ ผู้ตั้งอยู่ในศีลแล้ว พึงเจริญสมาธิอย่างนี้ พึงเจริญปัญญาอย่างนี้'. บทว่า สมุตเตเชสิ ความว่า ทรงยังจิตให้รุ่งเรือง คือทรงยังจิตให้ผ่องใสด้วยอำนาจการกำหนด โดยที่ศีลที่สมาทานแล้วบริสุทธิ์ดี และสมถวิปัสสนาที่เจริญแล้วบริสุทธิ์ดี นำมาซึ่งคุณวิเศษเบื้องสูง. บทว่า สัมปะหังเสสิ ความว่า ทรงยังจิตเบื้องสูงให้ร่าเริงดี ด้วยคุณมีศีลเป็นต้นที่ตั้งมั่นตามที่ทรงสั่งสอน ด้วยอานิสงส์แห่งคุณที่ได้รับในปัจจุบัน และด้วยผลวิเศษที่พึงได้รับในเบื้องสูง ทรงยังจิตให้ยินดีอย่างยิ่งด้วยการได้รับความอุ่นใจ. พึงทราบอรรถแห่งบทเหล่านั้นอย่างนี้.

สมุทายวจโนปิ อสีติมหาเถร-สทฺโท ตเทกเทเสปิ นิรุฬฺโหติ อาห ‘‘อสีติมหาเถเรสุ วิชฺชมาเนสู’’ติ. อานนฺทตฺเถโรปิ หิ อนฺโตคโธ เอวาติ. สากิยมณฺฑเลติ สากิยราชสมูเห.

แม้คำว่า อสีติมหาสาวก ก็ใช้เรียกแม้ในส่วนหนึ่งแห่งหมู่นั้น ดังที่กล่าวว่า 'เมื่อมีพระมหาสาวก ๘๐ รูป'. แม้พระอานนท์เถระก็รวมอยู่ในนั้น. คำว่า สาขิยะมัณฑเล คือในหมู่พระราชาศากยะ.

ปฏิปทาย นิยุตฺตตฺตา ปาฏิปโท. เตนาห – ‘‘ปฏิปนฺนโก’’ติ. สิกฺขนสีลตาทินา เสโข, โอธิโส สมิตปาปตาย สมโณ. เสโข ปาฏิปโท ปฏิปชฺชนปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน ปฏิปทาเทสนํ นิยเมนฺโต ปฏิปทาย ปุคฺคลํ นิยเมติ นามาติ ‘‘ปฏิปทาย ปุคฺคลํ นิยเมตฺวา ทสฺเสตี’’ติ. เสขปฺปฏิปทา สาสเน มงฺคลปฏิปทา สมฺมเทว อเสวิตพฺพปริวชฺชเนน เสวิตพฺพสมาทาเนน อุกฺกํสวตฺถูสุ จ ภาวโต อเสขธมฺมปาริปูริยา อาวหตฺตา จ วฑฺฒมานกปฏิปทา. อกิลมนฺตาว สลฺลกฺเขสฺสนฺตีติ อิทํ ตทา เตสํ อเสขภูมิอธิคมาย อโยคฺยตาย วุตฺตํ. อกิลมนฺตาวาติ อิมินา ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตสฺสปิ อนธิคตมคฺคสญฺญาปนา ภาริยาติ ทสฺเสติ. โอสฏาติ อนุปฺปวิฏฺฐา. สกลํ วินยปิฏกํ กถิตเมว โหติ ตสฺส สีลกถาพาหุลฺลโต เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. ตีหิ ปิฏเกหีติ กรณตฺเถ กรณวจนํ. เตน ตํตํปิฏกานํ ตสฺสา ตสฺสา สิกฺขาย สาธกตมภาวํ ทสฺเสติ.

ชื่อว่า ปาฏิปท เพราะประกอบด้วยปฏิปทา. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ผู้ปฏิบัติ'. ชื่อว่า เสขะ เพราะมีปกติศึกษาเป็นต้น, ชื่อว่า สมณะ เพราะระงับบาปได้ตามกำหนด. พระเสขะผู้ปฏิบัติ เมื่อกำหนดการแสดงปฏิปทาด้วยการอธิษฐานบุคคลผู้ปฏิบัติ ชื่อว่าย่อมกำหนดบุคคลด้วยปฏิปทา ดังที่กล่าวว่า 'กำหนดบุคคลด้วยปฏิปทาแล้วแสดง'. เสขปฏิปทาเป็นปฏิปทาอันเป็นมงคลในพระศาสนา เป็นปฏิปทาที่เจริญยิ่งขึ้น เพราะการเว้นสิ่งที่ไม่ควรเสพโดยชอบ การสมาทานสิ่งที่ควรเสพ และเพราะความมีอยู่ในวัตถุอันประเสริฐ และเพราะนำมาซึ่งความบริบูรณ์แห่งอเสขธรรม. คำว่า อักขิลมันตา วะ สัลลักเขสสันติ นี้กล่าวไว้ในขณะนั้นเพราะความไม่เหมาะสมในการบรรลุอเสขภูมิของท่านเหล่านั้น. คำว่า อักขิลมันตา วะ นี้แสดงว่า แม้ผู้บรรลุปฏิสัมภิทาแล้ว การทำให้รู้แจ้งมรรคที่ยังไม่ได้บรรลุก็เป็นของหนัก. คำว่า โอสฏา คือเข้าไปแล้ว. พระวินัยปิฎกทั้งหมดชื่อว่ากล่าวไว้แล้ว เพราะมีศีลกถาเป็นส่วนมาก แม้ในปิฎกสองที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ตีหิ ปิฏเกหิ เป็นเครื่องมือในอรรถแห่งเครื่องมือ. ด้วยเหตุนั้นจึงแสดงความเป็นเครื่องยังประโยชน์ให้สำเร็จอย่างยิ่งของปิฎกนั้นๆ ในสิกขาบทนั้นๆ.

ปิฏฺฐิวาโต [Pg.15] อุปฺปชฺชติ อุปาทินฺนกสรีรสฺส ตถารูปตฺตา สงฺขารานญฺจ อนิจฺจตาย ทุกฺขานุพนฺธตฺตา. อการณํ วา เอตนฺติ เยนาธิปฺปาเยน วุตฺตํ, ตเมว อธิปฺปายํ วิวริตุํ ‘‘ปโหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. จตูหิ อิริยาปเถหิ ปริภุญฺชิตุกาโม อโหสิ สกฺยราชูนํ อชฺฌาสยวเสน. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สตฺถาปิ ตเทว สนฺธาย ตตฺถ สงฺฆาฏึ ปญฺญเปตฺวา นิปชฺชีตี’’ติ. ยทิ เอวํ ‘‘ปิฏฺฐิ เม อาคิลายตี’’ติ อิทํ กถนฺติ อาห ‘‘อุปาทินฺนกสรีรญฺจ นามา’’ติอาทิ.

ลมในเบื้องหลังย่อมเกิดขึ้น เพราะร่างกายที่กรรมยึดครองมีสภาพเช่นนั้น และเพราะสังขารทั้งหลายไม่เที่ยง จึงมีความทุกข์ติดตามมา. หรือว่า 'นี้ไม่ใช่เหตุ' เพื่อเปิดเผยอัธยาศัยที่กล่าวไว้ด้วยความตั้งใจใด จึงกล่าวคำว่า ปะโหติ เป็นต้น. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะใช้สอยด้วยอิริยาบถทั้งสี่ ตามอัธยาศัยของพระราชาศากยะ. ดังจะตรัสต่อไปว่า 'แม้พระศาสดาก็ทรงหมายถึงสิ่งนั้น ทรงปูผ้าสังฆาฏิ ณ ที่นั้นแล้วทรงบรรทม'. ถ้าเป็นเช่นนั้น คำว่า ปิฏฐิ เม อาคิลายติ นี้กล่าวอย่างไร? จึงกล่าวว่า 'ชื่อว่าร่างกายที่กรรมยึดครอง' เป็นต้น.

๒๓. ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน…เป… สมฺปนฺโน’’ติอาทีสุ (วิภ. ๕๑๑) สมนฺนาคตตฺโถ สมฺปนฺน-สทฺโท, อิธ ปน ปาริปูริอตฺโถติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปริปุณฺณสีโลติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. โย ปน สมฺปนฺนสีโลเยว, โส ปริปุณฺณสีโล. ปริสุทฺธญฺหิ สีลํ ‘‘ปริปุณฺณ’’นฺติ วุจฺจติ, น สพลํ กมฺมาสํ วา. สุนฺทรธมฺเมหีติ โสภนธมฺเมหิ. ยสฺมึ สนฺตาเน อุปฺปนฺนา ตสฺส โสภนภาวโต. เตหิ สปฺปุริสภาวสาธนโต สปฺปุริสานํ ธมฺเมหิ.

๒๓. ในคำว่า 'อิมินา ปาติโมกขะสังวะเรนะ...เป...สัมปันโน' เป็นต้น (วิภังค์ ๕๑๑) คำว่า สัมปันนะ มีอรรถว่า ประกอบพร้อม, แต่ในที่นี้มีอรรถว่า บริบูรณ์ ดังที่กล่าวว่า 'มีอรรถว่าผู้มีศีลบริบูรณ์'. ผู้ใดมีศีลสมบูรณ์แล้ว ผู้นั้นชื่อว่ามีศีลบริบูรณ์. ศีลที่บริสุทธิ์เท่านั้นชื่อว่า บริบูรณ์ ไม่ใช่ศีลที่ด่างหรือพร้อย. คำว่า สุนทะระธัมเมหิ คือด้วยธรรมอันดีงาม. เพราะเมื่อเกิดขึ้นในสันดานใด ย่อมทำให้สันดานนั้นดีงาม. ด้วยธรรมเหล่านั้น ย่อมเป็นเครื่องยังความเป็นสัตบุรุษให้สำเร็จ จึงชื่อว่าด้วยธรรมของสัตบุรุษ.

๒๔. อิมินา เอตฺตเกน ฐาเนนาติ ‘‘อิธ, มหานาม, อริยสาวโก’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘อกสิรลาภี’’ติ ปทํ อิมินา เอตฺตเกน อุทฺเทสปเทน มาติกํ ฐเปตฺวา. ปฏิปาฏิยาติ อุทฺเทสปฏิปาฏิยา. เอวมาหาติ ‘‘เอวํ กถญฺจ, มหานามา’’ติอาทินา อิทานิ วุจฺจมาเนน ทสฺสิตากาเรน อาห.

๒๔. คำว่า อิมินา เอตตะเกนะ ฐานเนนะ คือตั้งมาติกาไว้ด้วยบทแห่งอุทเทสนี้เพียงเท่านี้ โดยเริ่มตั้งแต่ 'อิทะ มหานามะ อะริยะสาวะโก' จนถึงบทว่า 'อะกะสิระลาภี'. คำว่า ปะฏิปาฏิยา คือด้วยลำดับแห่งอุทเทส. คำว่า เอวะมาหะ คือกล่าวด้วยอาการที่แสดงไว้ที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้ โดยเริ่มตั้งแต่ 'เอวัง กะถัญจะ มหานามา' เป็นต้น.

๒๕. หิรียตีติ ลชฺชียติ ปีฬียติ. ยสฺมา หิรี ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณา, ตสฺมา ‘‘ชิคุจฺฉตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. โอตฺตปฺปตีติ อุตฺตปฺปติ. ปาปุตฺราสลกฺขณญฺหิ โอตฺตปฺปํ. ปคฺคหิตวีริโยติ สงฺโกจํ อนาปนฺนวีริโย. เตนาห ‘‘อโนสกฺกิตมานโส’’ติ. ปหานตฺถายาติ สมุจฺฉินฺทนตฺถาย. กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทา นาม อธิคโม เอวาติ อาห ‘‘ปฏิลาภตฺถายา’’ติ. สติเนปกฺเกนาติ สติยา เนปกฺเกน ติกฺขวิสทสูรภาเวน. อฏฺฐกถายํ ปน เนปกฺกํ นาม ปญฺญาติ อธิปฺปาเยน ‘‘สติยา จ นิปกภาเวน จา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต, เอวํ สติ อญฺโญ นิทฺทิฏฺโฐ นาม โหติ. สติมาติ จ อิมินาว วิเสสา สติ คหิตา, ปรโต ‘‘จิรกตมฺปิ [Pg.16] จิรภาสิตมฺปิ สริตา อนุสฺสริตา’’ติ สติกิจฺจเมว นิทฺทิฏฺฐํ, น ปญฺญากิจฺจํ, ตสฺมา สติเนปกฺเกนาติ สติยา เนปกฺกภาเวนาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. เตเนว หิ ปจฺจยวิเสสวเสน อญฺญธมฺมนิรเปกฺโข สติยา พลวภาโว. ตถา หิ ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตนปิ อชฺฌยนสมฺมสนานิ สมฺภวนฺติ.

๒๕. บทว่า หิริยติ ความว่า ย่อมละอาย ย่อมบีบคั้น (ใจ) เพราะหิริมีลักษณะรังเกียจบาป ฉะนั้นจึงกล่าวว่า “หมายถึงรังเกียจ” บทว่า โอตตัปปติ ความว่า ย่อมสะดุ้งกลัว เพราะโอตตัปปะมีลักษณะสะดุ้งกลัวต่อบาป บทว่า ปัคคหิตวีริยะ คือ ผู้มีวิริยะอันประคองไว้แล้ว (ไม่หดหู่) เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า “ผู้มีใจไม่ท้อถอย” บทว่า เพื่อละ คือ เพื่อตัดขาด การถึงพร้อมซึ่งกุศลธรรมทั้งหลาย ชื่อว่าการบรรลุ ฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า “เพื่อการได้มา” บทว่า สติเนปกฺเกน คือ ด้วยความฉลาดแห่งสติ ด้วยความเป็นผู้เฉียบแหลม บริสุทธิ์ และกล้าหาญ ส่วนในอรรถกถา กล่าวว่า เนปกกะ คือ ปัญญา โดยอธิบายว่า “ด้วยสติและความเป็นผู้ฉลาด” ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ชื่อว่ามีการระบุถึงธรรมอื่น (คือปัญญา) และด้วยบทว่า สติมา นี้ ก็ได้ถือเอาสติอย่างยิ่งไว้แล้ว ในภายหลังท่านก็ระบุถึงกิจของสติเท่านั้นว่า “ระลึกได้ ตามระลึกได้ซึ่งสิ่งที่ทำนานแล้วและพูดนานแล้ว” ไม่ใช่กิจของปัญญา ฉะนั้นจึงพึงทราบว่า สติเนปกฺเกน คือ ด้วยความเป็นผู้ฉลาดแห่งสติ เพราะเหตุนั้นแล ความเป็นผู้มีกำลังแห่งสติจึงเป็นอิสระจากธรรมอื่นโดยอาศัยปัจจัยพิเศษ ด้วยว่า การเล่าเรียนและการพิจารณา ย่อมมีได้แม้ด้วยจิตที่ปราศจากญาณ

เจติยงฺคณวตฺตาทีติ อาทิ-สทฺเทน โพธิยงฺคณวตฺตาทีนิ สงฺคณฺหาติ. อสีติมหาวตฺตปฏิปตฺติปูรณนฺติ เอตฺถ อสีติวตฺตปฏิปตฺติปูรณํ มหาวตฺตปฏิปตฺติปูรณนฺติ วตฺตปฏิปตฺติปูรณ-สทฺโท ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. ตตฺถ มหาวตฺตานิ (วิภ. มูลฏี. ๔๐๖) นาม วตฺตขนฺธเก (จูฬว. ๓๕๖ อาทโย) วุตฺตานิ อาคนฺตุกวตฺตํ อาวาสิกํ คมิกํ อนุโมทนํ ภตฺตคฺคํ ปิณฺฑจาริกํ อารญฺญิกํ เสนาสนํ ชนฺตาฆรํ วจฺจกุฏิ อุปชฺฌายํ สทฺธิวิหาริกํ อาจริยํ อนฺเตวาสิกวตฺตนฺติ จุทฺทส. ตโต อญฺญานิ ปน กทาจิ ตชฺชนียกมฺมกตาทิกาเล ปาริวาสิกาทิกาเล จ จริตพฺพานิ อสีติ ขุทฺทกวตฺตานิ สพฺพาสุ อวตฺถาสุ น จริตพฺพานิ, ตสฺมา มหาวตฺเตสุ, อคฺคหิตานิ. ตตฺถ ‘‘ปาริวาสิกานํ ภิกฺขูนํ วตฺตํ ปญฺญเปสฺสามี’’ติ อารภิตฺวา ‘‘น อุปสมฺปาเทตพฺพํ…เป… น ฉมายํ จงฺกมนฺเต จงฺกเม จงฺกมิตพฺพ’’นฺติ (จูฬว. ๘๑) วุตฺตานิ ปกภตฺเต จริตพฺพวตฺตาวสานานิ ฉสฏฺฐิ, ตโต ปรํ ‘‘น, ภิกฺขเว, ปาริวาสิเกน ภิกฺขุนา ปาริวาสิกวุฑฺฒตเรน ภิกฺขุนา สทฺธึ มูลายปฏิกสฺสนารเหน มานตฺตารเหน มานตฺตจาริเกน อพฺภานารเหน ภิกฺขุนา สทฺธึ เอกจฺฉนฺเน อาวาเส วตฺตพฺพ’’นฺติอาทีนิ (จูฬว. ๘๒) ปกตตฺเต จริตพฺเพหิ อนญฺญตฺตา วิสุํ วิสุํ อคเณตฺวา ปาริวาสิกวุฑฺฒตราทีสุ ปุคฺคลนฺตเรสุ จริตพฺพตฺตา เตสํ วเสน สมฺปิณฺเฑตฺวา เอเกกํ กตฺวา คณิตพฺพานิ ปญฺจาติ เอกสตฺตติวตฺตานิ, อุกฺเขปนิยกมฺมกตวตฺเตสุ วตฺตปญฺญาปนวเสน วุตฺตํ – ‘‘น ปกตตฺตสฺส ภิกฺขุโน อภิวาทนํ ปจฺจุฏฺฐานํ…เป… นฺหาเน ปิฏฺฐิปริกมฺมํ สาทิตพฺพ’’นฺติ (จูฬว. ๕๑) อิทํ อภิวาทนาทีนํ อสาทิยนํ เอกํ, ‘‘น ปกตตฺโต ภิกฺขุ สีลวิปตฺติยา อนุทฺธํสิตพฺโพ’’ติอาทีนิ จ ทสาติ เอวเมตานิ ทฺวาสีติ. เอเตสฺเวว ปน กานิจิ ตชฺชนียกมฺมาทิวตฺตานิ กานิจิ ปาริวาสิกาทิวตฺตานีติ อคฺคหิตคฺคหเณน ทฺวาสีติ, เอวํ อปฺปกํ ปน อูนมธิกํ วา คณนุปคํ น โหตีติ อิธ ‘‘อสีติ’’จฺเจว วุตฺตํ. อญฺญตฺถ ปน อฏฺฐกถาปเทเส ‘‘ทฺวาสีติ ขนฺธกวตฺตานี’’ติ วุจฺจติ.

บทว่า เจติยงฺคณวตฺตาทีติ ด้วยบทว่า อาทิ ย่อมสงเคราะห์เอาโพธิยงคณวัตรเป็นต้น ในบทว่า อสีติมหาวัตตปฏิปัตติปูรณัง นี้ พึงประกอบบทว่า วัตตปฏิปัตติปูรณัง เข้ากับบทว่า อสีติวัตตปฏิปัตติปูรณัง และบทว่า มหาวัตตปฏิปัตติปูรณัง โดยลำดับ ในบรรดาวัตรเหล่านั้น มหาวัตร (วิภังคมูลฎีกา 406) ที่กล่าวไว้ในวัตตขันธกะ (จุลวรรค 356 เป็นต้น) คือ อาคันตุกวัตร อาวาสิกวัตร คามิกวัตร อนุโมทนาวัตร ภัตตัคควัตร บิณฑจาริกวัตร อารัญญิกวัตร เสนาสนวัตร ชันตาฆรวัตร วัจจกุฏิวัดร อุปัชฌายวัตร สัทธิวิหาริกวัตร อาจริยวัตร อันเตวาสิกวัตร รวมเป็น 14 อย่าง ส่วนวัตรอื่นอีก 80 อย่าง คือ ขุททกวัตร ที่พึงประพฤติในบางคราว เช่น ในเวลาที่ถูกทำตัชชนียกรรมเป็นต้น และในเวลาอยู่ปริวาสเป็นต้น ไม่พึงประพฤติในทุกสถานการณ์ ฉะนั้นจึงไม่นับรวมในมหาวัตร ในบรรดาวัตรเหล่านั้น วัตรที่พึงประพฤติในภัตตาหารที่ปรุงแล้ว (หรือวัตรของภิกษุปกตัตตะ) ซึ่งกล่าวไว้ในจุลวรรค 81 โดยเริ่มว่า “เราจักบัญญัติวัตรของภิกษุผู้ปริวาส” จนถึง “ไม่พึงอุปสมบท... ไม่พึงเดินจงกรมบนพื้นดินเมื่อ (ภิกษุปกตัตตะ) เดินจงกรม” มี 66 อย่าง ถัดจากนั้น บทว่า “ภิกษุผู้ปริวาสไม่พึงอยู่ร่วมกับภิกษุผู้ปริวาสที่แก่กว่า ผู้ควรแก่การชักเข้าหาอาบัติเดิม ผู้ควรแก่มานัต ผู้ประพฤติมานัต ผู้ควรแก่อัพภาน ในอาวาสที่มีหลังคาเดียวกัน” เป็นต้น (จุลวรรค 82) ไม่ต่างจากวัตรที่พึงประพฤติในภิกษุปกตัตตะ จึงไม่นับแยกกัน แต่พึงนับรวมกันเป็นอย่างเดียวโดยอาศัยการประพฤติในบุคคลต่างกัน เช่น ภิกษุผู้ปริวาสที่แก่กว่าเป็นต้น มี 5 อย่าง รวมเป็น 71 อย่าง ในวัตรที่ทำอุกเขปนียกรรม มีการบัญญัติวัตรไว้ว่า “ภิกษุผู้ถูกลงกรรมไม่พึงรับการไหว้ การลุกรับ... การปรนนิบัติหลังในเวลาอาบน้ำของภิกษุปกตัตตะ” (จุลวรรค 51) การไม่รับการไหว้เป็นต้นนี้มี 1 อย่าง และ “ภิกษุผู้ถูกลงกรรมไม่พึงกำจัด (โจทก์) ด้วยสีลวิบัติ” เป็นต้น มี 10 อย่าง รวมเป็น 82 อย่าง ในบรรดาวัตรเหล่านี้ บางอย่างเป็นวัตรของตัชชนียกรรมเป็นต้น บางอย่างเป็นวัตรของปริวาสเป็นต้น ด้วยการนับรวมที่ไม่แยกกันจึงมี 82 อย่าง แต่การนับที่ขาดหรือเกินเพียงเล็กน้อยไม่ถือเป็นประมาณ จึงกล่าวในที่นี้ว่า “80” อย่าง ส่วนในอรรถกถาแห่งอื่น กล่าวว่า “ขันธกวัตร 82 อย่าง”

สกฺกจฺจํ [Pg.17] อุทฺทิสนํ สกฺกจฺจํ อุทฺทิสาปนนฺติ ปจฺเจกํ สกฺกจฺจํ-สทฺโท โยเชตพฺโพ. อุทฺทิสนํ อุทฺเทสคฺคหณํ. ธมฺโมสารณํ ธมฺมสฺส อุจฺจารณํ. ธมฺมเทสนา –

พึงประกอบบทว่า สกฺกจฺจํ เข้ากับบทว่า อุทฺทิสนํ และบทว่า อุทฺทิสาปนํ เป็น สกฺกจฺจํ อุทฺทิสนํ (การสวดอุเทศโดยเคารพ) และ สกฺกจฺจํ อุทฺทิสาปนํ (การให้สวดอุเทศโดยเคารพ) โดยลำดับ บทว่า อุทฺทิสนํ คือ การรับอุเทศ บทว่า ธมฺโมสารณํ คือ การเปล่งธรรม บทว่า ธมฺมเทสนา –

‘‘อาทิมฺหิ สีลํ เทเสยฺย, มชฺเฌ ฌานํ วิปสฺสนํ;

ปริโยสาเน จ นิพฺพานํ, เอสา กถิกสณฺฐิตี’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๙๐;

สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๔.๒๔๖) –

“ในเบื้องต้น พึงแสดงศีล ในท่ามกลาง พึงแสดงฌานและวิปัสสนา และในที่สุด พึงแสดงนิพพาน นี้เป็นระเบียบของนักเทศน์” (ที. นิ. อรรถกถา 1.190; สํ. นิ. อรรถกถา 3.4.246) –

เอวํ กถิตลกฺขณา ธมฺมกถา. อุปคนฺตฺวา นิสินฺนสฺส ยสฺส กสฺสจิ คหฏฺฐสฺส ปพฺพชิตสฺส วา ตงฺขณานุรูปา ธมฺมี กถา อุปนิสินฺนกถา. ภตฺตานุโมทนกถา อนุโมทนิยา. สริตาติ เอตฺถ น เกวลํ จิรกตจิรภาสิตานํ สรณมนุสฺสรณมตฺตํ อธิปฺเปตํ, อถ โข ตถาปวตฺตรูปารูปธมฺมานํ ปริคฺคหมุเขน ปวตฺตวิปสฺสนาจาเร สติสมฺโพชฺฌงฺคสมุฏฺฐาปนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมึ กาเยน จิรกเต’’ติอาทิ วุตฺตํ. สกิมฺปิ สรเณนาติ เอกวารํ สรเณน. ปุนปฺปุนํ สรเณนาติ อนุ อนุ สรเณน. สติสมฺโพชฺฌงฺคมฺปิ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสคฺคปริณามิญฺจ กตฺวา สรนฺโต ตตฺถ ตตฺถ ชวนวาเร สรณชวนวาเร ปริตฺตชวนวเสน อนุสฺสริตาติ เวทิตพฺพา.

ธรรมีกถาที่มีลักษณะดังที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ ธรรมีกถาที่เหมาะสมกับขณะนั้นๆ ของคฤหัสถ์หรือบรรพชิตผู้ใดผู้หนึ่งที่เข้าไปนั่งใกล้ ชื่อว่า อุปนิสินนกถา ภัตตานุโมทนกถา ชื่อว่า อนุโมทนียะ ในบทว่า สริตา นี้ ไม่ได้หมายถึงเพียงการระลึกและการตามระลึกถึงสิ่งที่ทำนานแล้วและพูดนานแล้วเท่านั้น แต่เพื่อแสดงว่าเป็นการตั้งสติสัมโพชฌงค์ขึ้นในวิปัสสนาจาระที่ดำเนินไปโดยการกำหนดรู้รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวบทว่า “เมื่อสิ่งนั้นอันกายทำนานแล้ว” เป็นต้น บทว่า สกิมฺปิ สรเณน คือ ด้วยการระลึกครั้งเดียว บทว่า ปุนปฺปุนํ สรเณน คือ ด้วยการระลึกซ้ำๆ พึงทราบว่า สติสัมโพชฌงค์นั้น เมื่อทำให้เป็นธรรมอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ และน้อมไปในการสละแล้วระลึกอยู่ ย่อมชื่อว่า สริตา และชื่อว่า อนสฺสริตา ด้วยอำนาจแห่งชวนะที่แล่นไปเพียงเล็กน้อยในชวนวาระแห่งการระลึกในที่นั้นๆ

คติอตฺถา ธาตุสทฺทา พุทฺธิอตฺถา โหนฺตีติ อาห – ‘‘อุทยญฺจ วยญฺจ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถายา’’ติ. มิสฺสกนเยนายํ เทสนา อาคตาติ อาห – ‘‘วิกฺขมฺภนวเสน จ สมุจฺเฉทวเสน จา’’ติ. เตนาห ‘‘วิปสฺสนาปญฺญาย เจวา’’ติอาทิ. วิปสฺสนาปญฺญาย นิพฺเพธิกปริยายโต. สา จ โข ปเทสิกาติ นิปฺปเทสิกํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคปญฺญาย ปฏิลาภสํวตฺตนโต จา’’ติ วุตฺตํ. ทุกฺขกฺขยคามินิภาเวปิ เอเสว นโย. สมฺมาติ ยาถาวโต. อกุปฺปธมฺมตาย หิ มคฺคปญฺญา เขปิตเขปนาย น ปุน กิจฺจํ อตฺถีติ อุปาเยน ญาเยน ยา ปวตฺติ สา เอวาติ อาห – ‘‘เหตุนา นเยนา’’ติ.

ท่านกล่าวว่า ศัพท์ธาตุที่มีความหมายว่า "ไป" ย่อมมีความหมายว่า "รู้" คือสามารถแทงตลอดซึ่งความเกิดและความเสื่อมได้ ท่านกล่าวว่า พระธรรมเทศนานี้มาด้วยนัยแห่งการผสมผสาน คือด้วยอำนาจแห่งการข่มไว้และด้วยอำนาจแห่งการตัดขาด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยวิปัสสนาปัญญาด้วย" เป็นต้น ด้วยวิปัสสนาปัญญาโดยปริยายแห่งการแทงตลอด ก็วิปัสสนาปัญญานั้นเป็นไปเฉพาะส่วน เพื่อแสดงให้เป็นไปโดยไม่เฉพาะส่วน จึงกล่าวว่า "ด้วยการยังการได้มาซึ่งมรรคปัญญาให้เป็นไป" แม้ในความเป็นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งทุกข์ก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า "สัมมา" คือตามความเป็นจริง เพราะมรรคปัญญามีธรรมอันไม่กำเริบ ย่อมไม่มีกิจที่จะต้องกำจัดอีก ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุด้วยนัย" คือความเป็นไปใดด้วยอุบายด้วยนัย ความเป็นไปนั้นนั่นเอง

๒๖. อธิกํ เจโต อภิเจโต, มหคฺคตจิตฺตํ, ตสฺส ปน อธิกตา กามจฺฉนฺทาทิปฏิปกฺขวิคเมน วิสิฏฺฐภาวปฺปตฺติ, ตนฺนิสฺสิตานิ อาภิเจตสิกานิ. เตนาห ‘‘อภิจิตฺตํ เสฏฺฐจิตฺตํ สิตาน’’นฺติ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานนฺติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ผาสุวิหารภูตานํ. เตหิ [Pg.18] ปน สมงฺคิตกฺขเณ ยสฺมา วิเวกชํ ปีติสุขํ สมาธิชํ ปีติสุขํ อปีติชํ สติปาริสุทฺธิญาณสุขญฺจ ปฏิลภติ วินฺทติ, ตสฺมา อาห – ‘‘อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ สุขปฏิลาภเหตูน’’นฺติ. อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชิตาติ อิมินา เตสุ ฌาเนสุ สมาปชฺชนวสีภาวมาห, ‘‘นิกามลาภี’’ติ ปน วจนโต อาวชฺชนาธิฏฺฐานา ปจฺจเวกฺขณวสิโย จ วุตฺตา เอวาติ เวทิตพฺพา. นิทุกฺขลาภีติ อิมินา เตสํ ฌานานํ สุขปฏิปทาขิปฺปาภิญฺญตํ ทสฺเสติ, วิปุลลาภีติ อิมินา ปคุณตํ ตปฺปมาณทสฺสิตภาวทีปนโต. เตนาห ‘‘ปคุณภาเวนา’’ติอาทิ. สมาปชฺชิตุํ สกฺโกติ สมาปชฺชนวสีภาวตาย สาธิตตฺตา. สมาธิปาริปนฺถิกธมฺเมติ วสีภาวสฺส ปจฺจนีกธมฺเม. ฌานาธิคมสฺส ปน ปจฺจนีกธมฺมา ปเคว วิกฺขมฺภิตา, อญฺญถา ฌานาธิคโม เอว น สิยา. อกิลมนฺโต วิกฺขมฺเภตุํ น สกฺโกตีติ กิจฺเฉน วิกฺขมฺเภติ วิโสเธติ, กามาทีนวปจฺจเวกฺขณาทีหิ กามจฺฉนฺทาทีนํ อญฺเญสํ สมาธิปาริปนฺถิกานํ ทูรสมุสฺสารณํ อิธ วิกฺขมฺภนํ วิโสธนนฺติ เวทิตพฺพํ.

๒๖. จิตที่ยิ่ง คืออภิจิต ได้แก่ มหัคคตจิต ความยิ่งของจิตนั้น ย่อมสำเร็จความเป็นสภาพที่วิเศษด้วยการปราศจากปฏิปักษ์มีกามฉันทะเป็นต้น ธรรมทั้งหลายที่อาศัยจิตนั้น ชื่อว่าอาภิเจตสิก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อภิจิต คือจิตอันประเสริฐของท่านผู้ตั้งอยู่แล้ว" คำว่า "ผู้มีสุขวิหารในปัจจุบัน" คือผู้มีสุขวิหารในอัตภาพนี้เอง ก็ในขณะที่ประกอบด้วยฌานเหล่านั้น เพราะบุคคลย่อมได้ ย่อมเสวยปีติสุขที่เกิดจากวิเวก ปีติสุขที่เกิดจากสมาธิ และสุขที่เกิดจากญาณอันบริสุทธิ์แห่งสติที่ไม่มีปีติ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นเหตุแห่งการได้สุขในขณะที่แนบแน่นแล้วๆ" ด้วยบทว่า "เข้าถึงได้ในขณะที่ปรารถนาแล้วๆ" นี้ ท่านกล่าวถึงความชำนาญในการเข้าถึงฌานเหล่านั้น แต่ด้วยคำว่า "เป็นผู้ได้ตามความปรารถนา" พึงทราบว่า ท่านกล่าวถึงความชำนาญในการนึกถึง การอธิษฐาน และการพิจารณาด้วย ด้วยบทว่า "เป็นผู้ได้โดยไม่มีทุกข์" นี้ ท่านแสดงถึงความที่ฌานเหล่านั้นมีปฏิปทาเป็นสุขและรู้ได้เร็ว ด้วยบทว่า "เป็นผู้ได้โดยไพบูลย์" นี้ ท่านแสดงถึงความชำนาญ เพราะมีการแสดงถึงความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยประมาณนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยความเป็นผู้ชำนาญ" เป็นต้น สามารถเข้าถึงได้ เพราะสำเร็จด้วยความชำนาญในการเข้าถึง คำว่า "ธรรมที่เป็นข้าศึกต่อสมาธิ" คือธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความชำนาญ ก็ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อการบรรลุฌานนั้น ถูกข่มไว้ก่อนแล้ว มิฉะนั้น การบรรลุฌานก็จักไม่มี ไม่สามารถข่มไว้ได้โดยไม่ลำบาก คือข่มไว้ได้ด้วยความลำบาก ชำระให้บริสุทธิ์ พึงทราบว่า การข่มไว้ในที่นี้ คือการชำระให้บริสุทธิ์ ได้แก่การกำจัดกามฉันทะเป็นต้น และธรรมที่เป็นข้าศึกต่อสมาธิอื่นๆ ให้ห่างไกลออกไป ด้วยการพิจารณาโทษของกามเป็นต้น

๒๗. วิปสฺสนาหิตาย อุปรูปริวิเสสาวหตฺตา วฑฺฒมานาย ปุพฺพภาคสีลาทิปฏิปทาย. สา เอว ปุพฺพภาคปฏิปทา ยถาภาวิตตาย อวสฺสํ ภาวินํ วิเสสํ ปริคฺคหิตตฺตา อณฺฑํ วิยาติ อณฺฑํ, กิเลเสหิ อทูสิตตาย อปูติ อณฺฑํ เอตสฺสาติ อปุจฺจณฺโฑ, วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา ฐิตปุคฺคโล, ตสฺส ภาโว อปุจฺจณฺฑตา. วิปสฺสนาทิญาณปฺปเภทายาติ ปุพฺเพนิวาสญาณาทิญาณปเภทาย. ตตฺถาติ เจโตขิลสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๑๘๕) ‘‘ส โข โส, ภิกฺขเว, เอวํ อุสฺโสฬฺหิปนฺนรสงฺคสมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ อภินิพฺพิทายา’’ติ อาคตตฺตา อุสฺโสฬฺหิปนฺนรเสหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตภาโวติ เอวํ ยํ โอปมฺมสํสนฺทนํ อาคตํ, ตํ โอปมฺมสํสนฺทนํ อิธ อิมสฺมึ เสขสุตฺเต โยเชตฺวา เวทิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.

๒๗. เพื่อประโยชน์แก่วิปัสสนา ด้วยปฏิปทามีศีลเป็นต้นอันเป็นส่วนเบื้องต้นที่เจริญขึ้น เพราะนำมาซึ่งคุณวิเศษยิ่งๆ ขึ้นไป ปฏิปทาอันเป็นส่วนเบื้องต้นนั้นนั่นเอง เพราะมีการถือเอาคุณวิเศษที่จะต้องมีอย่างแน่นอนด้วยความเป็นผู้เจริญแล้วอย่างนั้น จึงชื่อว่า "อัณฑะ" (ไข่) เหมือนไข่ เพราะไม่ถูกกิเลสทำให้เสียไป จึงชื่อว่า "อปุจจัณฑะ" (ไข่ไม่เน่า) คือบุคคลผู้ตั้งมั่นแล้วด้วยการยังวิปัสสนาให้กระตือรือร้น ความเป็นของบุคคลนั้น ชื่อว่า "อปุจจัณฑตา" คำว่า "เพื่อความต่างแห่งญาณมีวิปัสสนาเป็นต้น" คือเพื่อความต่างแห่งญาณมีปุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นต้น ในที่นั้น เพราะมีการมาถึงในเจโตขีลสูตรว่า "ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๕ อันเป็นเครื่องกระตุ้นเตือนอย่างนี้แล ย่อมควรเพื่อความเบื่อหน่าย" เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า การเปรียบเทียบใดที่มาถึงอย่างนี้ คือความเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๕ อันเป็นเครื่องกระตุ้นเตือน การเปรียบเทียบนั้นพึงนำมาประกอบในเสขสูตรนี้ในที่นี้

๒๘. มหคฺคตาทิภาเวน เหฏฺฐิมานํ ฌานานํ อนุรูปมฺปิ อตฺตโน วิเสเสน เต อุตฺตริตฺวา อติกฺกมิตฺวาน ฐิตนฺติ อนุตฺตรํ, เตนาห – ‘‘ปฐมาทิชฺฌาเนหิ อสทิสํ อุตฺตม’’นฺติ. ทุติยาทีสุปิ อภินิพฺภิทาสุ. ปุพฺเพนิวาสญาณํ อุปฺปชฺชมานํ ยถา อตฺตโน วิสยปฏิจฺฉาทกํ กิเลสนฺธการํ วิธมนฺตเมว [Pg.19] อุปฺปชฺชติ, เอวํ อตฺตโน วิสเย กญฺจิ วิเสสํ กโรนฺตเมว อุปฺปชฺชตีติ อาห – ‘‘ปุพฺเพนิวาสญาเณน ปฐมํ ชายตี’’ติ, เสสญาณทฺวเยปิ เอเสว นโย.

๒๘. แม้จะคล้อยตามฌานเบื้องต่ำทั้งหลายด้วยความเป็นมหัคคตะเป็นต้น แต่ก็เป็นอนุตตระ คือตั้งอยู่ด้วยการก้าวล่วงฌานเหล่านั้นด้วยคุณวิเศษของตน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นเยี่ยม ไม่เหมือนกับปฐมฌานเป็นต้น" แม้ในอภินิพพิทาทั้งหลายมีทุติยอภินิพพิทาเป็นต้น ปุพเพนิวาสานุสสติญาณเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการกำจัดความมืดคือกิเลสอันเป็นเครื่องปกปิดอารมณ์ของตนออกไป ฉันใด ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการทำคุณวิเศษบางอย่างในอารมณ์ของตน ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเกิดขึ้นก่อนด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ" แม้ในญาณสองที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน

๒๙. จรณสฺมินฺติ ปจฺจตฺเต ภุมฺมวจนนฺติ อาห ‘‘จรณํ นาม โหตีติ อตฺโถ’’ติ. เตนาติ กรณตฺเถ กรณวจนํ อคตปุพฺพทิสาคมเน เตสํ สาธกตมภาวโต.

๒๙. ท่านกล่าวว่า คำว่า "จารณะ" เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งปฐมวิภัตติ คือมีความหมายว่า "ชื่อว่าจารณะ" คำว่า "เตนะ" (ด้วยเหตุนั้น) เป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ เพราะความเป็นเครื่องยังทิศที่ยังไม่เคยไปให้สำเร็จ

อฏฺฐ ญาณานีติ อิธ อาคตานิ จ อนาคตานิ จ อมฺพฏฺฐสุตฺตาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๕๔ อาทโย) อาคตานิ คเหตฺวา วทติ. วินิวิชฺฌิตฺวาติ ปุพฺเพนิวาสปฏิจฺฉาทกาทิกิเลสตมํ ภินฺทิตฺวา ปทาเลตฺวา.

คำว่า "ญาณ ๘" นี้ ท่านกล่าวโดยถือเอาญาณที่มาแล้วในที่นี้และที่ยังไม่มาถึง ซึ่งมาแล้วในอัมพัฏฐสูตรเป็นต้น (ที. สี. ๑/๒๕๔ เป็นต้น) คำว่า "วินิวิชฌิตวา" คือทำลายความมืดคือกิเลสอันเป็นเครื่องปกปิดปุพเพนิวาสเป็นต้นให้แตกทำลายไป

๓๐. สนงฺกุมาเรนาติ สนนฺตนกุมาเรน. ตเทว หิ ตสฺส สนนฺตนกุมารตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จิรกาลโต ปฏฺฐายา’’ติ วุตฺตํ. โส อตฺตภาโวติ เยน อตฺตภาเวน มนุสฺสปเถ ฌานํ นิพฺพตฺเตสิ, โส กุมารตฺตภาโว, ตสฺมา พฺรหฺมภูโตปิ ตาทิเสน กุมารตฺตภาเวน จรติ.

๓๐. คำว่า "โดยพระสนังกุมาร" คือโดยพระสนันตกุมาร ก็เพื่อแสดงความเป็นพระสนันตกุมารของท่านนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า "ตั้งแต่กาลนานมาแล้ว" คำว่า "อัตภาพนั้น" คืออัตภาพแห่งความเป็นกุมาร ซึ่งเป็นอัตภาพที่ท่านยังฌานให้เกิดขึ้นในทางแห่งมนุษย์ เพราะเหตุนั้น แม้เป็นพรหมแล้ว ก็ยังประพฤติด้วยอัตภาพแห่งความเป็นกุมารเช่นนั้น

ชนิตสฺมึ-สทฺโท เอว อิ-การสฺส เอ-การํ กตฺวา ‘‘ชเนตสฺมิ’’นฺติ วุตฺโต, ชนิตสฺมินฺติ จ ชนสฺมินฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ชนิตสฺมินฺติ สามญฺญคฺคหเณปิ ยตฺถ จตุวณฺณสมญฺญา, ตตฺเถว มนุสฺสโลเก. ขตฺติโย เสฏฺโฐติ โลกสมญฺญาปิ มนุสฺสโลเกเยว, น เทวกาเย พฺรหฺมกาเย วาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เย โคตฺตปฏิสาริโน’’ติ วุตฺตํ. ปฏิสรนฺตีติ ‘‘อหํ โคตโม, อหํ กสฺสโป’’ติ ปติ ปติ อตฺตโน โคตฺตํ อนุสรนฺติ ปฏิชานนฺติ วาติ อตฺโถ.

คำว่า "ชนิตัสสมิง" นั่นเอง ทำอิการให้เป็นเอการแล้ว กล่าวว่า "ชเนตัสสมิง" พึงทราบว่ามีความหมายว่า "ชนิตัสสมิง" และ "ชนัสสมิง" แม้ในการถือเอาโดยทั่วไปในคำว่า "ชนิตัสสมิง" ก็คือในมนุษยโลกนั่นเอง ซึ่งมีการบัญญัติวรรณะ ๔ เพื่อแสดงว่า การบัญญัติในโลกว่า "กษัตริย์เป็นผู้ประเสริฐ" ก็มีอยู่ในมนุษยโลกเท่านั้น ไม่ใช่ในเทวโลกหรือพรหมโลก จึงกล่าวว่า "ผู้ระลึกถึงโคตร" คำว่า "ปฏิสรันติ" คือมีความหมายว่า "เราเป็นโคตมะ เราเป็นกัสสปะ" ดังนี้ ย่อมระลึกถึง ย่อมปฏิญาณโคตรของตนแต่ละคน

เอตฺตาวตาติ ‘‘สาธุ สาธุ อานนฺทา’’ติ เอตฺตเกน สาธุการทาเนน. ชินภาสิตํ นาม ชาตนฺติอาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา เถรภาสิตํ พุทฺธภาสิตเมว นาม ชาตํ. ‘‘กิมฺปนิทํ สุตฺตํ สตฺถุเทสนานุวิธานโต ชินภาสิตํ, อุทาหุ สาธุการทานมตฺเตนา’’ติ เอวรูปา โจทนา อิธ อโนกาสา เถรสฺส เทสนาย ภควโต เทสนานุวิธานเหตุกตฺตา สาธุการทานสฺสาติ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คือ ด้วยการให้สาธุการเพียงเท่านี้ว่า 'สาธุ สาธุ อานันทะ'. คำว่า ชื่อว่าพระพุทธภาษิตเกิดขึ้นแล้ว คือ ตั้งแต่ต้นจนจบ คำที่พระเถระกล่าวแล้วนั่นเอง ชื่อว่าเป็นพระพุทธภาษิต. คำคัดค้านเห็นปานนี้ว่า 'ก็พระสูตรนี้เป็นพระพุทธภาษิตเพราะเป็นไปตามการแสดงของพระศาสดา หรือว่าเป็นพระพุทธภาษิตเพียงเพราะการให้สาธุการ' ย่อมไม่มีโอกาสในที่นี้ เพราะการแสดงของพระเถระเป็นเหตุให้เป็นไปตามการแสดงของพระผู้มีพระภาค และเพราะการให้สาธุการ. ส่วนข้อความใดในที่นี้ที่ยังมิได้จำแนกโดยอรรถ ข้อความนั้นก็พึงรู้ได้ง่ายทีเดียว.

เสขสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่เร้นลับในอรรถกถาเสขสูตร จบแล้ว.

๔. โปตลิยสุตฺตวณฺณนา

๔. การพรรณนาความแห่งโปตลิยสูตร

๓๑. องฺคา [Pg.20] นาม ชนปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหิวเสน องฺคาตฺเวว วุจฺจตีติ อาห ‘‘องฺคาเยว โส ชนปโท’’ติ. มหิยา ปนสฺส อุตฺตเรน ยา อาโปติ มหิยา นทิยา ยา อาโป ตสฺส ชนปทสฺส อุตฺตเรน โหนฺติ. ตาสํ อวิทูรตฺตา โส ชนปโท อุตฺตราโปติ วุจฺจติ. สา ปน มหี กตฺถจิ กตฺถจิ ภิชฺชิตฺวา คตาติ อาห ‘‘กตรมหิยา อุตฺตเรน ยา อาโป’’ติ. ตตฺถาติ ตสฺสา มหิยา อาคมนโต ปฏฺฐาย อยํ อาวิภาวกถา. ยสฺมา (อ. นิ. ฏี. ๓.๘.๑๙) โลกิยา ชมฺพุทีโป หิมวา ตตฺถ ปติฏฺฐิตสมุทฺททหปพฺพตนทิโยติ เอเตสุ ยํ ยํ น มนุสฺสโคจรํ, ตตฺถ สยํ สมฺมูฬฺหา อญฺเญปิ สมฺโมหยนฺติ, ตตฺถ ตตฺถ สมฺโมหวิธมนตฺถํ ‘‘อยํ กิร ชมฺพุทีโป’’ติอาทิมารทฺธํ. ทสสหสฺสโยชนปริมาโณ อายามโต จ วิตฺถารโต จาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. อุทเกน อชฺโฌตฺถโฏ ตทุปโภคิสตฺตานํ ปุญฺญกฺขเยน.

๓๑. คำว่า อังคะ คือพระราชกุมารเจ้าของชนบท. แม้ชนบทหนึ่งก็เรียกว่าอังคะตามความนิยม (รูฬหี) เพราะเป็นที่อยู่อาศัยของพระราชกุมารเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ชนบทนั้นคืออังคะนั่นเอง'. ส่วนน้ำใดอยู่ทางทิศเหนือของแม่น้ำมหี น้ำนั้นย่อมอยู่ทางทิศเหนือของชนบทนั้น. เพราะความที่ชนบทนั้นอยู่ไม่ไกลจากน้ำเหล่านั้น จึงเรียกว่า อุตตราปะ. ก็แม่น้ำมหีนั้นไหลแยกไปในที่นั้นๆ ท่านจึงกล่าวว่า 'น้ำใดอยู่ทางทิศเหนือของแม่น้ำมหีไหน'. คำว่า ในที่นั้น นี้เป็นคำอธิบายเพื่อให้ปรากฏชัดตั้งแต่การมาของแม่น้ำมหีนั้น. เพราะว่า (อ.นิ.ฏี. 3.8.19) พวกชาวโลกย่อมหลงเองและทำผู้อื่นให้หลงในบรรดาชมพูทวีป ป่าหิมพานต์ ทะเลสาบ ภูเขา และแม่น้ำที่ตั้งอยู่ในที่นั้นๆ สิ่งใดที่ไม่ใช่ที่ไปของมนุษย์ (ไม่เป็นวิสัยของมนุษย์) เพื่อขจัดความหลงในที่นั้นๆ ท่านจึงเริ่มคำว่า 'ได้ยินว่า ชมพูทวีปนี้' เป็นต้น. มีประมาณหนึ่งหมื่นโยชน์โดยส่วนยาวและส่วนกว้าง นี้คืออธิบาย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่นั้น' เป็นต้น. ถูกน้ำท่วมทับเพราะความสิ้นไปแห่งบุญของสัตว์ผู้บริโภคน้ำนั้น.

สุนฺทรทสฺสนํ กูฏนฺติ สุทสฺสนกูฏํ, ยํ โลเก ‘‘เหมกูฏ’’นฺติ วุจฺจติ. มูลคนฺโธ กาฬานุสาริยาทิ. สารคนฺโธ จนฺทนาทิ. เผคฺคุคนฺโธ สลลาทิ. ตจคนฺโธ ลวงฺคาทิ. ปปฏิกคนฺโธ กพิตฺถาทิ. รสคนฺโธ สชฺชาทิ, ปตฺตคนฺโธ ตมาลหิริเวราทิ. ปุปฺผคนฺโธ นาคกุงฺกุมาทิ. ผลคนฺโธ ชาติผลาทิ. คนฺธคนฺโธ สพฺเพสํ คนฺธานํ คนฺโธ. ยสฺส หิ รุกฺขสฺส สพฺเพสมฺปิ มูลาทีนํ คนฺโธ อตฺถิ, โส อิธ คนฺโธ นาม. ตสฺส คนฺธสฺส คนฺโธ คนฺธคนฺโธ. สพฺพานิ ปุถุลโต ปญฺญาสโยชนานิ, อายามโต ปน อุพฺเพธโต วิย ทฺวิโยชนสตาเนวาติ วทนฺติ.

ยอดเขาที่มีทัศนะงดงาม ชื่อว่า สุทัสสนกูฏ ซึ่งในโลกเรียกว่า 'เหมกูฏ'. กลิ่นรากไม้ เช่น กฤษณาเป็นต้น. กลิ่นแก่นไม้ เช่น จันทน์เป็นต้น. กลิ่นกระพี้ไม้ เช่น ไม้สนเป็นต้น. กลิ่นเปลือกไม้ เช่น อบเชยเป็นต้น. กลิ่นสะเก็ดไม้ เช่น มะตูมเป็นต้น. กลิ่นยางไม้ เช่น ยางสนเป็นต้น. กลิ่นใบไม้ เช่น ใบพิมเสนและหญ้าถอดปล้องเป็นต้น. กลิ่นดอกไม้ เช่น กรรณิการ์และหญ้าฝรั่นเป็นต้น. กลิ่นผลไม้ เช่น ลูกจันทน์เป็นต้น. กลิ่นของกลิ่น คือ กลิ่นของกลิ่นทั้งปวง. ด้วยว่า ต้นไม้ใดมีกลิ่นแห่งส่วนทั้งปวงมีรากเป็นต้น ต้นไม้นั้นชื่อว่า คันธะ ในที่นี้. กลิ่นของต้นคันธะนั้น ชื่อว่า คันธคันธะ. ทั้งหมดกว้าง ๕๐ โยชน์ ส่วนโดยยาวและโดยสูง ท่านกล่าวว่า ๒๐๐ โยชน์.

มโนหรสิลาตลานีติ โอตรณตฺถาย มนุญฺญโสปานสิลาตลานิ. สุปฏิยตฺตานีติ ตทุปโภคิสตฺตานํ สาธารณกมฺมานุภาเวน สุฏฺฐุ ปฏิยตฺตานิ สุปฺปวตฺติตานิ โหนฺติ. มจฺฉกจฺฉปาทโย อุทกํ มลินํ กโรนฺติ, ตทภาวโต ผลิกสทิสนิมฺมลุทกานิ. ติริยโต ทีฆํ อุคฺคตกูฏนฺติ ‘‘ติรจฺฉานปพฺพต’’นฺติ อาห.

คำว่า แผ่นหินที่น่ารื่นรมย์ คือ แผ่นหินบันไดที่น่ารื่นรมย์เพื่อการลงไป. คำว่า ที่จัดเตรียมไว้อย่างดี คือ ที่จัดเตรียมไว้อย่างดีและเป็นไปอย่างดีด้วยอานุภาพแห่งกรรมร่วมกันของสัตว์ผู้บริโภคในที่นั้น. ปลาและเต่าเป็นต้นย่อมทำให้น้ำขุ่นมัว เพราะไม่มีสัตว์เหล่านั้น น้ำจึงใสสะอาดเหมือนแก้วผลึก. ยอดเขาที่สูงยาวไปตามขวาง ท่านจึงเรียกว่า 'ภูเขาขวาง' (ติรัจฉานบรรพต).

อาปณานิ [Pg.21] เอว โวหารสฺส มุขภูตานีติ อาห ‘‘อาปณมุขสหสฺสานี’’ติ. วิภตฺตานีติ ววตฺถิตานิ อญฺญมญฺญาสมฺภินฺนานิ. วสนฏฺฐานนฺติ อตฺตโน ยถาผาสุกํ วสิตพฺพฏฺฐานํ. อาสติ เอตฺถาติ อาสนํ, นิสีทิตพฺพฏฺฐานานิ.

ตลาดนั่นแหละเป็นประดุจปากทางแห่งการค้าขาย ท่านจึงกล่าวว่า 'ปากทางตลาดนับพัน'. คำว่า ที่แบ่งแยกแล้ว คือ ที่กำหนดไว้เป็นส่วนๆ ไม่ปะปนกัน. คำว่า ที่อยู่อาศัย คือ ที่ที่พึงอยู่ตามความสบายของตน. ชื่อว่า อาสนะ เพราะเป็นที่นั่ง คือ สถานที่สำหรับนั่ง.

อสารุปฺปํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกสฺส ฉาทนโต ฉนฺนํ อนุจฺฉวิกํ, ตเทว อชฺฌาสยสมฺปตฺตึ ปติรูเปติ ปกาเสตีติ ปติรูปํ. เตนาห ‘‘นปฺปติรูป’’นฺติ. การณเววจนานีติ ญาปกการณเววจนานิ. ญาปกญฺหิ การณํ อธิปฺเปตํ. อตฺถํ อากโรติ ปกาเสตีติ อากาโร, ตเมว ลีนํ คุฬฺหํ อตฺถํ คเมตีติ ลิงฺคํ, โส เตน นิมียตีติ นิมิตฺตนฺติ วุจฺจติ. อิทานิ ตเมวตฺถํ วิวริตุํ ‘‘ทีฆทสวตฺถ…เป… นิมิตฺตาติ วุตฺตา’’ติ อาห. เตติ อาการาทโย. ตถา หิ ปน เมติอาทินา โปตลิโย คหปติ ‘‘ปริพฺพาชกนิยาเมน อหํ ชีวามิ, ตสฺมา คหปติ น โหมีติ วทติ. โอวทนฺโตติ อนุสาสนฺโต. อุปวทนฺโตติ ปริภาสนฺโต.

ชื่อว่า ฉันนะ (ปกปิด) เพราะปกปิดสิ่งที่เกิดขึ้นเพราะความไม่เหมาะสม ชื่อว่า อนุจฉวิกะ (เหมาะสม). สิ่งนั้นนั่นแหละย่อมส่องถึง (ปฏิรูปะ) ความถึงพร้อมแห่งอัธยาศัย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปฏิรูปะ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่สมควร' (นัปปฏิรูปัง). คำว่า คำไวพจน์ของเหตุ คือ คำไวพจน์ของเหตุที่เป็นเครื่องให้รู้ เพราะประสงค์เอาเหตุที่เป็นเครื่องให้รู้. สิ่งที่ทำอรรถให้ปรากฏ ชื่อว่า อาการ. สิ่งที่ทำให้เข้าถึงอรรถที่ลี้ลับซ่อนเร้นนั้น ชื่อว่า ลิงคะ. สิ่งที่ถูกกำหนดด้วยอาการและลิงคะนั้น ชื่อว่า นิมิต. บัดนี้ เพื่อจะเปิดเผยอรรถนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผ้ามีชายยาว...เป... ชื่อว่านิมิต'. คำว่า เต ได้แก่ อาการเป็นต้นเหล่านั้น. ก็โดยนัยนั้นแล คฤหบดีโปตลิยะกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าดำรงชีวิตด้วยระเบียบของบรรพชิต เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่เป็นคฤหบดี'. คำว่า ผู้โอวาท คือ ผู้สั่งสอน. คำว่า ผู้ตำหนิ คือ ผู้รุกราน (ด่าว่า).

๓๒. เคธภูโต โลโภติ คิชฺฌนสภาโว โลโภ. อคิชฺฌนลกฺขโณ น โลโภ, อนินฺทาภูตํ อฆฏฺฏนนฺติ นินฺทาย ปฏิปกฺขภูตํ ปเรสํ อฆฏฺฏนํ. นินฺทาฆฏฺฏนาติ นินฺทาวเสน ปเรสํ ฆฏฺฏนา อกฺโกสนา. พฺยวหารโวหาโรปีติ กยวิกฺกยลกฺขโณ สพฺโยหาโรปิ ทานคฺคหณํ โวหาโร. ‘‘ทตฺโต ติสฺโส’’ ติอาทินา โวหรณํ ปญฺญาปนนฺติ ปญฺญตฺติ โวหาโร. ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส โวหรณํ กถนํ โพธนนฺติ วจนํ โวหาโร. ยาถาวโต อยาถาวโต จ โวหรติ เอเตนาติ โวหาโร, เจตนา. อยมิธาธิปฺเปโตติ อยํ เจตนาลกฺขโณ โวหาโร อิธ อิมสฺมึ อตฺเถ อธิปฺเปโต, โส จ โข สาวชฺโชว สมุจฺเฉทสฺส อิจฺฉิตตฺตา. อิทานิ จตุพฺพิธสฺสปิ โวหารสฺส อิธ สมฺภวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. คิหีติ เจตนา นตฺถีติ อหํ คิหีติ เจตนาปวตฺติ นตฺถิ. คิหีติ วจนํ นตฺถีติ คิหีติ อตฺตโน ปเรสญฺจ วจนปฺปวตฺติ นตฺถิ. คิหีติ ปณฺณตฺติ นตฺถีติ คิหีติ สมญฺญา นตฺถิ. คิหีติ พฺยวหาโร นตฺถีติ สมุทาจาโร นตฺถิ.

๓๒. คำว่า โลภะที่มีสภาพเป็นความอยากได้ คือ โลภะที่มีสภาวะตะกละ. อโลภะมีลักษณะไม่ตะกละ. การไม่กระทบกระทั่งที่ไม่เป็นไปเพื่อการตำหนิ คือ การไม่กระทบกระทั่งผู้อื่นซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อการตำหนิ. การกระทบกระทั่งด้วยการตำหนิ คือ การกระทบกระทั่งผู้อื่นด้วยอำนาจการตำหนิและการด่าว่า. แม้การซื้อขายที่มีการแลกเปลี่ยนเป็นลักษณะ ก็เป็นโวหาร (วโวหาร). การให้และการรับก็เป็นโวหาร. การเรียกขานว่า 'ทัตตะ ติสสะ' เป็นต้น เป็นบัญญัติโวหาร. การเรียกขาน การกล่าว การบอกให้รู้ซึ่งอรรถตามที่ประสงค์ เป็นวจนะโวหาร. บุคคลย่อมเรียกขานทั้งตามความเป็นจริงและไม่เป็นจริงด้วยสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงชื่อว่า โวหาร คือ เจตนา. โวหารที่มีเจตนาเป็นลักษณะนี้ เป็นที่ประสงค์ในอรรถนี้ และโวหารนั้นเป็นไปกับด้วยโทษ เพราะประสงค์จะตัดขาด. บัดนี้ เพื่อแสดงความบังเกิดขึ้นแห่งโวหารทั้ง ๔ ชนิดในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะเหตุใดเล่า' เป็นต้น. เจตนาว่า 'เราเป็นคฤหบดี' ไม่มี คือ ความเป็นไปแห่งเจตนาว่า 'เราเป็นคฤหบดี' ไม่มี. คำพูดว่า 'คฤหบดี' ไม่มี คือ ความเป็นไปแห่งคำพูดว่า 'คฤหบดี' ของตนและของผู้อื่นไม่มี. บัญญัติว่า 'คฤหบดี' ไม่มี คือ สมัญญาว่า 'คฤหบดี' ไม่มี. โวหารว่า 'คฤหบดี' ไม่มี คือ มารยาท (การประพฤติ) ไม่มี.

๓๓. ปาณาติปาโตว สํโยชนํ. กสฺมา? พนฺธนภาเวน ปวตฺตนโต นิสฺสริตุํ อปฺปทานโต. ปาณาติปาตสฺส อตฺถิตาย โส ปุคฺคโล [Pg.22] ‘‘ปาณาติปาตี’’ติ วุจฺจตีติ อาห – ‘‘ปาณาติปาตสฺส…เป… โหตี’’ติ. ยญฺหิ ยสฺส อตฺถิ, เตน โส อปทิสฺสตีติ. พหุตายาติ อจกฺขุกาทิเภเทน พหุภาวโต. ปาณาติปาตสฺส ปฏิปกฺโข อปาณาติปาโต. โส ปน อตฺถโต กายทฺวาริโก สีลสํวโรติ อาห ‘‘กายิกสีลสํวเรนา’’ติ. อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺยาติอาทิ ปาณาติปาเต อาทีนวทสฺสนํ. อาทีนวทสฺสิโน หิ ตโต โอรมณํ. เทสนาวเสนาติ อญฺญตฺถ สุตฺเต อภิธมฺเม จ ทสสุ สํโยชเนสุ ปญฺจสุ นีวรเณสุ เทสนาวเสน อปริยาปนฺนมฺปิ สํโยชนนฺติปิ นีวรณนฺติปิ อิธ วุตฺตํ. กสฺมา? ตทตฺถสมฺภวโต. เตนาห – ‘‘วฏฺฏพนฺธนฏฺเฐน หิตปฺปฏิจฺฉาทนฏฺเฐน จา’’ติ, ปาณาติปาโต หิ อปาณาติปาตปจฺจยํ หิตํ ปฏิจฺฉาเทนฺโตว อุปฺปชฺชตีติ. เอโก อวิชฺชาสโวติ อิทํ สหชาตวเสน วุตฺตํ, อุปนิสฺสยวเสน ปน อิตเรสมฺปิ อาสวานํ ยถารหํ สมฺภโว เวทิตพฺโพ. ปาณาติปาตี หิ ปุคฺคโล ‘‘ตปฺปจฺจยํ อตฺถํ กริสฺสามี’’ติ กาเม ปตฺเถติ. ทิฏฺฐึ คณฺหาติ, ภววิเสสํ ปจฺจาสีสติ. ตตฺถ อุปฺปนฺนํ วิหนติ พาธตีติ วิฆาโต, ทุกฺขํ, ปริฬาหนํ อนตฺถุปฺปาทวเสน อุปตาปนํ ปริฬาโห, อยเมเตสํ วิเสโส. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ วาเรสุ. อิมินา อุปาเยนาติ อติเทเสน ปน ปริคฺคหิโต อตฺโถ ปรโต อาคมิสฺสตีติ.

๓๓. ปาณาติบาตเท่านั้นเป็นสังโยชน์ เพราะเหตุไร? เพราะเป็นไปโดยภาวะแห่งเครื่องผูกพัน เพราะไม่ให้โอกาสเพื่อจะออกไป. บุคคลนั้นชื่อว่า 'ผู้ทำปาณาติบาต' เพราะมีปาณาติบาตอยู่ ดังที่กล่าวว่า 'ปาณาติบาต... เป็น' เพราะสิ่งใดมีแก่ผู้ใด ผู้นั้นย่อมถูกเรียกขานด้วยสิ่งนั้น. คำว่า 'เพราะความมาก' คือเพราะความเป็นของมากโดยความต่างกันมีอาทิว่าไม่มีจักษุ. ปฏิปักษ์ของปาณาติบาตคืออปาณาติบาต. อปาณาติบาตนั้นโดยอรรถคือสีลสังวรทางกาย ดังที่กล่าวว่า 'ด้วยกายิกสีลสังวร.' การเห็นโทษในปาณาติบาตมีอาทิว่า 'แม้ตนก็พึงติเตียนเรา.' เพราะผู้เห็นโทษย่อมงดเว้นจากสิ่งนั้น. คำว่า 'โดยการแสดง' คือแม้สังโยชน์และนิวรณ์ที่ไม่ได้สงเคราะห์ไว้ในสังโยชน์ ๑๐ และนิวรณ์ ๕ ในพระสูตรและพระอภิธรรมที่อื่น ก็กล่าวไว้ในที่นี้โดยการแสดง. เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นไปได้แห่งอรรถนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ด้วยอรรถว่าผูกพันวัฏฏะ และด้วยอรรถว่าปิดบังประโยชน์' เพราะปาณาติบาตย่อมเกิดขึ้นโดยปิดบังประโยชน์อันเป็นปัจจัยแห่งอปาณาติบาต. คำว่า 'อวิชชาอาสวะอย่างเดียว' นี้กล่าวโดยความเป็นสหชาติ. ส่วนโดยความเป็นอุปนิสัย พึงทราบว่าอาสวะอื่น ๆ ก็เป็นไปได้ตามสมควร. เพราะบุคคลผู้ทำปาณาติบาตย่อมปรารถนากามว่า 'เราจักทำประโยชน์อันเป็นปัจจัยแห่งสิ่งนั้น.' ย่อมยึดถือทิฏฐิ ย่อมหวังภพพิเศษ. คำว่า 'วิฆาตะ' คือการกำจัด การเบียดเบียนสิ่งที่เกิดขึ้นในภพนั้น. คำว่า 'ทุกข์' คือความทุกข์. คำว่า 'ปริฬาหนะ' คือความเร่าร้อน. คำว่า 'อุปตาปนะ' คือความเดือดร้อนโดยการก่อให้เกิดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. คำว่า 'ปริฬาหะ' คือความเร่าร้อน. นี้คือความแตกต่างของคำเหล่านี้. คำว่า 'ในที่ทั้งปวง' คือในวาระทั้งปวง. คำว่า 'ด้วยอุบายนี้' คืออรรถที่สงเคราะห์ไว้โดยอติเทศจักมาในภายหลัง.

๓๔-๔๐. อิมสฺมึ ปเทติ เอเตน สตฺตสุปิ วาเรสุ ตถา อาคตํ ปทํ สามญฺญโต คหิตํ. เตนาห ‘‘อิมินา’’ติอาทิ. โรสนํ กายิกํ วาจสิกญฺจาติ ตปฺปฏิปกฺโข อโรโสปิ ตถา ทุวิโธติ อาห ‘‘กายิกวาจสิกสํวเรนา’’ติ. ยถา อภิชฺฌา โลโภ, อนภิชฺฌา อโลโภ, เอวํ อโกธูปายาโส อพฺยาปาโท, สํวเร สุขนฺติ สํวโรติ ทฏฺฐพฺโพ, อนติโลโภ ปน สติสํวเร, อนติมาโน ญาณสํวเร สงฺคหํ คจฺฉตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อิเมสุ ปน ปเทสุ เอวํ สพฺพวาเรสุ โยชนา กาตพฺพาติ สมฺพนฺโธ.

๓๔-๔๐. ในบทนี้ คำที่มาอย่างนั้นในวาระทั้ง ๗ ก็ถูกถือเอาโดยทั่วไป. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ด้วยคำนี้' เป็นต้น. คำว่า 'การประทุษร้ายทางกายและทางวาจา' ดังที่กล่าวว่า 'ด้วยกายิกวาจาสิกสังวร' คือปฏิปักษ์ของการประทุษร้ายนั้นคือความไม่ประทุษร้ายก็มี ๒ อย่างเช่นกัน. เหมือนอภิชฌาคือโลภะ อนภิชฌาคืออโลภะ ฉันใด อโกธูปายาสะคืออพยาบาทก็ฉันนั้น. พึงเห็นว่า 'ความสุขในการสำรวม' คือสังวร. ส่วนความไม่โลภเกินไปพึงเห็นว่าสงเคราะห์เข้าในสติสังวร ความไม่มานะเกินไปสงเคราะห์เข้าในญาณสังวร. ความสัมพันธ์คือพึงประกอบความในบทเหล่านี้อย่างนี้ในวาระทั้งปวง.

เอวํ อาสวุปฺปตฺติ เวทิตพฺพาติ เอตฺถ วุตฺตสฺสปิ เอกชฺฌํ วุจฺจมานตฺตา ‘‘ปุน อยํ สงฺเขปวินิจฺฉโย’’ติ วุตฺตํ. อสมฺโมหตฺถํ อารมฺมณสฺส. ปุริเมสุ ตาว จตูสุ วาเรสุ วิรมิตุํ น สกฺโกมีติ วตฺตพฺพํ. ‘‘อตฺตาปิ มํ อุปวเทยฺยา’’ติ เอตสฺส ปทสฺส อตฺถวณฺณนายํ ‘‘น สกฺโกมี’’ติ, ‘‘อนุวิชฺชาปิ มํ วิญฺญู ครเหยฺยุ’’นฺติ เอตสฺส ปทสฺส อตฺถวณฺณนายํ ‘‘น สกฺโกตี’’ติ [Pg.23] วตฺตพฺพํ, อิมินา นเยน ปจฺฉิเมสุปิ จตูสุ ยถารหํ โยชนา เวทิตพฺพา. อติมาเน ภวาสวอวิชฺชาสวาติ วุตฺตํ มาเนน สห ทิฏฺฐิยา อนุปฺปชฺชนโต, อติมาโน ปน กามราเคนปิ อุปฺปชฺชเตวาติ ‘‘อติมาเน กามาสวอวิชฺชาสวา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, สฺวายํ นโย วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺโยติ น ทสฺสิโต. ปาติโมกฺขสํวรสีลํ กถิตํ อาทิโต จตูหิ ฉฏฺเฐน วาติ ปญฺจหิ วาเรหิ, เสเสหิ ตีหิ ปาติโมกฺขสํวรสีเล ฐิตสฺส ภิกฺขุโน ปฏิสงฺขาปหานํ, สพฺเพหิปิ ปน ภิกฺขุภาเว ฐิตสฺส คิหิโวหารสมุจฺเฉโท กถิโต. ตตฺถ สพฺพตฺถ วตฺตํ ‘‘อิทญฺจิทญฺจ มยฺหํ กาตุํ นปฺปติรูป’’นฺติ ปฏิสงฺขานวเสน อกรณํ ปชหนญฺจ ปฏิสงฺขาปหานํ.

คำว่า 'พึงทราบการเกิดขึ้นแห่งอาสวะอย่างนี้' นี้กล่าวว่า 'นี้คือวินิจฉัยโดยย่ออีกครั้ง' เพราะกล่าวรวมกันแม้สิ่งที่กล่าวไว้ในที่นี้. เพื่อไม่ให้หลงผิดในอารมณ์. ในวาระ ๔ แรก พึงกล่าวว่า 'ไม่สามารถงดเว้นได้.' ในอรรถกถาของบทว่า 'แม้ตนก็พึงติเตียนเรา' พึงกล่าวว่า 'ไม่สามารถ' และในอรรถกถาของบทว่า 'แม้ผู้รู้ทั้งหลายเมื่อพิจารณาแล้วก็พึงติเตียนเรา' พึงกล่าวว่า 'ไม่สามารถ' ด้วยนัยนี้ พึงทราบการประกอบความในวาระ ๔ หลังตามสมควร. คำว่า 'ในอติมานะมีภวาสวะและอวิชชาอาสวะ' นี้กล่าวเพราะไม่เกิดขึ้นพร้อมกับมานะและทิฏฐิ. แต่อติมานะย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับกามราคะด้วย เพราะฉะนั้นพึงกล่าวว่า 'ในอติมานะมีกามอาสวะและอวิชชาอาสวะ' นัยนี้เป็นนัยที่กล่าวไว้แล้ว จึงเข้าใจได้ง่าย จึงไม่ได้แสดงไว้. ปาติโมกขสังวรศีลกล่าวไว้ด้วยวาระ ๕ คือด้วย ๔ แรก หรือด้วย ๖. ด้วย ๓ ที่เหลือคือปฏิสังขาปหานของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในปาติโมกขสังวรศีล. แต่ด้วยทั้งหมดกล่าวถึงการตัดขาดคำพูดของคฤหัสถ์สำหรับผู้ตั้งอยู่ในภาวะแห่งภิกษุ. ในที่นั้น การไม่ทำและการละเว้นโดยการพิจารณาว่า 'สิ่งนี้และสิ่งนั้นไม่สมควรแก่เราที่จะทำ' ที่กล่าวไว้ในที่ทั้งปวง คือปฏิสังขาปหาน.

กามาทีนวกถาวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยโทษของกาม

๔๒. อุปสุมฺเภยฺยาติ เอตฺถ อุป-สทฺโท สมีปตฺโถ, สุมฺภนํ วิกฺเขปนํ. เตเนว ตเมนนฺติ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห – ‘‘ตสฺส สมีเป ขิเปยฺยา’’ติ, ตสฺส กุกฺกุรสฺส สมีเป อฏฺฐิกงฺกลํ ขิเปยฺยาติ อตฺโถ. นิมฺมํสตฺตา กงฺกลนฺติ วุจฺจตีติ อิมินา วิคตมํสาย อฏฺฐิกงฺกลิกาย อุรฏฺฐิมฺหิ วา ปิฏฺฐิกณฺฏเก วา สีสฏฺฐิมฺหิ วา กงฺกล-สทฺโท นิรุฬฺโหติ ทสฺเสติ. สุนิกฺกนฺตนฺติ นิลฺลิขิตํ กตฺวาว นิพฺพิเสสํ ลิขิตํ.

๔๒. ในคำว่า 'อุปสัมเภยยะ' นี้ คำว่า 'อุปะ' มีอรรถว่าใกล้ คำว่า 'สัมภนะ' คือการซัดไป. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'พึงซัดไปใกล้สิ่งนั้น' โดยเป็นคำที่ใช้ในอรรถภูมิ. อรรถว่า 'พึงซัดโครงกระดูกไปใกล้สุนัขตัวนั้น.' คำว่า 'กังกละ' นี้กล่าวเพราะไม่มีเนื้อ. ด้วยคำนี้แสดงว่าคำว่า 'กังกละ' ย่อมใช้ในความหมายว่าโครงกระดูกที่ไม่มีเนื้อ ไม่ว่าจะเป็นกระดูกอก กระดูกสันหลัง หรือกระดูกศีรษะ. คำว่า 'สุนิกกันตะ' คือขูดออกจนหมดสิ้น ขูดออกโดยไม่มีส่วนเหลือ.

เอกตฺตุปฏฺฐานสฺส อชฺฌุเปกฺขนวเสน ปวตฺติยา เอกตฺตา. เตนาห ‘‘จตุตฺถฌานุเปกฺขา’’ติ. ยสฺมา ปนสฺส อารมฺมณมฺปิ เอกสภาวเมว, ตสฺมา อาห ‘‘สา หี’’ติอาทิ. โลกามิสสงฺขาตาติ อปริญฺญาตวตฺถุนา โลเกน อามสิตพฺพโต, โลเก วา อามิโสติ สงฺขํ คตาย วเสน กามคุณานํ กามภาโว จ อามิสภาโว จ, โส เอว นิปฺปริยายโต อามิสนฺติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. กามคุณามิสาติ กามคุเณ ฉนฺทราคา. คหณฏฺเฐน ภุสํ อาทานฏฺเฐน.

เพราะความเป็นอันเดียวกันแห่งการเป็นไปโดยการเพ่งเฉยต่อการปรากฏเป็นอันเดียวกัน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'อุเบกขาในจตุตถฌาน.' เพราะอารมณ์ของอุเบกขานั้นก็มีสภาพเป็นอันเดียวกัน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'อุเบกขานั้นแล' เป็นต้น. คำว่า 'ชื่อว่าโลกามิส' คือเพราะโลกที่ยังไม่รู้แจ้งอารมณ์พึงสัมผัสได้ หรือโดยความเป็นไปที่ชื่อว่าอามิสในโลก. ความเป็นกามและความเป็นอามิสของกามคุณนั้นเอง ย่อมควรกล่าวว่าเป็นอามิสโดยไม่เป็นปริยาย. คำว่า 'กามคุณามิส' คือฉันทราคะในกามคุณ. ด้วยอรรถว่ายึดถือ ด้วยอรรถว่าถือเอาอย่างแรงกล้า.

๔๓. ฑยนํ อากาเสน คมนนฺติ อาห ‘‘อุปฺปติตฺวา คจฺเฉยฺยา’’ติ. คิชฺฌาทีนํ วาสิผรสุ น โหตีติ อาห – ‘‘มุขตุณฺฑเกน ฑสนฺตา ตจฺเฉยฺยุ’’นฺติ. วิสฺสชฺเชยฺยุนฺติ เอตฺถ ‘‘วิสฺสชฺชน’’นฺติ อากฑฺฒนํ อธิปฺเปตํ อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ, อากฑฺฒนญฺจ อนุพนฺธิตฺวา ปาตนนฺติ อาห ‘‘มํสเปสึ นเขหิ กฑฺฒิตฺวา ปาเตยฺยุ’’นฺติ.

๔๓. คำว่า 'การบิน' คือการไปในอากาศ ดังที่กล่าวว่า 'พึงบินไป.' คำว่า 'นกแร้งเป็นต้นไม่มีขวานและสิ่ว' ดังที่กล่าวว่า 'พึงจิกและเฉือนด้วยจะงอยปาก.' ในคำว่า 'วิสสัชเชยยุง' นี้ คำว่า 'วิสสัชชนะ' มีความหมายว่าการดึง เพราะธาตุมีหลายอรรถ. การดึงแล้วทิ้งตามไป ดังที่กล่าวว่า 'พึงดึงชิ้นเนื้อด้วยเล็บแล้วทิ้งไป.'

๔๗. ปุริสสฺส [Pg.24] อาโรหนโยคฺยํ โปริเสยฺยํ.

๔๗. สิ่งที่สมควรแก่บุรุษจะขึ้นได้ ชื่อว่า 'ปุริเสยยะ' (สูงเท่าบุรุษ).

๔๘. สมฺปนฺนํ สุนฺทรํ ผลมสฺสาติ สมฺปนฺนผลํ. ผลูปปนฺนนฺติ ผเลหิ อุเปตนฺติ อาห ‘‘พหุผล’’นฺติ.

๔๘. ผลที่สมบูรณ์และสวยงาม ชื่อว่า 'สัมปันนผล.' คำว่า 'ผลูปปันนะ' คือประกอบด้วยผล ดังที่กล่าวว่า 'มีผลมาก.'

๕๐. สุวิทูรวิทูเรติ อริยสฺส วินเย โวหารสมุจฺเฉทโต สุฏฺฐุ วิทูรภูเต เอว วิทูเร อหํ ฐิโต. กสฺสจิ นาม อตฺถสฺสปิ อชานนโต น อาชานนฺตีติ อนาชานียาติ กตฺตุสาธนมสฺส ทสฺเสนฺโต อชานนเกติ อชานนฺตโภชนสีเสน เตสํ ทาตพฺพปจฺจเย วทติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๕๐. บทว่า สุวิทูรวิทูเร ความว่า เราตั้งอยู่ในที่ไกลแสนไกล คือในที่ไกลอย่างยิ่งนั่นเอง เพราะการตัดขาดซึ่งโวหารในวินัยของพระอริยะ. บทว่า อนาชานียา ความว่า เพราะไม่รู้แม้ซึ่งเนื้อความของใครๆ ชื่อว่าไม่รู้ เมื่อจะแสดงกัตตุสาธนะของบทนั้นว่า อชานนกะ (ผู้ไม่รู้) จึงกล่าวถึงปัจจัยที่ควรให้แก่คนเหล่านั้นด้วยหัวข้อว่าโภชนะของผู้ไม่รู้. ที่เหลือเข้าใจได้ง่ายทั้งนั้น.

โปตลิยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับในอรรถกถาโปตลิยสูตร จบแล้ว.

๕. ชีวกสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาชีวกสูตร

๕๑. กุมาเรน ภโต โปสาปิโตติ กุมารภโต, กุมารภโต เอว โกมารภจฺโจ ยถา ‘‘ภิสกฺกเมว เภสชฺช’’นฺติ.

๕๑. บทว่า กุมารภโต ความว่า อันพระกุมารทรงเลี้ยงแล้ว คือทรงให้บำรุงแล้ว. คำว่า กุมารภตะ นั่นเอง คือ โกมารภัจจ์ เหมือนอย่างคำว่า 'เภสัชชะ (การเยียวยา) ก็คือภิสักกะ (แพทย์) นั่นเอง'.

อารภนฺตีติ เอตฺถ อารภ-สทฺโท กามํ กามายูหนยญฺญุฏฺฐาปนอาปตฺติอาปชฺชนวิญฺญาปนาทีสุปิ อาคโต, อิธ ปน หึสเน อิจฺฉิตพฺโพติ อาห – ‘‘อารภนฺตีติ ฆาเตนฺตี’’ติ. อุทฺทิสิตฺวา กตนฺติ (อ. นิ. ฏี. ๓.๘.๑๒; สารตฺถ. ฏี. มหาวคฺค ๓.๒๙๔) อตฺตานํ อุทฺทิสิตฺวา มารณวเสน กตํ นิพฺพตฺติตํ. ปฏิจฺจกมฺมนฺติ เอตฺถ กมฺม-สทฺโท กมฺมสาธโน อตีตกาลิโกติ อาห – ‘‘อตฺตานํ ปฏิจฺจ กต’’นฺติ. นิมิตฺตกมฺมสฺเสตํ อธิวจนํ ‘‘ปฏิจฺจ กมฺมํ ผุสตี’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๔.๗๕) วิย. นิมิตฺตกมฺมสฺสาติ นิมิตฺตภาเวน ลทฺธพฺพกมฺมสฺส, น กรณการาปนวเสน. ปฏิจฺจกมฺมํ เอตฺถ อตฺถีติ มํสํ ปฏิจฺจกมฺมํ ยถา ‘‘พุทฺธํ เอตสฺส อตฺถีติ พุทฺโธ’’ติ. เตสนฺติ นิคณฺฐานํ. อญฺเญปิ พฺราหฺมณาทโย ตํลทฺธิกา อตฺเถว.

ในบทว่า อารภันติ นี้ คำว่า อารภะ แม้จะปรากฏในความหมายว่า ความใคร่, การพยายาม, การยกขึ้น, การต้องอาบัติ, การยังอาบัติให้ถึง และการบอกให้รู้ เป็นต้น ก็ตาม แต่ในที่นี้พึงประสงค์ในความหมายว่า การเบียดเบียน ท่านจึงกล่าวว่า 'อารภันติ คือ ฆ่า'. บทว่า อุททิสิตวา กตัง (อ.นิ.ฏีกา 3.8.12; สารัตถ.ฏีกา มหาวรรค 3.294) คือ ทำแล้ว คือให้บังเกิดแล้ว ด้วยอำนาจการฆ่าโดยเจาะจงตน. ในบทว่า ปฏิจจกัมมัง นี้ คำว่า กัมมะ เป็นกัมมสาธนะ เป็นอดีตกาล ท่านจึงกล่าวว่า 'ทำแล้วอาศัยตน'. คำนี้เป็นชื่อของนิมิตกรรม เหมือนในคำว่า 'ปฏิจจกัมมัง ผุสติ' เป็นต้น (ชา. 1.4.75). บทว่า นิมิตตกัมมัสสะ คือ กรรมที่พึงได้ด้วยความเป็นนิมิต ไม่ใช่ด้วยอำนาจการทำหรือการใช้ให้ทำ. เนื้อที่มีปฏิจจกรรมนี้อยู่ ชื่อว่า ปฏิจจกรรม เหมือนคำว่า 'ความรู้ (พุทธะ) ของผู้นี้มีอยู่ เพราะฉะนั้น ผู้นี้ชื่อว่า พุทธะ'. บทว่า เตสัง คือ ของพวกนิครนถ์. แม้พราหมณ์เป็นต้นเหล่าอื่นที่มีลัทธิเช่นนั้นก็มีอยู่จริง.

การณนฺติ เอตฺถ ยุตฺติ อธิปฺเปตา, สา เอว จ ธมฺมโต อนเปตตฺตา ‘‘ธมฺโม’’ติ วุตฺตาติ อาห – ‘‘การณํ นาม ติโกฏิปริสุทฺธมจฺฉมํสปริโภโค’’ติ. อนุการณํ นาม มหาชนสฺส ตถา พฺยากรณํ ยุตฺติยา ธมฺมสฺส อนุรูปภาวโต มํสํ ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ อนุญฺญาตํ ตเถว กถนนฺติ กตฺวา. ตนฺติ ‘‘ชานํ อุทฺทิสฺสกตํ มํสํ ปริภุญฺชตี’’ติ เอวํ วุตฺตํ ปริภุญฺชนํ เนว การณํ โหติ [Pg.25] สพฺเพน สพฺพํ อภาวโต สติ จ อยุตฺติยํ อธมฺโมติ กตฺวา. ตถา พฺยากรณนฺติ ‘‘ชานํ อุทฺทิสฺสกตํ มํสํ ปริภุญฺชตี’’ติ กถนํ ยุตฺติยา ธมฺมสฺส อนนุรูปภาวโต น อนุการณํ โหติ. ปเรหิ วุตฺตการเณน สการโณ หุตฺวาติ ปเร ติตฺถิยา ‘ชาน’นฺติอาทินา ธมฺมํ กเถนฺติ วทนฺติ, เตน การณภูเตน สการโณ หุตฺวา. เตหิ ตถา วตฺตพฺโพ เอว หุตฺวา ตุมฺหากํ วาโท วา อนุวาโท วา ‘‘มํสํ ปริภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ ปวตฺตา ตุมฺหากํ กถา วา ปรโต ปเรหิ ตถา ปวตฺติตา ตสฺสา อนุกถา วา. วิญฺญูหิ ครหิตพฺพการณนฺติ ติตฺถิยา ตาว ติฏฺฐนฺตุ, ตโต อญฺเญหิ ปณฺฑิเตหิ ครหิตพฺพการณํ. โกจิ น อาคจฺฉตีติ ครหิตพฺพตํ น อาปชฺชตีติ อตฺโถ. อภิภวิตฺวา อาจิกฺขนฺตีติ อภิภุยฺย มทฺทิตฺวา กเถนฺติ, อภิภูเตน อกฺโกสนฺตีติ อตฺโถ.

ในบทว่า การณัง นี้ ประสงค์เอาความสมเหตุสมผล และความสมเหตุสมผลนั้นนั่นแหละ เพราะไม่ปราศจากธรรม ท่านจึงเรียกว่า 'ธรรม' จึงกล่าวว่า 'การณัง ได้แก่ การบริโภคปลาและเนื้อที่บริสุทธิ์โดยส่วนสาม'. ชื่อว่า อนุการณัง คือ การพยากรณ์แก่ชนหมู่มากอย่างนั้น เพราะความที่เนื้อเป็นของควรบริโภคตามความเหมาะสมแก่ธรรมที่สมเหตุสมผล จึงเป็นการกล่าวตามที่ทรงอนุญาตไว้อย่างนั้นนั่นเอง. บทว่า ตัง คือ การบริโภคที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า 'รู้อยู่ ย่อมบริโภคเนื้อที่เขาเจาะจงทำ' ย่อมไม่เป็นเหตุ (ที่สมควร) เลย เพราะไม่มีโดยประการทั้งปวง และเมื่อไม่มีความสมเหตุสมผล ก็จัดว่าเป็นอธรรม. บทว่า ตถา พยากรณัง คือ การกล่าวว่า 'รู้อยู่ ย่อมบริโภคเนื้อที่เขาเจาะจงทำ' ย่อมไม่เป็นอนุการณะ เพราะไม่เหมาะสมแก่ธรรมที่สมเหตุสมผล. บทว่า ปเรหิ วุตตกากาเรนะ สการโณ หุตวา คือ พวกเดียรถีย์เหล่าอื่นกล่าวธรรมคือพูดด้วยคำว่า 'รู้อยู่' เป็นต้น เป็นผู้มีเหตุด้วยเหตุนั้นที่เป็นตัวการ. เป็นผู้ที่พึงถูกพวกเขากล่าวอย่างนั้นนั่นแหละ คือ วาทะหรืออนุวาทะของพวกท่าน หรือคำพูดของพวกท่านที่ดำเนินไปว่า 'เนื้อควรบริโภค' หรือคำพูดที่ผู้อื่นดำเนินไปตามคำพูดนั้นในภายหลัง. บทว่า วิญญูหิ คารหิตัพพการณัง ความว่า ยกพวกเดียรถีย์ไว้ก่อน เป็นเหตุที่วิญญูชนคือบัณฑิตเหล่าอื่นพึงติเตียน. บทว่า โกจิ น อาคัจฉติ ความว่า ย่อมไม่ถึงความเป็นของที่พึงติเตียน. บทว่า อภิภวิตวา อาจิกขันติ คือ กล่าวข่มขี่บีบคั้น อธิบายว่า ด่าด้วยคำข่มขี่.

๕๒. การเณหีติ ปริโภคจิตฺตสฺส อวิสุทฺธตาเหตูหิ. ภิกฺขู อุทฺทิสฺสกตํ ทิฏฺฐํ. ตาทิสมํสญฺหิ ปริโภคานารหตฺตา จิตฺตอวิสุทฺธิยา การณํ จิตฺตสํกิเลสาวหโต. อิทานิ ทิฏฺฐสุตปริสงฺกิตานิ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘ทิฏฺฐาทีสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตทุภยวิมุตฺตปริสงฺกิตนฺติ ‘‘ทิฏฺฐํ สุต’’นฺติ อิมํ อุภยํ อนิสฺสาย – ‘‘กึ นุ โข อิมํ ภิกฺขุํ อุทฺทิสฺส วธิตฺวา สมฺปาทิต’’นฺติ เกวลเมว ปริสงฺกิตํ. สพฺพสงฺคาหโกติ สพฺเพสํ ติณฺณํ ปริสงฺกิตานํ สงฺคณฺหนโก.

๕๒. บทว่า การเณหิ คือ ด้วยเหตุทั้งหลายแห่งความไม่บริสุทธิ์ของจิตที่บริโภค. เนื้อที่เห็นว่าเขาทำเจาะจงภิกษุทั้งหลาย. เพราะเนื้อเช่นนั้นไม่ควรบริโภค จึงเป็นเหตุแห่งความไม่บริสุทธิ์ของจิต เพราะนำความเศร้าหมองมาสู่จิต. บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อที่เห็น ที่ได้ยิน และที่รังเกียจโดยสภาวะ จึงกล่าวคำว่า 'ในเนื้อที่เห็นเป็นต้น' เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตทุภยวิมุตตปริสังกิตัง คือ เนื้อที่รังเกียจโดยพ้นจากเหตุทั้งสองนั้น คือ ไม่ได้อาศัยเหตุที่เห็นและที่ได้ยินทั้งสองนี้ แต่รังเกียจไปเองว่า 'เขาฆ่าสัตว์ทำเนื้อนี้ถวายเจาะจงภิกษุนี้หรือหนอ'. บทว่า สัพพสังคาหโก คือ เป็นบทที่รวบรวมเนื้อที่รังเกียจทั้ง 3 อย่างไว้ทั้งหมด.

มงฺคลาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน อาหุนปาหุนาทิกํ สงฺคณฺหาติ. นิพฺเพมติกา โหนฺตีติ สพฺเพน สพฺพํ ปริสงฺกิตาภาวมาห. อิตเรสนฺติ อชานนฺตานํ วฏฺฏติ, ชานโต เอเวตฺถ อาปตฺติ โหติ. เตเยวาติ เย อุทฺทิสฺส กตํ, เตเยว.

บทว่า มังคลาทีนัง คือ ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์เอาอาหุนะและปาหุนะเป็นต้น. บทว่า นิพเพมติกา โหนติ คือ กล่าวถึงความไม่มีความรังเกียจสงสัยโดยประการทั้งปวง. บทว่า อิตเรสัง คือ ย่อมควรแก่ภิกษุเหล่าอื่นที่ไม่รู้, ในเรื่องนี้อาบัติย่อมมีแก่ผู้รู้เท่านั้น. บทว่า เตเยวะ คือ ภิกษุเหล่าใดที่เขาเจาะจงทำเพื่อ ภิกษุเหล่านั้นนั่นแหละ.

อุทฺทิสฺสกตมํสปริโภคโต อกปฺปิยมํสปริโภคสฺส วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘อกปฺปิยมํสํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุริมสฺมึ สจิตฺตกา อาปตฺติ, อิตรสฺมึ อจิตฺตกา. เตนาห – ‘‘อกปฺปิยมํสํ อชานิตฺวา ภุตฺตสฺสปิ อาปตฺติเยวา’’ติ. ปริโภคนฺติ ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ วทามีติ อตฺโถ.

เพื่อแสดงความต่างกันของการบริโภคเนื้อที่ไม่ควร (อกัปปิยมังสะ) กับการบริโภคเนื้อที่เขาเจาะจงทำ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ส่วนเนื้อที่ไม่ควร' เป็นต้น. ในกรณีแรก (เนื้อเจาะจง) เป็นสจิตตกอาบัติ (มีเจตนาจึงเป็นอาบัติ), ในกรณีหลัง (เนื้อต้องห้าม) เป็นอจิตตกอาบัติ (ไม่มีเจตนาก็เป็นอาบัติ). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้บริโภคเนื้อที่ไม่ควรโดยไม่รู้ ก็เป็นอาบัติเหมือนกัน'. บทว่า ปริโภคัง ความว่า เรากล่าวว่า 'พึงบริโภค' ดังนี้.

๕๓. ตาทิสสฺสาติ ติโกฏิปริสุทฺธสฺส มจฺฉมํสสฺส ปริโภเค. เมตฺตาวิหาริโนปีติ อปิ-สทฺเทน อเมตฺตาวิหาริโนปิ. เมตฺตาวิหาริโน ปริโภเค สิขาปฺปตฺตา อนวชฺชตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อิธ, ชีวก, ภิกฺขู’’ติอาทิ [Pg.26] วุตฺตํ. อนิยเมตฺวาติ อวิเสเสตฺวา สามญฺญโต. ยสฺมา ภควตา – ‘‘ยโต โข, วจฺฉ, ภิกฺขุโน ตณฺหา ปหีนา โหตี’’ติอาทินา มหาวจฺฉโคตฺตสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๑๙๔) อตฺตา อนิยเมตฺวา วุตฺโต. ตถา หิ วจฺฉโคตฺโต – ‘‘ติฏฺฐตุ ภวํ โคตโม, อตฺถิ ปน โภโต โคตมสฺส เอกภิกฺขุปิ สาวโก อาสวานํ ขยา…เป… อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ อาห, ‘‘อิธ, ภารทฺวาช, ภิกฺขุ อญฺญตรํ คามํ วา นิคมํ วา อุปนิสฺสาย วิหรตี’’ติอาทินา จงฺกีสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๔๓๐) อตฺตา อนิยเมตฺวา วุตฺโต. ตถา หิ ตตฺถ ปรโต – ‘‘ยํ โข ปน อยมายสฺมา ธมฺมํ เทเสติ, คมฺภีโร โส ธมฺโม ทุทฺทโส ทุรนุโพโธ สนฺโต ปณีโต อตกฺกาวจโร นิปุโณ ปณฺฑิตเวทนีโย, น โส ธมฺโม สุเทสนีโย ลุทฺเทนา’’ติอาทินา เทสนา อาคตา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ภควตา หิ มหาวจฺฉโคตฺตสุตฺเต, จงฺกีสุตฺเต อิมสฺมึ สุตฺเตติ ตีสุ ฐาเนสุ อตฺตานํเยว สนฺธาย เทสนา กตา’’ติ. มํสูปเสจโนว อธิปฺเปโต มจฺฉมํสสหิตสฺส อาหารสฺส ปริโภคภาวโต มจฺฉมํสสฺส จ อิธ อธิปฺเปตตฺตา.

๕๓. คำว่า "เช่นนั้น" (Tādisassa) หมายถึง ในการบริโภคเนื้อปลาที่บริสุทธิ์โดยส่วนสาม. คำว่า "แม้ผู้มีเมตตาธรรมอยู่" (Mettāvihārinopīti) ด้วยศัพท์ว่า "แม้" (api) หมายถึง แม้ผู้ที่ไม่ได้มีเมตตาธรรมอยู่ด้วย. เพื่อแสดงว่าการบริโภคของผู้มีเมตตาธรรมอยู่นั้น เป็นความไม่มีโทษอย่างยิ่ง (ถึงที่สุด) จึงตรัสคำว่า "ดูกรชีวก ภิกษุในธรรมวินัยนี้" เป็นต้น. คำว่า "ไม่กำหนด" (Aniyametvā) หมายถึง ไม่เจาะจง คือโดยทั่วไป. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถึงพระองค์เองโดยไม่กำหนดไว้ในมหาวัจฉโคตตสูตร (ม.นิ. 2.194) ด้วยคำว่า "ดูกรวัจฉะ เมื่อใดตัณหาของภิกษุละได้แล้ว" เป็นต้น. จริงอย่างนั้น วัจฉโคตรกล่าวว่า "ท่านพระโคดมจงยกไว้ก่อน ก็สาวกของท่านพระโคดมแม้เพียงรูปเดียวที่มีอยู่ เป็นผู้สิ้นอาสวะ...เป... เข้าถึงอยู่หรือ?" และในจังกีสูตร (ม.นิ. 2.430) ก็ตรัสถึงพระองค์เองโดยไม่กำหนดไว้ด้วยคำว่า "ดูกรภารทวาชะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้อาศัยหมู่บ้านหรือนิคมแห่งใดแห่งหนึ่งอยู่" เป็นต้น. เพราะว่าในสูตรนั้น มีพระดำรัสในตอนต่อมาว่า "ธรรมที่ท่านผู้มีอายุนี้แสดง เป็นธรรมลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก สงบ ประณีต ไม่เป็นวิสัยแห่งความตรึก ละเอียด บัณฑิตพึงรู้ ธรรมนั้นไม่ใช่ธรรมที่คนหยาบช้าจะแสดงได้ง่าย" เป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมโดยหมายถึงพระองค์เองใน 3 แห่ง คือ ในมหาวัจฉโคตตสูตร ในจังกีสูตร และในสูตรนี้" คำว่า "มีเนื้อเป็นกับข้าว" (Maṃsūpasecano) เท่านั้นที่ประสงค์เอา เพราะภาวะที่เป็นการบริโภคอาหารที่มีเนื้อปลาประกอบ และเพราะในที่นี้ประสงค์เอาเนื้อปลา.

อคถิโต อปฺปฏิพทฺโธ. ตณฺหามุจฺฉนายาติ ตณฺหายนวเสน มุจฺฉาปตฺติยา. อนชฺโฌปนฺโน ตณฺหาย อภิภวิตฺวา น อชฺโฌตฺถโฏ, คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา น สณฺฐิโตติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘สพฺพํ อาลุมฺปิตฺวา’’ติอาทิ. อิธ อาทีนโว อาหารสฺส ปฏิกูลภาโวติ อาห ‘‘เอกรตฺติวาเสนา’’ติอาทิ. อยมตฺโถ อาหารปริโภโคติ อตฺถสํโยชนปริจฺเฉทิกา ‘‘ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๑๘๒; ม. นิ. ๑.๒๓; ๒.๒๔; ๓.๗๕; สํ. นิ. ๔.๑๒๐) ปวตฺตา อาหารปฏิพทฺธฉนฺทราคนิสฺสรณภูตา ปญฺญา อสฺส อตฺถีติ นิสฺสรณปญฺโญ. อิทมตฺถนฺติ เอตมตฺถาย. เอวํ สนฺเตติ ‘‘พฺรหฺมาติ จ เมตฺตาวิหาริโน สมญฺญา’’ติ อวตฺวา เย ธมฺมา เมตฺตาวิหารสฺส ปฏิปกฺขภูตา, ตตฺถ สาวเสสํ ปหาสิ พฺรหฺมา, อนวเสสํ ปหาสิ ภควาติ สเจ เต อิทํ สนฺธาย ภาสิตํ, เอวํ สนฺเต ตว อิทํ ยถาวุตฺตวจนํ อนุชานามิ, น เมตฺตาวิหาริตาสามญฺญมตฺตโตติ อตฺโถ.

"ไม่ติดข้อง" (Agathito) คือ ไม่ผูกพัน. คำว่า "ด้วยความมัวเมาในตัณหา" (Taṇhāmucchanāya) หมายถึง ด้วยการถึงความมัวเมาด้วยอำนาจแห่งความทะยานอยาก. คำว่า "ไม่สยบ" (Anajjhopanno) หมายถึง ไม่ถูกตัณหาครอบงำแล้วทับถมไว้ อธิบายว่า ไม่ใช่ว่ากลืนกินให้เสร็จสิ้นแล้วตั้งอยู่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กลืนกินทั้งหมด" เป็นต้น. ในที่นี้ โทษคือความเป็นของปฏิกูลของอาหาร ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยการอยู่เพียงคืนเดียว" เป็นต้น. เนื้อความนี้คือ "การบริโภคอาหาร" ส่วนคำว่า "มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก" (nissaraṇapañño) หมายถึง ภิกษุนั้นมีปัญญาที่เป็นเครื่องสลัดออกซึ่งฉันทราคะที่ผูกพันในอาหาร ซึ่งเป็นไปโดยนัยเป็นเครื่องกำหนดความผูกพันในประโยชน์ว่า "เพียงเพื่อความตั้งอยู่ได้แห่งกายนี้" เป็นต้น (ที.นิ. 3.182; ม.นิ. 1.23; 2.24; 3.75; สํ.นิ. 4.120). คำว่า "เพื่อประโยชน์นี้" (Idamatthanti) หมายถึง เพื่อประโยชน์นี้. คำว่า "เมื่อเป็นเช่นนั้น" (Evaṃ sante) มีอธิบายว่า หากท่านไม่ได้กล่าวว่า "พรหมเป็นชื่อเรียกทั่วไปของผู้มีเมตตาธรรมอยู่" แต่กล่าวหมายถึงข้อนี้ว่า "พรหมละธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อการอยู่ด้วยเมตตาได้โดยยังมีส่วนเหลือ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงละได้โดยไม่มีส่วนเหลือ" หากเป็นเช่นนั้น ข้าพเจ้าก็ยอมรับคำที่ท่านกล่าวมานี้ ไม่ใช่ยอมรับเพียงเพราะความเป็นผู้มีเมตตาธรรมอยู่โดยทั่วไป.

๕๕. ‘‘ปาฏิเยกฺโก [Pg.27] อนุสนฺธี’’ติ วตฺวา วิสุํ อนุสนฺธิภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิมสฺมึ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทฺวารํ ถเกตีติ มจฺฉมํสปริโภคานุญฺญาย อญฺเญสํ วจนทฺวารํ ปิทหติ, โจทนาปถํ นิรุนฺธติ. กถํ สตฺตานุทฺทยํ ทสฺเสติ? สตฺตานุทฺทยมุเขน พาหิรกานํ มจฺฉมํสปริโภคปฏิกฺเขโป ตยิทํ มิจฺฉา, ติโกฏิปริสุทฺธสฺเสว มจฺฉมํสสฺส ปริโภโค ภควตา อนุญฺญาโต. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘ตีหิ โข อหํ, ชีวก, ฐาเนหิ มํสํ ปริโภคนฺติ วทามี’ติอาทิ (ม. นิ. ๒.๕๒). วินเยปิ (ปารา. ๔๐๙; จูฬว. ๓๔๓) วุตฺตํ – ‘‘ติโกฏิปริสุทฺธํ, เทวทตฺต, มจฺฉมํสํ มยา อนุญฺญาต’’นฺติ. ติโกฏิปริสุทฺธญฺจ ภุญฺชนฺตานํ สตฺเตสุ อนุทฺทยา นิจฺจลา. ‘‘สตฺตานุทฺทยํ ทสฺเสตี’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สเจ หี’’ติอาทิมาห.

๕๕. หลังจากกล่าวว่า "เป็นอนุสนธิที่แยกต่างหาก" (Pāṭiyekko anusandhī) เพื่อจะแสดงความเป็นอนุสนธิที่แยกกัน จึงตรัสคำว่า "ในที่นี้" (imasmiṃ hī) เป็นต้น. คำว่า "ปิดประตู" (Dvāraṃ thaketi) หมายถึง ด้วยการอนุญาตให้บริโภคเนื้อปลา ย่อมปิดประตูแห่งคำพูดของผู้อื่น และปิดกั้นทางแห่งการโจทก์. แสดงความเอ็นดูสัตว์อย่างไร? การคัดค้านการบริโภคเนื้อปลาของพวกภายนอก (ลัทธิอื่น) โดยอ้างความเอ็นดูสัตว์นั้น เป็นสิ่งที่ผิด เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตการบริโภคเนื้อปลาที่บริสุทธิ์โดยส่วนสามเท่านั้น. จริงอย่างนั้น พระองค์ตรัสไว้ว่า "ดูกรชีวก เรากล่าวว่าเนื้อเป็นสิ่งที่ควรบริโภคด้วยเหตุ 3 ประการ" เป็นต้น (ม.นิ. 2.52). แม้ในพระวินัย (ปารา. 409; จูฬ. 343) ก็ตรัสไว้ว่า "ดูกรเทวทัต เนื้อปลาที่บริสุทธิ์โดยส่วนสาม เราอนุญาตแล้ว" และความเอ็นดูในสัตว์ทั้งหลายของผู้ที่บริโภคเนื้อที่บริสุทธิ์โดยส่วนสามนั้น ย่อมไม่หวั่นไหว. เมื่อจะขยายความที่กล่าวไว้โดยย่อว่า "แสดงความเอ็นดูสัตว์" จึงตรัสคำว่า "ถ้าหากว่า" (sace hī) เป็นต้น.

ปฐเมน การเณนาติ เทสนาวเสนปิ ปโยควเสนปิ ปฐเมน ปรูปฆาตเหตุนา. กฑฺฒิโต โส ปาโณ. คเลน ปเวเธนฺเตนาติ โยตฺตคเลน กรเณน อสยฺหมาเนน. พหุปุญฺญเมว โหติ อาสาทนาเปกฺขาย อภาวโต, หิตชฺฌาสยตฺตา วาติ อธิปฺปาโย. เอสาหํ, ภนฺเตติอาทิ กสฺมา วุตฺตํ, สรณคมนวเสเนว คหิตสรโณติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อย’’นฺติอาทิ. โอคาหนฺโตติอาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา สุตฺตํ อนุสฺสรนฺโต อตฺถํ อุปธาเรนฺโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า "ด้วยเหตุประการแรก" (Paṭhamena kāraṇena) หมายถึง ด้วยเหตุแห่งการเบียดเบียนผู้อื่นประการแรก ทั้งโดยนัยแห่งการแสดงและโดยนัยแห่งความพยายาม. สัตว์นั้นถูกลากไป. คำว่า "ด้วยคอที่สั่นเทา" (Galena pavedhentena) หมายถึง ด้วยคอที่ถูกเชือกดึงรั้งไว้จนทนไม่ได้. มีอธิบายว่า ย่อมเป็นบุญมากทีเดียว เพราะไม่มีความมุ่งหวังในการเบียดเบียน หรือเพราะมีอัธยาศัยมุ่งประโยชน์. คำว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้..." เป็นต้น ตรัสไว้เพราะเหตุไร? ตรัสโดยหมายถึงการโจทก์ว่า "ผู้นี้เป็นผู้ถือสรณะเพียงด้วยอำนาจแห่งการถึงสรณะเท่านั้น" จึงตรัสคำว่า "ผู้นี้" (ayaṃ) เป็นต้น. ตั้งแต่คำว่า "หยั่งลง" (Ogāhanto) เป็นต้นไปจนจบสูตร คือระลึกถึงพระสูตรและพิจารณาเนื้อความ. ส่วนที่เหลือเข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว.

ชีวกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับ (ลีนัตถัปปกาสนา) ในอรรถกถาชีวกสูตร จบแล้ว.

๖. อุปาลิสุตฺตวณฺณนา

๖. การอธิบาย (อรรถกถา) อุปาลีสูตร.

๕๖. ปาวารํ ปารุปตีติ ปาวาริโก, อิทํ ตสฺส กุลสมุทาคตํ นามํ, โส ปน มหทฺธโน มหาโภโค นคเร เสฏฺฐิฏฺฐาเน ฐิโต. เตนาห ‘‘ทุสฺสปาวาริกเสฏฺฐิโน’’ติ. ทีฆตฺตา ทีฆตมตฺตา. โส กิร ปมาณโต อุปวจฺฉยโต ทิยฑฺฒรตนํ อติกฺกมฺม ฐิโต. เอวํลทฺธนาโมติ ‘‘ทีฆตปสฺสี’’ติ ลทฺธสมญฺโญ. พาหิรายตเนติ ติตฺถิยสมเย ปิณฺฑปาโตติ โวหาโร นตฺถิ, ตสฺมา สาสนโวหาเรน ‘‘ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต’’ติ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

๕๖. ชื่อว่า "ปาวาริกะ" เพราะห่มผ้ากัมพล (pāvāra), นี้เป็นชื่อที่สืบเนื่องมาจากตระกูลของเขา, ส่วนเขาเป็นผู้มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก ดำรงอยู่ในตำแหน่งเศรษฐีในเมือง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ของเศรษฐีปาวาริกะผู้ขายผ้ากัมพล". คำว่า "เพราะความยาว" (Dīghattā) คือ เพราะความเป็นผู้ยาวมาก. ได้ยินว่า เขาเป็นผู้มีความสูงเกินกว่าหนึ่งศอกครึ่ง (จากเกณฑ์ปกติ). คำว่า "ผู้ได้ชื่ออย่างนี้" (Evaṃladdhanāmo) คือ ผู้ได้รับสมัญญาว่า "ทีฆตปัสสี". มีอธิบายว่า ในอายตนะภายนอก (ลัทธิภายนอก) ไม่มีคำเรียก (โวหาร) ว่า "บิณฑบาต" ในสมัยของพวกเดียรถีย์ ดังนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้กลับจากบิณฑบาต" (piṇḍapātappaṭikkanto) โดยใช้คำเรียกในพระศาสนา.

ทสฺเสตีติ [Pg.28] เทเสติ. ฐเปตีติ อญฺญมญฺญสงฺกรโต ววตฺถเปติ. กิริยายาติ กรเณน. ปวตฺติยาติ ปวตฺตเนน. ทณฺฑานิ ปญฺญเปตีติ เอตฺถ กสฺมา ภควตา อาทิโตว ตถา น ปุจฺฉิตนฺติ? ยสฺมา สา ตสฺมึ อตฺเถ สภาวนิรุตฺติ น โหติ, สาสเน โลเก สมยนฺตเรสุ จ ตาทิโส สมุทาจาโร นตฺถิ, เกวลํ ปน ตสฺเสว นิคณฺฐสฺสายํ โกฏฺฐาลกสทิโส สมุทาจาโรติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กมฺมานิ ปญฺญเปติ’’ อิจฺเจวาห. อจิตฺตกนฺติ จิตฺตรหิตํ, จิตฺเตน อสมุฏฺฐาปิตนฺติ อตฺโถ. กถํ ปน ตทุภยสฺส จิตฺเตน วินา สมฺภโวติ โจทนํ สนฺธาย ตตฺถ นิทสฺสนมาห ‘‘ยถา กิรา’’ติอาทิ. ปฏิวิภตฺตานนฺติ อตฺถโต ภินฺนานํ. ปฏิวิสิฏฺฐานนฺติ วิเสสนปทวเสน สทฺทโตปิ ภินฺนานํ. วจนํ ปติฏฺฐเปตุกาโมติ ทีฆตปสฺสิโน ยถาวุตฺตวจนํ ปติฏฺฐเปตุกาโม. ตสฺมิญฺหิ ปติฏฺฐาปิเต เตนปฺปสงฺเคน อาคโต, อุปาลิ คหปติ ตสฺมึ ปเทเส ธมฺมํ ทิสฺวา สาสเน อภิปฺปสีทิสฺสติ.

บทว่า Dassetī หมายถึง แสดง (deseti). บทว่า Ṭhapetī หมายถึง กำหนดแยกออกจากการปะปนกันและกัน (vavatthapeti). บทว่า Kiriyāyā หมายถึง ด้วยการทำ (karaṇena). บทว่า Pavattiyā หมายถึง ด้วยการให้เป็นไป (pavattanena). ในคำว่า Daṇḍāni paññapeti (บัญญัติอาชญา) นี้ เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงไม่ทรงถามอย่างนั้นตั้งแต่แรก? เพราะคำนั้นในอรรถนั้นไม่ใช่สภาวนิรุตติ (ภาษาที่แสดงสภาวะ), และในพระศาสนา ในโลก และในลัทธิอื่น ก็ไม่มีการใช้คำอย่างนั้น, แต่การใช้คำอย่างนี้เป็นเพียงการใช้คำที่เหมือนกับตะกร้า (หรือการกองรวมกัน) ของนิครนถ์นั้นเอง เพื่อแสดงอรรถนี้ พระองค์จึงตรัสว่า kammāni paññapeti (บัญญัติกรรม) เท่านั้น. บทว่า Acittakaṃ หมายถึง ปราศจากจิต, คือไม่ได้เกิดจากจิต. เพื่อตอบข้อสงสัยว่า การกระทำทั้งสองนั้นจะเกิดขึ้นได้โดยไม่มีจิตได้อย่างไร? จึงทรงแสดงตัวอย่างในที่นั้นว่า yathā kirā (เหมือนอย่างว่า) เป็นต้น. บทว่า Paṭivibhattānaṃ หมายถึง ที่ต่างกันโดยอรรถ. บทว่า Paṭivisiṭṭhānaṃ หมายถึง ที่ต่างกันโดยเสียงด้วยอำนาจแห่งบทวิเสสนะ. บทว่า Vacanaṃ patiṭṭhapetukāmo หมายถึง ผู้ประสงค์จะตั้งคำพูดที่กล่าวมาแล้วของทีฆตปัสสีไว้. เพราะเมื่อคำนั้นถูกตั้งไว้แล้ว ด้วยเหตุนั้น อุบาลีคหบดีผู้มาถึงแล้ว จะเห็นธรรมในที่นั้น และจะเลื่อมใสในพระศาสนา.

กถา เอว อุปริ วาทาโรปนสฺส วตฺถุภาวโต กถาวตฺถุ. กถายํ ปติฏฺฐเปสีติ กถาวตฺถุสฺมึ, ตทตฺเถ วา ปติฏฺฐเปสิ. ยถา ตํ วาทาโรปนภเยน น อวชานาติ, เอวํ ตสฺสํ กถายํ, ตสฺมึ วา อตฺเถ ทีฆตปสฺสึ ยาวตติยํ วาเท ปติฏฺฐเปสิ. วาทนฺติ โทสํ.

เรื่องราวนั่นแหละเป็นที่ตั้งแห่งการยกวาทะขึ้นในภายหลัง จึงเรียกว่า กถาวัตถุ (เรื่องที่เป็นที่ตั้งแห่งถ้อยคำ). บทว่า Kathāyaṃ patiṭṭhapesi หมายถึง ตั้งไว้ในกถาวัตถุ หรือตั้งไว้ในอรรถนั้น. เพื่อไม่ให้เขาดูหมิ่นด้วยความกลัวการถูกยกวาทะขึ้น พระองค์จึงทรงตั้งทีฆตปัสสีไว้ในเรื่องนั้น หรือในอรรถนั้น ในวาทะถึงสามครั้ง. บทว่า Vāda หมายถึง โทษ.

๕๗. อิทานิ เจตนาสมฺปยุตฺตธมฺมมฺปิ คเหตฺวา กายกมฺมาทิวเสน สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ติวิธํ กายทุจฺจริตํ กายกมฺมํ นามาติอาทิ ‘‘กมฺมสฺส กิริยายา’’ติ ปาฬิยํ อกุสลกมฺมสฺส อธิคตตฺตา วุตฺตํ, ปุพฺเพ ปน อฏฺฐกามาวจรกุสลเจตนาติอาทิ สาวชฺชํ อนวชฺชญฺจ สามญฺญโต เอกชฺฌํ กตฺวา ทสฺสิตํ. กสฺมา ปเนตฺถ เจตนา น คหิตาติ อาห ‘‘อิมสฺมึ สุตฺเต กมฺมํ ธุร’’นฺติ. กายกมฺมาทิเภทํ กมฺมเมว ธุรํ เชฏฺฐกํ ปุพฺพงฺคมํ, น เจตนามตฺตเมว. เอวมาคเตปีติ กมฺมานีติ เอวํ นาเมน อาคเตปิ เจตนา ธุรํ, ตตฺถ เจตนํ เชฏฺฐกํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. กถํ ปน ตตฺถ กมฺมนฺติ วา กมฺมานีติ วา อาคเต เตสํ เจตนาย ธุรภาโวติ อาห ‘‘ยตฺถ กตฺถจิ…เป… ลภตี’’ติ. ตตฺถ ยตฺถ กตฺถจีติ ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ ทฺวาเร. สา วุตฺตาวาติ สา เจตนา วุตฺตาว, ยา กายสงฺขาราทิปริยาเยน (ยสฺส กสฺสจิ กมฺมสฺส กายทฺวาราทีสุ ปวตฺตาปนเจตนา) สมฺปยุตฺตธมฺมาปิ [Pg.29] ตทคฺเคน โลกิยาปิ โลกุตฺตราปิ กมฺมเมว, อภิชฺฌาทโย ปน เจตนาปกฺขิกาติ ทฏฺฐพฺพํ.

๕๗. บัดนี้ เพื่อแสดงการสงเคราะห์ธรรมที่ประกอบด้วยเจตนาโดยเป็นกายกรรมเป็นต้น จึงตรัสคำว่า apicā (อนึ่ง) เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า กายทุจริต ๓ อย่างชื่อว่ากายกรรม เป็นต้น ตรัสไว้ในบาลีว่า kammassa kiriyāya (ด้วยการกระทำกรรม) เพราะถือเอาอกุศลกรรม, แต่ก่อนหน้านี้ได้แสดงเจตนาที่เป็นกุศลในกามภูมิ ๘ เป็นต้น โดยรวมทั้งกรรมที่มีโทษและไม่มีโทษเข้าด้วยกันโดยทั่วไป. เหตุไฉนในที่นี้จึงไม่ถือเอาเจตนา? จึงตอบว่า ในพระสูตรนี้ กรรมเป็นประธาน. กรรมที่มีกายกรรมเป็นต้นเป็นประธาน เป็นหัวหน้า เป็นผู้นำ ไม่ใช่เพียงเจตนาเท่านั้น. แม้เมื่อมาด้วยชื่อว่า กรรม อย่างนี้ เจตนาก็เป็นประธาน, มีความหมายว่า เจตนาถูกกล่าวโดยเป็นหัวหน้า เป็นผู้นำในที่นั้น. ก็เมื่อคำว่า กรรม หรือ กรรมทั้งหลาย ปรากฏในที่นั้น ความเป็นประธานของเจตนาในกรรมเหล่านั้นเป็นอย่างไร? จึงตอบว่า yattha katthaci…pe… labhatī (ในที่ใดที่หนึ่ง...ย่อมได้). ในที่นั้น บทว่า yattha katthaci หมายถึง ในทวารใดทวารหนึ่ง. บทว่า Sā vuttāva หมายถึง เจตนานั้นถูกกล่าวแล้ว, ซึ่งเป็นเจตนาที่ทำให้กรรมใดๆ เป็นไปในกายทวารเป็นต้น โดยปริยายแห่งกายสังขารเป็นต้น, ธรรมที่ประกอบด้วยเจตนาก็เป็นกรรมทั้งโลกิยะและโลกุตตระด้วยความเป็นประธานแห่งธรรมที่ประกอบด้วยเจตนานั้น, ส่วนอภิชฌาเป็นต้นพึงทราบว่าเป็นฝักฝ่ายของเจตนา.

มหนฺตนฺติ กฏุกผลํ. น กิลมติ สปฺปาฏิหาริยตฺตา ปฏิญฺญาย. อิทานิ เตสํ สปฺปาฏิหาริยตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิ อกุสลํ ปตฺวา กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มหนฺตนฺติ วทนฺโต น กิลมติ, อถ กสฺมา ภควา อิธ อกุสลํ มโนกมฺมํ มหาสาวชฺชํ กเถสีติ อาห ‘‘อิมสฺมึ ปน ฐาเน’’ติอาทิ. ยาวตติยํ ปติฏฺฐาปนมตฺเตน คตมคฺคํ ปฏิปชฺชนฺโต. เตนาห ‘‘กิญฺจิ อตฺถนิปฺผตฺตึ อปสฺสนฺโตปี’’ติ.

บทว่า Mahanta หมายถึง มีผลอันเผ็ดร้อน. ไม่เหน็ดเหนื่อย เพราะปฏิญญามีปาฏิหาริย์. บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นปาฏิหาริย์ของปฏิญญาเหล่านั้น จึงตรัสคำว่า tathā hi (ก็จริงอยู่) เป็นต้น. หากผู้กล่าวว่ากายกรรมและวจีกรรมอันเป็นอกุศลมีผลใหญ่แล้วไม่เหน็ดเหนื่อย, เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่ามโนกรรมอันเป็นอกุศลในที่นี้มีโทษมาก? จึงตอบว่า imasmiṃ pana ṭhāne (แต่ในที่นี้) เป็นต้น. ผู้ปฏิบัติตามทางที่ดำเนินไปแล้วด้วยการตั้งไว้เพียงสามครั้ง. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า แม้ไม่เห็นความสำเร็จแห่งประโยชน์ใดๆ เลย.

๕๘. นิวาสฏฺฐานภูโต พาลโก เอติสฺสา อตฺถีติ พาลกินี. สตฺถุปฏิญฺญาตตาย นิคณฺฐานํ มหาติ สมฺภาวิตตฺตา มหานิคณฺโฐ.

๕๘. นางที่มีเด็กเป็นที่อยู่อาศัย ชื่อว่า บาลกินี. เพราะความที่ตนปฏิญญาว่าเป็นศาสดา และเพราะเป็นที่นับถือว่ายิ่งใหญ่ในหมู่พวกนิครนถ์ จึงชื่อว่า มหานิครนถ์.

๖๐. อาวฏฺเฏติ ปุริมาการโต นิวตฺเตติ อตฺตโน วเส วตฺเตติ เอตายาติ อาวฏฺฏนี, มายา. เตนาห ‘‘อาวฏฺเฏตฺวา คหณมาย’’นฺติ. สตฺถุปฏิญฺญานํ พุทฺธทสฺสเน จิตฺตเมว น อุปฺปชฺชติ, อยเมตฺถ ธมฺมตา. สเจ ปน โส ตํ ปฏิญฺญํ อปฺปหาย พุทฺธานํ สมฺมุขีภาวํ อุปคจฺเฉยฺย, สตฺตธา มุทฺธา ผเลยฺย, ตสฺมา ภควา ‘‘มา อยํ พาโล วินสฺสี’’ติอาทิโตว ยถา สมฺมุขีภาวํ น ลภติ, ตถา กโรติ. สฺวายมตฺโถ ปาถิกปุตฺตสมาคเมน ทีเปตพฺโพ. ทสฺสนสมฺปตฺตินิยามมาห ‘‘ตถาคตํ หี’’ติอาทิ. อาคมา นุ โข อิธ ตุมฺหากํ สนฺติกํ.

๖๐. สิ่งที่ทำให้กลับจากสภาพเดิม ทำให้เป็นไปในอำนาจของตน ชื่อว่า อาวัฏฏนี (เครื่องทำให้กลับ), คือมายา. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า อาวัฏเฏตฺวา คหณมายา (มายาที่ทำให้ยึดถือด้วยการทำให้กลับ). สำหรับพวกที่ปฏิญญาว่าเป็นศาสดา จิตย่อมไม่เกิดขึ้นในการเห็นพระพุทธเจ้า, นี่เป็นธรรมดาในเรื่องนี้. แต่ถ้าเขาไม่ละปฏิญญานั้นแล้วเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า ศีรษะจะแตกออกเป็นเจ็ดเสี่ยง, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงกระทำตั้งแต่แรกไม่ให้เขาได้เข้าเฝ้า เพื่อไม่ให้คนพาลนี้พินาศ. อรรถนี้พึงแสดงด้วยเรื่องการมาพบกับปาฏิกบุตร. ทรงแสดงกฎแห่งการถึงพร้อมด้วยการเห็นว่า tathāgataṃ hi (เพราะพระตถาคต) เป็นต้น. มาถึงที่นี่แล้วหรือหนอ ที่สำนักของท่าน.

๖๑. วจีสจฺเจ ปติฏฺฐหิตฺวาติ ยถาปฏิญฺญาตาย ปฏิญฺญาย ฐตฺวา.

๖๑. บทว่า Vacīsacce patiṭṭhahitvā หมายถึง ตั้งมั่นอยู่ในปฏิญญาที่ได้ปฏิญญาไว้แล้ว.

๖๒. สีโตทเก อมตา ปาณา ปานกาเล ปน มรนฺติ, เตปิ เตน สีโตทกปริโภเคน มาริตา โหนฺติ, ตสฺมา ตปสฺสินา นาม สพฺเพน สพฺพํ สีโตทกํ น ปริภุญฺชิตพฺพนฺติ เตสํ ลทฺธิ. ปากติกํ วา อุทกํ สตฺโตติ ปุราตนานํ นิคณฺฐานํ ลทฺธิ. เตนาห ‘‘สตฺตสญฺญาย สีโตทกํ ปฏิกฺขิปนฺตี’’ติ. เตสํ ตํ อธุนาตนนิคณฺฐานํ วาเทน วิรุชฺฌติ. เต หิ ปถวีอาทินวปทตฺถโต อญฺญเมว ชีวิตํ ปฏิชานนฺติ. จิตฺเตน สีโตทกํ ปาตุกาโม ปริภุญฺชิตุกาโม โหติ โรเค ฐตฺวาปิ สตฺตานํ จิตฺตสฺส ตถา น วิตตตา. เตนาห – ‘‘เตนสฺส มโนทณฺโฑ ตตฺเถว ภิชฺชตี’’ติ. เตนาติ สีโตทกํ ปาตุํ ปริภุญฺชิตุญฺจ อิจฺฉเนน. อสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส นิคณฺฐสฺส. ตตฺเถวาติ ตถาจิตฺตุปฺปาทเน เอว. ภิชฺชติ สํวรสฺส วิโกปิตตฺตา. ตถาภูโต โส นิคณฺโฐ สีโตทกํ [Pg.30] เจ ลเภยฺย, กติปยํ กาลํ ชีเวยฺย, อลาเภน ปน ปริสุสฺสมานกณฺโฐฏฺฐตาลุชิวฺหาอาทิโก สพฺพโส ปริทาหาภิภูโต มเรยฺย. เตนาห – ‘‘สีโตทกํ อลภมาโน กาลํ กเรยฺยา’’ติ. กสฺมา? ยสฺมา สีโตทกํ ปิวาย สนฺนิสฺสิตจิตฺตสฺส มรณํ โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มโนทณฺโฑ ปน ภินฺโนปิ จุติมฺปิ อากฑฺฒตี’’ติ. ยสฺมา ปน ตถาภูตจิตฺตสฺส นิคณฺฐสฺส มโนสตฺเตสุ นาม เทเวสุ อุปปตฺติ โหตีติ ติตฺถิยานํ ลทฺธิ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มโนทณฺโฑ ปน ภินฺโนปิ ปฏิสนฺธิมฺปิ อากฑฺฒตี’’ติ. อิตีติ เอวํ ‘‘อิธาสฺส นิคณฺโฐ’’ติอาทิอากาเรน. นนฺติ อุปาลึ คหปตึ. มหนฺโตติ วทาเปสิ ‘‘มโนปฏิพทฺโธ กาลงฺกโรตี’’ติ วทนฺโตติ อธิปฺปาโย.

๖๒. สัตว์ทั้งหลายมีชีวิตอยู่ในน้ำเย็น แต่เมื่อถึงเวลาดื่มน้ำก็ตาย สัตว์เหล่านั้นถูกฆ่าด้วยการบริโภคน้ำเย็นนั้น เพราะฉะนั้น นักบวชชื่อว่าผู้บำเพ็ญตบะไม่ควรบริโภคน้ำเย็นโดยประการทั้งปวง นี้เป็นลัทธิของพวกเขานั้น. น้ำปกติก็เป็นสัตว์ นี้เป็นลัทธิของพวกนิครนถ์โบราณ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'พวกเขาย่อมรังเกียจน้ำเย็นด้วยสำคัญว่าเป็นสัตว์'. คำนั้นย่อมขัดแย้งกับวาทะของพวกนิครนถ์ปัจจุบัน. เพราะพวกเขาย่อมปฏิญาณชีวิตที่แตกต่างจากบทธรรม ๙ อย่างมีปฐวีเป็นต้น. ด้วยจิตย่อมปรารถนาจะดื่มน้ำเย็น ย่อมปรารถนาจะบริโภคน้ำเย็น แม้เมื่อเป็นโรคอยู่ จิตของสัตว์ทั้งหลายก็ไม่แผ่ไปอย่างนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ด้วยเหตุนั้น มโนทัณฑ์ของเขาย่อมแตกทำลายในที่นั้นเอง'. คำว่า ด้วยเหตุนั้น คือด้วยความปรารถนาจะดื่มและบริโภคน้ำเย็น. คำว่า ของเขา คือของนิครนถ์ที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า ในที่นั้นเอง คือในการเกิดขึ้นแห่งจิตอย่างนั้นนั่นเอง. ย่อมแตกทำลายเพราะความเสียหายแห่งสังวร. นิครนถ์นั้นผู้เป็นเช่นนั้น หากได้น้ำเย็น ก็พึงมีชีวิตอยู่ได้ชั่วระยะเวลาหนึ่ง แต่หากไม่ได้ ก็พึงตายเพราะถูกความเร่าร้อนครอบงำโดยสิ้นเชิง มีคอ ริมฝีปาก เพดาน ลิ้นเป็นต้นแห้งผาก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'เมื่อไม่ได้น้ำเย็น ก็พึงทำกาละ'. เพราะเหตุไร? เพราะความตายย่อมมีแก่ผู้มีจิตอาศัยการดื่มน้ำเย็น เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า 'แต่มโนทัณฑ์แม้แตกทำลายแล้ว ก็ยังดึงดูดความจุติมาได้'. แต่เพราะลัทธิของพวกเดียรถีย์กล่าวว่า การอุบัติย่อมมีแก่เทวดาชื่อว่ามโนสัตตะของนิครนถ์ผู้มีจิตเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า 'แต่มโนทัณฑ์แม้แตกทำลายแล้ว ก็ยังดึงดูดปฏิสนธิมาได้'. คำว่า ดังนี้ คือด้วยอาการมี 'นิครนถ์ของเขาในโลกนี้' เป็นต้นอย่างนี้. คำว่า นั่น คืออุบาลีคฤหบดี. คำว่า ยิ่งใหญ่ คือทรงให้ [อุบาลี] กล่าวว่า 'ผู้ที่ทำกาละโดยผูกพันกับใจ' ดังนี้ นี้เป็นอธิบาย.

อุปาสกสฺสาติ อุปาลิสฺส คหปติสฺส. มุจฺฉาวเสนาติอาทินา อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ มโนทณฺฑสฺส มหนฺตตํ วิภาเวติ. จิตฺตสนฺตติปฺปวตฺติมตฺเตเนวาติ วินา กายทณฺเฑน วจีทณฺเฑน จ เกวลํ จิตฺตสนฺตติปฺปวตฺติมตฺเตน. ภิชฺชิตฺวาปีติ เอตฺถ ปิ-สทฺเทน อภิชฺชิตฺวาปิ. อนิยฺยานิกาติ อปฺปาฏิหีรา, อยุตฺตาติ อตฺโถ. สลฺลกฺเขสิ อุปาสโกติ วิภตฺตึ วิปริณาเมตฺวา โยชนา. ปญฺหปฏิภานานีติ ญาตุํ อิจฺฉิเต อตฺเถ อุปฺปชฺชนกปฏิภานานิ.

คำว่า ของอุบาสก คือของอุบาลีคฤหบดี. ด้วยคำว่า 'ด้วยอำนาจแห่งความหลง' เป็นต้น ย่อมแสดงความยิ่งใหญ่ของมโนทัณฑ์โดยอนุโลมและปฏิโลม. คำว่า 'ด้วยการเป็นไปแห่งกระแสจิตเท่านั้น' คือด้วยการเป็นไปแห่งกระแสจิตเท่านั้น โดยปราศจากกายทัณฑ์และวจีทัณฑ์. คำว่า 'แม้แตกทำลายแล้ว' ในที่นี้ ด้วยคำว่า ปิ (แม้) หมายถึง แม้ยังไม่แตกทำลาย. คำว่า 'ไม่นำออกไป' คือไม่มีปาฏิหาริย์ (ไม่ให้ผล), หมายถึงไม่สมควร. คำว่า 'อุบาสกพิจารณาแล้ว' เป็นการเชื่อมโยงโดยการเปลี่ยนวิภัตติ. คำว่า 'ปฏิภาณในปัญหา' คือปฏิภาณที่เกิดขึ้นในอรรถที่ปรารถนาจะรู้.

‘‘มโนปฏิพทฺโธ กาลํ กโรตี’’ติ วทนฺเตน อตฺถโต มโนทณฺฑสฺส ตทุตฺตรภาโว ปฏิญฺญาโต โหตีติ อาห ‘‘อิทานิ มโนทณฺโฑ มหนฺโตติ อิทํ วจน’’นฺติ. ตถา เจว วุตฺตํ – ‘‘มโนทณฺโฑว พลวา มหนฺโตติ วทาเปสี’’ติ.

ด้วยการกล่าวว่า 'ผู้ที่ทำกาละโดยผูกพันกับใจ' ย่อมชื่อว่าปฏิญาณความเป็นเลิศของมโนทัณฑ์โดยอรรถ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า 'บัดนี้ คำว่า มโนทัณฑ์ยิ่งใหญ่ นี้'. และตรัสไว้อย่างนั้นว่า 'มโนทัณฑ์เท่านั้นมีกำลัง ยิ่งใหญ่' ดังนี้ ทรงให้ [อุบาลี] กล่าวแล้ว.

๖๓. ปาณาติปาตาทิโต ยมนํ ยาโม, จตุพฺพิโธ ยาโม จตุยาโม, จตุยามสงฺขาเตน สํวเรน สํวุโต จาตุยามสํวรสํวุโต. อฏฺฐกถายํ ปน ยาม-สทฺโท โกฏฺฐาสปริยาโยติ ‘‘อิมินา จตุโกฏฺฐาเสนา’’ติ วุตฺตํ. ปิยชาติกํ รูปาทิอารมฺมณํ ราควเสน พาเลหิ ภาวนียตฺตา ‘‘ภาวิต’’นฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ภาวิตนฺติ ปญฺจ กามคุณา’’ติ.

๖๓. การงดเว้นจากปาณาติบาตเป็นต้น ชื่อว่า ยามะ, ยามะมี ๔ อย่าง ชื่อว่า จตุยามะ, ผู้สำรวมแล้วด้วยสังวรที่นับว่าเป็นจตุยามะ ชื่อว่า จาตุยามสังวรสังวร. แต่ในอรรถกถา คำว่า ยามะ เป็นไวพจน์ของ ส่วน เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า 'ด้วยส่วน ๔ อย่างนี้'. อารมณ์มีรูปเป็นต้นที่น่ารัก ย่อมถูกเรียกว่า ภาวิตะ เพราะถูกคนพาลเจริญด้วยอำนาจแห่งราคะ เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า 'ภาวิตะ คือกามคุณ ๕'.

โย สพฺพํ ปาปํ อาสวญฺจ วาเรตีติ สพฺพวารี, ตสฺส นวสุ ปทตฺเถสุ สตฺตโม ปทตฺโถ, เตน สพฺพวารินา ปาปํ วาริตฺวา ฐิโตติ สพฺพวาริวาริโต[Pg.31]. เตนาห ‘‘สพฺเพน ปาปวารเณน วาริตปาโป’’ติ. ตโต เอว สพฺพสฺส วาริตพฺพสฺส อาสวสฺส ธุนนโต สพฺพวาริธุโต. วาริตพฺพสฺส นิวารณวเสน สพฺพวาริโน ผุโฏ ผุสิโตติ สพฺพวาริผุโฏ. สงฺฆาตนฺติ สหสา หนนํ, อสญฺเจตนิกวธนฺติ อตฺโถ. กตรสฺมึ โกฏฺฐาเสติ ตีสุ ทณฺฑโกฏฺฐาเสสุ กตรโกฏฺฐาเส.

ผู้ห้ามบาปและอาสวะทั้งปวง ชื่อว่า สัพพวารี, เป็นบทธรรมที่ ๗ ในบทธรรม ๙ อย่างนั้น, ผู้ที่ห้ามบาปด้วยสัพพวารีนั้นแล้วตั้งอยู่ ชื่อว่า สัพพวารีวาริตะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ผู้มีบาปอันการห้ามบาปทั้งปวงห้ามแล้ว'. เพราะการกำจัดอาสวะที่พึงห้ามทั้งปวงนั้นเอง ชื่อว่า สัพพวารีธุตะ. ผู้ที่แผ่ไปถึงหรือสัมผัสสัพพวารีโดยการห้ามสิ่งที่พึงห้าม ชื่อว่า สัพพวารีผุฏะ. คำว่า สังฆาตะ คือการฆ่าโดยพลัน, หมายถึงการฆ่าโดยไม่เจตนา. คำว่า ในส่วนไหน คือในส่วนไหนในส่วนแห่งทัณฑ์ ๓ อย่าง.

๖๔. ขลิยติ สมาทิยตีติ ขลํ, ราสีติ อาห – ‘‘เอกํ มํสขลนฺติ เอกํ มํสราสิ’’นฺติ. วิชฺชาธรอิทฺธิยา อิทฺธิมา. สา ปน อิทฺธิ ยสฺมา อานุภาวสมฺปนฺนสฺเสว อิชฺฌติ, น ยสฺส กสฺสจิ. ตสฺมา อาห ‘‘อานุภาวสมฺปนฺโน’’ติ. วิชฺชานุภาววเสเนว อานุภาวสมฺปนฺโน. จิตฺเต วสีภาวปฺปตฺโต อานุภาวาย เอว วิชฺชาย ปคุณภาวาปาทเนน. เอเตน วสีภาวํ โลกิยสมญฺญาวเสน ภควา อุปาลึ คหปตึ ปญฺญเปตุกาโม เอวมาห. โลกิกา หิ ‘‘ภาวนามยอิทฺธิยา อิทฺธิมา เจโตวสีภาวปฺปตฺโต ปรูปฆาตํ กโรตี’’ติ มญฺญนฺติ. ตถา หิ เต อิสโย ปเรสํ สํวณฺเณนฺติ, อิสีนํ อานุภาวํ กิตฺเตนฺติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต อาคมิสฺสตีติ.

๖๔. สิ่งที่รวมกันหรือสะสมกัน ชื่อว่า ขละ, หมายถึงกอง เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า 'ลานเนื้อหนึ่ง คือ กองเนื้อหนึ่ง'. ผู้มีฤทธิ์ด้วยฤทธิ์ของวิชชาธร. แต่ฤทธิ์นั้นย่อมสำเร็จแก่ผู้มีอานุภาพสมบูรณ์เท่านั้น ไม่ใช่แก่ใครก็ได้. เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า 'ผู้มีอานุภาพสมบูรณ์'. ผู้มีอานุภาพสมบูรณ์ด้วยอำนาจแห่งอานุภาพของวิชชา. ผู้ถึงความชำนาญในจิตด้วยการทำให้วิชชามีความชำนาญเพื่ออานุภาพนั่นเอง. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงประสงค์จะทรงแสดงความชำนาญแก่อุบาลีคฤหบดีโดยสมัญญาทางโลก จึงตรัสอย่างนี้. เพราะชาวโลกย่อมสำคัญว่า 'ผู้มีฤทธิ์ด้วยฤทธิ์อันเกิดจากการภาวนา ผู้ถึงความชำนาญในจิต ย่อมทำความพินาศแก่ผู้อื่น'. เพราะพวกเขาย่อมพรรณนาฤทธิ์ของฤๅษีเหล่านั้นแก่ผู้อื่น ย่อมสรรเสริญอานุภาพของฤๅษี. สิ่งใดที่ควรกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นจักมาในภายหลัง.

๖๕. อรญฺญเมว หุตฺวาติ สพฺพโส อรญฺญเมว หุตฺวา. อรญฺญภาเวน อรญฺญํ ชาตํ, น นามมตฺเตน. อิสีนํ อตฺถายาติ อิสีนํ อาสาทนตฺถาย.

๖๕. คำว่า 'เป็นป่าไปเลย' คือเป็นป่าไปโดยสิ้นเชิง. เป็นป่าด้วยความเป็นป่า ไม่ใช่ด้วยชื่อเท่านั้น. คำว่า 'เพื่อประโยชน์แก่ฤๅษี' คือเพื่อการประทุษร้ายฤๅษี.

โคธาวรีตีรโต นาติทูเร. อุสูยมาโนติ ‘‘น มํ เอส ชโน ปริวาเรตี’’ติ อุสูยํ กโรนฺโต. กิลิฏฺโฐ วตาติ ปงฺกทนฺตรชสิรตาทีหิ กิลิฏฺฐสรีโร. อนญฺชิตมณฺฑิโตติ อนญฺชิตกฺขิโก สพฺเพน, สพฺพํ อมณฺฑิโต จ. ตสฺมึ กาเล ‘‘กาลสฺเสว อกฺขีนํ อญฺชนํ มงฺคล’’นฺติ มนุสฺสานํ ลทฺธิ, ตสฺมา อนญฺชนํ วิสุํ คหิตํ.

ไม่ไกลจากฝั่งแม่น้ำโคธาวารี. คำว่า 'ผู้ริษยา' คือผู้ทำความริษยาว่า 'ชนหมู่นี้ไม่ห้อมล้อมเรา'. คำว่า 'สกปรกหนอ' คือมีร่างกายสกปรกด้วยโคลน ฝุ่น และเหงื่อไคลเป็นต้น. คำว่า 'ไม่ทาเครื่องประดับ' คือไม่ทาขอบตาโดยประการทั้งปวง และไม่ประดับประดาโดยประการทั้งปวง. ในสมัยนั้น ลัทธิของมนุษย์คือ 'การทาขอบตาแต่เช้าเป็นมงคล' เพราะฉะนั้น การไม่ทาขอบตาจึงถูกกล่าวแยกต่างหาก.

ราชา ตสฺส วจนํ คเหตฺวาติ ‘‘เวเทสุ อีทิสํ อาคตํ ภวิสฺสตีติ เอวํ, ภนฺเต’’ติ ราชา ตสฺส ปุโรหิตสฺส วจนํ คเหตฺวา. อุสุมชาตหทโยติ อุตฺตตฺตหทโย. นาสิกานํ อปฺปโหนฺเต มุเขน อสฺสสนฺโต.

คำว่า 'พระราชาทรงรับคำของเขา' คือพระราชาทรงรับคำของปุโรหิตนั้นว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระเวทคงมีมาอย่างนี้'. คำว่า 'มีใจร้อนรุ่ม' คือมีใจเร่าร้อน. หายใจออกทางปากเมื่อ [ลมหายใจ] ทางจมูกไม่เพียงพอ.

วิชิตชเยหิ อาคนฺตฺวา นกฺขตฺตยุตฺตํ อาคเมนฺเตหิ นิสีทิตพฺพฏฺฐานํ ชยขนฺธาวารฏฺฐานํ. อุทกวุฏฺฐิปาตนาทิ ตสฺมึ ปาปกมฺเม อสมงฺคิภูตานมฺปิ สมนุญฺญตาย [Pg.32] อนฺโตกรณตฺถํ กตํ. กตภณฺฑวุฏฺฐีติ อาภรณวสฺสํ. มหาชโน สมนุญฺโญ ชาโตติ โยชนา. มาตุโปสกราโมติ มาตริ สมฺมาปฏิปนฺโน ราโม นาม เอโก ปุริโส. อสมงฺคิภูตานนฺติ อสมนุญฺญานํ.

สถานที่ที่ผู้ชนะสงครามมาถึงและผู้ที่รอคอยฤกษ์พึงนั่งคือสถานที่ตั้งค่ายชัยชนะ. การทำฝนตกเป็นต้นนั้นทำขึ้นเพื่อรวมแม้ผู้ที่ไม่เกี่ยวข้องกับการกระทำบาปนั้นให้เข้ามาด้วยความยินยอม. "กตภัณฑ์วุฏฐิ" คือฝนเครื่องประดับ. "มหาชนเป็นผู้ยินยอมแล้ว" ดังนี้คือการประกอบความ. "มาตุโปสกราม" คือบุรุษผู้หนึ่งชื่อรามะ ผู้ปฏิบัติดีต่อมารดา. "อสมางคีภูตานัง" คือผู้ไม่ยินยอม.

อวกิริยาติ อสุสฺสูสตํ ปฏิจฺจ. ผุลิงฺคานีติ อคฺคิกณานิ. ปตนฺติ กาเยติ กาเย อิโต จิโต นิปตนฺติ. เอเต กิร นิรยํ วิวริตฺวา มหาชนสฺส ทสฺเสนฺติ.

"อวกิริยา" หมายถึงเพราะอาศัยความไม่เชื่อฟัง. "ผุลิงคานิ" คือสะเก็ดไฟ. "ปตันติ กาเย" คือตกลงบนกายจากที่นั่นที่นี่. ได้ยินว่าเทวดาเหล่านั้นเปิดนรกแล้วแสดงแก่ชนหมู่มาก.

ยถาผาสุกฏฺฐานนฺติ มยํ กญฺจิปิ เทสํ อุทฺทิสฺส น คจฺฉาม, ยตฺถ ปน วสนฺตสฺส ปพฺพชิตสฺส ผาสุ โหติ, ตํ ยถาผาสุกฏฺฐานํ คจฺฉามาติ อธิปฺปาโย. สงฺฆาติ สํหตา. คณาติ ตํตํเสณิภาเวน คณิตพฺพตาย คณา. คณีภูตาติ เอกชฺฌาสยา หุตฺวา ราสิภูตา. อทินฺนาทานนฺติอาทีสุปิ นิรเย ปจฺจิตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคตสฺส วิปากาวเสเสนาติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ.

"ยถาผาสุกัฏฐานัง" มีความหมายว่า เราไม่ไปเจาะจงประเทศใดๆ แต่เราไปสู่สถานที่ที่บรรพชิตผู้อยู่มีความผาสุก นั่นคือยถาผาสุกัฏฐาน. "สังฆา" คือรวมกัน. "คณา" คือหมู่คณะที่พึงนับได้ด้วยความเป็นพวกนั้นๆ. "คณีภูตา" คือเป็นกลุ่มก้อนด้วยมีอัธยาศัยเดียวกัน. แม้ในเรื่องอทินนาทานเป็นต้น ก็พึงนำมาเชื่อมโยงว่า "ด้วยวิบากที่เหลือจากการไหม้ในนรกแล้วมาสู่โลกมนุษย์".

ปคฺคณฺหิสฺสามีติ สมฺภาวนํ อุปฺปาเทสฺสามิ. เนสํ กตฺตพฺพนฺติ จินฺเตสีติ โยชนา. กึ จินฺเตสิ? อาฆาตํ อุปฺปาเทตฺวา อนตฺถกรณูปายํ. เตนาห ‘‘โส ธมฺมกถาปริโยสาเน’’ติอาทิ. นาคพลปิจฺฉิลฺลาทีนนฺติ นาคพลสาสปองฺโกลเตลกณิการนิยฺยาสาทีนํ จิกฺขลฺลานํ. วิเหฐยึสุ นิรยาทิกถาหิ ฆฏฺเฏนฺตา. ฉทฺวารารมฺมเณติ จกฺขาทีนํ ฉนฺนํ ทฺวารานํ อารมฺมณภูเต รูปาทิวิสเย.

"ปัคคัณหิสสามิ" คือเราจะทำให้เกิดความยกย่อง. "เขาคิดว่าควรทำสิ่งนั้นแก่คนเหล่านั้น" ดังนี้คือการประกอบความ. เขาคิดอะไร? คืออุบายที่จะทำความพินาศโดยการก่อให้เกิดความอาฆาต. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เมื่อจบพระธรรมเทศนานั้น" เป็นต้น. "นาคพลปิจฉิลลาทีนัง" คือโคลนตมที่เกิดจากยางไม้กณิการะ น้ำมันอังโกละ เมล็ดผักกาด และกำลังช้างเป็นต้น. "วิเหฐยิงสุ" คือเบียดเบียนโดยการกระทบกระทั่งด้วยเรื่องนรกเป็นต้น. "ฉทวารารัมมเณ" คือในอารมณ์มีรูปเป็นต้น ซึ่งเป็นอารมณ์ของทวารทั้งหกมีตาเป็นต้น.

นว วุฏฺฐิโยติ อุทกวุฏฺฐิ สุมนปุปฺผวุฏฺฐิ มาสกวุฏฺฐิ กหาปณวุฏฺฐิ อาภรณวุฏฺฐิ อาวุธวุฏฺฐิ องฺคารวุฏฺฐิ ปาสาณวุฏฺฐิ วาลิกาวุฏฺฐีติ อิมา นว วุฏฺฐิโย. อวญฺจยีติ สกฺการํ กโรนฺโต วิย หุตฺวา อสกฺการํ กโรนฺโต อนตฺถจรเณน วญฺจยิ. อทูสเกติ อนปราเธ.

"นววุฏฐิโย" คือฝนเก้าอย่างเหล่านี้ ได้แก่ ฝนน้ำ ฝนดอกมะลิ ฝนมาสกะ ฝนกหาปณะ ฝนเครื่องประดับ ฝนอาวุธ ฝนถ่านเพลิง ฝนหิน และฝนทราย. "อวัญจยิ" คือหลอกลวงด้วยการประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ โดยทำเหมือนให้ความเคารพแต่กลับไม่ให้ความเคารพ. "อทูสเก" คือผู้ไม่มีความผิด.

‘‘ทิฏฺฐมงฺคลิกา พฺราหฺมณกญฺญา’’ติ ชาตกฏฺฐกถาทีสุ (ชา. อฏฺฐ. ๔.๑๕.มาตงฺคชาตกวณฺณนา) อาคตํ, อิธ ปน ‘‘เสฏฺฐิธีตา’’ติ. วาเรยฺยตฺถายาติ อาวาหตฺถาย, อสฺสาติ เปสิตปุคฺคลสฺส. ตาทิเสน นีจกุลสํวตฺตนิเยน กมฺมุนา ลทฺโธกาเสน จณฺฑาลโยนิยํ นิพฺพตฺโต.

"พราหมณ์กัญญาผู้ชื่อว่าทิฏฐมังคลีกา" ดังนี้มาในอรรถกถาชาดกเป็นต้น (ชา.อ. 4.15.มาตังคชาดกวัณณนา) แต่ในที่นี้กล่าวว่า "ธิดาเศรษฐี". "วารยยัตถาย" คือเพื่อต้องการขอนาง, "อัสสา" คือของบุคคลที่ถูกส่งไป. เขาเกิดในกำเนิดจัณฑาลด้วยกรรมที่นำไปสู่ตระกูลต่ำเช่นนั้นและด้วยโอกาสที่ได้รับ.

จมฺมเคเหติ [Pg.33] จมฺเมน ฉาทิเต เคเห. มาตงฺโคตฺเววสฺส นามํ อโหสิ ชาติสมุทาคตํ. ตนฺติ ฆณฺฏํ. วาเทนฺโต ตาลเนน สทฺทํ กโรนฺโต. มหาปถํ ปฏิปชฺชิ ทิฏฺฐมงฺคลิกาย เคหทฺวารสมีเปน.

"จัมมคเห" คือในเรือนที่มุงด้วยหนัง. ชื่อของเขาคือมาตังคะนั่นเอง ซึ่งเป็นชื่อที่สืบเนื่องมาจากชาติกำเนิด. "ตัง" คือระฆังนั้น. "วาเทนโต" คือทำให้เกิดเสียงด้วยการตี. เขาเดินทางไปตามถนนใหญ่ใกล้ประตูเรือนของนางทิฏฐมังคลีกา.

ตสฺสา เวยฺยาวจฺจกรา เจว อุปฏฺฐากมนุสฺสา ปฏิพทฺธา จ สุราโสณฺฑาทโย ชาณุกปฺปราทีหิ สุโกฏฺฏิตํ โกฏฺฏิตภาเวน มุจฺฉํ อาปนฺนตฺตา มโตติ สญฺญาย ฉฑฺเฑสุํ.

คนรับใช้และคนอุปัฏฐากของนาง รวมถึงพวกขี้เมาเป็นต้น ผู้มีความผูกพันกัน ได้ทุบตีเขาอย่างหนักด้วยเข่าและศอกเป็นต้น เมื่อเขาหมดสติเพราะถูกทุบตี จึงเข้าใจว่าตายแล้วจึงทิ้งไป.

อถ โพธิสตฺโต อายุอวเสสสฺส อตฺถิตาย มนฺทมนฺเท วาเต วายนฺเต จิเรน สญฺญํ ปฏิลภติ. เตนาห ‘‘มหาปุริโส’’ติอาทิ. เคหงฺคเณติ เคหสฺส มหาทฺวารโต พหิ วิวฏงฺคเณ. ปติโตติ ปาตํ กตฺวา อิจฺฉิตตฺถนิปฺผตฺตึ อนฺตรํ กตฺวา อนุปฺปเวเสน นิปนฺโน. ทิฏฺฐมงฺคลิกายาติ ทิฏฺฐมงฺคลิกาการเณน.

ครั้นแล้วพระโพธิสัตว์ก็กลับได้สติในเวลาอันนาน เพราะความที่มีอายุเหลืออยู่และเมื่อลมพัดอ่อนๆ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มหาบุรุษ" เป็นต้น. "คหังคเณ" คือที่ลานอันเปิดโล่งนอกประตูใหญ่ของเรือน. "ปติโต" คือล้มลงแล้วนอนอยู่ด้วยการเข้าไปโดยกระทำความสำเร็จแห่งประโยชน์ที่ปรารถนาให้เป็นระหว่าง. "ทิฏฐมังคลิกาย" คือเพราะเหตุแห่งนางทิฏฐมังคลีกา.

ยสนฺติ วิภวํ กิตฺติสทฺทญฺจ. จนฺทนฺติ จนฺทมณฺฑลํ, จนฺทวิมานนฺติ อตฺโถ. อุจฺฉิฏฺฐเคเหติ ปเรหิ ปริภุตฺตเคเห. มณฺฑเปติ นครมชฺเฌ มหามณฺฑเป.

"ยสัง" คือความมั่งคั่งและเกียรติศัพท์. "จันทัง" คือวงพระจันทร์, มีความหมายว่าวิมานพระจันทร์. "อุจฉิฏฐคเห" คือในเรือนที่ผู้อื่นใช้สอยแล้ว. "มัณฑเป" คือในมณฑปใหญ่กลางเมือง.

ขีรมณิมูลนฺติ ขีรมูลํ, ปาเทสุ พทฺธมณิมูลญฺจ. ยาวตา วาจุคฺคตา ปริยตฺตีติ ยตฺตโก มนุสฺสวจีทฺวารโต อุคฺคโต นิกฺขนฺโต ปวตฺโต, ยํกิญฺจิ วจีมยนฺติ อตฺโถ. อากาสงฺคเณติ วิวฏงฺคเณ.

"ขีรมณิมูลัง" คือค่าจ้างเป็นน้ำนม และค่ามณีที่ผูกไว้ที่เท้า. "ยาวตา วาจุคคตา ปริยัตติ" คือปริยัติเท่าที่ออกมาจากทวารแห่งวาจาของมนุษย์, มีความหมายว่าสิ่งใดๆ ที่สำเร็จด้วยวาจา. "อากาสังคเณ" คือที่ลานอันเปิดโล่ง.

ทุมฺมวาสีติ ธูโม ธูสโร, อนญฺชิตามณฺฑิโตติ อธิปฺปาโย. โอตลฺลโกติ นิหีนชฺฌาสโย, อปฺปานุภาโวติ อตฺโถ. ปฏิมุญฺจ กณฺเฐติ ยาว คลวาฏกา ปารุปิตฺวา. โก เร ตุวนฺติ อเร โก นาม ตฺวํ.

"ทุมมวาสี" คือมัวหมองด้วยฝุ่น, มีความหมายว่าไม่ได้ทาและไม่ได้ประดับ. "โอตัลลโก" คือมีอัธยาศัยต่ำทราม, มีความหมายว่ามีอานุภาพน้อย. "ปฏิมุญจ คัณเฐ" คือห่มคลุมจนถึงคอ. "โก เร ตฺวํ" คือ อ้าว เจ้าเป็นใคร.

ปกตนฺติ ปฏิยตฺตํ นานปฺปการโต อภิสงฺขตํ. อุตฺติฏฺฐปิณฺฑนฺติ อนฺตรฆรํ อุปคมฺม ฐตฺวา ลทฺธพฺพปิณฺฑํ, ภิกฺขาหารนฺติ อตฺโถ. ลภตนฺติ ลจฺฉตุ. สปาโกติ มหาสตฺโต ชาติวเสน ยถาภูตํ อตฺตานํ อาวิกโรติ.

"ปะกะตัง" คือที่จัดเตรียมไว้ ที่ปรุงแต่งด้วยวิธีต่างๆ. "อุฏฐิฏฐปิณฑัง" คือบิณฑบาตที่พึงได้โดยเข้าไปยืนอยู่ภายในบ้าน, มีความหมายว่าอาหารบิณฑบาต. "ละภะตัง" คือจงได้. "สะปาโก" คือพระมหาบุรุษเปิดเผยตนตามความเป็นจริงโดยชาติกำเนิด.

อตฺถตฺถิตํ สทฺทหโตติ สมฺปรายิกสฺส อตฺถสฺส อตฺถิภาวํ สทฺทหนฺตสฺส. อเปหีติ อปคจฺฉ. เอตฺโตติ อิมสฺมา ฐานา. ชมฺมาติ ลามก.

"อัตถัตถิตัง สัททะหะโต" คือผู้เชื่อว่าความมีอยู่แห่งประโยชน์ในภพหน้า. "อะเปหิ" คือจงไปเสีย. "เอตโต" คือจากที่นี้. "ชัมมา" คือคนถ่อย.

อนูปเขตฺเตติ [Pg.34] อชงฺคเล อุทกสมฺปนฺเน เขตฺเต ผลวิเสสํ ปจฺจาสีสนฺตา. เอตาย สทฺธาย ททาหิ ทานนฺติ นินฺนํ ถลญฺจ ปูเรนฺโต เมโฆ วิย คุณวนฺเต นิคฺคุเณ จ ทานํ เทหิ, เอวํ เทนฺโต จ อปฺเปว อาราธเย ทกฺขิเณยฺเยติ. ทกฺขิเณยฺเยติ สีลาทิคุณสมนฺนาคเต.

"อนูปเขตเต" คือในนาที่มีน้ำสมบูรณ์ ไม่ใช่ที่ดอน หวังอยู่ซึ่งผลวิเศษ. "เอตาย สัทธาย ทะทาหิ ทานัง" คือจงให้ทานด้วยศรัทธานี้ เหมือนเมฆที่ยังที่ลุ่มและที่ดอนให้เต็ม จงให้ทานแก่ผู้มีคุณและผู้ไม่มีคุณ, เมื่อให้เช่นนี้แล้วก็อาจจะยังทักขิเณยยะให้ยินดีได้. "ทักขิเณยยะ" คือผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น.

ตานีติ เต พฺราหฺมณา. เวณุปทเรนาติ เวฬุวิลีเวน.

"ตานิ" คือพราหมณ์เหล่านั้น. "เวณุปะทะเรนะ" คือด้วยซีกไม้ไผ่.

คิรึ นเขน ขณสีติ ปพฺพตํ อตฺตโน นเขน ขณนฺโต วิย อโหสิ. อโยติ กาลโลหํ. ปทหสีติ อภิภวสิ, อตฺตโน สรีเรน อภิภวนฺโต วิย อโหสิ.

"คิรึ นะเขนะ ขะณะสี" คือเหมือนกับว่าขุดภูเขาด้วยเล็บของตน. "อะโย" คือเหล็กดำ. "ปะทะหะสี" คือย่อมครอบงำ เหมือนกับว่าครอบงำด้วยร่างกายของตน.

อาเวธิตนฺติ จลิตํ วิปริวตฺเตตฺวา ฐิตํ. ปิฏฺฐิโตติ ปิฏฺฐิปสฺเสน. พาหุํ ปสาเรติ อกมฺมเนยฺยนฺติ อกมฺมกฺขมํ พาหุทฺวยํ ถทฺธํ สุกฺขทณฺฑกํ วิย เกวลํ ปสาเรติ, น สมิญฺเชติ, เสตานิ อกฺขีนิ ปริวตฺตเนน กณฺหมณฺฑลสฺส อทิสฺสนโต.

"อาเวธิตัง" คือที่หวั่นไหว ที่พลิกกลับแล้วตั้งอยู่. "ปิฏฐิโต" คือจากด้านหลัง. "บาหุํ ปะสารติ อะกัมมะเนยยัง" คือเหยียดแขนทั้งสองข้างที่ไม่ควรแก่การงาน แข็งทื่อเหมือนท่อนไม้แห้ง เพียงแค่เหยียดออก ไม่คู้เข้า, ดวงตาทั้งสองข้างขาวโพลนเพราะความไม่ปรากฏแห่งตาดำจากการพลิกกลับ.

ชีวิตนฺติ ชีวนํ.

"ชีวิตัง" คือการมีชีวิตอยู่.

เวหายสนฺติ อากาเส. ปถทฺธุโนติ ปถภูตทฺธุโน วิย.

คำว่า Vehāyasanti ได้แก่ ในอากาศ. คำว่า Pathaddhunoti ได้แก่ เหมือนผู้เดินทาง.

สญฺญมฺปิ น กโรตีติ ‘‘อิเม กุลปฺปสุตา’’ติ สญฺญามตฺตมฺปิ น กโรติ. ทนฺตกฏฺฐกุจฺฉิฏฺฐกนฺติ ขาทิตทนฺตกฏฺฐตฺตา วุตฺตํ. เอตสฺเสว อุปริ ปติสฺสติ อปฺปทุฏฺฐปโทสภาวโต, มหาสตฺตสฺส ตทา อุกฺกํสคตเขตฺตภาวโต. อิทฺธิวิสโย นาม อจินฺเตยฺโย, ตสฺมา กถํ สูริยสฺส อุคฺคนฺตุํ นาทาสีติ น จินฺเตตพฺพํ. อรุณุคฺคํ น ปญฺญายตีติ ตสฺมึ ปเทเส อรุณปภา น ปญฺญายติ, อนฺธกาโร เอว โหติ.

คำว่า "แม้แต่ความสำคัญก็ไม่ทำ" คือไม่ทำแม้แต่ความสำคัญว่า "คนเหล่านี้เกิดในตระกูลสูง" คำว่า "ไม้สีฟันที่คายทิ้ง" นี้กล่าวเพราะเป็นไม้สีฟันที่เคี้ยวแล้ว (คำสาป) จะตกลงบนศีรษะของเขาเอง เพราะความเป็นผู้ไม่มีความประทุษร้ายและไม่มีโทษ และเพราะพระมหาบุรุษในเวลานั้นเป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยม ชื่อว่าอิทธิวิสัยเป็นสิ่งที่ไม่อาจคิดได้ เพราะฉะนั้นไม่ควรคิดว่า "เหตุไฉนจึงไม่ยอมให้พระอาทิตย์ขึ้น" คำว่า "แสงอรุณไม่ปรากฏ" คือในที่นั้นแสงอรุณไม่ปรากฏ มีแต่ความมืดเท่านั้น

ยกฺขาวฏฺโฏ นุ โข อยํ กาลวิปริยาโย. มหาปญฺญนฺติ มหนฺตานํ ปญฺญานํ อธิฏฺฐานภูตํ. ชนปทสฺส มุขํ ปสฺสถาติ อิมสฺส ชนปทวาสิโน ชนสฺส อุปทฺทเวน มงฺกุภูตํ มุขํ ปสฺสถ.

นี่เป็นความผันแปรแห่งกาลเวลาที่เกิดจากยักษ์กระมัง คำว่า "ผู้มีปัญญามาก" คือเป็นที่ตั้งแห่งปัญญาอันยิ่งใหญ่ คำว่า "จงดูหน้าของชาวชนบท" คือจงดูหน้าของชาวชนบทนี้ที่เศร้าหมองเพราะภัยพิบัติ

เอตสฺส กถา เอตสฺเสว อุปริ ปติสฺสตีติ ยาหิ เตน ปารมิตาปริภาวนสมิทฺธาหิ นานาสมาปตฺติวิหารปริปูริตาหิ สีลทิฏฺฐิสมฺปทาหิ สุสงฺขตสนฺตาเน มหากรุณาธิวาเส มหาสตฺเต อริยูปวาทกมฺมอภิสปสงฺขาตา ผรุสวาจา ปวตฺติตา, สา อภิสปิ ตสฺส เขตฺตวิเสสภาวโต ตสฺส จ อชฺฌาสยผรุสตาย ทิฏฺฐธมฺมเวทนิยกมฺมํ หุตฺวา [Pg.35] สเจ โส มหาสตฺตํ น ขมาเปติ, สตฺตเม ทิวเส วิปจฺจนสภาวํ ชาตํ, ขมาปิเต ปน มหาสตฺเต ปโยคสมฺปตฺติ ปฏิพาหิตตฺตา อวิปากธมฺมตํ อาปชฺชติ อโหสิกมฺมภาวโต. อยญฺหิ อริยูปวาทปาปสฺส ทิฏฺฐธมฺมเวทนิยสฺส ธมฺมตา, เตน วุตฺตํ ‘เอตสฺส กถา เอตสฺเสว อุปริ ปติสฺสตี’ติอาทิ. มหาสตฺโต ปน ตํ ตสฺส อุปริ ปติตุํ น อทาสิ, อุปาเยน โมเจสิ. เตน วุตฺตํ จริยาปิฏเก (จริยา. ๒.๖๔) –

คำว่า "คำพูดของเขาจะตกลงบนศีรษะของเขาเอง" คือวาจาหยาบคายที่เรียกว่ากรรมคือการด่าพระอริยะและคำสาปแช่ง ซึ่งเขาได้กล่าวต่อพระมหาบุรุษผู้มีสันดานอันปรุงแต่งดีแล้ว สมบูรณ์ด้วยการอบรมบารมี และเต็มเปี่ยมด้วยสมาบัติและวิหารธรรมต่างๆ มีศีลและทิฏฐิสมบูรณ์ และเป็นที่สถิตแห่งมหากรุณา คำสาปนั้นเพราะพระมหาบุรุษเป็นเนื้อนาบุญอันพิเศษ และเพราะความหยาบคายแห่งอัธยาศัยของเขา จึงเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม หากเขาไม่ขอขมาพระมหาบุรุษ ก็จะให้ผลในวันที่เจ็ด แต่เมื่อขอขมาพระมหาบุรุษแล้ว ความสำเร็จแห่งการประกอบกรรมนั้นถูกยับยั้ง จึงกลายเป็นกรรมที่ไม่ให้ผลเพราะเป็นอโหสิกรรม นี้เป็นธรรมดาของบาปคือการด่าพระอริยะที่ให้ผลในปัจจุบัน เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "คำพูดของเขาจะตกลงบนศีรษะของเขาเอง" เป็นต้น แต่พระมหาบุรุษไม่ยอมให้คำสาปนั้นตกลงบนศีรษะของเขา ได้ช่วยให้พ้นด้วยอุบาย เพราะฉะนั้นจึงกล่าวไว้ในจริยาปิฎก (จริยา. 2.64) ว่า –

‘‘ยํ โส ตทา มํ อภิสปิ, กุปิโต ทุฏฺฐมานโส;

ตสฺเสว มตฺถเก นิปติ, โยเคน ตํ ปโมจยิ’’นฺติ.

“คำสาปใดที่เขาผู้โกรธเคือง มีใจประทุษร้าย ได้สาปแช่งเราในกาลนั้น คำสาปนั้นได้ตกลงบนศีรษะของเขาเอง เราได้ช่วยเขาให้พ้นด้วยอุบาย”

ยญฺหิ ตตฺถ สตฺตเม ทิวเส โพธิสตฺเตน สูริยุคฺคมนนิวารณํ กตํ, อยเมตฺถ โยโคติ อธิปฺเปโต. โยเคน หิ อุพฺพฬฺหา สราชิกา ปริสา นครวาสิโน เนคมา เจว ชานปทา จ โพธิสตฺตสฺส สนฺติกํ ตาปสํ อาเนตฺวา ขมาเปสุํ. โส จ โพธิสตฺตสฺส คุเณ ชานิตฺวา ตสฺมึ จิตฺตํ ปสาเทสิ. ยํ ปนสฺส มตฺถเก มตฺติกาปิณฺฑสฺส ฐปนํ, ตสฺส จ สตฺตธา ผาลนํ กตํ, ตํ มนุสฺสานํ จิตฺตานุรกฺขณตฺถํ. อญฺญถา หิ – ‘‘อิเม ปพฺพชิตา สมานา จิตฺตสฺส วเส วตฺตนฺติ, น ปน จิตฺตํ อตฺตโน วเส วตฺตาเปนฺตี’’ติ มหาสตฺตมฺปิ เตน สทิสํ กตฺวา คณฺเหยฺยุํ, ตทสฺส เตสํ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขายาติ. เตนาห ‘‘อถสฺสา’’ติอาทิ.

การที่พระโพธิสัตว์ได้ยับยั้งการขึ้นของพระอาทิตย์ในวันที่เจ็ดนั้น เป็นอุบายที่มุ่งหมายในที่นี้ ด้วยอุบายนั้นแล บริษัทพร้อมด้วยพระราชา ชาวเมือง ชาวนิคม และชาวชนบท ผู้เดือดร้อนแล้ว ได้นำดาบสมายังสำนักของพระโพธิสัตว์แล้วให้ขอขมา ดาบสนั้นเมื่อรู้คุณของพระโพธิสัตว์แล้ว ก็ยังจิตให้เลื่อมใสในพระโพธิสัตว์ ส่วนการวางก้อนดินบนศีรษะของดาบสนั้น และการที่ก้อนดินนั้นแตกออกเป็นเจ็ดเสี่ยง ทำไปเพื่อรักษาจิตใจของมนุษย์ เพราะมิฉะนั้นแล้ว พวกเขาจะพึงเข้าใจว่า "บรรพชิตเหล่านี้ยังตกอยู่ในอำนาจของจิต ไม่ได้ยังจิตให้อยู่ในอำนาจของตน" แล้วก็จะพึงถือเอาพระมหาบุรุษว่าเหมือนกับดาบสนั้น ซึ่งจะเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์แก่พวกเขาตลอดกาลนาน เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ลำดับนั้น" เป็นต้น

โลหกูฏวสฺสนฺติ อยคุฬวสฺสํ. ตทา หิ รตนมตฺตานิ ทิยฑฺฒรตนมตฺตานิปิ ติขิณํสานิ อยคุฬมณฺฑลานิ อิโต จิโต จ นิปตนฺตา มนุสฺสานํ สรีรานิ ขณฺฑขณฺฑกานิ อกํสุ. กลลวสฺสนฺติ ตนุกกทฺทมปฏลกทฺทมํ. อุปหจฺจาติ อาฆาเฏตฺวา. ตเทว มชฺฌารญฺญํ.

คำว่า "ฝนลูกเหล็ก" คือฝนลูกเหล็ก ในกาลนั้น ลูกเหล็กกลมๆ ที่มีขนาดเท่ารัตนะบ้าง ขนาดหนึ่งรัตนะครึ่งบ้าง มีเหลี่ยมคม ได้ตกลงมาที่นั่นที่นี่ ทำให้ร่างกายของมนุษย์ขาดเป็นท่อนๆ คำว่า "ฝนโคลน" คือโคลนตมที่เป็นชั้นบางๆ คำว่า "กระทบแล้ว" คือกระทบกระแทกแล้ว ป่ากลางนั้นเอง

๖๗. อนุวิจฺจการนฺติ อนุวิจฺจกรณํ. การเณหิ ทฺวีหิ อนิยฺยานิกสาสเน ฐิตานํ อตฺตโน สาวกตฺตํ อุปคเต ปคฺคหนิคฺคหานิ ทสฺเสตุํ ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

๖๗. คำว่า "การกระทำโดยพิจารณา" คือการกระทำโดยพิจารณา เพื่อแสดงการยกย่องและการข่มแก่ผู้ที่ตั้งอยู่ในศาสนาที่ไม่นำออกจากทุกข์ และถึงความเป็นสาวกของตน ด้วยเหตุสองประการ จึงกล่าวคำว่า "เพราะเหตุไร" เป็นต้น

๖๙. อนุปุพฺพึ กถนฺติ (ที. นิ. ฏี. ๒.๗๕-๗๖; อ. นิ. ฏี. ๓.๘.๑๒) อนุปุพฺพิยา อนุปุพฺพํ กเถตพฺพกถํ, กา ปน สา? ทานาทิกถา. ทานกถา ตาว ปจุรชเนสุปิ ปวตฺติยา สพฺพสาธารณตฺตา สุกรตฺตา สีเล ปติฏฺฐานสฺส อุปายภาวโต จ อาทิโตว กถิตา[Pg.36]. ปริจฺจาคสีโล หิ ปุคฺคโล ปริคฺคหวตฺถูสุ นิสฺสงฺคภาวโต สุเขเนว สีลานิ สมาทิยติ, ตตฺถ จ สุปฺปติฏฺฐิโต โหติ. สีเลน ทายกปฏิคฺคหณวิสุทฺธิโต ปรานุคฺคหํ วตฺวา ปรปีฬานิวตฺติวจนโต, กิริยธมฺมํ วตฺวา อกิริยธมฺมวจนโต, โภคยสสมฺปตฺติเหตุํ วตฺวา ภวสมฺปตฺติเหตุวจนโต จ ทานกถานนฺตรํ สีลกถา กถิตา. ตญฺจ สีลํ วฏฺฏนิสฺสิตํ, อยํ ภวสมฺปตฺติ ตสฺส ผลนฺติ ทสฺสนตฺถํ, อิเมหิ จ ทานสีลมเยหิ ปณีตจริยเภทภินฺเนหิ ปุญฺญกิริยวตฺถูหิ เอตา จาตุมหาราชิกาทีสุ ปณีตตราทิเภทภินฺนา อปริเมยฺยา โภคภวสมฺปตฺติโยติ ทสฺสนตฺถํ ตทนนฺตรํ สคฺคกถา. สฺวายํ สคฺโค ราคาทีหิ อุปกฺกิลิฏฺโฐ สพฺพทา อนุปกฺกิลิฏฺโฐ อริยมคฺโคติ ทสฺสนตฺถํ สคฺคานนฺตรํ มคฺโค, มคฺคญฺจ กเถนฺเตน ตทธิคมูปายสนฺทสฺสนตฺถํ สคฺคปริยาปนฺนาปิ ปเคว อิตเร สพฺเพปิ กามา นาม พหฺวาทีนวา อนิจฺจา อทฺธุวา วิปริณามธมฺมาติ กามานํ อาทีนโว. หีนา คมฺมา โปถุชฺชนิกา อนริยา อนตฺถสญฺหิตาติ เตสํ โอกาโร ลามกภาโว, สพฺเพปิ ภวา กิเลสานํ วตฺถุภูตาติ ตตฺถ สํกิเลโส. สพฺพโส กิเลสวิปฺปมุตฺตํ นิพฺพานนฺติ เนกฺขมฺเม อานิสํโส จ กเถตพฺโพติ อยมตฺโถ มคฺคนฺตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺเทน ทสฺสิโตติ เวทิตพฺพํ.

๖๙. คำว่า "อนุปุพพิกถา" (ที. สี. 2.75-76; อ. อ. 3.8.12) คือเรื่องที่ควรกล่าวไปตามลำดับ เรื่องนั้นคืออะไร? คือเรื่องทานเป็นต้น เรื่องทานนั้นกล่าวไว้ก่อนเป็นอันดับแรก เพราะเป็นเรื่องที่แพร่หลายในหมู่ชนทั่วไป เป็นเรื่องง่าย และเป็นอุบายในการตั้งมั่นในศีล เพราะบุคคลผู้มีศีลในการบริจาค ย่อมไม่ติดข้องในวัตถุที่ยึดถือ จึงสมาทานศีลได้โดยง่าย และตั้งมั่นอยู่ในศีลนั้นได้ดี หลังจากเรื่องทานแล้ว ก็กล่าวเรื่องศีล เพราะศีลทำให้การรับของทายกบริสุทธิ์ กล่าวถึงการสงเคราะห์ผู้อื่น กล่าวถึงการงดเว้นจากการเบียดเบียนผู้อื่น กล่าวถึงกิริยธรรมแล้วกล่าวถึงอกิริยธรรม กล่าวถึงเหตุแห่งความสมบัติคือโภคะและยศแล้วกล่าวถึงเหตุแห่งความสมบัติคือภพ และศีลนั้นอาศัยวัฏฏะ เพื่อแสดงว่าความสมบัติแห่งภพนี้เป็นผลของศีลนั้น และเพื่อแสดงว่าด้วยบุญกิริยาวัตถุอันเป็นทานและศีลเหล่านี้ ซึ่งมีจริยาอันประณีตและแตกต่างกัน ความสมบัติคือโภคะและภพอันประมาณมิได้เหล่านี้ ซึ่งแตกต่างกันโดยความประณีตยิ่งขึ้นไปในสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น จึงกล่าวเรื่องสวรรค์ต่อจากนั้น สวรรค์นั้นถูกกิเลสมีราคะเป็นต้นทำให้เศร้าหมอง เพื่อแสดงว่าอริยมรรคไม่เศร้าหมองตลอดกาล จึงกล่าวเรื่องมรรคต่อจากสวรรค์ และเมื่อกล่าวถึงมรรค เพื่อแสดงอุบายในการบรรลุมรรคนั้น จึงกล่าวถึงโทษของกามทั้งหลายว่า กามทั้งปวงแม้ที่รวมอยู่ในสวรรค์และกามอื่นๆ ล้วนมีโทษมาก ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ความต่ำทรามของกามเหล่านั้นคือ ความเป็นของเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ภพทั้งปวงเป็นที่ตั้งของกิเลส จึงมีความเศร้าหมองในภพนั้น และควรกล่าวถึงอานิสงส์ในการออกจากกามว่า นิพพานเป็นธรรมที่พ้นจากกิเลสทั้งปวงโดยสิ้นเชิง พึงทราบว่าความหมายนี้แสดงไว้ด้วยคำว่า 'อิติ' ในคำว่า 'มรรค' นี้

สุขานํ นิทานนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกานํ สมฺปรายิกานํ นิพฺพานสญฺหิตานญฺจาติ สพฺเพสมฺปิ สุขานํ การณํ. ยญฺหิ กิญฺจิ โลเก โภคสุขํ นาม, ตํ สพฺพํ ทานนิทานนฺติ ปากโฏ อยมตฺโถ. ยํ ปน ฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพานปฏิสํยุตฺตํ สุขํ, ตสฺสปิ ทานํ อุปนิสฺสยปจฺจโย โหติเยว. สมฺปตฺตีนํ มูลนฺติ ยา อิมา โลเก ปเทสรชฺชสิริสฺสริยสตฺตรตนสมุชฺชลจกฺกวตฺติสมฺปทาติ เอวํปเภทา มานุสิกา สมฺปตฺติโย, ยา จ จาตุมหาราชาทิคตา ทิพฺพา สมฺปตฺติโย, ยา วา ปนญฺญาปิ สมฺปตฺติโย, ตาสํ สพฺพาสํ อิทํ มูลการณํ. โภคานนฺติ ภุญฺชิตพฺพฏฺเฐน ‘‘โภโค’’นฺติ ลทฺธนามานํ มนาปิยรูปาทีนํ, ตนฺนิสฺสยานํ วา อุปโภคสุขานํ, ปติฏฺฐา นิจฺจลาธิฏฺฐานตาย. วิสมคตสฺสาติ พฺยสนปฺปตฺตสฺส. ตาณนฺติ รกฺขา ตโต ปริปาลนโต. เลณนฺติ พฺยสเนหิ ปริปาติยมานสฺส โอลียนปเทโส. คตีติ คนฺตพฺพฏฺฐานํ. ปรายณนฺติ ปฏิสรณํ. อวสฺสโยติ วินิปติตุํ อเทนฺโต นิสฺสโย. อารมฺมณนฺติ โอลุพฺภารมฺมณํ.

เป็นเหตุแห่งสุข คือเป็นเหตุแห่งสุขทั้งปวง ทั้งที่เป็นสุขในปัจจุบัน สุขในสัมปรายภพ และสุขที่ประกอบด้วยพระนิพพาน เพราะสุขคือโภคะใดๆ ในโลก สุขนั้นทั้งหมดมีทานเป็นเหตุ ดังนี้ ความนี้เป็นที่ปรากฏ ส่วนสุขที่ประกอบด้วยฌาน วิปัสสนา มรรค ผล และนิพพาน ทานก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยของสุขนั้นนั่นแล เป็นรากเหง้าแห่งสมบัติ คือสมบัติทั้งปวงเหล่านี้ในโลก มีสมบัติของมนุษย์มีประเภทต่างๆ เป็นต้นว่า ความเป็นพระราชาในส่วนภูมิภาค และความถึงพร้อมแห่งพระเจ้าจักรพรรดิผู้รุ่งเรืองด้วยสิริ อิสริยยศ และรัตนะ ๗ ประการ สมบัติทิพย์ที่ถึงแล้วแก่ท้าวมหาราชทั้ง ๔ เป็นต้น หรือสมบัติอื่นๆ อีก ทานนี้เป็นมูลเหตุของสมบัติเหล่านั้นทั้งหมด เป็นที่ตั้งแห่งโภคะทั้งหลาย คือเป็นที่ตั้งแห่งรูปารมณ์เป็นต้นอันน่าพอใจ ซึ่งได้ชื่อว่า 'โภคะ' เพราะเป็นสิ่งที่พึงบริโภค หรือเป็นที่ตั้งแห่งสุขในการบริโภคที่อาศัยโภคะเหล่านั้น เพราะเป็นที่ตั้งอันมั่นคง สำหรับผู้ถึงความลำบาก คือผู้ถึงความพินาศ เป็นที่พึ่ง คือเป็นเครื่องป้องกัน เพราะคุ้มครองจากภัยนั้น เป็นที่หลบภัย คือเป็นที่หลบซ่อนของผู้ที่ถูกภัยคุกคาม เป็นคติ คือเป็นที่พึงไป เป็นที่พึ่ง คือเป็นที่พึ่งพิง เป็นที่อาศัย คือเป็นที่พึ่งที่ไม่ให้ตกต่ำ เป็นอารมณ์ คือเป็นอารมณ์ที่พึงยึดเหนี่ยว

รตนมยสีหาสนสทิสนฺติ [Pg.37] สพฺพรตนมยสตฺตงฺคมหาสีหาสนสทิสํ, มหคฺฆํ หุตฺวา สพฺพโส วินิปติตุํ อปฺปทานโต. มหาปถวิสทิสํ คตคตฏฺฐาเน ปติฏฺฐาสมฺภวโต. ยถา ทุพฺพลสฺส ปุริสสฺส อาลมฺพนรชฺชุ อุตฺติฏฺฐโต ติฏฺฐโต จ อุปตฺถมฺโภ, เอวํ ทานํ สตฺตานํ สมฺปตฺติภเว อุปปตฺติยา ฐิติยา จ ปจฺจโย โหตีติ อาห ‘‘อาลมฺพนฏฺเฐน อาลมฺพนรชฺชุสทิส’’นฺติ. ทุกฺขนิตฺถรณฏฺเฐนาติ ทุคฺคติทุกฺขนิตฺถรณฏฺเฐน. สมสฺสาสนฏฺเฐนาติ โลภมจฺฉริยาทิปฏิสตฺตุปทฺทวโต สมฺมเทว อสฺสาสนฏฺเฐน. ภยปริตฺตาณฏฺเฐนาติ ทาลิทฺทิยภยโต ปริปาลนฏฺเฐน. มจฺเฉรมลาทีหีติ มจฺเฉรโลภโทสอิสฺสามิจฺฉาทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิ จิตฺตมเลหิ. อนุปลิตฺตฏฺเฐนาติ อนุปกฺกิลิฏฺฐตาย. เตสนฺติ มจฺเฉรมลาทีนํ. เอเตสํ เอว ทุราสทฏฺเฐน. อสนฺตาสนฏฺเฐนาติ อสนฺตาสเหตุภาเวน. โย หิ ทายโก ทานปติ, โส สมฺปติปิ น กุโตจิ สนฺตสติ, ปเคว อายตึ. พลวนฺตฏฺเฐนาติ มหาพลวตาย. ทายโก หิ ทานปติ สมฺปติ ปกฺขพเลน พลวา โหติ, อายตึ ปน กายพลาทีหิ. อภิมงฺคลสมฺมตฏฺเฐนาติ ‘‘วุฑฺฒิการณ’’นฺติ อภิสมฺมตภาเวน. วิปตฺติโต สมฺปตฺติยา นยนํ เขมนฺตภูมิสมฺปาปนํ.

เปรียบเหมือนรัตนบัลลังก์ คือเปรียบเหมือนมหาบัลลังก์อันประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ ซึ่งสำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวง เพราะเป็นของมีค่ามาก และไม่ยอมให้ตกต่ำลงไปโดยประการทั้งปวง เปรียบเหมือนมหาปฐพี เพราะเป็นที่ตั้งมั่นได้ในที่ที่ไปแล้วๆ เหมือนเชือกสำหรับยึดเหนี่ยวเป็นเครื่องค้ำจุนแก่บุรุษผู้ทุพพลภาพผู้จะยืนและผู้ยืนอยู่ ฉันใด ทานก็เป็นปัจจัยแห่งการอุบัติและการตั้งอยู่ของสัตว์ทั้งหลายในภพแห่งสมบัติ ฉันนั้น จึงตรัสว่า 'เปรียบเหมือนเชือกสำหรับยึดเหนี่ยว เพราะเป็นที่ยึดเหนี่ยว' เพราะเป็นเครื่องข้ามพ้นทุกข์ คือเพราะเป็นเครื่องข้ามพ้นทุกข์ในทุคติ เพราะเป็นเครื่องปลอบโยน คือเพราะเป็นเครื่องปลอบโยนอย่างดีจากภัยของข้าศึกมีโลภะและมัจฉริยะเป็นต้น เพราะเป็นเครื่องป้องกันภัย คือเพราะเป็นเครื่องคุ้มครองจากภัยคือความยากจน จากมลทินคือมัจฉริยะเป็นต้น คือจากมลทินแห่งจิตมีมัจฉริยะ โลภะ โทสะ อิสสา มิจฉาทิฏฐิ วิจิกิจฉา เป็นต้น เพราะไม่แปดเปื้อน คือเพราะไม่เศร้าหมอง ด้วยมลทินคือมัจฉริยะเป็นต้นเหล่านั้น เพราะเป็นสิ่งที่เข้าถึงได้ยากของมลทินเหล่านั้นนั่นเอง เพราะไม่เป็นเหตุแห่งความสะดุ้งกลัว เพราะว่าทายกผู้เป็นเจ้าของทานนั้น แม้ในปัจจุบันก็ไม่สะดุ้งกลัวจากที่ไหนๆ เลย จะกล่าวไปไยถึงในอนาคตเล่า เพราะเป็นผู้มีกำลัง คือเพราะเป็นผู้มีกำลังมาก เพราะว่าทายกผู้เป็นเจ้าของทานนั้น ในปัจจุบันย่อมมีกำลังด้วยกำลังแห่งพวกพ้อง ส่วนในอนาคตย่อมมีกำลังด้วยกำลังกายเป็นต้น เพราะเป็นที่นับถือว่าเป็นมงคลอย่างยิ่ง คือเพราะเป็นที่นับถือว่าเป็น 'เหตุแห่งความเจริญ' การนำไปสู่สมบัติจากวิบัติ คือการนำไปสู่ภูมิอันเกษม

อิทานิ มหาโพธิจริยภาเวนปิ ทานคุณํ ทสฺเสตุํ ทานํ นาเมตนฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อตฺตานํ นิยฺยาเทนฺเตนาติ เอเตน ทานผลํ สมฺมเทว ปสฺสนฺตา มหาปุริสา อตฺตโน ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชนฺติ, ตสฺมา โก นาม วิญฺญุชาติโก พาหิเร วตฺถุมฺหิ สงฺคํ กเรยฺยาติ โอวาทํ เทติ. อิทานิ ยา โลกิยา โลกุตฺตรา จ อุกฺกํสคตา สมฺปตฺติโย, ตา สพฺพา ทานโตเยว ปวตฺตนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทานญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สกฺกมารพฺรหฺมสมฺปตฺติโย อตฺตหิตาย เอว, จกฺกวตฺติสมฺปตฺติ ปน อตฺตหิตาย จ ปรหิตาย จาติ ทสฺเสตุํ สา ตาสํ ปรโต วุตฺตา. เอตา โลกิยา, อิมา ปน โลกุตฺตราติ ทสฺเสตุํ ‘‘สาวกปารมีญาณ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตาสุปิ อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐตรุกฺกฏฺฐตมเมว ทสฺเสตุํ กเมน ญาณตฺตยํ วุตฺตํ. เตสํ ปน ทานสฺส ปจฺจยภาโว เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. เอเตเนว ตสฺส พฺรหฺมสมฺปตฺติยาปิ ปจฺจยภาโว ทีปิโตติ เวทิตพฺโพ.

บัดนี้ เพื่อแสดงคุณของทานแม้โดยความเป็นมหาโพธิจริยา จึงตรัสคำว่า 'ทานชื่อว่า' เป็นต้น ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า 'ผู้มอบตน' นี้ พระองค์ทรงแสดงโอวาทว่า มหาบุรุษทั้งหลายผู้เห็นผลของทานโดยชอบ ย่อมสละแม้ชีวิตของตน เพราะฉะนั้น ชนชาติวิญญูชนชื่ออะไรเล่าจะพึงทำความข้องในวัตถุภายนอก บัดนี้ เพื่อแสดงว่าสมบัติทั้งหลายที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระที่ถึงความสูงสุดนั้นทั้งหมด ย่อมเป็นไปจากทานเท่านั้น จึงตรัสคำว่า 'ทานนั่นแล' เป็นต้น ในบทเหล่านั้น สมบัติของท้าวสักกะ มาร และพรหม ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ตนเท่านั้น ส่วนสมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ดังนี้ เพื่อแสดงความนั้น จึงตรัสสมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิไว้ภายหลังสมบัติเหล่านั้น สมบัติเหล่านี้เป็นโลกิยะ ส่วนสมบัติเหล่านี้เป็นโลกุตตระ ดังนี้ เพื่อแสดงความนั้น จึงตรัสคำว่า 'สาวกบารมีญาณ' เป็นต้น แม้ในสมบัติเหล่านั้น เพื่อแสดงความเป็นเลิศยิ่งขึ้นไปตามลำดับ จึงตรัสญาณ ๓ อย่างตามลำดับ ส่วนความเป็นปัจจัยของทานต่อญาณเหล่านั้น ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้วนั่นเอง ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่าความเป็นปัจจัยของทานต่อพรหมสมบัตินั้น ก็ได้แสดงไว้แล้วเช่นกัน

ทานญฺจ นาม หิตชฺฌาสเยน, ปูชาวเสน วา อตฺตโน สนฺตกสฺส ปเรสํ ปริจฺจชนํ, ตสฺมา ทายโก ปุริสปุคฺคโล ปเรสํ สนฺตกํ หริสฺสตีติ [Pg.38] อฏฺฐานเมตนฺติ อาห – ‘‘ทานํ ททนฺโต สีลํ สมาทาตุํ สกฺโกตี’’ติ. สีลาลงฺการสทิโส อลงฺกาโร นตฺถิ โสภาวิเสสาวหตฺตา สีลสฺส. สีลปุปฺผสทิสํ ปุปฺผํ นตฺถีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สีลคนฺธสทิโส คนฺโธ นตฺถีติ เอตฺถ ‘‘จนฺทนํ ตครํ วาปี’’ติอาทิกา (ธ. ป. ๕๕; มิ. ป. ๔.๑.๑) คาถา – ‘‘คนฺโธ อิสีนํ จิรทิกฺขิตานํ, กายา จุโต คจฺฉติ มาลุเตนา’’ติอาทิกา (ชา. ๒.๑๗.๕๕) ชาตกคาถาโย จ อาหริตฺวา วตฺตพฺพา, สีลญฺหิ สตฺตานํ อาภรณญฺเจว อลงฺกาโร จ คนฺธวิเลปนญฺจ ทสฺสนียภาวาวหญฺจ. เตนาห ‘‘สีลาลงฺกาเรน หี’’ติอาทิ.

อนึ่ง ทานชื่อว่าเป็นการสละสิ่งของของตนแก่ผู้อื่นด้วยเจตนาที่เป็นประโยชน์ หรือด้วยการบูชา เพราะฉะนั้น การที่บุคคลผู้ให้ทานจะพึงขโมยสิ่งของของผู้อื่นนั้น ย่อมเป็นฐานะที่ไม่ควร ดังนี้ จึงตรัสว่า 'เมื่อให้ทาน ย่อมสามารถสมาทานศีลได้' เครื่องประดับที่เสมอด้วยเครื่องประดับคือศีลไม่มี เพราะศีลนำมาซึ่งความงามเป็นพิเศษ ดอกไม้ที่เสมอด้วยดอกไม้คือศีลไม่มี ในข้อนี้ก็มีนัยอย่างเดียวกัน กลิ่นที่เสมอด้วยกลิ่นคือศีลไม่มี ในข้อนี้ พึงนำคาถาว่า 'จันทน์หรือกฤษณา' เป็นต้น (ธ.ป. ๕๕; มิ.ป. ๔.๑.๑) และคาถาชาดกที่ว่า 'กลิ่นของฤๅษีผู้บวชมานาน ย่อมฟุ้งไปจากกายตามลม' เป็นต้น (ชา. ๒.๑๗.๕๕) มากล่าว เพราะศีลเป็นทั้งเครื่องประดับ เครื่องตกแต่ง เครื่องอบร่ำ และเป็นสิ่งที่นำมาซึ่งความเป็นผู้ควรแก่การชมของสัตว์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ด้วยเครื่องประดับคือศีลนั่นแล' เป็นต้น

อยํ สคฺโค ลพฺภตีติ อิทํ มชฺฌิเมหิ ฉนฺทาทีหิ สมาทานสีลํ สนฺธายาห. เตนาห สกฺโก เทวราชา –

คำว่า 'สวรรค์นี้ย่อมได้' นี้ พระองค์ตรัสหมายถึงศีลที่สมาทานด้วยฉันทะเป็นต้นอันเป็นมัชฌิมะ เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงตรัสว่า –

‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ;

มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌตี’’ติ. (ชา. ๑.๘.๗๕;

๒.๒๒.๔๒๙;

ที. นิ. ฏี. ๒.๗๕-๗๖);

ด้วยพรหมจรรย์อันเลว ย่อมเข้าถึงความเป็นกษัตริย์ ด้วยพรหมจรรย์อันปานกลาง ย่อมเข้าถึงความเป็นเทพ และด้วยพรหมจรรย์อันสูงสุด ย่อมบริสุทธิ์ (ชา. ๑.๘.๗๕; ๒.๒๒.๔๒๙; ที.นิ.ฎี. ๒.๗๕-๗๖)

อิฏฺโฐติ สุโข. กนฺโตติ กมนีโย. มนาโปติ มนวฑฺฒนโก. ตํ ปน ตสฺส อิฏฺฐาทิภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘นิจฺจเมตฺถ กีฬา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

คำว่า 'อิฏฐะ' คือสุข คำว่า 'กันตะ' คือน่าปรารถนา คำว่า 'มนาปะ' คือเป็นที่เจริญใจ ส่วนเพื่อแสดงความเป็นอิฏฐะเป็นต้นของสวรรค์นั้น จึงตรัสคำว่า 'มีการเล่นอยู่เป็นนิตย์ในสวรรค์นี้' เป็นต้น

โทโสติ อนิจฺจตาทินา อปฺปสฺสาทาทินา จ ทูสิตภาโว, ยโต เต วิญฺญูนํ จิตฺตํ นาราเธนฺติ. อถ วา อาทีนํ วาติ ปวตฺเตตีติ อาทีนโว, ปรมกปณตา. ตถา จ กามา ยถาภูตํ ปจฺจเวกฺขนฺตานํ ปจฺจุปติฏฺฐนฺติ. ลามกภาโวติ อเสฏฺเฐหิ เสวิตพฺโพ, เสฏฺเฐหิ น เสวิตพฺโพ นิหีนภาโว. สํกิลิสฺสนนฺติ วิพาธกตา อุปตาปตา จ.

"โทษ" หมายถึง ความเป็นสภาพที่ถูกทำให้เสียไปแล้วด้วยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น และด้วยความเป็นของมีรสอร่อยน้อยเป็นต้น เพราะสิ่งเหล่านั้นย่อมไม่ยังจิตของวิญญูชนให้ยินดี อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าอาทีนวะ เพราะยังความพินาศให้เป็นไป คือความเป็นของน่าสงสารอย่างยิ่ง กามทั้งหลายย่อมปรากฏแก่ผู้พิจารณาตามความเป็นจริงอย่างนั้น "ความเป็นของเลวทราม" คือความเป็นสภาพที่ต่ำทราม อันคนไม่ประเสริฐพึงเสพ อันคนประเสริฐไม่พึงเสพ "ความเศร้าหมอง" คือความเป็นเครื่องบีบคั้น และความเป็นเครื่องทำให้เร่าร้อน

เนกฺขมฺเม อานิสํสนฺติ เอตฺถ ยตฺตกา กาเมสุ อาทีนวา, ตปฺปฏิปกฺขโต ตตฺตกา เนกฺขมฺเม อานิสํสา. อปิจ – ‘‘เนกฺขมฺมํ นาเมตํ อสมฺพาธํ อสํกิลิฏฺฐํ นิกฺขนฺตํ กาเมหิ, นิกฺขนฺตํ กามสญฺญาย, นิกฺขนฺตํ กามวิตกฺเกหิ, นิกฺขนฺตํ กามปริฬาเหหิ, นิกฺขนฺตํ พฺยาปาทสญฺญายา’’ติอาทินา (สารตฺถ. ฏี. มหาวคฺค ๓.๒๖; ที. นิ. ฏี. ๒.๗๕-๗๖) นเยน เนกฺขมฺเม อานิสํเส ปกาเสสิ, ปพฺพชฺชาย ฌานาทีสุ จ คุเณ วิภาเวสิ วณฺเณสิ. กลฺลจิตฺตนฺติ เหฏฺฐา ปวตฺติตเทสนาย อสฺสทฺธิยาทีนํ จิตฺตโทสานํ วิคตตฺตา อุปริเทสนาย ภาชนภาวูปคมเนน กมฺมกฺขมจิตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ยสฺมา อสฺสทฺธิยาทโย จิตฺตสฺส โรคภูตา[Pg.39], ตทา เต วิคตา, ตสฺมา อาห ‘‘อโรคจิตฺต’’นฺติ. ทิฏฺฐิมานาทิกิเลสวิคเมน มุทุจิตฺตํ. กามจฺฉนฺทาทิวิคเมน วินีวรณจิตฺตํ. สมฺมาปฏิปตฺติยํ อุฬารปีติปาโมชฺชโยเคน อุทคฺคจิตฺตํ. ตตฺถ สทฺธาสมฺปตฺติยา ปสนฺนจิตฺตํ. ยทา ภควา อญฺญาสีติ สมฺพนฺโธ. อถ วา กลฺลจิตฺตนฺติ กามจฺฉนฺทวิคเมน อโรคจิตฺตํ. มุทุจิตฺตนฺติ พฺยาปาทวิคเมน เมตฺตาวเสน อกถินจิตฺตํ. วินีวรณจิตฺตนฺติ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจวิคเมน วิกฺเขปสฺส วิคตตฺตา เตน อปิหิตจิตฺตํ. อุทคฺคจิตฺตนฺติ ถินมิทฺธวิคเมน สมฺปคฺคหิตวเสน อลีนจิตฺตํ. ปสนฺนจิตฺตนฺติ วิจิกิจฺฉาวิคเมน สมฺมาปฏิปตฺติยํ อธิมุตฺตจิตฺตนฺติ เอวเมตฺถ เสสปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

"อานิสงส์ในเนกขัมมะ" ในข้อนี้ โทษในกามมีเท่าใด อานิสงส์ในเนกขัมมะก็มีเท่านั้น โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อโทษนั้น อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศอานิสงส์ในเนกขัมมะด้วยนัยมีอาทิว่า "เนกขัมมะนี้แล เป็นธรรมไม่คับแคบ ไม่เศร้าหมอง ออกไปแล้วจากกาม ออกไปแล้วจากกามสัญญา ออกไปแล้วจากกามวิตก ออกไปแล้วจากความเร่าร้อนเพราะกาม ออกไปแล้วจากพยาบาทสัญญา" และทรงแสดงคุณในบรรพชาและฌานเป็นต้น "กัลลจิต" คือจิตที่ควรแก่การงาน เพราะความที่โทษของจิตมีความไม่มีศรัทธาเป็นต้นที่เกิดขึ้นในเทศนาเบื้องต่ำปราศไปแล้ว โดยการถึงความเป็นภาชนะรองรับเทศนาเบื้องสูง ส่วนในอรรถกถา เพราะความไม่มีศรัทธาเป็นต้นเป็นดุจโรคของจิต เมื่อสิ่งเหล่านั้นปราศไปแล้ว จึงกล่าวว่า "จิตที่ไม่มีโรค" "จิตที่อ่อนโยน" เพราะความปราศจากกิเลสมีทิฏฐิและมานะเป็นต้น "จิตที่ปราศจากนิวรณ์" เพราะความปราศจากกามฉันทะเป็นต้น "จิตที่ร่าเริง" เพราะประกอบด้วยปีติและปราโมทย์อันโอฬารในการปฏิบัติชอบ ในข้อนั้น "จิตที่ผ่องใส" เพราะความถึงพร้อมด้วยศรัทธา พึงเชื่อมความว่า "เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบแล้ว" อีกอย่างหนึ่ง "กัลลจิต" คือจิตที่ไม่มีโรค เพราะความปราศจากกามฉันทะ "จิตที่อ่อนโยน" คือจิตที่ไม่แข็งกระด้างด้วยอำนาจแห่งเมตตา เพราะความปราศจากพยาบาท "จิตที่ปราศจากนิวรณ์" คือจิตที่ไม่ถูกปิดบัง เพราะความที่ความฟุ้งซ่านปราศไปแล้วด้วยความปราศจากอุทธัจจกุกกุจจะ "จิตที่ร่าเริง" คือจิตที่ไม่หดหู่ด้วยอำนาจการประคองไว้ เพราะความปราศจากถีนมิทธะ "จิตที่ผ่องใส" คือจิตที่น้อมไปในการปฏิบัติชอบ เพราะความปราศจากวิจิกิจฉา พึงทราบเนื้อความของบทที่เหลือในที่นี้อย่างนี้

เสยฺยถาปีติอาทินา อุปมาวเสน อุปาลิสฺส สํกิเลสปฺปหานํ อริยมคฺคนิปฺผาทนญฺจ ทสฺเสติ. อปคตกาฬกนฺติ วิคตกาฬกํ. สมฺมเทวาติ สุฏฺฐุ เอว. รชนนฺติ นีลปีตาทิรงฺคชาตํ. ปฏิคฺคณฺเหยฺยาติ คณฺเหยฺย ปภสฺสรํ ภเวยฺย. ตสฺมึเยว อาสเนติ ติสฺสํ เอว นิสชฺชายํ. เอเตนสฺส ลหุวิปสฺสกตา ติกฺขปญฺญตา สุขปฏิปทาขิปฺปาภิญฺญตา จ ทสฺสิตา โหติ. วิรชนฺติ อปายคมนียราครชาทีนํ วิคเมน วิรชํ. อนวเสสทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉามลาปคเมน วีตมลํ. ติณฺณํ มคฺคานนฺติ เหฏฺฐิมานํ ติณฺณํ มคฺคานํ. ตสฺส อุปฺปตฺติอาการทสฺสนนฺติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ มคฺคญาณํ อสงฺขตธมฺมารมฺมณนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตํ หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ปฏิวิชฺฌนฺตนฺติ อสมฺโมหปฏิเวธวเสน ปฏิวิชฺฌนฺตํ. เตนาห ‘‘กิจฺจวเสนา’’ติ.

ด้วยอุปมามีอาทิว่า "เสยยะถาปิ" ทรงแสดงการละกิเลสและการยังอริยมรรคให้สำเร็จของอุบาลี "ปราศจากมลทินดำ" คือปราศจากความดำ "โดยชอบทีเดียว" คืออย่างดีทีเดียว "น้ำย้อม" คือน้ำย้อมมีสีเขียวและสีเหลืองเป็นต้น "พึงรับ" คือพึงรับไว้ พึงเป็นของผ่องใส "ในอาสนะนั้นนั่นเอง" คือในการนั่งนั้นนั่นเอง ด้วยคำนี้ ทรงแสดงความเป็นผู้มีวิปัสสนาเบา มีปัญญาคมกล้า มีปฏิปทาสบาย และมีอภิญญาเร็วของท่าน "ปราศจากธุลี" คือปราศจากธุลีเพราะความปราศจากธุลีคือราคะอันเป็นเหตุให้ไปสู่อบายเป็นต้น "ปราศจากมลทิน" เพราะความปราศจากมลทินคือทิฏฐิและวิจิกิจฉาโดยไม่เหลือ "แห่งมรรค ๓" คือแห่งมรรคเบื้องต่ำ ๓ ที่กล่าวว่า "เป็นการแสดงอาการเกิดขึ้นแห่งมรรคนั้น" เพราะเหตุไร? พึงทราบว่า ทรงหมายถึงคำคัดค้านว่า "มรรคญาณมีอสังขตธรรมเป็นอารมณ์มิใช่หรือ" จึงตรัสว่า "จริงอยู่ มรรคญาณนั้น" เป็นต้น ในบทนั้น "แทงตลอด" คือแทงตลอดด้วยอำนาจการแทงตลอดโดยไม่หลง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ด้วยอำนาจแห่งกิจ"

ตตฺริทํ อุปมาสํสนฺทนํ – วตฺถํ วิย จิตฺตํ, วตฺถสฺส อาคนฺตุกมเลหิ กิลิฏฺฐภาโว วิย จิตฺตสฺส ราคาทิมเลหิ สํกิลิฏฺฐภาโว, โธวนสิลา วิย อนุปุพฺพีกถา, อุทกํ วิย สทฺธา, อุทเก เตเมตฺวา อูสโคมยฉาริกาภเรหิ กาฬกปเทเส สมฺมทฺทิตฺวา วตฺถสฺส โธวนปโยโค วิย สทฺธาสิเนเหน เตเมตฺวา สติสมาธิปญฺญาหิ โทเส สิถิเล กตฺวา สุตาทิวิธินา จิตฺตสฺส โสธเน วีริยารมฺโภ. เตน ปโยเคน วตฺเถ กาฬกาปคโม วิย วีริยารมฺเภน กิเลสวิกฺขมฺภนํ, รงฺคชาตํ วิย อริยมคฺโค, เตน สุทฺธสฺส วตฺถสฺส ปภสฺสรภาโว วิย วิกฺขมฺภิตกิเลสสฺส จิตฺตสฺส มคฺเคน ปริโยทปนนฺติ.

ในข้อนี้ การเทียบเคียงอุปมานี้คือ จิตเปรียบเหมือนผ้า ความที่จิตเศร้าหมองด้วยมลทินมีราคะเป็นต้น เปรียบเหมือนความที่ผ้าเศร้าหมองด้วยมลทินที่จรมา อนุปุพพีกถาเปรียบเหมือนแผ่นหินสำหรับซักผ้า ศรัทธาเปรียบเหมือนน้ำ การเริ่มความเพียรในการชำระจิตด้วยวิธีมีการฟังเป็นต้น โดยทำให้โทษทั้งหลายหย่อนลงด้วยสติ สมาธิ และปัญญา หลังจากแช่ด้วยยางคือศรัทธา เปรียบเหมือนการประกอบการซักผ้าด้วยการแช่น้ำแล้วขยี้ในส่วนที่ดำด้วยส่วนผสมของน้ำด่าง มูลโค และเถ้า การข่มกิเลสด้วยการเริ่มความเพียร เปรียบเหมือนการปราศจากความดำในผ้าด้วยการประกอบการซักนั้น อริยมรรคเปรียบเหมือนน้ำย้อม การทำจิตที่ข่มกิเลสได้แล้วให้ขาวรอบด้วยมรรค เปรียบเหมือนความผ่องใสของผ้าที่สะอาดด้วยน้ำย้อมนั้น

ทิฏฺฐธมฺโมติ วตฺวา ทสฺสนํ นาม ญาณทสฺสนโต อญฺญมฺปิ อตฺถีติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘ปตฺตธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. ปตฺติ จ ญาณสมฺปตฺติโต อญฺญาปิ วิชฺชตีติ [Pg.40] ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘วิทิตธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. สา ปเนสา วิทิตธมฺมตา ธมฺเมสุ เอกเทสนาปิ โหตีติ นิปฺปเทสโต วิทิตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปริโยคาฬฺหธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. เตนสฺส สจฺจาภิสมฺโพธํเยว ทีเปติ. มคฺคญาณญฺหิ เอกาภิสมยวเสน ปริญฺญาทิกิจฺจํ สาเธนฺตํ นิปฺปเทเสน จตุสจฺจธมฺมํ สมนฺตโต โอคาหนฺตํ นาม โหติ. เตนาห – ‘‘ทิฏฺโฐ อริยสจฺจธมฺโม เอเตนาติ ทิฏฺฐธมฺโม’’ติ. ติณฺณา วิจิกิจฺฉาติ สปฺปฏิภยกนฺตารสทิสา โสฬสวตฺถุกา อฏฺฐวตฺถุกา จ ติณฺณา วิจิกิจฺฉา ติณฺณวิจิกิจฺฉา. วิคตกถํกโถติ ปวตฺติอาทีสุ ‘‘เอวํ นุ โข, กึ นุ โข’’ติ เอวํ ปวตฺติกา วิคตา สมุจฺฉินฺนา กถํกถา. สารชฺชกรานํ ปาปธมฺมานํ ปหีนตฺตา ตปฺปฏิปกฺเขสุ สีลาทิคุเณสุ สุปฺปติฏฺฐิตตฺตา เวสารชฺชํ วิสารทภาวํ เวยฺยตฺติยํ ปตฺโต. อตฺตนา เอว ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐตฺตา น ตสฺส ปโร ปจฺเจตพฺโพ อตฺถีติ อปรปฺปจฺจโย.

เมื่อกล่าวว่า "เห็นธรรมแล้ว" เพราะการเห็นนั้นมีอย่างอื่นนอกจากการเห็นด้วยญาณ จึงกล่าวว่า "บรรลุธรรมแล้ว" เพื่อกันความหมายนั้น และเพราะการบรรลุนั้นมีอย่างอื่นนอกจากการบรรลุด้วยญาณ จึงกล่าวว่า "รู้แจ้งธรรมแล้ว" เพื่อแสดงความพิเศษจากความหมายนั้น ก็ความรู้แจ้งธรรมนั้น ย่อมเป็นเพียงส่วนหนึ่งในธรรมทั้งหลาย จึงกล่าวว่า "หยั่งลงสู่ธรรมแล้ว" เพื่อแสดงความรู้แจ้งโดยไม่เหลือส่วน ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงการตรัสรู้สัจจะของท่าน ก็มรรคญาณนั้น ย่อมชื่อว่าหยั่งลงสู่ธรรมคืออริยสัจ ๔ โดยไม่เหลือส่วนโดยรอบ ด้วยอำนาจการตรัสรู้ครั้งเดียว โดยยังกิจมีปริญญาเป็นต้นให้สำเร็จ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อริยสัจธรรมอันท่านผู้นี้เห็นแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้เห็นธรรมแล้ว" "ข้ามวิจิกิจฉาได้แล้ว" คือวิจิกิจฉาที่มีวัตถุ ๑๖ และวัตถุ ๘ ซึ่งเปรียบเหมือนทางกันดารที่น่าสะพรึงกลัว อันท่านข้ามได้แล้ว "ปราศจากความสงสัย" คือความสงสัยที่เกิดขึ้นว่า "เป็นอย่างนี้หรือหนอ เป็นอะไรหรือหนอ" ในเรื่องความเป็นไปเป็นต้น ได้ปราศไปแล้ว คือถูกตัดขาดแล้ว เพราะบาปธรรมอันเป็นเหตุให้เกิดความขลาดหมดไป และเพราะตั้งมั่นดีแล้วในคุณมีศีลเป็นต้นอันเป็นปฏิปักษ์ต่อบาปธรรมนั้น ท่านจึงบรรลุความเป็นผู้แกล้วกล้า ความเป็นผู้กล้าหาญ ความเป็นผู้เชี่ยวชาญ "ไม่ต้องเชื่อผู้อื่น" เพราะท่านเห็นด้วยประจักษ์ด้วยตนเอง จึงไม่มีผู้อื่นที่ท่านจะต้องเชื่อ

๗๑. ปณฺฑิโตติ ปญฺญวา.

๗๑. "บัณฑิต" หมายถึง ผู้มีปัญญา

๗๒. เตน หิ สมฺมาติ โทวาริเกน สทฺธึ สลฺลปติเยว, ‘‘เอตฺเถวา’’ติ เตน วุตฺตวจนํ สุตฺวาปิ ตสฺส อตฺถํ อสลฺลกฺเขนฺโต. กสฺมา? ปริเทวตาย. เตนาห ‘‘พลวโสเกน อภิภูโต’’ติ.

๗๒. ด้วยเหตุนั้นแล ท่านผู้เจริญ (ในคำว่า เตน หิ สมฺมา) ย่อมสนทนากับนายทวารนั่นเอง แม้ได้ฟังคำที่นายทวารนั้นกล่าวว่า 'อยู่ที่นี่แหละ' ก็ไม่กำหนดหมายเนื้อความของคำนั้น เพราะเหตุไร? เพราะความคร่ำครวญ ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ถูกความโศกอย่างแรงกล้าครอบงำแล้ว'.

๗๓. เตเนวาติ เยน อุตฺตราสงฺเคน อาสนํ สมฺมชฺชติ, เตเนว อุทเร ปริกฺขิปนฺโต ‘‘มาหํ สตฺถารํ มม สรีเรน ผุสิ’’นฺติ อนฺตรํ กโรนฺโต อุตฺตราสงฺเคน ตํ อุทเร ปริกฺขิปนฺโต ปริคฺคเหตฺวา. ‘‘ทตฺตปญฺญตฺต’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๗๑) วิย ทตฺต-สทฺโท เอตฺถ พาลปริยาโยติ อาห ‘‘ชโฬสิ ชาโต’’ติ. อุปฏฺฐากสฺส อญฺญถาภาเวนาติ ปุพฺเพ อตฺตโน อุปฏฺฐากสฺส อิทานิ อนุปฏฺฐากภาเวน.

๗๓. คำว่า ด้วยผ้านั้นแหละ คือด้วยผ้าอุตตราสงค์ใดที่ใช้ปัดกวาดอาสนะ ก็ใช้ผ้านั้นนั่นแหละพันรอบท้อง ทำการคั่นกลางว่า 'เราอย่าได้ถูกต้องพระศาสดาด้วยร่างกายของเราเลย' ดังนี้ แล้วพันผ้าอุตตราสงค์นั้นรอบท้องถือไว้. ในคำว่า ทัตตปัญญัตติ เป็นต้น (ที. สี. 1.171) คำว่า ทัตตะ ในที่นี้เป็นไวพจน์ของคำว่า คนเขลา ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ท่านเกิดมาเป็นคนเขลา'. คำว่า เพราะความแปรปรวนของอุปัฏฐาก คือเพราะความเป็นผู้ไม่อุปัฏฐากในบัดนี้ ของผู้ที่เป็นอุปัฏฐากของตนในกาลก่อน.

๗๕. อวิญฺญาณกํ ทารุสาขาทิมยํ. พหลพหลํ ปีตาวเลปนํ รงฺคชาตนฺติ อติวิย พหลํ ปีตวณฺณมญฺชิฏฺฐอาทิอวเลปนรชนํ. ฆฏฺเฏตฺวา อุปฺปาทิตจฺฉวึ, ยา รงฺคํ ปิวติ. นิลฺโลมตนฺติ ปุนปฺปุนํ อนุลิมฺปเนน. ขณฺฑขณฺฑิตนฺติ ขณฺฑขณฺฑิตภาวํ. รงฺคกฺขโม รชนิโย. เตนาห ‘‘ราคมตฺตํ ชเนตี’’ติ. อนุโยคนฺติ โจทนํ. วีมํสนฺติ วิจารณํ. ถุเส โกฏฺเฏตฺวา ตณฺฑุลปริเยสนํ [Pg.41] วิย กทลิยํ สารปริเยสนํ วิย จ นิคณฺฐวาเท สารวีมํสนํ. ตโต เอว จ ตํ วีมํสนฺโต ริตฺตโก ตุจฺฉโกว โหตีติ. สพฺพมฺปิ พุทฺธวจนํ จตุสจฺจวินิมุตฺตํ นตฺถิ, ตญฺจ วีมํสิยมานํ วิญฺญูนํ ปีติโสมนสฺสเมว ชเนติ, อตปฺปกญฺจ อเสจนาภาเวนาติ อาห ‘‘จตุสจฺจกถา หี’’ติอาทิ. ยถา ยถาติ ยทิ ขนฺธมุเขน ยทิ ธาตายตนาทีสุ อญฺญตรมุเขน พุทฺธวจนํ โอคาหิสฺสติ, ตถา ตถา คมฺภีรญาณานํเยว โคจรภาวโต คมฺภีรเมว โหติ. โย เจตฺถ ปณฺฑิโต นิปุโณ กตปรปฺปวาโท ปณิธาย สพฺพถาเมน โจทนํ อารมฺภติ ตสฺส โจทนา เกสคฺคมตฺตมฺปิ จาเลตุํ น สกฺโกติ. ปุน สุจิรมฺปิ กาลํ วิจาเรนฺเตสุปิ วิมทฺทกฺขมโต, เอวํ ตถาคตวาโท สฺวาขฺยาตภาวโตติ อาห ‘‘อนุโยคกฺขโม วิมชฺชนกฺขโม จา’’ติ.

๗๕. คำว่า อวิญญาณกะ คือที่ทำด้วยกิ่งไม้เป็นต้นที่ไม่มีวิญญาณ. คำว่า พหละพหละ ปิตาเลปนัง รังคชาตัง คือการย้อมด้วยการฉาบทาสีเหลือง สีแดงเข้มเป็นต้นที่หนาอย่างยิ่ง. ผิวที่เกิดจากการขัดสี คือผิวที่ดูดซับสี. คำว่า นิลโลมตะ คือด้วยการฉาบทาซ้ำแล้วซ้ำอีก. คำว่า ขัณฑขัณฑิตะ คือความเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย. คำว่า รังคักขโม คือที่ควรแก่การย้อม. ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ย่อมยังความกำหนัดสักว่าความยินดีให้เกิดขึ้น'. คำว่า อนุโยคะ คือการตำหนิ. คำว่า วิมังสา คือการพิจารณา. การพิจารณาสาระในวาทะของนิครนถ์ เปรียบเหมือนการตำแกลบเพื่อหาข้าวสาร และเหมือนการหาสาระในต้นกล้วย. และเพราะเหตุนั้นเอง เมื่อพิจารณาวาทะนั้น ย่อมเป็นของว่างเปล่า เป็นของเปล่าประโยชน์เท่านั้น. พระพุทธพจน์แม้ทั้งหมดที่พ้นไปจากอริยสัจ ๔ ย่อมไม่มี และพระพุทธพจน์นั้นเมื่อถูกพิจารณา ย่อมยังปีติโสมนัสให้เกิดแก่ผู้รู้เท่านั้น และเป็นสิ่งที่ไม่รู้อิ่มเพราะความเป็นของมีรสไม่เจือปน ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'เพราะว่าเรื่องอริยสัจ ๔' เป็นต้น. คำว่า ยถา ยถา คือหากจะหยั่งลงสู่พระพุทธพจน์โดยทางแห่งขันธ์ก็ดี โดยทางแห่งธาตุและอายตนะเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งก็ดี พระพุทธพจน์นั้นย่อมเป็นของลึกซึ้งอย่างนั้นๆ เพราะเป็นโคจรแห่งญาณอันลึกซึ้งเท่านั้น. อนึ่ง บัณฑิตผู้ฉลาดในเรื่องนี้ ผู้ทำลายปรัปปวาทแล้ว ตั้งใจเริ่มการตำหนิด้วยกำลังทั้งหมด การตำหนิของเขาย่อมไม่สามารถทำให้หวั่นไหวได้แม้เพียงปลายเส้นผม. อีกประการหนึ่ง แม้เมื่อพิจารณาอยู่ตลอดกาลนาน ก็ยังทนต่อการพิสูจน์ได้ วาทะของพระตถาคตเป็นสิ่งที่ตรัสไว้ดีแล้วอย่างนี้ ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ควรแก่การซักไซ้ และควรแก่การพิจารณา'.

๗๖. วิสยปริญฺญาเณน ทหติ ปฏิปกฺเข โสเธตีติ ธีโร, สฺวายมสฺส ธีรภาโว สพฺพโส สมฺโมหวิทฺธํสนตายาติ อาห – ‘‘ยา ปญฺญา…เป… เตน สมนฺนาคตสฺสา’’ติ. ปภินฺนขีลสฺสาติ สมุจฺฉินฺนสพฺพเจโตขีลสฺส, กิเลสมจฺจุมารวิชเยเนว อภิสงฺขารขนฺธมารา ชิตาว โหนฺตีติ เตสํ ทฺวินฺนํ อิธ อคฺคหณํ. อีฆ-สทฺโท ทุกฺขปริยาโยติ อาห ‘‘นิทฺทุกฺขสฺสา’’ติ. ตตฺถ สอุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติยา กิเลเสน นิทฺทุกฺขตา, อนุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติยา วิปากทุกฺเขน นิทฺทุกฺขตา. รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนาทิวเสน วิวิธํ อีสนโต วีสํ, วีสเมว เวสํ, ราคาทีติ อาห – ‘‘เวสนฺตรสฺสาติ ราคาทิวีสํ ตริตฺวา วิตริตฺวา ฐิตสฺสา’’ติ.

๗๖. ชื่อว่า ธีระ เพราะเผาผลาญ (กิเลส) ด้วยวิสัยปริญญา และชำระล้างปฏิปักษ์ ความเป็นผู้มีปัญญาของท่านนั้น เป็นไปเพื่อการกำจัดความหลงโดยสิ้นเชิง ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ปัญญาใด... เป็นของผู้ประกอบด้วยปัญญานั้น'. คำว่า ปภินนขีลัสสะ คือผู้มีตะปูตรึงใจทั้งหมดอันถอนรากถอนโคนแล้ว เพราะการชนะกิเลสมารและมัจจุมารนั่นเอง อภิสังขารมารและขันธมารก็เป็นอันชนะแล้วด้วย ดังนั้นจึงไม่ถือเอาชื่อมารทั้งสองนั้นในที่นี้. คำว่า อีฆะ เป็นไวพจน์ของคำว่า ทุกข์ ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ผู้ไม่มีทุกข์'. ในคำนั้น ความเป็นผู้ไม่มีทุกข์เพราะกิเลส มีได้ด้วยการบรรลุสอุปาทิเสสนิพพาน, ความเป็นผู้ไม่มีทุกข์เพราะวิบากทุกข์ มีได้ด้วยการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพาน. ชื่อว่า วีสะ เพราะเบียดเบียนต่างๆ นานาด้วยอำนาจความกำหนัด ความประทุษร้าย และความหลงเป็นต้น, คำว่า เวสะ ก็คือ วีสะ นั่นเอง ได้แก่ ราคะเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'เวสันตรัสสะ คือผู้ข้ามพ้น คือก้าวล่วงราคะเป็นต้นอันเป็นดุจยาพิษ (วีสะ) แล้วดำรงอยู่'.

ตุสิตสฺสาติ กรุณายนวเสน ตุสิยา อิตสฺส สํวตฺตสฺส. เอวํ สติ ‘‘มุทิตสฺสา’’ติ อิทํ ปุนรุตฺตเมว โหติ. มนุชสฺสาติ ปฐมาย ชาติยา ภควา มนุสฺสชาติโย หุตฺวา วุตฺตานํ วกฺขมานานญฺจ วเสน สเทวกํ อภิภวิตฺวา ฐิโต อจฺฉริโย ภควาติ ทสฺเสติ. สเทวกํ โลกํ สํสารโต นิพฺพานสุขํ นรติ เนติ ปาเปตีติ นโร, นายโกติ อตฺโถ, ตสฺส นรสฺส, เตนาห ‘‘ปุนรุตฺต’’นฺติ. ‘‘มนุชสฺสา’’ติ วตฺวา ‘‘นรสฺสา’’ติ ปุนรุตฺตํ ปทํ. อตฺถวเสน อญฺญถา วุจฺจมาเน เอเกกคาถาย ทสคุณา นปฺปโหนฺติ, น ปูเรนฺตีติ อตฺโถ.

คำว่า ตุสิตัสสะ คือผู้เป็นไปเพื่อความยินดีด้วยอำนาจแห่งความกรุณา. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า มุทิตัสสะ นี้ก็จะเป็นคำซ้ำกันนั่นเอง. คำว่า มนุชัสสะ ย่อมแสดงว่าพระผู้มีพระภาคเป็นผู้มหัศจรรย์ ทรงเป็นมนุษย์ในพระชาติแรก ทรงครอบงำโลกพร้อมทั้งเทวโลกแล้วดำรงอยู่ ด้วยอำนาจแห่งคุณธรรมที่กล่าวแล้วและที่จะกล่าวต่อไป. ชื่อว่า นระ เพราะนำไป คือให้ถึงความสุขคือนิพพานจากสังสารวัฏซึ่งโลกพร้อมทั้งเทวโลก อธิบายว่า เป็นผู้นำ ของนระนั้น ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'เป็นคำซ้ำ'. คือเมื่อกล่าวว่า มนุชัสสะ แล้วกล่าวคำว่า นรัสสะ อีก จึงเป็นคำซ้ำ. หากกล่าวโดยอรรถเป็นอย่างอื่น คุณธรรม ๑๐ ประการในแต่ละคาถาย่อมไม่เพียงพอ คือไม่เต็มบริบูรณ์.

วิเนตีติ วินโย, วินโย เอว เวเนยิโกติ อาห ‘‘สตฺตานํ วินายกสฺสา’’ติ. วิญฺญูนํ รุจึ ราติ, อีเรตีติ วา รุจิโร, สฺวายมสฺส รุจิรภาโว [Pg.42] กุสลตายาติ อาห ‘‘สุจิธมฺมสฺสา’’ติ. ปภาสกสฺสาติ ญาณาโลเกน ปภสฺสรภาวกรสฺส. นิสฺสงฺคสฺสาติ อฏฺฐสุปิ ปริสาสุ, สเทเว วา สพฺพสฺมึ โลเก อคฺคณฺหาปนปริจฺจาเคน นิสฺสฏสฺส. คมฺภีรคุณสฺสาติ ปเรสํ ญาเณน อปฺปติฏฺฐภาวา คมฺภีรคุณสฺส. เตนาห ภควา – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อญฺเญว ธมฺมา คมฺภีรา’’ติอาทิ (ที. นิ. ๑.๒๘). อริยาย วา ตุณฺหีภาเวน โมนปฺปตฺตสฺส. ธมฺเม ฐิตสฺสาติ ธมฺมกาเย สุปฺปติฏฺฐิตสฺส. สํวุตตฺตสฺสาติ อรกฺขิยกายสมาจาราทิตาย สํวุตสภาวสฺส.

ชื่อว่า วินัย เพราะฝึกสอน, วินัยนั่นแหละคือ เวไนยิกะ ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ของผู้นำสัตว์ทั้งหลาย'. ชื่อว่า รุจิโร เพราะให้ความพอใจแก่ผู้รู้ หรือเพราะยังความพอใจให้เกิดขึ้น, ความเป็นผู้รุ่งเรืองของท่านนั้น เป็นเพราะความฉลาด ด้วยเหตุนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ของพระผู้มีธรรมอันบริสุทธิ์'. คำว่า ปภาสกัสสะ คือผู้ทำความผ่องใสด้วยแสงแห่งญาณ. คำว่า นิสสังคัสสะ คือผู้สลัดออกแล้วด้วยการสละความยึดมั่นในบริษัททั้ง ๘ หรือในโลกทั้งปวงพร้อมทั้งเทวโลก. คำว่า คัมภีรคุณัสสะ คือผู้มีคุณอันลึกซึ้ง เพราะเป็นสิ่งที่ญาณของผู้อื่นไม่อาจหยั่งถึงได้. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ธรรมอื่นที่ลึกซึ้ง... ก็มีอยู่' เป็นต้น (ที. สี. 1.28). หรือผู้บรรลุความเป็นมุนีด้วยความเป็นผู้สงบอย่างประเสริฐ. คำว่า ธัมเม ฐิตัสสะ คือผู้ตั้งมั่นดีแล้วในธรรมกาย. คำว่า สังวุตตัตตัสสะ คือผู้มีสภาวะสำรวม เพราะความเป็นผู้มีกายสมาจารเป็นต้นที่ไม่มีใครต้องรักษา.

อาคุํ น กโรตีติอาทีหิ จตูหิ การเณหิ, ปนฺตเสนาสนสฺสาติ วิวิตฺตเสนาสนสฺส. ปฏิมนฺตนปญฺญายาติ สพฺพปรปฺปวาทานํ วิปราวตฺตมนฺตนปญฺญาย. โมนํ วุจฺจติ ญาณํ สพฺพโต กิเลสานํ นิธุนนโต.

ด้วยเหตุ ๔ ประการ มีคำว่า 'ไม่ทำความผิด' เป็นต้น. คำว่า ปันตเสนาสนัสสะ คือผู้มีเสนาสนะอันสงัด. คำว่า ปฏิมันตนปัญญายะ คือด้วยปัญญาที่เป็นเครื่องพิจารณาโต้ตอบปรัปปวาททั้งปวง. ที่ชื่อว่า โมนะ ได้แก่ ญาณ เพราะกำจัดกิเลสทั้งปวงได้.

อิสิสตฺตมสฺสาติ สพฺพอิสีสุ เชฏฺฐสฺส สาธุตมสฺส. เสฏฺฐปฺปตฺตสฺสาติ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺตสฺส. อกฺขราทีนีติ อกฺขรปทพฺยญฺชนาการ-นิรุตฺตินิทฺเทส-สํกาสนปกาสน-วิวรณ-วิภชนุตฺตานีกรณานีติ พฺยญฺชนตฺถปทานิ. สโมธาเนตฺวา วิเนยฺยชฺฌาสยานุรูปํ ปกาสนโต กถนโต ปทกสฺส. ปุริ-สทฺโท ‘‘ปุพฺเพ’’ติ อิมินา สมานตฺโถติ อาห – ‘‘ปุรินฺททสฺสาติ สพฺพปฐมํ ธมฺมทานทายกสฺสา’’ติ. ภควา อสยฺหํ สหิตุํ สมตฺโถติ อาห ‘‘สมตฺถสฺสา’’ติ. เตนาห – ‘‘ตถาคตํ พุทฺธมสยฺหสาหิน’’นฺติ (อิติวุ. ๓๘). เต ปตฺตสฺสาติ เต คุเณ อนวเสสโต ปตฺตสฺส. วิตฺถาเรตฺวา สํกิเลสโวทานธมฺมํ พฺยากโรตีติ พฺยากรโณ, พฺยากรโณ เอว เวยฺยากรโณ. ตนฺติปทนฺติ ตนฺตึ อาโรเปตฺวา ฐปิตํ ปทํ.

คำว่า อิสิสตฺตมสฺสาติ หมายถึง ผู้เป็นใหญ่ที่สุดและดีที่สุดในบรรดาพระฤๅษีทั้งปวง. คำว่า เสฏฺฐปตฺตสฺสาติ หมายถึง ผู้บรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณอันประเสริฐสูงสุด. คำว่า อกฺขราทีนีติ หมายถึง พยัญชนะและบทแห่งอรรถทั้งหลาย คือ อักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ นิเทศ การแสดง การประกาศ การอธิบาย การจำแนก การทำให้ตื้น. เพราะการรวบรวมแล้วแสดง คือกล่าวบทธรรมให้สมควรแก่อัธยาศัยของเวไนยสัตว์ทั้งหลาย ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงแสดงบทธรรม. บทว่า ปุริ มีความหมายเหมือนกับบทว่า ปุพฺเพ (ก่อน) จึงกล่าวว่า ปุรินฺททสฺสาติ หมายถึง ผู้ให้ธรรมทานเป็นคนแรก. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสามารถอดทนสิ่งที่ผู้อื่นทนไม่ได้ จึงกล่าวว่า สมตฺถสฺสาติ (ผู้สามารถ). เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า พระตถาคตพุทธเจ้าผู้ทรงอดทนสิ่งที่ผู้อื่นทนไม่ได้ (อิติวุ. 38). คำว่า เต ปตฺตสฺสาติ หมายถึง ผู้บรรลุคุณเหล่านั้นโดยไม่เหลือ. ผู้กล่าวแก้ธรรมอันเป็นไปเพื่อความเศร้าหมองและความบริสุทธิ์โดยพิสดาร ชื่อว่า พฺยากรโณ (ผู้พยากรณ์), พฺยากรโณ นั่นแหละคือ เวยฺยากรโณ (ผู้พยากรณ์). คำว่า ตนฺติปทนฺติ หมายถึง บทที่ยกขึ้นตั้งไว้ในคัมภีร์.

ตณฺหาพนฺธเนน สพฺเพน วา กิเลสพนฺธเนน อพทฺธสฺส. มหาปญฺญายาติ มหานุภาวาย ปญฺญาย, มหาวิสยาย วา ปญฺญาย. สพฺพา หิ ภควโต ปญฺญา มหานุภาวา, ยถาสกํ วิสเย มหาวิสยา จ เอกาทิวเสน อนวเสสโต มหาวิสยา นาม สพฺพญฺญุตาว. อานุภาวทสฺสนฏฺเฐนาติ อจฺฉริยาจินฺเตยฺยาปริเมยฺยสฺส อตฺตโน อานุภาวสฺส โลกสฺส ทสฺสนฏฺเฐน. ยกฺขสฺสาติ วา โลเกน ปูชนียสฺส[Pg.43]. อยํ อุปาสโก ขุชฺชุตฺตรา วิย อุปาสิกา เสขปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโตติ อาห ‘‘โสตาปตฺติมคฺเคเนว ปฏิสมฺภิทา อาคตา’’ติ. กิเลสปฺปหานวณฺณํ กเถนฺโตติ กิเลสปฺปหานํ วิสยํ นิมิตฺตํ กตฺวา วณฺณํ กเถนฺโต.

ผู้ไม่ถูกผูกมัดด้วยเครื่องผูกคือตัณหาทั้งหมด หรือด้วยเครื่องผูกคือกิเลส. คำว่า มหาปญฺญายาติ หมายถึง ด้วยปัญญาที่มีอานุภาพมาก หรือด้วยปัญญาที่มีขอบเขตมาก. ปัญญาทั้งหมดของพระผู้มีพระภาคเจ้ามีอานุภาพมาก และมีขอบเขตมากในวิสัยของตนๆ โดยความเป็นหนึ่งเป็นต้น ปัญญาที่มีขอบเขตมากโดยไม่เหลือชื่อว่าสัพพัญญุตญาณนั่นเอง. คำว่า อานุภาวทสฺสนฏฺเฐนาติ หมายถึง ด้วยการแสดงอานุภาพของตนอันน่าอัศจรรย์ ไม่ควรคิด และประมาณไม่ได้แก่โลก. หรือคำว่า ยกฺขสฺสาติ หมายถึง ผู้ที่โลกบูชา. อุบาสกผู้นี้เป็นผู้บรรลุปฏิสัมภิทาในระดับเสขะเหมือนอุบาสิกาขุชชุตตรา จึงกล่าวว่า ปฏิสัมภิทามาแล้วด้วยโสดาปัตติมรรคเท่านั้น. คำว่า กิเลสปฺปหานวณฺณํ กเถนฺโตติ หมายถึง ผู้กล่าวพรรณนาโดยมีกิเลสปหานเป็นอารมณ์หรือเป็นนิมิต.

๗๗. สมฺปิณฺฑิตาติ สนฺนิจิตา, คนฺถิตาติ อตฺโถ. อิเม สตฺตาติ ยํ ยเทว ปริพฺภมนฺตา สตฺตา. อตฺตโนว จินฺตยนฺตีติ อวีตตณฺหตาย สกํเยว ปโยชนํ จินฺเตนฺติ. ตถา หิ มเต ญาตเก อนุโสจนฺตาปิ เตหิ สาเธตพฺพสฺส อตฺตโน ปโยชนสฺเสว วเสน อนุโสจนฺติ. อุณฺหํ อโหสีติ พลวตา จิตฺตสฺส สนฺตาเปน สนฺตตฺตํ อพฺภนฺตรํ หทยฏฺฐานํ ขทิรงฺคารสนฺตาปิตํ วิย อุณฺหํ อโหสิ. เตนาห ‘‘โลหิตํ วิลียิตฺถา’’ติ. ปตฺตมตฺตนฺติ เอกปตฺตปูรมตฺตํ. อภิสมยสาธิกาย จตุสจฺจเทสนาย สงฺเขเปเนว เทสิตตฺตา อาห – ‘อุคฺฆฏิตญฺญุปุคฺคลสฺส วเสน ธมฺมเทสนา ปรินิฏฺฐิตา’’ติ.

๗๗. คำว่า สมฺปิณฺฑิตาติ หมายถึง สั่งสมไว้, ผูกไว้, เป็นความหมายว่ารวบรวมไว้. คำว่า อิเม สตฺตาติ หมายถึง สัตว์ทั้งหลายเหล่านี้ คือสัตว์ทั้งหลายที่ท่องเที่ยวไปในภพต่างๆ. คำว่า อตฺตโนว จินฺตยนฺตีติ หมายถึง ย่อมคิดถึงประโยชน์ของตนเองเท่านั้น เพราะยังไม่ปราศจากตัณหา. แท้จริง แม้เมื่อโศกเศร้าถึงญาติที่ตายไปแล้ว ก็ย่อมโศกเศร้าไปตามประโยชน์ของตนที่พึงสำเร็จได้ด้วยญาติเหล่านั้น. คำว่า อุณฺหํ อโหสีติ หมายถึง สถานที่ภายในคือหัวใจที่ถูกความเร่าร้อนแห่งจิตอันแรงกล้าแผดเผา ย่อมร้อนเหมือนถูกถ่านไม้ตะเคียนเผา. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า เลือดได้ละลายไปแล้ว. คำว่า ปตฺตมตฺตนฺติ หมายถึง เพียงเต็มบาตรเดียว. เพราะการแสดงธรรมเรื่องอริยสัจสี่ที่ยังการตรัสรู้ให้สำเร็จ ได้แสดงไว้โดยย่อ จึงกล่าวว่า การแสดงธรรมสำเร็จแล้วโดยอาศัยบุคคลผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด.

อุปาลิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การอธิบายอรรถที่เร้นอยู่ในอุปาลีสูตรจบลงแล้ว.

๗. กุกฺกุรวติกสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาแห่งกุกกุรวติกสูตร.

๗๘. โกลิเยสูติ พหุวจนวเสนายํ ปาฬิ อาคตา. เอวํนามเก ชนปเทติ อตฺถวจนํ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘โส หี’’ติอาทิ. น นิยมิโตติ ‘‘อสุกมฺหิ นาม วิหาเร’’ติ น นิยเมตฺวา วุตฺโต. เสนาสเนเยวาติ อาวาเสเยว, น รุกฺขมูลาทิเก. เวสกิริยา ฆาสคฺคหณาทินา สมาทาตพฺพฏฺเฐน โควตํ, ตสฺมึ นิยุตฺโต โควติโก. เตนาห ‘‘สมาทินฺนโควโต’’ติ. ยํ สนฺธายาหุ เวทเวทิโน – ‘‘คจฺฉํ ภกฺเขติ, ติฏฺฐํ มุตฺเตติ, อุปาหา อุทกํ ธูเปติ, ติณานิ ฉินฺทตี’’ติอาทิ. อยํ อเจโลติ อเจลกปพฺพชฺชาวเสน อเจโล, ปุริโม ปน โควติโก กุกฺกุรวติโกติ เอตฺถ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ วตฺตพฺโพ. ปลิกุณฺฐิตฺวาติ อุโภ หตฺเถ อุโภ ปาเท จ สมิญฺชิตฺวา. ‘‘อุกฺกุฏิโก หุตฺวา’’ติปิ วทนฺติ. คมนํ นิปฺผชฺชนํ คตีติ อาห – ‘‘กา [Pg.44] คตีติ กา นิปฺผตฺตี’’ติ. นิปฺผตฺติปริโยสานา หิ วิปากธมฺมปฺปวตฺติ. กตูปจิตกมฺมวเสน อภิสมฺปเรติ เอตฺถาติ อภิสมฺปราโย, ปรโลโก. ตตฺถสฺส จ นิปฺผตฺตึ ปุจฺฉตีติ อาห – ‘‘อภิสมฺปรายมฺหิ กตฺถ นิพฺพตฺตี’’ติ. กุกฺกุรวตสมาทานนฺติ กุกฺกุรภาวสมาทานํ, ‘‘อชฺช ปฏฺฐาย อหํ กุกฺกุโร’’ติ กุกฺกุรภาวาธิฏฺฐานํ.

๗๘. คำว่า โกลิเยสูติ พระบาลีนี้มาด้วยอำนาจพหูพจน์. เหตุใดจึงกล่าวอรรถบทว่า ในชนบทชื่ออย่างนี้ จึงกล่าวว่า เพราะว่าเขา เป็นต้น. คำว่า น นิยมิโตติ หมายถึง ไม่ได้กล่าวเจาะจงว่า ในวิหารชื่อโน้น. คำว่า เสนาสนเยเวติ หมายถึง ในเสนาสนะเท่านั้น ไม่ใช่ที่โคนไม้เป็นต้น. การกระทำของโค คือ โควัตร เพราะเป็นสิ่งที่พึงสมาทานด้วยการกินหญ้าเป็นต้น, ผู้ประกอบในโควัตรนั้นชื่อว่า โควัตกะ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ผู้สมาทานโควัตร. ซึ่งนักปราชญ์ผู้รู้เวทกล่าวไว้ว่า กินขณะเดิน, ถ่ายปัสสาวะขณะยืน, ดื่มน้ำโดยการดม, เคี้ยวหญ้า เป็นต้น. คำว่า อยํ อเจโลติ หมายถึง ผู้ไม่มีเครื่องนุ่งห่มโดยความเป็นบรรพชิตเปลือย, ส่วนโควัตกะคนก่อนนั้น พึงกล่าวอรรถตามนัยที่กล่าวไว้ในคำว่า กุกกุรวติโก (ผู้สมาทานวัตรอย่างสุนัข) นี้. คำว่า ปลิกุณฺฐิตฺวาติ หมายถึง งอแขนทั้งสองและเท้าทั้งสอง. บางท่านก็กล่าวว่า เป็นผู้คู้เข่า. การไป การสำเร็จ คือ คติ จึงกล่าวว่า คติอะไร คือ ความสำเร็จอะไร. แท้จริง การเกิดขึ้นแห่งวิบากธรรมย่อมมีที่สุดคือความสำเร็จ. โลกอื่นชื่อว่า อภิสมฺปราย เพราะกรรมที่ทำและสั่งสมไว้ ย่อมนำไปสู่โลกนั้น. และถามถึงความสำเร็จของเขาในโลกนั้น จึงกล่าวว่า ในอภิสัมปรายภพจะไปเกิดที่ไหน. คำว่า กุกกุรวตสมาทานนฺติ หมายถึง การสมาทานความเป็นสุนัข, การอธิษฐานความเป็นสุนัขว่า ตั้งแต่วันนี้ไป เราเป็นสุนัข.

๗๙. ปริปุณฺณนฺติ ยตฺตกา กุกฺกุรวิการา, เตหิ ปริปุณฺณํ. เตนาห ‘‘อนูน’’นฺติ. อพฺโพกิณฺณนฺติ เตหิ อโวมิสฺสํ. กุกฺกุราจารนฺติ กุกฺกุรานํ คมนากาโรติอาทิอาจาเรน กุกฺกุรภาวาธิฏฺฐานจิตฺตมาห. ตถา ตถา อากปฺเปตพฺพโต อากปฺโป, ปวตฺติอากาโร. โส ปเนตฺถ คมนาทิโกติ อาห ‘‘กุกฺกุรานํ คมนากาโร’’ติอาทิ. อาจาเรนาติ กุกฺกุรสีลาจาเรน. วตสมาทาเนนาติ กุกฺกุรวตาธิฏฺฐาเนน. กุกฺกุรจริยาทิเยว ทุกฺกรตปจรณํ. เตน คติวิปริเยสากาเรน ปวตฺตา ลทฺธิ. อสฺส กุกฺกุรวติกสฺส อญฺญา คติ นตฺถีติ อิตรคตึ ปฏิกฺขิปติ, อิตราสํ ปน สมฺภโว เอว นตฺถีติ. นิปชฺชมานนฺติ วตสีลาทีนํ สํโคปนวเสน สิชฺฌมานํ. ยถา สกมฺมกธาตุสทฺทา อตฺถวิเสสวเสน อกมฺมกา โหนฺติ ‘‘วิพุทฺโธ ปุริโส วิพุทฺโธ กมลสณฺโฑ’’ติ, เอวํ อตฺถวิเสสวเสน อกมฺมกาปิ สกมฺมกา โหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น ปริเทวามิ น อนุตฺถุนามี’’ติอาทิมาห. อนุตฺถุนสทฺโท จ สกมฺมกวเสน ปยุชฺชติ ‘‘ปุราณานิ อนุตฺถุน’’นฺติอาทีสุ. อยญฺเจตฺถ ปโยโคติ อิมินา คาถายญฺจ อนุตฺถุนนโรทนํ อธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสติ.

๗๙. คำว่า ปริปุณฺณนฺติ หมายถึง เต็มบริบูรณ์ด้วยอาการของสุนัขเท่าที่มี. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ไม่บกพร่อง. คำว่า อพฺโภกิณฺณนฺติ หมายถึง ไม่ปะปนกับสิ่งเหล่านั้น. คำว่า กุกกุราจารนฺติ หมายถึง จิตที่อธิษฐานความเป็นสุนัขด้วยมารยาท เช่น อาการเดินของสุนัขเป็นต้น. เพราะพึงกระทำอย่างนั้นๆ จึงชื่อว่า อากัปปะ คือ อาการเป็นไป. อากัปปะในที่นี้คืออาการเดินเป็นต้น จึงกล่าวว่า อาการเดินของสุนัข เป็นต้น. คำว่า อาจาเรนาติ หมายถึง ด้วยมารยาทคือศีลของสุนัข. คำว่า วตสมาทาเนนาติ หมายถึง ด้วยการอธิษฐานวัตรอย่างสุนัข. การประพฤติอย่างสุนัขเป็นต้นนั่นแหละคือการบำเพ็ญตบะที่ทำได้ยาก. ด้วยเหตุนั้น ลัทธิที่ดำเนินไปในลักษณะที่คติกลับกัน. คติอื่นของกุกกุรวัตกะผู้นี้ไม่มี จึงปฏิเสธคติอื่น, ส่วนคติอื่นๆ นั้นไม่มีความเป็นไปได้เลย. คำว่า นิปชฺชมานนฺติ หมายถึง สำเร็จลงด้วยการรักษาวัตรและศีลเป็นต้น. เหมือนอย่างว่า ธาตุศัพท์ที่เป็นสกรรมกะ ย่อมเป็นอกรรมกะได้ด้วยอำนาจเนื้อความพิเศษ เช่น 'บุรุษผู้ตื่นแล้ว' (วิพุทฺโธ ปุริโส) 'กอบัวที่บานแล้ว' (วิพุทฺโธ กมลสณฺโฑ) ฉันใด แม้ธาตุศัพท์ที่เป็นอกรรมกะ ก็ย่อมเป็นสกรรมกะได้ด้วยอำนาจเนื้อความพิเศษ ฉันนั้น เมื่อจะแสดงความหมายนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'เราไม่คร่ำครวญ ไม่รำพัน'. และคำว่า อนุตฺถุนะ ย่อมใช้ในฐานะเป็นสกรรมกะ ในประโยคเป็นต้นว่า 'รำพันถึงสิ่งเก่าๆ' (ปุราณานิ อนุตฺถุนํ). การใช้คำนี้ในที่นี้ ย่อมแสดงว่าในคาถานี้หมายถึงการรำพันและการร้องไห้.

๘๐. วุตฺตนเยเนวาติ อิมินา โควตนฺติ โควตสมาทานํ. โคสีลนฺติ ควาจารํ. โคจิตฺตนฺติ ‘‘อชฺช ปฏฺฐาย โคหิ กาตพฺพํ กริสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนจิตฺตนฺติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. คฺวากปฺเป ปน วตฺตพฺพํ อวสิฏฺฐํ ‘‘กุกฺกุรากปฺเป วุตฺตสทิสเมวา’’ติ อิมินาว อติทิฏฺฐํ, วิสิฏฺฐญฺจ ยถา ปน ตตฺถาติอาทินา วุตฺตเมว. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ กุกฺกุรวตาทีสุ วุตฺตนยเมว.

๘๐. ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ด้วยบทว่า "โควัตร" นี้ คือ "การสมาทานโควัตร" บทว่า "โคสีล" คือ "ความประพฤติอย่างโค" บทว่า "โคจิต" คือ "จิตที่เกิดขึ้นว่า 'ตั้งแต่วันนี้ไป เราจักทำสิ่งที่โคพึงทำ'" ย่อมแสดงอรรถนี้. ส่วนข้อความที่เหลือที่พึงกล่าวในโคอากัปปะ (ท่าทางอย่างโค) นั้น ย่อมแสดงไว้ด้วยบทว่า "เหมือนกับที่กล่าวไว้ในกุกกุรอากัปปะ (ท่าทางอย่างสุนัข) นั่นแล" และข้อความที่พิเศษก็กล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า "ก็ในที่นั้นเป็นต้น" นั่นแล. ข้อความใดพึงกล่าวในที่นี้ ข้อความนั้นก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในกุกกุรวัตรเป็นต้นนั่นเอง.

๘๑. เอกจฺจกมฺมกิริยาวเสนาติ เอกจฺจสฺส อกุสลกมฺมสฺส กุสลกมฺมสฺส กรณปฺปสงฺเคน. อิเมสนฺติ โควติกกุกฺกุรวติกานํ. กิริยาติ โควตภาวนาทิวเสน ปวตฺตา กิริยา. ปากฏา ภวิสฺสตีติ ‘‘อิมสฺมึ กมฺมจตุกฺเก อิทํ นาม กมฺมํ ภชตี’’ติ ปากฏา ภวิสฺสติ.

๘๑. บทว่า "โดยการกระทำกรรมบางอย่าง" คือ "โดยความเกี่ยวข้องกับการกระทำอกุศลกรรมบางอย่างหรือกุศลกรรมบางอย่าง" บทว่า "ของบุคคลเหล่านี้" คือ "ของบุคคลผู้ประพฤติโควัตรและบุคคลผู้ประพฤติสุนัขวัตร" บทว่า "กิริยา" คือ "กิริยาที่ดำเนินไปโดยอำนาจการเจริญโควัตรเป็นต้น" บทว่า "จักปรากฏ" คือ "กรรมชื่อนี้ย่อมเข้าถึงในกรรม ๔ อย่างนี้" ดังนี้ จักปรากฏ.

กาฬกนฺติ [Pg.45] (อ. นิ. ฏี. ๒.๔.๒๓๒) มลีนํ, จิตฺตสฺส อปภสฺสรภาวกรณนฺติ อตฺโถ. ตํ ปเนตฺถ กมฺมปถสมฺปตฺตเมว อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘ทสอกุสลกมฺมปถ’’นฺติ. กณฺหนฺติ กณฺหาภิชาติเหตุโต วา กณฺหํ. เตนาห ‘‘กณฺหวิปาก’’นฺติ. อปายูปปตฺติ มนุสฺเสสุ จ โทภคฺคิยํ กณฺหวิปาโก, ยถา ตมภาโว วุตฺโต, เอกตฺตนิทฺเทเสน ปน ‘‘อปาเย นิพฺพตฺตนโต’’ติ วุตฺตํ, นิพฺพตฺตาปนโตติ อตฺโถ. สุกฺกนฺติ โอทาตํ, จิตฺตสฺส ปภสฺสรภาวกรณนฺติ อตฺโถ, สุกฺกาภิชาติเหตุโต วา สุกฺกํ. เตนาห ‘‘สุกฺกวิปาก’’นฺติ. สคฺคูปปตฺติ มนุสฺสโลเก โสภคฺคิยญฺจ สุกฺกวิปาโก, ยถา จ โชติภาโว วุตฺโต, เอกตฺตนิทฺเทเสน ปน ‘‘สคฺเค นิพฺพตฺตนโต’’ติ วุตฺตํ, นิพฺพตฺตาปนโตติ อตฺโถ, โวมิสฺสกกมฺมนฺติ กาเลน กณฺหํ, กาเลน สุกฺกนฺติ เอวํ มิสฺสกวเสน กตกมฺมํ. ‘‘สุขทุกฺขวิปาก’’นฺติ วตฺวา สุขทุกฺขานํ ปวตฺติอาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘มิสฺสกกมฺมญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กมฺมสฺส กณฺหสุกฺกสมญฺญา กณฺหสุกฺกาภิชาติเหตุตายาติ, อปจฺจยคามิตาย ตทุภยวินิมุตฺตสฺส กมฺมกฺขยกรกมฺมสฺส อิธ สุกฺกปริยาโยปิ น อิจฺฉิโตติ อาห – ‘‘อุภย…เป… อสุกฺกนฺติ วุตฺต’’นฺติ. ตตฺถ อุภยวิปากสฺสาติ ยถาธิคตสฺส วิปากสฺส. สมฺปตฺติภวปริยาปนฺโน หิ วิปาโก อิธ ‘‘สุกฺกวิปาโก’’ติ อธิปฺเปโต, น อจฺจนฺตปริสุทฺโธ.

บทว่า "กาลกะ" (อ. นิ. ฎีกา 2.4.232) คือ "เศร้าหมอง" อรรถว่า "การทำให้จิตไม่ผ่องใส" ในที่นี้ประสงค์เอาเพียงกรรมบทที่ถึงพร้อมแล้วเท่านั้น จึงกล่าวว่า "อกุศลกรรมบถ ๑๐" บทว่า "กัณหะ" คือ "ดำ" หรือ "เพราะเป็นเหตุแห่งกัณหาภิชาติ" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีวิบากดำ" การอุบัติในอบาย และความโชคร้ายในหมู่มนุษย์ เป็นวิบากดำ, เหมือนที่กล่าวถึงภาวะที่มืด (ตมภาพ), แต่ด้วยการแสดงโดยความเป็นหนึ่งเดียว จึงกล่าวว่า "เพราะบังเกิดในอบาย" อรรถว่า "เพราะยังให้บังเกิด" บทว่า "สุกกะ" คือ "ขาว" อรรถว่า "การทำให้จิตผ่องใส" หรือ "ขาวเพราะเป็นเหตุแห่งสุกกาภิชาติ" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีวิบากขาว" การอุบัติในสวรรค์ และความโชคดีในโลกมนุษย์ เป็นวิบากขาว, เหมือนที่กล่าวถึงภาวะที่รุ่งเรือง (โชติภาพ), แต่ด้วยการแสดงโดยความเป็นหนึ่งเดียว จึงกล่าวว่า "เพราะบังเกิดในสวรรค์" อรรถว่า "เพราะยังให้บังเกิด" บทว่า "โวมิสสกกรรม" คือ "กรรมที่ทำโดยส่วนผสมอย่างนี้ คือ บางคราวก็ดำ บางคราวก็ขาว" ครั้นกล่าวว่า "มีสุขและทุกข์เป็นวิบาก" แล้ว เพื่อแสดงอาการที่สุขและทุกข์เป็นไป จึงกล่าวบทว่า "ก็กรรมที่ผสมกัน" เป็นต้น. การที่กรรมมีชื่อว่าดำและขาวนั้น เพราะเป็นเหตุแห่งกัณหาภิชาติและสุกกาภิชาติ, และเพราะกรรมที่ทำให้สิ้นกรรมซึ่งพ้นจากทั้งสองอย่างนั้น เป็นไปเพื่อความสิ้นไป (แห่งวัฏฏะ) ในที่นี้ไม่ประสงค์เอาแม้คำว่า "สุกกะ" (ขาว) โดยปริยาย จึงกล่าวว่า "ทั้งสอง...เป... ไม่ขาว" ในที่นั้น บทว่า "มีวิบากทั้งสอง" คือ "วิบากตามที่ได้มาแล้ว" ก็วิบากที่นับเนื่องในภพที่ถึงพร้อมแล้ว ในที่นี้ประสงค์เอาว่า "สุกกวิบาก" (วิบากขาว) ไม่ใช่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง.

สทุกฺขนฺติ อตฺตนา อุปฺปาเทตพฺเพน ทุกฺเขน สทุกฺขํ, ทุกฺขสํวตฺตนิกนฺติ อตฺโถ. ‘‘อิมสฺมึ สุตฺเต เจตนา ธุรํ, อุปาลิสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๕๖) กมฺม’’นฺติ เหฏฺฐา วุตฺตมฺปิ อตฺถํ อิธ สาธยติ วิชานนตฺถํ. อภิสงฺขริตฺวาติ อายูหิตฺวา. ตํ ปน ปจฺจยสมวายสิทฺธิโต สํกฑฺฒนํ ปิณฺฑนํ วิย โหตีติ อาห – ‘‘สงฺกฑฺฒิตฺวา, ปิณฺฑํ กตฺวาติ อตฺโถ’’ติ, สทุกฺขํ โลกนฺติ อปายโลกมาห. วิปากผสฺสาติ ผสฺสสีเสน ตตฺถ วิปากปวตฺตมาห. ภูตกมฺมโตติ นิพฺพตฺตกมฺมโต อตฺตนา กตูปจิตกมฺมโต. ยถาภูตนฺติ ยาทิสํ. กมฺมสภาควเสนาติ กมฺมสริกฺขกวเสน. อุปปตฺติ โหตีติ อปทาทิเภทา อุปปตฺติ. กมฺเมน วิย วุตฺตาติ ยํ กโรติ, เตน อุปปชฺชตีติ เอกกมฺเมเนว ชายมานา วิย วุตฺตา อปทาทิเภทา. อุปปตฺติ จ นาม วิปาเกน โหติ วิปาเก สมฺภวนฺเต เอกํเสน เต อุปปตฺติวิเสสา สมฺภวนฺติ. ยทิ เอวํ กสฺมา ‘‘เตน อุปปชฺชตี’’ติ อุปปตฺติกมฺมเหตุกา วุตฺตาติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. เยน กมฺมวิปาเกน นิพฺพตฺโตติ [Pg.46] เยน กมฺมวิปาเกน วิปจฺจมาเนน อยํ สตฺโต นิพฺพตฺโตติ วุจฺจติ. ตํกมฺมวิปากผสฺสาติ ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส วิปากภูตา ผสฺสา. กมฺเมน ทาตพฺพํ ทายํ ตพฺพิปากํ อาทิยนฺตีติ กมฺมทายาทา, ผสฺสา. กมฺมสฺส ทายชฺชตา กมฺมผลสฺส ทายชฺชํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘กมฺมทายชฺชา’’ติ. เตนาห ‘‘กมฺมเมว เนสํ ทายชฺชํ สนฺตก’’นฺติ.

บทว่า "พร้อมด้วยทุกข์" คือ "พร้อมด้วยทุกข์ที่ตนพึงให้เกิดขึ้น" อรรถว่า "เป็นไปเพื่อทุกข์" อรรถที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า "ในพระสูตรนี้เจตนาเป็นประธาน, ในอุปาลีสูตร (ม. นิ. 2.56) กรรมเป็นประธาน" นั้น ย่อมสำเร็จในที่นี้เพื่อให้รู้แจ้ง. บทว่า "อภิสังขริตวา" คือ "สั่งสมแล้ว" ก็เพราะความสำเร็จแห่งการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยนั้น ย่อมเป็นเหมือนการรวบรวม การรวมกัน จึงกล่าวว่า "รวบรวมแล้ว, อรรถว่า ทำให้เป็นก้อน" บทว่า "โลกพร้อมด้วยทุกข์" คือ "กล่าวถึงอบายโลก" บทว่า "วิปากผัสสะ" คือ "กล่าวถึงการเป็นไปแห่งวิบากในที่นั้นโดยมีผัสสะเป็นประธาน" บทว่า "จากกรรมที่บังเกิดแล้ว" คือ "จากกรรมที่บังเกิดแล้ว จากกรรมที่ตนทำสั่งสมไว้แล้ว" บทว่า "ตามที่เป็นจริง" คือ "เช่นใด" บทว่า "โดยส่วนแห่งกรรม" คือ "โดยส่วนที่คล้ายคลึงกับกรรม" บทว่า "การอุบัติย่อมมี" คือ "การอุบัติมีประเภทสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น" บทว่า "กล่าวเหมือนด้วยกรรม" คือ "การอุบัติมีประเภทสัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น ที่กล่าวเหมือนกับว่าเกิดด้วยกรรมอย่างเดียวว่า สิ่งใดที่ทำ ย่อมอุบัติด้วยสิ่งนั้น" ก็การอุบัติย่อมมีด้วยวิบาก เมื่อวิบากเกิดขึ้น การอุบัติพิเศษเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นโดยส่วนเดียว. ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "ย่อมอุบัติด้วยสิ่งนั้น" คือ การอุบัติมีกรรมเป็นเหตุ จึงกล่าวว่า "เพราะเหตุว่า" เป็นต้น. บทว่า "บังเกิดด้วยกรรมวิบากใด" คือ "สัตว์นี้ชื่อว่าบังเกิดด้วยกรรมวิบากใดที่กำลังให้ผล" บทว่า "ผัสสะอันเป็นวิบากแห่งกรรมนั้น" คือ "ผัสสะอันเป็นวิบากแห่งกรรมนั้นๆ" บทว่า "เป็นทายาทแห่งกรรม" คือ "ผัสสะทั้งหลายที่รับเอาส่วนแบ่งที่กรรมพึงให้ คือวิบากแห่งกรรมนั้น" ความเป็นทายาทแห่งกรรม คือ ความเป็นทายาทแห่งผลของกรรม เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เป็นทายาทแห่งกรรม" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "กรรมนั่นแหละเป็นมรดก เป็นทรัพย์ของตนของสัตว์เหล่านั้น"

ติสฺโส จ เหฏฺฐิมชฺฌานเจตนาติ อิทํ อพฺยาพชฺฌเวทนํ เวทิยนเอกนฺตสุขุปฺปตฺติยา เหตุภาวสาธนํ. ยทิ เอวํ ยถาวุตฺตา ฌานเจตนา ตาว โหตุ เอกนฺตสุขุปฺปตฺติเหตุภาวโต. กามาวจรา กินฺตีติ กามาวจรา ปน กุสลเจตนา ตํสภาวาภาวโต กินฺติ เกน ปกาเรน อพฺยาพชฺฌมโนสงฺขาโร นาม ชาโตติ โจเทติ, อิตโร ปน น สพฺพา กามาวจรกุสลเจตนา ตถา คหิตา, อถ โข เอกจฺจา ฌานเจตนานุกูลาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กสิณสชฺชนกาเล กสิณาเสวนกาเล ลพฺภนฺตี’’ติ อาห. ตตฺถ กสิณาเสวนเจตนา คเหตพฺพา, สา อุปจารชฺฌานสฺส สาธิกา. เตน กามาวจรเจตนา ปฐมชฺฌานเจตนาย ฆฏิตาติ กสิณสชฺชนเจตนาปิ กทาจิ ตาทิสา โหตีติ คหิตา. ปริกมฺมาทิวเสน หิ ปวตฺตา ภาวนามยา กามาวจรกุสลเจตนา ปฐมชฺฌานสฺส อาสนฺนตาย วุตฺตา. จตุตฺถชฺฌานเจตนา ตติยชฺฌานเจตนาย ฆฏิตาติ อิทํ เอกตฺตกายเอกตฺตสญฺญีสตฺตาวาสวตาย ตํสริกฺขกา อุเปกฺขาปิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ สุขสริกฺขตา, เอวํ สนฺตสภาวตา ญาณสหิตตา จ. เกจิ ปน จตุตฺถชฺฌานเจตนานุคุณาติ นิทสฺเสนฺตา กสิณสชฺชนกาเล กสิณชฺฌานกาเล กสิณาเสวนกาเล ลพฺภตีติ ตติยชฺฌานเจตนาย อาสนฺนฆฏิตตา วุตฺตาติ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ, วุตฺตนเยเนว ตาสํ ฆฏิตตา เวทิตพฺพา. อุภยมิสฺสกวเสนาติ อุภเยสํ กุสลากุสลสงฺขารานํ สุขทุกฺขานญฺจ มิสฺสกภาววเสน. เวมานิกเปตานนฺติ อิทํ พาหุลฺลโต วุตฺตํ, อิตเรสมฺปิ วินิปาติกานํ กาเลน ทุกฺขํ โหติเยว.

เจตนาในฌานเบื้องต่ำ ๓ อย่าง (ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน) นี้ เป็นเครื่องยังความเสวยอารมณ์อันไม่เบียดเบียนให้สำเร็จ เป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งสุขโดยส่วนเดียว. หากเป็นเช่นนั้น เจตนาในฌานตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ก็จงเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งสุขโดยส่วนเดียวเถิด. คำว่า 'กามวจรเป็นไฉน' ย่อมคัดค้านว่า 'ก็กุศลเจตนาที่เป็นกามวจรนั้น เพราะไม่มีสภาวะเช่นนั้น จะชื่อว่าเป็นมโนสังขารอันไม่เบียดเบียนเกิดขึ้นได้อย่างไร' ส่วนอีกฝ่ายหนึ่งแสดงว่า 'กุศลเจตนาที่เป็นกามวจรทั้งหมดนั้น มิได้ถูกถือเอาเช่นนั้น แต่บางอย่างเป็นไปตามเจตนาในฌาน' จึงกล่าวว่า 'ย่อมได้ในกาลแห่งการจัดแจงกสิณ ในกาลแห่งการเสพกสิณ'. ในที่นั้น พึงถือเอาเจตนาในการเสพกสิณ ซึ่งเป็นเครื่องยังอุปจารฌานให้สำเร็จ. ด้วยเหตุนั้น กามวจรเจตนาจึงชื่อว่าประกอบกับปฐมฌานเจตนา และเจตนาในการจัดแจงกสิณก็ถูกถือเอาว่าบางครั้งก็เป็นเช่นนั้น. ด้วยว่ากุศลเจตนาที่เป็นกามวจร อันเป็นภาวนามัยที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งบริกรรมเป็นต้นนั้น ถูกกล่าวว่าใกล้กับปฐมฌาน. คำว่า 'จตุตถฌานเจตนาประกอบกับตติยฌานเจตนา' นี้ เพราะความเป็นที่อยู่ของสัตว์ผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน แม้อุเบกขาที่คล้ายคลึงกันในที่เช่นนี้ ก็ชื่อว่าคล้ายกับสุข เพราะมีสภาวะสงบและมีญาณสัมปยุตเช่นเดียวกัน. แต่บางพวกแสดงว่า 'เป็นไปตามจตุตถฌานเจตนา' แล้วกล่าวว่า 'ย่อมได้ในกาลแห่งการจัดแจงกสิณ ในกาลแห่งฌานกสิณ ในกาลแห่งการเสพกสิณ' และกล่าวว่า 'ความประกอบใกล้กับตติยฌานเจตนา' นั้น เป็นเพียงมติของพวกเขา ความประกอบของเจตนาเหล่านั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. คำว่า 'โดยความเป็นของผสมกันทั้งสองอย่าง' คือ โดยความเป็นของผสมกันแห่งสังขารที่เป็นกุศลและอกุศล และแห่งสุขและทุกข์ทั้งสองอย่าง. คำว่า 'ของเปรตพวกเวมานิกะ' นี้ กล่าวโดยส่วนมาก แม้วินิปาติกะเหล่าอื่นก็ย่อมมีทุกข์ตามกาลเช่นกัน.

ตสฺส ปหานายาติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส กมฺมสฺส อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนาย. ยา เจตนาติ ยา อปจยคามินิเจตนา. กมฺมํ ปตฺวาติ สุขกมฺมนฺติ วุจฺจมาเน มคฺคเจตนาย อญฺโญ ปณฺฑรตโร ธมฺโม นาม นตฺถิ [Pg.47] อจฺจนฺตปาริสุทฺธิภาวโต. อกณฺหา อสุกฺกาติ อาคตาติ เอตฺถ สุกฺกภาวปฏิกฺเขปการณํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. เตนาห ‘‘อิทํ ปน กมฺมจตุกฺกํ ปตฺวา’’ติอาทิ.

คำว่า 'เพื่อละกรรมนั้น' คือ เพื่อยังกรรมที่กล่าวมาแล้วนั้นให้ถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป. คำว่า 'เจตนาใด' คือ เจตนาที่นำไปสู่ความไม่สั่งสม (อปจยคามินี). คำว่า 'ถึงกรรม' คือ เมื่อกล่าวว่า 'กรรมอันเป็นสุข' แล้ว ไม่มีธรรมอื่นใดจะขาวผ่องยิ่งกว่าเจตนาในมรรค เพราะมีความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง. ในคำว่า 'ไม่ดำ ไม่ขาว' นี้ เหตุแห่งการปฏิเสธความเป็นขาวก็โดยนัยที่กล่าวมาแล้วข้างต้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ก็เมื่อถึงกรรม ๔ อย่างนี้' เป็นต้น.

๘๒. อนิยฺยานิกปกฺเขติ อเจฬกปพฺพชฺชาย กุกฺกุรวเต จ. โยเคติ ญายธมฺมปฏิปตฺติยนฺติ อตฺโถ. โยเนนาติ โย ติตฺถิยปริวาโส เตน ภควตา ปญฺญตฺโต. ยํ ติตฺถิยปริวาสํ สมาทิยิตฺวาติ อยเมตฺถ โยชนา. ฆํสิตฺวา สุวณฺณํ วิย นิฆํโสปฺปเล. โกฏฺเฏตฺวา หตฺเถน วิย กุลาลภาชนํ.

๘๒. คำว่า 'ในฝ่ายที่ไม่นำออก' คือ ในบรรพชาของอเจลกะและในกุกกุรวัตร. คำว่า 'ในโยคะ' คือ ในการปฏิบัติธรรมอันชอบด้วยเหตุผล. คำว่า 'โดยวิธี' คือ ปริวาสของเดียรถีย์ที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้. คำว่า 'สมาทานปริวาสของเดียรถีย์ใด' นี้ เป็นการเชื่อมความในที่นี้. คำว่า 'ขัดสีแล้ว' เหมือนทองบนหินลับ. คำว่า 'ทุบแล้ว' เหมือนภาชนะดินที่ถูกทุบด้วยมือ.

วูปกฏฺโฐติ วิวิตฺโต เอกีภูโต. เปสิตตฺโตติ นิพฺพานํ ปติ เปสิตตฺโต. กามํ ตทนุตฺตรํ พฺรหฺมจริยปริโยสานํ…เป… วิหาสีติ อิมินาว อรหตฺตนิกูเฏน เทสนา นิฏฺฐาปิตา โหติ, อายสฺมโต ปน เสนิยสฺส ปฏิปตฺติกิตฺตนปรเมตํ อุชุกํ อาปนฺนอรหตฺตภาวทีปนํ, ยทิทํ ‘‘อญฺญตโร โข ปนา’’ติอาทิวจนนฺติ อาห ‘‘อรหตฺตนิกูเฏเนวา’’ติ. อรหตฺตาธิคโมเยว ตสฺส เตสํ อพฺภนฺตรตา. เสสํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า 'ผู้หลีกออกแล้ว' คือ ผู้สงัด ผู้เป็นผู้เดียว. คำว่า 'ผู้มีตนส่งไปแล้ว' คือ ผู้มีตนส่งไปสู่นิพพาน. คำว่า 'พึงอยู่จบพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมนั้น... ฯลฯ ...อยู่แล้ว' ด้วยคำนี้ การแสดงธรรมเป็นอันจบลงด้วยยอดคือพระอรหัตนั่นเอง. ส่วนคำว่า 'ก็ท่านพระเสนิยะรูปใดรูปหนึ่ง' เป็นต้นนี้ เป็นการพรรณนาการปฏิบัติของท่านพระเสนิยะโดยตรง เป็นการแสดงภาวะแห่งพระอรหัตที่บรรลุแล้ว จึงกล่าวว่า 'ด้วยยอดคือพระอรหัตนั่นเอง'. การบรรลุพระอรหัตนั่นแหละคือความเป็นผู้หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์เหล่านั้น. ส่วนที่เหลือทั้งหมดเข้าใจได้ง่าย.

กุกฺกุรวติกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับ (ฎีกา) แห่งการพรรณนาความในกุกกุรวติกสูตร จบแล้ว.

๘. อภยราชกุมารสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาอภัยราชกุมารสูตร

๘๓. ชาติยา อสมาโน นิหีนาจริโย ปรทตฺตูปชีวิกาย มาตุยา กุจฺฉิยํ ชาโต ปาทสิกปุตฺโต. นินฺทาวเสน วทติ เอเตนาติ วาโท อคุโณติ อาห – ‘‘วาทํ อาโรเปหีติ โทสํ อาโรเปหี’’ติ. นิพฺพตฺตวเสน นิรยํ อรหติ, นิรยสํวตฺตนิเยน วา กมฺเมน นิรเย นิยุตฺโต เนรยิโก. อาปายิโกติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อวีจิมฺหิ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ อายุกปฺปสญฺญิตํ อนฺตรกปฺปํ ติฏฺฐตีติ กปฺปฏฺโฐ. นิรยูปปตฺติปริหรณวเสน ติกิจฺฉิตุํ สกฺกุเณยฺโยติ เตกิจฺโฉ, น เตกิจฺโฉ อเตกิจฺโฉ. ทฺเว อนฺเต โมเจตฺวาติ ผรุสํ วา อปฺปิยํ วา กปฺเปยฺยาติ ทฺเว โกฏฺฐาเส มุญฺจิตฺวา [Pg.48] เต อนามสิตฺวา ปุจฺฉิตํ อตฺถํ ตโต พหิ กโรนฺโต อุคฺคิลติ นาม. ตํ ปน เอวํ กาตุํ น สกฺโกตีติ อาห – ‘‘อุคฺคิลิตุํ พหิ นีหริตุํ น สกฺขิตี’’ติ. เอวเมวายํ ปุจฺฉา น คเหตพฺพา, อยเมตฺถ โทโสติ ตํ อปุจฺฉํ กโรนฺโต อปนยนฺโต โอคิลติ นาม, ตถา ปน อสกฺโกนฺโต ปติฏฺฐาเปนฺโต น โอคิลติ นาม, ภควา ปน ตมตฺถํ โอกาสมฺปิ อกโรนฺโต อุภยถาปิ อสกฺขีติ เวทิตพฺโพ. กถํ? ภควา หิ ‘‘น ขฺเวตฺถ ราชกุมาร เอกํเสนา’’ติ วทนฺโต นิคณฺฐสฺส อธิปฺปายํ วิปริวตฺเตติ, อุโภ อนฺเต โมเจตฺวา ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ, เอวํ ตาว อุคฺคิลิตุํ อสกฺขิ. ‘‘น ตตฺร ราชกุมาร เอกํเสนา’’ติ วทนฺโต เอว จ ‘‘นายํ ปุจฺฉา เอวํ อวิภาเคน ปุจฺฉิตพฺพา, วิภชิตฺวา ปน ปุจฺฉิตพฺพา’’ติ ปุจฺฉาย โทสํ ทีเปนฺโต ตํ หาเรนฺโต โอคิลิตุมฺปิ สกฺขตีติ.

๘๓. คำว่า 'ผู้ไม่เสมอกันโดยชาติ' คือ มีอาจารย์ผู้ต่ำทราม เป็นบุตรของหญิงผู้บีบนวดเท้าที่เลี้ยงชีพด้วยของที่ผู้อื่นให้. คำว่า 'กล่าวโดยการนินทาด้วยเหตุนี้' คือ วาทะที่ไม่มีคุณ จึงกล่าวว่า 'จงยกวาทะขึ้น' คือ 'จงยกโทษขึ้น'. ชื่อว่า เนรยิกะ เพราะควรแก่นรกโดยการบังเกิด หรือเพราะประกอบด้วยกรรมที่นำไปสู่นรก. ในคำว่า 'ผู้ไปสู่อบาย' ก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำว่า 'ผู้ตั้งอยู่ตลอดกัป' คือ ผู้เกิดในอเวจีแล้วตั้งอยู่ตลอดอันตรกัปที่เรียกว่าอายุ. คำว่า 'ผู้ควรเยียวยา' คือ ผู้สามารถเยียวยาได้โดยการป้องกันการบังเกิดในนรก ผู้ไม่ควรเยียวยา ชื่อว่า อเตกิจฉะ. คำว่า 'ปล่อยปลายทั้งสอง' คือ จะพึงกล่าวคำหยาบหรือไม่เป็นที่รักก็ตาม การปล่อยส่วนทั้งสองนั้นเสียโดยไม่แตะต้อง แล้วทำเนื้อความที่ถูกถามให้ออกไปภายนอก ชื่อว่า อุกคิลติ (คายออก). แต่เขาไม่สามารถทำเช่นนั้นได้ จึงกล่าวว่า 'ไม่สามารถคายออก คือนำออกไปภายนอกได้'. ในทำนองเดียวกัน คำถามนี้ไม่ควรรับไว้ นี่เป็นโทษในที่นี้ การทำให้เป็นคำถามที่ไม่ควรถูกถาม คือการกำจัดออกไป ชื่อว่า โอกิลติ (กลืนลง). แต่เมื่อไม่สามารถทำเช่นนั้นได้ คือเมื่อตั้งไว้ ก็ชื่อว่า ไม่ออกิลติ. ส่วนพระผู้มีพระภาคไม่ทรงเปิดโอกาสให้เนื้อความนั้นเลย ทรงสามารถทำได้ทั้งสองอย่าง พึงทราบอย่างนี้. อย่างไร? เพราะพระผู้มีพระภาคเมื่อตรัสว่า 'ดูก่อนราชกุมาร ในเรื่องนี้ไม่เป็นไปโดยส่วนเดียว' ย่อมทรงพลิกความประสงค์ของนิครนถ์ ทรงปล่อยปลายทั้งสองแล้วทรงวิสัชนาปัญหา อย่างนี้จึงทรงสามารถคายออก (อุกคิลติ) ได้. และเมื่อตรัสว่า 'ดูก่อนราชกุมาร ในเรื่องนั้นไม่เป็นไปโดยส่วนเดียว' นั่นแหละ ทรงแสดงโทษของคำถามว่า 'คำถามนี้ไม่ควรถูกถามโดยไม่แยกแยะ แต่ควรถูกถามโดยการแยกแยะ' ทรงกำจัดคำถามนั้นออกไป จึงทรงสามารถกลืนลง (โอกิลติ) ได้ด้วย.

อุฏฺฐาตุํ น สกฺขิสฺสติ จิตฺตสฺส อญฺญถา ปวตฺติยา. อภโย ทฺเว มคฺเค กตปริจโย เฉโก นิปุโณ วาทสีโล จ หุตฺวา วิจรติ. เตนาห – ‘‘โส วาทชฺฌาสยตาย ตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต ‘เอวํ, ภนฺเต’ติ อาหา’’ติ.

จะไม่สามารถลุกขึ้นได้ เพราะจิตดำเนินไปในทางอื่น. พระอภัยราชกุมารเป็นผู้คุ้นเคยในทางทั้งสอง เป็นผู้ฉลาด เป็นผู้เชี่ยวชาญ และเป็นผู้มีปกติชอบโต้ตอบ จึงเที่ยวไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พระอภัยราชกุมารนั้น เพราะมีอัธยาศัยในการโต้ตอบ จึงรับคำของพระผู้มีพระภาคว่า "เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า" '.

๘๕. เอวรูปนฺติ ยา ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา ทุรุตฺตวาจา, เอวรูปา วาจา, น ปน ผรุสวาจา. ผรุสวาจาย หิ เสตุฆาโต ตถาคตานํ. เจตนาผรุสตาย หิ ผรุสวาจา อิจฺฉิตา, น ปเรสํ อปฺปิยตามตฺเตน. นฏฺฐา นิคณฺฐา โอคิลิกาทิสมฺมตสฺส ปญฺหสฺส เอกวจเนน วิทฺธํสิตตฺตา.

๘๕. คำว่า เอวรูปัง ได้แก่ วาจาใดที่คนอื่นไม่รัก ไม่พอใจ เป็นวาจาที่กล่าวไม่ดี วาจาเห็นปานนั้น (เป็นเอวรูปวาจา) แต่ไม่ใช่ผรุสวาจา เพราะสะพานแห่งผรุสวาจาของพระตถาคตทั้งหลายขาดแล้ว (ถูกทำลายแล้ว) จริงอยู่ ผรุสวาจาทรงประสงค์เอาด้วยความที่เจตนาหยาบคาย ไม่ใช่เพียงเพราะความไม่เป็นที่รักของคนอื่นเท่านั้น พวกนิครนถ์พินาศแล้ว เพราะปัญหาที่สมมติกันว่าเป็นดุจการกลืนกิน (โอคิลิกะ) เป็นต้น ถูกทำลายด้วยคำพูดเพียงคำเดียว

๘๖. ทารกสฺส องฺเก นิสีทนสฺส การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘เลสวาทิโน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เลสวาทิโนติ ฉลวาทิโน, วาทมคฺเค วา อปริปุณฺณตาย เลสมตฺเตเนว วาทสีลา. โอสฏสงฺคาโมติ อเนกวารํ ปรวาทมทฺทนวเสน โอติณฺณวาทสงฺคาโม. วิชฺฌิตฺวาติ นเขน วิชฺฌิตฺวา. อิมเมวาติ ยฺวายํ ทารโก อตฺตโน วาทภงฺคปริหรณตฺถํ อิมินา องฺเก นิสีทาปิโต, อิมเมว อสฺส ทารกํ อุปมํ นิสฺสยํ กตฺวา วาทํ ภินฺทิสฺสามิ. ‘‘อสฺส วาทํ อปฺปฏิตตาย อุปมาย ภญฺชิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา.

๘๖. เพื่อแสดงเหตุที่เด็กนั่งบนตัก จึงตรัสคำว่า เลสวาทิโน เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า เลสวาทิโน คือผู้กล่าวคำเลี่ยง (มีเล่ห์เหลี่ยม) หรือผู้มีปกติกล่าววาทะด้วยเพียงเลศ (ข้ออ้างเล็กน้อย) เพราะความไม่สมบูรณ์ในทางแห่งวาทะ คำว่า โอสฏสังคาโม คือผู้ลงสู่สงครามแห่งวาทะด้วยสามารถแห่งการย่ำยีวาทะของผู้อื่นหลายครั้ง คำว่า วิชฌิตวา คือจิกด้วยเล็บ คำว่า อิมเมวะ คือเด็กคนนี้ใดที่เขาให้นั่งบนตักนี้เพื่อป้องกันการถูกทำลายวาทะของตน เราจักทำลายวาทะของเขาโดยอาศัยเด็กคนนี้แหละเป็นอุปมา โดยคิดว่า เราจักทำลายวาทะของเขาด้วยอุปมาที่ไม่อาจคัดค้านได้

อปเนยฺยํ [Pg.49] อสฺส อหนฺติ อสฺส ทารกสฺส มุขโต อหํ ตํ อปเนยฺยํ. อภูตตฺโถว อภูตํ อุตฺตรปทโลเปนาติ อาห ‘‘อภูตนฺติ อภูตตฺถ’’นฺติ. อตจฺฉนฺติ ตสฺเสว เววจนนฺติ อาห ‘‘อตจฺฉนฺติ น ตจฺฉ’’นฺติ. อภูตนฺติ วา อสนฺตํ อวิชฺชมานํ. อตจฺฉนฺติ อตถาการํ. อนตฺถสํหิตนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิเกน, สมฺปรายิเกน วา อนตฺเถน สํหิตํ, อนตฺเถ วา สํหิตํ, น อตฺโถติ วา อนตฺโถ, อตฺถสฺส ปฏิปกฺโข สภาโว, เตน สํหิตนฺติ อนตฺถสํหิตํ, ปิสุณวาจํ สมฺผปฺปลาปญฺจาติ อตฺโถ. เอวเมตฺถ จตุพฺพิธสฺสปิ วจีทุจฺจริตสฺส คหิตตา ทฏฺฐพฺพา.

คำว่า อปเนยยัง อัสสะ อะหัง คือ เราพึงนำสิ่งนั้นออกจากปากของเด็กนั้น คำว่า อภูตัง คือ อภูตัตถะ (เนื้อความที่ไม่จริง) โดยการลบอุตตรบท (บทหลัง) คำว่า อตัจฉัง เป็นคำไวพจน์ของคำว่า อภูตัง นั้นเอง จึงกล่าวว่า อตัจฉัง คือ น ตัจฉัง (ไม่จริงแท้) อีกอย่างหนึ่ง อภูตัง คือ สิ่งที่ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏอยู่ อตัจฉัง คือ สิ่งที่ไม่เป็นอย่างนั้น คำว่า อนัตถสัญหิตัง คือ ประกอบด้วยสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ในปัจจุบันหรือในภพหน้า หรือประกอบในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อนัตถะ เพราะไม่ใช่ประโยชน์ คือสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ต่อประโยชน์ ประกอบด้วยสภาวะที่เป็นปฏิปักษ์ต่อประโยชน์นั้น ชื่อว่า อนัตถสัญหิตัง หมายถึง วาจาส่อเสียดและวาจาเพ้อเจ้อ พึงทราบว่าในที่นี้ ทรงถือเอาวจีทุจริตทั้ง ๔ ประการด้วยประการฉะนี้

ทุปฺปยุตฺโตติ ทุปฺปฏิปนฺโน. น ตํ ตถาคโต ภาสติ อภูตตาทิโทสทุฏฺฐตฺตา. ตมฺปิ ตถาคโต น ภาสติ ภูตตฺเถปิ อนตฺถสํหิตตาทิโทสทุฏฺฐตฺตา.

คำว่า ทุปปยุตโต คือ ปฏิบัติไม่ดี (ใช้ไม่ถูก) พระตถาคตไม่ตรัสคำนั้น เพราะความที่คำนั้นประทุษร้ายด้วยโทษมีความไม่จริงเป็นต้น แม้คำนั้น (ที่จริง) พระตถาคตก็ไม่ตรัส เพราะความที่คำนั้นประทุษร้ายด้วยโทษมีความไม่ประกอบด้วยประโยชน์เป็นต้น แม้ในสิ่งที่มีเนื้อความจริง

ฐานํ การณํ เอติสฺสา อตฺถีติ ฐานิยา ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา, น ฐานิยาติ อฏฺฐานิยา, นิกฺการณา อยุตฺติยุตฺตา, สา เอว กถาติ อฏฺฐานิยกถา. อตฺตปจฺจกฺขกถํ กเถมาติ อตฺตนา เอว ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปวตฺติยมานํ ฉลกถํ กเถม.

คำว่า ฐานียา คือ มีฐานะ มีเหตุ (โดยการเปลี่ยน ก อักษร เป็น ย อักษร) คำว่า อัฏฐานียา คือ ไม่ใช่ฐานียา หมายถึง ไม่มีเหตุ ไม่ประกอบด้วยความเหมาะสม วาจานั้นนั่นแหละชื่อว่า อัฏฐานียกถา คำว่า อัตตปัจจักขกถัง กเถมา คือ เราจักกล่าวถ้อยคำลวงที่ดำเนินไปโดยทำให้ประจักษ์แก่ตนเอง

คามิกมหลฺลโก ‘‘อิเม มํ วญฺเจตุกามา, อหเมว ทานิ อิเม วญฺเจสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘เอวํ ภวิสฺสตี’’ติอาทิมาห. ‘‘น มยํ ทาสา’’ติปิ วตฺตุํ นาสกฺขึสุ ปุพฺเพ ตถากติกาย กตตฺตา.

คนแก่ในหมู่บ้านคิดว่า คนเหล่านี้ใคร่จะหลอกลวงเรา บัดนี้เราเองจักหลอกลวงคนเหล่านี้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า จักเป็นอย่างนี้ พวกเขาไม่อาจกล่าวได้แม้ว่า เราไม่ใช่ทาส เพราะได้ทำกติกาไว้อย่างนั้นก่อนแล้ว

ตติยํ ตติยเมวาติ ทฺวีสุปิ ปกฺเขสุ ตติยํ ตติยเมว วาจํ. ภาสิตพฺพกาลํ อนติกฺกมิตฺวาติ ยสฺส ยทา ยถา ภาสิตพฺพํ, ตสฺส ตทา ตเถว จ ภาสนโต ภาสิตพฺพํ การณํ ภาสิตพฺพกาลญฺจ อนติกฺกมิตฺวาว ภาสติ.

คำว่า ตติยัง ตติยเมวะ คือ วาจาที่สามในฝ่ายทั้งสองนั่นเอง คำว่า ภาสิตัพพกาลัง อนติกกมิตวา คือ ย่อมตรัสโดยไม่ล่วงเลยเหตุที่ควรพูดและกาลที่ควรพูด เพราะความที่ทรงตรัสแก่บุคคลใด เมื่อใด อย่างไร ก็ทรงตรัสแก่บุคคลนั้น เมื่อนั้น และอย่างนั้นนั่นเอง

๘๗. ฐานุปฺปตฺติกญาเณนาติ ฐาเน เอว อุปฺปชฺชนกญาเณน. ตสฺมึ ตสฺมึ การเณ ตสฺส ตํ ตํ อวตฺถาย อุปฺปชฺชนกญาเณน, ธมฺมานํ ยถาสภาวโต อวพุชฺฌนสภาโวติ ธมฺมสภาโว. ธมฺเม สภาวธมฺเม อนวเสเส วา ยาถาวโต อุปธาเรตีติ ธมฺมธาตุ, สพฺพญฺญุตา. เตนาห ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ. สุปฺปฏิวิทฺธนฺติ สพฺพํ เญยฺยธมฺมํ สุฏฺฐุ ปฏิวิชฺฌนวเสน, สุฏฺฐุ ปฏิวิทฺธนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘หตฺถคตํ ภควโต’’ติ. เนยฺยปุคฺคลวเสน ปรินิฏฺฐิตาติ กถาปริวิภาเคน อยเมว [Pg.50] เทสนา จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ทสฺเสนฺโต อรหตฺตํ ปจฺจกฺขาสีติ.

๘๗. คำว่า ฐานุปปัตติกญาณ คือ ด้วยญาณที่เกิดขึ้นในเหตุนั้นเอง คือด้วยญาณที่เกิดขึ้นในเหตุนั้นๆ ในภาวะนั้นๆ ของเรื่องนั้นๆ สภาวะที่รู้แจ้งธรรมตามสภาวะ ชื่อว่า ธรรมสภาวะ ญาณที่พิจารณาธรรมคือสภาวธรรมทั้งหลายโดยไม่เหลือตามความเป็นจริง ชื่อว่า ธรรมธาตุ คือ สัพพัญญุตญาณ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า คำนี้เป็นชื่อของสัพพัญญุตญาณ คำว่า สุปปฏิวิทธัง คือ โดยการแทงตลอดธรรมที่ควรรู้ทั้งปวงโดยดี อธิบายว่า แทงตลอดดีแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เป็นของอยู่ในเงื้อมพระหัตถ์ของพระผู้มีพระภาค คำว่า ปริณิฏฐิตา คือ จบลงด้วยอำนาจแห่งไนยบุคคล คือการเทศนานี้เองเมื่อแสดงอริยสัจ ๔ โดยการจำแนกถ้อยคำ ได้ทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัต

อภยราชกุมารสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับ (ลีนัตถัปปกาสนา) แห่งคำพรรณนาอภัยราชกุมารสูตร จบแล้ว

๙. พหุเวทนิยสุตฺตวณฺณนา

๙. คำพรรณนาพหุเวทนียสูตร

๘๘. ปญฺจกงฺโคติ วฑฺฒกีกิจฺจสาธเน วาสิอาทิปญฺจกํ องฺคํ สํธนํ เอตสฺมินฺติ ปญฺจกงฺโค. ถมฺภาทิวตฺถูนํ ถปนฏฺเฐน ถปติ. ปณฺฑิตอุทายิตฺเถโร, น กาฬุทายี เถโร.

๘๘. คำว่า ปัญจกังคะ คือ ผู้มีส่วนประกอบ ๕ อย่าง มีขวานเป็นต้น ในการทำกิจของช่างไม้ ชื่อว่า ถปติ (ช่างไม้) เพราะอรรถว่า เป็นผู้ตั้งไว้ซึ่งวัตถุมีเสาเป็นต้น (ในที่นี้) คือพระปัณฑิตอุทายีเถระ ไม่ใช่พระกาฬุทายีเถระ

๘๙. ปริยายติ อตฺตโน ผลํ วตฺเตตีติ ปริยาโย, การณํ. เวทนาสนฺนิสฺสิโต จ กายิกเจตสิกภาโว การณํ. เตนาห – ‘‘กายิกเจตสิกวเสน ทฺเว เวทิตพฺพา’’ติ. ตตฺถ ปสาทกายสนฺนิสฺสิตา กายิกา, เจโตสนฺนิสฺสิตา เจตสิกา. สุขาทิวเสน ติสฺโสติ เอตฺถ สุขนทุกฺขนุเปกฺขนานิ สุขาทิเวทนาย การณํ. ตานิ หิ ปวตฺตินิมิตฺตานิ กตฺวา ตตฺถ สุขาทิสทฺทปฺปวตฺติ, อิมินา นเยน เสเสสุปิ ยถารหํ การณํ นิทฺธาเรตฺวา วตฺตพฺพํ. อุปวิจารวเสนาติ อารมฺมณํ อุเปจฺจ สวิเสสปวตฺติวเสน. ยสฺมิญฺหิ อารมฺมเณ โสมนสฺสเวทนา ปวตฺตติ, อารมฺมณตาย ตํ อุปคนฺตฺวา อิตรเวทนาหิ วิสิฏฺฐตาย สวิเสสํ ตตฺถ ปวตฺติ. เตนาห ‘‘โสมนสฺสฏฺฐานิยํ รูปํ อุปวิจรตี’’ติ. เอส นโย เสสเวทนาสุ เคหสฺสิตานีติ เคหนิสฺสิตานิ.

๘๙. ชื่อว่า ปริยาย เพราะอรรถว่า ยังผลของตนให้เป็นไป อธิบายว่า เป็นเหตุ และภาวะทางกายและทางใจที่อาศัยเวทนาเป็นเหตุ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า พึงทราบว่ามี ๒ โดยสามารถแห่งกายและใจ ในบรรดาเวทนาเหล่านั้น เวทนาที่อาศัยประสาทกาย ชื่อว่า กายิกา เวทนาที่อาศัยใจ ชื่อว่า เจตสิกา คำว่า ๓ โดยสามารถแห่งสุขเป็นต้น ในที่นี้ ความเป็นสุข ความเป็นทุกข์ และความเป็นอุเบกขา เป็นเหตุแห่งสุขเวทนาเป็นต้น เพราะเมื่อทำสิ่งเหล่านั้นให้เป็นนิมิตแห่งความเป็นไป การใช้ศัพท์ว่า สุข เป็นต้น ย่อมเป็นไปในเวทนานั้น ด้วยนัยนี้ พึงกำหนดเหตุในเวทนาที่เหลือตามสมควรแล้วกล่าว คำว่า โดยสามารถแห่งอุปวิจาร คือ โดยความเป็นไปอย่างพิเศษด้วยการเข้าถึงอารมณ์ เพราะโสมนัสเวทนาย่อมเป็นไปในอารมณ์ใด เมื่อเข้าถึงอารมณ์นั้นโดยความเป็นอารมณ์ ความเป็นไปในอารมณ์นั้นย่อมเป็นไปอย่างพิเศษเพราะต่างจากเวทนาอื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ย่อมพิจารณา (อุปวิจาร) รูปอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส นัยนี้มีในเวทนาที่เหลือ คำว่า เคหัสสิตานิ คือ อาศัยเรือน

๙๐. ปริยาเยนาติ ‘‘อิทเมตฺถ ทุกฺขสฺมินฺติ วทามี’’ติ วุตฺตฏฺฐานํ สนฺธาย วทติ. ตํ ทสฺเสนฺโตติ กามญฺเจตฺถ สุตฺเต – ‘‘ทฺเวปานนฺท, เวทนา วุตฺตา’’ติ ทฺเว อาทึ กตฺวา เวทนา ทสฺสิตา, เอกาปิ ปน ทสฺสิตา เอวาติ ทสฺเสนฺโต. อุปตฺถมฺเภตุนฺติ เอกาปิ เวทนา วุตฺตา มยา ปริยาเยน, เอวํ สติ ทฺเวปิ วตฺตพฺพาติ เอวํ ตสฺส วาทํ อุปตฺถมฺเภตุํ. กถํ ปน เอกา เวทนา วุตฺตาติ? ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา, อิทเมตฺถ ทุกฺขสฺมินฺติ วทามีติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ อิติวุตฺตกวณฺณนายํ (อิติวุ. อฏฺฐ. ๕๒ อาทโย) ปรมตฺถทีปนิยํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

๙๐. คำว่า โดยปริยาย หมายถึง ทรงหมายถึงสถานที่ที่ตรัสว่า "เรากล่าวสิ่งนี้ว่าเป็นทุกข์ในที่นี้" คำว่า แสดงสิ่งนั้น คือ แม้ในพระสูตรนี้ เวทนา ๒ อย่างเป็นต้น ได้แสดงไว้ว่า "อานนท์ เวทนา ๒ อย่างเรากล่าวไว้แล้ว" แต่ก็แสดงเวทนาอย่างเดียวไว้ด้วย คำว่า เพื่อสนับสนุน คือ เวทนาอย่างเดียวเราก็กล่าวไว้โดยปริยายแล้ว เมื่อเป็นเช่นนี้ เวทนา ๒ อย่างก็ควรกล่าวได้ เพื่อสนับสนุนวาทะของท่านนั้นอย่างนี้ ก็เวทนาอย่างเดียวกล่าวไว้อย่างไร? คือ เวทนาใดๆ เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี ไม่ทุกข์ไม่สุขก็ดี เรากล่าวสิ่งนี้ว่าเป็นทุกข์ในที่นี้ สิ่งใดที่ควรกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอิติวุตตกะ (อิติวุตตกอรรถกถา หน้า ๕๒ เป็นต้น) ชื่อปรมัตถทีปนี

กถํ [Pg.51] ปเนตฺถ รูปาวจรจตุตฺเถ อรูเปสุ สญฺญาเวทยิตนิโรเธ สุขํ อุทฺธตนฺติ อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ. สนฺตฏฺเฐนาติ ปฏิปกฺขธมฺมานํ วูปสนฺตภาเวน. ปณีตฏฺเฐนาติ ภาวนาวิเสสวิสิฏฺเฐน อตปฺปกภาเวเนว เสฏฺฐภาเวน จ, ปจฺจยวิเสเสน ปธานภาวํ นีตนฺติปิ ปณีตํ. เวทยิตสุขํ นาม เวทนาภูตํ สุขนฺติ กตฺวา. อเวทยิตสุขํ นาม ยาวตา นิทฺทุกฺขตา, ตาวตา สุขนฺติ วุจฺจตีติ.อถ วา นิโรโธ สุฏฺฐุ ขาทติ ขนติ กายิกเจตสิกาพาธนฺติ วตฺตพฺพตํ อรหติ สตฺตาหมฺปิ ตตฺถ ทุกฺขสฺส นิรุชฺฌนโต. เตนาห ‘‘นิทฺทุกฺขภาวสงฺขาเตน สุขฏฺเฐนา’’ติ.

ก็สุขในจตุตถฌานรูปาวจร ในอรูป และในสัญญาเวทยิตนิโรธ ยกขึ้นแสดงไว้อย่างไร? ท่านกล่าวว่า "ในที่นี้ด้วย" เป็นต้น คำว่า โดยความสงบ คือ โดยความเป็นธรรมฝ่ายปฏิปักษ์สงบระงับ คำว่า โดยความประณีต คือ โดยความเป็นธรรมอันประเสริฐด้วยความเป็นธรรมอันไม่เร่าร้อน อันวิเศษด้วยภาวนาพิเศษ และโดยความเป็นธรรมอันประเสริฐสุด แม้ธรรมที่นำไปสู่ความเป็นประธานด้วยปัจจัยพิเศษ ก็ชื่อว่าประณีต ชื่อว่า เวทยิตสุข คือ สุขที่เป็นเวทนา ชื่อว่า อเวทยิตสุข คือ ความไม่เป็นทุกข์มีประมาณเพียงใด ก็เรียกว่าสุขมีประมาณเพียงนั้น อีกอย่างหนึ่ง นิโรธย่อมกัดกินและขุดทำลายความลำบากทางกายและทางใจได้ดี จึงควรแก่การกล่าวอย่างนั้น เพราะทุกข์ย่อมดับไปในนิโรธนั้นแม้ตลอด ๗ วัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยความเป็นสุข คือ ความไม่เป็นทุกข์"

๙๑. ยสฺมึ ยสฺมึ ภเว, จิตฺตุปฺปาเท, อวตฺถาย วา นิทฺทุกฺขภาโว, ทุกฺขสฺส ปฏิปกฺขตา อนุปลพฺภเนน ทุกฺขวิวิตฺตํ, ตํ สุขสฺมึเยว ปญฺญเปติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๙๑. ในภพใดๆ ในจิตตุปบาทใดๆ หรือในภาวะใดๆ ความไม่เป็นทุกข์ ความเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกข์ ความสงัดจากทุกข์เพราะความไม่ปรากฏแห่งทุกข์ พระองค์ย่อมบัญญัติสิ่งนั้นว่าเป็นสุขเท่านั้น ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่ายทีเดียว

พหุเวทนียสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่เร้นลับ (ฎีกา) แห่งการพรรณนาพหุเวทนียสูตร จบแล้ว

๑๐. อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา

๑๐. การพรรณนาอปัณณกสูตร

๙๓. นานาวิธาติ นานาวิธทิฏฺฐิกา สมณพฺราหฺมณาติ ปพฺพชฺชามตฺเตน สมณา, ชาติมตฺเตน พฺราหฺมณา จ. ทสฺสนนฺติ ทิฏฺฐิ. คหิตนฺติ อภินิวิสฺส คหิตํ. อิติ เต อตฺตโน ทสฺสนํ คเหตุกามา ปุจฺฉนฺติ. วินา ทสฺสเนน โลโก น นิยฺยาตีติ วิโมกฺขภาวนาย เอเกน ทสฺสเนน วินา โลโก สํสารทุกฺขโต น นิคจฺฉติ. เอกทิฏฺฐิยมฺปิ ปติฏฺฐาตุํ นาสกฺขึสุ สทฺธาการาภาวโต. ตถา หิ เต อิมาย เทสนาย สรเณสุ ปติฏฺฐหึสุ. ยสฺมา อวิปรีเต สทฺเธยฺยวตฺถุสฺมึ อุปฺปนฺนสทฺธา ‘‘อาการวตี’’ติ อธิปฺเปตา, ตสฺมา โย โลเก อวิปรีตธมฺมเทสนา, อยเมเวสาติ ปวตฺตา มคฺคสาธนคตาย สทฺธาย การณภาวโต ตนฺนิสฺสยา สทฺธา, สา อาการวตีติ วุตฺตา. อวตฺถุสฺมิญฺหิ สทฺธา อยุตฺตการณตาย น อาการวตี. อาการวตีติ เอตฺถ วตี-สทฺโท น เกวลํ อตฺถิตามตฺตทีปโก, อถ โข อติสยตฺถทีปโก ปาสํสตฺถทีปโก วา ทฏฺฐพฺโพ. เตน อาการวตีติ สทฺเธยฺยวตฺถุวเสน อติสยการณวตีติ วา ปาสํสการณวตีติ วา [Pg.52] อยเมตฺถ อตฺโถ. อปณฺณโกติ เอตฺถ ยถา กญฺจิ อตฺถํ สาเธตุํ อารทฺธสฺส ปโยโค วิรทฺโธ, ตตฺถ อการโก วิย โหติ ปุนปิ อารภิตพฺพตาย. อวิรทฺโธ ปน อตฺถสฺส สาธนโต อปณฺณโก, เอวํ อยมฺปิ ธมฺโม อภิภวิตฺวา ปวตฺตนโต เอกํสโต ‘‘อปณฺณโก’’ติ วุตฺโต. เตนาห ‘‘อวิรทฺโธ อทฺเวชฺฌคามี เอกํสคาหิโก’’ติ.

๙๓. คำว่า นานาชนิด คือ สมณพราหมณ์ผู้มีทิฏฐินานาชนิด ได้แก่ เป็นสมณะเพียงเพราะการบรรพชา เป็นพราหมณ์เพียงเพราะชาติกำเนิด คำว่า ทัสสนะ คือ ทิฏฐิ คำว่า ถือเอาแล้ว คือ ถือเอาด้วยความยึดมั่น ดังนั้น พวกเขาปรารถนาจะถือเอาทัสสนะของตนจึงสอบถาม คำว่า โลกย่อมไม่ออกไปได้ปราศจากทัสสนะ คือ โลกย่อมไม่ออกจากทุกข์ในสังสารวัฏได้หากปราศจากทัสสนะอย่างหนึ่งเพื่อการเจริญวิโมกข์ พวกเขาไม่สามารถตั้งมั่นแม้ในทิฏฐิอย่างหนึ่งได้ เพราะไม่มีอาการแห่งศรัทธา แท้จริง พวกเขาตั้งมั่นในสรณะทั้งหลายด้วยพระธรรมเทศนานี้ เพราะศรัทธาที่เกิดขึ้นในวัตถุที่ควรเชื่ออันไม่วิปริต พึงประสงค์ว่า "มีอาการ" เพราะเหตุนั้น พระธรรมเทศนาใดในโลกไม่วิปริต พระธรรมเทศนานี้เท่านั้นเป็นเหตุแห่งศรัทธาที่ถึงการยังมรรคให้สำเร็จ ศรัทธาที่อาศัยพระธรรมเทศนานั้น จึงชื่อว่ามีอาการ แท้จริง ศรัทธาในวัตถุที่ไม่ควรเชื่อ ย่อมไม่มีอาการ เพราะมีเหตุไม่สมควร ในคำว่า มีอาการ (ākāravatī) นี้ ศัพท์ว่า วตี ไม่ใช่เพียงแสดงความเป็นอยู่เท่านั้น แต่พึงเห็นว่าแสดงอรรถอันยิ่ง หรือแสดงอรรถอันน่าสรรเสริญ เพราะเหตุนั้น คำว่า มีอาการนี้ จึงมีอรรถว่า มีเหตุอันยิ่ง หรือมีเหตุอันน่าสรรเสริญ โดยวัตถุที่ควรเชื่อ คำว่า อปัณณกะ ในที่นี้ เหมือนการประกอบของผู้เริ่มกระทำประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่งแล้วผิดพลาด ในการกระทำนั้นเขาย่อมเป็นเหมือนผู้ไม่กระทำ เพราะต้องเริ่มกระทำใหม่อีก แต่ผู้ที่ไม่ผิดพลาด ย่อมเป็นอปัณณกะ เพราะยังประโยชน์ให้สำเร็จ ธรรมนี้ก็เหมือนกัน ย่อมชื่อว่า "อปัณณกะ" โดยส่วนเดียว เพราะครอบงำข้าศึกแล้วเป็นไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ผิดพลาด ไม่ไปสองทาง ถือเอาส่วนเดียว"

๙๔. ตพฺพิปจฺจนีกภูตาติ ตสฺสา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา ปจฺจนีกภูตา.

๙๔. คำว่า เป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งนั้น คือ เป็นปฏิปักษ์ต่อมิจฉาทิฏฐินั้น

๙๕. เนสนฺติ กุสลานํ ธมฺมานํ. อกุสลโต นิกฺขนฺตภาเวติ อสํกิลิฏฺฐภาเว. อานิสํโสติ สุทฺธวิปากตา. วิสุทฺธิปกฺโขติ วิสุทฺธิภาโว ปริโยทาตตา. อภูตธมฺมสฺส ทิฏฺฐิภาวสฺส สญฺญาปนา อาจิกฺขนา อภูตธมฺมสญฺญาปนา. สาวชฺเชสุ ปรมวชฺเช มิจฺฉาทสฺสเน ปคฺคหณนฺติ กุโต สุสีลฺยสฺส ปคฺคโหติ อาห – ‘‘มิจฺฉาทสฺสนํ คณฺหนฺตสฺเสว สุสีลฺยํ ปหีนํ โหตี’’ติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโยติ เอตฺถ มิจฺฉาสงฺกปฺโป ปรโลกาภาวจินฺตา, มิจฺฉาวาจา ปรโลกาภาววาทภูโต มุสาวาโท, อริยานํ ปจฺจนีกตาทโย. อปราปรํ อุปฺปชฺชนวเสนาติ ปุนปฺปุนํ จิตฺเต อุปฺปชฺชนวเสน. ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ ปจฺจเวกฺขณสญฺญาปนาทิกาเล อุปฺปชฺชนกา ตถาปวตฺตา อกุสลขนฺธา.

๙๕. คำว่า ของธรรมเหล่านั้น คือ ของกุศลธรรมทั้งหลาย คำว่า โดยความเป็นธรรมที่ออกจากอกุศล คือ โดยความเป็นธรรมที่ไม่เศร้าหมอง คำว่า อานิสงส์ คือ ความเป็นวิบากที่บริสุทธิ์ คำว่า ฝ่ายแห่งความบริสุทธิ์ คือ ความเป็นธรรมที่บริสุทธิ์ ความผ่องแผ้ว การบอก การแสดงซึ่งความเป็นทิฏฐิของธรรมที่ไม่มีจริง ชื่อว่า การบอกธรรมที่ไม่มีจริง คำว่า การยึดถือมิจฉาทัสสนะอันเป็นโทษอย่างยิ่งในบรรดาธรรมมีโทษทั้งหลาย ก็การยึดถือสุสีล (ความเป็นผู้มีศีลดี) ย่อมมีได้อย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า "สุสีลย่อมละไปแล้วแก่ผู้ยึดถือมิจฉาทัสสนะเท่านั้น" คำว่า มิจฉาทิฏฐิเป็นต้น ในที่นี้ คือ มิจฉาสังกัปป์ ได้แก่ ความคิดว่าไม่มีโลกหน้า มิจฉาวาจา ได้แก่ การพูดเท็จอันเป็นวาทะว่าไม่มีโลกหน้า และความเป็นปฏิปักษ์ต่อพระอริยะเป็นต้น คำว่า โดยความเป็นธรรมที่เกิดขึ้นซ้ำๆ คือ โดยความเป็นธรรมที่เกิดขึ้นในจิตซ้ำแล้วซ้ำเล่า คำว่า บาปอกุศลธรรมทั้งหลาย คือ อกุศลขันธ์ที่เกิดขึ้นในกาลแห่งการพิจารณาและการบอกเป็นต้น และเป็นไปอย่างนั้น

กลิคฺคโหติ อนตฺถปริคฺคโห. โส ปน ยสฺมา ทิฏฺเฐว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจ ปราชโย โหตีติ อาห ‘‘ปราชยคฺคาโห’’ติ. ทุสฺสมตฺโตติ เอตฺถ ทุ-สทฺโท ‘‘สมาทินฺโน’’ติ เอตฺถาปิ อาเนตฺวา โยเชตพฺโพติ อาห ‘‘ทุปฺปรามฏฺโฐ’’ติ. ยถา ทุปฺปรามฏฺโฐ โหติ, เอวํ สมาทินฺโน ทุสฺสมตฺโต ทุสมาทินฺโน วุตฺโต. สกวาทเมว ผริตฺวาติ อตฺตโน นตฺถิกวาทเมว ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๑๘๗; ๓.๒๗-๒๘) อวธาเรนฺโต อญฺญสฺส โอกาสอทานวเสน ผริตฺวา. เตนาห ‘‘อธิมุจฺจิตฺวา’’ติ. ‘‘สมฺพุทฺโธ’’ติอาทิ อธิมุจฺจนาการทสฺสนํ. ริญฺจตีติ วิเวเจติ อปเนติ. เตนาห ‘‘วชฺเชตี’’ติ.

คำว่า กลิคคหะ คือ การยึดถือสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ก็เพราะสิ่งนั้นเป็นความพ่ายแพ้ทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ ท่านจึงกล่าวว่า "การยึดถือความพ่ายแพ้" ในคำว่า ทุสสมัตตะ นี้ ศัพท์ว่า ทุ พึงนำมาประกอบในคำว่า "สมาทินโน" ด้วย ท่านจึงกล่าวว่า "จับต้องผิด" สมาทานที่จับต้องผิด ย่อมชื่อว่า ทุสสมัตตะ หรือ ทุสสมาทินนะ อย่างนั้น คำว่า แผ่ไปซึ่งวาทะของตนเท่านั้น คือ ยืนยันวาทะว่าไม่มีของตนเท่านั้นว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเป็นโมฆะ" (ม.นิ. ๒.๑๘๗; ๓.๒๗-๒๘) โดยไม่ให้โอกาสแก่ผู้อื่น จึงแผ่ไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "น้อมใจเชื่อแล้ว" คำว่า "สัมพุทโธ" เป็นต้น เป็นการแสดงอาการแห่งการน้อมใจเชื่อ คำว่า รินจติ คือ แยกออก กำจัดออก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เว้น"

๙๖. กฏคฺคโหติ กตํ สพฺพโส สิทฺธิเมว กตฺวา คหณํ. โส ปน ชยลาโภ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ชยคฺคาโห’’ติ. สุคฺคหิโตติ สุฏฺฐุกรณวเสน คหิโต. สุปรามฏฺโฐติ สุฏฺฐุ ปราปรํ อาเสวนวเสน อามฏฺโฐ[Pg.53]. อุภเยนปิ ตสฺส กมฺมสฺส กตูปจิตภาวํ ทสฺเสติ, โสตฺถิภาวาวหตฺตญฺจ สคฺคุปปตฺติสํวตฺตนโต ปาปสภาวปหานโต จ.

๙๖. กตัคคหะ คือ การยึดถือโดยทำความสำเร็จให้เป็นไปโดยประการทั้งปวง อนึ่ง สิ่งนั้นแลชื่อว่าความได้ชัยชนะ จึงเรียกว่า “ชยัคคาหะ” (การยึดถือชัยชนะ) สุคคหิตะ คือ ถือเอาแล้วโดยความเป็นเครื่องกระทำที่ดี สุปะรามัฏฐะ คือ ลูบคลำแล้วโดยความเป็นเครื่องเสพซ้ำๆ ดีแล้ว ด้วยทั้งสองอย่างนั้น ย่อมแสดงความเป็นกรรมที่ทำและสั่งสมแล้วของกรรมนั้น และความเป็นเครื่องนำมาซึ่งความสวัสดี เพราะเป็นไปเพื่อการอุบัติในสวรรค์ และเพราะละสภาพแห่งบาปได้

๙๗. สหตฺถา กโรนฺตสฺสาติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๖๖; สํ. นิ. ฏี. ๒.๓.๒๑๑) สหตฺเถเนว กโรนฺตสฺส. นิสฺสคฺคิยถาวราทโยปิ อิธ สหตฺถกรเณเนว สงฺคหิตา. ปจนํ ทหนํ วิพาธนนฺติ อาห ‘‘ทณฺเฑน ปีเฬนฺตสฺสา’’ติ. โสกํ สยํ กโรนฺตสฺสาติ ปรสฺส โสกการณํ สยํ กโรนฺตสฺส, โสกํ วา อุปฺปาเทนฺตสฺส. ปเรหิ อตฺตโน วจนกเรหิ. สยมฺปิ ผนฺทโตติ ปรสฺส วิพาธนปโยเคน สยมฺปิ ผนฺทโต. อติปาตยโตติ ปทํ สุทฺธกตฺตุอตฺเถ เหตุกตฺตุอตฺเถ จ วตฺตตีติ อาห ‘‘หนนฺตสฺสปิ หนาเปนฺตสฺสาปี’’ติ.

๙๗. บทว่า สหัตถา กโรนฺตสฺสา (ที. นิ. ฏีกา 1.166; สํ. นิ. ฏีกา 2.3.211) คือ แก่ผู้กระทำด้วยมือของตนเอง แม้สิ่งของที่สละได้และสิ่งของที่มั่นคงเป็นต้น ในที่นี้ก็สงเคราะห์ด้วยการกระทำด้วยมือของตนเองนั่นแล บทว่า ปจนะ ทหะนะ วิพาธนะ (การหุง การเผา การเบียดเบียน) จึงกล่าวว่า “แก่ผู้เบียดเบียนด้วยท่อนไม้” บทว่า โสกํ สยํ กโรนฺตฺสฺสา คือ แก่ผู้กระทำเหตุแห่งความเศร้าโศกแก่ผู้อื่นเอง หรือแก่ผู้ยังความเศร้าโศกให้เกิดขึ้น ด้วยผู้อื่นผู้ทำตามคำของตน บทว่า สยํปิ ผนฺทโต คือ เพราะแม้ตนเองก็ดิ้นรนด้วยการประกอบการเบียดเบียนผู้อื่น บทว่า อติปาตยโต บทนี้ย่อมเป็นไปในอรรถว่าฆ่าเองและยังผู้อื่นให้ฆ่า จึงกล่าวว่า “แก่ผู้ฆ่าและแก่ผู้ยังผู้อื่นให้ฆ่า”

ฆรสฺส ภิตฺติ อนฺโต พหิ จ สนฺธิตา หุตฺวา ฐิตา ฆรสนฺธิ. กิญฺจิปิ อเสเสตฺวา นิรวเสสเมว โลโปติ นิลฺโลโป. เอกาคาเร นิยุตฺโต วิโลโป เอกาคาริโก. ปริโต สพฺพโส ปนฺเถ หนนํ ปริปนฺโถ. ปาปํ น กรียติ ปุพฺเพ อสโต อุปฺปาเทตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา, ตสฺมา นตฺถิ ปาปํ. ยทิ เอวํ กถํ สตฺตา ปาปํ ปฏิปชฺชนฺตีติ อาห – ‘‘สตฺตา ปน กโรมาติ เอวํสญฺญิโน โหนฺตี’’ติ. เอวํ กิรสฺส โหติ ‘‘อิเมสญฺหิ สตฺตานํ หึสาทิกิริยา น อตฺตานํ ผุสติ ตสฺส นิจฺจตาย นิพฺพิการตฺตา, สรีรํ ปน อเจตนํ กฏฺฐกลิงฺครูปมํ, ตสฺมึ วิโกปิเตปิ น กิญฺจิ ปาป’’นฺติ. ขุรเนมินาติ นิสิตขุรมยเนมินา. คงฺคาย ทกฺขิณทิสา อปฺปติรูปเทโส, อุตฺตรทิสา ปติรูปเทโสติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทกฺขิณญฺเจ’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ‘‘ทกฺขิณตีเร มนุสฺสา กกฺขฬา’’ติอาทิมาห.

คฤหะสันธิ คือ กำแพงเรือนที่ต่อกันอยู่ทั้งภายในและภายนอก นิลโลปะ คือ การปล้นโดยไม่เหลืออะไรเลย โดยสิ้นเชิงนั่นเอง เอกาคาริกะ คือ การปล้นที่เจาะจงในเรือนหลังเดียว ปริปันถะ คือ การฆ่าในหนทางโดยรอบทุกประการ บาปไม่ถูกกระทำ เพราะไม่สามารถยังสิ่งที่ไม่มีอยู่ก่อนให้เกิดขึ้นได้ เพราะฉะนั้นบาปจึงไม่มี ถ้าเป็นอย่างนั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมปฏิบัติบาปได้อย่างไร จึงกล่าวว่า “สัตว์ทั้งหลายย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เรากระทำ’” ความคิดอย่างนี้ย่อมมีแก่เขาว่า “การกระทำอันมีการเบียดเบียนเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลายเหล่านี้ ย่อมไม่ถูกต้องอัตตา (ตัวตน) เพราะอัตตานั้นเป็นของเที่ยงและไม่มีความแปรผัน ส่วนร่างกายเป็นของไม่มีเจตนา เปรียบเหมือนท่อนไม้หรือท่อนฟืน แม้เมื่อร่างกายนั้นถูกทำให้เสียหาย ก็ไม่มีบาปอะไรเลย” บทว่า ขุระเนมินา คือ ด้วยขอบที่ทำด้วยมีดโกนที่คม ทิศใต้ของแม่น้ำคงคาเป็นประเทศที่ไม่เหมาะสม ทิศเหนือเป็นประเทศที่เหมาะสม ด้วยความหมายนี้ บทว่า “ถ้าหากทางทิศใต้” เป็นต้น จึงกล่าวว่า “มนุษย์ทั้งหลายที่ฝั่งทิศใต้เป็นคนหยาบกระด้าง” เป็นต้น

มหายาคนฺติ มหาวิชิตยญฺญสทิสํ มหายาคํ. สีลสํยเมนาติ กายิกวาจสิกสํวเรน. สจฺจวจเนนาติ สจฺจวาจาย. ตสฺส วิสุํ วจนํ โลเก ครุตรปุญฺญสมฺมตภาวโต. ยถา หิ ปาปธมฺเมสุ มุสาวาโท ครุ, เอวํ ปุญฺญธมฺเมสุ สจฺจวาจา. เตนาห ภควา – ‘‘เอกํ ธมฺมมตีตสฺสา’’ติอาทิ (ธ. ป. ๑๗๖). วุตฺตนเยเนวาติ กณฺหปกฺเข วุตฺตนเยน. ตตฺถ หิ – ‘‘นตฺถิ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม’’ติ อาคตํ, อิธ ‘‘อตฺถิ ปุญฺญํ, อตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม’’ติ อาคตํ, อยเมว วิเสโส. เสสํ วุตฺตสทิสเมวาติ [Pg.54] ‘‘เตสเมตํ ปาฏิกงฺข’’นฺติ เอวมาทึ สนฺธาย วทติ, ตํ เหฏฺฐา ปุริมวารสทิสํ.

บทว่า มหายาคํ คือ การบูชาใหญ่ที่เปรียบเหมือนมหายัญที่ชนะแล้ว บทว่า สีลสํยเมนาติ คือ ด้วยการสำรวมทางกายและวาจา บทว่า สจฺจวจเนนาติ คือ ด้วยวาจาสัตย์ การกล่าวแยกต่างหากของสิ่งนั้น เพราะความเป็นบุญที่หนักยิ่งกว่าที่โลกสมมติ เหมือนอย่างที่มุสาวาทเป็นบาปหนักในบรรดาอกุศลธรรม ฉันนั้น วาจาสัตย์ก็เป็นบุญหนักในบรรดาบุญธรรม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “แก่ผู้ล่วงธรรมอย่างหนึ่ง” เป็นต้น (ธ.ป. 176) บทว่า วุตฺตานเยเนวาติ คือ โดยนัยที่กล่าวแล้วในฝ่ายดำ ในฝ่ายดำนั้น มีมาว่า “บาปไม่มี, การมาแห่งบาปไม่มี” ในฝ่ายขาวนี้ มีมาว่า “บุญมี, การมาแห่งบุญมี” ความแตกต่างก็มีเพียงเท่านี้ บทว่า เสสํ วุตฺตสทิสเมวาติ คือ ที่เหลือก็เหมือนที่กล่าวแล้วนั่นเอง จึงกล่าวอ้างถึงบทว่า “สิ่งนี้เป็นสิ่งที่พึงหวังของสัตว์เหล่านั้น” เป็นต้น ซึ่งเหมือนกับครั้งก่อนข้างล่าง

๑๐๐. อุภเยนาติ เหตุปจฺจยปฏิเสธวจเนน. สํกิเลสปจฺจยนฺติ สํสาเร ปริพฺภมเนน กิลินฺนสฺส มลินภาวสฺส การณํ. วุตฺตวิปริยาเยน วิสุทฺธิปจฺจยนฺติ สทฺทตฺโถ เวทิตพฺโพ. พลนฺติอาทีสุ สตฺตานํ สํกิเลสาวหํ โวทานาวหญฺจ อุสฺสาหสงฺขาตํ พลํ วา, สูรวีรภาวสงฺขาตํ วีริยํ วา, ปุริเสน กตฺตพฺโพ ปุริสถาโม วา, โส เอว ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนปฺปตฺติยา ปุริสปรกฺกโม วา นตฺถิ น อุปลพฺภติ.

๑๐๐. บทว่า อุภเยนาติ คือ ด้วยคำปฏิเสธเหตุและปัจจัย บทว่า สํกิเลสปจฺจยํ คือ เหตุแห่งความเป็นของเศร้าหมองที่เปื้อนเปรอะด้วยการท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ พึงทราบอรรถแห่งบทว่า วิสุทธิปัจจัย โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ในบทว่า พละ เป็นต้น กำลังที่นับว่าความอุตสาหะ หรือความเพียรที่นับว่าความเป็นผู้กล้าหาญ หรือกำลังของบุรุษที่บุรุษพึงกระทำ หรือความบากบั่นของบุรุษเพื่อบรรลุถึงฐานะอันยิ่งๆ ขึ้นไปนั้น ที่นำมาซึ่งความเศร้าหมองและนำมาซึ่งความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย ไม่มี ไม่ปรากฏ

สตฺวโยคโต, รูปาทีสุ สตฺตวิสตฺตตาย จ สตฺตา. ปาณนโต อสฺสาสปสฺสาสวเสน ปวตฺติยา ปาณา. เต ปน โส เอกินฺทฺริยาทิวเสน วิภชิตฺวา วทตีติ อาห ‘‘เอกินฺทฺริโย’’ติอาทิ. อณฺฑโกสาทีสุ ภวนโต ภูตาติ วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘อณฺฑโกส…เป… วทนฺตี’’ติ. ชีวนโต ปาณํ ธาเรนฺโต วิย วฑฺฒนโต ชีวาติ เอวํ สตฺตปาณภูตชีเวสุ สทฺทตฺโถ เวทิตพฺโพ. นตฺถิ เอเตสํ สํกิเลสวิสุทฺธีสุ วโสติ อวสา. นตฺถิ เนสํ พลํ วีริยญฺจาติ อพลา อวีริยา. นิยตตาติ อจฺเฉชฺชสุตฺตาวุตาเภชฺชมณิ วิย นิยตปวตฺตนตาย คติชาติพนฺธปชหวเสน นิยาโม. ตตฺถ ตตฺถ คมนนฺติ ฉนฺนํ อภิชาตีนํ ตาสุ ตาสุ คตีสุ อุปคมนํ สมวาเยน สมาคโม. สภาโวเยวาติ ยถา กณฺฏกสฺส ติกฺขตา, กพิฏฺฐผลานํ ปริมณฺฑลตา, มิคปกฺขีนํ วิจิตฺตาการตา, เอวํ สพฺพสฺสปิ โลกสฺส เหตุปจฺจเยน วินา ตถา ตถา ปริณาโม, อยํ สภาโวเยว อกิตฺติโมเยว. เตนาห ‘‘เยน หี’’ติอาทิ.

สัตว์ทั้งหลาย เพราะประกอบด้วยความเป็นสัตว์ และเพราะความติดข้องในรูปเป็นต้น ปาณะ คือ ผู้มีลมปราณ เพราะยังชีพอยู่ เพราะเป็นไปโดยอาศัยลมหายใจเข้าออก แต่เขาจำแนกสัตว์เหล่านั้นโดยความเป็นผู้มีอินทรีย์เดียวเป็นต้นแล้วกล่าว จึงกล่าวว่า “ผู้มีอินทรีย์เดียว” เป็นต้น เพราะเกิดในไข่เป็นต้น จึงเรียกว่า ภูตะ (ผู้เกิดแล้ว) จึงกล่าวว่า “เกิดในไข่...เป็นต้น...ย่อมกล่าว” พึงทราบอรรถแห่งบทว่า สัตว์ ปาณะ ภูตะ ชีวะ อย่างนี้ คือ เพราะเป็นอยู่ เพราะเจริญเติบโตเหมือนผู้ทรงไว้ซึ่งลมปราณ จึงเรียกว่า ชีวะ อวสา คือ ความไม่มีอำนาจในความเศร้าหมองและความบริสุทธิ์ของสัตว์เหล่านั้น อพลา อวีริยา คือ กำลังและความเพียรของสัตว์เหล่านั้นไม่มี นิยตตา คือ ความเป็นของแน่นอน เพราะเป็นไปอย่างแน่นอนเหมือนแก้วมณีที่ทำลายไม่ได้ซึ่งร้อยด้วยด้ายที่ตัดไม่ได้ เป็นความแน่นอนโดยอาศัยการละทิ้งการผูกพันในคติและชาติ บทว่า ตตฺถ ตตฺถ คมนํ คือ การเข้าถึงคติเหล่านั้นๆ ของอภิชาติทั้ง ๖ โดยการรวมกัน บทว่า สภาโวเยวาติ คือ เหมือนความคมของหนาม ความกลมของผลมะขวิด ความมีรูปร่างวิจิตรของเนื้อและนก ฉันนั้น ความแปรผันไปอย่างนั้นๆ ของโลกทั้งปวงโดยไม่มีเหตุและปัจจัย นี้เป็นสภาวะนั่นเอง เป็นของไม่ถูกปรุงแต่งนั่นเอง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เพราะเหตุใด” เป็นต้น

สกุเณ หนตีติ สากุณิโก, ตถา สูกริโก. ลุทฺโทติ อญฺโญปิ โย โกจิ มาควิโก เนสาโท. ปาปกมฺมปสุตตาย กณฺหาภิชาติ นาม. ภิกฺขูติ สากิยา ภิกฺขู, มจฺฉมํสขาทนโต นีลาภิชาตีติ วทนฺติ. ญายลทฺเธปิ ปจฺจเย ภุญฺชมานา อาชีวกสมยสฺส วิโลมคาหิตาย ‘‘ปจฺจเยสุ กณฺฏเก ปกฺขิปิตฺวา ขาทนฺตี’’ติ วทนฺติ. เอเก ปพฺพชิตา, เย สวิเสสํ อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา. ตถา [Pg.55] หิ เต กณฺฏเก วตฺเตนฺตา วิย โหนฺตีติ กณฺฏกวุตฺติกาติ วุตฺตา. ฐตฺวา ภุญฺชนทานปฏิกฺเขปาทิวตสมาโยเคน ปณฺฑรตรา. อเจลกสาวกาติ อาชีวกสาวเก วทติ. เต กิร อาชีวกลทฺธิยา วิสุทฺธจิตฺตตาย นิคณฺเฐหิปิ ปณฺฑรตรา. นนฺทาทโย หิ ตถารูปาย ปฏิปตฺติยา ปตฺตพฺพา, ตสฺมา นนฺทาทโย นิคณฺเฐหิ อาชีวกสาวเกหิ จ ปณฺฑรตราติ วุตฺตา ‘‘สุกฺกาภิชาตี’’ติ.

ผู้ฆ่านก ชื่อว่า นายพรานนก, นายพรานหมูก็ฉันนั้น. คำว่า ลุททะ (คนดุร้าย) หมายถึง นายพรานเนื้อ หรือนายพรานอื่นใด. เพราะขวนขวายในกรรมชั่ว จึงชื่อว่า กัณหาภิชาติ (ชาติดำ). คำว่า ภิกษุ หมายถึง ภิกษุศากยะ (ศากยบุตร) พวกอาชีวกกล่าวว่า เพราะบริโภคปลาและเนื้อ จึงชื่อว่า นีลาภิชาติ (ชาติเขียว). แม้บริโภคปัจจัยที่ได้มาโดยชอบธรรม แต่เพราะความถือแย้งต่อลัทธิอาชีวก พวกเขาจึงกล่าวว่า "เคี้ยวหนามใส่ลงในปัจจัยทั้งหลายแล้วบริโภค" (คือบริโภคด้วยความลำบาก). บรรพชิตบางพวก ผู้ประกอบความเพียรในการทรมานตนเป็นพิเศษ. เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงชื่อว่า กัณฏกวุตติกะ (ผู้มีวัตรเหมือนหนาม) คือเหมือนผู้กลิ้งอยู่บนหนาม. พวกเขาเป็นผู้ขาวกว่า (บริสุทธิ์กว่า) เพราะประกอบด้วยวัตร เช่น การยืนฉัน และการปฏิเสธทาน. คำว่า อเจลกสาวกะ (สาวกชีเปลือย) หมายถึง สาวกของอาชีวก. ได้ยินว่า พวกเขาเป็นผู้ขาวกว่า (บริสุทธิ์กว่า) แม้กว่าพวกนิครนถ์ เพราะมีความบริสุทธิ์แห่งจิตตามลัทธิอาชีวก. อันที่จริง นันทะเป็นต้น พึงบรรลุด้วยปฏิปทาเช่นนั้น เพราะฉะนั้น นันทะเป็นต้น จึงชื่อว่า สุกกาภิชาติ (ชาติขาว) คือเป็นผู้ขาวกว่าพวกนิครนถ์และสาวกของอาชีวก.

อยเมเตสํ ลทฺธีติ สากุณิกาทิภาวูปคมเนน กณฺหาภิชาติอาทีสุ ทุกฺขํ สุขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺตา อนุกฺกเมน มหากปฺปานํ จุลฺลาสีติสหสฺสานิ เขเปตฺวา อาชีวกภาวูปคมเนน ปรมสุกฺกาภิชาติยํ ฐตฺวา สํสารโต สุชฺฌนฺตีติ อยํ เตสํ นิยติ อาชีวกานํ ลทฺธิ.

นี้เป็นลัทธิของอาชีวกเหล่านั้นว่า: สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยทุกข์และสุขในกัณหาภิชาติเป็นต้น โดยการเข้าถึงความเป็นนายพรานนกเป็นต้น ครั้นล่วงมหากัปแปดหมื่นสี่พันโดยลำดับแล้ว โดยการเข้าถึงความเป็นอาชีวก ตั้งอยู่ในปรมสุกกาภิชาติ (ชาติขาวอย่างยิ่ง) ย่อมบริสุทธิ์จากสังสารวัฏ. นี้เป็นความแน่นอน (นิยตลัทธิ) ของพวกอาชีวกเหล่านั้น.

‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ วทนฺโต นตฺถิโก ทานสฺส ผลํ ปฏิกฺขิปตีติ อาห – ‘‘นตฺถิกทิฏฺฐิ วิปากํ ปฏิพาหตี’’ติ. ตถา เจว เหฏฺฐา สํวณฺณิตํ ‘‘นตฺถิกทิฏฺฐิ หิ นตฺถิตมาหา’’ติ. อเหตุกทิฏฺฐิ อุภยนฺติ กมฺมํ วิปากญฺจ อุภยํ. โส หิ ‘‘อเหตู อปจฺจยา สตฺตา สํกิลิสฺสนฺติ วิสุชฺฌนฺตี’’ติ วทนฺโต กมฺมสฺส วิย วิปากสฺสปิ สํกิเลสวิสุทฺธีนํ ปจฺจยตฺตาภาววจนโต ตทุภยํ ปฏิพาหติ นาม. วิปาโก ปฏิพาหิโต โหติ อสติ กมฺเม วิปากาภาวโต. กมฺมํ ปฏิพาหิตํ โหติ อสติ วิปาเก กมฺมสฺส นิรตฺถกภาวาปตฺติโต. อตฺถโตติ สรูเปน. อุภยปฏิพาหกาติ วิสุํ วิสุํ ตํตํทิฏฺฐิตา วุตฺตาปิ สพฺเพ เต นตฺถิกาทโย นตฺถิกทิฏฺฐิอาทิวเสน ปจฺเจกํ ติวิธทิฏฺฐิกา เอว อุภยปฏิพาหกตฺตา. ‘‘อุภยปฏิพาหกา’’ติ หิ เหตุวจนํ. อเหตุกวาทา จาติอาทิ ปฏิญฺญาวจนํ. โย หิ วิปากปฏิพาหเนน นตฺถิกทิฏฺฐิโก, โส อตฺถโต กมฺมปฏิพาหเนน อกิริยทิฏฺฐิโก, อุภยปฏิพาหเนน อเหตุกทิฏฺฐิโก จ โหติ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย.

ผู้กล่าวว่า "ไม่มีการให้" ชื่อว่า นัตถิกะ (ผู้ไม่มี) ย่อมปฏิเสธผลของการให้ จึงกล่าวว่า "นัตถิกทิฏฐิย่อมคัดค้านวิบาก". และได้อธิบายไว้ข้างล่างแล้วว่า "นัตถิกทิฏฐิย่อมกล่าวถึงความไม่มี". อเหตุกทิฏฐิ (ทิฏฐิที่ไม่มีเหตุ) ย่อมคัดค้านทั้งสอง คือทั้งกรรมและวิบาก. เพราะผู้กล่าวว่า "สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองและบริสุทธิ์โดยไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย" ย่อมคัดค้านทั้งสองนั้น คือทั้งกรรมและวิบาก เพราะกล่าวว่ากรรมและวิบากไม่มีความเป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองและความบริสุทธิ์. วิบากย่อมถูกคัดค้าน เพราะเมื่อไม่มีกรรม วิบากก็ไม่มี. กรรมย่อมถูกคัดค้าน เพราะเมื่อไม่มีวิบาก กรรมก็กลายเป็นสิ่งไร้ประโยชน์. คำว่า อัตถโต (โดยเนื้อความ) หมายถึง โดยสภาพ. แม้จะกล่าวถึงทิฏฐิเหล่านั้นแยกกันว่า เป็นผู้คัดค้านทั้งสอง แต่พวกนัตถิกะเป็นต้นทั้งหมดนั้น ก็เป็นผู้มีทิฏฐิสามอย่างโดยนัตถิกทิฏฐิเป็นต้นแต่ละอย่าง เพราะเป็นผู้คัดค้านทั้งสอง. คำว่า "ผู้คัดค้านทั้งสอง" เป็นคำแสดงเหตุ. คำว่า "และอเหตุกวาทะ" เป็นต้น เป็นคำปฏิญญา. ผู้ใดเป็นนัตถิกทิฏฐิโดยการคัดค้านวิบาก ผู้นั้นโดยเนื้อความก็เป็นอกิริยทิฏฐิโดยการคัดค้านกรรม และเป็นอเหตุกทิฏฐิโดยการคัดค้านทั้งสอง. ในทิฏฐิสองอย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

สชฺฌายนฺตีติ ตํ ทิฏฺฐิทีปกํ คนฺถํ อุคฺคเหตฺวา ปฐนฺติ. วีมํสนฺตีติ ตสฺส อตฺถํ วิจาเรนฺติ. เตสนฺติอาทิ วีมํสนาการทสฺสนํ. ตสฺมึ อารมฺมเณติ ยถาปริกปฺปิตกมฺมผลาภาวทีปเก ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตาย ลทฺธิยา อารมฺมเณ. มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐตีติ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิวเสน [Pg.56] อนุสฺสวูปลทฺเธ อตฺเถ ตทาการปริวิตกฺกเนหิ สวิคฺคเห วิย สรูปโต จิตฺตสฺส ปจฺจุปฏฺฐิเต จิรกาลปริจเยน ‘‘เอวเมต’’นฺติ นิชฺฌานกฺขมภาวูปคมเนน นิชฺฌานกฺขนฺติยา ตถา คหิเต ปุนปฺปุนํ ตเถว อาเสวนฺตสฺส พหุลีกโรนฺตสฺส มิจฺฉาวิตกฺเกน สมาทิยมานา มิจฺฉาวายามุปตฺถมฺภิตา อตํสภาวํ ‘‘ตํสภาว’’นฺติ คณฺหนฺตี มิจฺฉาสตีติ ลทฺธนามา ตํลทฺธิสหคตา ตณฺหา สนฺติฏฺฐติ. จิตฺตํ เอกคฺคํ โหตีติ ยถาวุตฺตวิตกฺกาทิปจฺจยลาเภน ตสฺมึ อารมฺมเณ อวฏฺฐิตตาย อเนกคฺคํ ปหาย เอกคฺคํ อปฺปิตํ วิย โหติ. มิจฺฉาสมาธิปิ หิ ปจฺจยวิเสเสหิ ลทฺธภาวนาพเลหิ กทาจิ สมาธานปติรูปกิจฺจกโร โหติเยว วาลวิชฺฌนาทีสุ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ. ชวนานิ ชวนฺตีติ อเนกกฺขตฺตุํ เตนากาเรน ปุพฺพภาคิเยสุ ชวนวาเรสุ ปวตฺเตสุ สพฺพปจฺฉิเม ชวนวาเร สตฺต ชวนานิ ชวนฺติ. ปฐมชวเน ปน สเตกิจฺฉา โหนฺติ, ตถา ทุติยาทีสูติ ธมฺมสภาวทสฺสนเมตํ, น ปน ตสฺมึ ขเณ เตสํ สเตกิจฺฉภาวาปาทนํ เกนจิ สกฺกา กาตุํ.

คำว่า สาชฌายันติ (สาธยาย) หมายถึง เรียนคัมภีร์ที่แสดงทิฏฐินั้นแล้วท่องบ่น. คำว่า วีมังสันติ (พิจารณา) หมายถึง พิจารณาอรรถของคัมภีร์นั้น. คำว่า เตสันติ เป็นต้น เป็นการแสดงอาการพิจารณา. คำว่า ตัสสมิง อารัมมเณ (ในอารมณ์นั้น) หมายถึง ในอารมณ์คือลัทธิที่ดำเนินไปโดยนัยว่า "ไม่มีการให้" เป็นต้น ซึ่งแสดงถึงความไม่มีผลของกรรมที่กำหนดไว้. คำว่า มิจฉาสติย่อมตั้งมั่น หมายถึง ตัณหาที่เกิดร่วมกับลัทธินั้น ซึ่งได้ชื่อว่า มิจฉาสติ ย่อมตั้งมั่น. กล่าวคือ เมื่ออรรถที่ได้ยินมาโดยนัยว่า "ไม่มีการให้" เป็นต้น ปรากฏแก่จิตโดยสภาพเหมือนมีรูป โดยการตรึกตรองถึงอาการนั้นๆ. และเมื่อจิตนั้นได้ถูกยึดถือไว้ด้วยความอดทนในการเพ่งพินิจว่า "เป็นอย่างนี้" โดยการเข้าถึงความเป็นผู้ควรแก่การเพ่งพินิจด้วยความคุ้นเคยมานาน. เมื่อบุคคลนั้นเสพคุ้นและทำให้มากซ้ำๆ เช่นนั้นอีก โดยมิจฉาวิตกที่ตั้งมั่นด้วยมิจฉาวายาม ย่อมยึดถือสิ่งที่ไม่ใช่สภาพนั้นว่าเป็นสภาพนั้น. คำว่า จิตย่อมเป็นเอกัคคะ หมายถึง จิตย่อมละความไม่เป็นเอกัคคะแล้วเป็นเอกัคคะ เหมือนถูกตั้งไว้ในอารมณ์นั้น เพราะได้ปัจจัยคือวิตกเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว. พึงเห็นว่า แม้มิจฉาสมาธิก็ย่อมทำกิจที่คล้ายกับการตั้งมั่นได้บางครั้ง ด้วยกำลังแห่งภาวนาที่ได้มาด้วยปัจจัยพิเศษ เหมือนในการยิงขนทรายเป็นต้น. คำว่า ชวนะทั้งหลายย่อมแล่นไป หมายถึง เมื่อชวนวาระในส่วนเบื้องต้นดำเนินไปหลายครั้งด้วยอาการนั้น ชวนะเจ็ดดวงย่อมแล่นไปในชวนวาระสุดท้าย. แต่ในชวนะที่หนึ่งย่อมเป็นสเตกิจฉะ (ยังพอแก้ไขได้) ฉันใด ในชวนะที่สองเป็นต้นก็ฉันนั้น. นี้เป็นการแสดงสภาวะของธรรม แต่ไม่มีใครสามารถทำให้ชวนะเหล่านั้นเป็นสเตกิจฉะในขณะนั้นได้.

ตตฺถาติ เตสุ ตีสุ มิจฺฉาทสฺสเนสุ. โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมตีติ ยสฺส เอกสฺมึเยว อภินิเวโส อาเสวนา จ ปวตฺตา, โส เอกํเยว ทสฺสนํ โอกฺกมติ. ยสฺส ปน ทฺวีสุ, ตีสุปิ วา อภินิเวสนา ปวตฺตา, โส ทฺเว ตีณิ โอกฺกมติ. เอเตน ยา ปุพฺเพ อุภยปฏิพาหนตามุเขน วุตฺตา อตฺถสิทฺธา สพฺพทิฏฺฐิกตา, สา ปุพฺพภาคิยา. ยา ปน มิจฺฉตฺตนิยาโมกฺกนฺติ ภูตา, สา ยถาสกํ ปจฺจยสมุทาคมสิทฺธิโต ภินฺนารมฺมณานํ วิย วิเสสาธิคมานํ อญฺญมญฺญํ เอกชฺฌํ อนุปฺปตฺติยา อสํกิณฺณา เอวาติ ทสฺเสติ. เอกสฺมึ โอกฺกนฺเตปีติอาทินา ติสฺสนฺนมฺปิ ทิฏฺฐีนํ สมานพลตํ สมานผลตญฺจ ทสฺเสติ, ตสฺมา ติสฺโสปิ เจตา เอกสฺส อุปฺปนฺนา อญฺญมญฺญํ อพฺโพกิณฺณา เอว, เอกาย วิปาเก ทินฺเน อิตรา อนุพลปฺปทายิกา โหนฺติ. วฏฺฏขาณุ นามาติ อิทํ วจนํ เนยฺยตฺถํ, น นีตตฺถนฺติ ตํ วิวริตฺวา ทสฺเสตุํ กึ ปเนสาติอาทิ วุตฺตํ, อกุสลํ นาเมตํ อพลํ ทุพฺพลํ, น กุสลํ วิย มหาพลนฺติ อาห – ‘‘เอกสฺมึเยว อตฺตภาเว นิยโต’’ติ. อญฺญถา สมฺมตฺตนิยาโม วิย มิจฺฉตฺตนิยาโมปิ อจฺจนฺติโก สิยา. ยทิ เอวํ วฏฺฏขาณุกโชตนา กถนฺติ อาห ‘‘อาเสวนวเสน ปนา’’ติอาทิ, ตสฺมา ยถา ‘‘สกึ นิมุคฺโค [Pg.57] นิมุคฺโคว โหตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๑๕) วุตฺตํ, เอวํ วฏฺฏขาณุกโชตนา. ยาทิเส หิ ปจฺจเย ปฏิจฺจ อยํ ตํตํทสฺสนํ โอกฺกนฺโต ปุน กทาจิ ตปฺปฏิปกฺเข ปจฺจเย ปฏิจฺจ ตโต สีสุกฺขิปนมสฺส น โหตีติ น วตฺตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ.

คำว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) หมายถึง ในมิจฉาทิฏฐิ ๓ อย่างเหล่านั้น. คำว่า โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมติ (บางคนย่อมหยั่งลงสู่ทิฏฐิอย่างหนึ่ง) คือ ผู้ใดมีความยึดมั่นและเสพเฉพาะในทิฏฐิอย่างเดียว ผู้นั้นย่อมหยั่งลงสู่ทิฏฐิอย่างเดียว. ส่วนผู้ใดมีความยึดมั่นใน ๒ หรือ ๓ อย่าง ผู้นั้นย่อมหยั่งลงสู่ ๒ หรือ ๓ อย่าง. ด้วยเหตุนี้ ความเป็นผู้มีทิฏฐิทั้งปวงที่สำเร็จประโยชน์แล้ว ซึ่งกล่าวไว้ก่อนด้วยอำนาจแห่งการปฏิเสธทั้งสองนั้น เป็นส่วนเบื้องต้น. ส่วนความเป็นผู้หยั่งลงสู่มิจฉัตตนิยามนั้น ย่อมแสดงว่าไม่ปะปนกันเลย เพราะความสำเร็จแห่งการประชุมพร้อมของปัจจัยตามลำดับของตน และเพราะการไม่ถึงซึ่งความเป็นอันเดียวกันของอารมณ์ที่ต่างกัน เหมือนการบรรลุคุณวิเศษทั้งหลาย. ด้วยบทว่า เอกสฺมึ โอกฺกนฺเตปิ (แม้เมื่อหยั่งลงสู่ทิฏฐิอย่างหนึ่ง) เป็นต้น ย่อมแสดงความมีกำลังเสมอกันและความมีผลเสมอกันของทิฏฐิทั้ง ๓ อย่าง เพราะฉะนั้น ทิฏฐิทั้ง ๓ อย่างเหล่านี้ เมื่อเกิดขึ้นแก่บุคคลคนหนึ่ง ย่อมไม่ปะปนกันเลย เมื่อทิฏฐิอย่างหนึ่งให้ผลแล้ว ทิฏฐิที่เหลือย่อมเป็นผู้ให้กำลังสนับสนุน. คำว่า วัฏฏขาณุ (หลักแห่งวัฏฏะ) นี้ เป็นคำที่มีเนื้อความพึงนำไปอธิบาย (เนยยัตถะ) ไม่ใช่คำที่มีเนื้อความแน่นอนแล้ว (นีตัตถะ) เพื่อจะไขความนั้นให้ชัดเจน จึงกล่าวคำว่า กึ ปเนส (ก็สิ่งนี้คืออะไร) เป็นต้น ท่านกล่าวว่า อกุศลนี้ชื่อว่าไม่มีกำลัง อ่อนแอ ไม่เหมือนกุศลที่มีกำลังมากว่า “เป็นผู้เที่ยงในอัตภาพเดียวเท่านั้น”. มิฉะนั้น มิจฉัตตนิยามก็จะเป็นของเด็ดขาด เหมือนสัมมัตตนิยาม. ถ้าเป็นเช่นนั้น การแสดงความเป็นหลักแห่งวัฏฏะเป็นอย่างไร ท่านกล่าวว่า “ก็โดยอำนาจแห่งการเสพ” เป็นต้น เพราะฉะนั้น การแสดงความเป็นหลักแห่งวัฏฏะจึงเป็นเช่นที่กล่าวไว้ว่า “เมื่อจมลงครั้งหนึ่ง ก็จมลงแล้วนั่นเอง” (อ. สตฺตก. ๒๓/๑๕/๑๙). เพราะว่า บุคคลนี้อาศัยปัจจัยเช่นใด หยั่งลงสู่ทิฏฐินั้นๆ แล้ว ไม่ควรกล่าวว่า “ในกาลบางครั้ง เขาอาศัยปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์ต่อทิฏฐินั้น แล้วการเงยศีรษะขึ้นจากทิฏฐินั้นของเขาจะไม่มี”. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “โดยมาก”.

ตสฺมาติ ยสฺมา เอวํ สํสารขาณุภาวสฺสปิ ปจฺจโย อกลฺยาณชโน, ตสฺมา. ภูติกาโมติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถานํ วเสน อตฺตโน คุเณหิ วฑฺฒิกาโม. ยํ ปเนตฺถ เกจิ วทนฺติ ‘‘ยถา จิรกาลภาวนาย ปริปากูปคมลทฺธพลตฺตา อุปนิสฺสยกุสลา อกุสเล สพฺพโส สมุจฺฉินฺทนฺติ, เอวํ อกุสลธมฺมา ตโตปิ จิรกาลภาวนาสมฺภวโต ลทฺธพลา หุตฺวา กทาจิ กุสลธมฺเมปิ สมุจฺฉินฺทนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา ทฬฺหมิจฺฉาภินิเวสสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส วฏฺฏขาณุกภาวโชตนาปิ สมตฺถิตา โหตี’’ติ ยถา ตํ ‘‘วสฺสภญฺญานํ ทิฏฺฐี’’ติ, ตํ น, มิจฺฉตฺตนิยตธมฺมานํ จิรกาลภาวนามตฺเตน น ปฏิปกฺขสฺส ปชหนสมตฺถตา, อถ โข ธมฺมตาสิทฺเธน ปจฺจยวิเสสาหิตสามตฺถิเยน อตฺตโน ปหายกสภาเวน ปหายกภาโว ภาวนากุสลานํเยว วุตฺโต, อกุสลานํเยว จ ปหาตพฺพภาโว ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺพา’’ติอาทินา นเยน, อกุสลานํเยว ทุพฺพลภาโว ‘‘อพลานํ พลียนฺตี’’ติอาทินา (สุ. นิ. ๗๗๖; มหานิ. ๕) (ยุตฺตินาปิ นามโต วา อธิคมนิโย อาโลโก อาโลกภาวโต พาหิรารเณกา วิย น เจตฺถ ปฏิญฺญตฺเต ภาเวสตา โสตุโน อาสํกิตพฺพา วิเสสวสฺส สาเธตพฺพโต สามญฺญสฺส จ โสตุภาเวน อธิปฺเปตตฺตา เวท-สทฺทสฺส โลโป ทีเป สภาเว สาธเน ยถา ตํ สทฺทยภาวสฺส นาปิ วิสุทฺธกอนุมานาทิวิโรธสมฺภาวโต. น หิ สกฺกา อนฺตราโลกสฺส พาหิราโลกสฺส วิย รูปกายํ อุปาทาย รูปตา จกฺขุวิญฺเญยฺยตฺตาทิเก ปติฏฺฐาเปตุํ สกฺกาติ วุตฺตํ, นนุปิ อนฺตราโลโก อวิคฺคหตฺตา เวทนา วิยาติ สทฺเธว ญาณาโลกสฺส อวิชฺชนฺธการา วิย วิธมนิยภาเว สพฺเพสมฺปิ กุสลธมฺมานํ เกนจิปิ อกุสลธมฺเมน สมุจฺฉินฺทนิยตา สิทฺธาว โหติ). วฏฺฏขาณุกโจทนาย ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมวาติ ติฏฺฐเตสา พาลชนวิกตฺถนา.

คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะเหตุที่คนพาลเป็นปัจจัยแห่งความเป็นหลักแห่งวัฏฏะอย่างนี้ เพราะฉะนั้น. คำว่า ภูติกาม (ผู้ใคร่ความเจริญ) คือ ผู้ใคร่ความเจริญด้วยคุณของตน โดยอำนาจแห่งประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในสัมปรายภพ และประโยชน์อย่างยิ่ง. คำที่บางคนในที่นี้กล่าวว่า “กุศลที่เป็นอุปนิสัย เมื่อถึงความแก่กล้าและมีกำลังเพราะการเจริญมานาน ย่อมตัดอกุศลได้โดยสิ้นเชิงฉันใด อกุศลธรรมทั้งหลายก็ฉันนั้น เมื่อมีกำลังเพราะการเจริญมานานยิ่งกว่านั้น บางครั้งก็ย่อมตัดกุศลธรรมได้ด้วย. และเมื่อเป็นเช่นนี้ การแสดงความเป็นหลักแห่งวัฏฏะของมิจฉาทิฏฐิผู้มีความยึดมั่นในมิจฉัตตะอย่างแน่นแฟ้น ก็ย่อมเป็นอันสมเหตุสมผล” ดังเช่นทิฏฐิของพวกวัสสภัญญะ คำนั้นไม่ถูก. เพราะอกุศลธรรมที่เป็นมิจฉัตตนิยาม ย่อมไม่มีความสามารถที่จะละธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ได้เพียงเพราะการเจริญมานาน แต่ความเป็นผู้ละได้นั้น ท่านกล่าวไว้เฉพาะกุศลที่เจริญแล้วเท่านั้น ด้วยความสามารถที่เกิดจากปัจจัยพิเศษที่สำเร็จโดยธรรมดา และด้วยสภาวะที่เป็นผู้ละของตนเอง ส่วนความเป็นธรรมที่พึงละ ท่านกล่าวไว้เฉพาะอกุศลเท่านั้น โดยนัยมีอาทิว่า “พึงละด้วยทัสสนะ” และความเป็นธรรมที่มีกำลังน้อย ท่านกล่าวไว้เฉพาะอกุศลเท่านั้น โดยนัยมีอาทิว่า “ธรรมที่ไม่มีกำลังย่อมมีกำลัง” (สุ. นิ. ๗๗๖; มหานิ. ๕) (แม้ด้วยเหตุผล แสงสว่างที่พึงบรรลุได้โดยชื่อ หรือโดยความเป็นแสงสว่าง เหมือนแสงสว่างภายนอก ไม่พึงสงสัยความเป็นอยู่ของผู้ฟังในสิ่งที่ปฏิญญาไว้ในที่นี้ เพราะความพิเศษพึงสำเร็จได้ และความทั่วไปพึงประสงค์โดยความเป็นผู้ฟัง การลบศัพท์ว่า เวท ในประทีป ในสภาพ ในการยังประโยชน์ให้สำเร็จ เหมือนความเป็นผู้มีศรัทธา ไม่มีความขัดแย้งกับการอนุมานที่บริสุทธิ์เป็นต้น เพราะไม่สามารถที่จะตั้งรูปกายของแสงสว่างภายใน เหมือนแสงสว่างภายนอก โดยอาศัยความเป็นรูป ความเป็นรูปที่พึงรู้ได้ด้วยจักษุวิญญาณเป็นต้นได้ ดังที่กล่าวไว้ว่า “แสงสว่างภายในไม่มีรูป เหมือนเวทนา” และเมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นธรรมที่พึงกำจัดได้ของแสงสว่างคือญาณ เหมือนความมืดคืออวิชชา ความเป็นธรรมที่กุศลธรรมทั้งปวงพึงถูกตัดได้ด้วยอกุศลธรรมบางอย่าง ก็ย่อมเป็นอันสำเร็จได้). สิ่งที่ควรกล่าวในการชี้แจงเรื่องหลักแห่งวัฏฏะ ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว เพราะฉะนั้น การกล่าวอวดของคนพาลนี้จึงยุติลง.

๑๐๓. ฌานจิตฺตมยาติ [Pg.58] รูปาวจรชฺฌานจิตฺเตน นิพฺพตฺตา. ตถา หิ เตสํ วิเสเสน ฌานมนสา นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘มโนมยา’’ติ วุตฺตา, อวิเสเสน ปน อภิสงฺขารมนสา สพฺเพปิ สตฺตา มโนมยา เอว. สญฺญามยาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เตนาห ‘‘อรูปชฺฌานสญฺญายา’’ติ. อยนฺติ รูปิตาภาวปฏิปชฺชนกปุคฺคโล. อปฺปฏิลทฺธชฺฌาโนติ อนธิคตรูปชฺฌาโน. ตสฺสปีติ ตกฺกิโนปิ. รูปชฺฌาเน กงฺขา นตฺถิ อนุสฺสววเสน ลทฺธวินิจฺฉยตฺตา.

๑๐๓. คำว่า ฌานจิตฺตมยา (สำเร็จด้วยฌานจิต) หมายถึง เกิดขึ้นด้วยรูปาวจรฌานจิต. เพราะว่า สัตว์เหล่านั้นเกิดขึ้นด้วยฌานมโนโดยพิเศษ จึงชื่อว่า “สำเร็จด้วยใจ” ส่วนโดยไม่พิเศษ สัตว์ทั้งปวงก็ชื่อว่าสำเร็จด้วยใจนั่นเอง ด้วยอภิสังขารมโน. ในคำว่า สญฺญามยา (สำเร็จด้วยสัญญา) นี้ก็นัยเดียวกัน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยอรูปฌานสัญญา”. คำว่า อยํ (บุคคลนี้) หมายถึง บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุความเป็นผู้ไม่มีรูป. คำว่า อปฺปฏิลทฺธชฺฌาโน (ผู้ยังไม่ได้ฌาน) หมายถึง ผู้ยังไม่บรรลุรูปฌาน. คำว่า ตสฺสาปิ (แม้ของบุคคลนั้น) หมายถึง แม้ของนักคิด. ความสงสัยในรูปฌานย่อมไม่มี เพราะได้วินิจฉัยแล้วโดยอาศัยการฟังตามๆ กันมา.

๑๐๔. สาราคายาติ สราคภาวาย. สนฺติเกติ สมีเป, น ถามคตา ทิฏฺฐินาติทูรตฺตา สราคา, น สมฺปยุตฺตตฺตา. สา หิ น ถามคตา วฏฺฏปริยาปนฺเนสุ ธมฺเมสุ รชฺชตีติ วิญฺญายตีติ อาห – ‘‘ราควเสน วฏฺเฏ รชฺชนสฺสา’’ติ. สพฺเพปิ สํโยชนา ตณฺหาวเสเนว สมฺภวนฺตีติ อาห – ‘‘ตณฺหาวเสน สํโยชนตฺถายา’’ติ. อารุปฺเป ปนสฺส กงฺขา นตฺถีติ อนุสฺสววเสน ลทฺธนิจฺฉยํ สนฺธาย วุตฺตํ. กามํ ทุคฺคติทุกฺขานํ เอกนฺตสํวตฺตเนน นตฺถิกทิฏฺฐิอาทีนํ อปณฺณกตา ปากฏา เอว, นิปฺปริยาเยน ปน อนวชฺชสฺส อตฺถสฺส เอกนฺตสาธกํ อปณฺณกนฺติ กตฺวา โจทนา, สาวชฺชสฺสปิ อตฺถสฺส สาธเน เอกํสิกภาวํ คเหตฺวา ปริหาโร. เตนาห ‘‘คหณวเสนา’’ติอาทิ. เตน รุฬฺหีวเสน ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทีนิ อปณฺณกงฺคานิ ชาตานีติ ทสฺเสติ.

๑๐๔. คำว่า สาราคายะ คือ เพื่อความเป็นผู้มีราคะ. คำว่า สันติเก คือ ในที่ใกล้, ทิฏฐิที่ไม่ถึงความมั่นคง เพราะความที่ราคะไม่ไกลเกินไป, เพราะความไม่ประกอบพร้อม. เพราะว่า ทิฏฐินั้นไม่ถึงความมั่นคง ย่อมกำหนัดในธรรมทั้งหลายที่นับเนื่องในวัฏฏะ ดังนี้ พึงทราบ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะความกำหนัดในวัฏฏะด้วยอำนาจแห่งราคะ". สังโยชน์แม้ทั้งปวงย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งตัณหาเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อประโยชน์แก่สังโยชน์ด้วยอำนาจแห่งตัณหา". ส่วนความสงสัยในอรูปนั้นไม่มีแก่เขา ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงความตกลงใจที่ได้มาด้วยอำนาจแห่งการฟังตามกันมา. จริงอยู่ ความที่ทิฏฐิว่าไม่มีเป็นต้น เป็นอปัณณกะ (ข้อปฏิบัติที่ไม่ผิด) ย่อมปรากฏชัดเจนโดยความเป็นไปเพื่อทุกข์ในทุคติโดยส่วนเดียว, แต่การคัดค้าน (โจทนา) นั้นทำโดยถือเอาว่า สิ่งที่ยังประโยชน์อันไม่มีโทษให้สำเร็จโดยส่วนเดียวโดยไม่ผิดพลาด เป็นอปัณณกะ, ส่วนการแก้ (ปริหาระ) นั้นทำโดยถือเอาความเป็นสิ่งแน่นอนในการยังประโยชน์อันมีโทษให้สำเร็จ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยอำนาจแห่งการยึดถือ" เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า องค์แห่งอปัณณกะมีคำว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งความหมายที่ใช้กันมา.

๑๐๕. เหฏฺฐา ตโย ปุคฺคลาว โหนฺตีติ อตฺตนฺตโป ปรนฺตโปติ อิมสฺมึ จตุกฺเก เหฏฺฐา ตโย ปุคฺคลา โหนฺติ. ยถาวุตฺตา ปญฺจปิ ปุคฺคลา ทุปฺปฏิปนฺนาว, ตโต อตฺถิกวาทาทโย ปญฺจปุคฺคลา สมฺมาปฏิปนฺนตาย อิมสฺมึ จตุกฺเก เอโก จตุตฺถปุคฺคโลว โหติ. เอตมตฺถํ ทสฺเสตุนฺติ อิธ เหฏฺฐา วุตฺตปุคฺคลปญฺจกทฺวยํ อิมสฺมึ จตุกฺเก เอว สงฺคหํ คจฺฉตีติ วิภาเคน ทุปฺปฏิปตฺติสุปฺปฏิปตฺติโย ทสฺเสตุํ ภควา อิมํ เทสนํ อารภีติ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๑๐๕. คำว่า บุคคล ๓ จำพวกเท่านั้นย่อมมีในตอนก่อน คือ ในจตุกกะนี้ บุคคล ๓ จำพวกคือ อัตตันทปะ (ผู้ทรมานตน) และ ปรันทปะ (ผู้ทรมานผู้อื่น) ย่อมมีในตอนก่อน. บุคคล ๕ จำพวกที่กล่าวมาแล้ว ย่อมเป็นผู้ปฏิบัติผิดเท่านั้น, เพราะเหตุนั้น บุคคล ๕ จำพวกมีอัตถิกวาทะ (ผู้กล่าวว่ามี) เป็นต้น ย่อมเป็นบุคคลที่ ๔ เพียงผู้เดียวในจตุกกะนี้ เพราะความเป็นผู้ปฏิบัติชอบ. เพื่อแสดงเนื้อความนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้ เพื่อแสดงการปฏิบัติผิดและการปฏิบัติชอบโดยการจำแนก โดยที่หมวด ๕ แห่งบุคคล ๒ หมวดที่กล่าวไว้ในตอนก่อนนี้ ย่อมสงเคราะห์เข้าในจตุกกะนี้เท่านั้น. เนื้อความใดในที่นี้ยังไม่ได้จำแนก เนื้อความนั้นก็พึงทราบได้ง่ายทีเดียว.

อปณฺณกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่เร้นอยู่แห่งอรรถกถาอปัณณกสูตร จบแล้ว.

นิฏฺฐิตา จ คหปติวคฺควณฺณนา.

และการอธิบายคหปติวรรค จบแล้ว.

๒. ภิกฺขุวคฺโค

๒. ภิกขุวรรค

๑. อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาอัมพะลัฏฐิการาหุโลวาทสูตร

๑๐๗. อมฺพลฏฺฐิกายนฺติ [Pg.59] เอตฺถ อมฺพลฏฺฐิกา วุจฺจติ สุชาโต ตรุณมฺพรุกฺโข, ตสฺส ปน อวิทูเร กโต ปาสาโท อิธ ‘‘อมฺพลฏฺฐิกา’’ติ อธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘เวฬุวนวิหารสฺสา’’ติอาทิ. ปธานฆรสงฺเขเปติ ภาวนาเคหปฺปกาเร โยคีนํ เคเหติ อตฺโถ. ติขิโณว โหติ, น ตสฺส ติขิณภาโว เกนจิ กาตพฺโพ สภาวสิทฺธตฺตา. เอวเมว อตฺตโน วิมุตฺติปริปาจนกมฺมุนา ติกฺขวิสทภาวปฺปตฺติยา อยมฺปิ อายสฺมา…เป… ตตฺถ วิหาสิ. ปกติปญฺญตฺตเมวาติ ปกติยา ปญฺญตฺตํ พุทฺธานํ อุปคมนโต ปุเรตรเมว จาริตฺตวเสน ปญฺญตฺตํ.

๑๐๗. คำว่า อัมพะลัฏฐิกายัง ในที่นี้ อัมพะลัฏฐิกา หมายถึง ต้นมะม่วงอ่อนที่เจริญดีแล้ว, แต่ปราสาทที่สร้างไว้ในที่ใกล้ต้นมะม่วงนั้น ในที่นี้ประสงค์เอาว่า "อัมพะลัฏฐิกา". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แห่งเวฬุวันวิหาร" เป็นต้น. คำว่า ปธานฆรสังเขเป คือ ในคำย่อว่า ปธานฆระ หมายถึง เรือนของเหล่านักบำเพ็ญเพียรในประเภทแห่งเรือนภาวนา. ย่อมเป็นผู้คมกล้าเอง, ความคมกล้าของท่านนั้นไม่ต้องมีใครทำให้ เพราะสำเร็จด้วยสภาวะ. แม้ท่านพระเถระรูปนี้ก็เช่นกัน... (ละไว้)... ได้อยู่ ณ ที่นั้น ด้วยการบรรลุความคมกล้าและผ่องใสด้วยกรรมที่ยังวิมุตติของตนให้แก่กล้า. คำว่า ปกติปัญญัตตเมวะ คือ บัญญัติโดยปกติ หมายถึง บัญญัติโดยจารีตประเพณีที่มีมาก่อนการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั่นเอง.

๑๐๘. อุทกํ อเนน ธียติ, ฐปียติ วา เอตฺถาติ อุทกาธานํ. อุทกฏฺฐานนฺติ จ ขุทฺทกภาชนํ. ‘‘โอวาททานตฺถํ อามนฺเตสี’’ติ วตฺวา ตํ ปนสฺส โอวาททานํ น อิเธว, อถ โข พหูสุ ฐาเนสุ พหุกฺขตฺตุํ ปวตฺติตนฺติ ตานิ ตานิ สงฺเขปโต ทสฺเสตฺวา อิธ สํวณฺณนตฺถํ ‘‘ภควตา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

๑๐๘. น้ำอันบุคคลทรงไว้ หรือตั้งไว้ในสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น สิ่งนี้จึงชื่อว่า อุทกาธานะ (ภาชนะใส่น้ำ). และคำว่า อุทกัฏฐานัง คือ ภาชนะเล็ก. ครั้นกล่าวว่า "ทรงเรียกมาเพื่อประทานโอวาท" แล้ว การประทานโอวาทของพระองค์นั้นมิได้มีเพียงในที่นี้เท่านั้น แต่ได้ดำเนินไปหลายครั้งในหลายสถานที่ เพราะเหตุนั้น เพื่ออธิบายในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า "จริงอยู่ พระผู้มีพระภาค" เป็นต้น โดยแสดงสถานที่เหล่านั้นโดยย่อ.

ตตฺถ สพฺพพุทฺเธหิ อวิชหิตนฺติ อิมินา สพฺเพสํ พุทฺธานํ สาสเน กุมารปญฺหา นาม โหตีติ ทสฺเสติ. เอเกกโต ปฏฺฐาย ยาว ทสกา ปวตฺตา ทส ปุจฺฉา เอตสฺสาติ ทสปุจฺฉํ, เอเกกโต ปฏฺฐาย ยาว ทสกา เอกุตฺตรวเสน ปวตฺตํ วิสฺสชฺชนตฺถาย ปญฺจปณฺณสวิสฺสชฺชนํ สามเณรปญฺหนฺติ สมฺพนฺโธ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรมตฺถโชติกายํ ขุทฺทกฏฺฐกถายํ (ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๔.กุมารปญฺหวณฺณนา) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อนาทีนวทสฺสิตาย อภิณฺหํ มุสา สมุทาจรณโต ‘‘ปิยมุสาวาทา’’ติ วุตฺตํ, อุทกาวเสสฉฑฺฑนอุทกาธานนิกุชฺชนอุกฺกุชฺชนทสฺสนสญฺญิตา จตสฺโส อุทกาธานูปมาโย สพฺพสฺส ยุทฺธกมฺมสฺส อกรณกรณวเสน ทสฺสิตา ทฺเว หตฺถิอุปมาโย.

ในที่นั้น คำว่า อันพระพุทธเจ้าทั้งปวงไม่ทรงละทิ้ง ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า ในพระศาสนาของพระพุทธเจ้าทั้งปวง ย่อมมีปัญหาของกุมารชื่อว่า กุมารปัญหา. ปัญหา ๑๐ ข้อที่ดำเนินไปตั้งแต่หมวดหนึ่งถึงหมวดสิบ ย่อมมีแก่ปัญหานั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ทสปุจฉา (ปัญหา ๑๐ ข้อ), ความสัมพันธ์มีว่า สามเณรปัญหา คือการวิสัชนา ๕๕ ข้อที่ดำเนินไปโดยเพิ่มขึ้นทีละหนึ่งตั้งแต่หมวดหนึ่งถึงหมวดสิบ เพื่อประโยชน์แก่การวิสัชนา. สิ่งใดพึงกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในขุททกอรรถกถา ปรมัตถโชติกา (ขุ. ปา. อรรถ. ๔. กุมารปัญหาวัณณนา) นั่นเอง. เพราะความเป็นผู้ไม่เห็นโทษ และการกล่าวเท็จบ่อยๆ จึงกล่าวว่า "ปิยมุสาวาทา" (ผู้มีการกล่าวเท็จเป็นที่รัก), อุปมาด้วยภาชนะใส่น้ำ ๔ อย่าง คือ การเทน้ำที่เหลือทิ้ง การคว่ำภาชนะใส่น้ำ การหงายภาชนะใส่น้ำ และการแสดงภาชนะใส่น้ำ, อุปมาด้วยช้าง ๒ อย่าง แสดงโดยอำนาจแห่งการไม่กระทำและการกระทำกรรมแห่งการรบทั้งปวง.

ตตฺถ ราหุลสุตฺตนฺติ สุตฺตนิปาเต อาคตํ ราหุลสุตฺตํ (สุ. นิ. ๓๓๗ อาทโย). อภิณฺโหวาทวเสน วุตฺตนฺติ อิมินา อนฺตรนฺตรา ตํ สุตฺตํ กเถตฺวา ภควา เถรํ โอวทตีติ ทสฺเสติ. อิทญฺจ ปนาติ อิทํ ยถาวุตฺตํ ภควโต ตํตํกาลานุรูปํ อตฺตโน โอวาททานํ สนฺธาย. พีชนฺติ อณฺฑํ. ปสฺสสิ นูติ [Pg.60] นุ-สทฺโท อนุชานเน, นนุ ปสฺสสีติ อตฺโถ. สจฺจธมฺมํ ลงฺฆิตฺวา ฐิตสฺส กิญฺจิปิ อกตฺตพฺพํ นาม ปาปํ นตฺถีติ อาห – ‘‘สมฺปชานมุสาวาเท สํวรรหิตสฺส โอปมฺมทสฺสนตฺถํ วุตฺตา’’ติ. ตถา หิ –

ในที่นั้น คำว่า ราหุลสุตตัง คือ ราหุลสูตรที่มาในสุตตนิบาต (สุ. นิ. ๓๓๗ เป็นต้น). คำว่า กล่าวโดยอำนาจแห่งการโอวาทบ่อยๆ ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า พระผู้มีพระภาคทรงโอวาทพระเถระโดยตรัสพระสูตรนั้นเป็นระยะๆ. ส่วนคำว่า อิทัญจะ ปะนะ คือ นี้ หมายถึง การประทานโอวาทของพระผู้มีพระภาคที่กล่าวมาแล้วนั้น ซึ่งเหมาะสมแก่กาลนั้นๆ. คำว่า พีชัง คือ ไข่. คำว่า ปัสสสิ นุ คือ คำว่า นุ อยู่ในความหมายว่ายอมรับ, มีความหมายว่า ท่านเห็นอยู่มิใช่หรือ. บาปชื่อว่าอันบุคคลผู้ก้าวล่วงสัจธรรมแล้วตั้งอยู่ ไม่พึงกระทำ ย่อมไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กล่าวเพื่อแสดงอุปมาแก่บุคคลผู้ปราศจากความสำรวมในการกล่าวเท็จทั้งที่รู้". เพราะเหตุนั้นแล –

‘‘เอกํ ธมฺมมตีตสฺส, มุสาวาทิสฺส ชนฺตุโน;

วิติณฺณปรโลกสฺส, นตฺถิ ปาปมการิย’’นฺติ. (ธ. ป. ๑๗๖);

"นรชนผู้ล่วงธรรมอย่างหนึ่ง คือกล่าวเท็จ ผู้มีปรโลกอันละทิ้งแล้ว จะไม่พึงทำบาป ย่อมไม่มี". (ธ. ป. ๑๗๖);

อุรุฬฺหวาติ อุรุฬฺโห หุตฺวา อุสฺสิโต. โส ปน ทมวเสน อภิรุยฺห วฑฺฒิโต อาโรหนโยคฺโย จ โหตีติ อาห ‘‘อภิวฑฺฒิโต อาโรหสมฺปนฺโน’’ติ. อาคตาคเตติ อตฺตโน โยคฺยปเทสํ อาคตาคเต. ปฏิเสนาย ผลกโกฏฺฐกมุณฺฑปาการาทโยติ ปฏิเสนาย อตฺตโน อารกฺขตฺถาย ฐปิเต ผลกโกฏฺฐเก เจว อุทฺธจฺฉทปาการาทิเก จ. เอตํ ปเทสนฺติ เอตํ ปรเสนาปเทสํ. เอตฺตเกนาติ โอโลกนมตฺเตน. ตสฺส โอโลกนาการทสฺสเนเนว. สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ เสนานีกํ ทฺเวธา ภิชฺชติ, ตีรปาติกํ มทฺทิตํ หุตฺวา ปทาตา หุตฺวา ทฺเวธา หุตฺวา ปลายนฺติ. กณฺเณหิ ปหริตฺวาติ ปเคว สรานํ อาคมนสทฺทํ อุปธาเรตฺวา ยถา เวโค น โหติ, เอวํ สมุฏฺฐาเปตฺวา เตหิ ปหริตฺวา ปาตนํ. ปฏิหตฺถิปฏิอสฺสาติอาทินา ปจฺเจกํ ปติ-สทฺโท โยเชตพฺโพติ. ทีฆาสิลฏฺฐิยาติ ทีฆลตาย อสิลฏฺฐิยา.

คำว่า อุรุฬหะ คือ เป็นผู้สูงเด่นแล้ว. ท่านกล่าวว่า 'เจริญขึ้นแล้ว สมบูรณ์ด้วยการขึ้น' เพราะช้างนั้นเจริญขึ้นและเหมาะแก่การขึ้นด้วยอำนาจแห่งการฝึก. คำว่า อาคตาคเต คือ ในสถานที่ที่เหมาะสมของตนที่มาถึงแล้วๆ. คำว่า ปฏิเสนายะ คือ ป้อมไม้และกำแพงที่ไม่มีหลังคาเป็นต้นที่ตั้งไว้เพื่อป้องกันตนเองจากกองทัพฝ่ายตรงข้าม. คำว่า เอตัง ปเทสัง คือ ดินแดนของข้าศึกนั้น. คำว่า เอตฺตเกน คือ เพียงแค่การมองดู คือด้วยการแสดงอาการมองดูของเขานั่นเอง. กองทัพแม้ร้อยแม้พันก็แตกออกเป็นสองส่วน คือถูกบดขยี้จนพินาศที่ริมฝั่ง กลายเป็นพลเดินเท้า แตกหนีไปเป็นสองส่วน. คำว่า ตีด้วยหู คือ กำหนดเสียงการมาของลูกศรไว้ก่อนแล้ว เพื่อไม่ให้เกิดความเร็ว จึงยกหูขึ้นแล้วตีลูกศรเหล่านั้นให้ตกลงไป. ในคำว่า ปฏิหัตถิปฏิอัสสะ เป็นต้น พึงประกอบศัพท์ว่า 'ปฏิ' เข้ากับแต่ละคำ. คำว่า ดีฆาสิลัฏฐิยา คือ ด้วยดาบยาว.

กรเณติ กมฺมกรเณ. มญฺญติ หตฺถาโรโห. อยมุคฺครนฺติ ตาทิเส กาเล คหิตมุคฺครํ. โอโลเกตฺวาติ ญาณจกฺขุนา ทิสฺวา, อภิณฺหํ สมฺปชญฺญํ อุปฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ.

คำว่า กรเณ คือ ในการกระทำกรรม. นายควาญช้างย่อมสำคัญ (ย่อมเข้าใจ). คำว่า อะยัมมุคคะรัง คือ ค้อนที่ถือไว้ในเวลาเช่นนั้น. คำว่า โอโลเกตวา คือ เห็นด้วยจักษุคือญาณ อธิบายว่า ตั้งสัมปชัญญะไว้เนืองๆ.

๑๐๙. สสกฺกนฺติ ปสฺสิตุํ ยุตฺตํ กตฺวา อุสฺสาหํ ชเนตฺวา น กรณียํ, ตาทิสํ นิยมโต อกตฺตพฺพํ โหตีติ อาห ‘‘เอกํเสเนว น กาตพฺพ’’นฺติ. ปฏิสํหเรยฺยาสีติ กรณโต สงฺโกจํ อาปชฺเชยฺยาสิ. ยถาภูโต อสนฺโต นิวตฺโต อกโรนฺโต นาม โหตีติ อาห ‘‘นิวตฺเตยฺยาสิ มา กเรยฺยาสี’’ติ. อนุปเทยฺยาสีติ อนุพลปฺปทายี ภเวยฺยาสิ. เตนาห ‘‘อุปตฺถมฺเภยฺยาสี’’ติ. ตํ ปน อนุพลปฺปทานํ อุปตฺถมฺภนํ ปุนปฺปุนํ กรณเมวาติ อาห ‘‘ปุนปฺปุนํ กเรยฺยาสี’’ติ[Pg.61]. สิกฺขมาโนติ ตํเยว อธิสีลสิกฺขํ ตนฺนิสฺสยญฺจ สิกฺขาทฺวยํ สิกฺขนฺโต สมฺปาเทนฺโต.

๑๐๙. คำว่า สสักกัง คือ ไม่ควรทำโดยการทำความเพียรให้เหมาะสมเพื่อจะดู สิ่งเช่นนั้นไม่ควรทำโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า 'ไม่ควรทำโดยส่วนเดียว'. คำว่า พึงหดกลับ คือ พึงหดตัวจากการกระทำ. คำว่า เมื่อไม่เป็นไปตามความเป็นจริง ชื่อว่าเป็นผู้กลับ เป็นผู้ไม่กระทำ จึงกล่าวว่า 'พึงกลับเสีย อย่าทำเลย'. คำว่า พึงให้กำลังสนับสนุน คือ พึงเป็นผู้ให้กำลังสนับสนุน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'พึงค้ำจุน'. การให้กำลังสนับสนุนคือการค้ำจุนนั้น คือการกระทำซ้ำๆ นั่นเอง จึงกล่าวว่า 'พึงกระทำซ้ำๆ'. คำว่า ผู้ศึกษา คือ ผู้ศึกษาและบำเพ็ญอธิศีลสิกขาและสิกขาทั้งสองที่อาศัยอธิศีลสิกขานั้น.

๑๑๑. กิตฺตเก ปน ฐาเนติ กิตฺตเก ฐาเน ปวตฺตานิ. อวิทูเร เอว ปวตฺตานีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกสฺมึ ปุเรภตฺเตเยว โสเธตพฺพานี’’ติ อาห. เอวญฺหิ ตานิ สุโสธิตานิ โหนฺติ สุปริสุทฺธานิ. ปเรสํ อปฺปิยํ ครุํ คารยฺหํ, ยถาวุตฺตฏฺฐานโต ปน อญฺญํ วา กมฺมฏฺฐานมนสิกาเรเนว กายกมฺมาทีนิ ปริโสธิตานิ โหนฺตีติ น คหิตํ. ปฏิฆํ วาติ เอตฺถ วา-สทฺเทน อสมเปกฺขเณ โมหสฺส สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

๑๑๑. คำว่า ในที่เท่าไร คือ ที่เป็นไปในที่เท่าไร. ท่านแสดงว่าที่เป็นไปในที่ไม่ไกลนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'ควรชำระให้บริสุทธิ์ในเวลาเช้าตรู่เท่านั้น'. ด้วยประการฉะนี้ สิ่งเหล่านั้นจึงชื่อว่าชำระดีแล้ว บริสุทธิ์ดีแล้ว. สิ่งที่ไม่เป็นที่รัก หนัก และน่าตำหนิของผู้อื่น แต่การชำระกายกรรมเป็นต้นให้บริสุทธิ์ด้วยการมนสิการกรรมฐานอื่นจากที่กล่าวมานั้น ไม่ถูกนำมากล่าว. คำว่า ปฏิฆะหรือ ในที่นี้ พึงเห็นว่าคำว่า 'หรือ' นั้นรวมถึงโมหะในการไม่พิจารณาด้วย.

๑๑๒. วุตฺตนเยน กายกมฺมาทิปริโสธนํ นาม อิเธว, น อิโต พหิทฺธาติ อาห ‘‘พุทฺธา…เป… สาวกา วา’’ติ. เต หิ อตฺถโต สมณพฺราหฺมณา วาติ. ตสฺมาติ ยสฺมา สพฺพพุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวเกหิ อารุฬฺหมคฺโค, ราหุล, มยา ตุยฺหํ อาจิกฺขิโต, ตสฺมา. เตน อนุสิกฺขนฺเตน ตยา เอวํ สิกฺขิตพฺพนฺติ โอวาทํ อทาสิ. เสสํ วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว.

๑๑๒. การชำระกายกรรมเป็นต้นตามที่กล่าวมานั้นมีอยู่แต่ในที่นี้เท่านั้น ไม่ใช่นอกไปจากนี้ จึงกล่าวว่า 'พระพุทธเจ้า...หรือพระสาวก'. แท้จริงแล้ว พวกเขาก็คือสมณพราหมณ์โดยอรรถ. คำว่า เพราะเหตุนั้น คือ เพราะเหตุที่หนทางที่พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกทั้งปวงได้ดำเนินไปนั้น ราหุล เราได้บอกแก่เธอแล้ว เพราะเหตุนั้น. เธอผู้ศึกษาตามนั้นพึงศึกษาอย่างนี้ ดังนี้จึงได้ให้โอวาท. ส่วนที่เหลือเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายเพราะเป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว.

อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับแห่งคำพรรณนาอัมพลาฏฐิกราหุโลวาทสูตร

สมตฺตา.

จบแล้ว.

๒. มหาราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถามหาราหุโลวาทสูตร

๑๑๓. อิริยาปถานุพนฺธเนนาติ อิริยาปถคมนานุพนฺธเนน, น ปฏิปตฺติคมนานุพนฺธเนน. อญฺญเมว หิ พุทฺธานํ ปฏิปตฺติคมนํ อญฺญํ สาวกานํ. วิลาสิตคมเนนาติ – ‘‘ทูเร ปาทํ น อุทฺธรติ, น อจฺจาสนฺเน ปาทํ นิกฺขิปติ, นาติสีฆํ คจฺฉติ นาติสณิก’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๔.๒๔๓; อุทา. อฏฺฐ. ๗๖; สารตฺถ. ฏี. มหาวคฺค ๓.๒๘๕) วุตฺเตน สภาวสีเลน พุทฺธานํ จาตุริยคมเนน. ตเทว หิ สนฺธาย ‘‘ปเท ปทํ นิกฺขิปนฺโต’’ติ วุตฺตํ. ปทานุปทิโกติ ราหุลตฺเถรสฺสปิ ลกฺขณปาริปูริยา ตาทิสเมว คมนนฺติ ยตฺตกํ ปเทสํ อนฺตรํ อทตฺวา ภควโต ปิฏฺฐิโต คนฺตุํ อารทฺโธ, สพฺพตฺถ ตเมว คมนปทานุปทํ คจฺฉตีติ ปทานุปทิโก.

๑๑๓. คำว่า ด้วยการติดตามอิริยาบถ คือ ด้วยการติดตามการไปตามอิริยาบถ ไม่ใช่ด้วยการติดตามการไปตามปฏิปทา. แท้จริงแล้ว การไปตามปฏิปทาของพระพุทธเจ้าต่างหาก และของพระสาวกก็ต่างหาก. คำว่า ด้วยการไปอย่างสง่างาม คือ ด้วยการไปอย่างสง่างามของพระพุทธเจ้า ซึ่งเป็นไปตามธรรมชาติที่กล่าวไว้ว่า 'ไม่ยกเท้าห่างเกินไป ไม่วางเท้าใกล้เกินไป ไม่เดินเร็วเกินไป ไม่เดินช้าเกินไป' เป็นต้น. แท้จริงแล้ว คำว่า 'วางเท้าต่อเท้า' ก็หมายถึงสิ่งนั้นเอง. คำว่า ผู้เดินตามรอยเท้า คือ แม้พระราหุลเถระก็มีการเดินเช่นนั้นเพราะความบริบูรณ์แห่งลักษณะ คือเริ่มเดินตามหลังพระผู้มีพระภาคโดยไม่เว้นระยะห่างเท่าใดนัก และเดินตามรอยเท้าการเดินนั้นไปทุกหนทุกแห่ง จึงเรียกว่า 'ผู้เดินตามรอยเท้า'.

วณฺณนาภูมิ [Pg.62] จายํ ตตฺถ ภควนฺตํ เถรญฺจ อเนกรูปาหิ อุปมาหิ วณฺเณนฺโต ‘‘ตตฺถ ภควา’’ติอาทิมาห. นิกฺขนฺตคชโปตโก วิย วิโรจิตฺถาติ ปทํ อาเนตฺวา โยชนา. เอวํ ตํ เกสรสีโห วิยาติอาทีสุปิ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ตารกราชา นาม จนฺโท. ทฺวินฺนํ จนฺทมณฺฑลานนฺติอาทิ ปริกปฺปวจนํ, พุทฺธาเวณิกสนฺตกํ วิย พุทฺธานํ อากปฺปโสภา อโหสิ, อโห สิรีสมฺปตฺตีติ โยชนา.

และนี่คือภูมิแห่งการพรรณนา ในที่นั้นเมื่อพรรณนาพระผู้มีพระภาคและพระเถระด้วยอุปมาหลายอย่าง จึงกล่าวว่า 'ในที่นั้น พระผู้มีพระภาค' เป็นต้น. การประกอบคำว่า 'รุ่งเรืองดุจลูกช้างที่ออกจากโขลง' เข้ามา. พึงประกอบคำว่า 'ดุจราชสีห์มีแผงคอ' เป็นต้น เข้ามาอย่างนี้ด้วย. คำว่า ทารการาชา คือ พระจันทร์. คำว่า 'ดวงจันทร์สองดวง' เป็นต้น เป็นคำสมมติ การประกอบความว่า 'ความงามแห่งอิริยาบถของพระพุทธเจ้าเป็นดุจสมบัติเฉพาะของพระพุทธเจ้า โอ้! ความสมบูรณ์แห่งสิริ' ดังนี้.

อาทิยมานาติ คณฺหนฺติ. ‘‘ปจฺฉา ชานิสฺสามา’’ติ น อชฺชุเปกฺขิตพฺโพ. อิทํ น กตฺตพฺพนฺติ วุตฺเตติ อิทํ ปาณอติปาตนํ น กตฺตพฺพนฺติ วุตฺเต อิทํ ทณฺเฑน วา เลฑฺฑุนา วา วิเหฐนํ น กตฺตพฺพํ, อิทํ ปาณินา ทณฺฑกทานญฺจ อนฺตมโส กุชฺฌิตฺวา โอโลกนมตฺตมฺปิ น กตฺตพฺพเมวาติ นยสเตนปิ นยสหสฺเสนปิ ปฏิวิชฺฌติ, ตถา อิธ ตาว สมฺมชฺชนํ กตฺตพฺพนฺติ วุตฺเตปิ ตตฺถ ปริภณฺฑกรณํ วิหารงฺคณสมฺมชฺชนํ กจวรฉฑฺฑนํ วาลิกาสมกิรณนฺติ เอวมาทินา นยสเตน นยสหสฺเสน ปฏิวิชฺฌติ. เตนาห – ‘‘อิทํ กตฺตพฺพนฺติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย’’ติ. ปริภาสนฺติ ตชฺชนํ. ลภามีติ ปจฺจาสีสติ.

คำว่า อาทิยมานา คือ ยึดถือ. คำว่า 'เราจักรู้ภายหลัง' ไม่ควรเพิกเฉย. เมื่อกล่าวว่า 'สิ่งนี้ไม่ควรทำ' คือ เมื่อกล่าวว่า 'การฆ่าสัตว์ไม่ควรทำ' การเบียดเบียนด้วยไม้หรือก้อนหินไม่ควรทำ การประหารด้วยฝ่ามือและท่อนไม้ และแม้แต่การมองดูด้วยความโกรธเพียงอย่างเดียวก็ไม่ควรทำเลย ดังนี้ย่อมแทงตลอดด้วยนับร้อยนับพันนัย แม้ในที่นี้ เมื่อกล่าวว่า 'ควรทำความสะอาด' ก็ย่อมแทงตลอดด้วยนับร้อยนับพันนัย เช่น การทำบริภัณฑ์ การกวาดลานวิหาร การทิ้งขยะ การเกลี่ยทราย เป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'แม้เมื่อกล่าวว่า สิ่งนี้ควรทำ ก็เป็นนัยเดียวกันนี้'. คำว่า บริภาษ คือ การขู่. คำว่า เราได้ คือ หวัง.

สพฺพเมตนฺติ สพฺพํ เอตํ มยิ ลพฺภมานํ สิกฺขากามตํ. อภิญฺญายาติ ชานิตฺวา. สหาโยติ รฏฺฐปาลตฺเถรํ สนฺธายาห. โส หิ ภควตา สทฺธาปพฺพชิตภาเว เอตทคฺเค ฐปิโต. ธมฺมารกฺโขติ สตฺถุ สทฺธมฺมรตนานุปาลโก ธมฺมภณฺฑาคาริโก. เปตฺติโยติ จูฬปิตา. สพฺพํ เม ชินสาสนนฺติ สพฺพมฺปิ พุทฺธสาสนํ มยฺหเมว.

คำว่า สัพพะเมตันติ คือ ทั้งหมดนี้ หมายถึง ความใคร่ในการศึกษาทั้งหมดนี้ที่มีอยู่ในเรา. คำว่า อภิญญายาติ คือ รู้ยิ่งแล้ว. คำว่า สหายโยติ คือ ตรัสหมายถึงพระรัฐบาลเถระ. เพราะพระเถระนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในบรรดาผู้บวชด้วยศรัทธา. คำว่า ธัมมารักโขติ คือ ผู้รักษาพระสัทธรรมรัตนะของพระศาสดา เป็นธรรมภัณฑาคาริก (ผู้ดูแลคลังธรรม). คำว่า เปตติโยติ คือ อา (น้องชายของพ่อ). คำว่า สัพพัง เม ชินะสาสะนันติ คือ แม้พระพุทธศาสนาทั้งหมดก็เป็นของเรานั่นเอง.

ฉนฺทราคํ ญตฺวาติ ฉนฺทราคํ มม จิตฺเต อุปฺปนฺนํ ญตฺวา. อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเลติ วิหารปริยนฺเต อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูลฏฺฐาเน อนุจฺฉวิเก.

คำว่า ฉันทราคัง ญัตวาติ คือ รู้แล้วซึ่งฉันทราคะที่เกิดขึ้นในจิตของเรา. คำว่า อัญญะตะรัสสะมิง รุกขะมูเลติ คือ ณ โคนต้นไม้แห่งใดแห่งหนึ่งอันสมควร ในที่สุดแห่งวิหาร.

ตทาติ อคฺคสาวเกหิ ปสาทาปนกาเล. อญฺญกมฺมฏฺฐานานิ จงฺกมนอิริยาปเถปิ ปิฏฺฐิปสารณกาเลปิ สมิชฺฌนฺติ, น เอวมิทนฺติ อาห – ‘‘อิทมสฺส เอติสฺสา นิสชฺชาย กมฺมฏฺฐานํ อนุจฺฉวิก’’นฺติ. อานาปานสฺสตินฺติ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ.

คำว่า ตะทาติ คือ ในกาลที่พระอัครสาวกทั้งหลายยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้น. กรรมฐานอื่นย่อมสำเร็จได้แม้ในอิริยาบถจงกรม แม้ในกาลที่เหยียดหลัง (นอน), แต่กรรมฐานนี้ไม่เป็นเช่นนั้น จึงตรัสว่า 'กรรมฐานนี้สมควรแก่การนั่งนี้ของท่านผู้นั้น'. คำว่า อานาปานัสสะตินติ คือ อานาปานัสสติกัมมัฏฐาน.

สมสีสี โหตีติ สเจ สมสีสี หุตฺวา น ปรินิพฺพายติ. ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกโรติ โน เจ ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกโรติ. ขิปฺปาภิญฺโญติ ขิปฺปํ ลหุํเยว ปตฺตพฺพฉฬภิญฺโญ.

คำว่า สะมะสีสี โหตีติ คือ หากเป็นสมสีสีแล้วไม่ปรินิพพาน, ย่อมทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิ, หากไม่ทำให้แจ้งซึ่งปัจเจกโพธิ (ก็จะเป็นผู้ตรัสรู้เร็ว). คำว่า ขิปปาภิญโญติ คือ ผู้บรรลุอภิญญา ๖ ได้อย่างรวดเร็วพลันทีเดียว.

ปริปุณฺณาติ [Pg.63] โสฬสสุ อากาเรสุ กสฺสจิปิ อตาปเนน สพฺพโส ปุณฺณา. สุภาวิตาติ สมถภาวนาย วิปสฺสนาภาวนาย จ อนุปุพฺพสมฺปาทเนน สุภาวิตา. คณนาวิธานานุปุพฺพิยา อาเสวิตตฺตา อนุปุพฺพํ ปริจิตา.

คำว่า ปะริปุณณาติ คือ บริบูรณ์โดยประการทั้งปวงในอาการ ๑๖ โดยไม่บกพร่องส่วนใดส่วนหนึ่ง. คำว่า สุภาวิตาติ คือ อบรมดีแล้วด้วยการทำให้บริบูรณ์ตามลำดับแห่งสมถภาวนาและวิปัสสนาภาวนา. ชื่อว่าสั่งสมไว้ตามลำดับ เพราะความที่ตนเสพแล้วตามลำดับแห่งวิธีนับ.

โอมานํ วาติ อวชานนํ อุญฺญาตนฺติ เอวํวิธํ มานํ วา. อติมานํ วาติ ‘‘กึ อิเมหิ, มเมว อานุภาเวน ชีวิสฺสามี’’ติ เอวํ อติมานํ วา กุโต ชเนสฺสตีติ.

คำว่า โอมานัง วาติ คือ มานะเห็นว่าต่ำ หรือมานะเช่นนี้คือการดูหมิ่น การดูถูก. คำว่า อะติมานัง วาติ คือ จะยังอติมานะเช่นนี้ว่า 'คนเหล่านี้จะมีประโยชน์อะไร เราจะดำรงชีวิตอยู่ด้วยอานุภาพของเราเอง' ให้เกิดขึ้นได้อย่างไร.

๑๑๔. วิสงฺขริตฺวาติ วิสํยุตฺเต กตฺวา, ยถา สงฺคากาเรน คหณํ น คจฺฉติ, เอวํ วินิภุญฺชิตฺวาติ อตฺโถ. มหาภูตานิ ตาว วิตฺถาเรตุ, สมฺมสนูปคตฺตา, อสมฺมสนูปคํ อากาสธาตุํ อถ กสฺมา วิตฺถาเรสีติ อาห ‘‘อุปาทารูปทสฺสนตฺถ’’นฺติ. อาโปธาตุ สุขุมรูปํ. อิตราสุ โอฬาริกสุขุมตาปิ ลพฺภตีติ อาห ‘‘อุปาทารูปทสฺสนตฺถ’’นฺติ. เหฏฺฐา จตฺตาริ มหาภูตาเนว กถิตานิ, น อุปาทารูปนฺติ ตสฺส ปเนตฺถ ลกฺขณหารนเยน อากาสทสฺสเนน ทสฺสิตตา เวทิตพฺพา. เตนาห ‘‘อิมินา มุเขน ตํ ทสฺเสตุ’’นฺติ. น เกวลํ อุปาทารูปคฺคหณทสฺสนตฺถเมว อากาสธาตุ วิตฺถาริตา, อถ โข ปริคฺคหสุขตายปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปริจฺฉินฺทิตพฺพสฺส รูปสฺส นิรวเสสปริยาทานตฺถํ ‘‘อชฺฌตฺติเกนา’’ติ วิเสสนมาห. อากาเสนาติ อากาสธาตุยา คหิตาย. ปริจฺฉินฺนรูปนฺติ ตาย ปริจฺฉินฺทิตกลาปคตมฺปิ ปากฏํ โหติ วิภูตํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ.

๑๑๔. คำว่า วิสังขริตวาติ คือ ทำให้ไม่ประกอบกัน, อธิบายว่า ทำให้แยกออกเพื่อให้การยึดถือด้วยอาการแห่งความข้องไม่เป็นไป. มหาภูตรูปทั้งหลายควรขยายความก่อน เพราะเข้าถึงการพิจารณา, แต่อากาสธาตุไม่เข้าถึงการพิจารณา เพราะเหตุไรจึงขยายความเล่า? จึงกล่าวว่า 'เพื่อแสดงอุปาทารูป'. อาโปธาตุเป็นรูปละเอียด. ในธาตุที่เหลือย่อมได้ทั้งความหยาบและความละเอียด จึงกล่าวว่า 'เพื่อแสดงอุปาทารูป'. เบื้องล่างกล่าวถึงแต่มหาภูตรูป ๔ เท่านั้น ไม่ได้กล่าวถึงอุปาทารูป, พึงทราบว่าในที่นี้ อุปาทารูปนั้นถูกแสดงแล้วด้วยการแสดงอากาสธาตุโดยนัยแห่งลักขณหาระ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เพื่อแสดงอุปาทารูปนั้นด้วยนัยนี้'. อากาสธาตุไม่ได้ถูกขยายเพื่อแสดงการยึดถืออุปาทารูปเท่านั้น แต่เพื่อความสะดวกในการกำหนดรู้ด้วย จึงแสดงด้วยคำมีอาทิว่า 'อนึ่ง'. ในที่นั้น เพื่อกำหนดรูปที่พึงกำหนดให้หมดสิ้นไม่เหลือ จึงกล่าวคำวิเสสนะว่า 'ด้วยภายใน'. คำว่า อากาเสนาติ คือ เมื่อถือเอาอากาสธาตุแล้ว. คำว่า ปะริจฉินนะรูปันติ คือ รูปที่ถูกกำหนดแล้ว แม้ที่ถึงความเป็นกลาปอันอากาสธาตุนั้นกำหนดแล้ว ก็ย่อมปรากฏ คือปรากฏชัดขึ้น.

อิทานิ วุตฺตเมวตฺถํ สุขคฺคหณตฺถํ คาถาย ทสฺเสติ. ตสฺสาติ อุปาทายรูปสฺส. เอวํ อาวิภาวตฺถนฺติ เอวํ ปริจฺฉินฺนตาย อากาสสฺส วเสน วิภูตภาวตฺถํ. ตนฺติ อากาสธาตุํ.

บัดนี้ แสดงเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นแลด้วยคาถา เพื่อให้รับเอาได้ง่าย. คำว่า ตัสสาติ คือ แห่งอุปาทารูปนั้น. คำว่า เอวัง อาวิภาวัตถันติ คือ เพื่อความเป็นของชัดแจ้งด้วยอำนาจแห่งอากาสธาตุที่ถูกกำหนดแล้วอย่างนี้. คำว่า ตันติ คือ อากาสธาตุนั้น.

๑๑๘. อากาสภาวํ คตนฺติ จตูหิ มหาภูเตหิ อสมฺผุฏฺฐานํ เตสํ ปริจฺเฉทกภาเวน อากาสนฺติ คเหตพฺพตํ คตํ, อากาสเมว วา อากาสคตํ ยถา ‘‘ทิฏฺฐิคตํ (ธ. ส. ๓๘๑; มหานิ. ๑๒), อตฺถงฺคต’’นฺติ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๓๐) จ. อาทินฺนนฺติ อิมนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อาทินฺนํ. เตนาห ‘‘คหิตํ ปรามฏฺฐ’’นฺติ. อญฺญตฺถ กมฺมชํ ‘‘อุปาทินฺน’’นฺติ วุจฺจติ, น ตถา อิธาติ อาห ‘‘สรีรฏฺฐกนฺติ อตฺโถ’’ติ. ปถวีธาตุอาทีสุ [Pg.64] วุตฺตนเยเนวาติ มหาหตฺถิปโทปเม (ม. นิ. ๑.๓๐๐ อาทโย) วุตฺตนยทสฺสนํ สนฺธาย วทติ.

๑๑๘. คำว่า อากาสภาวัง คะตันติ คือ ถึงความเป็นอากาสะ หมายถึง ถึงความเป็นสิ่งที่พึงถือเอาว่าเป็นอากาสะ โดยความเป็นเครื่องกำหนดมหาภูตรูป ๔ เหล่านั้นที่ไม่ถูกต้องกัน, หรืออากาสะนั่นเองชื่อว่าอากาสคตะ เหมือนคำว่า 'ทิฏฐิคตะ' และ 'อัฏฐังคตะ' เป็นต้น. คำว่า อาทินนันติ คือ สิ่งนี้อันตัณหาและทิฏฐิยึดถือแล้ว. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ถูกยึดถือแล้ว ถูกลูบคลำแล้ว'. ในที่อื่น รูปที่เกิดจากกรรมเรียกว่า 'อุปาทินนะ' แต่ในที่นี้ไม่เป็นเช่นนั้น จึงกล่าวว่า 'หมายถึง สิ่งที่ตั้งอยู่ในร่างกาย'. คำว่า ปฐวีธาตุอาทีสุ วุตตะนะเยเนวาติ คือ ตรัสหมายถึงการแสดงนัยที่กล่าวไว้ในมหาหัตถิปโทปมสูตร เป็นต้น.

๑๑๙. ตาทิภาโว นาม นิฏฺฐิตกิจฺจสฺส โหติ, อยญฺจ วิปสฺสนํ อนุยุญฺชติ, อถ กิมตฺถํ ตาทิภาวตา วุตฺตาติ? ปถวีสมตาทิลกฺขณาจิกฺขณาหิ วิปสฺสนาย สุขปฺปวตฺติอตฺถํ. เตนาห ‘‘อิฏฺฐานิฏฺเฐสู’’ติอาทิ. คเหตฺวาติ กุสลปฺปวตฺติยา โอกาสทานวเสน ปริคฺคเหตฺวา. น ปติฏฺฐิโตติ น นิสฺสิโต น ลคฺโค.

๑๑๙. ความเป็นผู้คงที่ (ตาทิภาวะ) ย่อมมีแก่ผู้มีกิจเสร็จแล้ว, แต่พระราหุลนี้ยังประกอบวิปัสสนาอยู่, เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงกล่าวถึงความเป็นผู้คงที่เล่า? เพื่อให้วิปัสสนาเป็นไปได้โดยสะดวกด้วยการบอกลักษณะมีความเสมอด้วยแผ่นดินเป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา'. คำว่า คะเหตวาติ คือ รับไว้แล้วด้วยการให้โอกาสแก่การเป็นไปแห่งกุศล. คำว่า นะ ปะติฏฐิโตติ คือ ไม่ตั้งมั่นอยู่ คือไม่พึ่งพิง ไม่ติดข้อง.

๑๒๐. พฺรหฺมวิหารภาวนา อสุภภาวนา อานาปานสฺสติภาวนา จ อุปจารํ วา อปฺปนํ วา ปาเปนฺโต วิปสฺสนาย ปาทกภาวาย อนิจฺจาทิสญฺญาย วิปสฺสนาภาเวน อุสฺสกฺกิตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อรหตฺตาธิคมาย โหตีติ ‘‘เมตฺตาทิภาวนาย ปน โหตี’’ติ วุตฺตํ. ยตฺถ กตฺถจิ สตฺเตสุ สงฺขาเรสุ จ ปฏิหญฺญนกิเลโสติ อาฆาตภาวเมว วทติ ญายภาวโต อญฺเญสมฺปิ. อสฺมิมาโนติ รูปาทิเก ปจฺเจกํ เอกชฺฌํ คเหตฺวา ‘‘อยมหมสฺมี’’ติ เอวํ ปวตฺตมาโน.

๑๒๐. พรหมวิหารภาวนา อสุภภาวนา และอานาปานัสสติภาวนา เมื่อยังอุปจาระหรืออัปปนาให้ถึงพร้อมแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการบรรลุพระอรหัตตามลำดับมรรค ด้วยการยกขึ้นสู่ภาวะแห่งวิปัสสนาด้วยอนิจจสัญญาเป็นต้น เพื่อความเป็นบาทแห่งวิปัสสนา จึงกล่าวว่า 'แต่ย่อมมีด้วยเมตตาภาวนาเป็นต้น'. กิเลสที่กระทบกระทั่งในสัตว์และสังขารทั้งหลายในที่ใดที่หนึ่ง ท่านกล่าวถึงภาวะแห่งอาฆาตเท่านั้น โดยเป็นนัยแม้แก่กิเลสอื่นๆ. คำว่า อัสมิมาโนติ คือ มานะที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า 'เราเป็นเรา' โดยการยึดถือรูปเป็นต้นแต่ละอย่างและรวมกัน.

๑๒๑. อิทํ กมฺมฏฺฐานนฺติ เอตฺถ คณนาทิวเสน อาเสวิยมานา อสฺสาสปสฺสาสา โยคกมฺมสฺส ปติฏฺฐานตาย กมฺมฏฺฐานํ. ตตฺถ ปน ตถาปวตฺโต มนสิกาโร ภาวนา. เอตฺถ จ ตสฺเสว เถรสฺส ภควตา พหูนํ กมฺมฏฺฐานานํ เทสิตตฺตา จริตํ อนาทิยิตฺวา กมฺมฏฺฐานานิ สพฺเพสํ ปุคฺคลานํ สปฺปายานีติ อยมตฺโถ สิทฺโธ, อติสปฺปายวเสน ปน กมฺมฏฺฐาเนสุ วิภาคกถา กถิตาติ เวทิตพฺพา.

๑๒๑. คำว่า อิทัง กัมมัฏฐานันติ ในที่นี้ ลมอัสสาสะและปัสสาสะที่เสพอยู่ด้วยอำนาจการนับเป็นต้น เป็นกรรมฐานเพราะเป็นที่ตั้งแห่งการประกอบความเพียร. ส่วนมนสิการที่ดำเนินไปอย่างนั้นในกรรมฐานนั้น เป็นภาวนา. และในที่นี้ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงกรรมฐานเป็นอันมากแก่พระเถระรูปนั้นนั่นแล โดยไม่ทรงถือเอาจริต จึงสำเร็จความหมายว่า กรรมฐานทั้งหลายย่อมเป็นที่สบายแก่บุคคลทั้งปวง, แต่พึงทราบว่า การกล่าวจำแนกในกรรมฐานทั้งหลายนั้น ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจความเหมาะสมอย่างยิ่ง.

มหาราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับในการอธิบายมหาราหุโลวาทสูตร จบแล้ว.

๓. จูฬมาลุกฺยสุตฺตวณฺณนา

๓. การอธิบายจูฬมาลุกยสูตร

๑๒๒. เอวํ ฐปิตานีติ ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติอาทินยปฺปวตฺตานิ ทิฏฺฐิคตานิ อนิยฺยานิกตาย น พฺยากาตพฺพานิ น กเถตพฺพานิ, เอวํ ฐปนียปกฺเข ฐปิตานิ เจว นิยฺยานิกสาสเน ฉฑฺฑนียตาย ปฏิกฺขิตฺตานิ จ, อปิเจตฺถ อตฺถโต ปฏิกฺเขโป เอว พฺยากาตพฺพโต. ยถา เอโก [Pg.65] กมฺมกิเลสวเสน อิตฺถตฺตํ อาคโต, ตถา อปโรปิ อปโรปีติ สตฺโต ตถาคโต วุจฺจตีติ อาห – ‘‘ตถาคโตติ สตฺโต’’ติ. ตํ อพฺยากรณํ มยฺหํ น รุจฺจตีติ ยทิ สสฺสโต โลโก, สสฺสโต โลโกติ, อสสฺสโต โลโก, อสสฺสโต โลโกติ ชานามาติ พฺยากาตพฺพเมว, ยํ ปน อุภยถา อพฺยากรณํ, ตํ เม จิตฺตํ น อาราเธติ อชานนเหตุกตฺตา อพฺยากรณสฺส. เตนาห – ‘‘อชานโต โข ปน อปสฺสโต เอตเทว อุชุกํ, ยทิทํ น ชานามิ น ปสฺสามี’’ติ. สสฺสโตติอาทีสุ สสฺสโตติ สพฺพกาลิโก, นิจฺโจ ธุโว อวิปริณามธมฺโมติ อตฺโถ. โส หิ ทิฏฺฐิคติเกหิ โลกียนฺติ เอตฺถ ปุญฺญปาปตพฺพิปากา, สยํ วา ตพฺพิปากากราทิภาเวน อวิยุตฺเตหิ โลกียตีติ โลโกติ อธิปฺเปโต. เอเตน จตฺตาโรปิ สสฺสตวาทา ทสฺสิตา โหนฺติ. อสสฺสโตติ น สสฺสโต, อนิจฺโจ อทฺธุโว เภทนธมฺโมติ อตฺโถ, อสสฺสโตติ จ สสฺสตภาวปฏิกฺเขเปน อุจฺเฉโท ทีปิโตติ สตฺตปิ อุจฺเฉทวาทา ทสฺสิตา โหนฺติ. อนฺตวาติ ปริวฏุโม ปริจฺฉินฺนปริมาโณ, อสพฺพคโตติ อตฺโถ. เตน ‘‘สรีรปริมาโณ, องฺคุฏฺฐปริมาโณ, ยวปริมาโณ ปรมาณุปริมาโณ อตฺตา’’ติ (อุทา. อฏฺฐ. ๕๔; ที. นิ. ฏี. ๑.๗๖-๗๗) เอวมาทิวาทา ทสฺสิตา โหนฺติ.

๑๒๒. ทิฏฐิทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า "โลกเที่ยง" อันตั้งไว้แล้วอย่างนี้ ไม่ควรพยากรณ์ ไม่ควรกล่าว เพราะไม่เป็นไปเพื่อความหลุดพ้น, อนึ่ง ทิฏฐิเหล่านั้นถูกตั้งไว้ในฝ่ายที่ควรตั้ง และถูกปฏิเสธเพราะเป็นสิ่งที่ควรทิ้งในพระศาสนาที่เป็นไปเพื่อความหลุดพ้น, อนึ่ง ในที่นี้โดยอรรถแล้ว การปฏิเสธนั่นแหละเป็นสิ่งที่ควรพยากรณ์. สัตว์ผู้หนึ่งมาสู่ความเป็นอย่างนี้ด้วยอำนาจแห่งกรรมและกิเลสฉันใด สัตว์อื่นก็ฉันนั้น สัตว์อื่นก็ฉันนั้น สัตว์นั้นเรียกว่า ตถาคต เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตถาคตคือสัตว์". คำว่า การไม่พยากรณ์นั้นไม่เป็นที่พอใจแก่เรา หมายความว่า ถ้าโลกเที่ยง ก็ควรพยากรณ์ว่า "โลกเที่ยง" ถ้าโลกไม่เที่ยง ก็ควรพยากรณ์ว่า "โลกไม่เที่ยง" ว่า "เรารู้" ดังนี้, ส่วนการไม่พยากรณ์โดยประการทั้งสองนั้น จิตของเราไม่ยินดี เพราะการไม่พยากรณ์นั้นมีเหตุมาจากการไม่รู้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สำหรับผู้ไม่รู้ไม่เห็น คำนี้นั่นแหละเป็นคำตรง คือคำว่า เราไม่รู้ เราไม่เห็น". ในคำว่า "โลกเที่ยง" เป็นต้นนั้น คำว่า "เที่ยง" หมายถึง มีอยู่ในกาลทั้งปวง เที่ยงแท้ ยั่งยืน มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา. เพราะในคำว่า "โลก" นี้ มีความประสงค์ว่า บุญ บาป และวิบากของบุญและบาปนั้น อันพวกที่มีทิฏฐิเสวยอยู่ หรือชื่อว่าโลก เพราะอันสัตว์ทั้งหลายผู้ไม่แยกจากกันโดยความเป็นผู้ทำวิบากนั้นเป็นต้นเสวยอยู่. ด้วยคำนี้ เป็นอันแสดงสัสสตวาทะทั้ง ๔ ไว้แล้ว. คำว่า "ไม่เที่ยง" หมายถึง ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่มั่นคง มีความแตกสลายเป็นธรรมดา, และด้วยคำว่า "ไม่เที่ยง" นี้ เป็นการแสดงถึงอุจเฉททิฏฐิโดยการปฏิเสธความเป็นของเที่ยง จึงเป็นอันแสดงอุจเฉทวาทะทั้ง ๗ ไว้แล้ว. คำว่า "มีที่สุด" หมายถึง มีขอบเขต มีประมาณจำกัด มีอรรถว่า ไม่แผ่ไปในที่ทั้งปวง. ด้วยคำนั้น เป็นอันแสดงวาทะมีอาทิว่า "อัตตามีประมาณเท่าร่างกาย มีประมาณเท่าหัวแม่มือ มีประมาณเท่าเมล็ดข้าวเปลือก มีประมาณเท่าปรมาณู" ดังนี้เป็นต้น.

ตถาคโต ปรํ มรณาติ ตถาคโต ชีโว อตฺตา มรณโต อิมสฺส กายสฺส เภทโต ปรํ อุทฺธํ โหติ อตฺถิ สํวิชฺชตีติ อตฺโถ. เอเตน สสฺสตภาวมุเขน โสฬส สญฺญีวาทา, อฏฺฐ อสญฺญีวาทา, อฏฺฐ จ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา ทสฺสิตา โหนฺติ. น โหตีติ นตฺถิ น อุปลพฺภติ. เอเตน อุจฺเฉทวาโท ทสฺสิโต โหติ. อปิจ โหติ จ น จ โหตีติ อตฺถิ นตฺถิ จาติ. เอเตน เอกจฺจสสฺสตวาโท ทสฺสิโต. เนว โหติ น น โหตีติ ปน อิมินา อมราวิกฺเขปวาโท ทสฺสิโตติ เวทิตพฺพํ. ภควตา ปน อนิยฺยานิกตฺตา อนตฺถสํหิตานิ อิมานิ ทสฺสนานีติ ตานิ น พฺยากตานิ, ตํ อพฺยากรณํ สนฺธายาห อยํ เถโร ‘‘ตํ เม น รุจฺจตี’’ติ. สิกฺขํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ยถาสมาทินฺนสิกฺขํ ปหาย.

คำว่า "ตถาคตเบื้องหน้าแต่ความตาย" หมายถึง ตถาคตคือชีวะคืออัตตา ย่อมมี ย่อมเป็น ย่อมปรากฏอยู่เบื้องหน้าแต่ความตาย คือภายหลังจากการแตกทำลายแห่งกายนี้. ด้วยคำนี้ เป็นอันแสดงสัญญีวาทะ ๑๖ อสัญญีวาทะ ๘ และเนวสัญญานาสัญญีวาทะ ๘ โดยความเป็นสัสสตทิฏฐิ. คำว่า "ไม่เป็น" หมายถึง ไม่มี ไม่ปรากฏ. ด้วยคำนี้ เป็นอันแสดงอุจเฉทวาทะไว้แล้ว. อนึ่ง คำว่า "เป็นก็มี ไม่เป็นก็มี" หมายถึง มีอยู่และไม่มีอยู่. ด้วยคำนี้ เป็นอันแสดงเอกัจจสัสสตวาทะไว้แล้ว. ส่วนคำว่า "เป็นก็ไม่ใช่ ไม่เป็นก็ไม่ใช่" พึงทราบว่า เป็นอันแสดงอมราวิกเขปวาทะไว้แล้วด้วยคำนี้. แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงพยากรณ์ทิฏฐิเหล่านี้ เพราะไม่เป็นไปเพื่อความหลุดพ้น ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ พระเถระนี้กล่าวหมายถึงการไม่พยากรณ์นั้นว่า "สิ่งนั้นไม่เป็นที่พอใจแก่เรา". คำว่า "ปฏิเสธสิกขา" คือละสิกขาตามที่สมาทานไว้แล้ว.

๑๒๕. ตฺวํ [Pg.66] เนว ยาจโกติ อหํ ภนฺเต ภควติ พฺรหฺมจริยํ จริสฺสามีติอาทินา. น ยาจิตโกติ ตฺวํ มาลุกฺยปุตฺต มยิ พฺรหฺมจริยํ จราติอาทินา.

๑๒๕. คำว่า "ท่านมิได้เป็นผู้ขอ" หมายถึง โดยนัยมีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้า". คำว่า "มิได้เป็นผู้ถูกขอ" หมายถึง โดยนัยมีอาทิว่า "มาลุงกยบุตร ท่านจงประพฤติพรหมจรรย์ในเรา".

๑๒๖. ปรเสนาย ฐิเตน ปุริเสน. พหลเลปเนนาติ พหลวิเลปเนน. มหาสุปิยาทิ สพฺโพ มุทุหิทโก เวณุวิเสโส สณฺโห. มรุวาติ มกจิ. ขีรปณฺณิโนติ ขีรปณฺณิยา, ยสฺสา ฉินฺทนมตฺเต ปณฺเณ ขีรํ ปคฺฆรติ. คจฺฉนฺติ คจฺฉโต ชาตํ สยํชาตคุมฺพโต คหิตนฺติ อธิปฺปาโย. สิถิลหนุ นาม ทตฺตา กณฺโณ ปตงฺโค. เอตาย ทิฏฺฐิยา สติ น โหตีติ ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ เอตาย ทิฏฺฐิยา สติ มคฺคพฺรหฺมจริยวาโส น โหติ, ตํ ปหาย เอว ปตฺตพฺพโต.

๑๒๖. โดยบุรุษผู้ยืนอยู่ในกองทัพฝ่ายอื่น. คำว่า "ด้วยการฉาบทาอย่างหนา" หมายถึง ด้วยการทาอย่างหนา. ไม้ไผ่ชนิดหนึ่งชื่อมหาสุปิยะ เป็นไม้ไผ่เนื้ออ่อนละเอียดทั้งหมด. คำว่า "มารุวา" หมายถึง ป่านมะกะจิ. คำว่า "ขีรปัณณี" หมายถึง ต้นขีรปัณณี ซึ่งเมื่อตัดใบแล้ว น้ำนมจะไหลออกมา. คำว่า "คัจฉันติ" มีความหมายว่า (ไม้) ที่เกิดจากกอไม้ที่เกิดขึ้นเองถูกนำมาแล้ว. ตั๊กแตนชื่อสิถิลหนุ มีฟันและหู. คำว่า "เมื่อมีทิฏฐินี้อยู่ ย่อมไม่มี" หมายถึง เมื่อมีทิฏฐิว่า "โลกเที่ยง" นี้อยู่ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในมรรคย่อมไม่มี เพราะพรหมจรรย์นั้นพึงบรรลุได้ด้วยการละทิฏฐินั้นนั่นเอง.

๑๒๗. อตฺเถว ชาตีติอาทินา เอตา ทิฏฺฐิโย ปจฺเจกมฺปิ สํสารปริพฺรูหนา กฏสิวฑฺฒนา นิพฺพานวิพนฺธนาติ ทสฺเสติ.

๑๒๗. ด้วยคำว่า "ชาติย่อมมีอยู่" เป็นต้น ท่านแสดงว่า ทิฏฐิเหล่านี้แม้แต่ละอย่าง ย่อมเป็นเครื่องเพิ่มพูนสังสารวัฏ เป็นเครื่องเพิ่มพูนป่าช้า และเป็นเครื่องขัดขวางนิพพาน.

๑๒๘. ตสฺมาติหาติ อิทํ อฏฺฐาเน อุทฺธฏํ, ฐาเนเยว ปน ‘‘วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺพ’’นฺติ อิมสฺส ปรโต กตฺวา สํวณฺเณตพฺพํ. อตฺตโน ผเลน อรณียโต อนุคนฺตพฺพโต การณมฺปิ ‘‘อตฺโถ’’ติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘การณนิสฺสิต’’นฺติ. เตนาห ‘‘พฺรหฺมจริยสฺส อาทิมตฺตมฺปี’’ติ. ปุพฺพปทฏฺฐานนฺติ ปฐมารมฺโภ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๑๒๘. คำว่า "เพราะเหตุนั้นในบัดนี้" นี้ถูกยกขึ้นมาในที่ไม่สมควร แต่พึงอธิบายโดยวางไว้ข้างหลังคำว่า "พึงทราบโดยนัยแห่งปฏิปักษ์ที่กล่าวแล้ว" ในที่ที่สมควร. เหตุที่พึงเข้าถึงด้วยผลของตน พึงติดตามไปได้ เหตุนั้นจึงเรียกว่า "อรรถ" ดังนี้ จึงกล่าวว่า "อาศัยเหตุ". เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "แม้เพียงเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์". คำว่า "ปุพพปทัฏฐาน" หมายถึง การเริ่มต้นครั้งแรก. ที่เหลือก็เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย.

จูฬมาลุกฺยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่เร้นอยู่ในคำอธิบายจุลมาลุงกยสูตร จบแล้ว.

๔. มหามาลุกฺยสุตฺตวณฺณนา

๔. คำอธิบายมหามาลุงกยสูตร.

๑๒๙. โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ, ตตฺถ ปวตฺติยา สํวตฺตนโต โอรํ ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ, เหฏฺฐิมมคฺควชฺฌตาย โอรมฺภาเค เหฏฺฐาโกฏฺฐาเส ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา. เตนาห ‘‘เหฏฺฐาโกฏฺฐาสิกานี’’ติอาทิ. กมฺมุนา หิ วฏฺเฏน จ ทุกฺขํ สํโยเชนฺตีติ สํโยชนานิ, โอรมฺภาคิยสญฺญิตานิ สํโยชนานิ ยสฺส อปฺปหีนานิ, ตสฺเสว วฏฺฏทุกฺขํ. ยสฺส ปน ตานิ ปหีนานิ, ตสฺส ตํ นตฺถีติ. อปฺปหีนตาย อนุเสตีติ อริยมคฺเคน อสมุจฺฉินฺนตาย การณลาเภ [Pg.67] สติ อุปฺปชฺชติ, อปฺปหีนภาเวน อนุเสติ. อนุสยมาโน สํโยชนํ นาม โหตีติ อนุสยตฺตํ ผริตฺวา ปวตฺตมาโน ปาปธมฺโม ยถาวุตฺเตนตฺเถน สํโยชนํ นาม โหติ. เอเตน ยทิ ปน อนุสยโต สํโยชนํ ปวตฺตํ, ตถาปิ เย เต กามราคาทโย ‘‘อนุสยา’’ติ วุจฺจนฺติ, เตเยว พนฺธนฏฺเฐน สํโยชนานีติ ทสฺเสติ.

๑๒๙. คำว่า "โอรัม" หมายถึง กามธาตุ สังโยชน์ทั้งหลายชื่อว่า "โอรัมภาคิยะ" เพราะย่อมเข้าถึงส่วนเบื้องต่ำ คือเป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นในกามธาตุนั้น หรือชื่อว่า "โอรัมภาคิยะ" เพราะย่อมเข้าถึงส่วนเบื้องต่ำ คือส่วนข้างล่าง เพราะเป็นสิ่งที่พึงละได้ด้วยมรรคเบื้องต่ำ โดยแปลง ก อักษร เป็น ย อักษร. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เป็นส่วนเบื้องต่ำ" เป็นต้น. เพราะกิเลสทั้งหลายย่อมผูกทุกข์ไว้ด้วยกรรมและวัฏฏะ จึงชื่อว่า "สังโยชน์" วัฏฏทุกข์ย่อมมีแก่ผู้ที่สังโยชน์อันมีชื่อว่า "โอรัมภาคิยะ" ยังละไม่ได้เท่านั้น. ส่วนผู้ที่ละสังโยชน์เหล่านั้นได้แล้ว วัฏฏทุกข์นั้นย่อมไม่มีแก่เขา. คำว่า "ย่อมนอนเนื่องเพราะยังละไม่ได้" หมายถึง เพราะยังไม่ถูกตัดขาดด้วยอริยมรรค จึงเกิดขึ้นเมื่อได้เหตุ ย่อมนอนเนื่องด้วยความเป็นสิ่งที่ยังละไม่ได้. คำว่า "เมื่อนอนเนื่องอยู่ ย่อมชื่อว่าสังโยชน์" หมายถึง บาปธรรมที่ดำเนินไปโดยแผ่ซ่านความเป็นอนุสัย ย่อมชื่อว่าสังโยชน์โดยอรรถตามที่กล่าวมาแล้ว. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า แม้ว่าสังโยชน์จะดำเนินไปจากอนุสัยก็จริง ถึงกระนั้น กามราคะเป็นต้นเหล่าใดที่เรียกว่า "อนุสัย" กามราคะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่า "สังโยชน์" โดยอรรถว่าเป็นเครื่องผูก.

เอวํ สนฺเตปีติ ยเทว โอรมฺภาคิยสํโยชนํ ภควตา ปุจฺฉิตํ, ตเทว เถเรนปิ วิสฺสชฺชิตํ, ตถาปิ อยํ ลทฺธิ สนฺนิสฺสยา. ตตฺถ โทสาโรปนาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺส วาเท’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมุทาจารกฺขเณเยวาติ ปวตฺติกฺขเณ เอว. น หิ สพฺเพ วตฺตมานา กิเลสา สํโยชนตฺถํ ผรนฺตีติ อธิปฺปาโย. เตนาติ เตน การเณน, ตถาลทฺธิกตฺตาติ อตฺโถ. จินฺเตสิ ‘‘ธมฺมํ เทเสสฺสามี’’ติ โยชนา. อตฺตโน ธมฺมตาเยวาติ อชฺฌตฺตาสเยเนว. วิสํวาทิตาติ สตฺถุ จิตฺตสฺส อนาราธเนน วิเวจิตา. เอวมกาสิ เอวํ ธมฺมํ เทสาเปสิ.

แม้เป็นอย่างนั้นก็ตาม สังโยชน์อันเป็นส่วนเบื้องต่ำใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามแล้ว พระเถระก็ได้วิสัชนาสังโยชน์นั้นนั่นแล ถึงอย่างนั้น ลัทธินี้ก็ยังมีที่อาศัย. เพื่อแสดงการยกโทษในที่นั้น จึงตรัสคำว่า "ในวาทะของท่านนั้น" เป็นต้น. คำว่า "ในขณะที่ประพฤติอยู่เท่านั้น" คือในขณะที่เกิดขึ้นเท่านั้น. อธิบายว่า กิเลสที่กำลังเป็นไปทั้งหมดไม่แผ่ไปเพื่อความเป็นสังโยชน์. คำว่า "เพราะเหตุนั้น" คือเพราะเหตุนั้น หมายถึงเพราะเป็นผู้มีลัทธิเช่นนั้น. การประกอบความว่า ทรงดำริว่า "เราจักแสดงธรรม". คำว่า "ด้วยธรรมดาของตนเอง" คือด้วยอัธยาศัยภายในเท่านั้น. คำว่า "คลาดเคลื่อน" คือถูกแยกออกด้วยการไม่ยังจิตของพระศาสดาให้ยินดี. ได้กระทำอย่างนี้ คือได้ทรงให้แสดงธรรมอย่างนี้.

๑๓๐. สกฺกายทิฏฺฐิปริยุฏฺฐิเตนาติ ปริยุฏฺฐานสมตฺถสกฺกายทิฏฺฐิเกน. ตถาภูตญฺจ จิตฺตํ ตาย ทิฏฺฐิยา วิคยฺหิตํ อชฺโฌตฺถฏญฺจ นาม โหตีติ อาห ‘‘คหิเตน อภิภูเตนา’’ติ. ทิฏฺฐินิสฺสรณํ นาม ทสฺสนมคฺโค เตน สมุจฺฉินฺทิตพฺพโต, โส ปน นิพฺพานํ อาคมฺม ตํ สมุจฺฉินฺทติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐินิสฺสรณํ นิพฺพาน’’นฺติ. อวิโนทิตา อนีหฏาติ ปททฺวเยนปิ สมุจฺเฉทวเสน อปฺปหีนตฺตํเยว วทติ. อญฺญํ สํโยชนํ อญฺโญ อนุสโยติ วทนฺติ, สหภาโว นาม อญฺเญน โหติ. น หิ ตเทว เตน สหาติ วุจฺจตีติ เตสํ อธิปฺปาโย. อญฺเญนาติ อตฺถโต อญฺเญน. อวตฺถามตฺตโต ยทิปิ อวยววินิมุตฺโต สมุทาโย นตฺถิ, อวยโว ปน สมุทาโย น โหตีติ โส สมุทายโต อญฺโญ เอวาติ สกฺกา วตฺตุนฺติ ยถาวุตฺตสฺส ปริหารสฺส อปฺปาฏิหีรกตํ อาสงฺกิตฺวา ปกฺขนฺตรํ อาสลฺลิตํ ‘‘อถาปิ สิยา’’ติอาทินา. ปกฺขนฺตเรหิ ปริหารา โหนฺตีติ ยถาวุตฺตญาเยนปิ อญฺโญ ปุริโส อถาปิ สิยา, อยํ ปเนตฺถ อญฺโญ โทโสติ อาห ‘‘ยทิ ตเทวา’’ติอาทิ. อถาปิ สิยา ตุยฺหํ ยทิ ปริวิตกฺโก อีทิโส ยทิ ตเทว สํโยชนนฺติอาทิ. อิมมตฺถํ สนฺธายาติ ปรมตฺถโต โส เอว [Pg.68] กิเลโส สํโยชนมนุสโย จ, พนฺธนตฺถอปฺปหีนตฺถานํ ปน อตฺเถว เภโทติ อิมมตฺถํ สนฺธาย.

๑๓๐. คำว่า "อันสักกายทิฏฐิกลุ้มรุมแล้ว" คือด้วยสักกายทิฏฐิที่สามารถกลุ้มรุมได้. และจิตที่เป็นเช่นนั้น ชื่อว่าอันทิฏฐินั้นยึดถือและครอบงำแล้ว จึงตรัสคำว่า "อันยึดถือแล้ว อันครอบงำแล้ว". ชื่อว่าเครื่องสลัดออกซึ่งทิฏฐิ คือทัสสนมรรค เพราะพึงตัดขาดด้วยมรรคนั้น แต่มรรคนั้นอาศัยพระนิพพานแล้วย่อมตัดขาดทิฏฐินั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "พระนิพพานเป็นเครื่องสลัดออกซึ่งทิฏฐิ". คำว่า "ยังไม่กำจัดออก ยังไม่นำออก" ด้วยบททั้งสองนี้ ย่อมกล่าวถึงความเป็นผู้ยังไม่ละได้ด้วยอำนาจแห่งการตัดขาดเท่านั้น. พวกเขากล่าวว่า สังโยชน์เป็นอย่างหนึ่ง อนุสัยเป็นอีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าการอยู่ร่วมกันย่อมมีกับสิ่งอื่น ไม่ได้กล่าวว่าสิ่งนั้นนั่นแหละอยู่ร่วมกับสิ่งนั้น นี้เป็นอัธยาศัยของพวกเขา. คำว่า "ด้วยสิ่งอื่น" คือด้วยสิ่งอื่นโดยอรรถ. โดยความเป็นเพียงสภาวะ ถึงแม้ว่าส่วนรวมที่ปราศจากส่วนย่อยจะไม่มี แต่ส่วนย่อยก็ไม่ใช่ส่วนรวม เพราะฉะนั้นจึงอาจกล่าวได้ว่า ส่วนย่อยนั้นเป็นสิ่งอื่นจากส่วนรวมนั่นเอง เมื่อสงสัยว่าการแก้ปัญหาที่กล่าวมาแล้วนั้นไม่สามารถป้องกันได้ จึงได้ยกฝ่ายอื่นขึ้นมาด้วยคำว่า "อนึ่ง พึงมีได้" เป็นต้น. การแก้ปัญหาทั้งหลายย่อมมีด้วยฝ่ายอื่น แม้ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว พึงมีบุคคลอื่นอีก นี้เป็นโทษอื่นในเรื่องนี้ จึงตรัสคำว่า "ถ้าสิ่งนั้นนั่นแหละ" เป็นต้น. อนึ่ง พึงมีได้ ถ้าความตรึกของท่านเป็นเช่นนี้ ถ้าสิ่งนั้นนั่นแหละเป็นสังโยชน์ เป็นต้น. คำว่า "มุ่งหมายถึงอรรถนี้" คือโดยปรมัตถ์ กิเลสนั้นนั่นแหละเป็นสังโยชน์และอนุสัย แต่โดยอรรถแห่งการผูกมัดและอรรถแห่งการยังไม่ละ มีความแตกต่างกัน มุ่งหมายถึงอรรถนี้.

๑๓๒. ตจจฺเฉโท วิย สมาปตฺติ กิเลสานํ สมาปตฺติวิกฺขมฺภนสฺส สารจฺเฉทสฺส อนุสยสฺส ทูรภาวโต. เผคฺคุจฺเฉโท วิย วิปสฺสนา ตสฺส อาสนฺนภาวโต. เอวรูปา ปุคฺคลาติ อภาวิตสทฺธาทิพลตาย ทุพฺพลนามกายา ปุคฺคลา, เยสํ สกฺกายนิโรธาย…เป… นาธิมุจฺจติ. เอวํ ทฏฺฐพฺพาติ ยถา โส ทุพฺพลโก ปุริโส, เอวํ ทฏฺฐพฺโพ โส ปุริโส คงฺคาปารํ วิย สกฺกายปารํ คนฺตุํ อสมตฺถตฺตา. วุตฺตวิปริยาเยน สุกฺกปกฺขสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๑๓๒. สมาบัติเปรียบเหมือนการตัดเปลือก เพราะการข่มกิเลสด้วยสมาบัติ และเพราะอนุสัยยังห่างไกลจากการตัดขาดซึ่งแก่น. วิปัสสนาเปรียบเหมือนการตัดกระพี้ เพราะวิปัสสนานั้นใกล้ต่อการตัดขาดซึ่งแก่น. คำว่า "บุคคลมีรูปอย่างนี้" คือบุคคลผู้มีกำลังศรัทธาเป็นต้นที่ยังไม่เจริญแล้ว คือบุคคลผู้มีนามกายอ่อนแอ ผู้ที่ไม่น้อมใจไปเพื่อความดับสักกายะ...เป็นต้น. คำว่า "พึงเห็นอย่างนี้" คือเหมือนบุรุษผู้มีกำลังอ่อนนั้น บุรุษนั้นพึงเห็นอย่างนี้ เพราะไม่สามารถจะไปถึงฝั่งแห่งสักกายะได้ เหมือนฝั่งแม่น้ำคงคา. โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว พึงทราบอรรถแห่งฝ่ายขาว.

๑๓๓. อุปธิวิเวเกนาติ อิมินา อุปธิวิเวกาติ กรเณ นิสฺสกฺกนนฺติ ทสฺเสติ, อุปธิวิเวกาติ วา เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนสฺส อุปธิวิเวเกนาติ เหตุมฺหิ กรณวจเนน ปญฺจกามคุณวิเวโก กถิโต. กามคุณาปิ หิ อุปธียติ เอตฺถ ทุกฺขนฺติ อุปธีติ วุจฺจนฺตีติ. ถินมิทฺธปจฺจยา กายวิชมฺภิตาทิเภทํ กายาลสิยํ. ตตฺถาติ อนฺโตสมาปตฺติยํ สมาปตฺติอพฺภนฺตเร ชาตํ. ตํ ปน สมาปตฺติปริยาปนฺนมฺปิ อปริยาปนฺนมฺปีติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนฺโตสมาปตฺติกฺขเณเยวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. รูปาทโย ธมฺเมติ รูปเวทนาทิเก ปญฺจกฺขนฺธธมฺเม. น นิจฺจโตติ อิมินา นิจฺจปฏิกฺเขปโต เตสํ อนิจฺจตมาห. ตโต เอว อุทยวยนฺตโต วิปริณามโต ตาวกาลิกโต จ เต อนิจฺจาติ โชติตํ โหติ. ยญฺหิ นิจฺจํ น โหติ, ตํ อุทยพฺพยปริจฺฉินฺนํ ชราย มรเณน จาติ ทฺเวธา วิปริณตํ อิตฺตรขณเมว จ โหติ. น สุขโตติ อิมินา สุขปฏิกฺเขปโต เตสํ ทุกฺขตมาห, อโต เอว อภิณฺหํ ปฏิปีฬนโต ทุกฺขวตฺถุโต จ เต ทุกฺขาติ โชติตํ โหติ. อุทยพฺพยวนฺตตาย หิ เต อภิณฺหํ ปฏิปีฬนโต นิรนฺตรทุกฺขตาย ทุกฺขสฺเสว จ อธิฏฺฐานภูตาติ. ปจฺจยยาปนียตาย โรคมูลตาย จ โรคโต. ทุกฺขตาสูลโยคิตาย กิเลสาสุจิปคฺฆรณโต อุปฺปาทชราภงฺเคหิ อุทฺธุมาตปกฺกภิชฺชนโต จ คณฺฑโต. ปีฬาชนนโต อนฺโตตุทนโต ทุนฺนีหรณโต จ อวทฺธิอาวหโต อฆวตฺถุโต จ อเสรีภาวโต อาพาธปทฏฺฐานตาย จ อาพาธโต. อวสวตฺตนโต อวิเธยฺยตาย ปรโต[Pg.69]. พฺยาธิชรามรเณหิ ปลุชฺชนียตาย ปโลกโต. สามีนิวาสีการกเวทกอธิฏฺฐายกวิรหโต สุญฺญโต. อตฺตปฏิกฺเขปฏฺเฐน อนตฺตโต, รูปาทิธมฺมาปิ น เอตฺถ อตฺตา โหนฺตีติ อนตฺตา, เอวํ อยมฺปิ น อตฺตา โหตีติ อนตฺตา. เตน อพฺยาปารโต นิรีหโต ตุจฺฉโต อนตฺตาติ ทีปิตํ โหติ. ลกฺขณตฺตยเมว อวโพธตฺถํ เอกาทสหิ ปเทหิ วิภชิตฺวา คหิตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

๑๓๓. คำว่า "ด้วยความสงัดจากอุปธิ" ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่าความสงัดจากอุปธิเป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งปัญจมีวิภัตติ หรือว่า คำว่า "ความสงัดจากอุปธิ" เป็นปัญจมีวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ และด้วยคำว่า "ด้วยความสงัดจากอุปธิ" ซึ่งเป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ ย่อมกล่าวถึงความสงัดจากกามคุณ ๕. เพราะกามคุณทั้งหลาย ทุกข์ย่อมถูกวางไว้ในกามคุณเหล่านั้น จึงชื่อว่าอุปธิ. มีถีนมิทธะเป็นปัจจัย คือความเกียจคร้านทางกาย มีการบิดขี้เกียจเป็นต้น. คำว่า "ในที่นั้น" คือในสมาบัติ เกิดขึ้นภายในสมาบัติ. แต่สิ่งนั้นเป็นทั้งที่รวมอยู่ในสมาบัติและไม่รวมอยู่ในสมาบัติ เพื่อแสดงทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสคำว่า "ในขณะแห่งสมาบัติเท่านั้น" เป็นต้น. คำว่า "ธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้น" คือธรรมอันเป็นขันธ์ ๕ มีรูป เวทนา เป็นต้น. คำว่า "โดยความเป็นของไม่เที่ยง" ด้วยบทนี้ ย่อมกล่าวถึงความเป็นของไม่เที่ยงของธรรมเหล่านั้น เพราะปฏิเสธความเป็นของเที่ยง เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าธรรมเหล่านั้นไม่เที่ยง เพราะมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป เพราะมีความแปรปรวนไป และเพราะเป็นของชั่วคราว. สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นย่อมถูกจำกัดด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป ย่อมแปรปรวนไปสองอย่าง คือด้วยความแก่และความตาย และย่อมเป็นของชั่วขณะเท่านั้น. คำว่า "โดยความเป็นทุกข์" ด้วยบทนี้ ย่อมกล่าวถึงความเป็นทุกข์ของธรรมเหล่านั้น เพราะปฏิเสธความเป็นสุข เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าธรรมเหล่านั้นเป็นทุกข์ เพราะถูกบีบคั้นอยู่เนืองๆ และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์. เพราะธรรมเหล่านั้นมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป เพราะถูกบีบคั้นอยู่เนืองๆ เพราะเป็นทุกข์ไม่ขาดสาย และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์นั่นเอง. เพราะเป็นสิ่งที่ต้องบำบัดด้วยปัจจัย และเพราะเป็นรากเหง้าของโรค จึงชื่อว่าเป็นโรค. เพราะประกอบด้วยความทุกข์ดุจหนาม เพราะเป็นที่ไหลออกแห่งกิเลสอันไม่สะอาด และเพราะพองเน่าแตกสลายด้วยความเกิดขึ้น ความแก่ และความแตกดับ จึงชื่อว่าเป็นฝี. เพราะยังความบีบคั้นให้เกิดขึ้น เพราะเสียดแทงอยู่ภายใน และเพราะนำออกได้ยาก เพราะนำมาซึ่งความไม่เจริญ และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งความทุกข์ เพราะไม่เป็นอิสระ และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งความเจ็บป่วย จึงชื่อว่าเป็นอาพาธ. เพราะไม่เป็นไปในอำนาจ เพราะไม่เป็นไปตามความประสงค์ จึงชื่อว่าเป็นของผู้อื่น. เพราะเป็นสิ่งที่พึงแตกสลายไป ด้วยความเจ็บป่วย ความแก่ และความตาย จึงชื่อว่าความพินาศ. เพราะปราศจากเจ้าของ ผู้สิงอยู่ ผู้กระทำ ผู้เสวย และผู้เป็นใหญ่ จึงชื่อว่าเป็นของว่างเปล่า. เพราะปฏิเสธอัตตา จึงชื่อว่าเป็นอนัตตา แม้ธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นก็ไม่ใช่ตัวตนในที่นี้ จึงชื่อว่าเป็นอนัตตา อย่างนี้ แม้สิ่งนี้ก็ไม่ใช่ตัวตน จึงชื่อว่าเป็นอนัตตา. เพราะไม่มีการขวนขวาย เพราะไม่มีความพยายาม เพราะว่างเปล่า จึงชื่อว่าแสดงความเป็นอนัตตา. เพื่อให้เข้าใจลักษณะ ๓ นั่นเอง จึงแบ่งออกเป็น ๑๑ บทแล้วถือเอา เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงตรัสคำว่า "ในที่นั้น" เป็นต้น.

อนฺโตสมาปตฺติยนฺติ สมาปตฺตีนํ สหชาตตาย สมาปตฺตีนํ อพฺภนฺตเร. จิตฺตํ ปฏิสํหรตีติ ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคาทิอุปกฺกิเลสวิกฺขมฺภเนน วิปสฺสนาจิตฺตํ ปฏิสํหรติ. เตนาห ‘‘โมเจตี’’ติ. สวนวเสนาติ ‘‘สพฺพสงฺขารสมโถ’’ติอาทินา สวนวเสน. ถุติวเสนาติ ตเถว โถมนาวเสน คุณโต สํกิตฺตนวเสน. ปริยตฺติวเสนาติ ตสฺส ธมฺมสฺส ปริยาปุณนวเสน. ปญฺญตฺติวเสนาติ ตทตฺถสฺส ปญฺญาปนวเสน. อารมฺมณกรณวเสเนว อุปสํหรติ มคฺคจิตฺตํ. เอตํ สนฺตนฺติอาทิ ปน อวธารณนิวตฺติตตฺถทสฺสนํ. ยถา วิปสฺสนา ‘‘เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีต’’นฺติอาทินา อสงฺขตาย ธาตุยา จิตฺตํ อุปสํหรติ, เอวํ มคฺโค นิพฺพานํ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน อภิสเมนฺโต ตตฺถ ลพฺภมาเน สพฺเพ วิเสเส อสมฺโมหโต ปฏิวิชานนฺโต ตตฺถ จิตฺตํ อุปสํหรติ. เตนาห ‘‘อิมินา ปน อากาเรนา’’ติอาทิ. โส ตตฺถ ฐิโตติ โส อทนฺธวิปสฺสโน โยคี ตตฺถ ตาย อนิจฺจาทิลกฺขณตฺตยารมฺมณาย วิปสฺสนาย ฐิโต. สพฺพโสติ ตสฺส มคฺคสฺส อธิคมาย นิพฺพตฺติตสมถวิปสฺสนาสุ. อสกฺโกนฺโต อนาคามี โหตีติ เหฏฺฐิมมคฺควหาสุ เอว สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราคํ ปหาย อคฺคมคฺควหาสุ ตาสุ นิกนฺตึ ปริยาทาตุํ อสกฺโกนฺโต อนาคามิตายเมว สณฺฐาติ.

คำว่า อันโตสมาปัตติยันติ คือภายในแห่งสมาบัติทั้งหลาย เพราะความที่สมาบัติทั้งหลายเกิดพร้อมกัน. คำว่า จิตย่อมรวบรวม คือย่อมรวบรวมจิตวิปัสสนาด้วยการข่มอุปกิเลสมีฉันทราคะเป็นต้นที่ผูกพันอยู่กับสมาบัตินั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ย่อมเปลื้อง”. คำว่า โดยการฟัง คือโดยการฟังด้วยบทว่า “ความสงบแห่งสังขารทั้งปวง” เป็นต้น. คำว่า โดยการสรรเสริญ คือโดยการสรรเสริญอย่างนั้นนั่นแหละ โดยการกล่าวคุณโดยย่อ. คำว่า โดยการเล่าเรียน คือโดยการเล่าเรียนธรรมนั้น. คำว่า โดยการบัญญัติ คือโดยการบัญญัติอรรถนั้น. ย่อมนำจิตมรรคเข้าไปโดยการทำเป็นอารมณ์เท่านั้น. ส่วนบทว่า “เอตัง สันตัง” เป็นต้น เป็นการแสดงอรรถที่กลับจากความกำหนด. วิปัสสนา ย่อมนำจิตเข้าไปในอสังขตธาตุด้วยบทว่า “สิ่งนี้สงบ สิ่งนี้ประณีต” เป็นต้น ฉันใด, มรรคก็ย่อมนำจิตเข้าไปในนิพพานนั้น โดยการรู้แจ้งพิเศษซึ่งวิเศษทั้งปวงที่พึงได้ในนิพพานนั้น โดยไม่หลงผิด ด้วยการทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ด้วยอาการนี้” เป็นต้น. คำว่า โยคีนั้นตั้งอยู่ในนิพพานนั้น คือโยคีผู้มีวิปัสสนาไม่เชื่องช้า ตั้งอยู่ในวิปัสสนาที่มีอนิจจาทิลักขณสามเป็นอารมณ์นั้น. คำว่า ในสมถะและวิปัสสนาทั้งปวง คือในสมถะและวิปัสสนาที่เกิดขึ้นเพื่อการบรรลุมรรคนั้น. คำว่า เมื่อไม่สามารถย่อมเป็นพระอนาคามี คือเมื่อไม่สามารถละฉันทราคะในสมถะและวิปัสสนาที่นำไปสู่มรรคเบื้องต่ำ และไม่สามารถถอนความยินดีในสมถะและวิปัสสนาที่นำไปสู่มรรคเบื้องสูงได้ ย่อมดำรงอยู่ในความเป็นพระอนาคามีนั่นเอง.

สมติกฺกนฺตตฺตาติ สมถวเสน วิปสฺสนาวเสน จาติ สพฺพถาปิ รูปสฺส อติกฺกนฺตตฺตา. เตนาห ‘‘อยญฺหี’’ติอาทิ. อเนนาติ โยคินา. ตํ อติกฺกมฺมาติ อิทํ โย วา ปฐมํ ปญฺจโวการภวปริยาปนฺเน ธมฺเม สมฺมเทว สมฺมสิตฺวา เต วิวชฺเชตฺวา ตโต อรูปสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อรูปธมฺเม สมฺมสติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อิทานิ อรูปํ สมฺมสตี’’ติ.

คำว่า เพราะล่วงเลยแล้ว คือเพราะล่วงเลยรูปได้ทุกประการ ทั้งโดยสมถะและโดยวิปัสสนา. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ก็ผู้นี้” เป็นต้น. คำว่า ด้วยโยคีนั้น คือด้วยโยคี. คำว่า ล่วงเลยสิ่งนั้น คือคำนี้กล่าวถึงบุคคลใดที่พิจารณาธรรมที่สงเคราะห์เข้าในปัญจโวการภพโดยชอบแล้ว ละธรรมเหล่านั้นเสีย จากนั้นเข้าอรูปสมาบัติแล้วพิจารณาอรูปธรรม. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “บัดนี้ย่อมพิจารณาอรูป” ดังนี้.

สมถวเสน [Pg.70] คจฺฉโตติ สมถปฺปธานํ ปุพฺพภาคปฏิปทํ อนุยุญฺชนฺตสฺส. จิตฺเตกคฺคตา ธุรํ โหตีติ ตสฺส วิปสฺสนาภาวนาย ตถา ปุพฺเพ ปวตฺตตฺตา วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา สมาธิปฺปธานา โหติ, มคฺเคปิ จิตฺเตกคฺคตา ธุรํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ ปุพฺพงฺคมํ พลวํ โหติ. โส เจโตวิมุตฺโต นามาติ โส อริโย เจโตวิมุตฺโต นาม โหติ. วิปสฺสนาวเสน คจฺฉโตติ ‘‘สมถวเสน คจฺฉโต’’ติ เอตฺถ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยญฺจ ปุคฺคลวิภาโค สุตฺตนฺตนเยน อิธาภิหิโต ปริยาโย นาม, อภิธมฺมนเยน ปรโต กีฏาคิริสุตฺตวณฺณนายํ ทสฺสยิสฺสาม. อยํ สภาวธมฺโมเยวาติ ปุพฺพภาคปฏิปทา สมถปฺปธานา เจ สมาธิ ธุรํ, วิปสฺสนาปธานา เจ ปญฺญา ธุรนฺติ อยํ ธมฺมสภาโวเยว, เอตฺถ กิญฺจิ น อาสงฺกิตพฺพํ.

คำว่า ย่อมไปโดยสมถะ คือแก่ผู้ประกอบในปฏิปทาส่วนเบื้องต้นที่มีสมถะเป็นประธาน. คำว่า จิตมีอารมณ์เป็นอันเดียวเป็นธุระ คือเพราะวิปัสสนาภาวนานั้นได้เป็นไปแล้วอย่างนั้นในเบื้องต้น วิปัสสนาที่ยังสัตว์ให้ถึงความออกจากทุกข์จึงมีสมาธิเป็นประธาน, แม้ในมรรค จิตมีอารมณ์เป็นอันเดียวก็เป็นธุระ, สมาธินทรีย์เป็นประธานและมีกำลัง. คำว่า ผู้นั้นชื่อว่าเจโตวิมุตติ คือพระอริยบุคคลนั้นชื่อว่าเจโตวิมุตติ. คำว่า ย่อมไปโดยวิปัสสนา คือพึงทราบอรรถโดยนัยที่กล่าวไว้ในบทว่า “ย่อมไปโดยสมถะ” นั่นแหละ. การจำแนกบุคคลนี้เป็นปริยายที่กล่าวไว้ในที่นี้โดยนัยแห่งพระสูตร, ส่วนโดยนัยแห่งพระอภิธรรม เราจักแสดงในอรรถกถาว่าด้วยกีฏาคิริสูตรในภายหลัง. คำว่า นี้เป็นธรรมดา คือถ้าปฏิปทาส่วนเบื้องต้นมีสมถะเป็นประธาน สมาธิก็เป็นธุระ, ถ้ามีวิปัสสนาเป็นประธาน ปัญญาก็เป็นธุระ, นี้เป็นธรรมดาของธรรมเท่านั้น, ไม่พึงสงสัยสิ่งใดในเรื่องนี้.

อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ อินฺทฺริยเวมตฺตตา. เตนาห ‘‘อินฺทฺริยนานตฺตํ วทามี’’ติ. อินฺทฺริยนานตฺตตา การณนฺติ อิทํ ทสฺเสติ – อนิจฺจาทิวเสน วิปสฺสนาภินิเวโส วิย สมถวเสน วิปสฺสนาวเสน จ ยํ ปุพฺพภาคคมนํ, ตํ อปฺปมาณํ ตํ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนํ, ยสฺส สมาธิ ธุรํ ปุพฺพงฺคมํ พลวํ โหติ, โส อริโย เจโตวิมุตฺติ นาม โหติ. ยสฺส ปญฺญา ธุรํ ปุพฺพงฺคมํ พลวํ โหติ โส อริโย ปญฺญาวิมุตฺโต นาม โหติ. อิทานิ ตมตฺถํ พุทฺธิวิสิฏฺเฐน นิทสฺสเนน ทสฺเสนฺโต ‘‘ทฺเว อคฺคสาวกา’’ติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า อินทริยปโรปริยัตตะ คือความต่างกันแห่งอินทรีย์. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เรากล่าวความต่างกันแห่งอินทรีย์” ดังนี้. คำว่า ความต่างกันแห่งอินทรีย์เป็นเหตุ คำนี้แสดงว่า – การดำเนินไปในส่วนเบื้องต้นโดยสมถะและโดยวิปัสสนา เหมือนการน้อมใจไปในวิปัสสนาโดยอนิจจลักษณะเป็นต้นนั้น เป็นวิปัสสนาที่ไม่มีประมาณ เป็นวิปัสสนาที่ยังสัตว์ให้ถึงความออกจากทุกข์, พระอริยบุคคลใดมีสมาธิเป็นธุระ เป็นประธานและมีกำลัง, ผู้นั้นชื่อว่าเจโตวิมุตติ. พระอริยบุคคลใดมีปัญญาเป็นธุระ เป็นประธานและมีกำลัง, ผู้นั้นชื่อว่าปัญญาวิมุตติ. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสบทว่า “พระอัครสาวกสององค์” เป็นต้น เพื่อแสดงอรรถนั้นด้วยอุทาหรณ์ที่วิเศษด้วยปัญญา, ซึ่งเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายนั่นเอง.

มหามาลุกฺยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

อรรถกถามาลุงกยสูตรใหญ่ จบการประกาศอรรถที่ลึกซึ้งแล้ว.

๕. ภทฺทาลิสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาภัททาลิสูตร

๑๓๔. อสิยตีติ อสนํ, ภุญฺชนํ โภชนํ, อสนสฺส โภชนํ อสนโภชนํ, อาหารปริโภโค, เอกสฺมึ กาเล อสนโภชนํ เอกาสนโภชนํ. โส ปน กาโล สพฺพพุทฺธานํ สพฺพปจฺเจกพุทฺธานํ อาจิณฺณสมาจิณฺณวเสน ปุพฺพณฺโห เอว อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘เอกสฺมึ ปุเรภตฺเต อสนโภชน’’นฺติ. วิปฺปฏิสารกุกฺกุจฺจนฺติ ‘‘อยุตฺตํ วต มยา กตํ, โย อตฺตโน สรีรปกตึ อชานนฺโต เอกาสนโภชนํ ภุญฺชิ, เยน เม อิทํ สรีรํ กิสํ ชาตํ พฺรหฺมจริยานุคฺคโห นาโหสี’’ติ เอวํ [Pg.71] วิปฺปฏิสารกุกฺกุจฺจํ ภเวยฺย. เอตํ สนฺธาย สตฺถา อาห, น ภทฺทาลิเมว ตาทิสํ กิริยํ อนุชานนฺโต. อิตรถาติ ยทิ เอกํเยว ภตฺตํ ทฺวิธา กตฺวา ตโต เอกสฺส ภาคสฺส ภุญฺชนํ เอกเทสภุญฺชนํ อธิปฺเปตํ. โก สกฺโกตีติ โก เอวํ ยาเปตุํ สกฺโกติ. อตีตชาติปริจโยปิ นาม อิเมสํ สตฺตานํเยว อนุพนฺธตีติ อาห ‘‘อตีเต’’ติอาทิ. วิรวนฺตสฺเสวาติ อนาทเร สามิวจนํ. ตํ มทฺทิตฺวาติ ‘‘อยํ สิกฺขา สพฺเพสมฺปิ พุทฺธานํ สาสเน อาจิณฺณํ, อยญฺจ ภิกฺขุ อิมํ สิกฺขเตวา’’ติ วตฺวา ตํ ภทฺทาลึ ตสฺส วา อนุสฺสาหปเวทนํ อภิภวิตฺวา. ภิกฺขาจารคมนตฺถํ น วิตกฺกมาฬกํ อคมาสิ, วิหารจาริกํ จรนฺโต ตสฺส วสนฏฺฐานํ ภควา คจฺฉติ.

๑๓๔. คำว่า อัสสิยติ คือการกิน, คำว่า ภุญชนัง คือการบริโภค, คำว่า อสนโภชนัง คือการกินและการบริโภค, การบริโภคอาหาร, คำว่า เอกาสนโภชนัง คือการกินและการบริโภคในเวลาเดียวกัน. เวลาที่มุ่งหมายในที่นี้คือเวลาเช้าเท่านั้น โดยเป็นประเพณีที่พระพุทธเจ้าทุกพระองค์และพระปัจเจกพุทธเจ้าทุกพระองค์ทรงประพฤติมาแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “การกินและการบริโภคในเวลาเช้าครั้งเดียว”. คำว่า วิปปฏิสารกุกกุจจะ คือความรำคาญใจและความเดือดร้อนใจว่า “เราทำไม่สมควรเลย ที่ไม่รู้จักสภาพร่างกายของตนแล้วบริโภคอาหารครั้งเดียว ทำให้ร่างกายนี้ซูบผอม ไม่เป็นไปเพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์” ดังนี้. พระศาสดาตรัสหมายถึงสิ่งนี้ ไม่ได้ทรงอนุญาตการกระทำเช่นนั้นแก่พระภัททาลิโดยเฉพาะ. คำว่า ถ้าเป็นอย่างอื่น คือถ้าหมายถึงการแบ่งอาหารมื้อเดียวออกเป็นสองส่วน แล้วบริโภคส่วนหนึ่ง เป็นการบริโภคเพียงบางส่วน. คำว่า ใครสามารถ คือใครจะสามารถดำรงชีวิตอยู่ได้เช่นนั้น. คำว่า ความคุ้นเคยในชาติก่อน ก็ย่อมติดตามสัตว์เหล่านี้ไป เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ในอดีต” เป็นต้น. คำว่า วิรวันตัสเสวะ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถอนาทร. คำว่า ข่มสิ่งนั้น คือกล่าวว่า “สิกขานี้เป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ทรงประพฤติมาแล้วในพระศาสนา, และภิกษุรูปนี้ก็ย่อมศึกษาอยู่ซึ่งสิกขานี้” แล้วข่มพระภัททาลิหรือการแสดงความไม่กระตือรือร้นของท่านนั้น. พระผู้มีพระภาคไม่เสด็จไปที่วิตักกมาลากะเพื่อบิณฑบาต แต่เสด็จจาริกไปในวิหาร ไปยังที่อยู่ของท่านนั้น.

๑๓๕. ทูสยนฺติ ครหนฺติ เอเตนาติ โทโส, อปราโธ, โส เอว กุจฺฉิตภาเวน โทสโก. ครหาย ปวตฺติฏฺฐานโต โอกาโส. เตนาห – ‘‘เอตํ โอกาสํ เอตํ อปราธ’’นฺติ. ทุกฺกรตรนฺติ ปติการวเสน อติสเยน ทุกฺกรํ. อปราโธ หิ น ขมาเปนฺตํ ยถาปจฺจยํ วิตฺถาริโต หุตฺวา ทุปฺปติกาโร โหติ. เตนาห ‘‘วสฺสญฺหี’’ติอาทิ.

๑๓๕. ชื่อว่า โทษ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมประทุษร้าย ย่อมติเตียนด้วยโทษนั้น, เป็นความผิด. โทษนั้นนั่นแหละชื่อว่าโทสกะ เพราะความเป็นของน่ารังเกียจ. ชื่อว่า โอกาส เพราะเป็นที่ตั้งแห่งความเป็นไปของการติเตียน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "โอกาสนี้ ความผิดนี้". บทว่า ทำได้ยากยิ่ง คือ ทำได้ยากอย่างยิ่งโดยการแก้ไข. เพราะว่า ความผิด เมื่อไม่ขอขมา ย่อมขยายตัวไปตามปัจจัย เป็นสิ่งที่แก้ไขได้ยาก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ก็ฝน" เป็นต้น.

อลคฺคิตฺวาติ อิมมฺปิ นาม อปนีตํ อกาสีติ เอวํ อวิเนตฺวา, ตํ ตํ ตสฺส หิตปฏิปตฺตึ นิวารณํ กตฺวาติ อตฺโถ. ญายปฏิปตฺตึ อติจฺจ เอติ ปวตฺตตีติ อจฺจโย, อปราโธ, ปุริเสน มทฺทิตฺวา ปวตฺติโต อปราโธ อตฺถโต ปุริสํ อติจฺจ อภิภวิตฺวา ปวตฺโต นาม โหติ. เตนาห ‘‘อจฺจโย มํ, ภนฺเต, อจฺจคมา’’ติ. อวเสสปจฺจยานํ สมาคเม เอติ ผลํ เอตสฺมา อุปฺปชฺชติ ปวตฺตติ จาติ สมโย, เหตุ ยถา ‘‘สมุทาโย’’ติ อาห ‘‘เอกํ การณ’’นฺติ. ยํ ปเนตฺถ ภทฺทาลิตฺเถรสฺส อปริปูรการิตาย ภิกฺขุอาทีนํ ชานนํ, ตมฺปิ การณํ กตฺวา ‘‘อหํ โข, ภนฺเต, น อุสฺสหามี’’ติอาทินา วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

บทว่า อลคฺคิตฺวา คือ ไม่ฝึกสอนอย่างนี้ว่า "แม้สิ่งนี้เธอก็ได้นำออกไปแล้ว" หมายความว่า ได้กระทำความขัดขวางการปฏิบัติอันเป็นประโยชน์ของภิกษุนั้นๆ. ชื่อว่า อัจจโย (ความล่วงละเมิด) เพราะก้าวล่วงการปฏิบัติที่ชอบธรรม ย่อมเป็นไป, เป็นความผิด. ความผิดที่บุรุษเหยียบย่ำให้เป็นไป โดยอรรถชื่อว่าเป็นไปก้าวล่วงคือครอบงำบุรุษ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความล่วงละเมิดได้ล่วงเลยข้าพระองค์ไปแล้ว". ชื่อว่า สมโย (สมัย) เพราะผลย่อมเกิดขึ้นและเป็นไปจากเหตุนั้น เมื่อปัจจัยที่เหลือมาประชุมกัน, เป็นเหตุ เหมือนคำว่า "สมุทัย" จึงตรัสว่า "เหตุอย่างหนึ่ง". ในข้อนี้ การที่พวกภิกษุเป็นต้นรู้ถึงความเป็นผู้กระทำไม่บริบูรณ์ของพระภัททาลิเถระนั้น ก็แสดงว่าพึงกล่าวโดยทำเหตุนั้นให้เป็นเหตุว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่สามารถ" เป็นต้น.

๑๓๖. เอกจิตฺตกฺขณิกาติ ปฐมมคฺคจิตฺตกฺขเณน เอกจิตฺตกฺขณิกา. เอวํ อาณาเปตุํ น ยุตฺตนฺติ สงฺกมตฺถาย อาณาเปตุํ น ยุตฺตํ ปโยชนาภาวโต. อนาจิณฺณญฺเจตํ พุทฺธานํ, ยทิทํ ปทสา อกฺกมนํ. ตถา หิ –

๑๓๖. บทว่า เอกจิตฺตกฺขณิกา คือ มีขณะจิตเดียวด้วยขณะจิตแห่งปฐมมรรค. บทว่า เอวํ อาณาเปตุํ น ยุตฺตํ คือ ไม่ควรสั่งให้ทำอย่างนี้ เพราะไม่มีประโยชน์ที่จะสั่งเพื่อให้ก้าวข้ามไป. อนึ่ง การเหยียบย่ำด้วยเท้าเช่นนี้ ไม่เป็นธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘อกฺกมิตฺวาน มํ พุทฺโธ, สห สิสฺเสหิ คจฺฉตุ;

มา นํ กลลํ อกฺกมิตฺถ, หิตาย เม ภวิสฺสตี’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๕๓);

“ขอพระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสาวก จงเหยียบข้าพระองค์แล้วเสด็จไปเถิด ขออย่าได้เหยียบโคลนนั้นเลย นั่นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ข้าพระองค์” (พุทธวงศ์ 2.53)

สุเมธปณฺฑิเตน [Pg.72] ปจฺจาสีสิตํ น กตํ. ยถาห –

สิ่งที่พระสุเมธบัณฑิตหวังไว้ (พระพุทธเจ้า) ไม่ได้ทรงกระทำ. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘ทีปงฺกโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

อุสฺสีสเก มํ ฐตฺวาน, อิทํ วจนมพฺรวี’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๖๐);

“พระทีปังกรพุทธเจ้า ผู้รู้แจ้งโลก ผู้ควรรับเครื่องบูชา ประทับยืนอยู่ใกล้ศีรษะของข้าพระองค์ ได้ตรัสพระดำรัสนี้” (พุทธวงศ์ 2.60)

ภควตา อาณตฺเต สติ เตสมฺปิ เอวํ กาตุํ น ยุตฺตนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เอเตสํ ปฏิพาหิตุํ ยุตฺตนฺติ อิทํ อฏฺฐานปริกปฺปนวเสเนว วุตฺตํ. น หิ พุทฺธานํ กาตุํ อารทฺธํ นาม กิจฺจํ เกหิจิ ปฏิพาหิตุํ ยุตฺตํ นาม อตฺถิ ปฏิพาหิตุํเยว อกรณโต. สมฺมตฺตนิยามสฺส อโนกฺกนฺตตฺตา วุตฺตํ ‘‘พาหิรโก’’ติ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงสั่งแล้ว แม้ภิกษุเหล่านั้นก็ไม่ควรทำอย่างนี้ ในข้อนี้ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ที่กล่าวว่า "ควรขัดขวางภิกษุเหล่านั้น" นี้กล่าวโดยนัยแห่งการคาดคะเนในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ. เพราะว่า กิจที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงปรารภเพื่อจะทำแล้ว ใครๆ ไม่ควรขัดขวางเลย เพราะการขัดขวางนั้นทำไม่ได้นั่นเอง. ที่ตรัสว่า "เป็นคนภายนอก" เพราะยังไม่ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม.

๑๓๗. น กมฺมฏฺฐานํ อลฺลียตีติ จิตฺตํ กมฺมฏฺฐานํ น โอตรติ.

๑๓๗. บทว่า น กมฺมฏฺฐานํ อลฺลียติ คือ จิตไม่หยั่งลงสู่กรรมฐาน.

๑๔๐. ปุนปฺปุนํ กาเรนฺตีติ ทณฺฑกมฺมปณามนาทิการณํ ปุนปฺปุนํ กาเรนฺติ. สมฺมาวตฺตมฺหิ น วตฺตตีติ ตสฺสา ตสฺสา อาปตฺติยา วุฏฺฐานตฺถํ ภควตา ปญฺญตฺตสมฺมาวตฺตมฺหิ น วตฺตติ. อนุโลมวตฺเต น วตฺตตีติ เยน เยน วตฺเตน สงฺโฆ อนุโลมิโก โหติ, ตสฺมึ ตสฺมึ อนุโลมวตฺเต น วตฺตติ วิโลมเมว คณฺหาติ, ปฏิโลเมน โหติ. นิตฺถารณกวตฺตมฺหีติ เยน วตฺเตน สงฺโฆ อนุโลมิโก โหติ, สาปตฺติกภาวโต นิตฺถิณฺโณ โหติ, ตมฺหิ นิตฺถารณวตฺตสฺมึ น วตฺตติ. เตนาห ‘‘อาปตฺตี’’ติอาทิ. ทุพฺพจกรเณติ ทุพฺพจสฺส ภิกฺขุโน กรเณ.

๑๔๐. บทว่า ปุนปฺปุนํ กาเรนฺติ คือ ย่อมให้กระทำเหตุมีการลงทัณฑกรรมและการขับไล่เป็นต้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า. บทว่า สมฺมาวตฺตมฺหิ น วตฺตติ คือ ไม่ประพฤติในสัมมาวัตรที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้เพื่อการออกจากอาบัตินั้นๆ. บทว่า อนฺโลมวตฺเต น วตฺตติ คือ ไม่ประพฤติในอนุโลมวัตรนั้นๆ ซึ่งเป็นวัตรที่สงฆ์อนุโลม ย่อมถือเอาแต่สิ่งที่ขัดแย้ง ย่อมเป็นไปโดยปฏิโลม. บทว่า นิตฺถารณกวตฺตmฺหิ คือ ไม่ประพฤติในนิตถารณวัตรนั้น ซึ่งเป็นวัตรที่สงฆ์อนุโลม และเป็นเครื่องรอดพ้นจากความเป็นผู้มีอาบัติ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อาบัติ" เป็นต้น. บทว่า ทุพฺพจกรเณ คือ ในการกระทำแก่ภิกษุผู้ว่ายาก.

๑๔๔. ยาเปตีติ วตฺตติ, สาสเน ติฏฺฐตีติ อตฺโถ. อภิญฺญาปตฺตาติ ‘‘อสุโก อสุโก จ เถโร สีลวา กลฺยาณธมฺโม พหุสฺสุโต’’ติอาทินา อภิญฺญาตภาวํ ปตฺตา อธิคตอภิญฺญาตา.

๑๔๔. บทว่า ยาเปติ คือ ย่อมเป็นไป, อธิบายว่า ย่อมตั้งอยู่ในพระศาสนา. บทว่า อภิญฺญาปตฺตา คือ ถึงความเป็นผู้ปรากฏชื่อแล้ว โดยนัยว่า "พระเถระชื่อโน้นและชื่อโน้นเป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม เป็นพหูสูต" เป็นต้น คือบรรลุความเป็นผู้ปรากฏชื่อแล้ว.

๑๔๕. สตฺเตสุ หายมาเนสูติ กิเลสพหุลตาย ปฏิปชฺชนกสตฺเตสุ ปริหายนฺเตสุ ปฏิปเถสุ ชายมาเนสุ. อนฺตรธายติ นาม ตทาธารตาย. ทิฏฺฐธมฺมิกา ปรูปวาทาทโย. สมฺปรายิกา อปายทุกฺขวิเสสา. อาสวนฺติ เตน เตน ปจฺจเยน ปวตฺตนฺตีติ อาสวา. เนสนฺติ ปรูปวาทาทิอาสวานํ. เตติ วีติกฺกมธมฺมา.

๑๔๕. บทว่า สตฺเตสุ หายมาเนสุ คือ เมื่อสัตว์ทั้งหลายผู้ปฏิบัติเสื่อมไปเพราะความที่กิเลสมาก เมื่อปฏิปทา (ที่ผิด) เกิดขึ้น. ชื่อว่า อันตรธาน เพราะ (พระศาสนา) มีสัตว์เหล่านั้นเป็นที่อาศัย. ทิฏฐธัมมิกะ คือ การติเตียนของผู้อื่นเป็นต้น. สัมปรายิกะ คือ ทุกข์พิเศษในอบาย. ชื่อว่า อาสวะ เพราะย่อมไหลไป คือย่อมเป็นไปโดยปัจจัยนั้นๆ. บทว่า เนสํ คือ แห่งอาสวะมีการติเตียนของผู้อื่นเป็นต้นเหล่านั้น. บทว่า เต คือ ธรรมอันเป็นเครื่องล่วงละเมิดเหล่านั้น.

อกาลํ ทสฺเสตฺวาติ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา อกาลํ ทสฺเสตฺวา. อุปฺปตฺตินฺติ อาสวฏฺฐานิยานํ ธมฺมานมุปฺปตฺตึ. สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา กาลํ, ตาว [Pg.73] เสนาสนานิ ปโหนฺติ, เตน อาวาสมจฺฉริยาทิเหตุนา สาสเน เอกจฺเจ อาสวฏฺฐานิยา ธมฺมา น อุปฺปชฺชนฺติ. อิมินา นเยนาติ อิมินา ปน เหตุนา ปทโสธมฺมสิกฺขาปทานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

บทว่า อกาลํ ทสฺเสตฺวา คือ แสดงกาลอันไม่ควรแห่งการบัญญัติสิกขาบท. บทว่า อุปฺปตฺตึ คือ การเกิดขึ้นแห่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ. (ทรงแสดง) กาลแห่งการบัญญัติสิกขาบท (ว่า) ตราบเท่าที่เสนาสนะยังพอเพียง ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะบางอย่างย่อมไม่เกิดขึ้นในพระศาสนา เพราะเหตุมีความตระหนี่ในอาวาสเป็นต้นนั้น. บทว่า อิมินา นเยน คือ พึงเห็นการสงเคราะห์สิกขาบทคือธรรมทีละบทด้วยเหตุนี้นั่นแล.

ยสนฺติ กิตฺติสทฺทํ ปริวารญฺจ. สาคตตฺเถรสฺส นาคทมนกิตฺติยสาทิวเสน สุราปานสงฺขาโต อาสวฏฺฐานิโย ธมฺโม อุปฺปชฺชิ.

บทว่า ยสํ คือ เกียรติศัพท์และบริวาร. ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะที่นับว่าการดื่มสุรา ได้เกิดขึ้นแก่พระสาคตเถระ ด้วยอำนาจแห่งยศคือชื่อเสียงในการทรมานนาคเป็นต้น.

รเสน รสํ สํสนฺเทตฺวาติ อุปาทินฺนกผสฺสรเสน อนุปาทินฺนกผสฺสรสํ สํสนฺเทตฺวา.

บทว่า รเสน รสํ สํสนฺเทตฺวา คือ เทียบเคียงรสแห่งผัสสะที่เป็นอุปาทินนกะกับรสแห่งผัสสะที่เป็นอนุปาทินนกะ.

๑๔๖. น โข, ภทฺทาลิ, เอเสว เหตุ, อถ โข อญฺญมฺปิ อตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. เตน ธมฺมสฺส สกฺกจฺจสวเน เถรํ นิโยเชติ.

๑๔๖. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงว่า "ดูก่อนภัททาลิ เหตุนี้เท่านั้นหามิได้ ที่แท้ยังมีเหตุอื่นอีก" จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อนึ่ง". ด้วยคำนั้น ทรงชักชวนพระเถระในการฟังธรรมโดยเคารพ.

๑๔๗. วิเสวนาจารนฺติ อทนฺตกิริยํ. ปรินิพฺพายตีติ วูปสมฺมติ. ตตฺถ อทนฺตกิริยํ ปหาย ทนฺโต โหติ. ยุคสฺสาติ รถธุรสฺส.

๑๔๗. บทว่า วิเสวนจารํ คือ การกระทำของผู้ไม่ฝึกฝน. บทว่า ปรินิพฺพายติ คือ ย่อมสงบระงับ. ในคำนั้น (หมายความว่า) ละการกระทำของผู้ไม่ฝึกฝนแล้ว ย่อมเป็นผู้ฝึกฝนแล้ว. บทว่า ยุคสฺส คือ แห่งแอกรถ.

อนุกฺกเมติ อนุรูปปริคเม. ตทวตฺถานุรูปํ ปาทานํ อุกฺขิปเน นิกฺขิปเน จ. เตนาห ‘‘จตฺตาโร ปาเท’’ติอาทิ. รชฺชุพนฺธนวิธาเนนาติ ปาทโต ภูมิยา โมจนวิธาเนน. เอวํ กรณตฺถนฺติ ยถา อสฺเส นิสินฺนสฺเสว ภูมึ คเหตุํ สกฺกา, เอวํ จตฺตาโร ปาเท ตถา กตฺวา อตฺตโน นิจฺจลภาวกรณตฺถํ. มณฺฑเลติ มณฺฑลธาวิกายํ. ปถวีกมเนติ ปถวึ ผุฏฺฐมตฺเตน คมเน. เตนาห ‘‘อคฺคคฺคขุเรหี’’ติ. โอกฺกนฺตกรณสฺมินฺติ โอกฺกนฺเตตฺวา ปรเสนาสมฺมทฺทน โอกฺกนฺตกรเณ. เอกสฺมึ ฐาเนติ จตูสุ ปาเทสุ ยตฺถ กตฺถจิ เอกสฺมึ ฐาเน คมนํ โจเทนฺตีติ อตฺโถ, โส ปเนตฺถ สีฆตโร อธิปฺเปโต. ทวตฺเตติ มริยาทาโกปเนหิ นานปฺปโยชเน, ปรเสนาย ปวตฺตมหานาทปหรเณหิ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ยุทฺธกาลสฺมิ’’นฺติอาทิ.

อนุกฺกเมติ (ก้าวไปตามลำดับ) ในการก้าวไปอย่างเหมาะสม. ตทวตฺถานุรูปํ (เหมาะสมกับสภาพนั้น) ในการยกและวางเท้า. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เท้าทั้งสี่” เป็นต้น. รชฺชุพนฺธนวิธาเนนาติ (ด้วยวิธีการผูกเชือก) คือด้วยวิธีการปล่อยเท้าจากพื้น. เอวํ กรณตฺถนฺติ (เพื่อกระทำอย่างนั้น) คือเพื่อให้สามารถยึดพื้นได้เหมือนม้าที่นั่งอยู่แล้ว และเพื่อทำให้เท้าทั้งสี่เป็นเช่นนั้น เพื่อให้ตนเองมีความมั่นคง. มณฺฑเลติ (ในมณฑล) คือในการวิ่งเป็นวงกลม. ปฐวีคมเนติ (ในการก้าวไปบนพื้น) คือในการก้าวไปเพียงแค่สัมผัสพื้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยปลายกีบเท้า”. อุกฺกนฺตกรณสฺมินฺติ (ในการกระทำซึ่งการก้าวล่วง) คือในการก้าวล่วงและบดขยี้กองทัพข้าศึก. เอกสฺมึ ฐาเนติ (ในที่แห่งหนึ่ง) คือในที่แห่งใดแห่งหนึ่งในเท้าทั้งสี่ หมายถึงการเร่งให้ก้าวไปในที่แห่งหนึ่ง ซึ่งในที่นี้หมายถึงการก้าวไปอย่างรวดเร็วกว่า. ทวตฺเตติ (วิ่งไป) ด้วยการทำลายขอบเขตในประโยชน์ต่างๆ หมายถึงด้วยการกำจัดเสียงกึกก้องที่เกิดขึ้นในกองทัพข้าศึก. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ในเวลาสงคราม” เป็นต้น.

รญฺญา ชานิตพฺพคุเณติ ยถา ราชา อสฺสสฺส คุเณ ชานาติ, เอวํ เตน ชานิตพฺพคุณการณํ กาเรติ. อสฺสราชวํเสติ ทุสฺสหํ ทุกฺขํ ปตฺวาปิ ยถา อยํ ราชวํสานุรูปกิริยํ น ชหิสฺสติ, เอวํ สิกฺขาปเน. สิกฺขาปนเมว หิ สนฺธาย สพฺพตฺถ ‘‘การณํ กาเรตี’’ติ วุตฺตํ ตสฺส กรณการาปนปริยายตฺตา.

รญฺญา ชานิตพฺพคุเณติ (คุณที่พระราชาพึงรู้) คือทำให้เกิดเหตุแห่งคุณที่พระราชาพึงรู้ เหมือนพระราชาทรงรู้คุณของม้า. อสฺสราชวํเสติ (ในราชวงศ์ของม้า) คือในการฝึกสอนเพื่อให้ม้าไม่ละทิ้งการกระทำที่เหมาะสมกับราชวงศ์ แม้จะประสบทุกข์ที่ทนได้ยาก. เพราะว่าคำว่า “ทำให้เกิดเหตุ” (การณํ กาเรติ) ที่กล่าวไว้ในที่ทั้งปวงนั้น มุ่งหมายถึงการฝึกสอนนั่นเอง เพราะเป็นคำที่ใช้แทนการกระทำและการให้กระทำ.

ยถา [Pg.74] อุตฺตมชโว โหตีติ ชวทสฺสนฏฺฐาเน ยถา หโย อุตฺตมชวํ น หาเปสิ, เอวํ สิกฺขาเปติ. อุตฺตมหยภาเว, ยถา อุตฺตมหโย โหตีติ กมฺมกรณกาเล อตฺตโน อุตฺตมสภาวํ อนิคุหิตฺวา อวชฺเชตฺวา ยถา อตฺถสิทฺธิ โหติ, เอวํ ปรมชเวน สิกฺขาเปติ. ยถา กิริยา วินา ทพฺพมฺปิ วินา กิริยํ น ภวติ, เอวํ ทฏฺฐพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ ปกติยา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ยถา อุตฺตมชโว โหตีติ (อย่างไรม้าจึงจะมีความเร็วสูงสุด) คือฝึกสอนเพื่อให้ม้าไม่ลดความเร็วสูงสุดในที่แสดงความเร็ว. อุตฺตมหยภาเว (ในความเป็นม้าชั้นยอด) ยถา อุตฺตมหโย โหตีติ (อย่างไรม้าจึงจะเป็นม้าชั้นยอด) คือฝึกสอนด้วยความเร็วสูงสุด เพื่อให้สำเร็จประโยชน์ โดยไม่ปกปิดและไม่ละทิ้งสภาพอันยอดเยี่ยมของตนในเวลาทำงาน. เพื่อแสดงว่า เหมือนการกระทำที่ไม่มีวัตถุ หรือวัตถุที่ไม่มีการกระทำก็ไม่เกิดขึ้น ฉันใด พึงเห็นฉันนั้น จึงกล่าวคำว่า “ในที่นั้นโดยปกติ” เป็นต้น.

ตตฺราติ ตสฺมึ ปกติยา อุตฺตมหยสฺเสว อุตฺตมหยการณารหตฺตา อุตฺตมชวปฏิปชฺชเน. มาสขาทกโฆฏกานนฺติ มาสํ ขาทิตฺวา ยถา ตถา วิคุณขลุงฺคกานํ. วลญฺชกทณฺฑนฺติ รญฺญา คเหตพฺพสุวณฺณทณฺฑํ. ธาตุปตฺถทฺโธติ อตฺตนาว สมุปฺปาทิตธาตุยา อุปตฺถมฺภิโต หุตฺวา.

ตตฺราติ (ในที่นั้น) คือในการปฏิบัติความเร็วสูงสุด เพราะเป็นเหตุแห่งม้าชั้นยอดโดยธรรมชาติของม้าชั้นยอดนั่นเอง. มาสขาทกโฆฏกานนฺติ (ของม้าที่กินถั่ว) คือของม้าที่กินถั่วแล้วมีอาการผิดปกติไปต่างๆ. วลญฺชกทณฺฑนฺติ (ไม้เท้าสำหรับใช้สอย) คือไม้เท้าทองคำที่พระราชาพึงถือ. ธาตุปตฺถทฺโธติ (มีธาตุค้ำจุน) คือได้รับการค้ำจุนด้วยธาตุที่ตนเองสร้างขึ้น.

อุตฺตเม สาขลฺเยติ ปรมสขิลภาเว สขิลวาจาย เอว ทเมตพฺพตาย. เตนาห ‘‘มุทุวาจาย หี’’ติอาทิ.

อุตฺตเม สาขลฺเยติ (ในความอ่อนโยนสูงสุด) คือในความเป็นผู้มีอัธยาศัยดีอย่างยิ่ง เพราะพึงฝึกด้วยวาจาที่อ่อนโยนเท่านั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยวาจาที่อ่อนโยน” เป็นต้น.

อรหตฺตผลสมฺมาทิฏฺฐิยาติ ผลสมาปตฺติกาเล ปวตฺตสมฺมาญาณํ. สมฺมาญาณํ ปุพฺเพ วุตฺตสมฺมาทิฏฺฐิเยวาติ ปน อิทํ ผลสมฺมาทิฏฺฐิภาวสามญฺเญน วุตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘ปจฺจเวกฺขณญาณ’’นฺติ วทนฺติ, ตํ น ยุชฺชติ ‘‘อเสกฺเขนา’’ติ วิเสสิตตฺตา. ตมฺปิ อเสกฺขญาณนฺติ เจ? เอวมฺปิ นิปฺปริยาย เสกฺขคฺคหเณ ปริยายเสกฺขคฺคหณํ น ยุตฺตเมว, กิจฺจเภเทน วา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกา เอว หิ สา ปญฺญา นิพฺพานสฺส ปจฺจกฺขกิริยาย สมฺมาทสฺสนกิจฺจํ อุปาทาย ‘‘สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ วุตฺตา, สมฺมาชานนกิจฺจํ อุปาทาย ‘‘สมฺมาญาณ’’นฺติ. อญฺญาตาวินฺทฺริยวเสน วา สมฺมาทิฏฺฐิ, ปญฺญินฺทฺริยวเสน สมฺมาญาณนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. มคฺคผลาวหาย เทสนาย สงฺเขปโตว อาคตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อุคฺฆฏิตญฺญุปุคฺคลสฺส วเสนา’’ติ.

อรหตฺตผลสมฺมาทิฏฺฐิยาติ (ด้วยสัมมาทิฏฐิอันเป็นผลแห่งอรหัตต์) คือสัมมาญาณที่เกิดขึ้นในเวลาผลสมาบัติ. ส่วนคำว่าสัมมาญาณนั้น เป็นสัมมาทิฏฐิที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้เอง คำนี้กล่าวโดยความเป็นสัมมาทิฏฐิอันเป็นผลโดยทั่วไป. แต่บางท่านกล่าวว่า “ปัจจเวกขณญาณ” นั้นไม่สมควร เพราะมีการระบุไว้ว่า “ด้วยอเสกขะ”. ถ้าหากว่าญาณนั้นก็เป็นอเสกขญาณด้วย? ถึงกระนั้น เมื่อมีการถือเอาอเสกขะโดยตรง การถือเอาเสกขะโดยปริยายก็ไม่สมควร หรือพึงเห็นว่ากล่าวโดยความแตกต่างแห่งกิจ. เพราะปัญญานั้นเป็นอันเดียวกันนั่นเอง เมื่ออ้างถึงกิจคือการเห็นชอบในการประจักษ์แจ้งพระนิพพาน จึงเรียกว่า “สัมมาทิฏฐิ” เมื่ออ้างถึงกิจคือการรู้ชอบ จึงเรียกว่า “สัมมาญาณ”. หรือพึงเห็นความหมายในที่นี้ว่า สัมมาทิฏฐิโดยอัญญาตาวินทรีย์ สัมมาญาณโดยปัญญินทรีย์. เพราะการแสดงที่นำมาซึ่งมรรคและผลได้กล่าวไว้โดยย่อ จึงกล่าวว่า “โดยอาศัยบุคคลผู้มีปัญญาเครื่องตรัสรู้เร็วพลัน”.

ภทฺทาลิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การอธิบายความหมายที่ซ่อนเร้นในอรรถกถาภัททาลิสูตร จบลงแล้ว.

๖. ลฏุกิโกปมสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาลาฏุกิโกปมสูตร.

๑๔๘. มหาอุทายิตฺเถโรติ กาฬุทายิลาฬุทายิตฺเถเรหิ อญฺโญ มหาเทหตาย มหาอุทายีติ สาสเน ปญฺญาโต เถโร. อปหริ อปหรติ อปหริสฺสตีติ อปหตฺตา. เตกาลิโก หิ อยํ [Pg.75] สทฺโท. อุปหตฺตาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อปหารโกติ อปเนตา. อุปหารโกติ อุปเนตา.

๑๔๘. มหาอุทยีเถระ คือพระเถระผู้เป็นที่รู้จักในพระศาสนาว่า มหาอุทยี เพราะมีร่างกายใหญ่โต แตกต่างจากพระกาฬุทายีเถระและพระลาฬุทายีเถระ. อปหริ (นำไปแล้ว) อปหรติ (นำไปอยู่) อปหริสสติ (จักนำไป) ชื่อว่า อปหัตตา (ผู้นำไป) เพราะคำนี้เป็นคำที่ใช้ได้ทั้งสามกาล. ในคำว่า อุปหัตตา (ผู้นำมา) ก็มีนัยเดียวกันนี้. อปหารกะ คือผู้นำไป. อุปหารกะ คือผู้นำมา.

๑๔๙. ยนฺติ ภุมฺมตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, เตน จ อนนฺตรนิทฺทิฏฺฐสมโย ปจฺจามฏฺโฐติ อาห ‘‘ยสฺมึ สมเย’’ติ. น ภควนฺตํ ปฏิจฺจาติ น ภควนฺตํ อารมฺมณํ กตฺวา.

๑๔๙. คำว่า “ยํ” เป็นปฐมาวิภัตติ (ปัจจัตตวจนะ) ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ (ภูมิ) และด้วยคำนั้น เวลาที่กล่าวถึงก่อนหน้านี้จึงถูกอ้างถึง จึงกล่าวว่า “ในสมัยใด”. ไม่ใช่อาศัยพระผู้มีพระภาค คือไม่ได้ทำพระผู้มีพระภาคให้เป็นอารมณ์.

กมฺมนิปฺผนฺนตฺถนฺติ อตฺตนา อายาจิยมานกมฺมสิทฺธิอตฺถํ. ภวตีติ ภู, น ภูติ อภู, ภยวเสน ปน สา อิตฺถี ‘‘อภุ’’นฺติ อาห. อาตุ มาตูติ เอตฺถ ยถา –

กมฺมนิปฺผนฺนตฺถนฺติ เพื่อความสำเร็จแห่งกรรมที่ตนเองอ้อนวอน. “ภวติ” (ย่อมมี) คือ “ภู” (มี) “น ภูติ” (ไม่มี) คือ “อภู” (ไม่มี) แต่หญิงนั้นกล่าวว่า “อภู” ด้วยความกลัว. ในคำว่า “อาตุ มาตุ” (พ่อ แม่) นี้ เหมือนอย่าง –

‘‘องฺคา องฺคา สมฺภวสิ, หทยา อธิชายเส;

อตฺตา เอว ปุตฺต นามาสิ, ส ชีว สรโทสต’’นฺติ. –

“เจ้าเกิดจากอวัยวะทุกส่วน เกิดจากหัวใจ เจ้าชื่อว่าอัตตา (ตน) นั่นเอง ลูกเอ๋ย เจ้าจงมีชีวิตอยู่ตลอดร้อยปีเถิด” –

อาทีสุ ปุตฺโต ‘‘อตฺตา’’ติ วุจฺจติ กุลวเสน สนฺตาเน ปวตฺตนโต. เอวํ ปิตาปิ ‘‘ปุตฺตสฺส อตฺตา’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมา ‘‘ภิกฺขุสฺส อตฺตา มาตา’’ติ วตฺถุกามา ภยวเสน ‘‘อาตุ มาตู’’ติ อาห. เตนาห ‘‘อาตูติ ปิตา’’ติอาทิ.

ในบทเป็นต้นว่านี้ บุตรเรียกว่า “อัตตา” เพราะสืบเนื่องในตระกูล. บิดาก็เรียกว่า “อัตตาของบุตร” เช่นกัน. เพราะเหตุที่มารดาเป็นอัตตาของภิกษุ หญิงนั้นจึงกล่าวว่า “อาตุ มาตุ” (พ่อ แม่) ด้วยความกลัวในวัตถุกาม. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “อาตุ คือบิดา” เป็นต้น.

๑๕๐. เอวเมวนฺติ อิทํ ครหตฺถโชตนนิปาตปทนฺติ วุตฺตํ ‘‘ครหนฺโต อาหา’’ติ. ตถา หิ นํ วาจกสทฺเทเนว ทสฺเสนฺโต ‘‘อิเธกจฺเจ โมฆปุริสา’’ติ อาห. อาหํสูติ เตสํ ตถา วจนสฺส อวิจฺเฉเทน ปวตฺติทีปนนฺติ อาห ‘‘วทนฺตี’’ติ. กึ ปนิมสฺส อปฺปมตฺตกสฺสาติ ปหาตพฺพวตฺถุํ อวมญฺญมาเนหิ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘กึ ปนา’’ติ. เหตุมฺหิ โชเตตพฺเพ เจตํ สามิวจนํ ยถา ‘‘อนุสฺสวสฺส เหตุ, อชฺเฌนสฺส เหตู’’ติ. เตนาห ‘‘อปฺปมตฺตกสฺส เหตู’’ติ. นนุ อปสฺสนฺเตน วิย อสุณนฺเตน วิย ภวิตพฺพนฺติ? สตฺถารา นาม อปฺปมตฺตเกสุ โทเสสุ อปสฺสนฺเตน วิย จ อสุณนฺเตน วิย จ ภวิตพฺพนฺติ เตสํ อธิปฺปาเยน วิวรณํ. เตสุ จาติ สิกฺขากาเมสุ จ. อปฺปจฺจยํ อุปฏฺฐาเปนฺตีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. เตสนฺติ เย ‘‘โมฆปุริสา’’ติ วุตฺตา ปุคฺคลา, เตสํ. คเล พทฺธํ มหากฏฺฐนฺติ คเล โอลมฺเพตฺวา พทฺธํ รุกฺขทณฺฑมาห. ปูติลตายาติ คโลจิยา. ปาราชิกวตฺถุ วิย ทุปฺปชหํ โหตีติ ฉนฺทกปฺปหานวเสน ตํ ปชหิตุํ น สกฺโกติ.

๑๕๐. คำว่า "เอวเมวันติ" นี้ เป็นบทนิบาตที่แสดงการตำหนิ กล่าวคือ "ตำหนิแล้วกล่าว" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "โมฆบุรุษบางพวกในโลกนี้" โดยทรงแสดงด้วยเสียงแห่งคำพูดนั้นเอง คำว่า "อาหังสุ" นี้ เป็นการแสดงถึงการกล่าวต่อเนื่องไม่ขาดสายของบุคคลเหล่านั้น จึงตรัสว่า "ย่อมกล่าว" คำว่า "กึ ปนิมัสสะ อัปปมัตตกัสสาติ" นี้ เป็นคำที่บุคคลผู้ดูหมิ่นวัตถุที่ควรละอันเล็กน้อยกล่าวไว้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "กึ ปนา" (ก็อะไรเล่า) และคำนี้เป็นสามีวิภัตติที่แสดงเหตุ เหมือนคำว่า "อนุสฺสวสฺส เหตุ, อชฺเฌนสฺส เหตุ" (เพราะเหตุแห่งการฟังตามกันมา, เพราะเหตุแห่งการศึกษา) เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เพราะเหตุแห่งสิ่งเล็กน้อย" "ก็ไม่ควรเป็นเหมือนผู้ไม่เห็น ไม่ได้ยินหรือ?" เป็นการอธิบายตามความประสงค์ของบุคคลเหล่านั้นว่า "พระศาสดาไม่ควรเป็นเหมือนผู้ไม่เห็นและไม่เคยได้ยินในโทษเล็กน้อย" และในบุคคลเหล่านั้น คือในผู้ใคร่การศึกษา คำว่า "อัปปัจจยัง อุปัฏฐาเปนตีติ" แสดงว่าควรนำมาเชื่อมโยงกัน คำว่า "เตสัง" หมายถึงบุคคลเหล่านั้นที่ถูกเรียกว่า "โมฆบุรุษ" คำว่า "คเล พัทธัง มหาคัฏฐัง" หมายถึงท่อนไม้ใหญ่ที่ผูกห้อยคอ คำว่า "ปูติลตายาติ" หมายถึงเถาบอระเพ็ด ย่อมละได้ยากเหมือนวัตถุแห่งปาราชิก คือไม่สามารถละได้ด้วยการละฉันทะ

๑๕๑. อนุสฺสุกฺกาติ [Pg.76] ตสฺส ปหาตพฺพสฺส ปหาเน อุสฺสุกฺกรหิตา. อปจฺจาสีสนปกฺเขติ ตาย ปรทตฺตวุตฺติตาย กสฺสจิ ปจฺจยสฺส กุโตจิ อปจฺจาสีสกปกฺเข ฐิตา หุตฺวา สุปฺปชหํ โหติ, น ตสฺส ปหาเน ภาริยํ อตฺถิ.

๑๕๑. คำว่า "อนุสฺสุกฺกาติ" หมายถึงปราศจากความขวนขวายในการละสิ่งที่ควรละนั้น คำว่า "อปจฺจาสีสนปกฺเขติ" หมายถึงการดำรงอยู่ในฝ่ายที่ไม่หวังปัจจัยใดๆ จากที่ใดๆ ด้วยการเลี้ยงชีพด้วยของที่ผู้อื่นให้ ย่อมละได้ง่าย ไม่มีความยากลำบากในการละสิ่งนั้น

๑๕๒. ทลิทฺโท ทุคฺคโต. อสฺสโกติ อสาปเตยฺโย. เคหยฏฺฐิโยติ เคหฉทนสฺส อาธารา, ตา อุชุกํ ติริยํ ฐเปตพฺพทณฺฑา. สมนฺตโต ภิตฺติปาเทสุ ฐเปตพฺพทณฺฑา มณฺฑลา. กากาติทายินฺติ อิโต จิโต กาเกหิ อติปาตวเสน อุฑฺเฑตพฺพํ. เตนาห ‘‘ยตฺถ กิญฺจิเทวา’’ติอาทิ. สูรกากาติ กากานํ อุฑฺเฑปนาการมาห. นปรมรูปนฺติ หีนรูปํ. วิลีวมญฺจโกติ ตาลเวตฺตกาทีหิ วีตมญฺจโก. สา ปนสฺส สนฺตานานํ ฉินฺนภินฺนตาย โอลุคฺควิลุคฺคตา, ตถา สติ สา วิสมรูปา โหตีติ อาห ‘‘โอณตา’’ติอาทิ. โส ปุคฺคโล ลูขโภชี โหตีติ อาห ‘‘ธญฺญํ นาม กุทฺรูสโก’’ติ. สมกาลํ วปิตพฺพตาย สมวาปกํ, ยถาอุตุ วปิตพฺพพีชํ. ชายิกาติ กุจฺฉิตา ภริยา, สพฺพตฺถ ครหายํ ก-สทฺโท. โส วตาหํ ปพฺพเชยฺยนฺติ โสหํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา ปพฺพเชยฺยํ, โยหํ ปุริโส นาม อสฺสํ วตาติ ปพฺพชฺชาวเสน อตฺตโน ปุริสํ โพเธยฺย. ตํสภาเว ฐิตสฺส โพธา น ตุ ทุกฺกรา, สา ขโฏปิกา. สา กุมฺภี. เมณฺฑกเสฏฺฐิโน อฑฺฒเตฬสานิ โกฏฺฐาคารสตานิ วิย.

๑๕๒. คำว่า "ทลิทฺโท" คือ ผู้ตกยาก คำว่า "อสฺสโก" คือ ผู้ไม่มีทรัพย์สมบัติ คำว่า "เคหยัฏฐิโยติ" คือ ไม้กลอนที่รองรับหลังคาเรือน เป็นไม้ที่ควรวางตรงๆ ขวางไป ไม้ที่ควรวางรอบๆ ที่เชิงฝาผนังเป็นวงกลม เรียกว่า มณฑล คำว่า "กากาติทายินฺติ" คือ ที่กาบินโฉบไปมาได้จากที่โน่นที่นี่ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ยตฺถ กิญฺจิเทวา" เป็นต้น คำว่า "สูรกากาติ" กล่าวถึงอาการที่กาบินขึ้น คำว่า "นปรมรูปํ" คือ รูปที่เลวทราม คำว่า "วิลีวมัญจโกติ" คือ เตียงที่สานด้วยหวายหรือใบลานเป็นต้น แต่เตียงนั้นมีสภาพทรุดโทรมเพราะเส้นสายขาดวิ่น เมื่อเป็นเช่นนั้น เตียงนั้นจึงมีรูปไม่สม่ำเสมอ จึงตรัสว่า "โอณตา" เป็นต้น บุคคลนั้นเป็นผู้บริโภคอาหารหยาบ จึงตรัสว่า "ธัญญัง นาม กุทฺรูสโก" (ข้าวฟ่างชื่อว่าธัญญะ) "สมวาปกํ" คือ พืชที่ควรหว่านพร้อมกันตามฤดู คำว่า "ชายิกาติ" คือ ภรรยาที่น่ารังเกียจ ในที่ทั้งปวง "ก" ศัพท์ใช้ในการตำหนิ คำว่า "โส วตาหํ ปพฺพเชยฺยนฺติ" คือ "โอหนอ เราพึงบวช" หมายถึง "เราพึงปลงผมและหนวดแล้วบวช" คือ "โอหนอ เราพึงเป็นบุรุษ" หมายถึงพึงให้ความเป็นบุรุษของตนปรากฏด้วยการบวช การบรรลุของผู้ที่ตั้งอยู่ในสภาพนั้นไม่ยากเลย นั่นคือ "ขฏฺฏปิกา" (หม้อดิน) นั่นคือหม้อ เหมือนยุ้งฉางหนึ่งพันสองร้อยห้าสิบแห่งของเศรษฐีเมณฑกะ

๑๕๓. สุวณฺณนิกฺขสตานนฺติ อเนเกสํ สุวณฺณนิกฺขสตานํ. จโยติ สนฺตาเนหิ นิจโย อวีจิ นิจฺจปฺปพนฺธนิจโย. เตนาห ‘‘สนฺตานโต กตสนฺนิจโย’’ติ.

๑๕๓. คำว่า "สุวณฺณนิกฺขสตานนฺติ" หมายถึงทองคำแท่งหลายร้อยแท่ง "จโยติ" คือ การสะสมที่ต่อเนื่องไม่ขาดสาย เป็นการสะสมที่ผูกพันกันอยู่เสมอ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "การสะสมที่ทำไว้โดยต่อเนื่อง"

๑๕๔. เหฏฺฐา กิญฺจาปิ อปฺปชหนกา ปฐมํ ทสฺสิตา, ปชหนกา ปธานา, เตสญฺจ วเสเนตฺถ ปุคฺคลจตุกฺกํ ทสฺสิตํ. เต ตญฺเจว ปชหนฺตีติ ปชหนกา ปฐมํ คหิตา. ราสิวเสนาติ ‘‘อิธุทายิ เอกจฺโจ ปุคฺคโล’’ติอาทินา จตุกฺเก อาคตวิภาคํ อนามสิตฺวา ‘‘เต เต’’ติ ปจุรวเสน วุตฺตํ. เตนาห ‘‘น ปาฏิเยกฺกํ วิภตฺตา’’ติ. อวิภาเคน คหิตวตฺถูสุ วิภาคโต คหณํ โลกสิทฺธเมตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา นามา’’ติอาทิ [Pg.77] วุตฺตํ. ปชหนกปุคฺคลาติ ‘‘เต ตญฺเจว ปชหนฺตี’’ติ เอวํ ปชหนกปุคฺคลา เอว.

๑๕๔. แม้ว่าในเบื้องต้นจะแสดงบุคคลผู้ไม่ละไว้ก่อน แต่บุคคลผู้ละเป็นประธาน และในที่นี้ได้แสดงบุคคล ๔ ประเภทโดยอาศัยบุคคลเหล่านั้น บุคคลเหล่านั้นย่อมละสิ่งนั้นนั่นเอง ดังนั้นบุคคลผู้ละจึงถูกกล่าวถึงก่อน คำว่า "ราสิวเสนาติ" หมายถึงการกล่าวโดยส่วนมากว่า "เต เต" (บุคคลเหล่านั้นๆ) โดยไม่กล่าวถึงการจำแนกที่มาในบุคคล ๔ ประเภท เช่น "อิทหุทายิ เอกจฺโจ ปุคฺคโล" (ดูกรอุทายิ บุคคลบางคนในโลกนี้) เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไม่ได้จำแนกเป็นรายบุคคล" เพื่อแสดงว่าการรับเอาโดยการจำแนกจากวัตถุที่รับเอาโดยไม่จำแนกนั้นเป็นที่รู้กันในโลก จึงตรัสว่า "ยถา นาม" เป็นต้น คำว่า "ปชหนกปุคฺคลาติ" หมายถึงบุคคลผู้ละนั่นเอง คือ "บุคคลเหล่านั้นย่อมละสิ่งนั้นนั่นเอง"

อุปธิอนุธาวนกาติ อุปธีสุ อนุอนุธาวนกา อุปธิโย อารพฺภ ปวตฺตนกา. วิตกฺกาเยวาติ กามสงฺกปฺปาทิวิตกฺกาเยว. อินฺทฺริยนานตฺตตาติ วิมุตฺติปริปาจกานํ อินฺทฺริยานํ ปโรปริยตฺตํ. ตสฺส หิ วเสเนว เต จตฺตาโร ปุคฺคลา ชาตา. อคฺคมคฺคตฺถาย วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา ยาว น ตํ มคฺเคน สมุคฺฆาเตนฺติ, ตาว นปฺปชหนฺติ นาม. อิติ เหฏฺฐิมา ตโยปิ อริยา อปฺปหีนสฺส กิเลสสฺส วเสน ‘‘นปฺปชหนฺตี’’ติ วุตฺตา, ปเคว ปุถุชฺชนา. วุตฺตนเยน ปน วิปสฺสนํ มคฺเคน ฆเฏนฺตา เต จตฺตาโร ชนา อคฺคมคฺคกฺขเณ ปชหนฺติ นาม. เต เอว ตตฺถ สีฆการิโน ขิปฺปํ ปชหนฺติ นาม, เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ.

คำว่า "อุปธิอนุธาวนกาติ" หมายถึงผู้ที่วิ่งตามอุปธิ คือผู้ที่ดำเนินไปโดยปรารภอุปธิ คำว่า "วิตกฺกายเยวาติ" หมายถึงวิตกมีกามวิตกเป็นต้นนั่นเอง คำว่า "อินฺทริยนฺนานตฺตตาติ" หมายถึงความแตกต่างกันของอินทรีย์ที่ยังวิมุตติให้แก่กล้า คือความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ เพราะอาศัยความแตกต่างนั้นนั่นเอง บุคคล ๔ ประเภทจึงเกิดขึ้น บุคคลเหล่านั้นยังไม่ละตราบเท่าที่ยังไม่ถอนกิเลสด้วยมรรคนั้น โดยการขวนขวายวิปัสสนาเพื่อพระอริยมรรค ดังนั้น พระอริยะ ๓ ประเภทเบื้องล่างจึงถูกเรียกว่า "ไม่ละ" โดยอาศัยกิเลสที่ยังไม่ละ จะกล่าวไปไยถึงปุถุชนเล่า แต่บุคคล ๔ ประเภทนั้น เมื่อประกอบวิปัสสนาเข้ากับมรรคตามนัยที่กล่าวมา ย่อมละกิเลสได้ในขณะแห่งพระอริยมรรค บุคคลเหล่านั้นนั่นแหละเป็นผู้กระทำรวดเร็วในที่นั้น ย่อมละได้โดยพลัน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ตตฺถา" เป็นต้น

สํเวคํ กตฺวา อคฺคึ อกฺกนฺตปุริโส วิย. มคฺเคนาติ อนุกฺกมาคเตน อคฺคมคฺเคน. มหาหตฺถิปโทปเมติ มหาหตฺถิปโทปมสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๓๐๐ อาทโย). ตตฺถ หิ ‘‘ตสฺส ธาตารมฺมณเมว จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ ปสีทติ สนฺติฏฺฐติ อธิมุจฺจตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐๒) เอตฺถ อติติกฺขนาติติกฺข-นาติมนฺทอติมนฺท-ปุคฺคลวเสน อฏฺฐกถายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๐๒) ตโย วารา อุทฺธฏา, ตตฺถ มชฺฌิมวเสเนว ปญฺโห กถิโต. อินฺทฺริยภาวเนติ อินฺทฺริยภาวนาสุตฺเต, ตตฺถาปิ มชฺฌิมนเยเนว ปญฺโห กถิโต. เตนาห ‘‘อิเมสู’’ติอาทิ.

เหมือนบุรุษผู้เกิดความสังเวชแล้วก้าวเข้าไปสู่กองไฟ คำว่า "มคฺเคนติ" หมายถึงด้วยพระอริยมรรคที่มาโดยลำดับ คำว่า "มหาหตฺถิปโทปเมติ" หมายถึงในมหาหัตถิปโทปมสูตร (ม.มู. ๑/๓๐๐ เป็นต้น) ในสูตรนั้น คำว่า "จิตของเขาย่อมแล่นเข้าไป เลื่อมใส ตั้งมั่น น้อมไปในอารมณ์คือธาตุนั้นนั่นเอง" (ม.มู. ๑/๓๐๒) ในอรรถกถา (ม.มู.อ. ๒/๓๐๒) ได้ยกขึ้นมา ๓ วาระ โดยอาศัยบุคคลผู้มีอินทรีย์แก่กล้าอย่างยิ่ง ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ผู้มีอินทรีย์อ่อน และผู้มีอินทรีย์อ่อนอย่างยิ่ง ในที่นั้น ปัญหาได้กล่าวไว้โดยนัยปานกลางเท่านั้น คำว่า "อินฺทริยภาวเนติ" หมายถึงในอินทริยภาวนาสูตร ในสูตรนั้นก็กล่าวปัญหาไว้โดยนัยปานกลางเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในบุคคลเหล่านี้" เป็นต้น

ตนฺติ ‘‘อุปธี’’ติ วุตฺตํ ขนฺธปญฺจกํ. ทุกฺขสฺส มูลนฺติ สพฺพสฺสปิ วฏฺฏทุกฺขสฺส การณํ. นิคฺคหโณติ นิรุปาทาโน. เตนาห ‘‘นิตฺตณฺโห’’ติ.

คำว่า "ตํ" หมายถึงขันธ์ ๕ ที่ถูกเรียกว่า "อุปธิ" คำว่า "ทุกฺขสฺส มูลนฺติ" หมายถึงเหตุแห่งทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวง "นิคฺคหโณติ" คือ ผู้ไม่มีอุปาทาน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ผู้ไม่มีตัณหา"

๑๕๕. เย ปชหนฺตีติ ‘‘เต ตญฺเจว ปชหนฺตี’’ติ เอวํ วุตฺตปุคฺคลา. เต อิเม นาม เอตฺตเก กิเลเส ปชหนฺตีติ เย เต ปุถุชฺชนา ลาภิโน จ ปญฺจ กามคุเณ เอตฺตเก ตํตํฌานาทิวตฺถุเก จ ตํตํมคฺควชฺฌตาย ปริจฺฉินฺนตฺตา เอตฺตเก กิเลเส ปชหนฺติ. เย นปฺปชหนฺตีติ เอตฺถ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อสุจิสุขํ กายาสุจิสนฺนิสฺสิตตฺตา. อนริเยหีติ อปริสุทฺเธหิ. ปฏิลาภโต ภายิตพฺพํ กิเลสทุกฺขคติกตฺตา. วิปากโต ภายิตพฺพํ อปายทุกฺขคติกตฺตา. คณโตปิ กิเลสโตปิ วิวิตฺตสุขนฺติ คณสงฺคณิกโต จ กิเลสสงฺคณิกโต [Pg.78] จ วิวิตฺตสุขํ. ราคาทิวูปสมตฺถายาติ ราคาทิวูปสมาวหํ สุขํ. น ภายิตพฺพํ สมฺปติ อายติญฺจ เอกนฺตหิตภาวโต.

๑๕๕. บุคคลที่กล่าวไว้ว่า "พวกเขาย่อมละสิ่งนั้นนั่นแหละ" คือผู้ที่ละได้ บุคคลเหล่านั้นชื่อว่าละกิเลสได้เท่านี้ คือปุถุชนผู้ได้แล้วซึ่งกามคุณ ๕ เท่านี้ และผู้ที่ละกิเลสได้เท่านี้ เพราะถูกจำกัดด้วยความเป็นสิ่งที่มรรคแต่ละอย่างพึงละได้ในวัตถุมีฌานเป็นต้นแต่ละอย่าง ส่วนผู้ที่ละไม่ได้ พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวไว้ในที่นี้ สุขที่ไม่สะอาด เพราะอาศัยกายที่ไม่สะอาด "อนริยะ" คือผู้ไม่บริสุทธิ์ พึงกลัวการได้มา เพราะเป็นที่ไปแห่งกิเลสและทุกข์ พึงกลัววิบาก เพราะเป็นที่ไปแห่งทุกข์ในอบาย "สุขที่สงัดจากหมู่และกิเลส" คือสุขที่สงัดจากหมู่คณะและกิเลส "เพื่อความสงบระงับแห่งราคะเป็นต้น" คือสุขที่นำมาซึ่งความสงบระงับแห่งราคะเป็นต้น ไม่พึงกลัว เพราะเป็นประโยชน์โดยส่วนเดียวทั้งในปัจจุบันและอนาคต

๑๕๖. อิญฺชิตสฺมินฺติ ปจฺจตฺเต ภุมฺมวจนนฺติ อาห ‘‘อิญฺชน’’นฺติอาทิ. อิญฺชติ เตนาติ อิญฺชิตํ, ตสฺส ตสฺส ฌานสฺส โขภกรํ โอฬาริกํ ฌานงฺคํ. จตุตฺถชฺฌานํ อนิญฺชนํ สนฺนิสินฺนาภาวโต. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๔๔-๒๔๕; ม. นิ. ๑.๓๘๔-๓๘๖; ปารา. ๑๒-๑๓).

๑๕๖. คำว่า "อิญชิตัสสมิง" เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถปัจจัตตะ จึงกล่าวว่า "อิญชนะ" เป็นต้น สิ่งที่ยังฌานนั้นๆ ให้หวั่นไหวได้ ชื่อว่า "อิญชิตะ" คือองค์ฌานที่หยาบซึ่งยังฌานนั้นๆ ให้กำเริบ จตุตถฌานชื่อว่า "อนิญชนะ" เพราะความที่จิตตั้งมั่นดีแล้ว ดังที่ตรัสไว้ว่า "เมื่ออเนญชัปปัตตะตั้งมั่นแล้ว" (ที. สี. ๑/๒๔๔-๒๔๕; ม. มู. ๑/๓๘๔-๓๘๖; ปา. ๑๒-๑๓)

อลํ-สทฺโท ยุตฺตตฺโถปิ โหติ – ‘‘อลเมว นิพฺพินฺทิตุํ, อลํ วิมุจฺจิตุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๗๒; สํ. นิ. ๒.๑๒๔, ๑๒๘, ๑๓๔, ๑๔๓), ตสฺมา อนลํ อนุสงฺคํ กาตุํ อยุตฺตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อกตฺตพฺพอาลยนฺติ วทามี’’ติ. สนฺนิฏฺฐานนฺติ สมฺมาปฏิปตฺติยํ อลํ เอตฺตาวตาติ อุสฺสาหปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสน สนฺนิฏฺฐานํ น กาตพฺพนฺติ โยชนา. อุทฺธมฺภาคิยสญฺญิตํ อณุํ วา โอรมฺภาคิยสญฺญิตํ ถูลํ วา, รูปราโคติ เอวรูปํ อณุํ วา กามาสโว ปฏิฆนฺติ เอวรูปํ ถูลํ วา, มุทุนา ปวตฺติอาการวิเสเสน อปฺปสาวชฺชํ, กมฺมพนฺธนฏฺเฐน วา อปฺปสาวชฺชํ, ตพฺพิปริยายโต มหาสาวชฺชํ เวทิตพฺพํ. นาติติกฺขปญฺญสฺส วเสน เทสนาย ปวตฺตตฺตา ‘‘เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสนา’’ติ วุตฺตํ. สพฺพโส หิ ปริยาทินฺนนิกนฺติกสฺส อริยปุคฺคลสฺส วเสน สญฺญาเวทยิตนิโรธสฺส อาคตตฺตา ‘‘อรหตฺตนิกูเฏเนว นิฏฺฐาปิตา’’ติ วุตฺตํ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต น วิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า "อลํ" ย่อมมีอรรถว่าควรด้วย เช่นในประโยคว่า "ควรเพื่อจะเบื่อหน่าย ควรเพื่อจะหลุดพ้น" เป็นต้น (ที. มหา. ๒/๒๗๒; สํ. สฬา. ๒/๑๒๔, ๑๒๘, ๑๓๔, ๑๔๓) เพราะฉะนั้น "อนลํ" จึงมีความหมายว่าไม่ควรที่จะผูกพัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เรากล่าวว่าไม่ควรทำอาลัย" คำว่า "สันนิฏฐาน" มีความหมายว่า ไม่ควรทำความตกลงใจด้วยการผ่อนคลายความเพียรว่า "พอแล้วเพียงเท่านี้" ในการปฏิบัติชอบ กิเลสที่ชื่อว่าอุทธัมภาคิยะอย่างละเอียด หรือที่ชื่อว่าโอรัมภาคิยะอย่างหยาบ, รูปราคะอย่างละเอียด หรือกามอาสวะและปฏิฆะอย่างหยาบ, พึงทราบว่ามีโทษน้อยด้วยลักษณะการเป็นไปที่อ่อนโยน หรือมีโทษน้อยด้วยความเป็นเครื่องผูกพันแห่งกรรม, และพึงทราบว่ามีโทษมากโดยนัยตรงกันข้าม เพราะพระธรรมเทศนาเป็นไปโดยอาศัยบุคคลผู้มีปัญญาไม่เฉียบแหลม จึงกล่าวว่า "โดยอาศัยเนยยบุคคล" เพราะสัญญาเวทยิตนิโรธมาโดยอาศัยพระอริยบุคคลผู้มีตัณหาอันสิ้นไปแล้วโดยประการทั้งปวง จึงกล่าวว่า "จบลงด้วยยอดคืออรหัตตผลนั่นเอง" ส่วนข้อความใดในที่นี้ยังไม่ได้จำแนกโดยอรรถ ข้อความนั้นก็เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว

ลฏุกิโกปมสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การอธิบายอรรถที่เร้นอยู่ในลฏุกิกูปมสูตร จบแล้ว

๗. จาตุมสุตฺตวณฺณนา

๗. อรรถกถาจาตุมาสูตร

๑๕๗. ยถาอุปนิสฺสเยนาติ โย โย อุปนิสฺสโย ยถาอุปนิสฺสโย, เตน ยถาอุปนิสฺสเยน สมฺมาปโยเคน. ปติฏฺฐหิสฺสนฺติ สาสเน ปติฏฺฐํ ปฏิลภิสฺสนฺติ. วสนฏฺฐานานีติ วสฺสคฺคาทิวเสน วสนฏฺฐานานิ. สณฺฐาปยมานาติ สุวิภตฺตภาเวน ฐเปนฺตา.

๑๕๗. คำว่า "ยถาอุปนิสสเยนะ" คืออุปนิสัยใดๆ อุปนิสัยนั้นๆ ชื่อว่ายถาอุปนิสัย ด้วยยถาอุปนิสัยนั้น คือด้วยการประกอบชอบ "จักตั้งมั่น" คือจักได้ที่ตั้งมั่นในพระศาสนา "ที่อยู่อาศัย" คือที่อยู่อาศัยโดยมีพรรษาเป็นต้น "ยังให้ตั้งมั่น" คือยังให้ตั้งไว้ด้วยความเป็นผู้จำแนกดีแล้ว

อวินิพฺโภคสทฺทนฺติ วินิภุญฺชิตฺวา คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยสทฺทํ. วจีโฆโสปิ หิ พหูหิ เอกจฺจํ ปวตฺติโต ฐานโต จ ทูรตโร เกวลํ มหานิคฺโฆโส [Pg.79] เอว หุตฺวา โสตปถมาคจฺฉติ. มจฺฉวิโลเปติ มจฺเฉ วิลุมฺปิตฺวา วิย คหเณ, มจฺฉานํ วา นยเน.

"เสียงที่แยกแยะไม่ได้" คือเสียงที่ไม่สามารถแยกแยะแล้วรับเอาได้ อนึ่ง เสียงพูดที่บุคคลจำนวนมากเปล่งออกมาจากที่ไกลๆ ย่อมมาถึงโสตปทโดยเป็นเพียงเสียงกึกก้องใหญ่เท่านั้น "มัจฉวิโลปะ" คือการจับปลาเหมือนการปล้นปลา หรือการนำปลาไป

๑๕๘. ววสฺสคฺคตฺเถติ นิจฺฉยตฺเถ, อิทํ ตาว อมฺเหหิ วุจฺจมานวจนํ เอกนฺตโสตพฺพํ, ปจฺฉา ตุมฺเหหิ กาตพฺพํ กโรถาติ อธิปฺปาโย. วจนปริหาโรติ เตหิ สกฺยราชูหิ วุตฺตวจนสฺส ปริหาโร. เลสกปฺปนฺติ กปฺปิยเลสํ. ธุรวหาติ ธุรวาหิโน, โธรยฺหาติ อตฺโถ. ปาทมูลนฺติ อุปจารํ วทติ. วิคจฺฉิสฺสตีติ หายิสฺสติ. ปฏิปฺผริโตติ น ภควโต สมฺมุขาว, สกฺยราชูนํ ปุรโตปิ วิปฺผริโตว โหติ.

๑๕๘. "ในอรรถแห่งการสละ" คือในอรรถแห่งความแน่นอน มีอัธยาศัยว่า "คำที่เรากล่าวนี้ พึงฟังโดยส่วนเดียวเท่านั้น ส่วนสิ่งที่พวกท่านพึงทำ จงทำในภายหลัง" "การกล่าวแก้คำพูด" คือการกล่าวแก้คำพูดที่พระเจ้าศากยะเหล่านั้นตรัสไว้ "เลสกัปป์" คือเลสะที่ควร "ธุรวาหะ" คือผู้แบกภาระ มีอรรถว่าผู้ทรงภาระ "ปาทมูล" กล่าวถึงอุปจาระ "จักเสื่อมไป" คือจักลดลง "ย่อมแผ่ไป" คือไม่เพียงแต่ต่อหน้าพระผู้มีพระภาคเท่านั้น แต่ยังแผ่ไปต่อหน้าพระเจ้าศากยะทั้งหลายด้วย

๑๕๙. อภินนฺทตูติ อภิมุโข หุตฺวา ปโมทตุ. อภิวทตูติ อภิรูปวเสน วทตุ. ปสาทญฺญถตฺตนฺติ อปฺปสาทสฺส วิปริณาโม หีนายาวตฺตนสงฺขาตํ ปริวตฺตนํ, เตนาห ‘‘วิพฺภมนฺตานํ. วิปริณามญฺญถตฺต’’นฺติ. การณูปจาเรน สสฺเสสุ พีชปริยาโยติ อาห ‘‘พีชานํ ตรุณานนฺติ ตรุณสสฺสาน’’นฺติ. ตรุณภาเวเนว ตสฺส ภาวิโน ผลสฺส อภาเวน วิปริณาโม.

๑๕๙. "จงยินดี" คือจงร่าเริงด้วยความเป็นผู้หันหน้าเข้าหา "จงกล่าวทักทาย" คือจงกล่าวด้วยอาการอันงาม "ความแปรปรวนแห่งความเลื่อมใส" คือความแปรไปเป็นความไม่เลื่อมใส ซึ่งเป็นการเปลี่ยนแปลงที่เรียกว่าการกลับกลายไปสู่ความเลวทราม เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ความแปรปรวนแห่งความเลื่อมใสของบุคคลผู้หลงผิด" ด้วยการอุปจาระโดยเหตุ จึงกล่าวว่า "เมล็ดพืชที่ยังอ่อน" คือพืชที่ยังอ่อน ความแปรปรวนย่อมมีเพราะความเป็นของอ่อน และเพราะไม่มีผลที่จะพึงมีของสิ่งนั้น

๑๖๐. กตฺตพฺพสฺส สรเสเนว กรณํ จิตฺตรุจิยํ, น ตถา ปรสฺส อุสฺสาทเนนาติ อาห – ‘‘ปกฺโกสิยมานานํ คมนํ นาม น ผาสุก’’นฺติ. มยมฺปิ ภควา วิย ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาเรเนว วิหริสฺสามาติ ทีเปติ ปกติยา วิเวกชฺฌาสยภาวโต วิรทฺโธ อาคตสฺส ภารสฺส อวหนโตเยว. เตนาห ‘‘อตฺตโน ภารภาวํ น อญฺญาสี’’ติ.

๑๖๐. การทำสิ่งที่ควรทำด้วยความพอใจของตนเอง ไม่ใช่ด้วยการชักชวนของผู้อื่น จึงกล่าวว่า "การไปของบุคคลที่ถูกเรียกมา ย่อมไม่ผาสุก" ย่อมแสดงว่า "แม้พวกเราก็จักอยู่ด้วยความสุขในปัจจุบันธรรมเหมือนพระผู้มีพระภาค" เพราะความเป็นผู้มีอัธยาศัยในวิเวกโดยปกติ และเพราะไม่แบกภาระที่มาถึงแล้วซึ่งตนได้ละทิ้งไปแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่รู้ว่าตนเป็นภาระ"

๑๖๑. กสฺมา อารภีติ? สปฺปายโต. ปญฺจสตา หิ ภิกฺขู อภินวา, ตสฺมา เตสํ โอวาททานตฺถํ ภควา อิมํ เทสนํ อารภีติ.

๑๖๑. เพราะเหตุไรจึงทรงปรารภ? เพราะเป็นสิ่งที่เหมาะสม อนึ่ง ภิกษุ ๕๐๐ รูปเป็นผู้ใหม่ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงปรารภพระธรรมเทศนานี้เพื่อประทานโอวาทแก่ภิกษุเหล่านั้น

๑๖๒. โกธุปายาสสฺสาติ เอตฺถ กุชฺฌนฏฺเฐน โกโธ, สฺเวว จิตฺตสฺส กายสฺส จ อติปฺปมทฺทนมถนุปฺปาทเนหิ ทฬฺหํ อายาสฏฺเฐน อุปายาโส. อเนกวารํ ปวตฺติตฺวา อตฺตนา สมเวตํ สตฺตํ อชฺโฌตฺถริตฺวา สีสํ อุกฺขิปิตุํ อทตฺวา อนยพฺยสนปาปเนน โกธุปายาสสฺส อูมิสทิสตา ทฏฺฐพฺพา. เตนาห ‘‘โกธุปายาเส’’ติอาทิ.

๑๖๒. ในคำว่า "โกธูปายาสัสสะ" นี้ "โกธะ" คือความโกรธด้วยอรรถว่าขัดเคือง ส่วน "อุปายาสะ" คือความคับแค้นด้วยอรรถว่าความพยายามอย่างแรงกล้าในการบีบคั้นและบดขยี้จิตและกาย พึงเห็นความคล้ายคลึงกับคลื่นของโกธูปายาส โดยที่มันเกิดขึ้นหลายครั้งแล้วครอบงำสัตว์ผู้ประกอบด้วยตน ไม่ยอมให้เงยหน้าขึ้น และนำไปสู่ความพินาศและความทุกข์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ในโกธูปายาส" เป็นต้น

๑๖๓. โอทริกตฺเตน ขาทิโตติ โอทริกภาเวน อามิสเคเธน มิจฺฉาชีเวน ชีวิกากปฺปเนน นาสิตสีลาทิคุณตาย ขาทิตธมฺมสรีโร.

๑๖๓. "ถูกกินแล้วด้วยความเป็นคนเห็นแก่กิน" คือมีธรรมกายถูกกินแล้ว เพราะความเป็นคนเห็นแก่กิน เพราะความโลภในอามิส และเพราะการเลี้ยงชีพด้วยมิจฉาชีพ ทำให้คุณมีศีลเป็นต้นพินาศไป

๑๖๔. ปญฺจกามคุณาวฏฺเฏ [Pg.80] นิมุชฺชิตฺวาติ เอตฺถ กามราคาภิภูเต สตฺเต อิโต จ เอตฺโต, เอตฺโต จ อิโตติ เอวํ มนาปิยรูปาทิวิสยสงฺขาเต อาวฏฺเฏ อตฺตานํ สํสาเรตฺวา ยถา ตโต พหิภูเต เนกฺขมฺเม จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทติ, เอวํ อาวฏฺเฏตฺวา พฺยสนาปาทเนน กามคุณานํ อาวฏฺฏสทิสตา ทฏฺฐพฺพา. เตนาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ.

๑๖๔. ในคำว่า "จมลงในวังวนแห่งกามคุณ ๕" นี้ พึงเห็นความเป็นเช่นกับวังวนของกามคุณทั้งหลาย โดยการยังความพินาศให้ถึง ด้วยการทำให้สัตว์ทั้งหลายผู้ถูกกามราคะครอบงำ ยังตนให้เวียนว่ายอยู่ในวังวนอันนับเนื่องด้วยอารมณ์มีรูปที่น่าพอใจเป็นต้น ไปทางนี้บ้าง ทางโน้นบ้าง ทางโน้นบ้าง ทางนี้บ้าง อย่างนี้ จนไม่ยังแม้แต่จิตให้เกิดขึ้นในเนกขัมมะที่อยู่นอกเหนือจากกามคุณนั้น เหมือนอย่างที่ท่านกล่าวว่า "เหมือนอย่างที่..." เป็นต้น

๑๖๕. ราคานุทฺธํสิเตนาติ ราเคน อนุทฺธํสิเตน. จณฺฑมจฺฉํ อาคมฺมาติ สุสุกาทิจณฺฑมจฺฉํ อาคมฺม. มาตุคามํ อาคมฺมาติ มาตุคาโม หิ โยนิโสมนสิการรหิตํ อธีรปุริสํ อิตฺถิกุตฺตภูเตหิ อตฺตโน หาวภาววิลาเสหิ อภิภุยฺย คเหตฺวา ธีรชาติยมฺปิ อตฺตโน รูปาทีหิ ปโลภนวเสน อนวเสสํ อตฺตโน อุปการธมฺเม สีลาทิเก สมฺปาเทตุํ อสมตฺถํ กโรนฺโต อนยพฺยสนํ ปาเปติ. เตนาห – ‘‘มาตุคามํ อาคมฺม อุปฺปนฺนกามราโค วิพฺภมตี’’ติ.

๑๖๕. บทว่า ราคานุทฺธํสิเตน คือ ถูกราคะทำลายแล้ว. บทว่า จณฺฑมจฺฉํ อาคมฺม คือ อาศัยปลาที่ดุร้ายมีปลาโลมาเป็นต้น. บทว่า มาตุคามํ อาคมฺม คือ มาตุคามนั้นแล ย่อมครอบงำบุรุษผู้ไม่มั่นคง ผู้ปราศจากโยนิโสมนสิการ ด้วยมารยาหญิง มีกิริยาอาการและลีลาของตน แล้วยึดไว้ แม้ผู้ที่มีกำเนิดเป็นผู้มีปัญญา ก็ทำให้ไม่สามารถบำเพ็ญธรรมที่เป็นอุปการะแก่ตนมีศีลเป็นต้นให้สำเร็จได้โดยไม่เหลือ ด้วยการล่อลวงด้วยรูปเป็นต้นของตน ย่อมยังความพินาศอันไม่เป็นประโยชน์ให้ถึง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กามราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยมาตุคาม ย่อมทำให้ฟุ้งซ่าน" ดังนี้

ภยํ นาม ยตฺถ ภายิตพฺพวตฺถุ, ตตฺถ โอตรนฺตสฺเสว โหติ, น อโนตรนฺตสฺส, ตํ โอตริตฺวา ภยํ วิโนเทตฺวา ตตฺถ กิจฺจํ สาเธตพฺพํ, อิตรถา จตฺถสิทฺธิ น โหตีติ อิมมตฺถํ อุปโมปมิตพฺพสรูปวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุทกํ นิสฺสาย อานิสํโส ปิปาสวินยนํ สรีรสุทฺธิ ปริฬาหูปสโม กายอุตุคฺคาหาปนนฺติ เอวมาทิ. สาสนํ นิสฺสาย อานิสํโส ปน สงฺเขปโต วฏฺฏทุกฺขูปสโม, วิตฺถารโต ปน สีลานิสํสาทิวเสน อเนกวิโธ, โส วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๙) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. วุตฺตปฺปกาโร อานิสํโส โหติ ตานิ ภยานิ อภิภุยฺย ปวตฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. อิมานิ อภายิตฺวาติ อิมานิ โกธูปายาสาทิภยานิ อภิภุยฺย ปวตฺติตฺวา อภายิตฺวา. โกธูปายาสาทโย หิ ภายติ เอตสฺมาติ ภยนฺติ วุตฺตา. เถโรติ มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถโร. กามํ ปหานาภิสมยกาโล เอว สจฺฉิกิริยาภิสมโย, สมฺมาทิฏฺฐิยา ปน สํกิเลสโวทานธมฺเมสุ กิจฺจํ อสํกิณฺณํ กตฺวา ทสฺเสตุํ สมานกาลิกมฺปิ อสมานกาลิกํ วิย วุตฺตํ ‘‘ตณฺหาโสตํ ฉินฺทิตฺวา นิพฺพานปารํ ทฏฺฐุํ น สกฺโกตี’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ชื่อว่าภัย ย่อมมีแก่ผู้ที่ลงไปในวัตถุที่ควรกลัวเท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้ที่ไม่ลงไป, เมื่อลงไปแล้ว พึงกำจัดภัยแล้วบำเพ็ญกิจในที่นั้นให้สำเร็จ, มิเช่นนั้น ความสำเร็จแห่งประโยชน์ย่อมไม่มี เพื่อแสดงเนื้อความนี้โดยความเป็นอุปมาและอุปไมย จึงกล่าวคำว่า "ยถา" เป็นต้น. ในอุปมานั้น อานิสงส์ที่อาศัยน้ำ คือ การบรรเทาความกระหาย การชำระร่างกายให้สะอาด การระงับความเร่าร้อน การทำให้ร่างกายปรับอุณหภูมิได้ เป็นต้น. ส่วนอานิสงส์ที่อาศัยพระศาสนา โดยย่อคือ การระงับทุกข์ในวัฏฏะ, โดยพิสดารมีหลายอย่างโดยเป็นอานิสงส์ของศีลเป็นต้น, พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค. อานิสงส์ตามที่กล่าวมา ย่อมมีแก่ผู้ที่ดำเนินไปโดยครอบงำภัยเหล่านั้นได้ นี้คืออธิบาย. บทว่า อิมานิ อภายิตฺวา คือ ดำเนินไปโดยครอบงำภัยมีโกรธและอุปายาสเป็นต้นเหล่านี้แล้ว ไม่กลัว. จริงอยู่ ภัยมีโกรธและอุปายาสเป็นต้น ท่านเรียกว่า ภัย เพราะสัตว์ย่อมกลัวจากสิ่งนี้. บทว่า เถโร คือ พระมหาธรรมรักขิตเถระ. ความจริง กาลแห่งการละกิเลสด้วยการตรัสรู้ ก็คือ กาลแห่งการทำให้แจ้งนั่นเอง, แต่เพื่อแสดงกิจของสัมมาทิฏฐิในธรรมที่เป็นส่วนเศร้าหมองและส่วนบริสุทธิ์ให้ไม่ปะปนกัน จึงกล่าวถึงสิ่งที่เกิดในขณะเดียวกันให้เหมือนกับเกิดต่างขณะกันว่า "ตัดกระแสแห่งตัณหาแล้ว ย่อมไม่สามารถเห็นฝั่งแห่งนิพพานได้" ดังนี้. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย

จาตุมสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับแห่งคำพรรณนาจาตุมาสูตร จบแล้ว

๘. นฬกปานสุตฺตวณฺณนา

๘. คำพรรณนานฬกปานสูตร

๑๖๖. ยตฺถ [Pg.81] โพธิสตฺตปมุโข วานโร นฬเกน ปานียํ ปิวิ, สา โปกฺขรณี, ตสฺสามนฺโต ภูมิปฺปเทโส, ตตฺถ นิวิฏฺฐคาโม จ ‘‘นฬกปาน’’นฺเตว ปญฺญายิตฺถ, อิธ ปน คาโม อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘นฬกปาเนติ เอวํนามเก คาเม’’ติ. อิทานิ ตมตฺถํ อาคมนโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ ‘‘ปุพฺเพ กิรา’’ติ อารทฺธํ. ปญฺญวาติ อิติกตฺตพฺพตาย ปญฺญาย ปญฺญวา.

๑๖๖. สระน้ำที่พระโพธิสัตว์ผู้เป็นหัวหน้าวานรดื่มน้ำด้วยลำไม้ไผ่ ชื่อว่านฬกปานะ, พื้นที่โดยรอบสระนั้น และหมู่บ้านที่ตั้งอยู่ในที่นั้น ก็ปรากฏชื่อว่า "นฬกปานะ" เช่นกัน, แต่ในที่นี้ประสงค์เอาหมู่บ้าน จึงกล่าวว่า "ในหมู่บ้านชื่อนฬกปานะ" ดังนี้. บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความนั้นตั้งแต่ต้น จึงเริ่มว่า "ได้ยินว่าในกาลก่อน" เป็นต้น. บทว่า ปญฺญวา คือ ผู้มีปัญญาด้วยปัญญาในกิจที่ควรทำ

ถูลทีฆพหุลภาเวน มหตีหิ ทาฐิกาหิ สมนฺนาคตตฺตา มหาทาฐิโก. ‘‘อุทกรกฺขโส อห’’นฺติ วตฺวา วานรานํ กญฺจิ อมุญฺจิตฺวา ‘‘สพฺเพ ตุมฺเห มม หตฺถคตา’’ติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตุมฺเห ปน สพฺเพ ขาทิสฺสามี’’ติ อาห. ธมิ…เป… ปิวึสูติ โพธิสตฺเตน คหิตนโฬ อนวเสโส อพฺภนฺตเร สพฺพสนฺธีนํ นิพฺพาเธน เอกจฺฉิทฺโท อโหสิ. เนว มํ ตฺวํ วธิสฺสสีติ อุทกรกฺขส ตฺวํ วธิตุกาโมปิ มม ปุริสถาเมน น วธิสฺสสิ.

ชื่อว่า มหาทาฐิกะ เพราะประกอบด้วยเขี้ยวใหญ่ทั้งหลาย โดยความเป็นของใหญ่ ยาว และหนา. ครั้นกล่าวว่า "เราเป็นผีเสื้อน้ำ" แล้ว ไม่ปล่อยวานรแม้สักตัวหนึ่ง แสดงว่า "พวกเจ้าทั้งหมดตกอยู่ในมือของเราแล้ว" จึงกล่าวว่า "เราจะกินพวกเจ้าทั้งหมด" ดังนี้. บทว่า ธมิ...เป... ปิวิงฺสุ คือ ไม้ไผ่ที่พระโพธิสัตว์ถือแล้ว ได้เป็นช่องเดียวโดยไม่มีข้อคั่นภายในทุกข้อโดยไม่เหลือ. บทว่า เนว มํ ตฺวํ วธิสฺสสิ คือ ดูกรผีเสื้อน้ำ แม้ท่านปรารถนาจะฆ่า ก็จักฆ่าเราไม่ได้ด้วยกำลังบุรุษของเรา

เอวํ ปน วตฺวา มหาสตฺโต ‘‘อยํ ปาโป เอตฺถ ปานียํ ปิวนฺเต อญฺเญปิ สตฺเต มา พาธยิตฺถา’’ติ กรุณายมาโน ‘‘เอตฺถ ชายนฺตา นฬา สพฺเพ อปพฺพพนฺธา เอกจฺฉิทฺทาว โหนฺตู’’ติ อธิฏฺฐาย คโต. เตนาห ‘‘ตโต ปฏฺฐายา’’ติอาทิ.

พระมหาสัตว์ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ทรงเกิดความกรุณาว่า "สัตว์บาปนี้อย่าได้เบียดเบียนสัตว์อื่นที่ดื่มน้ำในที่นี้เลย" จึงอธิษฐานว่า "ขอไม้ไผ่ทั้งหลายที่เกิดในที่นี้ทั้งหมด จงเป็นช่องเดียวไม่มีข้อคั่นเถิด" แล้วหลีกไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตั้งแต่นั้นมา" เป็นต้น

๑๖๗. อนุรุทฺธปฺปมุขา ภิกฺขู ภควตา ‘‘กจฺจิ ตุมฺเห อนุรุทฺธา’’ติ ปุจฺฉิตาติ เถโร ‘‘ตคฺฆ มยํ, ภนฺเต’’ติ อาห.

๑๖๗. เมื่อพระภิกษุมีพระอนุรุทธะเป็นประธาน ถูกพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า "ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย พวกเธอ [ยังยินดีในการปฏิบัติ] หรือ" พระเถระจึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นเช่นนั้นอย่างแน่นอน" ดังนี้

สเจ ปพฺพชติ, ชีวิตํ ลภิสฺสติ, โน อญฺญถาติ รญฺญา ปพฺพชฺชาย อภินีตาติ ราชาภินีตา. โจราภินีตาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. โจรานํ มูลํ ฉินฺทนฺโต ‘‘กณฺฏกโสธนํ กริสฺสามี’’ติ. อาชีวิกายาติ อาชีเวน ชีวิตวุตฺติยา. อิเมสุ ปน อนุรุทฺธตฺเถราทีสุ.

บทว่า ราชภินีตา คือ ผู้ที่พระราชาทรงนำมาเพื่อการบวชด้วยพระดำรัสว่า "ถ้าบวช จักได้ชีวิต มิเช่นนั้นก็หาไม่". แม้ในบทว่า โจราภินีตา ก็มีนัยนี้เช่นกัน. [พระราชา] เมื่อจะตัดรากเหง้าของพวกโจร จึงตรัสว่า "เราจักชำระเสี้ยนหนาม" ดังนี้. บทว่า อาชีวิกาย คือ ด้วยการเลี้ยงชีพด้วยอาชีวะ. แต่ในบรรดาพระเถระมีพระอนุรุทธะเป็นต้นเหล่านี้...

วิเวกนฺติ ปุพฺพกาลิกกิริยปฺปธานํ ‘‘อพฺยาปชฺชํ อุเปต’’นฺติอาทีสุ วิยาติ อาห – ‘‘วิวิจฺจา’’ติ, วิวิจฺจิตฺวา วิวิตฺโต หุตฺวา วินา หุตฺวาติ อตฺโถ. ปพฺพชิตกิจฺจนฺติ ปพฺพชิตสฺส สารุปฺปกิจฺจํ. สมณกิจฺจนฺติ สมณภาวกรณกิจฺจํ. ยทคฺเคน หิ ปพฺพชิตกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ ตทคฺเคน สมณภาวกรมฺปิ กิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ. เตนาห ‘‘โส เยวา’’ติอาทิ.

บทว่า วิเวกํ ท่านกล่าวว่า "วิวิจฺจา" เพราะมีกิริยาในกาลก่อนเป็นประธาน เหมือนในคำว่า "เข้าถึงความไม่พยาบาท" เป็นต้น มีอรรถว่า สงัดแล้ว คือ เป็นผู้สงัดแล้ว หรือปราศจากแล้ว. บทว่า ปพฺพชิตกิจฺจํ คือ กิจที่สมควรแก่บรรพชิต. บทว่า สมณกิจฺจํ คือ กิจที่ทำให้ความเป็นสมณะสำเร็จ. เพราะเมื่อไม่สามารถทำกิจของบรรพชิตได้ ก็ไม่สามารถทำกิจที่ทำให้เป็นสมณะได้ด้วยส่วนนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นั่นแหละ" เป็นต้น

๑๖๘. อปฺปฏิสนฺธิเก [Pg.82] ตาว พฺยากโรนฺโต ปวตฺตีสุ ฐานํ อตีโตติ กตฺวา อุปปตฺตีสุ พฺยากโรติ นาม ตตฺถ ปฏิสนฺธิยา อภาวกิตฺตนโต. มหนฺตตุฏฺฐิโนติ วิปุลปโมทา.

๑๖๘. เมื่อจะพยากรณ์ถึงผู้ที่ไม่มีปฏิสนธิก่อน ย่อมชื่อว่าพยากรณ์ในอุปบัติทั้งหลาย โดยกำหนดว่าก้าวล่วงฐานะในปวัตติทั้งหลายแล้ว เพราะมีการกล่าวถึงความไม่มีปฏิสนธิในอุปบัตินั้น. บทว่า มหนฺตตุฏฺฐิโน คือ มีความปราโมทย์อย่างยิ่ง

๑๖๙. อิมสฺสาติ ‘‘อสฺสา’’ติ ปทสฺส อตฺถวจนํ. อิมสฺส ฐิตสฺส อายสฺมโต สามํ ทิฏฺโฐ วา โหติ อนุสฺสวสุโต วาติ โยชนา. สมาธิปกฺขิกา ธมฺมา ธมฺมาติ อธิปฺเปตา, สมาธิ ปน เอวํวิหารีติ เอตฺถ วิหารสทฺเทน คหิโต. เอวํวิมุตฺตาติ เอตฺถ ปน วิมุตฺติสทฺเทน ผลวิมุตฺติ คหิตา. จรโตปีติ สมถวิปสฺสนาจาเรน จรโตปิ วิหรนฺตสฺสปิ. อุปาสกอุปาสิกาฐาเนสุ ลพฺภมานมฺปิ อรหตฺตํ อปฺปกภาวโต ปาฬิยํ อนุทฺธฏนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๑๖๙. อิมัสสาติ เป็นคำอธิบายอรรถของบทว่า อัสสา. พึงประกอบความว่า ท่านผู้มีอายุผู้ตั้งอยู่แล้วนี้ ได้เห็นเอง หรือได้ยินมาด้วยการฟัง. ธรรมทั้งหลายที่เป็นไปในฝ่ายแห่งสมาธิ พึงประสงค์ว่า ธรรมทั้งหลาย, ส่วนสมาธิ พึงถือเอาด้วยบทว่า วิหารี ในคำว่า เอวังวิหารี นี้. ส่วนในคำว่า เอวังวิมุตติ นี้ พึงถือเอาผลวิมุตติด้วยบทว่า วิมุตติ. แม้เมื่อประพฤติอยู่ ก็คือแม้เมื่อประพฤติอยู่ด้วยจริยาแห่งสมถะและวิปัสสนา. อรหัตที่พึงได้ในฐานะแห่งอุบาสกอุบาสิกา พึงเห็นว่าไม่ยกขึ้นแสดงไว้ในบาลี เพราะมีน้อย. ข้อที่เหลือพึงทราบได้โดยง่ายเท่านั้น.

นฬกปานสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับแห่งคำพรรณนานฬกปานสูตร จบแล้ว.

๙. โคลิยานิสุตฺตวณฺณนา

๙. อรรถกถาโคลียานิสูตร

๑๗๓. ปทสมาจาโรติ ตํตํปจฺจยเภททสฺสนาย วิคตตฺตา ปกาเรหิ ทลิทฺทสมาจาโร สิถิลสมาจาโรติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน ตาทิโส สมาจาโร ถิโร ทฬฺโห นาม น โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทุพฺพลสมาจาโร’’ติ. ‘‘สาขสมาจาโร’’ติ วา ปาโฐ, ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนฏฺเฐน สาขาสทิสสีโลติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘โอฬาริกาจาโร’’ติ. ปจฺจเยสุ สาเปกฺโขติ ปจฺจเยสุ สาเปกฺขตาย เอว หิสฺส โอฬาริกาจารตา เวทิตพฺพา. ครุนา กิสฺมิญฺจิ วุตฺเต คารววเสน ปติสฺสวนํ ปติสฺโส, ปติสฺสวจนภูตํ ตํสภาคญฺจ ยํ กิญฺจิ คารวนฺติ อตฺโถ. สห ปติสฺเสนาติ สปฺปติสฺเสน, สปฺปติสฺสเวน โอวาทสมฺปฏิจฺฉเนน. ปติสฺสียตีติ วา ปติสฺโส, ครุกาตพฺโพ, เตน สห ปติสฺเสนาติ สพฺพํ ปุพฺเพ วิย. เตนาห ‘‘สเชฏฺฐเกนา’’ติ. เสริวิหาโร นาม อตฺตปฺปธานวาโส. เตนาห ‘‘นิรงฺกุสวิหาเรนา’’ติ.

๑๗๓. ปทสมาจาโร คือ การประพฤติที่ขัดสน การประพฤติที่หย่อนยาน โดยประการทั้งหลาย เพราะความเป็นผู้ปราศจากการแสดงความแตกต่างแห่งปัจจัยนั้นๆ. ก็เพราะการประพฤติเช่นนั้นไม่ชื่อว่ามั่นคงแข็งแรง ฉะนั้นจึงตรัสว่า “ทุพพลสมาจาโร” (การประพฤติที่อ่อนแอ). อีกอย่างหนึ่ง มีปาฐะว่า “สาขาสมาจาโร” (การประพฤติเหมือนกิ่งไม้) คือ มีศีลเหมือนกิ่งไม้ เพราะอรรถว่าติดอยู่ในที่นั้นๆ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “โอฬาริกาจาโร” (การประพฤติหยาบ). ปัจจเยสุ สาเปกโข คือ ความเป็นผู้ประพฤติหยาบของเขานั้น พึงทราบได้ด้วยความเป็นผู้หวังในปัจจัยทั้งหลายนั่นเอง. ปฏิสโส คือ การรับคำด้วยความเคารพ เมื่อครูอาจารย์กล่าวสิ่งใดสิ่งหนึ่ง, อรรถว่า ความเคารพอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นส่วนแห่งการรับคำนั้น. สห ปฏิสเสนาติ คือ พร้อมด้วยความเคารพ, ด้วยการรับโอวาทด้วยความเคารพ. อีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่พึงเคารพ ชื่อว่า ปฏิสโส, คือพึงทำความเคารพ, พร้อมด้วยความเคารพนั้น ทั้งหมดเหมือนก่อน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “สเชฏฐเกนา” (พร้อมด้วยผู้เป็นใหญ่). เสรีวิหาโร ชื่อว่า การอยู่โดยมีตนเป็นใหญ่. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “นิรังกุสวิหาเรนา” (ด้วยการอยู่โดยไม่มีขอคือเครื่องบังคับ).

อนุปขชฺชาติ อนุปกฑฺฒิตฺวา. ครุฏฺฐานิยานํ อนฺตรํ อนาปุจฺฉา อนุปวิสิตฺวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ โย’’ติอาทิ วุตฺตํ.

อนุปขชฺชาติ คือ เบียดเข้าไป. เพื่อแสดงอรรถนี้ว่า ไม่ขอโอกาสแล้วเข้าไปในระหว่างของท่านผู้ควรแก่ฐานะครูอาจารย์ จึงตรัสคำว่า “ตตฺถ โย” เป็นต้น.

อาภิสมาจาริกนฺติ [Pg.83] อภิสมาจาเร ภวํ. กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘วตฺตปฏิปตฺติมตฺตมฺปี’’ติ. นาติกาลสฺเสว สงฺฆสฺส ปุรโต ปวิสิตพฺพํ, น ปจฺฉา ปฏิกฺกมิตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน อติกาเล จ คามปฺปเวโส อติทิวา ปฏิกฺกมนญฺจ นิวาริตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘น อติปาโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุทฺธจฺจปกติโกติ วิพฺภนฺตจิตฺโต. อวจาปลฺเยนาติ ทฬฺหวาตาปหตปลฺลวสทิเสน โลลภาเวน.

อาภิสมาจาริกัง คือ สิ่งที่มีอยู่ในอภิสมาจาร. ก็สิ่งนั้นคืออะไร? จึงกล่าวว่า 'แม้เพียงวัตรปฏิบัติ'. ด้วยความประสงค์ว่า ไม่พึงเข้าไปข้างหน้าสงฆ์แต่เช้าเกินไป และไม่พึงกลับมาภายหลังสงฆ์ จึงห้ามการเข้าไปสู่บ้านในเวลาเช้าเกินไป และการกลับมาในเวลาเย็นเกินไป, เพื่อแสดงความหมายนั้น จึงกล่าวคำว่า 'น อติปาโต' เป็นต้น. อุทธัจจปกติโก คือ ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน. อวจาปัลเยนาติ คือ ด้วยความเป็นผู้คะนองเปรียบเหมือนใบไม้อ่อนที่ถูกลมแรงพัด.

ปญฺญวตาติ อิมินา ภิกฺขุสารุปฺเปสุ อิติกตฺตพฺเพสุ อุปายปญฺญา อธิปฺเปตา, น สุตมยปญฺญา. อภิธมฺเม อภิวินเย โยโคติ อิมินา ภาวนาปญฺญาอุตฺตริมนุสฺสธมฺเม โยโค ปกาสิโต. โยโคติ จ ปริจโย อุคฺคณฺหวเสน.

ปัญญวตาติ ด้วยบทนี้ ทรงประสงค์เอาอุบายปัญญาในกิจที่ควรทำอันสมควรแก่ภิกษุทั้งหลาย ไม่ใช่สุตมยปัญญา. อภิธัมเม อภิวินเย โยโคติ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความประกอบในภาวนาปัญญาและอุตตริมนุสสธรรม. และคำว่า โยโค คือ ความคุ้นเคยด้วยอำนาจการเรียนรู้.

อารุปฺปาติ อิมินา จตสฺโสปิ อรูปสมาปตฺติโย คหิตา, ตา ปน จตูหิ รูปสมาปตฺตีหิ วินา น สมฺปชฺชนฺตีติ อาห – ‘‘อารุปฺปาติ เอตฺตาวตา อฏฺฐปิ สมาปตฺติโย วุตฺตา โหนฺตี’’ติ. กสิเณติ ทสวิเธ กสิเณ. เอกํ ปริกมฺมกมฺมฏฺฐานนฺติ ยํ กิญฺจิ เอกภาวนา ปริกมฺมทีปนํ ขนฺธกมฺมฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘ปคุณํ กตฺวา’’ติ. กสิณปริกมฺมํ ปน ตคฺคหเณเนว คหิตํ โหติ, โลกิยา อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา เหฏฺฐา คหิตาติ อาห ‘‘อุตฺตริมนุสฺสธมฺเมติ อิมินา สพฺเพปิ โลกุตฺตรธมฺเม ทสฺเสตี’’ติ. เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสนาติ ชานิตฺวา วิตฺถาเรตฺวา ญาตพฺพปุคฺคลสฺส วเสนาติ.

อารุปฺปาติ ด้วยบทนี้ พึงถือเอาอรูปสมาบัติทั้ง ๔, แต่สมาบัติเหล่านั้นย่อมไม่สำเร็จได้หากปราศจากรูปสมาบัติ ๔, เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า – “อารุปฺปาติ ด้วยบทเพียงเท่านี้ สมาบัติแม้ทั้ง ๘ ก็เป็นอันกล่าวแล้ว”. กสิเณติ ในกสิณ ๑๐ อย่าง. เอกัง ปริกัมมกัมมัฏฐานัง คือ หมวดกรรมฐานที่เป็นการแสดงการบริกรรมภาวนาอย่างใดอย่างหนึ่งเพียงอย่างเดียว. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า “กระทำให้คล่องแคล่ว”. ส่วนกสิณบริกรรมย่อมเป็นอันถูกถือเอาด้วยการถือเอากสิณนั้นเอง, อุตตริมนุสสธรรมที่เป็นโลกีย์ถูกถือเอาไว้แล้วในเบื้องต้น, เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า “อุตตริมนุสสธัมเมติ ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงโลกุตตรธรรมแม้ทั้งหมด”. เนยยปุคฺคลสฺส วเสนาติ คือ โดยอำนาจแห่งบุคคลที่พึงรู้แจ้งด้วยการรู้แล้วขยายความออกไป.

โคลิยานิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับแห่งคำพรรณนาโคฬิยานิสูตร จบแล้ว.

๑๐. กีฏาคิริสุตฺตวณฺณนา

๑๐. คำพรรณนากีฏาคิริสูตร

๑๗๔. ปญฺจ อานิสํเสติ อปฺปาพาธตาทิเก ปญฺจ คุเณ. ตตฺถ อกฺขิโรคกุจฺฉิโรคาทีนํ อภาโว อปฺปาพาธตา. สรีเร เตสํ กุปฺปนทุกฺขสฺส อภาโว อปฺปาตงฺกํ. สรีรสฺส อุฏฺฐานสุขตา ลหุฏฺฐานํ. พลํ นาม กายพลํ. ผาสุวิหาโร อิริยาปถสุขตา. อนุปกฺขนฺทานีติ ทุจฺจชนวเสน สตฺตานํ อนุปวิฏฺฐานิ. สญฺชานิสฺสถาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, ตสฺมา อิติ เอวํ อานิสํสนฺติ อตฺโถ.

๑๗๔. ปญฺจ อานิสํเสติ คือ คุณ ๕ ประการ มีความไม่มีอาพาธเป็นต้น. ในคุณเหล่านั้น ความไม่มีโรคตาและโรคท้องเป็นต้น คือ ความไม่มีอาพาธ. ความไม่มีทุกข์ที่กำเริบของโรคเหล่านั้นในร่างกาย คือ ความไม่มีความลำบาก. ความสุขในการลุกขึ้นของร่างกาย คือ ความเบากาย. พละ ชื่อว่า กำลังกาย. ผาสุวิหาโร คือ ความสุขสบายในอิริยาบถ. อนุปกฺขนฺทานีติ คือ สิ่งที่เข้าไปสิงสู่สัตว์ทั้งหลายโดยอาการที่ละได้ยาก. สัญชานิสสถาติ ในบทนี้ อิติ-ศัพท์ มีอรรถว่า เป็นต้น, เพราะฉะนั้น อรรถว่า อานิสงส์อย่างนี้.

๑๗๕. อาวาเส นิยุตฺตาติ อาวาสิกา ตสฺส อนติวตฺตนโต. เตนาห ‘‘นิพทฺธวาสิโน’’ติ, นิยตวาสิโนติ อตฺโถ. ตนฺนิพนฺธาติ [Pg.84] นิพนฺธํ วุจฺจติ พฺยาปาโร, ตตฺถ พนฺธา ปสุตา อุสฺสุกาติ ตนฺนิพนฺธา. กถํ เต ตตฺถ นิพนฺธาติ อาห ‘‘อกตํ เสนาสน’’นฺติอาทิ. อุปฺปชฺชนเกน กาเลน ปตฺตพฺพํ กาลิกํ โส ปน กาโล อนาคโต เอว โหตีติ อาห ‘‘อนาคเต กาเล ปตฺตพฺพ’’นฺติ.

๑๗๕. อาวาสิกะ คือ ผู้ประกอบในอาวาส เพราะไม่ก้าวล่วงอาวาสนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “นิพัทธวาสิโน” อธิบายว่า ผู้มีที่อยู่แน่นอน. คำว่า ตันนิพันธา อธิบายว่า ธุระ เรียกว่า นิพันธะ, ผู้ที่ผูกพัน ขวนขวาย กระตือรือร้นในธุระนั้น ชื่อว่า ตันนิพันธา. พวกเขามีความผูกพันในธุระนั้นอย่างไร? จึงกล่าวว่า “เสนาสนะที่ยังไม่ได้ทำ” เป็นต้น. กาลิกะ คือ สิ่งที่พึงได้โดยกาลที่เกิดขึ้น, ก็กาลนั้นเป็นอนาคตกาลนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สิ่งที่พึงได้ในอนาคตกาล”.

๑๗๘. เอตฺตกา เวทนา เสวิตพฺพาติ อฏฺฐารสปิ เนกฺขมฺมนิสฺสิตา เวทนา เสวิตพฺพา, เคหสฺสิตา น เสวิตฺพฺพา.

๑๗๘. คำว่า เอตฺตกา เวทนา เสวิตพฺพา ความว่า เวทนาแม้ทั้ง ๑๘ อย่างที่อาศัยเนกขัมมะ พึงเสพ, เวทนาที่อาศัยเรือน ไม่พึงเสพ.

๑๘๑. ตํ กตํ โสฬสวิธสฺสปิ กิจฺจสฺส นิฏฺฐิตตฺตา. อนุโลมิกานีติ อุตุสุขภาเวน อนุรูปานิ. เตนาห ‘‘กมฺมฏฺฐานสปฺปายานี’’ติ. สมานํ กุรุมานาติ โอมตฺตตํ อธิมตฺตตญฺจ ปหาย สมกิจฺจตํ สมฺปาเทนฺตา.

๑๘๑. คำว่า ตํ กตํ ความว่า กิจนั้นทำแล้ว เพราะความที่กิจแม้ทั้ง ๑๖ อย่างสำเร็จแล้ว. คำว่า อนุโลมิกานิ คือ สิ่งที่เหมาะสมด้วยความสบายแห่งฤดู. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “กัมมัฏฐานสัปปายานิ”. คำว่า สมานํ กุรุมานา ความว่า ละความเป็นผู้หย่อนเกินไปและความเป็นผู้ยิ่งเกินไปแล้ว ยังความเป็นผู้มีกิจเสมอกันให้ถึงพร้อม.

๑๘๒. เต ทฺเว โหนฺตีติ เต อาทิโต วุตฺตา ทฺเว.

๑๘๒. คำว่า เต ทฺเว โหนฺติ ความว่า สองอย่างที่กล่าวไว้ในตอนต้นเหล่านั้น.

อุภโต (อ. นิ. ฏี. ๓.๗.๑๔) อุภยถา อุโภหิ ภาเคหิ วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต เอกเทสสรูเปกเสสนเยน. ตถา หิ วุตฺตํ อภิธมฺมฏฺฐกถายํ (ปุ. ป. อฏฺฐ. ๒๔) ‘‘ทฺวีหิ ภาเคหิ ทฺเว วาเร วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ. ตตฺถ เกจิ ตาว เถรา – ‘‘สมาปตฺติยา วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน, มคฺเคน สมุจฺเฉทวิโมกฺเขน วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ วทนฺติ. อญฺเญ เถรา – ‘‘อยํ อุภโตภาควิมุตฺโต รูปโต มุจฺจิตฺวา นามํ นิสฺสาย ฐิโต ปุน ตโต มุจฺจนโต นามนิสฺสิตโก’’ติ วตฺวา ตสฺส จ สาธกํ –

คำว่า "อุภโต" (อ. นิ. ฎีกา 3.7.14) หมายถึง "อุภยถา" คือ "ด้วยส่วนทั้งสอง" ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยส่วนทั้งสอง ชื่อว่า "อุภโตภาควิมุตติ" โดยนัยแห่งเอกเสสที่มีรูปเหมือนกันเพียงส่วนเดียว. ดังที่กล่าวไว้ในอภิธัมมัตถกถา (ปุ. ป. อรรถ. 24) ว่า "ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยส่วนสองครั้งสองคราว ชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ". ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น บางรูปกล่าวว่า "ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยวิกขัมภนวิโมกข์โดยสมาบัติ และด้วยสมุจเฉทวิโมกข์โดยมรรค ชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ". พระเถระรูปอื่นกล่าวว่า "อุภโตภาควิมุตติผู้นี้ หลุดพ้นจากรูปแล้ว ตั้งอยู่โดยอาศัยนาม เพราะหลุดพ้นจากนามนั้นอีก จึงชื่อว่าผู้มีนามเป็นที่อาศัย" แล้วกล่าวพุทธพจน์เป็นเครื่องยืนยันความนั้นว่า –

‘‘อจฺจิ ยถา วาตเวเคน ขิตฺตา, (อุปสิวาติ ภควา,)อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺขํ;

เอวํ มุนิ นามกายา วิมุตฺโต,อตฺถํ ปเลติ น อุเปติ สงฺข’’นฺติ. (สุ. นิ. ๑๐๘๐;

จูฬนิ. อุปสีวมาณวปุจฺฉา ๑๑;

อุปสีวมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๔๓) –

‘ดูกรอุปสีวะ เปลวไฟที่ถูกลมพัดไปแล้ว ย่อมถึงซึ่งความดับไป ย่อมไม่ถึงซึ่งการนับได้ ฉันใด พระมุนีผู้หลุดพ้นจากนามกายแล้ว ย่อมถึงซึ่งความดับไป ย่อมไม่ถึงซึ่งการนับได้ ฉันนั้น’ (สุ. นิ. 1080; จูฬนิ. อุปสีวมาณวกปุจฉา 11; อุปสีวมาณวกปุจฉานิทเทส 43) –

อิมํ สุตฺตปทํ วตฺวา ‘‘นามกายโต จ รูปกายโต จ สุวิมุตฺตตฺตา อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ วทนฺติ. สุตฺเต หิ อากิญฺจญฺญายตนลาภิโน อุปสิวพฺราหฺมณสฺส ภควตา นามกายา วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโตติ อกฺขาโตติ. อปเร ปน ‘‘สมาปตฺติยา วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน [Pg.85] เอกวารํ วิมุตฺโต, มคฺเคน สมุจฺเฉทวิโมกฺเขน เอกวารํ วิมุตฺโตติ เอวํ อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ วทนฺติ. เอตฺถ ปฐมวาเท ทฺวีหิ ภาเคหิ วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต. ทุติยวาเท อุภโตภาคโต วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต. ตติยวาเท ปน ทฺวีหิ ภาเคหิ ทฺเว วาเร วิมุตฺโตติ อยเมเตสํ วิเสโส. กิเลเสหิ วิมุตฺโต กิเลสา วา วิกฺขมฺภนสมุจฺเฉเทหิ กายทฺวยโต วิมุตฺตา อสฺสาติ อยมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เตนาห ‘‘ทฺวีหิ ภาเคหี’’ติอาทิ.

กล่าวพระสูตรบทนี้แล้ว ย่อมกล่าวว่า "เพราะหลุดพ้นดีแล้วจากนามกายและรูปกาย จึงชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ". ในพระสูตรนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสแก่อุปสีวพราหมณ์ผู้ได้อากิญจัญญายตนะว่า ผู้หลุดพ้นจากนามกาย ชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ. ส่วนพระเถระรูปอื่นกล่าวว่า "ผู้หลุดพ้นแล้วครั้งหนึ่งด้วยวิกขัมภนวิโมกข์โดยสมาบัติ และหลุดพ้นแล้วครั้งหนึ่งด้วยสมุจเฉทวิโมกข์โดยมรรค อย่างนี้ ชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ". ในวาทะแรกนี้ ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยส่วนทั้งสอง ชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ. ในวาทะที่สอง ผู้หลุดพ้นแล้วจากส่วนทั้งสอง ชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ. ส่วนในวาทะที่สาม ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยส่วนสองครั้งสองคราว นี้เป็นความพิเศษของวาทะเหล่านั้น. พึงเห็นอรรถนี้ว่า หลุดพ้นจากกิเลส หรือว่ากิเลสหลุดพ้นแล้วจากกายทั้งสองด้วยวิกขัมภนะและสมุจเฉท. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยส่วนทั้งสอง" เป็นต้น.

โสติ อุภโตภาควิมุตฺโต. กามญฺเจตฺถ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานมฺปิ อรูปาวจรชฺฌานํ วิย ทุวงฺคิกํ อาเนญฺชปฺปตฺตนฺติ วุจฺจติ. ตํ ปน ปทฏฺฐานํ กตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต นาม น โหติ รูปกายโต อวิมุตฺตตฺตา. ตญฺหิ กิเลสกายโตว วิมุตฺตํ, น รูปกายโต, ตสฺมา ตโต วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต น โหตีติ อาห – ‘‘จตุนฺนํ อรูป…เป… ปญฺจวิโธ โหตี’’ติ. ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทิเก นิโรธสมาปตฺติอนฺเต อฏฺฐ วิโมกฺเข วตฺวา – ‘‘ยโต จ โข, อานนฺท, ภิกฺขุ อิเม อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ, อยํ วุจฺจติ, อานนฺท, ภิกฺขุ อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ ยทิปิ มหานิทาเน (ที. นิ. ๒.๑๒๙-๑๓๐) วุตฺตํ, ตํ ปน อุภโตภาควิมุตฺตเสฏฺฐวเสน วุตฺตนฺติ อิธ สพฺพอุภโตภาควิมุตฺตสงฺคหณตฺถํ ‘‘ปญฺจวิโธ โหตี’’ติ วตฺวา ‘‘ปาฬิ ปเนตฺถ…เป… อภิธมฺเม อฏฺฐวิโมกฺขลาภิโน วเสน อาคตา’’ติ อาห. อิธาปิ หิ กีฏาคิริสุตฺเต ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล…เป… อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ อรูปสมาปตฺติวเสน จตฺตาโร อุภโตภาควิมุตฺตา, เสฏฺโฐ จ วุตฺโต วุตฺตลกฺขณูปปตฺติโต. ยถาวุตฺเตสุ หิ ปญฺจสุ ปุริมา จตฺตาโร นิโรธํ น สมาปชฺชนฺตีติ ปริยาเยน อุภโตภาควิมุตฺตา นาม. อฏฺฐสมาปตฺติลาภี อนาคามี ตํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโตติ นิปฺปริยาเยน อุภโตภาควิมุตฺตเสฏฺโฐ นาม.

เขาชื่อว่า อุภโตภาควิมุตติ. แม้ในที่นี้ รูปาวจรจตุตถฌาน ก็ชื่อว่าถึงซึ่งความไม่หวั่นไหว มีองค์ 2 เหมือนอรูปาวจรฌาน. แต่บุคคลนั้นกระทำฌานนั้นเป็นบาท บรรลุพระอรหัตแล้ว ย่อมไม่ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติ เพราะยังไม่หลุดพ้นจากรูปกาย. เพราะฌานนั้นหลุดพ้นจากกิเลสกายเท่านั้น ไม่ใช่จากรูปกาย เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้ออกจากฌานนั้นแล้วบรรลุพระอรหัต ย่อมไม่เป็นอุภโตภาควิมุตติ ดังนี้ จึงกล่าวว่า "อรูป 4...เป...มี 5 อย่าง". กล่าววิโมกข์ 8 มี "รูปี ย่อมเห็นรูป" เป็นต้น จนถึงนิโรธสมาบัติแล้ว แม้ว่าในมหานิทานสูตร (ที. นิ. 2.129-130) กล่าวไว้ว่า "ดูกรอานนท์ ภิกษุใดแลเข้าถึงวิโมกข์ 8 เหล่านี้ด้วยกายอยู่ และอาสวะของเธอย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา ภิกษุนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุตติ" แต่คำนั้นกล่าวโดยความเป็นอุภโตภาควิมุตติผู้ประเสริฐ. ในที่นี้ เพื่อสงเคราะห์อุภโตภาควิมุตติทั้งหมด จึงกล่าวว่า "มี 5 อย่าง" แล้วกล่าวว่า "ส่วนพระบาลีในที่นี้...เป...มาโดยความเป็นผู้ได้วิโมกข์ 8 ในอภิธรรม". แม้ในกีฏาคิริสูตรนี้ ก็กล่าวว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในธรรมวินัยนี้...เป...อุภโตภาควิมุตติ" โดยอรูปสมาบัติ อุภโตภาควิมุตติมี 4 จำพวก และผู้ประเสริฐก็กล่าวไว้โดยความถึงพร้อมด้วยลักษณะที่กล่าวแล้ว. ใน 5 จำพวกที่กล่าวมาแล้วนั้น 4 จำพวกแรกย่อมไม่เข้านิโรธสมาบัติ ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติโดยปริยาย. พระอนาคามีผู้ได้สมาบัติ 8 เข้าสมาบัตินั้นแล้ว ออกจากสมาบัตินั้นแล้ว เจริญวิปัสสนาแล้ว บรรลุพระอรหัต ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติผู้ประเสริฐโดยนิปปริยาย.

กตโม จ ปุคฺคโลติอาทีสุ กตโมติ ปุจฺฉาวจนํ, ปุคฺคโลติ อสาธารณโต ปุจฺฉิตพฺพวจนํ. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. เอกจฺโจติ เอโก[Pg.86]. อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ อฏฺฐ สมาปตฺติโย สหชาตนามกาเยน ปฏิลภิตฺวา วิหรติ. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ วิปสฺสนาปญฺญาย สงฺขารคตํ, มคฺคปญฺญาย จตฺตาริ สจฺจานิ ปสฺสิตฺวา จตฺตาโรปิ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ในคำว่า "บุคคลเป็นไฉน" เป็นต้น คำว่า "กตโม" เป็นคำถาม คำว่า "ปุคคโล" เป็นคำที่พึงถามโดยไม่ทั่วไป. คำว่า "อิทะ" หมายถึง ในพระศาสนานี้. คำว่า "เอกัจโจ" หมายถึง คนหนึ่ง. คำว่า "เข้าถึงวิโมกข์ 8 ด้วยกายอยู่" หมายถึง ได้สมาบัติ 8 ด้วยนามกายที่เกิดพร้อมกันอยู่. คำว่า "อาสวะของเธอย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา" พึงเห็นอรรถอย่างนี้ว่า ด้วยวิปัสสนาปัญญา เห็นสังขารธรรม และด้วยมรรคปัญญา เห็นอริยสัจ 4 อาสวะทั้ง 4 ย่อมสิ้นไป.

ปญฺญาวิมุตฺโตติ วิเสสโต ปญฺญาย เอว วิมุตฺโต, น ตสฺสา ปติฏฺฐานภูเตน อฏฺฐวิโมกฺขสงฺขาเตน สาติสเยน สมาธินาติ ปญฺญาวิมุตฺโต. โย อริโย อนธิคตอฏฺฐวิโมกฺเขน สพฺพโส อาสเวหิ วิมุตฺโต, ตสฺเสตํ อธิวจนํ. อธิคเตปิ หิ รูปชฺฌานวิโมกฺเข น โส สาติสยสมาธินิสฺสิโตติ น ตสฺส วเสน อุภโตภาควิมุตฺโต โหตีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. อรูปชฺฌาเนสุ ปน เอกสฺมิมฺปิ สติ อุภโตภาควิมุตฺโตเยว นาม โหติ. เตน หิ อฏฺฐวิโมกฺเขกเทเสน ตํนามทานสมตฺเถน อฏฺฐวิโมกฺขลาภีตฺเวว วุจฺจติ. สมุทาเย หิ ปวตฺโต โวหาโร อวยเวปิ ทิสฺสติ ยถา ‘‘สตฺติสโย’’ติ. ปาฬีติ อภิธมฺมปาฬิ. เอตฺถาติ เอติสฺสํ ปญฺญาวิมุตฺติกถายํ. อฏฺฐวิโมกฺขปฏิกฺเขปวเสเนวาติ อวธารเณน อิธาปิ ปฏิกฺเขปวเสเนว อาคตภาวํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตี’’ติ.

คำว่า "ปัญญาวิมุตติ" หมายถึง ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญาโดยเฉพาะ ไม่ใช่ด้วยสมาธิอันยิ่งที่ชื่อว่าวิโมกข์ 8 อันเป็นที่ตั้งของปัญญานั้น. พระอริยบุคคลใด ไม่ได้วิโมกข์ 8 แต่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งปวง คำนี้เป็นชื่อของพระอริยบุคคลนั้น. แม้ได้รูปฌานวิโมกข์แล้ว ก็ไม่ชื่อว่าอาศัยสมาธิอันยิ่ง เพราะเหตุนั้น จึงไม่เป็นอุภโตภาควิมุตติ อรรถนี้กล่าวไว้แล้ว. แต่เมื่อมีอรูปฌานแม้เพียงอย่างเดียว ก็ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตติเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ด้วยส่วนหนึ่งของวิโมกข์ 8 ที่สามารถให้ชื่อนั้นได้ จึงเรียกว่า ผู้ได้วิโมกข์ 8 เท่านั้น. คำที่ใช้ในส่วนรวม ย่อมปรากฏในส่วนย่อยด้วย เช่นคำว่า "สัตติสยะ" (ผู้มีศัสตราเป็นที่นอน). คำว่า "บาลี" หมายถึง อภิธรรมบาลี. คำว่า "เอตถะ" หมายถึง ในปัญญาวิมุตติกถานี้. คำว่า "โดยนัยแห่งการปฏิเสธวิโมกข์ 8 นั่นเอง" ย่อมแสดงความเป็นไปโดยการปฏิเสธในที่นี้ด้วยการกำหนด. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เข้าถึงด้วยกายอยู่".

ผุฏฺฐนฺตํ สจฺฉิกโรตีติ ผุฏฺฐานํ อนฺโต ผุฏฺฐนฺโต, ผุฏฺฐานํ อรูปชฺฌานานํ อนนฺตโร กาโลติ อธิปฺปาโย. อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ, ผุฏฺฐานนฺตรกาลเมว สจฺฉิกโรติ สจฺฉิกาตพฺโพปาเยนาติ วุตฺตํ โหติ. ภาวนปุํสกํ วา เอตํ ‘‘เอกมนฺตํ นิสีที’’ติอาทีสุ (ปารา. ๒) วิย. โย หิ อรูปชฺฌาเนน รูปกายโต นามกาเยกเทสโต จ วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน วิมุตฺโต, เตน นิโรธสงฺขาโต วิโมกฺโข อาโลจิโต ปกาสิโต วิย โหติ, น ปน กาเยน สจฺฉิกโต, นิโรธํ ปน อารมฺมณํ กตฺวา เอกจฺเจสุ อาสเวสุ เขปิเตสุ เตน โส สจฺฉิกโต โหติ, ตสฺมา โส สจฺฉิกาตพฺพํ นิโรธํ ยถาอาโลจิตํ นามกาเยน สจฺฉิกโรตีติ ‘‘กายสกฺขี’’ติ วุจฺจติ, น ตุ ‘‘วิมุตฺโต’’ติ เอกจฺจานํ อาสวานํ อปริกฺขีณตฺตา. เตนาห [Pg.87] – ‘‘ฌานผสฺสํ ปฐมํ ผุสติ, ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกโรตี’’ติ. อยํ จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนํ เอเกกโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา กายสกฺขิภาวํ ปตฺตานํ จตุนฺนํ, นิโรธา วุฏฺฐาย อคฺคมคฺคปฺปตฺตอนาคามิโน จ วเสน อุภโตภาควิมุตฺโต วิย ปญฺจวิโธ นาม โหติ. เตน วุตฺตํ อภิธมฺมฏีกายํ ‘‘กายสกฺขิมฺหิปิ เอเสว นโย’’ติ.

คำว่า "ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งการถูกต้อง" (ผุฏฐันตัง สัจฉิกะโรติ) ความว่า ที่สุดแห่งการถูกต้อง ชื่อว่า ผุฏฐันตะ อธิบายว่า กาลที่ไม่มีระหว่างแห่งอรูปฌานทั้งหลายที่ถูกต้องแล้ว. คำว่า ผุฏฐันตัง นี้ เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถอัจจันตสังโยค มีคำอธิบายว่า ย่อมทำให้แจ้งในกาลที่ไม่มีระหว่างแห่งอรูปฌานที่ถูกต้องแล้วนั่นเอง ด้วยอุบายที่ควรทำให้แจ้ง. หรือคำว่า ผุฏฐันตัง นี้ เป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนในคำว่า "นั่ง ณ ที่สุดข้างหนึ่ง" (เอกะมันตัง นิสีทิ) เป็นต้น. ด้วยว่า บุคคลใดหลุดพ้นแล้วด้วยวิกขัมภนวิมุตติจากรูปกายและนามกายบางส่วนด้วยอรูปฌาน วิมุตติที่กล่าวคือนิโรธ อันบุคคลนั้นเห็นแล้วเหมือนปรากฏชัด แต่ยังไม่ได้ทำให้แจ้งด้วยกาย, แต่เมื่อบุคคลนั้นทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้วประหารอาสวะบางส่วนได้ วิมุตตินั้นชื่อว่าเป็นอันบุคคลนั้นทำให้แจ้งแล้ว เพราะฉะนั้น บุคคลนั้นจึงชื่อว่า "กายสักขี" เพราะทำให้แจ้งซึ่งนิโรธที่ควรทำให้แจ้งตามที่เห็นแล้วด้วยนามกาย แต่ไม่ชื่อว่า "วิมุตโต" (ผู้หลุดพ้น) เพราะอาสวะบางส่วนยังไม่สิ้นไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมถูกต้องฌานสัมผัสก่อน ภายหลังจึงทำให้แจ้งซึ่งนิโรธคือนิพพาน". กายสักขีนี้มี ๕ ประเภท คือ พระอริยบุคคล ๔ จำพวกผู้บรรลุความเป็นกายสักขีโดยออกจากอรูปสมาบัติ ๔ อย่างใดอย่างหนึ่งแล้วพิจารณาสังขาร และพระอนาคามีผู้บรรลุอรหัตตมรรคโดยออกจากนิโรธสมาบัติ ซึ่งเป็นเหมือนพระอุภโตภาควิมุต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในอภิธรรมฎีกาว่า "ในกายสักขีนี้ก็นัยนี้เหมือนกัน".

ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโตติ ทสฺสนสงฺขาตสฺส โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อนนฺตรํ ปตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ทิฏฺฐตฺตา ปตฺโต’’ติปิ ปาโฐ. เอเตน จตุสจฺจทสฺสนสงฺขาตาย ทิฏฺฐิยา นิโรธสฺส ปตฺตตํ ทีเปติ. เตนาห ‘‘ทุกฺขา สงฺขารา, สุโข นิโรโธติ ญาตํ โหตี’’ติ. ตตฺถ ปญฺญายาติ มคฺคปญฺญาย. ปฐมผลฏฺฐโต ยาว อคฺคมคฺคฏฺฐา, ตาว ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. เตนาห ‘‘โสปิ กายสกฺขิ วิย ฉพฺพิโธ โหตี’’ติ. ยถา ปน ปญฺญาวิมุตฺโต ปญฺจวิโธ วุตฺโต, เอวํ อยมฺปิ สุกฺขวิปสฺสโก, จตูหิ รูปชฺฌาเนหิ วุฏฺฐาย ทิฏฺฐิปฺปตฺตภาวปฺปตฺตา จตฺตาโร จาติ ปญฺจวิโธ โหตีติ เวทิตพฺโพ. สทฺธาวิมุตฺเตปิ เอเสว นโย. อิทํ ทุกฺขนฺติ เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต อุทฺธํ ทุกฺขนฺติ. ยถาภูตํ ปชานาตีติ ฐเปตฺวา ตณฺหํ อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ ทุกฺขสจฺจนฺติ ยาถาวโต ปชานาติ. ยสฺมา ปน ตณฺหา ทุกฺขํ ชเนติ นิพฺพตฺเตติ, ตโต ตํ ทุกฺขํ สมุเทติ, ตสฺมา นํ ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ ยสฺมา ปน อิทํ ทุกฺขํ สมุทโย จ นิพฺพานํ ปตฺวา นิรุชฺฌติ อปฺปวตฺตึ คจฺฉติ, ตสฺมา ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. อริโย ปน อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ตํ ทุกฺขนิโรธํ คจฺฉติ, เตน ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอตฺตาวตา นานกฺขเณ สจฺจววตฺถานํ ทสฺสิตํ. อิทานิ ตํ เอกกฺขเณ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถาคตปฺปเวทิตา’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตสฺสตฺโถ อาคมิสฺสติ.

คำว่า "บรรลุที่สุดแห่งทิฏฐิ" (ทิฏฐันตัง ปัตโต) มีคำอธิบายว่า บรรลุในลำดับแห่งโสดาปัตติมรรคญาณที่กล่าวคือทัสสนะ. แม้บทว่า "ทิฏฐัตตา ปัตโต" (บรรลุเพราะเห็นแล้ว) ก็เป็นปาฐะได้เหมือนกัน. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงความเป็นผู้บรรลุนิโรธด้วยทิฏฐิที่กล่าวคือการเห็นอริยสัจ ๔. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมรู้ว่า สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์ นิโรธเป็นสุข". ในคำว่า "ด้วยปัญญา" (ปัญญายะ) นั้น คือด้วยมรรคปัญญา. บุคคลตั้งแต่อยู่ในปฐมผลจนถึงอยู่ในอรหัตตมรรค ชื่อว่า "ทิฏฐิปัตตะ". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ทิฏฐิปัตตะนั้นก็มี ๖ ประเภท เหมือนกายสักขี". แต่พึงทราบว่า พระปัญญาวิมุตท่านกล่าวไว้มี ๕ ประเภทอย่างไร แม้ทิฏฐิปัตตะนี้ก็มี ๕ ประเภทอย่างนั้น คือ พระสุกขวิปัสสก ๑ และพระอริยบุคคล ๔ ผู้บรรลุความเป็นทิฏฐิปัตตะโดยออกจากรูปฌาน ๔. แม้ในพระสัทธาวิมุต ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "นี้ทุกข์" (อิทัง ทุกขัง) คือ ทุกข์มีประมาณเท่านี้ ไม่มีทุกข์ยิ่งไปกว่านี้. คำว่า "ย่อมรู้ตามความเป็นจริง" (ยถาภูตัง ปะชานาติ) คือ เว้นตัณหาเสียแล้ว ย่อมรู้ตามความเป็นจริงซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ ว่าเป็นทุกขสัจ. แต่เพราะตัณหาย่อมยังทุกข์ให้เกิด ให้บังเกิด ทุกข์นั้นย่อมเกิดจากตัณหานั้น เพราะฉะนั้น จึงรู้ตามความเป็นจริงซึ่งตัณหานั้นว่า "นี้ทุกขสมุทัย". แต่เพราะทุกข์และสมุทัยนี้ เมื่อถึงนิพพานแล้วย่อมดับไป ไม่เป็นไปอีก เพราะฉะนั้น จึงรู้ตามความเป็นจริงว่า "นี้ทุกขนิโรธ". ส่วนอริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมไปสู่ทุกขนิโรธนั้น เพราะฉะนั้น จึงรู้ตามความเป็นจริงว่า "นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา". ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านแสดงการกำหนดสัจจะในต่างขณะกัน. บัดนี้ เพื่อจะแสดงการกำหนดสัจจะนั้นในขณะเดียวกัน ท่านจึงกล่าวคำว่า "ตถาคตัปปะเวทิตา" เป็นต้น ซึ่งเนื้อความของคำนั้นจักมาถึงข้างหน้า.

สทฺธาย วิมุตฺโตติ เอเตน สพฺพถา อวิมุตฺตสฺสปิ สทฺธามตฺเตน วิมุตฺตภาโว ทีปิโต โหติ. สทฺธาวิมุตฺโตติ วา สทฺธาย อธิมุตฺโตติ อตฺโถ. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘โสตาปตฺติผล’’นฺติอาทินา วุตฺตนเยน. สทฺทหนฺตสฺสาติ ‘‘เอกํสโต อยํ ปฏิปทา กิเลสกฺขยํ อาวหติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน ภาสิตตฺตา’’ติ เอวํ สทฺทหนฺตสฺส. ยสฺมา ปนสฺส อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ [Pg.88] นิจฺจสญฺญาปหานวเสน ภาวนาย ปุพฺเพนาปรํ วิเสสํ ปสฺสโต ตตฺถ ตตฺถ ปจฺจกฺขตาปิ อตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สทฺทหนฺตสฺส วิยา’’ติ. เสสปททฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ. เอตฺถ จ ปุพฺพภาคมคฺคภาวนาติ วจเนน อาคมนียปฏิปทานานตฺเตน สทฺธาวิมุตฺตทิฏฺฐิปฺปตฺตานํ ปญฺญานานตฺตํ โหตีติ ทสฺสิตํ. อภิธมฺมฏฺฐกถายมฺปิ (ปุ. ป. อฏฺฐ. ๒๘) ‘‘เนสํ กิเลสปฺปหาเน นานตฺตํ นตฺถิ, ปญฺญาย นานตฺตํ อตฺถิเยวา’’ติ วตฺวา – ‘‘อาคมนียนานตฺเตเนว สทฺธาวิมุตฺโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตํ น ปาปุณาตีติ สนฺนิฏฺฐานํ กต’’นฺติ วุตฺตํ.

คำว่า "หลุดพ้นด้วยศรัทธา" (สัทธายะ วิมุตโต) ด้วยบทนี้ ท่านแสดงความเป็นผู้หลุดพ้นด้วยเพียงศรัทธา แม้ของบุคคลผู้ยังไม่หลุดพ้นโดยส่วนทั้งปวง. หรือคำว่า "สัทธาวิมุตโต" มีความหมายว่า ผู้น้อมใจไปด้วยศรัทธา. คำว่า "โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล" (วุตตะนะเยเนวะ) คือ โดยนัยที่กล่าวแล้วว่า "โสดาปัตติผล" เป็นต้น. คำว่า "ของผู้เชื่ออยู่" (สัททะหันตัสสะ) คือ ของผู้เชื่ออยู่อย่างนี้ว่า "ปฏิปทานี้ ย่อมนำไปสู่ความสิ้นกิเลสโดยส่วนเดียว เพราะพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงภาษิตไว้". แต่เพราะบุคคลนั้น เมื่อเห็นความพิเศษยิ่งๆ ขึ้นไปในการภาวนาด้วยอำนาจการละนิจจสัญญาด้วยอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ย่อมมีความเป็นประจักษ์แจ้งในที่นั้นๆ อยู่ด้วย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนของผู้เชื่ออยู่". บทที่เหลืออีก ๒ บท เป็นชื่อพ้องของบทนั้นนั่นเอง. และในที่นี้ ด้วยคำว่า "การเจริญบุพพภาคมรรค" ท่านแสดงว่า ความต่างกันแห่งปัญญาของพระสัทธาวิมุตและพระทิฏฐิปัตตะ ย่อมมีได้ด้วยความต่างกันแห่งปฏิปทาที่พึงบรรลุ. แม้ในอภิธรรมอรรถกถา ท่านก็กล่าวว่า "ความต่างกันในการละกิเลสของพระอริยบุคคลเหล่านั้นไม่มี แต่ความต่างกันแห่งปัญญามีอยู่แน่นอน" แล้วจึงกล่าวสรุปว่า "พระสัทธาวิมุตย่อมไม่บรรลุความเป็นทิฏฐิปัตตะ ก็ด้วยความต่างกันแห่งปฏิปทาที่พึงบรรลุนั่นเอง".

ปญฺญาสงฺขาตํ ธมฺมํ อธิมตฺตตาย ปุพฺพงฺคมํ หุตฺวา ปวตฺตํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี. เตนาห ‘‘ธมฺโม’’ติอาทิ. สทฺธํ อนุสฺสรติ สทฺธาปุพฺพงฺคมํ มคฺคํ ภาเวตีติ อิมมตฺถํ ‘‘เอเสว นโย’’ติ อติทิสติ. ปญฺญํ วาเหตีติ ปญฺญาวาหี, ปญฺญํ สาติสยํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวตี’’ติ. สทฺธาวาหินฺติ เอตฺถ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุภโตภาควิมุตฺตาทิกถาติ อุภโตภาควิมุตฺตาทีสุ อาคมนโต ปฏฺฐาย วตฺตพฺพกถา. เอเตสนฺติ ยถาวุตฺตานํ อุภโตภาควิมุตฺตาทีนํ. อิธาติ อิมสฺมึ กีฏาคิริสุตฺเต. นนุ จ อฏฺฐสมาปตฺติลาภิวเสน อุภโตภาควิมุตฺโต กายสกฺขีอาทโย จ อภิธมฺเม อาคตา, กถมิธ อรูปชฺฌานลาภีวเสเนว อุทฺธฏาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ.

บุคคลใดย่อมระลึกถึงธรรมที่กล่าวคือปัญญา ซึ่งดำเนินไปโดยความเป็นธรรมประธานเพราะความยิ่งใหญ่ จึงชื่อว่า "ธัมมานุสารี". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ธัมโม" เป็นต้น. ท่านส่งนัยไปด้วยคำว่า "ก็นัยนี้เหมือนกัน" (เอเสวะ นโย) เพื่อแสดงเนื้อความนี้ว่า "ย่อมระลึกถึงศรัทธา คือย่อมเจริญมรรคที่มีศรัทธาเป็นประธาน". คำว่า "ผู้ทรงไว้ซึ่งปัญญา" (ปัญญาวาหี) คือ ผู้ยังปัญญาให้เป็นไปอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเจริญอริยมรรคที่มีปัญญาเป็นประธาน". ส่วนในบทว่า "สัทธาวาหิง" พึงทราบเนื้อความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. คำว่า "เรื่องมีพระอุภโตภาควิมุตเป็นต้น" (อุภโตภาควิมุตตาทิกถา) คือ เรื่องที่ควรกล่าวตั้งแต่นัยที่มาถึงในพระอุภโตภาควิมุตเป็นต้น. คำว่า "ของบุคคลเหล่านี้" (เอเตสัง) คือ ของพระอุภโตภาควิมุตเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว. คำว่า "ในที่นี้" (อิธะ) คือ ในกีฏาคิริสูตรนี้. ถามว่า ก็พระอุภโตภาควิมุต กายสักขี และบุคคลอื่นๆ มาแล้วในพระอภิธรรมโดยอำนาจการได้สมาบัติ ๘ มิใช่หรือ เหตุใดในที่นี้จึงยกขึ้นแสดงโดยอำนาจการได้อรูปฌานเท่านั้น? ท่านจึงกล่าวคำว่า "ยัสมา" เป็นต้น เพื่อหมายถึงคำคัดค้านนั้น.

ผุสิตฺวา ปตฺวา. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ น อาสวา ปญฺญาย ปสฺสียนฺติ, ทสฺสนการณา ปญฺญาย ปริกฺขีณา ‘‘ทิสฺวา ปญฺญาย ปริกฺขีณา’’ติ วุตฺตา. ทสฺสนายตฺตปริกฺขยตฺตา เอว หิ ทสฺสนํ อาสวานํ ขยสฺส ปุริมกิริยา โหตีติ. ตถาคเตน ปเวทิตาติ โพธิมณฺเฑ นิสีทิตฺวา ตถาคเตน ปฏิวิทฺธา วิทิตา ปจฺฉา ปเรสํ ปากฏีกตา. ‘‘จตุสจฺจธมฺมา’’ติ วตฺวา ตทนฺโตคธตฺตา สีลาทีนํ ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน สีลํ กถิต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อตฺเถนาติ อวิปฺปฏิสาราทิปโยชเนน ตสฺมึ ตสฺมึ ปีติอาทิเกน อตฺเถน. การเณนาติ สปฺปุริสูปนิสฺสยาทินา การเณน ตสฺมึ ตสฺมึ สมาธิอาทิปทฏฺฐานตาย สีลาทิ [Pg.89] การเณ. จิณฺณจริตตฺตาติ สทฺธาจิณฺณภาเวน สมฺโพธาวหภาเว. ตตฺถ ตตฺถ วิจริตา วิเสเสน จริตา, เตสุ เตน ปญฺญา สุฏฺฐุ จราปิตาติ อตฺโถ. ปติฏฺฐิตา โหติ มคฺเคน อาคตตฺตา. มตฺตาย ปริตฺตปฺปมาเณน. โอโลกนํ ขมนฺติ, ปญฺญาย คเหตพฺพตํ อุเปนฺติ.

สัมผัสแล้ว คือบรรลุแล้ว. อาสวะทั้งหลายของเขาย่อมสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา อาสวะทั้งหลายย่อมไม่ถูกเห็นด้วยปัญญา แต่เพราะเหตุแห่งการเห็น อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปด้วยปัญญา จึงกล่าวว่า "เห็นแล้วสิ้นไปด้วยปัญญา". เพราะอาศัยการเห็นเป็นเหตุแห่งความสิ้นไปนั่นเอง การเห็นจึงเป็นบุพพกิจแห่งความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย. "อันพระตถาคตประกาศแล้ว" คือ พระตถาคตประทับนั่งที่โพธิบัลลังก์แล้ว แทงตลอดแล้ว ทรงรู้แล้ว ภายหลังจึงทรงทำให้ปรากฏแก่ผู้อื่น. เมื่อกล่าวว่า "ธรรมคืออริยสัจ ๔" ศีลเป็นต้นก็สงเคราะห์เข้าในนั้น จึงกล่าวว่า "ในที่นี้กล่าวถึงศีล" เป็นต้น. "โดยอรรถ" คือ โดยประโยชน์มีอันไม่เดือดร้อนเป็นต้น โดยอรรถมีปีติเป็นต้นในที่นั้นๆ. "โดยเหตุ" คือ โดยเหตุมีที่พึ่งของสัตบุรุษเป็นต้น ในที่นั้นๆ ศีลเป็นต้นเป็นเหตุเพราะเป็นปทัฏฐานของสมาธิเป็นต้น. "เพราะประพฤติแล้ว" คือ เพราะความที่ศรัทธาอันบุคคลประพฤติแล้ว เพราะความที่นำมาซึ่งสัมโพธิ. "เที่ยวไปในที่นั้นๆ" คือ ประพฤติโดยพิเศษ ในธรรมเหล่านั้น ปัญญาอันบุคคลนั้นให้เป็นไปดีแล้ว ดังนี้เป็นอรรถ. ย่อมตั้งมั่นอยู่ เพราะมาด้วยมรรค. "โดยประมาณ" คือ โดยประมาณน้อย. ย่อมควรแก่การพิจารณา ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่พึงถือเอาด้วยปัญญา.

ตโยติ กายสกฺขิทิฏฺฐิปฺปตฺตสทฺธาวิมุตฺตา. ยถาฐิโตว ปาฬิอตฺโถ, น ตตฺถ กิญฺจิ นิทฺธาเรตฺวา วตฺตพฺพํ อตฺถีติ สุตฺตนฺตปริยาเยน อวุตฺตํ วทติ. ตสฺส มคฺคสฺสาติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส ยํ กาตพฺพํ, ตสฺส อธิคตตฺตา. อุปริ ปน ติณฺณํ มคฺคานํ อตฺถาย เสวมานา อนุโลมเสนาสนํ, ภชมานา กลฺยาณมิตฺเต, สมนฺนานยมานา อินฺทฺริยานิ อนุปุพฺเพน ภาวนามคฺคปฺปฏิปาฏิยา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสนฺติ มคฺคสฺส อเนกจิตฺตกฺขณิกตายาติ อยเมตฺถ สุตฺตปเทเส ปาฬิยา อตฺโถ.

"สาม" คือ กายสักขี ทิฏฐิปัตตะ และสัทธาวิมุตตะ. อรรถแห่งบาลีเป็นไปตามที่ตั้งไว้ ไม่มีอะไรที่จะต้องกำหนดแล้วกล่าวในที่นั้น จึงกล่าวสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้โดยนัยแห่งพระสูตร. "แห่งมรรคนั้น" คือ แห่งโสดาปัตติมรรค เพราะบรรลุสิ่งที่พึงทำนั้นแล้ว. ส่วนเบื้องบน ผู้เสพเสนาสนะอันสมควร ผู้คบหากัลยาณมิตร ผู้ปรับอินทรีย์ให้เสมอกัน เพื่อประโยชน์แก่มรรคทั้งสาม ย่อมบรรลุอรหัตต์โดยลำดับแห่งปฏิปทาแห่งมรรคภาวนา เพราะมรรคมีจิตขณะหลายขณะ ดังนี้เป็นอรรถแห่งบาลีในส่วนแห่งพระสูตรนี้.

อิมเมว ปาฬึ คเหตฺวาติ ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี’’ติ มคฺคฏฺเฐ ปุคฺคเล วตฺวา ‘‘อิมสฺส โข อหํ, ภิกฺขเว’’ติอาทินา เตสํ วเสน อนุโลมเสนาสนเสวนาทีนํ วุตฺตตฺตา อิมเมว ยถาวุตฺตํ ปาฬิปเทสํ คเหตฺวา ‘‘โลกุตฺตรธมฺโม พหุจิตฺตกฺขณิโก’’ติ วทติ. โส วตฺตพฺโพติ โส วิตณฺฑวาที เอวํ วตฺตพฺโพ. ยทิ มคฺคฏฺฐปุคฺคเล วตฺวา อนุโลมิกเสนาสนเสวนาทิ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ มคฺคสมงฺคิโน เอว หุตฺวา เต ตถา ปฏิปชฺชนฺติ, เอวํ สนฺเต เสนาสนปฏิสํยุตฺตรูปาทิวิปสฺสนคฺคหณสฺมึ ตว มเตน มคฺคสมงฺคิโน เอว อาปชฺเชยฺยุํ, น เจตํ เอวํ โหติ, ตสฺมา สุตฺตํ เม ลทฺธนฺติ ยํ กิญฺจิ มา กเถหีติ วาเรตพฺโพ. เตนาห ‘‘ยทิ อญฺเญน จิตฺเตนา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอวํ สนฺเตติ นานาจิตฺเตเนว เสนาสนปฏิเสวนาทิเก สติ. ตตฺถ ปาฬิยํ ยทิ โลกุตฺตรธมฺมสมงฺคิโน เอว ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิกาเลปิ โลกุตฺตรสมงฺคิตํ สเจ สมฺปฏิจฺฉสิ, สตฺถารา สทฺธึ ปฏิวิรุชฺฌสิ สุตฺตวิโรธทีปนโต. เตนาห ‘‘สตฺถารา หี’’ติอาทิ. ธมฺมวิจารณา นาม ตุยฺหํ อวิสโย, ตสฺมา ยาคุํ ปิวาหีติ อุยฺโยเชตพฺโพ.

"ถือเอาบาลีนี้แหละ" คือ เมื่อกล่าวถึงบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคว่า "บุคคลผู้ตามศรัทธาเป็นไฉน" แล้วกล่าวถึงการเสพเสนาสนะอันสมควรเป็นต้นโดยอาศัยบุคคลเหล่านั้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงบุคคลนี้" เป็นต้น จึงถือเอาบทบาลีที่กล่าวมาแล้วนี้แหละกล่าวว่า "โลกุตรธรรมมีจิตขณะหลายขณะ". "พึงกล่าวแก่เขา" คือ พึงกล่าวแก่ผู้โต้เถียงนั้นอย่างนี้. ถ้ากล่าวถึงบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคแล้ว การเสพเสนาสนะอันสมควรเป็นต้นกล่าวไว้ในบาลี บุคคลเหล่านั้นเป็นผู้ประกอบด้วยมรรคแล้วจึงปฏิบัติอย่างนั้น ถ้าเป็นเช่นนั้น การถือเอาวิปัสสนาอันประกอบด้วยรูปเป็นต้นที่เนื่องด้วยเสนาสนะ ก็พึงเป็นของผู้ประกอบด้วยมรรคเท่านั้นตามความเห็นของท่าน แต่สิ่งนี้ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะฉะนั้น พึงห้ามเขาว่า "อย่ากล่าวอะไรๆ ว่า 'เราได้พระสูตรแล้ว'". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ถ้าด้วยจิตอื่น" เป็นต้น. "ในที่นั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น" คือ เมื่อมีการเสพเสนาสนะเป็นต้นด้วยจิตต่างกันนั่นเอง. ในบาลีนั้น ถ้าท่านยอมรับว่า ผู้ประกอบด้วยโลกุตรธรรมเท่านั้น ย่อมประกอบด้วยโลกุตรธรรมแม้ในขณะที่ประกอบด้วยปัญจวิญญาณ ท่านย่อมขัดแย้งกับพระศาสดา เพราะแสดงความขัดแย้งกับพระสูตร. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เพราะพระศาสดา" เป็นต้น. การพิจารณาธรรมไม่ใช่ขอบเขตของท่าน เพราะฉะนั้น พึงไล่เขาไปว่า "จงดื่มข้าวต้มเถิด".

๑๘๓. อาทิเกเนวาติ ปฐเมเนว. อนุปุพฺพสิกฺขาติ อนุปุพฺเพเนว ปวตฺตสิกฺขาย. เตนาห ‘‘กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจน’’นฺติ. สทฺธา ชาตา เอตสฺสาติ สทฺธาชาโต, อคฺยาหิตาติปกฺเขเปน ชาต-สทฺทสฺส ปจฺฉาวจนํ[Pg.90]. เอวเมตนฺติ อธิมุจฺจนํ โอกปฺปนิยสทฺธา. สนฺติเก นิสีทติ อุปฏฺฐานวเสน. สาธุกํ กตฺวา ธาเรตีติ ยถาสุตํ ธมฺมํ วาจุคฺคตกรณวเสน ตํ ปคุณํ กตฺวา สารวเสน ธาเรติ. ฉนฺโท ชายตีติ ธมฺเมสุ นิชฺฌานกฺขเมสุ อิเม ธมฺเม ภาวนาปญฺญาย ปจฺจกฺขโต อุสฺสามีติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท ชายติ. อุสฺสหตีติ ฉนฺโท อุปฺปาทมตฺเต อฏฺฐตฺวา ตโต ภาวนารมฺภวเสน อุสฺสหติ. ตุลยติติ สมฺมสนวเสน สงฺขาเร. ตีรณวิปสฺสนาย ตุลยนฺโตติ ตีรณปริญฺญาย ชานิตฺวา อุปริ ปหานปริญฺญาย วเสน ปริตุลยนฺโต ปฏิชานนฺโต. มคฺคปธานํ ปทหตีติ มคฺคลกฺขณํ ปธานิกํ มคฺคํ ปทหติ. เปสิตจิตฺโตติ นิพฺพานํ ปติ เปสิตจิตฺโต. นามกาเยนาติ มคฺคปฺปฏิปาฏิยา ตํตํมคฺคสมฺปยุตฺตนามกาเยน. น ปน กิญฺจิ อาหาติ ทูรตาย สมานํ น กิญฺจิ วจนํ ภควา อาห เต ทฬฺหตรํ นิคฺคณฺหิตุํ.

๑๘๓. "ด้วยเบื้องต้นนั่นเอง" คือ ด้วยเบื้องต้นนั่นเอง. "อนุปุพพสิกขา" คือ สิกขาที่ดำเนินไปโดยลำดับนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เป็นปัจจัตตวจนะในอรรถแห่งการกระทำ". "ศรัทธาเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น" ชื่อว่า สัทธาชาตะ (ผู้มีศรัทธาเกิดแล้ว) เป็นการกล่าวคำว่า "เกิดแล้ว" ภายหลังคำว่า "อัคยาหิตะ" โดยย่อ. "อย่างนี้" คือ ศรัทธาที่น้อมใจเชื่อ ศรัทธาที่ควรเชื่อ. ย่อมนั่งใกล้ โดยเป็นผู้บำรุง. "กระทำไว้ด้วยดีแล้วทรงจำไว้" คือ กระทำธรรมที่ได้ยินมาแล้วให้คล่องปาก ทรงจำไว้โดยเป็นสาระ. "ฉันทะย่อมเกิดขึ้น" คือ กุศลฉันทะอันเป็นความใคร่จะทำย่อมเกิดขึ้นว่า "เราจักพยายามทำให้ธรรมเหล่านี้ที่ควรเพ่งพินิจเป็นประจักษ์ด้วยปัญญาภาวนา". "ย่อมพยายาม" คือ ฉันทะนั้นตั้งอยู่เพียงแค่เกิดขึ้นแล้ว จากนั้นย่อมพยายามโดยเป็นเหตุแห่งการเริ่มภาวนา. "ย่อมชั่ง" คือ พิจารณาสังขารทั้งหลาย. "ย่อมชั่งด้วยตีรณวิปัสสนา" คือ รู้ด้วยตีรณปริญญาแล้ว ชั่งโดยอาศัยปหานปริญญาเบื้องบน ย่อมรับรู้. "ย่อมตั้งความเพียรในมรรคอันเป็นประธาน" คือ ย่อมตั้งความเพียรในมรรคอันเป็นลักษณะแห่งมรรคอันเป็นประธาน. "มีจิตส่งไปแล้ว" คือ มีจิตส่งไปต่อนิพพาน. "ด้วยนามกาย" คือ ด้วยนามกายที่ประกอบด้วยมรรคอันนั้นๆ โดยลำดับแห่งมรรค. "แต่ไม่ได้กล่าวอะไรเลย" คือ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสถ้อยคำอะไรเลยที่เหมือนกับความห่างไกล เพื่อจะข่มบุคคลเหล่านั้นให้หนักแน่นยิ่งขึ้น.

๑๘๔. ปเณน โวหาเรน พฺยากรณํ ปณวิยา, ปณวิยา อภาเวน โอปณวิยา, น อุเปตีติ น ยุชฺชติ. ตนฺติ อิทํ อิธ อธิปฺเปตํ ปโณ ปณวิยํ ทสฺเสตุํ. ตยิทํ สพฺพํ ภควา ‘‘มยํ โข, อาวุโส, สายญฺเจว ภุญฺชามา’’ติ อสฺสชิปุนพฺพสุเกหิ วุตฺตํ สิกฺขาย อวตฺตนภาวทีปนวจนํ สนฺธาย วทติ.

๑๘๔. "การพยากรณ์ด้วยถ้อยคำอันเป็นประเด็น" ชื่อว่า ปณวิยา, "เพราะไม่มีปณวิยา" ชื่อว่า โอปณวิยา, "ย่อมไม่ถึง" คือ ย่อมไม่สมควร. คำว่า "นั้น" ในที่นี้มีอธิบายว่า เพื่อแสดงประเด็นในปณวิยา. พระผู้มีพระภาคตรัสคำทั้งหมดนั้น โดยอ้างถึงคำที่อัสสชิและปุนัพพสุกะกล่าวว่า "ดูก่อนอาวุโส พวกเราฉันในเวลาเย็นนั่นเอง" ซึ่งเป็นคำที่แสดงถึงการไม่ประพฤติในสิกขา.

อุกฺขิปิตฺวาติ สีเสน คเหตฺวา วิย สมาทาย. อนุธมฺโมติ อนุรูโป สภาโว, สาวกภาวสฺส อนุจฺฉวิกา ปฏิปตฺติ. โรหนียนฺติ วิรุฬฺหิภาวํ. สินิยฺหติ เอตฺถ, เอเตน วาติ สิเนโห, การณํ. ตํ เอตฺถ อตฺถีติ สิเนหวนฺตํ, ปาทกนฺติ อตฺโถ. ตโจ เอกํ องฺคนฺติ ตโจ วีรปกฺขภาเว เอกมงฺคํ. ปธานํ อนุยุญฺชนฺตสฺส หิ ตเจ ปลุชฺชมาเนปิ ตํนิมิตฺตํ อโวสานํ อนาปชฺชนกสฺเสว วีริยสฺส เอกํ องฺคํ เอกํ การณํ. เอวํ เสเสสุ วตฺตพฺพํ. เตนาห – ‘‘อรหตฺตํ อปฺปตฺวา น วุฏฺฐหิสฺสามีติ เอวํ ปฏิปชฺชตี’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า อุกฺขิปิตฺวา (ยกขึ้นแล้ว) คือ ถือเอาเหมือนกับประคองไว้ด้วยศีรษะ. คำว่า อนุธมฺโม (ธรรมอันสมควร) คือ สภาวะที่สมควร, ปฏิปทาที่เหมาะสมแก่ความเป็นสาวก. คำว่า โรหนียํ (เป็นที่งอกงาม) คือ ความเป็นที่งอกงาม. คำว่า สิเนโห (ยาง) คือ ยางย่อมซึมซาบในที่นี้ หรือด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นจึงชื่อว่า สิเนหะ อันเป็นเหตุ. คำว่า สิเนหวนฺตํ (มียาง) คือ มียางในที่นี้, มีความหมายว่า เป็นที่ตั้ง. คำว่า ตโจ เอกํ องฺคํ (หนังเป็นองค์หนึ่ง) คือ หนังเป็นองค์หนึ่งในฝ่ายแห่งความเพียร. เพราะว่าสำหรับผู้ประกอบความเพียร แม้หนังจะเปื่อยยุ่ยไป ก็ไม่ถึงความหยุดยั้งเพราะเหตุนั้น เป็นองค์หนึ่ง เป็นเหตุหนึ่งแห่งความเพียร. พึงกล่าวในส่วนที่เหลืออย่างนี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘เราจักไม่ลุกขึ้นจนกว่าจะบรรลุอรหัต’ ดังนี้. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

กีฏาคิริสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การอธิบายอรรถที่เร้นในกีฏาคิริสูตร จบแล้ว.

นิฏฺฐิตา จ ภิกฺขุวคฺควณฺณนา.

และคำอธิบายภิกขุวรรค จบแล้ว.

๓. ปริพฺพาชกวคฺโค

๓. ปริพพาชกวรรค

๑. เตวิชฺชวจฺฉสุตฺตวณฺณนา

๑. คำอธิบายเตวิชชวัจฉสูตร

๑๘๕. ตตฺถาติ [Pg.91] เอกปุณฺฑรีกสญฺญิเต ปริพฺพาชการาเม. อนาคตปุพฺโพ โลกิยสมุทาหารวเสน ‘‘จิรสฺสํ โข, ภนฺเต’’ติอาทินา วุจฺจติ, อยํ ปเนตฺถ อาคตปุพฺพตํ อุปาทาย ตถา วุตฺโต. ภควา หิ เกสญฺจิ วิมุตฺติชนนตฺถํ, เกสญฺจิ อินฺทฺริยปริปากตฺถํ, เกสญฺจิ วิเสสาธิคมตฺถํ กทาจิ ติตฺถิยารามํ อุปคจฺฉติ. อนนุญฺญาย ฐตฺวาติ อนนุชานิตพฺเพ ฐตฺวา. อนุชานิตพฺพํ สิยา อนญฺญาตสฺส เญยฺยสฺส อภาวโต. ยาวตกญฺหิ เญยฺยํ, ตาวตกํ ภควโต ญาณํ, ยาวตกญฺจ ภควโต ญาณํ ตาวตกํ เญยฺยํ. เตเนวาห – ‘‘น ตสฺส อทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจิ, อโถ อวิญฺญาตมชานิตพฺพ’’นฺติอาทิ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โธตกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๓๒; ปฏิ. ม. ๑.๑๒๑). สพฺพญฺญุตญฺญาเณน หิ ภควา อาวชฺเชตฺวา ปชานาติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อาวชฺชนปฏิพทฺธํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณ’’นฺติ (มิ. ป. ๔.๑.๒). ยทิ เอวํ ‘‘จรํ สมาหิโต นาโค, ติฏฺฐํ นาโค สมาหิโต’’ติ (อ. นิ. ๖.๔๓) อิทํ สุตฺตปทํ กถนฺติ? วิกฺเขปาภาวทีปนปทเมตํ, น อนาวชฺชเนนปิ ญาณานํ ปวตฺติปริทีปนํ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วิตฺถารโต วุตฺตเมว.

๑๘๕. คำว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) คือ ในอารามของปริพพาชกชื่อเอกปุณฑริกะ. คำว่า อนาคตปุพฺโพ (ไม่เคยมาแล้วแต่ก่อน) นี้ กล่าวโดยสำนวนโลกียะว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นานแล้วหนอ’ เป็นต้น, ในที่นี้กล่าวอย่างนั้นโดยอาศัยความเป็นผู้เคยมาแล้วแต่ก่อน. เพราะพระผู้มีพระภาคบางครั้งเสด็จไปสู่อารามของเดียรถีย์ เพื่อให้บางคนเกิดวิมุตติ, เพื่อให้อินทรีย์ของบางคนแก่กล้า, เพื่อให้บางคนบรรลุคุณวิเศษ. คำว่า อนนุญฺญาย ฐตฺวา (ประทับอยู่โดยไม่ทรงอนุญาต) คือ ประทับอยู่ในที่ที่ไม่ควรอนุญาต. พึงอนุญาตได้ เพราะไม่มีสิ่งที่ควรรู้ที่ยังไม่รู้. เพราะสิ่งที่ควรรู้มีประมาณเท่าใด พระญาณของพระผู้มีพระภาคก็มีประมาณเท่านั้น, และพระญาณของพระผู้มีพระภาคมีประมาณเท่าใด สิ่งที่ควรรู้ก็มีประมาณเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งในโลกนี้ที่พระองค์ไม่เคยเห็น, ไม่เคยรู้, ไม่เคยทราบ ไม่มีเลย’ เป็นต้น (มหา. 156; จูฬนิ. โธตกมาณวกปุจฉานิเทศ 32; ปฏิ. ม. 1.121). เพราะพระผู้มีพระภาคทรงทราบด้วยสัพพัญญุตญาณโดยการน้อมไป. ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘พระญาณของพระพุทธเจ้าผูกพันอยู่กับการน้อมไป’ (มิลินท. 4.1.2). ถ้าเป็นเช่นนั้น พจน์ในพระสูตรที่ว่า ‘นาคผู้มีจิตตั้งมั่นเมื่อเดิน, นาคผู้มีจิตตั้งมั่นเมื่อยืน’ (อัง. ฉักก. 6.43) นี้เป็นอย่างไร? พจน์นี้แสดงถึงการไม่มีความฟุ้งซ่าน, ไม่ได้แสดงถึงการเกิดขึ้นของญาณแม้โดยไม่น้อมไป. สิ่งที่ควรกล่าวในที่นี้ ได้กล่าวไว้โดยพิสดารข้างต้นแล้ว.

๑๘๖. ยาวเทวาติ อิทํ ยถารุจิ ปวตฺติ วิย อปราปรุปฺปตฺติปิ อิจฺฉิตพฺพาติ ตทภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘สกึ ขีณานํ อาสวานํ ปุน เขเปตพฺพาภาวา’’ติ. ปจฺจุปฺปนฺนชานนคุณนฺติ อิทํ ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส ปริภณฺฑญาณํ อนาคตํสญาณํ อนาทิยิตฺวา วุตฺตํ, ตสฺส ปน วเสน อนาคตํสญาณคุณํ ทสฺเสตีติ วตฺตพฺพํ สิยา.

๑๘๖. คำว่า ยาวเทว (เพียงเท่านั้น) นี้ แสดงถึงการไม่มีความปรารถนาที่จะให้เกิดขึ้นซ้ำๆ เหมือนการเกิดขึ้นตามความพอใจ จึงกล่าวว่า ‘เพราะอาสวะที่สิ้นไปแล้วครั้งหนึ่ง ไม่ต้องทำให้สิ้นไปอีก’. คำว่า ปจฺจุปฺปนฺนชานนคุณํ (คุณคือการรู้ปัจจุบัน) นี้ กล่าวโดยไม่ถือเอาอนาคตังสญาณซึ่งเป็นญาณประกอบของทิพพจักขุญาณ, แต่พึงกล่าวว่า โดยอาศัยอนาคตังสญาณนั้น ย่อมแสดงคุณคืออนาคตังสญาณ.

คิหิปริกฺขาเรสูติ วตฺถาภรณาทิธนธญฺญาทิคิหิปริกฺขาเรสุ. คิหิลิงฺคํ ปน อปฺปมาณํ, ตสฺมา คิหิพนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตกรา โหนฺติเยว. สติ ปน ทุกฺขสฺสนฺตกิริยาย คิหิลิงฺเค เต น ติฏฺฐนฺติเยวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เยปี’’ติอาทิมาห. สุกฺขาเปตฺวา สมุจฺฉินฺทิตฺวา. อรหตฺตํ ปตฺตทิวเสเยว ปพฺพชนํ วา ปรินิพฺพานํ วาติ อยํ นโย น สพฺพสาธารโณติ อาห ‘‘ภูมเทวตา ปน ติฏฺฐนฺตี’’ติ. ตตฺถ การณวจนํ [Pg.92] ‘‘นิลียโนกาสสฺส อตฺถิตายา’’ติ. อรญฺญปพฺพตาทิปวิเวกฏฺฐานํ นิลียโนกาโส. เสสกามภเวติ กามโลเก. ลฬิตชนสฺสาติ อาภรณาลงฺการนจฺจคีตาทิวเสน วิลาสยุตฺตชนสฺส.

คำว่า คิหิปริกฺขาเรสุ (ในบริขารของคฤหัสถ์) คือ ในบริขารของคฤหัสถ์มีผ้า เครื่องประดับ ทรัพย์ ข้าวเปลือก เป็นต้น. แต่เพศคฤหัสถ์นั้นไม่เป็นประมาณ, เพราะฉะนั้น เมื่อตัดเครื่องผูกพันของคฤหัสถ์แล้ว ย่อมเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้. แต่เมื่อมีการทำที่สุดแห่งทุกข์แล้ว พวกเขาไม่ดำรงอยู่ในเพศคฤหัสถ์เลย ดังนี้ จึงตรัสคำว่า ‘เยปิ (แม้เหล่าใด)’ เป็นต้น. ทำให้แห้งแล้ว ถอนรากถอนโคนแล้ว. การบวชหรือปรินิพพานในวันที่บรรลุอรหัตนั้น ไม่ใช่เป็นธรรมดาแก่ทุกคน ดังนี้ จึงตรัสว่า ‘แต่เทวดาบนพื้นดินย่อมดำรงอยู่’. ในที่นั้น คำที่เป็นเหตุคือ ‘เพราะมีโอกาสที่จะหลบซ่อน’. สถานที่สงัดมีป่า ภูเขา เป็นต้น เป็นโอกาสที่จะหลบซ่อน. คำว่า เสสกามภเว (ในภพกามที่เหลือ) คือ ในกามโลก. คำว่า ลฬิตชนสฺส (ของชนผู้รื่นรมย์) คือ ของชนผู้ประกอบด้วยความรื่นรมย์โดยอาศัยเครื่องประดับ การตกแต่ง การฟ้อนรำ การขับร้อง เป็นต้น.

โสปีติ ‘‘โส อญฺญตฺร เอเกนา’’ติ วุตฺโต โสปิ. กรโต น กรียติ ปาปนฺติ เอวํ น กิริยํ ปฏิพาหติ. ยทิ อตฺตานํเยว คเหตฺวา กเถติ, อถ กสฺมา มหาสตฺโต ตทา อาชีวกปพฺพชฺชํ อุปคจฺฉีติ อาห ‘‘ตทา กิรา’’ติอาทิ. ตสฺสปีติ น เกวลํ อญฺเญสํ เอว ปาสณฺฑานํ, ตสฺสปิ. วีริยํ น หาเปสีติ ตโปชิคุจฺฉวาทํ สมาทิยิตฺวา ฐิโต วิราคตฺถาย ตํ สมาทิณฺณวตฺตํ น ปริจฺจชิ, สตฺถุสาสนํ น ฉฑฺเฑสิ. เตนาห – ‘‘กิริยวาที หุตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตตี’’ติ.

คำว่า โสปิ (แม้เขา) คือ แม้เขาที่กล่าวว่า ‘เขาเว้นจากคนหนึ่ง’. การทำบาปไม่ชื่อว่าทำ ดังนี้ ไม่คัดค้านอกิริยาวาทะ. ถ้ากล่าวโดยถือเอาตนเองเท่านั้น, เหตุไฉนพระมหาบุรุษจึงทรงเข้าถึงบรรพชาของอาชีวกในกาลนั้น ดังนี้ จึงตรัสคำว่า ‘ในกาลนั้นแล’ เป็นต้น. คำว่า ตสฺสปิ (แม้ของเขา) คือ ไม่ใช่เฉพาะของเดียรถีย์อื่นเท่านั้น, แม้ของเขา. คำว่า วีริยํ น หาเปสิ (ไม่ลดความเพียร) คือ เมื่อตั้งอยู่ในวาทะแห่งตบะและความรังเกียจ เพื่อความคลายกำหนัด ก็ไม่ละวัตรที่ถือเอาแล้วนั้น, ไม่ทิ้งคำสอนของพระศาสดา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เป็นกิริยาวาทีแล้วย่อมเกิดในสวรรค์’.

เตวิชฺชวจฺฉสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การอธิบายอรรถที่เร้นในเตวิชชวัจฉสูตร จบแล้ว.

๒. อคฺคิวจฺฉสุตฺตวณฺณนา

๒. คำอธิบายอัคคิวัจฉสูตร

๑๘๗. โลกสฺส สสฺสตตาปวตฺติปฏิกฺเขปวเสน ปวตฺโต วาโท อุจฺเฉทวาโท เอว โหตีติ สสฺสตคฺคาหาภาเว อุจฺเฉทคฺคาหภาวโต ปุน ปริพฺพาชเกน ‘‘อสสฺสโต โลโก’’ติ วทนฺเตน อุจฺเฉทคฺคาโห ปุจฺฉิโต, ภควตาปิ โส เอว ปฏิกฺขิตฺโตติ อาห ‘‘ทุติเย นาหํ อุจฺเฉททิฏฺฐิโก’’ติ. อนฺตานนฺติกาทิวเสนาติ เอตฺถ อนฺตานนฺติกคฺคหเณน อนฺตวา โลโก อนนฺตวา โลโกติ อิมํ วาททฺวยมาห. อาทิ-สทฺเทน ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติอาทิวาทจตุกฺกํ สงฺคณฺหาติ, อิตรํ ปน ทฺวยํ สรูเปเนว คหิตนฺติ. ปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพติ ‘‘ตติเย นาหํ อนฺตวาทิฏฺฐิโก, จตุตฺเถ นาหํ อนนฺตวาทิฏฺฐิโก’’ติ เอวมาทินา ปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพ. ‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ อยมฺปิ สสฺสตวาโท, โส จ โข อปรนฺตกปฺปิกวเสน, ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ ปน ปุพฺพนฺตกปฺปิกวเสนาติ อยเมเตสํ วิเสโส. ‘‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ อยมฺปิ อุจฺเฉทวาโท, โส จ โข สตฺตวเสน, ‘‘อสสฺสโต โลโก’’ติ ปน สตฺตสงฺขารวเสนาติ วทนฺติ.

๑๘๗. วาทะที่เกิดขึ้นโดยปฏิเสธความเป็นสัสสตธรรมของโลก ย่อมเป็นอุจเฉทวาทะเท่านั้น, เพราะเมื่อไม่มีสัสสตทิฏฐิ ย่อมมีอุจเฉททิฏฐิ, ปริพพาชกกล่าวว่า ‘โลกไม่เที่ยง’ จึงถามถึงอุจเฉททิฏฐิ, พระผู้มีพระภาคก็ทรงปฏิเสธสิ่งนั้น จึงตรัสว่า ‘ในข้อที่สอง เราไม่ใช่ผู้มีอุจเฉททิฏฐิ’. คำว่า อนฺตานนฺติกา ทิวเสนาติ (โดยเป็นที่สุดและไม่เป็นที่สุดเป็นต้น) ในที่นี้ การถือเอาอันตานันติกะ ย่อมกล่าวถึงวาทะสองอย่างนี้คือ ‘โลกมีที่สุด’ และ ‘โลกไม่มีที่สุด’. ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ย่อมสงเคราะห์วาทะสี่อย่างมี ‘ชีวะนั้น สรีระนั้น’ เป็นต้น, ส่วนอีกสองอย่างนั้นถือเอาโดยตรง. พึงทราบการปฏิเสธว่า ‘ในข้อที่สาม เราไม่ใช่ผู้มีอันตทิฏฐิ, ในข้อที่สี่ เราไม่ใช่ผู้มีอนันตทิฏฐิ’ เป็นต้น. ‘พระตถาคตย่อมมีอยู่หลังจากตายแล้ว’ นี้ก็เป็นสัสสตวาทะ, แต่เป็นไปโดยปรันตกัปปิกะ, ส่วน ‘โลกเที่ยง’ เป็นไปโดยปุพพันตกัปปิกะ, นี้คือความแตกต่างของวาทะเหล่านี้. ‘พระตถาคตย่อมไม่มีอยู่หลังจากตายแล้ว’ นี้ก็เป็นอุจเฉทวาทะ, แต่เป็นไปโดยสัตว์, ส่วน ‘โลกไม่เที่ยง’ เป็นไปโดยสังขารของสัตว์ ดังนี้ พวกเขาว่ากัน.

๑๘๙. สปฺปติภยํ [Pg.93] อุปฺปชฺชนโต สห ทุกฺเขนาติ สทุกฺขํ. เตนาห ‘‘กิเลสทุกฺเขนา’’ติอาทิ. เตสํเยวาติ กิเลสทุกฺขวิปากทุกฺขานํเยว. สอุปฆาตกนฺติ สพาธํ. สอุปายาสนฺติ สปริสฺสมํ สอุปตาปํ สปีฬํ. สปริฬาหนฺติ สทรถํ.

๑๘๙. เพราะเกิดขึ้นพร้อมด้วยภัยที่น่ากลัว จึงชื่อว่า สทุกข์ (เป็นไปกับด้วยทุกข์) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยกิเลสทุกข์" เป็นต้น. คำว่า "ของสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง" คือ ของกิเลสทุกข์และวิบากทุกข์นั่นเอง. คำว่า "เสาปฆาตกัง" คือ มีความเบียดเบียน. คำว่า "เสาปายาสัง" คือ มีความลำบาก มีความเดือดร้อน มีความบีบคั้น. คำว่า "สปริฬาหัง" คือ มีความกระวนกระวาย.

กิญฺจิ ทิฏฺฐิคตนฺติ อิมา ตาว อฏฺฐ ทิฏฺฐิโย มา โหนฺตุ, อตฺถิ ปน, โภ โคตม, ยํ กิญฺจิ ทิฏฺฐิคตํ คหิตํ. น หิ ตาย ทิฏฺฐิยา วินา กญฺจิ สมยํ ปวตฺเตตุํ ยุชฺชตีติ อธิปฺปาเยน ปุจฺฉติ. อปวิทฺธนฺติ สมุจฺเฉทปฺปหานวเสน ฉฑฺฑิตํ. ปญฺญาย ทิฏฺฐนฺติ วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย ภควตา ปฏิวิทฺธํ. ยตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ, ตํ สตฺตํ มเถนฺติ สมฺมทฺทนฺตีติ มถิตาติ อาห ‘‘มถิตานนฺติ เตสํเยว เววจน’’นฺติ. กญฺจิ ธมฺมนฺติ รูปธมฺมํ อรูปธมฺมํ วา. อนุปาทิยิตฺวาติ อคฺคเหตฺวา.

คำว่า "ทิฏฐิคติอะไรๆ" คือ (วัจฉโคตรทูลถามว่า) ทิฏฐิ ๘ อย่างเหล่านี้จงยกไว้ก่อน แต่ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ทิฏฐิคติอะไรๆ ที่ยึดถือไว้มีอยู่หรือ เพราะว่าไม่สมควรที่จะดำเนินลัทธิใดๆ ไปได้โดยปราศจากทิฏฐินั้นเลย ดังนี้ วัจฉโคตรถามด้วยอัธยาศัยนี้. คำว่า "อัปปวิทธัง" คือ อันพระผู้มีพระภาคทรงละทิ้งแล้วด้วยอำนาจสมุจเฉทปหาน. คำว่า "อันปัญญาเห็นแล้ว" คือ อันพระผู้มีพระภาคทรงแทงตลอดแล้วด้วยมรรคปัญญาที่ประกอบด้วยวิปัสสนาปัญญา. (ทิฏฐิทั้งหลาย) เกิดขึ้นในสัตว์ใด ย่อมบดขยี้ ย่อมย่ำยีสัตว์นั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า มถิตา (อันบดขยี้แล้ว) ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำว่า มถิตานัง เป็นไวพจน์ของทิฏฐิเหล่านั้นนั่นเอง". คำว่า "ธรรมอะไรๆ" คือ รูปธรรมหรืออรูปธรรม. คำว่า "อนุปาทิยิตวา" คือ ไม่ยึดมั่น.

๑๙๐. น อุเปตีติ สงฺขํ น คจฺฉตีติ อตฺโถติ อาห ‘‘น ยุชฺชตี’’ติ. อนุชานิตพฺพํ สิยา อนุปาทาวิมุตฺตสฺส กญฺจิปิ อุปฺปตฺติยา อภาวโต. ‘‘เอวํ วิมุตฺตจิตฺโต น อุปปชฺชตี’’ติ กามญฺเจตํ สภาวปเวทนํ ปรินิพฺพานํ, เอเก ปน อุจฺเฉทวาทิโน ‘‘มยมฺปิ ‘สตฺโต อายตึ น อุปปชฺชตี’ติ วทาม, สมโณ โคตโมปิ ตถา วทตี’’ติ อุจฺเฉทภาเวเยว ปติฏฺฐหิสฺสนฺติ, ตสฺมา ภควา ‘‘น อุปปชฺชตีติ โข วจฺฉ น อุเปตี’’ติ อาห. ‘‘อุปปชฺชตี’’ติ ปน วุตฺเต สสฺสตเมว คณฺเหยฺยาติ โยชนา. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อปฺปติฏฺโฐติ อุจฺเฉทวาทาทิวเสน ปติฏฺฐารหิโต. อนาลมฺโพติ เตสํเยว วาทานํ โอลมฺพารมฺมณสฺส อภาเวน อนาลมฺโพ. สุขปเวสนฏฺฐานนฺติ เตสญฺเญว วาทานํ สุขปเวสโนกาสํ มา ลภตูติ. อนนุญฺญาย ฐตฺวาติ ‘‘น อุปปชฺชตี’’ติอาทินา อนุชานิตพฺพาย ปฏิญฺญาย ฐานเหตุ. อนุญฺญมฺปีติ อนุชานิตพฺพมฺปิ ทุติยปญฺหํ ปฏิกฺขิปิ. ปริยตฺโต ปน ธมฺโม อตฺถโต ปจฺจยากาโร เอวาติ อาห ‘‘ธมฺโมติ ปจฺจยาการธมฺโม’’ติ. อญฺญตฺถ ปโยเคนาติ อิมมฺหา นิยฺยานิกสาสนา อญฺญสฺมึ มิจฺฉาสมเย ปวตฺตปฺปโยเคน, อนิยฺยานิกํ วิวิธํ มิจฺฉาปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชนฺเตนาติ อตฺโถ. ‘‘อญฺญวาทิยเกนา’’ติปิ ปาโฐ, ปจฺจยาการโต อญฺญาการทีปกอาจริยวาทํ ปคฺคยฺห ติฏฺฐนฺเตนาติ อตฺโถ.

๑๙๐. คำว่า "ไม่เข้าถึง" มีอรรถว่า ไม่ถึงการนับ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ควรใช้". (คำว่า ไม่เกิดอีก) พึงเป็นคำที่ควรอนุญาตได้ เพราะผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ถือมั่น ย่อมไม่มีการเกิดใดๆ เลย. แม้คำว่า "ผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ ย่อมไม่เกิด" นี้จะเป็นการแสดงสภาวะคือปรินิพพานก็จริง แต่พวกอุจเฉทวาทีบางพวกจักตั้งมั่นอยู่ในภาวะแห่งอุจเฉทนั่นเองว่า "แม้พวกเราก็กล่าวว่า สัตว์ย่อมไม่เกิดในอนาคต พระสมณโคดมก็ตรัสอย่างนั้น" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูกรวัจฉะ คำว่า ย่อมไม่เกิด นั้น ไม่เข้าถึง (คือใช้ไม่ได้)". แต่ถ้าตรัสว่า "ย่อมเกิด" วัจฉะก็พึงยึดถือเอาโดยความเป็นสัสสตทิฏฐิทีเดียว นี้คือการประกอบความ. ในอีก ๒ ข้อที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "อัปปติฏโฐ" คือ ไม่มีที่ตั้งอาศัยด้วยอำนาจแห่งอุจเฉทวาทะเป็นต้น. คำว่า "อนาลัมโพ" คือ ไม่มีที่หน่วงเหนี่ยว เพราะไม่มีอารมณ์ที่เป็นที่อิงอาศัยของวาทะเหล่านั้นนั่นเอง. คำว่า "ที่เข้าถึงได้โดยง่าย" คือ เพื่อมิให้วาทะเหล่านั้นได้โอกาสเข้าถึงได้โดยง่าย. คำว่า "ตั้งอยู่โดยไม่อนุญาต" คือ เพราะเป็นเหตุแห่งการตั้งอยู่ในปฏิญญาที่ควรอนุญาตด้วยคำว่า "ไม่เกิด" เป็นต้น. แม้คำว่า "อนุญาต" พระองค์ก็ทรงปฏิเสธปัญหาที่สองที่ควรอนุญาตนั้นเสีย. ส่วนธรรมที่แทงตลอดแล้ว โดยอรรถก็คือปัจจยาการนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำว่า ธรรม คือ ปัจจยาการธรรม". คำว่า "ด้วยการประกอบในที่อื่น" คือ ด้วยความพยายามที่ดำเนินไปในลัทธิผิดอื่นจากพระศาสนาอันนำออกจากทุกข์นี้ อธิบายว่า ด้วยการปฏิบัติผิดต่างๆ ที่ไม่นำออกจากทุกข์. อีกนัยหนึ่ง มีปาฐะว่า "อัญญวาทิยเกนะ" อธิบายว่า ด้วยการยึดถือวาทะของอาจารย์ที่แสดงอาการอื่นไปจากปัจจยาการ.

๑๙๑. อปฺปจฺจโยติ [Pg.94] อนุปาทาโน, นิรินฺธโนติ อตฺโถ.

๑๙๑. คำว่า "อัปปัจจโย" คือ ไม่มีปัจจัย (คือไม่มีอุปาทาน) หมายความว่า ไม่มีเชื้อเพลิง.

๑๙๒. เยน รูเปนาติ เยน ภูตุปาทาทิเภเทน รูปธมฺเมน. ตํ รูปํ ตปฺปฏิพทฺธสํโยชนปฺปหาเนน ขีณาสว-ตถาคตสฺส ปหีนํ อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปนฺนํ. เตน วุตฺตํ ปาฬิยํ ‘‘อนุปฺปาทธมฺม’’นฺติอาทิ. อญฺเญสํ ชานนาย อภาวคุณตาย คุณคมฺภีโร. ‘‘เอตฺตกา คุณา’’ติ ปมาณํ คณฺหิตุํ น สกฺกุเณยฺโย. ‘‘อีทิสา เอตสฺส คุณา’’ติ ปริโยคาหิตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย ทุปฺปริโยคาฬฺโหติ. ทุชฺชาโนติ อคาธตาย คมฺภีโร ‘‘เอตฺตกานิ อุทกฬฺหกสตานี’’ติอาทินา ปเมตุํ น สกฺกาติ อปฺปเมยฺโย, ตโต เอว ทุชฺชาโน. เอวเมวานฺติ ยถา มหาสมุทฺโท คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุชฺชาโน, เอวเมว ขีณาสโวปิ คุณวเสน, ตสฺมา อยํ รูปาทึ คเหตฺวา รูปีติอาทิโวหาโร ภเวยฺย, ปรินิพฺพุตสฺส ปน ตทภาวา ตถา ปญฺญาเปตุํ น สกฺกา, ตโต ตํ อารพฺภ อุปปชฺชตีติอาทิ น ยุชฺเชยฺย. ยถา ปน วิชฺชมาโน เอว ชาตเวโท พฺยตฺเตน ปุริเสน นียมาโน ปุรตฺถิมาทิทิสํ คโตติ วุจฺเจยฺย, น นิพฺพุโต, เอวํ ขีณาสโวปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวเมวา’’ติอาทิมาห.

๑๙๒. คำว่า "ด้วยรูปใด" คือ ด้วยรูปธรรมอันมีประเภทเป็นมหาภูตรูปและอุปาทายรูปเป็นต้น. รูปนั้นอันพระขีณาสพตถาคตละได้แล้วด้วยการละสังโยชน์ที่ผูกพันกับรูปนั้น ถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ในพระบาลีว่า "มีธรรมไม่เกิดขึ้นเป็นธรรมดา" เป็นต้น. คำว่า "ลึกซึ้งด้วยคุณ" คือ เพราะเป็นผู้มีคุณที่ผู้อื่นไม่สามารถจะรู้ได้. ไม่สามารถจะกำหนดประมาณได้ว่า "มีคุณเท่านี้". คำว่า "หยั่งถึงได้ยาก" คือ เพราะไม่สามารถจะหยั่งถึงได้ว่า "คุณของท่านผู้นี้เป็นเช่นนี้". คำว่า "รู้ได้ยาก" คือ ลึกซึ้งเพราะหาพื้นมิได้ ไม่สามารถจะประมาณได้ด้วยคำว่า "มีน้ำหลายร้อยอาฬหกะเท่านี้" เป็นต้น จึงชื่อว่า อัปปเมยโย (ประมาณไม่ได้) เพราะเหตุนั้นนั่นเองจึงรู้ได้ยาก. คำว่า "อย่างนั้นนั่นเอง" คือ มหาสมุทรลึกซึ้ง ประมาณไม่ได้ รู้ได้ยากฉันใด พระขีณาสพก็เป็นผู้ลึกซึ้งเป็นต้นด้วยอำนาจแห่งคุณฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น การเรียกขานว่า "มีรูป" เป็นต้น โดยยึดถือรูปเป็นต้น พึงมีได้ แต่เมื่อท่านปรินิพพานแล้ว เพราะไม่มีรูปเป็นต้นนั้น จึงไม่สามารถจะบัญญัติอย่างนั้นได้ เพราะเหตุนั้น การกล่าวปรารภถึงท่านผู้นั้นว่า "ย่อมเกิด" เป็นต้น จึงไม่สมควร. แต่ไฟที่ยังมีอยู่เทียว อันบุรุษผู้ฉลาดนำไปแล้ว พึงกล่าวได้ว่า "ไปสู่ทิศตะวันออกเป็นต้น" ไม่ใช่ไฟที่ดับไปแล้ว พระขีณาสพก็ฉันนั้นเหมือนกัน เพื่อจะแสดงความนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า "อย่างนั้นนั่นเอง" เป็นต้น.

อนิจฺจตาติ เอตฺถ อนิจฺจตาคหณํ อสารนิทสฺสนํ. เตน ยถา โส สาลรุกฺโข สาขาปลาสาทิอสาราปคเมน สุทฺโธ สาเร ปติฏฺฐิโต, เอวมยํ ธมฺมวินโย สาสวสงฺขาตอสารวิคเมน โลกุตฺตรธมฺมสาเร ปติฏฺฐิโตติ ทสฺเสติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า "อนิจจตา" ในที่นี้ การระบุถึงความไม่เที่ยงเป็นการแสดงถึงความไม่มีแก่นสาร. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า พระธรรมวินัยนี้ตั้งมั่นอยู่ในแก่นสารคือโลกุตรธรรม ด้วยการปราศจากสิ่งไม่มีแก่นสารที่เรียกว่าสาสวะ เหมือนต้นสาละนั้นบริสุทธิ์ตั้งมั่นอยู่ในแก่นสาร ด้วยการปราศจากสิ่งไม่มีแก่นสารมีกิ่งและใบเป็นต้น ฉะนั้น. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่ายทีเดียว.

อคฺคิวจฺฉสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับแห่งคำพรรณนาอัคคิวัจฉสูตร จบแล้ว.

๓. มหาวจฺฉสุตฺตวณฺณนา

๓. การพรรณนามหาวัจฉสูตร.

๑๙๓. สห กถา เอตสฺส อตฺถีติ สหกถี, ‘‘มยํ ปุจฺฉาวเสน ตุมฺเห วิสฺสชฺชนวเสนา’’ติ เอวํ สหปวตฺตกโถติ อตฺโถ. เอตสฺเสว กถิตานิ, ตตฺถ ปฐเม วิชฺชาตฺตยํ เทสิตํ, ทุติเย อคฺคินา ทสฺสิตนฺติ เตวิชฺชวจฺฉสุตฺตํ อคฺคิวจฺฉสุตฺตนฺติ นามํ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. สีฆํ ลทฺธึ น วิสฺสชฺเชนฺติ, ยสฺมา สงฺขารานํ นิยโตยํ วินาโส อนญฺญสมุปฺปาโท, เหตุสมุปฺปนฺนาปิ น จิเรน นิชฺฌานํ ขมนฺติ, น ลหุํ. เตนาห ‘‘วสาเตล [Pg.95] …เป… สุชฺฌนฺตี’’ติ. ปจฺฉิมคมนํ ญาณสฺส ปริปากํ คตตฺตา. ยฏฺฐึ อาลมฺพิตฺวา อุทกํ ตริตุํ โอตรนฺโต ปุริโส ‘‘ยฏฺฐึ โอตริตฺวา อุทเก ปตมาโน’’ติ วุตฺโต. กมฺมปถวเสน วิตฺถารเทสนนฺติ สํขิตฺตเทสนํ อุปาทาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘มูลวเสน เจตฺถา’’ติอาทิ. วิตฺถารสทิสาติ กมฺมปถวเสน อิธ เทสิตเทสนาว มูลวเสน เทสิตเทสนํ อุปาทาย วิตฺถารสทิสา. วิตฺถารเทสนา นาม นตฺถีติ น เกวลํ อยเมว, อถ โข สพฺพาปิ พุทฺธานํ นิปฺปริยาเยน อุชุเกน นิรวเสสโต วิตฺถารเทสนา นาม นตฺถิ เทสนาญาณสฺส มหาวิสยตาย กรณสมฺปตฺติยา จ ตชฺชาย มหานุภาวตฺตา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส. สพฺพญฺญุตญฺญาณสมงฺคิตาย หิ อวเสสปฏิสมฺภิทานุภาวิตาย อปริมิตกาลสมฺภตญาณสมฺภารสมุทาคตาย กทาจิปิ ปริกฺขยานรหาย อนญฺญสาธารณาย ปฏิภานปฏิสมฺภิทาย ปหูตชิวฺหาทิตทนุรูปรูปกายสมฺปตฺติสมฺปทาย วิตฺถาริยมานา ภควโต เทสนา กถํ ปริมิตา ปริจฺฉินฺนา ภเวยฺย, มหาการุณิกตาย ปน ภควา เวเนยฺยชฺฌาสยานุรูปํ ตตฺถ ตตฺถ ปริมิตํ ปริจฺฉินฺนํ กตฺวา นิฏฺฐเปติ. อยญฺจ อตฺโถ มหาสีหนาทสุตฺเตน (ม. นิ. ๑.๑๔๖ อาทโย) ทีเปตพฺโพ. สพฺพํ สํขิตฺตเมว อตฺตชฺฌาสยวเสน อกเถตฺวา โพธเนยฺยปุคฺคลชฺฌาสยวเสน เทสนาย นิฏฺฐาปิตตฺตา. น เจตฺถ ธมฺมสาสนวิโรโธ ปริยายํ อนิสฺสาย ยถาธมฺมํ ธมฺมานํ โพธิตตฺตา สพฺพลหุตฺตา จาติ.

๑๙๓. ผู้ที่มีถ้อยคำร่วมกับผู้นั้น ชื่อว่า ผู้มีถ้อยคำร่วมกัน หมายความว่า "เรา (จะพูด) ด้วยอำนาจการถาม ท่าน (จะพูด) ด้วยอำนาจการตอบ" ดังนี้ เป็นถ้อยคำที่ดำเนินไปร่วมกัน. ถ้อยคำเหล่านั้นแลที่กล่าวไว้, ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ในสูตรแรกทรงแสดงวิชชา ๓ ในสูตรที่สองทรงแสดงด้วยอุปมาด้วยไฟ จึงตรัสเรียกชื่อให้วิเศษว่า เตวิชชวัจฉสูตร และ อัคคิวัจฉสูตร. (พวกอัญเดียรถีย์) ย่อมไม่สละทิฏฐิโดยเร็ว เพราะความพินาศของสังขารเหล่านี้แน่นอน ไม่มีการเกิดขึ้นอย่างอื่น แม้จะเกิดขึ้นจากเหตุ ก็ไม่ทนต่อการเพ่งพินิจได้นาน ไม่ใช่โดยเร็ว. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไขมัน น้ำมัน... ย่อมบริสุทธิ์". การไปในภายหลัง เพราะความที่ญาณถึงความแก่กล้า. บุรุษผู้ลงเพื่อข้ามน้ำโดยอาศัยไม้เท้า ถูกเรียกว่า "ผู้ลงสู่ไม้เท้าแล้วตกลงไปในน้ำ". ที่ชื่อว่า การแสดงโดยพิสดารโดยอำนาจกรรมบถ ตรัสโดยอ้างถึงการแสดงโดยย่อ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในที่นี้โดยมูลเป็นต้น". คำว่า คล้ายการแสดงโดยพิสดาร คือการแสดงที่แสดงในที่นี้โดยอำนาจกรรมบถนั่นเอง คล้ายการแสดงโดยพิสดารโดยอ้างถึงการแสดงโดยมูล. ชื่อว่าการแสดงโดยพิสดาร (จริงๆ) ไม่มี มิใช่เพียงเท่านี้ แต่ที่ชื่อว่าการแสดงโดยพิสดารโดยไม่เหลือทั้งหมด โดยตรง โดยนิปริยาย ของพระพุทธเจ้าทั้งปวง ก็ไม่มี เพราะความที่เทศนาญาณมีอารมณ์กว้างขวาง และเพราะความถึงพร้อมแห่งการกระทำนั้นมีอานุภาพมากอันเกิดจากสัพพัญญุตญาณ. เพราะความที่ทรงประกอบด้วยสัพพัญญุตญาณ เพราะความที่ทรงได้รับอานุภาพแห่งปฏิสัมภิทาที่เหลือ เพราะความที่ทรงบรรลุญาณสัมภาระที่สั่งสมมาตลอดกาลอันประมาณมิได้ เพราะความที่ทรงมีปฏิภาณปฏิสัมภิทาอันไม่ควรสิ้นไปในกาลไหนๆ ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น และเพราะความถึงพร้อมแห่งรูปกายอันสมควรแก่ปฏิภาณนั้น มีลิ้นอันไพบูลย์เป็นต้น การแสดงของพระผู้มีพระภาคที่ขยายออกไป จะพึงมีประมาณและถูกจำกัดได้อย่างไร แต่เพราะทรงเป็นผู้มีพระมหากรุณา พระผู้มีพระภาคจึงทรงทำให้มีประมาณและจำกัดในที่นั้นๆ ตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคลแล้วทรงจบลง. และอรรถนี้พึงแสดงด้วยมหาสีหนาทสูตร (ม.นิ. ๑.๑๔๖ เป็นต้น). ทั้งหมดเป็นเพียงการย่อ เพราะไม่ได้ตรัสตามอัธยาศัยของพระองค์ แต่ทรงจบการแสดงตามอัธยาศัยของบุคคลผู้ควรแนะนำ. และในที่นี้ไม่มีความขัดแย้งกับพระธรรมวินัย เพราะทรงให้ตรัสรู้ธรรมตามความเป็นจริงโดยไม่อาศัยปริยาย และเพราะความเบาที่สุด (แห่งเทศนา).

๑๙๔. สตฺต ธมฺมา กามาวจรา สมฺปตฺตสมาทานวิรตีนํ อิธาธิปฺเปตตฺตา.

๑๙๔. ธรรม ๗ ประการเป็นกามาวจร เพราะในที่นี้มุ่งหมายถึงสัมปัตตวิรัติและสมาทานวิรัติ.

อนิยเมตฺวาติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สาวโก’’ติ วา นิยมํ วิเสเสน อกตฺวา. อตฺตานเมว…เป… เวทิตพฺพํ, ตถา หิ ปริพฺพาชโก ‘‘ติฏฺฐตุ ภวํ โคตโม’’ติ อาห.

คำว่า โดยไม่กำหนด คือ โดยไม่กำหนดเจาะจงว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้า" หรือ "พระสาวก". พึงทราบว่า "ตนเอง...เป็นต้น..." เพราะปริพาชกกล่าวว่า "ท่านโคดมจงหยุดก่อน".

๑๙๕. สตฺถาว อรหา โหติ ปฏิปตฺติยา ปาริปูริภาวโต. ตสฺมึ พฺยากเตติ ตสฺมึ ‘‘เอกภิกฺขุปิ สาวโก’’ติอาทินา สุฏฺฐุ ปญฺเห กถิเต.

๑๙๕. พระศาสดาเท่านั้นเป็นพระอรหันต์ เพราะความที่ปฏิปัตติบริบูรณ์. ในคำว่า "เมื่อทรงพยากรณ์ในปัญหานั้น" หมายถึง เมื่อทรงแสดงปัญหาโดยดีในปัญหานั้นด้วยคำว่า "แม้ภิกษุรูปเดียวก็เป็นสาวก" เป็นต้น.

๑๙๖. สมฺปาทโกติ ปฏิปตฺติสมฺปาทโก.

๑๙๖. ผู้ยังให้สำเร็จ หมายถึง ผู้ยังปฏิปัตติให้สำเร็จ.

๑๙๗. เสขาย [Pg.96] วิชฺชายาติ เสขลกฺขณปฺปตฺตาย มคฺคปญฺญาย สาติสยํ กตฺวา กรณวเสน วุตฺตา, ผลปญฺญา ปน ตาย ปตฺตพฺพตฺตา กมฺมภาเวน วุตฺตา. เตนาห ‘‘เหฏฺฐิมผลตฺตยํ ปตฺตพฺพ’’นฺติ. อิมํ ปเนตฺถ อวิปรีตมตฺถํ ปาฬิโต เอว วิญฺญายมานํ อปฺปฏิวิชฺฌนโต วิตณฺฑวาที ‘‘ยาวตกํ เสเขน ปตฺตพฺพํ, อนุปฺปตฺตํ ตํ มยา’’ติ วจนเลสํ คเหตฺวา ‘‘อรหตฺตมคฺโคปิ อเนน ปตฺโตเยวา’’ติ วทติ. เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานาย คาถาย.

๑๙๗. คำว่า ด้วยวิชชาของพระเสขะ ตรัสโดยความเป็นเครื่องกระทำโดยทำให้ยิ่งด้วยมรรคปัญญาที่ถึงลักษณะของพระเสขะ ส่วนผลปัญญา ตรัสโดยความเป็นกรรม เพราะพึงบรรลุด้วยมรรคปัญญานั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "พึงบรรลุผลเบื้องต่ำ ๓". ในที่นี้ วิตัณฑวาทีไม่แทงตลอดอรรถที่ไม่ผิดนี้ที่พึงรู้ได้จากพระบาลีนั่นเอง จึงถือเอาเล่ห์แห่งคำว่า "สิ่งที่พระเสขะพึงบรรลุมีประมาณเท่าใด สิ่งนั้นเราบรรลุแล้ว" แล้วกล่าวว่า "แม้พระอรหัตตมรรคก็อันผู้นี้บรรลุแล้ว". คำว่า อย่างนี้ หมายถึง ด้วยคาถาที่จะกล่าวในบัดนี้.

กิเลสานิ ปหาย ปญฺจาติ ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนสงฺขาเต สํกิเลเส ปหาย ปชหิตฺวา, ปหานเหตุ วา. ปริปุณฺณเสโขติ สพฺพโส วฑฺฒิตเสขธมฺโม. อปริหานธมฺโมติ อปริหานสภาโว. น หิ ยสฺส ผาติคเตหิ สีลาทิธมฺเมหิ ปริหานิ อตฺถิ, สมาธิมฺหิ ปริปูรการิตาย เจโตวสิปฺปตฺโต. เตนาห ‘‘สมาหิตินฺทฺริโย’’ติ. อปริหานธมฺมตฺตาว ฐิตตฺโต.

คำว่า ละกิเลส ๕ หมายถึง ละสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ อันเป็นกิเลส หรือเพราะเป็นเหตุแห่งการละ. คำว่า พระเสขะผู้บริบูรณ์ หมายถึง พระเสขะผู้มีเสขธรรมเจริญแล้วโดยประการทั้งปวง. คำว่า มีธรรมไม่เสื่อม หมายถึง มีสภาพไม่เสื่อม. เพราะว่าผู้ใดไม่มีความเสื่อมจากศีลเป็นต้นที่เจริญแล้ว ผู้นั้นย่อมถึงความชำนาญทางใจ เพราะความที่ทำให้บริบูรณ์ในสมาธิ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "มีอินทรีย์ตั้งมั่นแล้ว". เพราะความที่ตนมีธรรมไม่เสื่อม จึงชื่อว่า "ผู้มีตนตั้งมั่น".

อนาคามินา หิ อเสขภาวาวหา ธมฺมา ปริปูเรตพฺพา, น เสขภาวาวหาติ โส เอกนฺตปริปุณฺเณ เสโข วุตฺโต. เอตํ น พุทฺธวจนนฺติ ‘‘มคฺโค พหุจิตฺตกฺขณิโก’’ติ เอตํ วจนํ น พุทฺธวจนํ อนนฺตเรกนฺตวิปากทานโต, พหุกฺขตฺตุํ ปวตฺตเน ปโยชนาภาวโต จ โลกุตฺตรกุสลสฺส, ‘‘สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหุ (ขุ. ปา. ๖.๕; สุ. นิ. ๒๒๘), น ปารํ ทิคุณํ ยนฺตี’’ติ (สุ. นิ. ๗๑๙) เอวมาทีนิ สุตฺตปทานิ เอตสฺสตฺถสาธกานิ. โอรมฺภาคิยสํโยชนปฺปหาเนน เสกฺขธมฺมปริปูริภาวสฺส วุตฺตตาย อตฺโถ ตว วจเนน วิรุชฺฌตีติ. อสฺส อายสฺมโต วจฺฉสฺส.

เพราะพระอนาคามีพึงบำเพ็ญธรรมที่นำมาซึ่งความเป็นพระอเสขะให้บริบูรณ์ ไม่ใช่ธรรมที่นำมาซึ่งความเป็นพระเสขะ เพราะฉะนั้น พระอนาคามีนั้นจึงถูกเรียกว่าเป็นพระเสขะผู้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว. คำว่า "คำนี้ไม่ใช่พุทธพจน์" หมายถึง คำว่า "มรรคมีจิตหลายขณะ" นี้ไม่ใช่พุทธพจน์ เพราะโลกุตตรกุศลย่อมให้ผลในลำดับโดยส่วนเดียว และเพราะไม่มีประโยชน์ในการเกิดขึ้นหลายครั้ง. และบทสูตรมีอาทิว่า "บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าสมาธิเป็นอนันตริยธรรม" (ขุ.ปา. ๖.๕; สุ.นิ. ๒๒๘), "ไม่ไปสู่ฝั่งสองครั้ง" (สุ.นิ. ๗๑๙) เหล่านี้เป็นเครื่องยืนยันอรรถนี้. อรรถ (ของท่าน) ย่อมขัดแย้งกับคำของท่าน เพราะความที่กล่าวถึงความบริบูรณ์แห่งเสขธรรมด้วยการละสังโยชน์เบื้องต่ำ. คำว่า ของท่าน หมายถึง ของท่านพระวัจฉะรูปนั้น.

๑๙๘. อภิญฺญา วา การณนฺติ ยญฺหิ ตํ ตตฺร ตตฺร สกฺขิภพฺพตาสงฺขาตํ อิทฺธิวิธปจฺจนุภวนาทิ, ตสฺส อภิญฺญา การณํ. อถ อิทฺธิวิธปจฺจนุภวนาทิ อภิญฺญา, เอวํ สติ อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ การณํ. อวสาเน ฉฏฺฐาภิญฺญาย ปน อรหตฺตํ. เอตฺถ จ ยสฺมา ปฐมสุตฺเต อาสวกฺขโย อธิปฺเปโต, อาสวา ขีณา เอว, น ปุน เขเปตพฺพา, ตสฺมา ตตฺถ ‘‘ยาวเทวา’’ติ น วุตฺตํ. อิธ ผลสมาปตฺติ อธิปฺเปตา, สา จ ปุนปฺปุนํ สมาปชฺชียติ, ตสฺมา ‘‘ยาวเทวา’’ติ วุตฺตํ. ตโต เอว หิ ‘‘อรหตฺตํ วา การณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตญฺหิ ‘‘กุทาสฺสุ นามาหํ ตทายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามิ, [Pg.97] ยทริยา เอตรหิ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๕; ๓.๓๐๗) อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐเปตฺวา อภิญฺญา นิพฺพตฺเตนฺตสฺส การณํ, ตยิทํ สพฺพสาธารณํ น โหตีติ สาธารณวเสน นํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อรหตฺตสฺส วิปสฺสนา วา’’ติ อาห.

๑๙๘. หรือว่าอภิญญาเป็นเหตุ? อันใดเล่า คือการบรรลุอิทธิวิธีเป็นต้น ที่นับว่าควรเป็นพยานในที่นั้นๆ อภิญญาเป็นเหตุของสิ่งนั้น อนึ่ง การบรรลุอิทธิวิธีเป็นต้นนั้นเป็นอภิญญา เมื่อเป็นเช่นนี้ ฌานที่เป็นบาทแห่งอภิญญาจึงเป็นเหตุ ส่วนในตอนท้าย อรหัตตผลย่อมมีได้ด้วยอภิญญาที่หก ในที่นี้ เพราะในพระสูตรแรกประสงค์อาสวักขัย (ความสิ้นอาสวะ) อาสวะทั้งหลายสิ้นแล้ว ไม่ต้องทำให้สิ้นอีก เพราะฉะนั้น ในที่นั้นจึงไม่ตรัสคำว่า "เพียงใด" ในที่นี้ประสงค์ผลสมาบัติ และผลสมาบัตินั้นย่อมเข้าถึงได้บ่อยๆ เพราะฉะนั้น จึงตรัสคำว่า "เพียงใด" เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงตรัสคำว่า "หรือว่าอรหัตต์เป็นเหตุ" อรหัตต์นั้นเป็นเหตุของผู้ที่ยังอภิญญาให้เกิดขึ้น โดยตั้งความปรารถนาในวิโมกข์อันยอดเยี่ยมว่า "เมื่อไรหนอ เราจักเข้าถึงอายตนะนั้นอยู่ ที่พระอริยะทั้งหลายในบัดนี้เข้าถึงอยู่" สิ่งนี้ไม่เป็นของทั่วไปแก่คนทั้งปวง เมื่อแสดงสิ่งนั้นโดยเป็นของทั่วไป จึงตรัสว่า "หรือว่าวิปัสสนาเป็นเหตุแห่งอรหัตตผล"

๒๐๐. ปริจรนฺติ นาม วิปฺปกตพฺรหฺมจริยวาสตฺตา. ปริจิณฺโณ โหติ สาวเกน นาม สตฺถุ ธมฺเม กตฺตพฺพา ปริจริยา สมฺมเทว นิฏฺฐาปิตตฺตา. เตนาห ‘‘อิติ…เป… เถโร เอวมาหา’’ติ. เตสํ คุณานนฺติ เตสํ อเสกฺขคุณานํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๒๐๐. ชื่อว่า "ประพฤติอยู่" เพราะความเป็นผู้มีการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ที่ยังทำค้างอยู่ ชื่อว่า "อันสาวกประพฤติแล้ว" เพราะการประพฤที่ควรทำในธรรมของพระศาสดา อันสาวกนั้นสำเร็จแล้วด้วยดี เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ดังนี้... (ละไว้)... พระเถระกล่าวอย่างนี้" คำว่า "คุณทั้งหลายของท่านเหล่านั้น" คือ คุณทั้งหลายอันเป็นอเสกขะของท่านเหล่านั้น ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย

มหาวจฺฉสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่เร้นลับ (ฎีกา) ในอรรถกถาแห่งมหาวัจฉสูตรจบแล้ว

๔. ทีฆนขสุตฺตวณฺณนา

๔. อรรถกถาแห่งทีฆนขสูตร

๒๐๑. ขนนํ ขตํ, สูกรสฺส ขตํ เอตฺถ อตฺถีติ สูกรขตา, สูกรสฺส วา อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ปฐมํ ขตํ อุปาทาย สูกรขตา, ตาย. เอวํนามเกติ เอวํ อิตฺถิลิงฺควเสน ลทฺธนามเก. ปํสุโธเตติ โธตปํสุเก. โอตริตฺวา อภิรุหิตพฺพนฺติ ปกติภูมิโต อเนเกหิ โสปานผลเกหิ โอตริตฺวา ปุน เลณทฺวารํ กติปเยหิ อภิรุหิตพฺพํ.

๒๐๑. การขุด คือ หลุม หลุมของสุกรมีอยู่ในที่นี้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า "สูกรขตา" หรือว่า เพราะอาศัยหลุมแรกของสุกรในพุทธุปบาทนี้ จึงชื่อว่า "สูกรขตา" ด้วยเหตุนั้น คำว่า "ชื่ออย่างนี้" คือ มีชื่อที่ได้มาโดยเป็นอิตถีลิงค์อย่างนี้ คำว่า "ปังสุโธตะ" คือ ในที่ที่ล้างฝุ่นออกแล้ว คำว่า "พึงลงแล้วขึ้นไป" คือ พึงลงจากพื้นดินปกติด้วยแผ่นบันไดหลายแผ่น แล้วพึงขึ้นไปที่ประตูถ้ำด้วยแผ่นบันไดไม่กี่แผ่น

ฐิตโกวาติ มาตุลสฺส ฐิตตฺตา ตตฺถ สคารวสปติสฺสวเสน ฐิตโกว. กิญฺจาปิ สพฺพ-สทฺโท อวิเสสโต อนวเสสปริยาทายโก, วตฺถุอธิปฺปายานุโรธี ปน สทฺทปฺปโยโคติ ตมตฺถํ สนฺธาย ปริพฺพาชโก ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ อาห. ยา โลเก มนุสฺสอุปปตฺติโยติอาทิกา อุปปตฺติโย, ตา อนตฺถสมุทาคตา ตตฺถ ตตฺเถว สตฺตานํ อุจฺฉิชฺชนโต, ตสฺมา สมยวาทีหิ วุจฺจมานา สพฺพา อายตึ อุปฺปชฺชนอุปปตฺติ น โหติ. ชลพุพฺพุฬกา วิย หิ อิเม สตฺตา ตตฺถ ตตฺถ สมเย อุปฺปชฺชิตฺวา ภิชฺชนฺติ, เตสํ ตตฺถ ปฏิสนฺธิ นตฺถีติ อสฺส อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ปฏิสนฺธิโย’’ติอาทิ. อสฺส อธิปฺปายํ มุญฺจิตฺวาติ เยนาธิปฺปาเยน ปริพฺพาชโก ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ อาห, ตํ ตสฺส อธิปฺปายํ ชานนฺโตปิ อชานนฺโต วิย หุตฺวา ตสฺส อกฺขเร ตาว โทสํ ทสฺเสนฺโตติ [Pg.98] ปเทสสพฺพํ สนฺธาย เตน วุตฺตํ, สพฺพสพฺพวิสยํ กตฺวา ตตฺถ โทสํ คณฺหนฺโต. ยถา โลเก เกนจิ ‘‘สพฺพํ วุตฺตํ, ตํ มุสา’’ติ วุตฺเต ตสฺส วจนสฺส สพฺพนฺโตคธตฺตา มุสาภาโว อาปชฺเชยฺย, เอวํ อิมสฺสปิ ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ วทโต ตถา ปวตฺตา ทิฏฺฐิปิ นกฺขมตีติ อตฺถโต อาปนฺนเมว โหติ. เตนาห ภควา – ‘‘เอสาปิ เต ทิฏฺฐิ นกฺขมตี’’ติ. ยถา ปน เกนจิ ‘‘สพฺพํ วุตฺตํ มุสา’’ติ วุตฺเต อธิปฺปายานุโรธินี สทฺทปฺปวตฺติ, ตสฺส วจนํ มุญฺจิตฺวา ตทญฺเญสเมว มุสาภาโว ญายาคโต, เอวมิธาปิ ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ วจนโต ยสฺสา ทิฏฺฐิยา วเสน ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ เตน วุตฺตํ, ตํ ทิฏฺฐึ มุญฺจิตฺวา ตทญฺญเมว ยถาธิปฺเปตํ สพฺพํ นกฺขมตีติ อยมตฺโถ ญายาคโต, ภควา ปน วาทีวโร สุขุมาย อาณิยา ถูลํ อาณึ นีหรนฺโต วิย อุปาเยน ตสฺส ทิฏฺฐิคตํ นีหริตุํ ตสฺส อธิปฺปาเยน อวตฺวา สทฺทวเสน ตาว ลพฺภมานํ โทสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยาปิ โข เต’’ติอาทิมาห. เตน วุตฺตํ – ‘‘อสฺส อธิปฺปายํ มุญฺจิตฺวา อกฺขเร ตาว โทสํ ทสฺเสนฺโต’’ติ.

คำว่า "ยืนอยู่ทีเดียว" คือ ยืนอยู่ทีเดียวเพราะความที่พระมาตุละยืนอยู่ ณ ที่นั้น ด้วยความเคารพและยำเกรง ถึงแม้ว่าคำว่า "สัพพะ" (ทั้งหมด) จะเป็นคำที่ครอบคลุมโดยไม่จำกัดและไม่เหลือเศษ แต่การใช้คำย่อมเป็นไปตามวัตถุประสงค์ เพราะฉะนั้น ปริพาชกจึงกล่าวว่า "ทั้งหมดไม่เป็นที่พอใจแก่เรา" โดยมุ่งหมายถึงความหมายนั้น อุปปัตติทั้งหลายมีอุปปัตติของมนุษย์เป็นต้นในโลกนั้น ย่อมไม่เป็นที่รวมแห่งประโยชน์ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมขาดสูญไปในที่นั้นๆ เพราะฉะนั้น อุปปัตติที่เกิดขึ้นในอนาคตทั้งหมดที่พวกสมยวาทีกล่าว จึงไม่มี สัตว์เหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นในกาลนั้นๆ แล้วแตกสลายไป เหมือนฟองน้ำ ความปฏิสนธิของสัตว์เหล่านั้นในที่นั้นไม่มี นี้เป็นความประสงค์ของปริพาชก เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ปฏิสนธิทั้งหลาย" เป็นต้น คำว่า "ละความประสงค์ของปริพาชกนั้น" คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความประสงค์ของปริพาชกนั้นว่า ปริพาชกกล่าวว่า "ทั้งหมดไม่เป็นที่พอใจแก่เรา" ด้วยความประสงค์ใด แต่ทรงทำเหมือนไม่ทรงทราบ แล้วทรงแสดงโทษในพยัญชนะของปริพาชกนั้นก่อน โดยมุ่งหมายถึง "ทั้งหมด" ในส่วนหนึ่งที่ปริพาชกกล่าว แล้วทรงถือเอาโทษในที่นั้นโดยทำให้เป็นเรื่องของ "ทั้งหมด" โดยไม่เหลือ เหมือนอย่างที่ในโลก เมื่อมีใครกล่าวว่า "ทั้งหมดที่กล่าวมานั้นเป็นเท็จ" ความเป็นเท็จย่อมตกอยู่แก่คำพูดนั้นทั้งหมด ฉันใด แม้แก่ปริพาชกนี้ผู้กล่าวว่า "ทั้งหมดไม่เป็นที่พอใจแก่เรา" ทิฏฐิที่ดำเนินไปอย่างนั้นก็ย่อมไม่เป็นที่พอใจด้วย โดยอรรถแล้วก็เป็นเช่นนั้นเอง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "แม้ทิฏฐินี้ของท่านก็ไม่เป็นที่พอใจ" แต่เหมือนอย่างที่เมื่อมีใครกล่าวว่า "ทั้งหมดที่กล่าวมานั้นเป็นเท็จ" การใช้คำย่อมเป็นไปตามความประสงค์ ความเป็นเท็จย่อมเป็นที่รู้กันว่าตกอยู่แก่สิ่งอื่นนอกจากคำพูดนั้น ฉันใด ในที่นี้ก็เช่นกัน ด้วยคำว่า "ทั้งหมดไม่เป็นที่พอใจแก่เรา" โดยอาศัยทิฏฐิใดที่ปริพาชกกล่าวว่า "ทั้งหมดไม่เป็นที่พอใจแก่เรา" ความหมายนี้ย่อมเป็นที่รู้กันว่า สิ่งอื่นนอกจากทิฏฐินั้น คือทั้งหมดที่มุ่งหมาย ย่อมไม่เป็นที่พอใจ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นจอมแห่งนักโต้วาที ทรงแสดงโทษที่พึงได้โดยพยัญชนะก่อน โดยไม่ตรัสตามความประสงค์ของปริพาชก เพื่อจะทรงถอนทิฏฐิของปริพาชกนั้นด้วยอุบาย เหมือนถอนลิ่มใหญ่ด้วยลิ่มเล็ก จึงตรัสคำว่า "แม้ทิฏฐิของท่าน" เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ละความประสงค์ของปริพาชกนั้น แล้วแสดงโทษในพยัญชนะก่อน"

ปริพฺพาชโก ปน ยํ สนฺธาย ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ มยา วุตฺตํ, ‘‘อยํ โส’’ติ ยถาวุตฺตโทสปริหรณตฺถํ ตสฺมึ อตฺเถ วุจฺจมาเน เอส โทโส สพฺโพ น โหติ, เอวมฺปิ สมโณ โคตโม มม วาเท โทสเมว อาโรเปยฺยาติ อตฺตโน อชฺฌาสยํ นิคุหิตฺวา ยถาวุตฺตโทสํ ปริหริตุกาโม ‘‘เอสา เม’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตมฺปสฺส ตาทิสเมวาติ ยํ ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ คหิตํ วตฺถุ, ตมฺปิ ตาทิสเมว ภเวยฺยาติ. อยญฺจ สพฺพนฺโตคธทิฏฺฐิ มยฺหมฺปิ ทิฏฺฐิวตฺถุ, ตํ เม ขเมยฺยวาติ. ยสฺมา ปน ‘‘เอสาปิ ทิฏฺฐิ ตุยฺหํ นกฺขมตี’’ติ ยาปิ ทิฏฺฐิ วุตฺตา ภวตา โคตเมน, สาปิ มยฺหํ นกฺขมติ, ตสฺมา สพฺพํ เม นกฺขมเตวาติ ปริพฺพาชกสฺส อธิปฺปาโย. เตนาห – ‘‘ตํ ปริหรามีติ สญฺญาย วทตี’’ติ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘ตสฺมาปิ อุจฺเฉททิฏฺฐิ มยฺหํ นกฺขมตี’’ติ. ‘‘เอสา เม ทิฏฺฐี’’ติ ยา ฐิติภูตา ทิฏฺฐิ, ตาย ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ ปเนตฺถ สพฺพคฺคหเณน คหิตตฺตา อาห – ‘‘อตฺถโต ปนสฺส เอสา ทิฏฺฐิ น เม ขมตีติ อาปชฺชตี’’ติ. อยํ โทโสติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺส ปนา’’ติอาทิ. เอสาติ ทิฏฺฐิ. รุจิตนฺติ ทิฏฺฐิทสฺสเนน อภินิวิสิตฺวา โรเจตฺวา คหิตํ. เตน หิ ทิฏฺฐิอกฺขเมน อรุจิเตน ภวิตพฺพนฺติ สติ ทิฏฺฐิยา อกฺขมภาเว ตโต ตาย คหิตาย ขเมยฺย รุจฺเจยฺย ยถา, เอวํ สพฺพสฺส อกฺขมภาเวติ [Pg.99] อปรภาเค สพฺพํ ขมติ รุจฺจตีติ อาปชฺชติ. น ปเนส ตํ สมฺปฏิจฺฉตีติ เอส ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ เอวํ วทนฺโต อุจฺเฉทวาที ตํ วุตฺตนเยน สพฺพสฺส ขมนํ รุจฺจนํ น สมฺปฏิจฺฉติ. ญาเยน วุตฺตมตฺถํ กถํ น สมฺปฏิจฺฉตีติ อาห ‘‘เกวลํ ตสฺสาปิ อุจฺเฉททิฏฺฐิยา อุจฺเฉทเมว คณฺหาตี’’ติ. สพฺเพสญฺหิ ธมฺมานํ อายตึ อุปฺปาทํ อรุจฺจิตฺวา ตํ สนฺธาย อยํ ‘‘สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ วทติ, อุจฺเฉททิฏฺฐิเกสุ จ อุจฺฉินฺเนสุ กุโต อุจฺเฉททิฏฺฐิสภาโวติ.

ปริพาชกนั้น มุ่งหมายถึงสิ่งที่ตนกล่าวว่า 'สิ่งทั้งปวงไม่เป็นที่พอใจแก่เรา' แล้วกล่าวว่า 'นี่คือสิ่งนั้น' เพื่อจะแก้โทษที่กล่าวมาแล้วว่า เมื่อกล่าวถึงเนื้อความนั้น โทษทั้งหมดนี้ย่อมไม่มี แม้สมณโคดมก็จักยกโทษในวาทะของเราอย่างนี้ ปริพาชกนั้นจึงปกปิดอัธยาศัยของตนไว้ ปรารถนาจะแก้โทษที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวว่า 'ทิฏฐินี้เป็นของเรา' เป็นต้น ในข้อนั้น คำว่า 'สิ่งนั้นก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน' หมายถึง วัตถุที่ยึดถือว่า 'สิ่งทั้งปวงไม่เป็นที่พอใจแก่เรา' สิ่งนั้นก็พึงเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน และทิฏฐิที่รวมทุกสิ่งนี้ก็เป็นวัตถุแห่งทิฏฐิของเรา สิ่งนั้นพึงเป็นที่พอใจแก่เราหรือ แต่เพราะว่า ทิฏฐิใดที่พระโคดมผู้เจริญกล่าวว่า 'แม้ทิฏฐินี้ก็ไม่เป็นที่พอใจแก่ท่าน' ทิฏฐินั้นก็ไม่เป็นที่พอใจแก่เรา เพราะฉะนั้น สิ่งทั้งปวงจึงไม่เป็นที่พอใจแก่เราเลย นี้เป็นความประสงค์ของปริพาชก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปริพาชกกล่าวด้วยความสำคัญว่า เราจะแก้ (โทษ) นั้น' และท่านจักกล่าวต่อไปว่า 'เพราะเหตุนั้น แม้อุจเฉททิฏฐิก็ไม่เป็นที่พอใจแก่เรา' ทิฏฐิใดเป็นทิฏฐิที่ตั้งมั่นว่า 'ทิฏฐินี้เป็นของเรา' เพราะทิฏฐินั้นถูกรวมอยู่ในคำว่า 'สิ่งทั้งปวงไม่เป็นที่พอใจแก่เรา' ด้วยการรวบรวมทุกสิ่งในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่โดยอรรถแล้ว ทิฏฐินี้ย่อมไม่เป็นที่พอใจแก่เขา' ท่านแสดงว่า 'นี่คือโทษ' จึงกล่าวว่า 'แต่ของบุคคลใด' เป็นต้น คำว่า 'เอสา' (นี้) คือ ทิฏฐิ คำว่า 'รุจิตัง' (เป็นที่พอใจ) คือ การยึดถือด้วยความพอใจ โดยการเข้าไปยึดมั่นด้วยการเห็นทิฏฐิ เพราะฉะนั้น เมื่อทิฏฐิไม่เป็นที่พอใจ ไม่เป็นที่ชอบใจ พึงเป็นเช่นนั้น เมื่อทิฏฐิไม่เป็นที่พอใจ สิ่งที่ถูกยึดถือด้วยทิฏฐินั้นพึงเป็นที่พอใจ พึงเป็นที่ชอบใจได้อย่างไร เช่นนั้นแล้ว ในภายหลัง เมื่อสิ่งทั้งปวงไม่เป็นที่พอใจ สิ่งทั้งปวงก็ย่อมเป็นที่พอใจ เป็นที่ชอบใจ แต่ปริพาชกนั้นไม่ยอมรับสิ่งนั้น ปริพาชกผู้กล่าวว่า 'สิ่งทั้งปวงไม่เป็นที่พอใจแก่เรา' อย่างนี้ เป็นอุจเฉทวาที ไม่ยอมรับการที่สิ่งทั้งปวงเป็นที่พอใจ เป็นที่ชอบใจตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ท่านกล่าวว่า 'เขาไม่ยอมรับอรรถที่กล่าวโดยนัยอย่างไร' ว่า 'เขาเพียงแต่ยึดถือความขาดสูญของอุจเฉททิฏฐินั้นเท่านั้น' เพราะว่า เขาไม่ชอบใจการเกิดขึ้นของธรรมทั้งปวงในอนาคต มุ่งหมายถึงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า 'สิ่งทั้งปวงไม่เป็นที่พอใจแก่เรา' และเมื่ออุจเฉททิฏฐิถูกตัดขาดแล้ว สภาพของอุจเฉททิฏฐิจะมาจากไหน

เตนาติ เตน การเณน, ยสฺมา อิเธกจฺเจ สตฺตา อีทิสํ ทิฏฺฐึ ปคฺคยฺห ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมาติ วุตฺตํ โหติ. ปชหนเกน วา จิตฺเตน เอกชฺฌํ คเหตฺวา ปชหนเกหิ อปฺปชหนเก นิทฺธาเรตุํ ภควา ‘‘อโต…เป… พหุตรา’’ติ อโวจาติ อาห – ‘‘ปชหนเกสุ นิสฺสกฺก’’นฺติ ยถา ‘‘ปญฺจสีเลหิ ปภาวนา ปญฺญวนฺตตรา’’ติ. ‘‘พหู’’ติ วตฺวา น เกวลํ พหู, อถ โข อติวิย พหูติ ทสฺเสนฺโต ‘‘พหุตรา’’ติ อาห. ‘‘พหู หี’’ติ นยิทํ นิสฺสกฺกวจนํ, อถ โข ปจฺจตฺตวจนํ. กถํ หิ-สทฺโทติ อาห ‘‘หิ-กาโร นิปาตมตฺต’’นฺติ. อนิสฺสกฺกวจนํ ตาว ตสฺส ปชหนกานํ พหุภาวโต เตปิ ปรโต ‘‘พหุตรา’’ติ วุจฺจียนฺติ. มูลทสฺสนนฺติ เย ตาทิสํ ทสฺสนํ ปฐมํ อุปาทิยนฺติ, ตชฺชาติกเมว ปจฺฉา คหิตทสฺสนํ. วิชาติยญฺหิ ปฐมํ คหิตทสฺสนํ อปฺปหาย วิชาติยสฺส คหณํ น สมฺภวติ วิรุทฺธสฺส อภินิเวสสฺส สห อนวฏฺฐานโต. อวิรุทฺธํ ปน มูลทสฺสนํ อวิสฺสชฺชิตฺวา วิสยาทิเภทภินฺนํ อปรทสฺสนํ คเหตุํ ลพฺภติ. เตนาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ.

คำว่า 'เตนะ' (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะเหตุนั้น เพราะสัตว์บางพวกในโลกนี้ยึดถือทิฏฐิเช่นนี้ตั้งอยู่ จึงกล่าวว่า 'เพราะเหตุนั้น' พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรวบรวมไว้ด้วยจิตที่ละได้ หรือทรงแยกแยะสิ่งที่ละได้ออกจากสิ่งที่ละไม่ได้ เพื่อจะทรงแสดงว่า 'ยิ่งกว่านั้น...เป็นอันมาก' จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'อโต' ดังที่กล่าวว่า 'การประกาศด้วยศีล ๕ ย่อมเป็นผู้มีปัญญามากกว่า' (ปญฺญวนฺตตรา) ท่านกล่าวว่า 'เป็นอปาทานวิภัตติในคำว่า ปชหนเกสุ' (pajahanakesu nissakkaṃ) เมื่อกล่าวว่า 'มาก' ไม่ใช่เพียงแค่มาก แต่แสดงว่ามากยิ่งนัก จึงกล่าวว่า 'เป็นอันมาก' (พหุตรา) คำว่า 'พหู หิ' นี้ไม่ใช่คำที่เป็นอปาทานวิภัตติ แต่เป็นปฐมาวิภัตติ ท่านกล่าวว่า 'คำว่า หิ เป็นอย่างไร' ว่า 'หิ อักษร เป็นเพียงนิบาต' ส่วนคำที่ไม่ใช่คำที่เป็นอปาทานวิภัตตินั้น เพราะความที่สิ่งที่ละได้มีจำนวนมาก แม้สิ่งเหล่านั้นท่านก็กล่าวในภายหลังว่า 'เป็นอันมาก' (พหุตรา) คำว่า 'มูลทัสสนะ' (การเห็นที่เป็นรากฐาน) คือ การเห็นที่บุคคลเหล่านั้นยึดถือเป็นครั้งแรก และการเห็นที่ถูกยึดถือในภายหลังก็เป็นประเภทเดียวกัน เพราะว่า การยึดถือการเห็นที่ต่างประเภทกันในภายหลัง ย่อมไม่สามารถเกิดขึ้นได้ หากไม่ละทิ้งการเห็นที่ต่างประเภทกันที่ยึดถือไว้ก่อน เพราะการเข้าไปยึดมั่นที่ขัดแย้งกันไม่สามารถตั้งอยู่ร่วมกันได้ แต่การยึดถือการเห็นอื่นที่แตกต่างกันด้วยประเภทของอารมณ์เป็นต้น ย่อมเป็นไปได้ โดยไม่ละทิ้งการเห็นที่เป็นรากฐานที่ไม่ขัดแย้งกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่นี้ด้วย' เป็นต้น

ตตฺถ กิญฺจาปิ เอกจฺจสสฺสตวาโท สสฺสตุจฺเฉทาภินิเวสานํ วเสน ยถากฺกมํ สสฺสตุจฺเฉทคฺคาหนชาติโก, อุจฺเฉทคฺคาเหน ปน สสฺสตาภินิเวสสฺส ตํคาเหน จ อสสฺสตาภินิเวสสฺส วิรุชฺฌนโต อุภยตฺถปิ ‘‘เอกจฺจสสฺสตํ วา คเหตุํ น สกฺกา’’ติ วุตฺตํ, ตถา ‘‘สสฺสตํ วา อุจฺเฉทํ วา น สกฺกา คเหตุ’’นฺติ จ. มูลสสฺสตญฺหิ ปฐมํ คหิตํ. อายตเนสุปิ โยเชตพฺพนฺติ ปฐมํ จกฺขายตนํ สสฺสตนฺติ คเหตฺวา อปรภาเค น เกวลํ จกฺขายตนเมว สสฺสตํ, โสตายตนมฺปิ สสฺสตํ, ฆานายตนาทิปิ สสฺสตนฺติ คณฺหาตีติอาทินา โยเชตพฺพํ. อายตเนสุปีติ ปิ-สทฺเทน ธาตูนํ อินฺทฺริยานมฺปิ คาโห ทฏฺฐพฺโพ. อิทํ สนฺธายาติ [Pg.100] ‘‘มูเล สสฺสต’’นฺติอาทินา วุตฺตปฐมคฺคาหสฺส สมานชาติยํ อปรคฺคาหํ สนฺธาย.

ในข้อนั้น แม้ว่าเอกัจจสัสสตวาทะจะเป็นประเภทที่ยึดถือสัสสตะและอุจเฉทะตามลำดับ โดยอาศัยการเข้าไปยึดมั่นในสัสสตะและอุจเฉทะ แต่เพราะการยึดถืออุจเฉทะย่อมขัดแย้งกับการเข้าไปยึดมั่นในสัสสตะ และการยึดถือสัสสตะย่อมขัดแย้งกับการเข้าไปยึดมั่นในอสัสสตะ จึงกล่าวไว้ทั้งสองกรณีว่า 'ไม่สามารถยึดถือเอกัจจสัสสตะได้' และ 'ไม่สามารถยึดถือสัสสตะหรืออุจเฉทะได้' เพราะว่าสัสสตะที่เป็นรากฐานถูกยึดถือไว้ก่อน พึงประกอบในอายตนะทั้งหลายด้วย คือ เมื่อยึดถือจักขายตนะว่าเป็นสัสสตะก่อน ในภายหลังพึงประกอบด้วยการยึดถือว่า ไม่ใช่เพียงจักขายตนะเท่านั้นที่เป็นสัสสตะ แม้โสตายตนะก็เป็นสัสสตะ แม้ฆานายตนะเป็นต้นก็เป็นสัสสตะ เป็นต้น คำว่า 'ในอายตนะทั้งหลายด้วย' ด้วยคำว่า 'ปิ' พึงเห็นว่ารวมถึงการยึดถือธาตุและอินทรีย์ด้วย คำว่า 'มุ่งหมายถึงสิ่งนี้' คือ มุ่งหมายถึงการยึดถืออื่นที่เป็นประเภทเดียวกันกับการยึดถือครั้งแรกที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า 'สัสสตะที่เป็นรากฐาน' เป็นต้น

ทุติยวาเร ปฐมวาเร วุตฺตสทิสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ตตฺถ อาทีนวํ ทิสฺวาติ ‘‘ยทิ รูปํ สสฺสตํ สิยา, นยิทํ อาพาธาย สํวตฺเตยฺย. ยสฺมา จ โข อิทํ รูปํ อสสฺสตํ, ตสฺมา อภิณฺหปฏิปีฬนฏฺเฐน อุทยวยวนฺตตาย รูปํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ, สสฺสตาภินิเวโส มิจฺฉา’’ติอาทินา ตตฺถ สสฺสตวาเท อาทีนวํ โทสํ ทิสฺวา. โอฬาริกนฺติ ตสฺมา ปฏิปีฬนฏฺเฐน อยาถาวคฺคาหตาย รูปํ น สณฺหํ โอฬาริกเมว. เวทนาทีนมฺปิ อนิจฺจาทิภาวทสฺสนํ รูปเวทนาอาทีนํ สมานโยคกฺขมตฺตา. วิสฺสชฺเชตีติ ปชหติ.

ในวาระที่สอง พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้เหมือนกับที่กล่าวไว้ในวาระแรก ในข้อนั้น คำว่า 'เห็นโทษ' คือ เห็นโทษคือความผิดในสัสสตวาทะนั้น ด้วยการกล่าวว่า 'ถ้ารูปเป็นสัสสตะ รูปนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่อความอาพาธ แต่เพราะรูปนี้ไม่เป็นสัสสตะ เพราะฉะนั้น ด้วยความเป็นไปเพื่อความบีบคั้นอยู่เสมอ ด้วยความที่มีการเกิดขึ้นและเสื่อมไป รูปจึงเป็นอนิจจะ เป็นสังขตะ เป็นปฏิจจสมุปปันนะ การเข้าไปยึดมั่นในสัสสตะเป็นมิจฉาทิฏฐิ' เป็นต้น คำว่า 'โอฬาริกัง' (หยาบ) คือ เพราะเหตุนั้น ด้วยความเป็นไปเพื่อความบีบคั้น ด้วยการยึดถือที่ไม่เป็นจริง รูปจึงไม่ละเอียดอ่อน แต่เป็นของหยาบเท่านั้น การแสดงความเป็นอนิจจะและอื่นๆ ของเวทนาเป็นต้น ก็เพราะรูปและเวทนาเป็นต้น มีความเป็นไปเสมอกัน คำว่า 'วิสสัชเชติ' (สละทิ้ง) คือ ละทิ้ง

ติสฺโส ลทฺธิโยติ สสฺสตุจฺเฉทเอกจฺจสสฺสตทิฏฺฐิโย. ยสฺมา สสฺสตทิฏฺฐิกา วฏฺเฏ รชฺชนสฺส อาสนฺนา. ตถา หิ เต โอลียนฺตีติ วุจฺจนฺติ, ภวาภวทิฏฺฐีนํ วเสน อิเมสํ สตฺตานํ สํสารโต สีสุกฺขิปนํ นตฺถีติ เอตาว ติสฺโส วิเสสโต คเหตพฺพา.

ลัทธิ ๓ อย่าง คือ สัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ และเอกัจจสัสสตทิฏฐิ เพราะว่าพวกสัสสตทิฏฐิใกล้ต่อความยินดีในวัฏฏะ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงเรียกว่า 'จมอยู่' (โอฬียนติ) เพราะความที่สัตว์เหล่านี้ไม่มีการเงยศีรษะขึ้นจากสังสารวัฏด้วยอำนาจแห่งภวทิฏฐิและวิภวทิฏฐิ พึงถือเอาลัทธิ ๓ อย่างนี้โดยพิเศษเพียงเท่านี้

อิธโลกํ ปรโลกญฺจ อตฺถีติ ชานาตีติ เอตฺตาวตา สสฺสตทสฺสนสฺส อปฺปสาวชฺชตาการณมาห, วฏฺฏํ อสฺสาเทติ, อภินนฺทตีติ อิมินา ทนฺธวิราคตาย. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. อิธโลกํ ปรโลกญฺจ อตฺถีติ ชานาตีติ อิมินา ตาสุ ตาสุ คตีสุ สตฺตานํ สํสรณํ ปฏิกฺขิปตีติ ทสฺเสติ, สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ อตฺถีติ ชานาตีติ อิมินา กมฺมผลํ. กุสลํ น กโรตีติ อิมินา กมฺมํ, อกุสลํ กโรนฺโต น ภายตีติ อิมินา ปุญฺญาปุญฺญานิ สภาวโต ชายนฺตีติ ทสฺเสติ. วฏฺฏํ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ ตนฺนินฺนภาวโต. สีฆํ ลทฺธึ ชหิตุํ น สกฺโกติ วฏฺฏุปจฺเฉทสฺส อรุจฺจนโต. อุจฺเฉทวาที หิ ตสฺมึ ภเว อุจฺเฉทํ มญฺญติ. ตโต ปรํ อิธโลกํ ปรโลกญฺจ อตฺถีติ ชานาติ สุกตทุกฺกฏานํ ผลํ อตฺถีติ ชานาติ กมฺมผลวาทีภาวโต. เยภุยฺเยน หิ อุจฺเฉทวาที สภาวนิยติยทิจฺฉาภินิเวเสสุ อญฺญตฺราภินิเวโส โหติ. สีฆํ ทสฺสนํ ปชหติ วฏฺฏาภิรติยา อภาวโต. ปารมิโย ปูเรตุํ สกฺโกนฺโต ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา, โลกโวหารมตฺเตเนว โส สมฺมาสมฺพุทฺโธ หุตฺวา ปรินิพฺพายตีติ โยชนา. อสกฺโกนฺโตติ พุทฺโธ โหตุํ อสกฺโกนฺโต. อภินีหารํ [Pg.101] กตฺวา อคฺคสาวกาทิภาวสฺส อภินีหารํ สมฺปาเทตฺวา. สาวโก หุตฺวาติ อคฺคสาวโก มหาสาวโก หุตฺวา, ตตฺถาปิ เตวิชฺโช ฉฬภิญฺโญ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต วา สุกฺขวิปสฺสโก เอว วา พุทฺธสาวโก หุตฺวา ปรินิพฺพายติ. สพฺพมิทํ อุจฺเฉทวาทิโน กลฺยาณมิตฺตนิสฺสเยน สมฺมตฺตนิยาโมกฺกมเน ขิปฺปวิราคตาทสฺสนตฺถํ อาคตํ. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ.

คำว่า 'รู้ว่าโลกนี้และโลกหน้ามีอยู่' ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงเหตุที่สัสสตทิฏฐิมีโทษน้อย (เพราะ) ย่อมเสวยความสุขในวัฏฏะ ย่อมเพลิดเพลิน ด้วยเหตุนั้น (สัสสตทิฏฐิ) จึงคลายกำหนัดได้ช้า เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'ตสฺมา' เป็นต้น คำว่า 'รู้ว่าโลกนี้และโลกหน้ามีอยู่' นี้ ท่านแสดงว่าย่อมคัดค้านการเวียนว่ายตายเกิดของสัตว์ในคติทั้งหลายนั้นๆ คำว่า 'รู้ว่าผลของกรรมที่ทำดีและทำชั่วมีอยู่' นี้ ท่านแสดงถึงผลของกรรม คำว่า 'ไม่ทำกุศล' นี้ ท่านแสดงถึงกรรม คำว่า 'เมื่อทำอกุศลก็ไม่กลัว' นี้ ท่านแสดงว่าบุญและบาปย่อมเกิดขึ้นตามสภาวะ (สัสสตทิฏฐิ) ย่อมเสวยความสุขในวัฏฏะ ย่อมเพลิดเพลิน เพราะความเป็นผู้โน้มไปในวัฏฏะนั้น ไม่สามารถจะละลัทธิได้เร็ว เพราะไม่ชอบการตัดวัฏฏะ ส่วนอุจเฉทวาที ย่อมสำคัญความขาดสูญในภพนั้น ต่อจากนั้น ย่อมรู้ว่าโลกนี้และโลกหน้ามีอยู่ รู้ว่าผลของกรรมที่ทำดีและทำชั่วมีอยู่ เพราะความเป็นกรรมผลวาที โดยส่วนมาก อุจเฉทวาที ย่อมไม่ยึดมั่นในลัทธิอื่นนอกจากสภาวนิยมและนิยติวาท ย่อมละทิฏฐิได้เร็ว เพราะไม่มีความยินดีในวัฏฏะ (อุจเฉทวาทีนั้น) เมื่อสามารถบำเพ็ญบารมีทั้งหลาย ย่อมเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า หรือเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยเพียงโวหารโลกแล้วปรินิพพาน นี้คือการประกอบความ คำว่า 'อสกฺโกนฺโต' คือ เมื่อไม่สามารถจะเป็นพระพุทธเจ้าได้ คำว่า 'อภินีหารํ กตฺวา' คือ กระทำอภินิหารให้สำเร็จความเป็นพระอัครสาวกเป็นต้น คำว่า 'สาวโก หุตฺวา' คือ เป็นพระอัครสาวกหรือพระมหาสาวก แม้ในที่นั้น เป็นผู้ได้วิชชา ๓ ได้อภิญญา ๖ หรือบรรลุปฏิสัมภิทา หรือเป็นพระพุทธสาวกผู้เป็นสุกขวิปัสสกนั่นเองแล้วปรินิพพาน ทั้งหมดนี้มาเพื่อแสดงความเป็นผู้คลายกำหนัดได้เร็วในการก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม เพราะอาศัยกัลยาณมิตรของอุจเฉทวาที เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'ตสฺมา' เป็นต้น

๒๐๒. กญฺชิเยเนวาติ อารนาเฬน. กญฺชิยสทิเสน อุจฺเฉททสฺสเนน. ปูริโตติ ปริปุณฺณชฺฌาสโย. โสติ ปริพฺพาชโก. อปฺปหายาติ อภินฺทิตฺวา. วิคฺคโหติ กลโห อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญนฺติ อญฺญมญฺญํ วิรุทฺธคฺคาโหติ กตฺวา. วิวาทนฺติ วิรุทฺธวาทํ. วิฆาตนฺติ วิโรธเหตุกํ จิตฺตวิฆาตํ. วิเหสนฺติ วิคฺคหวิวาทนิมิตฺตํ กายิกํ เจตสิกญฺจ กิลมถํ. อาทีนวํ ทิสฺวาติ เอตาสํ ทิฏฺฐีนํ เอวรูโป อาทีนโว, อนิยฺยานิกภาวตาย ปน สมฺปติ อายติญฺจ มหาทีนโวติ เอวํ อาทีนวํ ทิสฺวา.

๒๐๒. คำว่า 'กญฺชิเยเนว' คือ ด้วยน้ำส้มพะอูม คือด้วยอุจเฉททิฏฐิที่เหมือนกับน้ำส้มพะอูม คำว่า 'ปูริโต' คือ มีอัธยาศัยเต็มเปี่ยม คำว่า 'โส' คือ ปริพาชกนั้น คำว่า 'อปฺปหาย' คือ ไม่ทำลาย คำว่า 'วิคฺคโห' คือ การทะเลาะกัน การถือเอาขัดแย้งกันและกันว่า 'นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเท็จ' คำว่า 'วิวาทํ' คือ วาทะที่ขัดแย้งกัน คำว่า 'วิฆาตํ' คือ ความคับแค้นใจที่มีความขัดแย้งเป็นเหตุ คำว่า 'วิเหสํ' คือ ความเหน็ดเหนื่อยทางกายและทางใจที่มีการทะเลาะและวิวาทเป็นนิมิต คำว่า 'อาทีนวํ ทิสฺวา' คือ เห็นโทษเช่นนี้ของทิฏฐิเหล่านี้ และเห็นโทษใหญ่ทั้งในปัจจุบันและอนาคตเพราะความเป็นธรรมที่ไม่นำออกจากทุกข์

๒๐๕. ‘‘เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๔๑; สํ. นิ. ๓.๘) กายํ อนฺเวตีติ กายนฺวโย, โสเยว, ตสฺส วา สมูโห กายนฺวยตา, กายปฏิพทฺโธ กิเลโส. เตนาห ‘‘กายํ…เป… อตฺโถ’’ติ.

๒๐๕. กิเลสที่ติดตามกาย ชื่อว่า 'กายันวยะ' ด้วยคำเป็นต้นว่า 'นั่นเป็นเรา นั่นเป็นอัตตาของเรา' กิเลสนั้นนั่นเอง หรือความประชุมแห่งกิเลสนั้น ชื่อว่า 'กายันวยตา' คือกิเลสที่ผูกพันกับกาย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กายํ...เป... อตฺโถ'

อสมฺมิสฺสภาวนฺติ อสงฺกรโต ววตฺถิตภาวํ. เตน ตาสํ ยถาสกํ ปจฺจยานํ อุปฺปชฺชิตฺวา วิคมํ ทสฺเสติ. เอวญฺหิ ตาสํ กทาจิปิ สงฺกโร นตฺถิ. เตนาห ‘‘ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ’’ติอาทิ. สรูปํ อคฺคเหตฺวา ‘‘อญฺญา เวทนา’’ติ อนิยเมน วุตฺตตฺตา ตเมว วิคมํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุปฺปนฺนาว โหนฺติ อนฺตรหิตา วา’’ติ อาห. สรูปโต นิยเมตฺวา วุจฺจมาเน กาจิ อนุปฺปนฺนา วา โหติ, กาจิ อนฺตรหิตา วาติ. จุณฺณวิจุณฺณภาวทสฺสนตฺถนฺติ ขเณ ขเณ ภิชฺชมานภาวทสฺสนตฺถํ.

คำว่า 'อสมฺมิสฺสภาวํ' คือ ภาวะที่กำหนดไว้โดยไม่ปะปนกัน ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความเกิดขึ้นแล้วเสื่อมไปแห่งเวทนาเหล่านั้นตามปัจจัยของตนๆ เพราะว่าความปะปนกันแห่งเวทนาเหล่านั้นย่อมไม่มีในกาลไหนๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ' เป็นต้น เพราะตรัสไว้โดยไม่เจาะจงว่า 'เวทนาเหล่าอื่น' โดยไม่ถือเอาตามรูปลักษณะ เมื่อจะแสดงความเสื่อมไปแห่งเวทนานั้นนั่นเอง จึงตรัสว่า 'ย่อมไม่เกิดขึ้น หรือย่อมดับไป' เมื่อกล่าวโดยกำหนดตามรูปลักษณะ เวทนาบางอย่างย่อมไม่เกิดขึ้น หรือบางอย่างย่อมดับไป คำว่า 'จุณฺณวิจุณฺณภาวทสฺสนตฺถํ' คือ เพื่อต้องการแสดงภาวะที่แตกสลายไปในทุกๆ ขณะ

น เกนจิ สํวทตีติ เกนจิ ปุคฺคเลน สทฺธึ ทิฏฺฐิราควเสน สํกิลิฏฺฐจิตฺโต น วทติ. เตนาห ‘‘สสฺสตํ คเหตฺวา’’ติอาทิ. น วิวทตีติ วิรุทฺธภาโว หุตฺวา น วิวทติ. ปริวตฺเตตฺวาติ อุจฺเฉทํ คเหตฺวา เอกจฺจสสฺสตํ คเหตฺวา เอวํ วุตฺตนเยน ตโยปิ วาทา ปริวตฺเตตฺวา โยเชตพฺพา[Pg.102]. เตน โวหรตีติ เตน โลกโวหาเรน โลกสมญฺญํ อนติธาวนฺโต สตฺโต ปุริโส ปุคฺคโลติอาทินา โวหรติ, น ปน อิโต พาหิรกา วิย อภินิวิสติ. เตนาห ‘‘อปรามสนฺโต’’ติ. กญฺจิ ธมฺมนฺติ รูปาทีสุ เอกํ ธมฺมมฺปิ. ปรามาสคฺคาเหน อคฺคณฺหนฺโตติ ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา, ‘‘เอตํ มมา’’ติอาทินา จ ธมฺมสภาวํ อติกฺกมิตฺวา ปรโต อามสิตฺวา คหเณน อคฺคณฺหนฺโต.

คำว่า 'ไม่กล่าวขัดแย้งกับใครๆ' คือ ไม่กล่าวด้วยจิตที่เศร้าหมองด้วยอำนาจทิฏฐิและราคะร่วมกับบุคคลใดๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ยึดถือสัสสตะ' เป็นต้น คำว่า 'ไม่วิวาท' คือ ไม่เป็นผู้มีสภาวะขัดแย้งแล้ววิวาทกัน คำว่า 'ปริวตฺเตตฺวา' คือ พึงหมุนเวียนประกอบวาทะแม้ทั้ง ๓ โดยนัยที่กล่าวแล้ว คือ ยึดถืออุจเฉทะ ยึดถือเอกัจจสัสสตะ คำว่า 'ย่อมใช้โวหารด้วยโวหารนั้น' คือ ย่อมใช้โวหารว่า สัตว์ บุรุษ บุคคล เป็นต้น โดยไม่ละเมิดความสมมติของโลกด้วยโวหารโลกนั้น แต่ไม่ยึดมั่นเหมือนพวกภายนอกพระศาสนานี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อปรามสนฺโต' (ไม่จับต้อง) คำว่า 'ธรรมบางอย่าง' คือ แม้ธรรมอย่างหนึ่งในบรรดารูปเป็นต้น คำว่า 'ไม่ถือเอาด้วยการถือเอาด้วยความปรามาส' คือ ไม่ถือเอาด้วยการจับต้องล่วงพ้นสภาวธรรมไปว่า 'เที่ยง' เป็นต้น และว่า 'นั่นของเรา' เป็นต้น

กตาวีติ กตกิจฺโจ. โส วเทยฺยาติ ขีณาสโว ภิกฺขุ อหงฺการมมงฺกาเรสุ สพฺพโส สมุจฺฉินฺเนสุปิ อหํ วทามีติ วเทยฺย. ตตฺถ อหนฺติ นิยกชฺฌตฺตสนฺตาเน. มมนฺติ ตสฺส สนฺตกภูเต วตฺถุสฺมึ โลกนิรุฬฺเห. สมญฺญนฺติ ตตฺถ สุกุสลตาย โลเก สมญฺญา กุสโล วิทิตฺวา. โวหารมตฺเตนาติ เกวลํ ปจฺเจกพุทฺโธ หุตฺวา มหาโพธิปารมิโย ปูเรตุํ อสกฺโกนฺโต สาวโก หุตฺวา เทสโวหารมตฺเตน น อปฺปหีนตณฺโห วิย อนฺธปุถุชฺชโน อภินิเวสนวเสน.

คำว่า 'กตาวี' คือ ผู้มีกิจอันทำเสร็จแล้ว คำว่า 'เขาพึงกล่าว' คือ ภิกษุผู้ขีณาสพ แม้เมื่ออหังการและมมังการถูกถอนขึ้นได้โดยประการทั้งปวงแล้ว ก็พึงกล่าวว่า 'เรากล่าว' ในคำนั้น คำว่า 'เรา' หมายถึงในสันดานภายในของตน คำว่า 'ของเรา' หมายถึงในวัตถุอันเป็นของของตนที่สมมติกันในโลก คำว่า 'สมมติ' คือ ความเป็นผู้ฉลาดในสมมติในโลกนั้น โดยรู้แจ้งความสมมติ คำว่า 'เพียงโวหาร' คือ เป็นเพียงพระปัจเจกพุทธเจ้า หรือเป็นสาวกเพราะไม่สามารถบำเพ็ญมหาโพธิบารมีให้เต็มได้ จึงกล่าวด้วยเพียงโวหารในการแสดงธรรม ไม่ใช่ด้วยอำนาจความยึดมั่นเหมือนปุถุชนผู้มืดบอดที่ยังละตัณหาไม่ได้

๒๐๖. สสฺสตาทีสูติ สสฺสตาภินิเวสาทีสุ. เตสํ เตสํ ธมฺมานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. สสฺสตํ อภิญฺญายาติ สสฺสตทิฏฺฐึ สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทโต นิสฺสรณโต อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ปฏิวิชฺฌิตฺวา. ปหานนฺติ อจฺจนฺตปฺปหานํ สมุจฺเฉทํ. รูปสฺส ปหานนฺติ รูปสฺส ตปฺปฏิพทฺธสญฺโญชนปฺปหาเนน ปหานํ. อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุทฺเธหิ อาสเวหิ อคฺคเหตฺวาว จิตฺตํ วิมุจฺจิ. ‘‘อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจี’’ติ เอตฺถ กิญฺจิปิ อคฺคเหตฺวา อเสเสตฺวา. โสฬส ปญฺญาติ มหาปญฺญาทิกา โสฬส ปญฺญา. จตุรงฺคสมนฺนาคโตติ ปุณฺณอุโปสถทิวสตา, เกนจิ อนามนฺติตเมว อเนกสตานํเยว อเนกสหสฺสานํ วา ภิกฺขูนํ สนฺนิปติตตา, สพฺเพสํ เอหิภิกฺขุภาเวน อุปสมฺปนฺนตา, ฉฬภิญฺญตา จาติ. เตนาห ‘‘ตตฺริมานิ องฺคานี’’ติอาทิ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต อวิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๒๐๖. คำว่า สัสสตาทีสุ (เป็นต้นว่าสัสสตทิฏฐิ) ได้แก่ ในความยึดมั่นถือมั่นว่าเที่ยงเป็นต้น. คำว่า เตสัง เตสัง ธัมมานัง (แห่งธรรมเหล่านั้นๆ) เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด. คำว่า สัสสตัง อภิญญายะ (รู้ยิ่งซึ่งความเที่ยง) ได้แก่ แทงตลอดสัสสตทิฏฐิด้วยปัญญาอันวิเศษยิ่ง โดยความเป็นสมุทัย โดยความเป็นความดับ โดยความเป็นรสอร่อย โดยความเป็นเครื่องสลัดออก. คำว่า ปหานัง (การละ) ได้แก่ การละโดยเด็ดขาด การตัดขาด. คำว่า รูปัสสะ ปหานัง (การละรูป) ได้แก่ การละรูปด้วยการละสังโยชน์ที่ผูกพันกับรูปนั้น. จิตหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายที่ดับไปแล้วด้วยการดับโดยไม่เกิดขึ้น โดยไม่ยึดถือเลย. ในคำว่า "อาสเวหิ จิตตัง วิมุจจิ" (จิตหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลาย) นี้ หมายถึง โดยไม่ยึดถืออะไรเลย โดยไม่เหลืออะไรเลย. คำว่า โโสฬส ปัญญา (ปัญญาสิบหก) ได้แก่ ปัญญาสิบหกประการมีมหาปัญญาเป็นต้น. คำว่า จตุรังคสมันนาคโต (ประกอบด้วยองค์สี่) ได้แก่ ความเป็นวันอุโบสถเต็ม, การที่ภิกษุหลายร้อยหรือหลายพันรูปมาประชุมกันเองโดยไม่มีใครนิมนต์, การที่ภิกษุทั้งหมดเป็นผู้ที่อุปสมบทด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทา, และความเป็นผู้มีอภิญญาหก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ในบรรดาองค์เหล่านั้น องค์เหล่านี้" เป็นต้น. ส่วนข้อความใดในที่นี้ที่ยังไม่ได้จำแนกโดยอรรถ ข้อความนั้นก็เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว.

ทีฆนขสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การอธิบายความหมายที่ซ่อนเร้นในอรรถกถาแห่งทีฆนขสูตร จบลงแล้ว.

๕. มาคณฺฑิยสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถามาคัณฑิยสูตร.

๒๐๗. ทฺเว [Pg.103] มาคณฺฑิยาติ ทฺเว มาคณฺฑิยนามกา. เทวคพฺภสทิสนฺติ เทวานํ วสนโอวรกสทิสํ. เอตํ วุตฺตนฺติ ‘‘ภารทฺวาชโคตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส อคฺยาคาเร ติณสนฺถารเก’’ติ เอตํ วุตฺตํ. น เกวลํ ตํ ทิวสเมวาติ ยํ ทิวสํ มาคณฺฑิโย ปริพฺพาชโก ติณสนฺถารกํ ปญฺญตฺตํ, น เกวลํ ตํ ทิวสเมว ภควา เยนญฺญตโร วนสณฺโฑ, เตนุปสงฺกมีติ โยชนา. คามูปจาเรติ คามสมีเป. สญฺญาณํ กตฺวาติ สญฺญาณํ กตฺวา วิย. น หิ ภควโต ตสฺส สญฺญาณกรเณ ปโยชนํ อตฺถิ.

๒๐๗. คำว่า ทฺเว มาคัณฑิยา (มาคัณฑิยะสองคน) ได้แก่ ผู้มีชื่อว่ามาคัณฑิยะสองคน. คำว่า เทวคัพภสทิสัง (เหมือนห้องของเทวดา) ได้แก่ เหมือนห้องที่อยู่ของเทวดาทั้งหลาย. คำว่า เอตัง วุตตัง (ข้อความนี้กล่าวไว้แล้ว) ได้แก่ ข้อความที่กล่าวไว้ว่า "ในเรือนไฟของพราหมณ์โคตรภารทวาชะ บนที่ลาดด้วยหญ้า". คำว่า นะ เกวลํ ตัง ทิวะสะเมวะ (ไม่เฉพาะในวันนั้นเท่านั้น) มีความเชื่อมโยงว่า ในวันที่มาคัณฑิยปริพาชกปูลาดที่ลาดด้วยหญ้าไว้ พระผู้มีพระภาคไม่ได้เสด็จเข้าไปยังป่าแห่งใดแห่งหนึ่งเฉพาะในวันนั้นเท่านั้น. คำว่า คามูปจาเร (ในที่ใกล้บ้าน) ได้แก่ ในที่ใกล้หมู่บ้าน. คำว่า สัญญาณัง กัตวา (ทรงทำเครื่องหมาย) ได้แก่ เหมือนทรงทำเครื่องหมาย. แท้จริง พระผู้มีพระภาคไม่มีความประสงค์ในการทำเครื่องหมายนั้น.

สมณเสยฺยานุรูปนฺติ สมณสฺส อนุจฺฉวิกา เสยฺยา. ปาสํสตฺโถ หิ อยํ รูป-สทฺโท. เตนาห ‘‘อิมํ ติณสนฺถารก’’นฺติอาทิ. อนากิณฺโณติ วิลุฬิโต อฆฏฺฏิโต. หตฺถปาทสีเสหิ ตตฺถ ตตฺถ ปหเฏน น จลิโต อภินฺโน, อจลิตตฺตา เอว อภินฺนํ อตฺถรณํ. ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปญฺญตฺโต วิยาติ อยํ เฉเกน จิตฺตกาเรน จินฺเตตฺวา ตุลิกาย ปริจฺฉินฺนเลขาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา ลิขิตา จิตฺตกตเสยฺยา วิย. ภูนํ วุจฺจติ วฑฺฒิตํ, ตํ หนฺตีติ ภูนหุโน. เตนาห ‘‘หตวฑฺฒิโน’’ติ. ตํ ปนายํ จกฺขาทีสุ สํวรวิธานํ วฑฺฒิหนนํ มญฺญติ. เตนาห ‘‘มริยาทการกสฺสา’’ติ. พฺรูเหตพฺพนฺติ อุฬารวิสยูปหาเรน วฑฺเฒตพฺพํ ปีเณตพฺพํ. ตํ ปน อนนุภูตานุภวเนน โหตีติ อาห ‘‘อทิฏฺฐํ ทกฺขิตพฺพ’’นฺติ. อนุภูตํ ปน อปณีตํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐํ สมติกฺกมิตพฺพ’’นฺติ. เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย. ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาที กิเรส ปริพฺพาชโก, ตสฺมา เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ วฑฺฒึ ปญฺญเปติ. ยสฺมา ยํ ฉนฺนมฺปิ จกฺขาทีนํ ยถาสกํ วิสยคฺคหณํ ปฏิกฺขิปนฺโต โลกสฺส อวฑฺฒิตํ วินาสเมว ปญฺญเปติ, ตสฺมา โส สยมฺปิ วฑฺฒิหโต หตวฑฺฒิโต.

คำว่า สมณเสยยานุรูปัง (ที่นอนอันสมควรแก่สมณะ) ได้แก่ ที่นอนอันสมควรแก่สมณะ. แท้จริง คำว่า รูปะ นี้มีความหมายว่า น่าสรรเสริญ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ที่ลาดด้วยหญ้านี้" เป็นต้น. คำว่า อนากิณโณ (ไม่ถูกรบกวน) ได้แก่ ไม่ถูกทำให้ยุ่งเหยิง ไม่ถูกกระทบกระทั่ง. ไม่ถูกทำให้เคลื่อนไหว ไม่ถูกทำให้แตกแยกด้วยการกระทบกระทั่งด้วยมือ เท้า และศีรษะในที่นั้นๆ, ที่นอนที่ไม่แตกแยกเพราะไม่ถูกทำให้เคลื่อนไหว. คำว่า ปริจฉินทิตวา ปัญญัตโต วิยะ (เหมือนถูกกำหนดปูลาดไว้) ได้แก่ เหมือนที่นอนที่ช่างเขียนผู้ฉลาดคิดแล้วกำหนดด้วยเส้นที่ขีดด้วยพู่กันแล้วเขียนไว้. คำว่า ภูนะ หมายถึง ความเจริญ, ผู้ฆ่าความเจริญนั้น ชื่อว่า ภูนหุ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ผู้ฆ่าความเจริญ". แต่ปริพาชกนี้สำคัญว่า การสำรวมในตาเป็นต้น เป็นการฆ่าความเจริญ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ของผู้ทำขอบเขต". คำว่า พรูเหตัพพัง (พึงบำรุง) ได้แก่ พึงบำรุง พึงเลี้ยงดูด้วยการนำมาซึ่งอารมณ์อันประณีต. แต่การบำรุงนั้นย่อมมีได้ด้วยการเสวยอารมณ์ที่ยังไม่เคยเสวย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สิ่งที่ยังไม่เคยเห็น พึงเห็น". ส่วนสิ่งที่เคยเสวยแล้วย่อมไม่ประณีต เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สิ่งที่เคยเห็นแล้ว พึงก้าวล่วงไป". ในวาระที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ได้ยินว่า ปริพาชกนี้เป็นผู้กล่าวถึงนิพพานอันเป็นธรรมที่เห็นได้ยิ่ง เพราะเหตุนั้นจึงบัญญัติความเจริญในทวารทั้งหกอย่างนี้. เพราะเหตุที่ปริพาชกนี้ปฏิเสธการรับอารมณ์ของตาเป็นต้นทั้งหกตามลำดับของตน ย่อมบัญญัติความไม่เจริญ คือความพินาศแก่โลก เพราะเหตุนั้น เขาเองจึงเป็นผู้ถูกความเจริญฆ่าแล้ว คือผู้ฆ่าความเจริญ.

สํกิเลสโต อารกตฺตา อริโย นิยฺยานิกธมฺมภาวโต ญาโย ธมฺโม. วชฺชเลสสฺสปิ อภาวโต กุสโล. เตนาห ‘‘ปริสุทฺเธ การณธมฺเม อนวชฺเช’’ติ. อุคฺคตสฺสาติ อุจฺจกุลีนตาทินา อุฬารสฺส. มุเข อารกฺขํ ฐเปตฺวาติ มุเขน สํยโต หุตฺวา. อมฺพชมฺพูอาทีนิ คเหตฺวา วิย อปูรยมาโนติ อมฺพชมฺพูอาทีนิ อญฺญมญฺญวิสทิสานิ วิย ปูรณกถานเยน ยํ กิญฺจิ อกเถตฺวา. เตนาห ‘‘มยา กถิตนิยาเมนา’’ติ.

เป็นอริยะเพราะห่างไกลจากกิเลส, เป็นญายธรรมเพราะเป็นธรรมเครื่องนำออก. เป็นกุศลเพราะไม่มีแม้แต่รอยแห่งโทษ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในธรรมที่เป็นเหตุบริสุทธิ์ ไม่มีโทษ". คำว่า อุคคตัสสะ (ของผู้สูงส่ง) ได้แก่ ของผู้ประเสริฐด้วยความเป็นผู้มีตระกูลสูงเป็นต้น. คำว่า มุเข อารักขัง ฐเปตวา (ตั้งการรักษาไว้ที่ปาก) ได้แก่ เป็นผู้สำรวมด้วยปาก. คำว่า อัมพะชัมพูอาทีนิ คะเหตวา วิยะ อะปูระยะมาโน (ไม่ทำให้เต็มเหมือนถือเอาผลมะม่วงและชมพู่เป็นต้น) ได้แก่ ไม่กล่าวอะไรเลยด้วยการกล่าวเติมเต็มเหมือนผลมะม่วงและชมพู่เป็นต้นที่แตกต่างกัน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ด้วยระเบียบที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้ว".

๒๐๘. ผลสมาปตฺติยา [Pg.104] วุฏฺฐิโตติ ทิวาวิหารโต วุฏฺฐิโตติ อตฺโถ. ทิวาวิหาโรปิ หิ ‘‘ปฏิสลฺลาน’’นฺติ วุจฺจติ ‘‘รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาที’’ติอาทีสุ (ปารา. ๑๘). ภควา หิ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐานุตฺตรกาลํ เตสํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา ทิวาวิหารโต วุฏฺฐาย ตตฺถ คโต. สํเวโค นาม สโหตฺตปฺปญาณํ, ตํ นิพฺพินฺทนวเสนปิ โหติ, สํเวคนิสฺสิตํ สนฺธายาห ‘‘ปีติสํเวเคน สํวิคฺโค’’ติ. โส ปน ยสฺมา ปุริมาวตฺถาย จลนํ โหติ จิตฺตสฺส, ตสฺมา อาห ‘‘จลิโต กมฺปิโต’’ติ. ติขิณโสเตน ปุริเสนาติ ภควนฺตํ สนฺธายาห.

๒๐๘. คำว่า ผลสมาปัตติยา วุฏฐิโต (ออกจากผลสมาบัติ) มีความหมายว่า ออกจากทิวาวิหาร. แท้จริง ทิวาวิหารก็เรียกว่า "ปฏิสัลลานะ" ดังที่กล่าวไว้ใน "เมื่ออยู่ผู้เดียว หลีกเร้นแล้ว ความตรึกในใจอย่างนี้ได้เกิดขึ้น" เป็นต้น (ปารา. 18). แท้จริง พระผู้มีพระภาคทรงได้ยินการสนทนาของชนเหล่านั้นหลังจากเสด็จออกจากผลสมาบัติแล้ว จึงเสด็จออกจากทิวาวิหารแล้วเสด็จไปยังที่นั้น. คำว่า สังเวคะ ได้แก่ ความรู้พร้อมด้วยความสะดุ้ง, ความสะดุ้งนั้นย่อมมีได้ด้วยอาการแห่งความเบื่อหน่าย, ทรงหมายถึงความสะดุ้งที่อาศัยปีติ จึงตรัสว่า "สังวิคคะด้วยปีติสังเวคะ". แต่เพราะความสะดุ้งนั้นเป็นการเคลื่อนไหวของจิตจากสภาพเดิม เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เคลื่อนไหว หวั่นไหว". คำว่า ติขิณโสเตนะ ปุริเสนะ (ด้วยบุรุษผู้มีกระแสอันคม) ทรงหมายถึงพระผู้มีพระภาค.

๒๐๙. ธมฺมเทสนํ อารภิ ยถา วิเนยฺยทมนกุสโล วสนฏฺฐานฏฺเฐนาติ อิทํ อารมิตพฺพภาวสฺส ภาวลกฺขณวจนํ. อารมติ เอตฺถาติ อาราโม, รูปํ อาราโม เอตสฺสาติ รูปารามํ, ตโต เอว ตนฺนินฺนภาเวน รูเป รตนฺติ รูปรตํ, เตน สมฺโม ทุปฺปตฺติยา รูเปน สมฺมุทิตนฺติ รูปสมฺมุทิตํ, ตเทตํ ตทภิหตชวนกิจฺจํ ตตฺถ อาโรเปตฺวา วุตฺตํ. ทนฺตนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ทนฺตํ ทมิตํ. นิพฺพิเสวนนฺติ วิคตวิสุกายิกํ. คุตฺตนฺติ สติยา คุตฺตํ. รกฺขิตนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. สํวุตนฺติ อปนีตํ ปเวสนิวารเณน. เตนาห ‘‘ปิหิต’’นฺติ.

๒๐๙. คำว่า ธัมมเทสนัง อารภิ ยถา วิเนยยทมนกุสโล วสนัฏฐานัฏเฐนะ (ทรงเริ่มแสดงธรรมตามที่ทรงฉลาดในการฝึกฝนผู้ที่ควรฝึกด้วยความเป็นที่อยู่อาศัย) นี้เป็นคำบอกลักษณะแห่งภาวะที่พึงเริ่ม. สิ่งที่บุคคลยินดีในสิ่งนั้น ชื่อว่า อารามะ, สิ่งที่รูปเป็นอารามะของสิ่งนั้น ชื่อว่า รูปารามะ, เพราะเหตุนั้นเอง ด้วยความเป็นผู้โน้มเอียงไปในรูป ย่อมยินดีในรูป ชื่อว่า รูปะระตะ, ด้วยความหลงผิดนั้น ย่อมยินดีในรูปด้วยความยากลำบาก ชื่อว่า รูปะสัมมุทิตะ, คำนี้กล่าวโดยการยกเอาการกระทำอันรวดเร็วที่ถูกกระทบนั้นไปใส่ไว้ในที่นั้น. ในคำว่า ทันตัง (ฝึกแล้ว) เป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ทันตะ คือ ดามิตะ (ฝึกแล้ว). คำว่า นิพพิเสวนัง (ไม่ข้องแวะ) ได้แก่ ปราศจากความประพฤติอันไม่สมควร. คำว่า คุตตัง (คุ้มครองแล้ว) ได้แก่ คุ้มครองแล้วด้วยสติ. คำว่า รักขิตัง (รักษาแล้ว) เป็นไวพจน์ของคำนั้นเอง. คำว่า สังวุตัง (สำรวมแล้ว) ได้แก่ ปิดกั้นแล้วด้วยการห้ามการเข้าออก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ปิดแล้ว".

๒๑๐. อุปฺปชฺชนปริฬาหนฺติ อุปฺปชฺชนกิเลสปริฬาหํ. กึ วจนํ วตฺตพฺพํ อสฺสาติ รูปารมฺมณํ อนุภวิตฺวา สมุทยาทิปหานํ ปริคฺคณฺหิตฺวา ปรินิพฺพินฺทิตฺวา วิรชฺชิตฺวา โย วิมุตฺโต, ตตฺถ กึ วุทฺธิหตปริยาโย อวสฺสํ ลภติ น ลภตีติ ปุจฺฉติ. ปริพฺพาชโก ตาทิเส สารพทฺธวิมุตฺติเก วุทฺธิหโตติ น วเทยฺยาติ อาห ‘‘น กิญฺจิ, โภ, โคตมา’’ติ.

๒๑๐. ความเร่าร้อนที่เกิดขึ้น คือความเร่าร้อนแห่งกิเลสที่เกิดขึ้น. จะพึงกล่าวคำอะไรเล่าว่า ผู้ใดเสวยรูปารมณ์แล้ว กำหนดรู้การละสมุทัยเป็นต้นแล้ว เบื่อหน่ายแล้ว คลายกำหนัดแล้ว พ้นแล้ว ในผู้พ้นนั้น พึงได้หรือไม่ได้ซึ่งปริยายแห่งความเสื่อมเสียอย่างแน่นอนหรือหนอ ดังนี้. ปริพาชกกล่าวว่า "ไม่มีอะไรเลย ท่านโคดม" ดังนี้ว่า ไม่พึงกล่าวว่าผู้พ้นแล้วด้วยการยึดมั่นในสาระเช่นนั้น เป็นผู้เสื่อมเสีย.

๒๑๑. เตติ ตยา, อยเมว วา ปาโฐ. วสฺสํ วาโส วสฺสํ อุตฺตรปทโลเปน, วสฺสิตุํ อรหตีติ วสฺสิโก, วสฺสกาเล นิวาสานุจฺฉวิโกติ อตฺโถ.

๒๑๑. คำว่า เตติ คือ ตยา (อันท่าน) หรือบทนี้ก็มี. คำว่า วัสสัง คือ วาสะ (การอยู่) โดยการลบอุตตรบท, ผู้ควรอยู่จำพรรษา ชื่อว่า วัสสิกะ, หมายความว่า ผู้เหมาะสมแก่การอยู่จำพรรษาในฤดูฝน.

นาติอุจฺโจ โหติ นาตินีโจติ คิมฺหิโก วิย อุจฺโจ, เหมนฺติโก วิย นีโจ น โหติ, อถ โข ตทุภยเวมชฺฌลกฺขณตาย นาติอุจฺโจ โหติ นาตินีโจ. นาติตนูนีติ [Pg.105] เหมนฺติกสฺส วิย น ขุทฺทกานิ. นาติพหูนีติ คิมฺหิกสฺส วิย น อติพหูนิ. มิสฺสกาเนวาติ เหมนฺติกคิมฺหิเกสุ วุตฺตลกฺขณโวมิสฺสกานิ. อุณฺหปเวสนตฺถายาติ นิยูเหสุ ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตญฺจ ปติตสูริโยภาสวเสน อุณฺหสฺส อพฺภนฺตรปเวสนตฺถาย. ภิตฺตินิยูหานิ นีหรียนฺตีติ ทกฺขิณปสฺเส ภิตฺตีสุ นิยูหานิ นีหริตฺวา กรียนฺติ. วิปุลชาลานีติ ปุถุลฉิทฺทานิ. อุทกยนฺตานีติ อุทกวาหกยนฺตานิ.

คำว่า ไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป คือไม่สูงเหมือนในฤดูร้อน ไม่ต่ำเหมือนในฤดูหนาว แต่มีลักษณะอยู่ตรงกลางระหว่างสองอย่างนั้น จึงไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป. คำว่า ไม่เล็กเกินไป คือไม่เล็กเหมือนในฤดูหนาว. คำว่า ไม่มากเกินไป คือไม่มากเกินไปเหมือนในฤดูร้อน. คำว่า เป็นของผสมกัน คือเป็นของผสมกันมีลักษณะที่กล่าวไว้ในฤดูหนาวและฤดูร้อน. คำว่า เพื่อให้ความร้อนเข้าไป คือเพื่อให้ความร้อนเข้าไปข้างใน โดยแสงอาทิตย์ที่ส่องลงมาที่ช่องหน้าต่าง ทั้งก่อนภัตและหลังภัต. คำว่า ช่องหน้าต่างที่ผนังถูกทำขึ้น คือช่องหน้าต่างถูกทำขึ้นโดยการเจาะผนังด้านทิศใต้. คำว่า มีช่องกว้าง คือมีรูพรุนกว้าง. คำว่า เครื่องจักรน้ำ คือเครื่องจักรสำหรับส่งน้ำ.

นีลุปฺปลคจฺฉเก กตฺวาติ วิกสิเตหิ นีลุปฺปเลหิ คจฺฉเก นฬินิเก กตฺวา. คนฺธกลลนฺติ คนฺธมิสฺสกกทฺทมํ. ยมกภิตฺตีติ ยุคฬภิตฺติ, ตสฺสา อนฺตเร นาฬิ, ยโต อุทกํ อภิรุหติ. โลหนาฬินฺติ โลหมยยนฺตนาฬึ. ชาลนฺติ ตมฺพโลหมยํ ชาลํ. เหฏฺฐา ยนฺตํ ปริวตฺเตนฺตีติ เหฏฺฐาภาเค อุทกยนฺตํ คเมนฺติ. อุทกผุสิเต เตเมนฺเต วิวณฺณตา มาโหสีติ นีลปฏํ นิวาเสติ. ทิวากาเลติ ทิวสเวลาย. อชฺฌตฺตํ วูปสนฺตจิตฺโต วิหรามีติ เอเตน อตฺตโน ผลสมาปตฺติวิหาโร ภควตา ทสฺสิโตติ อาห – ‘‘ตาย รติยา รมมาโนติ อิทํ จตุตฺถชฺฌานิกผลสมาปตฺติรตึ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ.

คำว่า ทำเป็นกออุบลเขียว คือทำเป็นกออุบลเขียวด้วยดอกอุบลเขียวที่บานแล้ว. คำว่า โคลนหอม คือโคลนที่ผสมด้วยของหอม. คำว่า กำแพงคู่ คือกำแพงสองชั้น มีท่ออยู่ระหว่างกลาง ซึ่งน้ำจะขึ้นไปจากที่นั่น. คำว่า ท่อเหล็ก คือท่อเครื่องจักรที่ทำด้วยเหล็ก. คำว่า ตาข่าย คือตาข่ายที่ทำด้วยทองแดง. คำว่า หมุนเครื่องจักรข้างล่าง คือเดินเครื่องจักรน้ำที่ส่วนล่าง. คำว่า เพื่อไม่ให้เกิดความด่างพร้อยเมื่อน้ำกระเซ็นเปียก จึงนุ่งผ้าสีคราม. คำว่า ในเวลากลางวัน คือในเวลากลางวัน. คำว่า เราอยู่ด้วยจิตสงบระงับภายใน ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวิหารธรรมคือผลสมาบัติของพระองค์ด้วยคำนี้ จึงกล่าวว่า "คำว่า ยินดีด้วยความยินดีนั้น ดังนี้ ตรัสหมายถึงความยินดีในผลสมาบัติอันเป็นจตุตถฌาน."

๒๑๒. มหา จ เนสํ ปปญฺโจติ เนสํ ราชูนํ มหาปปญฺโจ ราชิทฺธิวเสน สพฺพทา สมฺปตฺติวิสโย จ, อนุภวิตุํ น ลภนฺตีติ อธิปฺปาโย. มนฺเต คเวสนฺตา วิจรนฺติ, น โภคสุขํ. คณนา นาม อจฺฉินฺนคณนา, น วิคณคณนา น ปณคณนา. อาวฏฺโฏติ ยถาธิคเต ทิพฺเพ กาเม ปหาย กามเหตุ อาวฏฺโฏ นิวตฺโต ปริวตฺติโต ภเวยฺย. เอวํ มานุสกา กามาติ ยถา โกจิ กุสคฺเคน อุทกํ คเหตฺวา มหาสมุทฺเท อุทกํ มิเนยฺย. ตตฺถ มหาสมุทฺเท อุทกเมว มหนฺตํ วิปุลํ ปณีตญฺจ, เอวํ ทิพฺพานํ กามานํ สมีเป อุปนิธาย มานุสกา กามา อปฺปมตฺตกา โอรมตฺตกา นิหีนา, ทิพฺพาว กามา มหนฺตา วิปุลา อุฬารา ปณีตา. สมธิคยฺหาติ สมฺมา อธิคมนวเสน นิคฺคยฺห ทิพฺพมฺปิ สุขํ หีนํ กตฺวา ติฏฺฐติ.

๒๑๒. คำว่า ความเนิ่นช้าของพวกเขามีมาก คือความเนิ่นช้าของพระราชาเหล่านั้นมีมาก เพราะเป็นวิสัยแห่งสมบัติด้วยราชานุภาพตลอดเวลา แต่ไม่สามารถเสวยได้ ดังนี้เป็นอธิบาย. พวกเขาย่อมเที่ยวแสวงหาคำปรึกษา ไม่ใช่ความสุขจากโภคะ. คำว่า การนับ คือการนับที่ไม่ขาดสาย ไม่ใช่การนับที่แยกกัน หรือการนับที่กำหนด. คำว่า หมุนกลับ คือละกามอันเป็นทิพย์ที่ได้แล้ว พึงหมุนกลับ พึงกลับ พึงพลิกกลับเพราะเหตุแห่งกาม. คำว่า กามของมนุษย์เป็นเช่นนี้ คือเหมือนอย่างที่บางคนเอาน้ำด้วยปลายหญ้าคาแล้วตวงน้ำในมหาสมุทร. ในมหาสมุทรนั้น น้ำเท่านั้นที่ใหญ่ กว้างขวาง และประณีต, ฉันใด กามของมนุษย์เมื่อเทียบกับกามของทิพย์แล้ว ย่อมมีประมาณน้อย มีประมาณต่ำ ทราม, กามของทิพย์เท่านั้นที่ใหญ่ กว้างขวาง ประเสริฐ และประณีต. คำว่า ครอบงำโดยชอบ คือครอบงำโดยการเข้าถึงโดยชอบ ทำให้แม้ความสุขของทิพย์เป็นของต่ำแล้วตั้งอยู่.

๒๑๓. อาโรคฺยเหตุกํ สุขํ อสฺส อตฺถีติ สุขี, ตํ ปนสฺส โรควิคมโตวาติ อาห ‘‘ปฐมํ ทุกฺขิโต ปจฺฉา สุขิโต’’ติ. เสรี นาม อตฺตาธีนวุตฺตีติ อาห ‘‘เสรี เอกโก ภเวยฺยา’’ติ. อตฺตโน วโส [Pg.106] สยํวโส, โส เอตสฺส อตฺถีติ สยํวสี. องฺคารกปลฺลํ วิย กามวตฺถุปริฬาหเหตุโต. ตจฺเฉตฺวาติ ฆฏฺเฏตฺวา, กณฺฑูยิตฺวาติ อตฺโถ.

๒๑๓. คำว่า มีความสุข เพราะมีความสุขอันเป็นเหตุแห่งความไม่มีโรค, ความสุขนั้นย่อมมีแก่เขาเพราะโรคหายไป ดังนี้ จึงกล่าวว่า "ในเบื้องต้นเป็นทุกข์ ภายหลังเป็นสุข." คำว่า เสรี คือผู้มีปกติเป็นไปตามอำนาจของตน ดังนี้ จึงกล่าวว่า "พึงเป็นผู้เสรีอยู่ผู้เดียว." อำนาจของตน คืออำนาจของตนเอง, อำนาจนั้นมีแก่ผู้นั้น จึงชื่อว่า ผู้มีอำนาจของตนเอง. เหมือนหลุมถ่านเพลิง เพราะเป็นเหตุแห่งความเร่าร้อนในกามวัตถุ. คำว่า ขูดแล้ว คือขูดแล้ว, หมายความว่า เกาแล้ว.

๒๑๔. เยน กาโย มธุรกชาโต โหติ, ตํ กิร กุฏฺฐํ ฉวึ วินาเสติ, จมฺมํ ฉิทฺทชาตํ วิย โหติ. เตเนวาห ‘‘อุปหตกายปฺปสาโท’’ติ. ปจฺจลตฺถาติ ปฏิลภิ. อวิชฺชาภิภูตตาย วิโรธิปจฺจยสมาโยเคน ปญฺญินฺทฺริยสฺส อุปหตตฺตา. อายตึ ทุกฺขผลตาย เอตรหิ จ กิเลสทุกฺขพหุลตาย กามานํ ทุกฺขสมฺผสฺสตา, ตทุภยสํยุตฺเตสุ เตสุ จ ตํ อสลฺลกฺขิตฺวา เอกนฺตสุขาภินิเวโส วิปรีตสญฺญาย, น เกวลาย สุขเวทนาย สุขาติ ปวตฺตสญฺญี.

๒๑๔. โรคเรื้อนที่ทำให้ร่างกายมีรสหวานนั้น ย่อมทำลายผิวหนัง ทำให้หนังเป็นรูพรุน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ความผ่องใสแห่งกายถูกทำลายแล้ว." คำว่า ได้แล้ว คือได้แล้ว. เพราะถูกอวิชชาครอบงำ และเพราะปัญญินทรีย์ถูกทำลายด้วยการประกอบเข้ากับปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์. กามทั้งหลายมีทุกข์เป็นผลในอนาคต และมีทุกข์จากกิเลสมากในปัจจุบัน จึงมีสัมผัสเป็นทุกข์, แต่ไม่พิจารณาเห็นสิ่งนั้นในกามทั้งหลายที่ประกอบด้วยสองอย่างนั้น ย่อมยึดมั่นในความสุขอย่างเดียวด้วยวิปลาสสัญญา ไม่ใช่ด้วยสุขเวทนาอย่างเดียว แต่เป็นผู้มีสัญญาว่าสุข.

๒๑๕. ตานีติ กุฏฺฐสรีเร วณมุขานิ. อสุจีนีติ อสุภานิ. ทุคฺคนฺธานีติ วิสฺสคนฺธานิ. ปูตีนีติ กุณปภูตานิ. อิทานีติ เอตรหิ. นเขหิ วิปฺปตจฺฉนอคฺคิปริตาปเนหิ อตินิปฺปีฬนกาเล ปาณกา…เป… ปคฺฆรนฺติ, เตน เวทนา ตนุกา โหติ. เอวนฺติ วุตฺตนเยน เวทนาย ตนุกภาวโต.

๒๑๕. คำว่า เหล่านั้น คือปากแผลในร่างกายที่เป็นโรคเรื้อน. คำว่า ไม่สะอาด คือไม่งาม. คำว่า มีกลิ่นเหม็น คือมีกลิ่นคาว. คำว่า เน่า คือเหมือนซากศพ. คำว่า บัดนี้ คือในเวลานี้. ในเวลาที่ถูกบีบคั้นอย่างยิ่งด้วยการขูดด้วยเล็บและการลนด้วยไฟ สัตว์เล็กๆ...ไหลออกมา, ด้วยเหตุนั้นเวทนาจึงเบาบางลง. คำว่า อย่างนี้ คือเพราะเวทนาเบาบางลงด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว.

อาโรคฺยภาเว ธนลาภาทิลาภุปฺปตฺติโต, อสติ จ อาโรคฺเย ลาภสฺส นิรตฺถกภาวโต, ทิฏฺฐธมฺมิกาทิสพฺพสมฺปตฺตีนํ ลาภสฺส นิมิตฺตภาวโต จ อาโรคฺยปรมา ลาภา. นิพฺพาเน สุขุปฺปตฺติโต, อสติ จ นิพฺพานาธิคเม ตาทิสสฺส สุขสฺส อนุปลพฺภนโต, สพฺพสงฺขตวิวิตฺตตฺตา จ สพฺพโส จ สํสารทุกฺขาภาวโต, อธิคเต จ ตสฺมึ สกลวฏฺฏทุกฺขาภาวโต จ นิพฺพานํ ปรมํ สุขํ. ปุพฺพภาคมคฺคานนฺติ กายานุปสฺสนาทิเภทภินฺนานํ อริยมคฺคสฺส ปุพฺพภาคิยานํ มคฺคานํ. เตสญฺจ อมตคามิตา นาม ตนฺนินฺนตาวเสเนว สจฺฉิกิริยาวเสนาติ อาห ‘‘ปุพฺพภาคคมเนเนว อมตคามิน’’นฺติ. อฏฺฐงฺคิโก อริยมคฺโค เขโม สพฺพปริสฺสยสมุคฺฆาตเนน อนุปทฺทุตตฺตา, ตํสมงฺคีนํ สพฺพโส อนุปทฺทุตตฺตา ตํสมงฺคีนํ สพฺพโส อนุปทฺทวเหตุโต จ. ลทฺธิวเสน คหิตาติ สสฺสตวาทาทีหิ เกวลํ เตสํ ลทฺธิวเสน ตถา คหิตา. เขมอมตคามินนฺติ อิมินา หิ ‘‘เขมํอมตคามิน’’นฺติ วิภตฺติอโลเปน นิทฺเทโส, อตฺโถ ปน วิภตฺติโลเปน ทฏฺฐพฺโพติ ทสฺเสติ.

เพราะความที่การได้ลาภมีลาภคือทรัพย์เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นในภาวะแห่งความไม่มีโรค และเพราะความที่ลาภย่อมไม่มีประโยชน์ในเมื่อไม่มีความไม่มีโรค และเพราะความที่ความไม่มีโรคเป็นเหตุแห่งการได้สมบัติทั้งปวงมีทิฏฐธัมมิกัตถะเป็นต้น ฉะนั้น ความไม่มีโรคจึงเป็นลาภอย่างยิ่ง. เพราะความที่ความสุขย่อมเกิดขึ้นในพระนิพพาน และเพราะความที่ความสุขเช่นนั้นย่อมไม่พึงได้ในเมื่อไม่มีการบรรลุพระนิพพาน และเพราะความที่พระนิพพานปราศจากสังขารทั้งปวงโดยประการทั้งปวง และเพราะความที่ทุกข์ในสังสารวัฏทั้งสิ้นย่อมไม่มีในเมื่อบรรลุพระนิพพานนั้น ฉะนั้น พระนิพพานจึงเป็นสุขอย่างยิ่ง. บทว่า ปุพฺพภาคมคฺคานํ (แห่งมรรคทั้งหลายอันเป็นส่วนเบื้องต้น) คือ แห่งมรรคทั้งหลายอันเป็นส่วนเบื้องต้นแห่งอริยมรรค อันต่างกันด้วยประเภทมีการพิจารณากาย (กายานุปัสสนา) เป็นต้น. อนึ่ง ความที่มรรคเหล่านั้นเป็นไปสู่อมตะ ชื่อว่า อมตคามิตา (ความเป็นไปสู่อมตะ) คือด้วยอำนาจแห่งความน้อมไปในอมตะนั้นเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งการทำให้แจ้ง ฉะนั้น จึงตรัสว่า “เป็นไปสู่อมตะด้วยการดำเนินไปในส่วนเบื้องต้นเท่านั้น”. อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นเกษม เพราะความที่ไม่มีอุปัทวะด้วยการถอนเสียซึ่งอันตรายทั้งปวง และเพราะความที่ผู้ประกอบด้วยอริยมรรคนั้นย่อมไม่มีอุปัทวะโดยประการทั้งปวง และเพราะเป็นเหตุแห่งความไม่มีอุปัทวะโดยประการทั้งปวงแก่ผู้ประกอบด้วยอริยมรรคนั้น. บทว่า ลทฺธิวเสน คหิตา (อันถือเอาแล้วโดยลัทธิ) คือ อันนักทิฏฐิมีสัสสตวาทะเป็นต้น ถือเอาแล้วอย่างนั้นโดยลัทธิของตนเท่านั้น. บทว่า เขมอมตคามินํ (อันเกษมและเป็นไปสู่อมตะ) ด้วยบทนี้แล เป็นการแสดงด้วยการลบวิภัตติว่า “เขมํ อมตคามินํ” แต่พึงเห็นอรรถด้วยการลบวิภัตติ ดังนี้.

๒๑๖. อโนมชฺชตีติ [Pg.107] อนุ อนุ โอมชฺชติ. อปราปรํ หตฺถํ เหฏฺฐา โอตาเรนฺโต มชฺชติ.

๒๑๖. บทว่า อโนมชฺชติ (ย่อมลูบไล้) คือ ย่อมลูบไล้ไปตามลำดับ. ย่อมลูบไล้โดยการหย่อนมือลงข้างล่างครั้งแล้วครั้งเล่า.

๒๑๗. เฉกนฺติ ฆนภาเวน วีตํ. ฆนมฏฺฐภาเวน สุนฺทรํ โหตีติ อาห ‘‘สมฺปนฺน’’นฺติ. สาธูหิ ปรมปฺปิจฺฉสนฺตุฏฺเฐหิ ลาโต คหิโตติ สาหุฬิ. สงฺการโจฬกํ นิจฺจกาฬกํ.

๒๑๗. บทว่า เฉกํ (อันประณีต) คือ อันทอด้วยความหนาแน่น. เพราะเป็นของงามด้วยความหนาแน่นและเกลี้ยงเกลา ฉะนั้น จึงตรัสว่า “สมบูรณ์”. บทว่า สาหุฬิ (ผ้าสาหุฬิ) คือ อันสัตบุรุษผู้มีความปรารถนาน้อยอย่างยิ่งและสันโดษรับเอาแล้ว. บทว่า สงฺการโจฬกํ (ผ้าบังสุกุล) คือ ผ้าที่ดำเป็นนิตย์.

๒๑๘. ตตฺถ ตตฺถ รุชนฏฺเฐน วิพาธนฏฺเฐน โรโคว ภูโต. วิปสฺสนาญาเณนปิ สิขาปฺปตฺเตน อาโรคฺยํ เอกเทเสน ปสฺสติ, นิพฺพานญฺจ วฏฺฏปฏิปกฺขโตติ อาห ‘‘วิปสฺสนาญาณญฺเจวา’’ติ.

๒๑๘. ด้วยอรรถว่าย่อมเสียดแทงในที่นั้นๆ ด้วยอรรถว่าย่อมเบียดเบียนในที่นั้นๆ จึงเป็นดุจโรค. แม้วิปัสสนาญาณที่ถึงยอดแล้ว ย่อมเห็นความไม่มีโรคโดยส่วนหนึ่ง และย่อมเห็นพระนิพพานโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อวัฏฏะ ฉะนั้น จึงตรัสว่า “วิปัสสนาญาณด้วย”.

๒๑๙. อนฺตราติ ปฐมุปฺปตฺติ ชรามรณานํ เวมชฺเฌ. อุปหโตติ ปิตฺตเสมฺหาทิโทเสหิ ทูสิตภาเวน กถิโต. ปิตฺตาทิโทเส ปน เภสชฺชเสวนาย นิวตฺเตนฺโต อุปหตํ ปฏิปากติกํ กโรนฺโต จกฺขูนิ อุปฺปาเทติ นาม. วินฏฺฐานีติ อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปนฺนานิ.

๒๑๙. บทว่า อนฺตรา (ในระหว่าง) คือ ในท่ามกลางแห่งความเกิด ความแก่ และความตาย. บทว่า อุปหโต (อันเสียแล้ว) คือ อันกล่าวแล้วโดยภาวะที่ถูกโทษมีดีและเสมหะเป็นต้นทำให้เสีย. อนึ่ง เมื่อระงับโทษมีดีเป็นต้นด้วยการเสพยา ย่อมทำสิ่งที่เสียให้กลับเป็นปกติ ย่อมยังจักษุให้เกิดขึ้นได้. บทว่า วินฏฺฐานิ (อันพินาศแล้ว) คือ อันถึงภาวะแห่งความไม่เกิดขึ้น.

๒๒๐. ปุพฺเพ วุตฺเต สาหุฬิยจีเร. วฏฺเฏ อนุคตจิตฺเตนาติ อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ อนาทีนวทสฺสิตาย อนุคามิจิตฺเตน.

๒๒๐. ในผ้าสาหุฬิที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. บทว่า วฏฺเฏ อนุคตจิตฺเตน (ด้วยจิตอันแล่นไปในวัฏฏะ) คือ ด้วยจิตอันแล่นไปตามสังสารวัฏอันมีที่สุดเบื้องต้นและเบื้องปลายไม่ปรากฏ เพราะความเป็นผู้ไม่เห็นโทษ.

๒๒๑. ธมฺมสฺสาติ นิพฺพานสฺส. อนุธมฺมนฺติ อนุรูปํ นิยฺยานธมฺมํ. เตนาห ‘‘อนุจฺฉวิกํ ปฏิปท’’นฺติ. ปญฺจกฺขนฺเธติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ ทสฺเสติ. ‘‘ทีฆรตฺตํ วต, โภ’’ติอาทินา ปาฬิยํ วิวฏฺฏํ ทสฺสิตํ. เตนาห ‘‘อุปาทานนิโรธาติ วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๒๒๑. บทว่า ธมฺมสฺส (แห่งธรรม) คือ แห่งพระนิพพาน. บทว่า อนุธมฺมํ (อันเป็นอนุธรรม) คือ ธรรมเป็นเครื่องนำออกอันสมควร. ฉะนั้น จึงตรัสว่า “ปฏิปทาอันสมควร”. บทว่า ปญฺจกฺขนฺเธ (ในขันธ์ ๕) คือ แสดงถึงอุปาทานขันธ์ ๕. ในพระบาลีได้แสดงวิวัฏฏะไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญ น่าเสียดายหนอ” ฉะนั้น จึงตรัสว่า “เมื่อแสดงวิวัฏฏะด้วยบทว่า อุปาทานนิโรธา (เพราะความดับแห่งอุปาทาน)”. ข้อที่เหลือพึงทราบโดยง่าย.

มาคณฺฑิยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่เร้นอยู่ในมาคัณฑิยสูตร จบแล้ว.

๖. สนฺทกสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถา สันทกสูตร

๒๒๓. เทเวน วสฺเสน กโต โสพฺโภ เทวกตโสพฺโภ. เตนาห ‘‘วสฺโส…เป… รหโท’’ติ. คุหาติ ปํสุคุหา ปาสาณคุหา มิสฺสกคุหาติ ติสฺโส คุหา. ตตฺถ ปํสุคุหา อุทกมุตฺตฏฺฐาเน อโหสิ นินฺนฏฺฐานํ ปน อุทเกน อชฺโฌตฺถตํ. อุมงฺคํ กตฺวาติ เหฏฺฐา สุทุคฺคํ กตฺวา. อนมตคฺคิยํ [Pg.108] ปจฺจเวกฺขิตฺวาติ ‘‘น โข โส สตฺตาวาโส สุลภรูโป, โย อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา อนาวุฏฺฐปุพฺโพ’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๖๐) อิทญฺจ ตฬากํ มยา วุตฺถปุพฺพํ ภวิสฺสติ, ตมฺปิ ฐานํ โส จ อตฺตภาโว อปญฺญตฺติกภาวํ คโตติ เอวํ อนมตคฺคิยํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ตาทิสํ ฐานํ คนฺตุํ วฏฺฏติ. อิมินา นเยน สมุทฺทปพฺพตทสฺสนาทีสุปิ ปจฺจเวกฺขณาวิธิ เวทิตพฺโพ.

๒๒๓. บทว่า เทวกตโสพฺโภ (เหวที่เทวดาทำ) คือ เหวที่ฝนอันเป็นเทวดาทำ. ฉะนั้น จึงตรัสว่า “ฝน...เป... สระน้ำ”. บทว่า คุหา (ถ้ำ) คือ ถ้ำ ๓ อย่าง คือ ถ้ำดิน ถ้ำหิน และถ้ำผสม. ในถ้ำเหล่านั้น ถ้ำดินเป็นที่ที่น้ำไหลออก ส่วนที่ลุ่มนั้นถูกน้ำท่วมทับ. บทว่า อุโมงฺคํ กตฺวา (ทำอุโมงค์) คือ ทำที่ข้างล่างให้เป็นที่เข้าถึงได้ยากยิ่ง. บทว่า อนามตคฺคิยํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา (พิจารณาถึงที่สุดเบื้องต้นและเบื้องปลายอันกำหนดไม่ได้) คือ พิจารณาถึงที่สุดเบื้องต้นและเบื้องปลายอันกำหนดไม่ได้อย่างนี้ว่า “ที่อยู่ของสัตว์นั้นไม่ใช่สิ่งที่หาได้ง่าย ซึ่งไม่เคยถูกอาศัยมาแล้วตลอดกาลอันยาวนานนี้” ดังนี้เป็นต้น (ม.อุ. ๑.๑๖๐) และสระน้ำนี้ก็จักเป็นที่ที่เราเคยอาศัยมาแล้ว แม้ที่นั้นและอัตภาพนั้นก็ถึงภาวะที่กำหนดไม่ได้แล้ว ดังนี้ การไปสู่ที่เช่นนั้นย่อมควร. ด้วยนัยนี้ พึงทราบวิธีพิจารณาแม้ในการเห็นทะเลและภูเขาเป็นต้น.

อุจฺจํ นทมานายาติ อุจฺจํ กตฺวา สทฺทํ กโรนฺติยา กามสฺสาทภวสฺสาทาทิวตฺถุนฺติ ‘‘อยญฺจ อยญฺจ กาโม อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป, อสุโก ภโว อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป, เอวมยํ โลโก ปิเยหิ ปิยตโร’’ติ เอวํ กามสฺสาทภวสฺสาทโลกสฺสาทาทิสงฺขาตํ วตฺถุํ. ทุคฺคติโต สํสารโต จ นิยฺยาติ เอเตนาติ นิยฺยานํ, สคฺคมคฺโค โมกฺขมคฺโค จ, ตํ นิยฺยานํ อรหติ, นิยฺยาเน วา นิยุตฺตาติ นิยฺยานิกา, นิยฺยานํ วา ผลํ เอติสฺสา อตฺถีติ นิยฺยานิกา, วจีทุจฺจริตาทิสํกิเลสโต นิยฺยาตีติ วา นิยฺยานียา, อี-การสฺส รสฺสตฺตํ ย-การสฺส จ ก-การํ กตฺวา นิยฺยานิกา, เจตนาย สทฺธึ สมฺผปฺปลาปา เวรมณิ. ตปฺปฏิปกฺขโต อนิยฺยานิกา, ตสฺสา ภาโว อนิยฺยานิกตฺตํ, ตสฺมา อนิยฺยานิกตฺตา. ติรจฺฉานภูตาติ ติโรกรณภูตา. เคหสฺสิตกถาติ กามปฏิสํยุตฺตกถา. กมฺมฏฺฐานภาเวติ อนิจฺจตาปฏิสํยุตฺตจตุสจฺจกมฺมฏฺฐานภาเว. สห อตฺเถนาติ สาตฺถกํ, หิตปฏิสํยุตฺตนฺติ อตฺโถ. วิสิขาติ ฆรสนฺนิเวโส, วิสิขาคหเณน จ ตนฺนิวาสิโน คหิตา ‘‘คาโม อาคโต’’ติอาทีสุ (สารตฺถ. ฏี. ๑.อาจริยปรมฺปรกถาวณฺณนา) วิย. เตเนวาห ‘‘สูรา สมตฺถา’’ติ ‘‘สทฺธา ปสนฺนา’’ติ จ. กุมฺภฏฺฐานปฺปเทเสน กุมฺภทาสิโย วุตฺตาติ อาห ‘‘กุมฺภทาสิกถา วา’’ติ.

บทว่า อุจฺจํ นทมานาย (อันเปล่งเสียงดัง) คือ อันทำเสียงให้ดัง. บทว่า กามสฺสาทภวสฺสาทาทิวตฺถุ (วัตถุมีอัสสาทะในกามและอัสสาทะในภพเป็นต้น) คือ วัตถุอันนับว่ามีอัสสาทะในกาม อัสสาทะในภพ และอัสสาทะในโลกเป็นต้นอย่างนี้ว่า “กามนี้และกามนี้เป็นที่ปรารถนา เป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจ, ภพโน้นเป็นที่ปรารถนา เป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจ, โลกนี้เป็นที่รักยิ่งกว่าสิ่งอันเป็นที่รักทั้งหลาย” ดังนี้. บทว่า นิยฺยานํ (เครื่องนำออก) คือ สิ่งที่ย่อมนำออกไปจากทุคติและสังสารวัฏด้วยสิ่งนี้, คือ มรรคสู่สวรรค์และมรรคสู่นิพพาน. บทว่า นิยฺยานิกา (เป็นเครื่องนำออก) คือ ย่อมควรแก่นิยยานนั้น, หรือประกอบอยู่ในนิยยาน, หรือมีผลคือนิยยาน, หรือย่อมนำออกไปจากกิเลสมีการประพฤติชั่วทางวาจาเป็นต้น, หรือ นิยฺยานิกา โดยการทำสระ อี ให้เป็นรัสสะ และทำพยัญชนะ ยะ ให้เป็น กะ, คือ เจตนาพร้อมด้วยการงดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ. บทว่า อนิยฺยานิกา (ไม่เป็นเครื่องนำออก) คือ เป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งนั้น. ภาวะของสิ่งนั้นคือ อนิยฺยานิกตฺตํ (ความเป็นสิ่งไม่เป็นเครื่องนำออก). เพราะฉะนั้น จึงเป็น อนิยฺยานิกตฺตา (เพราะความเป็นสิ่งไม่เป็นเครื่องนำออก). บทว่า ติรจฺฉานภูตา (เป็นดุจสัตว์เดรัจฉาน) คือ เป็นดุจเครื่องกั้น. บทว่า เคหสฺสิตกถา (เรื่องที่อาศัยเรือน) คือ เรื่องที่ประกอบด้วยกาม. บทว่า กมฺมฏฺฐานภาเว (ในภาวะแห่งกรรมฐาน) คือ ในภาวะแห่งกรรมฐานอันประกอบด้วยอนิจจตาและอริยสัจ ๔. บทว่า สห อตฺเถน (พร้อมด้วยอรรถ) คือ มีประโยชน์, อรรถว่าประกอบด้วยประโยชน์. บทว่า วิสิขา (ถนน) คือ ที่ตั้งแห่งเรือน, และด้วยการถือเอาคำว่า วิสิขา ย่อมถือเอาผู้ที่อาศัยอยู่ในที่นั้น เหมือนในบทมีอาทิว่า “ชาวบ้านมาแล้ว” (สารัตถทีปนี ๑. อรรถกถาอาจริยปรัมปรา). ฉะนั้น จึงตรัสว่า “ผู้กล้าหาญ ผู้สามารถ” และ “ผู้มีศรัทธา ผู้เลื่อมใส”. บทว่า กุมฺภฏฺฐานปฺปเทเสน (ด้วยบทว่า กุมฺภฏฺฐาน) คือ กล่าวถึงนางทาสีผู้ถือหม้อ. ฉะนั้น จึงตรัสว่า “หรือเรื่องนางทาสีผู้ถือหม้อ”.

๒๒๘. โวหาโร วิย เตสํ ตถา โวหารมตฺตํ คเหตฺวา วุตฺตํ ‘‘พฺรหฺมจริยวาเส’’ติ. อกตาติ สเมน, วิสเมน วา เกนจิ เหตุนา น กตา น วิหิตา. กตวิโธ กรณวิธิ นตฺถิ เอเตสนฺติ อกฏวิธา. ปททฺวเยนปิ โลเก เกนจิ เหตุปจฺจเยน เนสํ อนิพฺพตฺตตํ ทสฺเสติ. อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตาติ กสฺสจิ อิทฺธิมโต เจโตวสิปฺปตฺตสฺส เทวสฺส, อิสฺสราทิโน วา อิทฺธิยาปิ น นิมฺมิตา. อนิมฺมาตาติ กสฺสจิ อนิมฺมาปิตา. รูปาทิชนกภาวนฺติ รูปสทฺทาทีนํ ปจฺจยภาวํ, รูปาทโยปิ ปถวิยาทีหิ [Pg.109] อปฺปฏิพทฺธวุตฺติกาติ ตสฺส อธิปฺปาโย. ยถา ปพฺพตกูฏํ เกนจิ อนิพฺพตฺติตํ กสฺสจิ จ อนิพฺพตฺตนกํ, เอวเมเตปีติ อาห ‘‘ปพฺพตกูฏา วิย ฐิตาติ กูฏฏฺฐา’’ติ. ยมิทํ พีชโต องฺกุราทิ ชายตีติ วุจฺจติ, ตํ วิชฺชมานเมว ตโต นิกฺขมติ นาวิชฺชมานํ, อญฺญถา อญฺญโตปิ อญฺญสฺส อุปลทฺธิ สิยาติ อธิปฺปาโย. เอวํ ฐิตาติ เอวํ นิพฺพิการา ฐิตา. อุภเยนปีติ อตฺถทฺวเยนปีติ วทนฺติ. ‘‘กูฏฏฺฐา เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตา’’ติ ปททฺวเยนปิ. เตสํ สตฺตนฺนํ กายานํ. ฐิตตฺตาติ นิพฺพิการาภาเวน ฐิตตฺตา. น จลนฺตีติ วิการํ นาปชฺชนฺติ. วิการาภาวโต หิ เตสํ สตฺตนฺนํ กายานํ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตตา. อนิญฺชนญฺจ อตฺถโต ปกติยา อวฏฺฐานเมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘น วิปริณาเมนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตถา อวิปริณามธมฺมตฺตา เอว เต อญฺญมญฺญํ น พฺยาพาเธนฺติ. สติ หิ วิการํ อาปาเทตพฺพตาย พฺยาพาธกตาปิ สิยา, ตถา อนุคฺคเหตพฺพตาย อนุคฺคาหกตาติ ตทภาวํ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘นาล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

๒๒๘. เหมือนโวหารของพวกเขา ฉะนั้นจึงถือเอาเพียงโวหารแล้วกล่าวว่า "ในการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์" อกตะ (อันใครๆ ไม่ได้ทำ) คือ ไม่ได้ทำ ไม่ได้จัดแจงด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง โดยความเสมอหรือโดยความไม่เสมอ อกตวิธา (ไม่มีวิธีที่ถูกทำ) คือ ไม่มีวิธีแห่งการกระทำแก่สิ่งเหล่านี้ ด้วยบททั้งสองนั้น ย่อมแสดงความที่สิ่งเหล่านั้นไม่เกิดในโลกด้วยเหตุปัจจัยใดๆ อิทธิยาปิ น นิมมิตา (อันฤทธิ์ก็ไม่ได้เนรมิต) คือ อันฤทธิ์ของเทพผู้มีฤทธิ์ ผู้ถึงความชำนาญทางใจ หรือของพระอิศวรเป็นต้น ก็ไม่ได้เนรมิต อนิมมาตา (อันใครๆ ไม่ได้สร้าง) คือ อันใครๆ ไม่ได้สร้าง รูปีทิชนกภาวัง (ความเป็นสภาพผู้ยังรูปเป็นต้นให้เกิด) คือ ความเป็นปัจจัยของรูป เสียง เป็นต้น รูปเป็นต้นก็มีการเป็นไปไม่เนื่องด้วยปฐวีธาตุเป็นต้น นี้เป็นอัธยาศัยของท่าน เหมือนยอดเขาที่ใครๆ ไม่ได้ทำให้เกิด และใครๆ ก็ไม่ได้ทำให้เกิด ฉันใด สิ่งเหล่านี้ก็ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตั้งอยู่เหมือนยอดเขา ฉะนั้นจึงชื่อว่า กูฏัฏฐะ" ที่กล่าวว่า หน่อเป็นต้นย่อมเกิดจากพืชนั้น สิ่งนั้นย่อมออกมาจากพืชนั้นในขณะที่มีอยู่ ไม่ใช่ในขณะที่ไม่มีอยู่ ถ้าเป็นอย่างอื่น การได้สิ่งอื่นจากสิ่งอื่นก็พึงมี นี้เป็นอัธยาศัย เอวัง ฐิตา (ตั้งอยู่อย่างนี้) คือ ตั้งอยู่โดยไม่มีความแปรผันอย่างนี้ อุภเยนปิ (ด้วยทั้งสองอย่าง) คือ ด้วยอรรถสองอย่าง ท่านกล่าว ด้วยบททั้งสองว่า "กูฏัฏฐะ (ตั้งอยู่เหมือนยอดเขา) เอสิกัฏฐายิฏฐิตา (ตั้งอยู่มั่นคงเหมือนเสาหลัก)" ของกายทั้งเจ็ดเหล่านั้น ฐิตัตตา (เพราะความที่ตั้งอยู่) คือ เพราะตั้งอยู่โดยไม่มีความแปรผัน น จลันติ (ไม่หวั่นไหว) คือ ไม่ถึงความแปรผัน เพราะไม่มีความแปรผันนั่นแหละ กายทั้งเจ็ดเหล่านั้นจึงตั้งอยู่มั่นคงเหมือนเสาหลัก และเพื่อแสดงว่า อนิญชนัง (ไม่หวั่นไหว) โดยอรรถคือการตั้งอยู่ตามปกติเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ไม่แปรผัน" อนึ่ง เพราะมีธรรมดาไม่แปรผันนั่นแหละ สิ่งเหล่านั้นจึงไม่เบียดเบียนกันและกัน ถ้ามีความเป็นไปได้ที่จะต้องทำให้เกิดความแปรผัน ความเป็นผู้เบียดเบียนก็พึงมีได้ อนึ่ง ความเป็นผู้อุปถัมภ์ก็พึงมีได้เพราะความเป็นไปได้ที่จะต้องอุปถัมภ์ เพื่อแสดงความไม่มีสิ่งนั้น จึงกล่าวในพระบาลีว่า "ไม่สามารถ" เป็นต้น

ปถวี เอว กาเยกเทสตฺตา ปถวีกาโย. หนฺตุํ วา ฆาเตตุํ วา สมตฺโถ นาม นตฺถิ ชีวสตฺตมานํ กายานํ นิจฺจตาย นิพฺพิการภาวโต, เอเตเนว เนสมหนฺตพฺพตา อฆาเตตพฺพตา อตฺถโต วุตฺตาเยวาติ ทฏฺฐพฺพา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สตฺตนฺนํตฺเวว กายาน’’นฺติอาทิ. โสตุํ วา สาเวตุํ วา สมตฺโถ นาม นตฺถีติ ปจฺเจกํ เนสํ สวเนสุ อสมตฺถตฺตา ตเทกเทสาทีสุปิ อสมตฺถตํ ทีเปติ. ยทิ โกจิ หนฺตา นตฺถิ, กถํ สตฺถปฺปหาโรติ อาห ‘‘ยถา มุคฺคราสิอาทีสู’’ติอาทิ. เกวลํ สญฺญามตฺตเมว โหติ, หนนฆาตนาทิ ปน ปรมตฺถโต นตฺเถว กายานํ อวิโกปนียภาวโตติ อธิปฺปาโย. เกวลํ ตกฺกมตฺเตน นิรตฺถกํ ทิฏฺฐึ ทีเปตีติ เอเตน ยสฺมา ตกฺกิกา นิรงฺกุสตาย ปริกปฺปนสฺส ยํ กิญฺจิ อตฺตนา ปริกปฺปิตํ สารโต มญฺญมานา ตเถว อภินิวิสฺส ตกฺกทิฏฺฐิคฺคาหํ คณฺหนฺติ, ตสฺมา น เตสํ ทิฏฺฐิวตฺถุสฺมึ วิญฺญูหิ วิจารณา กตฺตพฺพาติ ทสฺเสติ. เกจีติ สารสมาสาจริยา. ปญฺจินฺทฺริยวเสนาติ ปญฺจรูปินฺทฺริยวเสน. กมฺมนฺติ ลทฺธิ กมฺมภาเวน สุปากฏตฺตา. อวงฺกกถาตารณาทิกา ทฺวาสฏฺฐิ ปฏิปทา. เอกสฺมึ กปฺเปติ เอกสฺมึ มหากปฺเป.

ปฐวี (ธาตุดิน) นั่นแหละ เพราะเป็นส่วนหนึ่งของกาย จึงชื่อว่า ปฐวีกาย ชื่อว่าผู้สามารถจะฆ่าหรือทำลายไม่มี เพราะกายของสัตว์มีชีวิตเป็นของเที่ยงและไม่มีความแปรผัน ด้วยเหตุนี้ ความที่สิ่งเหล่านั้นใครๆ ฆ่าไม่ได้ ทำลายไม่ได้ จึงเป็นอันกล่าวไว้แล้วโดยอรรถ พึงทราบ อนึ่ง ท่านกล่าวไว้ว่า "กายทั้งเจ็ดนั่นแหละ" เป็นต้น ชื่อว่าผู้สามารถจะฟังหรือทำให้ฟังไม่มี เพราะสิ่งเหล่านั้นไม่สามารถในการฟังแต่ละอย่าง ย่อมแสดงความไม่สามารถแม้ในส่วนหนึ่งส่วนใดของสิ่งเหล่านั้น ถ้าไม่มีผู้ฆ่า แล้วการประหารด้วยศาสตรามีได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า "เหมือนในกองสากเป็นต้น" เป็นต้น เป็นเพียงสัญญาเท่านั้น ส่วนการฆ่า การทำลายเป็นต้น โดยปรมัตถ์ไม่มีเลย เพราะกายทั้งหลายไม่สามารถถูกทำให้กำเริบได้ นี้เป็นอัธยาศัย ย่อมแสดงทิฏฐิที่ไร้ประโยชน์ด้วยการตรึกเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ เพราะนักตรึกทั้งหลายมีความไม่มีเครื่องควบคุมในการตรึก ย่อมสำคัญสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ตนตรึกว่าเป็นสาระ แล้วยึดมั่นในสิ่งนั้น ย่อมยึดถือทิฏฐิที่เกิดจากการตรึก ฉะนั้น วิญญูชนไม่ควรพิจารณาในวัตถุแห่งทิฏฐิของพวกเขา ท่านแสดงดังนี้ เกจิ (บางท่าน) คือ อาจารย์ผู้รวบรวมสาระ ปัญจินทริยวัเสนะ (ด้วยอำนาจอินทรีย์ ๕) คือ ด้วยอำนาจรูปินทรีย์ ๕ กัมมัง (กรรม) คือ ลัทธิ เพราะเป็นที่ปรากฏชัดด้วยความเป็นกรรม อวังคกถาตารณาทิกา (การข้ามพ้นจากคำพูดที่ไม่คดเคี้ยวเป็นต้น) คือ ปฏิปทา ๖๒ เอกัสมิง กัปเป (ในกัปหนึ่ง) คือ ในมหากัปหนึ่ง

ปุริสภูมิโยติ [Pg.110] ปธานปุคฺคเลน นิทฺเทโส, อิตฺถีนมฺเปตา ภูมิโย อิจฺฉนฺเตว. ภิกฺขุ จ ปนฺนโกติอาทิ เตสํ ปาฬิเยว. ตตฺถ ปนฺนโกติ ภิกฺขาย วิจรณโกติ วทนฺติ, เตสํ วา ปฏิปตฺตึ ปฏิปนฺนโก. ชิโนติ ชิณฺโณ, ชราวเสน นิหีนธาตุโกติ วทนฺติ, อตฺตโน วา ปฏิปตฺติยา ปฏิปกฺขํ ชินิตฺวา ฐิโต. โส กิร ตถาภูโต กสฺสจิปิ ธมฺมํ น กเถติ, เตนาห ‘‘น กิญฺจิ อาหา’’ติ. อลาภินฺติ ‘‘โส น กุมฺภิมุขา ปฏิคฺคณฺหตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๓๙๔) นเยน วุตฺตอลาภเหตุสมาโยเคน อลาภึ. ตโต เอว ชิฆจฺฉาทุพฺพลปเรตตาย สยนปรายณํ สมณํ ปนฺนภูมีติ วทติ.

ปุริสภูมิโย (ภูมิของบุรุษ) คือ การกล่าวโดยบุคคลผู้เป็นประธาน แม้ภูมิเหล่านี้ของสตรีก็พึงประสงค์ ภิกขุ จ ปันนโกติอาทิ (ภิกษุผู้ตกไปเป็นต้น) เป็นพระบาลีของท่านเหล่านั้น ในบรรดาบทเหล่านั้น ปันนโก (ผู้ตกไป) ท่านกล่าวว่า ผู้เที่ยวไปเพื่อภิกษา หรือผู้ปฏิบัติปฏิปทาของท่านเหล่านั้น ชิโนติ (ย่อมชนะ) คือ ชิณโณ (แก่แล้ว) ท่านกล่าวว่า ผู้มีธาตุเสื่อมโทรมเพราะความแก่ หรือผู้ตั้งอยู่โดยชนะปฏิปักษ์ด้วยปฏิปทาของตน ได้ยินว่า บุคคลผู้เป็นเช่นนั้นย่อมไม่แสดงธรรมแก่ใครๆ เลย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่กล่าวอะไรเลย" อลาภิง (ผู้ไม่มีลาภ) คือ ผู้ไม่มีลาภด้วยการประกอบด้วยเหตุแห่งการไม่มีลาภที่กล่าวไว้โดยนัยว่า "เขาไม่รับจากปากหม้อ" เป็นต้น (ที. สี. 1.394) เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ท่านจึงเรียกสมณะผู้ถูกความหิวและความอ่อนเพลียครอบงำ มีที่นอนเป็นที่ไปในเบื้องหน้าว่า ปันนภูมิ (ผู้มีภูมิอันตกไป)

อาชีววุตฺติสตานีติ สตฺตานํ อาชีวภูตานิ ชีวิกาวุตฺติสตานิ. ปสุคฺคหเณน เอฬกชาติ คหิตา, มิคคฺคหเณน รุรุควยาทิสพฺพมิคชาติ. พหู เทวาติ จาตุมหาราชิกาทิพฺรหฺมกายิกาทิวเสน เนสํ อนฺตรเภทวเสน พหู เทวา. ตตฺถ จาตุมหาราชิกานํ เอกจฺโจ อนฺตรเภโท ‘‘มหาสมยสุตฺเตน’’ (ที. นิ. ๒.๓๓๑ อาทโย) ทีเปตพฺโพ. มานุสาปิ อนนฺตาติ ทีปเทสกุลวํสาชีวาทิวิภาควเสน มานุสาปิ อนนฺตเภทา. ปิสาจา เอว เปสาจา, เต อปรเปตาทโย มหนฺตา เวทิตพฺพา.

อาชีววุตติสตานิ (ร้อยแห่งการเป็นอยู่) คือ ร้อยแห่งการเป็นอยู่ของสัตว์ทั้งหลายที่เป็นอาชีวะ ด้วยการระบุถึงสัตว์ ย่อมถือเอาแพะ ด้วยการระบุถึงเนื้อ ย่อมถือเอาเนื้อทุกชนิดมีเนื้อทรายและโคป่าเป็นต้น พหู เทวา (เทพมาก) คือ เทพมากด้วยการจำแนกภายในของเทพเหล่านั้น โดยเป็นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น และพรหมกายิกาเป็นต้น ในบรรดาเทพเหล่านั้น การจำแนกภายในบางอย่างของจาตุมหาราชิกา พึงแสดงด้วย "มหาสมยสูตร" (ที. มหา. 2.331 เป็นต้น) มานุสาปิ อนันตา (มนุษย์ก็ไม่มีที่สิ้นสุด) คือ มนุษย์ก็มีประเภทไม่มีที่สิ้นสุดด้วยการจำแนกเกาะ ประเทศ ตระกูล วงศ์ อาชีวะ เป็นต้น ปิสาจา (ปีศาจ) นั่นแหละ คือ เปสาจา (ปีศาจ) พึงทราบว่า ปีศาจเหล่านั้นเป็นเปรตใหญ่เป็นต้น

ฉทฺทนฺตทหมนฺทากินิโย กุฬีรมุจลินฺทนาเมน วทติ. คณฺฐิกาติ ปพฺพคณฺฐิกา. ปณฺฑิโตปิ…เป… อุทฺธํ น คจฺฉติ, กสฺมา? สตฺตานํ สํสรณกาลสฺส นิยตภาวโต.

ย่อมกล่าวถึงสระฉัททันต์และแม่น้ำมันทากินีด้วยชื่อกุฬีระและมุจลินท์ คัณฐิกา (ปม) คือ ปมข้อ แม้บัณฑิต... (ละไว้) ...ก็ไม่ขึ้นไปเบื้องบน เพราะเหตุไร? เพราะกาลแห่งการเวียนว่ายตายเกิดของสัตว์ทั้งหลายเป็นของแน่นอน

อปริปกฺกํ สํสรณนิมิตฺตํ สีลาทินา ปริปาเจติ นาม สีฆํเยว วิสุทฺธิปฺปตฺติยา. ปริปกฺกํ ผุสฺส ผุสฺส ปตฺวา ปตฺวา ปริปกฺกภาวาปาทเนน พฺยนฺตึ กโรติ นาม. สุตฺตคุเฬติ สุตฺตวฏฺฏิยํ. นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลตีติ อุปมาย สตฺตานํ สํสาโร อนุกฺกเมน ขียเตว, น ตสฺส วทฺธีติ ทสฺเสติ ปริจฺฉินฺนรูปตฺตา.

ชื่อว่าย่อมบ่มนิมิตแห่งการเวียนว่ายตายเกิดที่ยังไม่สุกงอมด้วยศีลเป็นต้น เพื่อการบรรลุความบริสุทธิ์โดยเร็ว ชื่อว่าย่อมทำให้สิ้นไปโดยการถูกต้องแล้วถูกต้องเล่า บรรลุแล้วบรรลุเล่า แล้วทำให้ถึงความเป็นของสุกงอม สุตตคุเฬติ (ในกลุ่มด้าย) คือ ในกลุ่มด้าย ย่อมคลายออกในขณะที่คลี่ออกนั่นแหละ ด้วยอุปมานี้ ย่อมแสดงว่าสังสารวัฏของสัตว์ทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยลำดับเท่านั้น ไม่มีการเพิ่มขึ้นของสังสารวัฏนั้น เพราะมีสภาวะที่ถูกกำหนดไว้แล้ว

๒๒๙. นิยติวาเท ปกฺขิปนฺโตติ สพฺพญฺญุตํ ปฏิชานิตฺวาปิ ปเทสญฺญุตาย อสมฺปายมาโน ตตฺถ อตฺตโน อญฺญาณกิริยํ ปริหริตุํ อสกฺโกนฺโต จ ‘‘เอวเมสา นิยตี’’ติ นิยติวาเท ปกฺขิปนฺโต.

๒๒๙. ผู้ซัดทอดลงในนิยติวาท (ลัทธิกำหนดแน่นอน) คือ แม้ปฏิญาณว่าเป็นสัพพัญญู แต่เมื่อไม่สำเร็จแม้ด้วยความรู้เพียงบางส่วน และไม่สามารถจะปกปิดอาการที่ไม่รู้ของตนในเรื่องนั้นได้ จึงซัดทอดลงในนิยติวาทว่า 'ความกำหนดแน่นอนนี้เป็นอย่างนี้'.

๒๓๐. ธมฺมกถาย [Pg.111] อปสฺสยภูโต อนุสฺสโว เอตสฺส อตฺถีติ อนุสฺสวี, เตเนวสฺส อปสฺสยวาทํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุสฺสวนิสฺสิโต’’ติ อาห. สวนํ สจฺจโตติ ยํ กิญฺจิ อนุสฺสวํ, ตํ สวนํ สจฺจนฺติ คเหตฺวา ฐิโต. ปิฏกสมฺปทายาติ คนฺถสมฺปาทเนน, ตาทิสํ คนฺถํ ปคุณํ วาจุคฺคตํ กตฺวา ตํ นิสฺสาย ธมฺมํ กเถติ. เตนาห ‘‘วคฺคปณฺณาสกายา’’ติอาทิ.

๒๓๐. ผู้มีอนุสสวะ (การฟังตามกันมา) เป็นที่พึ่งในการแสดงธรรม ชื่อว่า อนุสสวี เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงวาทะอันเป็นที่พึ่งของเขา จึงกล่าวว่า 'อาศัยอนุสสวะ' (อาศัยการฟังตามกันมา). ที่ชื่อว่า ถือเอาสิ่งที่ฟังมาว่าเป็นความจริง คือ ยึดมั่นอยู่ว่า อนุสสวะอย่างใดอย่างหนึ่งนั้น สิ่งที่ฟังมานั้นเป็นความจริง. คำว่า ด้วยความสืบทอดแห่งปิฎก คือ ด้วยการรวบรวมคัมภีร์ กระทำคัมภีร์เช่นนั้นให้คล่องปากขึ้นใจแล้ว อาศัยคัมภีร์นั้นแสดงธรรม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยวรรคและปัณณาสก์' เป็นต้น.

๒๓๒. มนฺทปญฺโญติ ปริตฺตปญฺโญ. โมมูโหติ สมฺมุยฺหโก. ‘‘เอวนฺติปิ เม โน’’ติอาทินา วิวิโธ นานปฺปกาโร เขโป วาจาย ปรวาทานํ ขีปนํ วาจาวิกฺเขโป, ตํ วาจาวิกฺเขปํ, น มรติ น ปจฺฉิชฺชติ ยถาวุตฺโต วาทวิกฺเขโป เอตายาติ อมรา, ตตฺถ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ อมราวิกฺเขโป, ตํ อมราวิกฺเขปํ. อปริยนฺตวิกฺเขปนฺติ ‘‘เอวมฺปิ เม โน’’ติอาทินา ปุจฺฉิตสฺส อปริโยสาปนวเสน วิกฺเขปํ. อิโต จิโต จ สนฺธาวติ เอกสฺมึ สภาเว อนวฏฺฐานโต. คาหํ น อุปคจฺฉตีติ มิจฺฉาคาหตาย อุตฺตรวิธานาย ปุริมปกฺขํ ฐเปตฺวา คาหํ น อุปคจฺฉติ. อมราสทิสาย อมราย วิกฺเขโปติ อมราวิกฺเขโป.

๒๓๒. ผู้มีปัญญาทราม คือผู้มีปัญญาน้อย. ผู้หลงใหล คือผู้มักหลง. วาจาวิกเขป คือการซัดส่ายวาจาไปต่างๆ นานา มีคำว่า 'แม้เป็นอย่างนี้ก็ไม่ใช่ความเห็นของเรา' เป็นต้น เพื่อกำจัดวาทะของผู้อื่นด้วยวาจา, อธิบายวาจาวิกเขปนั้น. วาทวิกเขป (การซัดส่ายวาทะ) ตามที่กล่าวมานี้ ไม่ตาย คือไม่ขาดสาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อมรา, ทิฏฐิที่เกิดขึ้นในเรื่องนั้น ชื่อว่า อมราวิกเขป, อธิบายอมราวิกเขปนั้น. คำว่า อปริยันตวิกเขป คือการซัดส่ายโดยอาการที่ไม่ทำให้จบสิ้นแก่ผู้ที่ถามด้วยคำว่า 'แม้เป็นอย่างนี้ก็ไม่ใช่ความเห็นของเรา' เป็นต้น. ย่อมแล่นไปข้างโน้นข้างนี้ เพราะไม่ตั้งมั่นอยู่ในสภาวะเดียว. คำว่า ไม่เข้าถึงการยึดถือ คือ ไม่เข้าถึงการยึดถือ เพราะเป็นการยึดถือผิด โดยวางฝ่ายแรกไว้เพื่อจะจัดแจงในภายหลัง. การซัดส่ายที่เหมือนปลาไหล (อมรา) ชื่อว่า อมราวิกเขป.

อิทํ กุสลนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท ปการตฺโถ, อิมินา ปกาเรนาติ อตฺโถ. อมราวิกฺเขปิโก ยถา กุสเล, เอวํ อญฺญสฺมึ ยํ กิญฺจิ เกนจิ ปุจฺฉิตํ อตฺถํ อตฺตโน อรุจฺจนตาย ‘‘เอวนฺติปิ เม โน’’ติอาทินา ตตฺถ ตตฺถ วิกฺเขปญฺเญว อาปชฺชติ, ตสฺมา ‘‘เอวนฺติปิ เม โน’’ติอาทิ ตตฺถ ตตฺถ ปุจฺฉิตาการปฏิเสธนวเสน วิกฺขิปนาการทสฺสนํ. นนุ เจตฺถ วิกฺเขปวาทิโน วิกฺเขปปกฺขสฺส อนนุชานนํ วิกฺเขปปกฺเข อวฏฺฐานํ ยุตฺตนฺติ? น, ตตฺถาปิ ตสฺส สมฺมูฬฺหสฺส ปฏิกฺเขปวเสเนว วิกฺเขปวาทสฺส ปวตฺตนโต. เตน วุตฺตํ ‘‘โน’’ติ. ตถา หิ สญฺจโย เพลฏฺฐปุตฺโต รญฺญา อชาตสตฺตุนา สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ ปรโลกตฺติกาทีนํ ปฏิเสธนมุเขน วิกฺเขปํ พฺยากาสิ.

ในคำว่า 'สิ่งนี้เป็นกุศล' นี้ อิติสัทท์มีอรรถเป็นประการ คือมีความหมายว่า 'ด้วยประการนี้'. อมราวิกเขปิกะ เมื่อถูกใครๆ ถามถึงเนื้อความอื่นใดก็ตาม ย่อมถึงความซัดส่ายในที่นั้นๆ ด้วยคำว่า 'แม้เป็นอย่างนี้ก็ไม่ใช่ความเห็นของเรา' เป็นต้น เพราะความไม่ชอบใจของตน เหมือนในเรื่องกุศลฉะนั้น. เพราะเหตุนั้น คำว่า 'แม้เป็นอย่างนี้ก็ไม่ใช่ความเห็นของเรา' เป็นต้น จึงเป็นการแสดงอาการซัดส่ายด้วยอำนาจการปฏิเสธอาการที่ถูกถามในที่นั้นๆ. ถามว่า ก็ในเรื่องนี้ การไม่ยอมรับฝ่ายซัดส่ายของวิกเขปวาที ควรเป็นการตั้งมั่นอยู่ในฝ่ายซัดส่ายมิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ เพราะแม้ในที่นั้น วิกเขปวาทะก็เป็นไปด้วยอำนาจการปฏิเสธของผู้นั้นผู้หลงใหล. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่'. จริงอย่างนั้น สัญชัย เวลัฏฐบุตร เมื่อถูกพระเจ้าอชาตศัตรูทูลถามถึงสามัญผลที่เห็นประจักษ์ ได้กล่าวแก้แบบซัดส่ายด้วยการปฏิเสธเรื่องปรโลกเป็นต้น.

เอตฺถาห – ‘‘นนุ จายํ สพฺโพปิ อมราวิกฺเขปิโก กุสลาทโย ธมฺเม ปรโลกตฺติกาทีนิ จ ยถาภูตํ อนวพุชฺฌมาโน ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน ปุจฺฉาย วิกฺเขปมตฺตํ อาปชฺชติ, ตสฺส กถํ ทิฏฺฐิคตภาโว. น หิ อวตฺตุกามสฺส วิย ปุจฺฉิตมตฺถํ อชานนฺตสฺส วิกฺเขปกรณมตฺเตน [Pg.112] ตสฺส ทิฏฺฐิคติกตา ยุตฺตา’’ติ? วุจฺจเต – น เหว โข ปุจฺฉาย วิกฺเขปกรณมตฺเตน ตสฺส ทิฏฺฐิคติกตา, อถ โข มิจฺฉาภินิเวสวเสน. สสฺสตาภินิเวเสน มิจฺฉาภินิวิฏฺโฐเยว หิ ปุคฺคโล มนฺทพุทฺธิตาย กุสลาทิธมฺเม ปรโลกตฺติกาทีนิ จ ยาถาวโต อปฺปฏิปชฺชมาโน อตฺตนา อวิญฺญาตสฺส อตฺถสฺส ปรํ วิญฺญาเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย มุสาวาทภเยน จ วิกฺเขปํ อาปชฺชตีติ. อถ วา ปุญฺญปาปานํ ตพฺพิปากานญฺจ อนวโพเธน อสทฺทหเนน จ ตพฺพิสยาย ปุจฺฉาย วิกฺเขปกรณํเยว สุนฺทรนฺติ ขนฺตึ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อภินิวิสนฺตสฺส อุปฺปนฺนา วิสุํเยว สา เอกา ทิฏฺฐิ สตฺตภงฺคทิฏฺฐิ วิยาติ ทฏฺฐพฺพา, อินฺทฺริยพทฺธโต จ ตติยฏฺฐานภาเว ทสฺสิโต.

ในเรื่องนี้มีคำถามว่า 'ก็อมราวิกเขปิกะทั้งหมดนี้ เมื่อไม่รู้แจ้งธรรมมีกุศลเป็นต้น และปรโลกเป็นต้นตามความเป็นจริง เมื่อถูกถามปัญหาในที่นั้นๆ ย่อมถึงเพียงการซัดส่ายคำถามเท่านั้น ความเป็นทิฏฐิของเขาจะมีได้อย่างไร? เพราะการที่เขาจะเป็นเจ้าลัทธิทิฏฐิเพียงเพราะการซัดส่ายคำถามของผู้ไม่รู้เนื้อความที่ถูกถาม เหมือนผู้ไม่ปรารถนาจะพูดนั้น ไม่สมควรเลย'. ตอบว่า ความเป็นเจ้าลัทธิทิฏฐิของเขานั้น มิใช่เพียงเพราะการซัดส่ายคำถามเท่านั้น แต่เป็นด้วยอำนาจการยึดมั่นผิด. เพราะบุคคลผู้ยึดมั่นผิดด้วยการยึดมั่นในสัสสตทิฏฐินั่นเอง เมื่อไม่เข้าถึงธรรมมีกุศลเป็นต้น และปรโลกเป็นต้นตามความเป็นจริง เพราะความเป็นคนมีปัญญาทราม ย่อมถึงการซัดส่าย เพราะความไม่สามารถจะให้ผู้อื่นรู้เนื้อความที่ตนเองก็ไม่รู้ และเพราะกลัวมุสาวาท. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า ทิฏฐิอย่างหนึ่งนั้นเกิดขึ้นต่างหากแก่ผู้ยึดมั่น โดยทำความพอใจและความชอบใจให้เกิดขึ้นว่า 'การซัดส่ายคำถามในเรื่องนั้นๆ เพราะความไม่รู้แจ้งและไม่เชื่อในบุญบาปและวิบากของบุญบาปเหล่านั้นนั่นแหละเป็นความดี' ดังนี้ เหมือนสัตตภังคทิฏฐิ และแสดงไว้ในฐานะที่ ๓ เพราะความยึดมั่นในอินทรีย์.

๒๓๔. สนฺนิธิการกํ กาเมติ เอตฺถ อนินฺทฺริยพทฺธานิ อธิปฺเปตานีติ ติลตณฺฑุลาทิคฺคหณํ, ตสฺส โลกสฺส อปฺปสาทปริหารตฺถํ กทาจิ ตณฺฑุลนาฬิอาทิสงฺคหณกรณํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ติลตณฺฑุลาทโย ปญฺญายนฺตี’’ติ.

๒๓๔. ในคำว่า 'ย่อมปรารถนาการสะสม' นี้ หมายถึงสิ่งของที่ไม่มีอินทรีย์ครอง คือการรับงาและข้าวสารเป็นต้น. คำว่า 'งาและข้าวสารเป็นต้น ย่อมปรากฏ' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการรับข้าวสารประมาณ ๑ ทะนานเป็นต้นในบางครั้ง เพื่อป้องกันความไม่เลื่อมใสของชาวโลก.

๒๓๖. อาชีวกา มตา นามาติ อิเม อาชีวกา สพฺพโส สมฺมาปฏิปตฺติรหิตา มิจฺฉา เอว จ ปฏิปชฺชมานา อธิสีลสงฺขาตสฺส สีลชีวิตสฺส อภาเวน มตา นาม. ปุตฺตมตาติ มตปุตฺตา. สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยวาโส อตฺถีติ สมณํ เอว โคตมํ ปริสุทฺโธ สุปริปุณฺโณ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยาวโห พฺรหฺมจริยวาโส อตฺถิ. เอเตเนตฺถ ธมฺมสุธมฺมตาทิทีปเนน พุทฺธสุพุทฺธตญฺจ ทีเปติ, อญฺญตฺถ นตฺถีติ อิมินา พาหิรเกสุ ตสฺส อภาวํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๒๓๖. ที่ชื่อว่า อาชีวกผู้ตายแล้ว คือ อาชีวกเหล่านี้ปราศจากการปฏิบัติชอบโดยสิ้นเชิง และปฏิบัติผิดถ่ายเดียว ชื่อว่าตายแล้วเพราะไม่มีชีวิตคือศีลที่นับว่าเป็นอธิศีล. คำว่า ผู้มีบุตรตายแล้ว คือ มีบุตรตายแล้ว. คำว่า พรหมจรรย์มีอยู่ในพระสมณโคดม คือ พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์ บริบูรณ์สิ้นเชิง นำมาซึ่งความสิ้นทุกข์โดยชอบแก่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์นั้น มีอยู่ในพระสมณโคดมเท่านั้น. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงความเป็นพระพุทธเจ้าผู้ตรัสรู้ดีด้วยการแสดงความที่ธรรมเป็นธรรมดีเป็นต้น และด้วยคำว่า 'ไม่มีในที่อื่น' นี้ ท่านแสดงความไม่มีแห่งพรหมจรรย์นั้นในลัทธิภายนอก. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่ายทั้งนั้น.

สนฺทกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถะที่ลี้ลับ (ฎีกา) แห่งคำอธิบายสันทกสูตร จบแล้ว.

๗. มหาสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนา

๗. การอธิบายมหาสกุลุทายีสูตร

๒๓๗. อภิญฺญาตาติ เอทิโส เอทิโส จาติ อภิลกฺขณวเสน ญาตา. อปฺปสทฺทสฺส วินีโต, อปฺปสทฺทตาย มนฺทภาณิตาย วินีโตติ จ อปฺปสทฺทวินีโตติ วุจฺจมาเน อญฺเญน วินีตภาโว ทีปิโต โหติ, ภควา ปน สยมฺภุญาเณน สยเมว วินีโต. ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘อปฺปสทฺทวินีโต’’ติ น วุตฺตํ. เตนาห ‘‘น หิ ภควา อญฺเญน วินีโต’’ติ.

๒๓๗. คำว่า อภิญญาตะ (เป็นที่รู้จักกันดี) คือ เป็นที่รู้จักโดยกำหนดลักษณะว่า เป็นอย่างนี้ๆ. คำว่า ผู้ได้รับการฝึกในความมีเสียงน้อย คือ เมื่อกล่าวว่า 'อัปปสัททวินีโต' (ผู้ได้รับการฝึกในความมีเสียงน้อย) เพราะความเป็นผู้มีเสียงน้อยและเพราะความเป็นผู้พูดน้อย ความเป็นผู้ที่ผู้อื่นฝึกแล้วย่อมถูกแสดงออก แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงฝึกพระองค์เองด้วยพระสยัมภูญาณ. เพราะเหตุนั้น ในบาลีจึงไม่กล่าวว่า 'อัปปสัททวินีโต'. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้ามิใช่ผู้อื่นฝึกแล้ว'.

๒๓๘. หิยฺโยทิวสํ [Pg.113] อุปาทาย ตโต อาสนฺนานิ กติปยานิ ทิวสานิ ปุริมานิ นาม โหนฺติ, ปุริมานีติ จ ปุพฺพกานิ, อตีตานีติ อตฺโถ. ตโต ปรนฺติ ยถา วุตฺตอตีตทิวสโต อนนฺตรํ ปรํ ปุริมตรํ อติสเยน ปุริมตฺตา. อิติ อิเมสุ ทฺวีสุ ปวตฺติโต ยถากฺกมํ ปุริมปุริมตรภาโว, เอวํ สนฺเตปิ ยเทตฺถ ‘‘ปุริมตร’’นฺติ วุตฺตํ, ตโต ปภุติ ยํ ยํ โอรํ, ตํ ตํ ปรํ, ยํ ยํ ปรํ, ตํ ตํ ‘‘ปุริมตร’’นฺติ วุตฺตํ โหติ. กุตูหลยุตฺตา สาลา กุตูหลสาลา ยถา ‘‘อาชญฺญรโถ’’ติ. อิเม ทสฺสนาทโย.

๒๓๘. นับตั้งแต่วันวานเป็นต้นไป วันบางวันซึ่งใกล้เคียงจากวันวานนั้น ชื่อว่าวันก่อนๆ คำว่า "วันก่อนๆ" หมายถึงวันเก่าๆ คือวันที่ล่วงไปแล้ว. คำว่า "ถัดจากนั้น" หมายถึงวันถัดไปจากวันวานที่กล่าวมาแล้วนั้น เป็นวันก่อนยิ่งกว่า เพราะความเป็นวันก่อนอย่างยิ่ง. ด้วยประการฉะนี้ ความเป็นวันก่อนและวันก่อนยิ่งกว่า ย่อมเป็นไปตามลำดับในสองวันเหล่านี้. แม้เป็นอย่างนั้น คำว่า "ก่อนยิ่งกว่า" ที่กล่าวไว้ในที่นี้ นับแต่นั้นไป สิ่งใดที่อยู่ฝั่งนี้ สิ่งนั้นชื่อว่า "ถัดไป" (ถัดมา), สิ่งใดที่อยู่ฝั่งโน้น สิ่งนั้นชื่อว่า "ก่อนยิ่งกว่า". ศาลาที่ประกอบด้วยความตื่นเต้น (ความอยากรู้อยากเห็น) ชื่อว่ากุตูหฬศาลา เหมือนคำว่า "อาชาไนยรถ". การเห็นเป็นต้นเหล่านี้.

อยถาภูตคุเณหีติ อยถาภูตํ มิจฺฉาทีปิตอตฺถมตฺเตเนว อุคฺโฆสิตคุเณหิ สมุคฺคโต โฆสิโต. ตรนฺติ อติกฺกมนฺติ เอเตนาติ ติตฺถํ, อคฺคมคฺโค. ทิฏฺฐิคติกมคฺโค ปน อยถาภูโตปิ เตสํ ตถา วิตรณํ อุปาทาย ติตฺถนฺติ โวหรียตีติ ตํ กโรนฺตา ติตฺถกรา. โอสรตีติ ปวิสติ.

คำว่า "ด้วยคุณอันไม่เป็นจริง" หมายถึงคุณที่ถูกประกาศขึ้นอย่างไม่เป็นจริง เพียงด้วยอรรถที่แสดงไว้ผิดๆ เท่านั้น. ชื่อว่า "ติฏฐะ" (ท่า) เพราะเป็นเครื่องข้ามพ้นไปได้ด้วยสิ่งนี้, คืออริยมรรคอันยอดเยี่ยม. ส่วนทางของพวกทิฏฐิ แม้จะไม่เป็นจริง ก็ถูกเรียกว่า "ติฏฐะ" เพราะอาศัยการข้ามไปของคนเหล่านั้นอย่างนั้น, ผู้ที่ทำท่า (ลัทธิ) นั้น ชื่อว่า "ติตถกร" (เดียรถีย์ - ผู้สร้างท่า). คำว่า "โอสรติ" หมายถึง เข้าไป.

๒๓๙. สหิตนฺติ ปุพฺพาปราวิรุทฺธํ. น กิญฺจิ ชาตนฺติ ปฏิญฺญาโทสเหตุโทสอุทาหรณโทสทุฏฺฐโทสตาย น กิญฺจิ ชาตํ. เตนาห ‘‘อาโรปิโต เต วาโท’’ติ. วทนฺติ เตน ปริภาสนฺตีติ วาโท โทโส. สภาวกฺโกเสนาติ สภาวโต ปวตฺตโกฏฺฐาเสน.

๒๓๙. คำว่า "สหิตัง" หมายถึง ไม่ขัดแย้งกันทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย. คำว่า "ไม่เกิดอะไรขึ้น" (นา กิญจิ ชาตัง) หมายถึง ไม่มีความหมายอะไรเกิดขึ้น เพราะความเป็นผู้เสียด้วยโทษในการปฏิญญา โทษในเหตุ โทษในอุทาหรณ์ และโทษที่บกพร่อง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วาทะของท่านถูกยกขึ้นแล้ว". คำว่า "วาทะ" หมายถึง โทษ เพราะเป็นเครื่องกล่าวติเตียน. คำว่า "โดยการด่าตามสภาพ" (สภาวักโกเสน) หมายถึง โดยส่วนที่ดำเนินไปตามสภาพ.

๒๔๐. ปีเฬยฺยาติ มธุภณฺเฑน สห ภาชเน ปีเฬตฺวา ทเทยฺย. สพฺรหฺมจารีหิ สมฺปโยเชตฺวาติ สหธมฺมิเกหิ วิเหฐนปโยคํ กตฺวา, เตนาห ‘‘วิวาทํ กตฺวา’’ติ.

๒๔๐. คำว่า "พึงบีบ" หมายถึง พึงบีบลงในภาชนะพร้อมกับก้อนน้ำผึ้งแล้วให้. คำว่า "พึงประกอบกับเพื่อนพรหมจารี" หมายถึง กระทำการประกอบความเบียดเบียนกับเพื่อนร่วมธรรมทั้งหลาย, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทำวิวาทแล้ว".

๒๔๑. อิตรีตเรนาติ ปณีตโต อิตเรน. เตนาห ‘‘ลามกลามเกนา’’ติ.

๒๔๑. คำว่า "ด้วยปัจจัยตามมีตามได้" (อิตรีตเรนะ) หมายถึง ด้วยสิ่งอื่นจากของประณีต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยของที่เลวทรามยิ่ง".

๒๔๒. ภตฺตโกสเกนาติ โกสกภตฺเตน, ขุทฺทกสราวภตฺตเกนาติ อตฺโถ. เพลุวมตฺตภตฺตาหาราติ พิลฺลปมาณภตฺตโภชนา. โอฏฺฐวฏฺฏิยาติ มุขวฏฺฏิยา. สพฺพากาเรเนวาติ สพฺพปฺปกาเรเนว. อนปฺปาหาโรติ น วตฺตพฺโพ กทาจิ อปฺปาหาโรติ กตฺวา. ตตฺถ อติวิย อญฺเญหิ อวิสยฺหํ อปฺปาหารตํ ภควโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปธานภูมิย’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. มยาติ นิสฺสกฺกวจนํ. วิเสสตราติ เตน ธมฺเมน วิเสสวนฺตตรา.

๒๔๒. คำว่า "ด้วยข้าวในกระเช้า" (ภัตตโกสเกนะ) หมายถึง ด้วยข้าวในถ้วย คือด้วยข้าวในจานน้อย. คำว่า "มีอาหารเพียงเท่าผลมะตูม" หมายถึง มีการบริโภคอาหารมีประมาณเท่าผลมะตูม. คำว่า "โอฏฐวัฏฏิยา" หมายถึง ที่ขอบปาก. คำว่า "ด้วยอาการทั้งปวง" หมายถึง ด้วยประการทั้งปวงนั่นเอง. คำว่า "มีอาหารไม่น้อย" (อนัปปาหาโร) หมายถึง ไม่พึงกล่าวว่ามีอาหารน้อยในกาลไหนๆ. ในบทนั้น เพื่อจะแสดงความที่พระผู้มีพระภาคทรงมีอาหารน้อยอย่างยิ่งซึ่งผู้อื่นไม่สามารถทนได้ จึงตรัสคำว่า "ในภูมิแห่งความเพียร" เป็นต้น. คำว่า "มยา" เป็นนิสสัคควิภัตติ (โดยเรา). คำว่า "วิเศษยิ่งกว่า" หมายถึง เป็นผู้มีคุณวิเศษยิ่งกว่าด้วยธรรมนั้น.

วตสมาทานวเสเนว [Pg.114] ปํสุกูลํ ธาเรนฺตีติ ปํสุกูลิกาติ อาห – ‘‘สมาทินฺนปํสุกูลิกงฺคา’’ติ, สทฺทตฺโถ ปน ‘‘วิสุทฺธิมคฺเค’’ (วิสุทฺธิ. ๑.๒๔) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. ปิณฺฑปาติกา สปทานจาริโนติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ตตฺถ สตฺเถน ฉินฺทิตตฺตา สตฺถลูขานิ. ยํ ยํ สปฺปายํ, ตสฺเสว คหณํ อุจฺจินนฺติ อาห ‘‘อุจฺจินิตฺวา…เป… ถิรฏฺฐานเมว คเหตฺวา’’ติ. อลาพุโลมสานีติ อลาพุโลมานิ วิย สุขุมตรานิ จีวรสุตฺตํสูนิ เอเตสํ สนฺตีติ อลาพุโลมสานิ. ปาติตสาณปํสุกูลนฺติ กเฬวเรน สทฺธึ ฉฑฺฑิตสาณมยํ ปํสุกูลํ, ยํ ตุมฺพมตฺเต ปุฬเว โอธุนิตฺวา สตฺถา คณฺหิ.

เพราะทรงผ้าบังสุกุลด้วยอำนาจแห่งการสมาทานวัตร จึงตรัสว่า "เป็นผู้สมาทานองค์แห่งผ้าบังสุกุล" ส่วนอรรถแห่งศัพท์นั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ใน "วิสุทธิมรรค" (วิสุทธิ. 1.24). แม้ในคำว่า "ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับ" เป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในที่นั้นๆ เพราะถูกตัดด้วยมีด จึงชื่อว่า "สัตถลูขะ" (หยาบเพราะศัสตรา). สิ่งใดที่สัปปายะ ก็เลือกเอาสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "เลือกเก็บ... ถือเอาแต่ส่วนที่มั่นคงเท่านั้น". คำว่า "อลาพุโลมสานิ" หมายถึง ผ้าที่มีเส้นด้ายจีวรอันละเอียดอ่อนเหมือนขนน้ำเต้า. คำว่า "ผ้าบังสุกุลป่านที่เขาทิ้งแล้ว" หมายถึง ผ้าบังสุกุลที่ทำด้วยป่านซึ่งเขาทิ้งไว้กับซากศพ ซึ่งพระศาสดาทรงสะบัดหนอนมีประมาณเท่ากะโหลกน้ำเต้าออกแล้วทรงถือเอา.

‘‘ยถาปิ ภมโร ปุปฺผ’’นฺติอาทินา (ธ. ป. ๔๙) วุตฺตํ มธุกรภิกฺขาจารวตํ ‘‘ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชา’’ติ (มหาว. ๗๓, ๑๒๘) วจนโต ภิกฺขูนํ ปกติภูตํ วตนฺติ วุตฺตํ ‘‘อุญฺฉาสเก วเต รตา’’ติ. วต-สทฺโท เจตฺถ ปกติวตสงฺขาตํ สกวตํ วทติ. เตนาห ‘‘อุญฺฉาจริยสงฺขาเต ภิกฺขูนํ ปกติวเต’’ติ. อุจฺจนีจฆรทฺวารฏฺฐายิโนติ มหนฺตขุทฺทกเคหานํ พหิทฺวารโกฏฺฐกฏฺฐายิโน. กพรมิสฺสกํ ภตฺตํ สํหริตฺวาติ กณาชกมิสฺสกํ ภตฺตํ สมฺปิณฺฑิตฺวา. อุมฺมารโต ปฏฺฐายาติ ฆรุมฺมารโต ปฏฺฐาย.

วัตรแห่งการเที่ยวบิณฑบาตประดุจผึ้งที่ตรัสไว้ด้วยบทว่า "เหมือนภมรในดอกไม้" เป็นต้น (ธ.ป. 49) และวัตรที่เป็นปกติของภิกษุทั้งหลายตามพระดำรัสว่า "บรรพชาอาศัยโภชนะคือคำข้าวที่หามาได้" (มหา. 73, 128) นั้น ท่านเรียกว่า "ยินดีในวัตรคือการแสวงหา" (อุญฉาสกะ). ในที่นี้ คำว่า "วัตร" หมายถึงวัตรของตนที่นับว่าเป็นวัตรปกติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในวัตรปกติของภิกษุทั้งหลายที่นับว่าเป็นการเที่ยวแสวงหา". คำว่า "ผู้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนสูงและต่ำ" หมายถึง ผู้ยืนอยู่ที่ซุ้มประตูภายนอกของเรือนหลังใหญ่และหลังเล็ก. คำว่า "รวบรวมข้าวที่ปะปนกัน" หมายถึง รวบรวมข้าวที่ปะปนด้วยรำและปลายข้าว. คำว่า "นับตั้งแต่ธรณีประตู" หมายถึง นับตั้งแต่ธรณีประตูเรือน.

จีวรานุคฺคหตฺถนฺติ จีวรานุรกฺขณตฺถํ. เอตฺถ จ ยสฺมา พุทฺธา นาม สเทวเก โลเก อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ, สา จสฺส ปุญฺญกฺเขตฺตตา ปรมุกฺกํสคตา, ตสฺมา สตฺตานํ ตาทิสํ อุปการํ อาจิกฺขิตฺวา เต จ อนุคฺคณฺหนฺตา คหปติจีวรํ สาทิยนฺติ, จตุปจฺจยสนฺโตเส ปน เน ปรมุกฺกํสคตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

คำว่า "เพื่ออนุเคราะห์จีวร" หมายถึง เพื่อรักษาจีวร. ในที่นี้ เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายชื่อว่าเป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมในโลกพร้อมทั้งเทวโลก และความเป็นเนื้อนาบุญของพระองค์นั้นถึงที่สุดแห่งความประเสริฐ, เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงบอกอุปการะเช่นนั้นแก่สัตว์ทั้งหลาย และทรงอนุเคราะห์สัตว์เหล่านั้น จึงทรงรับจีวรของคฤหบดี, แต่พึงทราบว่า พระองค์เหล่านั้นเป็นผู้ถึงที่สุดแห่งความประเสริฐแล้วในความสันโดษด้วยปัจจัยสี่.

๒๔๔. สปฺปจฺจยนฺติ สเหตุกํ สการณํ หุตฺวา ธมฺมํ เทเสตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. โจทโก ปน อธิปฺปายํ อชานนฺโต ‘‘กึ ปนา’’ติอาทิมาห. อิตโร ‘‘โน น เทเสตี’’ติอาทินา อธิปฺปายํ วิวรติ. นิทานนฺติ เจตฺถ ญาปกํ อุปฺปตฺติการณํ อธิปฺเปตํ, ตญฺจ ตสฺส ตสฺส อนุปฺปตฺติยุตฺตสฺส อตฺถสฺส ปฏิปกฺขหรณโต ‘‘สปฺปาฏิหาริย’’นฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ปุริมสฺเสเวตํ เววจน’’นฺติ. ราคาทีนํ วา ปฏิหรณํ ปฏิหาริยํ, ตเทว ปาฏิหาริยํ, สห ปาฏิหาริเยนาติ สปฺปาฏิหาริยํ. ราคาทิปฏิเสธวเสเนว หิ สตฺถา ธมฺมํ เทเสติ.

๒๔๔. คำว่า "มีปัจจัย" (สัปปัจจยัง) หมายถึง ทรงแสดงธรรมโดยมีเหตุมีปัจจัย นี้คือความหมายในที่นี้. ส่วนผู้โจทก์ไม่ทราบอัธยาศัย จึงกล่าวว่า "ก็อะไรเล่า" เป็นต้น. อีกฝ่ายหนึ่งจึงเปิดเผยอัธยาศัยด้วยบทว่า "หามิได้ มิใช่ไม่แสดง" เป็นต้น. ในที่นี้ คำว่า "นิทาน" ประสงค์เอาเหตุเกิดที่เป็นเครื่องทำให้รู้แจ้ง, และเพราะการกำจัดฝ่ายตรงข้ามแห่งเนื้อความที่ไม่ควรจะเกิดขึ้นนั้นๆ จึงเรียกว่า "มีปาฏิหาริย์" (สัปปาฏิหาริยัง) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "คำนี้เป็นไวพจน์ของคำก่อนนั่นเอง". หรือการกำจัดราคะเป็นต้น ชื่อว่า "ปาฏิหาริยะ", สิ่งนั้นนั่นแหละคือปาฏิหาริย์, ชื่อว่า "สัปปาฏิหาริยะ" เพราะเป็นไปพร้อมด้วยปาฏิหาริย์. เพราะพระศาสดาทรงแสดงธรรมโดยอาศัยการห้ามราคะเป็นต้นนั่นเอง.

๒๔๕. ตสฺส [Pg.115] ตสฺส ปญฺหสฺสาติ ยํ ยํ ปญฺหํ ปโร อภิสงฺขริตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉติ, ตสฺส ตสฺส ปญฺหสฺส. อุปริ อาคมนวาทปถนฺติ วิสฺสชฺชเน กเต ตโต อุปริ อาคจฺฉนกํ วาทมคฺคํ. วิเสเสตฺวา วทนฺโตติ วตฺตติ, ‘‘โภ โคตม, วตฺตุมรหตี’’ติ อตฺตโน วาทเภทนตฺถํ อาหตํ การณํ อตฺตโน มารณตฺถํ อาวุธํ นิทสฺเสนฺโต วิย วิเสเสตฺวา วทนฺโต ปหารเกน วจเนน. อนฺตรนฺตเรติ มยา วุจฺจมานกถาปพนฺธสฺส อนฺตรนฺตเร. ทเทยฺย วเทยฺย. เอวรูเปสุ ฐาเนสูติ ปรวาทีหิ สทฺธึ วาทปฏิวาทฏฺฐาเนสุ. เต นิคฺคเหตุํ มยา เทสิตํ สุตฺตปทํ อาเนตฺวา มมเยว อนุสาสนึ โอวาทํ ปจฺจาสีสนฺติ.

๒๔๕. คำว่า ‘ของปัญหาแต่ละอย่างนั้นๆ’ หมายถึง ปัญหาใดๆ ที่ผู้อื่นปรุงแต่งขึ้นแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถาม ปัญหาแต่ละอย่างนั้นๆ คำว่า ‘ทางแห่งวาทะที่จะมีมาในภายหลัง’ หมายถึง ทางแห่งวาทะที่จะมีมาในภายหลังจากการตอบปัญหาแล้ว คำว่า ‘กล่าวโดยเจาะจง’ หมายถึง กล่าวโดยเจาะจงเหมือนแสดงอาวุธเพื่อฆ่าตนเอง ซึ่งเป็นเหตุที่ถูกนำมาเพื่อทำลายวาทะของตนเอง โดยกล่าวว่า ‘ข้าแต่พระโคดม ท่านควรจะกล่าว’ ด้วยถ้อยคำที่กระทบกระแทก คำว่า ‘ในระหว่างๆ’ หมายถึง ในระหว่างๆ แห่งเรื่องราวที่ข้าพเจ้ากล่าวอยู่ พึงให้ พึงกล่าว คำว่า ‘ในที่ทั้งหลายมีอย่างนี้เป็นรูป’ หมายถึง ในที่ทั้งหลายที่เป็นที่โต้ตอบวาทะกับพวกปรวาที พวกเขาจะนำบทพระสูตรที่ข้าพเจ้าแสดงแล้วมาเพื่อข่มขี่พวกนั้น แล้วหวังอนุสาสนีและโอวาทของข้าพเจ้าเอง

๒๔๖. สมฺปาเทมีติ มโนรถํ สมฺปาเทมิ. ปริปูเรมีติ อชฺฌาสยํ ปริปูเรมิ. อธิสีเลติ อธิเก อุตฺตมสีเล. สาวกสีลโต จ ปจฺเจกพุทฺธสีลโต จ พุทฺธานํ สีลํ อธิกํ อุกฺกฏฺฐํ ปรมุกฺกํสโต อนญฺญสาธารณภาวโต. เตนาห ‘‘พุทฺธสีลํ นาม กถิต’’นฺติ. ฐานุปฺปตฺติกปญฺญาติ ตตฺถ ตตฺถ ฐานโส อุปฺปนฺนปญฺญา. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. อวเสสา ปญฺญาติ อิธ ปาฬิยํ อาคตา อนาคตา จ ยถาวุตฺตญาณทฺวยวินิมุตฺตา ปญฺญา.

๒๔๖. คำว่า ‘ยังให้สำเร็จ’ หมายถึง ยังมโนรถให้สำเร็จ คำว่า ‘ยังให้บริบูรณ์’ หมายถึง ยังอัธยาศัยให้บริบูรณ์ คำว่า ‘อธิศีล’ หมายถึง ในศีลอันยิ่ง ในศีลอันสูงสุด ศีลของพระพุทธเจ้าเป็นศีลที่ยิ่งกว่า ประเสริฐกว่าศีลของพระสาวกและศีลของพระปัจเจกพุทธเจ้า เพราะเป็นศีลที่สูงสุดอย่างยิ่งและไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ชื่อว่าพุทธศีล’ คำว่า ‘ปัญญาที่เกิดขึ้นตามฐานะ’ หมายถึง ปัญญาที่เกิดขึ้นตามฐานะในที่นั้นๆ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘ในที่นั้น’ เป็นต้น คำว่า ‘ปัญญาที่เหลือ’ หมายถึง ปัญญาที่มาแล้วและยังไม่มาในพระบาลีนี้ ซึ่งพ้นจากญาณสองอย่างที่กล่าวมาแล้ว

๒๔๗. วิเสสาธิคมานนฺติ สติปฏฺฐานาทีนํ อธิคนฺธพฺพวิเสสานํ. อภิญฺญา นาม ฉ อภิญฺญา, ตาสุ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน ฉฬภิญฺญารหโตว อคฺคมคฺคปญฺญา อิธ อภิญฺญาติ อธิปฺเปตา, ตสฺส โวสานํ ปริโยสานํ ปารมี ปรมุกฺกํสาติ อวกํสาติ จ อคฺคผลํ วุจฺจตีติ อาห ‘‘อภิญฺญา…เป… อรหตฺตํ ปตฺตา’’ติ.

๒๔๗. คำว่า ‘ซึ่งการบรรลุคุณวิเศษทั้งหลาย’ หมายถึง ซึ่งคุณวิเศษทั้งหลายมีสติปัฏฐานเป็นต้นที่พึงบรรลุ อภิญญาชื่อว่าอภิญญา ๖ อย่าง ในอภิญญาเหล่านั้น ปัญญาอันเป็นทางสูงสุดที่ควรแก่ฉฬภิญญาเท่านั้น พึงประสงค์ว่าเป็นอภิญญาในที่นี้ และความสิ้นสุด ความเป็นที่สุด ความถึงที่สุด ความสูงสุด และความลดน้อยลงของอภิญญานั้น ย่อมเรียกว่าอภิญญาอันเป็นผลสูงสุด ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘อภิญญา...ถึงซึ่งอรหัต’

อุปายปธาเนติ อริยผลาธิคมนสฺส อุปายภูเต ปธาเน. ‘‘อนุปฺปนฺนปาปกานุปฺปาทาทิอตฺถา’’ติ คหิตา ตเถว โหนฺติ, ตํ อตฺถํ สาเธนฺติเยวาติ เอตสฺส อตฺถสฺส ทีปโก สมฺมา-สทฺโทติ ยถาอธิปฺเปตตฺถสฺส อนุปฺปนฺนปาปกานุปฺปาทาทิโน อุปายภูเต, ปธานอุปายภูเตติ อตฺโถ. สมฺมา-สทฺทสฺส วา โยนิโส อตฺถทีปกตํ สนฺธาย ‘‘โยนิโส ปธาเน’’ติ วุตฺตํ. ฉนฺทํ ชเนตีติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺทํ อุปฺปาเทติ ปวตฺเตติ วา. วายมตีติ ปโยคปรกฺกมํ กโรติ. วีริยํ อารภตีติ กายิกเจตสิกวีริยํ กโรติ. จิตฺตํ อุกฺขิปตีติ [Pg.116] เตเนว สหชาตวีริเยน โกสชฺชปกฺขโต จิตฺตํ อุกฺขิปติ. ปทหตีติ สมฺมปฺปธานภูตํ วีริยํ ปวตฺเตติ. ปฏิปาฏิยา ปเนตานิ จตฺตาริ ปทานิ อาเสวนาภาวนาพหุลีกมฺมสาตจฺจกิริยาหิ โยเชตพฺพานิ. ‘‘ปทหตี’’ติ วา อิมินา อาเสวนาทีหิ สทฺธึ สิขาปตฺตํ อุสฺโสฬฺหิวีริยํ โยเชตพฺพํ. วฑฺฒิยา ปริปูรณตฺถนฺติ ยาวตา ภาวนาปาริปูริยา ปริปูรณตฺถํ. ยา ฐิตีติ ยา กุสลานํ ธมฺมานํ ปฏิปกฺขวิคเมน อวฏฺฐิติ. โส อสมฺโมโสติ โส อวินาโส. ยํ เวปุลฺลนฺติ โย สพฺพโส วิปุลภาโว มหนฺตตา. ภาวนาปาริปูรีติ ภาวนาย ปริปูริตา. อตฺโถติปิ เวทิตพฺพํ ปุริมปจฺฉิมปทานํ สมานตฺถภาวโต.

คำว่า ‘ความเพียรอันเป็นอุบาย’ หมายถึง ในความเพียรอันเป็นอุบายเพื่อการบรรลุอริยผล คำว่า ‘ความเพียรเพื่อไม่ให้บาปอกุศลที่ยังไม่เกิดไม่เกิดขึ้น’ เป็นต้น ที่ถูกถือเอาแล้ว ย่อมเป็นอย่างนั้นนั่นเอง คำว่า ‘สัมมา’ เป็นเครื่องแสดงอรรถของคำนั้นว่า ‘ย่อมยังอรรถนั้นให้สำเร็จนั่นเอง’ หมายถึง เป็นอุบายแห่งอรรถที่พึงประสงค์ คือความเพียรเพื่อไม่ให้บาปอกุศลที่ยังไม่เกิดไม่เกิดขึ้นเป็นต้น เป็นอุบายแห่งความเพียร หรือพึงทราบว่า คำว่า ‘โยนิโส’ ใน ‘โยนิโสปธาน’ นั้น ตรัสหมายถึงการแสดงอรรถโดยแยบคายของคำว่า ‘สัมมา’ คำว่า ‘ยังฉันทะให้เกิด’ หมายถึง ยังฉันทะอันเป็นกุศลที่ใคร่จะทำให้อุบัติขึ้น หรือให้เป็นไป คำว่า ‘พยายาม’ หมายถึง กระทำความพยายาม คำว่า ‘ปรารภความเพียร’ หมายถึง กระทำความเพียรทางกายและทางใจ คำว่า ‘ยกจิตขึ้น’ หมายถึง ยกจิตขึ้นจากฝ่ายแห่งความเกียจคร้านด้วยความเพียรที่เกิดพร้อมกันนั้นเอง คำว่า ‘ย่อมบำเพียร’ หมายถึง ยังความเพียรอันเป็นสัมมัปปธานให้เป็นไป บท ๔ บทเหล่านี้ พึงประกอบด้วยการเสพ การเจริญ การทำให้มาก และการกระทำติดต่อกันไปตามลำดับ หรือพึงประกอบความเพียรอุตสาหะอันถึงยอดพร้อมด้วยการเสพเป็นต้น ด้วยคำว่า ‘ย่อมบำเพียร’ นี้ คำว่า ‘เพื่อความบริบูรณ์แห่งความเจริญ’ หมายถึง เพื่อความบริบูรณ์แห่งความเจริญแห่งภาวนา คำว่า ‘ความตั้งมั่นใด’ หมายถึง ความตั้งมั่นแห่งกุศลธรรมทั้งหลายด้วยการปราศจากฝ่ายปฏิปักษ์ คำว่า ‘ความไม่หลงลืมนั้น’ หมายถึง ความไม่พินาศนั้น คำว่า ‘ความไพบูลย์ใด’ หมายถึง ความเป็นผู้ไพบูลย์โดยประการทั้งปวง ความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ คำว่า ‘ความบริบูรณ์แห่งภาวนา’ หมายถึง ความบริบูรณ์ด้วยภาวนา พึงทราบว่ามีอรรถอย่างเดียวกัน เพราะบทหน้าและบทหลังมีอรรถเสมอกัน

ปุพฺพภาคปฏิปทา กถิตาตํตํวิเสสาธิคมสฺส ปฏิปทาวิภาวนาย อารทฺธตฺตา. อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปชฺชเนน อนตฺถาวหตา นาม นตฺถีติ วุตฺตํ – ‘‘อุปฺปชฺชมานา’’ติ วจนํ อุปฺปนฺนานํ ราสนฺตรภาเวน คหิตตฺตา. ตถา กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปชฺชเนนาติ วุตฺตํ – อนุปฺปชฺชมานาติ วจนํ อุปฺปนฺนานํ ราสนฺตรภาเวน คหิตตฺตา. นิรุชฺฌมานาติ ปฏิปกฺขสมาโยเคน วินสฺสมานา, น ขณนิโรธวเสน นิรุชฺฌมานา.

ปฏิปทาในส่วนเบื้องต้น ตรัสไว้แล้ว เพราะเริ่มแสดงปฏิปทาเพื่อการบรรลุคุณวิเศษนั้นๆ ตรัสว่า ‘ชื่อว่าความนำมาซึ่งอนัตถะย่อมไม่มีด้วยการไม่เกิดขึ้นแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย’ เพราะคำว่า ‘กำลังเกิดขึ้น’ ถูกถือเอาโดยความเป็นกองที่เกิดขึ้นแล้ว อนึ่ง ตรัสว่า ‘ด้วยการเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย’ เพราะคำว่า ‘กำลังไม่เกิดขึ้น’ ถูกถือเอาโดยความเป็นกองที่เกิดขึ้นแล้ว คำว่า ‘กำลังดับ’ หมายถึง กำลังพินาศด้วยการประกอบเข้ากับฝ่ายปฏิปักษ์ ไม่ใช่กำลังดับโดยความเป็นขณะดับ

โลภาทโย เวทิตพฺพา, เย อารทฺธวิปสฺสกานํ อุปฺปชฺชนารหา. สกึ อุปฺปชฺชิตฺวาติ สภาวกถนมตฺตเมตํ. เอกวารเมว หิ มคฺโค อุปฺปชฺชติ. นิรุชฺฌมาโนติ สรเสเนว นิรุชฺฌมาโน. น หิ ตสฺส ปฏิปกฺขสมาโยโค นาม อตฺถิ. ผลสฺสาติ อนนฺตรกาเลว อุปฺปชฺชนกผลสฺส. ปจฺจยํ ทตฺวาว นิรุชฺฌตีติ อิมินา มคฺโค สมฺปติ อายติญฺจ เอกนฺเตเนว อตฺถาวโหติ ทสฺเสติ. ปุริมสฺมิมฺปีติ ‘‘อนุปฺปนฺนา เม กุสลา ธมฺมา อนุปฺปชฺชมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุ’’นฺติ เอตสฺมึ ตติยวาเรปิ. ‘‘สมถวิปสฺสนา คเหตพฺพา’’ติ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ, ตํ ปน มคฺคสฺส อนุปฺปนฺนตาย สพฺภาวโต, อนุปฺปชฺชมาเน จ ตสฺมึ วฏฺฏานตฺถสพฺภาวโตติ มคฺคสฺสปิ สาธารณภาวโต น ยุตฺตนฺติ ปฏิกฺขิปติ. ยทิ สมถวิปสฺสนานมฺปิ อนุปฺปตฺติ อนตฺถาวหา, มคฺคสฺส อนุปฺปตฺติยา วตฺตพฺพํ นตฺถีติ.

พึงทราบว่า โลภะเป็นต้น เป็นธรรมที่ควรเกิดขึ้นแก่ผู้เริ่มเจริญวิปัสสนา คำว่า ‘เกิดขึ้นครั้งเดียว’ นี้ เป็นเพียงการกล่าวถึงสภาวะเท่านั้น เพราะมรรคย่อมเกิดขึ้นเพียงครั้งเดียวเท่านั้น คำว่า ‘กำลังดับ’ หมายถึง กำลังดับโดยสภาวะของตนเอง เพราะการประกอบเข้ากับฝ่ายปฏิปักษ์ของมรรคนั้นไม่มี คำว่า ‘ของผล’ หมายถึง ของผลที่เกิดขึ้นในลำดับนั้นเอง ด้วยคำว่า ‘ให้ปัจจัยแล้วย่อมดับไป’ นี้ ย่อมแสดงว่า มรรคย่อมนำมาซึ่งประโยชน์โดยส่วนเดียวทั้งในปัจจุบันและในอนาคต คำว่า ‘ในครั้งก่อน’ หมายถึง ในวาระที่ ๓ นี้ว่า ‘กุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดขึ้นแก่เรา หากไม่เกิดขึ้น ก็พึงเป็นไปเพื่ออนัตถะ’ ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า ‘พึงถือเอาสมถะและวิปัสสนา’ แต่ปฏิเสธว่าไม่สมควร เพราะมรรคยังไม่เกิดขึ้น และเมื่อมรรคนั้นไม่เกิดขึ้น ย่อมเป็นไปเพื่ออนัตถะในวัฏฏะ จึงเป็นธรรมดาของมรรค หากการไม่เกิดขึ้นของสมถะและวิปัสสนาเป็นเหตุให้เกิดอนัตถะแล้ว ก็ไม่จำเป็นต้องกล่าวถึงการไม่เกิดขึ้นของมรรค

มหนฺตํ[Pg.117], คารวํ โหติ, ตสฺมา ‘‘สงฺฆคารเวน ยถารุจิ วนฺทิตุํ น ลภามี’’ติ สงฺเฆน สห น นิกฺขมิ. เอตฺตกํ ธาตูนํ นิธานํ นาม อญฺญตฺร นตฺถิ, มหาธาตุนิธานโต หิ นีหริตฺวา กติปยา ธาตุโย ตตฺถ ตตฺถ เจติเย อุปนีตา, อิธ ปน รามคามถูเป วินฏฺเฐ นาคภวนํ ปวิฏฺฐา โทณมตฺตา ธาตุโย อุปนีตา. อติมนฺทานิ โนติ นนุ อติวิย มนฺทานิ.

มีความเคารพอย่างมาก เพราะเหตุนั้นจึงไม่เสด็จออกไปพร้อมกับพระสงฆ์ โดยตรัสว่า ‘เราไม่สามารถไหว้ได้ตามความพอใจเพราะความเคารพในพระสงฆ์’ ชื่อว่าการบรรจุพระธาตุจำนวนเท่านี้ ไม่มีในที่อื่น เพราะพระธาตุบางส่วนถูกนำออกจากมหาธาตุเจดีย์แล้วนำไปบรรจุในเจดีย์นั้นๆ แต่ในที่นี้ พระธาตุประมาณหนึ่งทะนานที่เข้าไปสู่นาคภพเมื่อรามคามสถูปพินาศแล้ว ได้ถูกนำมาบรรจุไว้ คำว่า ‘ไม่เชื่องช้าอย่างยิ่ง’ หมายถึง ไม่เชื่องช้าอย่างยิ่งหรือ

สํวิชฺชิตฺวาติ ‘‘กถญฺหิ นาม มาทิโส อีทิสํ อนตฺถํ ปาปุณิสฺสตี’’ติ สํเวคํ ชเนตฺวา. อีทิสํ นาม มาทิสํ อารพฺภ วตฺตพฺพนฺติ กึ วทตีติ ตํ วจนํ อนาทิยนฺโต.

คำว่า สังวิชชิตวา คือ ทำให้เกิดความสังเวชว่า "เหตุไฉนหนอ คนเช่นเราจึงจะพึงถึงความพินาศเช่นนี้ได้" ส่วนคำว่า "คำเช่นนี้ย่อมเป็นไปปรารภคนเช่นเรา" นั้น ท่านกล่าวอะไร? คือไม่ใส่ใจคำนั้น.

สนฺตสมาปตฺติโต อญฺญํ สนฺถมฺภนการณํ พลวํ นตฺถีติ ตโต ปริหีโน สมฺมาปฏิปตฺติยํ ปติฏฺฐา กถํ ภวิสฺสตีติ อาห ‘‘สนฺตาย…เป… น สกฺโกตี’’ติ. น หิ มหารชฺชุยา ฉินฺนาย สุตฺตตนฺตู สนฺถมฺเภตุํ สกฺโกนฺตีติ. สมเถ ทสฺเสตฺวา เตน สมานคติกา อิมสฺมึ วิสเย วิปสฺสนาปีติ อิมินา อธิปฺปาเยนาห ‘‘เอวํ อุปฺปนฺนา สมถวิปสฺสนา…เป… สํวตฺตนฺตี’’ติ.

คำว่า สันตสมาปัตติโต อัญญัง สันถัมภนการณัง พะละวัง นัตถิ คือ ไม่มีเหตุแห่งความตั้งมั่นที่เข้มแข็งอื่นนอกจากสันตสมาบัติ เมื่อเสื่อมจากสมาบัตินั้นแล้ว การตั้งมั่นในสัมมาปฏิบัติจักมีได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า "ด้วยความสงบ... (ละ)... ย่อมไม่สามารถ" เพราะเมื่อเชือกใหญ่ขาดแล้ว เส้นด้ายย่อมไม่สามารถประคองไว้ได้ เมื่อแสดงสมถะแล้ว แม้วิปัสสนาในเรื่องนี้ก็มีคติเสมอกันกับสมถะนั้น ด้วยอธิปรายนี้จึงกล่าวว่า "สมถะและวิปัสสนาที่เกิดขึ้นแล้วอย่างนี้... (ละ)... ย่อมเป็นไป"

กาสาวนฺติ กาสาววตฺถํ. กจฺฉํ ปีเฬตฺวา นิวตฺถนฺติ ปจฺฉิมํ โอวฏฺฏิกํ ปีเฬนฺโต วิย ทฬฺหํ กตฺวา นิวตฺถํ อทฺทสํสูติ โยชนา.

คำว่า กาสาวัง คือ ผ้ากาสาวะ คำว่า กัจฉัง ปีเฬตวา นิวัตถัง มีการประกอบความว่า "ได้เห็นนุ่งให้มั่นคง เหมือนกดชายผ้าด้านหลังไว้"

วุตฺตนเยนาติ (อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๓๙๔) ‘‘กามา นาเมเต อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา’’ติอาทินา วตฺถุกามกิเลสกาเมสุ อาทีนวทสฺสนปุพฺพกเนกฺขมฺมปฏิปตฺติยา ฉนฺทราคํ วิกฺขมฺภยโต สมุจฺฉินฺทนฺตสฺส จ ‘‘อนุปฺปนฺโน จ กามาสโว น อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา เหฏฺฐา สพฺพาสวสุตฺตวณฺณนาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๕ อาทโย; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๕ อาทโย) วุตฺตนเยน. อารมฺมณรสํ อนุภวิตฺวา นิรุทฺธวิปาโกติ ตทารมฺมณมาห. อนุภวิตฺวา ภวิตฺวา จ วิคตํ ภูตวิคตํ. อนุภูตภูตา หิ ภูตตาสามญฺเญน ภูต-สทฺเทน วุตฺตา. สามญฺญเมว หิ อุปสคฺเคน วิเสสียตีติ. อนุภูตสทฺโท จ กมฺมวจนิจฺฉาย อภาวโต อนุภวกวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. วิปาโก อารมฺมเณ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺโธ ภุตฺวาวิคโตติ วตฺตพฺพตํ อรหติ, [Pg.118] วิกปฺปคาหวเสน ราคาทีหิ ตพฺพิปกฺเขหิ จ อกุสลํ กุสลญฺจ กมฺมํ อารมฺมณรสํ อนุภวิตฺวา วิคตนฺติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. ยถาวุตฺโต ปน วิปาโก เกวลํ อารมฺมณรสานุภวนวเสเนว ปวตฺตตีติ อนุภวิตฺวา วิคตตฺตา นิปฺปริยาเยเนว วุตฺโต, ตสฺส จ ตถา วุตฺตตฺตา กมฺมํ ภวิตฺวา วิคตปริยาเยน, ยํ ‘‘อุปฺปนฺนานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย, อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา’’ติ เอตฺถ ‘‘อุปฺปนฺน’’นฺติ คเหตฺวา ตํสทิสานํ ปหานํ, วุทฺธิ จ วุตฺตา. วิปจฺจิตุํ โอกาสกรณวเสน อุปฺปติตํ อตีตกมฺมญฺจ ตโต อุปฺปชฺชิตุํ อารทฺโธ อนาคโต วิปาโก จ ‘‘โอกาสกตุปฺปนฺโน’’ติ วุตฺโต. ยํ อุปฺปนฺนสทฺเทน วินาปิ วิญฺญายมานํ อุปฺปนฺนํ สนฺธาย ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, สญฺเจตนิกาน’’นฺติอาทิ (อ. นิ. ๑๐.๒๑๗, ๒๑๙) วุตฺตํ.

คำว่า วุตตะนะเยนะ คือ ด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้ว (องฺ. ฏี. 1.1.394) โดยเริ่มจาก "กามเหล่านี้ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา" เป็นต้น ด้วยปฏิปทาแห่งเนกขัมมะที่เห็นโทษในวัตถุกามและกิเลสกามมาก่อน สำหรับผู้ข่มและถอนฉันทราคะ และด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาอธิบายสัพพาสวสูตรเป็นต้น (ม. นิ. 1.15 เป็นต้น; ม. อ. 1.15 เป็นต้น) ข้างล่างนี้ โดยเริ่มจาก "กามอาสวะที่ยังไม่เกิด ย่อมไม่เกิดขึ้น" เป็นต้น คำว่า "วิบากที่ดับไปแล้วเพราะเสวยรสแห่งอารมณ์" นั้น ท่านกล่าวถึงอารมณ์นั้น คำว่า "อันเสวยแล้วและเป็นแล้วก็ปราศไป คือเป็นแล้วปราศไป" แท้จริงแล้ว "อันเสวยแล้วและเป็นแล้ว" นั้น กล่าวด้วยคำว่า "เป็นแล้ว" โดยความสามัญแห่งความเป็นแล้ว แท้จริงแล้ว ความสามัญนั่นแหละย่อมถูกทำให้พิเศษด้วยอุปสรรค และคำว่า "อันเสวยแล้ว" พึงเห็นว่าเป็นคำที่กล่าวถึงผู้เสวย เพราะไม่มีความประสงค์ในคำที่เป็นกรรมวาจก วิบากที่เกิดขึ้นในอารมณ์แล้วดับไป ย่อมควรกล่าวว่า "เป็นแล้วปราศไป" อกุศลกรรมและกุศลกรรมพร้อมด้วยราคะเป็นต้นและปฏิปักษ์ของราคะเหล่านั้น โดยอาศัยการยึดถือโดยความดำริ ย่อมควรกล่าวว่า "ปราศไปแล้วเพราะเสวยรสแห่งอารมณ์" แต่วิบากที่กล่าวมาแล้วนั้น ย่อมเป็นไปเพียงโดยอาศัยการเสวยรสแห่งอารมณ์เท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "เสวยแล้วปราศไป" โดยตรง (นิปปริยาย) และเพราะกล่าวอย่างนั้น กรรมจึงเป็นไปโดยปริยายว่า "เป็นแล้วปราศไป" ซึ่งในคำว่า "เพื่อละอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว เพื่อความตั้งอยู่แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว" นี้ เมื่อถือเอาคำว่า "เกิดขึ้นแล้ว" ก็กล่าวถึงการละและการเจริญของสิ่งเหล่านั้น อดีตกรรมที่เกิดขึ้นโดยการทำโอกาสให้วิบาก และวิบากในอนาคตที่เริ่มจะเกิดขึ้นจากกรรมนั้น ก็เรียกว่า "โอกาสกตุปปันนะ" (เกิดขึ้นโดยการทำโอกาส) ซึ่งแม้ไม่มีคำว่า "เกิดขึ้นแล้ว" ก็ยังเข้าใจได้ว่า "เกิดขึ้นแล้ว" โดยอ้างถึงสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว ดังที่กล่าวไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าว (ซึ่งการสิ้นสุดแห่งทุกข์) ของกรรมที่บุคคลทำด้วยเจตนา" เป็นต้น (องฺ. อ. 10.217, 219)

เตสูติ วิปสฺสนาย ภูมิภูเตสุ ขนฺเธสุ. อนุสยิตกิเลสาติ อนุสยวเสน ปวตฺตา อปฺปหีนา มคฺเคน ปหาตพฺพา กิเลสา อธิปฺเปตา. เตนาห ‘‘อตีตา…เป… น วตฺตพฺพา’’ติ. เตสญฺหิ อมฺพรุกฺโขปมาย วตฺตมานาทิตา น วตฺตพฺพา มคฺเคน ปหาตพฺพานํ ตาทิสสฺส วิภาคสฺส อนุปฺปชฺชนโต. อปฺปหีนาว โหนฺตีติ อิมินา อปฺปหีนฏฺเฐน อนุสยฏฺโฐติ ทสฺเสติ. อิทํ ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นามาติ อิทํ เตสุ ขนฺเธสุ อุปฺปตฺติรหกิเลสชาตํ ตาย เอว อุปฺปตฺติรหตาย ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นาม, เตภูมกภูมิลทฺธา นาม โหตีติ อตฺโถ. ตาสุ ตาสุ ภูมีสูติ มนุสฺสเทวาทิอตฺตภาวสงฺขาเตสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ. ตสฺมึ ตสฺมึ สนฺตาเน อนุปฺปตฺติอนาปาทิตตาย อสมุคฺฆาติตา. เอตฺถ จ ลทฺธภูมิกํ ภูมิลทฺธนฺติ วุตฺตํ อคฺคิอาหิโต วิย.

คำว่า เตสุ คือ ในขันธ์ทั้งหลายอันเป็นภูมิของวิปัสสนา คำว่า อนุสยิตกิเลส คือ กิเลสที่ยังไม่ละ ที่เป็นไปโดยอนุสัย และพึงละด้วยมรรค เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "อดีต... (ละ)... ไม่ควรกล่าว" แท้จริงแล้ว ความเป็นปัจจุบันเป็นต้นของกิเลสเหล่านั้น ไม่ควรกล่าวด้วยอุปมาด้วยต้นมะม่วง เพราะการแบ่งแยกเช่นนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นแก่กิเลสที่พึงละด้วยมรรค ด้วยคำว่า "ย่อมยังไม่ละ" นี้ จึงแสดงว่ามีความหมายว่า "อนุสัย" (กิเลสที่ยังไม่ละ) คำว่า "นี้ชื่อว่า ภูมิที่ได้แล้วเกิดขึ้น" คือ กิเลสชาติที่ควรแก่การเกิดขึ้นในขันธ์เหล่านั้น ชื่อว่า "ภูมิที่ได้แล้วเกิดขึ้น" ด้วยความควรแก่การเกิดขึ้นนั้นเอง ความหมายคือ ชื่อว่า "ภูมิที่ได้แล้ว" ในภูมิสาม คำว่า "ในภูมิเหล่านั้นๆ" คือ ในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายที่นับว่าเป็นอัตภาพมีมนุษย์และเทวดาเป็นต้น ในสันดานนั้นๆ กิเลสเหล่านั้นยังไม่ถูกถอนออกไป เพราะยังไม่เกิดขึ้นและยังไม่ถูกทำให้ปรากฏ ในที่นี้ คำว่า "ลัทธภูมิกะ" (มีภูมิที่ได้แล้ว) ก็กล่าวว่า "ภูมิที่ได้แล้ว" เหมือนไฟที่ถูกวางไว้ (ในเชื้อ)

โอกาสกตุปฺปนฺน-สทฺเทปิ จ โอกาโส กโต เอเตนาติ โอกาโส กโต เอตสฺสาติ จ อตฺถทฺวเยปิ กต-สทฺทสฺส ปรนิปาโต ทฏฺฐพฺโพ. อาหตขีรรุกฺโข วิย นิมิตฺตคฺคาหวเสน อธิคฺคหิตํ อารมฺมณํ, อนาหตขีรรุกฺโข วิย อวิกฺขมฺภิตตาย อนฺโตคธกิเลสํ อารมฺมณํ. นิมิตฺตคฺคาหกาวิกฺขมฺภิตกิเลสา วา ปุคฺคลา อาหตานาหตขีรรุกฺขสทิสา. ปุริมนเยเนวาติ อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺเน วิย ‘‘อิมสฺมึ นาม ฐาเน นุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ น วตฺตพฺพา. กสฺมา? อสมุคฺฆาติตตฺตา’’ติ โยเชตฺวา วิตฺถาเรตพฺพํ.

และในคำว่า โอกาสกตุปปันนะ พึงเห็นว่ามีการวางคำว่า กตะ ไว้ข้างหลังในอรรถทั้งสองว่า "โอกาสอันกรรมนี้ทำแล้ว" และ "โอกาสอันกรรมนี้ทำเพื่อวิบาก" อารมณ์ที่ถูกยึดถือโดยการถือเอานิมิต เหมือนต้นไม้มีน้ำยางที่ถูกกระทบ (กรีด) อารมณ์ที่มีกิเลสอยู่ภายในเพราะยังไม่ถูกข่มไว้ เหมือนต้นไม้มีน้ำยางที่ยังไม่ถูกกระทบ (กรีด) หรือบุคคลผู้ถือเอานิมิตและมีกิเลสที่ยังไม่ถูกข่มไว้ ก็เหมือนต้นไม้มีน้ำยางที่ถูกกระทบและยังไม่ถูกกระทบ คำว่า ปุริมะนะเยเนวะ คือ พึงประกอบและขยายความเหมือนในคำว่า อวิกขัมภิตุปปันนะ ว่า "ไม่ควรกล่าวว่า จักไม่เกิดขึ้นในที่ชื่อนี้ เพราะเหตุไร? เพราะยังไม่ถูกถอนรากถอนโคน"

วุตฺตํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค. ตตฺถ จ มคฺเคน ปหีนกิเลสานเมว ติธา นวตฺตพฺพตํ อปากฏํ สุปากฏํ กาตุํ อชาตผลรุกฺโข อุปมาภาเวน อาคโต[Pg.119]. อตีตาทีนํ อปฺปหีนตา ทสฺสนตฺถมฺปิ ‘‘ชาตผลรุกฺเขน ทีเปตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา อจฺฉินฺเน รุกฺเข นิพฺพตฺตารหานิ ผลานิ ฉินฺเน อนุปฺปชฺชมานานิ น กทาจิ สสภาวานิ อเหสุํ โหนฺติ ภวิสฺสนฺติ จาติ ตานิ อตีตาทิภาเวน น วตฺตพฺพานิ, เอวํ มคฺเคน ปหีนกิเลสา จ ทฏฺฐพฺพา. ยถา เฉเท อสติ ผลานิ อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, สติ จ นุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ เฉทสฺส สาตฺถกตา, เอวํ มคฺคภาวนาย จ สาตฺถกตา โยเชตพฺพา.

กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค ในที่นั้น เพื่อทำให้ความไม่ควรกล่าวถึงกิเลสที่ละได้ด้วยมรรคโดยส่วน ๓ นั้น ซึ่งยังไม่ปรากฏ ให้ปรากฏชัดเจน จึงนำต้นไม้ที่ยังไม่เกิดผลมาเป็นอุปมา และเพื่อแสดงความที่กิเลสในอดีตเป็นต้นยังไม่ถูกละ จึงกล่าวว่า "พึงแสดงด้วยต้นไม้ที่เกิดผลแล้ว" ในที่นั้น เหมือนผลไม้ที่ควรจะเกิดในต้นไม้ที่ยังไม่ถูกตัด เมื่อถูกตัดแล้วย่อมไม่เกิดขึ้น และดังนั้นจึงไม่เคยมี ไม่เป็นอยู่ และจักไม่มีในสภาพของตน ผลไม้เหล่านั้นจึงไม่ควรกล่าวโดยความเป็นอดีตเป็นต้น ฉันใด กิเลสที่ละได้ด้วยมรรคก็พึงเห็นฉันนั้น เหมือนเมื่อไม่มีการตัด ผลไม้ก็จะเกิดขึ้น แต่เมื่อมีการตัด ผลไม้ก็จะไม่เกิดขึ้น ความเป็นผู้มีประโยชน์แห่งการตัดจึงมีอยู่ ฉันใด ความเป็นผู้มีประโยชน์แห่งการเจริญมรรคก็พึงประกอบฉันนั้น

เตปิ ปชหติเยว กิเลสปฺปหาเนเนว เตสมฺปิ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนโต. อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺสาติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส. อุปาทินฺนอนุปาทินฺนโตติ อุปาทินฺนขนฺธโต เจว กิเลสโต จ. อุปปตฺติวเสน วุฏฺฐานํ ทสฺเสตุมาห – ‘‘ภววเสน ปนา’’ติอาทิ. เย โสตาปนฺนสฺส สตฺต ภวา อปฺปหีนา, ตโต ปญฺจ ฐเปตฺวา อิตเร ทฺเว ‘‘สุคติภเวกเทสา’’ติ อธิปฺเปตา. สุคติกามภวโตติ สุคติภเวกเทสภูตกามภวโต. อรหตฺตมคฺโค รูปารูปภวโต วุฏฺฐาติ อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนสมุคฺฆาตภาวโต. ยทิ อรหตฺตมคฺโค เอว อริยมคฺโค สิยา, โส เอว สพฺพกิเลเส ปชเหยฺย, สพฺพภเวหิปิ วุฏฺฐเหยฺย. ยสฺมา ปน โอธิโสว กิเลสา ปหียนฺติ, ตสฺมา เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมมคฺเคหิ ปหีนาวเสเส กิเลเส โส ปชหติ, อิติ อิมํ สามตฺถิยํ สนฺธาย ‘‘สพฺพภเวหิ วุฏฺฐาติเยวาติปิ วทนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ โส เอว ‘‘วชิรูปโม’’ติ วุตฺโต.

แม้สิ่งเหล่านั้นก็ละได้ด้วยการละกิเลสเท่านั้น เพราะทำให้สิ่งเหล่านั้นไม่เกิดขึ้นอีก คำว่า อภิสังขารวิญญาณ ได้แก่ ปฏิสนธิวิญญาณ คำว่า อุปาทินนานุปาทินนะ ได้แก่ ขันธ์อันกรรมยึดถือแล้วและกิเลส เพื่อแสดงการออกไปโดยอาศัยการอุบัติ จึงกล่าวว่า 'ก็โดยอาศัยภพ' เป็นต้น ภพ ๗ ที่พระโสดาบันยังละไม่ได้นั้น เว้น ๕ ภพแล้ว ภพที่เหลือ ๒ ภพนั้นพึงประสงค์ว่า 'ส่วนหนึ่งแห่งสุคติภพ' คำว่า สุคติกามภพ ได้แก่ กามภพซึ่งเป็นส่วนหนึ่งแห่งสุคติภพ อรหัตตมรรคย่อมออกจากรูปภพและอรูปภพ เพราะเป็นเหตุถอนสังโยชน์เบื้องบนได้ ถ้าอรหัตตมรรคเท่านั้นเป็นอริยมรรค อรหัตตมรรคนั้นพึงละกิเลสทั้งปวงได้ และพึงออกจากภพทั้งปวงได้ แต่เพราะกิเลสทั้งหลายย่อมถูกละไปเป็นส่วนๆ ฉะนั้น อรหัตตมรรคจึงละกิเลสที่เหลือจากที่มรรคเบื้องต่ำๆ ละไปแล้ว คำว่า 'ย่อมออกจากภพทั้งปวง' นี้กล่าวโดยอ้างอิงถึงความสามารถนี้ เพราะอรหัตตมรรคนั้นแลถูกกล่าวว่า 'เปรียบด้วยเพชร'

โหตุ ตาว วุตฺตนเยน อนุปฺปนฺนานํ อกุสลานํ อนุปฺปาทาย, อุปฺปนฺนานํ อุปฺปนฺนสทิสานํ ปหานาย อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนาย มคฺคภาวนา, อถ มคฺคกฺขเณ กถํ อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนานญฺจ ฐิติยา ภาวนา โหติ เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตา ตสฺสาติ โจเทติ, อิตโร ‘‘มคฺคปฺปวตฺติยาเยวา’’ติ ปริหารมาห. มคฺโค หิ กามญฺเจกจิตฺตกฺขณิโก, ตถารูโป ปนสฺส ปวตฺติวิเสโส, ยํ อนุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมา สาติสยํ อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ สวิเสสํ ปาริปูรึ ปาปุณนฺติ. เตนาห ‘‘มคฺโค หี’’ติอาทิ. กิญฺจาปิ อริยมคฺโค วตฺตมานกฺขเณ อนุปฺปนฺโน นาม น โหติ, อนุปฺปนฺนปุพฺพตํ อุปาทาย อุปจารวเสน ตถา วุจฺจตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนาคตปุพฺพํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยเมวาติ อยํ มคฺคสฺส ยถาปจฺจยปวตฺติ [Pg.120] เอว ฐิติ นามาติ, มคฺคสมงฺคี ปุคฺคโล มคฺคมฺปิ ภาเวนฺโต เอว ตสฺส ฐิติยา ภาเวตีติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

การเจริญมรรคเพื่อไม่ให้อกุศลที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้น เพื่อละอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วให้เหมือนกับที่เกิดขึ้นแล้ว เพื่อทำให้ไม่เกิดขึ้นอีก จงมีตามนัยที่กล่าวมาแล้วก่อนเถิด แต่ในขณะแห่งมรรค การเจริญกุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น และการเจริญกุศลที่เกิดขึ้นแล้วให้ตั้งอยู่ จะเป็นไปได้อย่างไร เพราะมรรคนั้นมีขณะจิตเดียว ดังนี้ จึงมีผู้ท้วงขึ้น อีกฝ่ายหนึ่งจึงแก้ว่า 'ก็เพราะการเป็นไปแห่งมรรคเท่านั้น' ก็มรรคนั้นแม้มีขณะจิตเดียว แต่มีการเป็นไปพิเศษอย่างนั้น คือ กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้นอย่างยิ่ง และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมถึงความบริบูรณ์อย่างพิเศษ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ก็มรรค' เป็นต้น แม้ว่าอริยมรรคในขณะปัจจุบันจะไม่มีชื่อว่ายังไม่เกิด แต่เพื่อแสดงว่าอริยมรรคนั้นถูกกล่าวอย่างนั้นโดยอุปจาระ อาศัยการที่ยังไม่เคยเกิดมาก่อน จึงกล่าวว่า 'เพราะยังไม่เคยมีมาในอดีต' เป็นต้น คำว่า 'นี้เท่านั้น' คือ การเป็นไปของมรรคตามปัจจัยนี้แลชื่อว่าความตั้งอยู่ และพึงกล่าวได้ว่า บุคคลผู้ประกอบด้วยมรรคย่อมเจริญมรรค แม้เจริญมรรคนั้นก็ชื่อว่าเจริญเพื่อความตั้งอยู่ของมรรคนั้น

อุปสมมานํ คจฺฉตีติ วิกฺขมฺภนวเสน สมุจฺเฉทวเสน กิเลเส อุปสเมนฺตํ วตฺตติ. ปุพฺพภาคินฺทฺริยานิ เอว วา อธิปฺเปตานิ. เตเนวาห ‘‘กิเลสูปสมตฺถํ วา คจฺฉตี’’ติ.

คำว่า 'ย่อมถึงความสงบ' คือ ย่อมเป็นไปเพื่อระงับกิเลสโดยการข่มไว้ และโดยการตัดขาด หรือพึงประสงค์ถึงอินทรีย์ในส่วนเบื้องต้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'หรือย่อมถึงเพื่อความสงบกิเลส'

๒๔๘. อธิมุจฺจนฏฺเฐนาติ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๒๙; อ. นิ. ฏี. ๓.๘.๖๖) อธิกํ สวิเสสํ มุจฺจนฏฺเฐน, เตนาห ‘‘สุฏฺฐุ มุจฺจนฏฺโฐ’’ติ. เอเตน สติปิ สพฺพสฺสปิ รูปาวจรชฺฌานสฺส วิกฺขมฺภนวเสน ปฏิปกฺขโต วิมุตฺตภาเว เยน ภาวนาวิเสเสน ตํ ฌานํ สาติสยํ ปฏิปกฺขโต วิมุจฺจิตฺวา ปวตฺตติ, โส ภาวนาวิเสโส ทีปิโต. ภวติ หิ สมานชาติยุตฺโตปิ ภาวนาวิเสเสน ปวตฺติอาการวิเสโส. ยถา ตํ สทฺธาวิมุตฺตโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส, ตถา ปจฺจนีกธมฺเมหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺตตาย เอว อนิคฺคหิตภาเวน นิราสงฺกตาย อภิรติวเสน สุฏฺฐุ อธิมุจฺจนฏฺเฐนปิ วิโมกฺโข. เตนาห ‘‘อารมฺมเณ จา’’ติอาทิ. อยํ ปนตฺโถติ อยํ อธิมุจฺจนตฺโถ ปจฺฉิมวิโมกฺเข นิโรเธ นตฺถิ. เกวโล วิมุตฺตตฺโถ เอว ตตฺถ ลพฺภติ, ตํ สยเมว ปรโต วกฺขติ.

๒๔๘. คำว่า 'โดยอธิมุตติ' (ที. สี. ฏีกา ๒.๑๒๙; อัง. ติก. ฏีกา ๓.๘.๖๖) คือ โดยการหลุดพ้นอย่างยิ่งอย่างพิเศษ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'เป็นความหลุดพ้นอย่างดี' ด้วยเหตุนี้ แม้ว่ารูปาวจรฌานทั้งหมดจะหลุดพ้นจากปฏิปักษ์โดยการข่มไว้ แต่ก็แสดงถึงความพิเศษแห่งภาวนาที่ทำให้ฌานนั้นหลุดพ้นจากปฏิปักษ์อย่างยิ่งยวดแล้วเป็นไป เพราะว่าแม้สิ่งที่มีชาติเสมอกัน ก็มีการเป็นไปที่แตกต่างกันด้วยความพิเศษแห่งภาวนา เหมือนอย่างผู้ถึงทิฏฐิย่อมต่างจากผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา ฉันใด วิโมกข์ก็เป็นไปโดยความหลุดพ้นอย่างดีจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ โดยความเป็นผู้ไม่ถูกข่มขี่ โดยความเป็นผู้ไม่มีความสงสัย โดยความเป็นผู้ยินดี โดยความหลุดพ้นอย่างดี ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในอารมณ์ด้วย' เป็นต้น แต่ความหมายนี้ คือความหมายแห่งอธิมุตตินี้ ไม่มีในวิโมกข์สุดท้ายคือ นิโรธ ในนิโรธนั้น พึงได้แต่ความหมายแห่งวิมุตติเท่านั้น ซึ่งพระผู้มีพระภาคจักตรัสเองในภายหลัง

รูปีติ เยนายํ สสนฺตติปริยาปนฺเนน รูเปน สมนฺนาคโต, ตํ ยสฺส ฌานสฺส เหตุภาเวน วิสิฏฺฐํ รูปํ โหติ. เยน วิสิฏฺเฐน รูเปน ‘‘รูปี’’ติ วุจฺเจยฺย รูปี-สทฺทสฺส อติสยตฺถทีปนโต, ตเทว สสนฺตติปริยาปนฺนรูปนิมิตฺตํ ฌานมิว ปรมตฺถโต รูปีภาวสาธกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺติอาทิ. รูปชฺฌานํ รูปํ อุตฺตรปทโลเปน. รูปานีติ ปเนตฺถ ปุริมปทโลโป ทฏฺฐพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘นีลกสิณาทีนิ รูปานี’’ติ.

คำว่า 'รูปี' คือ บุคคลนี้ประกอบด้วยรูปที่จัดอยู่ในสันดานของตน รูปนั้นเป็นรูปที่พิเศษโดยเป็นเหตุแห่งฌานใด ด้วยรูปที่พิเศษใด พึงกล่าวว่า 'รูปี' เพราะคำว่า 'รูปี' แสดงความหมายยิ่งยวด รูปนิมิตที่จัดอยู่ในสันดานของตนนั้นแล พึงทราบว่าเป็นเครื่องยังความเป็นรูปีให้สำเร็จโดยปรมัตถ์ เหมือนฌาน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ภายใน' เป็นต้น คำว่า 'รูปฌาน' คือ รูป โดยมีการลบพจน์หลัง ในคำว่า 'รูปานิ' นี้ พึงทราบว่ามีการลบพจน์หน้า เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'รูปทั้งหลายมีกสิณสีเขียวเป็นต้น'

อนฺโตอปฺปนายํ สุภนฺติ อาโภโค นตฺถีติ อิมินา ปุพฺพาโภควเสน อธิมุตฺติ สิยาติ ทสฺเสติ. เอวญฺเหตฺถ ตถาวตฺตพฺพตาปตฺติโจทนา อนวกาสา โหติ. ยสฺมา สุวิสุทฺเธสุ นีลาทีสุ วณฺณกสิเณสุ ตตฺถ กตาธิการานํ อภิรติวเสน สุฏฺฐุ อธิมุตฺติ สิยา, ตสฺมา อฏฺฐกถายํ ตถา ตติโย วิโมกฺโข สํวณฺณิโต. ยสฺมา ปน เมตฺตาทิวเสน ปวตฺตมานา ภาวนา สตฺเต อปฺปฏิกูลโต ทหติ, [Pg.121] เต สุภโต อธิมุจฺจิตฺวาว ปวตฺตติ, ตสฺมา ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๒) พฺรหฺมวิหารภาวนา ‘‘สุภวิโมกฺโข’’ติ วุตฺตา, ตยิทํ อุภยมฺปิ เตน เตน ปริยาเยน วุตฺตตฺตา น วิรุชฺฌตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

คำว่า 'ภายในไม่มีความน้อมไปว่าดี' ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่า อธิมุตติย่อมมีโดยความเป็นอภิโภคเบื้องต้น เมื่อเป็นเช่นนี้ การท้วงว่า 'พึงกล่าวอย่างนั้น' จึงไม่มีช่องว่างในที่นี้ เพราะว่าในกสิณวรรณะมีสีเขียวเป็นต้นที่บริสุทธิ์ดีแล้ว อธิมุตติย่อมมีอย่างดีโดยความยินดีของผู้ที่ได้กระทำความเพียรในกสิณนั้น ฉะนั้น ในอรรถกถาจึงพรรณนาวิโมกข์ที่ ๓ อย่างนั้น แต่เพราะภาวนาที่ดำเนินไปโดยเมตตาเป็นต้น ย่อมพิจารณาสัตว์ทั้งหลายโดยความเป็นของไม่น่าเกลียด ภาวนานั้นย่อมเป็นไปโดยน้อมใจเชื่อสัตว์เหล่านั้นว่าดี ฉะนั้น ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๒) จึงกล่าวพรหมวิหารภาวนาว่า 'สุภวิโมกข์' พึงทราบว่าทั้งสองอย่างนี้ไม่ขัดแย้งกัน เพราะถูกกล่าวโดยนัยนั้นๆ

สพฺพโสติ อนวเสสโต. น หิ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ เอกเทโสปิ ตตฺถ อวสิฏฺโฐติ. วิสฺสฏฺฐตฺตาติ ยถาปริจฺฉินฺเน กาเล นิโรธิตตฺตา. อุตฺตโม วิโมกฺโข นาม อริเยเหว สมาปชฺชิตพฺพโต, อริยผลปริโยสานตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานปฺปตฺติภาวโต จ.

คำว่า 'ทั้งหมด' คือ โดยไม่เหลือเศษ เพราะว่าแม้ส่วนหนึ่งแห่งอรูปขันธ์ ๔ ก็ไม่เหลืออยู่ในนิโรธนั้น คำว่า 'เพราะปล่อยไปแล้ว' คือ เพราะดับไปแล้วในกาลที่กำหนดไว้ วิโมกข์อันสูงสุด ได้แก่ นิโรธ เพราะเป็นสิ่งที่พระอริยะเท่านั้นพึงเข้าถึง เพราะมีอริยผลเป็นที่สุด และเพราะเป็นความถึงซึ่งพระนิพพานในปัจจุบันธรรม

๒๔๙. อภิภวตีติ อภิภุ (ที. นิ. ฏี. ๒.๑๗๓; อ. นิ. ฏี. ๓.๖.๖๑-๖๕) ปริกมฺมํ, ญาณํ วา. อภิภุ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ, ฌานํ. อภิภวิตพฺพํ วา อารมฺมณสงฺขาตํ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ, ฌานํ. อารมฺมณาภิภวนโต อภิภุ จ ตํ อายตนญฺจ โยคิโน สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานภาวโต มนายตนธมฺมายตนภาวโต จาติปิ สสมฺปยุตฺตํ ฌานํ อภิภายตนํ. เตนาห ‘‘อภิภวนการณานี’’ติอาทิ. ตานีติ อภิภายตนสญฺญิตานิ ฌานานิ. สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส อาโภโค ปุพฺพภาคภาวนาวเสน ฌานกฺขเณ ปวตฺตํ อภิภวนาการํ คเหตฺวา ปวตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ปริกมฺมวเสน อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี, น อปฺปนาวเสน. น หิ ปฏิภาคนิมิตฺตารมฺมณา อปฺปนา อชฺฌตฺตวิสยา สมฺภวติ. ตํ ปน อชฺฌตฺต ปริกมฺมวเสน ลทฺธํ กสิณนิมิตฺตํ อสุวิสุทฺธเมว โหติ, น พหิทฺธา ปริกมฺมวเสน ลทฺธํ วิย วิสุทฺธํ.

๒๔๙. ชื่อว่าอภิภู เพราะครอบงำ (ที.ฏี. 2.173; อ.ฏี. 3.6.61-65) ได้แก่ บริกรรม หรือญาณ. ชื่อว่าอภิภายตนะ เพราะเป็นอายตนะของอภิภูนี้ คือ ฌาน. หรือชื่อว่าอภิภายตนะ เพราะอายตนะอันได้แก่อารมณ์ที่พึงครอบงำเป็นอายตนะของสิ่งนี้ คือ ฌาน. ฌานที่สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านั้น ชื่อว่าอภิภายตนะ เพราะครอบงำอารมณ์ จึงชื่อว่าอภิภู และเพราะเป็นอายตนะ เนื่องจากเป็นที่ตั้งแห่งความสุขพิเศษของโยคี และเนื่องจากเป็นมนายตนะและธัมมายตนะ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เหตุแห่งการครอบงำทั้งหลาย” เป็นต้น. คำว่า ตานิ ได้แก่ ฌานทั้งหลายที่ชื่อว่าอภิภายตนะ. อาโภค (การพิจารณา) ของผู้ที่ออกจากสมาบัติ พึงทราบว่า เป็นไปโดยถือเอาอาการแห่งการครอบงำที่เกิดขึ้นในขณะแห่งฌาน ด้วยอำนาจแห่งบุพพภาคภาวนา. เป็นผู้มีรูปสัญญาภายในด้วยอำนาจบริกรรม ไม่ใช่ด้วยอำนาจอัปปนา. เพราะอัปปนาที่มีปฏิภาคนิมิตเป็นอารมณ์ ย่อมไม่มีในภายในวิสัย. แต่กสิณนิมิตที่ได้ด้วยอำนาจบริกรรมภายในนั้น ย่อมไม่บริสุทธิ์ดีนัก ไม่บริสุทธิ์เหมือนกสิณนิมิตที่ได้ด้วยอำนาจบริกรรมภายนอก

ปริตฺตานีติ ยถาลทฺธานิ สุปฺปสราวมตฺตานิ. เตนาห ‘‘อวฑฺฒิตานี’’ติ. ปริตฺตวเสเนวาติ วณฺณวเสน อาโภเค วิชฺชมาเนปิ ปริตฺตวเสเนว อิทมภิภายตนํ วุตฺตํ. ปริตฺตตา เหตฺถ อภิภวนสฺส การณํ. วณฺณาโภเค สติปิ อสติปิ อภิภายตนภาวนา นาม ติกฺขปญฺญสฺเสว สมฺภวติ, น อิตรสฺสาติ ‘‘ญาณุตฺตริโก ปุคฺคโล’’ติ. อภิภวิตฺวา สมาปชฺชตีติ เอตฺถ อภิภวนํ สมาปชฺชนญฺจ อุปจารชฺฌานาธิคมสมนนฺตรเมว อปฺปนาฌานุปฺปาทนนฺติ อาห ‘‘สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ. สห นิมิตฺตุปฺปาเทนาติ จ อปฺปนาปริวาสาภาวสฺส ลกฺขณวจนเมตํ. โย ‘‘ขิปฺปาภิญฺโญ’’ติ วุจฺจติ[Pg.122], ตโตปิ ญาณุตฺตรสฺเสว อภิภายตนภาวนา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ นิมิตฺเต. อปฺปนํ ปาเปตีติ ภาวนา อปฺปนํ เนติ.

คำว่า ปริตฺตานิ คือ มีประมาณเท่าฝาละมีที่ขัดดีแล้วตามที่ได้มา. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อวฑฺฒิตานิ (ไม่ขยายออก). คำว่า ปริตฺตวเสน เอว คือ แม้เมื่อมีการพิจารณาโดยอำนาจวรรณะอยู่ ก็ตรัสอภิภายตนะนี้โดยอำนาจความเล็กน้อยนั่นเอง. เพราะความเป็นของเล็กน้อยในอภิภายตนะนี้ เป็นเหตุแห่งการครอบงำ. เมื่อมีการพิจารณาวรรณะอยู่ก็ตาม ไม่มีก็ตาม ชื่อว่าการเจริญอภิภายตนะ ย่อมมีได้แก่ผู้มีปัญญาคมเท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้อื่น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ญาณุตฺตริโก ปุคฺคโล (บุคคลผู้มีญาณยิ่ง). ในคำว่า อภิภวิตฺวา สมาปชฺชติ นี้ การครอบงำและการเข้าถึง คือการยังอัปปนาฌานให้เกิดขึ้นในลำดับแห่งการบรรลุอุปจารฌานนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า “ในอภิภายตนะนี้ ย่อมยังอัปปนาให้ถึงพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิตนั่นเอง”. และคำว่า สห นิมิตฺตุปฺปาเทน นี้ เป็นคำแสดงลักษณะของการไม่มีอัปปนาปริวาส. ผู้ใดที่เรียกว่า ขิปฺปาภิญฺโญ (ผู้รู้ยิ่งเร็วพลัน) การเจริญอภิภายตนะก็มีแก่บุคคลผู้มีญาณยิ่งกว่าผู้นั้นนั่นเอง. คำว่า เอตฺถ คือ ในนิมิตนี้. คำว่า อปฺปนํ ปาเปติ คือ ภาวนายังอัปปนาให้ถึง

เอตฺถ จ เกจิ ‘‘อุปฺปนฺเน อุปจารชฺฌาเน ตํ อารพฺภ เย เหฏฺฐิมนฺเตน ทฺเว ตโย ชวนวารา ปวตฺตนฺติ, เต อุปจารชฺฌาน ปกฺขิกา เอว, ตทนนฺตรญฺจ ภวงฺคปริวาเสน อุปจาราเสวนาย จ วินา อปฺปนา โหติ, สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนว อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ. น หิ ปาริวาสิกปริกมฺเมน อปฺปนาวาโร อิจฺฉิโต, นาปิ มหคฺคตปฺปมาณชฺฌาเนสุ วิย อุปจารชฺฌาเน เอกนฺตโต ปจฺจเวกฺขณา อิจฺฉิตพฺพา, ตสฺมา อุปจารชฺฌานาธิคมโต ปรํ กติปยภวงฺคจิตฺตาวสาเน อปฺปนํ ปาปุณนฺโต ‘‘สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ วุตฺโต. ‘‘สห นิมิตฺตุปฺปาเทนา’’ติ จ อธิปฺปายิกมิทํ วจนํ, น นีตตฺถํ, อธิปฺปาโย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

และในอภิภายตนะนี้ บางพวกกล่าวว่า “เมื่ออุปจารฌานเกิดขึ้นแล้ว ชวนวาระ ๒-๓ วาระที่แล่นไปโดยส่วนต่ำสุดปรารภอุปจารฌานนั้น ชวนวาระเหล่านั้นเป็นฝ่ายแห่งอุปจารฌานนั่นเอง และในลำดับนั้น อัปปนาย่อมมีโดยไม่มีภวังคปริวาสและการเสพอุปจาระ ย่อมยังอัปปนาให้ถึงพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิตนั่นเอง” คำนั้นเป็นเพียงมติของพวกเขา. เพราะว่าวาระแห่งอัปปนาไม่เป็นที่ต้องการด้วยบริกรรมที่เป็นไปในลำดับ (ปริวาส), และการพิจารณาโดยส่วนเดียวเหมือนในมหัคคตฌานที่มีประมาณมาก ก็ไม่เป็นที่ต้องการในอุปจารฌาน, เพราะฉะนั้น ผู้ที่บรรลุอัปปนาในที่สุดแห่งภวังคจิตบางดวงหลังจากบรรลุอุปจารฌาน จึงถูกเรียกว่า “ในอภิภายตนะนี้ ย่อมยังอัปปนาให้ถึงพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งนิมิตนั่นเอง”. และคำว่า สห นิมิตฺตุปฺปาเทน นี้ เป็นคำที่กล่าวโดยอัธยาศัย ไม่ใช่คำที่มีเนื้อความโดยตรง (นีตัตถะ), อัธยาศัยพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง

น อนฺโตสมาปตฺติยํ ตทา ตถารูปสฺส อาโภคสฺส อสมฺภวโต, สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส อาโภโค ปุพฺพภาคภาวนาวเสน ฌานกฺขเณ ปวตฺตํ อภิภวนาการํ คเหตฺวา ปวตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อภิธมฺมฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๐๔) ปน ‘‘อิมินา ปนสฺส ปุพฺพภาโค กถิโต’’ติ วุตฺตํ. อนฺโตสมาปตฺติยํ ตถา อาโภคาภาเว กสฺมา ‘‘ฌานสญฺญายปี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อภิภว…เป… อตฺถี’’ติ.

ไม่ใช่ในภายในสมาบัติ เพราะในขณะนั้น อาโภค (การพิจารณา) เช่นนั้นย่อมมีไม่ได้, พึงทราบว่า อาโภคของผู้ที่ออกจากสมาบัติ เป็นไปโดยถือเอาอาการแห่งการครอบงำที่เกิดขึ้นในขณะแห่งฌาน ด้วยอำนาจแห่งบุพพภาคภาวนา. ส่วนในอรรถกถาพระอภิธรรม (อภิ. สํ. อ. ๒๐๔) กล่าวว่า “แต่ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงบุพพภาคของอภิภายตนะนั้น”. เมื่อไม่มีอาโภคเช่นนั้นในภายในสมาบัติ เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า ฌานสญฺญายปิ (แม้ด้วยฌานสัญญา)? ท่านจึงกล่าวว่า อภิภว...เป... อตฺถิ (การครอบงำ...ละ...มีอยู่)

วฑฺฒิตปฺปมาณานีติ วิปุลปฺปมาณานีติ อตฺโถ, น เอกงฺคุลทฺวงฺคุลาทิวเสน วฑฺฒิตปฺปมาณานีติ ตถา วฑฺฒนสฺเสเวตฺถ อสมฺภวโต. เตนาห ‘‘มหนฺตานี’’ติ.

คำว่า วฑฺฒิตปฺปมาณานิ มีความหมายว่า มีประมาณกว้างขวาง, ไม่ใช่มีประมาณที่ขยายออกด้วยอำนาจหนึ่งองคุลีหรือสององคุลีเป็นต้น เพราะการขยายออกเช่นนั้นย่อมมีไม่ได้ในอภิภายตนะนี้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า มหนฺตานิ (ใหญ่)

รูเป สญฺญา รูปสญฺญา, สา อสฺส อตฺถีติ รูปสญฺญี, น รูปสญฺญี อรูปสญฺญี. สญฺญาสีเสน ฌานํ วทติ. รูปสญฺญาย อนุปฺปาทนเมเวตฺถ อลาภิตา. พหิทฺธาว อุปฺปนฺนนฺติ พหิทฺธาวตฺถุสฺมึเยว อุปฺปนฺนํ. อภิธมฺเม ปน ‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ, อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ เอวํ จตุนฺนํ อภิภายตนานํ อาคตตฺตา อภิธมฺมฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๐๔) ‘‘กสฺมา ปน ยถา สุตฺตนฺเต – ‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานี’ติอาทิ วุตฺตํ, เอวํ อวตฺวา อิธ จตูสุปิ อภิภายตเนสุ อชฺฌตฺตํ [Pg.123] อรูปสญฺญิตาว วุตฺตา’’ติ โจทนํ กตฺวา ‘‘อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียโต’’ติ การณํ วตฺวา ‘‘ตตฺถ วา หิ อิธ วา พหิทฺธารูปาเนว อภิภวิตพฺพานิ, ตสฺมา ตานิ นิยมโต วตฺตพฺพานีติ ตตฺราปิ อิธาปิ วุตฺตานิ. ‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี’ติ อิทํ ปน สตฺถุ เทสนาวิลาสมตฺตเมวา’’ติ วุตฺตํ.

สัญญาในรูป ชื่อว่า รูปสัญญา, ผู้มีรูปสัญญานั้น ชื่อว่า รูปสัญญี, ผู้ไม่ใช่รูปสัญญา ชื่อว่า อรูปสัญญี. ท่านกล่าวถึงฌานโดยหัวข้อคือสัญญา. ความเป็นผู้ไม่ได้ (อลาภิตา) ในอภิภายตนะนี้ คือการไม่ยังรูปสัญญาให้เกิดขึ้นนั่นเอง. คำว่า พหิทฺธาว อุปฺปนฺนํ คือ เกิดขึ้นในวัตถุภายนอกนั่นเอง. ส่วนในพระอภิธรรม เพราะอภิภายตนะ ๔ อย่างมาแล้วอย่างนี้ว่า “เป็นอรูปสัญญีภายใน เห็นรูปภายนอกทั้งหลายที่เล็กน้อย มีวรรณะดีและวรรณะทราม, ที่มีประมาณยิ่ง มีวรรณะดีและวรรณะทราม”, ในอรรถกถาพระอภิธรรม (อภิ. สํ. อ. ๒๐๔) จึงตั้งข้อสงสัยว่า “เพราะเหตุไร ท่านจึงไม่กล่าวเหมือนในพระสูตรว่า - เป็นรูปสัญญีภายในคนหนึ่ง เห็นรูปภายนอกทั้งหลายที่เล็กน้อย เป็นต้น, แต่ในที่นี้ กลับกล่าวความเป็นอรูปสัญญีภายในในอภิภายตนะทั้ง ๔ เลย”, แล้วบอกเหตุผลว่า “เพราะรูปภายในไม่พึงครอบงำได้” แล้วกล่าวว่า “เพราะรูปภายนอกเท่านั้นที่พึงครอบงำได้ ไม่ว่าในที่นั้น (พระสูตร) หรือในที่นี้ (พระอภิธรรม), เพราะฉะนั้น รูปเหล่านั้นจึงต้องกล่าวไว้โดยแน่นอน ทั้งในที่นั้นและในที่นี้. ส่วนคำว่า เป็นอรูปสัญญีภายใน นี้ เป็นเพียงความวิจิตรแห่งเทศนาของพระศาสดาเท่านั้น”

เอตฺถ จ วณฺณาโภครหิตานิ สหิตานิ จ สพฺพานิ ‘‘ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ วุตฺตานิ, ตถา ‘‘อปฺปมาณานี’’ติ ทฏฺฐพฺพานิ. อตฺถิ หิ เอโส ปริยาโย ‘‘ปริตฺตานิ อภิภุยฺย ตานิ เจ กทาจิ วณฺณวเสน อาภุชิตานิ โหนฺติ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ อภิภุยฺยา’’ติ. ปริยายกถา หิ สุตฺตนฺตเทสนาติ. อภิธมฺเม ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วณฺณาโภครหิตานิ วิสุํ วุตฺตานิ, ตถา สหิตานิ. อตฺถิ หิ อุภยตฺถ อภิภวนปริยาโยติ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติอาทินา ปฐมทุติยอภิภายตเนสุ ปฐมวิโมกฺโข, ตติยจตุตฺถาภิภายตเนสุ ทุติยวิโมกฺโข, วณฺณาภิภายตเนสุ ตติยวิโมกฺโข จ อภิภวนปฺปวตฺติโต สงฺคหิโต, อภิธมฺเม ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วิโมกฺขาภิภายตนานิ อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ วิโมกฺเข วชฺเชตฺวา อภิภายตนานิ กถิตานิ, สพฺพานิ จ วิโมกฺขกิจฺจานิ ฌานานิ วิโมกฺขเทสนายํ วุตฺตานิ. ตเทตํ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติ อาคตสฺส อภิภายตนทฺวยสฺส อภิธมฺเม อภิภายตเนสุ อวจนโต ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนญฺจ สพฺพวิโมกฺขกิจฺจสาธารณวจนภาวโต ววตฺถานํ กตนฺติ วิญฺญายติ.

ในที่นี้ กสิณที่ปราศจากสีและรัศมีทั้งหมด และกสิณที่มีสีและรัศมีทั้งหมด ท่านกล่าวว่า "มีประมาณน้อย มีสีงามและสีไม่งาม" และพึงทราบว่า "มีประมาณหาที่สุดมิได้" ด้วย. มีนัยอย่างนี้ว่า "ครอบงำกสิณมีประมาณน้อยเหล่านั้นได้ และถ้ากสิณเหล่านั้นบางครั้งเป็นกสิณที่น้อมเข้ามาโดยสี ก็ครอบงำกสิณมีสีงามและสีไม่งามได้" ดังนี้. เพราะการแสดงโดยนัยเป็นเทศนาในพระสูตร. ส่วนในพระอภิธรรม เพราะเป็นการแสดงโดยไม่ใช่นัย กสิณที่ปราศจากสีและรัศมีจึงถูกกล่าวไว้ต่างหาก และกสิณที่มีสีและรัศมีก็ถูกกล่าวไว้ต่างหากเช่นกัน. เพราะมีนัยแห่งการครอบงำในทั้งสองอย่าง วิโมกข์ที่ ๑ จึงสงเคราะห์เข้าในอภิภายตนะที่ ๑ และที่ ๒ ด้วยบทว่า "มีรูปสัญญาภายใน" เป็นต้น, วิโมกข์ที่ ๒ สงเคราะห์เข้าในอภิภายตนะที่ ๓ และที่ ๔, และวิโมกข์ที่ ๓ สงเคราะห์เข้าในอภิภายตนะที่เป็นสี เพราะมีการครอบงำเกิดขึ้น. แต่ในพระอภิธรรม เพราะเป็นการแสดงโดยไม่ใช่นัย เพื่อแสดงอภิภายตนะและวิโมกข์โดยไม่ปะปนกัน จึงละวิโมกข์เสียแล้วกล่าวแต่อภิภายตนะ, และฌานทั้งหมดที่เป็นกิจของวิโมกข์ก็ถูกกล่าวไว้ในเทศนาว่าด้วยวิโมกข์. เพราะเหตุนั้น จึงทราบว่า การจัดระเบียบนี้ได้ทำขึ้น เพราะอภิภายตนะ ๒ อย่างที่มาในบทว่า "มีรูปสัญญาภายใน" ไม่ได้ถูกกล่าวไว้ในอภิภายตนะในพระอภิธรรม และเพราะบทว่า "มีรูปเห็นรูป" เป็นต้น เป็นคำที่ใช้ได้ทั่วไปกับกิจของวิโมกข์ทั้งหมด.

‘‘อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียโต’’ติ อิทํ อภิธมฺเม กตฺถจิปิ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปานิ ปสฺสตี’’ติ อวตฺวา สพฺพตฺถ ยํ วุตฺตํ ‘‘พหิทฺธารูปานิ ปสฺสตี’’ติ, ตสฺส การณวจนํ. เตน ยํ อญฺญเหตุกํ, ตํ เตน เหตุนา วุตฺตํ, ยํ ปน เทสนาวิลาสเหตุกํ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญิตาย เอว อภิธมฺเม วจนํ, น ตสฺส อญฺญํ การณํ มคฺคิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียตา จ เตสํ พหิทฺธารูปานํ วิย อวิภูตตฺตา, เทสนาวิลาโส จ ยถาวุตฺตววตฺถานวเสน เวทิตพฺโพ, เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน วิชฺชมานปริยายกถนภาวโต. ‘‘สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ เอเตเนว สิทฺธตฺตา นีลาทิอภิภายตนานิ น วตฺตพฺพานีติ เจ? น, นีลาทีสุ [Pg.124] กตาธิการานํ นีลาทิภาวสฺเสว อภิภวนการณตฺตา. น หิ เตสํ ปริสุทฺธาปริสุทฺธวณฺณานํ ปริตฺตตา ตทปฺปมาณตา วา อภิภวนการณํ, อถ โข นีลาทิภาโว เอวาติ. เอเตสุ จ ปริตฺตาทิกสิณรูเปสุ ยํ จริตสฺส อิมานิ อภิภายตนานิ อิชฺฌนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิเมสุ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

บทว่า "เพราะรูปภายในไม่เป็นที่ครอบงำได้" นี้ เป็นคำบอกเหตุที่ในพระอภิธรรมไม่ได้กล่าวไว้ที่ไหนเลยว่า "เห็นรูปภายใน" แต่กล่าวไว้ทุกที่ว่า "เห็นรูปภายนอก". ด้วยเหตุนั้น สิ่งใดมีเหตุอื่น สิ่งนั้นก็ถูกกล่าวด้วยเหตุนั้น, ส่วนสิ่งใดมีเหตุคือความวิจิตรแห่งเทศนา การกล่าวในพระอภิธรรมว่า "มีอรูปสัญญาภายใน" นั้น ไม่พึงแสวงหาเหตุอื่นอีก ดังนี้. และการที่รูปภายในไม่เป็นที่ครอบงำได้นั้น เพราะรูปภายในไม่ปรากฏชัดเจนเหมือนรูปภายนอก, และความวิจิตรแห่งเทศนานั้น พึงทราบโดยการจัดระเบียบที่กล่าวมาแล้ว, เพราะเป็นการกล่าวโดยนัยที่มีอยู่ตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์. ถ้าจะกล่าวว่า "เมื่อบทว่า 'มีสีงามและสีไม่งาม' นี้สำเร็จแล้ว อภิภายตนะมีสีเขียวเป็นต้น ก็ไม่ควรกล่าวอีกมิใช่หรือ?" ตอบว่า "ไม่ใช่, เพราะสำหรับผู้ที่ได้ทำความเพียรในสีเขียวเป็นต้นนั้น ความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นแหละเป็นเหตุแห่งการครอบงำ." เพราะความมีประมาณน้อย หรือความมีประมาณหาที่สุดมิได้ของสีที่บริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์เหล่านั้น ไม่ใช่เหตุแห่งการครอบงำ, แต่ความเป็นสีเขียวเป็นต้นนั่นแหละเป็นเหตุ. และเพื่อแสดงว่าอภิภายตนะเหล่านี้สำเร็จแก่จริตใดในรูปกสิณมีประมาณน้อยเป็นต้นเหล่านี้ จึงกล่าวบทว่า "ในกสิณเหล่านี้" เป็นต้น.

สพฺพสงฺคาหิกวเสนาติ สกลนีลวณฺณนีลนิทสฺสนนีลนิภาสานํ สาธารณวเสน. วณฺณวเสนาติ สภาววณฺณวเสน. นิทสฺสนวเสนาติ ปสฺสิตพฺพตาวเสน. โอภาสวเสนาติ สปฺปภาสตาย อวภาสนวเสน. อุมาปุปฺผนฺติ อตสิปุปฺผํ. นีลเมว โหติ วณฺณสงฺกราภาวโต. พาราณสิยํ ภวนฺติ พาราณสิยํ สมุฏฺฐิตํ.

บทว่า "โดยนัยแห่งการสงเคราะห์ทั้งหมด" คือ โดยนัยที่ใช้ได้ทั่วไปกับสีเขียวทั้งหมด, การแสดงสีเขียว, และรัศมีสีเขียว. บทว่า "โดยนัยแห่งสี" คือ โดยนัยแห่งสีตามธรรมชาติ. บทว่า "โดยนัยแห่งการแสดง" คือ โดยนัยแห่งสิ่งที่พึงเห็น. บทว่า "โดยนัยแห่งรัศมี" คือ โดยนัยแห่งการส่องสว่างด้วยความมีแสงสว่าง. บทว่า "ดอกอุมะ" คือ ดอกป่าน. เป็นสีเขียวล้วน เพราะไม่มีสีอื่นปะปน. บทว่า "มีอยู่ในเมืองพาราณสี" คือ เกิดขึ้นในเมืองพาราณสี.

เต ธมฺเมติ เต สติปฏฺฐานาทิธมฺเม เจว อฏฺฐวิโมกฺขธมฺเม จ. จิณฺณวสีภาวาเยว ตตฺถ อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ปริโยสานุตฺตรํ สตํ คตา อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตา.

บทว่า "ธรรมเหล่านั้น" คือ ธรรมมีสติปัฏฐานเป็นต้นเหล่านั้น และธรรมคือวิโมกข์ ๘. ผู้ที่ได้บำเพ็ญความชำนาญแล้วในธรรมเหล่านั้น ย่อมถึงความสำเร็จสูงสุดแห่งอภิญญา ด้วยปัญญาอันยิ่งยวดที่ไม่มีอะไรยิ่งกว่าในที่สุด.

๒๕๐. สกลฏฺเฐนาติ (ที. นิ. ฏี. ๓.๓๔๖; อ. นิ. ฏี. ๓.๑๐.๒๕) สกลภาเวน, อสุภนิมิตฺตาทีสุ วิย เอกเทเส อฏฺฐตฺวา อนวเสสโต คเหตพฺพฏฺเฐนาติ อตฺโถ. ยถา เขตฺตํ สสฺสานํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ วฑฺฒิฏฺฐานญฺจ, เอวเมว ตํตํสมฺปยุตฺตธมฺมานนฺติ อาห ‘‘เขตฺตฏฺเฐนา’’ติ. ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ อิทํ อุทฺธํ อโธ ติริยนฺติ โยเชตพฺพํ. ปริจฺฉินฺทิตฺวา เอว หิ สพฺพตฺถ กสิณํ วฑฺเฒตพฺพํ. เตน เตน การเณนาติ อุปริอาทีสุ เตน เตน กสิเณน. ยถา กินฺติ อาห – ‘‘อาโลกมิว รูปทสฺสนกาโม’’ติ, ยถา ทิพฺพจกฺขุนา อุทฺธํ เจ รูปํ ทฏฺฐุกาโม, อุทฺธํ อาโลกํ ปสาเรติ, อโธ เจ, อโธ, สมนฺตโต เจ รูปํ ทฏฺฐุกาโม, สมนฺตโต อาโลกํ ปสาเรติ, เอวํ สพฺพกสิณนฺติ อตฺโถ. เอกสฺสาติ ปถวีกสิณาทีสุ เอเกกสฺส. อญฺญภาวานุปคมนตฺถนฺติ อญฺญกสิณภาวานุปคมนทีปนตฺถํ, อญฺญสฺส วา กสิณภาวานุปคมนทีปนตฺถํ. น หิ อญฺเญน ปสาริตกสิณํ ตโต อญฺเญน ปสาริตกสิณภาวํ อุปคจฺฉติ, เอวมฺปิ เนสํ อญฺญกสิณสมฺเภทาภาโว เวทิตพฺโพ. น อญฺญํ ปถวีอาทิ. น หิ อุทเกน ฐิตฏฺฐาเน สสมฺภารปถวี อตฺถิ. อญฺญกสิณสมฺเภโทติ อาโปกสิณาทินา สงฺกโร[Pg.125]. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ เสสกสิเณสุ. เอกเทเส อฏฺฐตฺวา อนวเสสผรณํ ปมาณสฺส อคฺคหณโต อปฺปมาณํ. เตเนว หิ เนสํ กสิณสมญฺญา. ตถา หิ ‘‘ตญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เจตสา ผรนฺโตติ ภาวนาจิตฺเตน อารมฺมณํ กโรนฺโต. ภาวนาจิตฺตญฺหิ กสิณํ ปริตฺตํ วา วิปุลํ วา สกลเมว มนสิ กโรติ.

๒๕๐. บทว่า "โดยความเป็นทั้งหมด" (ที. นิ. ฏีกา 3.346; อ. นิ. ฏีกา 3.10.25) คือ โดยความเป็นทั้งหมด, หมายความว่า ไม่ได้ตั้งอยู่ในส่วนใดส่วนหนึ่งเหมือนในอสุภนิมิตเป็นต้น แต่พึงถือเอาโดยไม่เหลือทั้งหมด. เหมือนนาเป็นที่เกิดและที่เจริญของพืชฉันใด, ธรรมที่สัมปยุตด้วยกสิณนั้นๆ ก็ฉันนั้น จึงกล่าวว่า "โดยความเป็นนา". บทว่า "กำหนดแล้ว" นี้ พึงประกอบเข้ากับบทว่า เบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง. เพราะกสิณพึงเจริญได้ทุกที่โดยการกำหนดแล้วเท่านั้น. บทว่า "ด้วยเหตุนั้นๆ" คือ ด้วยกสิณนั้นๆ ในกสิณเบื้องบนเป็นต้น. ท่านกล่าวว่า "เหมือนผู้ต้องการเห็นรูปด้วยแสงสว่าง" ดังนี้, หมายความว่า เหมือนผู้ต้องการเห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ถ้าต้องการเห็นรูปเบื้องบน ก็แผ่แสงสว่างขึ้นไปเบื้องบน, ถ้าต้องการเห็นรูปเบื้องล่าง ก็แผ่ลงไปเบื้องล่าง, ถ้าต้องการเห็นรูปโดยรอบ ก็แผ่แสงสว่างไปโดยรอบ, กสิณทั้งหมดก็ฉันนั้น. บทว่า "ของสิ่งเดียว" คือ ของกสิณแต่ละอย่างในปฐวีกสิณเป็นต้น. บทว่า "เพื่อไม่ให้ถึงความเป็นอย่างอื่น" คือ เพื่อแสดงการไม่ถึงความเป็นกสิณอื่น, หรือเพื่อแสดงการไม่ถึงความเป็นกสิณของสิ่งอื่น. เพราะกสิณที่แผ่ไปแล้วด้วยสิ่งหนึ่ง ย่อมไม่ถึงความเป็นกสิณที่แผ่ไปแล้วด้วยสิ่งอื่น, แม้ดังนี้ ก็พึงทราบว่ากสิณเหล่านั้นไม่มีการปะปนกับกสิณอื่น. ไม่ใช่ปฐวีเป็นต้นอย่างอื่น. เพราะในที่ที่น้ำตั้งอยู่ ย่อมไม่มีปฐวีที่มีองค์ประกอบ. บทว่า "การปะปนกับกสิณอื่น" คือ การปะปนกับอาโปกสิณเป็นต้น. บทว่า "ในทุกที่" คือ ในกสิณที่เหลือทั้งหมด. การแผ่ไปโดยไม่เหลือทั้งหมด โดยไม่ตั้งอยู่ในส่วนใดส่วนหนึ่ง ย่อมมีประมาณหาที่สุดมิได้ เพราะไม่ยึดถือประมาณ. ด้วยเหตุนั้น กสิณเหล่านั้นจึงมีชื่อว่ากสิณ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวบทว่า "เพราะกสิณนั้น" เป็นต้น. บทว่า "แผ่ไปด้วยใจในที่นั้น" คือ กระทำเป็นอารมณ์ด้วยจิตภาวนา. เพราะจิตภาวนาย่อมมนสิการกสิณทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นกสิณเล็กน้อยหรือกสิณใหญ่.

กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตํ วิญฺญาณํ ผรณอปฺปมาณวเสน ‘‘วิญฺญาณกสิณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตถา หิ ตํ ‘‘วิญฺญาณ’’นฺติ วุจฺจติ. กสิณวเสนาติ อุคฺฆาฏิตกสิณวเสน กสิณุคฺฆาฏิมากาเส อุทฺธํอโธติริยตา เวทิตพฺพา. ยตฺตกญฺหิ ฐานํ กสิณํ ปสาริตํ, ตตฺตกํ อากาสภาวนาวเสน อากาสํ โหตีติ. เอวํ ยตฺตกํ ฐานํ อากาสํ หุตฺวา อุปฏฺฐิตํ, ตตฺตกํ อากาสเมว หุตฺวา วิญฺญาณสฺส ปวตฺตนโต อาคมนวเสน วิญฺญาณกสิเณปิ อุทฺธํอโธติริยตา วุตฺตาติ ‘‘กสิณุคฺฆาฏิมากาสวเสน ตตฺถ ปวตฺตวิญฺญาเณ อุทฺธํอโธติริยตา เวทิตพฺพา’’ติ อาห.

วิญญาณที่แผ่ไปในอากาศที่เพิกกสิณออกไปโดยความเป็นอัปปมาณะแห่งการแผ่ไปนั้น ท่านกล่าวว่า “วิญญาณกสิณ” เพราะวิญญาณนั้นแลท่านเรียกว่า “วิญญาณ” โดยความเป็นกสิณ คือโดยความเป็นกสิณที่เพิกออก พึงทราบความแผ่ไปเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวางในอากาศที่เพิกกสิณออกไป เพราะสถานที่ใดที่กสิณแผ่ไปแล้ว สถานที่นั้นย่อมเป็นอากาศโดยความเป็นอากาศภาวนา ฉันใด สถานที่ใดเป็นอากาศแล้วปรากฏอยู่ สถานที่นั้นก็เป็นอากาศนั่นเอง โดยความเป็นไปแห่งวิญญาณ โดยความเป็นไปแห่งการมา ความแผ่ไปเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวาง ก็กล่าวไว้ในวิญญาณกสิณนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านจึงกล่าวว่า “พึงทราบความแผ่ไปเบื้องบน เบื้องล่าง และเบื้องขวางในวิญญาณที่แผ่ไปในอากาศที่เพิกกสิณออกไปนั้น”

๒๕๒. วุตฺโตเยว วมฺมิกสุตฺเต. นิสฺสิตญฺจ ฉวตฺถุนิสฺสิตตฺตา วิปสฺสนาญาณสฺส. ปฏิพทฺธญฺจ เตน วินา อปฺปวตฺตนโต กายสญฺญิตานํ รูปธมฺมานํ อารมฺมณกรณโต จ. สุฏฺฐุ ภาติ โอภาสตีติ วา สุโภ. กุรุวินฺทชาติอาทิชาติวิเสโสปิ มณิ อากรปาริสุทฺธิมูลโก เอวาติ อาห ‘‘สุปริสุทฺธอากรสมุฏฺฐิโต’’ติ. โทสนีหรณวเสน ปริกมฺมนิปฺผตฺตีติ อาห ‘‘สุฏฺฐุ กตปริกมฺโม อปนีตปาสาณสกฺขโร’’ติ. โธวนเวธนาทีหีติ จตูสุ ปาสาเณสุ โธวเนน เจว กาฬกาทิอปหรณตฺถาย สุตฺเตน อาวุนนตฺถาย จ วิชฺฌเนน. ตาปสณฺหกรณาทีนํ สงฺคโห อาทิ-สทฺเทน. วณฺณสมฺปตฺตินฺติ สุตฺตสฺส วณฺณสมฺปตฺตึ.

๒๕๒. กล่าวไว้แล้วในวัมมิกสูตรนั่นเอง และวิปัสสนาญาณนั้นอาศัยวัตถุ ๖ อย่าง จึงชื่อว่าอาศัย และผูกพัน เพราะไม่เป็นไปได้หากปราศจากสิ่งนั้น และเพราะทำรูปธรรมที่ชื่อว่ากายให้เป็นอารมณ์ด้วย. สุภะ คือ งามดี หรือส่องแสงดี. แม้มณีชนิดพิเศษมีชาติกุรุวินทะเป็นต้น ก็มีบ่อที่บริสุทธิ์เป็นมูลนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า “เกิดจากบ่อที่บริสุทธิ์ดีแล้ว” โดยความเป็นไปแห่งการกำจัดโทษ จึงสำเร็จการตกแต่ง ท่านจึงกล่าวว่า “ตกแต่งดีแล้ว กำจัดหินและกรวดออกแล้ว” ด้วยการล้าง การเจาะเป็นต้น คือด้วยการล้างในหิน ๔ อย่าง และด้วยการเจาะเพื่อกำจัดสิ่งสกปรกมีสีดำเป็นต้น และเพื่อร้อยด้วยด้าย. การทำให้ร้อน การขัดเป็นต้น สงเคราะห์ด้วยคำว่า “เป็นต้น”. วรรณสัมปัตติ คือ ความถึงพร้อมแห่งวรรณะของด้าย.

มณิ วิย กรชกาโย ปจฺจเวกฺขิตพฺพโต. อาวุตสุตฺตํ วิย วิปสฺสนาญาณํ อนุปวิสิตฺวา ฐิตตฺตา. จกฺขุมา ปุริโส วิย วิปสฺสนาลาภี ภิกฺขุ สมฺมเทว ตสฺส ทสฺสนโต. ตทารมฺมณานนฺติ รูปธมฺมารมฺมณานํ. ผสฺสปญฺจมกจิตฺตเจตสิกคฺคหเณน คหิตธมฺมาปิ วิปสฺสนาจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนา เอวาติ เวทิตพฺพํ. เอวญฺหิ เตสํ วิปสฺสนาญาณคติกตฺตา ‘‘อาวุตสุตฺตํ วิย วิปสฺสนาญาณ’’นฺติ วจนํ อวิโรธิตํ โหติ.

กายที่เกิดจากกรรมพึงพิจารณาเหมือนแก้วมณี. วิปัสสนาญาณพึงทราบว่าเข้าไปตั้งอยู่แล้วเหมือนด้ายที่ร้อยแล้ว. ภิกษุผู้ได้วิปัสสนาญาณย่อมเห็นสิ่งนั้นโดยชอบ เหมือนบุรุษผู้มีจักษุ. คำว่า “ตทารัมมณะ” คือ อารมณ์ที่เป็นรูปธรรม. แม้ธรรมที่สงเคราะห์ด้วยการถือเอาธรรมที่มีผัสสะเป็นที่ ๕ ก็พึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าในวิปัสสนาจิตตุปบาทนั่นเอง. เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ การที่ธรรมเหล่านั้นเป็นไปในวิปัสสนาญาณ คำว่า “วิปัสสนาญาณเหมือนด้ายที่ร้อยแล้ว” จึงไม่ขัดแย้งกัน.

ญาณสฺสาติ [Pg.126] ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส. ยทิ เอวํ ญาณสฺส วเสน วตฺตพฺพํ, น ปุคฺคลสฺสาติ อาห ‘‘ตสฺส ปนา’’ติอาทิ. มคฺคสฺส อนนฺตรํ, ตสฺมา โลกิยาภิญฺญานํ ปรโต ฉฏฺฐาภิญฺญาย ปุรโต วตฺตพฺพํ วิปสฺสนาญาณํ. เอวํ สนฺเตปีติ ยทิปายํ ญาณานุปุพฺพฏฺฐิติ, เอวํ สนฺเตปิ เอตสฺส อนฺตรา วาโร นตฺถีติ ปญฺจสุ โลกิยาภิญฺญาสุ กถิตาสุ อากงฺเขยฺยสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๑.๖๔ อาทโย) วิย ฉฏฺฐาภิญฺญา กเถตพฺพาติ เอตสฺส อนภิญฺญาลกฺขณสฺส วิปสฺสนาญาณสฺส ตาสํ อนฺตรา วาโร น โหติ, ตสฺมา ตตฺถ อวสราภาวโต อิเธว รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานานนฺตรเมว ทสฺสิตํ วิปสฺสนาญาณํ. ยสฺมา จาติ จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. เตน น เกวลํ ตเทว, อถ โข อิทมฺปิ การณํ วิปสฺสนาญาณสฺส อิเธว ทสฺสเนติ อิมมตฺถํ ทีเปติ. ทิพฺเพน จกฺขุนา เภรวรูปํ ปสฺสโตติ เอตฺถ อิทฺธิวิธญาเณน เภรวํ รูปํ นิมฺมินิตฺวา จกฺขุนา ปสฺสโตติ วตฺตพฺพํ, เอวมฺปิ อภิญฺญาลาภิโน อปริญฺญาณวตฺถุกสฺส ภยสนฺตาโส อุปฺปชฺชติ อุจฺจวาลิกวาสีมหานาคตฺเถรสฺส วิย. อิธาปีติ อิมสฺมึ วิปสฺสนาญาเณปิ, น สติปฏฺฐานาทีสุ เอวาติ อธิปฺปาโย.

คำว่า “ญาณ” คือ ปัจจเวกขณญาณ. ถ้าพึงกล่าวโดยความเป็นญาณอย่างนี้ ไม่พึงกล่าวโดยความเป็นบุคคล ท่านจึงกล่าวว่า “แต่ว่าของบุคคลนั้น” เป็นต้น. วิปัสสนาญาณพึงกล่าวหลังมรรค เพราะฉะนั้นพึงกล่าวหลังโลกิยาภิญญา และก่อนอภิญญาที่ ๖. แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ คือ ถ้าญาณนี้เป็นไปตามลำดับญาณ แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ ก็ไม่มีวาระของญาณนี้ในระหว่าง. ในอภิญญา ๕ อย่างที่เป็นโลกิยะที่กล่าวไว้ในอากังเขยยสูตรเป็นต้น (ม.มู. ๑.๖๔ เป็นต้น) อภิญญาที่ ๖ พึงกล่าวไว้. วาระของวิปัสสนาญาณซึ่งมีลักษณะไม่ใช่อภิญญานี้ จึงไม่มีในระหว่างอภิญญาเหล่านั้น. เพราะฉะนั้น เมื่อไม่มีโอกาสในที่นั้น วิปัสสนาญาณจึงแสดงไว้ในที่นี้ทันทีหลังจตุตถฌานที่เป็นรูปาวจร. คำว่า “ยสฺมา จ” นั้น คำว่า “จ” เป็นบทแสดงการรวม. ด้วยเหตุนั้น ไม่ใช่เพียงเท่านั้น แต่เหตุนี้ก็เป็นเหตุให้แสดงวิปัสสนาญาณในที่นี้ด้วย ท่านแสดงความหมายนี้. ในคำว่า “เห็นรูปที่น่ากลัวด้วยทิพยจักษุ” นั้น พึงกล่าวว่า “เนรมิตรูปที่น่ากลัวด้วยอิทธิวิธีญาณแล้วเห็นด้วยจักษุ” แม้เมื่อเป็นอย่างนี้ ความหวาดกลัวย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ได้อภิญญาผู้มีวัตถุที่ยังไม่รู้แจ้ง เหมือนพระมหาเถระนาคผู้จำพรรษาอยู่บนเนินทรายสูง. คำว่า “ในที่นี้ด้วย” คือ ในวิปัสสนาญาณนี้ด้วย ไม่ใช่ในสติปัฏฐานเป็นต้นเท่านั้น นี้เป็นอัธยาศัย.

๒๕๓. มโนมยิทฺธิยํ จิณฺณวสิตาย อภิญฺญา โวสานปารมิปฺปตฺตตา เวทิตพฺพาติ โยชนา. มเนน นิพฺพตฺตนฺติ อภิญฺญามเนน นิพฺพตฺติตํ. ตํ สทิสภาวทสฺสนตฺถเมวาติ สณฺฐานโตปิ วณฺณโตปิ อวยววิเสสโตปิ สทิสภาวทสฺสนตฺถเมว. สชาติยํ ฐิโต, น นาคิทฺธิยา อญฺญชาติรูโป. สุปริกมฺมกตมตฺติกาทโย วิย อิทฺธิวิธญาณํ วิกุพฺพนกิริยาย นิสฺสยภาวโต.

๒๕๓. พึงทราบว่าอภิญญาถึงความสำเร็จแห่งวสีอันเป็นที่สุดแล้วในมโนมยิทธิ นี้เป็นการเชื่อมความ. สิ่งที่เกิดด้วยใจ คือสิ่งที่เนรมิตด้วยใจอันเป็นอภิญญา. สิ่งนั้นมีเพื่อแสดงความเหมือนกันนั่นเอง คือมีเพื่อแสดงความเหมือนกันทั้งโดยสัณฐาน โดยวรรณะ และโดยส่วนประกอบพิเศษ. ตั้งอยู่ในชาติเดียวกัน ไม่ใช่รูปต่างชาติด้วยอิทธิของนาค. อิทธิวิธีญาณเป็นที่อาศัยแห่งการเนรมิต เหมือนดินที่ตกแต่งดีแล้วเป็นต้น.

๒๕๕. อปฺปกสิเรเนวาติ อกิจฺเฉเนว.

๒๕๕. คำว่า “อัปปกสิเรเนวะ” คือ โดยไม่ยากลำบากเลย.

๒๕๖. มนฺโท อุตฺตานเสยฺยกทารโกปิ ‘‘ทหโร’’ติ วุจฺจตีติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘ยุวา’’ติ วุตฺตํ. ยุวาปิ โกจิ อนิจฺฉนโต อมณฺฑนสีโล โหตีติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘มณฺฑนกชาติโก’’ติ วุตฺตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยุวาปี’’ติอาทิ. กาฬติลปฺปมาณา พินฺทโว กาฬติลกานิ. นาติกมฺมาสติลปฺปมาณา พินฺทโว ติลกานิ. วงฺกํ นาม ปิยงฺคํ. โยพฺพนปีฬกาทโย มุขทูสิปีฬกา. มุขคโต โทโส มุขโทโส, ลกฺขณวจนญฺเจตํ มุเข อโทสสฺสปิ ปากฏภาวสฺส อธิปฺเปตตฺตา[Pg.127]. ยถา วา มุเข โทโส, เอวํ มุเข อโทโสปิ มุขโทโส สรโลเปน, มุขโทโส จ มุขโทโส จ มุขโทโสติ เอกเสสนเยนเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺหิ ปเรสํ โสฬสวิธํ จิตฺตํ ปากฏํ โหตีติ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ.

๒๕๖. แม้เด็กอ่อนที่นอนหงายก็เรียกว่า “ทารก” เพราะฉะนั้น เพื่อให้มีความพิเศษจากนั้น จึงกล่าวว่า “หนุ่ม”. แม้คนหนุ่มบางคนก็ไม่ชอบตกแต่ง เพราะฉะนั้น เพื่อให้มีความพิเศษจากนั้น จึงกล่าวว่า “มีชาติชอบตกแต่ง”. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แม้คนหนุ่ม” เป็นต้น. จุดขนาดเท่าเมล็ดงาดำ คือ กาฬติลกะ. จุดขนาดไม่เกินเมล็ดงา คือ ติลกะ. วังกะ คือ ปิยังคะ. สิวฝ้าเป็นต้นที่เกิดในวัยหนุ่มสาว คือ สิวฝ้าที่ทำให้ใบหน้าเสีย. โทษที่เกิดที่ใบหน้า คือ มุขโทสะ และคำนี้เป็นคำแสดงลักษณะ เพราะหมายถึงความปรากฏของความไม่มีโทษที่ใบหน้าด้วย. หรือว่า โทษที่ใบหน้าฉันใด ความไม่มีโทษที่ใบหน้าก็เป็นมุขโทสะด้วยการลบสระฉันนั้น และพึงเห็นความหมายในที่นี้โดยนัยแห่งเอกเสสว่า มุขโทสะและมุขโทสะก็คือมุขโทสะ. เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า “จิต ๑๖ อย่างของผู้อื่นย่อมปรากฏ” จึงสมเหตุสมผล.

๒๕๙. ปฏิปทาวเสนาติ ยถารหํ สมถวิปสฺสนามคฺคปฏิปทาวเสน. อฏฺฐสุ โกฏฺฐาเสสูติ สติปฏฺฐานาทีสุ โพธิปกฺขิยธมฺมโกฏฺฐาเสสุ, วิโมกฺขโกฏฺฐาเสสุ วาติ อิเมสุ อฏฺฐสุ โกฏฺฐาเสสุ. เสเสสูติ วุตฺตาวเสเสสุ อภิภายตนโกฏฺฐาสาทีสุ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๒๕๙. คำว่า “โดยปฏิปทา” คือ โดยปฏิปทาแห่งสมถะและวิปัสสนาตามสมควร. คำว่า “ในส่วน ๘ อย่าง” คือ ในส่วนแห่งโพธิปักขิยธรรมมีสติปัฏฐานเป็นต้น หรือในส่วนแห่งวิโมกข์ คือในส่วน ๘ อย่างเหล่านี้. คำว่า “ในส่วนที่เหลือ” คือ ในส่วนที่เหลือที่กล่าวมาแล้ว มีส่วนแห่งอภิภายตนะเป็นต้น. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่าย.

มหาสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การอธิบายอรรถที่เร้นอยู่ในมหาสกุลุทายิสูตร จบแล้ว.

๘. สมณมุณฺฑิกาปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาว่าด้วยสมณมุณฑิกาปุตตสูตร.

๒๖๐. อุคฺคหิตุนฺติ สิกฺขิตุํ. อุคฺคาเหตุนฺติ สิกฺขาเปตุํ, ปาฐโต อตฺตนา ยถาอุคฺคหิตมตฺถํ ตพฺพิภาวนตฺถาย อุจฺจารณวเสน ปเรสํ คาเหตุนฺติ อตฺโถ. สมยนฺติ ทิฏฺฐึ. สา หิ สํโยชนภาวโต สเมติ สมฺพนฺธา เอติ ปวตฺตติ, ทฬฺหคฺคหณภาวโต วา สํยุตฺตา อยนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา ยถาภินิเวสํ เอเตนาติ สมโยติ วุจฺจติ. ทิฏฺฐิสํโยชเนน หิ สตฺตา อติวิย พชฺฌนฺตีติ. สูริยสฺส อุคฺคมนโต อตฺถงฺคมา อยํ เอตฺตโก กาโล รตฺตนฺธการวิธมนโต ทิวา นาม, ตสฺส ปน มชฺฌิมปหารสญฺญิโต กาโล สมุชฺชลิตปภาเตชทหนภาเวน ทิวา นาม. เตนาห ‘‘ทิวสสฺสปิ ทิวาภูเต’’ติ. ปฏิสํหริตฺวาติ นิวตฺเตตฺวา. เอวํ จิตฺตสฺส ปฏิสํหรณํ นาม โคจรกฺเขตฺเต ฐปนนฺติ อาห ‘‘ฌานรติเสวนวเสน เอกีภาวํ คโต’’ติ. เอเตน กายวิเวกปุพฺพกํ จิตฺตวิเวกมาห. สีลาทิคุณวิเสสโยคโต มนสา สมฺภาวนียา, เต ปน ยสฺมา อตฺตโน สีลาทิคุเณหิ วิญฺญูนํ มนาปา โหนฺติ (กิเลสอนิคฺคหสฺส ปญฺจปสาทายตฺตตฺตา,) ตสฺมา อาห ‘‘มนวฑฺฒนกาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ อุนฺนมตีติ อุทคฺคํ โหติ. วฑฺฒตีติ สทฺธาวเสน วฑฺฒติ. เตนาห ภควา – ‘‘อนุสฺสรณมฺปหํ, ภิกฺขเว, เตสํ ภิกฺขูนํ พหูปการํ วทามี’’ติ (อิติวุ. ๑๐๔; สํ. นิ. ๕.๑๘๔).

๒๖๐. บทว่า อุกคหิตุง แปลว่า เพื่อเรียน. บทว่า อุกคาเหตุง แปลว่า เพื่อให้เรียน อธิบายว่า เพื่อให้ผู้อื่นรับเอาเนื้อความตามที่ตนเรียนมาแล้วจากพระบาลี โดยการสวดสาธยายเพื่อแสดงเนื้อความนั้นให้ชัดเจน. บทว่า สมยันติ ได้แก่ ทิฏฐิ. ด้วยว่า ทิฏฐินั้น ชื่อว่า สมยะ เพราะอรรถว่า ย่อมถึง คือย่อมเกี่ยวเนื่อง ย่อมเป็นไป เพราะความเป็นสังโยชน์ หรือว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นไปตามความยึดมั่นของตน เพราะถูกผูกพันด้วยทิฏฐิอันยึดมั่นอย่างเหนียวแน่น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า สมยะ. เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมถูกผูกมัดไว้อย่างยิ่งด้วยทิฏฐิสังโยชน์. ตั้งแต่ดวงอาทิตย์ขึ้นจนถึงดวงอาทิตย์ตก ระยะเวลาเท่านี้ชื่อว่า กลางวัน (ทิวา) เพราะกำจัดความมืดในเวลากลางคืน แต่ระยะเวลาที่รู้กันว่าเป็นช่วงกลางวัน (มัชฌิมยาม) ชื่อว่า กลางวัน (ทิวา) เพราะความเป็นสภาพที่แผดเผาด้วยเดชแห่งแสงสว่างที่รุ่งโรจน์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เมื่อเวลาเป็นกลางวันแห่งวัน'. บทว่า ปฏิสํหริตฺวา แปลว่า ให้กลับคืนมา. การดึงจิตกลับคืนมาอย่างนี้ คือการตั้งจิตไว้ในโคจรเขต ท่านจึงกล่าวว่า 'ถึงความเป็นหนึ่งเดียวด้วยอำนาจการเสพความยินดีในฌาน'. ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงจิตตวิเวกที่มีกายวิเวกเป็นเบื้องต้น. ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้ที่ควรยกย่องด้วยใจ เพราะประกอบด้วยคุณวิเศษมีศีลเป็นต้น แต่เพราะเหตุที่ภิกษุเหล่านั้นเป็นที่พอใจของวิญญูชนด้วยคุณมีศีลเป็นต้นของตน (เพราะความเลื่อมใส ๕ ประการขึ้นอยู่กับการข่มกิเลส) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้เจริญใจ' เป็นต้น. ในคำนั้น บทว่า อุนฺนมติ แปลว่า ย่อมฟูขึ้น คือย่อมร่าเริง. บทว่า วฑฺฒติ แปลว่า ย่อมเจริญด้วยอำนาจแห่งศรัทธา. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม้การระลึกถึงภิกษุเหล่านั้น เราก็กล่าวว่ามีอุปการะมาก'.

๒๖๑. ปญฺญเปมีติ [Pg.128] ปชานนภาเวน ญาเปมิ ตถา ววตฺถเปมิ. เตนาห ‘‘ทสฺเสมิ ฐเปมี’’ติ. ปริปุณฺณกุสลนฺติ สพฺพโส ปุณฺณกุสลธมฺมํ, อุตฺตมกุสลนฺติ อุตฺตมภาวํ เสฏฺฐภาวํ ปตฺตกุสลธมฺมํ. อโยชฺฌนฺติ วาทยุทฺเธน อโยธนียํ, วาทยุทฺธํ โหตุ, เตน ปราชโย น โหตีติ ทสฺเสติ, เตนาห ‘‘วาทยุทฺเธนา’’ติอาทิ. สํวรปฺปหานนฺติ ปญฺจสุ สํวเรสุ เยน เกนจิ สํวเรน สํวรลกฺขณํ ปหานํ. ปฏิเสวนปฺปหานํ วาติ วา-สทฺเทน ปริวชฺชนปฺปหานาทึ สงฺคณฺหาติ. เสสปเทสูติ ‘‘น ภาสตี’’ติอาทีสุ ปเทสุ. เอเสว นโยติ อิมินา ‘‘อภาสนมตฺตเมว วทตี’’ติ เอวมาทึ อติทิสติ.

๒๖๑. คำว่า 'ปญฺญาเปมิ' (เราบัญญัติ) คือ เราให้รู้โดยความเป็นผู้รู้ และเรากำหนดไว้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เราแสดง เราตั้งไว้'. คำว่า 'ปริปุณฺณกุสลํ' (กุศลบริบูรณ์) คือธรรมที่เป็นกุศลบริบูรณ์โดยประการทั้งปวง. คำว่า 'อุตฺตมกุสลํ' (กุศลอันสูงสุด) คือธรรมที่เป็นกุศลที่ถึงความเป็นสูงสุด เป็นความเป็นเลิศ. คำว่า 'อโยชฺฌํ' (ไม่พึงรบ) คือไม่พึงรบด้วยการโต้เถียง แสดงว่า แม้มีการโต้เถียง ก็ไม่พ่ายแพ้ด้วยการโต้เถียงนั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ด้วยการโต้เถียง' เป็นต้น. คำว่า 'สํวรปฺปหานํ' (การละด้วยสังวร) คือการละลักษณะแห่งสังวรด้วยสังวรใดสังวรหนึ่งในสังวร ๕. คำว่า 'หรือการละด้วยการเสพ' ด้วยคำว่า 'หรือ' ย่อมสงเคราะห์การละด้วยการเว้นเป็นต้น. คำว่า 'ในบทที่เหลือ' คือในบททั้งหลายมี 'ไม่กล่าว' เป็นต้น. คำว่า 'นัยนี้แหละ' ด้วยคำนี้ ย่อมขยายความไปถึงคำว่า 'กล่าวเพียงการไม่กล่าว' เป็นต้น.

นาภินนฺทีติ น สมฺปฏิจฺฉิ. สาสเน ติณฺณํ ทุจฺจริตานํ มิจฺฉาชีวสฺส วิวชฺชนํ วณฺณียติ, อยญฺจ เอวํ กเถติ, ตสฺมา สาสนสฺส อนุโลมํ วิย วทติ, วทนฺโต จ สมฺมาสมฺพุทฺเธ ธมฺเม จสฺส อปฺปสาทํ น ทสฺเสติ, ตสฺมา ปสนฺนการมฺปิ วทตีติ มญฺญมาโน ตสฺส วาทํ น ปฏิเสเธติ.

คำว่า 'นาภินนฺทิ' (ไม่ยินดี) คือไม่ยอมรับ. ในพระศาสนา การเว้นทุจริต ๓ และมิจฉาชีพ เป็นที่สรรเสริญ และปริพาชกนี้ก็กล่าวอย่างนี้ เพราะฉะนั้นจึงเหมือนกล่าวคล้อยตามพระศาสนา และเมื่อกล่าวอยู่ ก็ไม่แสดงความไม่เลื่อมใสในพระสัมมาสัมพุทธเจ้าและพระธรรมของพระองค์ เพราะฉะนั้น เมื่อคิดว่า 'เขากล่าวด้วยอาการที่เลื่อมใสด้วย' จึงไม่คัดค้านวาทะของเขา.

๒๖๒. ยถา ตสฺส วจนํ, เอวํ สนฺเตติ ยถา ตสฺส ปริพฺพาชกสฺส วจนํ, เอวํ สมณภาเว สนฺเต ลพฺภมาเน. มยํ ปน เอวํ น วทามาติ เอเตน สมณภาโว นาม เอวํ น โหตีติ ทสฺเสติ. โย หิ ธมฺโม ยาทิโส, ตเถว ตํ พุทฺธา ทีเปนฺติ. วิเสสญาณํ น โหตีติ กายวิเสสวิสยญาณํ ตสฺส ตทา นตฺถิ, ยโต ปรกาเย อุปกฺกมํ กเรยฺยาติ ทสฺเสติ, ตสฺส ปน ตตฺถ วิเสสญาณมฺปิ นตฺเถวาติ. ยสฺมา กายปฏิพทฺธํ กายกมฺมํ, ตสฺมา ตํ นิวตฺเตนฺโต อาห ‘‘อญฺญตฺร ผนฺทิตมตฺตา’’ติ. กิเลสสหคตจิตฺเตเนวาติ ทุกฺขสมฺผสฺสสฺส อสหนนิมิตฺเตน โทมนสฺสสหคตจิตฺเตเนว. ทุติยวาเรปิ เอเสว นโย. ชิฆจฺฉาปิปาสทุกฺขสฺส อสหนนิมิตฺเตน โทมนสฺเสเนว. วิกูชิตมตฺตาติ เอตฺถ วิรูปํ กูชิตํ วิกูชิตํ ปุพฺเพนิวาสสนฺนิสฺสยํ อุปยํ, ตํ ปเนตฺถ โรทนหสนสมุฏฺฐาปกจิตฺตสหคตนฺติ โทสสหคตํ โลภสหคตญฺจาติ ทฏฺฐพฺพํ. จิตฺตนฺติ กุสลจิตฺตํ. อกุสลจิตฺตํ ปน อตีตารมฺมณํ ปวตฺตตีติ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. สริตฺวาติ ยาว น สติสณฺฐาปนา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ตาว สุปินนฺเต อนุภูตํ วิย ทุกฺขํ สริตฺวา โรทนฺติ. หสนฺตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อยญฺจ นโย เย ลทฺธสุขารมฺมณา หุตฺวา คหิตปฏิสนฺธิกา มาตุกุจฺฉิโตปิ สุเขเนว นิกฺขมนฺติ, เตสํ วเสน วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ปายนฺติยาติ อตฺตโน ชนปทเทสรูเปน [Pg.129] ปายนฺติยา. อยมฺปีติ อาชีโวปิ มาตุ อญฺญวิหิตกาเล จ โลกสฺสาทวเสน กิเลสสหคตจิตฺเตเนว โหติ.

๒๖๒. คำว่า 'ยถา ตสฺส วจนํ เอวํ สนฺเต' (เมื่อเป็นอย่างคำของเขา) คือเมื่อสมณภาวะเป็นไปได้ตามคำของปริพาชกนั้น. คำว่า 'แต่เราไม่กล่าวอย่างนี้' ด้วยคำนี้ แสดงว่า สมณภาวะย่อมไม่เป็นอย่างนี้ เพราะธรรมเป็นเช่นใด พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงแสดงธรรมนั้นเช่นนั้น. คำว่า 'ไม่มีวิเสสญาณ' คือในขณะนั้น ญาณอันเป็นอารมณ์แห่งกายวิเศษของเขาย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้นจึงแสดงว่า เขาพึงกระทำความพยายามในกายอื่นได้ แต่ในกายนั้นของเขาก็ไม่มีวิเสสญาณเลย. เพราะกายกรรมผูกพันกับกาย เพราะเหตุนั้น เมื่อห้ามกายกรรมนั้น จึงกล่าวว่า 'เว้นแต่เพียงการไหว'. คำว่า 'ด้วยจิตที่สหรคตด้วยกิเลส' คือด้วยจิตที่สหรคตด้วยโทมนัส อันเป็นนิมิตแห่งการทนไม่ได้ต่อทุกขเวทนา. ในวาระที่สองก็นัยนี้แหละ คือด้วยโทมนัส อันเป็นนิมิตแห่งการทนไม่ได้ต่อทุกข์คือความหิวและความกระหาย. คำว่า 'เพียงการคร่ำครวญ' ในที่นี้ การส่งเสียงที่ผิดปกติ ชื่อว่า วิกูชิตะ เป็นเครื่องอาศัยแห่งบุพเพนิวาส พึงทราบว่า การส่งเสียงนั้นในที่นี้ เกิดร่วมกับจิตที่ยังการร้องไห้และการหัวเราะให้เกิดขึ้น คือสหรคตด้วยโทสะและสหรคตด้วยโลภะ. คำว่า 'จิต' คือกุศลจิต ส่วนอกุศลจิตย่อมเป็นไปมีอารมณ์ในอดีต ไม่ต้องกล่าวถึงเลย. คำว่า 'ระลึกได้' คือระลึกถึงทุกข์ที่เคยประสบมาในความฝัน แล้วร้องไห้ ตราบเท่าที่ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสติยังไม่เกิดขึ้น. คำว่า 'หัวเราะ' ในที่นี้ก็นัยนี้แหละ. พึงทราบว่า นัยนี้กล่าวโดยอาศัยบุคคลผู้ได้สุขารมณ์แล้วปฏิสนธิ และออกจากครรภ์มารดาด้วยความสุขนั่นเอง. คำว่า 'ปายติยา' (กำลังดื่ม) คือกำลังดื่มด้วยรูปแห่งประเทศบ้านเกิดของตน. คำว่า 'อายํ' (นี้) คืออาชีวะนี้ก็ย่อมเป็นไปพร้อมด้วยจิตที่สหรคตด้วยกิเลส โดยอาศัยความยินดีในโลก และในเวลาที่มารดาทำกิจอื่น.

๒๖๓. สมธิคยฺหาติ สมฺมา อธิคตภาเวน คเหตฺวา อภิภวิตฺวา วิเสเสตฺวา วิสิฏฺโฐ หุตฺวา. ขีณาสวํ สนฺธายาติ พฺยติเรกวเสน ขีณาสวํ สนฺธาย. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ขีณาสวมฺปิ โสตาปนฺนกุสลํ ปญฺญเปติ เสกฺขภูมิยํ ฐิตตฺตา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

๒๖๓. บทว่า สมธิคยฺหา แปลว่า ถือเอาโดยความเป็นผู้เข้าถึงโดยชอบ คือครอบงำ ทำให้วิเศษ เป็นผู้ประเสริฐแล้ว. บทว่า ขีณาสวํ สนฺธาย แปลว่า มุ่งถึงพระขีณาสพโดยนัยแห่งการแยกแยะ. อธิบายในที่นี้คือ แม้พระขีณาสพก็ทรงบัญญัติว่าเป็นกุศลของพระโสดาบัน เพราะตั้งอยู่ในภูมิแห่งเสกขะ. ในบทที่เหลือก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน.

ตีณิ ปทานิ นิสฺสายาติ น กาเยน ปาปกํ กมฺมํ กโรติ, น ปาปกํ วาจํ ภาสติ, น ปาปกํ อาชีวํ อาชีวตีติ อิมานิ ตีณิ ปทานิ นิสฺสาย กุสลสีลมูลกา จ อกุสลสีลมูลกา จาติ ทฺเว ปฐมจตุกฺกา ฐปิตา. เอกํ ปทํ นิสฺสายาติ น ปาปกํ สงฺกปฺปํ สงฺกปฺเปตีติ อิมํ เอกปทํ นิสฺสาย กุสลสงฺกปฺปมูลกา อกุสลสงฺกปฺปมูลกา จาติ อิเม ทฺเว ปจฺฉิมจตุกฺกา ฐปิตา.

บทว่า ตีนิ ปทานิ นิสฺสาย แปลว่า อาศัยบท ๓ บทเหล่านี้ว่า ไม่ทำกรรมชั่วด้วยกาย ไม่พูดวาจาชั่ว ไม่เลี้ยงชีพชั่ว จึงตั้งจตุกกะ ๒ หมวดแรก คือ หมวดที่มีกุศลศีลเป็นมูล และหมวดที่มีอกุศลศีลเป็นมูล. บทว่า เอกํ ปทํ นิสฺสาย แปลว่า อาศัยบทบทเดียวนี้ว่า ไม่ดำริความดำริชั่ว จึงตั้งจตุกกะ ๒ หมวดหลัง คือ หมวดที่มีกุศลสังขัปปะเป็นมูล และหมวดที่มีอกุศลสังขัปปะเป็นมูล.

๒๖๔. วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตจิตฺตทฺวยมฺปิ วฏฺฏติ พลวตา โมเหน สมนฺนาคตตฺตา. ตถา หิ ตานิ ‘‘โมมูหจิตฺตานี’’ติ วุจฺจนฺติ.

๒๖๔. แม้จิต ๒ ดวงที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ ก็ย่อมเป็นไปเพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยโมหะอันมีกำลัง ด้วยเหตุนั้น จิตเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า 'โมมูหจิต'.

กุหินฺติ กึนิมิตฺตํ. กตรํฐานํ ปาปุณิตฺวาติ กึ การณํ อาคมฺม. เอตฺเถเตติ เอตฺถาติ กายวจีมโนสุจริตภาวนาสาชีวนิปฺผตฺติยํ. สา ปน เหฏฺฐิมโกฏิยา โสตาปตฺติผเลน ทีเปตพฺพาติ อาห ‘‘โสตาปตฺติผเล ภุมฺม’’นฺติ. ยสฺมา อาชีวฏฺฐมกํ อวสิฏฺฐญฺจ สีลํ ปาติโมกฺขสํวรสีลสฺส จ ปาริสุทฺธิปาติโมกฺขาธิคเมน โสตาปตฺติผลปฺปตฺติยา สิทฺโธ โหตีติ อาห – ‘‘ปาติโมกฺข…เป… นิรุชฺฌตี’’ติ. ‘‘สุขสีโล ทุกฺขสีโล’’ติอาทีสุ วิย ปกติอตฺถสีลสทฺทํ คเหตฺวา วุตฺตํ ‘‘อกุสลสีล’’นฺติอาทิ.

คำว่า กุหิ (ที่ไหน) คือมีนิมิตอะไร. คำว่า กตรํ ฐานํ ปาปุณิตฺวา (บรรลุถึงฐานะไหน) คืออาศัยเหตุอะไร. คำว่า เอตฺเถเตติ เอตฺถ (ในที่นี้) คือในความสำเร็จแห่งกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ภาวนา และอาชีวะ. แต่ความสำเร็จนั้นพึงแสดงด้วยโสดาปัตติผลโดยส่วนต่ำสุด เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'โสดาปัตติผลเป็นภูมิ (พินทุในวิภัตติที่ ๗)'. เพราะอาชีวัฏฐมกศีลและศีลที่เหลือ ย่อมสำเร็จด้วยการบรรลุโสดาปัตติผลอันเป็นความบริสุทธิ์แห่งปาติโมกขสังวรศีล เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ปาติโมกข์...ล... ย่อมดับไป'. คำว่า อกุศลศีล เป็นต้น ท่านกล่าวโดยถือเอาศัพท์ว่า ศีล ในความหมายว่าปกติ เหมือนในคำว่า สุขศีล ทุกขศีล เป็นต้น.

๒๖๕. กามาวจรกุสลจิตฺตเมว วุตฺตํ สมฺปตฺตสมาทานวิรติปุพฺพกสฺส สีลสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เตนาห – ‘‘เอเตน หิ กุสลสีลํ สมุฏฺฐาตี’’ติ.

๒๖๕. ท่านกล่าวถึงเฉพาะกามาวจรกุศลจิตเท่านั้น เพราะมุ่งหมายถึงศีลที่มีสัมปัตตวิรัติและสมาทานวิรัติเป็นเบื้องต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ด้วยเหตุนี้ กุศลศีลย่อมเกิดขึ้น'.

สีลวาติ เอตฺถ วา-สทฺโท ปาสํสตฺโถว เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘สีลสมฺปนฺโน โหตี’’ติ. โย สีลมตฺเต ปติฏฺฐิโต, น สมาธิปญฺญาสุ, โส [Pg.130] สีลมยธมฺมปูริตตาย สีลมโย. เตนาห ‘‘อลเมตฺตาวตา’’ติอาทิ. ยตฺถาติ ยสฺสํ เจโตวิมุตฺติยํ ปญฺญาวิมุตฺติยญฺจ. ตทุภยญฺจ ยสฺมา อรหตฺตผเล สงฺคหิตํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อรหตฺตผเล ภุมฺม’’นฺติ. อเสสํ นิรุชฺฌติ สุขวิปากภาวสฺส สพฺพโส ปฏิปฺปสฺสมฺภนโต.

ในคำว่า สีลวา นี้ พึงทราบว่า วา-ศัพท์ เป็นไปในความหมายว่าสรรเสริญเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีล'. ผู้ใดตั้งมั่นอยู่ในศีลเท่านั้น ไม่ได้ตั้งมั่นอยู่ในสมาธิและปัญญา ผู้นั้นชื่อว่า สีลมยะ เพราะความที่ตนเต็มเปี่ยมด้วยธรรมอันสำเร็จด้วยศีล เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'พอเพียงด้วยเหตุเพียงเท่านี้' เป็นต้น. คำว่า ยตฺถ (ในที่ใด) คือในเจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติใด. และเพราะวิมุตติทั้งสองนั้นสงเคราะห์เข้าในอรหัตตผล เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'อรหัตตผลเป็นภูมิ (พินทุในวิภัตติที่ ๗)'. ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ เพราะความที่ภาวะแห่งสุขวิบากสงบระงับไปโดยประการทั้งปวง.

๒๖๖. กามปฏิสํยุตฺตา สญฺญา กามสญฺญา. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อิตรา ทฺเวติ พฺยาปาทวิหึสาสญฺญา.

๒๖๖. สัญญาที่ประกอบด้วยกาม ชื่อว่า กามสัญญา. แม้ในสัญญาที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. สองอย่างที่เหลือ คือ พยาบาทสัญญาและวิหิงสาสัญญา.

อนาคามิผลปฐมชฺฌานนฺติ อนาคามิผลสหคตํ ปฐมชฺฌานํ. เอตฺถาติ ยถาวุตฺเต ปฐมชฺฌาเน. เอตฺถ จ อุชุวิปจฺจนีเกน ปฏิปกฺขปฺปหานํ สาติสยนฺติ ปฐมชฺฌานคฺคหณํ. เตนาห ‘‘อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตี’’ติ. เนกฺขมฺมสญฺญานํ กามาวจรจิตฺตสหคตตา ตสฺส สีลสฺส สมุฏฺฐานตา จ สมฺปยุตฺตนเยน เวทิตพฺพา.

คำว่า อนาคามิผลปฐมฌาน คือ ปฐมฌานที่สหรคตด้วยอนาคามิผล. คำว่า เอตฺถ (ในที่นี้) คือในปฐมฌานที่กล่าวมาแล้ว. และในที่นี้ การระบุถึงปฐมฌานก็เพื่อแสดงว่าการละปฏิปักษ์โดยความเป็นคู่ปรับโดยตรงนั้นเป็นไปอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ'. ความที่เนกขัมมสัญญาทั้งหลายเป็นไปกับด้วยกามาวจรจิต และความที่ศีลนั้นเป็นสมุฏฐาน พึงทราบโดยนัยแห่งสัมปยุตต์.

๒๖๗. กุสลสงฺกปฺปนิโรธทุติยชฺฌานิกอรหตฺตผลอกุสลสงฺกปฺปนิโรธ- ปฐมชฺฌานิกอนาคามิผลคฺคหเณน สมโณ ทสฺสิโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๒๖๗. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสมณะด้วยการระบุถึงอรหัตตผลอันเป็นทุติยฌานที่ดับกุศลสังกัปปะ และอนาคามิผลอันเป็นปฐมฌานที่ดับอกุศลสังกัปปะ. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

สมณมุณฺฑิกาปุตฺตสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับในคำพรรณนาแห่งสมณมุณฑิกาปุตตสูตร จบแล้ว.

๙. จูฬสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนา

๙. คำพรรณนาแห่งจูฬสกุลุทายิสูตร

๒๗๑. ปญฺโหติ ญาตุํ อิจฺฉิโต อตฺโถ, ตเทว ธมฺมเทสนาย นิมิตฺตภาวโต การณํ. อุปฏฺฐาตูติ ญาณสฺส โคจรภาวํ อุปคจฺฉตุ. เยน การเณนาติ เยน ตุยฺหํ อุปฏฺฐิเตน การเณน ธมฺมเทสนา อุปฏฺฐเหยฺย, ตํ ปน ปริพฺพาชกสฺส อชฺฌาสยวเสน ตถา วุตฺตํ. เตนาห ‘‘เอเตน หิ…เป… ทีเปตี’’ติ. เอกงฺคณานีติ ปิธานาภาเวน เอกงฺคณสทิสานิ. เตนาห ‘‘ปากฏานี’’ติ.

๒๗๑. คำว่า ปญฺห (ปัญหา) คือเนื้อความที่ปรารถนาจะรู้ เนื้อความนั้นนั่นแหละเป็นเหตุเพราะเป็นนิมิตแห่งการแสดงธรรม. คำว่า อุปฏฺฐาตุ (จงปรากฏ) คือจงถึงความเป็นโคจรแห่งญาณ. คำว่า เยน การเณน (ด้วยเหตุใด) คือด้วยเหตุใดที่ปรากฏแก่ท่าน การแสดงธรรมพึงปรากฏ แต่คำนั้นท่านกล่าวไปตามอัธยาศัยของปริพาชก เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ด้วยเหตุนี้...ล... ย่อมแสดง'. คำว่า เอกงฺคณานิ (เป็นลานเดียวกัน) คือเป็นเหมือนลานเดียวกันเพราะไม่มีเครื่องปิดบัง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เป็นของเปิดเผย'.

ชานนฺโตติ อตฺตโน ตถาภาวํ สยํ ชานนฺโต. สกฺกจฺจํ สุสฺสูสตีติ ‘‘ตถาภูตํเยว มํ ตถา อโวจา’’ติ สาทรํ สุสฺสูสติ. ตสฺมาติ ทิพฺพจกฺขุลาภิโน อนาคตํสญาณลาภโต. เอวมาหาติ ‘‘โย [Pg.131] โข, อุทายิ, ทิพฺเพน จกฺขุนา’’ติ อารภิตฺวา ‘‘โส วา มํ อปรนฺตํ อารพฺภ ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺยา’’ติ เอวํ อโวจ.

คำว่า ชานนฺโต (เมื่อรู้) คือรู้ความเป็นอย่างนั้นของตนเองด้วยตนเอง. คำว่า สกฺกจฺจํ สุสฺสูสติ (ย่อมตั้งใจฟัง) คือย่อมฟังด้วยความเคารพว่า 'ท่านกล่าวถึงเราผู้เป็นอย่างนั้นนั่นแหละตามความเป็นจริง'. คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) คือเพราะการได้อนาคตังสญาณของผู้ได้ทิพยจักษุ. คำว่า เอวมาห (กล่าวอย่างนี้) คือทรงเริ่มว่า 'ดูกรอุทายิ ผู้ใดแลมีทิพยจักษุ' เป็นต้น แล้วตรัสอย่างนี้ว่า 'ผู้นั้นพึงถามปัญหาปรารภส่วนเบื้องปลายกับเรา'.

อิตรนฺติ อวสิฏฺฐํ อิมสฺมึ ฐาเน วตฺตพฺพํ. วุตฺตนยเมวาติ ‘‘โย หิ ลาภี’’ติอาทินา วุตฺตนยเมว. อตีเตติ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส วิสยภูเต อตฺเถ. อนาคเตติ อนาคตํสญาณสฺส วิสยภูเต อนาคเต อตฺเถ.

คำว่า อิตรํ (อย่างอื่น) คือสิ่งที่พึงกล่าวในที่นี้ที่เหลือ. คำว่า วุตฺตนยเมว (มีนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ) คือมีนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละด้วยคำว่า 'ผู้ใดแลเป็นผู้ได้' เป็นต้น. คำว่า อตีเต (ในอดีต) คือในเนื้อความที่เป็นวิสัยแห่งปุพเพนิวาสานุสสติญาณ. คำว่า อนาคเต (ในอนาคต) คือในเนื้อความในอนาคตที่เป็นวิสัยแห่งอนาคตังสญาณ.

ปํสุปเทเส นิพฺพตฺตนโต ปํสุสโมกิณฺณสรีรตาย ปํสุปิสาจกํ. เอกํ มูลํ คเหตฺวาติ ทีฆโส เหฏฺฐิมนฺเตน จตุรงฺคุลํ, อุปริมนฺเตน วิทตฺถิกํ รุกฺขคจฺฉลตาทีสุ ยสฺส กสฺสจิ เอกํ มูลํ คเหตฺวา อญฺญชาติกานํ อทิสฺสมานกาโย โหติ. อยํ กิร เนสํ ชาติสิทฺธา ธมฺมตา. ตตฺราติ ตสฺส มูลวเสน อทิสฺสมานกตาย. น ทิสฺสติ ญาเณน น ปสฺสติ.

ชื่อว่า ปํสุปิสาจกะ (ปีศาจฝุ่น) เพราะเกิดในที่ที่เป็นฝุ่น และเพราะมีร่างกายเกลื่อนกล่นด้วยฝุ่น. คำว่า เอกํ มูลํ คเหตฺวา (ถือเอารากไม้รากหนึ่ง) คือถือเอารากไม้รากใดรากหนึ่งในบรรดาต้นไม้ พุ่มไม้ เถาวัลย์ เป็นต้น ที่มีความยาวโดยส่วนต่ำ ๔ องคุลี โดยส่วนบน ๑ คืบ แล้วมีกายอันสัตว์เหล่าอื่นมองไม่เห็น. ได้ยินว่า นี้เป็นธรรมดาที่สำเร็จโดยกำเนิดของพวกมัน. คำว่า ตตฺร (ในที่นั้น) คือเพราะความที่กายมองไม่เห็นโดยอาศัยรากไม้นั้น. คำว่า น ทิสฺสติ (ไม่ปรากฏ) คือไม่เห็นด้วยญาณ.

๒๗๒. น จ อตฺถํ ทีเปยฺยาติ อธิปฺเปตมตฺถํ สา วาจา สรูปโต น จ ทีเปยฺย, เกวลํ วาจามตฺตเมวาติ อธิปฺปาโย. ปฏิหริตพฺพฏฺเฐน ปรสนฺตาเน เนตพฺพฏฺเฐน ปฏิหาริย-สทฺททฺวาเรน วิญฺญาตพฺโพ ภาวตฺโถ, โสว ปาฏิหีรโก นิรุตฺตินเยน, นตฺถิ เอตสฺส ปาฏิหีรกนฺติ อปฺปาฏิหีรกตํ, ต-สทฺเทน ปทํ วฑฺเฒตฺวา ตถา วุตฺตํ, อนิยฺยานํ. เตนาห ‘‘นิรตฺถกํ สมฺปชฺชตี’’ติ. สุภกิณฺหเทวโลเก ขนฺธา วิย โชเตตีติ อิมินา – ‘‘ทิพฺโพ รูปี มโนมโย สพฺพงฺคปจฺจงฺคี อหีนินฺทฺริโย อตฺตา’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ.

๒๗๒. คำว่า น จ อตฺถํ ทีเปยฺย (และไม่พึงแสดงอรรถ) คือคำพูดนั้นไม่พึงแสดงเนื้อความที่มุ่งหมายโดยสภาวะ เป็นเพียงคำพูดเท่านั้น นี้คืออธิบาย. เนื้อความคือสภาวะที่พึงทราบโดยผ่านศัพท์ว่า ปาฏิหาริยะ โดยอรรถว่าพึงนำไป และโดยอรรถว่าพึงนำไปสู่สันดานของผู้อื่น เนื้อความนั้นนั่นแหละชื่อว่า ปาฏิหีรกะ โดยนัยแห่งนิรุตติ, คำว่า นตฺถิ เอตสฺส ปาฏิหีรกํ (ไม่มีปาฏิหาริย์แก่สิ่งนี้) คือความเป็นของไม่มีปาฏิหาริย์ ท่านกล่าวอย่างนั้นโดยเพิ่มบทด้วย ต-อักษร คือไม่เป็นเครื่องนำออก. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ย่อมถึงความเป็นของไร้ประโยชน์'. ด้วยคำว่า 'ย่อมรุ่งเรืองเหมือนขันธ์ในสุภกิณหเทวโลก' นี้ ย่อมแสดงเนื้อความนี้ว่า 'อัตตาเป็นทิพย์ มีรูป สำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง'.

๒๗๓. สอุปสคฺคปทสฺส อตฺโถ อุปสคฺเคน วินาปิ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘วิทฺเธติ อุพฺพิทฺเธ’’ติ. สา จสฺส อุพฺพิทฺธตา อุปกฺกิเลสวิคเมน สุจิภาเวน อุปฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘เมฆวิคเมน ทูรีภูเต’’ติ. อินฺทนีลมณิ วิย ทิพฺพติ โชเตตีติ เทโว, อากาโส. ‘‘อฑฺฒรตฺตสมเย’’ติ วตฺตพฺเพ ภุมฺมตฺเถ วิหิตวจนานํ อจฺจนฺตสํโยคาภาวา อุปโยควจนํ เวทิตพฺพํ. ปุณฺณมาสิยญฺหิ คคนมชฺฌสฺส ปุรโต วา ปจฺฉโต วา อนฺเต ฐิเต อฑฺฒรตฺเต สมโย ภินฺโน นาม โหติ, มชฺเฌ เอว ปน ฐิโต อภินฺโน นาม. เตนาห ‘‘อภินฺเน อฑฺฒรตฺตสมเย’’ติ.

๒๗๓. อรรถของบทที่มีอุปสัค พึงทราบได้แม้ไม่มีอุปสัค เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'วิทฺเธ คือ อุพฺพิทฺเธ'. และความเป็นอุพฺพิทฺธะของสิ่งนั้น คือการปรากฏด้วยความบริสุทธิ์เพราะปราศจากอุปกิเลส เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เมื่อเมฆไปปราศแล้วในที่ไกล'. คำว่า เทโว (ท้องฟ้า) คือย่อมรุ่งเรือง ย่อมส่องแสงเหมือนแก้วอินทนิล. ในคำว่า อฑฺฒรตฺตสมเย (ในเวลาเที่ยงคืน) เมื่อควรจะกล่าวด้วยสัตตมีวิภัตติ พึงทราบว่าเป็นอุปโยควิภัตติเพราะไม่มีอรรถอัจจันตสังโยค. เพราะในวันเพ็ญ เมื่อดวงจันทร์ตั้งอยู่ข้างหน้าหรือข้างหลังกึ่งกลางท้องฟ้า เวลาเที่ยงคืนนั้นชื่อว่า ภินนะ (แตกแยก), แต่เมื่อตั้งอยู่ตรงกลางนั่นแหละ ชื่อว่า อภินนะ (ไม่แตกแยก). เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ในเวลาเที่ยงคืนที่ไม่แตกแยก'.

เย อนุโภนฺตีติ เย เทวา จนฺทิมสูริยานํ อาภา อนุโภนฺติ วินิภุญฺชนฺติ วฬญฺชนฺติ จ เตหิ เทเวหิ พหู เจว พหุตรา จ จนฺทิมสูริยานํ อาภา [Pg.132] อนนุโภนฺโต. เตนาห – ‘‘อตฺตโน สรีโรภาเสเนว อาโลกํ ผริตฺวา วิหรนฺตี’’ติ.

“เย อนุภวนฺตีติ” คือ เทพเหล่าใดเสวยรัศมีของพระจันทร์และพระอาทิตย์ บริโภคและใช้สอยรัศมีนั้น เหล่าเทพผู้ไม่เสวยรัศมีของพระจันทร์และพระอาทิตย์ มีจำนวนมากและมากกว่าเทพเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ย่อมอยู่ด้วยการแผ่รัศมีแห่งกายของตนเองให้สว่างไสว”.

๒๗๔. ปุจฺฉามูฬฺโห ปน ชาโต ‘‘อยํ ปรโม วณฺโณ’’ติ คหิตปทสฺส วิธมเนน. อเจลกปาฬินฺติ ‘‘อเจลโก โหติ มุตฺตาจาโร’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ (ที. นิ. ๑.๓๙๔) อเจลกปฏิปตฺติทีปกคนฺถํ, คนฺถสีเสเนว เตน ปกาสิตวาทานิ วทติ. สุราเมรยปานมนุยุตฺตปุคฺคลสฺส สุราปานโต วิรติ ตสฺส กายํ จิตฺตญฺจ ตาเปนฺตี สํวตฺตตีติ สุราปานวิรติ (ตโป, โสเยว คุโณ. เตนาห ‘‘สุราปานวิรตีติ อตฺโถ’’ติ).

๒๗๔. ส่วนผู้ที่หลงในปัญหาได้เกิดขึ้นแล้วด้วยการทำลายบทที่ยึดถือว่า “นี้เป็นวรรณะอันสูงสุด”. “อเจลกปาฬึ” คือ คัมภีร์ที่แสดงถึงปฏิปทาของชีเปลือยที่ดำเนินไปตามนัยมีอาทิว่า “เป็นชีเปลือย มีอาจาระอันปล่อย” (ที. สี. ๑.๓๙๔) ย่อมกล่าวถึงวาทะที่ชีเปลือยนั้นประกาศไว้ด้วยหัวข้อคัมภีร์นั้นเอง. การงดเว้นจากการดื่มสุราของบุคคลผู้ประกอบในการดื่มสุราและเมรัย ย่อมเป็นไปเพื่อยังกายและจิตของผู้นั้นให้เร่าร้อน เพราะเหตุนั้น “สุราปานวิรติ” (คือ ตบะ, คุณธรรมนั้นเอง. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “สุราปานวิรติ คือ การงดเว้นจากการดื่มสุรา” ดังนี้).

๒๗๕. เอกนฺตํ อจฺจนฺตเมว สุขํ อสฺสาติ เอกนฺตสุขํ. ปญฺจสุ ธมฺเมสูติ ‘‘ปาณาติปาตา ปฏิวิรตี’’ติอาทีสุ ปญฺจสุ สีลาจารธมฺเมสุ. น ชานึสูติ สมฺโมเสน อนุปฏฺฐหนฺติ ตทตฺถํ น พุชฺฌนฺติ. พุทฺธุปฺปาเทน กิร วิหตเตชานิ มหานุภาวานิ มนฺตปทานิ วิย พาหิรกานํ โยคาวจรคนฺเถน สทฺธึ โยคาวจรปฏิปทา นสฺสติ. อุคฺคณฺหึสูติ ‘‘ปญฺจ ปุพฺพภาคธมฺเม’’ติอาทิวจนมตฺตํ อุคฺคณฺหึสุ. ตติยชฺฌานโตติ การโณปจาเรน ผลํ วทติ, ผลภูตโต ตติยชฺฌานโต.

๒๗๕. “เอกนฺตํ อจฺจนฺตเมว สุขํ อสฺสาติ” คือ สุขอย่างเดียวโดยส่วนเดียว ชื่อว่า เอกันตสุข. “ปญฺจสุ ธมฺเมสูติ” คือ ในธรรมอันเป็นศีลและอาจาระ ๕ ประการ มีอาทิว่า “การงดเว้นจากการฆ่าสัตว์”. “น ชานึสูติ” คือ (ความรู้นั้น) ไม่ปรากฏขึ้นเพราะความหลง ไม่รู้เนื้อความนั้น. ได้ยินว่า เมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น ปฏิปทาของผู้ปฏิบัติธรรมของพวกภายนอกย่อมเสื่อมไปพร้อมกับคัมภีร์ของผู้ปฏิบัติธรรม เหมือนบทมนต์ที่มีเดชอันถูกกำจัดแล้วและมีอานุภาพมาก. “อุคฺคณฺหึสูติ” คือ ได้เรียนเพียงถ้อยคำมีอาทิว่า “ธรรม ๕ ประการที่เป็นส่วนเบื้องต้น”. “ตติยชฺฌานโตติ” คือ กล่าวถึงผลด้วยการอุปจาระเหตุ จากตติยฌานอันเป็นผล.

๒๗๖. เอกนฺตสุขสฺส โลกสฺส ปฏิลาเภน ปตฺติยา ตตฺถ นิพฺพตฺติ ปฏิลาภสจฺฉิกิริยา. เอกนฺตสุเข โลเก อนภินิพฺพตฺติตฺวา เอว อิทฺธิยา ตตฺถ คนฺตฺวา ตสฺส สตฺตโลกสฺส ภาชนโลกสฺส จ ปจฺจกฺขโต ทสฺสนํ ปจฺจกฺขสจฺฉิกิริยา. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ.

๒๗๖. การบังเกิดในโลกนั้นด้วยการบรรลุถึงการได้โลกอันเป็นสุขโดยส่วนเดียว ชื่อว่า ปฏิลาภสัจฉิกิริยา (การทำให้แจ้งซึ่งการได้). การไม่บังเกิดในโลกอันเป็นสุขโดยส่วนเดียว แต่ไปในโลกนั้นด้วยฤทธิ์ แล้วเห็นโลกของสัตว์และโลกของภาชนะนั้นด้วยตาตนเอง ชื่อว่า ปัจจกขสัจฉิกิริยา (การทำให้แจ้งด้วยประจักษ์). เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ในที่นั้น” เป็นต้น.

๒๗๗. อุทญฺจนิโกติ อุทญฺจโน. วิญฺฌุปพฺพตปสฺเส คามานํ อนิวิฏฺฐตฺตา ตึสโยชนมตฺตํ ฐานํ อฏวี นาม, ตตฺถ เสนาสนํ, ตสฺมึ อฏวิเสนาสเน ปธานกมฺมิกานํ ภิกฺขูนํ พหูนํ ตตฺถ นิวาเสน เอกํ ปธานฆรํ อโหสิ.

๒๗๗. “อุทญฺจนิโกติ” คือ อุทัญจนะ (ภาชนะตักน้ำ). สถานที่ประมาณ ๓๐ โยชน์ ชื่อว่า ป่า เพราะไม่มีหมู่บ้านตั้งอยู่ใกล้ภูเขาวินธยะ ในป่ามีเสนาสนะ ในเสนาสนะป่านั้นมีภิกษุผู้ประกอบความเพียรจำนวนมากอาศัยอยู่ จึงเป็นเรือนแห่งความเพียรแห่งหนึ่ง.

จูฬสกุลุทายิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การอธิบายอรรถที่ซ่อนเร้นในจุฬสกุลุทายิสูตร จบแล้ว.

๑๐. เวขนสสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาเวขณสสูตร.

๒๘๐. สห [Pg.133] วตฺถุกาเมน กิเลสกาโม ครุ ครุกาตพฺโพ เอตสฺสาติ กามครุ. เตสฺเวว กาเมสุ นินฺนโปณปพฺภารชฺฌาสโยติ กามาธิมุตฺโต. ปพฺพชฺชาปฐมชฺฌานาทิกํ เนกฺขมฺมํ ครุ ครุกาตพฺพํ เอตสฺสาติ เนกฺขมฺมครุ. ตตฺถ นินฺนโปณปพฺภารชฺฌาสโย เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต สฺวายมตฺโถ ยถา เอกจฺเจ คหฏฺเฐ ลพฺภติ, เอวํ เอกจฺเจ อนคาเรปีติ อาห ‘‘ปพฺพชิโตปี’’ติอาทิ. อยํ ปน เวขนโส ปริพฺพาชโก. โส หิ เวขนสตาปสปพฺพชฺชํ อุปคนฺตฺวา เวขนเสน อิมินา ทิฏฺฐิมาทาย สมาทิยิตฺวา ฐิตตฺตา ‘‘เวขนโส’’ติ วุจฺจติ. ยถา โลโก สยํ เอกาทสหิ อคฺคีหิ อาทิตฺโตปิ สมาโน ปจฺจกฺขโต อนุภวิยมานํ สาลากิกํ อคฺคิสนฺตาปํ วิย อนาทิกาลานุคตสมฺมากวจรสนฺตาปํ อาทิตฺตตาย น สลฺลกฺเขติ, สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปน มหากรุณาสมุสฺสาหิตมานเสน ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อาทิตฺต’’นฺติ อาทิตฺตปริยาเย (สํ. นิ. ๔.๒๘; มหาว. ๕๔) เทสิยมาเน สลฺลกฺเขติ, เอวํ อยมฺปิ อนาทิกาลปริภาวิตํ อตฺตอชฺฌาสเย อวฏฺฐิตํ กามาธิมุตฺตํ สรเสน อนุปธาเรนฺโต สตฺถารา – ‘‘ปญฺจ โข อิเม, กจฺจาน, กามคุณา’’ติอาทินา กามคุเณสุ กามสุเข ภาสิยมาเน ‘‘กามาธิมุตฺตํ วต ปพฺพชิตสฺส จิตฺต’’นฺติ อุปธาเรสฺสตีติ อาห – ‘‘อิมาย กถาย กถิยมานาย อตฺตโน กามาธิมุตฺตตํ สลฺลกฺเขสฺสตี’’ติ. กามคฺคสุขนฺติ กาเมตพฺพวตฺถูหิ อคฺคภูตํ สุขํ. สพฺเพ หิ เตภูมกธมฺมา กามนียฏฺเฐน กามา, เต ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนสุขโต นิพฺพานสุขเมว อคฺคภูตํ สุขํ. ยถาห – ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔) – ‘‘นิพฺพานํ ปรมํ สุข’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๒๑๕, ๒๑๗; ธ. ป. ๒๐๓) จ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิพฺพานํ อธิปฺเปต’’นฺติ.

๒๘๐. กิเลสกามพร้อมด้วยวัตถุกามเป็นของหนักที่ควรเคารพของบุคคลนั้น ชื่อว่า “กามครุ”. มีอัธยาศัยน้อมไป โน้มไป โอนไปในกามเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่า “กามธิมุตตะ”. เนกขัมมะมีบรรพชาและปฐมฌานเป็นต้น เป็นของหนักที่ควรเคารพของบุคคลนั้น ชื่อว่า “เนกขัมมครุ”. ในที่นั้น ผู้มีอัธยาศัยน้อมไป โน้มไป โอนไปในเนกขัมมะ ชื่อว่า “เนกขัมมาธิมุตตะ” ความหมายนี้ย่อมมีได้ในคฤหัสถ์บางพวกฉันใด ย่อมมีได้ในอนาคาริกบางพวกฉันนั้น จึงตรัสว่า “แม้บรรพชิต” เป็นต้น. ส่วนปริพาชกนี้ชื่อว่า เวขณสะ. เพราะเขาเข้าถึงบรรพชาของดาบสเวขณสะ ถือเอาทิฏฐินี้ของเวขณสะแล้วตั้งมั่นอยู่ จึงเรียกว่า “เวขณสะ”. เหมือนอย่างที่ชาวโลกแม้ตนเองถูกไฟ ๑๑ กองเผาอยู่ ก็ไม่สังเกตเห็นความเร่าร้อนอันเกิดจากกิเลสที่สืบเนื่องมาแต่กาลไม่มีเบื้องต้น ซึ่งเหมือนความเร่าร้อนของไฟที่เกิดจากไม้สีไฟที่กำลังประสบอยู่ด้วยตาตนเอง แต่เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีพระทัยอันมหากรุณาบันดาลให้ทรงแสดงธรรมในอาทิตตปริยาย (สํ. สฬา. ๔.๒๘; มหาวคฺค. ๕๔) ว่า “ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงถูกไฟไหม้แล้ว” จึงสังเกตเห็นได้ ฉันใด ปริพาชกนี้ก็ฉันนั้น เมื่อไม่พิจารณาโดยเนื้อแท้ซึ่งกามธิมุตตะที่หมักหมมอยู่ในอัธยาศัยของตนมาแต่กาลไม่มีเบื้องต้น เมื่อพระศาสดาตรัสถึงกามคุณและกามสุขด้วยบทมีอาทิว่า “กัจจานะ กามคุณ ๕ ประการเหล่านี้แล” เขาก็จะพิจารณาเห็นว่า “จิตของบรรพชิตหนอ ย่อมเป็นกามธิมุตตะ” ดังนี้ จึงตรัสว่า “เมื่อเรื่องนี้ถูกกล่าวอยู่ เขาก็จะสังเกตเห็นความเป็นกามธิมุตตะของตนเอง”. “กามคฺคสุขํ” คือ สุขอันเป็นยอดเยี่ยมกว่าวัตถุที่น่าใคร่. ธรรมทั้งปวงในภูมิ ๓ ชื่อว่า กามะ โดยอรรถว่าน่าใคร่ พระนิพพานสุขเท่านั้นเป็นสุขอันยอดเยี่ยมกว่าสุขที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยกามเหล่านั้น. เหมือนที่ตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะหรืออสังขตะ มีวิราคะเป็นยอดเยี่ยม” (อิติ. ๙๐; อํ. จตุกฺก. ๔.๓๔) และ “นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง” (ม. ม. ๒.๒๑๕, ๒๑๗; ธ.ป. ๒๐๓) ด้วย. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “นิพพานเป็นที่ประสงค์”.

๒๘๑. ปุพฺเพนิวาสญาณลาภิโน ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ วุจฺจมานกถา อนุจฺฉวิกา ตทตฺถสฺส ปจฺจกฺขภาวโต, ตทภาวโต เวขนสสฺส อนนุจฺฉวิกาติ อาห ‘‘ยสฺมา…เป… นตฺถี’’ติ. อนาคตกถาย…เป… นตฺถีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อารกฺขตฺถายาติ เทวตาหิ มนฺตปเทหิ สห ฐิตา [Pg.134] ตตฺถ อารกฺขตฺถาย. อวิชฺชายาติ อิทํ ลกฺขณวจนํ, ตํมูลกตฺตา วา สพฺพกิเลสธมฺมานํ อวิชฺชาว คหิตา. ชานนํ ปหีนกิเลสปจฺจเวกฺขณญาเณน. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๒๘๑. เรื่องที่กล่าวปรารภส่วนอดีตย่อมเหมาะสมแก่ผู้ได้ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เพราะความที่เนื้อความนั้นเป็นของประจักษ์ แต่ไม่เหมาะสมแก่เวขณสะ เพราะไม่มีญาณนั้น จึงตรัสว่า “เพราะเหตุที่... (ละไว้)... ไม่มี”. ในเรื่องอนาคต... (ละไว้)... ไม่มี ในที่นี้ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน. “อารกฺขตฺถายาติ” คือ เทวดาทั้งหลายพร้อมด้วยบทมนต์ตั้งอยู่ในที่นั้นเพื่อประโยชน์แก่การรักษา. “อวิชฺชายาติ” นี้เป็นบทแสดงลักษณะ หรือเพราะอวิชชาเป็นมูลของกิเลสธรรมทั้งปวง จึงถือเอาอวิชชา. การรู้ด้วยปหีนกิเลสปัจจเวกขณญาณ. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

เวขนสสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การอธิบายอรรถที่ซ่อนเร้นในเวขณสสูตร จบแล้ว.

นิฏฺฐิตา จ ปริพฺพาชกวคฺควณฺณนา.

และอรรถกถาปริพาชกวรรค จบแล้ว.

๔. ราชวคฺโค

๔. ราชวรรค.

๑. ฆฏิการสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาฆฏิการสูตร.

๒๘๒. จริยนฺติ [Pg.135] โพธิจริยํ, โพธิสมฺภารสมฺภรณวเสน ปวตฺติตํ โพธิสตฺตปฏิปตฺตินฺติ อตฺโถ. สุการณนฺติ โพธิปริปาจนสฺส เอกนฺติกํ สุนฺทรํ การณํ, กสฺสปสฺส ภควโต ปยิรุปาสนาทึ สนฺธาย วทติ. ตญฺหิ เตน สทฺธึ มยา อิธ กตนฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. มนฺทหสิตนฺติ อีสกํ หสิตํ. กุหํ กุหนฺติ หาส-สทฺทสฺส อนุกรณเมตํ. หฏฺฐปหฏฺฐาการมตฺตนฺติ หฏฺฐปหฏฺฐมตฺตํ. ยถา คหิตสงฺเกตา ‘‘ปหฏฺโฐ ภควา’’ติ สญฺชานนฺติ, เอวํ อาการทสฺสนมตฺตํ.

๒๘๒. “จริยา” หมายถึง โพธิจริยา คือ การปฏิบัติของพระโพธิสัตว์ที่ดำเนินไปโดยการสั่งสมโพธิสมภาร “สุกรณะ” หมายถึง เหตุอันดีงามอย่างยิ่งสำหรับการบ่มโพธิญาณ กล่าวคือ การเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคกัสสปะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงควรกล่าวว่า “สิ่งนั้นอันเราได้กระทำแล้วในที่นี้พร้อมกับท่าน” “มัณฑหสิตะ” หมายถึง การยิ้มเล็กน้อย “กุหัง กุหัง” นี้เป็นการเลียนเสียงของคำว่า “หาสะ” คือ เสียงหัวเราะ “หัฏฐปหัฏฐาการมัตตะ” หมายถึง เพียงอาการแห่งความยินดีร่าเริง คือเพียงการแสดงอาการให้ชนทั้งหลายผู้รับรู้เครื่องหมายนั้นเข้าใจว่า “พระผู้มีพระภาคทรงยินดีร่าเริงแล้ว” ฉะนั้น

อิทานิ อิมินา ปสงฺเคน ตาสํ สมุฏฺฐานํ วิภาคโต ทสฺเสตุํ ‘‘หสิตญฺจ นาเมต’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อชฺฌุเปกฺขนวเสนปิ หาโส น สมฺภวติ, ปเคว โทมนสฺสวเสนาติ อาห ‘‘เตรสหิ โสมนสฺสสหคตจิตฺเตหี’’ติ. นนุ จ เกจิ โกธวเสนปิ หสนฺตีติ? น, เตสมฺปิ ยํ ตํ โกธวตฺถุ, ตสฺส มยํ ทานิ ยถากามการิตํ อาปชฺชิสฺสามาติ ทุวิญฺเญยฺยนฺตเรน โสมนสฺสจิตฺเตเนว หาสสฺส อุปฺปชฺชนโต. เตสูติ ปญฺจสุ โสมนสฺสสหคตจิตฺเตสุ. พลวารมฺมเณติ อุฬารอารมฺมเณ ยมกมหาปาฏิหาริยสทิเส. ทุพฺพลารมฺมเณติ อนุฬาเร อารมฺมเณ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน…เป… อุปฺปาเทสีติ อิทํ โปราณฏฺฐกถายํ ตถา อาคตตฺตา วุตฺตํ. น อเหตุกโสมนสฺสสหคตจิตฺเตน ภควโต สิตํ โหตีติ ทสฺสนตฺถํ.

บัดนี้ เพื่อแสดงการเกิดขึ้นของรอยยิ้มเหล่านั้นโดยจำแนกประเภทด้วยโอกาสนี้ จึงเริ่มกล่าวว่า “ชื่อว่าหสิตะ” เป็นต้น ในบรรดาหสิตะเหล่านั้น การหัวเราะย่อมไม่เกิดขึ้นแม้ด้วยอำนาจแห่งอุเบกขาจิต จะกล่าวไปไยด้วยอำนาจแห่งโทมนัสจิตเล่า จึงกล่าวว่า “ด้วยโสมนัสสหคตจิต 13 ดวง” ก็บางคนย่อมหัวเราะแม้ด้วยอำนาจแห่งความโกรธมิใช่หรือ? ไม่ใช่ เพราะแม้สำหรับคนเหล่านั้น การหัวเราะย่อมเกิดขึ้นด้วยโสมนัสจิตอันรู้ได้ยากในระหว่างว่า “บัดนี้ เราจักกระทำสิ่งอันเป็นที่ตั้งแห่งความโกรธนั้นให้เป็นไปตามความพอใจ” “ในจิตเหล่านั้น” หมายถึง ในโสมนัสสหคตจิต 5 ดวง “พลวารัมมณะ” หมายถึง ในอารมณ์อันยิ่งใหญ่ เช่น ยมกมหาปาฏิหาริย์ “ทุพพลารัมมณะ” หมายถึง ในอารมณ์ที่ไม่ยิ่งใหญ่ แต่ในที่นี้... (ละไว้)... “ยังให้เกิดขึ้น” คำนี้กล่าวไว้เพราะมาในอรรถกถาโบราณอย่างนั้น เพื่อแสดงว่า การแย้มพระโอษฐ์ของพระผู้มีพระภาคย่อมไม่เกิดขึ้นด้วยอเหตุกโสมนัสสหคตจิต

อภิธมฺมฏีกายํ (ธ. ส. มูลฏี. ๕๖๘) ปน ‘‘อตีตํสาทีสุ อปฺปฏิหตํ ญาณํ วตฺวา ‘อิเมหิ ตีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส พุทฺธสฺส ภควโต สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺต’นฺติอาทิวจนโต (มหานิ. ๖๙, ๑๕๖; จูฬนิ. มาฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕; เนตฺติ. ๑๕; ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๕; วิภ. มูลฏี. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา; ที. นิ. ฏี. ๓.๑๔๑, ๓๐๕) ‘ภควโต อิทํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’ติ วุตฺตวจนํ วิจาเรตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ อิมินา หสิตุปฺปาทจิตฺเตน ปวตฺติยมานมฺปิ ภควโต สิตกรณํ ปุพฺเพนิวาส-อนาคตํส-สพฺพญฺญุตญฺญาณานํ อนุวตฺตกตฺตา ญาณานุปริวตฺติเยวาติ, เอวํ ปน ญาณานุปริวตฺติภาเว สติ น โกจิ ปาฬิอฏฺฐกถานํ วิโรโธ. ตถา หิ อภิธมฺมฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๖๘) ‘‘เตสํ [Pg.136] ญาณานํ จิณฺณปริยนฺเต อิทํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อวสฺสญฺจ เอตํ เอวํ อิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา อาวชฺชนสฺสปิ ภควโต ปวตฺติ ตถารูเป กาเล น สํยุชฺเชยฺย, ตสฺสปิ หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา, ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘เอวญฺจ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนสฺสปิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺตํ อุปปนฺนํ โหตี’’ติ, น จ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺเต ตํสมุฏฺฐิตาย วิญฺญตฺติยา กายกมฺมาทิภาวํ อาปชฺชนภาโว วิพนฺธตีติ ตเมว สนฺธาย วทติ. เตนาห ‘‘เอวํ อปฺปมตฺตกมฺปี’’ติ. สเตริตา วิชฺชุลตา นาม สเตรตาวิชฺชุลตา. สา หิ อิตรวิชฺชุลตา วิย ขณฏฺฐิติกา สีฆนิโรธา จ น โหติ, อปิจ โข ทนฺธนิโรธา, ตญฺจ สพฺพกาลํ จตุทีปิกมหาเมฆโตว นิจฺฉรติ เตนาห ‘‘จาตุทฺทีปิกมหาเมฆมุขโต’’ติ. อยํ กิร ตาสํ รสฺมิวฏฺฏีนํ ธมฺมตา, ยทิทํ ติกฺขตฺตุํ สิรวรํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ทาฐคฺเคสุเยว อนฺตรธานํ.

แต่ในอภิธรรมฎีกา (ธัมมสังคณีมูลฎีกา 568) กล่าวว่า “พึงพิจารณาคำที่กล่าวว่า ‘จิตนี้ย่อมเกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาค’ โดยกล่าวถึงญาณอันไม่ติดขัดในอดีตเป็นต้น และโดยคำที่กล่าวว่า ‘กายกรรมทั้งปวงของพระพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยธรรม 3 ประการเหล่านี้ มีญาณเป็นประธาน มีญาณเป็นไปตาม’ เป็นต้น (มหานิ. 69, 156; จูฬนิ. มาฆราชมาณวปุจฉานิทเทส 85; ปฏิ. ม. 3.5; เนตติ. 15; ที. นิ. อรรถ. 3.305; วิภ. มูลฎีกา สุตตันตภาชนียวัณณนา; ที. นิ. ฎีกา 3.141, 305)” ในที่นั้น การแย้มพระโอษฐ์ของพระผู้มีพระภาคแม้ดำเนินไปด้วยจิตที่ทำให้เกิดการยิ้มนี้ ก็เป็นไปตามญาณนั่นเอง เพราะเป็นไปตามบุพเพนิวาสานุสสติญาณ อนาคตังสญาณ และสัพพัญญุตญาณ และเมื่อเป็นไปตามญาณอย่างนี้ ก็ไม่มีความขัดแย้งกับพระบาลีและอรรถกถาใดๆ จริงอย่างนั้น ในอภิธรรมอรรถกถา (ธัมมสังคณีอรรถกถา 568) กล่าวว่า “จิตนี้ย่อมเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการดำเนินไปของญาณเหล่านั้น” และสิ่งนี้พึงยอมรับอย่างนี้โดยแน่นอน มิฉะนั้น การเป็นไปของอาวัชชนจิตของพระผู้มีพระภาคในกาลเช่นนั้นก็จะไม่สมเหตุสมผล เพราะแม้จิตนั้นก็เป็นที่ต้องการในฐานะเป็นสภาพที่ทำให้วิญญัติเกิดขึ้น จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า “เมื่อทำอย่างนี้ แม้มโนทวาราวัชชนจิตก็ย่อมเป็นสภาพที่ทำให้วิญญัติเกิดขึ้นได้” และเมื่อเป็นสภาพที่ทำให้วิญญัติเกิดขึ้น ความที่วิญญัติอันเกิดขึ้นจากจิตนั้นจะถึงความเป็นกายกรรมเป็นต้นก็ไม่ขัดข้อง ท่านจึงกล่าวหมายถึงสิ่งนั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แม้เพียงเล็กน้อยอย่างนี้” ชื่อว่าสายฟ้าที่ชื่อว่าสเตรีตา คือ สายฟ้าสเตรีตา เพราะสายฟ้านั้นไม่ตั้งอยู่ชั่วขณะและดับไปอย่างรวดเร็วเหมือนสายฟ้าอื่นๆ แต่ดับไปอย่างช้าๆ และสายฟ้านั้นย่อมพวยพุ่งออกมาจากเมฆใหญ่ที่ปกคลุมสี่ทวีปตลอดเวลา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “จากปากเมฆใหญ่ที่ปกคลุมสี่ทวีป” ได้ยินว่า นี้เป็นธรรมดาของกลุ่มรัศมีเหล่านั้น คือการเวียนประทักษิณพระเศียรอันประเสริฐ 3 ครั้ง แล้วอันตรธานไปที่ปลายพระทาฐะ (เขี้ยว) เท่านั้น

๒๘๓. ยทิปิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปานํ สตสหสฺสญฺจ ปญฺญาปารมิตา ปริภาวิตา, ตถาปิ อิทานิ ตํ พุทฺธนฺตรํ ตสฺสา ปฏิปาเทตพฺพตฺตา วุตฺตํ ‘‘อปริปกฺกญาณตฺตา’’ติ. กามญฺจสฺส ญาณาย อิทานิปิ ปฏิปาเทตพฺพตา อตฺถิ, เอวํ สนฺเตปิ นนุ สมฺมาสมฺพุทฺเธสุ ปสาเทน สมฺภาวนาย ภวิตพฺพํ ตถา จิรกาลํ ปริภาวิตตฺตา, กถํ ตตฺถ หีฬนาติ อาห ‘‘พฺราหฺมณกุเล’’ติอาทิ. จิรกาลปริจิตาปิ หิ คุณภาวนา อปฺปเกนปิ อกลฺยาณมิตฺตสํสคฺเคน วิปริวตฺตติ อญฺญถตฺตํ คจฺฉติ. เตน มหาสตฺโตปิ ชาติสิทฺธายํ ลทฺธิยํ ฐตฺวา ชาติสิทฺเธน มาเนน เอวมาห – ‘‘กึ ปน เตน มุณฺฑเกน สมณเกน ทิฏฺเฐนา’’ติ. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ –

๒๘๓. แม้ว่าปัญญาบารมีอันพระโพธิสัตว์บำเพ็ญมาแล้วตลอด 4 อสงไขยกับแสนกัปก็ตาม แต่บัดนี้ก็ยังต้องบำเพ็ญบารมีนั้นในระหว่างพุทธันดรนั้นอีก จึงกล่าวว่า “เพราะญาณยังไม่แก่กล้า” แม้ว่าญาณของพระโพธิสัตว์ยังต้องบำเพ็ญอีกในบัดนี้ก็ตาม เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ควรจะมีความเลื่อมใสและความเคารพในพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามิใช่หรือ เพราะได้บำเพ็ญมานานถึงเพียงนั้น เหตุไฉนจึงมีการดูหมิ่นในพระองค์เล่า? จึงกล่าวว่า “ในตระกูลพราหมณ์” เป็นต้น เพราะการบำเพ็ญคุณธรรมที่คุ้นเคยมานาน แม้ด้วยการคบหาสหายชั่วเพียงเล็กน้อย ก็ย่อมแปรเปลี่ยนไปสู่ความเป็นอย่างอื่นได้ เพราะเหตุนั้น แม้พระมหาสัตว์ก็ดำรงอยู่ในทิฏฐิที่สำเร็จมาแต่กำเนิด และด้วยมานะที่สำเร็จมาแต่กำเนิด จึงกล่าวอย่างนี้ว่า “จะไปเห็นสมณะโล้นนั้นทำไมเล่า?” ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า –

‘‘ตสฺมา อกลฺยาณชนํ, อาสีวิสมิโวรคํ,อารกา ปริวชฺเชยฺย, ภูติกาโม วิจกฺขโณ’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๗๐-๑๗๒);

“เพราะเหตุนั้น ผู้มีปัญญาใคร่ความเจริญ พึงเว้นคนชั่วให้ห่างไกล ดุจงูพิษร้ายฉะนั้น” (ที. นิ. อรรถ. 1.170-172)

นฺหานจุณฺเณน สุตฺเตน กตา โสตฺติ, กุรุวินฺทคุฬิกา, สา เอว สินายนฺติ กายํ วิโสเธนฺติ เอตายาติ สินานํ. เตนาห – ‘‘โสตฺติ สินานนฺติ สินานตฺถาย กตโสตฺติ’’นฺติ.

“โสตติ” ที่ทำด้วยผงอาบน้ำและด้าย คือ กุรุวินทคุฬิกา สิ่งนั้นนั่นแหละชื่อว่า “สินานะ” เพราะชนทั้งหลายย่อมอาบน้ำและชำระกายด้วยสิ่งนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “โสตติสินานะ” คือ โสตติที่ทำขึ้นเพื่อการอาบน้ำ

๒๘๔. อริยปริหาเรนาติ อริยานํ ปริหาเรน, อนาคามีนํ นฺหานกาเล อตฺตโน กายสฺส ปริหารนิยาเมนาติ อตฺโถ. อตฺตโน [Pg.137] ญาณสมฺปตฺติยา วิภวสมฺปตฺติยา ปสนฺนการํ กาตุํ สกฺขิสฺสติ. เอตทตฺถนฺติ ‘‘อหิตนิวารณํ, หิเต นิโยชนํ พฺยสเน ปริวชฺชน’’นฺติ ยทิทํ, เอตทตฺถํ มิตฺตา นาม โหนฺติ. เกจิ ‘‘ยาเวตฺถ อหุปี’’ติ ปฐนฺติ, เตสํ ยาว เอตฺถ เกสคฺคคหณํ ตาว อยํ นิพนฺโธ อหุปีติ อตฺโถ.

๒๘๔. “ด้วยการบริหารของพระอริยะ” หมายถึง ด้วยการบริหารของพระอริยบุคคล คือด้วยระเบียบการบริหารกายของพระอนาคามีในเวลาอาบน้ำ จักสามารถกระทำเหตุแห่งความเลื่อมใสด้วยความถึงพร้อมแห่งญาณและความถึงพร้อมแห่งสมบัติของตน “เพื่อประโยชน์นี้” หมายถึง สิ่งที่ชื่อว่ามิตร ย่อมมีเพื่อประโยชน์นี้ คือ “การห้ามจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ การชักนำในสิ่งที่เป็นประโยชน์ การละเว้นจากความพินาศ” บางพวกอ่านว่า “ยาวตฺเถตฺถ อหุปิ” สำหรับพวกนั้น หมายความว่า “ตราบเท่าที่การจับปลายผมในที่นี้มีอยู่ ตราบนั้นการผูกพันนี้ก็มีอยู่”

๒๘๕. สติปฏิลาภตฺถายาติ โพธิยา มหาภินีหารํ กตฺวา โพธิสมฺภารปฏิปทาย ปูรณภาเว สติยา ปฏิลาภตฺถาย. อิทานิ ตสฺส สตุปฺปาทนียกถาย ปวตฺติตาการํ สงฺเขเปเนว ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ น ลามกฏฺฐานํ โอติณฺณสตฺโตติ อิมินา มหาสตฺตสฺส ปณีตาธิมุตฺตตํ ทสฺเสตฺวา เอวํ ปณีตาธิมุตฺติกสฺส ปมาทกิริยา น ยุตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตาทิสสฺส นาม ปมาทวิหาโร น ยุตฺโต’’ติ อาห. ตทา โพธิสตฺตสฺส เนกฺขมฺมชฺฌาสโย เตลปฺปทีโป วิย วิเสสโต นิพฺพตฺติ, ตํ ทิสฺวา ภควา ตทนุรูปํ ธมฺมกถํ กโรนฺโต ‘‘ตาทิสสฺส…เป… กเถสี’’ติ. ปรสมุทฺทวาสี เถรา อญฺญถา วทนฺติ. อฏฺฐกถายํ ปน นายํ พุทฺธานํ ภาโร, ยทิทํ ปูริตปารมีนํ โพธิสตฺตานํ ตถา ธมฺมเทสนา เตสํ มหาภินีหารสมนนฺตรมฺปิ โพธิสมฺภารสฺส สยมฺภุญาเณเนว ปฏิวิทิตตฺตา. ตสฺมา โพธิสตฺตภาวปเวทนเมว ตสฺส ภควา อกาสีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สติปฏิลาภตฺถายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สติปฏิลาภตฺถายาติ สมฺมาปฏิปตฺติยา อุชฺชลเน ปากฏกรสติปฏิลาภาย.

๒๘๕. คำว่า สติปฏิลัพภัตถายะ คือ เพื่อการได้มาซึ่งสติ ในขณะที่กระทำมหาอภินิหารเพื่อโพธิญาณ และบำเพ็ญโพธิสมภารให้บริบูรณ์ บัดนี้ เพื่อแสดงอาการที่เรื่องราวอันเป็นเหตุให้เกิดสตินั้นดำเนินไปโดยย่อ จึงกล่าวคำว่า "เพราะว่า" เป็นต้น ในที่นั้น เมื่อแสดงความที่พระมหาบุรุษมีอธิมุตติอันประณีตด้วยคำว่า "สัตว์ผู้ไม่ตกไปสู่ฐานะอันเลวทราม" และเมื่อแสดงว่าการกระทำอันประมาทไม่สมควรแก่ผู้มีอธิมุตติอันประณีตอย่างนี้ จึงกล่าวว่า "การอยู่ด้วยความประมาทไม่สมควรแก่บุคคลเช่นนั้น" ในกาลนั้น อัธยาศัยในการบรรพชาของพระโพธิสัตว์ได้เกิดขึ้นเป็นพิเศษ ดุจประทีปน้ำมัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นดังนั้น จึงทรงแสดงธรรมกถาอันสมควรแก่เรื่องนั้นว่า "แก่บุคคลเช่นนั้น...เป็นต้น...ได้ตรัสแล้ว" พระเถระผู้อยู่ในต่างทวีปกล่าวเป็นอย่างอื่น แต่ในอรรถกถา การแสดงธรรมแก่พระโพธิสัตว์ผู้บำเพ็ญบารมีเต็มเปี่ยมแล้วเช่นนั้น ไม่ใช่ภาระของพระพุทธเจ้า เพราะโพธิสมภารนั้นพระโพธิสัตว์ได้รู้แจ้งด้วยพระสยัมภูญาณแล้ว แม้หลังจากมหาอภินิหารนั้น เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำเพียงการประกาศความเป็นพระโพธิสัตว์ของพระองค์เท่านั้น จึงกล่าวคำว่า "เพื่อการได้มาซึ่งสติ" เป็นต้น คำว่า สติปฏิลัพภัตถายะ คือ เพื่อการได้มาซึ่งสติอันทำให้ปรากฏในการรุ่งเรืองแห่งสัมมาปฏิปทา

๒๘๖. ญาณญฺหิ กิเลสธมฺมวิทาลนปทาลเนหิ สิงฺคํ วิยาติ สิงฺคํ. ตญฺหิ ปฏิปตฺติยา อุปตฺถมฺภิตํ อุสฺสิตํ นาม โหติ, ตทภาเว ปติตํ นาม. เกจิ ปน วีริยํ สิงฺคนฺติ วทนฺติ. ตสฺมึ สมฺมปฺปธานวเสน ปวตฺเต พาหิรปพฺพชฺชํ อุปคตาปิ มหาสตฺตา วิสุทฺธาสยา อปฺปิจฺฉตาทิคุณสมงฺคิโน ยถารหํ คนฺถธุรํ วาสธุรญฺจ ปริพฺรูหยนฺตา วิหรนฺติ, ปเคว พุทฺธสาสเน อปฺปิจฺฉตาทีหีติ อาห ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีเล ปนา’’ติอาทิ. วิปสฺสนํ พฺรูเหนฺตา สิขาปฺปตฺตวิปสฺสนา โหนฺตีติ วุตฺตํ – ‘‘ยาว อนุโลมญาณํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺตี’’ติ, อนุโลมญาณโต โอรเมว วิปสฺสนํ ฐเปนฺตีติ อตฺโถ. มคฺคผลตฺถํ วายามํ น กโรนฺติ ปญฺญาปารมิตาย สพฺพญฺญุตญฺญาณคพฺภสฺส อปริปุณฺณตฺตา อปริปกฺกตฺตา จ.

๒๘๖. ญาณชื่อว่าเขา เพราะทำลายและขจัดกิเลสธรรมได้เหมือนเขา ญาณนั้นแล เมื่อได้รับการค้ำจุนด้วยปฏิปทา ชื่อว่าตั้งขึ้นได้ เมื่อไม่มีปฏิปทา ชื่อว่าตกไป แต่บางพวกกล่าวว่า วิริยะชื่อว่าเขา เมื่อวิริยะนั้นดำเนินไปโดยเป็นสัมมัปปธาน พระมหาบุรุษทั้งหลายแม้ผู้เข้าถึงการบรรพชาภายนอก ก็มีอัธยาศัยบริสุทธิ์ ประกอบด้วยคุณมีอัปปิจฉตาเป็นต้น ย่อมอยู่บำเพ็ญคันถธุระและวิปัสสนาธุระตามสมควร จะกล่าวไปไยในพระพุทธศาสนาที่มีอัปปิจฉตาเป็นต้นเล่า จึงกล่าวคำว่า "อนึ่ง ในจตุปาริสุทธิศีล" เป็นต้น เมื่อเจริญวิปัสสนา ย่อมเป็นวิปัสสนาที่ถึงยอด ดังที่กล่าวไว้ว่า "ย่อมตั้งอยู่จนถึงอนุโลมญาณ" หมายความว่า ย่อมตั้งวิปัสสนาไว้เพียงก่อนอนุโลมญาณเท่านั้น ไม่กระทำความเพียรเพื่อมรรคผล เพราะปัญญาบารมีอันเป็นครรภ์แห่งสัพพัญญุตญาณยังไม่บริบูรณ์และยังไม่แก่กล้า

๒๘๗. เถเรหีติ [Pg.138] วุทฺธตเรหิ. นิวาเส สตีติ ยสฺมึ ฐาเน ปพฺพชิโต, ตตฺเถว นิวาเส. วปฺปกาลโตติ สสฺสานํ วปฺปกาลโต. ปุพฺเพ วิย ตโต ปรํ ติขิเณน สูริยสนฺตาเปน ปโยชนํ นตฺถีติ วุตฺตํ – ‘‘วปฺปกาเล วิตานํ วิย อุปริ วตฺถกิลญฺชํ พนฺธิตฺวา’’ติ. ปุฏเกติ กลาเป.

๒๘๗. คำว่า เถเรหิ คือ โดยพระเถระผู้แก่กว่า คำว่า นิวาเส สติ คือ เมื่ออยู่ในที่นั้นเอง อันเป็นที่ที่บรรพชา คำว่า วัปปกาลโต คือ จากกาลแห่งการหว่านพืชของพืชทั้งหลาย ดังที่กล่าวไว้ว่า "ผูกผ้าขี้ริ้วไว้ข้างบนเหมือนเพดานในฤดูหว่าน" หมายความว่า หลังจากนั้นไม่จำเป็นต้องมีแสงอาทิตย์ที่ร้อนจัดเหมือนเมื่อก่อน คำว่า ปุฏเกติ คือ ในกลุ่ม

๒๘๘. ปจฺจยสามคฺคิเหตุกตฺตา ธมฺมปฺปตฺติยา ปเทสโต ปริญฺญาวตฺถุกาปิ อริยา อุปฏฺฐิเต จิตฺตวิฆาตปจฺจเย ยเทตํ นาติสาวชฺชํ, ตเทวํ คณฺหนฺตีติ อยเมตฺถ ธมฺมตาติ อาห – ‘‘อลาภํ อารพฺภ จิตฺตญฺญถตฺต’’นฺติอาทิ. โสติ กิกี กาสิราชา. พฺราหฺมณภตฺโตติ พฺราหฺมเณสุ ภตฺโต. เทเวติ พฺราหฺมเณ สนฺธายาห. ภูมิเทวาติ เตสํ สมญฺญา, ตทา พฺราหฺมณครุโก โลโก. ตทา หิ กสฺสโปปิ ภควา พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติ. ธีตุ อวณฺณํ วตฺวาติ, ‘‘มหาราช, ตว ธีตา พฺราหฺมณสมยํ ปหาย มุณฺฑปาสณฺฑิกสมยํ คณฺหี’’ติอาทินา ราชปุตฺติยา อคุณํ วตฺวา. วรํ คณฺหึสุ ญาตกา. รชฺชํ นิยฺยาเตสิ ‘‘มา เม วจนํ มุสา อโหสิ, อฏฺฐเม ทิวเส นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ.

๒๘๘. เพราะเป็นเหตุแห่งความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัย อริยบุคคลทั้งหลายแม้ผู้มีวัตถุแห่งปริญญาโดยส่วนแห่งการบรรลุธรรม เมื่อปัจจัยอันเป็นเครื่องขัดขวางจิตเกิดขึ้น ย่อมถือเอาสิ่งที่ไม่เป็นโทษมากนักอย่างนั้น นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนี้ จึงกล่าวคำว่า "ความแปรปรวนแห่งจิตเพราะปรารภความไม่ได้ลาภ" เป็นต้น คำว่า โสติ คือ พระราชาแห่งกาสีพระนามว่ากิกี คำว่า พราหมณภัตโต คือ ผู้เลื่อมใสในพราหมณ์ คำว่า เทเวติ คือ ตรัสหมายถึงพราหมณ์ คำว่า ภูมิเทวาติ คือ เป็นชื่อเรียกของพราหมณ์ทั้งหลาย ในกาลนั้น โลกเคารพพราหมณ์มาก ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะก็อุบัติในตระกูลพราหมณ์ คำว่า ธีตุ อวัณณัง วัตวาติ คือ กล่าวโทษของพระราชธิดาด้วยคำว่า "มหาราช พระราชธิดาของพระองค์ละลัทธิพราหมณ์แล้วถือลัทธิของพวกเดียรถีย์หัวโล้น" เป็นต้น ญาติทั้งหลายได้รับพร ทรงมอบราชสมบัติให้ (ด้วยดำริว่า) "ขอคำของเราอย่าเป็นเท็จเลย เราจะจับกุมในวันที่แปด"

ปาวนอสฺมนยนวเสน สมฺมา ปาวีกตตฺตา ปริสุทฺธตณฺฑุลานิ. ปาฬิยํ ตณฺฑุลปฏิภสฺตานีติ ตณฺฑุลขณฺฑานิ. มุคฺคปฏิภสฺตกฬายปฏิภสฺเตสุปิ เอเสว นโย.

ข้าวสารที่บริสุทธิ์ เพราะได้รับการทำให้บริสุทธิ์ดีแล้วโดยการนำหินออก ในบาลี คำว่า ตัณฑุลปฏิภัสตานิ คือ ข้าวสารหัก แม้ในคำว่า ถั่วเขียวหัก ถั่วพูหัก ก็มีนัยนี้เช่นกัน

๒๘๙. โก นุ โขติ ภุมฺมตฺเถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห – ‘‘กุหึ นุ โข’’ติ ปาริปูรึ โยชียนฺติ พฺยญฺชนโภชนานิ เอตฺถาติ ปริโยโค, ตโต ปริโยคา. เตนาห ‘‘สูปภาชนโต’’ติ. สญฺญํ ทตฺวาติ วุตฺตํ สพฺพํ อาจิกฺขิตฺวา ตุมฺหากํ อตฺถาย สมฺปาเทตฺวา นิกฺขิตฺโต อุปฏฺฐาโกติ ภควโต อาโรเจถาติ สญฺญํ ทตฺวา. อติวิสฺสตฺโถติ อติวิย วิสฺสตฺโถ. ปญฺจวณฺณาติ ขุทฺทิกาทิวเสน ปญฺจปฺปการา.

๒๘๙. คำว่า โก นุ โข เป็นปัจจัตตวจนะในอรรถภูมิ จึงกล่าวว่า "กุหิง นุ โข" (ที่ไหนกันหนอ) คำว่า ปริโยโค คือ ที่ที่อาหารและกับข้าวถูกจัดเตรียมให้บริบูรณ์ จากนั้นจึงเป็น ปริโยคา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "จากภาชนะแกง" คำว่า สัญญัง ทัตวาติ คือ ให้สัญญาณว่า "อุบาสกผู้จัดเตรียมไว้เพื่อประโยชน์แก่ท่านทั้งหลาย ได้บอกทุกสิ่งแล้ว ขอท่านจงกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด" คำว่า อติวิสสัตโถ คือ ผู้คุ้นเคยมาก คำว่า ปัญจวัณณาติ คือ มีห้าชนิดโดยเป็นของเล็กน้อยเป็นต้น

๒๙๐. กินฺติ นิสฺสกฺเก ปจฺจตฺตวจนํ, กสฺมาติ อตฺโถ? ธมฺมิโกติ อิมินา อาคมนสุทฺธึ ทสฺเสติ[Pg.139]. ภิกฺขูนํ ปตฺเต ภตฺตสทิโสติ อิมินา อุปาสเกน สตฺถุ ปริจฺจตฺตภาวํ ตตฺถ สตฺถุโน จ อปริสงฺกตํ ทสฺเสติ. สิกฺขาปทเวลา นาม นตฺถีติ ธมฺมสฺสามิภาวโต สิกฺขาปทมริยาทา นาม นตฺถิ ปณฺณตฺติวชฺเช, ปกติวชฺเช ปน เสตุฆาโต เอว.

๒๙๐. คำว่า กิงติ เป็นปัจจัตตวจนะในอรรถนิสสัคคะ หมายถึง เพราะเหตุไร ด้วยคำว่า ธัมมิโก นี้ แสดงความบริสุทธิ์แห่งการมา ด้วยคำว่า ภัตตสทิโส ในบาตรของภิกษุนี้ แสดงความที่อุบาสกถวายแก่พระศาสดา และความที่พระศาสดาไม่ทรงรังเกียจในที่นั้น คำว่า สิกขาปทเวลา นามะ นัตถิ คือ เพราะความเป็นเจ้าของธรรม ย่อมไม่มีขอบเขตแห่งสิกขาบทในอาบัติที่บัญญัติไว้ แต่ในอาบัติที่เป็นปกติวิสัย ย่อมเป็นเหมือนการทำลายสะพาน

๒๙๑. ฉทนฏฺฐาเน ยทากาสํ, ตเทว ตสฺส เคหสฺส ฉทนนฺติ อากาสจฺฉทนํ. ปกติยา อุตุผรณเมวาติ ฉาทิเต ยาทิสํ อุตุ, ฉทเน อุตฺติณภาเวปิ ตมฺหิ เคเห ตาทิสเมว อุตุผรณํ อโหสิ. เตสํเยวาติ เตสํ ฆฏิการสฺส มาตาปิตูนํ เอว.

๒๙๑. อากาศในที่มุงบังนั่นแหละเป็นเครื่องมุงบังของเรือนนั้น ชื่อว่า อากาศฉัททนะ (มีอากาศเป็นเครื่องมุงบัง) คำว่า ปกติยา อุตุผรณเมวาติ คือ ธรรมชาติแห่งฤดูที่แผ่ไปนั้นเอง หมายความว่า ฤดูที่แผ่ไปในเรือนนั้นเป็นเช่นไร แม้เมื่อมุงบังแล้ว หรือเมื่อไม่มีเครื่องมุงบัง ก็เป็นเช่นนั้น คำว่า เตสังเยวาติ คือ ของมารดาบิดาของฆฏิการะเหล่านั้นนั่นเอง

๒๙๒. ‘‘จตสฺโส มุฏฺฐิโย เอโก กุฑุโว, จตฺตาโร กุฑุวา เอโก ปตฺโถ, จตฺตาโร ปตฺถา เอโก อาฬฺหโก, จตฺตาโร อาฬฺหกา เอกํ โทณํ, จตฺตาริ โทณานิ เอกา มานิกา, จตสฺโส มานิกา เอกา ขารี, วีสติ ขาริกา เอโก วาโหติ ตเทว เอกสกฏ’’นฺติ สุตฺตนิปาตฏฺฐกถาทีสุ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๖๖๒) วุตฺตํ, อิธ ปน ‘‘ทฺเว สกฏานิ เอโก วาโห’’ติ วุตฺตํ. เตลผาณิตาทินฺติ อาทิ-สทฺเทน สปฺปิอาทึ มริจาทิกฏุกภณฺฑญฺจ สงฺคณฺหาติ. นาหํ รญฺญา ทิฏฺฐปุพฺโพ, กุโต ปริปฺผสฺโสติ อธิปฺปาโย. นจฺจิตฺวาติ นจฺจํ ทตฺวา.

๒๙๒. "สี่กำมือเป็นหนึ่งกุฑุวะ, สี่กุฑุวะเป็นหนึ่งปัตถะ, สี่ปัตถะเป็นหนึ่งอาฬหกะ, สี่อาฬหกะเป็นหนึ่งโดณะ, สี่โดณะเป็นหนึ่งมานิกา, สี่มานิกาเป็นหนึ่งขารี, ยี่สิบขารีเป็นหนึ่งวาหะ นั่นคือหนึ่งเกวียน" ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาสุตตนิบาตเป็นต้น (สุ. นิ. อ. 2.662) แต่ในที่นี้กล่าวว่า "สองเกวียนเป็นหนึ่งวาหะ" บทว่า เตลผาณิตาทิ (น้ำมันและน้ำอ้อยเป็นต้น) บทว่า อาทิ (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์เนยใสเป็นต้น และเครื่องเทศมีพริกไทยเป็นต้น. บทว่า นาหํ รญฺญา ทิฏฺฐปุพฺโพ กุโต ปริปฺผสฺโส (เราไม่เคยถูกพระราชาทอดพระเนตรเห็นมาก่อน จะมีการสัมผัสได้อย่างไร) มีอธิบายว่า เราไม่เคยถูกพระราชาทอดพระเนตรเห็นมาก่อน จะมีการสัมผัสได้อย่างไร. บทว่า นจฺจิตฺวา (เต้นรำแล้ว) คือ ให้การเต้นรำ.

ฆฏิการสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การอธิบายอรรถที่เร้นอยู่ในอรรถกถาฆฏิการสูตร จบแล้ว.

๒. รฏฺฐปาลสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถารัฏฐปาลสูตร.

๒๙๓. ถูลเมว ถุลฺลํ, ถุลฺลา วิปุลา มหนฺตา โกฏฺฐา ชาตา อิมสฺสาติ ถุลฺลโกฏฺฐิกนฺติ โอทนปูปปหูตวเสน ลทฺธนาโม นิคโม. อฏฺฐกถายํ ปน ถุลฺลโกฏฺฐนฺติ อตฺโถ วุตฺโต. เตน ปาฬิยํ อิก-สทฺเทน ปทวฑฺฒนํ กตนฺติ ทสฺเสติ.

๒๙๓. บทว่า ถุลฺลํ (ใหญ่) ก็คือ ถูลํ (ใหญ่) นั่นเอง. บทว่า ถุลฺลโกฏฺฐิกํ (มีคลังใหญ่) คือ นิคมที่ได้ชื่อว่ามีคลังใหญ่ เพราะมีข้าวสุกและขนมมาก. แต่อรรถกถาได้กล่าวอธิบายว่า ถุลฺลโกฏฺฐํ (มีคลังใหญ่). ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าในบาลีมีการเพิ่มบทด้วยคำว่า อิกะ.

๒๙๔. รฏฺฐปาโลติ อิทํ ตสฺส กุลปุตฺตสฺส นามํ. ปเวณิวเสน อาคตกุลวํสานุคตนฺติ สมุทาคมโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ ‘‘กสฺมา รฏฺฐปาโล’’ติอาทิ วุตฺตํ. สนฺธาเรตุนฺติ วินาสนโต ปุพฺเพ ยาทิสํ, ตเถว สมฺมเทว ธาเรตุํ สมตฺโถ. สทฺธาติ กมฺมผลสทฺธาย สมฺปนฺนา. สามเณรํ ทิสฺวาติ สิกฺขากามตาย เอตทคฺเค ฐปิยมานํ ทิสฺวา.

๒๙๔. บทว่า รัฏฐปาโล (รัฏฐปาละ) นี้เป็นชื่อของกุลบุตรนั้น. เพื่อแสดงว่าสืบเนื่องมาจากตระกูลที่สืบเชื้อสายมาโดยประเพณี ตั้งแต่ความเป็นมา จึงกล่าวว่า "เพราะเหตุไรจึงชื่อว่ารัฏฐปาละ" เป็นต้น. บทว่า สันธาเรตุง (เพื่อทรงไว้) คือ สามารถทรงไว้ได้ดีอย่างนั้น เหมือนก่อนที่จะพินาศ. บทว่า สัทธา (ศรัทธา) คือ ประกอบด้วยศรัทธาในกรรมและผลของกรรม. บทว่า สามเณรัง ทิสวา (เห็นสามเณรแล้ว) คือ เห็นผู้ที่ถูกตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะเพราะความปรารถนาในการศึกษา.

สห [Pg.140] รญฺญาติ สราชิกํ, รญฺญา สทฺธึ ราชปริสํ. จาตุวณฺณนฺติ พฺราหฺมณาทิจตุวณฺณสมุทายํ. โปเสตุนฺติ วทฺเธตุํ ทานาทีหิ สงฺคหวตฺถูหิ สงฺคณฺหิตุํ. ยํ กุลํ. ปโหสฺสตีติ สกฺขิสฺสติ.

บทว่า สห รัญญา (พร้อมด้วยพระราชา) คือ พร้อมด้วยพระราชา, ราชบริษัทพร้อมด้วยพระราชา. บทว่า จาตุวัณณัง (สี่วรรณะ) คือ หมู่แห่งสี่วรรณะมีพราหมณ์เป็นต้น. บทว่า โปเสตุง (เพื่อบำรุง) คือ เพื่อเพิ่มพูน, เพื่อสงเคราะห์ด้วยสังคหวัตถุมีทานเป็นต้น. บทว่า ยัง กุลํ (ตระกูลใด). บทว่า ปโหสฺสติ (จักสามารถ) คือ จักสามารถ.

เตน เตน เม อุปปริกฺขโตติ ‘‘กามา นาเมเต อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อฏฺฐิกงฺกลูปมา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๔; ปาจิ. ๔๑๗; มหานิ. ๓, ๖) จ อาทินา เยน เยน อากาเรน กาเมสุ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสํ, ตพฺพิปริยายโต เนกฺขมฺเม อานิสํสํ คุณํ ปกาเสนฺตํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ, เตน เตน ปกาเรน อุปปริกฺขโต วีมํสนฺตสฺส มยฺหํ เอวํ โหติ เอวํ อุปฏฺฐาติ. สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยนฺติ อธิสีลาทิสิกฺขตฺตยสงฺคหํ เสฏฺฐจริยํ. อขณฺฑาทิภาวาปาทเนน อขณฺฑํ ลกฺขณวจนญฺเหตํ. กญฺจิปิ สิกฺเขกเทสํ อเสเสตฺวา เอกนฺเตเนว ปริปูเรตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ. จิตฺตุปฺปาทมตฺตมฺปิ สํกิเลสมลํ อนุปฺปาเทตฺวา อจฺจนฺตเมว วิสุทฺธํ กตฺวา ปริหริตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ. ตโต เอว สงฺขํ วิย ลิขิตนฺติ สงฺขลิขิตํ. เตนาห ‘‘ลิขิตสงฺขสทิส’’นฺติ. ทาฐิกาปิ มสฺสุคฺคหเณเนว คเหตฺวา ‘‘มสฺสุ’’ตฺเวว วุตฺตํ, อุตฺตราธรมสฺสุนฺติ อตฺโถ. กสาเยน รตฺตานิ กาสายานิ. อนนุญฺญาตํ ปุตฺตํ น ปพฺพาเชติ ‘‘มาตาปิตูนํ โลกิยมหาชนสฺส จิตฺตญฺญถตฺตํ มา โหตู’’ติ. ตถา หิ สุทฺโธทนมหาราชสฺส ตถา วโร ทินฺโน.

บทว่า เตน เตน เม อุปปริกฺขโต (เมื่อเราพิจารณาโดยอาการนั้นๆ) คือ เราย่อมรู้ธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว โดยอาการใดๆ มีอาทิว่า "กามเหล่านี้ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เปรียบด้วยโครงกระดูก" (ม. นิ. 1.234; ปาจิ. 417; มหานิ. 3, 6) ซึ่งแสดงโทษ ความต่ำทราม และความเศร้าหมองในกาม และโดยนัยตรงกันข้าม แสดงอานิสงส์และคุณในเนกขัมมะ, เมื่อเราพิจารณาใคร่ครวญโดยอาการนั้นๆ ย่อมมีความคิดอย่างนี้ ย่อมปรากฏอย่างนี้. บทว่า สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยํ (พรหมจรรย์อันสงเคราะห์ด้วยไตรสิกขา) คือ จริยาอันประเสริฐที่สงเคราะห์ด้วยไตรสิกขามีอธิศีลเป็นต้น. บทว่า อขณฺฑํ (ไม่ขาด) นี้เป็นคำแสดงลักษณะโดยการทำให้ไม่ขาดเป็นต้น. บทว่า เอกนฺตปริปุณฺณํ (บริบริบูรณ์โดยส่วนเดียว) คือ พึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว ไม่เหลือแม้ส่วนหนึ่งส่วนใดของการศึกษา. บทว่า เอกนฺตปริสุทฺธํ (บริสุทธิ์โดยส่วนเดียว) คือ พึงรักษาให้บริสุทธิ์อย่างยิ่ง โดยไม่ให้เกิดมลทินเครื่องเศร้าหมองแม้เพียงจิตตุปบาทเดียว. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า สังขลิขิตัง (เหมือนสังข์ที่ขัดแล้ว). ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เหมือนสังข์ที่ขัดแล้ว". บทว่า ทาฐิกา (เครา) ก็สงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาว่า มสฺสุ (หนวด) นั่นเอง จึงเรียกว่า มสฺสุ, มีอธิบายว่า หนวดที่ริมฝีปากบนและล่าง. บทว่า กาสายานิ (ผ้ากาสาวะ) คือ ผ้าที่ย้อมด้วยน้ำฝาด. บทว่า อนนุญฺญาตํ ปุตฺตํ น ปพฺพาเชติ (ไม่ให้บุตรที่บิดามารดาไม่อนุญาตบวช) คือ "ขอจิตของบิดามารดาและมหาชนชาวโลกอย่าได้แปรปรวนเลย". แท้จริง พระมหาสุทโธทนะได้ประทานพรอย่างนั้น.

๒๙๕. ปิยายิตพฺพโต ปิโยติ อาห ‘‘ปีติชนโก’’ติ. มนสฺส อปฺปายนโต มนาโปติ อาห ‘‘มนวฑฺฒนโก’’ติ. สุเขธิโต ตรุณทารกกาเล. ตโต ปรญฺจ สปฺปิขีราทิสาทุรสมนุญฺญโภชนาทิอาหารสมฺปตฺติยา สุขปริภโต. อถ วา ทฬฺหภตฺติกธาติชนาทิปริชนสมฺปตฺติยา เจว ปริจฺฉทสมฺปตฺติยา จ อุฬารปณีตสุขปจฺจยูปหาเรหิ จ สุเขธิโต, อกิจฺเฉเนว ทุกฺขปฺปจฺจยวิโนทเนน สุขปริภโต. อชฺฌตฺติกงฺคสมฺปตฺติยา วา สุเขธิโต, พาหิรงฺคสมฺปตฺติยา สุขปริภโต. กสฺสจีติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ, กิญฺจีติ วุตฺตํ โหติ, อยเมว วา ปาโฐ. ตถา หิ ‘‘อปฺปมตฺตกมฺปิ กลภาคํ ทุกฺขสฺส น ชานาสี’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. เอวํ สนฺเตติ นนุ มยํ รฏฺฐปาล มรณาทีสุ เกนจิ อุปาเยน อปฺปตีกาเรน มรเณนปิ ตยา อกามกาปิ [Pg.141] วินา ภวิสฺสาม, เอวํ สติ. เยนาติ เยน การเณน. กึ ปนาติ เอตฺถ กินฺติ การณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เกน ปน การเณนา’’ติ.

๒๙๕. บทว่า ปิโย (เป็นที่รัก) เพราะเป็นที่รักใคร่ จึงกล่าวว่า "เป็นผู้ยังปีติให้เกิด". บทว่า มนาโป (เป็นที่ชอบใจ) เพราะเป็นที่พอใจของใจ จึงกล่าวว่า "เป็นผู้ยังใจให้เจริญ". บทว่า สุเขธิโต (เลี้ยงดูด้วยความสุข) คือ ในวัยเด็ก. หลังจากนั้น ก็ได้รับการบำรุงด้วยความสุขด้วยความสมบูรณ์แห่งอาหารมีโภชนะอันโอชะและเป็นที่ชอบใจมีเนยใสและนมเป็นต้น. อีกนัยหนึ่ง เลี้ยงดูด้วยความสุขด้วยความสมบูรณ์แห่งบริวารมีชนผู้มีศรัทธามั่นคงเป็นต้น และด้วยความสมบูรณ์แห่งเครื่องใช้สอย และด้วยการนำมาซึ่งปัจจัยแห่งความสุขอันประณีตอย่างยิ่ง, ได้รับการบำรุงด้วยความสุขด้วยการบรรเทาปัจจัยแห่งทุกข์โดยไม่ยากลำบาก. อีกนัยหนึ่ง เลี้ยงดูด้วยความสุขด้วยความสมบูรณ์แห่งอวัยวะภายใน, ได้รับการบำรุงด้วยความสุขด้วยความสมบูรณ์แห่งอวัยวะภายนอก. บทว่า กัสสจิ (ของใครๆ) เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ, มีความหมายว่า กิญฺจิ (อะไรๆ), หรือว่า เป็นบทอ่านอย่างนี้. แท้จริง มีอธิบายว่า "ไม่รู้แม้ส่วนน้อยนิดแห่งทุกข์". บทว่า เอวัง สันเต (เมื่อเป็นเช่นนั้น) คือ ดูก่อนรัฏฐปาละ เมื่อเป็นเช่นนั้น พวกเราจักพลัดพรากจากท่านโดยไม่สมัครใจ แม้ด้วยความตายที่ไม่อาจเยียวยาได้ด้วยอุบายใดๆ มีความตายเป็นต้น. บทว่า เยน (ด้วยเหตุใด) คือ ด้วยเหตุใด. บทว่า กิง ปน (ก็อะไรเล่า) ในที่นี้ บทว่า กิง เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ, จึงแสดงว่า "ด้วยเหตุอะไรเล่า".

๒๙๖. ปริจาเรหีติ ปริโต ตตฺถ ตตฺถ ยถาสกํ วิสเยสุ จาเรหิ. เตนาห ‘‘อิโต จิโต จ อุปเนหี’’ติ. ปริจาเรหีติ วา สุขูปกรเณหิ อตฺตานํ ปริจาเรหิ, อตฺตโน ปริจรณํ กาเรหิ. ตถาภูโต จ ยสฺมา ลฬนฺโต กีฬนฺโต นาม โหติ, ตสฺมา ‘‘ลฬา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นิจฺจทานํ ทานํ นาม, อุโปสถทิวสาทีสุ ทาตพฺพํ อติเรกทานํ ปทานํ นาม. ปเวณีรกฺขณวเสน วา ทียมานํ ทานํ นาม, อตฺตนาว ปฏฺฐเปตฺวา ทียมานํ ปทานํ นาม. ปจุรชนสาธารณํ วา นาติอุฬารํ ทานํ นาม, อนญฺญสาธารณํ อติอุฬารํ ปทานํ นาม. อุทฺทสฺเสตพฺพาติ อุทฺธํ ทสฺเสตพฺพา. กุโต อุทฺธํ เต ทสฺเสตพฺพา? ปพฺพชิตโต อุทฺธํ อตฺตานํ มาตาปิตโร ทสฺเสตพฺพา, เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ.

๒๙๖. บทว่า ปริจาเรหิ (จงบำรุง) คือ จงเที่ยวไปในที่นั้นๆ ในวิสัยของตนๆ โดยรอบ. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "จงนำมาทั้งจากที่นี่และที่โน่น". อีกนัยหนึ่ง บทว่า ปริจาเรหิ คือ จงบำรุงตนด้วยเครื่องสุขสบาย, จงให้มีการบำรุงตน. และเพราะผู้เป็นเช่นนั้นชื่อว่าผู้ร่าเริงเล่น, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ละฬา" เป็นต้น. ทานที่ให้เป็นประจำชื่อว่า ทาน, ทานพิเศษที่พึงให้ในวันอุโบสถเป็นต้นชื่อว่า ปทาน. อีกนัยหนึ่ง ทานที่ให้โดยรักษาประเพณีชื่อว่า ทาน, ทานที่ตนเองริเริ่มให้ชื่อว่า ปทาน. อีกนัยหนึ่ง ทานที่ไม่โอฬารนักที่ชนหมู่มากทั่วไปชื่อว่า ทาน, ทานที่โอฬารยิ่งที่ชนอื่นไม่ทั่วไปชื่อว่า ปทาน. บทว่า อุทฺทสฺเสตพฺพา (พึงแสดงให้เห็น) คือ พึงแสดงให้เห็น. พึงแสดงตนแก่บิดามารดาหลังจากบวชแล้ว, ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ยถา" เป็นต้น.

๒๙๙. พลํ คเหตฺวาติ เอตฺถ พลคฺคหณํ นาม กายพลสฺส อุปฺปาทนเมวาติ อาห ‘‘กายพลํ ชเนตฺวา’’ติ. เอวํ วิหรนฺโตติ ยถา ปาฬิยํ วุตฺตํ เอวํ เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต วิหรนฺโต. ตสฺมาติ ยสฺมา เนยฺโย, น อุคฺฆฏิตญฺญู, น จ วิปญฺจิตญฺญู, ตสฺมา. จิเรน ปพฺพชิโต ทฺวาทสเม วสฺเส อรหตฺตํ ปาปุณิ. ยํ ปน วุตฺตํ ปาฬิยํ ‘‘น จิรสฺเสวา’’ติ, ตํ สฏฺฐิ วสฺสานิ ตโต อธิกมฺปิ วิปสฺสนาปริวาสํ วสนฺเต อุปาทาย วุตฺตํ.

๒๙๙. “พลํ คเหตฺวาติ” ในบทนี้ การถือเอาพละ ชื่อว่าการยังกำลังกายให้เกิดขึ้นนั่นเอง จึงตรัสว่า “ยังกำลังกายให้เกิดขึ้น”. “เอวํ วิหรนฺโตติ” คือผู้เดียว หลีกเร้น ไม่ประมาทอยู่อย่างที่กล่าวไว้ในพระบาลี. “ตสฺมาติ” คือเพราะเหตุที่เขาเป็นเนยยะ ไม่ใช่อุคฆฏิตัญญู และไม่ใช่วิปัญจิตัญญู เพราะเหตุนั้น. บรรพชิตนั้นได้บรรลุพระอรหัตในพรรษาที่ ๑๒ หลังจากบวชมานาน. ส่วนที่กล่าวไว้ในพระบาลีว่า “ไม่นานนัก” นั้น ตรัสโดยหมายถึงผู้ที่อยู่วิปัสสนาปริวาส ๖๐ พรรษาหรือมากกว่านั้น.

สตฺตทฺวารโกฏฺฐกสฺสาติ สตฺตคพฺภนฺตรทฺวารโกฏฺฐกสีเสน คพฺภนฺตรานิ วทติ. ปหราเปตีติ วโยวุฑฺฒานุรูปํ กปฺปาปนาทินา อลงฺการาเปติ. อนฺโตชาตตาย ญาติสทิสี ทาสี ญาติทาสี. ปูติภาเวเนว ลกฺขิตพฺโพ โทโส วา อภิโทโส, โสว อาภิโทสิโก, อภิโทสํ วา ปจฺจูสกาลํ คโต ปตฺโต อติกฺกนฺโตติ อาภิโทสิโก. เตนาห ‘‘เอกรตฺตาติกฺกนฺตสฺสา’’ติอาทิ. อปริโภคารโห ปูติภูตภาเวน. อริยโวหาเรนาติ อริยสมุทาจาเรน. อริยา หิ มาตุคามํ ภคินิวาเทน สมุทาจรนฺติ. นิสฺสฏฺฐปริคฺคหนฺติ ปริจฺจตฺตาลยํ. วตฺตุํ วฏฺฏตีติ นิรเปกฺขภาวโต วุตฺตํ, อิธ ปน วิเสสโต อปริโภคารหตฺตาว วตฺถุโน. นิมียติ สญฺญายตีติ นิมิตฺตํ, ตถาสลฺลกฺขิโต อากาโรติ อาห ‘‘อาการํ อคฺคเหสี’’ติ.

บทว่า สตฺตทวารโกฏฺฐกสฺส ได้แก่ ตรัสถึงห้องภายในด้วยหัวข้อว่า สตฺตคพฺภนฺตรทวารโกฏฺฐกะ. บทว่า ปหราเปติ ได้แก่ ให้ประดับตกแต่งด้วยการจัดแจงเป็นต้นตามสมควรแก่ความเจริญแห่งวัย. ทาสีที่เกิดในเรือน มีฐานะคล้ายญาติ ชื่อว่า ญาติทาสี. โทษที่พึงกำหนดด้วยความเป็นของเน่าเสีย หรืออภิโทสะนั่นแหละ ชื่อว่า อาภิโทสิกะ หรือผู้ที่ถึงหรือล่วงเลยเวลาเช้ามืดไปแล้ว ชื่อว่า อาภิโทสิกะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ของผู้ล่วงเลยไปหนึ่งราตรีแล้ว” เป็นต้น. ไม่ควรบริโภคเพราะความเป็นของเน่าเสีย. บทว่า อริยวโหาเรน ได้แก่ ด้วยอริยสมุทาจาร. เพราะพระอริยะทั้งหลายย่อมปฏิบัติต่อสตรีด้วยการเรียกเป็นน้องสาว. บทว่า นิสฺสตฺถปริคฺคหํ ได้แก่ ผู้ละความอาลัยแล้ว. บทว่า วตฺตุํ วฏฺฏติ ตรัสไว้ด้วยความเป็นผู้ไม่ติดข้อง แต่ในที่นี้ตรัสไว้โดยเฉพาะเพราะวัตถุนั้นไม่ควรบริโภค. สิ่งที่ถูกกำหนดรู้ได้ ชื่อว่า นิมิต อาการที่ถูกกำหนดรู้เช่นนั้น จึงตรัสว่า “ได้ถือเอาอาการแล้ว”.

๓๐๐. ฆรํ [Pg.142] ปวิสิตฺวาติ เคหสามินิยา นิสีทิตพฺพฏฺฐานภูตํ อนฺโตเคหํ ปวิสิตฺวา. อาลปเนติ ทาสิชนสฺส อาลปเน. พหิ นิกฺขมนฺตาติ ยถาวุตฺตอนฺโตเคหโต พหิ นิกฺขมนฺติโย. ฆเรสุ สาลา โหนฺตีติ ฆเรสุ เอกมนฺเต โภชนสาลา โหนฺติ ปาการปริกฺขิตฺตา สุสํวิหิตทฺวารพนฺธา สุสมฺมฏฺฐวาลิกงฺคณา.

๓๐๐. บทว่า ฆรํ ปวิสิตฺวา ได้แก่ เข้าไปสู่ภายในเรือนอันเป็นที่นั่งของเจ้าของเรือน. บทว่า อาลปเน ได้แก่ ในการเรียกทาสี. บทว่า พหิ นิกฺขมนฺตา ได้แก่ หญิงทาสีทั้งหลายที่ออกไปข้างนอก จากภายในเรือนที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า ฆเรสุ สาลา โหนฺติ ได้แก่ ในเรือนทั้งหลายมีโรงอาหารอยู่ข้างหนึ่ง ซึ่งมีกำแพงล้อมรอบ มีการผูกประตูอย่างดี มีลานทรายที่กวาดเรียบร้อย.

อโนกปฺปนํ อสทฺทหนํ. อมริสนํ อสหนํ. อนาคตวจนํ อนาคตสทฺทปฺปโยโค, อตฺโถ ปน วตฺตมานกาลิโกว. เตนาห ‘‘ปจฺจกฺขมฺปี’’ติ. อริยิทฺธิยนฺติ ‘‘ปฏิกูเล อปฏิกูลสญฺญี วิหรตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๔๔) เอวํ วุตฺตอริยิทฺธิยํ.

อโนกัปปนะ คือการไม่เชื่อ. อมะริสนะ คือการไม่อดทน. อนาคตวจนะ คือการใช้คำที่เป็นอนาคตกาล แต่ความหมายเป็นปัจจุบันกาลนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “แม้เฉพาะหน้า”. บทว่า อริยิทฺธิยํ ได้แก่ ในอริยฤทธิ์ที่ตรัสไว้เช่นนี้ว่า “ย่อมอยู่ด้วยความสำคัญว่าไม่ปฏิกูลในสิ่งปฏิกูล” (องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๑๔๔).

ปูติกุมฺมาโส ฉฑฺฑนียธมฺโม ตสฺส เคหโต ลทฺโธปิ น ทาตพฺพยุตฺตโก ทาสิชเนน ทินฺโนติ อาห ‘‘เทยฺยธมฺมวเสน เนว ทานํ อลตฺถมฺหา’’ติ. ‘‘อิเมหิ มุณฺฑเกหี’’ติอาทินา นิตฺถุนนวจเนน ปจฺจกฺขานํ อตฺถโต ลทฺธเมว, ตสฺส ปน อุชุกผาสุสมาจารวเสน อลทฺธตฺตา วุตฺตํ ‘‘น ปจฺจกฺขาน’’นฺติ. เตนาห – ‘‘ปฏิสนฺถารวเสน ปจฺจกฺขานมฺปิ น อลตฺถมฺหา’’ติ. ‘‘เนว ทาน’’นฺติอาทิ ปจฺจาสีสาย อกฺขนฺติยา จ วุตฺตํ วิย ปจุรชโน มญฺเญยฺยาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ อธิปฺปายมสฺส วิวริตุํ ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สุตฺติกาปฏิจฺฉนฺนนฺติ สิปฺปิกาฉทาหิ ฉนฺนํ.

ข้าวสุกเน่าเป็นของที่ควรทิ้ง แม้ได้จากเรือนนั้น ก็ไม่ควรให้แก่ทาสี จึงตรัสว่า “เราไม่ได้ทานเลยโดยความเป็นของที่ควรให้”. การปฏิเสธด้วยคำบ่นว่า “ด้วยพวกหัวโล้นเหล่านี้” เป็นต้นนั้น แม้ได้โดยอรรถแล้ว แต่เพราะไม่ได้โดยอาการที่ควรแก่ความผาสุก จึงตรัสว่า “ไม่ใช่การปฏิเสธ”. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เราไม่ได้แม้การปฏิเสธโดยความเป็นปฏิสันถาร”. บทว่า “เนว ทานํ” เป็นต้นนั้น คนส่วนมากอาจเข้าใจว่ากล่าวด้วยความหวังและไม่อดทน เพื่อป้องกันความเข้าใจผิดนั้น จึงตรัสว่า “กสฺมา ปน” เป็นต้น เพื่ออธิบายความหมายของบทนั้น. บทว่า สุตฺติกปฏิจฺฉนฺนํ ได้แก่ ปกคลุมด้วยเปลือกหอย.

อุกฺกฏฺฐเอกาสนิกตายาติ อิทํ ภูตกถนมตฺตํ เถรสฺส ตถาภาวทีปนโต. มุทุกสฺสปิ หิ เอกาสนิกสฺส ยาย นิสชฺชาย กิญฺจิมตฺตํ โภชนํ ภุตฺตํ, วตฺตสีเสนปิ ตโต วุฏฺฐิตสฺส ปุน ภุญฺชิตุํ น วฏฺฏติ. เตนาห ติปิฏกจูฬาภยตฺเถโร ‘‘อาสนํ วา รกฺเขยฺย โภชนํ วา’’ติ. อุกฺกฏฺฐสปทานจาริโกติ ปุรโต ปจฺฉโต จ อาหฏภิกฺขมฺปิ อคฺคเหตฺวา พหิทฺวาเร ฐตฺวา ปตฺตวิสฺสชฺชนเมว กโรติ. เอเตเนว เถรสฺส อุกฺกฏฺฐปิณฺฑปาติกภาโว ทีปิโต. เตนาห – ‘‘สฺวาตนาย ภิกฺขํ นาม นาธิวาเสตี’’ติ. อถ กสฺมา อธิวาเสสีติ อาห ‘‘มาตุ อนุคฺคเหนา’’ติอาทิ. ปณฺฑิตา หิ มาตาปิตูนํ อาจริยุปชฺฌายานํ วา กาตพฺพํ อนุคฺคหํ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา ธุตงฺคสุทฺธิกา น ภวนฺติ.

บทว่า อุกฺกฏฺฐเอกาสนิกตายะ นี้เป็นเพียงการกล่าวตามความเป็นจริง เพราะแสดงถึงความเป็นเช่นนั้นของพระเถระ. แม้สำหรับพระเอกาสนิกะผู้มีวัตรอ่อน เมื่อฉันอาหารเพียงเล็กน้อยด้วยอิริยาบถใด เมื่อลุกขึ้นจากอิริยาบถนั้นแล้ว โดยวัตรก็ไม่ควรฉันอีก. เพราะเหตุนั้น พระติปิฏกะจูฬาภยเถระจึงกล่าวว่า “พึงรักษาอาสนะไว้ หรือพึงรักษาอาหารไว้”. บทว่า อุกฺกฏฺฐสปทานจาริโก ได้แก่ ผู้ไม่รับบิณฑบาตที่นำมาให้ทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ยืนอยู่ที่ประตูภายนอกแล้วทำเพียงการปล่อยบาตรเท่านั้น. ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงถึงความเป็นพระผู้ทรงธุดงค์ปิณฑปาติกะอย่างเคร่งครัดของพระเถระ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมไม่รับนิมนต์บิณฑบาตเพื่อวันพรุ่งนี้”. ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงรับนิมนต์? จึงกล่าวว่า “ด้วยการอนุเคราะห์มารดา” เป็นต้น. เพราะบัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่เป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยธุดงค์ โดยการเพิกเฉยการอนุเคราะห์ที่พึงทำแก่บิดามารดา หรืออาจารย์อุปัชฌาย์.

๓๐๑. ปยุตฺตนฺติ วทฺธิวเสน ปโยชิตํ, ตทฺธิตโลปํ กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ ยถา อญฺญตฺถาปิ ‘‘ปิตามหํ ธนํ ลทฺธา, สุขํ ชีวติ สญฺจโย’’ติ[Pg.143]. เชฏฺฐกิตฺถิโยติ ปธานิตฺถิโย. อิโตติ อิมสฺมึ กุเล อนุภวิตพฺพวิภวสมฺปตฺติโต. อญฺญโตติ อิมสฺส ทินฺนตฺตา อญฺญสฺมึ กุเล อนุภวิตพฺพสมฺปตฺติโต.

๓๐๑. บทว่า ปยุตฺตํ พึงทราบว่ากล่าวโดยการทำตัทธิตโลปะ โดยความหมายว่าใช้ไปแล้วโดยการเพิ่มพูน เหมือนในที่อื่นที่กล่าวว่า “สัญจยะได้ทรัพย์ของปู่แล้ว ย่อมมีชีวิตอยู่อย่างมีความสุข”. บทว่า เชฏฺฐกิตฺถิโย ได้แก่ หญิงผู้เป็นประธาน. บทว่า อิโต ได้แก่ จากสมบัติอันพึงเสวยในตระกูลนี้. บทว่า อญฺญโต ได้แก่ จากสมบัติอันพึงเสวยในตระกูลอื่น เพราะได้ให้แก่ผู้นี้.

๓๐๒. จิตฺตวิจิตฺตนฺติ กปฺปนาย เจว อรหรูเปน อลงฺการาทินา จ จิตฺติตญฺเจว วิจิตฺติตญฺจ. วณกายนฺติ วณภูตํ กายํ. สมนฺตโต อุสฺสิตนฺติ เหฏฺฐิมกายวเสน เหฏฺฐา อุปริ จ สนฺนิสฺสิตํ. นิจฺจาตุรนฺติ อภิณฺหปฺปฏิปีฬิตํ, สทา ทุกฺขิตํ วา. พหุสงฺกปฺปนฺติ ราควตฺถุภาเวน อภิชเนหิ หาวภาววิลาสวเสน, อามิสวเสน จ โสณสิงฺคาลาทีหิ พหูหิ สงฺกปฺเปตพฺพํ. ฐิตีติ อวฏฺฐานํ อวิปริณาโม นตฺถิ. เตนาห – ‘‘ภิชฺชนธมฺมตาว นิยตา’’ติ, ปริสฺสวภาวาปตฺติ เจว วินาสปตฺติ จ เอกนฺติกาติ อตฺโถ.

๓๐๒. บทว่า จิตฺตวิจิตฺตํ ได้แก่ สิ่งที่ถูกทำให้วิจิตรและหลากหลายด้วยการจัดแจงและการประดับตกแต่งที่เหมาะสม. บทว่า วณกายํ ได้แก่ กายที่เป็นแผล. บทว่า สมฺมนฺตโต อุสฺสิตํ ได้แก่ สิ่งที่อาศัยอยู่ทั้งข้างล่างและข้างบนโดยความเป็นกายส่วนล่าง. บทว่า นิจฺจาตุรํ ได้แก่ สิ่งที่ถูกบีบคั้นอยู่เสมอ หรือเป็นทุกข์อยู่ตลอดเวลา. บทว่า พหุสงฺกปฺปํ ได้แก่ สิ่งที่ชนผู้มีตระกูลพึงดำริมากด้วยอาการแห่งความรัก ความเย้ายวน และสิ่งที่สุนัขจิ้งจอกเป็นต้นพึงดำริมากด้วยความเป็นเหยื่อ. บทว่า ฐิติ คือความตั้งมั่น ความไม่แปรผันไม่มี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ความเป็นของแตกสลายเท่านั้นเป็นสิ่งแน่นอน” หมายความว่า การถึงซึ่งความเป็นของไหลเยิ้มและการถึงซึ่งความพินาศเป็นสิ่งแน่นอน.

จิตฺตกตมฺปีติ คนฺธาทีหิ จิตฺตกตมฺปิ. รูปนฺติ สรีรํ.

บทว่า จิตฺตกตมฺปิ ได้แก่ สิ่งที่ถูกทำให้วิจิตรด้วยของหอมเป็นต้น. บทว่า รูปํ ได้แก่ ร่างกาย.

อลตฺตกกตาติ ปิณฺฑิอลตฺตเกน สุวณฺณกตา. เตนาห ‘‘อลตฺตเกน รญฺชิตา’’ติ. จุณฺณกมกฺขิตนฺติ โทสนีหรเณหิ ตาปทหนาทีหิ กตาภิสงฺขารมุขํ โคโรจนาทีหิ โอภาสนกจุณฺเณหิ มกฺขิตํ, เตนาห ‘‘สาสปกกฺเกนา’’ติอาทิ.

บทว่า อลตฺตกกตา ได้แก่ ถูกทำให้เป็นสีทองด้วยครั่งก้อน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ย้อมด้วยครั่ง”. บทว่า จุณฺณกมกฺขิตํ ได้แก่ ใบหน้าที่ถูกปรุงแต่งด้วยการกำจัดโทษด้วยการเผาไฟเป็นต้น และถูกทาด้วยผงที่ทำให้สว่างด้วยโคโรจนะเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ด้วยผงมัสตาร์ด” เป็นต้น.

รโสทเกนาติ สรลนิยฺยาสรสมิสฺเสน อุทเกน. อาวตฺตนปริวตฺเต กตฺวาติ อาวตฺตนปริวตฺตนวเสน นเต กตฺวา. อฏฺฐปทกรจนายาติ ภิตฺติกูฏทฺธจนฺทาทิวิภาคาย อฏฺฐปทกรจนาย.

บทว่า ระโสทะเกนะ (Rasodakena) ได้แก่ ด้วยน้ำที่ผสมด้วยน้ำยางสน. บทว่า อาวัตตะนะปะริวัตเต กัตวา (Āvattanaparivatte katvā) ได้แก่ ทำให้โค้งงอด้วยสามารถแห่งการหมุนเวียนกลับไปกลับมา. บทว่า อัฏฐะปะทะกะระจะนายะ (Aṭṭhapadakaracanāya) ได้แก่ ด้วยการจัดวางเป็นแปดช่อง เพื่อแบ่งเป็นยอดกำแพงและพระจันทร์ครึ่งซีกเป็นต้น.

วิรวมาเนติ ‘‘อยํ ปลายติ, คณฺห คณฺหา’’ติ วิรวมาเน. หิรญฺญสุวณฺณโอโรเธติ วตฺตพฺพํ.

บทว่า วิระวะมาเน (Viravamāne) ได้แก่ เมื่อส่งเสียงร้องว่า “ผู้นี้หนีไปแล้ว จงจับ จงจับ”. พึงกล่าวว่า หิรัญญะสุวัณณะโอโรเธติ (Hiraññasuvaṇṇaorodheti) (กักขังด้วยเงินและทอง).

๓๐๓. อุสฺสิตาย อุสฺสิตายาติ กุลวิภวพาหุสจฺจปญฺญาสมฺปตฺติยา อุคฺคตาย อุคฺคตาย. อภิลกฺขิโต อุฬารภาเวน.

๓๐๓. บทว่า อุสสิตายะ อุสสิตายะ (Ussitāya ussitāya) ได้แก่ ผู้สูงส่งด้วยความสมบูรณ์แห่งตระกูล ทรัพย์สมบัติ ความเป็นพหูสูต และปัญญา. ถูกกำหนดหมายด้วยความเป็นผู้ประเสริฐ.

๓๐๔. ปริชุญฺญานีติ ปริหานานิ. เย พฺยาธินา อภิภูตา สตฺตา ชิณฺณกปฺปา วโยหานิสตฺตา วิย โหนฺติ, ตโต นิวตฺเตนฺโต ‘‘ชราชิณฺโณ’’ติ อาห. วโยวุฑฺโฒ, น สีลาทิวุฑฺโฒ. มหตฺตํ ลาติ คณฺหาตีติ มหลฺลโก, ชาติยา มหลฺลโก, น วิภวาทินาติ ชาติมหลฺลโก[Pg.144]. ทฺวตฺติราชปริวตฺตสงฺขาตํ อทฺธานํ กาลํ คโต วีติวตฺโตติ อทฺธคโต. ตถา จ ปฐมวยํ มชฺฌิมวยญฺจ อตีโต โหตีติ อาห ‘‘อทฺธานํ อติกฺกนฺโต’’ติ. ชิณฺณาทิปเทหิ ปฐมวยมชฺฌิมวยสฺส โพธิตตฺตา อนุปฺปตฺตตาวิสิฏฺโฐ วย-สทฺโท โอสานวยวิสโยติ อาห ‘‘ปจฺฉิมวยํ อนุปฺปตฺโต’’ติ.

๓๐๔. บทว่า ปะริชุญญานิ (Parijuññāni) ได้แก่ ความเสื่อมทั้งหลาย. สัตว์ทั้งหลายที่ถูกโรคครอบงำ ย่อมเป็นเหมือนสัตว์ที่แก่ชราและเสื่อมวัย เพื่อให้แตกต่างจากนั้น จึงตรัสว่า “ชะราชิณโณ” (แก่ชรา). วะโยวุฑโฒ (ผู้เจริญด้วยวัย) ไม่ใช่ผู้เจริญด้วยศีลเป็นต้น. ผู้ที่รับเอาความยิ่งใหญ่ไว้ ชื่อว่า มะหัลละกะ (ผู้ใหญ่). ผู้ใหญ่โดยชาติกำเนิด ไม่ใช่โดยทรัพย์สมบัติเป็นต้น ชื่อว่า ชาติมะหัลละกะ. ผู้ที่ล่วงเลยกาลเวลาอันยาวนานที่นับได้ว่าสองหรือสามรัชกาลไปแล้ว ชื่อว่า อัทธะคะโต (ผู้ล่วงกาล). และเป็นผู้ล่วงเลยปฐมวัยและมัชฌิมวัยไปแล้ว จึงตรัสว่า “อัทธานัง อะติกกันโต” (ผู้ล่วงเลยกาลเวลา). เพราะบทว่า ชิณณะ (แก่) เป็นต้น แสดงถึงปฐมวัยและมัชฌิมวัยแล้ว คำว่า วะยะ (วัย) ที่วิเศษด้วยความเป็นผู้ถึง (ปัจฉิมวัย) จึงหมายถึงปัจฉิมวัย. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ปัจฉิมะวะยัง อะนุปปัตโต” (ผู้ถึงปัจฉิมวัยแล้ว).

‘‘อปฺปิจฺโฉ, อปฺปฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺโส’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๑) เอวมาทีสุ วิย อปฺป-สทฺโท อภาวตฺโถติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อปฺปาพาโธติ อโรโค, อปฺปาตงฺโกติ นิทฺทุกฺโข’’ติ. อปฺปตฺโถ วา อิธ, ตตฺถาปิ อปฺป-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺหิ ‘‘โย หิ, คหปติ, อิมํ ปูติกายํ ปริหรนฺโต มุหุตฺตมฺปิ อาโรคฺยํ ปฏิชาเนยฺย กิมญฺญตฺร พาลฺยา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑) สุตฺตปทํ สมตฺถิตํ โหติ. วิปจฺจนํ วิปาโก, โส เอว เวปาโก. สโม เวปาโก เอติสฺสา อตฺถีติ สมเวปากินี, ตาย. เตเนว สมเวปากินิภาเวน สพฺพมฺปิ สมฺมเทว คณฺหาติ ธาเรตีติ คหณี. คหณิสมฺปตฺติยา หิ ยถาภุตฺตอาหาโร สมฺมเทว ชีรนฺโต สรีเร ติฏฺฐติ, โน อญฺญถา ภุตฺตภุตฺโต อาหาโร ชีรติ คหณิยา ติกฺขภาเวน. ตเถว ติฏฺฐตีติ ภุตฺตากาเรเนว ติฏฺฐติ คหณิยา มนฺทภาวโต. ภตฺตจฺฉนฺโท อุปฺปชฺชเตว ภุตฺตอาหารสฺส สมฺมา ปริณามํ คตตฺตา. เตเนวาติ สมเวปากินิภาเวเนว. ปตฺตานํ โภคานํ ปริกฺขิยมานํ น สหสา เอกชฺฌํเยว ปริกฺขยํ คจฺฉนฺติ, อถ โข อนุกฺกเมน, ตถา ญาตโยปีติ อาห ‘‘อนุปุพฺเพนา’’ติ. ฉาตกภยาทินาติ อาทิ-สทฺเทน พฺยาธิภยาทึ สงฺคณฺหาติ.

คำว่า ‘อัปปิจฉะ’ (มีความปรารถนาน้อย) ‘อัปปะทังสัมมกัสสะวาตาตะปะสะรีสะปะสัมผัสสะ’ (ไม่ถูกเหลือบ ยุง ลม แดด สัตว์เลื้อยคลานสัมผัส) เป็นต้น (อ. อังคุตตรนิกาย 10.11) ในประโยคเหล่านี้ คำว่า ‘อัปปะ’ มีความหมายว่า ‘ไม่มี’ ด้วยความหมายนี้จึงกล่าวว่า ‘อัปปาพาธะ’ คือ ไม่มีโรค ‘อัปปาตังกะ’ คือ ไม่มีทุกข์ หรือในที่นี้มีความหมายว่าน้อย ในที่นั้นก็พึงเห็นคำว่า ‘อัปปะ’ เช่นกัน เพราะเหตุนั้น บทแห่งพระสูตรที่ว่า ‘คฤหบดีเอ๋ย ผู้ใดบริหารกายที่เน่าเปื่อยนี้แล้ว พึงปฏิญาณความไม่มีโรคแม้ชั่วขณะหนึ่ง ผู้นั้นจะพ้นจากความเป็นคนพาลไปได้อย่างไร’ (สํ. สังยุตตนิกาย 3.1) จึงสมเหตุสมผล การสุกงอมคือวิบาก สิ่งนั้นแหละคือเวปากะ มีเวปากะเสมอกัน จึงเรียกว่า สมเวปากินี ด้วยสิ่งนั้น ด้วยความเป็นสมเวปากินีนั้นเอง จึงย่อยและทรงไว้ซึ่งทุกสิ่งได้ดี จึงเรียกว่า คหณี เพราะความสมบูรณ์ของคหณี อาหารที่กินเข้าไปย่อมย่อยได้ดีและคงอยู่ในร่างกาย มิฉะนั้น อาหารที่กินเข้าไปย่อมย่อยได้ด้วยความคมกล้าของคหณี และย่อมคงอยู่เช่นนั้นในสภาพที่กินเข้าไปแล้ว ด้วยความที่คหณีอ่อนกำลัง ความอยากอาหารย่อมเกิดขึ้นได้ เพราะอาหารที่กินเข้าไปย่อมถึงความย่อยดีแล้ว ด้วยเหตุนั้นคือด้วยความเป็นสมเวปากินีนั้นเอง โภคทรัพย์ที่ได้มาเมื่อถูกใช้จ่ายไปย่อมไม่หมดไปในคราวเดียวทันที แต่ย่อมหมดไปโดยลำดับ ญาติทั้งหลายก็เช่นกัน จึงกล่าวว่า ‘โดยลำดับ’ คำว่า ‘เป็นต้น’ ใน ‘ภัยจากความหิวเป็นต้น’ ย่อมสงเคราะห์ภัยจากโรคเป็นต้น

๓๐๕. อุทฺเทสสีเสน นิทฺเทโส คหิโตติ อาห ‘‘ธมฺมนิทฺเทสา อุทฺทิฏฺฐา’’ติ. ยสฺมา วา เย ธมฺมา อุทฺทิสิตพฺพฏฺเฐน ‘‘อุทฺเทสา’’ติ วุจฺจนฺติ. เตว ธมฺมา นิทฺทิสิตพฺพฏฺเฐน นิทฺเทสาติ ‘‘ธมฺมนิทฺเทสา อุทฺทิฏฺฐา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. อถ วา เย ธมฺมา อนิจฺจตาทิวิภาวนวเสน อุทฺธํ อุทฺธํ เทเสสฺสนฺติ, เต ธมฺมา ตเถว นิสฺเสสโต เทเสสฺสนฺตีติ เอวํ อุทฺเทสนิทฺเทสปทานํ อนตฺถนฺตรตา เวทิตพฺพา. ตตฺถาติ ชรามรณสนฺติเก. อทฺธุโวติ นิทฺธุโว น ถิโร, อนิจฺโจติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ธุวฏฺฐานวิรหิโต’’ติ, อชาตาภูตาสงฺขตธุวภาวการณวิวิตฺโตติ อตฺโถ. อุปนียฺยตีติ วา [Pg.145] ชรามรเณน โลโก สมฺมา นียติ, ตสฺมา อทฺธุโวติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตายิตุนฺติ ชาติอาทิพฺยสนโต รกฺขิตุํ สมตฺเถน อิสฺสเรน อตฺตนา วิรหิโตติ. ‘‘อิมํ โลกํ อิโต วฏฺฏทุกฺขโต โมเจสฺสามิ, ชราพฺยาธิมรณานํ ตํ อธิภวิตุํ น ทสฺสามี’’ติ เอวํ อภิสรตีติ อภิสฺสรณํ, โลกสฺส สุขสฺส ทาตา หิตสฺส วิธาตา โกจิ อิสฺสโร, ตทภาวโต อาห ‘‘อนภิสฺสโรติ อสรโณ’’ติ. นิสฺสโก มมายิตพฺพวตฺถุอภาวโต, เตนาห ‘‘สกภณฺฑวิรหิโต’’ติอาทิ. ตณฺหาย วเส ชาโต ตณฺหาย วิชิโตติ กตฺวา ‘‘ตณฺหาย ทาโส’’ติ วุตฺตํ.

๓๐๕. กล่าวว่า ‘ธรรมนิเทศที่แสดงไว้’ เพราะการแสดงธรรมถูกถือเอาโดยหัวข้อแห่งการยกขึ้นแสดง หรือเพราะธรรมเหล่าใดถูกเรียกว่า ‘อุทเทส’ (การยกขึ้นแสดง) ด้วยความที่พึงยกขึ้นแสดง ธรรมเหล่านั้นแหละถูกเรียกว่า ‘นิเทศ’ (การแสดง) ด้วยความที่พึงแสดง ดังนั้น ความหมายจึงกล่าวว่า ‘ธรรมนิเทศที่แสดงไว้’ อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่าบทว่า ‘อุทเทส’ และ ‘นิเทศ’ ไม่มีความหมายต่างกันเลย คือ ธรรมเหล่าใดจักแสดงขึ้นไปโดยการจำแนกความไม่เที่ยงเป็นต้น ธรรมเหล่านั้นจักแสดงโดยไม่เหลือเช่นนั้น ในที่นั้นคือในที่ใกล้ความแก่และความตาย คำว่า ‘อัทธุวะ’ คือ ไม่มั่นคง ไม่ยั่งยืน หมายถึงไม่เที่ยง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ปราศจากที่ตั้งอันมั่นคง’ หมายถึงปราศจากเหตุแห่งความเป็นสภาพที่ยังไม่เกิด ยังไม่เป็น ยังไม่ปรุงแต่ง และมั่นคง หรือพึงเห็นความหมายในที่นี้ว่า โลกถูกความแก่และความตายนำไปโดยชอบ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ‘อัทธุวะ’ บทว่า ตายนฺตุ (เพื่อจะคุ้มครอง) ความว่า ปราศจากตนอันเป็นอิสระที่สามารถคุ้มครองจากภัยพิบัติคือชาติเป็นต้นได้ คำว่า ‘อภิสสรณะ’ คือ การเข้าไปหาอย่างนี้ว่า ‘เราจักปลดเปลื้องโลกนี้จากทุกข์ในวัฏสงสาร จักไม่ให้ความแก่ ความเจ็บไข้ และความตายครอบงำโลกนั้นได้’ ไม่มีอิสระใดๆ ที่เป็นผู้ให้ความสุขและเป็นผู้จัดสรรประโยชน์แก่โลก เพราะไม่มีสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘อนภิสสรณะ’ คือ ไม่มีที่พึ่ง คำว่า ‘นิสสกะ’ คือ ไม่มีวัตถุที่พึงยึดถือว่าเป็นของตน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ปราศจากสิ่งของของตน’ เป็นต้น กล่าวว่า ‘ทาสของตัณหา’ เพราะเกิดในอำนาจของตัณหา และถูกตัณหาครอบงำ

๓๐๖. หตฺถิวิสยตฺตา หตฺถิสนฺนิสฺสิตตฺตา วา หตฺถิสิปฺปํ ‘‘หตฺถี’’ติ คหิตนฺติ อาห – ‘‘หตฺถิสฺมินฺติ หตฺถิสิปฺเป’’ติ, เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. สาติสยํ อูรุพลํ เอตสฺส อตฺถีติ อูรุพลีติ อาห – ‘‘อูรุพลสมฺปนฺโน’’ติ, ตเมวตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อภินฺนํ ปรเสนํ ภินฺทโต ภินฺนํ สกเสนํ สนฺธารยโต อุปตฺถมฺภยโต. พาหุพลีติ เอตฺถาปิ ‘‘ยสฺส หิ ผลกญฺจ อาวุธญฺจ คเหตฺวา’’ติอาทินา อตฺโถ วตฺตพฺโพ, อิธ ปน ปรหตฺถคตํ รชฺชํ อาหริตุํ พาหุพลนฺติ โยชนา. ยถา หิ ‘‘อูรุพลี’’ติ เอตฺถาปิ พาหุพลํ อนามสิตฺวา อตฺโถ, เอวํ ‘‘พาหุพลี’’ติ เอตฺถ อูรุพลํ อนามสิตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ, อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโว. อลํ สมตฺโถ อตฺตา เอตสฺสาติ อลมตฺโถติ อาห ‘‘สมตฺถอตฺตภาโว’’ติ.

๓๐๖. กล่าวว่า ‘หัตถิสมิง’ คือ ในหัตถิศิลป์ เพราะอยู่ในวิสัยของช้าง หรืออาศัยช้างเป็นหลัก ในบทอื่นๆ ก็มีนัยนี้เช่นกัน กล่าวว่า ‘อูรุพลี’ คือ ‘ผู้สมบูรณ์ด้วยกำลังขา’ เพราะมีกำลังขาที่ยิ่งใหญ่ เพื่อแสดงความหมายนั้นให้ชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวว่า ‘ยัสสะ หิ’ เป็นต้น คำว่า ‘อภินนะ’ คือ ผู้ทำลายกองทัพข้าศึกที่ยังไม่แตก และผู้ประคับประคองกองทัพของตนที่แตกแล้ว คำว่า ‘พาหุพลี’ ในที่นี้ก็พึงกล่าวความหมายด้วยบทว่า ‘ผู้ใดถือโล่และอาวุธ’ เป็นต้น แต่ในที่นี้เป็นการประกอบความหมายว่า กำลังแขนเพื่อนำราชสมบัติที่ตกอยู่ในมือผู้อื่นกลับคืนมา เหมือนในบทว่า ‘อูรุพลี’ ก็พึงทราบความหมายโดยไม่กล่าวถึงกำลังแขนฉันใด ในบทว่า ‘พาหุพลี’ ก็พึงทราบความหมายโดยไม่กล่าวถึงกำลังขาฉันนั้น คำว่า ‘อัตตา’ คือ อัตภาพ เพราะความสำคัญว่า ‘เรา’ ถูกตั้งไว้ในอัตภาพนั้น กล่าวว่า ‘อลมัตถะ’ คือ ‘อัตภาพที่สามารถ’ เพราะอัตภาพนั้นสามารถ

ปริโยธายาติ วา ปริโต อารกฺขํ โอทหิตฺวา. ‘‘สํวิชฺชนฺเต โข, โภ รฏฺฐปาล, อิมสฺมึ ราชกุเล หตฺถิกายาปิ…เป… วตฺติสฺสนฺตี’’ติ อิทมฺปิ โส ราชา อุปริ ธมฺมุทฺเทสสฺส การณํ อาหรนฺโต อาห.

หรือคำว่า ‘ปริโยธายะ’ คือ วางการอารักขาไว้โดยรอบ พระราชาองค์นั้นทรงนำเหตุแห่งการแสดงธรรมเบื้องบนมากล่าวว่า ‘ดูกร รัฏฐปาละ ในราชสกุลนี้มีกองทัพช้างเป็นต้น...จักเป็นไป’

วุตฺตสฺเสว อนุ ปจฺฉา คายนวเสน กถนํ อนุคีติ. ตา ปน คาถา ธมฺมุทฺเทสานํ เทสนานุปุพฺพึ อนาทิยิตฺวาปิ ยถารหํ สงฺคณฺหนวเสน อนุคีตาติ อาห ‘‘จตุนฺนํ ธมฺมุทฺเทสานํ อนุคีติ’’นฺติ.

การกล่าวตามหลังสิ่งที่กล่าวแล้วโดยการขับร้องชื่อว่า อนุคีติ. แต่คาถาเหล่านั้นชื่อว่า อนุคีติ โดยการรวบรวมตามสมควร แม้ไม่ถือลำดับการแสดงของธรรมุทเทศทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "อนุคีติของธรรมุทเทศ ๔".

๓๐๗. เอกนฺติ เอกชาติยํ. วตฺถุกามกิเลสกามา วิสยเภเทน ภินฺทิตฺวา ตถา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺโพ.

๓๐๗. คำว่า เอกะ (อย่างเดียว) คือ ในชาติเดียว. พึงทราบว่า วัตถุกามและกิเลสกาม ท่านกล่าวไว้เช่นนั้นโดยจำแนกตามความต่างแห่งอารมณ์.

สาครนฺเตนาติ [Pg.146] สาครปริยนฺเตน.

คำว่า สาครันเตนะ (มีสมุทรเป็นที่สุด) คือ มีสมุทรเป็นขอบเขต.

อโห วตาติ โสจเน นิปาโต, ‘‘อโห วต ปาปํ กตํ มยา’’ติอาทีสุ วิย. อมราติอาทีสุ อาหูติ กเถนฺติ. มตํ อุทฺทิสฺส ‘‘อมฺห’’นฺติ วตฺตพฺเพ โสกวเสน ‘‘อมร’’นฺติ วุจฺจติ.

คำว่า อโห วต (โอหนอ) เป็นนิบาตแสดงความเศร้าโศก เหมือนในประโยคว่า "โอหนอ บาปอันเราทำแล้ว" เป็นต้น. ในคำว่า อมรา เป็นต้น ท่านกล่าวว่า อาหุ (กล่าวแล้ว). เมื่อจะกล่าวถึงผู้ตายว่า "เรา" (อัมหะ) แต่กลับกล่าวว่า "อมระ" (ไม่ตาย) ด้วยอำนาจความเศร้าโศก.

โวสานนฺติ นิฏฺฐํ, ปริโยสานนฺติ อตฺโถ. สาวาติ ปญฺญา เอว. ธนโตติ สพฺพธนโต. อุตฺตมตรา เสฏฺฐา, เตเนวาห ‘‘ปญฺญาชีวึ ชีวิตมาหุ เสฏฺฐ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๔).

คำว่า โวสานะ (ความสิ้นสุด) คือ ความสำเร็จ หมายถึงความสิ้นสุด. คำว่า สาวา (ปัญญานั้น) คือ ปัญญาเท่านั้น. คำว่า ธนโต (กว่าทรัพย์) คือ กว่าทรัพย์ทั้งปวง. คำว่า อุตตมตรา คือ ประเสริฐกว่า เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "บัณฑิตทั้งหลายกล่าวชีวิตของผู้มีปัญญาเป็นอยู่ว่าประเสริฐสุด" (สํ. ส. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๔).

เตสุ ปาปํ กโรนฺเตสุ สตฺเตสุ, นิทฺธารเณ เจตํ ภุมฺมวจนํ. ปรมฺปรายาติ อตฺตภาวปรมฺปราย. สํสารํ อาปชฺชิตฺวาติ ภวาทีสุ สํสารสฺส อาปชฺชนเหตุํ อาปชฺชนฺโต ปรโลกํ อุเปติ, ปรโลกํ อุเปนฺโตว พหุวิธทุกฺขสงฺขาตํ คพฺภญฺจ อุเปติ. ตาทิสสฺสาติ ตถารูปสฺส คพฺภวาสทุกฺขาทีนํ อธิฏฺฐานภูตสฺส อปฺปปญฺญสฺส อญฺโญ อปฺปปญฺโญ จ อภิสทฺทหนฺโต หิตสุขาวหนฺติ ปตฺติยายนฺโต.

ในสัตว์ทั้งหลายผู้ทำบาปเหล่านั้น คำนี้เป็นภูมิวจนะในอรรถแห่งการกำหนด (นิทธารณะ). คำว่า ปรัมปรายะ (สืบต่อกันไป) คือ โดยการสืบต่อแห่งอัตภาพ. คำว่า สังสารัง อาปัชชิตวา (เข้าถึงสังสาระ) คือ เมื่อเข้าถึงเหตุแห่งการเข้าถึงสังสาระในภพเป็นต้น ย่อมเข้าถึงปรโลก และเมื่อเข้าถึงปรโลกนั่นเอง ย่อมเข้าถึงครรภ์อันนับว่าเป็นทุกข์หลายชนิด. คำว่า ตาทิสัสสะ (เช่นนั้น) คือ ของผู้มีปัญญาน้อยผู้เป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ในการอยู่ในครรภ์เป็นต้นเช่นนั้น และผู้มีปัญญาน้อยคนอื่นผู้เชื่อตามและเชื่อถือว่านำมาซึ่งประโยชน์และความสุข.

‘‘ปาปธมฺโม’’ติ วุตฺตตฺตา ตาทิสสฺส ปรโลโก นาม ทุคฺคติ เอวาติ อาห ‘‘ปรมฺหิ อปายโลเก’’ติ.

เพราะเหตุที่กล่าวว่า "ผู้มีบาปธรรม" ปรโลกของบุคคลเช่นนั้นย่อมเป็นทุคติเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ในปรโลกคืออบาย".

วิวิธรูเปนาติ รูปสทฺทาทิวเสน ตตฺถปิ ปณีตตราทิวเสน พหุวิธรูเปน.

คำว่า วิวิธรูเปนะ (ด้วยรูปต่างๆ) คือ ด้วยรูปหลายชนิดโดยอำนาจแห่งรูปและเสียงเป็นต้น และในที่นั้นก็โดยอำนาจแห่งรูปที่ประณีตยิ่งขึ้นไปเป็นต้น.

สามญฺญเมวาติ สมณภาโว เอว เสยฺโย. เอตฺถ จ อาทิโต ทฺวีหิ คาถาหิ จตุตฺโถ ธมฺมุทฺเทโส อนุคีโต. จตุตฺถคาถาย ตติโย. ปญฺจมคาถาย ทุติโย. ฉฏฺฐคาถาย ทุติยตติยา. สตฺตมคาถาย ปฐโม ธมฺมุทฺเทโส อนุคีโต, อฏฺฐมาทีหิ ปวตฺตินิวตฺตีสุ กาเมสุ เนกฺขมฺเม จ ยถารหํ อาทีนวานิสํสํ วิภาเวตฺวา อตฺตโน ปพฺพชฺชการณํ ปรมโต ทสฺเสนฺโต ยถาวุตฺตธมฺมุทฺเทสํ นิคเมติ, เตน วุตฺตํ ‘‘ตา ปน คาถา ธมฺมุทฺเทสานํ เทสนานุปุพฺพึ อนาทิยิตฺวาปิ ยถารหํ สงฺคณฺหนวเสน อนุคีตา’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า สามัญญะเมวะ (ความเป็นสมณะเท่านั้น) คือ ความเป็นสมณะเท่านั้นประเสริฐกว่า. ในที่นี้ ธรรมุทเทศที่ ๔ อันคาถาสองบทแรกขับร้องตาม. ธรรมุทเทศที่ ๓ ด้วยคาถาที่ ๔. ธรรมุทเทศที่ ๒ ด้วยคาถาที่ ๕. ธรรมุทเทศที่ ๒ และ ๓ ด้วยคาถาที่ ๖. ธรรมุทเทศที่ ๑ ด้วยคาถาที่ ๗, และด้วยคาถาที่ ๘ เป็นต้น ย่อมสรุปธรรมุทเทศที่กล่าวแล้ว โดยแสดงเหตุแห่งการบวชของตนอย่างยิ่ง โดยจำแนกโทษและอานิสงส์ในกามทั้งหลายอันเป็นไปและไม่เป็นไป และในเนกขัมมะตามสมควร เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "แต่คาถาเหล่านั้นชื่อว่า อนุคีติ โดยการรวบรวมตามสมควร แม้ไม่ถือลำดับการแสดงของธรรมุทเทศทั้งหลาย". ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

รฏฺฐปาลสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การอธิบายอรรถที่เร้นอยู่ในอรรถกถาพระสูตรชื่อรัฏฐปาละ จบแล้ว.

๓. มฆเทวสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาพระสูตรชื่อมฆเทวะ.

๓๐๘. ปุพฺเพ [Pg.147] มฆเทโว นาม ราชาติ อตีตกาเล อิมสฺมึเยว กปฺเป อเนกวสฺสสหสฺสายุเกสุ มนุสฺเสสุ ปฏิปาฏิยา อุปฺปนฺนานํ จตุราสีติสหสฺสานํ จกฺกวตฺติราชูนํ อาทิปุริโส มฆเทโวติ เอวํนาโม ราชา.

๓๐๘. คำว่า มฆเทโว นามะ ราชา (พระราชาพระนามว่ามฆเทวะ) ในกาลก่อน คือ พระราชาพระนามว่ามฆเทวะ ผู้เป็นบุรุษคนแรกของพระเจ้าจักรพรรดิ ๘๔,๐๐๐ พระองค์ ผู้บังเกิดสืบต่อกันมาในหมู่มนุษย์ผู้มีอายุหลายพันปี ในกัปนี้เอง.

ธมฺโมติ ราชธมฺโมติ โลกิกา วทนฺติ. มหาโพธินิธานปารมิตาสงฺขาโต ปน ธมฺโม อตฺถีติ ธมฺมิโก. ธมฺเมนาติ ญาเยน. ตทา พฺรหฺมวิหาราทิภาวนาธมฺมสฺส รญฺโญ อนธิคตตฺตา ตสฺสปิ วา อนภิชฺฌาทีหิ สมานโยคกฺขมตฺตา วุตฺตํ ‘‘ทสกุสลกมฺมปเถ ฐิโต’’ติ. ธมฺมนฺติ ธมฺมโต อนเปตํ. ตถา หิ จ โส ปกฺขปาตาภาวโต ‘‘สโม’’ติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘สมํ จรตี’’ติ. ปกตินิยาเมเนวาติ ปเวณิยา อาคตนิยาเมเนว. ยสฺมา นิคมชนปเทสุ เยภุยฺเยน คหปตีนํ สงฺคโห, ตสฺมา อฏฺฐกถายํ ‘‘คหปติกาน’’นฺตฺเวว วุตฺตํ. ปาฬิยํ ปน อญฺญเมว นาครจาริตฺตํ, อญฺญํ เนคมชนปทจาริตฺตนฺติ เต วิสุํ คหิตา ‘‘เนคเมสุ เจว ชนปเทสุ จา’’ติ. ปจฺจุคฺคมนนิคฺคมนวเสน อุโปสถสฺส ปฏิหรณํ ปาฏิหาริโย, โส เอว ปาฏิหาริโก, ปกฺโข. อิเม ทิวสาติ อิเม จตฺตาโร ทิวสา.

คำว่า ธัมโม (ธรรม) คือ ราชธรรม ดังที่ชาวโลกกล่าว. แต่ธรรมอันนับว่าเป็นมหาโพธินิธานบารมีมีอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ธัมมิกะ (ผู้ประกอบด้วยธรรม). คำว่า ธัมเมนะ (โดยธรรม) คือ โดยความยุติธรรม. เพราะในเวลานั้น พระราชาไม่ทรงเข้าถึงธรรมคือการเจริญพรหมวิหารเป็นต้น หรือเพราะความที่พระองค์ทรงมีโยคเกษมเสมอกันด้วยอนภิชฌาเป็นต้น จึงกล่าวว่า "ทรงตั้งอยู่ในทศกุศลกรรมบถ". คำว่า ธัมมัง (ซึ่งธรรม) คือ ไม่ห่างจากธรรม. และพระองค์นั้นเพราะไม่มีความลำเอียง จึงถูกเรียกว่า "เสมอ" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ทรงประพฤติเสมอ". คำว่า ปกตินิยาเมเนวะ (โดยกฎธรรมชาติเท่านั้น) คือ โดยกฎที่สืบต่อกันมา. เพราะในนิคมและชนบทส่วนใหญ่มีการสงเคราะห์คฤหบดีทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นในอรรถกถาจึงกล่าวว่า "แก่คฤหบดีทั้งหลาย" เท่านั้น. แต่ในบาลี จารีตของชาวเมืองเป็นอย่างหนึ่ง จารีตของชาวนิคมและชนบทเป็นอีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุนั้นจึงแยกกล่าวว่า "ในนิคมและในชนบท". การนำอุโบสถไปโดยการต้อนรับและการออกไป ชื่อว่า ปาฏิหาริยะ นั่นแหละคือ ปาฏิหาริกะ คือ ปักษ์. คำว่า อิเม ทิวสา (วันเหล่านี้) คือ วัน ๔ วันเหล่านี้.

๓๐๙. เทโวติ มจฺจุ อภิภวนฏฺเฐน. ยถา หิ เทโว ปกติสตฺเต อภิภวติ, เอวํ มจฺจุ สตฺเต อภิภวติ. ‘‘อหํ อสุกํ มทฺทิตุํ อาคมิสฺสามิ, ตฺวํ ตสฺส เกเส คเหตฺวา มา วิสฺสชฺเชหี’’ติ มจฺจุเทวสฺส อาณากรา ทูตา วิยาติ ทูตาติ วุจฺจนฺติ. อลงฺกตปฏิยตฺตายาติ อิทํ อตฺตโน ทิพฺพานุภาวํ อาวิกตฺวา ฐิตายาติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เทวตาพฺยากรณสทิสเมว โหติ น จิเรเนว มรณสมฺภวโต. วิสุทฺธิเทวานนฺติ ขีณาสวพฺรหฺมานํ. เต หิ จริมภเว โพธิสตฺตานํ ชิณฺณาทิเก ทสฺเสนฺติ.

๓๐๙. คำว่า เทวะ (เทพ) คือ มัจจุ (ความตาย) โดยอรรถว่าครอบงำ. เหมือนเทพย่อมครอบงำสัตว์ทั่วไปฉันใด มัจจุก็ย่อมครอบงำสัตว์ทั้งหลายฉันนั้น. เหมือนทูตผู้ทำตามคำสั่งของมัจจุเทพว่า "เราจักมาบดขยี้ผู้นั้น ท่านจงจับผมของเขาไว้ อย่าปล่อย" ฉันใด เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ทูต. คำว่า อลังกตปฏิตตายะ (ผู้ประดับตกแต่งพร้อมแล้ว) นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า (เทพธิดา) นั้นยืนอยู่โดยเปิดเผยอานุภาพทิพย์ของตน. ย่อมเหมือนการพยากรณ์ของเทพยดา เพราะความตายจักมีขึ้นในไม่ช้า. คำว่า วิสุทธิเทวานัง (ของเทพผู้บริสุทธิ์) คือ ของพรหมผู้สิ้นอาสวะ. เพราะท่านเหล่านั้นย่อมแสดงความแก่เป็นต้นแก่พระโพธิสัตว์ทั้งหลายในภพสุดท้าย.

ทุขิตญฺจ พฺยาธิตนฺติ พฺยาธิภาเวน สญฺชาตทุกฺขนฺติ อตฺโถ. อนฺติมภวิกโพธิสตฺตานํ วิสุทฺธิเทเวหิ อุปฏฺฐาปิตภาวํ อุปาทาย ตทญฺเญสํ เตหิ อนุปฏฺฐาปิตานมฺปิ ปณฺฑิตานํ ตถา โวหริตพฺพตา ปริยายสิทฺธาติ อาห ‘‘อิมินา ปริยาเยนา’’ติ.

คำว่า ทุกขิตัญจะ พยาธิตัง (ผู้เป็นทุกข์และป่วยไข้) หมายถึง ผู้มีทุกข์เกิดขึ้นด้วยความเป็นโรค. อาศัยความที่พระโพธิสัตว์ผู้มีภพสุดท้ายได้รับการอุปัฏฐากจากเทพผู้บริสุทธิ์ และความที่บัณฑิตทั้งหลายอื่นที่เทพเหล่านั้นไม่ได้อุปัฏฐากก็พึงเรียกเช่นนั้นได้โดยปริยาย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ด้วยปริยายนี้".

ทิสมฺปตีติ [Pg.148] วิภตฺติอโลเปน นิทฺเทโส, ทิสาสีเสน เทสา วุตฺตาติ เทสานํ อธิปติราชาติ อตฺโถ. อุตฺตมงฺเค สิรสิ รุหนฺตีติ อุตฺตมงฺครุหา, เกสา. เต ปเนตฺถ ยสฺมา ปลิตตฺตา อวิเสสโต สพฺพปจฺฉิมวยสนฺทสฺสกา โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘วโยหรา’’ติ วุตฺตา.

คำว่า ทิสัมปติ (เจ้าแห่งทิศ) เป็นการกล่าวโดยการลบวิภัตติ หมายถึงพระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งประเทศทั้งหลาย เพราะประเทศทั้งหลายกล่าวโดยมีทิศเป็นประธาน. สิ่งที่งอกบนอุตตมังคะคือศีรษะ ชื่อว่า อุตตมังครุหะ คือ ผม. แต่ในที่นี้ เพราะผมเหล่านั้นเป็นผมหงอก จึงเป็นเครื่องแสดงวัยสุดท้ายโดยไม่จำกัด เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "วัยหระ" (ผู้พรากวัย).

ปุริสยุโค ยสฺมา ตสฺมึ วํเส สญฺชาตปุริสฏฺฐิติยา ปริจฺฉินฺโน, ตสฺมา อาห ‘‘วํสสมฺภเว ปุริเส’’ติ. ราชเคหโต อาหฏภิกฺขาย ยาเปนฺโตติ อิมินา กุมารกปพฺพชฺชาย อุปคตภาวํ ทสฺเสติ.

เพราะบุรุษคู่หนึ่งถูกกำหนดด้วยการดำรงอยู่ของบุรุษที่เกิดในวงศ์นั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ในบุรุษผู้เกิดในวงศ์". คำว่า "ยังชีพด้วยภิกษาที่นำมาจากเรือนหลวง" นี้แสดงถึงการเข้าถึงการบวชเป็นกุมาร.

ปริหริยมาโนวาติ อญฺเญน อญฺเญน ปริหริยมาโน วิย เวลาย เวลาย เตน มหตา ปริชเนน อุปฏฺฐิยมาโน กุมารกีฬํ กีฬีติ อตฺโถ. เกจิ ปน ‘‘ปริหริยมาโน เอวา’’ติ อวธารณวเสน อตฺถํ วทนฺติ, ตถา สติ จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ ถญฺญปายี ตรุณทารโก อโหสีติ อาปชฺชตีติ ตทยุตฺตํ. กุมารกาลํ วตฺวา ตทนนฺตรํ โอปรชฺชวจนโต วิรุทฺธญฺเจตํ. (ปญฺจมงฺคลวจเนน อุนฺนงฺคลมงฺคลอุกฺกนฺตนมงฺคลกมฺมหายมงฺคลทุสฺสมงฺคลานิ สมุปคตานิ เอว อเหสุนฺติ ทฏฺฐพฺพํ).

คำว่า ปะริหะริยะมาโน มีความหมายว่า เหมือนถูกประคองไปโดยคนอื่นและคนอื่น คือถูกบำรุงบำเรอด้วยบริวารหมู่ใหญ่ในกาลนั้น ๆ ทรงเล่นการละเล่นของเด็ก แต่บางพวกกล่าวอรรถโดยการกำหนดว่า “ถูกบำรุงเลี้ยงเท่านั้น” เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะพึงถึงความว่า เป็นเด็กอ่อนดื่มนมอยู่ ๘๔,๐๐๐ ปี ซึ่งไม่สมควร และคำนี้ก็ขัดแย้งกับคำว่า “อุปราช” ที่กล่าวถึงหลังจากวัยเด็ก (พึงทราบว่า ด้วยคำว่า “ปัญจมงคล” นั้น มงคลคือการยกคันไถ มงคลคือการตัดผม มงคลคือการอาบน้ำ และมงคลคือการนุ่งผ้า ได้ถึงพร้อมแล้ว)

๓๑๑. สวํสวเสน อาคตา ปุตฺตนตฺตุอาทโย ปุตฺตา จ ปปุตฺตา จ เอติสฺสาติ ปุตฺตปปุตฺตกา ปรมฺปรา. นิหตนฺติ นิหิตํ ฐปิตํ, ปวตฺติตนฺติ อตฺโถ. นิหตนฺติ วา สตตํ ปติฏฺฐิตภาเวน วฬญฺชิตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘กลฺยาณวตฺต’’นฺติ. อติเรกตรา ทฺเว คุณาติ มหาสตฺตสฺส มฆเทวกาลโต อติเรกตรา ทฺเว คุณา อิตรราชูหิ ปน อติเรกตรา อเนกสตสหสฺสปฺปเภทา เอว คุณา อเหสุนฺติ.

๓๑๑. คำว่า ปุตตะปะปุตตะกา ปะรัมปะรา หมายถึง บุตรและหลานเหลนเป็นต้นที่สืบเชื้อสายมา คำว่า นิหะตันติ หมายถึง ถูกวางไว้ ถูกตั้งไว้ คือถูกให้เป็นไป หรือ นิหะตันติ หมายถึง ถูกใช้สอยโดยความเป็นของตั้งมั่นอยู่เสมอ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า กัลยาณวัตร (วัตรอันดีงาม) คำว่า อะติเรกะตะรา ทะเว คุณา หมายถึง คุณธรรม ๒ ประการที่ยิ่งกว่าสมัยพระมฆเทวะของมหาบุรุษ ส่วนคุณธรรมที่ยิ่งกว่ากษัตริย์อื่น ๆ นั้นมีมากมายหลายแสนประการ

๓๑๒. เตตฺตึส สหปุญฺญการิโน เอตฺถ นิพฺพตฺตาติ ตํสหจริตฏฺฐานํ เตตฺตึสํ, ตเทว ตาวตึสํ, ตํนิวาโส เอเตสนฺติ ตาวตึสา. นิวาสภาโว จ เตสํ ตตฺถ นิพฺพตฺตนปุพฺพโกติ อาห – ‘‘เทวานํ ตาวตึสานนฺติ ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตเทวาน’’นฺติ. รญฺโญติ นิมิมหาราชสฺส. โอวาเท ฐตฺวาติ ‘‘สีลํ อรกฺขนฺโต มม สนฺติกํ มา อาคจฺฉตู’’ติ นิคฺคณฺหนวเสนปิ, ‘‘เอกนฺตโต มม วิชิเต วสนฺเตน สีลํ รกฺขิตพฺพ’’นฺติ เอวํ ปวตฺติตโอวาทวเสนปิ โอวาเท ฐตฺวา.

๓๑๒. คำว่า เตติงสะ สะหะปุญญะการิโน เอตถะ นิพพัตตา หมายถึง ผู้ทำบุญร่วมกัน ๓๓ คน บังเกิดในที่นี้ คือสถานที่ที่เกี่ยวข้องกับพวกเขามี ๓๓ แห่ง นั่นแหละคือดาวดึงส์ ผู้มีดาวดึงส์เป็นที่อยู่จึงชื่อว่า ดาวดึงส์ และความเป็นที่อยู่ของพวกเขานั้น มีการบังเกิดในที่นั้นเป็นเบื้องต้น จึงกล่าวว่า เทวดาชั้นดาวดึงส์ คือ เทวดาที่บังเกิดในภพดาวดึงส์ คำว่า ราญโญ หมายถึง ของพระเจ้านิมิราช คำว่า โอวาเท ฐัตวา หมายถึง ตั้งอยู่ในโอวาท โดยนัยแห่งการข่มว่า ผู้ไม่รักษาสีลอย่ามาหาเรา และโดยนัยแห่งโอวาทที่ให้เป็นไปว่า ผู้ที่อยู่ในเขตแดนของเราจะต้องรักษาสีลอย่างแน่นอน

อถ [Pg.149] นนฺติ มหาชุติกํ มหาวิปฺผารํ มหานุภาวํ นิมิราชานํ. ‘‘สกฺโกหมสฺมิ เทวินฺโท, ตว สนฺติกมาคโต’’ติ อตฺตโน สกฺกภาวํ ปเวเทตฺวา ‘‘กงฺขํ เต ปฏิวิโนเทสฺสามี’’ติ อาห. เตนาห ‘‘สพฺพภูตานมิสฺสรา’’ติอาทิ.

คำว่า อะถะ นันติ หมายถึง พระเจ้านิมิผู้มีรัศมีมาก มีความรุ่งเรืองมาก มีอานุภาพมาก ทรงประกาศความเป็นพระอินทร์ของพระองค์ว่า เราคือท้าวสักกะจอมเทพ มาหาท่านแล้ว แล้วตรัสว่า เราจะบรรเทาความสงสัยของท่าน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า เป็นใหญ่กว่าสรรพสัตว์ทั้งปวง เป็นต้น

สีลํ อุปาทาย โอมกตาย ‘‘กิ’’นฺติ หีเฬนฺโต วทติ. คุณวิสิฏฺฐตายาติ ลาภยสาทีนญฺเจว ปิยมนาปตาทีนญฺจ อาสวกฺขยปริโยสานานํ นิมิตฺตภาเวน อุตฺตมคุณตาย. ตทา สกฺโก อนุรุทฺธตฺเถโร, โส อตฺตโน ปุริมชาติยํ ปจฺจกฺขสิทฺธํว ทานโต สีลํ มหนฺตํ วิภาเวนฺโต ‘‘อหญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺตนา วสิยมานํ กามาวจรเทวโลกํ สนฺธาย ‘‘เปตฺติวิสยโต’’ติ วุตฺตํ. ตสฺส หิ กปฺปสตสหสฺสํ วิวฏฺฏชฺฌาสยสฺส ปูริตปารมิสฺส เทวโลโก เปตโลโก วิย อุปฏฺฐาสิ. เตเนวาห ‘‘อจฺฉราคณสงฺฆุฏฺฐํ, ปิสาจคณเสวิต’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๔๖).

ทรงกล่าวดูหมิ่นว่า อะไร โดยอ้างถึงศีลว่าเป็นของต่ำ คำว่า คุณะวิสิฏฐะตายะ หมายถึง โดยความเป็นคุณอันประเสริฐยิ่ง เพราะเป็นเหตุแห่งลาภ ยศ เป็นต้น และสิ่งอันเป็นที่รักที่พอใจ เป็นต้น ซึ่งมีอาสวักขยะเป็นที่สุด ท้าวสักกะในครั้งนั้นคือพระอนุรุทธเถระ ท่านได้แสดงว่าศีลนั้นยิ่งใหญ่กว่าทาน เหมือนสิ่งที่ประจักษ์แจ้งในชาติก่อนของตน จึงกล่าวว่า เราแล เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า เปตติวิสะยะโต (จากแดนเปรต) หมายถึง เทวโลกกามาวจรที่ตนอาศัยอยู่ เพราะเทวโลกนั้นปรากฏแก่ท่านผู้มีอัธยาศัยน้อมไปในวิวัฏฏะ ผู้บำเพ็ญบารมีเต็มเปี่ยมมาแสนกัป เหมือนโลกของเปรต เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า อันหมู่เทพอัปสรส่งเสียงกึกก้อง อันหมู่ปีศาจเข้าอาศัย (สํ. นิ. ๑.๔๖)

ขตฺติเยติ ขตฺติยชาติยํ. วิสุชฺฌตีติ พฺรหฺมโลกูปปตฺตึ สนฺธาย วทติ กามสํกิเลสวิสุชฺฌนโต. กายาติ จ พฺรหฺมกายมาห.

คำว่า ขัตติเยติ หมายถึง ในชาติกษัตริย์ คำว่า วิสุชฌะตีติ หมายถึง บริสุทธิ์ กล่าวโดยอ้างถึงการอุบัติในพรหมโลก เพราะบริสุทธิ์จากกิเลสอันเกิดจากกาม และคำว่า กาย หมายถึง พรหมกาย

อิมสฺส มม อทิฏฺฐปุพฺพรูปํ ทิสฺวา ‘‘อหุเทว ภย’’นฺติ จินฺเตตฺวา อาห ‘‘อวิกมฺปมาโน’’ติ. ภายนฺโต หิ จิตฺตสฺส อญฺญถตฺเตน กายสฺส จ ฉมฺภิตตฺเตน วิกมฺปติ นาม. เตนาห ‘‘อภายมาโน’’ติ. สุขํ กเถตุํ โหตีติ ปุญฺญผลํ กเถตุํ สุขํ โหติ.

เห็นรูปที่ไม่เคยเห็นมาก่อนนี้ของเราแล้ว คิดว่า น่ากลัวจริงหนอ จึงกล่าวว่า ไม่หวั่นไหว เพราะผู้กลัวย่อมหวั่นไหวด้วยความที่จิตเป็นอย่างอื่น และด้วยความที่กายสั่นสะท้าน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ไม่กลัว คำว่า สุขัง กะเถตุง โหติ หมายถึง เป็นสุขที่จะกล่าว คือเป็นสุขที่จะกล่าวถึงผลบุญ

๓๑๓. มนํ อาคมฺม ยุตฺตาเยว โหนฺตีติ มาตลิสฺส สกฺกสฺเสว จิตฺตํ ชานิตฺวา ยุตฺตา วิย โหนฺติ, รเถ ยุตฺตอาชานียกิจฺจํ กโรนฺติ เทวปุตฺตา. เอวํ ตาทิเส กาเล ตถา ปฏิปชฺชนฺติ, ยถา เอราวโณ เทวปุตฺโต หตฺถิกิจฺจํ. นทฺธิโต ปฏฺฐายาติ รถปญฺชรปริยนฺเตน อกฺขสฺส สมฺพนฺธฏฺฐานํ นทฺธี, ตโต ปฏฺฐาย. อกฺโข พชฺฌติ เอตฺถาติ อกฺขพทฺโธ, อกฺเขน รถสฺส พทฺธฏฺฐานํ. ยถา เทวโลกโต ยาว จนฺทมณฺฑลสฺส คมนวีถิ, ตาว อตฺตโน อานุภาเวน เหฏฺฐามุขเมว รถํ เปเสสิ, เอวํ จนฺทมณฺฑลสฺส คมนวีถิโต ยาว รญฺโญ ปาสาโท, ตาว ตเถว เปเสสิ. ทฺเว มคฺเค ทสฺเสตฺวาติ ปโตทลฏฺฐิยา อากาสํ วิลิขนฺโต วิย อตฺตโน อานุภาเวน นิรยคามี เทวโลกคามี จาติ ทฺเว มคฺเค [Pg.150] ทสฺเสตฺวา. กตเมนาติอาทิ เทสนามตฺตํ, ยถา เตน รเถน คจฺฉนฺตสฺส นิรโย เทวโลโก จ ปากฏา โหนฺติ, ตถา กรณํ อธิปฺเปตํ.

๓๑๓. คำว่า มะนัง อาคัมมะ ยุตตายะวะ โหนตีติ หมายถึง เทพบุตรทั้งหลายย่อมเป็นเหมือนถูกเทียมแล้วโดยอาศัยใจ คือรู้ใจของมาตุลีเทพบุตรและพระอินทร์แล้ว ย่อมทำกิจของม้าอาชาไนยที่เทียมรถ ในกาลเช่นนั้น ย่อมปฏิบัติเช่นนั้น เหมือนเทพบุตรเอราวัณทำกิจของช้าง คำว่า นัทธิโต ปะฏฐายะ หมายถึง ตั้งแต่สายรัด คือสายรัดเป็นที่เชื่อมต่อของเพลากับขอบรถ ตั้งแต่สายรัดนั้น คำว่า อักโข พัชฌะติ เอตถาติ อักขะพัทโธ หมายถึง เพลาถูกผูกไว้ในที่นี้ คือที่ที่เพลาผูกติดกับรถ มาตุลีเทพบุตรได้ส่งรถลงไปข้างล่างด้วยอานุภาพของตน ตั้งแต่เทวโลกจนถึงทางโคจรของพระจันทร์ และจากทางโคจรของพระจันทร์จนถึงปราสาทของพระราชา ก็ส่งไปเช่นนั้น คำว่า ทะเว มัคเค ทัสเสตวา หมายถึง แสดงทาง ๒ สาย คือทางไปนรกและทางไปเทวโลก ด้วยอานุภาพของตน เหมือนขีดเขียนท้องฟ้าด้วยปฏัก คำว่า กะตะเมนาติ เป็นต้น เป็นเพียงการแสดง คือประสงค์จะให้ปรากฏนรกและเทวโลกแก่ผู้ที่ไปกับรถนั้น

วุตฺตการณเมว สนฺธายาห มหาสตฺโต ‘‘อุภเยเนว มํ มาตลิ เนหี’’ติ. ทุคฺคนฺติ ทุคฺคมํ. เวตฺตรณินฺติ เอวํนามกํ นิรยํ. กุถิตนฺติ ปกฺกุถิตํ นิปกฺกเตลสทิสชาลํ. ขารสํยุตฺตนฺติ ขาโรทกสทิสํ.

มหาบุรุษทรงอ้างเหตุที่กล่าวมาแล้วนั่นแหละ จึงตรัสว่า มาตุลี ท่านจงนำเราไปทั้งสองทางเถิด คำว่า ทุคคัง หมายถึง ที่ไปได้ยาก คำว่า เวตตะระณินติ หมายถึง นรกชื่อเวตรณี คำว่า กุถิตันติ หมายถึง เดือดพล่าน คือมีเปลวไฟเหมือนน้ำมันที่เคี่ยวสุกแล้ว คำว่า ขาระสังยุตตันติ หมายถึง ประกอบด้วยน้ำด่าง คือเหมือนน้ำด่าง

รถํ นิวตฺเตตฺวาติ นิรยาภิมุขโต นิวตฺเตตฺวา. พีรณีเทวธีตายาติ ‘‘พีรณี’’ติ เอวํนามิกาย อจฺฉราย. โสณทินฺนเทวปุตฺตสฺสาติ ‘‘โสณทินฺโน’’ติ เอวํนามกสฺส เทวปุตฺตสฺส. คณเทวปุตฺตานนฺติ คณวเสน ปุญฺญํ กตฺวา คณวเสเนว นิพฺพตฺตเทวปุตฺตานํ.

คำว่า ระถัง นิวะเตตวา หมายถึง หันรถกลับ คือหันกลับจากทิศทางที่มุ่งสู่นรก คำว่า พีระณีเทวะธีตายะ หมายถึง ของเทพธิดาชื่อพีรณี คำว่า โสณะทินนะเทวะปุตตัสสาติ หมายถึง ของเทพบุตรชื่อโสณทินน์ คำว่า คะณะเทวะปุตตานันติ หมายถึง ของเทพบุตรทั้งหลายที่เป็นหมู่ คือเทพบุตรที่ทำบุญเป็นหมู่และบังเกิดเป็นหมู่

ปตฺตกาเลติ อุปกฏฺฐาย เวลาย. อติถินฺติ ปจฺเจกสมฺพุทฺธํ. กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน เอกํ ขีณาสวตฺเถรนฺติปิ วทนฺติ. มาตาว ปุตฺตํ สกิมาภินนฺทีติ ยถา ปวาสโต อาคตํ ปุตฺตํ มาตา สกึ เอกวารํ อาคตกาเล อภินนฺทติ, ตถา นิจฺจกาเล อภินนฺทิ สกฺกจฺจํ ปริวิสิ. สํยมา สํวิภาคาติ สีลสํยมา สํวิภาคสีลา. ชาตเกติ นิมิชาตเก.

ปตฺตกาลีติ ในเวลาที่ใกล้จะถึง. อติถินฺติ พระปัจเจกพุทธเจ้า. บางอาจารย์ก็กล่าวว่า พระเถระผู้เป็นขีณาสพองค์หนึ่งในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ. มาตา ว ปุตฺตํ สกิมาภินนฺทีติ มารดาเมื่อบุตรผู้มาจากต่างถิ่นมาถึงแล้ว ย่อมชื่นชมยินดีครั้งเดียวในเวลาที่บุตรมาถึงนั้นฉันใด มารดาก็ชื่นชมยินดีและปรนนิบัติด้วยความเคารพเป็นนิตย์ฉันนั้น. สญฺญมา สํวิภาคาติ ศีลสังวรและศีลแห่งการแบ่งปัน. ชาตเกติ ในนิมิชาดก.

จิตฺตกูฏนฺติ เทวนครสฺส ทกฺขิณทิสาย ทฺวารโกฏฺฐกํ. สกฺโก จิตฺตํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโตติ มหาสตฺเต ปวตฺตํ เทวตานํ สกฺการสมฺมานํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ อตฺตโน อุสูยจิตฺตํ พหิ อนาวิกตฺวา อพฺภนฺตเรเยว จ นํ ฐเปตุํ อสกฺโกนฺโต. อญฺเญสํ ปุญฺเญน วสาหีติ สกฺกสฺส มหาสตฺตํ โรเสตุกามตาย อาราธนํ นิทสฺเสติ. ปุราณสกฺโก ทีฆายุโก, ตํ อุปาทาย ชราชิณฺณํ วิย กตฺวา ‘‘ชรสกฺโก’’ติ วุตฺตํ.

จิตตกูฏนฺติ ซุ้มประตูทางทิศใต้ของเมืองเทวดา. สกฺโก จิตฺตํ สนฺธาเรตุํ อสกฺกนฺโตติ ท้าวสักกะไม่สามารถเก็บงำจิตริษยาของตนที่เกิดขึ้นเพราะสักการะและสัมมานะของเหล่าเทวดาที่มีต่อพระมหาบุรุษไว้ภายในได้ โดยไม่เปิดเผยออกภายนอก. อญฺเญสํ ปุญฺเญน วสาหีติ แสดงถึงการอ้อนวอนของท้าวสักกะด้วยความประสงค์จะให้พระมหาบุรุษโกรธ. ปุราณสกฺโก มีอายุยืนยาว ท้าวสักกะองค์เก่าจึงถูกกล่าวว่า “ชรสักกะ” (ท้าวสักกะผู้แก่) โดยทำให้เหมือนแก่ชรา.

๓๑๕. เสสํ สพฺพนฺติ ปพฺพชฺชุปคมนา เสสํ อตฺตโน วํเส โปราณราชูนํ ราชจาริตฺตํ. ปากติกนฺติ ปุน สภาวตฺตเมว คโต อโหสิ, อปพฺพชิตภาววจเนเนวสฺส พฺรหฺมวิหารภาวนาทีนํ ปพฺพชฺชาคุณานํ อภาโว ทีปิโต โหติ.

๓๑๕. เสสํ สพฺพนฺติ ราชจริยาของพระราชาโบราณในวงศ์ของตนที่เหลือจากการออกบวช. ปากติกนฺติ กลับคืนสู่สภาพเดิมอีกครั้งหนึ่ง ด้วยคำว่า “ภาวะที่ยังไม่บวช” นั้น ย่อมแสดงว่าไม่มีคุณธรรมแห่งการบวช เช่น การเจริญพรหมวิหารเป็นต้น.

๓๑๖. วีริยํ อกโรนฺโต สมุจฺฉินฺทติ, น ตาว สมุจฺฉินฺนํ, กลฺยาณมิตฺตสํสคฺคาทิปจฺจยสมวาเย สติ สีลวตํ กลฺยาณวตฺตํ ปวตฺเตตุํ สกฺโกติ[Pg.151]. ทุสฺสีเลน สมุจฺฉินฺนํ นาม โหติ ตสฺส ตตฺถ นิราสภาเวน ปฏิปตฺติยา เอว อสมฺภวโต. สตฺต เสขา ปวตฺเตนฺติ กลฺยาณวตฺตสฺส อปรินิฏฺฐิตกิจฺจตฺตา. ขีณาสเวน ปวตฺติตํ นาม ปรินิฏฺฐิตกิจฺจตฺตา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๓๑๖. ผู้ไม่ทำความเพียรย่อมตัดขาด (ความดี) แต่ยังไม่ถูกตัดขาดเสียทีเดียว ตราบใดที่ยังมีปัจจัยพร้อม เช่น การคบกัลยาณมิตรเป็นต้น ย่อมสามารถประพฤติวัตรอันดีงามของผู้มีศีลต่อไปได้. ชื่อว่าถูกคนทุศีลตัดขาดแล้ว เพราะความเป็นผู้หมดหวังในวัตรนั้น และเพราะความที่การปฏิบัติเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้เลยสำหรับเขา. พระเสขะทั้งเจ็ดจำพวกย่อมประพฤติวัตรอันดีงาม เพราะกิจยังไม่สำเร็จ. ชื่อว่าอันพระขีณาสพประพฤติแล้ว เพราะกิจสำเร็จแล้ว. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

มฆเทวสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การแสดงอรรถที่ซ่อนเร้นในมฆเทวสูตรวรรณนา จบแล้ว.

๔. มธุรสุตฺตวณฺณนา

๔. มธุรสุตตวรรณนา

๓๑๗. มธุรายนฺติ อุตฺตรมธุรายํ. คุนฺทาวเนติ กาฬสิปฺปลิวเน. อติมุตฺตกวเนติ จ วทนฺติ. จตูสุ วณฺเณสุ พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ. ปณฺฑโรติ ปริสุทฺโธ. กาฬโกติ อปริสุทฺโธ. ชาติโคตฺตาทิปญฺญาปนฏฺฐาเนสูติ ชาติโคตฺตาทิวเสน สุทฺธจินฺตายํ พฺราหฺมณา เอว สุทฺธชาติกา, น อิตเรติ อธิปฺปาโย. สํสารโต วา สุทฺธจินฺตายํ พฺราหฺมณาว สุชฺฌนฺติ เวทวิหิตสฺส สุทฺธวิธิโน อญฺเญสํ อวิสยตฺตาติ อธิปฺปาโย. ตํ ปเนตํ เตสํ วิรุชฺฌติ ขตฺติยเวสฺสานมฺปิ มนฺตชฺเฌนสฺส อนุญฺญาตตฺตา, มนฺตชฺเฌนวิธินา จ สํสารสุทฺธิยาภาวโต. ปุตฺตา นาม อโนรสาปิ โหนฺติ, น ตถา อิเมติ อาห ‘‘โอรสา’’ติ. อุเร สํวฑฺฒิตปุตฺโตปิ ‘‘โอรส’’นฺติ วุจฺจติ. อิเม ปน มุขโต นิคฺคโต หุตฺวา อุเร สํวฑฺฒาติ ทสฺเสตุํ ‘‘โอรสา มุขโต ชาตา’’ติ วุตฺตํ. ตโต เอว พฺรหฺมโต ชาตาติ พฺรหฺมชา, พฺรหฺมสมฺภูตาปิ ‘‘พฺรหฺมชา’’ติ วุจฺจนฺติ, น ตถา อิเม. อิเม ปน ปจฺจกฺขโต พฺรหฺมุนา นิมฺมิตาติ พฺรหฺมนิมฺมิตา, ตโต เอว พฺรหฺมโต ลทฺธพฺพวิชฺชาทิทายชฺชทายาทาติ พฺรหฺมทายาทาติ สพฺพเมตํ พฺราหฺมณานํ กตฺถนาปลาปสทิสํ วิญฺญูนํ อปฺปมาณํ อวิมทฺทกฺขมํ วาจาวตฺถุมตฺตํ พฺรหฺมกุตฺตสฺเสว อภาวโต. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺควณฺณนายํ วุตฺตเมว. เตนาห ‘‘โฆโสเยวา’’ติอาทิ. โวหารมตฺตเมเวตนฺติ เอตํ ‘‘พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ’’ติอาทิ วจนมตฺตเมว, น ตสฺส อตฺโถ เตหิ อธิปฺเปตปฺปกาโร อตฺถิ.

๓๑๗. มธุรายนฺติ ในเมืองอุตตรมธุรา. คุนฺทาวเนติ ในป่ากาลสิปปะ. บางอาจารย์ก็กล่าวว่า ในป่าอติมุตตกะ. ในวรรณะทั้งสี่ วรรณะพราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะที่ประเสริฐ. ปณฺฑโรติ บริสุทธิ์. กาฬโกติ ไม่บริสุทธิ์. ชาติโคตฺตาทิปญฺญาปนฏฺฐาเนสูติ มีอัธยาศัยว่า ในการกำหนดชาติ โคตรเป็นต้น พราหมณ์เท่านั้นเป็นผู้มีชาติบริสุทธิ์ ไม่ใช่คนอื่น. หรือมีอัธยาศัยว่า ในการชำระให้บริสุทธิ์จากสังสารวัฏ พราหมณ์เท่านั้นย่อมบริสุทธิ์ เพราะผู้อื่นไม่สามารถเข้าถึงวิธีชำระให้บริสุทธิ์ที่บัญญัติไว้ในพระเวทได้. แต่คำกล่าวนี้ย่อมขัดแย้งกับพวกเขา เพราะแม้กษัตริย์และแพศย์ก็ได้รับอนุญาตให้ศึกษาพระเวทได้ และการชำระให้บริสุทธิ์จากสังสารวัฏก็ไม่ได้มีด้วยวิธีศึกษาพระเวท. บุตรชื่อว่าบุตรที่ไม่ได้เกิดจากอกก็มี แต่บุตรเหล่านี้ไม่ใช่เช่นนั้น จึงกล่าวว่า “โอรส” (บุตรที่เกิดจากอก). บุตรที่เลี้ยงดูบนอกก็เรียกว่า “โอรส” เหมือนกัน. แต่บุตรเหล่านี้ถูกกล่าวว่า “โอรสผู้เกิดจากปาก” เพื่อแสดงว่าเกิดจากปากแล้วเลี้ยงดูบนอก. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “พรหมชา” (เกิดจากพรหม) ผู้เกิดจากพรหมและผู้บังเกิดจากพรหมก็เรียกว่า “พรหมชา” ไม่ใช่เช่นบุตรเหล่านี้. แต่บุตรเหล่านี้ถูกสร้างโดยพรหมโดยตรง จึงเรียกว่า “พรหมนิมมิต” (พรหมสร้าง). ด้วยเหตุนั้นจึงเป็น “พรหมทายาท” (ผู้รับมรดกจากพรหม) คือผู้รับมรดกเช่นวิชาเป็นต้นจากพรหม. ทั้งหมดนี้เป็นเพียงคำกล่าวอ้างของพราหมณ์ที่เหมือนคำโอ้อวด ไม่เป็นประมาณแก่ผู้รู้ ไม่ทนต่อการพิจารณา เป็นเพียงเรื่องราวของคำพูดเท่านั้น เพราะไม่มีความเป็นบุตรของพรหมเลย. สิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนี้ได้กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรคอรรถกถา. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “โฆโสเยวา” เป็นต้น. เอตํ “พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ”ติอาทิ วจนมตฺตเมเวติ คำกล่าวที่ว่า “วรรณะพราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะที่ประเสริฐ” เป็นต้นนี้ เป็นเพียงคำพูดเท่านั้น ความหมายที่พวกเขาตั้งใจไว้ไม่มีอยู่จริง.

๓๑๘. สมิชฺเฌยฺยาติ ทิฏฺฐิทีปนวเสน อตฺตโน อชฺฌาสโย นิปฺผชฺเชยฺย. เตนาห ‘‘มโนรโถ ปูเรยฺยา’’ติ. ขตฺติโยปีติ ปรขตฺติโยปิ[Pg.152]. อสฺสาติ สมิทฺธธนาทึ ปตฺตสฺส. เตนาห – ‘‘อิสฺสริยสมฺปตฺตสฺสา’’ติ เนสนฺติ เอเตสํ จตุนฺนํ วณฺณานํ เอตฺถ ปุพฺพุฏฺฐายิภาวาทินา อิตเรหิ อุปจริตพฺพตาย น กิญฺจิ นานากรณนฺติ โยชนา.

๓๑๘. สมิชฺเฌยฺยาติ อัธยาศัยของตนพึงสำเร็จด้วยการแสดงทิฏฐิ. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ความปรารถนาพึงเต็มเปี่ยม”. ขตฺติโยปีติ แม้กษัตริย์อื่น. อสฺสาติ ของผู้ได้ทรัพย์สมบัติเป็นต้น. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า – “ของผู้ถึงพร้อมด้วยความเป็นใหญ่” เนสนฺติ การประกอบความว่า ในวรรณะทั้งสี่นี้ ไม่มีความแตกต่างกันเลยในเรื่องการที่ผู้อื่นพึงปฏิบัติตามด้วยการเป็นผู้ลุกขึ้นก่อนเป็นต้น.

๓๒๒. อหํ จีวราทีหิ อุปฏฺฐาโก, ตุมฺหากํ อิจฺฉิตจฺฉิตกฺขเณ วเทยฺยาถ เยนตฺโถติ โยชนา. โจราทิอุปทฺทวนิเสธเนน รกฺขาคุตฺติ, ทานาทินิมิตฺตอุปทฺทวนิเสธเนน อาวรณคุตฺติ. ปจฺจุปฺปนฺนานตฺถนิเสธเนน วา รกฺขาคุตฺติ, อาคามิอนตฺถนิเสธเนน อาวรณคุตฺติ. เอตฺถ จ ขตฺติยาทีสุ โย โย อิสฺสโร, ตสฺส อิตเรน อนุวตฺเตตพฺพภาเว, กุสลากุสลกรเณน เนสํ วเสน ลทฺธพฺพอภิสมฺปราเย, ปพฺพชิเตหิ ลทฺธพฺพสามีจิกิริยาย จ อณุมตฺโตปิ วิเสโส นตฺถิ, ตสฺมา โส วิเสสาภาโว ปาฬิยํ ตตฺถ ตตฺถ วาเร ‘‘เอวํ สนฺเต’’ติอาทินา วิภาวิโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๓๒๒. การประกอบความว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้อุปัฏฐากด้วยจีวรเป็นต้น ท่านทั้งหลายพึงบอกสิ่งที่ต้องการในขณะที่ปรารถนา. รกฺขาคุตฺติ คือการรักษาป้องกันด้วยการห้ามอุปัทวะมีโจรเป็นต้น, อาวรณคุตฺติ คือการรักษาป้องกันด้วยการห้ามอุปัทวะมีเรื่องการสละทรัพย์เป็นต้นเป็นเหตุ. หรือ รกฺขาคุตฺติ คือการห้ามภัยอันตรายที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน, อาวรณคุตฺติ คือการห้ามภัยอันตรายที่จะเกิดขึ้นในอนาคต. ในเรื่องนี้ ไม่มีความแตกต่างกันแม้แต่น้อยในเรื่องการที่ผู้อื่นพึงปฏิบัติตามผู้เป็นใหญ่ในหมู่กษัตริย์เป็นต้น, ในเรื่องภพหน้าที่จะพึงได้ด้วยการทำกุศลอกุศลของพวกเขา, และในเรื่องสามีจิกรรมที่บรรพชิตพึงได้. เพราะฉะนั้น ความไม่มีความแตกต่างนั้นจึงถูกแสดงไว้ในพระบาลีในแต่ละวาระด้วยคำว่า “เอวํ สนฺเต” เป็นต้น. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

มธุรสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การแสดงอรรถที่ซ่อนเร้นในมธุรสุตตวรรณนา จบแล้ว.

๕. โพธิราชกุมารสุตฺตวณฺณนา

๕. โพธิราชกุมารสูตรวรรณนา

๓๒๔. โอโลกนกปทุมนฺติ ลีลาอรวินฺทํ. ตสฺมาติ โกกนทสณฺฐานตฺตา โกกนโทติ สงฺขํ ลภิ.

๓๒๔. โอโลกนกปทุมนฺติ ดอกบัวสำหรับทอดพระเนตรเล่น. ตสฺมาติ เพราะมีสัณฐานเหมือนดอกโกกนุท จึงได้ชื่อว่าโกกนุท.

๓๒๕. ยาว ปจฺฉิม…เป… ผลกํ วุตฺตํ ตสฺส สพฺพปจฺฉา สนฺถตตฺตา. อุปริมผลคตญฺหิ โสปานมตฺถกํ. โอโลกนตฺถํเยวาติ น เกวลํ ภควโต อาคมนญฺเญว โอโลกนตฺถํ, อถ โข อตฺตโน ปตฺถนาย สนฺถราปิตาย เจลปฏิกาย อกฺกมนสฺสปิ.

๓๒๕. ยาว ปจฺฉิม…เป… ผลกํ วุตฺตํ เพราะปูลาดไว้หลังสุด. ยอดบันไดนั้นอยู่บนแผ่นกระดานด้านบน. โอโลกนตฺถํเยวาติ มิใช่เพียงเพื่อทอดพระเนตรการเสด็จมาของพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น แต่ยังเพื่อการเหยียบลงบนผ้าที่ปูลาดไว้ตามความปรารถนาของตนด้วย.

สกุณโปตเกติ กาทมฺพฏิฏฺฏิภปุตฺตเก. อญฺโญว ภเวยฺยาติ ตสฺมึ อตฺตภาเว มาตุคามโต อญฺโญ อิทานิ ภริยาภูโต มาตุคาโม ภเวยฺย. ปุตฺตํ ลเภยฺยาติ อตฺตโน กมฺมวเสน ปุตฺตํ, โน ตสฺส. อุโภหีติ อิเมหิ เอว อุโภหิ. อิเมหิ การเณหีติ ตสฺส ราชกุมารสฺส พุทฺธํ ปฏิจฺจ มิจฺฉาคหณํ, ติตฺถิยานํ อุชฺฌายนํ, อนาคเต มนุสฺสานํ ภิกฺขูนํ อุทฺทิสฺส วิปฺปฏิสาโรติ อิเมหิ ตีหิ การเณหิ. ปญฺญตฺตนฺติ สนฺถตํ เจลปฏิกํ. มงฺคลํ อิจฺฉนฺตีติ มงฺคลิกา.

คำว่า สกุณโปตกติ ได้แก่ ลูกหงส์และลูกนกกระแตแต้แว้ด. คำว่า อัญโญว ภเวยฺยาติ ได้แก่ ในอัตภาพนั้น หญิงอื่นคือหญิงที่มาเป็นภรรยาในบัดนี้ พึงมี. คำว่า ปุตฺตํ ลเภยฺยาติ ได้แก่ บุตรที่ได้มาด้วยกรรมของตน ไม่ใช่บุตรของพระราชาองค์นั้น. คำว่า อุโภหีติ ได้แก่ ด้วยเหตุทั้งสองนี้เท่านั้น. คำว่า อิเมหิ การเณหีติ ได้แก่ ด้วยเหตุ ๓ ประการเหล่านี้ คือ การยึดถือผิดของพระราชกุมารนั้นปรารภพระพุทธเจ้า, การติเตียนของพวกเดียรถีย์, และความเดือดร้อนใจของมนุษย์ทั้งหลายในอนาคตปรารภภิกษุทั้งหลาย. คำว่า ปญฺญตฺตนฺติ ได้แก่ ผ้าปูลาด. คำว่า มงฺคลํ อิจฺฉนฺตีติ ได้แก่ ผู้ปรารถนามงคล.

๓๒๖. ตติยํ [Pg.153] การณนฺติ อิมินา ภิกฺขูสุ วิปฺปฏิสารานุปฺปาทนมาห. ยํ กิญฺจิ ปริภุญฺชน-สุขํ กามสุขลฺลิกานุโยโคติ อธิปฺปาเยน กามสุขลฺลิกานุโยคสญฺญี หุตฺวา…เป… มญฺญมาโน เอวมาห.

๓๒๖. คำว่า ตติยํ การณนฺติ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงการไม่ให้เกิดความเดือดร้อนใจในภิกษุทั้งหลายด้วยเหตุนี้. คำว่า ยํ กิญฺจิ ปริภุญฺชนสุขํ กามสุขลฺลิกานุโยโคติ มีความหมายว่า ทรงมีความสำคัญว่าเป็นกามสุขัลลิกานุโยคว่า 'ความสุขในการบริโภคสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เป็นกามสุขัลลิกานุโยค' ดังนี้...เป... ทรงสำคัญแล้วจึงตรัสอย่างนี้.

๓๒๗. อถ นํ ภควา ตโต มิจฺฉาภินิเวสโต วิเวเจตุกาโม ‘‘โส โข อห’’นฺติอาทินา อตฺตโน ทุกฺกรจริยํ ทสฺเสตุํ อารภิ. มหาสจฺจเก(ม. นิ. ๑.๓๖๔ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ ‘‘โส โข อห’’นฺติอาทิปาฐสฺส ตตฺถ อาคตนิยาเมเนว อาคตตฺตา. ปาสราสิสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๒๗๒ อาทโย) วุตฺตนเยนาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

๓๒๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะให้พระราชกุมารนั้นพ้นจากความยึดถือผิดนั้น จึงทรงเริ่มแสดงการบำเพ็ญทุกรกิริยาของพระองค์ด้วยบทว่า โส โข อหํ เป็นต้น. พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในมหาสัจจกสูตร (ม.มู. ๑/๓๖๔ เป็นต้น) นั่นแล เพราะบทว่า โส โข อหํ เป็นต้น มาตามนัยที่มาในสูตรนั้น. แม้ในคำว่า ปาสราสิสุตฺเต (ม.มู. ๑/๒๗๒ เป็นต้น) วุตฺตนเยนาติ นี้ก็นัยเดียวกันนี้แล.

๓๔๓. องฺกุสํ คณฺหนฺติ เอเตน ตสฺส คหเณ เฉโก โหตีติ องฺกุสคหณสิปฺปํ. เมฆอุตุนฺติ เมฆํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนสีตอุตุํ. ปพฺพตอุตุนฺติ ปพฺพตํ ปฏิจฺจ อุณฺหอุตุํ. อุภยวเสน จ ตสฺส ตถา สีตุณฺหอุตุโต เอโน อาคโตติ ต-การสฺส ท-การํ กตฺวา อุเทโนติ นามํ อกาสิ.

๓๔๓. คำว่า องฺกุสํ คณฺหนฺติ เอเตน ตสฺส คหเณ เฉโก โหตีติ ได้แก่ ศิลปะในการจับขอ เพราะเป็นผู้ฉลาดในการจับช้างด้วยขอนั้น. คำว่า เมฆอุตุ ได้แก่ ฤดูหนาวที่เกิดขึ้นเพราะเมฆ. คำว่า ปพฺพตอุตุ ได้แก่ ฤดูร้อนที่เกิดขึ้นเพราะภูเขา. และเพราะกวางนั้นมาเพราะฤดูหนาวและฤดูร้อนทั้งสองนั้น ท่านจึงเปลี่ยน ต-อักษร เป็น ท-อักษร แล้วตั้งชื่อว่า อุเทน.

ตาปโส โอคาฬฺหญาณวเสน รญฺโญ มตภาวํ ญตฺวา. อาทิโต ปฏฺฐายาติ โกสมฺพินคเร ปรนฺตปรญฺโญ อคฺคมเหสิภาวโต ปฏฺฐาย. ปุพฺเพติ สีลวนฺตกาเล. หตฺถิคนฺถนฺติ หตฺถีนํ อตฺตโน วเส วตฺตาปนสตฺถํ. เตเนวสฺส ตํ สิกฺขาเปติ, กิจฺจญฺจ อิชฺฌติ.

ดาบสรู้ว่าพระราชาสิ้นพระชนม์แล้วด้วยอำนาจแห่งญาณที่หยั่งรู้. คำว่า อาทิโต ปฏฺฐาย ได้แก่ ตั้งแต่ความเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าปรันตปะในเมืองโกสัมพีเป็นต้นมา. คำว่า ปุพฺเพติ ได้แก่ ในสมัยที่ทรงมีศีล. คำว่า หตฺถิคณฺฐนฺติ ได้แก่ ตำราที่ทำให้ช้างอยู่ในอำนาจของตน. ด้วยเหตุนั้น ดาบสจึงสอนวิชานั้นแก่พระราชา และกิจนั้นก็สำเร็จ.

๓๔๔. ปทหนภาโวติ ภาวนานุโยโค. ปธาเน วา นิยุตฺโต ปธานิโย, ปธานิยสฺส ภิกฺขุโน, ตสฺเสว ปธานิยภาวสฺส องฺคานิ การณานิ ปธานิยงฺคานิ. สทฺธา เอตสฺส อตฺถีติ สทฺโธ. กิญฺจาปิ ปจฺเจกโพธิสตฺตานมฺปิ อภินีหารโต ปฏฺฐาย อาคตา อาคมนสทฺธา เอว, มหาโพธิสตฺตานํ ปน สทฺธา ครุตราติ สา เอว คหิตา. อจลภาเวน โอกปฺปนํ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวาขฺยาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ เกนจิ อกมฺปิยภาเวน รตนตฺตยคุเณ โอคาหิตฺวา กปฺปนํ. ปสาทุปฺปตฺติ รตนตฺตเย ปสีทนเมว. โพธินฺติ จตุมคฺคญาณนฺติ วุตฺตํ ตํนิมิตฺตตฺตา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส, โพธีติ วา สมฺมาสมฺโพธิ. สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานญฺหิ มคฺคญาณํ, มคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ‘‘สมฺมาสมฺโพธี’’ติ วุจฺจติ. นิจฺฉิตสุพุทฺธตาย ธมฺมสฺส สุธมฺมตา สงฺฆสฺส สุปฺปฏิปตฺติ วินิจฺฉิตา เอว [Pg.154] โหตีติ อาห ‘‘เทสนาสีสเมว เจต’’นฺติอาทิ. ตสฺส ปธานํ วีริยํ อิชฺฌติ รตนตฺตยสทฺธาย ‘‘อิมาย ปฏิปทาย ชรามรณโต มุจฺจิสฺสามี’’ติ ปธานานุโยเค อวํมุขสมฺภวโต.

๓๔๔. คำว่า ปทหนภาโว ได้แก่ การประกอบภาวนา. หรือผู้ที่ประกอบในความเพียรเรียกว่า ปธานิยะ, องค์ประกอบทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งความเป็นผู้มีความเพียรของภิกษุผู้มีความเพียรนั้น ชื่อว่า ปธานิยังคะ. คำว่า สทฺธา เอตสฺส อตฺถีติ ได้แก่ ผู้มีศรัทธา. แม้ศรัทธาที่มาตั้งแต่การตั้งความปรารถนาของพระปัจเจกโพธิสัตว์ทั้งหลายก็เป็นอาคมศรัทธาแท้ๆ แต่ศรัทธาของพระมหาสัตว์ทั้งหลายหนักแน่นกว่า ท่านจึงถือเอาศรัทธานั้น. การน้อมใจเชื่อด้วยความเป็นผู้ไม่หวั่นไหว คือการหยั่งลงเชื่อในคุณของพระรัตนตรัยด้วยความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวด้วยใครๆ ว่า 'พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว, พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว'. การเกิดความเลื่อมใส คือความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยนั่นเอง. คำว่า โพธินฺติ ได้แก่ มรรคญาณ ๔ เพราะมรรคญาณนั้นเป็นเหตุแห่งสัพพัญญุตญาณ หรือ โพธิ คือ สัมมาสัมโพธิ. เพราะมรรคญาณเป็นเหตุใกล้แห่งสัพพัญญุตญาณ และสัพพัญญุตญาณเป็นเหตุใกล้แห่งมรรคญาณ จึงเรียกว่า สัมมาสัมโพธิ. เพราะความที่พระธรรมเป็นธรรมดี และความที่พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดี ย่อมเป็นสิ่งที่วินิจฉัยแล้วด้วยความเป็นผู้ตรัสรู้ดีที่แน่นอน จึงตรัสว่า เทสนาสีสเมว เจต เป็นต้น. ความเพียรที่เป็นประธานของภิกษุนั้นย่อมสำเร็จ เพราะศรัทธาในพระรัตนตรัยว่า 'เราจักพ้นจากความแก่และความตายด้วยปฏิปทานี้' เพราะความเป็นผู้มุ่งหน้าต่อการประกอบความเพียร.

อปฺปาพาโธติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อคุณํ ปกาเสตา อายตึ สํวรํ อาปชฺชิตา สมฺมาปฏิปตฺติยา วิโสธนตฺถํ. อุทยญฺจ อตฺถญฺจ คนฺตุนฺติ ‘‘อวิชฺชาสมุทยา’’ติอาทินา ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อุทยญฺจ วยญฺจ ชานิตุํ. เตนาห ‘‘เอเตนา’’ติอาทิ. ปริสุทฺธาย อุปกฺกิเลสวินิมุตฺตาย. นิพฺพิชฺฌิตุนฺติ ตทงฺควเสน ปชหิตุํ สมุจฺเฉทปฺปหานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ. ยํ ทุกฺขํ ขียตีติ กิเลเสสุ อปฺปหีเนสุ เตน ตทุปนิสฺสยกมฺมํ ปฏิจฺจ ยํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺเชยฺย, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ.

คำว่า อปฺปาพาโธติอาทิ ได้แก่ ที่กล่าวไว้ข้างต้นนั่นเอง. คำว่า อคุณํ ปกาเสตา ได้แก่ ผู้แสดงโทษแล้วจักถึงความสำรวมในภายหน้า เพื่อชำระให้บริสุทธิ์ด้วยสัมมาปฏิปทา. คำว่า อุทยญฺจ อตฺถญฺจ คนฺตุ ได้แก่ เพื่อรู้ความเกิดและความดับของอุปาทานขันธ์ ๕ ด้วยบทว่า อวิชฺชาสมุทโย เป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า เอเตนาติอาทิ. คำว่า ปริสุทฺธาย ได้แก่ บริสุทธิ์ปราศจากอุปกิเลส. คำว่า นิพฺพิชฺฌิตุ ได้แก่ เพื่อละด้วยตทังคปหาน เพื่อเป็นปัจจัยแห่งสมุจเฉทปหาน. คำว่า ยํ ทุกฺขํ ขียตีติ ได้แก่ ทุกข์ใดที่พึงเกิดขึ้นเพราะอาศัยกรรมที่เป็นอุปนิสัยนั้น เมื่อกิเลสยังไม่ละ ท่านกล่าวหมายถึงทุกข์นั้น.

๓๔๕. เสสทิวเสติ สตฺตทิวสโต ปฏฺฐาย ยาว ทฺเว รตฺตินฺทิวา.

๓๔๕. คำว่า เสสทิวเสติ ได้แก่ ตั้งแต่วันที่ ๗ จนถึง ๒ วัน ๒ คืน.

๓๔๖. กุจฺฉิสนฺนิสฺสิโต คพฺโภ นิสฺสยโวหาเรน ‘‘กุจฺฉี’’ติ วุจฺจติ, โส เอติสฺสา อตฺถีติ กุจฺฉิมตี. เตนาห ‘‘อาปนฺนสตฺตา’’ติ. อารกฺโข ปนสฺส ปจฺจุปฏฺฐิโต โหตีติ มาตรา คหิตสรณํ คพฺภวุฏฺฐิตสฺส ตสฺส สรณคมนํ ปเวทยิตสฺส กุสลํ สรณํ นาม, มาตุ กตรกฺโข ปุตฺตสฺสปิ ปจฺจุปฏฺฐิโตติ. มหลฺลกกาเลติ วจนตฺถํ ชานนกาเล. สาเรนฺตีติ ยถาทิฏฺฐํ ยถาพลํ รตนตฺตยคุณปติฏฺฐาปนวเสน อสฺส สาเรนฺติ. สลฺลกฺเขตฺวาติ วุตฺตมตฺถํ อุปธาเรตฺวา. สรณํ คหิตํ นาม โหติ รตนตฺตยสฺส สรณภาวสลฺลกฺขณปุพฺพกตนฺนินฺนจิตฺตภาวโตว. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๓๔๖. ครรภ์ที่อาศัยอยู่ในท้อง เรียกว่า 'กุจฺฉิ' ด้วยโวหารแห่งที่อาศัย, ครรภ์นั้นมีอยู่ในหญิงนี้ หญิงนั้นจึงชื่อว่า กุจฺฉิมตี. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า อาปนฺนสตฺตา. คำว่า อารกฺโข ปนสฺส ปจฺจุปฏฺฐิโต โหตีติ ได้แก่ การถึงสรณะที่มารดาถือเอาแล้ว เป็นการประกาศการถึงสรณะของทารกนั้นผู้คลอดจากครรภ์ ชื่อว่ากุศลสรณะ การรักษาที่มารดาทำแล้ว ย่อมเป็นอันปรากฏแก่บุตรด้วย. คำว่า มหลฺลกกาเลติ ได้แก่ ในเวลาที่รู้ความหมายของคำพูด. คำว่า สารเนฺตติ ได้แก่ เตือนให้ระลึกถึงด้วยการให้ตั้งอยู่ในคุณของพระรัตนตรัยตามที่เห็นตามกำลัง. คำว่า สลฺลกฺเขตฺวา ได้แก่ พิจารณาเนื้อความที่กล่าวไว้แล้ว. การถึงสรณะชื่อว่าถึงสรณะ ก็เพราะมีจิตน้อมไปในพระรัตนตรัยนั้น โดยมีการพิจารณาเห็นความเป็นสรณะของพระรัตนตรัยเป็นเบื้องหน้า. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

โพธิราชกุมารสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับ (ฎีกา) แห่งอรรถกถาโพธิราชกุมารสูตร จบแล้ว.

๖. องฺคุลิมาลสุตฺตวณฺณนา

๖. อรรถกถาอังคุลิมาลสูตร

๓๔๗. องฺคุลีนํ มาลํ ธาเรตีติ อิมินา อนฺวตฺถา ตสฺส สมญฺญาติ ทสฺเสติ. ตตฺราติ ตสฺมึ อาจริยวจเนน องฺคุลิมาลสฺส ธารเณ. กรีสสหสฺสเขตฺเต เอกสาลิสีสํ วิย อปญฺญายมานสกกิจฺโจ โหตีติ อธิปฺปาโย. ตกฺกสีลํ เปสยึสุ ‘‘ตาทิสสฺส อาจริยสฺส สนฺติเก [Pg.155] สิปฺปุคฺคหสมฺมาปโยเคน ทิฏฺฐธมฺมิเก สมฺปรายิเก จ อตฺเถ ชานนฺโต ภาริยํ น กเรยฺยา’’ติ. พาหิรกา อเหสุํ อหึสกสฺส วตฺตสมฺปตฺติยา อาจริยสฺส จิตฺตสภาวโต นิพฺพตฺตนติภาเวน. สิเนเหเนว วทนฺเตติ สิเนเหน วิย วทนฺเต.

๓๔๗. แสดงว่าชื่อของเขานั้นมีความหมายตรงตามตัวอักษรด้วยคำนี้ว่า 'ผู้ทรงไว้ซึ่งพวงมาลัยแห่งนิ้วมือ'. ในคำว่า Tatrā นั้น คือในการทรงไว้ซึ่งพวงมาลัยแห่งนิ้วมือตามคำของอาจารย์นั้น. อธิบายว่า เป็นผู้มีกิจของตนไม่ปรากฏ เหมือนรวงข้าวสาลีรวงเดียวในนาพันกะรีสะ. (พวกญาติ) ส่งไปตักกสิลา (ด้วยหวังว่า) 'เมื่อเขารู้ประโยชน์ในปัจจุบันและในสัมปรายภพด้วยการประกอบความเพียรชอบในการเรียนศิลปะในสำนักของอาจารย์เช่นนั้น จะไม่พึงทำสิ่งที่หนัก (ร้ายแรง)'. พวกศิษย์ภายนอกได้เป็นผู้ (ริษยา) เพราะความที่ (ความริษยา) เกิดขึ้นเกินประมาณจากสภาวะจิตของอาจารย์ เพราะความถึงพร้อมด้วยวัตรของอหิงสกะ. คำว่า Sineheneva vadante คือ กล่าวราวกับด้วยความรัก.

คณนมฺปิ น อุคฺคณฺหาตีติ คณนวิธิมฺปิ น สลฺลกฺเขติ. ตตฺถ การณมาห ‘‘ปกติยา’’ติอาทินา. ฐปิตฏฺฐาเนติ รุกฺขคจฺฉนฺตราทิเก ฐปิตฏฺฐาเน สกุนฺตสิงฺคาลานํ วเสน องฺคุลิโย วินสฺสนฺติ. ภคฺคโวติ โกสลรญฺโญ ปุโรหิตํ โคตฺเตน วทติ. โจโร อวิสฺสาสนีโย สาหสิกภาวโต. ปุราณสนฺถตา สาขา อวิสฺสาสนียา วิจฺฉิกาทีนํ ปเวสนโยคฺยตฺตา. ราชา อวิสฺสาสนีโย อิสฺสริยมเทน ธนโลเภน จ กทาจิ ชีวิเต สงฺกาภาวโต. อิตฺถี อวิสฺสาสนียา โลลสีลจิตฺตภาวโต. อนุทฺธรณีโย ภวิสฺสติ สํสารปงฺกโต.

คำว่า Gaṇanampi na uggaṇhāti คือ ไม่กำหนดแม้แต่วิธีการนับ. ในบทนั้น ท่านกล่าวเหตุผลไว้ด้วยคำว่า pakatiyā เป็นต้น. คำว่า Ṭhapitaṭṭhāne คือ ในที่ที่วางไว้ เช่น ระหว่างต้นไม้และพุ่มไม้เป็นต้น นิ้วมือทั้งหลายย่อมพินาศไปเพราะพวกนกและสุนัขจิ้งจอก. คำว่า Bhaggavo คือ เรียกปุโรหิตของพระเจ้าโกศลโดยโคตร. โจรไม่ควรไว้วางใจเพราะความเป็นคนมุทะลุ. กิ่งไม้ที่ปูลาดมานานไม่ควรไว้วางใจเพราะเป็นที่ควรแก่การเข้าไปแห่งแมงป่องเป็นต้น. พระราชาไม่ควรไว้วางใจเพราะความเมาในอำนาจและความโลภในทรัพย์ และเพราะความเป็นผู้มีความระแวงในชีวิตในบางครั้ง. สตรีไม่ควรไว้วางใจเพราะความเป็นผู้มีปกติมีจิตใจโลเล. (เขา) จักเป็นผู้ที่ใครๆ ยกขึ้นไม่ได้จากเปือกตมคือสังสารวัฏ.

๓๔๘. สงฺกริตฺวาติ ‘‘มยํ เอกชฺฌํ สนฺนิปติตฺวา โจรํ มาเรตฺวา วา ปลาเปตฺวา คมิสฺสามา’’ติ สงฺกรํ กตฺวา. อิทฺธาภิสงฺขารนฺติ อภิสงฺขรณํ อธิฏฺฐานํ. อภิสงฺขาสีติ อธิฏฺฐหิ. สํหริตฺวาติ สํขิปิตฺวา. โอรภาเคติ โจรสฺส โอรภาเค.

๓๔๘. คำว่า Saṅkaritvā คือ ทำการรวมกลุ่มกัน (โดยคิดว่า) 'พวกเราจักรวมกลุ่มเป็นอันเดียวกันแล้วฆ่าโจร หรือขับไล่ให้หนีไป'. คำว่า Iddhābhisaṅkhāraṃ คือ การปรุงแต่งคือการอธิษฐาน. คำว่า Abhisaṅkhāsi คือ อธิษฐานแล้ว. คำว่า Saṃharitvā คือ ย่อเข้า. คำว่า Orabhāge คือ ในส่วนข้างหลังของโจร.

๓๔๙. ทณฺโฑติ ปหรณหตฺถจฺเฉทนาทิโก ทณฺฑนสงฺขาโต ทณฺโฑ. ปวตฺตยิตพฺโพติ อาเนตพฺโพ. อปเนตฺวาติ อตฺตโน สนฺตานโต สมุจฺเฉทวเสน ปหาย. ปฏิสงฺขายาติ ปฏิสงฺขาเนน. อวิหึสายาติ กรุณาย. สารณียธมฺเมสูติ ฉสุปิ สารณียธมฺเมสุ, ฐิโต อฏฺฐิตานํ ปาปธมฺมานํ โพธิมูเล เอว สมุจฺฉินฺนตฺตา. ยถา อตีเต อปริมิตํ กาลํ สนฺธาวิตํ, เอวํ อิมาย ปฏิปตฺติยา อนาคเตปิ สนฺธาวิสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทานี’’ติอาทิมาห.

๓๔๙. คำว่า Daṇḍo คือ ทัณฑ์ที่นับว่าเป็นการลงโทษมีการประหารและการตัดมือเป็นต้น. คำว่า Pavattayitabbo คือ พึงนำมา. คำว่า Apanetvā คือ ละเสียด้วยสามารถแห่งการตัดขาดจากสันดานของตน. คำว่า Paṭisaṅkhāya คือ ด้วยการพิจารณา. คำว่า Avihiṃsāya คือ ด้วยความกรุณา. ในคำว่า Sāraṇīyadhammesu คือ ในสาราณิยธรรมแม้ทั้ง ๖ ประการ, (พระองค์) ทรงตั้งมั่นแล้ว เพราะความที่บาปธรรมทั้งหลายที่ยังไม่ตั้งมั่นถูกตัดขาดแล้วที่โคนต้นโพธิ์นั่นเอง. เพื่อแสดงว่า 'เหมือนอย่างที่ได้ท่องเที่ยวไปตลอดกาลอันประมาณมิได้ในอดีต ฉันใด ด้วยปฏิปทานี้ แม้ในอนาคตก็จักท่องเที่ยวไป ฉันนั้น' จึงตรัสคำว่า idāni เป็นต้น.

อิตฺเววาติ อิติ เอว, อิติ-สทฺโท นิทสฺสนตฺโถ. เตนาห ‘‘เอวํ วตฺวา เยวา’’ติ. อกิรีติ อากิริ, ปญฺจปิ อาวุธานิ วิกิริ. เตน วุตฺตํ ‘‘ขิปิ ฉฑฺเฑสี’’ติ.

คำว่า Itveva คือ iti eva, อิติ-ศัพท์ มีอรรถว่าแสดงตัวอย่าง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ตรัสอย่างนี้แล้วนั่นเอง'. คำว่า Akiri คือ ākiri (เรี่ยรายแล้ว), คือเรี่ยรายอาวุธแม้ทั้ง ๕. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ซัดทิ้งแล้ว'.

๓๕๐. เอตฺโตวาติ อโต เอว อาคตมคฺเคเนว สาวตฺถึ คตา. อธิวาเสสฺสตีติ ‘‘โจรํ ปฏิเสเธตุํ คมิสฺสามี’’ติ วุตฺเต ตุณฺหี ภวิสฺสติ[Pg.156]. ทารุณกมฺเมน อุปฺปนฺนนามนฺติ ‘‘องฺคุลิมาโล’’ติ อิมํ นามํ สนฺธาย วทติ.

๓๕๐. คำว่า Ettova คือ จากที่นั้นนั่นเอง คือไปสู่พระนครสาวัตถีด้วยทางที่มานั่นเอง. คำว่า Adhivāsessati คือ เมื่อ (มหาชน) กราบทูลว่า 'พวกข้าพระองค์จักไปเพื่อห้ามโจร' (พระองค์) จักทรงนิ่ง (ยอมรับ). คำว่า ชื่อที่เกิดขึ้นด้วยกรรมอันร้ายกาจ คือ ทรงหมายถึงชื่อว่า 'อังคุลิมาล' นี้จึงตรัส.

๓๕๑. หตฺถี อรญฺญหตฺถี โหนฺติ มนุสฺสานํ ตตฺถ คนฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา, เอวํ อสฺสาปิ. กูฏสหสฺสานํ ภิชฺชนการณํ โหติ เถรสฺส อาคมนภเยน ฆเฏ ฉฑฺเฑตฺวา ปลายเนน. คพฺภมูฬฺหายาติ พฺยากุลคพฺภาย. ปพฺพชฺชาพเลนาติ วุตฺตํ, สตฺถุ เทสนานุภาเวนาติ ปน วตฺตพฺพํ. โส หิ ตสฺสาปิ การณนฺติ. อริยา นาม ชาติ ปพฺพชฺชา อริยภาวตฺถาย ชาตีติ กตฺวา.

๓๕๑. พวกช้างเป็นช้างป่า เพราะความที่พวกมนุษย์ไม่สามารถจะไปในที่นั้นได้ แม้พวกม้าก็เหมือนกัน. เป็นเหตุแห่งการแตกแห่งหม้อพันใบ เพราะการทิ้งหม้อแล้วหนีไปเพราะความกลัวต่อการมาของพระเถระ. คำว่า Gabbhamūḷhāya คือ แก่หญิงผู้มีครรภ์หลง (คลอดไม่ออก). ที่กล่าวว่า 'ด้วยกำลังแห่งบรรพชา' แต่พึงกล่าวว่า 'ด้วยอานุภาพแห่งพระเทศนาของพระศาสดา'. เพราะพระเทศนานั้นเป็นเหตุแม้แก่บรรพชานั้น. ชื่อว่าชาติอริยะ คือบรรพชา เพราะกระทำว่าเป็นชาติเพื่อความเป็นอริยะ.

มหาปริตฺตํ นาเมตนฺติ มหานุภาวํ ปริตฺตํ นาเมตํ. ตถา หิ นํ เถโร สพฺพภาเวน อริยาย ชาโต สจฺจาธิฏฺฐาเนน อกาสิ. เตนาห ‘‘สจฺจกิริยกตฏฺฐาเน’’ติ. คพฺภมูฬฺหนฺติ มูฬฺหคพฺภํ. คพฺโภ หิ ปริปกฺโก สมฺปชฺชมาโน วิชายนกาเล กมฺมชวาเตหิ สญฺจาเลตฺวา ปริวตฺติโต อุทฺธํปาโท อโธสีโส หุตฺวา โยนิมุขาภิมุโข โหติ, เอวํ โส กสฺสจิ อลคฺโค โสตฺถินา พหิ นิกฺขมติ, วิปชฺชมาโน ปน วิปริวตฺตนวเสน โยนิมคฺคํ ปิทหิตฺวา ติริยํ นิปชฺชติ, ตถา ยสฺสา โยนิมคฺโค ปิทหติ, สา ตตฺถ กมฺมชวาเตหิ อปราปรํ ปริวตฺตมานา พฺยากุลา มูฬฺหคพฺภาติ วุจฺจติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘คพฺภมูฬฺห’’นฺติ.

คำว่า Mahāparittaṃ nāmetaṃ คือ ปริตรนี้ชื่อว่ามีอานุภาพมาก. ด้วยว่า พระเถระได้กระทำปริตรนั้นด้วยการอธิษฐานสัจจะว่า 'ข้าพเจ้าเกิดแล้วโดยอริยชาติโดยส่วนทั้งปวง'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่ที่กระทำสัจจกิริยา'. คำว่า Gabbhamūḷhaṃ คือ ครรภ์ที่หลง. ด้วยว่า ครรภ์ที่แก่รอบเมื่อจะสำเร็จ ในเวลาคลอด ถูกลมกัมมัชวาตทำให้เคลื่อนไหวแล้วพลิกกลับ มีเท้าขึ้นข้างบน มีศีรษะลงข้างล่าง บ่ายหน้าต่อช่องคลอด อย่างนี้ ครรภ์นั้นย่อมไม่ติดขัดแก่ใครๆ ออกมาภายนอกได้โดยสวัสดี, แต่เมื่อจะวิบัติ เพราะความพลิกกลับผิดพลาด จึงปิดทางช่องคลอดแล้วนอนขวาง, หญิงใดมีทางช่องคลอดถูกปิดอย่างนั้น หญิงนั้นถูกลมกัมมัชวาตทำให้พลิกกลับไปมาในที่นั้น ย่อมวุ่นวาย ท่านเรียกว่ามีครรภ์หลง, ท่านกล่าวคำว่า Gabbhamūḷhaṃ นั้นหมายถึงอาการนั้น.

สจฺจกิริยา นาม พุทฺธาสยํ อตฺตโน สีลํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา กตา, ตสฺมา สจฺจกิริยา เวชฺชกมฺมํ น โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เถรสฺสปิ จาติอาทินา อุปสงฺกมิตพฺพการณํ วทติ. อิเม ทฺเว เหตู ปฏิจฺจ ภควา เถรํ สจฺจกิริยํ กาเรสิ. ชาตินฺติ มูลชาตึ.

ชื่อว่าสัจจกิริยา ทรงกระทำโดยพิจารณาศีลของตนอันมีพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าสัจจกิริยาไม่ใช่เวชกรรม. ท่านกล่าวเหตุที่ควรเข้าไปหาด้วยคำว่า Therassapi ca เป็นต้น. พระผู้มีพระภาคทรงอาศัยเหตุ ๒ ประการนี้ จึงโปรดให้พระเถระกระทำสัจจกิริยา. คำว่า Jātiṃ คือ ชาติเดิม.

๓๕๒. ปริยาทาย อาหจฺจ ภินฺเนน สีเสน. สภาคทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมนฺติ นิรเย นิพฺพตฺตนสกกมฺมสภาคภูตํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมํ. สภาคตา จ สมานวตฺถุกตา สมานารมฺมณตาเอกวีถิปริยาปนฺนตาทิวเสน สพฺพถา สริกฺขตา, สทิสมฺปิ จ นาม ตเทวาหรียติ ยถา ‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปาโก’’ติ จ ‘‘สา เอว ติตฺติรี ตาเนว โอสธานี’’ติ จ. อิทานิ ตเมว สภาคตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กมฺมํ หี’’ติอาทิ อารทฺธํ. กริยมานเมวาติ ปจฺจยสมวาเยน ปฏิปาฏิยา นิพฺพตฺติยมานเมว. ตโย โกฏฺฐาเส ปูเรติ, ทิฏฺฐธมฺมเวทนียอปราปริยายเวทนียอุปปชฺชเวทนียสงฺขาเต ตโย ภาเค ปูเรติ, เตสํ ติณฺณํ ภาคานํ วเสน ปวตฺตติ.

๓๕๒. คำว่า Pariyādāya คือ ด้วยศีรษะที่แตกเพราะถูกกระทบ. คำว่า Sabhāgadiṭṭhadhammavedanīyakammaṃ คือ ทิฏฐธรรมเวทนียกรรมอันเป็นส่วนเสมอกับกรรมของตนที่ให้บังเกิดในนรก. และความมีส่วนเสมอกัน คือความคล้ายคลึงกันโดยประการทั้งปวง ด้วยสามารถแห่งความเป็นผู้มีวัตถุเสมอกัน ความเป็นผู้มีอารมณ์เสมอกัน และความเป็นผู้สงเคราะห์เข้าในวิถีเดียวกันเป็นต้น, และชื่อว่าสิ่งที่คล้ายกันนั้น ย่อมถูกเรียกอย่างนั้นนั่นเอง เหมือนอย่างว่า 'วิบากของกรรมนั้นนั่นเอง' และ 'นกกระทาตัวนั้นนั่นเอง ยาเหล่านั้นนั่นเอง'. บัดนี้ เพื่อจะแสดงความมีส่วนเสมอกันนั้นนั่นเอง จึงเริ่มคำว่า kammaṃ hi เป็นต้น. คำว่า Kariyamānameva คือ อันบังเกิดขึ้นตามลำดับด้วยการประชุมแห่งปัจจัยนั่นเอง. ย่อมเติมเต็มส่วน ๓ ส่วน คือ ย่อมเติมเต็มส่วน ๓ ส่วนที่นับว่า ทิฏฐธรรมเวทนียะ อุปปัชชเวทนียะ และ อปราปริยเวทนียะ, ย่อมเป็นไปด้วยสามารถแห่งส่วน ๓ ส่วนเหล่านั้น.

ทิฏฺฐธมฺโม [Pg.157] วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตภาโว, ตตฺถ เวทิตพฺพผลํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ. ปจฺจุปฺปนฺนภวโต อนนฺตรํ เวทิตพฺพผลํ กมฺมํ อุปปชฺชเวทนียํ. ทิฏฺฐธมฺมานนฺตรภวโต อญฺญสฺมึ อตฺตภาวปริยาเย อตฺตภาวปริวตฺเต เวทิตพฺพผลํ กมฺมํ อปราปริยายเวทนียํ. ปฏิปกฺเขหิ อนภิภูตตาย, ปจฺจยวิเสเสน ปฏิลทฺธวิเสสตาย จ พลวภาวปฺปตฺตา ตาทิสสฺส ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส วเสน สาติสยา หุตฺวา ปวตฺตา ปฐมชวนเจตนา ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ผลทายินี ทิฏฺฐธมฺมเวทนียา นาม. สา หิ วุตฺตากาเรน พลวติ ชวนสนฺตาเน คุณวิเสสยุตฺเตสุ อุปการานุปการวสปฺปวตฺติยา อาเสวนาลาเภน อปฺปวิปากตาย จ อิตรทฺวยํ วิย ปวตฺตสนฺตานุปรมาเปกฺขํ โอกาสลาภาเปกฺขญฺจ กมฺมํ น โหตีติ อิเธว ปุปฺผมตฺตํ วิย ปวตฺติวิปากมตฺตํ ผลํ เทติ.

ทิฏฐธรรม ตรัสเรียกว่า อัตภาพปัจจุบันที่ปรากฏเฉพาะหน้า กรรมที่มีผลอันพึงเสวยในอัตภาพนั้น ชื่อว่า ทิฏฐธัมมเวทนียกรรม. กรรมที่มีผลอันพึงเสวยในภพถัดจากภพปัจจุบัน ชื่อว่า อุปปัชชเวทนียกรรม. กรรมที่มีผลอันพึงเสวยในลำดับแห่งอัตภาพอื่น ในการหมุนเวียนแห่งอัตภาพถัดจากภพที่ปรากฏเฉพาะหน้านั้นไป ชื่อว่า อปราปริยเวทนียกรรม. เจตนาในชวนะดวงที่ ๑ ที่ถึงความเป็นสภาพมีกำลังด้วยอำนาจแห่งบุพพาภิสังขารเช่นนั้น เพราะความที่ถูกฝ่ายปฏิปักษ์ไม่ครอบงำ และเพราะความพิเศษที่ได้รับด้วยปัจจัยพิเศษ เป็นเจตนาที่ดำเนินไปอย่างยิ่งยวด ให้ผลในอัตภาพนั้นเอง ชื่อว่า ทิฏฐธัมมเวทนียกรรม. ด้วยว่า เจตนานั้นมีกำลังโดยอาการที่กล่าวแล้ว ในชวนสันดานที่ประกอบด้วยคุณวิเศษ เพราะไม่ได้อาเสวนะในการเป็นไปโดยอำนาจแห่งอุปการะและอนุปการะ และเพราะความเป็นกรรมมีวิบากน้อย จึงไม่เป็นกรรมที่ต้องหวังความสืบต่อแห่งความเป็นไป และต้องหวังการได้โอกาสเหมือนกรรมอีก ๒ อย่างนั้น จึงให้ผลเพียงวิบากที่ดำเนินไปในอัตภาพนี้เท่านั้น เหมือนเป็นเพียงดอกไม้.

ตถา อสกฺโกนฺตนฺติ กมฺมสฺส ผลทานํ นาม อุปธิปโยคาทิปจฺจยนฺตรสมวาเยเนว โหตีติ ตทภาวโต ตสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ ทาตุํ อสกฺโกนฺตํ. อโหสิกมฺมนฺติ กมฺมํเยว อโหสิ, น ตสฺส วิปาโก อโหสิ, อตฺถิ ภวิสฺสติ วาติ เอวํ วตฺตพฺพํ กมฺมํ. อตฺถสาธิกาติ ทานาทิปาณาติปาตาทิอตฺถสฺส นิปฺผาทิกา. กา ปน สาติ อาห ‘‘สตฺตมชวนเจตนา’’ติ. สา หิ สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา วุตฺตนเยน ปฏิลทฺธวิเสสา ปุริมชวนเจตนาหิ ลทฺธาเสวนา จ สมานา อนนฺตเร อตฺตภาเว วิปากทายินี อุปปชฺชเวทนียกมฺมํ นาม. เตนาห ‘‘อนนฺตเร อตฺตภาเว วิปากํ เทตี’’ติ. สติ สํสารปฺปวตฺติยาติ อิมินา อสติ สํสารปฺปวตฺติยา อโหสิกมฺมปกฺเข ติฏฺฐติ วิปจฺจโนกาสสฺส อภาวโตติ.

บทว่า ตถา อสกฺโกนฺตํ (เมื่อไม่สามารถอย่างนั้น) ความว่า การให้ผลของกรรม ย่อมมีได้ด้วยการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยอื่นมีอุปธิและปโยคะเป็นต้นเท่านั้น เพราะไม่มีปัจจัยเหล่านั้น จึงไม่สามารถให้วิบากในอัตภาพนั้นเองได้. บทว่า อโหสิกมฺมํ (อโหสิกรรม) คือ กรรมที่พึงกล่าวอย่างนี้ว่า กรรมได้มีแล้ว แต่วิบากของกรรมนั้นไม่มีแล้ว ไม่มีอยู่ หรือจักไม่มี. บทว่า อตฺถสาธิกา (ผู้ให้สำเร็จประโยชน์) คือ ผู้ยังประโยชน์มีทานเป็นต้น และปาณาติบาตเป็นต้นให้สำเร็จ. ถามว่า ก็เจตนานั้นคืออะไร? ตอบว่า 'เจตนาในชวนะดวงที่ ๗'. ด้วยว่า เจตนานั้นเป็นเจตนาที่ตัดสินใจ ได้รับความพิเศษตามนัยที่กล่าวแล้ว และเป็นเจตนาที่ได้รับการเสพคุ้นจากเจตนาในชวนะดวงก่อนๆ จึงเป็นกรรมที่ให้วิบากในอัตภาพถัดไป ชื่อว่า อุปปัชชเวทนียกรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ให้วิบากในอัตภาพถัดไป'. บทว่า สติ สํสารปฺปวตฺติยา (เมื่อมีการดำเนินไปแห่งสังสารวัฏ) ด้วยบทนี้ (แสดงว่า) เมื่อไม่มีการดำเนินไปแห่งสังสารวัฏ กรรมนั้นย่อมตั้งอยู่ในฝ่ายอโหสิกรรม เพราะไม่มีโอกาสที่จะให้ผล.

สมุคฺฆาฏิตานิ วิปจฺจโนกาสสฺส อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทเนน. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อตฺถิ วิปาการหาภาวสฺส อนิพฺพตฺติตตฺตา วิปจฺจโนกาสสฺส อนุปจฺฉินฺนตฺตา. กตูปจิตญฺหิ กมฺมํ สติ วิปจฺจโนกาเส ยาว น ผลํ เทติ, ตาว อตฺเถว นาม วิปาการหภาวโต. ‘‘ยสฺส โข’’ติ อิทํ อนิยมาการวจนํ ภควตา กมฺมสริกฺขตาวเสน สาธารณโต วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยาทิสสฺส โข’’ติ.

บทว่า สมุคฺฆาฏิตานิ (ถูกถอนขึ้นแล้ว) คือ ด้วยการยังความเป็นธรรมดาที่ไม่ถึงโอกาสที่จะให้ผลให้สำเร็จ. ทิฏฐธัมมเวทนียกรรมยังมีอยู่ เพราะความที่ภาวะที่ควรแก่วิบากยังไม่สิ้นไป และเพราะโอกาสที่จะให้ผลยังไม่ขาดไป. ด้วยว่า กรรมที่ทำและสั่งสมไว้ เมื่อมีโอกาสที่จะให้ผล ตราบใดที่ยังไม่ให้ผล ตราบนั้นก็ชื่อว่ายังมีอยู่แท้ๆ เพราะความเป็นสภาพที่ควรแก่วิบาก. คำว่า ยสฺส โข นี้ เป็นคำกล่าวโดยอาการไม่กำหนดแน่นอน ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยทั่วไปด้วยอำนาจความคล้ายคลึงกันแห่งกรรม จึงกล่าวว่า ยาทิสสฺส โข (กรรมเช่นใดแล).

ปมาทกิเลสวิมุตฺโตติ ปมาทเหตุเกหิ สพฺเพหิ กิเลเสหิ วิมุตฺโต.

บทว่า ปมาทกิเลสวิมุตฺโต (ผู้หลุดพ้นจากกิเลสอันเกิดจากความประมาท) ความว่า ผู้หลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงอันมีเหตุมาจากความประมาท.

ปาปสฺส [Pg.158] ปิธานํ นาม อวิปากธมฺมตาปาทนนฺติ อาห ‘‘อปฺปฏิสนฺธิกํ กรียตี’’ติ. พุทฺธสาสเนติ สิกฺขาตฺตยสงฺคเห พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน. ยุตฺตปฺปยุตฺโต วิหรตีติ อกตฺตพฺพสฺส อกรณวเสน, กตฺตพฺพสฺส จ ปริปูรณวเสน ปวตฺตติ.

การปิดกั้นบาป ชื่อว่า การยังความเป็นธรรมดาที่ไม่มีวิบากให้สำเร็จ ท่านจึงกล่าวว่า 'ทำให้ไม่มีการปฏิสนธิ'. บทว่า พุทฺธสาสเน (ในพระพุทธศาสนา) คือ ในคำสอนของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า อันสงเคราะห์เข้าในไตรสิกขา. บทว่า ยุตฺตปฺปยุตฺโต วิหรติ (ย่อมอยู่ด้วยความเพียรที่ประกอบพร้อม) ความว่า ย่อมเป็นไปโดยการไม่ทำสิ่งที่ไม่ควรทำ และโดยการทำสิ่งที่ควรทำ ให้บริบูรณ์.

ทิสฺสนฺติ กุชฺฌนฺตีติ ทิสา, ปฏิปกฺขาติ อาห ‘‘สปตฺตา’’ติ. ตปฺปสํสปการนฺติ เมตฺตานิสํสกิตฺตนาการํ. กาเลนาติ อาเมฑิตโลเปน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘ขเณ ขเณ’’ติ. อนุกโรนฺตูติ เยสํ กลฺยาณมิตฺตานํ สนฺติเก สุณนฺติ, ยถาสุตํ ธมฺมํ เตสํ อนุกโรนฺตุ ทิฏฺฐานุคติกรณํ อาปชฺชนฺตุ, อตฺตโน เวริปุคฺคลานมฺปิ ภควโต สนฺติเก ธมฺมสฺสวนํ สมฺมาปฏิปตฺติญฺจ ปจฺจาสีสติ.

บทว่า ทิสา (ทิศ) คือ ผู้ที่เห็นแล้วโกรธ ได้แก่ ฝ่ายปฏิปักษ์ ท่านจึงกล่าวว่า 'ศัตรู'. บทว่า ตปฺปสํสปการํ (อาการที่สรรเสริญเมตตานั้น) คือ อาการที่พรรณนาอานิสงส์แห่งเมตตา. บทว่า กาเลน (ตามกาล) เป็นการแสดงโดยลบคำซ้ำ ท่านจึงกล่าวว่า 'ทุกๆ ขณะ'. บทว่า อนุกโรนฺตุ (จงประพฤติตาม) ความว่า จงประพฤติตามธรรมที่ได้ยินมาในสำนักของกัลยาณมิตรเหล่านั้นตามที่ได้ฟังมา จงถึงซึ่งการทำตามอย่างที่เห็น คือ พระผู้มีพระภาคทรงหวังการฟังธรรมและการปฏิบัติชอบแม้แก่บุคคลผู้เป็นศัตรูของพระองค์.

ตสนฺติ คตึ ปตฺถยนฺตีติ ตสา ภวนฺตราทีสุ สํสรณภาวโต. เตนาห ‘‘ตสา วุจฺจนฺติ สตณฺหา’’ติ.

บทว่า ตสา (สัตว์ผู้สะดุ้ง) คือ สัตว์ที่สะดุ้งและปรารถนาคติ เพราะความเป็นผู้ต้องท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สัตว์ผู้มีตัณหา เรียกว่า ตสา'.

เนตพฺพฏฺฐานํ อุทกํ นยนฺตีติ เนตฺติกา. พนฺธิตฺวาติ ทฬฺหํ พนฺธิตฺวา. เตลกญฺชิเกนาติ เตลมิสฺสิเตน กญฺชิเกน.

บทว่า เนตฺติกา (ผู้ไขน้ำ) คือ ผู้ที่นำน้ำไปยังที่ที่ควรนำไป. บทว่า พนฺธิตฺวา (ผูกแล้ว) คือ ผูกอย่างมั่นคง. บทว่า เตลคญฺชิเกน (ด้วยน้ำข้าวผสมน้ำมัน) คือ ด้วยน้ำข้าวที่ระคนด้วยน้ำมัน.

ยาทิโสว อนิฏฺเฐ, ตาทิโสว อิฏฺเฐติ อิฏฺฐานิฏฺเฐ นิพฺพิกาเรน ตาที. เยสํ ปน กามามิสาทีนํ วนฺตตฺตา ราคาทีนํ จตฺตตฺตา กาโมฆาทีนํ ติณฺณตฺตา ตาทิภาโว ภเวยฺย, เตสํ ภควตา สพฺพโส วนฺตา จตฺตา ติณฺณา, ตสฺมา ภควา วนฺตาวีติ ตาที, จตฺตาวีติ ตาที, ติณฺณาวีติ ตาที, เยหิ อนญฺญสาธารเณหิ สีลาทิคุเณหิ สมนฺนาคตตฺตา ภควา ตาทิภาเวน อุกฺกํสปารมิปฺปตฺโต ตํนิทฺเทโส, เตหิ คุเณหิ ยาถาวโต นิทฺทิสิตพฺพโตปิ ตาที. ยถา ยนฺตรชฺชุยา ยนฺตํ นียติ, เอวํ ยาย ตณฺหาย ภโว นียติ, สา ‘‘ภวเนตฺติ ภวรชฺชู’’ติ วุตฺตา. เตนาห ‘‘ตาย หี’’ติอาทิ, กมฺมานิ กุสลาทีนิ วิปจฺจยนฺติ อปจฺจยนฺติ เอตายาติ กมฺมวิปาโก. อปจฺจยภาโว นาม อริยมคฺคเจตนายาติ อาห ‘‘มคฺคเจตนายา’’ติ. ยาว น กิเลสา ปหียนฺติ, ตาว อิเม สตฺตา สอิณา เอว อเสริวิหารภาวโตติ อาห ‘‘อณโณ นิกฺกิเลโส ชาโต’’ติ.

บทว่า ตาที (ผู้คงที่) คือ เป็นเช่นใดในสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา ก็เป็นเช่นนั้นในสิ่งที่น่าปรารถนา โดยไม่มีความแปรปรวนในสิ่งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา. อนึ่ง ความเป็นผู้คงที่พึงมีได้เพราะการคายกามอามิสเป็นต้น เพราะการสละราคะเป็นต้น และเพราะการข้ามโอฆะคือกามเป็นต้น ซึ่งสิ่งเหล่านั้นพระผู้มีพระภาคทรงคาย สละ และข้ามได้โดยสิ้นเชิงแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่า ตาที เพราะเป็นผู้คายแล้ว (วันตาวี), ชื่อว่า ตาที เพราะเป็นผู้สละแล้ว (จัตตาวี), ชื่อว่า ตาที เพราะเป็นผู้ข้ามแล้ว (ติณณาวี). คำว่า ตาที นั้น เป็นการแสดงถึงพระผู้มีพระภาคผู้ถึงความยอดเยี่ยมและถึงที่สุดแห่งความเป็นผู้คงที่ เพราะทรงประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น และชื่อว่า ตาที เพราะเป็นผู้ที่พึงแสดงตามความเป็นจริงด้วยคุณเหล่านั้น. ภพถูกตัณหาใดชักไป เหมือนเครื่องจักรถูกเชือกชักไป ฉันนั้น ตัณหานั้นจึงเรียกว่า 'ภวเนตติ' (เครื่องนำไปสู่ภพ) และ 'ภวรชฺชุ' (เชือกแห่งภพ). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยตัณหานั้นแล' เป็นต้น. กรรมทั้งหลายมีกุศลเป็นต้น ย่อมให้ผลและไม่ให้ผลด้วยตัณหานั้น เพราะเหตุนั้น ตัณหาจึงชื่อว่า กรรมวิบาก. ความเป็นผู้ไม่ให้ผล (แห่งกรรม) ย่อมมีได้ด้วยอริยมรรคเจตนา ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยมรรคเจตนา'. ตราบใดที่กิเลสยังไม่ถูกละไป ตราบนั้นสัตว์เหล่านี้ก็ยังเป็นผู้มีหนี้อยู่นั่นเอง เพราะความเป็นผู้ไม่อยู่เป็นอิสระ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นผู้ไม่มีหนี้ เป็นผู้ไม่มีกิเลสแล้ว'.

เถยฺยปริโภโค (วิสุทฺธิ. ฏี. ๑.๙๑) นาม สามิปริโภคาภาวโต. ภควตาปิ หิ อตฺตโน สาสเน สีลวโต ปจฺจยา อนุญฺญาตา, น ทุสฺสีลสฺส, ทายกานํ [Pg.159] สีลวโตเยว ปริจฺจาโค, น ทุสฺสีลสฺส อตฺตโน การานํ มหปฺผลภาวสฺส ปจฺจาสีสนโต. อิติ สตฺถารา อนนุญฺญาตตฺตา ทายเกหิ จ อปริจฺจตฺตตฺตา ‘‘ทุสฺสีลสฺส ปริโภโค เถยฺยปริโภโค นามา’’ติ วุตฺตํ. อิณวเสน ปริโภโค อิณปริโภโค. ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิยา อภาวโต อิณํ คเหตฺวา ปริโภโค วิยาติ อตฺโถ. ยสฺมา เสกฺขา ภควโต โอรสปุตฺตา, ตสฺมา เต ปิตุสนฺตกานํ ปจฺจยานํ ทายาทา หุตฺวา เต ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺตีติ เตสํ ปริโภโค ทายชฺชปริโภโค นาม. กึ ปน เต ภควโต ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺติ, อุทาหุ คิหีหิ ทินฺนนฺติ? คิหีหิ ทินฺนาปิ เต ภควตา อนุญฺญาตตฺตา ภควโต สนฺตกา โหนฺติ อนนุญฺญาเตสุ สพฺเพน สพฺพํ ปริโภคาภาวโต อนุญฺญาเตสุเยว ปริโภคสมฺภวโต. ธมฺมทายาทสุตฺตญฺเจตฺถ (ม. นิ. ๑.๒๙ อาทโย) สาธกํ.

การบริโภคเยี่ยงโจร (วิสุทธิ. ฎีกา 1.91) ชื่อว่า (การบริโภคเยี่ยงโจร) เพราะไม่มีความเป็นเจ้าของในการบริโภค. เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตปัจจัยแก่ผู้มีศีลในพระศาสนาของพระองค์ ไม่ทรงอนุญาตแก่ผู้ทุศีล, และการบริจาคของทายกก็บริจาคแก่ผู้มีศีลเท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้ทุศีล เพราะมุ่งหวังผลอันไพบูลย์แห่งการกระทำของตน. เพราะเหตุนั้น การบริโภคของผู้ทุศีลจึงชื่อว่าการบริโภคเยี่ยงโจร เพราะพระศาสดาไม่ทรงอนุญาต และทายกก็ไม่ได้บริจาคให้. การบริโภคโดยเป็นหนี้ ชื่อว่าการบริโภคเยี่ยงหนี้. หมายความว่า การบริโภคโดยการรับเอาไปนั้น เหมือนกับการบริโภคโดยการเป็นหนี้ เพราะไม่มีความบริสุทธิ์แห่งทักษิณาจากผู้รับ. เพราะว่าพระเสกขะทั้งหลายเป็นโอรสในอกของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะฉะนั้น การบริโภคของท่านเหล่านั้นจึงชื่อว่าการบริโภคเยี่ยงทายาท เพราะท่านเหล่านั้นเป็นทายาทแห่งปัจจัยอันเป็นของบิดาแล้วจึงบริโภคปัจจัยเหล่านั้น. ก็ท่านเหล่านั้นบริโภคปัจจัยของพระผู้มีพระภาคเจ้า หรือว่าปัจจัยที่คฤหัสถ์ถวาย? แม้ปัจจัยที่คฤหัสถ์ถวาย ก็เป็นของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตแล้ว เพราะไม่มีการบริโภคโดยประการทั้งปวงในปัจจัยที่ไม่ได้ทรงอนุญาต และมีการบริโภคได้เฉพาะในปัจจัยที่ทรงอนุญาตแล้วเท่านั้น. อนึ่ง ธัมมทายาทสูตร (ม. นิ. 1.29 เป็นต้น) ก็เป็นเครื่องยืนยันในเรื่องนี้.

อวีตราคานํ ตณฺหาปรวสตาย ปจฺจยปริโภเค สามิภาโว นตฺถิ, ตทภาเวน วีตราคานํ ตตฺถ สามิภาโว ยถารุจิ ปริโภคสมฺภวโต. ตถา หิ เต ปฏิกูลมฺปิ อปฺปฏิกูลากาเรน, อปฺปฏิกูลมฺปิ ปฏิกูลากาเรน ตทุภยํ วิวชฺเชตฺวา อุเปกฺขากาเรน จ ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺติ, ทายกานญฺจ มโนรถํ ปริปูเรนฺติ. เสสเมตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค, ตํสํวณฺณนาสุ จ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. กิเลสอิณานํ อภาวํ สนฺธาย ‘‘อณโณ’’ติ วุตฺตํ, น ปจฺจเวกฺขิตปริโภคมตฺตํ. เตนาห อายสฺมา จ พากุโล – ‘‘สตฺตาหเมว โข อหํ, อาวุโส, สรโณ รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺชิ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๒๑๑).

สำหรับผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ ย่อมไม่มีความเป็นเจ้าของในการบริโภคปัจจัย เพราะตกอยู่ใต้อำนาจแห่งตัณหา, เมื่อไม่มีความเป็นเจ้าของนั้น ความเป็นเจ้าของจึงมีแก่ผู้ปราศจากราคะ เพราะมีการบริโภคได้ตามความพอใจ. เพราะท่านเหล่านั้นย่อมบริโภคปัจจัยแม้ที่น่าเกลียดโดยอาการไม่น่าเกลียด, แม้ที่ไม่น่าเกลียดโดยอาการน่าเกลียด, และเว้นทั้งสองอย่างนั้นแล้วบริโภคโดยอาการเป็นอุเบกขา และย่อมยังความปรารถนาของทายกให้บริบูรณ์. ส่วนที่เหลือที่ควรกล่าวในเรื่องนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคและในคัมภีร์มหาฎีกาแห่งวิสุทธิมรรคนั้น. ที่กล่าวว่า "อณโณ" (ไม่มีหนี้) นั้น มุ่งหมายถึงการไม่มีหนี้คือกิเลส ไม่ใช่เพียงการบริโภคโดยพิจารณาแล้วเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านพระพากุละจึงกล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าบริโภคบิณฑบาตของชาวชนบทโดยยังมีหนี้อยู่เพียง 7 วันเท่านั้น" (ม. นิ. 3.211).

วตฺถุกามกิเลสกาเมหิ ตณฺหาย ปวตฺติอาการํ ปฏิจฺจ อตฺถิ รมณโวหาโรติ อาห – ‘‘ทุวิเธสุปิ กาเมสุ ตณฺหารติสนฺถว’’นฺติ. มนฺติตนฺติ กถิตํ. อุปฺปนฺเนหิ สตฺถุปฏิญฺเญหิ. สํวิภตฺตาติ กุสลาทิวเสน ขนฺธาทีหิ อากาเรหิ วิภตฺตา. สุนฺทรํ อาคมนนฺติ สฺวาคตํ. ตโต เอว น กุจฺฉิตํ อาคตํ. โสฬสวิธกิจฺจสฺส ปริโยสิตตฺตา อาห ‘‘ตํ สพฺพํ มยา กต’’นฺติ. มคฺคปญฺญายเมว ตติยวิชฺชาสมญฺญาติ อาห – ‘‘ตีหิ วิชฺชาหิ นวหิ จ โลกุตฺตรธมฺเมหี’’ติ.

คำว่า "ตัณหารติสันถวะ" (ความคุ้นเคยด้วยความยินดีในตัณหา) ในกามทั้งสองประเภทนั้น กล่าวถึงการเรียกขานว่า "ความยินดี" โดยอาศัยอาการที่ตัณหาดำเนินไปด้วยอำนาจตัณหาในวัตถุกามและกิเลสกาม. "มนฺติตํ" คือ กล่าวแล้ว. ด้วยคำปฏิญญาว่าเป็นศาสดาที่เกิดขึ้นแล้ว. "สํวิภตฺตา" คือ จำแนกแล้วโดยอาการมีขันธ์เป็นต้น ด้วยอำนาจกุศลเป็นต้น. "สุนฺทรํ อาคมนํ" คือ การมาดี (สฺวาคตํ). เพราะเหตุนั้น จึงไม่ใช่การมาที่น่ารังเกียจ. เพราะกิจ 16 อย่างสำเร็จแล้ว จึงกล่าวว่า "กิจทั้งหมดนั้นเราได้ทำแล้ว". ที่กล่าวว่า "ด้วยวิชชา 3 และโลกุตรธรรม 9" นั้น หมายถึงว่า มรรคปัญญาเท่านั้นเป็นชื่อของวิชชาที่ 3.

องฺคุลิมาลสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับในอรรถกถาอังคุลิมาลสูตร จบแล้ว.

๗. ปิยชาติกสุตฺตวณฺณนา

๗. การพรรณนาอรรถกถาปิยชาติกสูตร

๓๕๓. ปกตินิยาเมนาติ [Pg.160] ยถา โสกุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ อิติ กตฺตพฺเพสุ อสมฺโมหวเสน จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ, ตานิ จสฺส อุปฏฺฐหนฺติ, น เอวํ โสกสฺส จิตฺตสงฺโกจสภาวโต. เตน วุตฺตํ ‘‘ปกตินิยาเมน ปน น ปฏิภนฺตี’’ติ. เกจิ ปน ‘‘สามนฺตา กติปเย น กุฏุมฺพํ สนฺธาเรติ. เตนาห ‘น สพฺเพน สพฺพํ ปฏิภนฺตี’ติ’’ วทนฺติ. เอตฺถาติ ทุติยปเท. อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ ‘‘น ปฏิภาตี’’ติ ปทสฺส ‘‘น รุจฺจตี’’ติ อตฺถมาห. น ปฏิภาตีติ วา ภุญฺชิตุกามตาจิตฺตํ น อุปฏฺฐิตนฺติ อตฺโถ. ปติฏฺฐิโตกาสนฺติ อินฺทฺริยาวิฏฺฐฏฺฐานํ วทติ. ปิยายิตพฺพโต ปิโย ชาติ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ เอเตสนฺติ ปิยชาติกา. ปิโย ปภุติ เอเตสนฺติ ปิยปฺปภุติกาติ วตฺตพฺเพ, อุ-การสฺส ว-การํ, ต-การสฺส จ โลปํ กตฺวา ‘‘ปิยปฺปภาวิกา’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ปิยโต ปภวนฺตี’’ติ.

๓๕๓. คำว่า "โดยปกติธรรมดา" หมายถึงว่า ก่อนความโศกเกิดขึ้น จิตย่อมแล่นไปในกิจที่ควรทำทั้งหลายโดยความไม่หลงลืม และกิจเหล่านั้นก็ปรากฏแก่เขา แต่เมื่อความโศกเกิดขึ้น จิตย่อมไม่เป็นเช่นนั้น เพราะจิตมีสภาพหดหู่. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แต่โดยปกติธรรมดาแล้ว ย่อมไม่ปรากฏ". แต่บางท่านกล่าวว่า "ญาติมิตรเพียงไม่กี่คนไม่สามารถประคับประคองครอบครัวได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม่ปรากฏโดยประการทั้งปวง". ในบทที่สองนี้ เพราะธาตุมีหลายความหมาย จึงกล่าวอรรถของบทว่า "น ปฏิภาติ" ว่า "ไม่เป็นที่พอใจ". หรืออีกนัยหนึ่ง หมายความว่า จิตที่อยากจะบริโภคไม่ปรากฏ. คำว่า "ปฏิฏฺฐิโตกาเส" หมายถึง สถานที่ที่อินทรีย์เข้าไปตั้งอยู่. "ปิยชาติกา" คือ สิ่งที่มีความรักเป็นที่เกิด. ในคำที่ควรจะกล่าวว่า "ปิยปฺปภูติกา" (สิ่งที่มีความรักเป็นแดนเกิด) ท่านแปลงสระอุเป็นพยัญชนะวะ และลบพยัญชนะตะ แล้วกล่าวว่า "ปิยปฺปภาวิกา". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเกิดจากสิ่งที่น่ารัก".

๓๕๕. ปร-สทฺเทน สมานตฺถํ อชฺฌตฺติกภาวนิเสธนตฺถํ ‘‘ปิเร’’ติ ปทนฺติ อาห ‘‘อมฺหากํ ปเร’’ติ. ปิเรติ วา ‘‘ปรโต’’ติ อิมินา สมานตฺถํ นิปาตปทนฺติ อาห ‘‘จร ปิเรติ ปรโต คจฺฉา’’ติ.

๓๕๕. คำว่า "ปิเร" มีความหมายเดียวกับคำว่า "ปร" (อื่น) เพื่อปฏิเสธความเป็นภายใน จึงกล่าวว่า "อมฺหากํ ปเร" (คนอื่นของเรา). หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "ปิเร" เป็นบทนิบาตที่มีความหมายเดียวกับคำว่า "ปรโต" (ข้างหน้า) จึงกล่าวว่า "จรถ ปิเร" คือ "จงไปข้างหน้า".

๓๕๖. ทฺวิธา เฉตฺวาติ เอตฺถ ยทิ อิตฺถี ตสฺส ปุริสสฺส ปิยา, กถํ ทฺวิธา ฉินฺทตีติ อาห ‘‘ยทิ หี’’ติอาทิ.

๓๕๖. ในบทว่า "เฉตฺวา ทฺวิธา" (ตัดเป็นสองส่วน) นี้ หากหญิงนั้นเป็นที่รักของชายนั้น จะตัดเป็นสองส่วนได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า "ยทิ หิ" (ก็ถ้าหากว่า) เป็นต้น.

๓๕๗. กถํ กเถยฺยนฺติ ยถา ภควา เอตสฺส พฺราหฺมณสฺส กเถสิ, โส จ เม กเถสิ, ตถา จาหํ กเถยฺยํ. มรณวเสน วิปริณาโม อตฺตภาวสฺส ปริวตฺตตฺตา. ปลายิตฺวา คมนวเสน อญฺญถาภาโว มิตฺตสนฺถวสฺส สมาคมสฺส จ อญฺญถาภูตตฺตา.

๓๕๗. คำว่า "จะพึงกล่าวอย่างไร" คือ ข้าพเจ้าจะพึงกล่าวอย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแก่พราหมณ์ผู้นั้น และพราหมณ์ผู้นั้นก็กล่าวแก่ข้าพเจ้า. ความแปรปรวนโดยความเป็นความตาย เพราะอัตภาพเปลี่ยนแปลงไป. ความเป็นอย่างอื่นโดยความเป็นความหนีไป เพราะการคบหามิตรและการมาพบกันเป็นอย่างอื่นไปแล้ว.

ฉฑฺฑิตภาเวนาติ ปริวตฺติตภาเวน. หตฺถคมนวเสน อญฺญถาภาโว ปุพฺเพ สวเส วตฺติตานํ อิทานิ วเส อวตฺตนภาเวน.

คำว่า "โดยความเป็นของที่ถูกทอดทิ้ง" คือ โดยความเป็นของที่เปลี่ยนแปลงไป. ความเป็นอย่างอื่นโดยความเป็นของที่ตกไปอยู่ในมือผู้อื่น เพราะสิ่งเหล่านั้นที่เคยอยู่ในอำนาจของตนในกาลก่อน บัดนี้ไม่อยู่ในอำนาจแล้ว.

อาจเมหีติ อาจมนํ มุขวิกฺขาลนํ กาเรหิ. ยสฺมา มุขํ วิกฺขาเลนฺตา หิ หตฺถปาเท โธวิตฺวา วิกฺขาเลนฺติ, ตสฺมา ‘‘อาจมิตฺวา’’ติ วตฺวา ปจฺฉาปิ ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มุขํ วิกฺขาเลตฺวา’’ติ อาห. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า "อาจเมหิ" คือ จงให้ล้างหน้า. เพราะว่าเมื่อคนทั้งหลายจะล้างหน้า ย่อมล้างมือและเท้าก่อนแล้วจึงล้างหน้า เพราะเหตุนั้น เมื่อกล่าวว่า "อาจมิตฺวา" (ล้างหน้าแล้ว) จึงกล่าวอธิบายความหมายของคำนั้นในภายหลังว่า "ล้างหน้าแล้ว". ส่วนที่เหลือก็เข้าใจได้ง่าย.

ปิยชาติกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับในอรรถกถาปิยชาติกสูตร จบแล้ว.

๘. พาหิติกสุตฺตวณฺณนา

๘. การพรรณนาอรรถกถาพาหิติกสูตร

๓๕๙. สาวชฺชตาย [Pg.161] อุปารมฺภํ อรหตีติ โอปารมฺโภ. เตนาห ‘‘โทสํ อาโรปนารโห’’ติ. พาลา อุปารมฺภวตฺถุมญฺญํ อมูลกมฺปิ นํ อาโรเปนฺตา อุคฺโฆเสนฺติ, ตสฺมา เต อนามสิตฺวา ‘‘วิญฺญูหี’’ติ อิทํ ปทํ คเหตฺวา ปญฺเหน ญาตุํ อิจฺฉิเตน อตฺเถน อุปารมฺภาทีนํ อุปริ อุตฺตรํ ปริปูเรตุํ นาสกฺขิมฺหา. ตํ การณนฺติ ตํ อุปฺปตฺติการณํ. ยทิ หิ มยา ‘‘วิญฺญูหี’’ติ ปทํ ปกฺขิปิตฺวา วุตฺตํ ภเวยฺย, ปญฺหา เม ปริปุณฺณา ภเวยฺย, น ปน วุตฺตา. อิทานิ ปน ตํ การณํ อุตฺตรํ อายสฺมตา อานนฺเทน ‘‘วิญฺญูหี’’ติ เอวํ วทนฺเตน ปริปูริตํ.

๓๕๙. การตำหนิที่ควรแก่การตำหนิเพราะมีโทษ ชื่อว่าโอปารัมภะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ควรแก่การยกโทษขึ้นกล่าว". พวกคนพาลย่อมประกาศยกโทษแม้ที่ไม่มีมูลในเรื่องอื่นที่เป็นวัตถุแห่งการตำหนิ เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่กล่าวถึงคนพาลเหล่านั้น แต่ได้ถือเอาบทว่า "โดยวิญญูชน" นี้แล้ว ไม่สามารถจะทำคำตอบให้บริบูรณ์ยิ่งขึ้นไปกว่าการตำหนิเป็นต้น ด้วยอรรถที่ประสงค์จะรู้ด้วยปัญหา. คำว่า "ตัง การะณัง" คือ เหตุที่เกิดขึ้นนั้น. หากว่าข้าพเจ้าได้กล่าวโดยใส่บทว่า "โดยวิญญูชน" เข้าไป ปัญหาของข้าพเจ้าก็คงจะบริบูรณ์ แต่ก็ไม่ได้กล่าว. แต่บัดนี้ เหตุนั้นอันเป็นคำตอบ พระอานนท์ผู้มีอายุได้ทำให้บริบูรณ์แล้ว ด้วยการกล่าวอย่างนี้ว่า "โดยวิญญูชน".

๓๖๐. โกสลฺลปฏิปกฺขโต อโกสลฺลํ วุจฺจติ อวิชฺชา, ตํสมุฏฺฐานโต อโกสลฺลสมฺภูโต. อวชฺชํ วุจฺจติ ครหิตพฺพํ, สห อวชฺเชหีติ สาวชฺโช, คารยฺโห. ราคาทิโทเสหิ สโทโส. เตหิ เอว สพฺยาพชฺโฌ, ตโต เอว สมฺปติ อายติญฺจ สทุกฺโข. สพฺยาพชฺฌาทิโก นิสฺสนฺทวิปาโก.

๓๖๐. ความไม่ฉลาด (อกุศล) เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อความฉลาด (โกศล) ท่านเรียกว่า อวิชชา, ชื่อว่าเกิดจากความไม่ฉลาด เพราะมีอวิชชานั้นเป็นสมุฏฐาน. สิ่งที่ควรติเตียน ท่านเรียกว่า วัชชะ (โทษ), ชื่อว่า สาวัชชะ (มีโทษ) เพราะเป็นไปกับด้วยโทษ, คือเป็นสิ่งที่ควรตำหนิ. ชื่อว่า สโทสะ (มีโทษ) เพราะมีโทษคือราคะเป็นต้น. ชื่อว่า สพยาปัชฌะ (มีความเบียดเบียน) เพราะโทษเหล่านั้นนั่นเอง, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สทุกขะ (มีความทุกข์) ทั้งในปัจจุบันและอนาคต. ความมีความเบียดเบียนเป็นต้น เป็นวิบากที่ไหลออก (นิสสันทะวิบาก).

ตถา อตฺโถ วุตฺโต ภเวยฺยาติ ปุจฺฉาสภาเคนปิ อตฺโถ วุตฺโต ภเวยฺย, ปุจฺฉนฺตสฺส ปน น ตาว จิตฺตาราธนํ. เตนาห – ‘‘เอวํ พฺยากรณํ ปน น ภาริย’’นฺติ, ครุกรณํ น โหติ วิสารชฺชํ น สิยาติ อธิปฺปาโย. เตนาห – ‘‘อปฺปหีนอกุสโลปิ หิ ปหานํ วณฺเณยฺยา’’ติ. เอวรูโป ปน ยถาการี ตถาวาที น โหติ, น เอวํ ภควาติ อาห ‘‘ภควา’’ติอาทิ. เอวํ พฺยากาสีติ ‘‘สพฺพากุสลธมฺมปหีโน โข, มหาราช, ตถาคโต’’ติ เอวํ พฺยากาสิ. สุกฺกปกฺเขปิ เอเสว นโยติ อิมินา ‘‘สพฺเพสํเยว กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทํ วณฺเณตี’’ติ วุตฺเต ยถา ปุจฺฉา, ตถา อตฺโถ วุตฺโต ภเวยฺย, เอวํ พฺยากรณํ ปน น ภาริยํ, อสมฺปาทิตกุสลธมฺโมปิ อุปสมฺปทํ วณฺเณยฺย. ภควา ปน สมฺมเทว สมฺปาทิตกุสลตฺตา ยถาการี ตถาวาทีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ พฺยากาสี’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า "อรรถพึงถูกกล่าวอย่างนั้น" คือ อรรถพึงถูกกล่าวแม้ด้วยส่วนแห่งปัญหา แต่ยังไม่เป็นการทำจิตของผู้ถามให้ยินดี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แต่การพยากรณ์อย่างนี้ไม่หนัก" อธิบายว่า ไม่เป็นการทำความหนักใจ (คือทำได้ง่าย) และจะไม่เป็นความแกล้วกล้า. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะแม้ผู้ที่ยังละอกุศลไม่ได้ ก็พึงพรรณนาการละได้". แต่บุคคลเห็นปานนั้น ไม่เป็นผู้ทำอย่างใดพูดอย่างนั้น, พระผู้มีพระภาคไม่เป็นเช่นนั้น จึงตรัสว่า "พระผู้มีพระภาค" เป็นต้น. คำว่า "ทรงพยากรณ์อย่างนี้" คือ ทรงพยากรณ์ว่า "ดูกรมหาบพิตร พระตถาคตละอกุศลธรรมทั้งปวงได้แล้ว" ดังนี้. แม้ในฝ่ายขาว (กุศล) ก็มีนัยนี้เหมือนกัน ด้วยคำนี้ว่า เมื่อพระองค์ตรัสว่า "ย่อมพรรณนาการถึงพร้อมแห่งกุศลธรรมทั้งปวง" อรรถพึงถูกกล่าวตามปัญหาอย่างนั้น, แต่การพยากรณ์อย่างนี้ไม่หนัก, แม้ผู้ที่ยังไม่ทำให้ถึงพร้อมซึ่งกุศลธรรม ก็พึงพรรณนาการถึงพร้อมได้. แต่พระผู้มีพระภาคทรงทำให้ถึงพร้อมซึ่งกุศลธรรมโดยชอบแล้ว เพื่อจะแสดงความเป็นผู้ทำอย่างใดพูดอย่างนั้น จึงทรงแสดงอรรถนี้ว่า "ทรงพยากรณ์อย่างนี้". ส่วนที่เหลือเข้าใจได้ง่ายทั้งนั้น.

พาหิติกสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับในอรรถกถาพาหิติกสูตร จบแล้ว.

๙. ธมฺมเจติยสุตฺตวณฺณนา

๙. พรรณนาธัมมเจติยสูตร

๓๖๔. เมทวณฺณา [Pg.162] อุฬุปวณฺณา จ ตตฺถ ตตฺถ ปาสาณา อุสฺสนฺนา อเหสุนฺติ เมทาฬุปนฺติ คามสฺส สมญฺญา ชาตา. อุฬุปวณฺณาติ จนฺทสมานวณฺณตาย เมทปาสาณา วุตฺตาติ เกจิ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘เมทวณฺณา ปาสาณา กิเรตฺถ อุสฺสนฺนา อเหสุ’’นฺติ อิทํ วุตฺตํ. อสฺสาติ เสนาปติสฺส. กถาสมุฏฺฐาปนตฺถนฺติ มลฺลิกาย โสกวิโนทนธมฺมกถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ.

๓๖๔. หินที่มีสีเหมือนไขมัน (เมทะ) และหินที่มีสีเหมือนดาวอุลุปะ มีอยู่มากในที่นั้นๆ ชื่อว่า "เมทาฬุปะ" จึงเป็นชื่อของหมู่บ้าน. บางพวกกล่าวว่า "อุฬุปะวัณณะ" คือหินไขมันที่ท่านเรียกว่ามีสีเหมือนพระจันทร์. แต่ในอรรถกถากล่าวคำนี้ว่า "ได้ยินว่า ในที่นั้นมีหินสีเหมือนไขมันอยู่มาก". บทว่า "อัสสะ" คือ ของเสนาบดี. บทว่า "เพื่อตั้งเรื่อง" คือ เพื่อเริ่มตั้งธัมมกถาเครื่องบรรเทาความโศกของพระนางมัลลิกา.

รญฺญาติ ปเสนทีโกสลรญฺญา. มหจฺจาติ มหติยา. ปทวิปลฺลาเสน เจตํ วุตฺตํ. ปสาทมรหนฺตีติ ปาสาทิกานิ. เตนาห ‘‘สห รญฺชนกานี’’ติ. ยานิ ปน ปาสาทิกานิ, ตานิ ปสฺสิตุํ ยุตฺตานิ. ปาสาทิกานีติ วา สทฺทหนสหิตานิ. เตนาห ‘‘ปสาทชนกานี’’ติ. ‘‘อปฺปาพาธ’’นฺติ อาทีสุ วิย อปฺปสทฺโท อภาวตฺโถติ อาห ‘‘นิสฺสทฺทานี’’ติ. อนิยมตฺถวาจี ย-สทฺโท อนิยมาการวาจโกปิ โหตีติ ‘‘ยตฺถา’’ติ ปทสฺส ‘‘ยาทิเสสู’’ติอาทิมาห. ตถา หิ องฺคุลิมาลสุตฺเต (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๔๗ อาทโย) ‘‘ยสฺส โข’’ติ ปทสฺส ‘‘ยาทิสสฺส โข’’ติ อตฺโถ วุตฺโต.

บทว่า "รัญโญ" คือ ของพระเจ้าปเสนทิโกศล. บทว่า "มหัจจะ" คือ มหติยา (ใหญ่). คำนี้ท่านกล่าวโดยการสลับพยัญชนะ. สิ่งที่ควรแก่ความเลื่อมใส ชื่อว่า "ปาสาทิกะ". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พร้อมด้วยเครื่องย้อม". อนึ่ง สิ่งใดที่น่าเลื่อมใส สิ่งนั้นก็ควรแก่การดู. หรือ "ปาสาทิกะ" คือสิ่งที่ประกอบด้วยความเชื่อ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สิ่งที่ยังความเลื่อมใสให้เกิด". คำว่า "อัปปะ" มีความหมายว่าไม่มี เหมือนในคำว่า "อัปปาพาธะ" เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นิสสัททานิ" (ไม่มีเสียง). ย-ศัพท์ ซึ่งบอกอรรถที่ไม่แน่นอน ย่อมเป็นคำบอกอาการที่ไม่แน่นอนด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ยาทิเสสุ" เป็นต้น แทนบทว่า "ยัตถา". จริงอย่างนั้น ในอังคุลิมาลสูตร (ม.นิ.อ. 2.347 เป็นต้น) อรรถของบทว่า "ยัสสะ โข" ท่านกล่าวว่า "ยาทิสัสสะ โข" (ของบุคคลเช่นใด).

๓๖๖. ปฏิจฺฉทนฺติ ปฏิจฺฉาทกํ. ราชกกุธภณฺฑานีติ ราชภณฺฑภูตานิ. รหายตีติ รโห กโรติ, มํ อชฺเฌสตีติ อตฺโถ.

๓๖๖. บทว่า "ปฏิฉทัง" คือ เครื่องปกปิด. บทว่า "ราชกกุธภัณฑ์" คือ สิ่งที่เป็นเครื่องราชูปโภค. บทว่า "ระหายติ" คือ ทำในที่ลับ, อธิบายว่า อ้อนวอนข้าพเจ้า.

๓๖๗. ยถาสภาวโต เญยฺยํ ธาเรติ อวธาเรตีติ ธมฺโม, ญาณนฺติ อาห ‘‘ปจฺจกฺขญาณสงฺขาตสฺส ธมฺมสฺสา’’ติ. อนุนโยติ อนุคจฺฉนโก. ทิฏฺเฐน หิ อทิฏฺฐสฺส อนุมานํ. เตนาห ‘‘อนุมานํ อนุพุทฺธี’’ติ. อาปาณโกฏิกนฺติ ยาว ปาณโกฏิ, ตาว ชีวิตปริโยสานํ. เอตนฺติ ธมฺมนฺวยสงฺขาตํ อนุมานํ. เอวนฺติ ‘‘อิธ ปนาห’’นฺติ วุตฺตปฺปกาเรน.

๓๖๗. สิ่งที่ทรงไว้หรือกำหนดรู้สิ่งที่ควรรู้ตามสภาวะ ชื่อว่า "ธรรมะ", ท่านกล่าวว่า ญาณ คือ "แห่งธรรมที่นับว่าเป็นปัจจกขญาณ". บทว่า "อนุนะโย" คือ สิ่งที่ตามไป. จริงอยู่ การอนุมานสิ่งที่ไม่เห็นด้วยสิ่งที่เห็น (เป็นสิ่งที่ตามไป). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อนุมานคือการรู้ตาม". บทว่า "อาปาณโกฏิกัง" คือ ตราบเท่าถึงที่สุดแห่งลมหายใจ คือจนกว่าจะสิ้นชีวิต. บทว่า "เอตัง" คือ การอนุมานที่นับว่าเป็นการรู้ตามธรรม (ธรรมานวยะ). บทว่า "เอวัง" คือ โดยประการที่กล่าวไว้ว่า "แต่ในที่นี้ท่านกล่าวว่า" ดังนี้.

๓๖๙. จกฺขุํ อพนฺธนฺเต วิยาติ อปาสาทิกตาย ปสฺสนฺตานํ จกฺขุํ อตฺตนิ อพนฺธนฺเต วิย. กุลสนฺตานานุพนฺโธ โรโค กุลโรโค. อุฬารนฺติ สานุภาวํ. โย หิ อานุภาวสมฺปนฺโน, ตํ ‘‘มเหสกฺข’’นฺติ วทนฺติ. อรหตฺตํ คณฺหนฺโตติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโสยํ, เหฏฺฐิมผลานิ คณฺหนฺโตปิ.

๓๖๙. คำว่า "เหมือนไม่ผูกตาไว้" คือ เหมือนไม่ผูกตาของผู้ที่มองดูไว้กับตนเพราะความไม่น่าเลื่อมใส. โรคที่สืบเนื่องมาตามตระกูล ชื่อว่า "กุลโรค". บทว่า "อุฬารัง" คือ มีอานุภาพ. จริงอยู่ ผู้ใดถึงพร้อมด้วยอานุภาพ ท่านเรียกผู้นั้นว่า "ผู้มีศักดิ์ใหญ่". คำว่า "ผู้บรรลุอรหัต" นี้เป็นการระบุถึงอย่างสูงสุด (อุกกัฏฐนิทเทส) แม้ผู้บรรลุผลเบื้องต่ำก็รวมอยู่ด้วย.

๓๗๓. ชีวิกา [Pg.163] ชีวิตวุตฺติ.

๓๗๓. บทว่า "ชีวิกา" คือ ความเป็นไปแห่งชีวิต.

๓๗๔. ธมฺมํ เจเตติ สํเวเทติ เอเตหีติ ธมฺมเจติยานิ, ธมฺมสฺส ปูชาวจนานิ. นนุ เจตานิ พุทฺธสงฺฆคุณทีปนานิปิ สนฺติ? กถํ ‘‘ธมฺมเจติยานีติ ธมฺมสฺส จิตฺตีการวจนานี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ตีสุ หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ยสฺมา พุทฺธรตนมูลกานิ เสสรตนานิ ตสฺส วเสน ลทฺธพฺพโต. โกสลรญฺญา เจตฺถ พุทฺธคารเวน ธมฺมสงฺฆคารวํ ปเวทิตํ, ตสฺมา ‘‘ภควติ จิตฺตีกาเร กเต ธมฺโมปิ กโตว โหตี’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา จ รตนตฺตยปสาทปุพฺพิกา สาสเน สมฺมาปฏิปตฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อาทิพฺรหฺมจริยกานีติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตานี’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๓๗๔. บุคคลย่อมคิดถึงธรรม หรือย่อมรู้สึกถึงธรรมด้วยคำเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น คำเหล่านี้จึงชื่อว่า "ธัมมเจดีย์" คือเป็นคำบูชาพระธรรม. ถามว่า ก็คำเหล่านี้เป็นเครื่องแสดงพระคุณของพระพุทธเจ้าและพระสงฆ์ด้วยมิใช่หรือ? เหตุไฉนจึงกล่าวว่า "ธัมมเจดีย์ คือคำแสดงความเคารพในพระธรรม" เล่า? จึงกล่าวคำว่า "ในรัตนะ ๓" เป็นต้น. ในรัตนะเหล่านั้น เพราะรัตนะที่เหลือมีพระพุทธรัตนะเป็นมูลฐาน เพราะต้องได้รัตนะเหล่านั้นด้วยอำนาจของพระพุทธรัตนะนั้น. และในที่นี้ พระเจ้าโกศลทรงประกาศความเคารพในพระธรรมและพระสงฆ์ด้วยความเคารพในพระพุทธเจ้า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เมื่อความเคารพในพระผู้มีพระภาคถูกกระทำแล้ว ก็ชื่อว่าความเคารพในพระธรรมถูกกระทำแล้วด้วย". และเพราะการปฏิบัติชอบในพระศาสนามีความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยเป็นเบื้องต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อาทิพรหมจริยกะ คือเป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์". ส่วนที่เหลือเข้าใจได้ง่ายทั้งนั้น.

ธมฺมเจติยสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับในอรรถกถาธัมมเจติยสูตร จบแล้ว.

๑๐. กณฺณกตฺถลสุตฺตวณฺณนา

๑๐. พรรณนากัณณกัตถลสูตร

๓๗๕. อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตกรณีเยเนวาติ ‘‘ปาสาเท วา นาฏเกสุ วา จิตฺตสฺสาทํ อลภมาโน ตตฺถ ตตฺถ วิจริตุํ อารทฺโธ’’ติ วุตฺตกรณีเยน. อปฺปทุฏฺฐปโทสีนญฺหิ เอวํ โหตีติ.

๓๗๕. ด้วยเหตุที่กล่าวไว้ในสูตรก่อนนั่นเองว่า 'เมื่อไม่ได้รับความเพลิดเพลินทางใจในปราสาทหรือในการละเล่น จึงเริ่มเที่ยวไปในที่นั้นๆ' เพราะว่าสำหรับผู้ที่ไม่มีความประทุษร้ายต่อผู้ไม่ประทุษร้าย ย่อมเป็นเช่นนี้

๓๗๖. ปุจฺฉิโตติ ‘‘อญฺญํ ทูตํ นาลตฺถุ’’นฺติ ปุจฺฉิโต. โสติ ราชา. ตาสํ วนฺทนา สเจ อุตฺตรกาลํ, อตฺตโน อาคมนการณํ กเถสฺสติ.

๓๗๖. ชื่อว่าถูกถาม คือถูกถามว่า 'ไม่พบทูตอื่นหรือ' คำว่า 'โส' (เขา) คือพระราชา ถ้าการไหว้ของพวกนางเป็นในภายหลัง (พระราชา) ก็จะบอกเหตุแห่งการมาของตน

๓๗๘. เอกาวชฺชเนนาติ เอกวีถิชวเนน. เตน เอกจิตฺตํ ตาว ติฏฺฐตุ, เอกจิตฺตวีถิยาปิ สพฺพํ ชานิตุํ น สกฺกาติ ทสฺเสติ. ‘‘อิทํ นาม อตีตํ ชานิสฺสามี’’ติ อนิยเมตฺวา อาวชฺชโต ยํ กิญฺจิ อตีตํ ชานาติ, นิยมิเต ปน นิยมิตเมวาติ อาห – ‘‘เอเกน หิ…เป… เอกเทสเมว ชานาตี’’ติ. เตน จิตฺเตนาติ ‘‘อตีตํ สพฺพํ ชานิสฺสามี’’ติ เอวํ ปวตฺตจิตฺเตน. อิตเรสูติ อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ. การณชาติกนฺติ ยุตฺติสภาวํ, ยุตฺติยา ยุตฺตนฺติ อตฺโถ. สมฺปรายคุณนฺติ สมฺปราเย กตกมฺมสฺส วิเสสํ.

๓๗๘. คำว่า 'ด้วยการนึกถึงครั้งเดียว' คือด้วยชวนะในวิถีจิตเดียว ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า ยกจิตดวงเดียวไว้ก่อน แม้ด้วยวิถีจิตเดียวก็ไม่สามารถจะรู้ได้ทั้งหมด เมื่อนึกถึงโดยไม่กำหนดว่า 'เราจะรู้เรื่องอดีตชื่อนี้' ย่อมรู้เรื่องอดีตบางอย่าง แต่เมื่อกำหนดแล้ว ย่อมรู้เฉพาะที่กำหนดไว้เท่านั้น จึงกล่าวว่า 'เพราะด้วยจิตดวงเดียว... ย่อมรู้เพียงส่วนเดียว' คำว่า 'ด้วยจิตนั้น' คือด้วยจิตที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า 'เราจะรู้เรื่องอดีตทั้งหมด' คำว่า 'ในสิ่งอื่น' คือในอนาคตและปัจจุบัน คำว่า 'มีสภาวะเป็นเหตุผล' คือมีสภาวะที่สมควร อธิบายว่า ประกอบด้วยเหตุผล คำว่า 'คุณในสัมปรายภพ' คือความพิเศษของกรรมที่ทำไว้ในสัมปรายภพ

๓๗๙. โลกุตฺตรมิสฺสกานิ กถิตานิ โพธิราชกุมารสุตฺเต วิย โลกิยา เจว โลกุตฺตรา จ. ยถาลาภวเสน เจตฺถ ปธานิยงฺคานํ [Pg.164] โลกุตฺตรคฺคหณํ เวทิตพฺพํ. ปจฺเจกํ เอว เนสญฺจ ปธานิยงฺคตา ทฏฺฐพฺพา ยถา ‘‘อฏฺฐวิโมกฺขา สนฺทิสฺสนฺติ โลกุตฺตรมิสฺสกา’’ติ. โลกุตฺตราเนวาติ เจตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. ปธานนานตฺตนฺติ ปทหนนานตฺตํ, ภาวนานุโยควิเสสนฺติ อตฺโถ. สงฺขาเร ปริมทฺทิตฺวา ปฏิปกฺขธมฺเม เอกเทสโต ปชหิตฺวา ฐิตสฺส ภาวนานุโยโค สพฺเพน สพฺพํ อปริมทฺทิตสงฺขารสฺส อปฺปหีนปฏิปกฺขสฺส ภาวนานุโยคโต สุขุโม วิสโทว โหติ, สจฺจาภิสมเยน สนฺตานสฺส อาหิตวิเสสตฺตาติ อาห – ‘‘อญฺญาทิสเมว หิ ปุถุชฺชนสฺส ปธานํ, อญฺญาทิสํ โสตาปนฺนสฺสา’’ติอาทิ. อยญฺจ วิเสโส น เกวลํ อนริยอริยปุคฺคลโต เอว, อถ โข อริเยสุปิ เสกฺขาทิวิเสสโตปิ ลพฺภติ อภิสงฺขารวิเสสโต อภินีหารโต จ อิชฺฌนโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อญฺญาทิสํ สกทาคามิโน’’ติอาทิมาห. น ปาปุณาตีติ ยสฺมา ปุถุชฺชโน สพฺพถาว ปธานํ ปทหนฺโต โสตาปตฺติมคฺคํ อธิคจฺฉติ, โสตาปนฺโน จ สกทาคามิมคฺคนฺติ เหฏฺฐิมํ อุปริมโต โอฬาริกํ, อุปริมญฺจ อิตรโต สุขุมํ เตน ปหาตุํ อสกฺกุเณยฺยสฺส ปชหนโต, อิติ อธิคนฺตพฺพวิเสเสน จ อธิคมปฏิปทาย สณฺหสุขุมตา ติกฺขวิสทตา จ วิญฺญายตีติ อาห – ‘‘ปุถุชฺชนสฺส ปธานํ โสตาปนฺนสฺส ปธานํ น ปาปุณาตี’’ติอาทิ.

๓๗๙. เรื่องที่กล่าวปนกับโลกุตตระ เหมือนในโพธิราชกุมารสูตร คือมีทั้งโลกิยะและโลกุตตระ และในที่นี้ พึงทราบการถือเอาโลกุตตระขององค์แห่งความเพียรตามที่ได้มา และพึงเห็นความเป็นองค์แห่งความเพียรของธรรมเหล่านั้นแต่ละอย่าง เหมือนคำว่า 'วิโมกข์ ๘ ประการที่กล่าวปนกับโลกุตตระย่อมปรากฏ' ในคำว่า 'เป็นโลกุตตระเท่านั้น' นี้ สิ่งที่ควรกล่าวจะปรากฏชัดในภายหลัง คำว่า 'ความต่างกันแห่งความเพียร' คือความต่างกันแห่งการบำเพ็ญเพียร อธิบายว่า ความพิเศษแห่งการประกอบภาวนา การประกอบภาวนาของผู้ที่พิจารณาขยี้สังขารและละธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ได้บางส่วนแล้ว ย่อมละเอียดและชัดเจนกว่าการประกอบภาวนาของผู้ที่ยังไม่ได้พิจารณาขยี้สังขารโดยประการทั้งปวงและยังละธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ไม่ได้ เพราะความที่สันดานมีความพิเศษอันเกิดจากการบรรลุสัจจะ จึงกล่าวว่า 'ความเพียรของปุถุชนเป็นอย่างหนึ่ง ความเพียรของพระโสดาบันเป็นอย่างหนึ่ง' เป็นต้น และความพิเศษนี้มิใช่จะได้เพียงเพราะความเป็นอนาริยบุคคลและอริยบุคคลเท่านั้น แต่ย่อมได้แม้ในหมู่พระอริยบุคคลด้วยกันโดยความต่างกันแห่งพระเสกขะเป็นต้น และโดยความสำเร็จแห่งความพิเศษของอภิสังขารและความปรารถนา เมื่อจะแสดงความข้อนั้นจึงกล่าวว่า 'ความเพียรของพระสกทาคามีเป็นอย่างหนึ่ง' เป็นต้น คำว่า 'ไม่ถึง' เพราะเหตุว่า ปุถุชนเมื่อบำเพ็ญเพียรโดยประการทั้งปวง ย่อมบรรลุโสดาปัตติมรรค และพระโสดาบันย่อมบรรลุสกทาคามิมรรค ดังนั้น มรรคเบื้องต่ำจึงหยาบกว่ามรรคเบื้องบน และมรรคเบื้องบนก็ละเอียดกว่ามรรคเบื้องต่ำ เพราะเป็นการละธรรมที่มรรคเบื้องต่ำไม่สามารถจะละได้ ด้วยเหตุนี้ ความละเอียดอ่อน ความคมชัด และความบริสุทธิ์ของปฏิปทาแห่งการบรรลุ ย่อมทราบได้ด้วยความพิเศษที่พึงบรรลุ จึงกล่าวว่า 'ความเพียรของปุถุชนไม่ถึงความเพียรของพระโสดาบัน' เป็นต้น

อกูฏกรณนฺติ อวญฺจนกิริยํ. อนวจฺฉินฺทนนฺติ อติยานํ. อวิญฺฉนํ น อากฑฺฒนํ, นิยุตฺตตํ วินิเวเฐตฺวา สมนฺตา วิปริวตฺติตฺวา สมธาราย ฉฑฺฑนํ วา. ตสฺส การณํ ตํการณํ, ตํ การณนฺติ วา ตํ กิริยํ ตํ อธิการํ. ทนฺเตหิ คนฺตพฺพภูมินฺติ ทนฺเตหิ ปตฺตพฺพฏฺฐานํ, ปตฺตพฺพวตฺถุํ วา. จตฺตาโรปิ อสฺสทฺธา นาม อุปริมอุปริมสทฺธาย อภาวโต. เยน หิ ยํ อปฺปตฺตํ, ตสฺส ตํ นตฺถิ. อริยสาวกสฺส…เป… นตฺถิ ปฐมมคฺเคเนว มายาสาเฐยฺยานํ ปหาตพฺพตฺตา. เตเนวาติ สมฺมเทว วิรุทฺธปกฺขานํ สทฺธาทีนํ อิธาธิปฺเปตตฺตา. ยทิ เอวํ กถํ มิสฺสกกถาติ อาห ‘‘อสฺสขฬุงฺกสุตฺตนฺเต ปนา’’ติอาทิ. จตฺตาโรว โหนฺติ ปุถุชฺชนาทิวเสน.

คำว่า 'การไม่ทำเล่ห์เหลี่ยม' คือการกระทำที่ไม่หลอกลวง คำว่า 'การไม่ตัดขาด' คือการไม่ก้าวล่วง คำว่า 'การไม่ดึง' คือไม่ใช่การฉุดลาก แต่เป็นการคลายสิ่งที่ผูกมัดไว้แล้วพลิกกลับไปมาโดยรอบ หรือเป็นการทิ้งไปโดยสม่ำเสมอ คำว่า 'เหตุนั้น' คือเพราะเหตุนั้น หรือคำว่า 'เหตุนั้น' คือการกระทำนั้น หน้าที่นั้น คำว่า 'ภูมิที่พึงไปได้ด้วยฟัน' คือสถานที่ที่พึงถึงได้ด้วยฟัน หรือวัตถุที่พึงถึงได้ แม้ทั้ง ๔ จำพวก ชื่อว่าไม่มีศรัทธา เพราะไม่มีศรัทธาในชั้นสูงๆ ขึ้นไป เพราะสิ่งใดที่ใครยังไม่บรรลุ สิ่งนั้นย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น สำหรับพระอริยสาวก...ไม่มี เพราะมายาและสาเถยยะพึงละได้ด้วยมรรคแรกเท่านั้น คำว่า 'ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง' เพราะในที่นี้มุ่งหมายถึงศรัทธาเป็นต้นที่เป็นฝ่ายตรงข้ามกันโดยชอบ ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงเป็นเรื่องที่กล่าวปนกัน จึงกล่าวว่า 'แต่ในอัสสขฬุงกสูตร' เป็นต้น มี ๔ จำพวกเท่านั้น โดยประเภทมีปุถุชนเป็นต้น

โอปมฺมสํสนฺทเน อทนฺตหตฺถิอาทโย วิยาติอาทินา กณฺหปกฺเข, ยถา ปน ทนฺตหตฺถิอาทโยติอาทินา สุกฺกปกฺเข จ สาธารณโต เอกชฺฌํ [Pg.165] กตฺวา วุตฺตํ, อสาธารณโต ภินฺทิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อิทํ วุตฺตํ โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ในการเปรียบเทียบ ในฝ่ายดำ กล่าวโดยอ้างถึงช้างที่ยังไม่ได้รับการฝึกเป็นต้น ส่วนในฝ่ายขาว กล่าวโดยอ้างถึงช้างที่ได้รับการฝึกแล้วเป็นต้น โดยรวมเข้าด้วยกันเป็นเรื่องทั่วไป เพื่อแสดงให้เห็นความแตกต่างโดยไม่ทั่วไป จึงกล่าวว่า 'พึงทราบว่าสิ่งนี้กล่าวไว้แล้ว' เป็นต้น

๓๘๐. สมฺมปฺปธานา นิพฺพิสิฏฺฐวีริยา. เตนาห – ‘‘น กิญฺจิ นานากรณํ วทามิ, ยทิทํ วิมุตฺติยา วิมุตฺติ’’นฺติ. น หิ สุกฺขวิปสฺสกเตวิชฺชฉฬภิญฺญานํ วิมุตฺติยา นานากรณํ อตฺถิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยํ เอกสฺสา’’ติอาทิ. กึ ตฺวํ น ชานาสีติ สมฺพนฺโธ. อาคจฺฉนฺตีติ อุปฺปชฺชนวเสน อาคจฺฉนฺติ. นาคจฺฉนฺตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อิทํ ปุจฺฉนฺโตติ อิทํ ปุจฺฉามีติ ทสฺเสนฺโต. อปฺปหีนเจตสิกทุกฺขา อนธิคตอนาคามิตา. เตนาห ‘‘อุปปตฺติวเสน อาคนฺตาโร’’ติ. สมุจฺฉินฺนทุกฺขาติ สมุคฺฆาฏิตเจตสิกทุกฺขา.

๓๘๐. สัมมัปปธานมีความเพียรไม่แตกต่างกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เราไม่กล่าวความแตกต่างกันอย่างใดอย่างหนึ่ง ในวิมุตติกับวิมุตติ' เพราะไม่มีความแตกต่างกันแห่งวิมุตติของพระสุกขวิปัสสกะ พระเตวิชชะ และพระฉฬภิญญะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'สิ่งใดของบุคคลคนหนึ่ง' เป็นต้น ความเชื่อมโยงคือ 'ท่านไม่รู้หรือ' คำว่า 'ย่อมมา' คือย่อมมาโดยการเกิดขึ้น แม้ในคำว่า 'ย่อมไม่มา' ก็มีนัยนี้เหมือนกัน คำว่า 'ถามสิ่งนี้' คือแสดงว่า 'เราถามข้อนี้' ผู้ที่ยังละทุกข์ทางใจไม่ได้ คือผู้ที่ยังไม่บรรลุอนาคามิผล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้ที่จะมาโดยการเกิด' คำว่า 'ผู้มีทุกข์ถูกตัดขาดแล้ว' คือผู้มีทุกข์ทางใจถูกถอนขึ้นได้แล้ว

๓๘๑. ตมฺหา ฐานาติ ตโต ยถาธิคตอิสฺสริยฏฺฐานโต. ปุน ตมฺหา ฐานาติ ตโต ทุคฺคตา. สมฺปนฺนกามคุณนฺติ อุฬารกามคุณสมนฺนาคตํ.

๓๘๑. คำว่า 'จากที่นั้น' คือจากตำแหน่งแห่งความเป็นใหญ่ที่ได้มาแล้ว คำว่า 'จากที่นั้นอีก' คือจากทุคติ คำว่า 'ผู้สมบูรณ์ด้วยกามคุณ' คือผู้ประกอบด้วยกามคุณอันประณีต

ตตฺถาติ กามเทวโลเก. ฐานภาวโตติ อรหตฺตญฺเจ อธิคตํ, ตาวเทว ปรินิพฺพานโต. อุปริเทเว จาติ อุปรูปริ ภูมิวาเส เทเว จ, จกฺขุวิญฺญาณทสฺสเนนปิ ทสฺสนาย นปฺปโหนฺตีติ โยชนา.

คำว่า 'ในที่นั้น' คือในกามาวจรเทวโลก คำว่า 'เพราะเป็นสภาวะ' คือถ้าบรรลุพระอรหัตแล้ว ย่อมปรินิพพานในขณะนั้นเอง คำว่า 'และในเทพเบื้องบน' คือในเทพผู้อยู่ในภูมิชั้นสูงๆ ขึ้นไป มีคำเชื่อมโยงว่า 'แม้ด้วยการเห็นด้วยจักขุวิญญาณก็ไม่สามารถจะเห็นได้'

๓๘๒. วุตฺตนเยเนวาติ เทวปุจฺฉาย วุตฺเตเนว นเยน. สา กิร กถาติ ‘‘นตฺถิ โส สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา, โย สกิเทว สพฺพํ เนยฺย’’นฺติ กถา. เตติ วิฏฏูภสญฺชยา. อิมสฺมึเยว ฐาเนติ อิมสฺมึ มิคทาเยเยว. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๓๘๒. คำว่า 'ด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง' คือด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปัญหาของเทวดา เรื่องนั้นได้ยินว่า คือเรื่องที่ว่า 'ไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ที่สามารถรู้ทุกสิ่งได้ในคราวเดียวกัน' คำว่า 'เต' คือพระเจ้าวิฑูฑภะและสัญชัย คำว่า 'ในที่นี้เอง' คือในป่าอิสิปตนมฤคทายวันแห่งนี้เอง ที่เหลือเข้าใจได้ง่าย

กณฺณกตฺถลสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การแสดงอรรถที่เร้นลับในอรรถกถาวัณณนาแห่งกัณณกัตถลสูตรจบลงแล้ว

นิฏฺฐิตา จ ราชวคฺควณฺณนา.

และอรรถกถาวัณณนาแห่งราชวรรคจบลงแล้ว

๕. พฺราหฺมณวคฺโค

๕. พราหมณวรรค

๑. พฺรหฺมายุสุตฺตวณฺณนา

๑. อรรถกถาพรหมมายุสูตร

๓๘๓. ‘‘มหาสตฺโต [Pg.166] มหิทฺธิโก มหานุภาโว’’ติอาทีสุ (มหาว. ๓๘) อุฬารตา วิสโย, ‘‘มหาชนกาโย สนฺนิปตี’’ติอาทีสุ สมฺพหุลภาววิสโย, อิธ ปน ตทุภยมฺปิสฺส อตฺโถติ ‘‘มหตาติ คุณมหตฺเตนปิ มหตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปฺปิจฺฉตาทีติ อาทิ-สทฺเทน สนฺตุฏฺฐิสลฺเลขปวิเวกอสํสคฺควีริยารมฺภาทีนํ สงฺคโห. ทิฏฺฐิสีลสามญฺญสงฺฆาตสงฺขาเตนาติ เอตฺถ ‘‘นิยโต สมฺโพธิปรายโณ’’ (สํ. นิ. ๒.๔๑; ๓.๙๙๘, ๑๐๐๔) – ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติอาทิวจนโต ทิฏฺฐิสีลานํ นิยตสภาวตฺตา โสตาปนฺนาปิ อญฺญมญฺญํ ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหตา, ปเคว สกทาคามิอาทโย. ‘‘ตถารูปาย ทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐิสามญฺญคโต วิหรติ (ที. นิ. ๓.๓๒๔, ๓๕๖; ม. นิ. ๑.๔๙๒; ๓.๕๔; อ. นิ. ๖.๑๑; ปริ. ๒๗๔) ตถารูเปหิ สีเลหิ สีลสามญฺญคโต วิหรตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๒๔; ม. นิ. ๑.๔๙๒; ๓.๕๔; อ. นิ. ๖.๑๒; ปริ. ๒๗๔) วจนโต ปุถุชฺชนานมฺปิ ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหตภาโว ลพฺภติเยว.

๓๘๓. ในคำว่า ‘‘มหาสัตว์ ผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก’’ เป็นต้น (มหา. 38) เป็นวิสัยของความยิ่งใหญ่ ในคำว่า ‘‘มหาชนประชุมกัน’’ เป็นต้น เป็นวิสัยของความมาก แต่ในที่นี้ อรรถของคำว่า มหันต์ นั้นมีทั้งสองอย่างนั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘‘มหัตตา คือ ความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ แม้ด้วยความเป็นผู้มีคุณมาก’’ เป็นต้น. คำว่า ‘‘อัปปิจฉตาเป็นต้น’’ ด้วยคำว่า ‘‘เป็นต้น’’ นี้ เป็นการสงเคราะห์ความสันโดษ ความขัดเกลา ความสงัด ความไม่คลุกคลี และการปรารภความเพียร เป็นต้น. ในคำว่า ‘‘ด้วยการรวมกันคือความเสมอกันด้วยทิฏฐิและศีล’’ นี้ เพราะพระดำรัสว่า ‘‘เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในเบื้องหน้า’’ (สํ. ส. 2.41; 3.998, 1004) – ‘‘ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ไม่เป็นฐานะ ไม่เป็นโอกาส ที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะจงใจปลงสัตว์จากชีวิต ข้อนั้นไม่พึงมีเลย’’ เป็นต้น เพราะทิฏฐิและศีลมีสภาวะที่แน่นอน แม้พระโสดาบันทั้งหลายก็รวมกันด้วยความเสมอกันด้วยทิฏฐิและศีล ยิ่งไม่ต้องพูดถึงพระสกทาคามีเป็นต้น. ด้วยพระดำรัสว่า ‘‘ย่อมอยู่ด้วยความเสมอกันด้วยทิฏฐิ ด้วยทิฏฐิเช่นนั้น ย่อมอยู่ด้วยความเสมอกันด้วยศีล ด้วยศีลเช่นนั้น’’ (ที. ปา. 3.324, 356; ม. มู. 1.492; 3.54; อ. ฉกฺก. 6.11; ปริ. 274) ย่อมได้ความว่า แม้ปุถุชนทั้งหลายก็รวมกันด้วยความเสมอกันด้วยทิฏฐิและศีลได้แน่นอน.

โอฏฺฐปหตกรณวเสน อตฺถวิภาควเสน. สนิฆณฺฑุเกฏุภานนฺติ เอตฺถ นิฆณฺฑูติ วจนียวาจกภาเวน อตฺถํ สทฺทญฺจ ขณฺฑติ วิภชฺช ทสฺเสตีติ นิขณฺฑุ. โส เอว อิธ ข-การสฺส ฆ-การํ กตฺวา ‘‘นิฆณฺฑู’’ติ วุตฺโต. กิฏติ คเมติ กิริยาทิวิภาคํ, ตํ วา อนวเสสปริยาทานโต คเมนฺโต ปูเรตีติ เกฏุภํ. เววจนปฺปกาสกนฺติ ปริยายสทฺททีปกํ, เอเกกสฺส อตฺถสฺส อเนกปริยายวจนวิภาวกนฺติ อตฺโถ. นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ อเนเกสมฺปิ อตฺถานํ เอกสทฺทวจนียตาวิภาวนวเสนปิ ตสฺส คนฺถสฺส ปวตฺตตฺตา. วจีเภทาทิลกฺขณา กิริยา กปฺปียติ เอเตนาติ กิริยากปฺโป, โส ปน วณฺณปทสมฺพนฺธปทตฺถวิภาคโต พหุวิกปฺโปติ อาห ‘‘กิริยากปฺปวิกปฺโป’’ติ. อิทญฺจ มูลกิริยากปฺปคนฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. โส หิ สตสหสฺสปริมาโณ นลจริยาทิปกรณํ. ฐานกรณาทิวิภาคโต [Pg.167] นิพฺพจนวิภาคโต จ อกฺขรา ปเภทียนฺติ เอเตหีติ อกฺขรปฺปเภทา, สิกฺขานิรุตฺติโย. เอเตสนฺติ เวทานํ. เต เอว เวเท ปทโส กายตีติ ปทโก. ตํ ตํ สทฺทํ ตทตฺถญฺจ พฺยากโรติ พฺยาจิกฺขติ เอเตนาติ พฺยากรณํ, สทฺทสตฺถํ. อายตึ หิตํ เตน โลโก น ยตติ น อีหตีติ โลกายตํ. ตญฺหิ คนฺถํ นิสฺสาย สตฺตา ปุญฺญกิริยาย จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทนฺติ. วยตีติ วโย, น วโย อวโย, น อวโย อนวโย, อาทิมชฺฌปริโยสาเนสุ กตฺถจิ อปริกิลนฺโต อวิตฺถายนฺโต เต คนฺเถ สนฺธาเรติ ปูเรตีติ อตฺโถ. ทฺเว ปฏิเสธา ปกตึ คเมนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อวโย น โหตี’’ติ วตฺวา ตตฺถ อวยํ ทสฺเสตุํ ‘‘อวโย…เป… น สกฺโกตี’’ติ วุตฺตํ.

ด้วยอำนาจแห่งการทำฐานกรณ์ด้วยการกระทบริมฝีปาก ด้วยอำนาจแห่งการจำแนกอรรถ. ในคำว่า สนิฆัณฑุเกฏุภานัง นี้ คำว่า นิฆัณฑุ คือ นิกขัณฑุ เพราะจำแนกและแสดงอรรถและศัพท์โดยภาวะที่พึงกล่าวและเป็นเครื่องกล่าว. คำนั้นนั่นแล ในที่นี้แปลง ข อักษร เป็น ฆ อักษร แล้วจึงเรียกว่า ‘‘นิฆัณฑุ’’. คำว่า ‘‘กิฏติ’’ ย่อมไป คือย่อมถึงซึ่งการจำแนกหมวดกิริยาเป็นต้น หรือย่อมยังการจำแนกนั้นให้เต็มด้วยการไปสู่การรวบรวมโดยไม่เหลือทั้งหมด เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า เกฏุภะ. คำว่า เววจนัปปกาสกัง คือ เป็นเครื่องแสดงศัพท์ไวพจน์ อธิบายว่า เป็นเครื่องจำแนกคำไวพจน์หลายคำของอรรถแต่ละอย่าง. อนึ่ง คำนี้เป็นเพียงตัวอย่าง เพราะคัมภีร์นั้นย่อมเป็นไปแม้ด้วยอำนาจแห่งการจำแนกภาวะที่อรรถหลายอย่างพึงกล่าวด้วยศัพท์เดียว. กิริยาอันมีลักษณะมีการจำแนกวาจาเป็นต้น ย่อมถูกกำหนดด้วยสิ่งนี้ เพราะฉะนั้น สิ่งนั้นจึงชื่อว่า กิริยากัปปะ แต่กิริยากัปปะนั้นมีหลายประเภทโดยการจำแนกวรรณะ บท สัมพันธ์ และอรรถของบท จึงกล่าวว่า ‘‘กิริยากัปปวิกัปโป’’. อนึ่ง คำนี้กล่าวหมายถึงคัมภีร์กิริยากัปปะที่เป็นต้นเดิม. คัมภีร์นั้นมีประมาณหนึ่งแสนบท เป็นปกรณ์มีนลจริยาเป็นต้น. อักษรทั้งหลายย่อมถูกจำแนกด้วยสิ่งเหล่านี้ โดยการจำแนกฐานและกรณ์เป็นต้น และโดยการจำแนกเบื้องต้น เพราะฉะนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงชื่อว่า อักขรัปปเภทะ ได้แก่ สิกขาและนิรุตติ. คำว่า เอเตสัง คือ ของพระเวททั้งหลาย. ผู้ที่ขับขานพระเวทเหล่านั้นโดยบท ชื่อว่า ปทกะ. คัมภีร์ใด ย่อมพยากรณ์ คือย่อมชี้แจงซึ่งศัพท์นั้นๆ และอรรถนั้นๆ เพราะฉะนั้น คัมภีร์นั้นจึงชื่อว่า ไวยากรณ์ ได้แก่ สัททศาสตร์. โลกย่อมไม่พยายาม ไม่ขวนขวายเพื่อประโยชน์ในภายหน้าด้วยคัมภีร์นั้น เพราะฉะนั้น คัมภีร์นั้นจึงชื่อว่า โลกายตะ. เพราะอาศัยคัมภีร์นั้น สัตว์ทั้งหลายแม้เพียงจิตที่จะทำบุญก็ไม่ให้เกิดขึ้น. คำว่า วยติ คือ วยะ (ความเสื่อม), ไม่ใช่ วยะ คือ อวยะ (ความไม่เสื่อม), ไม่ใช่ อวยะ คือ อนวยะ (ความไม่ไม่เสื่อม) อธิบายว่า ย่อมทรงไว้ คือย่อมยังคัมภีร์เหล่านั้นให้เต็ม โดยไม่ลำบาก ไม่ท้อถอยในที่ใดที่หนึ่ง ทั้งในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด. เพื่อจะแสดงว่า การปฏิเสธสองครั้งย่อมกลับคืนสู่สภาพเดิม จึงกล่าวว่า ‘‘ไม่เป็นอวยะ’’ แล้วเพื่อแสดงความเป็นอวยะในที่นั้น จึงกล่าวว่า ‘‘อวยะ...เป... ไม่สามารถ’’.

๓๘๔. ครูติ ภาริยํ อตฺตานํ ตโต โมเจตฺวา คมนํ ทุกฺกรํ โหติ. อนตฺโถปิ อุปฺปชฺชติ นินฺทาพฺยาโรสอุปารมฺภาทิ. อพฺภุคฺคโตติ เอตฺถ อภิสทฺทโยเคน อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺเถ อุปโยควจนํ.

๓๘๔. คำว่า ครุ หมายความว่า การจะพ้นไปหลังจากปลดเปลื้องตนจากภาระอันหนักนั้นเป็นเรื่องยาก. อนัตถะก็เกิดขึ้นได้ เช่น การนินทา ความโกรธ และการตำหนิ เป็นต้น. ในคำว่า อัพภุคคโต นี้ เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถว่าบอกสภาพที่เป็นอยู่ ด้วยการประกอบกับอภิศัพท์.

ลกฺขณานีติ ลกฺขณทีปนานิ มนฺตปทานิ. อนฺตรธายนฺตีติ น เกวลํ ลกฺขณมนฺตานิเยว, อญฺญานิปิ พฺราหฺมณานํ ญาณพลาภาเวน อนุกฺกเมน อนฺตรธายนฺติ. ตถา หิ วทนฺติ ‘‘เอกสตํ อทฺธริยํ ทิปญฺญาสมตฺตโต สามา’’ติอาทิ. ปณิธิมหโต สมาทานมหโตติอาทินา ปจฺเจกํ มห-สทฺโท โยเชตพฺโพ. ปณิธิมหนฺตตาทิ จสฺส พุทฺธวํสจริยาปิฏกวณฺณนาทิวเสเนว เวทิตพฺโพ. นิฏฺฐาติ นิปฺผตฺติโย. ชาติสามญฺญโตติ ลกฺขณชาติยา ลกฺขณภาเวน สมานภาวโต. ยถา หิ พุทฺธานํ ลกฺขณานิ สุวิสุทฺธานิ สุปริพฺยตฺตานิ ปริปุณฺณานิ จ โหนฺติ, น เอวํ จกฺกวตฺตีนํ. เตนาห ‘‘น เตเหว พุทฺโธ โหตี’’ติ.

คำว่า ลักษณะทั้งหลาย คือบทมนต์ที่แสดงลักษณะ. คำว่า ย่อมอันตรธานไป หมายความว่า ไม่ใช่เฉพาะมนต์ลักษณะเท่านั้น แม้สิ่งอื่นๆ ก็ย่อมอันตรธานไปโดยลำดับ เพราะความไม่มีกำลังแห่งญาณของพราหมณ์ทั้งหลาย. ดังที่พวกเขากล่าวว่า ‘‘คัมภีร์อัธวรยุมี ๑๐๐ (กิ่ง) คัมภีร์สามะมีประมาณ ๕๐ (กิ่ง)’’ เป็นต้น. คำว่า มหา พึงประกอบเข้ากับแต่ละคำ เช่น ผู้มีปณิธานยิ่งใหญ่ ผู้มีการสมาทานยิ่งใหญ่ เป็นต้น. อนึ่ง ความยิ่งใหญ่แห่งปณิธานเป็นต้นของพระองค์นั้น พึงทราบโดยนัยแห่งอรรถกถาพุทธวงศ์และจริยาปิฎกเป็นต้น. คำว่า นิฏฐา คือ ความสำเร็จทั้งหลาย. คำว่า โดยความเสมอกันแห่งชาติ คือ โดยความเสมอกันแห่งชาติของลักษณะ โดยภาวะที่เป็นลักษณะ. เหมือนอย่างที่ลักษณะของพระพุทธเจ้าทั้งหลายบริสุทธิ์ยิ่ง ปรากฏชัดยิ่ง และบริบูรณ์ยิ่ง แต่ของพระเจ้าจักรพรรดิไม่เป็นเช่นนั้น. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘‘พระพุทธเจ้าไม่เป็น (เพียง) ด้วยลักษณะเหล่านั้นเท่านั้น’’.

อภิรูปตา ทีฆายุกตา, อปฺปาตงฺกตา พฺราหฺมณาทีนํ ปิยมนาปตาติ จตูหิ อจฺฉริยธมฺเมหิ. ทานํ ปิยวจนํ อตฺถจริยา สมานตฺตตาติ อิเมหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ. รญฺชนโตติ ปีติชนนโต. จกฺกํ จกฺกรตนํ วตฺเตติ ปวตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี, สมฺปตฺติจกฺเกหิ สยํ วตฺเตติ, เตหิ จ ปรํ สตฺตนิกายํ วตฺเตติ ปวตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี, ปรหิตาวโห อิริยาปถจกฺกานํ วตฺโต วตฺตนํ เอตสฺส อตฺถีติ จกฺกวตฺตี, อปฺปฏิหตํ วา [Pg.168] อาณาสงฺขาตํ จกฺกํ วตฺเตตีติ จกฺกวตี, อปฺปฏิหตํ วา อาณาสงฺขาตํ จกฺกํ วตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี, ขตฺติยมณฺฑลาทิสญฺญิตํ จกฺกํ สมูหํ อตฺตโน วเส วตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี. ธมฺมํ จรตีติ ธมฺมิโก. ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺโม รญฺชนตฺเถน ราชาติ ธมฺมราชา. โกปาทีติ อาทิ-สทฺเทน กามโลภมานมทาทิเก สงฺคณฺหาติ. วิชิตาวีติ วิชิตวา. เกนจิ อกมฺปิยฏฺเฐน ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต. ทฬฺหภตฺติภาวโต วา ชนปโท ถาวริยํ ปตฺโต เอตฺถาติ ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต. จิตฺตีกตภาวาทินาปิ (ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๖.๓; ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๒๒๓; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๒๖; มหานิ. อฏฺฐ. ๕๐) จกฺกสฺส รตนฏฺโฐ เวทิตพฺโพ. เอส นโย เสเสสุปิ. รตินิมิตฺตตาย วา จิตฺตีกตาทิภาวสฺส รติชนนฏฺเฐน เอกสงฺคหตาย วิสุํ อคฺคหณํ.

ด้วยธรรมอันอัศจรรย์ ๔ ประการ คือ ความมีรูปงาม ความมีอายุยืน ความไม่มีโรค และความเป็นที่รักที่พอใจของพราหมณ์เป็นต้น. ด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการเหล่านี้ คือ ทาน ปิยวาจา อัตถจริยา สมานัตตตา. ที่ชื่อว่า “รัญชน” เพราะยังความยินดีให้เกิด. ผู้ยังจักรคือจักรแก้วให้เป็นไป ให้หมุนไป ชื่อว่า “จักรวัตติ” ผู้ยังตนเองให้เป็นไปด้วยจักรแห่งสมบัติ และยังหมู่สัตว์อื่นให้เป็นไปด้วยจักรเหล่านั้น ชื่อว่า “จักรวัตติ” ผู้ยังประโยชน์ผู้อื่นให้สำเร็จ ผู้มีการหมุนไปแห่งจักรคืออิริยาบถ ชื่อว่า “จักรวัตติ” หรือผู้ยังจักรคืออาณาจักรที่ไม่มีใครต้านทานได้ให้เป็นไป ชื่อว่า “จักรวัตติ” ผู้ยังจักรคือหมู่กษัตริย์เป็นต้นให้เป็นไปในอำนาจของตน ชื่อว่า “จักรวัตติ”. ผู้ประพฤติธรรม ชื่อว่า “ธัมมิกะ”. ผู้ไม่ห่างจากธรรม ชื่อว่า “ธรรมะ” ผู้ยังความยินดีให้เกิด ชื่อว่า “ราชา” เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า “ธรรมราชา”. คำว่า “โกปาที” (ความโกรธเป็นต้น) ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์กาม โลภะ มานะ มทะ เป็นต้น. คำว่า “วิชิตาวี” คือ ผู้ชนะแล้ว. ถึงความมั่นคงแห่งชนบท เพราะไม่มีใครทำให้หวั่นไหวได้. หรือชนบทถึงความมั่นคงในที่นี้ เพราะมีความภักดีมั่นคง จึงชื่อว่า “ชนบทัตถาวริยัปปัตโต” (ผู้ถึงความมั่นคงแห่งชนบท). พึงทราบความหมายของจักรว่าเป็นรัตนะ แม้ด้วยความเป็นของที่บุคคลทำไว้ในใจ (คือความเคารพ) เป็นต้น. นัยนี้พึงทราบในรัตนะที่เหลือด้วย. หรือเพราะความเป็นเหตุแห่งความยินดี และเพราะความเป็นของที่บุคคลทำไว้ในใจเป็นต้น เป็นเหตุให้เกิดความยินดี จึงสงเคราะห์รวมกัน ไม่ได้แยกกล่าวต่างหาก.

อิเมหิ ปน รตเนหิ ราชา จกฺกวตฺตี ยํ ยมตฺถํ ปจฺจนุโภติ, ตํ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิเมสุ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อชิตํ ชินาติ มเหสกฺขตาสํวตฺตนิยกมฺมนิสฺสนฺทภาวโต. วิชิเต ยถาสุขํ อนุวิจรติ หตฺถิรตนํ อสฺสรตนญฺจ อภิรุหิตฺวา เตสํ อานุภาเวน อนฺโตปาตราเสเยว สกลํ ปถวึ อนุสํยายิตฺวา ราชธานิยํ ปจฺจาคมนโต. ปริณายกรตเนน วิชิตมนุรกฺขติ เตน ตตฺถ ตตฺถ กตฺตพฺพกิจฺจสฺส สํวิธานโต. เสเสหีติ มณิรตนอิตฺถิรตนคหปติรตเนหิ. ตตฺถ มณิรตเนน โยชนปฺปมาเณ เทเส อนฺธการํ วิธมิตฺวา อาโลกทสฺสนาทินา สุขมนุภวติ, อิตฺถิรตเนน อติกฺกนฺตมานุสรูปสมฺปตฺติทสฺสนาทิวเสน, คหปติรตเนน อิจฺฉิติจฺฉิตมณิกนกรชตาทิธนปฺปฏิลาภวเสน. อุสฺสาหสตฺติโยโค เยน เกนจิ อปฺปฏิหตาณาจกฺกภาวสิทฺธิโต. หตฺถิอสฺสรตนาทีนํ มหานุภาวตฺตา โกสสมฺปตฺติยาปิ ปภาวสมฺปตฺติสิทฺธิโต ‘‘หตฺถิ…เป… โยโค’’ติ วุตฺตํ. โกโส หิ นาม สติ อุสฺสาหสมฺปตฺติยํ (อุคฺคเตชสฺส สุกุมารปรกฺกมสฺส ปสนฺนมุขสฺส สมฺมุเข ปาปุณาติ). ปจฺฉิเมนาติ ปริณายกรตเนน. ตญฺหิ สพฺพราชกิจฺเจสุ กุสลํ อวิรชฺฌนปโยคํ. เตนาห ‘‘มนฺตสตฺติโยโค’’ติ. ติวิธสตฺติโยคผลํ ปริปุณฺณํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. เสเสหีติ เสเสหิ ปญฺจหิ รตเนหิ. อโทสกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวนาติ อโทสสงฺขาเตน กุสลมูเลน สหชาตาทิปจฺจยวเสน อุปฺปาทิตกมฺมสฺส [Pg.169] อานุภาเวน สมฺปชฺชนฺติ โสมฺมตรรตนชาติกตฺตา. มชฺฌิมานิ มณิอิตฺถิคหปติรตนานิ. อโลภ…เป… กมฺมานุภาเวน สมฺปชฺชนฺติ อุฬารธนสฺส อุฬารธนปฏิลาภการณสฺส จ ปริจฺจาคสมฺปทาเหตุกตฺตา. ปจฺฉิมนฺติ ปริณายกรตนํ. ตญฺหิ อโมห…เป… กมฺมานุภาเวน สมฺปชฺชติ มหาปญฺเญเนว จกฺกวตฺติราชกิจฺจสฺส ปริเณตพฺพตฺตา.

อนึ่ง เพื่อแสดงว่าพระเจ้าจักรพรรดิย่อมเสวยประโยชน์ใดๆ ด้วยรัตนะเหล่านี้ จึงตรัสคำว่า “ในรัตนะเหล่านี้” เป็นต้น. ย่อมชนะสิ่งที่ยังไม่ชนะ เพราะเป็นผลแห่งกรรมที่ยังความมีศักดิ์ใหญ่ให้เป็นไป. ย่อมเที่ยวไปในประเทศที่ชนะแล้วตามความสุข เพราะทรงขึ้นช้างแก้วและม้าแก้วแล้ว ด้วยอานุภาพของรัตนะเหล่านั้น ย่อมเสด็จเที่ยวไปทั่วแผ่นดินในเวลาเช้าตรู่เท่านั้น แล้วเสด็จกลับสู่ราชธานี. ย่อมรักษาประเทศที่ชนะแล้วด้วยปริณายกแก้ว เพราะมีการจัดแจงกิจที่ควรทำในที่นั้นๆ ด้วยปริณายกแก้วนั้น. คำว่า “ด้วยรัตนะที่เหลือ” คือ ด้วยมณีรัตนะ อิตถีรัตนะ และคหปติรัตนะ. ในรัตนะเหล่านั้น ด้วยมณีรัตนะ ย่อมกำจัดความมืดในประเทศประมาณโยชน์หนึ่ง แล้วเสวยความสุขด้วยการเห็นแสงสว่างเป็นต้น. ด้วยอิตถีรัตนะ ย่อมเสวยความสุขด้วยการเห็นความสมบูรณ์แห่งรูปที่ล่วงเลยรูปมนุษย์เป็นต้น. ด้วยคหปติรัตนะ ย่อมเสวยความสุขด้วยการได้ทรัพย์มีแก้ว ทอง เงิน เป็นต้น ตามที่ปรารถนา. การประกอบด้วยอุสสาหะและกำลัง ย่อมสำเร็จความเป็นผู้มีอาณาจักรที่ไม่มีใครต้านทานได้ด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง. เพราะช้างแก้ว ม้าแก้ว เป็นต้น มีอานุภาพมาก และเพราะความสำเร็จแห่งความสมบูรณ์ด้วยเดช แม้ด้วยความสมบูรณ์แห่งคลัง จึงตรัสคำว่า “ช้าง...เป็นต้น...ประกอบ”. ชื่อว่า “คลัง” ย่อมถึงความสมบูรณ์แห่งอุสสาหะ (ย่อมถึงเบื้องหน้าของผู้มีเดชกล้า ผู้มีความเพียรอันละเอียดอ่อน ผู้มีหน้าผ่องใส). คำว่า “ด้วยรัตนะสุดท้าย” คือ ด้วยปริณายกแก้ว. เพราะปริณายกแก้วนั้นเป็นผู้ฉลาดในกิจของพระราชาทั้งปวง และมีการประกอบที่ไม่ผิดพลาด. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า “การประกอบด้วยกำลังแห่งปัญญา”. ความสัมพันธ์คือ ผลแห่งการประกอบด้วยกำลัง ๓ อย่าง ย่อมบริบูรณ์. คำว่า “ด้วยรัตนะที่เหลือ” คือ ด้วยรัตนะ ๕ อย่างที่เหลือ. คำว่า “ด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากกุศลมูลคืออโทสะ” คือ ย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากกุศลมูลที่ชื่อว่าอโทสะ โดยเป็นปัจจัยมีสหชาติเป็นต้น เพราะเป็นรัตนะชาติที่อ่อนโยนยิ่ง. รัตนะที่เป็นกลาง คือ มณีรัตนะ อิตถีรัตนะ และคหปติรัตนะ. ย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโลภะ...เป็นต้น เพราะเป็นเหตุแห่งความสมบูรณ์ด้วยการบริจาคทรัพย์อันโอฬาร และเป็นเหตุแห่งการได้ทรัพย์อันโอฬาร. คำว่า “สุดท้าย” คือ ปริณายกแก้ว. เพราะปริณายกแก้วนั้น ย่อมสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรมที่เกิดจากอโมหะ...เป็นต้น เพราะกิจของพระเจ้าจักรพรรดิพึงนำไปโดยผู้มีปัญญามากเท่านั้น.

สรณโต ปฏิปกฺขวิธมนโต สูรา. เตนาห ‘‘อภีรุกชาติกา’’ติ. อสุเร วิชินิตฺวา ฐิตตฺตา วีโร, สกฺโก เทวานมินฺโท, ตสฺส องฺคํ เทวปุตฺโต เสนงฺคภาวโตติ วุตฺตํ ‘‘วีรงฺครูปาติ เทวปุตฺตสทิสกายา’’ติ. สภาโวติ สภาวภูโต อตฺโถ. วีรการณนฺติ วีรภาวการณํ. วีริยมยสรีรา วิยาติ สวิคฺคหวีริยสทิสา สวิคฺคหญฺเจ วีริยํ สิยา, ตํสทิสาติ อตฺโถ. นนุ รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส ปฏิเสนา นาม นตฺถิ, ยมสฺส ปุตฺตา ปมทฺเทยฺยุํ, อถ กสฺมา ‘‘ปรเสนปมทฺทนา’’ติ วุตฺตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘สเจ’’ติอาทิ. เตน ปรเสนา โหตุ วา มา วา, เต ปน เอวํ มหานุภาวาติ ทสฺเสติ. ธมฺเมนาติ กตูปจิเตน อตฺตโน ปุญฺญธมฺเมน. เตน หิ สญฺโจทิตา ปถวิยํ สพฺพราชาโน ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ‘‘สฺวาคตํ เต มหาราชา’’ติอาทึ วตฺวา อตฺตโน รชฺชํ รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส นิยฺยาเทนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘โส อิมํ…เป… อชฺฌาวสตี’’ติ. อฏฺฐกถายํ ปน ตสฺส ยถาวุตฺตธมฺมสฺส จิรตรํ วิปจฺจิตุํ ปจฺจยภูตํ จกฺกวตฺติวตฺตสมุทาคตํ ปโยคสมฺปตฺติสงฺขาตํ ธมฺมํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาโณ น หนฺตพฺโพติอาทินา ปญฺจสีลธมฺเมนา’’ติ วุตฺตํ. เอวญฺหิ ‘‘อทณฺเฑน อสตฺเถนา’’ติ อิทํ วจนํ สุฏฺฐุตรํ สมตฺถิตํ โหติ, ยสฺมา ราคาทโย ปาปธมฺมา อุปฺปชฺชมานา สตฺตสนฺตานํ ฉาเทตฺวา ปริโยนนฺธิตฺวา ติฏฺฐนฺติ, กุสลปวตฺตึ นิวาเรนฺติ, ตสฺมา เต ‘‘ฉทนา, ฉทา’’ติ จ วุตฺตา.

กล้าหาญเพราะเป็นที่พึ่งและกำจัดฝ่ายปฏิปักษ์. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เป็นผู้มีชาติไม่ขลาด”. เป็นผู้กล้าหาญเพราะตั้งอยู่ด้วยการชนะอสูร, ท้าวสักกะจอมเทพ, บุตรของท้าวสักกะเป็นส่วนหนึ่งของท้าวสักกะ เพราะเป็นส่วนแห่งกองทัพ จึงตรัสว่า “มีรูปเป็นองค์แห่งผู้กล้าหาญ คือมีกายดุจเทวบุตร”. คำว่า “สภาวะ” คือ อรรถที่เป็นสภาวะ. คำว่า “วีรกาเรนติ” คือ เหตุแห่งความเป็นผู้กล้าหาญ. คำว่า “มีร่างกายเป็นวิริยะ” คือ ดุจวิริยะที่มีรูปกาย ถ้าวิริยะมีรูปกาย ก็ดุจวิริยะนั้น นั่นคืออรรถ. ก็แล ชื่อว่ากองทัพฝ่ายปฏิปักษ์ของพระเจ้าจักรพรรดิไม่มี ที่บุตรของพระองค์จะพึงย่ำยี เหตุไฉนจึงตรัสว่า “ย่ำยีกองทัพอื่น” ดังนี้ พึงทราบว่าตรัสโดยอ้างถึงคำถามว่า “ถ้าหาก” เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น กองทัพอื่นจะมีอยู่หรือไม่ก็ตาม แต่พระองค์เหล่านั้นมีอานุภาพมากอย่างนี้ ดังนี้. คำว่า “ด้วยธรรม” คือ ด้วยบุญธรรมของตนที่ได้กระทำและสั่งสมไว้. เพราะเหตุนั้น พระราชาทั้งปวงในแผ่นดินที่ถูกชักชวนแล้ว ย่อมออกไปต้อนรับ แล้วกล่าวคำว่า “ขอถวายพระพร มหาบพิตร” เป็นต้น แล้วย่อมถวายราชสมบัติของตนแด่พระเจ้าจักรพรรดิ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พระองค์นั้น...เป็นต้น...ย่อมครอบครอง”. อนึ่ง ในอรรถกถา เพื่อแสดงธรรมที่ชื่อว่าความสมบูรณ์ด้วยการประกอบ ซึ่งเป็นปัจจัยให้ธรรมที่กล่าวมาแล้วนั้นให้ผลยืนนาน อันเกิดจากวัตรของพระเจ้าจักรพรรดิ จึงตรัสว่า “ด้วยธรรมคือศีล ๕ มีการไม่ฆ่าสัตว์เป็นต้น”. ด้วยประการฉะนี้ คำว่า “ด้วยไม่มีทัณฑ์ ด้วยไม่มีศาสตรา” นี้ ย่อมเป็นคำที่สมควรยิ่ง. เพราะเหตุที่อกุศลธรรมมีราคะเป็นต้น เมื่อเกิดขึ้น ย่อมปิดบังและห่อหุ้มสันดานของสัตว์ไว้ ย่อมยับยั้งการดำเนินไปของกุศล เพราะฉะนั้น อกุศลธรรมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า “ฉทนา” และ “ฉทา” (เครื่องปิดบัง).

วิวฏฺเฏตฺวา ปริวตฺเตตฺวา. ปูชารหตา วุตฺตา ‘‘อรหตีติ อรห’’นฺติ. ตสฺสาติ ปูชารหตาย. ยสฺมา สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ตสฺมา อรหนฺติ. พุทฺธตฺตเหตุภูตา วิวฏฺฏจฺฉทตา วุตฺตา สวาสนสพฺพกิเลสปฺปหานปุพฺพกตฺตา พุทฺธภาวสิทฺธิยา. อรหํ วฏฺฏาภาเวนาติ ผเลน เหตุอนุมานทสฺสนํ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ ฉทนาภาเวนาติ เหตุนา ผลานุมานทสฺสนํ. เหตุทฺวยํ วุตฺตํ ‘‘วิวฏฺโฏ วิจฺฉโท จา’’ติ. ทุติยเวสารชฺเชนาติ ‘‘ขีณาสวสฺส เต ปฏิชานโต’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๕๐) อาคเตน เวสารชฺเชน. ปุริมสิทฺธีติ [Pg.170] ปุริมสฺส ปทสฺส อตฺถสิทฺธิ. ปฐเมนาติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๕๐) อาคเตน เวสารชฺเชน. ทุติยสิทฺธีติ พุทฺธตฺตสิทฺธิ. ตติยจตุตฺเถหีติ ‘‘เย โข ปน เต อนฺตรายิกา ธมฺมา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๕๐), ‘‘ยสฺส โข ปน เต อตฺถายา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๕๐) จ อาคเตหิ ตติยจตุตฺเถหิ เวสารชฺเชหิ. ตติยสิทฺธีติ วิวฏฺฏจฺฉทนตา สิทฺธิ. ยาถาวโต อนฺตรายิกนิยฺยานิกธมฺมาปเทเสน หิ สตฺถุ วิวฏฺฏจฺฉทภาโว โลเก ปากโฏ อโหสิ. ปุริมํ ธมฺมจกฺขุนฺติ ปุริมปทํ ภควโต ธมฺมจกฺขุํ สาเธติ กิเลสารีนํ สํสารจกฺกสฺส จ อรานํ หตภาวทีปนโต. ทุติยํ ปทํ พุทฺธจกฺขุํ สาเธติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺเสว ตํ สมฺภวโต. ตติยํ ปทํ สมนฺตจกฺขุํ สาเธติ สวาสนสพฺพกิเลสปฺปหานทีปนโต. ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ หิ วตฺวา ‘‘วิวฏฺฏจฺฉโท’’ติ วจนํ พุทฺธภาวาวหเมว สพฺพกิเลสปฺปหานํ วิภาเวตีติ. สูรภาวนฺติ ลกฺขณวิภาวเนน วิสทญาณตํ.

คลี่ออกแล้ว พลิกกลับแล้ว. ความเป็นผู้ควรแก่การบูชา ตรัสไว้ว่า ‘ชื่อว่าอรหันต์ เพราะเป็นผู้ควร’. คำว่า ‘ของพระองค์นั้น’ คือ เพื่อความเป็นผู้ควรแก่การบูชา. เพราะเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ฉะนั้นจึงเป็นพระอรหันต์. ความเป็นผู้มีเครื่องมุงอันเปิดแล้ว ซึ่งเป็นเหตุแห่งความเป็นพระพุทธเจ้า ตรัสไว้แล้ว เพราะความเป็นผู้มีกิเลสทั้งปวงพร้อมทั้งอนุสัยอันละได้แล้วเป็นเบื้องต้น จึงสำเร็จความเป็นพระพุทธเจ้า. คำว่า ‘อรหันต์’ เพราะไม่มีวัฏฏะ เป็นการแสดงการอนุมานเหตุด้วยผล. คำว่า ‘สัมมาสัมพุทธะ’ เพราะไม่มีเครื่องมุง เป็นการแสดงการอนุมานผลด้วยเหตุ. เหตุ ๒ อย่าง ตรัสไว้ว่า ‘เป็นผู้คลี่ออกแล้ว และเป็นผู้ไม่มีเครื่องมุง’. ด้วยเวสารัชชะที่ ๒ คือ ด้วยเวสารัชชะที่มาแล้วด้วยบทว่า ‘เมื่อเราปฏิญาณว่าเป็นผู้สิ้นอาสวะ’ เป็นต้น (ม.นิ. ๑.๑๕๐). คำว่า ‘ความสำเร็จก่อน’ คือ ความสำเร็จแห่งอรรถของบทก่อน. ด้วยเวสารัชชะที่ ๑ คือ ด้วยเวสารัชชะที่มาแล้วด้วยบทว่า ‘เมื่อเราปฏิญาณว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า’ เป็นต้น (ม.นิ. ๑.๑๕๐). คำว่า ‘ความสำเร็จที่ ๒’ คือ ความสำเร็จแห่งความเป็นพระพุทธเจ้า. ด้วยเวสารัชชะที่ ๓ และที่ ๔ คือ ด้วยเวสารัชชะที่ ๓ และที่ ๔ ที่มาแล้วด้วยบทว่า ‘ก็ธรรมทั้งหลายที่เป็นอันตรายเหล่านั้น’ เป็นต้น (ม.นิ. ๑.๑๕๐) และด้วยบทว่า ‘ก็เพื่อประโยชน์ใดของท่าน’ เป็นต้น (ม.นิ. ๑.๑๕๐). คำว่า ‘ความสำเร็จที่ ๓’ คือ ความสำเร็จแห่งความเป็นผู้มีเครื่องมุงอันเปิดแล้ว. เพราะการแสดงธรรมที่เป็นอันตรายและธรรมที่เป็นเครื่องนำออกไปตามความเป็นจริง ความเป็นผู้มีเครื่องมุงอันเปิดแล้วของพระศาสดาจึงปรากฏในโลก. คำว่า ‘ธรรมจักษุแรก’ คือ บทแรกย่อมยังธรรมจักษุของพระผู้มีพระภาคให้สำเร็จ เพราะแสดงความเป็นผู้ทำลายข้าศึกคือกิเลสและซี่ล้อแห่งวัฏฏะ. บทที่ ๒ ย่อมยังพุทธจักษุให้สำเร็จ เพราะสิ่งนั้นย่อมมีแก่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้น. บทที่ ๓ ย่อมยังสมันตจักษุให้สำเร็จ เพราะแสดงการละกิเลสทั้งปวงพร้อมทั้งอนุสัย. เพราะการกล่าวว่า ‘พระสัมมาสัมพุทธเจ้า’ แล้วกล่าวว่า ‘เป็นผู้มีเครื่องมุงอันเปิดแล้ว’ ย่อมแสดงการละกิเลสทั้งปวงอันนำมาซึ่งความเป็นพระพุทธเจ้าเท่านั้น. คำว่า ‘ความเป็นผู้กล้า’ คือ ความเป็นผู้มีญาณอันบริสุทธิ์ด้วยการแสดงลักษณะ.

๓๘๕. คเวสีติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๘๗) ญาเณน ปริเยสนํ อกาสิ. สมานยีติ ญาเณน สงฺกเลนฺโต สมานํ อานยิ สมาหริ. น สกฺโกติ สํกุจิเต อิริยาปเถ เยภุยฺเยน เตสํ ทุพฺพิภาวนโต. กงฺขตีติ ปทสฺส อากงฺขตีติ อยมตฺโถติ อาห – ‘‘อโห วต ปสฺเสยฺยนฺติ ปตฺถนํ อุปฺปาเทตี’’ติ. กิจฺฉตีติ กิลมติ. ‘‘กงฺขตี’’ติ ปทสฺส ปุพฺเพ อาสีสนตฺถตํ วตฺวา อิทานิ ตสฺส สํสยตฺถตฺตเมว วิกปฺปนฺตรวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘กงฺขาย วา ทุพฺพลา วิมติ วุตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตีหิ ธมฺเมหิ ติปฺปกาเรหิ สํสยธมฺเมหิ. กาลุสฺสิยภาโวติ อปฺปสนฺนตาย เหตุภูโต อาวิลภาโว. ยสฺมา ภควโต โกโสหิตํ สพฺพพุทฺธาเวณิกํ วตฺถคุยฺหํ สุวิสุทฺธกญฺจนมณฺฑลสนฺนิกาสํ อตฺตโน สณฺฐานสนฺนิเวสสุนฺทรตาย อาชาเนยฺยคนฺธหตฺถิโน วรงฺคจารุภาวํ วิกสมานตปนิยารวินฺทสมุชฺชลเกสราวตฺตวิลาสํ สญฺฌาปภานุรญฺชิตชลวนนฺตราภิลกฺขิต-สมฺปุณฺณจนฺทมณฺฑลโสภญฺจ อตฺตโน สิริยา อภิภุยฺย วิราชติ, ยํ พาหิรพฺภนฺตรมเลหิ อนุปกฺกิลิฏฺฐตาย จิรกาลํ สุปริจิตพฺรหฺมจริยาธิการตาย สุสณฺฐิตสณฺฐานสมฺปตฺติยา จ โกปีนมฺปิ สนฺตํ อโกปีนเมว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ภควโต หี’’ติอาทิ. ปหูตภาวนฺติ [Pg.171] ปุถุลภาวํ. เอตฺเถว หิ ตสฺส สํสโย, ตนุมุทุสุกุมารตาทีสุ ปนสฺส คุเณสุ ตสฺส วิจารณา เอว นาโหสิ.

๓๘๕. คำว่า ‘แสวงหาแล้ว’ (ที.สี.ฏีกา ๑.๒๘๗) คือ ทรงแสวงหาด้วยพระญาณ. คำว่า ‘ทรงนำมาพร้อมแล้ว’ คือ ทรงรวบรวมด้วยพระญาณแล้ว ทรงนำมาพร้อม ทรงรวบรวมแล้ว. ไม่สามารถ (จะเห็นได้) เพราะส่วนมากสิ่งเหล่านั้นยากที่จะเห็นได้ในอิริยาบถที่หดหู่. คำว่า ‘กังขาติ’ มีอรรถว่า ‘อาคังขาติ’ (ปรารถนา) จึงกล่าวว่า ‘ย่อมยังความปรารถนาให้เกิดขึ้นว่า อ้อ เราพึงเห็นหนอ’. คำว่า ‘กิชฌติ’ คือ ลำบาก. เมื่อก่อนกล่าวอรรถแห่งความปรารถนาของบทว่า ‘กังขาติ’ บัดนี้แสดงอรรถแห่งความสงสัยของบทนั้นนั่นเองโดยประการอื่น จึงกล่าวว่า ‘วิมติอันอ่อนแอเพราะความสงสัย ตรัสไว้แล้ว’ เป็นต้น. ด้วยธรรม ๓ อย่าง คือ ด้วยธรรมเป็นเครื่องสงสัย ๓ ประการ. คำว่า ‘ความเป็นผู้มีใจขุ่นมัว’ คือ ความเป็นผู้มีใจขุ่นมัวอันเป็นเหตุแห่งความไม่เลื่อมใส. เพราะว่าพระคุยหฐานอันเร้นอยู่ในฝัก ซึ่งเป็นของเฉพาะพระพุทธเจ้าทั้งปวงของพระผู้มีพระภาค เปรียบด้วยวงกลมแห่งทองคำอันบริสุทธิ์ยิ่ง ย่อมรุ่งเรืองด้วยสิริของพระองค์เอง โดยข่มความงามแห่งอวัยวะอันประเสริฐของช้างอาชาไนยกลิ่นกาสร ด้วยความงามแห่งการตั้งอยู่ของสัณฐานของพระองค์เอง และด้วยความงามแห่งการหมุนวนของเกสรดอกบัวหลวงที่กำลังบานอันรุ่งเรืองด้วยทองคำที่ถูกเผา และด้วยความงามแห่งพระจันทร์เต็มดวงที่ปรากฏในท่ามกลางป่าอันมีน้ำที่ถูกย้อมด้วยแสงแห่งสนธยา ซึ่งไม่แปดเปื้อนด้วยมลทินภายนอกและภายใน เพราะความเป็นผู้คุ้นเคยในการประพฤติพรหมจรรย์มานาน และเพราะความถึงพร้อมแห่งสัณฐานที่ตั้งอยู่ดี แม้เป็นของที่ควรปกปิด ก็ไม่เป็นของที่ควรปกปิด ฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘เพราะพระผู้มีพระภาค’ เป็นต้น. คำว่า ‘ความเป็นผู้มีมาก’ คือ ความเป็นผู้กว้างขวาง. ความสงสัยของเขามีอยู่ในข้อนี้เท่านั้น ส่วนในคุณทั้งหลายของพระองค์ เช่น ความละเอียดอ่อน ความนุ่มนวล ความบอบบาง เป็นต้น ความพิจารณาของเขาก็ไม่มีเลย.

หิริกรโณกาสนฺติ หิริยิตพฺพฏฺฐานํ. ฉายนฺติ ปฏิพิมฺพํ. กีทิสนฺติ อาห ‘‘อิทฺธิยา’’ติอาทิ. ฉายารูปนฺติ ภควโต ปฏิพิมฺพรูปํ. ตญฺจ โข พุทฺธสนฺตานโต วินิมุตฺตํ รูปกมตฺตํ ภควโต สรีรวณฺณสณฺฐานาวยวํ อิทฺธิมยํ พิมฺพกมตฺตํ, ตํ ปน ทสฺเสนฺโต ภควา ยถา อตฺตโน พุทฺธรูปํ น ทิสฺสติ, ตถา กตฺวา ทสฺเสติ. นีหริตฺวาติ ผริตฺวา.

คำว่า ‘โอกาสที่ทำให้ละอาย’ คือ สถานที่ที่ควรละอาย. คำว่า ‘เงา’ คือ ภาพสะท้อน. คำว่า ‘เป็นเช่นไร’ ตรัสไว้ว่า ‘ด้วยฤทธิ์’ เป็นต้น. คำว่า ‘รูปเงา’ คือ รูปภาพสะท้อนของพระผู้มีพระภาค. ก็รูปเงานั้นเป็นเพียงรูปที่หลุดพ้นจากกระแสแห่งพระพุทธเจ้า เป็นเพียงรูปที่สำเร็จด้วยฤทธิ์ ซึ่งมีสี สัณฐาน และอวัยวะแห่งพระวรกายของพระผู้มีพระภาค แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงแสดงรูปเงานั้น ทรงกระทำไม่ให้พุทธรูปของพระองค์เองปรากฏ แล้วจึงทรงแสดง. คำว่า ‘ทรงนำออกแล้ว’ คือ ทรงแผ่ไปแล้ว.

กณฺณโสตานํ อุปจิตตนุตมฺพโลมตาย โธตรชตปนาฬิกาสทิสตา วุตฺตา. มุขปริยนฺเตติ เกสนฺเต.

ความเป็นเหมือนท่อเงินที่ขัดแล้ว ตรัสไว้แล้ว เพราะมีขนสีแดงละเอียดขึ้นหนาแน่นที่ช่องหู. คำว่า ‘ที่ขอบปาก’ คือ ที่ปลายผม.

กิริยากรณนฺติ กิริยาย กายิกสฺส วาจสิกสฺส ปฏิปตฺติ. ตตฺถาติ เตสุ กิจฺเจสุ. ธมฺมกถิกานํ วตฺตํ ทสฺเสตุํ พีชนิคฺคหณํ กตํ. น หิ อญฺญถา สพฺพสฺสปิ โลกสฺส อลงฺการภูตํ ปรมุกฺกํสคตํ สิกฺขาสํยมานํ พุทฺธานํ มุขจนฺทมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทตพฺพํ โหติ.

คำว่า ‘การกระทำ’ คือ การปฏิบัติทางกายและทางวาจา. คำว่า ‘ในกิจนั้น’ คือ ในกิจเหล่านั้น. การจับพัดกระทำแล้ว เพื่อแสดงวัตรของพระธรรมกถึกทั้งหลาย. เพราะมิฉะนั้น พระพักตร์อันเปรียบด้วยดวงจันทร์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ซึ่งเป็นเครื่องประดับของโลกทั้งปวง และถึงความสูงสุดแห่งสิกขาและสังวร ก็ไม่พึงถูกปิดบัง.

ปตฺถริตวิตานโอลมฺพิตคนฺธทามกุสุมทามเก คนฺธมณฺฑลมาเฬ. ปุพฺพภาเคน ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ ‘‘เอตฺตกํ เวลํ สมาปตฺติยา วีตินาเมสฺสามี’’ติ เอวํ ปวตฺเตน ปุพฺพภาเคน กาลํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา. ปจฺจยทายเกสุ อนุโรธวเสน ปริสํ อุสฺสาเทนฺโต วา ปคฺคณฺหนฺโต, อทายเกสุ วิโรธวเสน ปริสํ อปสาเทนฺโต วา.

ในมณฑปที่ประดับด้วยพวงดอกไม้และพวงมาลัยหอมที่ห้อยลงมาจากเพดานที่กางกั้นไว้. คำว่า ‘กำหนดด้วยส่วนเบื้องต้นแล้ว’ คือ กำหนดเวลาด้วยส่วนเบื้องต้นที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า ‘เราจักยังเวลาประมาณเท่านี้ให้ล่วงไปด้วยสมาบัติ’. ในพวกผู้ถวายปัจจัย ย่อมยกย่องหรือเชิดชูบริษัทโดยคล้อยตาม (พวกเขา) ในพวกผู้ไม่ถวาย ย่อมตำหนิบริษัทโดยขัดแย้ง (พวกเขา).

โยคกฺเขมํ อนฺตรายาภาวํ. สภาวคุเณเนวาติ ยถาวุตฺตคุเณเนว. โภโต โคตมสฺส คุณํ สวิคฺคหํ จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ วิตฺถาเรน สนฺธาเรตุํ อปฺปโหนฺตโต. ภวคฺคํ อตินีจํ อุปรูปริ สนฺธาเรตุํ อปฺปโหนฺตโต.

คำว่า ‘โยคเกษม’ คือ ความไม่มีอันตราย. คำว่า ‘ด้วยคุณตามธรรมชาติเท่านั้น’ คือ ด้วยคุณที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น. เพราะจักรวาลพร้อมทั้งร่างกายคับแคบเกินไป ไม่สามารถรองรับคุณของท่านโคดมได้โดยกว้างขวาง. เพราะภวัคคะต่ำเกินไป ไม่สามารถรองรับ (คุณของพระองค์) ได้สูงขึ้นไปเรื่อยๆ.

๓๘๖. ฐานคมนาทีสุ (ที. นิ. ฏี. ๒.๓๕) ภูมิยํ สุฏฺฐุ สมํปติฏฺฐิตา ปาทา เอตสฺสาติ สุปฺปติฏฺฐิตปาโท. ตํ ปน ภควโต สุปฺปติฏฺฐิตปาทตํ พฺยติเรกมุเขน วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อคฺคตลนฺติ อคฺคปาทตลํ. ปณฺหีติ ปณฺหิตลํ. ปสฺสนฺติ ปาทตลสฺส ทฺวีสุ ปสฺเสสุ เอเกกํ, อุภยเมว วา ปริยนฺตํ ปสฺสํ. สุวณฺณปาทุกตลํ วิย อุชุกํ นิกฺขิปิยมานํ. เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกกฺขเณเยว. สกลํ ปาทตลํ ภูมึ ผุสติ นิกฺขิปเน. เอกปฺปหาเรเนว สกลํ ปาทตลํ ภูมิโต อุฏฺฐหตีติ โยชนา.

๓๘๖. ในการยืน การเดินเป็นต้น (ที. นิ. ฏีกา 2.35) พระบาทของพระองค์ตั้งประดิษฐานดีเสมอกันบนพื้นดิน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ามีพระบาทประดิษฐานดีแล้ว. อนึ่ง เพื่อแสดงความเป็นผู้มีพระบาทประดิษฐานดีแล้วของพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยปฏิเสธมุข จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ยถา หิ" (เหมือนอย่างว่า). ในคำเหล่านั้น คำว่า "อคฺคตลํ" คือ พื้นพระบาทส่วนหน้า. คำว่า "ปณฺหี" คือ ส้นพระบาท. คำว่า "ปสฺสํ" คือ ข้างแต่ละข้างในสองข้างของพื้นพระบาท หรือส่วนสุดทั้งสองข้างนั่นเอง. เหมือนพื้นรองเท้าทองคำที่วางลงตรงๆ. คำว่า "เอกปฺปหาเรเนว" คือ ในขณะเดียวกันนั่นเอง. พื้นพระบาททั้งหมดจรดพื้นในการวางลง. พึงประกอบความว่า พื้นพระบาททั้งหมดลอยขึ้นจากพื้นในขณะเดียวกันนั่นเอง.

ตตฺราติ [Pg.172] ตาย สุปฺปติฏฺฐิตปาทตาย อนุปุพฺพนินฺนาว อจฺฉริยพฺภุตํ อิทํ วุจฺจมานํ นิสฺสนฺทผลํ. วุตฺตเมวตฺถํ สตฺถุ ติทิวคมเนน สุปากฏํ กาตุํ ‘‘ตถา หี’’ติอาทึ วตฺวา ‘‘น หี’’ติอาทินา ตํ สมตฺเถติ. เตน ปฐมลกฺขณโตปิ ทุติยลกฺขณํ มหานุภาวนฺติ ทสฺเสติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘อนฺตมโส จกฺกวตฺติรญฺโญ ปริสํ อุปาทาย สพฺโพปิ จกฺกลกฺขณสฺเสว ปริวาโร’’ติ. ยุคนฺธรปพฺพตสฺส ตาวตึสภวนสฺส จ ปกติปทนิกฺเขปฏฺฐานุปสงฺกมเน เนว พุทฺธานํ, น เทวตานํ อานุภาโว, อถ โข พุทฺธานํ ลกฺขณานุภาโวติ อิมมตฺถํ นิทสฺสิตํ. สีลเตเชน…เป… ทสนฺนํ ปารมีนํ อานุภาเวนาติ อิทมฺปิ ลกฺขณนิพฺพตฺตกมฺมวิเสสกิตฺตนเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพาวนฺเตหีติ สพฺพปเทสวนฺเตหิ.

ในคำนั้น คำว่า "ตตฺร" คือ ผลอันไหลออกที่กล่าวอยู่นี้เป็นอัศจรรย์น่าอัศจรรย์ เพราะความเป็นผู้มีพระบาทประดิษฐานดีแล้วนั้น และมีความลาดลงไปโดยลำดับ. เพื่อทำให้เนื้อความที่กล่าวแล้วนั้นปรากฏชัดเจนด้วยการเสด็จไปสู่สวรรค์ของพระศาสดา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ตถา หิ" (ก็แหละ) แล้วสนับสนุนด้วยคำมีอาทิว่า "น หิ" (หามิได้). ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าลักษณะที่สองมีอานุภาพมากยิ่งกว่าลักษณะที่หนึ่ง. ก็แหละ พระองค์จักตรัสว่า "แม้ที่สุด บริษัทของพระเจ้าจักรพรรดิทั้งหมดก็เป็นบริวารของลักษณะจักรเท่านั้น". การเสด็จไปสู่ที่ตั้งแห่งรอยพระบาทตามปกติของภูเขายุคันธรและภพดาวดึงส์นั้น ไม่ใช่อานุภาพของพระพุทธเจ้า ไม่ใช่อานุภาพของเทวดา แต่เป็นอานุภาพแห่งลักษณะของพระพุทธเจ้า ดังนี้ เนื้อความนี้ได้ถูกแสดงไว้แล้ว. พึงเห็นว่า คำว่า "ด้วยเดชแห่งศีล... (ละ)... ด้วยอานุภาพแห่งบารมีสิบ" นี้ ก็เป็นการกล่าวถึงกรรมพิเศษที่ทำให้เกิดลักษณะนั่นเอง. คำว่า "สพฺพาวนฺเตหิ" คือ ด้วยส่วนแห่งประเทศทั้งปวง.

นาภิปริจฺฉินฺนาติ นาภิยํ ปริจฺฉินฺนา ปริจฺเฉทวเสน ฐิตา. นาภิมุขปริกฺเขปปฏฺโฏติ ปกติจกฺกสฺส อกฺขพฺภาหตปริหรณตฺถํ นาภิมุเข ฐเปตพฺพปริกฺเขปปฏฺโฏ. เนมิมณิกาติ เนมิยํ อาวฬิภาเวน ฐิตมณิกาเลขา.

คำว่า "นาภิปริจฺฉินฺนา" คือ ถูกกำหนดไว้ที่ดุม ตั้งอยู่โดยส่วนกำหนด. คำว่า "นาภิมุขปริกฺเขปปฏฺโฏ" คือ แถบวงรอบที่พึงวางไว้ที่หน้าดุม เพื่อป้องกันการกระทบกระเทือนของเพลาล้อจักรปกติ. คำว่า "เนมิมาณิกา" คือ รอยเส้นมณีที่ตั้งอยู่เป็นแถวที่กง.

สมฺพหุลวาโรติ พหุวิธเลขงฺควิภาวนวาโร. สตฺตีติ อาวุธสตฺติ. สิริวจฺโฉติ สิริมุขํ. นนฺทีติ ทกฺขิณาวฏฺฏํ. โสวตฺติโกติ โสวตฺติองฺโก. วฏํสโกติ อาเวฬํ. วฑฺฒมานกนฺติ ปุริสหาริ ปุริสงฺคํ. โมรหตฺถโกติ โมรปิญฺฉกลาโป, โมรปิญฺฉ ปริสิพฺพิโต วา พีชนิวิเสโส. วาลพีชนีติ จามริวาลํ. สิทฺธตฺถาทิ ปุณฺณฆฏปุณฺณปาติโย. ‘‘จกฺกวาโฬ’’ติ วตฺวา ตสฺส ปธานาวยเว ทสฺเสตุํ ‘‘หิมวา สิเนรุ…เป… สหสฺสานี’’ติ วุตฺตํ.

คำว่า "สมฺพหุลวาโร" คือ วาระแห่งการแสดงองค์ประกอบของเส้นหลายชนิด. คำว่า "สตฺตี" คือ หอกที่เป็นอาวุธ. คำว่า "สิริวตฺโฉ" คือ ศรีวัตสะ. คำว่า "นนฺที" คือ นันทิวัฏ (ทักษิณาวัฏ). คำว่า "โสวตฺติโก" คือ เครื่องหมายสวัสดิกะ. คำว่า "วฏํสโก" คือ พวงมาลัย. คำว่า "วฑฺฒมานกํ" คือ เครื่องหมายวัฑฒมานกะ หรืออวัยวะของบุรุษที่นำมาซึ่งความเจริญ. คำว่า "โมรหตฺถโก" คือ พวงหางนกยูง หรือพัดชนิดพิเศษที่เย็บด้วยขนหางนกยูง. คำว่า "วาฬพีชนี" คือ พัดหางจามรี. คำว่า "สิทฺธตฺถา" เป็นต้น คือ เมล็ดพันธุ์ผักกาด หม้อน้ำเต็มและภาชนะน้ำเต็ม. เมื่อกล่าวว่า "จักรวาล" แล้ว เพื่อแสดงองค์ประกอบหลักของจักรวาล จึงกล่าวว่า "หิมวันต์ สิเนรุ... (ละ)... พัน" (ภูเขา).

อายตปณฺหีติ อิทํ อญฺเญสํ ปณฺหิโต ทีฆตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ปน อติทีฆตนฺติ อาห ‘‘ปริปุณฺณปณฺหี’’ติ. ยถา ปน ปณฺหิลกฺขณํ ปริปุณฺณํ นาม โหติ, ตํ พฺยติเรกมุเขน ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อารคฺเคนาติ มณฺฑลาย สิขาย. วฏฺเฏตฺวาติ ยถา สุวฏฺฏํ โหติ, เอวํ วฏฺเฏตฺวา. รตฺตกมฺพลเคณฺฑุกสทิสาติ รตฺตกมฺพลมยเคณฺฑุกสทิสา.

คำว่า "อายตปณฺหี" นี้ กล่าวหมายถึงความยาวกว่าส้นเท้าของผู้อื่น ไม่ใช่ยาวเกินไป จึงกล่าวว่า "ปริปุณฺณปณฺหี" (มีส้นเท้าเต็ม). อนึ่ง เพื่อแสดงว่าลักษณะส้นเท้าที่ชื่อว่าเต็มนั้นเป็นอย่างไร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ยถา หิ" (เหมือนอย่างว่า) โดยปฏิเสธมุข. คำว่า "อารคฺเคน" คือ ด้วยปลายเหล็กแหลมของวงเวียน. คำว่า "วฏฺเฏตฺวา" คือ หมุนให้กลมดีอย่างนั้น. คำว่า "รตฺตกมฺพลเคนฺทุกสทิสา" คือ เหมือนลูกคลีที่ทำด้วยผ้ากัมพลแดง.

มกฺกฏสฺเสวาติ วานรสฺส วิย. ทีฆภาเวน สมตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. นิยฺยาสเตเลนาติ ฉทิกนิยฺยาสาทินิยฺยาสสมฺมิสฺเสน เตเลน.

คำว่า "มกฺกเฏสฺเสว" คือ เหมือนของลิง. คำนี้กล่าวหมายถึงความเสมอกันด้วยความเป็นของยาว. คำว่า "นิยฺยาสเตเลน" คือ ด้วยน้ำมันที่ผสมกับยางไม้มีน้ำยางจากต้นฉัตรเป็นต้น.

ตลุนาติ [Pg.173] สุกุมารา.

คำว่า "ตลุนา" คือ อ่อนนุ่ม.

จมฺเมนาติ องฺคุลนฺตรเวฐิตจมฺเมน. ปฏิพทฺธองฺคุลนฺตโรติ เอกโต สมฺพทฺธองฺคุลนฺตโร. เอกปฺปมาณาติ ทีฆโต สมานปฺปมาณา. ยวลกฺขณนฺติ อพฺภนฺตรโต องฺคุลิปพฺเพฐิตํ ยวลกฺขณํ. ปฏิวิชฺฌิตฺวาติ ตํตํปพฺพานํ สมานเทสตาย องฺคุลีนํ ปสาริตกาเล อญฺญมญฺญํ วิชฺฌิตานิ วิย ผุสิตฺวา ติฏฺฐนฺติ.

คำว่า "จมฺเมน" คือ ด้วยหนังที่พันระหว่างนิ้ว. คำว่า "ปฏิพทฺธงฺคุลนฺตโร" คือ มีช่องระหว่างนิ้วที่เชื่อมติดกัน. คำว่า "เอกปฺปมาณา" คือ มีประมาณเท่ากันโดยความยาว. คำว่า "ยวลกฺขณํ" คือ เครื่องหมายรูปเมล็ดข้าวบาร์เลย์ที่พันอยู่ภายในข้อพระองคุลี. คำว่า "ปฏิวิชฺฌิตฺวา" คือ เมื่อกางนิ้วออก ข้อต่อเหล่านั้นตั้งอยู่โดยสัมผัสกันเหมือนถูกแทงทะลุซึ่งกันและกัน เพราะมีตำแหน่งเสมอกัน.

สงฺขา วุจฺจนฺติ โคปฺผกา, อุทฺธํ สงฺขา เอเตสนฺติ อุสฺสงฺขา, ปาทา. ปิฏฺฐิปาเทติ ปิฏฺฐิปาทสมีเป. สุเขน ปาทา ปริวตฺตนฺติ ปาทนามนาทีสุ, เตเนว คจฺฉนฺตานํ เตสํ เหฏฺฐา ปาทตลานิ ทิสฺสนฺติ. เตนาติ โคปฺผกานํ ปิฏฺฐิปาทโต อุทฺธํ ปติฏฺฐิตตฺตา. จตุรงฺคุลมตฺตญฺหิ ตานิ อุทฺธํ อาโรหิตฺวา ปติฏฺฐหนฺติ, นิคุฬฺหานิ จ โหนฺติ, น อญฺเญสํ วิย ปญฺญายมานานิ. สติปิ เทสนฺตรปฺปวตฺติยํ นิจฺจโลติ ทสฺสนตฺถํ นาภิคฺคหณํ.

คำว่า "สังขา" หมายถึง ข้อเท้า, คำว่า "อุสฺสงฺขา" คือ มีข้อเท้าสูงขึ้น, หมายถึงเท้า. คำว่า "ปิฏฺฐิปาเท" คือ ที่ใกล้หลังเท้า. เท้าหมุนไปมาได้โดยสะดวกในการก้าวเดินเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ฝ่าเท้าของคนเหล่านั้นจึงปรากฏอยู่ข้างล่างเมื่อเดิน. คำว่า "เตน" คือ เพราะข้อเท้าตั้งอยู่สูงขึ้นจากหลังเท้า. ข้อเท้าเหล่านั้นตั้งอยู่สูงขึ้นประมาณสี่นิ้ว และซ่อนอยู่ ไม่ปรากฏเหมือนของผู้อื่น. แม้จะมีการเคลื่อนที่ไปในที่อื่น ก็ยังคงมั่นคงอยู่ เพื่อแสดงความไม่หวั่นไหว จึงมีการกล่าวถึงการไม่ละสะดือ (ศูนย์กลาง).

ยสฺมา เอณีมิคสฺส สมนฺตโต เอกสทิสมํสา อนุกฺกเมน อุทฺธํ ถูลา ชงฺฆา โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เอณีมิคสทิสชงฺฆา’’ติ. ปริปุณฺณชงฺโฆติ สมนฺตโต มํสูปจเยน ปริปุณฺณชงฺโฆ. เตนาห ‘‘น เอกโต’’ติอาทิ.

เพราะน่องของเนื้อทรายมีเนื้อเสมอกันโดยรอบ และค่อยๆ อวบขึ้นไปข้างบน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เอณีมิคสทิสชงฺฆา" (มีพระชงฆ์เรียวดุจน่องเนื้อทราย). คำว่า "ปริปุณฺณชงฺโฆ" คือ มีพระชงฆ์เต็มเปี่ยมด้วยการเพิ่มพูนของเนื้อโดยรอบ. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ไม่ข้างเดียว" (ไม่ข้างใดข้างหนึ่ง).

เอเตนาติ ‘‘อโนนมนฺโต’’ติอาทิวจเนน, ชาณุผาสุภาวทีปเนนาติ อตฺโถ. อวเสสชนาติ อิมินา ลกฺขเณน รหิตา ชนา. ขุชฺชา วา โหนฺติ เหฏฺฐิมกายโต อุปริมกายสฺส รสฺสตาย. วามนา วา อุปริมกายโต เหฏฺฐิมกายสฺส รสฺสตาย. เอเตน ฐเปตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธํ จกฺกวตฺตินญฺจ อิตเร สตฺตา ขุชฺชา วามนา จาติ ทสฺเสติ.

คำว่า "เอเตน" คือ ด้วยคำมีอาทิว่า "ไม่งอตัวลง" หมายถึงการแสดงความสะดวกแห่งพระชานุ. คำว่า "อวเสสชนา" คือ ชนที่เหลือที่ปราศจากลักษณะนี้. ย่อมเป็นคนค่อม เพราะกายส่วนบนสั้นกว่ากายส่วนล่าง. หรือเป็นคนเตี้ย เพราะกายส่วนล่างสั้นกว่ากายส่วนบน. ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าสัตว์อื่นๆ นอกจากพระสัมมาสัมพุทธเจ้าและพระเจ้าจักรพรรดิ ย่อมเป็นคนค่อมหรือคนเตี้ย.

โอหิตนฺติ สโมหิตํ อนฺโตคธํ. ตถาภูตํ ปน ตํ เตน ฉนฺนํ โหตีติ อาห ‘‘ปฏิจฺฉนฺน’’นฺติ.

คำว่า "โอหิตํ" คือ ถูกรวมเข้าไว้ภายใน. อนึ่ง สิ่งที่เป็นเช่นนั้นย่อมถูกปกปิดไว้ด้วยสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "ปฏิฉนฺนํ" (ถูกปกปิด).

สุวณฺณวณฺโณติ สุวณฺณวณฺณวณฺโณติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘ชาติหิงฺคุลเกนา’’ติอาทิ. สฺวายมตฺโถ อาวุตฺติญาเยน จ เวทิตพฺโพ. สรีรปริยาโย อิธ วณฺณสทฺโทติ อธิปฺปาเยน ปฐมวิกปฺปํ วตฺวา ตถารูปาย ปน รุฬฺหิยา อภาวํ มนสิ กตฺวา วณฺณธาตุปริยายเมว วณฺณสทฺทํ คเหตฺวา ทุติยวิกปฺโป วุตฺโต.

คำว่า "สุวณฺณวณฺโณ" คือ มีวรรณะดุจสีทอง คำนี้มีความหมายว่า "มีวรรณะดุจสีทอง" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ด้วยหิงคุลชาติ" (ชาด). อนึ่ง เนื้อความนี้พึงทราบด้วยนัยแห่งการซ้ำ. โดยมีอัธยาศัยว่า คำว่า "วรรณะ" ในที่นี้เป็นไวพจน์ของร่างกาย จึงกล่าววิกัลป์ที่หนึ่งแล้ว เมื่อคำนึงถึงการไม่มีความนิยมเช่นนั้น จึงถือเอาคำว่า "วรรณะ" ที่เป็นไวพจน์ของธาตุสีเท่านั้น แล้วกล่าววิกัลป์ที่สอง.

รโชติ [Pg.174] สุขุมรโช. ชลฺลนฺติ มลีนภาวาวโห เรณุสญฺจโย. เตนาห ‘‘มลํ วา’’ติ. ยทิ วิวฏฺฏติ, กถํ นฺหานาทีติ อาห ‘‘หตฺถโธวนา’’ติอาทิ.

คำว่า "รโช" คือ ธุลีที่ละเอียดอ่อน. คำว่า "ชัลลันติ" คือ กลุ่มละอองธุลีที่นำมาซึ่งความสกปรก. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "หรือว่ามลทิน". ถ้าหากว่าหมุนเวียนไป การอาบน้ำเป็นต้นจะเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า "การล้างมือ" เป็นต้น.

อาวฏฺฏปริโยสาเนติ ปทกฺขิณาวฏฺฏาย อนฺเต.

คำว่า "อาวัฏฏปริโยสาเน" คือ ในที่สุดแห่งการเวียนขวา.

พฺรหฺมุโน สรีรํ ปุรโต วา ปจฺฉโต วา อโนนมิตฺวา อุชุกเมว อุคฺคตนฺติ อาห ‘‘พฺรหฺมา วิย อุชุคตฺโต’’ติ. ปสฺสวงฺกาติ ทกฺขิณปสฺเสน วา วามปสฺเสน วา วงฺกา.

กายของพรหมไม่น้อมไปข้างหน้าหรือข้างหลัง ขึ้นไปตรงๆ เท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีกายตรงเหมือนพรหม". คำว่า "ปัสสวังกา" คือ คดด้วยสีข้างขวาหรือสีข้างซ้าย.

หตฺถปิฏฺฐิอาทิวเสน สตฺต อุสฺสทา เอตสฺสาติ สตฺตุสฺสโท.

คำว่า "สัตตุสสโท" คือ มีส่วนที่นูนขึ้น ๗ แห่ง โดยเป็นหลังมือเป็นต้น.

สีหสฺส ปุพฺพทฺธํ สีหปุพฺพทฺธํ, ปริปุณฺณาวยวตาย สีหปุพฺพทฺธํ วิย สกโล กาโย อสฺสาติ สีหปุพฺพทฺธกาโย. สีหสฺเสวาติ สีหสฺส วิย. สณฺฐนฺตีติ สณฺฐหนฺติ. นานาจิตฺเตนาติ วิวิธจิตฺเตน. ปุญฺญจิตฺเตนาติ ปารมิตาปุญฺญจิตฺตรูเปน. จิตฺติโตติ สญฺชาตจิตฺตภาโว.

ส่วนหน้าของราชสีห์ คือ สีหปุพพัทธะ, กายทั้งหมดของพระองค์เหมือนส่วนหน้าของราชสีห์ เพราะมีอวัยวะสมบูรณ์ จึงชื่อว่า สีหปุพพัทธกาย. คำว่า "สีหัสเสวะ" คือ เหมือนราชสีห์. คำว่า "สัณฐันติ" คือ ตั้งอยู่. คำว่า "นานาจิตเตนะ" คือ ด้วยจิตที่หลากหลาย. คำว่า "ปุญญจิตเตนะ" คือ ด้วยจิตที่เป็นบุญบารมี. คำว่า "จิตโต" คือ ภาวะที่มีจิตเกิดขึ้นแล้ว.

ทฺวินฺนํ โกฏฺฏานมนฺตรนฺติ ทฺวินฺนํ ปิฏฺฐิพาหานํ เวมชฺฌํ, ปิฏฺฐิมชฺฌสฺส อุปริภาโค. จิตํ ปริปุณฺณนฺติ อนินฺนภาเวน จิตํ, ทฺวีหิ โกฏฺเฏหิ สมตลตาย ปริปุณฺณํ. อุคฺคมฺมาติ อุคฺคนฺตฺวา.

คำว่า "ทวินนัง โกฏฐานมันตรัง" คือ ท่ามกลางแห่งบ่าทั้งสองข้าง, ส่วนบนของกลางหลัง. คำว่า "จิตัง ปริปุณณัง" คือ เต็มด้วยภาวะที่ไม่เว้าแหว่ง, เต็มด้วยความเสมอกันด้วยบ่าทั้งสองข้าง. คำว่า "อุคคัมมะ" คือ ขึ้นไปแล้ว.

นิคฺโรธปริมณฺฑโล วิย ปริมณฺฑโล นิคฺโรธปริมณฺฑโล เอกสฺส ปริมณฺฑลสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา. น หิ สพฺโพ นิคฺโรโธ มณฺฑโล. เตนาห ‘‘สมกฺขนฺธสาโข นิคฺโรโธ’’ติ. ปริมณฺฑลสทฺทสนฺนิธาเนน วา ปริมณฺฑโลว นิคฺโรโธ คยฺหตีติ ปริมณฺฑลสทฺทสฺส โลเปน วินาปิ อยมตฺโถ ลพฺภตีติ อาห ‘‘นิคฺโรโธ วิย ปริมณฺฑโล’’ติ. ยาวตกฺวสฺสาติ โอ-การสฺส ว-การาเทสํ กตฺวา วุตฺตํ.

คำว่า "นิโครธปริมาณฑล" คือ กลมเหมือนต้นไทรที่กลม โดยการลบคำว่า "ปริมาณฑล" ออกหนึ่งคำ. เพราะว่าต้นไทรทั้งหมดไม่ได้กลม. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ต้นไทรที่มีลำต้นและกิ่งเสมอกัน". หรือว่าด้วยการอยู่ใกล้กันของคำว่า "ปริมาณฑล" ต้นไทรที่กลมเท่านั้นจึงถูกถือเอา เพราะฉะนั้น แม้ไม่มีการลบคำว่า "ปริมาณฑล" ความหมายนี้ก็ย่อมได้ จึงกล่าวว่า "กลมเหมือนต้นไทร". คำว่า "ยาวตกวัสสะ" กล่าวโดยการแปลง "โอ" เป็น "วะ".

สมวฏฺฏิตกฺขนฺโธติ สมํ สุวฏฺฏิตกฺขนฺโธ. โกญฺจา วิย ทีฆคลา, พกา วิย วงฺกคลา, วราหา วิย ปุถุลคลาติ โยชนา. สุวณฺณาลิงฺคสทิโสติ สุวณฺณมยขุทฺทกมุทิงฺคสทิโส.

คำว่า "สมวัฏฏิตักขันโธ" คือ มีลำคอกลมกลึงดี. พึงประกอบความว่า มีคอยาวเหมือนนกกระเรียน, มีคอคดเหมือนนกยาง, มีคอใหญ่เหมือนหมูป่า. คำว่า "สุวัณณลิงคสทิโส" คือ เหมือนกลองมุทิงคะเล็กๆ ที่ทำด้วยทอง.

รสคฺคสคฺคีติ มธุราทิเภทํ รสํ คสนฺติ อนฺโต ปเวสนฺตีติ รสคฺคสา, รสคฺคสานํ อคฺคา รสคฺคสคฺคา, ตา เอตสฺส สนฺตีติ รสคฺคสคฺคี. เตนาติ โอชาย อผรเณน, หีนธาตุกตฺตา เต พหฺวาพาธา โหนฺติ.

คำว่า "รสัคคสัคคี" คือ ผู้ที่กลืนรสอันมีประเภทมีรสหวานเป็นต้นเข้าไปข้างใน ชื่อว่า รสัคคสา, ยอดแห่ง รสัคคสา ชื่อว่า รสัคคสัคคา, รสัคคสัคคาเหล่านั้นมีอยู่แก่พระองค์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า รสัคคสัคคี. คำว่า "เตนะ" คือ ด้วยการไม่แผ่ไปแห่งโอชะ, เพราะมีธาตุหย่อน พวกเขาจึงมีอาพาธมาก.

‘‘หนู’’ติ [Pg.175] สนฺนิสฺสยทนฺตาธารสฺส สมญฺญา, ตํ ภควโต สีหหนุสทิสํ, ตสฺมา ภควา สีหหนุ. ตตฺถ ยสฺมา พุทฺธานํ รูปกายสฺส ธมฺมกายสฺส จ อุปมา นาม นิหีนุปมาว, นตฺถิ สมานุปมา, กุโต อธิกูปมา, ตสฺมา อยมฺปิ นิหีนุปมาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ติภาควเสน มณฺฑลตาย ทฺวาทสิยํ ปกฺขสฺส จนฺทสทิสานิ.

คำว่า "หนู" เป็นชื่อของที่รองรับฟันที่อาศัยกัน, กรามนั้นเหมือนกรามราชสีห์ของพระผู้มีพระภาค, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่า สีหหนุ. ในอุปมานั้น เพราะว่าอุปมาของรูปกายและธรรมกายของพระพุทธเจ้าเป็นอุปมาที่ต่ำกว่าเท่านั้น ไม่มีอุปมาที่เท่ากัน จะมีอุปมาที่สูงกว่าได้อย่างไร เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าอุปมานี้ก็เป็นอุปมาที่ต่ำกว่า จึงกล่าว "ในอุปมานั้น" เป็นต้น. เหมือนพระจันทร์ในข้างขึ้น ๑๒ ค่ำ โดยความเป็นวงกลมตามส่วนสาม.

ทนฺตานํ อุจฺจนีจตา อพฺภนฺตรพาหิรปสฺสวเสนปิ เวทิตพฺพา, น อคฺควเสเนว. เตนาห ‘‘อยปฏฺฏฉินฺนสงฺขปฏลํ วิยา’’ติ. อยปฏฺฏนฺติ จ กกจํ อธิปฺเปตํ. วิสมาติ วิสมสณฺฐานา.

ความสูงต่ำของฟันพึงทราบโดยส่วนข้างในและข้างนอกด้วย ไม่ใช่โดยส่วนปลายเท่านั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เหมือนแผ่นสังข์ที่ถูกเลื่อยเหล็กตัด". คำว่า "อัยปัฏฏัง" หมายถึงเลื่อย. คำว่า "วิสมา" คือ มีสัณฐานไม่เสมอกัน.

วิจฺฉินฺทิตฺวา วิจฺฉินฺทิตฺวา ปวตฺตสรตาย ฉินฺนสฺสราปิ. อเนกาการตาย ภินฺนสฺสราปิ. กากสฺส วิย อมนุญฺญสรตาย กากสฺสราปิ. อปลิพุทฺธตฺตาติ อนุปทฺทุตวตฺถุกตฺตา. วตฺถุนฺติ จ อกฺขรุปฺปตฺติฏฺฐานมาห. อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโตติ เอตฺถ อฏฺฐงฺคานิ ปรโต อาคมิสฺสนฺติ. มญฺชุโฆโสติ มธุรสฺสโร.

มีเสียงขาดๆ หายๆ เพราะเสียงดำเนินไปโดยขาดๆ หายๆ. มีเสียงแตกเพราะมีอาการหลายอย่าง. มีเสียงเหมือนกาเพราะมีเสียงไม่ไพเราะเหมือนกา. คำว่า "อปลิพุทธัตตา" คือ เพราะมีวัตถุไม่ถูกรบกวน. คำว่า "วัตถุ" หมายถึงที่เกิดของอักษร. คำว่า "อัฏฐังคสมันนาคโต" ในที่นี้ องค์ ๘ จะมาในภายหลัง. คำว่า "มัญชุโฆโส" คือ มีเสียงไพเราะ.

กรวีกสทฺโท เยสํ สตฺตานํ โสตปถํ อุปคจฺฉติ, เต อตฺตโน สรสมฺปตฺติยา ปกตึ ชหาเปตฺวา อวเส กโรนฺโต อตฺตโน วเส วตฺเตติ, เอวํ มธุโรติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺริท’’นฺติอาทิมาห. ตํ ปีตินฺติ ตํ พุทฺธคตํ ปีตึ. เตเนว นีหาเรน ปุนปฺปุนํ ปวตฺตนฺตํ อวิชหิตฺวา วิกฺขมฺภิตกิเลสา เถรานํ สนฺติเก ลทฺธธมฺมสฺสวนสปฺปายา อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา ปริปกฺกญาณตาย ‘‘สตฺตหิ…เป… ปติฏฺฐาสี’’ติ. สตฺตสตมตฺเตน โอโรธชเนน สทฺธึ ปทสาว เถรานํ สนฺติกํ อุปคตตฺตา ‘‘สตฺตหิ ชงฺฆาสเตหิ สทฺธิ’’นฺติ วุตฺตํ.

เสียงของนกการเวกย่อมเข้าถึงโสตประสาทของสัตว์เหล่าใด สัตว์เหล่านั้นย่อมละปกติของตนด้วยความสมบูรณ์แห่งเสียงของตน ทำให้หมดอำนาจแล้วให้เป็นไปตามอำนาจของตน เพื่อแสดงว่าเสียงไพเราะอย่างนี้ จึงกล่าว "ในเสียงนั้น" เป็นต้น. คำว่า "ตัง ปีติง" คือ ปีติที่ถึงพระพุทธเจ้า. ด้วยอุบายนั้นนั่นแหละ ไม่ละการดำเนินไปซ้ำๆ มีกิเลสอันข่มไว้แล้ว ด้วยอุปนิสัยสมบัติที่เหมาะสมแก่การฟังธรรมที่ได้ในสำนักของพระเถระ ด้วยญาณที่แก่กล้า จึงกล่าวว่า "ตั้งอยู่แล้วด้วย ๗...เป็นต้น". เพราะเหตุที่ไปถึงสำนักของพระเถระด้วยเท้าเปล่าพร้อมด้วยหมู่ชนในราชสำนักประมาณ ๗๐๐ คน จึงกล่าวว่า "พร้อมด้วย ๗๐๐ แห่งแข้ง".

อภินีลเนตฺโตติ อธิกนีลเนตฺโต. อธิกนีลตา จ สาติสยํ นีลภาเวน เวทิตพฺพา, น เนตฺเต นีลวณฺณสฺเสว อธิกภาวโตติ อาห ‘‘น สกลนีลเนตฺโตวา’’ติอาทิ. ปีตโลหิตวณฺณา เสตมณฺฑลคตราชิวเสน, นีลเสตกาฬวณฺณา ปน ตํตํมณฺฑลวเสเนว เวทิตพฺพา.

คำว่า "อภินีลเนตโต" คือ มีนัยน์ตาสีเข้มมาก. ความเข้มมากพึงทราบด้วยความเป็นสีเข้มอย่างยิ่ง ไม่ใช่ด้วยความเป็นสีเข้มมากในนัยน์ตาเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ไม่ใช่มีนัยน์ตาสีเข้มทั้งหมด" เป็นต้น. สีเหลืองและสีแดงพึงทราบโดยเป็นเส้นที่อยู่ในวงกลมสีขาว, ส่วนสีเขียว สีขาว และสีดำ พึงทราบโดยเป็นไปตามวงกลมนั้นๆ.

จกฺขุภณฺฑนฺติ อกฺขิทลนฺติ เกจิ, อกฺขิทลปตฺตนฺติ อญฺเญ. อกฺขิทเลหิ ปน สทฺธึ อกฺขิพิมฺพนฺติ เวทิตพฺพํ. เอวญฺหิ วินิคฺคตคมฺภีรโชตนาปิ ยุตฺตา โหติ.

คำว่า "จักขุภัณฑ์" บางท่านกล่าวว่า "อักขิทละ" (กลีบตา), บางท่านกล่าวว่า "อักขิทลปัตตะ" (ใบกลีบตา). แต่พึงทราบว่า "อักขิพิมพะ" (ดวงตา) พร้อมด้วยกลีบตา. ด้วยประการฉะนี้ การส่องแสงที่ลึกซึ้งที่ออกมาจึงสมควร.

อุณฺณาสทฺโท [Pg.176] โลเก อวิเสสโต โลมปริยาโย, อิธ ปน โลมวิเสสวาจโกติ อาห ‘‘อุณฺณโลม’’นฺติ. นลาฏมชฺฌชาตาติ นลาฏมชฺฌคตา. โอทาตตาย อุปมา, น มุทุตาย. รชตปุพฺพุฬกาติ รชตมยตารกา.

คำว่า "อุณณา" ในโลกเป็นคำเรียกขนโดยไม่จำเพาะเจาะจง, แต่ในที่นี้เป็นคำเรียกขนชนิดพิเศษ จึงกล่าวว่า "อุณณาโลมะ". คำว่า "นลาฏมัชฌชาตา" คือ เกิดที่กลางหน้าผาก. เป็นอุปมาด้วยความขาว ไม่ใช่ด้วยความอ่อนนุ่ม. คำว่า "รชตปุพพุฬกา" คือ ฟองเงิน.

ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ วุตฺตนฺติ ยสฺมา พุทฺธา จกฺกวตฺติโน จ ปริปุณฺณนลาฏตาย ปริปุณฺณสีสพิมฺพตาย จ ‘‘อุณฺหีสสีสา’’ติ วุจฺจนฺติ, ตสฺมา เต ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ ‘‘อุณฺหีสสีโส’’ติ อิทํ วุตฺตํ. อิทานิ ตํ อตฺถทฺวยํ ภควติ สุปฺปติฏฺฐิตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถาคตสฺสหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สณฺหตมตาย สุวณฺณวณฺณตาย จ รญฺโญ พทฺธอุณฺหีสปฏฺโฏ วิย วิโรจติ. กปฺปสีสาติ ทฺวิธาภูตสีสา. ผลสีสาติ ผลสทิสสีสา. อฏฺฐิสีสาติ มํสสฺส อภาวโต ตโจปริโยนทฺธอฏฺฐิมตฺตสีสา. ตุมฺพสีสาติ ลาพุสทิสสีสา. ปพฺภารสีสาติ ปิฏฺฐิภาเคน โอลมฺพมานสีสา. ปุริมนเยนาติ ปริปุณฺณนลาฏตาปกฺเขน. อุณฺหีสเวฐิตสีโส วิยาติ อุณฺหีสปฏฺเฏน เวฐิตสีสปเทโส วิย. อุณฺหีสํ วิยาติ เฉเกน สิปฺปินา วิรจิตอุณฺหีสมณฺฑลํ วิย.

ที่ชื่อว่า ตรัสไว้เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์ ๒ ประการ เพราะเหตุที่พระพุทธเจ้าและพระเจ้าจักรพรรดิทั้งหลาย ชื่อว่า 'มีพระเศียรมีสัณฐานเหมือนผ้าโพก' เพราะความที่พระนลาฏเต็มเปี่ยมและเพราะความที่พระเศียรกลมเต็มเปี่ยม ฉะนั้น คำว่า 'มีพระเศียรมีสัณฐานเหมือนผ้าโพก' นี้ จึงตรัสไว้เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์ ๒ ประการนั้น. บัดนี้ เพื่อจะแสดงว่าประโยชน์ ๒ ประการนั้นตั้งมั่นดีแล้วในพระผู้มีพระภาค จึงตรัสคำว่า 'ของพระตถาคต' เป็นต้น. เพราะความละเอียดและเพราะความมีวรรณะดุจทอง จึงรุ่งเรืองเหมือนผ้าโพกพระเศียรที่ผูกไว้ของพระราชา. ที่ชื่อว่า กัปปสีสะ คือมีพระเศียรแยกเป็น ๒ ส่วน. ที่ชื่อว่า ผลสีสะ คือมีพระเศียรคล้ายผลไม้. ที่ชื่อว่า อัฏฐิสีสะ คือมีพระเศียรมีเพียงกระดูกหุ้มด้วยหนังเพราะไม่มีเนื้อ. ที่ชื่อว่า ตุมพสีสะ คือมีพระเศียรคล้ายน้ำเต้า. ที่ชื่อว่า ปัพภารสีสะ คือมีพระเศียรห้อยลงทางส่วนเบื้องหลัง. โดยนัยก่อน คือโดยส่วนแห่งพระนลาฏที่เต็มเปี่ยม. เหมือนพระเศียรที่โพกผ้า คือเหมือนส่วนแห่งพระเศียรที่โพกด้วยผ้าโพก. เหมือนผ้าโพก คือเหมือนมณฑลแห่งผ้าโพกที่ช่างผู้ฉลาดทำไว้.

กมฺมนฺติ เยน เยน กมฺเมน ยํ ยํ ลกฺขณํ นิพฺพตฺตํ, ตํ ตํ กมฺมํ. กมฺมสริกฺขกนฺติ ตสฺส ตสฺส ลกฺขณสฺส ตํกมฺมานุรูปตา. ลกฺขณนฺติ ตสฺส มหาปุริสลกฺขณสฺส อวิปรีตสภาโว. ลกฺขณานิสํสนฺติ ตํ ลกฺขณปฏิลาเภน ลทฺธพฺพคุโณ. อิมานิ กมฺมาทีนีติ อิมานิ อนนฺตรํ วุตฺตานิ กมฺมกมฺมสริกฺขกาทีนิ ทสฺเสตฺวา ตํ สรูปโต วิภาเวตฺวา กเถตพฺพานิ สํวณฺณเกน.

ที่ชื่อว่า กรรม คือกรรมใดๆ ที่ยังลักษณะใดๆ ให้บังเกิดแล้ว กรรมนั้นๆ. ที่ชื่อว่า กรรมสทิสสกะ คือความที่ลักษณะนั้นๆ สมกันกับกรรมนั้นๆ. ที่ชื่อว่า ลักษณะ คือสภาวะไม่ผิดเพี้ยนแห่งมหาปุริสลักษณะนั้น. ที่ชื่อว่า ลักขณานิสงส์ คือคุณที่พึงได้ด้วยการได้ลักษณะนั้น. คำว่า กรรมเป็นต้นเหล่านี้ คือแสดงกรรมและความสมกันแห่งกรรมเป็นต้นเหล่านี้ที่กล่าวไว้ในลำดับนี้ แล้วผู้พรรณนาพึงจำแนกพรรณนาโดยสภาวะของมัน.

รตนวิจิตฺตสุวณฺณโตรณํ ตสฺมึ กาเล มนุสฺสโลเก นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘เทวนคเร’’ติ. สพฺพโส สุปุปฺผิตสาลรุกฺโข อสาธารณโสโภ มนุสฺสูปจาเร น ลพฺภตีติ อาห ‘‘เสลนฺตรมฺหี’’ติ. กิริยาจารนฺติ กายิกวาจสิกกิริยาปวตฺตึ.

ตรัสว่า 'ในเมืองเทวดา' เพราะซุ้มประตูทองอันวิจิตรด้วยรัตนะไม่มีในมนุษยโลกในกาลนั้น. ตรัสว่า 'ในระหว่างภูเขา' เพราะต้นสาละที่บานสะพรั่งโดยประการทั้งปวง มีความงามไม่ทั่วไป ย่อมหาไม่ได้ในที่อยู่ของมนุษย์. ที่ชื่อว่า กิริยาจาร คือความเป็นไปแห่งกิริยาทางกายและทางวาจา.

๓๘๗. สตตปาฏิหาริยนฺติ สตตํ จริมภเว สพฺพกาลํ ลกฺขณนิพฺพตฺตกกมฺมานุภาวเหตุกํ พุทฺธาเวณิกํ ปาฏิหาริยํ. พุทฺธานํ อติทูเร ปาทํ นิกฺขิปิตุกามานมฺปิ นาติทูเร เอว นิกฺขิปนํ โหตีติ ‘‘น อติทูเร ฐเปสฺสามีติ [Pg.177] อุทฺธรตี’’ติ วุตฺตํ. ปกติสญฺจรณวเสเนตํ วุตฺตํ, ตาทิเสน ปาเทน อเนกโยชเน ฐเปสฺสามีติ อุทฺธรณมฺปิ โหติเยว. อติทูรํ หีติอาทิ ปมาณาติกฺกเม โทสทสฺสนํ. เอวํ สตีติ เอวํ ทกฺขิณปาทวามปาทานํ ยถาธิปฺเปตปติฏฺฐิตฏฺฐาเน สติ. ปทวิจฺเฉโทติ ปทวารวิจฺเฉโท. ยาทิสํ ปสาเรนฺโต วามปาทสฺส อุทฺธรณํ ปติฏฺฐานญฺจ, ทกฺขิณปาทสฺส ตาทิสเมว, อิติ เนสํ อุทฺธรณปติฏฺฐานานํ สมานโต อญฺญมญฺญภาเวน อนูนานธิกตาย วุตฺตํ ‘‘ทกฺขิณปาทกิจฺจํ วามปาเทน นิยมิตํ, วามปาทกิจฺจํ ทกฺขิณปาเทน นิยมิต’’นฺติ.

๓๘๗. ที่ชื่อว่า สัตตตปาฏิหาริย์ คือพุทธอาเวณิกปาฏิหาริย์อันมีอานุภาพแห่งกรรมที่ยังลักษณะให้บังเกิดเป็นเหตุ ตลอดกาลทั้งปวงในภพสุดท้าย. แม้เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงปรารถนาจะวางพระบาทในที่ไกลเกินไป การวางพระบาทก็ย่อมมีในที่ที่ไม่ไกลเกินไปนั่นเอง จึงตรัสว่า 'ย่อมยกขึ้นด้วยทรงดำริว่า จักไม่วางไว้ในที่ไกลเกินไป'. คำนี้ตรัสโดยอำนาจการเสด็จไปตามปกติ, แม้การยกขึ้นด้วยทรงดำริว่า จักวางไว้ในที่หลายโยชน์ด้วยพระบาทเช่นนั้น ก็ย่อมมีได้แน่นอน. คำว่า 'เพราะที่ไกลเกินไป' เป็นต้น เป็นการแสดงโทษในการล่วงประมาณ. เมื่อเป็นเช่นนั้น คือเมื่อการประดิษฐานพระบาทขวาและพระบาทซ้ายในที่ที่ทรงประสงค์มีอยู่. ที่ชื่อว่า ปทวิจเฉทะ คือการตัดช่วงก้าว. การยกและการประดิษฐานพระบาทซ้ายที่ทรงเหยียดออกไปเป็นเช่นใด ของพระบาทขวาก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน, เพราะการยกและการประดิษฐานเหล่านั้นเสมอกันโดยความเป็นส่วนที่เนื่องกันและกัน ไม่ขาดไม่เกิน จึงตรัสว่า 'กิจของพระบาทขวาถูกพระบาทซ้ายกำหนดไว้, กิจของพระบาทซ้ายถูกพระบาทขวากำหนดไว้'.

ทิวาติ อุปกฏฺฐาย เวลาย. วิหารภตฺตตฺถายาติ วิหาเร ยถาวุทฺธํ คเหตพฺพภตฺตตฺถาย. ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโตติ ปกติคมเนน ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโต. โอกาสํ น ลภตีติ ปทนิกฺเขปฏฺฐานํ น ลภติ. อูรุปริยาโย อิธ สตฺถิ-สทฺโทติ อาห ‘‘น อูรุํ อุนฺนาเมตี’’ติ. ทณฺฑงฺกุสํ วุจฺจติ ทีฆทณฺโฑ องฺกุโส, เตน รุกฺขสาขํ ฉินฺทโต ปุริสสฺส ยถา ปจฺฉาภาเคน ปาทานํ โอสกฺกนํ โหติ, เอวํ ภควโต ปาทา น โอสกฺกนฺตีติ อาห ‘‘รุกฺขสาขาเฉทน…เป… โอสกฺกาเปตี’’ติ. โอพทฺธานาพทฺธฏฺฐาเนหิ ปาทํ โกฏฺเฏนฺโต วิยาติ อาพทฺธฏฺฐาเนน อนาพทฺธฏฺฐาเนน จ ปาทขณฺฑํ โกฏฺเฏตฺวา ถทฺธํ กโรนฺโต วิย. น อิโต จิโต จ จาเลตีติ อปราปรํ น จาเลติ. อุสฺสงฺขปาทตาย สุเขเนว ปาทานํ ปริวตฺตนโต นาภิโต ปฏฺฐาย อุปริมกาโย น อิญฺชตีติ เหฏฺฐิมกาโยว อิญฺชติ. เตนาห ‘‘อุปริม…เป… นิจฺจโล โหตี’’ติ. น ชานาติ อนิญฺชนโต. กายพเลนาติ คมนปโยคสงฺขาเตน กายคเตน วิเสสพเลน. ชวคมนเหตุภูเตน วา กายพเลน. เตนาห ‘‘พาหา ขิปนฺโต’’ติอาทิ. ชเวน คจฺฉนฺโต หิ พาหา ขิปติ, สรีรโต เสทา มุจฺจนฺติ. นาคาปโลกิตวเสนาติ นาคสฺส อปโลกนมิว สกลกาเยเนว ปริวตฺเตตฺวา อปโลกนวเสน.

ที่ชื่อว่า ทิวา คือในเวลาใกล้. ที่ชื่อว่า เพื่อภัตในวิหาร คือเพื่อภัตที่พึงรับตามลำดับพรรษาในวิหาร. ที่ชื่อว่า มาข้างหลัง คือมาข้างหลังด้วยการเดินตามปกติ. ที่ชื่อว่า ไม่ได้โอกาส คือไม่ได้ที่สำหรับวางเท้า. คำว่า อูรุปริยาย ในที่นี้คือคำว่า สัตถิ จึงตรัสว่า 'ไม่ยกพระเพลาขึ้น'. ที่ชื่อว่า ทัณฑังกุสะ คือขอที่มีด้ามยาว, เหมือนการถอยไปของเท้าทั้งหลายทางส่วนเบื้องหลังของบุรุษผู้ตัดกิ่งไม้ด้วยขอนั้นมีอยู่ฉันใด พระบาทของพระผู้มีพระภาคย่อมไม่ถอยไปฉันนั้น จึงตรัสว่า 'การตัดกิ่งไม้...เปลาะ...ย่อมทำให้ถอยไป'. เหมือนกระทุ้งพระบาทด้วยส่วนที่ผูกและไม่ผูก คือเหมือนกระทุ้งส่วนพระบาทด้วยส่วนที่ผูกและส่วนที่ไม่ผูกแล้วทำให้แข็ง. ที่ชื่อว่า ไม่ไหวไปข้างโน้นข้างนี้ คือไม่ไหวไปข้างหน้าข้างหลัง. เพราะความที่ทรงมีพระบาทมีข้อสูง จึงทรงหมุนพระบาทได้โดยง่าย พระวรกายส่วนบนตั้งแต่พระนาภีขึ้นไปจึงไม่ไหว พระวรกายส่วนล่างเท่านั้นที่ไหว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พระวรกายส่วนบน...เปลาะ...ย่อมไม่ไหว'. ไม่รู้ เพราะความไม่ไหว. ที่ชื่อว่า กายพละ คือด้วยกำลังพิเศษที่ไปทางกายอันนับเนื่องด้วยความพยายามในการเสด็จไป. หรือด้วยกำลังกายอันเป็นเหตุแห่งการเสด็จไปเร็ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ทรงเหวี่ยงพระพาหา' เป็นต้น. เพราะผู้ที่เดินเร็ว ย่อมเหวี่ยงแขน, เหงื่อย่อมไหลออกจากร่างกาย. ที่ชื่อว่า โดยอำนาจการเหลียวดูอย่างพญาช้าง คือโดยอำนาจการเหลียวดูด้วยการหันพระวรกายทั้งหมดไปเหมือนการเหลียวดูของพญาช้าง.

อนาวรณญาณสฺสาติ อนาวรณญาณพเลน ทสฺสนสฺส. อนาวรณวาโร ปน กาเย ปติฏฺฐิตรูปทสฺสนมฺปิ อนาวรณเมวาติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺโต. อินฺทขีลโต ปฏฺฐายาติ นครทฺวาเร อินฺทขีลโต ปฏฺฐาย. ปกติอิริยาปเถเนวาติ [Pg.178] โอนมนาทึ อกตฺวา อุชุกคมนาทินา เอว. ยทิ เอวํ โกฏฺฐกทฺวารเคหปฺปเวเส กถนฺติ อาห ‘‘ทลิทฺทมนุสฺสาน’’นฺติอาทิ. ปริวตฺเตนฺเตนาติ นิปชฺชนตฺถํ กายํ ปริวตฺเตนฺเตน.

ที่ชื่อว่า ของอนาวรณญาณ คือการเห็นด้วยกำลังแห่งอนาวรณญาณ. ส่วนอนาวรณวาระ ตรัสไว้เพื่อแสดงว่า แม้การเห็นรูปที่ตั้งอยู่ในกายก็เป็นอนาวรณะนั่นเอง. ที่ชื่อว่า ตั้งแต่เสาเขื่อน คือตั้งแต่เสาเขื่อนที่ประตูเมือง. ที่ชื่อว่า ด้วยอิริยาบถตามปกติ คือด้วยการเสด็จไปตรงๆ เป็นต้น โดยไม่ทรงทำอาการก้มเป็นต้น. หากเป็นเช่นนั้น การเสด็จเข้าสู่เรือนที่มีซุ้มประตูเป็นอย่างไร จึงตรัสว่า 'ของพวกมนุษย์ยากจน' เป็นต้น. ที่ชื่อว่า ผู้พลิกตัว คือผู้พลิกกายเพื่อจะนอน.

หตฺเถหิ คเหตฺวาติ อุโภหิ หตฺเถหิ อุโภสุ กฏิปฺปเทเสสุ ปริคฺคเหตฺวา. ปตติ นิสีทนฏฺฐาเน นิปชฺชนวเสน ปตติ. โอริมํ องฺคํ นิสฺสาย นิสินฺโนติ ปลฺลงฺกมาภุชิตฺวา อุกฺกุฏิกนิสชฺชาย อุปริมกายํ เหฏฺฐิมกาเย ปติฏฺฐเปนฺโตเยว ภารีกรณวเสน โอริมงฺคํ นิสฺสาย นิสินฺโน. ฆํสนฺโตติ อานิสทเทเสน อาสนฏฺฐานํ ฆํสนฺโต. ปาริมงฺคนฺติ สตฺถิภาคสมฺมทฺทํ อานิสทปเทสํ. ตเถวาติ ฆํสนฺโต เอว. โอลมฺพกํ ธาเรนฺโต วิยาติ โอลมฺพกสุตฺตํ โอตาเรนฺโต วิย. เตน อุชุกเมว นิสีทนมาห. สรีรสฺส ครุกภาวเหตูนํ ทูรโต สมุปายิตภาเวน สลฺลหุกภาวโต ตูลปิจุํ ฐเปนฺโต วิย.

ชื่อว่าจับด้วยมือ คือใช้มือทั้งสองข้างจับที่บริเวณเอวทั้งสองข้าง. ชื่อว่าย่อมตก คือย่อมทรุดตัวลงในที่นั่งด้วยอาการเหมือนจะนอน. ชื่อว่านั่งพิงอวัยวะส่วนล่าง คือนั่งขัดสมาธิหรือนั่งยองๆ โดยตั้งกายส่วนบนไว้บนกายส่วนล่างนั่นเอง แล้วทำน้ำหนักกดลง จึงชื่อว่านั่งพิงอวัยวะส่วนล่าง. ชื่อว่าย่อมเสียดสี คือย่อมเสียดสีที่นั่งด้วยบริเวณก้น. ชื่อว่าอวัยวะส่วนโน้น คือบริเวณก้นที่สัมผัสกับส่วนโคนขา. ชื่อว่าอย่างนั้นนั่นแล คือเสียดสีอยู่นั่นเอง. ชื่อว่าทรงไว้ซึ่งเครื่องห้อย เหมือนหย่อนสายดิ่งลงไป. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวถึงการนั่งตัวตรงทีเดียว. เพราะเหตุที่ความหนักของร่างกายถูกกำจัดไปจากที่ไกล จึงมีความเบาเหมือนวางปุยฝ้าย.

อปฺเปสกฺขานํ มหานุภาวเคหปฺปเวเส สิยา ฉมฺภิตตฺตํ, จิตฺตกฺโขโภ, ทรถวเสน นานปฺปการกปฺปนํ, ภยวเสน ตณฺหาวเสน ปริตสฺสนํ, ตํ สพฺพํ ภควโต นตฺถีติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘น ฉมฺภตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๒.๓๘๗) วุตฺตนฺติ อาห ‘‘น ฉมฺภตี’’ติอาทิ.

เมื่อบุคคลผู้มีศักดิ์น้อยเข้าไปสู่เรือนของผู้มีอานุภาพมาก ย่อมมีความสะดุ้ง ความหวั่นไหวแห่งจิต ความคิดปรุงแต่งต่างๆ ด้วยอำนาจความกระวนกระวาย ความกระสับกระส่ายด้วยอำนาจความกลัวและความทะยานอยาก. เพื่อแสดงว่าสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดไม่มีแก่พระผู้มีพระภาค จึงตรัสไว้ในพระบาลีว่า ‘ไม่สะดุ้ง’ เป็นต้น (ม. นิ. ๒.๓๘๗) ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘ไม่สะดุ้ง’ เป็นต้น.

อุทกํ ทียติ เอเตนาติ อุทกทานํ, ภิงฺการาทิ อุทกภาชนํ. พทฺธํ กตฺวาติ หตฺถคตมตฺติกํ วิย อตฺตโน วเส อวตฺตนฺตํ กตฺวา. ปริวตฺเตตฺวาติ กุชฺชิตฺวา. วิฉฑฺฑยมาโน อุทกสฺส วิกฺขิปนวเสน ฉฑฺฑยมาโน.

ชื่อว่าเครื่องให้น้ำ คือภาชนะใส่น้ำมีคนโทเป็นต้นที่ใช้สำหรับให้น้ำ. ชื่อว่าทำให้ติด คือทำให้ไม่เป็นไปตามอำนาจของตน เหมือนดินเหนียวที่ติดมือ. ชื่อว่าพลิกกลับ คือคว่ำลง. ชื่อว่าย่อมทิ้ง คือย่อมทิ้งด้วยอาการสาดน้ำ.

ตถา น คณฺหาติ, พฺยญฺชนมตฺตาย เอว คณฺหนฺโต. ภตฺตํ วา อมนาปนฺติ อาเนตฺวา โยชนา. พฺยญฺชเนน อาโลปอตินามนํ, อาโลเปน พฺยญฺชนอตินามนนฺติ อิเมสุ ปน ทฺวีสุ ปฐมเมว อสารุปฺปตาย อนิฏฺฐํ วชฺเชตพฺพนฺติ ปาฬิยํ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพตฺเถวาติ สพฺพสฺมึ อาหริตพฺพวตฺถุสฺมึ สุปณีตภาเวน รโส ปากโฏ โหติ ญาเณน ปริญฺญาตตฺตา. รสเคโธ ปน นตฺถิ เสตุฆาตตฺตา.

ไม่รับอย่างนั้น คือรับเพียงกับข้าวเท่านั้น. บทว่า 'ข้าวหรือกับข้าวที่ไม่น่าพอใจ' พึงนำมาประกอบเข้าด้วยกัน. ในการกลบข้าวด้วยกับข้าว และการกลบกับข้าวด้วยข้าว ทั้งสองอย่างนี้ พึงทราบว่าพระบาลีห้ามอย่างแรกไว้ เพราะความไม่เหมาะสมและเป็นสิ่งที่ไม่พึงปรารถนา. ชื่อว่าในที่ทั้งปวง คือในวัตถุที่พึงนำมาทั้งหมด รสย่อมปรากฏโดยความเป็นของประณีต เพราะกำหนดรู้ด้วยญาณ. แต่ความกำหนัดในรสไม่มี เพราะทำลายสะพานเสียแล้ว.

อสฺสาติ ‘‘เนว ทวายา’’ติอาทิปทสฺส. วุตฺตเมตนฺติ ‘‘วิสุทฺธิมคฺเค วินิจฺฉโย อาคโต’’ติ สพฺพาสวสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๒๓) สํวณฺณยนฺเตน วุตฺตเมตํ, ตสฺมา [Pg.179] น เอตฺถ ตํ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย, ตสฺมา โย ตสฺมึ ตสฺมึ วินิจฺฉเย วิเสสวาโท อิจฺฉิตพฺโพ. โส ปรมตฺถมญฺชูสาย วิสุทฺธิมคฺควณฺณนาย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ปตฺตสฺส คหณฏฺฐานนฺติ หตฺเถน ปตฺตสฺส คหณปเทสํ. วินิวตฺติตฺวาติ ปตฺเต สพฺพํ อามิสคตํ สทฺธึ ภตฺเตน วินิวตฺติตฺวา คจฺฉติ. ปมาณาติกฺกนฺตนฺติ เกลายนวเสน อติกฺกนฺตปมาณํ อารกฺขํ ฐเปติ. จีวรโภคนฺตรนฺติ จีวรปฏลนฺตรํ. อุทเรน อกฺกมิตฺวาติ อุทเรเนว สนฺนิรุมฺภิตฺวา.

คำว่า 'แห่งบทนั้น' คือแห่งบทว่า 'ไม่ใช่เพื่อเล่น' เป็นต้น. คำว่า 'คำนี้กล่าวไว้แล้ว' คือคำนี้ท่านผู้พรรณนาสัพพาสวสูตร (ม. นิ. ๑.๒๓) กล่าวไว้แล้วว่า 'วินิจฉัยมาแล้วในวิสุทธิมรรค' อธิบายว่า เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าววินิจฉัยนั้นในที่นี้ ดังนั้น วาทะพิเศษใดที่พึงประสงค์ในวินิจฉัยนั้นๆ วาทะนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์ปรมัตถมัญชูสาซึ่งเป็นคำอธิบายวิสุทธิมรรคนั่นเอง. ชื่อว่าที่จับบาตร คือบริเวณที่ใช้มือจับบาตร. ชื่อว่าพลิกกลับ คือพลิกอามิสทั้งหมดพร้อมกับข้าวในบาตรแล้วไป. ชื่อว่าเกินประมาณ คือตั้งการรักษาที่เกินประมาณด้วยความทะนุถนอม. ชื่อว่าระหว่างชั้นจีวร คือระหว่างชั้นของผ้าจีวร. ชื่อว่ากดด้วยท้อง คือกั้นไว้ด้วยท้องนั่นเอง.

อปฺปตฺตกาลํ อภิมุขํ นาเมติ อุปนาเมตีติ อตินาเมติ, ปตฺตกาลํ อติกฺกาเมนฺโต นาเมติ อปเนตีติ อตินาเมติ. อุภยมฺปิ เอกชฺฌํ คเหตฺวา ปาฬิยํ ‘‘น จ อนุโมทนสฺส กาลมตินาเมตี’’ติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โย หี’’ติอาทิมาห.

ชื่อว่าย่อมให้ล่วงเลย คือน้อมเข้ามาซึ่งเวลาที่ยังไม่ถึง. ชื่อว่าย่อมให้ล่วงเลย คือน้อมออกไปโดยให้ล่วงเลยเวลาที่ถึงแล้ว. เมื่อจะแสดงว่า ในพระบาลีตรัสว่า 'และไม่ให้ล่วงเลยเวลาแห่งการอนุโมทนา' โดยรวมความทั้งสองอย่างเข้าด้วยกัน จึงกล่าวคำว่า 'ผู้ใดแล' เป็นต้น.

เวคคมเนน ปฏิสํมุญฺจิตฺวา ธาวิตฺวา คจฺฉติ. อจฺจุกฺกฏฺฐนฺติ อติวิย อุทฺธํ กตฺวา กฑฺฒิตปารุตํ. เตนาห ‘‘โย หิ ยาว หนุกฏฺฐิโต…เป… โหตี’’ติ. อจฺโจกฺกฏฺฐนฺติ อติวิย เหฏฺฐา กตฺวา กฑฺฒิตปารุตํ. เตนาห ‘‘ยาว โคปฺผกา โอตาเรตฺวา’’ติ. อุภโต อุกฺขิปิตฺวาติ ทกฺขิณโต วามโตติ อุโภสุ ปสฺเสสุ อุตฺตราสงฺคํ อุกฺขิปิตฺวา. ถนนฺติ ทกฺขิณถนํ.

ชื่อว่าย่อมไปโดยการกระชับผ้าแล้ววิ่งไปอย่างรวดเร็ว. ชื่อว่าสูงเกินไป คือดึงผ้าขึ้นห่มให้สูงเกินไป. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้ใดแล ห่มจนถึงกระดูกคาง... ฯลฯ... ย่อมเป็น'. ชื่อว่าต่ำเกินไป คือดึงผ้าลงห่มให้ต่ำเกินไป. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'หย่อนลงไปจนถึงข้อเท้า'. ชื่อว่ายกขึ้นทั้งสองข้าง คือยกผ้าอุตตราสงค์ขึ้นทั้งสองข้าง คือทั้งทางขวาและทางซ้าย. ชื่อว่าถัน คือถันข้างขวา.

วิสฺสฏฺโฐติ วิมุตฺโต. เตนาห ‘‘วิสฺสฏฺฐตฺตาเยว เจส วิญฺเญยฺโย’’ติ. ยสฺมา อมุตฺตวาทิโน วจนํ อวิสฺสฏฺฐตาย น สินิยฺหติ, น เอวํ มุตฺตวาทิโนติ อาห ‘‘สินิทฺโธ’’ติ. วิญฺเญยฺโยติ สุปริพฺยตฺตตาย อกฺขรโต จ พฺยญฺชนโต จ วิญฺญาตุํ สกฺกุเณยฺโย. เตนาห ‘‘ปากโฏ’’ติ. วิญฺญาปนิโยติ วิชานิตพฺโพ. พฺยญฺชนวเสเนว เจตฺถ วิญฺเญยฺยตา เวทิตพฺพา โฆสสฺส อธิปฺเปตตฺตา. มธุโรติ ปิโย เปมนีโย อปลิพุทฺโธ. สวนมรหติ, สวนสฺส โสตสฺส หิโตติ วา สวนีโย. สมฺปิณฺฑิโตติ สหิโต. ภควโต หิ สทฺโท อุปฺปตฺติฏฺฐานกตาสญฺจิตตฺตา สหิตากาเรเนว อาปาถมาคจฺฉติ, น อโยสลากาย ปหฏกํสถาลํ วิย วิปฺปกิณฺโณ. เตนาห ‘‘อวิสารี’’ติ. คมฺภีโรติ ยถา คมฺภีรวตฺถุปริจฺฉินฺทเนน ญาณสฺส คมฺภีรสมญฺญา, เอวํ คมฺภีรฏฺฐานสมฺภวโต สทฺทสฺส คมฺภีรสมญฺญาติ อาห ‘‘คมฺภีโรติ คมฺภีรสมุฏฺฐิโต’’ติ[Pg.180]. นินฺนาทวาติ สวิเสสํ นินฺนาทวา. สฺวายํ วิเสโส คมฺภีรภาวสิทฺโธติ อาห ‘‘คมฺภีรตฺตาเยว เจส นินฺนาที’’ติ. เอวเมตฺถ จตฺตาริ องฺคานิ จตุรงฺคนิปฺผาทีนิ เวทิตพฺพานิ. อการณา มา นสฺสีติ พุทฺธานุภาเวน วิย สรสฺส ปริสปริยนฺตตา วุตฺตา, ธมฺมตาวเสเนว ปน สา เวทิตพฺพา ตสฺส มูลการณสฺส ตถา อวฏฺฐิตตฺตา.

ชื่อว่าเปล่งออกแล้ว คือปล่อยออกมาแล้ว. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงทราบว่าเสียงนี้เป็นเสียงที่พึงรู้แจ้งได้เพราะเป็นเสียงที่เปล่งออกมาแล้วนั่นเอง'. เพราะเหตุที่วาจาของผู้ที่พูดโดยไม่ปล่อยเสียงออกมา ย่อมไม่ราบรื่นเพราะความไม่แจ่มใส แต่สำหรับผู้ที่พูดโดยปล่อยเสียงออกมา ย่อมไม่เป็นเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ราบรื่น'. ชื่อว่าพึงรู้แจ้ง คือสามารถรู้แจ้งได้ทั้งโดยอักษรและพยัญชนะเพราะความชัดเจนยิ่ง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปรากฏชัด'. ชื่อว่าพึงให้รู้แจ้ง คือพึงทราบ. และในที่นี้ พึงทราบความที่เสียงพึงรู้แจ้งได้ด้วยอำนาจพยัญชนะนั่นเอง เพราะประสงค์เอาเสียงก้อง. ชื่อว่าไพเราะ คือเป็นที่รัก เป็นที่น่ารัก ไม่ติดขัด. ชื่อว่าควรฟัง คือควรแก่การฟัง หรือชื่อว่าเสนาะ เพราะเป็นประโยชน์แก่การฟังคือแก่โสตประสาท. ชื่อว่ารวมกัน คือสอดประสานกัน. ด้วยว่าพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาคย่อมมาสู่คลองหูด้วยอาการที่สอดประสานกัน เพราะความที่เสียงนั้นถูกรวบรวมไว้ในที่เกิดแห่งเสียง ไม่กระจัดกระจายเหมือนเสียงถาดสำริดที่ถูกตีด้วยไม้เหล็ก. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่กระจัดกระจาย'. ชื่อว่าลึกซึ้ง คือชื่อว่าลึกซึ้งเพราะเกิดจากที่ลึกซึ้ง เหมือนความที่ญาณชื่อว่าลึกซึ้งเพราะการกำหนดวัตถุที่ลึกซึ้ง ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ลึกซึ้ง คือเกิดจากที่ลึกซึ้ง'. ชื่อว่ามีเสียงก้อง คือมีเสียงก้องกังวานเป็นพิเศษ. และความพิเศษนี้สำเร็จได้ด้วยความเป็นเสียงลึกซึ้งนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า 'และเสียงนั้นมีเสียงก้องกังวานเพราะความเป็นเสียงลึกซึ้งนั่นเอง'. ในที่นี้ พึงทราบองค์ ๔ ที่ทำให้องค์ ๔ สำเร็จผลอย่างนี้. บทว่า 'อย่าพินาศไปโดยไม่มีเหตุ' คือความที่เสียงมีขอบเขตจำกัดตามที่กล่าวไว้ประหนึ่งว่าเป็นพุทธานุภาพ แต่พึงทราบความนั้นว่าเป็นไปตามธรรมดานั่นเอง เพราะมูลเหตุนั้นตั้งอยู่เช่นนั้น.

ปจฺโจสกฺกิตฺวาติ ปฏินิวตฺติตฺวา. สมุสฺสิตกญฺจนปพฺพตํ วิย อุปริ อินฺทนีลรตนวิตตสิขํ วิชฺชุลฺลตาภูสิตํ. มหาปถวีอาทโย สตฺถุคุณปฏิภาคตาย นิทสฺสนํ, เกวลํ มหนฺตตามตฺตํ อุปาทาย นิทสฺสิตา.

ชื่อว่าถอยกลับ คือกลับไป. ประดุจภูเขาทองที่ตั้งตระหง่าน มียอดแผ่กว้างประดับด้วยแก้วอินทนิลและประดับด้วยสายฟ้า. แผ่นดินใหญ่เป็นต้น เป็นอุปมาเปรียบเทียบกับพระคุณของพระศาสดา แต่ท่านแสดงไว้โดยอาศัยเพียงความยิ่งใหญ่เท่านั้น.

๓๙๐. อปฺปฏิสํวิทิโตติ อนาโรจิโต. อาคมนวเสน เจตฺถ ปฏิสํเวทิตนฺติ อาห ‘‘อวิญฺญาตอาคมโน’’ติ. อุคฺคตภาวนฺติ กุลโภควิชฺชาทีหิ อุฬารภาวํ. อนุทฺทยสมฺปนฺนาติ การุณิกา.

๓๙๐. คำว่า อัปปฏิสังวิทิโต หมายถึง ไม่ได้บอกกล่าว. ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า ปฏิสังเวทิต โดยอรรถว่าการมาถึง คือ “ผู้มีการมาถึงอันไม่เป็นที่รู้”. คำว่า อุคคตภาวะ หมายถึง ความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ด้วยตระกูล โภคะ และวิชาเป็นต้น. คำว่า อนุททยาสัมปันนา หมายถึง ผู้ประกอบด้วยความกรุณา.

๓๙๑. สหสาว โอกาสกรเณน อุจฺจกุลีนตา ทีปิตา โหตีติ อาห ‘‘เวเคน อุฏฺฐาย ทฺวิธา ภิชฺชิตฺวา’’ติอาทิ.

๓๙๑. ความเป็นผู้มีตระกูลสูงย่อมปรากฏด้วยการให้โอกาสโดยพลัน ท่านจึงกล่าวว่า “รีบลุกขึ้นแยกออกเป็นสองส่วน” เป็นต้น.

นาริสมานนามนฺติ อิตฺถิอตฺถโชตกนามํ. เตนาห ‘‘อิตฺถิลิงฺค’’นฺติ. อวฺหาตพฺพาติ กเถตพฺพา.

คำว่า นาริสมานนาม หมายถึง ชื่อที่แสดงความหมายของหญิง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อิตถีลิงค์”. คำว่า อัพหาตัพพา หมายถึง พึงกล่าว.

๓๙๔. เอกนีหาเรเนว อฏฺฐ ปญฺเห พฺยากโรนฺโต. ‘‘ปุพฺเพนิวาสํ…เป… ปวุจฺจตี’’ติ อิมินา ปุพฺเพนิวาสสฺส วิทิตการณํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ตสฺส ปุพฺเพนิวาโส ปากโฏ’’ติ. ทิพฺพจกฺขุญาณํ กถิตํ ตสฺส ปริภณฺฑญาณภาวโต ยถากมฺมูปคญาณสฺส. ‘‘ชาติกฺขยํ ปตฺโต, อภิญฺญา โวสิโต’’ติ จ วุตฺตตฺตา มุนีติ อเสกฺขมุนิ อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อรหตฺตญาณโมเนยฺเยน สมนฺนาคโต’’ติ.

๓๙๔. ตอบปัญหา ๘ ข้อด้วยการกล่าวเพียงครั้งเดียว. ด้วยบทว่า “ปุพเพนิวาสัง…เป…ปวุจจติ” นี้ ท่านกล่าวถึงเหตุที่ทำให้รู้ปุพเพนิวาส ท่านจึงกล่าวว่า “ปุพเพนิวาสของท่านนั้นปรากฏแล้ว”. ท่านกล่าวถึงทิพยจักษุญาณ เพราะความเป็นญาณอันเป็นบริขารของยถากัมมูปคญาณ. และเพราะมีการกล่าวว่า “ถึงความสิ้นชาติแล้ว, จบกิจในอภิญญาแล้ว” ฉะนั้น คำว่า มุนี ในที่นี้จึงหมายถึง อเสขมุนี ท่านจึงกล่าวว่า “ผู้ประกอบด้วยอรหัตตญาณอันเป็นมุนีธรรม”.

กิเลสราเคหิ กิเลสวิวณฺณตาหิ. ชาติกฺขยปฺปตฺตตฺตา ‘‘อโถ ชาติกฺขยํ ปตฺโต’’ติ วุตฺตตฺตา. อภิชานิตฺวาติ อภิวิสิฏฺฐตาย อคฺคมคฺคปญฺญาย ญตฺวา. อิทานิ ปฏิสมฺภิทายํ อาคตนเยน ปริญฺญาปหานภาวนาสจฺฉิกิริยาสมาปตฺตีนํ ปารคมเนน ปารคูติ อยเมตฺถ อตฺโถติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปารคูติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อภิญฺเญยฺยธมฺมานํ ชานนวเสน อภิญฺญาปารคู. ตาทิโสติ ยาทิโส ‘‘ปารคู สพฺพธมฺมาน’’นฺติ ปททฺวเยน [Pg.181] วุตฺโต, ตาทิโส. ฉหิ อากาเรหีติ ปชานนาทีหิ ยถาวุตฺเตหิ ฉหิ อากาเรหิ.

ด้วยกิเลสราคะทั้งหลาย ด้วยความทำให้เสียสีคือด้วยกิเลสทั้งหลาย. เพราะถึงความสิ้นชาติแล้ว เพราะมีการกล่าวว่า “อนึ่ง ถึงความสิ้นชาติแล้ว”. คำว่า อภิชานิตวา หมายถึง รู้แจ้งด้วยปัญญาอันเป็นเลิศแห่งมรรคอันประเสริฐ. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าในที่นี้มีความหมายว่า “ปารคู” คือผู้ถึงฝั่งด้วยการบรรลุถึงปริญญา ปหาน ภาวนา สัจฉิกิริยา และสมาบัติ ตามนัยที่มาในปฏิสัมภิทา ท่านจึงกล่าวว่า “หรือว่า ปารคู” เป็นต้น. คำว่า อภิญญาปารคู คือผู้ถึงฝั่งแห่งอภิญญาโดยการรู้ธรรมที่ควรรู้ยิ่ง. คำว่า ตาทิโส คือผู้เช่นนั้น อย่างที่กล่าวด้วยบทสองบทว่า “ปารคู สัพพธัมมานัง” (ผู้ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง). คำว่า ด้วยอาการ ๖ อย่าง คือด้วยอาการ ๖ อย่างที่กล่าวไว้แล้ว เช่น การรู้แจ้งเป็นต้น.

กามญฺเจตฺถ ทฺเว เอว ปุจฺฉาคาถา ทฺเว จ วิสฺสชฺชนาคาถา, ปุจฺฉาปฏิปาฏิยา ปน อสงฺกรโต จ วิสฺสชฺชนํ ปวตฺตติ, ตํ นิทฺธาเรตุํ กึ ปนาติอาทิ วุตฺตํ. เวเทหิ คตตฺตาติ เวเทหิ มคฺคญาเณหิ ปารงฺคตตฺตา. ปุพฺเพนิวาสนฺติอาทีหิ วิชฺชานํ อตฺถิตาย โพธิตตฺตา. ปาปธมฺมานนฺติ ฉตฺตึสปาปธมฺมานํ โสตฺถานํ มคฺคํ ปาปเนน นิสฺเสสโต โสธิตตฺตา.

แม้ในที่นี้มีคาถาถามเพียง ๒ คาถา และคาถาตอบ ๒ คาถา แต่การตอบย่อมดำเนินไปโดยไม่ปะปนกันตามลำดับของคำถาม เพื่อกำหนดความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “กิง ปน” เป็นต้น. คำว่า เวเทหิ คตตตา คือเพราะถึงฝั่งแล้วด้วยเวท คือมรรคญาณทั้งหลาย. เพราะมีการตรัสรู้ด้วยการมีอยู่ของวิชชาทั้งหลาย มีปุพเพนิวาสเป็นต้น. คำว่า ปาปธัมมานัง คือเพราะชำระปาปธรรม ๓๖ ประการให้บริสุทธิ์โดยสิ้นเชิง ด้วยการนำไปสู่ทางแห่งความสวัสดี.

๓๙๕. ธมฺโม นาม อรหตฺตมคฺโค กุสลธมฺเมสุ อุกฺกํสปารมิปฺปตฺติยา อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน. ตสฺส อนุรูปธมฺมภาวโต อนุธมฺโม นาม เหฏฺฐิมมคฺคผลธมฺมา. โย สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ยถานุสิฏฺฐํ น ปฏิปชฺชติ, โส ตถาคตํ ธมฺมาธิกรณํ วิเหเฐติ นาม. โย ปน ปฏิปชฺชนฺโต จ ทนฺธาภิญฺญตาย กมฺมฏฺฐานโสธนตฺถํ อนฺตรนฺตรา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อเนกวารํ กถาเปติ, โส เอตฺตาวตา ธมฺมาธิกรณํ ตถาคตํ วิเหเฐตีติ น วตฺตพฺโพ. น หิ ภควโต ธมฺมเทสนาย ปริสฺสโม อตฺถิ, อยญฺจ อตฺโถ มหาสุทสฺสนสุตฺตาทีหิ (ที. นิ. ๒.๒๔๑ อาทโย) ทีเปตพฺโพ, ตสฺมา – ‘‘สจฺจธมฺมสฺส อนุธมฺม’’นฺติ วตฺตพฺเพ วุตฺตเมว พฺยติเรกมุเขน วิภาเวตุํ ‘‘น จ มํ ธมฺมาธิกรณํ วิเหเสสี’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ ปรกาเล เจตฺถ ปรินิพฺพานมฺปิ สงฺคยฺหติ, ตํ ปน อิมสฺมึ คหิตเมว โหตีติ อาห ‘‘เทสนาย อรหตฺเตเนว กูฏํ คหิต’’นฺติ.

๓๙๕. คำว่า ธรรม หมายถึง อรหัตตมรรค โดยการแสดงถึงความประเสริฐสูงสุดในการบรรลุถึงความยอดเยี่ยมในกุศลธรรมทั้งหลาย. คำว่า อนุธรรม หมายถึง ธรรมอันเป็นเบื้องต่ำแห่งมรรคและผล เพราะความเป็นธรรมที่เหมาะสมกับธรรมนั้น. ผู้ใดฟังธรรมในสำนักของพระศาสดาแล้วไม่ปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอน ผู้นั้นชื่อว่าย่อมเบียดเบียนพระตถาคตผู้เป็นที่ตั้งแห่งธรรม. ส่วนผู้ที่ปฏิบัติอยู่ แต่เพราะเป็นผู้รู้แจ้งช้า จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเป็นครั้งคราว เพื่อชำระกรรมฐานให้บริสุทธิ์ และทูลถามหลายครั้ง ผู้นั้นไม่ควรกล่าวว่าย่อมเบียดเบียนพระตถาคตผู้เป็นที่ตั้งแห่งธรรมด้วยเหตุเพียงเท่านี้. เพราะการแสดงธรรมของพระผู้มีพระภาคไม่มีความเหน็ดเหนื่อย และความหมายนี้พึงแสดงด้วยมหาสุทัสสนสูตรเป็นต้น (ที. มหา. ๒/๒๔๑ เป็นต้น) เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่า เพื่อแสดงสิ่งที่กล่าวไว้แล้วด้วยปฏิเสธรูป ในที่ที่ควรกล่าวว่า “สัจจธรรมัสสะ อนุธัมมัง” ท่านจึงกล่าวว่า “และไม่เบียดเบียนเราผู้เป็นที่ตั้งแห่งธรรม”. ในที่นั้น คำว่า ปรินิพพายี ย่อมรวมถึงปรินิพพานในภายหลังด้วย แต่ในที่นี้ย่อมถือเอาความนั้นอยู่แล้ว ท่านจึงกล่าวว่า “ยอดแห่งการแสดงย่อมถือเอาด้วยอรหัตผลนั่นเอง”.

พฺรหฺมายุสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การอธิบายความที่ซ่อนเร้นในพรหมมายุสูตร จบลงแล้ว.

๒. เสลสุตฺตวณฺณนา

๒. อรรถกถาเสลสูตร.

๓๙๖. เกณิโยติ ตสฺส นามํ, ปุพฺเพ เกณิยา ชีวิกากปฺปนโตติ วทนฺติ. ชฏิโลติ ชฏาธโร. พฺราหฺมณชาติกตฺตา โกฏิสารตาย จ พฺราหฺมณมหาสาโล. ปโยเชตฺวา นิสฺสโย หุตฺวา วสติ, รตฺตึ กามสมฺปตฺตึ อนุภวตีติ วา โยชนา. สุสงฺขตนฺติ สปฺปิมธุสกฺกราทีหิ เจว มริจสิงฺคีเวราทีหิ จ สุฏฺฐุ อภิสงฺขตํ.

๓๙๖. คำว่า เกณิยะ เป็นชื่อของเขา พวกเขากล่าวว่า ในกาลก่อนเขาเลี้ยงชีพด้วยการค้าขาย. คำว่า ชฎิล คือผู้มีชฎา. เพราะเป็นพราหมณ์โดยกำเนิด และเพราะความเป็นผู้มีทรัพย์ถึงโกฏิ จึงเป็นพราหมณ์มหาศาล. หรืออีกนัยหนึ่งคือ “ปโยเชตวา” หมายถึง อาศัยอยู่โดยเป็นที่พึ่ง, ย่อมเสวยกามสมบัติในเวลากลางคืน. คำว่า สุสังขตัง หมายถึง สิ่งที่ปรุงแต่งดีแล้วด้วยเนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อยเป็นต้น และด้วยพริก ขิงเป็นต้น.

ปฏิกฺเขปปสนฺนตายาติ [Pg.182] อโหวตายํ อปฺปิจฺโฉ, โย นิมนฺติยมาโนปิ น สาทิยตีติ อุปนิมนฺติยมานสฺส ปฏิกฺเขเป ติตฺถิยานํ ปสนฺนภาวโตติ. ตํ กถํ? วิรุทฺธเมตนฺติ ‘‘อการณเมต’’นฺติ ปฏิกฺขิปติ.

คำว่า ปฏิเขปปสันนตายะ คือเพราะความเลื่อมใสของพวกเดียรถีย์ในการปฏิเสธของผู้ที่ถูกนิมนต์ว่า “โอหนอ ท่านผู้นี้เป็นผู้มักน้อยหนอ ผู้ที่ถูกนิมนต์แล้วก็ยังไม่รับ”. ข้อนั้นเป็นอย่างไร? ท่านปฏิเสธว่า “สิ่งนี้ขัดแย้งกัน” คือ “สิ่งนี้ไม่สมเหตุสมผล”.

๓๙๘. กปฺปสหสฺเสหิปิ…เป… อโหสีติ อิทํ นานุสฺสวสิทฺธํ อนุมานคฺคหณํ สนฺธายาห. ปเทติ อุตฺตรปทโลเปน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘ปทปฺปมาเณ’’ติ. ปชฺชติ นิกฺขิปติ เอตฺถาติ วา ปทํ ปกติยา ปาทนิกฺขิปฏฺฐานํ, ตสฺมึ ปเท. กีฬาปสุตตาทินา ปมาทํ อาปชฺชติ. โพธิสตฺตจาริกนฺติ ทุกฺกรจริยํ สนฺธาย วทติ.

๓๙๘. คำว่า “แม้ด้วยกัปเป็นพัน...เป...ได้มีแล้ว” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการถือเอาโดยการอนุมานที่มิใช่สำเร็จด้วยการฟังตามกันมา. คำว่า ปเท เป็นการแสดงโดยลบอุตตรบท ท่านจึงกล่าวว่า “ปทัปปมาเณ” (ในประมาณแห่งรอยเท้า). หรือว่า “ปทัง” คือที่สำหรับวางเท้าโดยปกติ, ในรอยเท้านั้น. ย่อมถึงความประมาทด้วยการหมกมุ่นในการเล่นเป็นต้น. คำว่า โพธิสัตตจาริกัง ท่านกล่าวหมายถึงการบำเพ็ญทุกกรกิริยา.

๓๙๙. ปริปุณฺณตายาติ อนูนตาย. อหีนงฺคตายาติ อเวกลฺลภาวโต. โรจตีติ รุจิ, เทหปฺปภา, โสภณา รุจิ เอตสฺสาติ สุรุจิ. อาโรหสมฺปตฺติ กายสฺส ปมาณยุตฺตอุจฺจตา. ปริณาหสมฺปตฺติ กิสถูลภาววชฺชิตปริณาหตา. สณฺฐานสมฺปตฺติ อวยวานํ สุสณฺฐิตตา. จารุทสฺสโนติ ปิยทสฺสโน เตนาห ‘‘สุจิรมฺปี’’ติอาทิ. สุวณฺณสทิสวณฺโณติ ชาติหิงฺคุลเกน มทฺทิตฺวา สิลานิฆํเสเนว ปริกมฺมํ กตฺวา ฐปิตฆนสุวณฺณรูปวณฺโณ. มหาปุริสภาวํ พฺยญฺเชนฺติ ปกาเสนฺตีติ พฺยญฺชนานิ, มหาปุริสลกฺขณานีติ อาห ‘‘ปฐมํ วุตฺตพฺยญฺชนาเนวา’’ติ.

๓๙๙. คำว่า ปริปุณณตายะ คือด้วยความไม่บกพร่อง. คำว่า อหีนังคตายะ คือด้วยความไม่พิการ. คำว่า โรจติ คือ รุจิ (ความรุ่งเรือง), รัศมีกาย, ผู้มีรุจิอันงดงาม จึงชื่อว่า “สุรุจิ”. คำว่า อาโรหสัมปัตติ คือความสูงของกายที่ได้สัดส่วน. คำว่า ปริณาหสัมปัตติ คือความสมบูรณ์แห่งรอบกายที่ปราศจากความผอมและความอ้วน. คำว่า สัณฐานสัมปัตติ คือความสมบูรณ์แห่งสัณฐานของอวัยวะที่ตั้งอยู่ดี. คำว่า จารุทัสสนะ คือผู้เป็นที่รักที่น่าดู เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แม้เป็นเวลานาน” เป็นต้น. คำว่า สุวัณณสทิสวัณณะ คือมีวรรณะดุจทองคำที่ถูกขัดสีด้วยหรดาลแดงธรรมชาติ และถูกปรุงแต่งด้วยการขัดบนหินแล้ววางไว้ เป็นสีทองคำบริสุทธิ์. คำว่า พยัญชนะ คือสิ่งที่แสดงความเป็นมหาบุรุษ, สิ่งที่ประกาศความเป็นมหาบุรุษ, คือมหาปุริสลักษณะ ท่านจึงกล่าวว่า “พยัญชนะที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง”.

ปุพฺเพ วุตฺตนฺติ ‘‘สุรุจี’’ติ ปุพฺเพ วุตฺตํ, ‘‘อาทิจฺโจว วิโรจสี’’ติ ปุน วุตฺตํ. ‘‘จารุทสฺสโน สุวณฺณวณฺโณสี’’ติ ปุพฺเพ วุตฺตํ, ‘‘กลฺยาณทสฺสโน ภิกฺขุ กญฺจนาภตฺตโจ’’ติ ปุน วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘อุตฺตรคาถายปิ เอเสว นโย’’ติ. สาติสยํ อุตฺตมวณฺเณ วณฺเณตฺวา อุตฺตมวณฺณิโนติ ปเทน สนฺตํ ปกาเสตีติ อาห ‘‘อุตฺตมวณฺณสมฺปนฺนสฺสา’’ติ. อุตฺตมสารถีติ เสฏฺฐปุริสสารถิ. ตตฺถ ตตฺถ ชมฺพุวนสณฺฑมณฺฑิตตาย ชมฺพุทีโป ‘‘ชมฺพุสณฺโฑ’’ติ วุจฺจติ. อิสฺสริยนฺติ จกฺกวตฺติสฺสริยํ.

ที่กล่าวไว้ก่อนว่า ‘ผู้มีรัศมีงาม’ นั้นกล่าวไว้ก่อนแล้ว, ‘รุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์’ นั้นกล่าวไว้ซ้ำอีก. ที่กล่าวไว้ก่อนว่า ‘ผู้มีรูปงาม มีผิวพรรณดุจทอง’ นั้นกล่าวไว้ก่อนแล้ว, ‘ภิกษุผู้มีรูปงาม มีผิวพรรณดุจทอง’ นั้นกล่าวไว้ซ้ำอีก ท่านกล่าวหมายถึงเนื้อความนี้ว่า ‘ในคาถาหลังก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน’. เมื่อพรรณนาถึงวรรณะอันประเสริฐอย่างยิ่งแล้ว ท่านกล่าวว่า ‘ของผู้ถึงพร้อมด้วยวรรณะอันประเสริฐ’ ด้วยบทว่า ‘อุตฺตมวณฺณิโน’ เพื่อแสดงถึงท่านผู้สงบ. บทว่า ‘อุตฺตมสารถี’ คือ สารถีผู้ประเสริฐกว่าบุรุษ. ชมพูทวีปนั้นถูกเรียกว่า ‘ชมพูสัณฑะ’ เพราะประดับด้วยป่าไม้หว้าในที่นั้นๆ. บทว่า ‘อิสฺสริยํ’ คือ ความเป็นใหญ่ของพระเจ้าจักรพรรดิ.

ชาติขตฺติยาติ ชาติมนฺโต ขตฺติยา. ราชาภิราชาติ เอตฺถ อภิ-สทฺโท ปูชตฺโถติ อาห ‘‘ราชูนํ ปูชนีโย’’ติ.

บทว่า ‘ชาติขัตติยา’ คือ กษัตริย์ผู้มีชาติ. ในบทว่า ‘ราชาภิราชา’ นี้ อภิศัพท์เป็นไปในอรรถว่าบูชา ท่านจึงกล่าวว่า ‘เป็นที่บูชาของพระราชาทั้งหลาย’.

อปฺปมาณาติ อปริมาณา โลกธาตุโย. ‘‘ยาวตา ปน อากงฺเขยฺยา’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๑) หิ วุตฺตํ. ธมฺมราชา อนุตฺตโรติ เอตฺถ วุตฺตอนุตฺตรภาวํ ‘‘ยาวตา [Pg.183] หี’’ติอาทินา ปากฏตรํ กตฺวา ธมฺมราชภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘สฺวาห’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ธมฺเมนาติ ปฏิเวธธมฺเมน. เตนาห ‘‘อนุตฺตเรเนวา’’ติ. อนุตฺตเรนาติ วิสิฏฺเฐน อุตฺตเมน. อิมสฺมึ ปกฺเข ธมฺเมนาติ ปฏิปตฺติธมฺเมนาติปิ สงฺคยฺหติ. ปริยตฺติธมฺเมนาติ เทสนาธมฺเมน อาณาจกฺกํ ปวตฺเตมีติ โยชนา. เทสนาญาณปฏิเวธญาณวิภาคํ ธมฺมจกฺกเมว วา. อปฺปฏิวตฺติยนฺติ ปฏิวตฺติตุํ อสกฺกุเณยฺยํ.

บทว่า ‘อปฺปมาณา’ คือ โลกธาตุทั้งหลายอันไม่มีประมาณ. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘พึงหวังได้เท่าที่ปรารถนา’ (องฺ. ติก. ๓/๘๑). ในบทว่า ‘ธมฺมราชา อนุตฺตโร’ นี้ เพื่อทำให้ความเป็นผู้ไม่มีใครยิ่งกว่าที่กล่าวไว้ชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยบทว่า ‘ยาวตา หิ’ เป็นต้น และเพื่อแสดงความเป็นพระธรรมราชา จึงตรัสบทว่า ‘สฺวาหํ’ เป็นต้น. บทว่า ‘ธมฺเมน’ คือ ด้วยปฏิเวธธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยธรรมอันยอดเยี่ยมเท่านั้น’. บทว่า ‘อนุตฺตเรน’ คือ ด้วยธรรมอันวิเศษ อันสูงสุด. ในฝ่ายนี้ บทว่า ‘ธมฺเมน’ พึงสงเคราะห์เอาปฏิปัตติธรรมด้วย. บทว่า ‘ปริยตฺติธมฺเมน’ คือ ด้วยเทศนาธรรม, พึงประกอบความว่า ‘เราย่อมยังอาณาจักรให้เป็นไป’. หรือว่า ธรรมจักรนั่นแหละคือการจำแนกเทศนาญาณและปฏิเวธญาณ. บทว่า ‘อปฺปฏิวตฺติยํ’ คือ อันใครๆ ไม่อาจให้เป็นไปกลับได้.

ตถาคเตน ชาโตติ ตถาคเตน เหตุนา อริยาย ชาติยา ชาโต. เหตุอตฺเถ กรณวจนํ. อนุชาโตติ จ วุตฺเต อนุ-สทฺทสฺส วเสน ตถาคตนฺติ จ อุปโยควจนเมว โหติ, โส จ อนุ-สทฺโท เหตุอตฺถโชตโกติ อาห ‘‘ตถาคตํ เหตุํ อนุชาโต’’ติ. อวญฺญาตพฺพภาเวน ชาโตติ อวชาโต ทุปฺปฏิปนฺนตฺตา. เตนาห ‘‘ทุสฺสีโล’’ติ. ตถา หิ วุตฺตํ โกกาลิกํ อารพฺภ ‘‘ปุริสนฺตกลิ อวชาโต’’ติ. ปุตฺโต นาม น โหติ ตสฺส โอวาทานุสาสนิยํ อฏฺฐิตตฺตา. เอวมาหาติ ‘‘อนุชาโต ตถาคต’’นฺติ เอวมาห.

บทว่า ‘ตถาคเตน ชาโต’ คือ เกิดแล้วด้วยชาติอันประเสริฐ มีพระตถาคตเป็นเหตุ. เป็นกรณวจนะในอรรถแห่งเหตุ. เมื่อกล่าวว่า ‘อนุชาโต’ ด้วยอำนาจแห่งอนุศัพท์ ก็เป็นอุปโยควจนะว่า ‘ตถาคตํ’ เท่านั้น และอนุศัพท์นั้นย่อมแสดงอรรถแห่งเหตุ ท่านจึงกล่าวว่า ‘อนุชาโต ตถาคตํ เหตุํ’ (เกิดตามพระตถาคตผู้เป็นเหตุ). บทว่า ‘อวชาโต’ คือ เกิดแล้วด้วยความเป็นผู้ควรดูหมิ่น เพราะประพฤติชั่ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ผู้ทุศีล’. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ปรารภพระโกกาลิกะว่า ‘ผู้เกิดต่ำทรามในหมู่บุรุษ’. ชื่อว่าบุตรย่อมไม่มี เพราะไม่ตั้งอยู่ในโอวาทานุสาสนีของพระองค์. บทว่า ‘เอวมาหา’ คือ กล่าวอย่างนี้ว่า ‘อนุชาโต ตถาคตํ’.

วิชฺชาติ มคฺควิชฺชา. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน วิมุตฺตีติ ผลวิมุตฺติ. นนุ จ มคฺโค ภาเวตพฺเพน คหิโตติ? สจฺจํ คหิโต, สพฺเพ จ ปน สตฺต ธมฺมา อภิญฺเญยฺยาติ วิชฺชาย อภิญฺเญยฺยภาโว วุตฺโต. อิมินา วา นเยน สพฺเพสมฺปิ อภิญฺเญยฺยภาโว วุตฺโต เอวาติ เวทิตพฺโพ. ผเลน วินา เหตุภาวสฺเสว อภาวโต เหตุวจเนน ผลสิทฺธิ, นิโรธสฺส จ สมฺปาปเนน มคฺคสฺส เหตุภาโว. ทุกฺขสฺส นิพฺพตฺตเนน ตณฺหาย สมุทยภาโวติ อิมมตฺถํ สงฺคหิตเมว อตฺถโต อาปนฺนตฺตา. ยุตฺตเหตุนาติ ยุตฺติยุตฺเตน เหตุนา พุทฺธภาวํ สาเธติ สจฺจวินิมุตฺตสฺส พุชฺฌิตพฺพสฺส อภาวโต สจฺจสมฺโพธเนเนว จ ตสฺส อนวเสสโต พุทฺธตฺตา. อตฺถวจนญฺเจตํ, ปโยควจนานิ ปน – พฺราหฺมณ, อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ สพฺพถา อวิปรีตธมฺมเทสโน, สมฺมาสมฺพุทฺธตฺตา สพฺพตฺถ อวิปรีตมาจิกฺขติ ยถาหํ สพฺพมคฺคเทสโกติ. กึ ปน ภควา สยเมว อตฺตโน สมฺมาสมฺพุทฺธภาวํ อาโรเจตีติ? มหากรุณาย อญฺเญสํ มหาวิสยโต. ตตฺถ ‘‘เอโกมฺหิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สพฺพาภิภู สพฺพวิทูหมสฺมี’’ติอาทีนิ (มหาว. ๑๑; ม. นิ. ๑.๒๘๕; ๒.๓๔๑; กถา. ๔๐๕) สุตฺตปทานิ อิทเมว จ สุตฺตปทํ เอตสฺส อตฺถสฺส สาธกํ.

บทว่า ‘วิชฺชา’ คือ มรรควิชชา. บทว่า ‘วิมุตติ’ คือ ผลวิมุตติ ด้วยการแสดงอย่างยอดเยี่ยม. ก็มรรคถูกถือเอาด้วยภาเวตัพพธรรมมิใช่หรือ? ถูกถือเอาจริงอยู่ แต่ธรรมทั้งหลาย ๗ ประการทั้งหมดเป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง ความเป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่งด้วยวิชชาจึงถูกกล่าวไว้. หรือพึงทราบว่า ด้วยนัยนี้ ความเป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่งของธรรมทั้งปวงก็ถูกกล่าวไว้แล้วเหมือนกัน. เพราะไม่มีความเป็นเหตุโดยปราศจากผล ความสำเร็จแห่งผลจึงมีด้วยวจนะแห่งเหตุ และความเป็นเหตุของมรรคก็มีด้วยการบรรลุนิโรธ. ความเป็นเหตุเกิดของตัณหาด้วยการเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เนื้อความนี้ถูกสงเคราะห์ไว้แล้วโดยอรรถ. บทว่า ‘ยุตฺตเหตุนา’ คือ ด้วยเหตุอันสมควร ย่อมยังความเป็นพระพุทธเจ้าให้สำเร็จ เพราะไม่มีสิ่งที่ควรรู้ยิ่งที่พ้นจากสัจจะ และเพราะความเป็นพระพุทธเจ้าของพระองค์นั้นไม่มีส่วนเหลือด้วยการตรัสรู้สัจจะเท่านั้น. และนี่เป็นอรรถวจนะ ส่วนประโยควจนะคือ – พราหมณ์ เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้แสดงธรรมไม่ผิดพลาดโดยประการทั้งปวง เพราะความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมบอกไม่ผิดพลาดในที่ทั้งปวง เหมือนเราเป็นผู้แสดงมรรคทั้งปวง. ก็พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของพระองค์เองหรือ? ทรงประกาศด้วยพระมหากรุณา เพราะเป็นวิสัยอันยิ่งใหญ่ของผู้อื่น. ในที่นั้น บทแห่งสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า ‘เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เดียว เป็นผู้ครอบงำได้ทุกอย่าง เป็นผู้รู้ทุกอย่าง’ (มหา. ๑๑; ม. มู. ๑๒/๓๑๘; ม. ม. ๑๓/๓๔๑; กถา. ๔๐๕) และบทแห่งสูตรนี้เอง เป็นเครื่องยังอรรถนั้นให้สำเร็จ.

สลฺลกนฺตโนติ [Pg.184] สลฺลานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา. โรคสฺสาติ กิเลสโรคสฺส. ตสฺมาติ อปุนปวตฺติปาทเนน ติกิจฺฉนโต. พฺรหฺมํ วา เสฏฺฐํ สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺโตติ พฺรหฺมภูโต. เอวํ อาคตายาติ อิมินา –

บทว่า ‘สลฺลกนฺตโน’ คือ เพราะตัดลูกศรทั้งหลายได้ขาดแล้ว. บทว่า ‘โรคา’ คือ กิเลสโรค. บทว่า ‘ตสฺมา’ คือ เพราะบำบัดด้วยการไม่ให้กลับเป็นไปอีก. บทว่า ‘พฺรหฺมภูโต’ คือ ผู้บรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณอันประเสริฐ. บทว่า ‘เอวํ อาคตาย’ คือ ด้วยบทนี้ –

‘‘กามา เต ปฐมา เสนา, ทุติยา อรติ วุจฺจติ;

ตติยา ขุปฺปิปาสา เต, จตุตฺถี ตณฺหา ปวุจฺจติ.

กามเป็นเสนาที่หนึ่งของท่าน อรติ (ความไม่ยินดี) ชื่อว่าเป็นเสนาที่สอง ความหิวและความกระหายเป็นเสนาที่สามของท่าน ตัณหาชื่อว่าเป็นเสนาที่สี่.

ถินมิทฺธํ เตปญฺจมํ ถินมิทฺธํ เต, ฉฏฺฐา ภีรู ปวุจฺจติ;

สตฺตมี วิจิกิจฺฉา เต, มกฺโข ถมฺโภ เต อฏฺฐโม.

ถีนมิทธะเป็นเสนาที่ห้าของท่าน ความกลัวชื่อว่าเป็นเสนาที่หก วิจิกิจฉาเป็นเสนาที่เจ็ดของท่าน ความลบหลู่และความดื้อรั้นเป็นเสนาที่แปดของท่าน.

ลาโภ สิโลโก สกฺกาโร, มิจฺฉาลทฺโธ จ โย ยโส;

โย จตฺตานํ สมุกฺกํเส, ปเร จ อวชานติ;

เอสา นมุจิ เต เสนา, กณฺหสฺสาภิปฺปหารินี’’ติ. (สุ. นิ. ๔๓๘-๔๔๑);

ลาภ ยศ สักการะ และชื่อเสียงที่ได้มาโดยผิด ผู้ใดยกตนและข่มผู้อื่น นี้คือเสนาของท่านนะมุจิ (มาร) เป็นเสนาของมารผู้ดำมืดที่เข้าประหาร.

เอวํ วุตฺตํ นววิธํ เสนํ สงฺคยฺหติ. วเส วตฺเตตฺวาติ สมุจฺฉินฺทเนน อนุปฺปาทตาปาทเนน วเส วตฺเตตฺวา. กุโตจิ อภโย นิพฺภโย.

พึงสงเคราะห์เสนา ๙ อย่างที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้. บทว่า ‘วเส วตฺเตตฺวา’ คือ ยังให้อยู่ในอำนาจด้วยการตัดขาดและด้วยการทำให้ไม่เกิดขึ้นอีก. บทว่า ‘กุโตจิ อภโย’ คือ ผู้ไม่มีภัยจากที่ไหนๆ.

สยเมว ทฏฺฐพฺพนฺติ เยน เยน อธิคโต, เตน เตน ปรสทฺธาย คนฺตพฺพํ หิตฺวา อสมฺโมหโต ปจฺจเวกฺขณาญาเณเนว สามํ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘ปจฺจกฺข’’นฺติ. ปสฏฺฐา ทิฏฺฐิ สนฺทิฏฺฐิ. ยถา รเถน ชยตีติ รถิโก, เอวํ อิทํ มคฺคพฺรหฺมจริยํ สนฺทิฏฺฐิยา ชยตีติ สนฺทิฏฺฐิกํ. อถ วา ทิฏฺฐนฺติ ทสฺสนํ วุจฺจติ, ทิฏฺฐเมว สนฺทิฏฺฐํ, สนฺทสฺสนนฺติ อตฺโถ. สนฺทิฏฺฐํ อรหตีติ สนฺทิฏฺฐิโก ยถา วตฺถยุคํ อรหตีติ วตฺถยุคิโก. สนฺทิฏฺฐิกํ ผลทานํ สนฺธาย นาสฺส กาโลติ อกาลํ, อกาลเมว อกาลิกํ, น กาลนฺตรํ เขเปตฺวา ผลํ เทติ, อตฺตโน ปน ปวตฺติสมนนฺตรเมว ผลํ เทตีติ อตฺโถ. อถ วา อตฺตโน ผลปฺปทาเน ปกฏฺโฐ กาโล ปตฺโต อสฺสาติ กาลิโก, โลกิโย กุสลธมฺโม, อิทํ ปน สมนนฺตรผลตฺตา น กาลิกํ.

คำว่า Sayameva daṭṭhabbaṃ (พึงเห็นด้วยตนเองนั่นแหละ) ความว่า บรรลุด้วยมรรคใดๆ พึงละการไปตามความเชื่อต่อผู้อื่นด้วยมรรคนั้นๆ แล้วพึงเห็นด้วยตนเองด้วยปัจจเวกขณญาณนั่นเองโดยไม่หลงลืม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'paccakkhaṃ' (ประจักษ์). ทิฏฐิที่น่าสรรเสริญ ชื่อว่า สันทิฏฐิ. เหมือนอย่างว่า ผู้ชนะด้วยรถ ชื่อว่า รถิกะ ฉันใด มรรคพรหมจรรย์นี้ ชื่อว่า สันทิฏฐิกะ เพราะชนะด้วยสันทิฏฐิ ฉันนั้น. อีกอย่างหนึ่ง การเห็น ท่านเรียกว่า ทิฏฐิ, ทิฏฐินั่นเอง ชื่อว่า สันทิฏฐะ อธิบายว่า การเห็นพร้อม. ธรรมที่ควรแก่สันทิฏฐะ ชื่อว่า สันทิฏฐิกะ เหมือนอย่างว่า ผ้าคู่ที่ควรแก่คู่ผ้า ชื่อว่า วัตถยุคิกะ. คำว่า อกาลิกะ (ไม่ประกอบด้วยกาล) ทรงหมายถึงการให้ผลที่เป็นสันทิฏฐิกะว่า กาลของผลนั้นไม่มี ชื่อว่า อกาละ, อกาลนั่นเอง ชื่อว่า อกาลิกะ อธิบายว่า ไม่ให้ผลโดยผ่านกาลเวลาอื่นไป แต่ให้ผลในลำดับแห่งการเกิดขึ้นของตนทีเดียว. อีกอย่างหนึ่ง กาลอันประเสริฐในการให้ผลของตนพึงถึงแก่ธรรมใด ธรรมนั้นชื่อว่า กาลิกะ ได้แก่ โลกิยกุศลธรรม แต่ธรรมนี้ (มรรค) ชื่อว่า นกาลิกะ (ไม่ประกอบด้วยกาล) เพราะให้ผลในลำดับนั่นเอง.

๔๐๐. ‘‘มหายญฺญํ ปวตฺตยี’’ติอาทีสุ เกวลํ ทานธมฺมาทีสุ ยญฺญปริยายสมฺภวโต ‘‘พฺราหฺมณานํ ยญฺญาภาวโต’’ติ วุตฺตํ. พฺราหฺมณา หิ ‘‘อคฺคิมุขา เทวา’’ติ อคฺคิชุหนปุพฺพกํ ยญฺญํ วิทหนฺติ. เตนาห ‘‘อคฺคิชุหนปฺปธานาติ อตฺโถ’’ติ ‘‘ภูรฺภุว? สฺว?’’ อิติ สาวิตฺตี ปุพฺพกตฺตา มุขํ ปุพฺพงฺคมํ[Pg.185]. ‘‘มุขมิว มุข’’นฺติอาทีสุ วิย อิธาปิ ปธานปริยาโย มุขสทฺโทติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มนุสฺสานํ เสฏฺฐโต ราชา ‘มุข’นฺติ วุตฺโต’’ติ อาห. อาธารโตติ โอคาหนฺตีนํ นทีนํ อาธารภาวโต ปฏิสรณโต คนฺตพฺพฏฺฐานภาวโต. สญฺญาณโตติ จนฺทโยควเสน อชฺช อสุกนกฺขตฺตนฺติ ปญฺญายนโต. อาโลกกรณโตติ นกฺขตฺตานิ อภิภวิตฺวา อาโลกกรณโต. โสมฺมภาวโตติ สีตหิมวาสีตวาตูปกฺขรภาวโต. ตปนฺตานนฺติ ทีปสิขา อคฺคิชาลา อสนิวิจกฺกนฺติ เอวมาทีนํ วิชฺชลนฺตานํ. อายมุขํ อคฺคทกฺขิเณยฺยภาเวน.

๔๐๐. ในคำว่า 'Mahāyaññaṃ pavattayī' (ยังมหายัญให้เป็นไปแล้ว) เป็นต้น เพราะมีความเป็นไปได้ของไวพจน์แห่งยัญในทานธรรมเป็นต้นเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะความไม่มีแห่งยัญของพราหมณ์ทั้งหลาย'. ด้วยว่า พวกพราหมณ์ย่อมจัดแจงยัญที่มีการบูชาไฟเป็นเบื้องต้น ด้วยเข้าใจว่า 'เทวดาทั้งหลายมีไฟเป็นปาก'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อธิบายว่า มีการบูชาไฟเป็นประธาน'. ชื่อว่า มุขะ เพราะเป็นเบื้องต้น เพราะมีสาวิตตรีฉันท์ว่า 'ภู่รภุวะ สวะ' เป็นเบื้องต้น. ท่านแสดงว่า แม้ในที่นี้ มุขศัพท์ก็เป็นไวพจน์ของประธาน เหมือนในคำว่า 'Mukhamiva mukhaṃ' (ปากเหมือนหน้า) เป็นต้น จึงกล่าวว่า 'พระราชา ท่านเรียกว่า มุขะ เพราะเป็นผู้ประเสริฐสุดของมนุษย์ทั้งหลาย'. คำว่า Ādhārato (โดยเป็นที่รองรับ) เพราะเป็นที่รองรับ เป็นที่พึ่ง และเป็นที่ไปของแม่น้ำทั้งหลายที่ไหลลงไป. คำว่า Saññāṇato (โดยเป็นเครื่องหมาย) เพราะรู้กันว่า วันนี้เป็นนักขัตฤกษ์ชื่อโน้น ด้วยอำนาจการประกอบของดวงจันทร์. คำว่า Ālokakaraṇato (โดยการทำแสงสว่าง) เพราะครอบงำเหล่านักขัตฤกษ์แล้วทำแสงสว่าง. คำว่า Sommabhāvato (โดยความเป็นผู้เยือกเย็น) เพราะเป็นผู้เข้าไปกำจัดความร้อนด้วยความเย็นและลมเย็น. คำว่า Tapantānaṃ (ในบรรดาสิ่งที่แผดเผา) คือ ในบรรดาสิ่งที่สว่างไสวมีเปลวประทีป เปลวไฟ และสายฟ้าเป็นต้น. คำว่า Āyamukhaṃ (ทางมาแห่งรายได้) เพราะความเป็นผู้ควรแก่ทักษิณาอันเลิศ.

ทิพฺพจกฺขุ ธมฺมจกฺขุ ปญฺญาจกฺขุ พุทฺธจกฺขุ สมนฺตจกฺขูติ อิเมหิ ปญฺจหิ จกฺขูหิ. เต สรณสฺสาติ เต สรณสฺส จ, เต สรณภาวมูลกตฺตา อิตรทฺวยสฺส จ, ยถาวุตฺต เต-ปเทน วุตฺตตฺถโต ปรสฺส จาติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘เต ตุยฺหํ, อิตรสฺส จ สรณสฺส อโห อานุภาโว’’ติ. อาวุตฺติวเสน วา เต สรณสฺสาติ เอตฺถ อตฺโถ วิภาเวตพฺโพ – ตุยฺหํ สรณภูตสฺส จ อิตรสรณสฺส จ อานุภาโวติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ด้วยจักษุ ๕ อย่างเหล่านี้ คือ ทิพยจักษุ ธรรมจักษุ ปัญญาจักษุ พุทธจักษุ และสมันตจักษุ. คำว่า Te saraṇassa (แห่งสรณะเหล่านั้น) อธิบายว่า แห่งสรณะเหล่านั้นด้วย และแห่งสรณะอีก ๒ อย่างที่เหลือเพราะมีความเป็นสรณะเป็นมูลด้วย และแห่งสรณะอื่นจากที่กล่าวแล้วโดยเนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า Te ด้วย. คำนี้ท่านอธิบายไว้ว่า 'โอ้! อานุภาพแห่งสรณะเหล่านั้นของท่าน และแห่งสรณะอื่น'. หรือจะพึงจำแนกเนื้อความในคำว่า Te saraṇassa นี้ ด้วยอำนาจการซ้ำความว่า อานุภาพแห่งสรณะที่เป็นของท่าน และแห่งสรณะอื่น. ส่วนที่เหลือเข้าใจได้ง่ายทั้งนั้น.

เสลสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับในอรรถกถาเสลสูตร จบแล้ว.

๓. อสฺสลายนสุตฺตวณฺณนา

๓. อรรถกถาอัสสลายนสูตร

๔๐๑. อญฺญมญฺญวิสิฏฺฐตฺตา วิสทิสํ รชฺชํ วิรชฺชํ, วิรชฺชโต อาคตา, ตตฺถ ชาตาติ วา เวรชฺชกา, เอวํ ชาตา โข ปน เต, ยสฺมา วตฺถาภรณาทิวิภาเคน นานปฺปการา โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘นานาเวรชฺชกาน’’นฺติ. อฏฺฐกถายํ ปน เวรชฺชสฺเสว วเสน นานปฺปการตา วุตฺตา. ยญฺญุปาสนาทินาติ ยญฺญานุภวนมนฺตชฺเฌนทกฺขิณปริเยสนาทินา. จตุวณฺณสาธารณนฺติ ขตฺติยาทีนํ จตุนฺนํ วณฺณานํ สาธารณํ สํสารสุทฺธิปาปตสฺสนํ. นฺหานสุทฺธิยาติ ติตฺถสมุทฺทขาเตสุ มนฺตชปฺปนปุพฺพกํ สายํตติยอุทโกโรหนาทินฺหานสุทฺธิยา. ภาวนาสุทฺธิยาติ ปรมโชติภูตาย ปุริสภาวนาสงฺขาตาย สุทฺธิยา. วาปิตสิโรติ โอโรปิตเกโส. ตเมว หิ สิโร วาปิตนฺติ วุจฺจติ.

๔๐๑. แคว้นที่ไม่เหมือนกัน เพราะมีความพิเศษแตกต่างกัน ชื่อว่า วิรัชชะ, ผู้มาจากแคว้นวิรัชชะ หรือผู้เกิดในแคว้นนั้น ชื่อว่า เวรัชชกะ, ก็ชนเหล่านั้นเกิดมาแล้ว ย่อมมีหลายชนิดโดยการแบ่งเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'nānāverajjakānaṃ' (ของคนต่างแคว้นต่างๆ). แต่ในอรรถกถา ท่านกล่าวความเป็นต่างๆ กันด้วยอำนาจแห่งแคว้นเวรัชชะนั่นเอง. คำว่า Yaññupāsanādinā (ด้วยการบำเรอยัญเป็นต้น) คือ ด้วยการเสวยยัญ การเรียนมนต์ และการแสวงหาทักษิณาเป็นต้น. คำว่า Catuvaṇṇasādhāraṇaṃ (ทั่วไปแก่คน ๔ วรรณะ) คือ การเห็นความบริสุทธิ์จากสังสารวัฏที่ทั่วไปแก่คนทั้ง ๔ วรรณะ มีกษัตริย์เป็นต้น. คำว่า Nhānasuddhiyā (ด้วยความบริสุทธิ์ด้วยการอาบน้ำ) คือ ด้วยความบริสุทธิ์ด้วยการอาบน้ำมีการลงน้ำในเวลาเย็นเป็นครั้งที่ ๓ เป็นต้น ในท่าเรือ ทะเล และสระขุด โดยมีการร่ายมนต์เป็นเบื้องต้น. คำว่า Bhāvanāsuddhiyā (ด้วยความบริสุทธิ์ด้วยภาวนา) คือ ด้วยความบริสุทธิ์ที่เรียกว่าปุริสภาวนาอันเป็นโชติช่วงอย่างยิ่ง. คำว่า Vāpitasiro (ผู้มีศีรษะอันโกนแล้ว) คือ ผู้มีผมอันปลงแล้ว. เพราะศีรษะที่ปลงผมแล้วนั่นเอง ท่านเรียกว่า วาปิตะ.

สภาววาทีติ [Pg.186] ยถาภูตวาที. ปพฺพชนฺตาติ พฺราหฺมณปพฺพชฺชํ อุปคจฺฉนฺตา, ตสฺมา พฺราหฺมณานํ ปพฺพชฺชาวิธานํ สิกฺขนฺเตน โภตา ‘‘พฺราหฺมณาว สุชฺฌนฺติ, โน อพฺราหฺมณา’’ติ อยํ วิธิ สเหตุโก สอุปาทาโน สกฺกจฺจํ อุคฺคหิโต, ตสฺมา ตุยฺหํ ปราชโย นตฺถิ…เป… เอวมาหํสุ.

คำว่า Sabhāvavādī (ผู้กล่าวตามสภาวะ) คือ ผู้กล่าวตามความเป็นจริง. คำว่า Pabbajantā (เมื่อบวชอยู่) คือ เมื่อเข้าถึงการบวชเป็นพราหมณ์, เพราะเหตุนั้น พวกพราหมณ์จึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านเรียนวิธีบวชของพราหมณ์อยู่ ได้เรียนเอาวิธีนี้ว่า พราหมณ์เท่านั้นบริสุทธิ์ ไม่ใช่พราหมณ์ไม่บริสุทธิ์ พร้อมทั้งเหตุและหลักฐานมาอย่างดีแล้ว เพราะฉะนั้น ความพ่ายแพ้จึงไม่มีแก่ท่าน...ลฯ...'

๔๐๒. ลทฺธิภินฺทนตฺถนฺติ ‘‘พฺราหฺมณาว พฺรหฺมุโน ปุตฺตา โอรสา มุขโต ชาตา พฺรหฺมชา’’ติ เอวํ ปวตฺตลทฺธิยา วินิเวฐนตฺถํ. ปุตฺตปฏิลาภตฺถายาติ ‘‘เอวํ มยํ เปตฺติกํ อิณธารํ โสเธยฺยามา’’ติ ลทฺธิยํ ฐตฺวา ปุตฺตปฏิลาภตฺถาย. อยญฺเหตฺถ อธมฺมิกานํ พฺราหฺมณานํ อชฺฌาสโย. เนสนฺติ พฺราหฺมณานํ. สจฺจวจนํ สิยาติ ‘‘พฺรหฺมุโน ปุตฺตา’’ติอาทิวจนํ สจฺจํ ยทิ สิยา พฺราหฺมณีนํ…เป… ภเวยฺย, น เจตํ อตฺถิ. มหาพฺรหฺมุโน มุขโต ชาโตติ วาทจฺเฉทกวาโท มุขโตชาตจฺเฉกวาโท. อสฺสลายโนวิญฺญู ชาติโก ‘‘นิรกฺเขปํ สมเณน โคตเมน วุตฺต’’นฺติ ชานนฺโตปิ สหคตานํ พฺราหฺมณานํ จิตฺตานุรกฺขณตฺถํ ‘‘กิญฺจาปิ ภวํ โคตโม’’ติอาทิมาห.

๔๐๒. คำว่า Laddhibhindanatthaṃ (เพื่อทำลายลัทธิ) คือ เพื่อรื้อถอนลัทธิที่ดำเนินมาอย่างนี้ว่า 'พราหมณ์เท่านั้นเป็นบุตร เป็นโอรส เกิดจากปากของพรหม เกิดจากพรหม'. คำว่า Puttapaṭilābhatthāya (เพื่อต้องการได้บุตร) คือ เพื่อต้องการได้บุตรโดยตั้งอยู่ในลัทธิว่า 'ด้วยอาการอย่างนี้ พวกเราพึงชำระหนี้ของบิดาได้'. นี้เป็นอัธยาศัยของพวกพราหมณ์อธรรมในเรื่องนี้. คำว่า Nesaṃ (ของคนเหล่านั้น) คือ ของพวกพราหมณ์. คำว่า Saccavacanaṃ siyā (พึงเป็นคำจริง) คือ หากว่าคำเป็นต้นว่า 'เป็นบุตรของพรหม' พึงเป็นคำจริง...ลฯ... ของนางพราหมณีทั้งหลายพึงมี แต่คำนั้นไม่มีเลย. คำว่า Mukhatojātacchekavāda (วาทะที่ตัดวาทะว่าเกิดจากปาก) คือ วาทะที่ตัดวาทะว่าเกิดจากปากของมหาพรหม. อัสสลายนมาณพเป็นผู้มีความรู้ แม้จะรู้อยู่ว่า 'พระสมณโคดมตรัสไว้ไม่มีข้อคัดค้าน' แต่เพื่อจะรักษาใจของพวกพราหมณ์ที่มาด้วยกัน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'แม้ท่านพระโคดมจะ...'

๔๐๓. อิทานิ พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณติ วาทํ ภินฺทิตุํ ‘‘สุตํ เต โยนกกมฺโพเชสู’’ติอาทิ อารทฺธํ. ยทิ พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ, สพฺพตฺถ พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ ภเวยฺย, อถ กสฺมา โยนกกมฺโพชาทิชนปเทสุ พฺราหฺมณานํ เสฏฺฐภาโว นตฺถิ? เอวญฺหิ ตตฺถ วณฺณา, ตสฺมา ‘‘พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ’’ติ ลทฺธิมตฺตเมตํ. เตสุ หิ ชนปเทสุ ชนา เอกชฺฌํ สนฺนิปติตฺวา สมฺมนฺตยิตฺวา กติกํ อกํสุ, ทาสํ สามิกํ กตฺวา อิตเร สพฺเพ ตํ ปูเชตฺวา ตสฺส วเส วตฺตนฺติ, โย เตสํ อยฺโย โหติ อิตเร สพฺเพ ตสฺส ทาสา โหนฺติ, เต กติปยสํวจฺฉราติกฺกเมน ตสฺส กิญฺจิ โทสํ ทิสฺวา ตํ ตโต ฐานโต อปเนตฺวา อญฺญํ ฐเปนฺติ, อิติ โส อยฺโย หุตฺวา ทาโส โหติ, อิตโร ทาโส หุตฺวา อยฺโย โหติ, เอวํ ตาว เกจิ ‘‘อยฺโย หุตฺวา ทาโส โหติ, ทาโส หุตฺวา อยฺโย โหตี’’ติ เอตฺถ อตฺถํ วทนฺติ. อฏฺฐกถายํ ปน ปุริมวเสเนว ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘พฺราหฺมโณ สภริโย’’ติอาทิ วุตฺตํ. วยปฺปตฺเต ปุตฺเต อสตีติ อิทํ วกฺขมานสฺส ทารกสฺส ทายชฺชสามิกภาวสฺส ตาว ทสฺสนํ. มาติโต สุทฺโธติ เอตฺถ [Pg.187] โย มาติโต สุทฺธตฺตา อยฺโย, ปิติโต อสุทฺธตฺตา ทาโส โหติ, โส เอว ปิติโต อสุทฺธตฺตา ทาโส หุตฺวา มาติโต อยฺโย โหตีติ ชาตึ สมฺเภเทติ. โสว สพฺเพน สพฺพํ โหตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ อปเร. โก ถาโมติ มหนฺเต โลกสนฺนิวาเส อนมตคฺเค อตีเต กาเล อิตฺถีนํ วา จิตฺเต อนวฏฺฐิเต ทาสา ทาสา เอว โหนฺติ, อยฺยา อยฺยา เอว โหนฺตีติ เอตฺถ โก เอกนฺติโก สเหตุโก อวสฺสโย, ตสฺส สาธโก สิทฺธนฺโต, กึ นิทสฺสนนฺติ อตฺโถ.

๔๐๓. บัดนี้ เพื่อทำลายวาทะที่ว่า 'พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะที่ประเสริฐ' จึงเริ่มคำว่า 'ท่านเคยได้ยินในหมู่ชาวโยนกและกัมโพชะหรือไม่' เป็นต้น หากพราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะที่ประเสริฐ พราหมณ์ก็พึงเป็นผู้ประเสริฐในทุกหนแห่ง แต่เหตุไฉนในชนบททั้งหลายมีโยนกและกัมโพชะเป็นต้น ความเป็นผู้ประเสริฐของพราหมณ์จึงไม่มี? เพราะวรรณะทั้งหลายในที่นั้นเป็นอย่างนี้ (คือไม่แน่นอน) เพราะฉะนั้น คำว่า 'พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะที่ประเสริฐ' นี้จึงเป็นเพียงความยึดถือเท่านั้น ในชนบทเหล่านั้นแล ชนทั้งหลายประชุมปรึกษากันแล้วทำกติกาว่า ให้ทาสเป็นนาย แล้วคนอื่นทั้งหมดพึงบูชาเขาและอยู่ในอำนาจของเขา ผู้ใดเป็นนายของคนเหล่านั้น คนอื่นทั้งหมดเป็นทาสของเขา คนเหล่านั้นเมื่อล่วงไปไม่กี่ปี เห็นโทษบางอย่างของเขาแล้วก็ปลดเขาออกจากตำแหน่งนั้นแล้วตั้งคนอื่นแทน ดังนั้น เขาจึงเป็นนายแล้วกลายเป็นทาส คนอื่นเป็นทาสแล้วกลายเป็นนาย บางคนกล่าวอรรถในที่นี้ว่า 'เป็นนายแล้วกลายเป็นทาส เป็นทาสแล้วกลายเป็นนาย' ดังนี้ ส่วนในอรรถกถา เพื่อจะแสดงอรรถนั้นด้วยอำนาจคำที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'พราหมณ์พร้อมด้วยภรรยา' เป็นต้น คำว่า 'เมื่อบุตรผู้บรรลุนิติภาวะไม่มีอยู่' นี้ เป็นการแสดงความเป็นเจ้าของมรดกของเด็กที่จะกล่าวต่อไป ในคำว่า 'บริสุทธิ์ทางมารดา' นี้ ผู้ใดเป็นนายเพราะบริสุทธิ์ทางมารดา เป็นทาสเพราะไม่บริสุทธิ์ทางบิดา ผู้นั้นนั่นแหละเป็นทาสเพราะไม่บริสุทธิ์ทางบิดาแล้วเป็นนายทางมารดา ย่อมทำให้ชาติปะปนกัน ส่วนคนอื่นกล่าวว่า 'ผู้นั้นเป็น (ทาสหรือนาย) โดยประการทั้งปวง' ดังนี้ ไม่สามารถจะกล่าวได้ คำว่า 'อะไรคือความมั่นคง' หมายความว่า ในการรวมกันของโลกอันใหญ่หลวง ในอดีตกาลอันหาเบื้องต้นและเบื้องปลายมิได้ หรือเมื่อจิตของสตรีไม่ตั้งมั่น ทาสก็เป็นทาสถ่ายเดียว นายก็เป็นนายถ่ายเดียว ในที่นี้ อะไรคือความแน่นอน มีเหตุผล และเป็นที่พึ่งพิง อันเป็นหลักฐานที่สนับสนุน เป็นเครื่องสาธก?

๔๐๔. สุกฺกจฺเฉทกวาโท นามาติ ‘‘พฺราหฺมโณว สุกฺโก วณฺโณ’’ติ เอวํ วุตฺโต สุกฺกจฺเฉทกวาโร นาม.

๔๐๔. ชื่อว่าวาทะที่ตัดความขาว คือวาระที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า 'พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะขาว'

๔๐๘. สพฺพสฺมึ อคฺคิกิจฺจํ กโรนฺเตติ เอเตน ยถา ยโต กุโตจิ นิสฺสยโต อุปฺปนฺโน อคฺคิอุปาทานสมฺปนฺโน อคฺคิกิจฺจํ กโรติ, เอวํ ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ ทาสกุเล ชาโต อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน สมฺมาปฏิปชฺชมาโน สํสารโต สุชฺฌติ เอวาติ ทสฺเสติ.

๔๐๘. ด้วยคำว่า 'ทำกิจแห่งไฟในทุกสิ่ง' นี้ ย่อมแสดงว่า ไฟที่เกิดขึ้นจากที่อาศัยใดๆ ก็ตาม เมื่อถึงพร้อมด้วยเชื้อ ย่อมทำกิจแห่งไฟได้ฉันใด ผู้ที่เกิดในตระกูลทาสใดๆ ก็ตาม เมื่อถึงพร้อมด้วยอุปนิสัย ปฏิบัติชอบอยู่ ย่อมบริสุทธิ์จากสังสารวัฏได้ฉันนั้นนั่นแล

๔๐๙. ปาทสิกวณฺโณติ อนฺตราฬวณฺโณ. เอเตสนฺติ ขตฺติยกุมาเรน พฺราหฺมณกญฺญาย อุปฺปนฺนปุตฺโต, พฺราหฺมณกุมาเรน ขตฺติยกญฺญาย อุปฺปนฺนปุตฺโตติ เอเตสํ ทฺวินฺนํ มาณวกานํ. มตกภตฺเตติ มเต อุทฺทิสฺส กตภตฺเต. ถาลิปาเกติ กตมงฺคลภตฺเต.

๔๐๙. คำว่า 'วรรณะปาทสิกะ' คือวรรณะในระหว่าง. คำว่า 'ของคนเหล่านั้น' หมายถึง มาณพสองคนนี้ คือบุตรที่เกิดจากกุมารกษัตริย์กับนางพราหมณี และบุตรที่เกิดจากกุมารพราหมณ์กับนางกษัตริย์. คำว่า 'มตกภัต' คือภัตที่ทำอุทิศแก่ผู้ตาย. คำว่า 'ถาลีปากะ' คือภัตที่ทำในงานมงคล

๔๑๐. ตุมฺเหติ ชาติสามญฺญโต มาณวํ พฺราหฺมเณหิ สทฺธึ เอกชฺฌํ สงฺคณฺหนฺโต อาห. โก นุ โขติ อวํสิโร อิสิวาโท, เตสํ พฺราหฺมณีสีนํ อสามตฺถิยทสฺสเนน ชาติยา อปฺปมาณตํ วิภาเวตุํ คามทารกเวเสน อุปคจฺฉิ. เตน วุตฺตํ ‘‘คามณฺฑลรูโป วิยา’’ติ. โกณฺฑทมโกติ อทนฺตทมโก.

๔๑๐. คำว่า 'ท่านทั้งหลาย' พระผู้มีพระภาคตรัสโดยทรงสงเคราะห์มาณพเข้ากับพราหมณ์ทั้งหลายโดยความเป็นสามัญแห่งชาติ. คำว่า 'ใครกันหนอ' เป็นวาทะของฤๅษีผู้ก้มหน้า ท่านได้เข้าไปหาด้วยเพศของเด็กชาวบ้าน เพื่อแสดงความที่ชาติไม่ใช่ประมาณ โดยการแสดงความไม่สามารถของพราหมณ์ฤๅษีเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'เหมือนรูปเด็กชาวบ้าน'. คำว่า 'โกณฑทมกะ' คือผู้ฝึกคนที่ยังไม่ได้ฝึก

๔๑๑. ชเนตีติ ชนิกา ชเนตฺติ. ชนโก ปิตาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. คนฺธพฺพปญฺหนฺติ คนฺธพฺพสฺส มาตุกุจฺฉิยํ อุปฺปชฺชนกสตฺตสฺส ขตฺติยภาวาทิปุจฺฉํ. ทพฺพิคหณสิปฺปมฺปิ เอกา วิชฺชา เวทิตพฺพา. ตตฺถ กิร กุสโล ยํ กิญฺจิ อาหารูปคปณฺณปุปฺผผลพีชํ อนฺตมโส เอลาลุกมฺปิ คเหตฺวา เภสชฺเชหิ โยเชตฺวา ปจนฺโต สปฺปิมธุผาณิเตหิ สมานรสํ กตฺวา สมฺปาเทตุํ [Pg.188] สกฺโกติ, ปุณฺโณปิ ตาทิโส, เตน ญาตํ ตฺวํ ทพฺพิคหณสิปฺปมตฺตมฺปิ น ชานาสีติ สมฺพนฺโธ. สทฺโธติ กมฺมผลสทฺธาย สทฺโธ, โปถุชฺชนิเกเนว รตนตฺตยปสาเทน ปสนฺโน. เตเนวาห – ‘‘อุปาสกํ มํ ภวํ…เป… สรณํ คต’’นฺติ.

๔๑๑. คำว่า 'ชนนี' คือผู้ให้กำเนิด. ในคำว่า 'ชนกคือบิดา' นี้ก็มีนัยเดียวกันนี้แล. คำว่า 'ปัญหาเรื่องคันธัพพะ' คือการถามถึงความเป็นกษัตริย์เป็นต้นของสัตว์ผู้จะเกิดในครรภ์มารดาที่เรียกว่าคันธัพพะ. แม้ศิลปะการถือทัพพีก็พึงทราบว่าเป็นวิชาหนึ่ง. ได้ยินว่า ผู้เชี่ยวชาญในวิชานั้น สามารถนำใบไม้ ดอกไม้ ผลไม้ และเมล็ดพืชที่ใช้เป็นอาหารอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ที่สุดคือแตงร้าน มาผสมกับยาแล้วปรุงให้มีรสชาติเสมอกับเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยได้. แม้ปุณณะก็เป็นเช่นนั้น. ด้วยเหตุนั้น จึงมีความเกี่ยวเนื่องว่า 'ท่านไม่รู้จักแม้แต่เพียงศิลปะการถือทัพพี'. คำว่า 'ผู้มีศรัทธา' คือผู้มีศรัทธาด้วยศรัทธาในกรรมและผลของกรรม เลื่อมใสด้วยความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยอันเป็นไปในระดับปุถุชนนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ขอท่านจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสก...เป...ผู้ถึงสรณะแล้ว'

อสฺสลายนสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถะที่เร้นอยู่ในอรรถกถาอัสสลายนสูตร จบแล้ว

๔. โฆฏมุขสุตฺตวณฺณนา

๔. การอธิบายอรรถกถาโฆฏมุขสูตร

๔๑๒. เขมิยา นาม รญฺโญ เทวิยา โรปิตตฺตา ตํ อมฺพวนํ เขมิยมฺพวนนฺติ วุจฺจตีติ วทนฺติ. ธมฺมิโกติ ธมฺมยุตฺโต สพฺพโสว อธมฺมํ ปหาย ธมฺเม ฐิโต. ปริพฺพชติ ปพฺพชติ เอเตนาติ ปริพฺพโช, ฆราวาสโต นิกฺขมนปุพฺพกํ ลิงฺคคฺคหณวเสน สีลสมาทานํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปริพฺพเช. สภาโวติ ตํ ปริพฺพาชนิยํ, เตหิ เตหิ ปริพฺพาชเกหิ อนุฏฺฐาตพฺโพ ปฏิปตฺติธมฺมสงฺขาโต สภาโว. ธมฺโมว ปมาณนฺติ เอเตน มยํ อหิริมนา จิตฺตสฺส ยถาอุปฏฺฐิตํ กเถม, ตสฺมา ตํ อปฺปมาณํ, โย ปเนตฺถ อวิตโถ ธมฺโม, ตเทว ปมาณํ. อธิคตปฏิปตฺติสงฺขาโต สภาโว อตฺถิ, ตสฺส ตุมฺเหหิ ตุมฺเหหิ พหุนา นานาสนฺทสฺสนาทิ กมฺเมน อิธ ภวิตพฺพํ, พหุเทเวตฺถ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

๔๑๒. พวกเขากล่าวว่า เพราะพระเทวีของพระราชาพระนามว่าเขมิยา ทรงปลูกไว้ จึงเรียกป่ามะม่วงนั้นว่า เขมิยัมพวัน. คำว่า 'ธัมมิกะ' คือผู้ประกอบด้วยธรรม คือผู้ละอธรรมโดยประการทั้งปวงแล้วตั้งอยู่ในธรรม. คำว่า 'บรรพชา' (paribbajo) คือการที่บุคคลย่อมบรรพชาด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าบรรพชา ได้แก่การสมาทานศีลด้วยการถือเพศอันมีการออกจากเรือนเป็นเบื้องหน้า. คำว่า 'ในที่นี้' คือในการบรรพชานี้. คำว่า 'สภาวะ' คือสภาวะที่พึงประพฤติปฏิบัติอันกล่าวคือธรรมปฏิบัติที่บรรพชิตเหล่านั้นพึงบำเพ็ญ. คำว่า 'ธรรมเท่านั้นเป็นประมาณ' ด้วยคำนี้ (ท่านกล่าวว่า) พวกเรากล่าวตามที่จิตปรากฏโดยไม่มีความละอาย เพราะฉะนั้น คำกล่าวนั้นจึงไม่เป็นประมาณ ธรรมใดในที่นี้ไม่คลาดเคลื่อน ธรรมนั้นนั่นแหละเป็นประมาณ. สภาวะอันกล่าวคือธรรมปฏิบัติที่บรรลุแล้วมีอยู่ ท่านทั้งหลายพึงกระทำในที่นี้ด้วยกรรมมีการแสดงให้เห็นต่างๆ เป็นต้นอันมาก มีอธิบายว่า พึงกล่าวไว้มากในที่นี้

๔๑๔. สารตฺตรตฺตาติ สารชฺชนวเสน รตฺตา, พหุลราควเสน อภิรตฺตาติ อตฺโถ. อตฺตนา ญาเปตพฺพมตฺถํ อนุคฺคหาเปติ โพเธตีติ อนุคฺคโห, ญาปิตการณํ, สห อนุคฺคเหนาติ สานุคฺคหา. เตนาห ‘‘สการณา’’ติ. กึ ปน ตํ การณํ? อิมสฺสาธิปฺปาโย ‘‘นตฺถิ ธมฺมิโก ปริพฺพโช’’ติ มยา วุตฺโต, อทฺธา ปนายสฺมา อุเทโน ยาถาวโต ธมฺมิกํ ปริพฺพชํ เม อาจิกฺขตีติ. เตนาห ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิ.

๔๑๔. คำว่า 'สารถรัตตะ' หมายถึง ผู้กำหนัดแล้วด้วยอำนาจความกำหนัด อธิบายว่า ผู้ยินดีอย่างยิ่งด้วยอำนาจราคะอันมาก. คำว่า 'อนุเคราะห์' (anuggaho) คือการทำให้รู้แจ้งซึ่งอรรถที่ตนพึงให้รู้แจ้ง คือการทำให้เข้าใจ ได้แก่เหตุที่ทำให้รู้แจ้ง. คำว่า 'พร้อมด้วยการอนุเคราะห์' คือพร้อมด้วยเหตุ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พร้อมด้วยเหตุ'. ก็เหตุนั้นคืออะไรเล่า? อธิบายว่า ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้ว่า 'บรรพชาที่เป็นธรรมไม่มี' แต่ท่านพระอุทัยคงจะบอกบรรพชาที่เป็นธรรมแก่ข้าพเจ้าตามความเป็นจริงแน่แท้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'คำนี้ได้กล่าวไว้แล้ว' เป็นต้น

๔๒๑. สพฺพมิทํ ถาวรชงฺคมํ ปุริสกตํ, ตสฺมา ยํ กิญฺจิ กตฺวา อตฺตา โปเสตพฺโพ รกฺขิตพฺโพติ โลกายตนิสฺสิโต นีติมคฺโค โฆฏมุขกนฺโต, ตสฺมา อาห ‘‘เอตสฺส กิร ชานนสิปฺเป’’ติอาทิ. สคฺเค [Pg.189] นิพฺพตฺโต นาม นตฺถิ อกตฺตพฺพเมว กรณโต. เทวโลกปริยาปนฺนธนํ มนุสฺสานํ อุปกปฺปปุญฺญาภาวโต ปุพฺเพ อตฺตนา นิหิตธนํ ‘‘อสุเก จา’’ติ อาจิกฺขิตฺวา คโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๔๒๑. สิ่งที่เคลื่อนที่ได้และเคลื่อนที่ไม่ได้ทั้งหมดนี้ มนุษย์สร้างขึ้น เพราะฉะนั้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ทำแล้ว ตนพึงบำรุง พึงรักษา นี้เป็นแนวทางแห่งนิติที่อาศัยโลกายตนะ ซึ่งเป็นที่พอใจของโฆฏมุขะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ก็ในศิลปะแห่งการรู้นี้" เป็นต้น ชื่อว่าผู้เกิดในสวรรค์ไม่มี เพราะการกระทำสิ่งที่ไม่ควรกระทำ ทรัพย์ที่อยู่ในเทวโลก ย่อมไม่อำนวยประโยชน์แก่มนุษย์ เพราะไม่มีบุญ ทรัพย์ที่ตนฝังไว้ก่อนแล้ว จึงบอกว่า "ในที่โน้น" แล้วก็ไป ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย

โฆฏมุขสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การแสดงอรรถที่เร้นอยู่ในอรรถกถาโฆฏมุขสูตร จบแล้ว

๕. จงฺกีสุตฺตวณฺณนา

๕. อรรถกถาจังกีสูตร

๔๒๒. ตสฺมินฺติ สาลวเน. อุตฺตเรน โอปาสาทนฺติ โอปาสาทคามสฺส อุตฺตรทิสายํ. อุตฺตเรนาติ เอน-สทฺทโยเคน หิ โอปาสาทนฺติ อุปโยควจนํ. อชฺฌาวสตีติ เอตฺถ อธิ-อา-สทฺทานํ อนตฺถนฺตรตํ หทเย กตฺวา อาห ‘‘วสตี’’ติ. อิทานิ เตสํ อตฺถวิเสสภาวิตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อภิภวิตฺวา วา อาวสตี’’ติอาทิมาห. เอตฺถาติ โอปาสาทปเท. สตฺตุสฺสทนฺติอาทีสุ ปน กถนฺติ อาห – ‘‘ตสฺส อนุปฺปโยคตฺตาว เสสปเทสู’’ติ. อุป-อนุ-อธิ-อิติ-เอวํ-ปุพฺพเก วสนกิริยยาฏฺฐาเน อุปโยควจนเมว ปาปุณาตีติ สทฺทวิทู อิจฺฉนฺตีติ อาห ‘‘ลกฺขณํ สทฺทสตฺถโต ปริเยสิตพฺพ’’นฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อุปสคฺควเสน ปเนตฺถ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนํ เวทิตพฺพ’’นฺติ. อุสฺสทตา นาเมตฺถ พหุลตาติ ตํ พหุลตํ ทสฺเสตุํ ‘‘พหุชน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อาวชฺชิตฺวาติ ปริกฺขิปิตฺวา.

๔๒๒. บทว่า ตสฺมึ ได้แก่ ในป่าไม้สาละ บทว่า อุตฺตเรน โอปาสาทํ ได้แก่ ทางทิศเหนือของบ้านโอปาสาทะ บทว่า อุตฺตเรน นั้น เพราะประกอบด้วยศัพท์ว่า เอนะ บทว่า โอปาสาทํ จึงเป็นอุปโยควจนะ ในบทว่า อชฺฌาวสติ นี้ เมื่อทำความที่ศัพท์ว่า อธิ และ อา ไม่มีอรรถต่างกันไว้ในใจ จึงกล่าวว่า "วสติ" (อยู่) บัดนี้ เมื่อแสดงความที่ศัพท์เหล่านั้นมีอรรถพิเศษ จึงกล่าวว่า "ครอบงำอยู่" เป็นต้น บทว่า เอตฺถ ได้แก่ ในบทว่า โอปาสาทะ ส่วนในบทว่า สตฺตุสฺสทํ เป็นต้น กล่าวว่า "อย่างไร" ตอบว่า "เพราะไม่มีการประกอบศัพท์นั้นในบทที่เหลือ" นักปราชญ์ทางไวยากรณ์ย่อมปรารถนาว่า ในที่แห่งกิริยาคือการอยู่อาศัย ซึ่งมีบทว่า อุปะ อนุ อธิ เป็นต้นนำหน้า ย่อมถึงซึ่งอุปโยควจนะเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "พึงแสวงหาลักษณะจากคัมภีร์ไวยากรณ์" ก็จริงดังที่กล่าวไว้ว่า "ในที่นี้ พึงทราบอุปโยควจนะในอรรถแห่งภูมิ โดยอาศัยอุปสัค" ชื่อว่า อุสฺสทตา ในที่นี้คือความมาก เพื่อแสดงความมากนั้น จึงกล่าวว่า "คนมาก" เป็นต้น บทว่า อาวชฺชิตฺวา ได้แก่ ล้อมรอบแล้ว

รญฺญา วิย ภุญฺชิตพฺพนฺติ วา ราชโภคฺคํ. รญฺโญ ทายภูตนฺติ กุลปรมฺปราย โภคฺคภาเวน รญฺญา ลทฺธทายภูตํ. เตนาห ‘‘ทายชฺชนฺติ อตฺโถ’’ติ. ราชนีหาเรน ปริภุญฺชิตพฺพโต อุทฺธํ ปริโภคลาภสฺส เสฏฺฐเทยฺยตา นาม นตฺถีติ อาห – ‘‘ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ราชสงฺเขเปน ปริภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ. ติตฺถปพฺพตาทีสูติ นทีติตฺถปพฺพตปาทคามทฺวารอฏวีมุขาทีสุ. นิสฺสฏฺฐปริจฺจตฺตนฺติ มุตฺตจาควเสน ปริจฺจตฺตํ กตฺวา. เอเตสํ พฺราหฺมณคหปติกานํ.

พึงบริโภคเหมือนพระราชา หรือเป็นของที่พระราชาพึงบริโภค บทว่า รญฺโญ ทายภูตํ ได้แก่ เป็นของที่พระราชาได้มาโดยเป็นมรดกที่พึงบริโภคสืบต่อกันมาในตระกูล เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "อรรถว่า ทายัชชัง" เพราะพึงบริโภคด้วยวิธีของพระราชา ชื่อว่าความประเสริฐแห่งการได้บริโภคที่ยิ่งกว่านั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "พึงกางฉัตรบริโภคโดยย่ออย่างพระราชา" บทว่า ติตฺถปพฺพตา ทีสุ ได้แก่ ในท่าแม่น้ำ ภูเขา เชิงเขา ประตูบ้าน ปากป่า เป็นต้น บทว่า นิสฺสฏฺฐปริจฺจตฺตํ ได้แก่ สละแล้วด้วยการปล่อยวาง ของพราหมณ์และคฤหบดีเหล่านั้น

๔๒๓. ติ สนฺนิปติตา. โย โกจิ วิญฺญูนํ อิจฺฉิโต ปญฺโห, ตสฺส ปุจฺฉิตสฺส ยาถาวโต กถนสมตฺโถ ปุจฺฉิตปญฺหพฺยากรณสมตฺโถ.กุลาปเทสาทินา มหตี มตฺตา เอตสฺสาติ มหามตฺโต.

๔๒๓. บทว่า ติ ได้แก่ ประชุมกันแล้ว ปัญหาใดที่บัณฑิตปรารถนาแล้ว ผู้สามารถกล่าวตามความเป็นจริงซึ่งปัญหานั้นที่ถูกถามแล้ว ผู้สามารถพยากรณ์ปัญหาที่ถูกถามแล้ว บทว่า มหามตฺโต ได้แก่ ผู้มีประมาณมากด้วยการอ้างถึงตระกูลเป็นต้น

๔๒๔. เตติ [Pg.190] ‘‘นานาเวรชฺชกา’’ติ วุตฺตพฺราหฺมณา. ‘‘อุภโต สุชาโต’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๓๐๓; อ. นิ. ฏี. ๓.๕.๑๓๔) เอตฺตเก วุตฺเต เยหิ เกหิจิ ทฺวีหิ ภาเคหิ สุชาตตา วิญฺญาเยยฺย, สุชาตสทฺโท จ ‘‘สุชาโต จารุทสฺสโน’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓; เถรคา. ๘๑๘) อาโรหปริณาหสมฺปตฺติปริยาโยติ ชาติวเสเนว สุชาตตํ วิภาเวตุํ ‘‘มาติโต จ ปิติโต จา’’ติ วุตฺตํ. อโนรสปุตฺตวเสนปิ โลเก มาตุปิตุสมญฺญา ทิสฺสติ, อิธ ปนสฺส โอรสปุตฺตวเสเนว อิจฺฉียตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สํสุทฺธคหณีโก’’ติ วุตฺตํ. ปิตา จ มาตา จ ปิตโร, ปิตูนํ ปิตโร ปิตามหา, เตสํ ยุโค ปิตามหยุโค, ตสฺมา ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยุคสทฺโท เจตฺถ เอกเสสนเยน ทฏฺฐพฺโพ ‘‘ยุโค จ ยุโค จ ยุคา’’ติ. เอวญฺหิ ตตฺถ ตตฺถ ทฺวินฺนํ คหิตเมว โหติ. เตนาห – ‘‘ตโต อุทฺธํ สพฺเพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา’’ติ. ปุริสคฺคหณญฺเจตฺถ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทสวเสน กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺหิ ‘‘มาติโต’’ติ ปาฬิวจนํ สมตฺถิตํ โหติ. อกฺขิตฺโตติ อปฺปตฺตเขโป. อนวกฺขิตฺโตติ สทฺธถาลิปากาทีสุ น อวกฺขิตฺโต. ชาติวาเทนาติ เหตุมฺหิ กรณวจนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘เกน การเณนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถ จ อุภโต…เป… ปิตามหยุคาติ เอเตน พฺราหฺมณสฺส โยนิโทสาภาโว ทสฺสิโต สํสุทฺธคหณิกภาวกิตฺตนโต. อกฺขิตฺโตติ อิมินา กิริยาปราธาภาโว. กิริยาปราเธน หิ สตฺตา เขปํ ปาปุณนฺติ. อนุปกุฏฺโฐติ อิมินา อยุตฺตสํสคฺคาภาโว. อยุตฺตสํสคฺคมฺปิ หิ ปฏิจฺจ สตฺตา อกฺโกสํ ลภนฺติ.

๔๒๔. บทว่า เต ได้แก่ พราหมณ์ที่กล่าวว่า "นานาเวรชชกา" เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ว่า "อุภโต สุชาโต" (เกิดดีทั้งสองฝ่าย) พึงทราบความเกิดดีด้วยส่วนสองอย่างใดอย่างหนึ่ง และศัพท์ว่า สุชาโต ในบทว่า "สุชาโต จารุทสฺสโน" (เกิดดี มีรูปงาม) เป็นต้น เป็นปริยายแห่งความสมบูรณ์ด้วยความสูงและความอ้วน เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงความเกิดดีโดยชาติเท่านั้น จึงกล่าวว่า "จากมารดาด้วย จากบิดาด้วย" ในโลกนี้ แม้โดยความเป็นบุตรที่มิใช่บุตรในอุทร ก็ปรากฏชื่อว่ามารดาบิดา แต่ในที่นี้ เพื่อแสดงว่าพึงประสงค์โดยความเป็นบุตรในอุทรเท่านั้น จึงกล่าวว่า "มีครรภ์บริสุทธิ์" บิดาและมารดา ชื่อว่า ปิตโร (บิดมารดา) บิดาของบิดามารดา ชื่อว่า ปิตามหา (ปู่ย่าตายาย) คู่ของปู่ย่าตายายเหล่านั้น ชื่อว่า ปิตามหายุโค (คู่ปู่ย่าตายาย) เพราะเหตุนั้น พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้ว่า "จนถึงคู่ปู่ย่าตายายที่ ๗" อนึ่ง ศัพท์ว่า ยุคะ ในที่นี้ พึงทราบโดยนัยแห่งเอกเสสว่า "ยุคะด้วย ยุคะด้วย เป็น ยุคา" อย่างนี้แหละ ย่อมถือเอาสองในที่นั้นๆ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "บรรพบุรุษทั้งหมดที่สูงขึ้นไปจากนั้น ก็ถูกถือเอาด้วยการถือเอาปู่ย่าตายายเท่านั้น" อนึ่ง การถือเอาบุรุษในที่นี้ พึงทราบว่าทำโดยนัยแห่งการแสดงที่ประเสริฐ อย่างนี้แหละ พระบาลีว่า "มาติโต" จึงสำเร็จ บทว่า อกฺขิตฺโต ได้แก่ ผู้ไม่ถึงซึ่งการถูกตำหนิ บทว่า อนวกฺขิตฺโต ได้แก่ ผู้ไม่ถูกตำหนิในเรื่องการหุงข้าวสัตถุ เป็นต้น บทว่า ชาติวาเทน นั้น เพื่อแสดงว่า เป็นกรณวจนะในอรรถแห่งเหตุ จึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุอะไร" เป็นต้น ในที่นี้ ความไม่มีโทษทางกำเนิดของพราหมณ์ ถูกแสดงด้วยบทว่า อุภโต...เป...ปิตามหายุคา นี้ เพราะการกล่าวถึงความเป็นผู้มีครรภ์บริสุทธิ์ ด้วยบทว่า อกฺขิตฺโต นี้ ความไม่มีความผิดทางกิริยาถูกแสดงแล้ว เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมถึงซึ่งการถูกตำหนิด้วยความผิดทางกิริยา ด้วยบทว่า อนุปกุฏฺโฐ นี้ ความไม่มีการคบค้าที่ไม่สมควรถูกแสดงแล้ว เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมได้รับการด่าว่าเพราะการคบค้าที่ไม่สมควร

อิสฺสโรติ อธิปเตยฺยสํวตฺตนิยกมฺมผเลน อีสนสีโล. สา ปนสฺส อิสฺสรตา วิภวสมฺปตฺติปจฺจยา ปากฏา ชาตาติ อฑฺฒตาปริยายภาเวน วทนฺโต ‘‘อฑฺโฒติ อิสฺสโร’’ติ อาห. มหนฺตํ ธนมสฺส ภูมิคตญฺเจว เวหาสฏฺฐญฺจาติ มหทฺธโน. ตสฺสาติ ตสฺส ตสฺส. วทนฺติ ‘‘อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ อนุปสงฺกมนการณํ กิตฺเตมา’’ติ.

บทว่า อิสฺสโร ได้แก่ ผู้มีปกติเป็นใหญ่ด้วยผลกรรมที่ยังความเป็นใหญ่ให้เป็นไป อนึ่ง ความเป็นใหญ่ของเขานั้น ปรากฏแล้วเพราะปัจจัยคือความสมบูรณ์ด้วยสมบัติ เพราะเหตุนั้น เมื่อกล่าวโดยความเป็นปริยายแห่งความเป็นคนมั่งคั่ง จึงกล่าวว่า "อฑฺโฒ คือ อิสฺสโร" (คนมั่งคั่งคือผู้เป็นใหญ่) บทว่า มหทฺธโน ได้แก่ ผู้มีทรัพย์มาก คือมีทรัพย์ที่อยู่บนพื้นดินด้วย และที่อยู่ในอากาศด้วย บทว่า ตสฺส ได้แก่ ของผู้นั้นๆ ย่อมกล่าวว่า "เราจักพรรณนาเหตุแห่งการไม่เข้าไปหาโดยวิธีคล้อยตามและโดยวิธีส่วนกลับ"

อธิกรูโปติ วิสิฏฺฐรูโป อุตฺตมสรีโร. ทสฺสนํ อรหตีติ ทสฺสนีโย. เตนาห ‘‘ทสฺสนโยคฺโค’’ติ. ปสาทํ อาวหตีติ ปาสาทิโก. เตนาห ‘‘จิตฺตปสาทชนนโต’’ติ. วณฺณสฺสาติ วณฺณธาตุยา[Pg.191]. สรีรนฺติ สนฺนิเวสวิสิฏฺโฐ กรจรณคีวาสีสาทิ อวยวสมุทาโย, โส จ สณฺฐานมุเขน คยฺหตีติ ‘‘ปรมาย วณฺณโปกฺขรตายาติ ปรมาย…เป… สมฺปตฺติยา จา’’ติ วุตฺตํ. สพฺพวณฺเณสุ สุวณฺณวณฺโณว อุตฺตโมติ วุตฺตํ ‘‘เสฏฺเฐน สุวณฺณวณฺเณน สมนฺนาคโต’’ติ. ตถา หิ พุทฺธา จกฺกวตฺติโน จ สุวณฺณวณฺณาว โหนฺติ. พฺรหฺมวจฺฉสีติ อุตฺตมสรีราโภ สุวณฺณาโภติ อตฺโถ. อิมเมว หิ อตฺถํ สนฺธายาห ‘‘มหาพฺรหฺมุโน สรีรสทิเสน สรีเรน สมนฺนาคโต’’ติ. น พฺรหฺมุชุคตฺตตํ. อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนายาติ อาโรหปริณาหสมฺปตฺติยา อวยวปาริปูริยา จ ทสฺสนาย โอกาโส น ขุทฺทโก. เตนาห ‘‘สพฺพาเนวา’’ติอาทิ.

คำว่า อธิกรูปะ คือมีรูปอันวิเศษ มีร่างกายอันสูงสุด. คำว่า ทัสสนีย์ คือควรแก่การเห็น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ควรแก่การเห็น”. คำว่า ปาสาทิกะ คือนำมาซึ่งความเลื่อมใส. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เพราะยังจิตให้เกิดความเลื่อมใส”. คำว่า วรรณะ คือธาตุคือวรรณะ. คำว่า ร่างกาย คือหมู่แห่งอวัยวะมีมือ เท้า คอ ศีรษะ เป็นต้น อันประกอบด้วยการตั้งอยู่โดยพิเศษ, และร่างกายนั้นย่อมถูกถือเอาโดยทางสัณฐาน (รูปร่าง) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยความผ่องใสแห่งวรรณะอย่างยิ่ง...ด้วยความถึงพร้อม (แห่งวรรณะ) อย่างยิ่ง”. ในบรรดาวรรณะทั้งปวง วรรณะทองคำเท่านั้นเป็นเลิศ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ประกอบด้วยวรรณะทองคำอันประเสริฐ”. แท้จริง พระพุทธเจ้าและพระเจ้าจักรพรรดิทั้งหลายย่อมมีวรรณะทองคำเท่านั้น. คำว่า พรหมวัจฉสี คือมีรัศมีกายอันสูงสุด มีรัศมีดุจทองคำ นี้เป็นอรรถะ. ก็พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงอรรถะนี้แลจึงตรัสว่า “ประกอบด้วยพระกายอันเสมอด้วยกายของมหาพรหม”. ไม่ใช่ความเป็นผู้ตรงของพรหม. คำว่า มีโอกาสไม่เล็กน้อยเพื่อการเห็น คือโอกาสเพื่อการเห็นไม่เล็กน้อย เพราะความถึงพร้อมด้วยความสูงและความกว้าง และความบริบูรณ์แห่งอวัยวะ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ทั้งหมดนั่นเทียว” เป็นต้น.

ยมนิยมลกฺขณํ สีลมสฺส อตฺถีติ สีลวา, ตํ ปนสฺส รตฺตญฺญุตาย วุทฺธํ วฑฺฒิตํ สีลํ อสฺส อตฺถีติ วุทฺธสีลี, เตน จ สพฺพทา สมาโยคโต วุฑฺฒสีเลน สมนฺนาคโต. ปญฺจสีลมตฺตเมว สนฺธาย วทนฺติ ตโต ปรํ สีลสฺส ตตฺถ อภาวโต เตสญฺจ อชานนโต.

ศีลมีลักษณะคือยามะและนิยามะมีอยู่แก่ท่านนั้น จึงชื่อว่า “สีลวา” (มีศีล), ก็ศีลนั้นอันเจริญแล้ว อันเพิ่มพูนแล้ว เพราะความเป็นผู้รู้ราตรี (ผู้มีประสบการณ์) มีอยู่แก่ท่านนั้น จึงชื่อว่า “วุฑฒสีลี” (มีศีลอันเจริญแล้ว), และเพราะประกอบด้วยศีลอันเจริญแล้วนั้นเสมอไป จึงชื่อว่า “ประกอบด้วยศีลอันเจริญแล้ว”. (ชนทั้งหลาย) ย่อมกล่าวหมายเอาเพียงปัญจศีลเท่านั้น เพราะศีลอื่นจากนั้นไม่มีในที่นั้น และเพราะชนเหล่านั้นไม่รู้ (ศีลอื่น).

ฐานกรณสมฺปตฺติยา สิกฺขาสมฺปตฺติยา จ กตฺถจิปิ อนูนตาย ปริมณฺฑลปทานิ พฺยญฺชนานิ อกฺขรานิ เอติสฺสาติ ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนา. อถ วา ปชฺชติ อตฺโถ เอเตนาติ ปทํ, นามาทิ, ยถาธิปฺเปตมตฺถํ พฺยญฺเชตีติ พฺยญฺชนํ วากฺยํ, เตสํ ปริปุณฺณตาย ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนา. อตฺถญาปนสาธนตาย วาจาว กรณนฺติ วากฺกรณํ, อุทาหรณโฆโส. คุณปริปุณฺณภาเวน ตสฺส พฺราหฺมณสฺส, เตน วา ภาสิตพฺพอตฺถสฺส. ปูเร ปุณฺณภาเว. ปูเรติ จ ปุริมสฺมึ อตฺเถ อาธาเร ภุมฺมํ, ทุติยสฺมึ วิสเย. สุขุมาลตฺตเนนาติ อิมินา ตสฺสา วาจาย มุทุสณฺหภาวมาห. อปลิพุทฺธาย ปิตฺตเสมฺหาทีหิ. สนฺทิฏฺฐํ สพฺพํ ทสฺเสตฺวา วิย เอกเทสกถนํ. วิลมฺพิตํ สณิกํ จิรายิตฺวา กถนํ. ‘‘สนฺทิทฺธวิลมฺพิตาที’’ติ วา ปาโฐ. ตตฺถ สนฺทิทฺธํ สนฺเทหชนกํ. อาทิ-สทฺเทน ขลิตานุกฑฺฒิตาทึ สงฺคณฺหาติ. อาทิมชฺฌปริโยสานํ ปากฏํ กตฺวาติ อิมินา จสฺส วาจาย อตฺถปาริปูรึ วทนฺติ.

เพราะความไม่บกพร่องในที่ใดที่หนึ่ง ด้วยความถึงพร้อมแห่งฐานกรณ์ และด้วยความถึงพร้อมแห่งสิกขา บท พยัญชนะ อักษรทั้งหลายของวาจานั้นจึงบริบูรณ์ จึงชื่อว่า “ปริมาณฑลบทพยัญชนะ”. อีกอย่างหนึ่ง อรรถย่อมเกิดด้วยสิ่งนี้ จึงชื่อว่า “บท” มีนามเป็นต้น, ย่อมแสดงอรรถะที่มุ่งหมายไว้ จึงชื่อว่า “พยัญชนะ” คือประโยค, เพราะความบริบูรณ์แห่งสิ่งเหล่านั้น จึงชื่อว่า “ปริมาณฑลบทพยัญชนะ”. วาจานั่นแหละเป็นเครื่องมือในการยังอรรถะให้รู้แจ้ง จึงชื่อว่า “วากกรณะ” คือเสียงที่เปล่งออกมา. ด้วยความเป็นผู้บริบูรณ์ด้วยคุณของพราหมณ์นั้น, หรือของอรรถะที่พราหมณ์นั้นควรกล่าว. คำว่า ปูเร คือในความเป็นผู้เต็ม. และคำว่า ปูเรติ ในอรรถะแรกเป็นภูมิในอาธาระ, ในอรรถะที่สองเป็นวิสัย. ด้วยคำว่า “สุขุมาลัตตะ” นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความเป็นวาจาอ่อนโยนและละเอียดอ่อนของวาจานั้น. คำว่า อปลิพุทธะ คือไม่ติดขัดด้วยดีและเสมหะเป็นต้น. คำว่า สันทิฏฐะ คือการกล่าวเพียงส่วนเดียว เหมือนแสดงทั้งหมด. คำว่า วิลัมพิตะ คือการกล่าวช้าๆ โดยใช้เวลานาน. หรือเป็นบทว่า “สันทิฏฐวิลัมพิตะเป็นต้น”. ในที่นั้น คำว่า สันทิฏฐะ คือทำให้เกิดความสงสัย. ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์เอาการพูดติดขัด การพูดลากเสียง เป็นต้น. ด้วยคำว่า “ทำให้ต้น ท่ามกลาง และที่สุดปรากฏ” นี้ (ชนทั้งหลาย) ย่อมกล่าวถึงความบริบูรณ์แห่งอรรถะของวาจานั้น.

๔๒๕. สทิสาติ เอกเทเสน สทิสา. น หิ พุทฺธานํ คุเณหิ สพฺพถา สทิสา เกจิปิ คุณา อญฺเญสุ ลพฺภนฺติ. อิตเรติ อตฺตโน คุเณหิ อสทิสคุเณ. อิทนฺติ อิทํ อตฺถชาตํ. โคปทกนฺติ คาวิยา ปเท ฐิตอุทกํ. กุลปริยาเยนาติ กุลานุกฺกเมน.

๔๒๕. คำว่า เสมอกัน คือเสมอกันโดยส่วนเดียว. แท้จริง คุณทั้งหลายที่เสมอด้วยคุณของพระพุทธเจ้าโดยประการทั้งปวง ย่อมไม่ได้ในบุคคลอื่นใด. คำว่า ส่วนผู้อื่น คือคุณที่ไม่เสมอด้วยคุณของตน. คำว่า นี้ คือหมู่แห่งอรรถะนี้. คำว่า โคปทกะ คือน้ำที่ขังอยู่ในรอยเท้าโค. คำว่า โดยลำดับแห่งตระกูล คือโดยลำดับแห่งตระกูล.

ตตฺถาติ [Pg.192] มญฺจเก. สีหเสยฺยํ กปฺเปสีติ ยถา ราหุ อสุรินฺโท อายามโต วิตฺถารโต อุพฺเพธโต จ ภควโต รูปกายสฺส ปริจฺเฉทํ คเหตุํ น สกฺโกติ, ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขโรนฺโต สีหเสยฺยํ กปฺเปสิ.

คำว่า ในที่นั้น คือบนเตียง. คำว่า ทรงกระทำสีหไสยา คือพระผู้มีพระภาคทรงกระทำสีหไสยา โดยทรงปรุงแต่งอิทธิอภิสังขารเช่นนั้น เหมือนพระราหูอสุรินทร์ไม่สามารถกำหนดประมาณพระรูปกายของพระผู้มีพระภาคได้ ทั้งโดยยาว โดยกว้าง และโดยสูง.

ปริสุทฺธฏฺเฐน อริยนฺติ อาห ‘‘อริยํ อุตฺตมํ ปริสุทฺธ’’นฺติ. อนวชฺชฏฺเฐน กุสลํ, น สุขวิปากฏฺเฐน. กตฺถจิ จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ กตฺถจิ อปริมาณาปิ เทวมนุสฺสา ยสฺมา จตุวีสติยา ฐาเนสุ อสงฺขฺเยยฺยา อปริเมยฺยา มคฺคผลามตํ ปิวนฺติ. โกฏิสตสหสฺสาทิปริมาเณนปิ พหู เอว. ตสฺมา อนุตฺตราจารสิกฺขาปนวเสเนว ภควา พหูนํ อาจริโย. เตติ กามราคโต อญฺเญ ภควตา ปหีนกิเลเส.

ด้วยอรรถะว่าบริสุทธิ์ จึงชื่อว่า “อริยะ” (ประเสริฐ) พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อริยะ คือประเสริฐ บริสุทธิ์”. คำว่า กุศล ด้วยอรรถะว่าไม่มีโทษ ไม่ใช่ด้วยอรรถะว่ามีสุขเป็นวิบาก. ในบางแห่งสัตว์แปดหมื่นสี่พัน, ในบางแห่งแม้เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายอันประมาณมิได้ ย่อมดื่มอมตธรรมคือมรรคและผลใน ๒๔ ฐานะ อันนับไม่ได้ ประมาณไม่ได้. แม้ด้วยประมาณร้อยโกฏิแสนเป็นต้น ก็มีจำนวนมาก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงเป็นอาจารย์ของชนเป็นอันมาก โดยอาศัยการสั่งสอนอาจาระอันยอดเยี่ยมเท่านั้น. คำว่า เหล่านั้น คือกิเลสที่พระผู้มีพระภาคละได้แล้ว นอกจากกามราคะ.

อปาปปุเรกฺขาโรติ อปาเปหิ ปุรกฺขรียติ, น วา ปาปํ ปุรโต กโรตีติปิ อปาปปุเรกฺขาโรติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปาเป นว โลกุตฺตรธมฺเม’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อปาเปติ ปาปปปฏิปกฺเข ปาปรหิเต จ. พฺรหฺมนิ ภวา, พฺรหฺมุโน วา หิตา ครุกรณาทินา, พฺรหฺมานํ วา มคฺคํ ชานาตีติ พฺรหฺมญฺญา, ตสฺสา พฺรหฺมญฺญาย ปชาย.

คำว่า อปาปปุเรกขาโร คืออันธรรมที่ไม่เป็นบาปนำหน้า, หรือไม่กระทำบาปไว้ข้างหน้า จึงชื่อว่า “อปาปปุเรกขาโร” เพื่อแสดงอรรถะนี้ จึงกล่าวว่า “ธรรมที่ไม่เป็นบาป ๙ ประการ คือโลกุตรธรรม” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า อปาปะ คือตรงกันข้ามกับบาป และปราศจากบาป. คำว่า พรหมัญญะ คือเกิดในพรหม, หรือเป็นประโยชน์แก่พรหมด้วยการเคารพเป็นต้น, หรือรู้ทางของพรหม, แก่หมู่สัตว์ผู้มีพรหมัญญะ (คือผู้รู้ทางของพรหม).

ติโรรฏฺฐา ติโรชนปทาติ เอตฺถ รชฺชํ รฏฺฐํ ราชนฺติ ราชาโน เอเตนาติ กตฺวา. ตเทกเทสภูตา ปเทสา ปน ชนปโท ชนา ปชฺชนฺติ เอตฺถ สุขชีวิกํ ปาปุณนฺตีติ กตฺวา. ปุจฺฉาย โทสํ สลฺลกฺเขตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ภควา วิสฺสชฺเชติ เตสํ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ จินฺเตตฺวาติ อธิปฺปาโย. นวกาติ อาคนฺตุกภาเวน อมฺหากํ อภินวา.

คำว่า ติโรรัฏฐา ติโรชนปทา ในที่นี้ คำว่า รัฐ คือแว่นแคว้น เพราะพระราชาทั้งหลายย่อมปกครองด้วยสิ่งนี้. ส่วนประเทศทั้งหลายที่เป็นส่วนหนึ่งของรัฐนั้น ชื่อว่า “ชนบท” เพราะชนทั้งหลายย่อมถึงความสุขในการเป็นอยู่ ณ ที่นี้. คำว่า ทรงพิจารณาเห็นโทษของการถาม นี้เป็นความสัมพันธ์. พระผู้มีพระภาคย่อมทรงวิสัชนา โดยทรงดำริถึงความถึงพร้อมแห่งอุปนิสัยของชนเหล่านั้น นี้เป็นอัธยาศัย. คำว่า นวกะ คือใหม่สำหรับเรา เพราะความเป็นผู้มาใหม่.

๔๒๖. โอปาเตติ นิปฺปาเตตีติ อตฺโถ. ตถาภูโต จ ตตฺถ เปสิตา โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปเวเสตี’’ติ. สํปุรกฺขโรนฺตีติ สกฺกจฺจํ ปุพฺพงฺคมํ กโรนฺติ. เตนาห ‘‘ปุรโต กตฺวา วิจรนฺตี’’ติ.

๔๒๖. คำว่า โอปาเตติ คือยังให้ตกไป นี้เป็นอรรถะ. และเป็นผู้ถูกส่งไปในที่นั้นเช่นนั้น จึงกล่าวว่า “ยังให้เข้าไป”. คำว่า สัมปุรักขรันติ คือกระทำโดยเคารพให้เป็นเบื้องหน้า. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “กระทำไว้ข้างหน้าแล้วเที่ยวไป”.

๔๒๗. สุทฺเท พหิ กตฺวา รโห สาสิตพฺพฏฺเฐน มนฺตา เอว ตํตํอตฺถปฏิปตฺติเหตุตาย ปทนฺติ มนฺตปทํ เวทํ. เตนาห ‘‘เวโท’’ติ. เอวํ กิราติ ปรมฺปรภาเวน อาภตนฺติ อาจริยปรมฺปราย อาภตํ. ปาวจนสงฺขาตสมฺปตฺติยาติ [Pg.193] ปมุขวจนมฺหิ อุทตฺตาทิสมฺปตฺติยา. สาวิตฺติอาทีหิ ฉนฺทพนฺเธหิ วคฺคพนฺเธหิ จาติ คายตฺตีอาทีหิ อชฺฌายานุวากาทีหิ ฉนฺทพนฺเธหิ จ วคฺคพนฺเธหิ จ. สมฺปาเทตฺวาติ ปทสมฺปตฺตึ อหาเปตฺวา. ปวตฺตาโรติ วา ปาวจนวเสน วตฺตาโร. สชฺฌายิตนฺติ คายนวเสน สชฺฌายิตํ, ตํ ปน ปเทเนว อิจฺฉิตนฺติ อาห ‘‘ปทสมฺปตฺติวเสนา’’ติ. อญฺเญสํ วุตฺตนฺติ ปาวจนวเสน อญฺเญสํ วุตฺตํ. ราสิกตนฺติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทาทิวเสน, ตตฺถาปิ ปจฺเจกํ มนฺตพฺรหฺมาทิวเสน อชฺฌายานุวากาทิวเสน ราสิกตํ. ทิพฺเพน จกฺขุนา โอโลเกตฺวาติ ทิพฺพจกฺขุปริภณฺเฑน ยถากมฺมูปคญาเณน สตฺตานํ กมฺมสฺสกตํ, ปจฺจกฺขโต ทสฺสนฏฺเฐน ทิพฺพจกฺขุสทิเสน ปุพฺเพนิวาสญาเณน อตีตกปฺเป พฺราหฺมณานํ มนฺตชฺเฌนวิธิญฺจ โอโลเกตฺวา. ปาวจเนน สห สํสนฺเทตฺวาติ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ยํ วจนํ วฏฺฏสนฺนิสฺสิตํ, เตน สห อวิรุทฺธํ กตฺวา. น หิ เตสํ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิโต อตฺโถ ปจฺจกฺโข โหติ. อปราปเรติ อฏฺฐกาทีหิ อปราปเร, ปจฺฉิมา โอกฺกากราชกาลาทีสุ อุปฺปนฺนา. ปกฺขิปิตฺวาติ อฏฺฐกาทีหิ คนฺถิตมนฺตปเทสุ กิเลสสนฺนิสฺสิตปทานํ ตตฺถ ตตฺถ ปเท ปกฺขิปนํ กตฺวา. วิรุทฺเธ อกํสูติ พฺราหฺมณธมฺมิกสุตฺตาทีสุ (ขุ. นิ. พฺราหฺมณธมฺมิกสุตฺตํ) อาคตนเยเนว สํกิเลสิกตฺถทีปนโต ปจฺจนีกภูเต อกํสุ.

๔๒๗. บทมนต์ที่ให้สำเร็จประโยชน์นั้นๆ ชื่อว่ามนตบท (คือ) เวท เพราะอรรถว่าพึงพร่ำสอนในที่ลับโดยกันพวกศูทรออกไปภายนอก มนต์นั่นเองชื่อว่าบท เพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุถึงอรรถนั้นๆ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เวท'. คำว่า เอวํ กิราติ คือ อันอาจารย์นำสืบๆ กันมาโดยความเป็นประเพณี. คำว่า ปาวจนสงฺขาตสมฺปตฺติยา คือ ด้วยความถึงพร้อมแห่งเสียงสูงเป็นต้นในคำที่เป็นประธาน. คำว่า สาวิตฺตีอาทีหิ ฉนฺทพนฺเธหิ วคฺคพนฺเธหิ จ คือ ด้วยการร้อยกรองเป็นฉันท์มีสาวิตรีเป็นต้น และด้วยการร้อยกรองเป็นวรรคมีอัชฌายะและอนุวากเป็นต้น. คำว่า สมฺปาเทตฺวา คือ ไม่ให้ความถึงพร้อมแห่งบทเสื่อมไป. คำว่า ปวตฺตาโร คือ หรือว่าเป็นผู้กล่าวโดยนัยแห่งปาวจนะ. คำว่า สชฺฌายิตํ คือ สาธยายโดยนัยแห่งการขับร้อง แต่ท่านประสงค์เอาด้วยบทนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'ด้วยอำนาจความถึงพร้อมแห่งบท'. คำว่า อญฺเญสํ วุตฺตํ คือ กล่าวแก่ผู้อื่นโดยนัยแห่งปาวจนะ. คำว่า ราสิกตํ คือ ทำให้เป็นหมวดหมู่โดยนัยแห่งอิรุพเพท ยชุพเพท และสามเวทเป็นต้น แม้ในเวทนั้นๆ ก็ทำให้เป็นหมวดหมู่โดยนัยแห่งมนต์และพราหมณะเป็นต้น โดยนัยแห่งอัชฌายะและอนุวากเป็นต้นแต่ละอย่าง. คำว่า ทิพฺเพน จกฺขุนา โอโลเกตฺวา คือ ตรวจดูความที่สัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของตนด้วยยถากัมมูปคญาณอันเป็นบริขารแห่งทิพยจักษุ และตรวจดูระเบียบการเรียนมนต์ของพราหมณ์ทั้งหลายในอดีตกัป ด้วยปุพเพนิวาสญาณอันเป็นเช่นกับทิพยจักษุ เพราะอรรถว่าเห็นโดยประจักษ์. คำว่า ปาวจนเน สห สํสนฺเทตฺวา คือ ทำให้ไม่ขัดแย้งกับพระดำรัสของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าที่อาศัยวัฏฏะ. จริงอยู่ อรรถที่อาศัยวิวัฏฏะย่อมไม่เป็นประจักษ์แก่พราหมณ์เหล่านั้น. คำว่า อปราปเร คือ พราหมณ์เหล่าอื่นต่อๆ มาจากพระอัฏฐกะเป็นต้น คือพวกที่เกิดในภายหลังมีกาลแห่งพระเจ้าโอกกากะเป็นต้น. คำว่า ปกฺขิปิตฺวา คือ แทรกบทที่อาศัยกิเลสลงในบทมนต์ที่พระอัฏฐกะเป็นต้นร้อยกรองไว้ในบทนั้นๆ. คำว่า วิรุทฺเธ อกํสุ คือ ทำให้เป็นปฏิปักษ์ เพราะแสดงอรรถที่เศร้าหมองโดยนัยที่มาในพราหมณธัมมิกสูตรเป็นต้น.

๔๒๘. ปฏิปาฏิยา ฆฏิตาติ ปฏิปาฏิยา สมฺพทฺธา. ปรมฺปรสํสตฺตาติ อาทานิยาย ยฏฺฐิยา สํสตฺตา. เตนาห ‘‘ยฏฺฐิคฺคาหเกน จกฺขุมตา’’ติ. ปุริมสฺสาติ มณฺฑลากาเรน ฐิตาย อนฺธเวณิยา สพฺพปุริมสฺส หตฺเถน สพฺพปจฺฉิมสฺส กจฺฉํ คณฺหาเปตฺวา. ทิวสมฺปีติ อเนกทิวสมฺปิ. จกฺขุสฺส อนาคตภวํ ญตฺวา ยถาอกฺกนฺตฏฺฐาเนเยว อนุปติตฺวา อกฺกมนํว สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘กหํ จกฺขุมา กหํ มคฺโค’’ติ ปริเวทิตฺวา.

๔๒๘. คำว่า ปฏิปาฏิยา ฆฏิตา คือ เชื่อมกันตามลำดับ. คำว่า ปรมฺปรสํสตฺตา คือ ติดต่อกันด้วยไม้เท้าที่ถือสืบๆ กันมา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยคนมีจักษุผู้ถือไม้เท้า'. คำว่า ปุริมสฺส คือ ในแถวคนตาบอดที่ยืนเป็นวงกลม ให้คนหน้าสุดจับชายพกของคนหลังสุดด้วยมือของตน. คำว่า ทิวสมฺปิ คือ แม้หลายวัน. รู้ความที่จักษุยังไม่มาถึง สังเกตการก้าวไปเหมือนการก้าวไปตามในที่ที่เหยียบแล้วนั่นเอง แล้วคร่ำครวญว่า 'คนมีจักษุอยู่ที่ไหน ทางอยู่ที่ไหน'.

ปาฬิอาคเตสุ ทฺวีสูติ สทฺธา อนุสฺสโวติ อิเมสุ ทฺวีสุ. เอวรูเปติ ยถา สทฺธานุสฺสวา, เอวรูเป เอว ปจฺจกฺขคาหิโนติ อตฺโถ. ตโยติ รุจิอาการปริวิตกฺกทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติโย. ภูตวิปากาติ ภูตตฺถนิฏฺฐายกา อธิปฺเปตตฺถสาธกา, วุตฺตวิปริยาเยน อภูตตฺถวิปากา เวทิตพฺพา[Pg.194]. เอตฺถาติ เอเตสุ สทฺธายิตาทิวตฺถูสุ. เอกํเสเนว นิฏฺฐํ คนฺตุํ นาลํ อเนกนฺติกตฺตา สทฺธาทิคฺคาหสฺส. อุปริ ปุจฺฉาย มคฺคํ วิวริตฺวา ฐเปสิ สจฺจานุรกฺขาย ญาตุกามตาย อุปฺปาทิตตฺตา. ปสฺสติ หิ ภควา – มยา ‘‘สจฺจมนุรกฺขตา…เป… นิฏฺฐํ คนฺตุ’’นฺติ วุตฺเต สจฺจานุรกฺขณํ ญาตุกาโม มาณโว ‘‘กิตฺตาวตา’’ติอาทินา ปุจฺฉิสฺสติ, ตสฺส ตํ วิสฺสชฺเชตฺวา สจฺจานุโพเธ ปุจฺฉาย อวสรํ ทตฺวา ตสฺส อุปนิสฺสเย อุปการธมฺเม กเถสฺสามีติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุปริ ปุจฺฉาย มคฺคํ วิวริตฺวา ฐเปสี’’ติ.

คำว่า ปาฬิอาคเตสุ ทฺวีสุ คือ ในสองอย่างนี้ คือ ศรัทธาและอนุสสวะ. คำว่า เอวรูเป คือ อรรถว่า ผู้ถือเอาโดยประจักษ์ในธรรมเห็นปานนี้ เหมือนศรัทธาและอนุสสวะ. คำว่า ตโย คือ รุจิ อาการปริวิตก และทิฏฐินิชฌานักขันติ. คำว่า ภูตวิปากา คือ ให้ผลเป็นจริง คือให้สำเร็จอรรถที่ประสงค์ พึงทราบว่ามีผลไม่เป็นจริงโดยนัยตรงกันข้าม. คำว่า เอตฺถ คือ ในวัตถุมีศรัทธาเป็นต้นเหล่านี้. ไม่ควรจะตกลงใจโดยส่วนเดียว เพราะการถือเอาด้วยศรัทธาเป็นต้นมีความไม่แน่นอน. ทรงเปิดทางแห่งปัญหาไว้ในภายหลัง เพราะความที่ความใคร่จะรู้เพื่อรักษาความสัตย์เกิดขึ้นแล้ว. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงเห็นว่า เมื่อเรากล่าวว่า 'เมื่อรักษาความสัตย์... พึงถึงความตกลงใจ' มาณพผู้ใคร่จะรู้การรักษาความสัตย์จักถามว่า 'ด้วยเหตุเพียงเท่าไร' เป็นต้น เราแก้ปัญหานั้นแล้ว ให้โอกาสแก่ปัญหาในการตรัสรู้ความสัตย์ จักแสดงธรรมที่เป็นอุปการะแก่อุปนิสัยของเขา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ทรงเปิดทางแห่งปัญหาไว้ในภายหลัง'.

๔๓๐. อตฺตานญฺเญว สนฺธาย วทติ, ยโต วุตฺตํ ปาฬิยํ – ‘‘ยํ โข ปนายมายสฺมา ธมฺมํ เทเสติ, คมฺภีโร โส ธมฺโม ทุทฺทโส ทุรนุโพโธ’’ติอาทิ. ลุพฺภนฺตีติ โลภนียา ยถา ‘‘อปายคมนียา’’ติ อาห ‘‘โลภนีเยสุ ธมฺเมสูติ โลภธมฺเมสู’’ติ. ยถา วา รูปาทิธมฺมา โลภนียา, เอวํ โลโภติ อาห ‘‘โลภนีเยสุ ธมฺเมสูติ โลภธมฺเมสู’’ติ. เตเนวาห – ‘‘ยํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ, เอตฺถ นิวิสมานา นิวิสตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๑๓๓; วิภ. ๒๐๓). เอเส นโย เสสปททฺวเยปิ.

๔๓๐. ตรัสหมายถึงพระองค์นั่นเอง เพราะเหตุที่ท่านกล่าวไว้ในบาลีว่า 'ธรรมที่ท่านผู้มีอายุนี้แสดง เป็นธรรมลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก' เป็นต้น. คำว่า ลุพฺภนฺติ คือ เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เหมือนคำว่า 'เป็นที่ไปสู่อบาย' ท่านจึงกล่าวว่า 'ในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด คือในโลภธรรม'. หรือว่า ธรรมมีรูปเป็นต้นเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัดฉันใด โลภะก็ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด คือในโลภธรรม'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งใดในโลกเป็นที่รัก เป็นที่ชื่นใจ ตัณหานี้เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในสิ่งนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในสิ่งนั้น' (ที. นิ. 2.400; ม. นิ. 1.133; วิภงฺค. 203). นัยนี้พึงทราบแม้ในสองบทที่เหลือ.

๔๓๒. นิเวเสตีติ ฐเปติ ปฏฺฐเปติ. ปยิรุปาสตีติ อุปฏฺฐานวเสน อุปคนฺตฺวา นิสีทติ. สุยฺยติ เอเตนาติ โสตนฺติ อาห ‘‘ปสาทโสต’’นฺติ. ตญฺหิ สวนาย โอทหิตพฺพนฺติ. ธาเรติ สนฺธาเรติ ตตฺเถว มนํ ฐเปติ. อตฺถโตติ ยถาวุตฺตสฺส ธมฺมสฺส อตฺถโต. การณโตติ ยุตฺติโต เหตุทาหรเณหิ อุปปตฺติโต. โอโลกนนฺติ เอวเมตนฺติ ยถาสภาวโต ปญฺญาจกฺขุนา ทฏฺฐพฺพตํ ขมนฺติ, ตญฺจ มหนฺตสฺส มณิโน ปชฺชลนฺตสฺส วิย อาวิกตฺวา อตฺถสฺส จิตฺเต อุปฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘อิธา’’ติอาทิ. กตฺตุกมฺยตาฉนฺโทติ กตฺตุกามตาสงฺขาโต กุสลจฺฉนฺโท. วายมตีติอาทิโต จตุนฺนมฺปิ วีริยานํ วเสน วายามํ ปรกฺกมํ กโรติ. มคฺคปธานํ ปทหตีติ มคฺคาวหํ มคฺคปริยาปนฺนญฺจ สมฺมปฺปธานํ ปทหติ, ปทหนวเสน ตํ ปริปูเรติ. ปรมสจฺจนฺติ อโมฆธมฺมตฺตา ปรมตฺถสจฺจํ. สหชาตนามกาเยนาติ มคฺคปญฺญาสหชาตนามกาเยน. ตเทวาติ ตเทว ปรมสจฺจํ นิพฺพานํ. เตเนวาห – ‘‘สจฺฉิกิริยาภิสมเยน วิภูตํ ปากฏํ กโรนฺโต ปสฺสตี’’ติ.

๔๓๒. คำว่า นิเวเสติ คือ ตั้งไว้ ตั้งมั่นไว้. คำว่า ปยิรูปาสติ คือ เข้าไปนั่งใกล้โดยความเป็นผู้บำรุง. คำว่า สุยฺยติ เอเตนาติ โสตํ คือ ย่อมฟังด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่าโสต ท่านจึงกล่าวว่า 'โสตประสาท'. จริงอยู่ โสตประสาทนั้นพึงเงี่ยลงเพื่อการฟัง. คำว่า ธาเรติ คือ ทรงไว้ ตั้งใจไว้ในธรรมนั้นนั่นเอง. คำว่า อตฺถโต คือ โดยอรรถแห่งธรรมตามที่กล่าวแล้ว. คำว่า การณโต คือ โดยความยุติธรรม โดยเหตุ โดยการยกอุทาหรณ์ และโดยความสมเหตุสมผล. คำว่า โอโลกนํ คือ การพิจารณาว่า 'สิ่งนี้เป็นอย่างนี้' ย่อมควรแก่การเห็นด้วยปัญญาจักษุตามสภาวะ และการที่อรรถปรากฏในจิตเหมือนแก้วมณีดวงใหญ่ที่รุ่งเรือง ท่านจึงกล่าวว่า 'ในธรรมนี้' เป็นต้น. คำว่า กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท คือ กุศลฉันทะที่นับว่าความใคร่จะทำ. ย่อมทำความพยายามความบากบั่นด้วยอำนาจแห่งวิริยะทั้ง 4 มีคำว่า วายมติ เป็นต้น. คำว่า มคฺคปธานํ ปทหติ คือ ย่อมบำเพ็ญสัมมัปปธานที่นำมาซึ่งมรรคและที่นับเนื่องในมรรค ย่อมทำให้บริบูรณ์ด้วยอำนาจการบำเพ็ญ. คำว่า ปรมสจฺจํ คือ ปรมัตถสัจจะ เพราะเป็นธรรมที่ไม่เป็นหมัน. คำว่า สหชาตนามกาเยน คือ ด้วยนามกายที่เกิดพร้อมกับมรรคปัญญา. คำว่า ตเทว คือ นิพพานอันเป็นปรมัตถสัจจะนั้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมเห็นโดยทำให้ปรากฏชัดด้วยการทำให้แจ้ง'.

๔๓๓-๔. มคฺคานุโพโธติ [Pg.195] มคฺคปฏิปาฏิยา โพโธ พุชฺฌนํ, เยสํ กิเลสานํ สมุจฺฉินฺทนวเสน มคฺคปฺปฏิเวโธ, เตสํ ปฏิปสฺสมฺภนวเสน ปวตฺตมานํ สามญฺญผลํ, มคฺเคน ปฏิวิทฺธานิ สจฺจานิ, ปรมตฺถสจฺจเมว วา อนุรูปพุชฺฌนนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘สจฺจานุปฺปตฺตีติ ผลสจฺฉิกิริยา’’ติ วุตฺตํ. เอวญฺหิ สติ เหฏฺฐา วุตฺตา สทฺธาปฏิลาภาทโย ทฺวาทส ธมฺมา สจฺจานุปฺปตฺติยา อุปการา โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เตสํเยวาติ เหฏฺฐา วุตฺตานํ ทฺวาทสนฺน’’นฺติ. นายํ ‘‘เตสํเยวา’’ติ ปทสฺส อตฺโถ. สติปิ กุสลวิปากาทิภาเวน นานตฺเต วตฺถารมฺมณภูมิกิจฺจาทิวเสน ปน สทิสาติ อุปายโตว มคฺคธมฺมา อาเสวิตา พหุลีกตา ผลภูตาติ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ ตํสทิเส ตพฺโพหารํ กตฺวา ‘‘เตสํ มคฺคสมฺปยุตฺตธมฺมาน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวญฺหิ อาเสวนาคหณํ สมตฺถิตํ, น อญฺญถา. น หิ เอกจิตฺตกฺขณิกานํ มคฺคธมฺมานํ อาเสวนา, พหุลีกมฺมํ วา อตฺถีติ. ตุลนาติ วิปสฺสนา. สา หิ วุฏฺฐานคามินิภูตา มคฺคปฺปธานสฺส พหุการา ตสฺส อภาเว มคฺคปฺปธานสฺเสว อภาวโต, เอวํ อุสฺสาโห ตุลนาย ฉนฺโท อุสฺสาหสฺส พหุกาโรติอาทินา เหฏฺฐิมสฺส อุปริมูปการตํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ อาห – ‘‘อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๔๓๓-๔. คำว่า “มัคคานุโพธะ” คือ การตรัสรู้ตามลำดับมรรค การแทงตลอดมรรคด้วยอำนาจการตัดขาดกิเลสเหล่าใด สามัญผลที่เป็นไปด้วยอำนาจการสงบระงับกิเลสเหล่านั้น สัจจะทั้งหลายที่แทงตลอดแล้วด้วยมรรค หรืออธิบายว่า การตรัสรู้ตามสมควรแก่ปรมัตถสัจจะนั่นเอง. คำว่า “สัจจานุปัตติ” คือ “การทำให้แจ้งซึ่งผล” ดังนี้. เมื่อเป็นเช่นนี้ ธรรม 12 ประการมีศรัทธาที่กล่าวไว้ก่อนเป็นต้น ย่อมเป็นอุปการะแก่การบรรลุสัจจะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ของธรรมเหล่านั้นนั่นเอง” คือ “ของธรรม 12 ประการที่กล่าวไว้ก่อน”. นี้ไม่ใช่ความหมายของบทว่า “tesaṃyeva” (ของธรรมเหล่านั้นนั่นเอง). แม้จะมีความต่างกันโดยความเป็นกุศลและวิบากเป็นต้น แต่ก็คล้ายกันโดยวัตถุ อารมณ์ ภูมิ และกิจเป็นต้น ธรรมที่เป็นมรรคอันบุคคลเสพแล้วทำให้มากแล้วโดยความเป็นอุบาย ย่อมควรแก่การกล่าวว่าเป็นผล จึงใช้โวหารนั้นในธรรมที่คล้ายกันนั้นว่า “ของธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรคเหล่านั้น”. ด้วยประการฉะนี้ การถือเอาการเสพจึงสมเหตุสมผล ไม่ใช่เป็นอย่างอื่น. เพราะธรรมที่เป็นมรรคซึ่งมีขณะจิตเดียว ย่อมไม่มีการเสพหรือการทำให้มาก. คำว่า “ตุลนา” คือ วิปัสสนา. วิปัสสนานั้นเป็นวุฏฐานคามินี มีอุปการะมากแก่มรรคที่เป็นประธาน เพราะเมื่อไม่มีวิปัสสนานั้น มรรคที่เป็นประธานก็ไม่มี. ด้วยประการฉะนี้ ความอุตสาหะมีอุปการะมากแก่การพิจารณา ฉันทะมีอุปการะมากแก่ความอุตสาหะเป็นต้น ความเป็นอุปการะของธรรมเบื้องต่ำแก่ธรรมเบื้องบนเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย จึงกล่าวว่า “ด้วยนัยนี้ พึงทราบความหมายในบททั้งปวง”. ที่เหลือเข้าใจได้ง่าย.

จงฺกีสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่เร้นลับแห่งคำพรรณนาจังกีสูตร จบแล้ว.

๖. เอสุการีสุตฺตวณฺณนา

๖. คำพรรณนาเอสุกาลีสูตร

๔๓๗. โกฏฺฐาสนฺติ มํสภาคํ. ลคฺคาเปยฺยุนฺติ นฺหารุนา วา วาเกน วา พนฺธิตฺวา ปุริสสฺส หตฺเถ วา วสนเคเห วา โอลมฺพนวเสน พนฺเธยฺยุํ. สตฺถธมฺมนฺติ สตฺถิเกสุ สตฺถวาเหน ปเณตพฺพํ อาณาธมฺมํ. ตสฺส นิกฺขมนตฺถนฺติ ตํ มูลํ สตฺถิเกหิ นิตฺถรณตฺถํ. ปาปํ อสฺสาติ ปริจรนฺตสฺส ปาริจริยาย อหิตํว อสฺส. เตนาห ‘‘น เสยฺโย’’ติ. อุจฺจกุลีนาทโย ทุติยวาราทีหิ วุจฺจนฺติ, อิธ อุปธิวิปตฺติสมฺปตฺติโย ปาปิยาทิปเทหิ วุตฺตาติ อธิปฺปาโย. เตนาห – ‘‘ปาปิโยติ ปาปโก ลามโก อตฺตภาโว อสฺสา’’ติ. เสยฺยํโสติ หิตโกฏฺฐาโส, หิตสภาโวติ อตฺโถ. อุจฺจกุลีนตาติ กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘อุจฺจากุลีนตฺเตนา’’ติ. ‘‘วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติอาทีสุ [Pg.196] (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๐๕; ๓.๑๔๑; ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔๒๕; อุทา. ๕๓; อป. อฏฺฐ. ๒.๗.๒๐; พุ. วํ. อฏฺฐ. ๔.๔; จริยา. อฏฺฐ. ๑.นิทานกถา; ๒.ปกิณฺณกกถา; ที. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; สํ. นิ. ฏี. ๑.๒.๑; อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑; วชิร. ฏี. คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; สารตฺถ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; เนตฺติ. ฏี. คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; ม. นิ. ฏี. ๑.๑) วิย วณฺณสทฺโท อิธ ปสํสาปริยาโยติ อาห ‘‘เวสฺโสปิ หิ อุฬารวณฺโณ โหตี’’ติ.

๔๓๗. คำว่า “โกฏฐาส” คือ ส่วนเนื้อ. คำว่า “ลัคคาเปยยุง” คือ พึงผูกด้วยเอ็นหรือเปลือกไม้แล้วแขวนไว้ที่มือของบุรุษหรือที่เรือนที่อยู่อาศัย. คำว่า “สัตถธรรม” คือ ธรรมคืออาณัติที่นายกองเกวียนพึงนำไปในพวกพ่อค้าเกวียน. คำว่า “เพื่อประโยชน์แก่การออกไปแห่งทุนนั้น” คือ เพื่อให้พวกพ่อค้าเกวียนพ้นจากทุนนั้น. คำว่า “พึงเป็นบาป” คือ พึงเป็นสิ่งไม่เกื้อกูลแก่การบำเรอของผู้บำเรอ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ไม่ดีกว่า”. คำว่า “ผู้มีตระกูลสูงเป็นต้น” กล่าวด้วยวาระที่สองเป็นต้น ในที่นี้หมายถึงความวิบัติและความสมบัติแห่งอุปธิ กล่าวด้วยบทว่า “ปาปิยะ” เป็นต้น นั่นคืออธิบาย. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ปาปิยะ” คือ “อัตภาพที่เลวทรามของเขา”. คำว่า “เสยยังโส” คือ ส่วนที่เป็นประโยชน์ หรือมีสภาวะที่เป็นประโยชน์. คำว่า “อุจจากุลีนตา” เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งตติยาวิภัตติ จึงกล่าวว่า “ด้วยความเป็นผู้มีตระกูลสูง”. เหมือนในประโยคว่า “วรรณะของพระตถาคตไม่พึงเสื่อม” เป็นต้น คำว่า “วรรณะ” ในที่นี้เป็นไวพจน์ของคำสรรเสริญ จึงกล่าวว่า “แม้แพศย์ก็เป็นผู้มีวรรณะอันประเสริฐได้”.

๔๔๐. ‘‘นิรโว ปทสทฺโท โสฬารโคตฺตสฺส อกิณฺณมตฺติกาปตฺโต ติฏฺเฐยฺย อสงฺคจารี’’ติ วุตฺตตฺตา ภิกฺขา จริตพฺพาว, อยํ เตสํ กุลธมฺโมติ อธิปฺปาโย. หริตฺวาติ อปเนตฺวา. สตฺตชีโว สตฺตวาณิชโก. โคเปติ รกฺขตีติ โคโป, อารกฺขาธิกาเร นิยุตฺโต. อสนฺติ ลูนนฺติ เตนาติ อสิตํ, ลวิตฺตํ. วิวิธํ ภารํ อาภญฺชนฺติ โอลมฺพนฺติ เอตฺถาติ พฺยาภงฺคี, กาชํ.

๔๔๐. เพราะมีคำกล่าวว่า “เสียงเท้าเงียบกริบ บาตรไม่เปื้อนดิน ของผู้มีโสฬสโคตร พึงยืนอยู่ เป็นผู้เที่ยวไปโดยไม่ติดข้อง” ดังนี้ จึงพึงเที่ยวบิณฑบาตเท่านั้น นี้เป็นธรรมเนียมของตระกูลเหล่านั้น นั่นคืออธิบาย. คำว่า “หริตวา” คือ นำออกไป. คำว่า “สัตตชีวะ” คือ พ่อค้าสัตว์. คำว่า “โคปะ” คือ ผู้คุ้มครองรักษา ได้แก่ผู้ที่ได้รับแต่งตั้งในหน้าที่รักษา. คำว่า “อสิตะ” คือ เคียว (เครื่องมือสำหรับตัด). คำว่า “พยาภังคี” คือ คาน (ที่สำหรับแขวนภาระต่างๆ).

๔๔๑. อนุสฺสรโตติ อนุสฺสรณเหตุ กุลวํสานุสฺสรณกฺขเณ ขตฺติโยติอาทินา สงฺขฺยํ คจฺฉติ. เตนาห ‘‘โปราเณ…เป… อนุสฺสริยมาเน’’ติ. อุจฺจนีจตฺตชานนตฺถญฺจ กุลววตฺถานํ กตํ โหตีติ ขตฺติยาทิกุลกมฺมุนา เตสํ จตุนฺนํ วณฺณานํ สนฺธนํ ชีวิกํ ปญฺญเปนฺติ พฺราหฺมณา, ตถาคโต ปน โลกุตฺตรธมฺมเมว ปุริสสฺส สนฺธนํ ปญฺญเปติ เตน สตฺตสฺส โลกคฺคภาวสิทฺธิโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๔๔๑. คำว่า “เมื่อระลึกอยู่” คือ เพราะเหตุแห่งการระลึก ในขณะที่ระลึกถึงวงศ์ตระกูล ย่อมถึงการนับว่า “เป็นกษัตริย์” เป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เมื่อระลึกถึง...ในอดีต...เป็นต้น”. และการกำหนดตระกูลก็ทำไว้เพื่อรู้ความสูงต่ำ พราหมณ์ทั้งหลายย่อมบัญญัติทรัพย์และอาชีพของวรรณะทั้งสี่เหล่านั้นด้วยกรรมของตระกูลกษัตริย์เป็นต้น แต่พระตถาคตย่อมทรงบัญญัติโลกุตรธรรมนั่นแหละว่าเป็นทรัพย์ของบุรุษ เพราะความสำเร็จแห่งความเป็นผู้เลิศในโลกของสัตว์ด้วยธรรมนั้น. ที่เหลือเข้าใจได้ง่าย.

เอสุการีสุตฺตวณฺณนา ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่เร้นลับแห่งคำพรรณนาเอสุกาลีสูตร จบแล้ว.

๗. ธนญฺชานิสุตฺตวณฺณนา

๗. คำพรรณนาธนัญชานีสูตร

๔๔๕. ราชคหํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตปพฺพตสฺสาติ ปณฺฑวปพฺพตํ สนฺธายาห. ราชคหนครสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค ปพฺพตสฺส สมีเป ฐิโต ชนปโท ทกฺขิณาคิริ. ตณฺฑุลปุฏกานํ ปาลิ เอตฺถาติ ตณฺฑุลปาลิ. ตสฺส [Pg.197] กิร ทฺวารสมีเป ตณฺฑุลวาณิชา ตณฺฑุลปสิพฺพเก วิวริตฺวา ปฏิปาฏิยา ฐเปตฺวา นิสีทนฺติ, เตนสฺส ‘‘ตณฺฑุลปาลิทฺวาร’’นฺติ สมญฺญา อโหสิ. สพฺพเมว สสฺสํ คณฺหาตีติ ทลิทฺทกสฺสกานํ ทิวสปริพฺพยมตฺตเมว วิสฺสชฺเชตฺวา สพฺพเมว อายโต นิปฺผนฺนํ ธญฺญํ คณฺหาติ. มนฺทสสฺสานีติ มนฺทนิปฺผตฺติกานิ สสฺสานิ.

๔๔๕. คำว่า “ของภูเขาที่ตั้งล้อมรอบกรุงราชคฤห์” คือ หมายถึงภูเขาปัณฑวะ. ทักขิณาคีรี คือชนบทที่ตั้งอยู่ใกล้ภูเขาทางทิศใต้ของกรุงราชคฤห์. คำว่า “ตัณฑุลปาลี” คือ แถวแห่งกระสอบข้าวสารมีอยู่ในที่นี้. ได้ยินว่า พ่อค้าข้าวสารทั้งหลายเปิดกระสอบข้าวสารวางเรียงรายนั่งอยู่ใกล้ประตูนั้น เพราะเหตุนั้น ประตูนั้นจึงมีชื่อว่า “ตัณฑุลปาลีทวาร”. คำว่า “ย่อมเก็บเกี่ยวพืชผลทั้งหมด” คือ เว้นไว้เพียงค่าใช้จ่ายรายวันของพวกชาวนาผู้ยากจน แล้วเก็บเกี่ยวธัญพืชทั้งหมดที่ผลิตได้จากรายได้. คำว่า “พืชผลที่ให้ผลน้อย” คือ พืชผลที่ให้ผลผลิตน้อย.

๔๔๖. อิมินา นเยนาติ ทาสกมฺมกรสฺส นิวาสนภตฺตเวตฺตนานุปฺปทาเนน มงฺคลทิวเสสุ ธนวตฺถาลงฺการานุปฺปทานาทินา จ โปเสตพฺโพ. มิตฺตามจฺจานํ ปิยวจนอตฺถจริยาสมานตฺตตาทิ มิตฺตามจฺจกรณียํ กตฺตพฺพํ, ตถา ญาติสาโลหิตานํ. ตตฺถ อาวาหวิวาหสมฺพทฺเธน ‘‘อมฺหากํ อิเม’’ติ ญายนฺตีติ ญาตี, มาตาปิตาทิสมฺพทฺธตาย สมานโลหิตาติ สาโลหิตา. สมฺมา ททนฺเตสุปิ อสชฺชนโต นตฺถิ เอเตสํ ติถีติ อติถิ, เตสํ อตฺตนา สมานปริโภควเสน อติถิกรณียํ กาตพฺพํ, อติถิพลีติ อตฺโถ. ญาตกภูตปุพฺพา เปตฺติวิสยํ อุปคตา ปุพฺพเปตา, ทกฺขิเณยฺเยสุ กาเลน กาลํ ทานํ ทตฺวา เตสํ อุทฺทิสนํ ปุพฺพเปตกรณียํ, เปตพลีติ อตฺโถ. คนฺธปุปฺผวิเลปนชาลาภตฺเตหิ กาเลน กาลํ เทวตานํ ปูชา เทวตากรณียํ, เทวตาพลีติ อตฺโถ, ราชกิจฺจกรณํ อุปฏฺฐานํ ราชกรณียํ. อยมฺปิ กาโยติ อตฺตโน กายํ สนฺธาย วทติ. อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ.

๔๔๖. ด้วยนัยนี้ พึงบำรุงทาสและกรรมกรด้วยการให้เครื่องนุ่งห่ม อาหาร ค่าจ้าง และด้วยการให้ทรัพย์ เครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ เป็นต้น ในวันมงคล พึงทำกิจที่พึงทำแก่มิตรและอำมาตย์ เช่น การพูดจาไพเราะ การประพฤติประโยชน์ การวางตนเสมอ เป็นต้น เช่นเดียวกันแก่ญาติและสาโลหิต ในคำเหล่านั้น ญาติ คือผู้ที่รู้กันว่า "เหล่านี้เป็นของเรา" ด้วยความเกี่ยวข้องทางอภิเษกสมรส สาโลหิต คือผู้มีโลหิตเดียวกันด้วยความเกี่ยวข้องทางมารดาบิดาเป็นต้น อติถิ คือผู้ที่ไม่มีวันกำหนด (มา) เพราะไม่ติดขัดแม้ในการให้โดยชอบ พึงทำกิจที่พึงทำแก่อติถิ โดยการบริโภคเสมอกับตน หมายถึง อติถิพลี ปุพพเปต คือผู้ที่เคยเป็นญาติมาก่อนและไปสู่เปตวิสัยแล้ว การอุทิศส่วนบุญให้แก่ปุพพเปตเหล่านั้น โดยการให้ทานแก่ทักขิไณยบุคคลเป็นครั้งคราว เป็นกิจที่พึงทำแก่ปุพพเปต หมายถึง เปตพลี การบูชาเทวดาเป็นครั้งคราวด้วยของหอม ดอกไม้ เครื่องลูบไล้ เปลวไฟ และข้าว เป็นกิจที่พึงทำแก่เทวดา หมายถึง เทวตาพลี การบำรุงด้วยการทำกิจของพระราชา เป็นกิจที่พึงทำแก่พระราชา คำว่า "กายนี้" หมายถึงกายของตนเอง ท่านกล่าวหมายถึงเนื้อความนี้ว่า "พึงทราบเนื้อความด้วยนัยนี้"

๔๔๗. ปญฺจ ทุสฺสีลฺยกมฺมานีติ นิจฺจสีลปฏิปกฺขธมฺมา. ทส อกุสลกมฺมปถธมฺมา ทส ทุสฺสีลฺยกมฺมานิ. อธมฺมจารี เอว วิสมจารี กายวิสมาทิจรณโตติ วิสมจารีปทสฺส อตฺโถ วิสุํ น วุตฺโต.

๔๔๗. กรรมอันเป็นทุศีล ๕ อย่าง คือธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ต่อศีลอันเป็นนิจ อกุศลกรรมบถ ๑๐ อย่าง เป็นกรรมอันเป็นทุศีล ๑๐ อย่าง ผู้ประพฤติอธรรมนั่นแหละคือผู้ประพฤติวิสมะ เพราะประพฤติวิสมะทางกายเป็นต้น ความหมายของบทว่า วิสมจารี จึงไม่ได้กล่าวแยกไว้ต่างหาก

๔๔๘-๔๕๓. โอสรนฺติ อปสกฺกนฺติ, ขียนฺตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปริหายนฺตี’’ติ. อภิสรนฺตีติ อภิวฑฺฒนวเสน ปวตฺตนฺติ. เตนาห ‘‘วฑฺฒนฺตี’’ติ. ตตฺราติ พฺรหฺมโลเก. อสฺสาติ พฺรหฺมโลเก อุปฺปนฺนสฺส ธนญฺชานิสฺส. ตโต ปฏฺฐายาติ ยทา ภควตา ‘‘เอโส, ภิกฺขเว, สาริปุตฺโต’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตโต ปฏฺฐาย. จตุสจฺจวินิมุตฺตนฺติ นิทฺธาเรตฺวา วิภชิตฺวา วุจฺจมาเนหิ สจฺเจหิ วิมุตฺตํ. อตฺถโต ปน ตโต ปุพฺเพปิ สจฺจวิมุตฺตํ กถํ น กเถสิเยว สจฺจวิมุตฺตสฺส นิยฺยานสฺส อภาวโต.

๔๔๘-๔๕๓. คำว่า โอสรันติ (ย่อมเสื่อม) อปสกฺกนฺติ (ย่อมถอยไป) หมายถึง ย่อมสิ้นไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเสื่อมไป" คำว่า อภิสรันติ (ย่อมเข้าไปหา) ย่อมเป็นไปโดยการเจริญยิ่งขึ้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเจริญ" คำว่า ตตฺร (ในที่นั้น) หมายถึง ในพรหมโลก คำว่า อสฺส (ของเขา) หมายถึง ของธนัญชานิผู้เกิดในพรหมโลก คำว่า ตโต ปฏฺฐาย (ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป) หมายถึง ตั้งแต่เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรนี้" เป็นต้น คำว่า จตุสจฺจวินิมุตฺตํ (พ้นจากสัจจะ ๔) หมายถึง พ้นจากสัจจะที่กล่าวโดยการกำหนดและจำแนก แต่โดยอรรถแล้ว แม้ก่อนหน้านั้นก็พ้นจากสัจจะแล้ว จะไม่กล่าวได้อย่างไร เพราะไม่มีทางออกที่พ้นจากสัจจะ

ธนญฺชานิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศเนื้อความที่เร้นอยู่ในอรรถกถาธนัญชานิสูตร จบแล้ว

๘. วาเสฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

๘. อรรถกถาว่าด้วยวาเสฏฐสูตร

๔๕๔. ชาตึ [Pg.198] โสเธตุกามา โหนฺตีติ สหวาสีนํ พฺราหฺมณานํ กิริยา ปราเธน วา อสารุปฺปตฺเตน วา ชาติยา อุปกฺกิเลสํ อาสงฺกาย ตํ โสเธตุกามา โหนฺติ. มนฺเต โสเธตุกามา โหนฺตีติ มนฺตวจเน อาจริยมติโจทนาย อญฺเญน วากฺเยน เกนจิ การเณน สํสเย อุปฺปนฺเน ตํ โสเธตุกามา โหนฺติ. อนฺตราติ เวมชฺเฌ, อญฺญตฺเถวา อนฺตราสทฺโทติ ตสฺส อญฺญา กถาติ วจนํ อวคนฺตพฺพํ. ขนฺตีเมตฺตานุทฺทยาทิคุณสมฺปนฺโน เอว ‘‘สีลวาติ คุณวา’’ติอาห. เตหิ สีลสฺส วิสฺสชฺชนกาเลปิ ‘‘สีลวา’’ติ วุจฺจติ. สมฺปนฺนสีลตฺตา วา เตหิ สมนฺนาคโต เอว โหตีติ อาห ‘‘สีลวาติ คุณวา’’ติ. อาจารสมฺปนฺโนติ สาธุ อาจารวตฺโต.

๔๕๔. คำว่า ย่อมปรารถนาจะชำระชาติ เป็นการกระทำของพราหมณ์ผู้ร่วมอาศัยกัน เพราะสงสัยว่าชาติจะเศร้าหมองด้วยความผิดหรือด้วยความไม่เหมาะสม จึงปรารถนาจะชำระชาตินั้น คำว่า ย่อมปรารถนาจะชำระมนต์ เมื่อเกิดความสงสัยในมนต์เพราะการทักท้วงของอาจารย์ หรือเพราะถ้อยคำอื่น หรือเพราะเหตุใดเหตุหนึ่ง จึงปรารถนาจะชำระมนต์นั้น คำว่า อนฺตรา (ในระหว่าง) หมายถึง ในท่ามกลาง พึงทราบว่าคำว่า อนฺตรา เป็นคำที่ใช้ในความหมายอื่นด้วย จึงเป็นคำกล่าวอื่นของคำนั้น ผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีขันติ เมตตา และความเอ็นดูเป็นต้นนั่นแหละ ท่านกล่าวว่า "เป็นผู้มีศีล คือเป็นผู้มีคุณ" แม้ในเวลาที่ศีลเหล่านั้นถูกปล่อยไป ก็ยังเรียกว่า "เป็นผู้มีศีล" หรือเพราะเป็นผู้มีศีลสมบูรณ์ จึงประกอบด้วยศีลเหล่านั้นนั่นแหละ ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นผู้มีศีล คือเป็นผู้มีคุณ" คำว่า อาจารสมฺปนฺโน (ผู้สมบูรณ์ด้วยอาจาระ) หมายถึง ผู้มีวัตรปฏิบัติอันดีงาม

๔๕๕. สิกฺขิตาติ เตวิชฺชานํ สิกฺขิตา ตุมฺเห, น ทานิ ตุมฺเหหิ กิญฺจิ กตฺตพฺพํ อตฺถีติ อตฺโถ. ปฏิญฺญาตาติ ปฏิชานิตฺวา ฐิตา.

๔๕๕. คำว่า สิกฺขิตา (ศึกษาแล้ว) หมายความว่า พวกท่านศึกษาไตรเพทแล้ว บัดนี้ไม่มีอะไรที่พวกท่านจะต้องทำอีกแล้ว คำว่า ปฏิญฺญาต (ผู้ปฏิญาณแล้ว) หมายถึง ผู้ที่ตั้งมั่นอยู่ด้วยการปฏิญาณ

เวทตฺตยสงฺขาตา ติสฺโส วิชฺชา อชฺฌยนฺตีติ เตวิชฺชา. เตนาห ‘‘ติเวทาน’’นฺติ. ตโย เวเท อณนฺติ อชฺฌยนฺตีติ พฺราหฺมณา, เตสํ. ยํ เอกํ ปทมฺปิ อกฺขาตํ, ตํ อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ เกวลิโน อธิยิโน อปฺปปโยเคน. นิฏฺฐาคตมฺหาติ นิปฺผตฺตึ คตา อมฺหา เตวิชฺชาย สกสมยสฺส กถเน.

ผู้ศึกษาซึ่งวิชชา ๓ อันนับว่าเป็นไตรเพท ชื่อว่า เตวิชชา (ผู้มีวิชชา ๓) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ของไตรเพท" พราหมณ์ทั้งหลายย่อมศึกษาไตรเพท ของพราหมณ์เหล่านั้น แม้บทเดียวที่กล่าวแล้ว บทนั้นเป็นของผู้เป็นเอกะ ผู้เป็นใหญ่ โดยอรรถและพยัญชนะ ด้วยการใช้เพียงเล็กน้อย คำว่า นิฏฺฐาคตมฺหา (เราถึงที่สุดแล้ว) หมายถึง เราถึงความสำเร็จแล้วในการกล่าวไตรเพทตามลัทธิของตน

มโนกมฺมโต หิ วตฺตสมฺปทาติการณูปจาเรนายมตฺโถ วุตฺโตติ อาห – ‘‘เตน สมนฺนาคโต หิ อาจารสมฺปนฺโน โหตี’’ติ.

เพราะวัตรสมบัติเป็นเหตุยิ่งกว่ามโนกรรม เนื้อความนี้จึงถูกกล่าวโดยอุปจาระ ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะประกอบด้วยสิ่งนั้น จึงเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอาจาระ"

ขยาตีตนฺติ วฑฺฒิปกฺเข ฐิตนฺติ อตฺโถ. สุกฺกปกฺขปาฏิปทโต ปฏฺฐาย หิ จนฺโท วฑฺฒตีติ วุจฺจติ, น ขียตีติ. วนฺทมานา ชนา นมกฺการํ กโรนฺติ.

คำว่า ขยาตีตํ (พ้นจากความสิ้นไป) หมายถึง ตั้งอยู่ในฝ่ายเจริญ เพราะพระจันทร์ย่อมเจริญตั้งแต่วันขึ้น ๑ ค่ำแห่งข้างขึ้น ไม่ได้สิ้นไป ชนทั้งหลายผู้ไหว้ ย่อมทำความนอบน้อม

อตฺถทสฺสเนนาติ วิวรเณน ทสฺสนปริณายกฏฺเฐน โลกสฺส จกฺขุ หุตฺวา สมุปฺปนฺนํ.

คำว่า อตฺถทสฺสเนน (ด้วยการเห็นอรรถ) หมายถึง เกิดขึ้นเป็นดวงตาของโลกด้วยการเปิดเผย ด้วยความเป็นผู้นำในการเห็น

๔๕๖. ติฏฺฐตุ ตาว พฺราหฺมณจินฺตาติ – ‘‘กึ ชาติยา พฺราหฺมโณ โหติ อุทาหุ ภวติ กมฺมุนา’’ติ อยํ พฺราหฺมณวิจาโร ตาว ติฏฺฐตุ[Pg.199]. ชาติทสฺสนตฺถํ ติณรุกฺขกีฏปฏงฺคโต ปฏฺฐาย โลเก ชาติวิภงฺคํ วิตฺถารโต กเถสฺสามีติ เตสํ จิตฺตสมฺปหํสนตฺถํ เทเสตพฺพมตฺถํ ปฏิชานาติ. ตตฺถ อญฺญมญฺญา หิ ชาติโยติ อิทํ การณวจนํ, ยสฺมา อิมา ชาติโย นาม อญฺญมญฺญํ วิสิฏฺฐา, ตสฺมา ชาติวิภงฺคํ พฺยากริสฺสามีติ.

๔๕๖. คำว่า ขอความคิดของพราหมณ์จงหยุดไว้ก่อน หมายถึง การพิจารณาเรื่องพราหมณ์ว่า "เป็นพราหมณ์เพราะชาติ หรือเป็นเพราะกรรม" นี้จงหยุดไว้ก่อน เพื่อแสดงชาติ เราจะกล่าวจำแนกชาติในโลกโดยพิสดาร ตั้งแต่หญ้า ต้นไม้ แมลง และตั๊กแตนเป็นต้น ท่านปฏิญาณเนื้อความที่พึงแสดงเพื่อยังจิตของชนเหล่านั้นให้ร่าเริง ในคำเหล่านั้น คำว่า "ชาติทั้งหลายต่างกัน" นี้เป็นคำบอกเหตุ เพราะชาติเหล่านี้ชื่อว่าต่างกัน เพราะเหตุนั้น เราจะจำแนกชาติ

ยสฺมา อิธ อุปาทินฺนกชาติ พฺยากาตพฺพภาเวน อาคตา, ตสฺสา ปน นิทสฺสนภาเวน อิตรา, ตสฺมา ‘‘ชาติวิภงฺคํ ปาณาน’’นฺติ ปาฬิยํ วุตฺตํ. เตสํ เตสํ ปาณานํ ชาติโยติ อตฺโถ. เอวนฺติ นิทสฺสนํ กเถตฺวา นิทสฺสิตพฺเพ กถิยมาเน. ตสฺสาติ วาเสฏฺฐสฺส. กามํ ‘‘เตสํ โวหํ พฺยกฺขิสฺส’’นฺติ อุโภปิ มาณเว นิสฺสาย เทสนา อาคตา, ตถาปิ ตตฺถ ตตฺถ ‘‘เอวํ, วาเสฏฺฐ, ชานาหี’’ติอาทินา วาเสฏฺฐเมว อาลปนฺโต ภควา ตเมว อิมินา นิยาเมน ปมุขํ อกาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺสาติ วาเสฏฺฐสฺสา’’ติ. ชาติเภโท ชาติวิเสโส, ชาติยา เภโท ปากโฏ ภวิสฺสติ นิทสฺสเนน วิภูตภาวํ อาปาทิเตน ปฏิญฺญาตสฺส อตฺถสฺส วิภูตภาวาปตฺติโต. อาม น วฏฺฏตีติ กมฺมนานตาย เอว อุปาทินฺนนานตาย ปฏิกฺเขปปทเมตํ, น พีชนานตาย อนุปาทินฺนนานตาย ปฏิกฺเขปปทนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘กมฺมํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ตํตํโยนิขิปนมตฺตํ กมฺมสฺส สามตฺถิยํ, ตํตํโยนินิยตา ปน เย วณฺณวิเสสา, เต ตํตํโยนิสิทฺธิยาว สิทฺธา โหนฺตีติ ตํ ปน โยนิขิปนกมฺมํ ตํตํโยนิวิสิฏฺฐ-วิเสสาภิภูตาย ปโยคนิปฺผตฺติยา, อสํมุจฺฉิตาย เอว วา ปจฺจยภูตาย ภวปตฺถนาย อภิสงฺขตเมวาติ วิญฺญาตพฺพปจฺจยวิเสเสน วินา ผลวิเสสาภาวโต เอตํ สมีหิตกมฺมํ ปตฺถนาทีหิ จ ภินฺนสตฺติตํ วิสิฏฺฐสามตฺถิยํ วา อาปชฺชิตฺวา จกฺขุนฺทฺริยาทิวิสิฏฺฐผลนิพฺพตฺตกํ ชายติ, เอวํ โยนิขิปนตํโยนินิยตวิเสสาวหตา โหตีติ. เถเรน หิ พีชนานตา วิย กมฺมนานตาปิ อุปาทินฺนกนานตาย สิยา นุ โข ปจฺจโยติ โจทนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปจฺจยวิเสสวิสิฏฺฐา กมฺมนานตา ปน ปจฺจโยติ นิจฺฉิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

เพราะในที่นี้ ชาติที่เกิดจากกรรมมาในฐานะที่พึงพยากรณ์ ส่วนชาติอื่นมาในฐานะเป็นเครื่องแสดงของชาตินั้น เพราะฉะนั้นจึงตรัสไว้ในพระบาลีว่า “การจำแนกชาติของสัตว์ทั้งหลาย” อธิบายว่า ชาติของสัตว์เหล่านั้นๆ เมื่อแสดงเครื่องแสดงอย่างนี้แล้ว พึงกล่าวถึงสิ่งที่พึงแสดง คำว่า “ของผู้นั้น” หมายถึงของวาเสฏฐะ แม้ว่าพระธรรมเทศนาจะมาโดยอาศัยมาณพทั้งสองว่า “เราจักพยากรณ์แก่มาณพเหล่านั้น” แต่พระผู้มีพระภาคก็ทรงปรารภวาเสฏฐะเท่านั้นด้วยนัยนี้ว่า “ดูกรวาเสฏฐะ เธอจงรู้อย่างนี้” เป็นต้น ในที่นั้นๆ จึงทรงให้วาเสฏฐะเป็นประธาน เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ของผู้นั้น” หมายถึงของวาเสฏฐะ คำว่า “ชาติเภท” คือความแตกต่างแห่งชาติ, ความแตกต่างแห่งชาติจักปรากฏ เพราะความที่อรรถที่ปฏิญญาไว้ถึงความแจ่มแจ้งด้วยเครื่องแสดงที่ทำให้ถึงความแจ่มแจ้ง คำว่า “อามะ นะ วัตตะติ” นี้เป็นบทปฏิเสธความแตกต่างแห่งอุปาทินนกะ (สิ่งที่กรรมยึดถือ) ด้วยความแตกต่างแห่งกรรมเท่านั้น ไม่ใช่บทปฏิเสธความแตกต่างแห่งอนุปาทินนกะ (สิ่งที่ไม่ถูกกรรมยึดถือ) ด้วยความแตกต่างแห่งพืช เพื่อแสดงความนั้นจึงตรัสคำว่า “กรรมแล” เป็นต้น อรรถของคำนั้นคือ กำลังของกรรมเป็นเพียงการวางลงในกำเนิดนั้นๆ ส่วนลักษณะพิเศษต่างๆ ที่กำหนดแน่นอนในกำเนิดนั้นๆ ย่อมสำเร็จได้ด้วยความสำเร็จแห่งกำเนิดนั้นๆ เท่านั้น อนึ่ง กรรมที่เป็นการวางลงในกำเนิดนั้นๆ นั้น พึงทราบว่าถูกปรุงแต่งด้วยความปรารถนาในภพที่เป็นปัจจัย ซึ่งไม่ปะปนกัน หรือด้วยการสำเร็จแห่งการประกอบที่ครอบงำลักษณะพิเศษที่จำเพาะกำเนิดนั้นๆ เพราะไม่มีผลพิเศษหากปราศจากปัจจัยพิเศษที่พึงรู้ กรรมที่มุ่งหมายนี้ย่อมเกิดเป็นเครื่องให้เกิดผลพิเศษ เช่น จักขุนทรีย์ เป็นต้น โดยถึงความมีกำลังต่างกัน หรือมีกำลังพิเศษด้วยความปรารถนาเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ การวางลงในกำเนิดนั้นๆ จึงนำมาซึ่งลักษณะพิเศษที่กำหนดแน่นอนในกำเนิดนั้นๆ พึงเห็นว่า พระเถระปฏิเสธการซักถามว่า “ความแตกต่างแห่งกรรมก็เป็นปัจจัยแห่งความแตกต่างแห่งอุปาทินนกะได้หรือหนอ เหมือนความแตกต่างแห่งพืช” แล้ววินิจฉัยว่า “ความแตกต่างแห่งกรรมที่ประกอบด้วยปัจจัยพิเศษนั่นแหละเป็นปัจจัย”

นานาวณฺณาติ นานปฺปการวณฺณา. ตาลนาฬิเกราทีนํ โลเก อภิญฺญาตติณชาติภาวโต วิเสเสน คยฺหติ อภิญฺญาตโสตนเยน. ชาติยา พฺราหฺมโณวาติ อฏฺฐานปยุตฺโต เอว-สทฺโท, ชาติยาว [Pg.200] พฺราหฺมโณ ภเวยฺยาติ โยชนา. น จ คยฺหตีติ ติณรุกฺขาทีสุ วิย พฺราหฺมเณสุ ชาตินิยตสฺส ลิงฺคสฺส อนุปลพฺภนโต, ปิวนภุญฺชนกถนหสนาทิกิริยาย พฺราหฺมณภาเวน เอกนฺติกลิงฺคนิยตาย มนฺตชฺเฌนาทึ วินา อนุปลพฺภนโต จ. วจีเภเทเนวาติ อาหจฺจวจเนเนว.

คำว่า “นานาวัณณา” คือมีวรรณะต่างๆ กัน ย่อมถูกถือเอาโดยเฉพาะด้วยนัยที่รู้จักกันดี เพราะความเป็นชาติหญ้าที่รู้จักกันดีในโลก เช่น ต้นตาล ต้นมะพร้าว เป็นต้น คำว่า “ชาติยา พราหมโณ วา” (พราหมณ์โดยชาติ) คำว่า “เอวะ” (เท่านั้น) ที่ใช้ในที่นี้ไม่สมควร การประกอบความคือ “พึงเป็นพราหมณ์โดยชาติเท่านั้น” และย่อมไม่ถูกถือเอา เพราะไม่ปรากฏเครื่องหมายที่กำหนดแน่นอนโดยชาติในพราหมณ์ เหมือนในหญ้าและต้นไม้เป็นต้น และเพราะไม่ปรากฏเครื่องหมายที่กำหนดแน่นอนโดยความเป็นพราหมณ์อย่างเด็ดขาดด้วยการกระทำ เช่น การดื่ม การกิน การพูด การหัวเราะ เป็นต้น หากปราศจากการท่องมนต์และการเพ่งฌานเป็นต้น คำว่า “วจีเภทเนวะ” คือด้วยคำพูดที่เจาะจงเท่านั้น

กีเฏ ปฏงฺเคติอาทีสุ ชาตินานตา ลพฺภติ อญฺญมญฺญลิงฺควิสิฏฺฐตาทสฺสนา. กุนฺถา กีฏกา, ขชฺชขาทกา กิปิลฺลิกา. อุปฺปติตฺวาติ อุฑฺเฑตฺวา อุฑฺเฑตฺวา. ปฏภาวํ คจฺฉนฺตีติ วา ปฏงฺคา, น ขุทฺทกปาณกา กีฏา นาม. เตสมฺปิ กีฏกานํ.

ในคำว่า “กีเฏ ปะตังเค” เป็นต้น ย่อมได้ความแตกต่างแห่งชาติ เพราะปรากฏความพิเศษแห่งเครื่องหมายซึ่งกันและกัน “กุนถา” คือสัตว์เล็กๆ, “ขัชชะขาทะกา” คือมด คำว่า “อุปปะติตวา” คือบินขึ้นไป บินขึ้นไป หรือสัตว์ที่ไปถึงความเป็นปฏะ (แผ่น) ชื่อว่า “ปะตังคะ” ไม่ใช่สัตว์เล็กๆ ชื่อว่า “กีฏะ” แม้ของสัตว์เล็กๆ เหล่านั้น

กาฬกาทโยติ กลนฺทกาทโย.

คำว่า “กาฬกาทโย” คือพวกกระรอกเป็นต้น

อุทรํเยว เนสํ ปาทา อุทเรเนว สมฺปชฺชนโต.

ท้องนั่นแหละเป็นเท้าของสัตว์เหล่านั้น เพราะย่อมเคลื่อนไปด้วยท้องนั่นเอง

สญฺญาปุพฺพโก วิธิ อนิจฺโจติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุทเก’’ติ อาห ยถา ‘‘วีรสฺส ภาโว วีริย’’นฺติ.

เพื่อแสดงว่า วิธีที่เกิดจากสัญญาเป็นของไม่เที่ยง จึงตรัสคำว่า “อุทเก” (ในน้ำ) เหมือนคำว่า “ภาวะของผู้กล้าหาญคือความเพียร”

ปตฺตสมุทาเย ปกฺขสทฺโทติ ‘‘ปตฺเตหิ ยนฺตี’’ติ วุตฺตํ. น หิ อวยวพฺยติเรเกน สมุทาโย อตฺถิ.

คำว่า “ปักขะ” (ปีก) ในที่นี้หมายถึงหมู่แห่งปีก จึงตรัสว่า “ย่อมไปด้วยปีก” เพราะหมู่ย่อมไม่มีนอกเหนือจากส่วนย่อย

สงฺเขเปน วุตฺโต ‘‘ชาติวเสน นานา’’ติอาทินา. เอตฺถ ปทตฺเถ ทุพฺพิญฺเญยฺยํ นตฺถีติ สมฺพนฺธมตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺรายํ โยชนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘น หิ พฺราหฺมณานํ เอทิสํ สีสํ โหติ, ขตฺติยานํ เอทิสนฺติ นิยโม อตฺถิ ยถา หตฺถิอสฺสมิคาทีน’’นฺติ อิทเมว วากฺยํ สพฺพตฺถ เนตพฺพํ. ตํ สํงฺขิปิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมินา นเยน สพฺพํ โยเชตพฺพ’’นฺติ อาห.

ตรัสโดยย่อว่า “ต่างกันโดยชาติ” เป็นต้น ในที่นี้ไม่มีอรรถแห่งบทที่เข้าใจยาก เพื่อแสดงความสัมพันธ์เท่านั้น จึงตรัสคำว่า “ในที่นั้นมีการประกอบความดังนี้” เป็นต้น ประโยคที่ว่า “ศีรษะของพราหมณ์ไม่ได้เป็นอย่างนี้ ศีรษะของกษัตริย์ไม่ได้เป็นอย่างนี้ ไม่มีข้อกำหนดแน่นอนเหมือนช้าง ม้า และเนื้อเป็นต้น” นี้แหละพึงนำไปใช้ในทุกที่ เพื่อแสดงความนั้นโดยย่อ จึงตรัสว่า “พึงประกอบความทั้งหมดด้วยนัยนี้”

ตสฺสาติ ยถาวุตฺตนิคมนวจนสฺส อยํ โยชนา อิทานิ วุจฺจมานา โยชนา เวทิตพฺพา.

คำว่า “ตัสสะ” (ของผู้นั้น) พึงทราบว่า การประกอบความนี้เป็นการประกอบความของคำสรุปที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งกำลังจะกล่าวต่อไปนี้

๔๕๗. โวการนฺติ โวกรณํ, เยน วิสิฏฺฐตาย น โวกรียติ ชาติเภโทติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นานตฺต’’นฺติ.

๔๕๗. คำว่า “โวการัง” คือการจำแนก, อธิบายว่า ความแตกต่างแห่งชาติย่อมไม่ถูกจำแนกด้วยความพิเศษ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “นานัตตะ” (ความแตกต่าง)

โครกฺขาทิอุปชีวเนน อาชีววิปนฺโน, หึสาทินา สีลวิปนฺโน, นิกฺขิตฺตวตฺตตาทินา อาจารวิปนฺโนติ. สามญฺญโชตนา วิเสเส นิวิฏฺฐา โหตีติ อาห ‘‘โครกฺขนฺติ เขตฺตรกฺข’’นฺติ. ‘‘โคติ หิ ปถวิยา นาม’’นฺติ. เตหิ เตหิ อุปาเยหิ สิกฺขิตพฺพฏฺเฐน สิปฺปํ, ตตฺถ โกสลฺลํ. ปเรสํ [Pg.201] อีสนฏฺเฐน หึสนฏฺเฐน อิสฺโส, โส อสฺส อตฺถีติ อิสฺโส โยธาชีวิโก, อิสฺสสฺส กมฺมํ ปหรณํ, อุสุํ สตฺติญฺจ นิสฺสาย ปวตฺตา ชีวิกา อิสฺสตฺตํ. เตนาห ‘‘อาวุธชีวิก’’นฺติ. ยํ นิสฺสาย อสฺส ชีวิกา, ตเทว ทสฺเสตุํ ‘‘อุสุญฺจ สตฺติญฺจา’’ติ วุตฺตํ.

ผู้มีอาชีวะวิบัติด้วยการเลี้ยงชีพด้วยการเลี้ยงโคเป็นต้น, ผู้มีศีลวิบัติด้วยการเบียดเบียนเป็นต้น, ผู้มีอาจารวิบัติด้วยการละทิ้งวัตรเป็นต้น การแสดงความทั่วไปย่อมตั้งอยู่ในความพิเศษ จึงตรัสว่า “โครักขะ” คือการรักษาเขต คำว่า “โค” เป็นชื่อของแผ่นดิน “ศิลปะ” คือสิ่งที่พึงศึกษาด้วยอุบายนั้นๆ, ความชำนาญในศิลปะนั้น “อิสสะ” คือผู้เบียดเบียนผู้อื่นด้วยการข่มเหง, ผู้มีอิสสะนั้นคือ “อิสสะ” (นักรบ) ผู้มีอาชีวะเป็นนักรบ, การงานของอิสสะคือการประหัตประหาร, อาชีวะที่ดำเนินไปโดยอาศัยธนูและหอกคือ “อิสสัตตะ” เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ผู้มีอาชีวะด้วยอาวุธ” เพื่อแสดงสิ่งที่อาชีวะของเขาย่อมอาศัย จึงตรัสว่า “ธนูและหอก”

พฺรหฺมํ วุจฺจติ เวโท, ตํ อณติ ชานาตีติ พฺราหฺมโณ, ชานนญฺจ โปราเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิหิตนิยาเมน พฺราหฺมเณหิ กโตปสเมน อนุฏฺฐานตเปน ยถา ‘‘อาชีวสีลาจารวิปนฺโน นตฺถี’’ติ พฺราหฺมณธมฺมิเกหิ โลกิยปณฺฑิเตหิ จ สมฺปฏิจฺฉิโต, ตถา ปฏิปชฺชนเมวาติ อาห ‘‘เอวํ พฺราหฺมณสมเยน…เป… สาเธตฺวา’’ติ. เอวํ สนฺเตติ เอวํ อาชีวสีลาจารวิปนฺนสฺส อพฺราหฺมณภาเว สติ น ชาติยา พฺราหฺมโณ โหติ, คุเณหิ ปน อาชีวสีลาจารสมฺปตฺติสงฺขาเตหิ พฺราหฺมโณ โหติ, ตสฺมา คุณานํเยว พฺราหฺมณภาวกรณโต จตุวณฺณวิภาเค ยตฺถ กตฺถจิ กุเล ชาโต โย สีลาทิคุณสมฺปนฺนตาย คุณวา, โส วุตฺตลกฺขเณน นิปฺปริยายโต พาหิตปาปตาย พฺราหฺมโณติ อยเมตฺถ พฺราหฺมณภาเว ญาโยติ, เอวํ ญายํ อตฺถโต อาปนฺนํ กตฺวา. นนฺติ ตเมว ยถาวุตฺตํ ญายํ. โย พฺราหฺมณสฺส สํวณฺณิตายาติ มาตุยา อุภโตสุชาตตาทิกุลวณฺเณน สํวณฺณิตาย ปสตฺถาย ยถารูปาย พฺราหฺมณสฺส มาตา ภวิตุํ ยุตฺตา, ตถารูปาย มาตริสมฺภูโต. เอเตน จตุนฺนํ โยนีนํ ยตฺถ กตฺถจิ วิเสสนิฏฺฐา กตา. เตนาห ‘‘ตตฺราปิ วิเสเสนา’’ติ. เอวํ สามญฺญโต วิเสสนิฏฺฐาวเสน ‘‘โยนิชํ มตฺติสมฺภว’’นฺติ ปทสฺส อตฺถํ วตฺวา อิทานิ สามญฺญโชตนํ อนาทิยิตฺวา วิเสสโชตนาวเสเนว อตฺถํ วตฺตุํ ‘‘ยาจาย’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปริสุทฺธอุปฺปตฺติมคฺคสงฺขาตา โยนิ วุตฺตาติ อนุปกฺกุฏฺฐภาเวน ปริสุทฺธอุปฺปตฺติมคฺคสงฺขาตา ยา จายํ โยนิ วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ตโตปิ ชาตสมฺภูตตฺตาติ ตโต โยนิโต ชาตตฺตา มาตาเปตฺติสมฺปตฺติโต สมฺภูตตฺตา.

พรหม เรียกว่า เวท, ผู้ที่สวด (อณติ) คือรู้เวทนั้น ชื่อว่า พราหมณ์. และการรู้ (เวท) นั้น โดยระเบียบที่พราหมณ์โบราณกำหนดไว้ ด้วยความสงบระงับที่พราหมณ์ทำไว้ และด้วยตบะที่ไม่ฟุ้งซ่าน (อนุฏฐานตปะ) ตามที่บัณฑิตทางโลกและพราหมณ์ผู้ทรงธรรมยอมรับว่า 'ผู้บกพร่องจากอาชีวะ ศีล และอาจาระ ไม่มี' การปฏิบัติอย่างนั้นนั่นเอง (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ด้วยสมัยแห่งพราหมณ์อย่างนี้... (ละ)... ให้สำเร็จแล้ว'. เมื่อเป็นเช่นนี้ เมื่อความเป็นผู้ไม่ใช่พราหมณ์มีอยู่เพราะความบกพร่องจากอาชีวะ ศีล และอาจาระอย่างนี้ บุคคลย่อมไม่เป็นพราหมณ์เพราะชาติกำเนิด แต่เป็นพราหมณ์ด้วยคุณทั้งหลายที่นับว่าความถึงพร้อมด้วยอาชีวะ ศีล และอาจาระ, เพราะฉะนั้น เพราะความเป็นพราหมณ์กระทำได้ด้วยคุณนั่นเอง ในบรรดาการแบ่งวรรณะ ๔ บุคคลผู้เกิดในตระกูลใดตระกูลหนึ่งก็ตาม เป็นผู้มีคุณเพราะความถึงพร้อมด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ผู้นั้นชื่อว่าเป็นพราหมณ์โดยลักษณะที่กล่าวแล้ว โดยตรง (นิปปริยาย) เพราะเป็นผู้ลอยบาปแล้ว นี้เป็นนัยในความเป็นพราหมณ์ในเรื่องนี้, (ท่าน) กระทำนัยนี้ให้เข้าถึงอรรถแล้วอย่างนี้. คำว่า นนฺติ (ซึ่งนัยนั้น) คือ ซึ่งนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. คำว่า โย พฺราหฺมณสฺส สํวณฺณิตาย (ผู้เกิดในมารดาผู้เป็นที่สรรเสริญของพราหมณ์) คือ ผู้เกิดในมารดาผู้เช่นนั้น ซึ่งเป็นที่สรรเสริญ คือเป็นที่ยกย่องด้วยวรรณะแห่งตระกูลที่เกิดดีแล้วทั้งสองฝ่ายเป็นต้น ซึ่งควรเป็นมารดาของพราหมณ์. ด้วยคำนี้ เป็นการแสดงการกำหนดเป็นพิเศษในบรรดากำเนิด ๔ ในที่ใดที่หนึ่ง. เพราะฉะนั้น (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'แม้ในที่นั้น โดยเฉพาะ'. เมื่อกล่าวอรรถของบทว่า โยนิชํ มตฺติสมฺภวํ โดยความเป็นสามัญและโดยการกำหนดเป็นพิเศษอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าวอรรถโดยมุ่งแสดงความพิเศษเท่านั้น โดยไม่ถือเอาการแสดงความเป็นสามัญ จึงกล่าวคำว่า ยา จายํ เป็นต้น. คำว่า ปริสุทฺธุปฺปตฺติมคฺคสงฺขาตา โยนิ วุตฺตา (กำเนิดที่นับว่าทางแห่งการเกิดที่บริสุทธิ์ ท่านกล่าวไว้แล้ว) ความว่า กำเนิดที่นับว่าทางแห่งการเกิดที่บริสุทธิ์ เพราะความเป็นผู้ไม่ถูกตำหนิ ท่านกล่าวไว้แล้ว นี้คือความสัมพันธ์. คำว่า ตโตปิ ชาตสมฺภูตตฺตา (เพราะเกิดและสืบเนื่องมาจากกำเนิดนั้นด้วย) คือ เพราะเกิดจากกำเนิดนั้น เพราะสืบเนื่องมาจากความถึงพร้อมแห่งมารดาและบิดา.

วิสิฏฺฐตฺตาติ สมุทายภูตา มนุสฺสา ราคาทินา วิสิฏฺฐตฺตา. ราคาทินา สห กิญฺจเนนาติ สกิญฺจโน. ตเถว ราคาทิสงฺขาเตน ปลิโพธนฏฺเฐน สห ปลิโพเธนาติ สปลิโพโธ. สพฺพคหณปฏินิสฺสคฺเคนาติ อุปาทานสงฺขาตสฺส สพฺพสฺส คหณสฺส ปฏินิสฺสชฺชเนน. ยสฺมา พาหิตปาโป อตฺตโน สนฺตานโต พหิกตปาโป, ตสฺมา ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณนฺติ [Pg.202] อตฺโถ วตฺตพฺโพ. เอวรูโป เอติสฺสา กถาย อุปเทโส นานปฺปการโต วิภตฺโต, ตสฺมา ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

คำว่า วิสิฏฺฐตฺตา (เพราะความพิเศษ) คือ มนุษย์ผู้เป็นหมู่คณะ มีความพิเศษ (คือแตกต่างไป) ด้วยราคะเป็นต้น. คำว่า สกิญฺจโน (ผู้มีกังวล) คือ ผู้เป็นไปพร้อมด้วยกังวลอันนับว่าราคะเป็นต้น. เช่นเดียวกันนั้น คำว่า สปลิโพโธ (ผู้มีปลิโพธ) คือ ผู้เป็นไปพร้อมด้วยปลิโพธ (ความกังวล) โดยอรรถว่าเครื่องผูกพันอันนับว่าราคะเป็นต้น. คำว่า สพฺพคหณปฏิสคฺเคน (ด้วยการสละการยึดถือทั้งปวง) คือ ด้วยการสละการยึดถือทั้งปวงอันนับว่าอุปาทาน. เพราะเหตุที่บุคคลนั้นเป็นผู้มีบาปอันลอยแล้ว คือมีบาปอันขับไล่ออกไปจากสันดานของตนแล้ว ฉะนั้น พึงทราบอรรถว่า 'เราเรียกผู้นั้นว่าเป็นพราหมณ์'. คำสอน (อุปเทส) แห่งเทศนานี้มีลักษณะเช่นนี้ ถูกจำแนกไว้โดยประการต่างๆ ฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ.

๔๕๘. คหิตทณฺเฑสูติ ปเรสํ ทณฺเฑน วิเหฐนํ อนิธาย อาทินฺนทณฺเฑสุ.

๔๕๘. คำว่า คหิตทณฺเฑสุ (ในบรรดาผู้ถืออาชญา) คือ ในบรรดาผู้ถืออาชญาไว้ โดยไม่วางการเบียดเบียนผู้อื่นด้วยอาชญา.

๔๕๙. กิญฺจิ คหณนฺติ ตณฺหาคาหาทีสุ กิญฺจิ คาหํ.

๔๕๙. คำว่า กิญฺจิ คหณํ (การยึดถืออะไรๆ) คือ การยึดถืออย่างใดอย่างหนึ่ง ในบรรดาการยึดถือด้วยตัณหาเป็นต้น.

เยน กามภเวน มานุสเกหิ ปญฺจหิ กามคุเณหิ ยุญฺชติ, ตํ มานุสกํ โยคํ. ‘‘มานุสกํ โยค’’นฺติ เอตฺถ จ เอกเทสํ คเหตฺวา วุตฺตํ, เอส นโย ‘‘ทิพฺพโยค’’นฺติ เอตฺถาปิ. สพฺพโยควิสํยุตฺตนฺติ ปททฺวเยน วุตฺเตหิ สพฺพกิเลสโยเคหิ วิปฺปยุตฺตํ.

บุคคลย่อมประกอบด้วยกามคุณ ๕ อันเป็นของมนุษย์ ด้วยกามภพใด, กามภพนั้น ชื่อว่า มานุสกโยคะ (โยคะอันเป็นของมนุษย์). และในคำว่า มานุสกํ โยคํ นี้ ท่านกล่าวโดยถือเอาเพียงส่วนหนึ่ง, นัยนี้แม้ในคำว่า ทิพฺพโยคํ นี้ ก็เช่นกัน. คำว่า สพฺพโยควิสํยุตฺตํ (ผู้พรากจากโยคะทั้งปวง) คือ ผู้พรากจากโยคะคือคิเลสทั้งปวงที่กล่าวไว้ด้วยบททั้งสอง.

รตินฺติ อภิรตึ อาสตฺตึ. กุสลภาวนายาติ กายภาวนาทิ กุสลธมฺมภาวนาย อุกฺกณฺฐิตํ. วีริยวนฺตนฺติ วีริยสพฺภาเวน วีรํ นิทฺทิสติ, วีรภาโว หิ วีริยนฺติ.

คำว่า รติง (ความยินดี) คือ ความยินดีอย่างยิ่ง ความติดใจ. คำว่า กุสลภาวนาย (ในกุศลภาวนา) คือ (ความเบื่อหน่าย) ในการเจริญกุศลธรรมมีการเจริญกายเป็นต้น ชื่อว่า อรติ (ความไม่ยินดี). คำว่า วิริยวนฺตํ (ผู้มีเพียร) ท่านแสดงถึงผู้กล้าด้วยความมีวิริยะ เพราะว่า ความเป็นผู้กล้า ชื่อว่า วิริยะ.

สุนฺทรํ ฐานนฺติ นิพฺพานํ. สุนฺทราย ปฏิปตฺติยา อริยปฏิปตฺติยา.

คำว่า สุนฺทรํ ฐานํ (ที่อันงดงาม) คือ พระนิพพาน. (คำว่า สุนฺทราย - ด้วยข้อปฏิบัติอันงดงาม) คือ ด้วยอริยปฏิปทา.

นิพฺพตฺตินฺติ ปริโยสานํ. อตีเตติ อตีตโกฏฺฐาเส. กิญฺจนการโกติ ปลิโพธเหตุภูโต.

คำว่า นิพฺพตฺตึ (ความบังเกิด) คือ ความสิ้นสุด (ปริโยสาน). คำว่า อตีเต (ในอดีต) คือ ในส่วนอดีต. คำว่า กิญฺจนการโก (ผู้กระทำกังวล) คือ ผู้เป็นเหตุแห่งปลิโพธ (ความกังวล).

อเสกฺเข สีลกฺขนฺธาทิเก มหนฺเต คุเณ. ปญฺจนฺนํ มารานํ วิชิตตฺตา วิชิตวิชยํ.

(คำว่า มหนฺเต - ผู้ยิ่งใหญ่) คือ ในคุณอันยิ่งใหญ่มีศีลขันธ์เป็นต้นอันเป็นอเสกขะ. คำว่า วิชิตวิชยํ (ผู้มีชัยชนะอันชนะแล้ว) คือ ผู้มีชัยชนะอันชนะแล้ว เพราะความเป็นผู้ชนะมารทั้ง ๕.

๔๖๐. อิทํ อชานนฺตาติ ‘‘ชาติยา พฺราหฺมโณ’’ติ อิทํ โลกสมญฺญามตฺตนฺติ อชานนฺตา. เย พฺราหฺมเณสุ นามโคตฺตํ นาม ตติยํ ทิฏฺฐาภินิเวสํ ชเนนฺติ, สาว เนสํ ทิฏฺฐิ. กตํ อภิสงฺขตนฺติ ปริกปฺปนวเสเนว กตํ ฐปิตํ ตทุปจิตํ, น เหตุปจฺจยสมาโยเคน. สมุจฺจาติ สมฺมุติยา. กา ปน สา สมฺมุตีติ อาห ‘‘สมญฺญายา’’ติ, โลกสมญฺญาเตนาติ อตฺโถ. สมฺมา ปน ปรมตฺถโต อชานนฺตานํ นามโคตฺตํ เอวํ กปฺเปตีติ อาห ‘‘โน เจ’’ติอาทิ. ตํ ปน อสนฺตมฺปิ ปรมตฺถโต สนฺตตาเยว อภินิวิสนฺติ, เตสมยํ โทโสติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ ปกปฺปิต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เตนาห ภควา – ‘‘ชนปทนิรุตฺตึ นาภินิเวเสยฺยา’’ติ [Pg.203] (ม. นิ. ๓.๓๓๑). อชานนฺตา โนติ เอตฺถ โน-สทฺโท อวธารณตฺโถ – ‘‘น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนา’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๖.๓) วิยาติ อาห ‘‘อชานนฺตาว เอวํ วทนฺตี’’ติ.

๔๖๐. คำว่า อิทํ อชานนฺตา (เมื่อไม่รู้สิ่งนี้) คือ เมื่อไม่รู้ว่า 'เป็นพราหมณ์โดยชาติ' นี้ เป็นเพียงชื่อเรียกกันในโลก (โลกสมัญญา) เท่านั้น. ชนเหล่าใดยังความยึดมั่นในทิฏฐิอันเป็นที่ ๓ คือชื่อและโคตรในพราหมณ์ทั้งหลายให้เกิดขึ้น, ทิฏฐินั้นนั่นแหละเป็นของชนเหล่านั้น. คำว่า กตํ อภิสงฺขตํ (อันบุคคลทำให้เกิดขึ้นและปรุงแต่งขึ้น) คือ สิ่งที่ถูกกระทำ คือถูกตั้งไว้ ถูกสั่งสมไว้ ด้วยอำนาจแห่งการนึกคิด (ปริกัปปนะ) เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยการประกอบกันแห่งเหตุและปัจจัย. คำว่า สมุจฺจา (โดยสมมติ) คือ โดยสมมติ. ก็สมมตินั้นคืออะไร? (ท่าน) จึงกล่าวว่า สมญฺญาย (ด้วยชื่อเรียก) คือ ด้วยชื่อเรียกกันในโลก. แต่สำหรับผู้ไม่รู้ตามความเป็นจริงโดยปรมัตถ์ ย่อมกำหนดชื่อและโคตรอย่างนี้ (ท่าน) จึงกล่าวคำว่า โน เจ เป็นต้น. แต่ชนเหล่านั้นย่อมยึดมั่นในสิ่งนั้นแม้ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ว่าเป็นของมีอยู่จริง, เพื่อแสดงว่านี้เป็นโทษของชนเหล่านั้น (ท่าน) จึงกล่าวคำว่า เอวํ ปกปฺปิตํ เป็นต้น. เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ไม่พึงยึดมั่นในภาษาชาวชนบท' (ม.อุ. ๓/๓๓๑). ในคำว่า อชานนฺตา โน นี้ ศัพท์ว่า โน มีอรรถว่า อวธารณะ (เน้นย้ำ) เหมือนในคำว่า น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตน เป็นต้น (ขุ.ปา. ๖/๓) (ท่าน) จึงกล่าวว่า 'ผู้ไม่รู้นั่นแหละ ย่อมกล่าวอย่างนี้'.

นิปฺปริยายนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส, นิปฺปริยาเยน อุชุกเมวาติ อตฺโถ, น ปุพฺเพ วิย ‘‘โย หิ โกจี’’ติ ปริยายวเสน. ‘‘น ชจฺจา’’ติ คาถาย ปุพฺพทฺเธน ชาติวาทํ ปฏิกฺขิปนฺโต ปจฺฉิมทฺเธน กมฺมวาทํ ปติฏฺฐเปนฺโต. ตตฺถาติ ติสฺสํ คาถายํ. อุปฑฺฒคาถาย วิตฺถารณตฺถนฺติ อุปฑฺฒคาถาย อตฺถํ วิตฺถาเรตุํ ‘‘กสฺสโก กมฺมุนา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปุริมาย จตูหิ ปาเทหิ, ปจฺฉิเม ทฺวีหิ ทฺวินฺนมฺปิ สาธารณโต อตฺโถ วิตฺถาริโต. ตตฺถ กสิกมฺมาทีติ อาทิ-สทฺเทน สิปฺปกมฺมวาณิชาทิ สงฺคโห.

คำว่า นิปฺปริยายํ (โดยตรง) เป็นการแสดงภาวนานปุงสกลิงค์ มีอรรถว่า โดยไม่ปริยาย คือโดยตรงทีเดียว ไม่ใช่โดยปริยายเหมือนในคำก่อนว่า 'โย หิ โกจิ' (เพราะว่าบุคคลใดบุคคลหนึ่ง...). ด้วยกึ่งคาถาแรกของคาถาว่า น ชจฺจา (บุคคลไม่เป็นพราหมณ์เพราะชาติ...) ทรงปฏิเสธชาติวาทะ (ลัทธิถือชาติกำเนิด) และด้วยกึ่งคาถาหลัง ทรงประดิษฐานกรรมวาทะ (ลัทธิถือการกระทำ). คำว่า ตตฺถ (ในคาถานั้น) คือ ในคาถา ๓ บทนั้น. คำว่า อุปฑฺฒคาถาย วิตฺถารณตฺถํ (เพื่อขยายความแห่งกึ่งคาถา) คือ เพื่อขยายความแห่งกึ่งคาถา (ท่าน) จึงกล่าวว่า กสฺสโก กมฺมุนา (บุคคลเป็นชาวนาเพราะกรรม) เป็นต้น. ในที่นั้น ด้วย ๔ บาทแรก และด้วย ๒ บาทหลัง อรรถของทั้งสองบท (กึ่งคาถา) ถูกขยายความโดยทั่วไป. ในที่นั้น คำว่า กสิกมฺมาทิ (มีกสิกรรมเป็นต้น) ด้วยศัพท์ว่า อาทิ (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์ศิลปกรรมและการค้าขายเป็นต้น.

ปฏิจฺจสมุปฺปาทปธานวจนวิญฺเญยฺโย ปจฺจโย ปฏิจฺจสมุปฺปาทสทฺทสฺส อตฺโถ ปจฺจยุปฺปนฺนาเปกฺขาย โหตีติ อาห – ‘‘อิมินา ปจฺจเยน เอตํ โหตี’’ติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๗๐) ตํสํวณฺณนายญฺจ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๕๗๐) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. สมฺมานาวมานารหกุเลติ สมฺมานารเห ขตฺติยาทิกุเล, อวมานารเห จณฺฑาลาทิกุเล กมฺมวเสน อุปปตฺติ โหติ กมฺมสฺส วิปจฺจมาโนกาสกรตาย วินา ตาทิสาย อุจฺจนีจกุลนิพฺพตฺติยา อภาวโต. อฑฺฒทลิทฺทตาทิ อญฺญาปิ หีนปณีตตา.

คำว่า ปฏิจจสมุปบาท เป็นปัจจัยที่พึงรู้ด้วยบทประธานว่า ปฏิจจสมุปบาท อรรถของศัพท์ว่า ปฏิจจสมุปบาท ย่อมมีได้ด้วยการเพ่งถึงธรรมที่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น (ปัจจยุปบัน) ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะปัจจัยนี้ สิ่งนี้จึงมี” สิ่งใดพึงกล่าวในที่นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 2.570) และในมหาฎีกาของวิสุทธิมรรคนั้น (วิสุทธิ. มหาฏี. 2.570) คำว่า สัมมานาวมานารหกุเล คือในตระกูลที่ควรแก่การนับถือ เช่น ตระกูลกษัตริย์ และในตระกูลที่ควรแก่การดูหมิ่น เช่น ตระกูลจัณฑาล ย่อมมีการอุบัติขึ้นด้วยอำนาจกรรม เพราะกรรมเป็นเหตุให้เกิดช่องทางในการให้ผล และเพราะไม่มีการเกิดในตระกูลสูงและต่ำเช่นนั้น อัตภาพที่ต่ำและประณีตอื่นๆ เช่น ความมั่งมีและความยากจน เป็นต้น

กมฺมุนาติ เจตฺถ ยถา โลกปชาสตฺตสทฺเทหิ เอโก เอวตฺโถ วุตฺโต, เอวํ เสสสทฺเทหิปิ, อธิปฺปายวิเสโส ปน ตตฺถ อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุริมปเทน เจตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. นายํ โลโก พฺรหฺมนิมฺมิโต กมฺเมน อุปฺปชฺชนโต. น หิ สนฺนิหิตการณานํ ผลานํ อญฺเญน อุปฺปตฺติทิฏฺฐิ ยุชฺชติ. เตนาห ‘‘ทิฏฺฐิยา ปฏิเสโธ เวทิตพฺโพ’’ติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ ตํ วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาทีสุวุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. ตถา โลกสฺส ปฐมุปฺปตฺติ น พฺรหฺมุนาติ ‘‘กมฺมุนา หิ ตาสุ ตาสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตติเยน ‘‘อยํ โลโก อาทิโต ปภุติ ปภวกมฺมุนา วตฺตตี’’ติ วุตฺตมตฺถํ นิคเมติ.วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส สูจนญฺหิ นิคมนํ. ตํ ปน นิยมตฺถํ โหตีติ อาห ‘‘กมฺเมเนว พทฺธา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, น อญฺญถา’’ติ[Pg.204]. จตุตฺเถน ปเทน. ยายโตติ คจฺฉโต. นิพฺพตฺตโตติ นิพฺพตฺตนฺตสฺส. ปวตฺตโตติ ปวตฺตนฺตสฺส.

ในคำว่า กรรมุนา นี้ เหมือนกับที่กล่าวว่า คำว่า โลกะ ปชา สัตตะ มีอรรถอย่างเดียวกัน ฉันใด คำที่เหลือก็ฉันนั้น แต่เพื่อแสดงว่ามีอัธยาศัยพิเศษในที่นั้น จึงกล่าวว่า “ในบทหน้าในที่นี้” เป็นต้น โลกนี้ไม่ได้ถูกสร้างโดยพรหม เพราะเกิดขึ้นด้วยกรรม การเห็นว่าผลที่เกิดจากเหตุที่พร้อมแล้ว เกิดขึ้นด้วยสิ่งอื่นนั้นไม่สมควร เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พึงทราบการปฏิเสธทิฏฐิ” สิ่งใดพึงกล่าวในที่นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในมหาฎีกาวิสุทธิมรรคเป็นต้น และการเกิดขึ้นครั้งแรกของโลกไม่ได้เกิดจากพรหม จึงกล่าวว่า “กรรมุนา หิ ตาสุ ตาสุ” เป็นต้น ด้วยบทที่สาม ท่านสรุปความหมายที่กล่าวไว้ว่า “โลกนี้ย่อมเป็นไปโดยกรรมที่เป็นเหตุให้เกิดตั้งแต่แรกเริ่ม” การสรุปคือการแสดงความหมายที่กล่าวมาแล้วนั้นเอง แต่การสรุปนั้นเป็นไปเพื่อความแน่นอน ท่านจึงกล่าวว่า “ถูกผูกมัดด้วยกรรมเท่านั้นจึงเป็นไป ไม่เป็นอย่างอื่น” ด้วยบทที่สี่ คำว่า ยายโต คือ ของผู้ไป คำว่า นิพพัตตโต คือ ของผู้เกิด คำว่า ปวัตตโต คือ ของผู้เป็นไป

ธุตธมฺมา วิเสสโต ตณฺหาย สนฺตตฺตวเสน วตฺตนฺตีติ อาห ‘‘ตเปนาติ ธุตงฺคตเปนา’’ติ. เมถุนวิรติ วิเสสโต พฺราหฺมณานํ พฺรหฺมจริยนฺติ สา อิธ พฺรหฺมจริเยนาติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘พฺรหฺมจริเยนาติ เมถุนวิรติยา’’ติ. เอเตนาติ อิมินา ‘‘ตเปนา’’ติอาทีหิ จตูหิ ปเทหิ วุตฺเตน. เสฏฺเฐนาติ อุตฺตเมน. สํกิเลสวิสุทฺธิยา ปริสุทฺเธน. พฺรหฺมนฺติ พฺรหฺมภาวํ เสฏฺฐภาวํ. โส ปเนตฺถ อตฺถโต พฺราหฺมณภาโวติ อาห ‘‘พฺราหฺมณภาวํ อาวหตี’’ติ.

ธุดงคธรรมย่อมเป็นไปโดยเฉพาะอย่างยิ่งด้วยอำนาจความแผดเผาแห่งตัณหา ท่านจึงกล่าวว่า “ตเปนาติ ธุตังคตเปนาติ” คือด้วยตบะคือธุดงค์ การงดเว้นเมถุนเป็นพรหมจรรย์ของพราหมณ์โดยเฉพาะ ดังนั้นในที่นี้จึงหมายถึงพรหมจรรย์ ท่านจึงกล่าวว่า “พรหมจริเยนาติ เมถุนวิรติยา” คือด้วยการงดเว้นเมถุน ด้วยบททั้งสี่ที่กล่าวมานี้คือ “ตเปนาติ” เป็นต้น คำว่า เสฏเฐนาติ คือ ประเสริฐที่สุด คือบริสุทธิ์ด้วยความบริสุทธิ์จากกิเลส คำว่า พรหมันติ คือ ความเป็นพรหม ความเป็นผู้ประเสริฐ ในที่นี้โดยอรรถคือความเป็นพราหมณ์ ท่านจึงกล่าวว่า “พรหมณภาวัง อาวัหตีติ” คือ นำมาซึ่งความเป็นพราหมณ์

พฺรหฺมา จ สกฺโก จาติ สกฺกครุกานํ สกฺโก สกฺเกนปิ ครุกาตพฺพโต, พฺรหฺมครุกานํ พฺรหฺมา พฺรหฺมุนาปิ ครุกาตพฺพโต. วิชานตนฺติ ปรมตฺถพฺราหฺมณสฺส วิเสสํ ชานนฺตานํ วิญฺญูนํ. อวิญฺญุโน หิ อปฺปมาณํ. เตนาห – ‘‘ปณฺฑิตาน’’นฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า พรหมและสักกะ คือ สำหรับผู้ที่เคารพพระอินทร์ พระอินทร์ก็เป็นผู้ที่แม้พระอินทร์เองก็ต้องเคารพ สำหรับผู้ที่เคารพพระพรหม พระพรหมก็เป็นผู้ที่แม้พระพรหมเองก็ต้องเคารพ คำว่า วิชานตัง คือ ของผู้รู้ ผู้มีปัญญาที่รู้จักความพิเศษของพราหมณ์โดยปรมัตถ์ เพราะผู้ไม่รู้ย่อมไม่มีประมาณ ท่านจึงกล่าวว่า “ของบัณฑิต” ส่วนที่เหลือก็เข้าใจได้ง่าย

วาเสฏฺฐสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การแสดงอรรถที่ลึกซึ้งในวาเสฏฐสูตรวรรณนา จบลงแล้ว

๙. สุภสุตฺตวณฺณนา

๙. สุภสูตรวรรณนา

๔๖๒. ตุทิสญฺญาโต คาโม นิคโม เอตสฺสาติ โตเทยฺโย, ตสฺส อตฺตโช โตเทยฺยปุตฺโตติ อาห ‘‘ตุทิคามา’’ติอาทิ. อาราธโกติ สํราธโก. ธมฺมนิสนฺติ ยสฺมา สมฺปาทเนน ปริปูรเณน อิจฺฉิตา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สมฺปาทโก ปริปูรโก’’ติ. ญายติ นิจฺฉเยน คเมติ นิพฺพานํ, ตํ วา ญายติ ปฏิวิชฺฌียติ เอเตนาติ ญาโย, ตโต เอตสฺส สมฺปาทกเหตุภาวโต ญาโย ธมฺโม อริยมคฺโค ตํ ญายํ ธมฺมํ. เตนาห ‘‘การณธมฺม’’นฺติ. อนวชฺชนฺติ อวชฺชปฏิปกฺขํ.

๔๖๒. คำว่า โตเทยยะ คือ ผู้มีหมู่บ้านและนิคมที่รู้จักกันในชื่อ ตุทิสะ ชื่อว่า โตเทยยะ บุตรของเขาคือ โตเทยยบุตร ท่านจึงกล่าวว่า “ตุทิคามะ” เป็นต้น คำว่า อาราธโก คือ ผู้ทำให้สำเร็จ คำว่า ธัมมนิสัง เพราะเป็นที่ปรารถนาด้วยการทำให้สำเร็จและทำให้บริบูรณ์ จึงกล่าวว่า “ผู้ทำให้สำเร็จ ผู้ทำให้บริบูรณ์” คำว่า ญายติ คือ ย่อมนำไปสู่นิพพานโดยแน่นอน หรือย่อมรู้แจ้ง ย่อมแทงตลอดด้วยสิ่งนี้ จึงเรียกว่า ญายะ จากนั้นเพราะเป็นเหตุให้สำเร็จ ญายธรรมคืออริยมรรค ท่านจึงกล่าวว่า “เหตุธรรม” คำว่า อนวัชชัง คือ ตรงกันข้ามกับสิ่งที่มีโทษ

๔๖๓. วฏฺฏจารกโต นิยฺยาตีติ นิยฺยานิกํ อีการสฺส รสฺสตฺตํ ย-การสฺส จ ก-การํ กตฺวา. นิยฺยาเน วา นิยุตฺตํ, นิยฺยานํ สีลนฺติ วา นิยฺยานิกํ, ตปฺปฏิปกฺขโต อนิยฺยานิกํ. สา ปน อตฺถโต อกุสลกิริยาติ อาห ‘‘อกุสลปฏิปท’’นฺติ.

๔๖๓. คำว่า นิยยานิกัง คือ ออกจากความเที่ยวไปในวัฏฏะ โดยการทำสระอีให้เป็นรัสสะ และเปลี่ยน ย อักษร เป็น ก อักษร หรือหมายถึงสิ่งที่ประกอบอยู่ในนิยยานะ หรือศีลคือนิยยานะ จึงเรียกว่า นิยยานิกัง ตรงกันข้ามกับสิ่งนั้นคือ อนิยยานิกัง แต่โดยอรรถแล้วคืออกุศลปฏิปทา ท่านจึงกล่าวว่า “อกุศลปฏิปทา”

พหุภาววาจโก [Pg.205] อิธ มหาสทฺโท ‘‘มหาชโน’’ติอาทีสุวิยาติ อาห ‘‘มหนฺเตหิ พหูหี’’ติ. อตฺโถติ ปโยชนํ. มหนฺตานีติ พหุลานิ. กิจฺจานีติ กาตพฺพานิ. อธิกรณานีติ อธิการชีวิการูปานิ. ฆราวาสกมฺมเมว ปญฺจพลิกรณทสอตฺถฏฺฐานภาวโต โลกยาตฺราย จ สมฺปวตฺติฏฺฐานภาวโต ชีวิตวุตฺติยา วา เหตุภาวโต ฆราวาสกมฺมฏฺฐานํ.

คำว่า มหาสัททะ ในที่นี้เป็นคำแสดงถึงความมาก เหมือนในคำว่า “มหาชน” เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยสิ่งใหญ่ๆ ด้วยสิ่งมากมาย” คำว่า อัตโถ คือ ประโยชน์ คำว่า มหันตานีติ คือ มากมาย คำว่า กิจจานีติ คือ สิ่งที่ควรทำ คำว่า อธิกรณานีติ คือ รูปแบบการดำรงชีวิตที่เกี่ยวข้องกับอำนาจ การงานคือการครองเรือนนั้นเอง ชื่อว่า ฆราวาสกัมมัฏฐาน เพราะเป็นที่ตั้งของการทำปัญจพลีและทศอัตถัฏฐานะ และเป็นที่ตั้งของการดำเนินชีวิตในโลก หรือเป็นเหตุแห่งการดำรงชีวิต

‘‘อปฺปเกนปิ เมธาวี, ปาภเตน วิจกฺขโณ;

สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธม’’นฺติ. (ชา. ๑.๑.๔);

“แม้มีเสบียงน้อย บัณฑิตผู้ฉลาด ย่อมยังตนให้ตั้งขึ้นได้ เหมือนคนเป่าไฟน้อยให้ลุกโพลง” (ชา. 1.1.4)

คาถาย วุตฺตนเยน จูฬนฺเตวาสิกสฺส วิย.

เหมือนจุลลันเตวาสิก ตามนัยที่กล่าวไว้ในคาถา

๔๖๔. อโยนิโส ปวตฺติตํ วาณิชฺชกมฺมํ วิย อปายภูตํ กสิกมฺมํ นิทสฺสนภาเว ฐเปตฺวา อโยนิโสมนสิกรณวเสน ปวตฺตํ ฆราวาสกิจฺจํ สนฺธายาห – ‘‘ยถา กสิ…เป… เอวํ ฆราวาสกมฺมฏฺฐานมฺปี’’ติ. พฺราหฺมณภตฺโต อโหสีติ โส กิร พหู พฺราหฺมเณ ธนํ ทตฺวา ยญฺญํ กาเรสิ. อุปรีติ ‘‘อุปริ อุปฏฺฐาตีติ วเทหี’’ติ พฺราหฺมเณหิ อตฺตโน สมเยน อาจิกฺขาปิโตปิ ยถา อุปฏฺฐิตเมว กเถตฺวา กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺโต, อถ พฺราหฺมณา – ‘‘อิมินา อมฺหากํ ยญฺเญ โทโส ทินฺโน’’ติ กุชฺฌิตฺวา ตสฺส กเฬวรํ สุสานํ เนตุํ นาทํสุ. อถสฺส ญาตเกหิ สหสฺเส ทินฺเน ตํ สหสฺสํ คเหตฺวา เคหโต นีหริตุํ อทํสุ. กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ฉตฺตึส อิตฺถิโย ‘‘เอกา วตฺถํ อทาสิ, เอกา คนฺธํ, เอกา สุมนมาล’’นฺติอาทินา ตํ ตํ ทานมยํ ปุญฺญํ กตฺวา อายุปริโยสาเน ตาวตึสภวเน สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺตึสุ สหสฺสอจฺฉราปริวาริกา, สกฺกสฺส เทวรญฺโญ เวชยนฺตรถํ เปเสตฺวา ปกฺโกสาปิเตน คุตฺติลาจริยภูเตน มหาโพธิสตฺเตน ปุจฺฉิตา ตํ ตํ อตฺตนา กตํ ปุญฺญํ พฺยากรึสุ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สกลาย คุตฺติลวิมานกถาย ทีเปตพฺพ’’นฺติ. วณิชฺชกมฺมฏฺฐานํ วิปชฺชมานนฺติ เอตฺถ ตสฺส วิปชฺชมานากาโร เหฏฺฐา วุตฺโต. เอวํ ปพฺพชฺชกมฺมฏฺฐานมฺปิ วิปชฺชมานํ อปฺปผลํ โหตีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. สีเลสุ อปริปูรการิโนติอาทิ ตสฺส วิปชฺชนาการทสฺสนํ. ฌานาทิสุขนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อภิญฺญาวิปสฺสนาทิสุขสฺส วิย สพฺรหฺมจารีหิ สทฺธึ สีลสมฺปทาทิสุขสฺส [Pg.206] สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อรหตฺตมฺปิ ปาปุณาติ ปเคว เสกฺขปุถุชฺชนสมฺปตฺติโยติ อธิปฺปาโย.

๔๖๔. คำว่า 'ยถากสิ...เป...เอวัง ฆราวาสกัมมัฏฐานัมปี' นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงกิจการงานของคฤหัสถ์ที่ดำเนินไปโดยไม่แยบคาย โดยทรงยกเอาการค้าที่ดำเนินไปโดยไม่แยบคาย และการกสิกรรมซึ่งเป็นทางแห่งอบาย มาเป็นตัวอย่างเปรียบเทียบ คำว่า 'พราหมณภัตโต อโหสีติ' ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นได้ให้ทรัพย์แก่พราหมณ์เป็นอันมากแล้วทำการบูชายัญ คำว่า 'อุปรีติ' ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นแม้ถูกพราหมณ์ทั้งหลายบอกให้กล่าวตามลัทธิของตนว่า 'จงกล่าวว่า (ยัญ) ตั้งอยู่เบื้องบน' ก็ยังกล่าวตามที่ตั้งอยู่จริงเท่านั้น ครั้นทำกาละแล้วก็ไปเกิดในนรก ลำดับนั้น พราหมณ์ทั้งหลายโกรธว่า 'ผู้นี้ได้ให้โทษแก่การบูชายัญของเรา' จึงไม่ยอมให้นำศพของเขาไปสู่ป่าช้า ครั้นญาติของเขาให้ทรัพย์พันหนึ่ง พราหมณ์เหล่านั้นก็รับทรัพย์พันหนึ่งนั้นแล้วยอมให้นำศพออกจากเรือน ในสมัยพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า สตรี ๓๖ คน ได้ทำบุญอันเป็นบุญสำเร็จด้วยทานนั้นๆ มีอาทิว่า 'คนหนึ่งถวายผ้า คนหนึ่งถวายของหอม คนหนึ่งถวายพวงดอกมะลิ' เป็นต้น ครั้นสิ้นอายุแล้ว ก็ไปเกิดเป็นบริจาริกาของท้าวสักกะจอมเทพในภพดาวดึงส์ มีนางอัปสรพันหนึ่งเป็นบริวาร เมื่อพระมหาสัตว์ผู้เป็นอาจารย์ชื่อว่าคุตติละ ซึ่งท้าวสักกะจอมเทพส่งรถเวชยันต์ไปเรียกมา ได้ถามถึงบุญนั้นๆ ที่ตนทำไว้ ก็ได้พยากรณ์บุญนั้นๆ ที่ตนทำไว้ คำว่า 'สกาลาย คุตติลวิมานกถาย ทีเปตัพพันติ' นี้ พึงแสดงด้วยเรื่องคุตติลวิมานทั้งหมด คำว่า 'วณิชชกัมมัฏฐานัง วิปัชชะมานันติ' ในที่นี้ อาการที่การค้าอันเป็นกัมมัฏฐานนั้นวิบัติ ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว พึงนำมาเชื่อมความว่า 'แม้การบรรพชาอันเป็นกัมมัฏฐาน เมื่อวิบัติแล้ว ก็มีผลน้อย' ฉะนี้ คำว่า 'สีเลสุ อปริปูรกาลิโนติ' เป็นต้น เป็นการแสดงอาการที่วิบัตินั้น คำว่า 'ฌานาทิสุขันติ' ในที่นี้ พึงเห็นการสงเคราะห์ความสุขคือความถึงพร้อมแห่งศีลเป็นต้นร่วมกับเพื่อนพรหมจารี เช่นเดียวกับความสุขมีอภิญญาและวิปัสสนาเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า 'อาทิ' (เป็นต้น) มีอธิบายว่า 'ย่อมบรรลุแม้พระอรหัต จะป่วยกล่าวไปไยถึงความถึงพร้อมของพระเสกขะและปุถุชน'

จาคสีเสนาติ ปธานภูเตน จาเคน ทาเนน ตํ อวสฺสยํ กตฺวา. เอตฺถ เต น โกจิ อผาสุกภาโวติ. อุชุกํ กตฺวา อวิรุทฺธํ กตฺวา, สมฺปโยเชตฺวาติ อตฺโถ. ตปจริยนฺติ อคฺคิปริจรณํ, ตปจริยญฺจ พฺรหฺมจริยคฺคหณา ทุฏฺฐุลฺลภาวโต.

คำว่า 'จาคสีเสนาติ' คือ การทำทานอันเป็นประธานให้เป็นที่พึ่ง คำว่า 'เอตถ เต น โกจิ อผาสุกภาโวติ' คือ ในที่นี้ ความไม่สบายย่อมไม่มีแก่ท่านเหล่านั้น คำว่า 'อุชุกัง กัตวา อวิรุทธัง กัตวา สัมปโยเชตวาติ' มีอธิบายว่า 'ทำให้ตรง ทำให้ไม่ขัดแย้ง ทำให้ประกอบกัน' คำว่า 'ตปจริยันติ' คือ การบำเรอไฟ และการประพฤติตบะ เพราะมีความเป็นสภาพหยาบกว่าการสมาทานพรหมจรรย์

๔๖๖. อชานนภาวนฺติ อสพฺพญฺญุภาวํ. ภควโต ปน สพฺพญฺญุภาโว สเทวเก โลเก ชลตเล ปกฺขิตฺตเตลํ วิย ปตฺถริตฺวา ฐิโต, น เม อิทํ ปติรูปํ, ตโต ปริวตฺติสฺสามีติ ‘‘พฺราหฺมโณ, โภ, โคตมา’’ติอาทิมาห. ปจฺจาหริตุํ ปฏิปกฺเขน อปหริตุํ. เสตโปกฺขรสทิโสติ ปุณฺฑรีกปตฺตสทิสวณฺโณ. สุวฏฺฏิตาติ วฏฺฏภาวยุตฺตฏฺฐาเน สุวฏฺฏา. นามกํเยวาติ นามมตฺตเมว วจนมตฺตเมว. ตถาภูตานํ ภาวสฺสปิ อภาเวน นิหีนํ นาม โหติ, นาม-สทฺโท นิหีนปริยาโย. เตนาห – ‘‘ลามกํเยวา’’ติ.

๔๖๖. คำว่า 'อชานนภาวันติ' คือ ความเป็นผู้ไม่รู้ หมายถึงความเป็นผู้ไม่เป็นสัพพัญญู แต่ความเป็นสัพพัญญูของพระผู้มีพระภาคเจ้า ตั้งอยู่แผ่ไปเหมือนน้ำมันที่หยอดลงบนผิวน้ำในโลกพร้อมทั้งเทวโลก คำว่า 'พราหมโณ โภ โคตมาติ' เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'สิ่งนี้ไม่สมควรแก่เรา เราจักหลีกไปจากสิ่งนี้' คำว่า 'ปัจจาหริตุง' คือ เพื่อนำกลับ หมายถึงเพื่อนำไปเสียด้วยฝ่ายตรงข้าม คำว่า 'เสตปุกขรสทิโสติ' คือ มีสีเหมือนกลีบดอกบัวขาว คำว่า 'สุวัฏฏิตาติ' คือ กลมดีในที่ที่ควรกลม คำว่า 'นามกังเยวาติ' คือ เป็นเพียงชื่อ เป็นเพียงคำพูด เพราะไม่มีสภาพเช่นนั้นของสัตว์เหล่านั้น จึงชื่อว่าเลว คำว่า 'นามะ' เป็นไวพจน์ของคำว่า 'เลว' เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ลามกังเยวาติ' (เป็นของเลวเท่านั้น)

๔๖๗. กตมา วาจา เตสํ เสยฺโยติ เตสํ จงฺกิยาทีนํ พฺราหฺมณมหาสาลานํ วุจฺจมานวิภาคาสุ วาจาสุ กตมา วาจา เสยฺโยติ. ‘‘เสยฺยา’’ติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ. สมฺมุติยาติ อวิลงฺฆิตสาธุมริยาทาย โลกสมฺมุติยา. เตนาห ‘‘โลกโวหาเรนา’’ติ. มนฺตาติ มนฺตาสงฺขาตาย ปญฺญาย มนฺเตตฺวา ชานิตฺวา. เตนาห ‘‘ตุลยิตฺวา’’ติ. อตฺถสํหิตนฺติ เหตุสญฺหิตํ. ตํ ปน เอกํสโต ยุตฺติยุตฺตํ โหตีติ อาห – ‘‘การณนิสฺสิต’’นฺติ. อาวุโตติอาทีสุ อาทิโต อภิมุขํ ญาณคติยา วิพนฺธเนน อาวุโต, อาวริเยน วิเสสโต ญาณคติยา นิพนฺธเนน นิวุโต, เอวํ โอผุโฏ ปลิคุณฺฐิโต. ปริโยนทฺโธติ สมนฺตโต โอนทฺโธ ฉาทิโต. เตนาห ‘‘ปลิเวฐิโต’’ติ.

๔๖๗. คำว่า 'กตมา วาจา เตสัง เสยโยติ' คือ บรรดาวาจาที่แบ่งออกเป็นส่วนๆ ที่พราหมณ์มหาศาลมีจังกีเป็นต้นเหล่านั้นกล่าวอยู่ วาจาไหนประเสริฐกว่า คำว่า 'เสยยา' นี้ ตรัสด้วยการกลับเพศ คำว่า 'สมมุติยาติ' คือ ด้วยสมมุติของโลกที่มิได้ล่วงเลยขนบธรรมเนียมอันดีงาม เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'โลกโวหาเรนาติ' (ด้วยโลกโวหาร) คำว่า 'มันตาติ' คือ ด้วยปัญญาที่ชื่อว่ามันตา คือรู้ด้วยการพิจารณา เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ตุลยิตวาติ' (ด้วยการชั่ง) คำว่า 'อัตถสังหิตันติ' คือ ประกอบด้วยเหตุ และสิ่งนั้นย่อมประกอบด้วยเหตุผลโดยส่วนเดียว เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'การณนิสสิตันติ' (อาศัยเหตุ) คำว่า 'อาวุโตติ' เป็นต้น คือ ถูกผูกไว้ด้วยความเคลื่อนไหวของญาณโดยตรงตั้งแต่ต้น คำว่า 'อาวริเยนะ' คือ ถูกปิดไว้ด้วยความเคลื่อนไหวของญาณโดยเฉพาะ ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่า 'โอผุฏะ' (ถูกห่อหุ้ม) 'ปลิคุณฐิตะ' (ถูกพันไว้) คำว่า 'ปริโยนัทโธติ' คือ ถูกปกคลุมไว้โดยรอบ ถูกปิดบังไว้ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ปลิเวฐิโตติ' (ถูกห่อหุ้มไว้)

๔๖๘. สเจ เอตํ การณมตฺถีติ ‘‘นิสฺสฏฺฐติณกฏฺฐุปาทาโน อคฺคิ ชลตี’’ติ เอตํ การณํ สเจ อตฺถิ ยทิ สิยา, โส อปโร ติณกฏฺฐุปาทาโน อคฺคิ ยทิ ภเวยฺย. สโทโส สาทีนโว สปริกฺกิเลโส. ปริสุทฺโธติ อุปกฺกิเลสาภาเวน สพฺพโส สุทฺโธ. ชาติ อาทีนํ อภาเวนาติ ชาติปจฺจยานํ กมฺมกิเลสานํ นิคฺคเมน.

๔๖๘. คำว่า 'สเจ เอตัง การะณมัตถีติ' คือ ถ้าเหตุนี้มีอยู่ คือ ถ้าเหตุที่ว่า 'ไฟย่อมลุกโพลงเมื่อเชื้อคือหญ้าและไม้ถูกกำจัดไปแล้ว' นี้มีอยู่ ถ้าไฟอื่นที่มีเชื้อคือหญ้าและไม้นั้นพึงมี มีโทษ มีอาทีนวะ มีกิเลส คำว่า 'ปริสุทโธติ' คือ บริสุทธิ์โดยประการทั้งปวง เพราะไม่มีอุปกิเลส คำว่า 'ชาติอาทีนัง อภาเวนาติ' คือ ด้วยการออกไปแห่งกิเลสอันเป็นปัจจัยแห่งชาติและกรรมเป็นต้น

๔๖๙. น [Pg.207] นิจฺจลา ติฏฺฐนฺตีติ ตตฺถ ปกฺขิปิตพฺพสฺส ลพฺภมานตฺตา ยถาปญฺญตฺตํ หุตฺวา นิจฺจลา อกมฺปิยา น ติฏฺฐนฺติ. ตํ โทสํ ตํ อูนตาโทสํ.

๔๖๙. คำว่า 'น นิจจลา ติฏฐันตีติ' คือ เพราะสิ่งที่พึงใส่ลงในที่นั้นยังหาได้อยู่ จึงไม่ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว ตามที่บัญญัติไว้ โทษนั้น คือ โทษแห่งความบกพร่องนั้น

อญฺญสฺมึ อสตีติ อตฺถภญฺชกมุสาวาเท อสติ. โส หิ อตฺตโน สนฺตกสฺส อทาตุกามตาทิวเสน ปวตฺตสฺส อกมฺมปถปฺปตฺตสฺส มุสาวาทภาวสฺส วิปรีโต อญฺโญ อิธ อธิปฺเปโต. ตถา หิ อิตโร เยภุยฺเยน วฬญฺชิตพฺพโต โวหริตพฺพโต วฬญฺชกมุสาวาโทติ อาห. น กทาจิ มุสาวาทีติ ทฺเว กถา น กเถนฺติ. พาหิรกานํ อนวชฺชตปสมฺมตายปิ นิสฺสิโตติ วตฺตุํ อาห ‘‘สีลวา ตปนิสฺสิตโก โหติ’’ติ. วิวฏมุขา มนฺตชฺเฌนมณฺฑิตา สพฺพโส สชฺฌายา โหนฺติ, น อิตเรติ อาห ‘‘ปพฺพชิตา นิจฺจํ สชฺฌายนฺตี’’ติ.

คำว่า 'อัญญัสมิง อสัตตีติ' คือ เมื่อไม่มีมุสาวาทที่ทำลายประโยชน์ เพราะมุสาวาทอื่นที่ตรงกันข้ามกับความเป็นมุสาวาทที่ยังไม่ถึงกรรมบถ ซึ่งดำเนินไปโดยความไม่ต้องการจะให้ทรัพย์ของตนเป็นต้น พึงประสงค์ในที่นี้ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'มุสาวาทอื่นส่วนมากเป็นมุสาวาทที่ใช้กันอยู่' เพราะเป็นสิ่งที่พึงใช้และพึงพูด คำว่า 'น กทาจิ มุสาวาทีติ' คือ ไม่กล่าวสองวาจา เพื่อจะกล่าวว่า 'อาศัยตบะที่บัณฑิตภายนอกถือว่าไม่มีโทษ' ด้วย พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'สีลวา ตปนิสสิตโก โหตีติ' (เป็นผู้มีศีล อาศัยตบะ) คำว่า 'วิวฏมุขา มันตัชเฌนมันฑิตา สัพพโส สัชฌายา โหนติ น อิตเรติ' คือ 'มีปากเปิด ประดับด้วยมนต์และฌาน เป็นการสาธยายโดยประการทั้งปวง ไม่ใช่สิ่งอื่น' เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'บรรพชิตย่อมสาธยายเป็นนิตย์'

๔๗๐. จิรํ นิกฺขนฺโตติ นิคฺคโต หุตฺวา จิรกาเล. น สพฺพโส ปจฺจกฺขา โหนฺติ สติสมฺโมหโต มคฺคานญฺจ อญฺญถา กรณโต. จิรายิตตฺตนฺติ ‘‘อยํ มคฺโค’’ติ กถนสฺส จิรายนํ. วิตฺถายิตตฺตนฺติ อสปฺปฏิภานํ. ตํ ปน สอุปมาห ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

๔๗๐. คำว่า 'จิรัง นิกขันโตติ' คือ ออกไปแล้วเป็นเวลานาน ไม่เป็นที่ประจักษ์โดยประการทั้งปวง เพราะความหลงสติและการทำทางให้ผิดไป คำว่า 'จิรายิตัตตันติ' คือ ความล่าช้าในการกล่าวว่า 'นี้คือทาง' คำว่า 'วิตถายิตัตตันติ' คือ ความไม่ฉับพลัน แต่เพื่อแสดงสิ่งนั้นพร้อมด้วยอุปมา จึงตรัสคำว่า 'ยถา' เป็นต้น

พลสมฺปนฺโนติ กายพเลน สมนฺนาคโต. ปมาณกตํ กมฺมํ นาม ปมาณกรานํ ราคาทิกิเลสานํ อวิกฺขมฺภิตตฺตา ‘‘ปมาณกตํ กมฺมํ นาม กามาวจร’’นฺติ อาห, เตสํ ปน วิกฺขมฺภิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อปฺปมาณกตํ กมฺมํ นาม รูปารูปาวจร’’นฺติ. ตตฺถาปิ วิเสสโต อปฺปมญฺญาภาวนา สมฺภวตีติ อาห ‘‘เตสุปี’’ติอาทิ. นิรีหกตฺตา ยถา อปฺปมาณสมญฺญา ลพฺภติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปมาณํ…เป… วุจฺจตี’’ติ อาห. น โอหียติ น ติฏฺฐตีติ กตูปจิตมฺปิ กามาวจรกมฺมํ ยถาธิคเต มหคฺคตชฺฌาเน อปริหีเน ตํ อภิภวิตฺวา อาสีเทตฺวา ปสฺเส โอหียกํ กตฺวา ปฏิสนฺธึ ทาตุํ สมตฺถภาเวน น ติฏฺฐติ. ลคฺคิตุนฺติ อาวริตุํ. ฐาตุนฺติ ปติฏฺฐาตุํ. ผริตฺวาติ ปฏิปฺผริตฺวา. ปริยาทิยิตฺวาติ ตสฺส สามตฺถิยํ เขเปตฺวา. กมฺมสฺส ปริยาทิยนํ นาม วิปากุปฺปาทพนฺธนเมวาติ อาห – ‘‘ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยกำลัง คือผู้ประกอบด้วยกำลังกาย. ชื่อว่ากรรมที่กระทำโดยมีประมาณ เพราะกิเลสมีราคะเป็นต้นที่กระทำโดยมีประมาณยังไม่ถูกข่มไว้ จึงกล่าวว่า “ชื่อว่ากรรมที่กระทำโดยมีประมาณ คือกามาวจร” ส่วนเพราะกิเลสเหล่านั้นถูกข่มไว้ จึงกล่าวว่า “ชื่อว่ากรรมที่กระทำโดยไม่มีประมาณ คือรูปาวจรและอรูปาวจร” แม้ในกรรมเหล่านั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การเจริญอัปปมัญญาเป็นไปได้ จึงกล่าวว่า “แม้ในกรรมเหล่านั้น” เป็นต้น. เพราะความเป็นผู้ไม่มีความพยายาม ชื่อว่าอัปปมาณะย่อมได้มาอย่างไร เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า “ประมาณ...เป็นต้น...ย่อมกล่าว” คำว่า ไม่ตกต่ำ ไม่ตั้งอยู่ คือแม้กามาวจรกรรมที่สั่งสมไว้แล้ว เมื่อมหัคคตฌานที่ได้มาแล้วไม่เสื่อม ย่อมไม่ตั้งอยู่ด้วยความสามารถที่จะครอบงำฌานนั้น เข้าไปใกล้ ทำให้ตกต่ำ และให้ปฏิสนธิได้. คำว่า ลัคคิตุง คือเพื่อกั้นไว้. คำว่า ฐาตุง คือเพื่อตั้งอยู่. คำว่า ผริตวา คือแผ่ไปทั่ว. คำว่า ปริยาทิยิตวา คือทำความสามารถของกรรมนั้นให้สิ้นไป. ชื่อว่าการทำกรรมให้สิ้นไป คือการกั้นการเกิดขึ้นของวิบากนั่นเอง จึงกล่าวว่า “ขัดขวางวิบากของกรรมนั้น” ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

สุภสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

การประกาศอรรถที่เร้นอยู่ในอรรถกถาแห่งสุภสูตร จบแล้ว.

๑๐. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาแห่งสังคารวสูตร

๔๗๓. อภิปฺปสนฺนาติ [Pg.208] อภิสเมจฺจ ปสนฺนา. เตนาห – ‘‘อเวจฺจปฺปสาทวเสน ปสนฺนา’’ติ. พฺราหฺมณี วิคตมลมจฺเฉรตาย ‘‘ตุยฺหํ เทยฺยธมฺมํ รุจฺจนกฏฺฐาเน เทหี’’ติ อาห. มคฺเคเนว หิสฺสา มจฺฉริยสฺส ปหีนตฺตา พุทฺธปกฺขพฺราหฺมณปกฺขวเสน อุภโตปกฺขิกา.

๔๗๓. คำว่า อภิปสันนา คือเลื่อมใสด้วยการรู้แจ้ง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เลื่อมใสด้วยอเวจจัปปสาทะ” พราหมณีผู้ปราศจากมลทินคือความตระหนี่ จึงกล่าวว่า “ท่านจงให้ไทยธรรมของท่านในที่ที่ท่านชอบใจเถิด” เพราะความตระหนี่ของนางถูกละได้ด้วยมรรคแล้ว นางจึงเป็นผู้มีสองฝ่าย คือฝ่ายพระพุทธเจ้าและฝ่ายพราหมณ์.

กึสูติ กินฺติ ปุจฺฉาวจนํ. เฉตฺวา อนาทิยิตฺวา วินาเสตฺวา. สุขํ เสตีติ จิตฺตสนฺตาปาภาเวน สุเขน สุปติ. น โสจตีติ ตโต เอว โสกํ นาม วินาเสติ. โกธนฺติ กุชฺฌนลกฺขณํ โกธํ. เฉตฺวา สมุจฺฉินฺทิตฺวา. สุขํ เสตีติ โกธปริฬาเหน อปริฑยฺหมานตฺตา สุขํ สุปติ. โกธวินาเสน วินฏฺฐโทมนสฺสตฺตา น โสจติ. วิสมูลสฺสาติ ทุกฺขวิปากสฺส. มธุรคฺคสฺสาติ อกฺโกสกสฺส ปจฺจกฺโกสเนน, ปหารกสฺส ปฏิปฺปหรเณน ยํ สุขํ อุปฺปชฺชติ, ตํ สนฺธาเยว ‘‘มธุรคฺโค’’ติ วุตฺโต. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน ปริโยสานํ ‘‘อคฺค’’นฺติ วุตฺตํ. อริยาติ พุทฺธาทโย อริยา.

คำว่า กิงสูติ เป็นคำถามว่า “อะไร” คำว่า เฉตวา คือไม่ถือเอา ทำลายเสีย. คำว่า สุขัง เสติ คือนอนเป็นสุข เพราะไม่มีความเดือดร้อนใจ. คำว่า น โสจติ คือไม่เศร้าโศก เพราะทำความเศร้าโศกให้พินาศไปจากเหตุนั้นเอง. คำว่า โกธัง คือความโกรธที่มีลักษณะคือความขุ่นเคือง. คำว่า เฉตวา คือตัดขาด ถอนรากถอนโคน. คำว่า สุขัง เสติ คือนอนเป็นสุข เพราะไม่ถูกความเร่าร้อนแห่งความโกรธแผดเผา. เพราะความโกรธพินาศไป ความโทมนัสก็พินาศไปด้วย จึงไม่เศร้าโศก. คำว่า วิสมูลัสสะ คือมีวิบากเป็นทุกข์. คำว่า มธุรคคัสสะ คือความสุขที่เกิดขึ้นจากการด่าตอบผู้ด่า การตีตอบผู้ตีนั้นเอง จึงเรียกว่า “มธุรคคะ” (มีที่สุดอันหวาน). ในที่นี้ คำว่า “อัคคะ” หมายถึงที่สุด. คำว่า อริยะ คือพระพุทธเจ้าเป็นต้นเป็นอริยะ.

ปญฺหํ กเถสีติ พฺราหฺมโณ กิร จินฺเตสิ – ‘‘สมโณ โคตโม โลกปูชิโต, น สกฺกา ยํ วา ตํ วา วตฺวา สนฺตชฺเชตุํ, เอกํ สณฺหปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ. โส เอกํ ปุจฺฉาคาถํ อภิสงฺขริตฺวา ‘‘สเจ อสุกสฺส นาม วธํ โรเจมีติ วกฺขติ, เย ตุยฺหํ น รุจฺจนฺติ, เต มาเรตุกาโมสิ, โลกวธาย อุปฺปนฺโน กึ ตุยฺหํ สมณภาเวนาติ นิคฺคเหสฺสามิ. สเจ น กสฺสจิ วธํ โรเจมีติ วกฺขติ, อถ นํ ตฺวํ ราคาทีนมฺปิ วธํ น อิจฺฉสิ, ตสฺมา สมโณ หุตฺวา อาหิณฺฑสีติ นิคฺคณฺหิสฺสามีติ อิมํ อุภโตโกฏิกํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมโณ โคตโม เนว คิลิตุํ น อุคฺคิลิตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวา อิมํ ปยฺหํ ปุจฺฉิ. ตสฺส ภควา อชฺฌาสยานุรูปํ กเถสิ. โส ปญฺหพฺยากรเณน อาราธิตจิตฺโต ปพฺพชฺชํ ยาจิ. สตฺถา ตํ ปพฺพาเชสิ, โส ปพฺพชฺชากิจฺจํ มตฺถกํ ปาเปสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต’’ติ.

คำว่า ปัญหา กเถสิ คือพราหมณ์คิดว่า “พระสมณโคดมเป็นที่บูชาของโลก ไม่สามารถจะขู่เข็ญด้วยการพูดอะไรก็ได้ เราจะถามปัญหาที่ละเอียดอ่อนสักข้อหนึ่ง” เขาจึงแต่งคาถาคำถามขึ้นบทหนึ่งว่า “ถ้าพระสมณโคดมจะกล่าวว่า ‘เราชอบการฆ่าคนชื่อโน้น’ เราก็จะตำหนิว่า ‘ท่านประสงค์จะฆ่าผู้ที่ไม่เป็นที่พอใจของท่าน ท่านเกิดมาเพื่อฆ่าโลก ความเป็นสมณะของท่านมีประโยชน์อะไร?’ ถ้าพระสมณโคดมจะกล่าวว่า ‘เราไม่ชอบการฆ่าใครเลย’ เราก็จะตำหนิว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านก็ไม่ปรารถนาแม้การฆ่าราคะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเป็นสมณะเที่ยวไป’ พระสมณโคดมถูกถามปัญหาที่มีสองแง่มุมนี้แล้ว จักไม่สามารถกลืนเข้าหรือคายออกได้” พราหมณ์คิดดังนี้แล้วจึงถามปัญหานี้. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงปัญหาตามอัธยาศัยของพราหมณ์นั้น. พราหมณ์นั้นมีจิตยินดีด้วยการแก้ปัญหา จึงขอบรรพชา. พระศาสดาทรงให้เขาบรรพชา เขาก็ทำกิจแห่งบรรพชาให้ถึงที่สุด. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “บรรพชาแล้วได้บรรลุพระอรหัต”

อวภูตาติ อโธภูตา. อโธภาโว สตฺตานํ อวฑฺฒิ อวมงฺคลนฺติ อาห – ‘‘อวฑฺฒิภูตา อวมงฺคลภูตาเยวา’’ติ. ปริภูตาติ ปริภวปฺปตฺตา. วิชฺชมานานนฺติ ปาฬิยํ อนาทเร สามิวจนนฺติ ตทตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิชฺชมาเนสู’’ติอาห. ปกฏฺฐํ, ปวฑฺฒํ วา ญาณนฺติ ปญฺญาณนฺติ ภควโต ญาณํ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ.

คำว่า อวภูตา คือเป็นผู้ต่ำทราม. ความต่ำทรามเป็นความไม่เจริญ เป็นอวมงคลของสัตว์ทั้งหลาย จึงกล่าวว่า “เป็นความไม่เจริญ เป็นอวมงคลนั่นเอง” คำว่า ปริภูตา คือถึงซึ่งความดูหมิ่น. คำว่า วิชชมานานัง ในบาลีเป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถอนาทร เพื่อแสดงอรรถนั้น จึงกล่าวว่า “ในสัตว์ทั้งหลายที่มีอยู่” คำว่า ปัญญาณัง คือปัญญาที่ประเสริฐ หรือปัญญาที่เจริญ จึงกล่าวโดยจำแนกพระญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้า.

๔๗๔. อภิชานิตฺวาติ [Pg.209] อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน ชานิตฺวา. โวสิตโวสานาติ กตกรณียตาย สพฺพโส ปริโสสิตนิฏฺฐา. ปารมิสงฺขาตนฺติ ปรมุกฺกํสภาวโต ปารมีติ สงฺขาตํ. เตนาห ‘‘สพฺพธมฺมานํ ปารภูต’’นฺติ. พฺรหฺมจริยสฺสาติ สาสนพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตํ. เตนาห ‘‘อุปฺปาทกา ชนกา’’ติ. ‘‘อิทเมวํ ภวิสฺสติ อิทเมว’’นฺติ ตกฺกนํ ตกฺโก, โส เอตสฺส อตฺถีติ ตกฺกี. ยสฺมา โส ตํ ตํ วตฺถุํ ตถา ตถา ตกฺกิตฺวา คณฺหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ตกฺกคาหี’’ติ. วีมํสนสีโล วีมํสี ปจฺจกฺขภูตมตฺถํ วีมํสนภูตาย ปญฺญาย เกวลํ วีมํสนโต. เตนาห ‘‘ปญฺญาจารํ จราเปตฺวา เอวํวาที’’ติ. ยถาวุตฺตตกฺกีวีมํสีภาเวน ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ สยํปฏิภานํ เอวเมตนฺติ วตฺวา.

๔๗๔. คำว่า อภิชานิตวา คือรู้แจ้งด้วยญาณอันวิเศษยิ่ง. คำว่า โวสิตโวสานะ คือผู้มีกิจอันทำแล้ว มีที่สุดที่ทำให้แห้งสนิทโดยประการทั้งปวง. คำว่า ปารมิสังขาตัง คือที่นับว่าเป็นบารมี เพราะความเป็นภาวะอันยอดเยี่ยม. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เป็นฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง” คำว่า พรหมจริยัสสะ คือเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ในพระศาสนา. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เป็นผู้ให้เกิด เป็นผู้ให้กำเนิด” คำว่า “สิ่งนี้จักเป็นอย่างนี้ สิ่งนี้จักเป็นอย่างนี้” การตรึกตรองคือตักกะ ผู้มีตักกะนี้อยู่ชื่อว่าตักกี. เพราะเขาตรึกตรองสิ่งนั้นๆ อย่างนั้นๆ แล้วยึดถือไว้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ตักกคาหี” (ผู้ยึดถือด้วยการตรึก). ผู้มีปกติไตร่ตรองชื่อว่าวิมังสี เพราะไตร่ตรองอรรถที่ปรากฏด้วยปัญญาที่เป็นไปในการไตร่ตรองเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เป็นผู้กล่าวอย่างนี้ โดยให้ปัญญาจารดำเนินไป” โดยความเป็นผู้ตรึกตรองและไตร่ตรองตามที่กล่าวมาแล้ว กล่าวว่า “สิ่งนี้เป็นอย่างนี้” ซึ่งเป็นปฏิภาณของตนที่ถูกการตรึกกระทบและถูกการไตร่ตรองติดตาม.

๔๘๕. อฏฺฐิตปธานวตนฺติ อญฺญตฺถ กิสฺมิญฺจิ ปุคฺคเล อฏฺฐิตปธานวตํ อนญฺญสาธารณํ โภโต โคตมสฺส ปธานํ อโหสิ. สปฺปุริสปธานวตํ อโหสิ สปฺปุริสปธานวตาธิคตานํ เอตาทิสานํ อรหตํ อจฺฉริยปุคฺคลานํเยว อาเวณิกปธานวตํ อโหสิ. อชานนฺโตว ปกาเสตีติ อยํ ปุจฺฉิตมตฺถํ สยํ ปจฺจกฺขโต อชานนฺโต เอว เกวลํ สทฺทํ อุปฺปาเทตฺวาว ปกาเสสีติ สญฺญาย อาห. อชานนภาเว สนฺเตติ อิเม อธิเทวาติ ปจฺจกฺขโต ชานเน อสติ. ปณฺฑิเตน มนุสฺเสนาติ โลกโวหารกุสเลน มนุสฺเสน, ตฺวํ ปน โลกโวหาเรปิ อกุสโล. วจนตฺถญฺหิ อชานนฺโต ยํ กิญฺจิ วทติ. อุจฺเจน สมฺมตนฺติ อุจฺจํ สุปากฏํ สพฺพโส ตรุณทารเกหิปิ สมฺมตํ. ญาตเมตํ ยทิทํ อตฺถิ เทวาติ. เตนาห ‘‘สุสุทารกาปี’’ติอาทิ. เทวาติ อุปปตฺติเทวา. อธิเทวา นาม สมฺมุติเทเวหิ อธิกเทวาติ กตฺวา, ตทญฺเญ จ มนุสฺเส อธิกภาเว กิเมว วตฺตพฺพํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

๔๘๕. คำว่า อัฏฐิตปธานวัตร คือวัตรแห่งความเพียรที่บุคคลอื่นไม่เคยตั้งไว้ เป็นความเพียรที่ไม่ทั่วไปแก่บุคคลอื่นใด เป็นความเพียรของพระโคดมผู้เจริญ เป็นวัตรแห่งความเพียรของสัตบุรุษ เป็นวัตรแห่งความเพียรเฉพาะของพระอรหันต์ผู้เป็นอัศจรรย์บุคคลเช่นนี้ ผู้บรรลุด้วยวัตรแห่งความเพียรของสัตบุรุษ คำว่า อชานันโตว ปกาเสติ (ย่อมประกาศโดยไม่รู้) คือกล่าวด้วยความสำคัญว่า ผู้นี้ไม่รู้เรื่องที่ถูกถามด้วยตนเองโดยตรง เพียงแต่เปล่งเสียงแล้วประกาศ คำว่า อชานนภาเว สันเตติ อิเม อธิเทวา (เมื่อความไม่รู้มีอยู่ เทวดาเหล่านี้) คือเมื่อไม่มีการรู้โดยตรง คำว่า ปัณฑิเตน มนุสเสนาติ (ด้วยมนุษย์ผู้เป็นบัณฑิต) คือด้วยมนุษย์ผู้ฉลาดในโลกโวหาร แต่ท่านไม่ฉลาดแม้ในโลกโวหาร เพราะไม่รู้ความหมายของคำจึงพูดอะไรไปเรื่อย คำว่า อุจฺเจนะ สัมมะตันติ (เป็นที่ยอมรับโดยสูง) คือเป็นที่ยอมรับอย่างสูง ชัดเจนยิ่ง แม้โดยเด็กหนุ่มทั้งหลายโดยประการทั้งปวง สิ่งนี้เป็นที่รู้กันว่ามีเทวดาอยู่ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘แม้เด็กเล็กๆ’ เป็นต้น คำว่า เทวา คือเทวดาโดยกำเนิด ชื่อว่า อธิเทวา (อธิเทวดา) เพราะเป็นเทวดาที่ยิ่งกว่าสมมติเทวดา และเมื่อเป็นเช่นนั้น จะกล่าวอะไรถึงความยิ่งกว่ามนุษย์อื่นๆ เล่า ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

สงฺคารวสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

ลีนัตถัปปกาสนา (ฎีกา) แห่งการอธิบายสังคารวสูตร จบแล้ว

นิฏฺฐิตา จ พฺราหฺมณวคฺควณฺณนา.

และการอธิบายพราหมณวรรค จบแล้ว

มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา สมตฺตา.

ฎีกามัชฌิมปัณณาสก์ จบแล้ว