1

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

---

මජ්ඣිමනිකායෙ

මජ්ඣිම නිකායෙහි (අන්තර්ගත).

---

මජ්ඣිමපණ්ණාසටීකා

මජ්ඣිම පණ්ණාස ටීකාව.

---

1. ගහපතිවග්ගො

1. ගහපති වර්ගය.

---

1. කන්දරකසුත්තවණ්ණනා

1. කන්දරක සූත්‍ර වර්ණනාව (අර්ථ විවරණය).

---

1. ආරාමපොක්ඛරණීආදීසූති [Pg.1] ආරාමපොක්ඛරණීඋය්‍යානචෙතියට්ඨානාදීසු. උස්සන්නාති බහුලා. අසොකකණිකාරකොවිළාරකුම්භීරාජරුක්ඛෙහි සම්මිස්සතාය තං චම්පකවනං නීලාදිපඤ්චවණ්ණකුසුමපටිමණ්ඩිතන්ති දට්ඨබ්බං, න චම්පකරුක්ඛානංයෙව නීලාදිපඤ්චවණ්ණකුසුමතායාති වදන්ති. භගවා කුසුමගන්ධසුගන්ධෙ චම්පකවනෙ විහරතීති ඉමිනා න මාපනකාලෙ එව තස්මිං නගරෙ චම්පකරුක්ඛා උස්සන්නා, අථ ඛො අපරභාගෙපීති දස්සෙති. ‘‘පඤ්චසතමත්තෙහි අඩ්ඪතෙළසෙහී’’ති එවං අදස්සිතපරිච්ඡෙදෙන. හත්ථිනො චාරෙති සික්ඛාපෙතීති හත්ථාචරියො හත්ථීනං සික්ඛාපකො, තස්ස පුත්තොති ආහ ‘‘හත්ථාචරියස්ස පුත්තො’’ති. තදා භගවා තෙසං පසාදජනනත්ථං අත්තනො බුද්ධානුභාවං අනිගුහිත්වාව නිසින්නොති දස්සෙන්තො ‘‘ඡබ්බණ්ණානං ඝනබුද්ධරස්මීන’’න්තිආදිමාහ. භගවතො චෙව ගාරවෙනාති භගවතො ගරුභාවෙන, භගවති ගාරවෙනාති වා පාඨො.

1. ‘ආරාමපොක්ඛරණීආදීසූ’ යනු ආරාම, පොකුණු, උයන්, චෛත්‍යස්ථාන ආදියෙහි ය. ‘උස්සන්නා’ යනු බහුල වූ යන්නයි. අශෝක, කණිකාර, කොවිළාර, කුම්භීර හා රාජවෘක්ෂ යන ගස්වලින් මිශ්‍ර වූ බැවින් එම චම්පක වනය නිල් ආදී පංචවර්ණ පුෂ්පයන්ගෙන් අලංකාර වූවක් ලෙස දැක්විය යුතු අතර, එය හුදෙක් චම්පක වෘක්ෂයන්හිම පංචවර්ණ මල් ඇති බවක් ලෙස නොපවසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පුෂ්ප ගන්ධයෙන් සුවඳවත් වූ චම්පක වනයෙහි වැඩවසන සේක යන්නෙන් එම නගරය ඉදිකරන කාලයෙහි පමණක් නොව, පසුව ද එහි චම්පක වෘක්ෂයන් බහුලව තිබූ බව දක්වයි. ‘පඤ්චසතමත්තෙහි අඩ්ඪතෙළසෙහි’ යනාදී වශයෙන් (පිරිසෙහි) නිශ්චිත ප්‍රමාණයක් දක්වා නැත. ඇතුන් පදවන, හික්මවන බැවින් හස්ත්‍යාචාර්ය නම් වේ. ඔහුගේ පුත්‍රයා ‘හස්ත්‍යාචාර්ය පුත්‍රයා’ නම් වේ. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් තුළ ප්‍රසාදය ඇති කරනු පිණිස තමන් වහන්සේගේ බුද්ධානුභාවය සඟවා නොගෙන ෂඩ්වර්ණ ඝන බුද්ධ රශ්මි මාලාවන් විහිදුවමින් වැඩසිටි බව දක්වනු පිණිස ‘ඡබ්බණ්ණානං...’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා’ යනු එහි අර්ථයයි.

---

නිච්චං න හොතීති අභිණ්හං න හොති, කදාචිදෙව හොතීති අත්ථො. අභිණ්හනිච්චතා හි ඉධ අධිප්පෙතා, න කූටට්ඨනිච්චතා. ලොකෙ කිඤ්චි විම්හයාවහං දිස්වා හත්ථවිකාරම්පි කරොන්ති, අඞ්ගුලිං වා ඵොටයන්ති, තං සන්ධාය වුත්තං [Pg.2] ‘‘අච්ඡරං පහරිතුං යුත්ත’’න්ති. අභූතපුබ්බං භූතන්ති අයං නිරුත්තිනයො යෙභුය්‍යෙන උපාදාය රුළ්හීවසෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බො. තථා හි පාළියං ‘‘යෙපි තෙ, භො ගොතම, අහෙසුං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදි වුත්තං, කිඤ්චි අකත්තබ්බම්පි කරියමානං දුක්කරභාවෙන විම්හයාවහං හොති, තථා කිඤ්චි කත්තබ්බං, පුරිමං ගරහච්ඡරියං, පච්ඡිමං පසංසච්ඡරියං, තදුභයං සුත්තපදසො දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං.

‘සෑම කල්හිම නොවේ’ යනු නිරන්තරයෙන් සිදු නොවන, කිසියම් අවස්ථාවක පමණක් සිදුවන බවයි. මෙහිදී අදහස් කළේ නිරන්තරයෙන් පවතින බව (අභිණ්හනිච්චතා) මිස කූටස්ථ නිත්‍යතාව නොවේ. ලෝකයෙහි කිසියම් පුදුම සහගත දෙයක් දුටු විට අතින් විවිධ සංඥා කිරීම හෝ ඇඟිලි ගැසීම කරති. එය අරභයා ‘අසුරු ගැසීමට සුදුසුය’ යයි පවසන ලදී. පෙර නොවූ විරූ දෙයක් වීම යන අර්ථය බොහෝ විට රූළ්හී (සම්මුති) වශයෙන් ව්‍යවහාර වන බව දත යුතුය. එසේම පාලියෙහි ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, අතීත කාලයෙහි යම් කෙනෙක් වූවාහු ද’ යනාදිය පවසන ලදී. නොකටයුතු යමක් කළ නොහැකි ලෙස කිරීම ද පුදුම සහගතය. එසේම කළ යුතු යමක් කිරීම ද පුදුම සහගතය. පළමුවැන්න නින්දා සහගත පුදුමයකි, දෙවැන්න ප්‍රශංසනීය පුදුමයකි. ඒ දෙකම සූත්‍ර පදයන්ගෙන් දැක්වීමට ‘තත්ථ’ යනාදිය වදාරන ලදී.

---

සම්මා පටිපාදිතොති සම්මාපටිපදායං ඨපිතො. එසා පටිපදා පරමාති එතපරමං, භාවනපුංසකනිද්දෙසොයං යථා ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්තී’’ති (අ. නි. 4.70). අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – භගවා භික්ඛුසඞ්ඝො පටිපදාය තුම්හෙහි පටිපාදිතො, අතීතෙපි කාලෙ බුද්ධා එතපරමංයෙව භික්ඛුසඞ්ඝං සම්මා පටිපාදෙසුං, අනාගතෙපි කාලෙ එතපරමංයෙව භික්ඛුසඞ්ඝං සම්මා පටිපාදෙස්සන්තීති පරිබ්බාජකො නයග්ගාහෙන දිට්ඨෙන අදිට්ඨං අනුමිනන්තො සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං සාසනෙ සඞ්ඝසුප්පටිපත්තිං මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණං විය සමසමං කත්වා දස්සෙති, එවං දස්සෙන්තො ච තෙසං සුධම්මතඤ්ච තථා දස්සෙති එවාති වෙදිතබ්බො, බුද්ධසුබුද්ධතා පන නෙසං සරූපෙනෙව දස්සිතාති. න ඉතො භිය්‍යොති ඉමිනා පාළියං එතපරමංයෙවාති අවධාරණෙන නිවත්තිතං දස්සෙති සීලපදට්ඨානත්තා සමාධිස්ස, සමාධිපදට්ඨානත්තා ච පඤ්ඤාය සීලෙපි ච අභිසමාචාරිකපුබ්බකත්තා ආදිබ්‍රහ්මචරියකස්ස වුත්තං ‘‘ආභිසමාචාරිකවත්තං ආදිං කත්වා’’ති.

‘මැනවින් පිළිපැද්දවූ’ යනු සම්‍යක් ප්‍රතිපදාවෙහි පිහිටුවන ලද යන්නයි. ‘මේ ප්‍රතිපදාව පරම වේ’ යන්නෙහි මෙය පරම කොට ඇත්තේය යන අර්ථයයි. මෙය ‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්ති’ යන්න මෙන් භාවනපුංසක නිර්දේශයකි. මෙහි අර්ථය නම් - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් භික්ෂු සංඝයා ප්‍රතිපදාවෙහි පිහිටුවන ලදී. අතීතයේ බුදුවරුන් ද භික්ෂු සංඝයා මෙලෙසම මැනවින් පිහිටුවූහ. අනාගත බුදුවරුන් ද මෙලෙසම මැනවින් පිහිටුවන්නාහ. මෙලෙස පරිව්‍රාජකයා තර්කානුකූලව දුටු දෙයින් නොදුටු දේ අනුමාන කරමින් සියලු බුදුවරුන්ගේ ශාසනයෙහි සංඝයාගේ යහපත් පිළිවෙත බිඳුණු රන් කැබැල්ලක් මෙන් සමානව දක්වයි. මෙසේ දැක්වීමෙන් ධර්මයේ යහපත් ස්වභාවය ද දක්වයි. බුදුවරුන්ගේ මැනවින් බුදුවීම ඔවුන්ගේ ස්වරූපයෙන්ම දක්වන ලදී. ‘මීට වඩා වැඩියක් නැත’ යන්නෙන් පාලියෙහි ‘එතපරමමේ’ යයි ඒකාන්තයෙන් පැවසීමෙන්, සීලය සමාධියට පදනම වන බැවින් ද, සමාධිය ප්‍රඥාවට පදනම වන බැවින් ද, සීලයෙහි ආභිසමාචාරික වත් මුල් වන බැවින් ද ‘ආභිසමාචාරික වත් ආදිය කොට ඇති’ යැයි පවසන ලදී.

---

2. පුච්ඡානුසන්ධිආදීසු අනන්තොගධත්තා ‘‘පාටිඑක්කො අනුසන්ධී’’ති වත්වා තමෙවත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘භගවා කිරා’’තිආදි වුත්තං. උපසන්තකාරණන්ති උපසන්තභාවකාරණං. තඤ්හි අරියානංයෙව විසයො, තත්ථාපි ච බුද්ධානං එව අනවසෙසතො විසයොති ඉමමත්ථං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච දස්සෙතුං න හි ත්වන්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඤාතත්ථචරියා කාකජාතකාදිවසෙන වෙදිතබ්බා, ලොකත්ථචරියා තංතංපාරමිපූරණවසෙන, බුද්ධත්ථචරියා මහාබොධිජාතකාදිවසෙන. අච්ඡරියං භො ගොතමාතිආදිනා කන්දරකෙන කතං පසාදපවෙදනං දස්සෙති.

2. ප්‍රශ්න අනුසන්ධි ආදියෙහි ඇතුළත් වන බැවින් ‘ප්‍රතිපදාවෙහි අනුසන්ධියක්’ යැයි පවසා එම අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘උපසන්තකාරණ’ යනු උපශාන්ත බවට හේතුවයි. එය ආර්යයන්ගේම විෂයකි. එහිදී ද බුදුවරුන්ටම එය අතිශයින්ම විෂය ක්ෂේත්‍රය වේ. මෙම අර්ථය විභජනය කර දැක්වීමට ‘ඔබ වනාහි නොවේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ඥාතීන් වෙනුවෙන් කරන ලද චරියාවන් කාක ජාතකය ආදියෙන් ද, ලෝකය වෙනුවෙන් කරන ලද චරියාවන් පාරමිතා පිරීමෙන් ද, බුද්ධත්වයට අදාළ චරියාවන් මහාබෝධි ජාතකය ආදියෙන් ද දත යුතුය. ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ආශ්චර්යයකි’ යනාදී වශයෙන් කන්දරක විසින් කරන ලද ප්‍රසාදය ප්‍රකාශ කිරීම දක්වයි.

---

යෙපි තෙතිආදිනා තෙන වුත්තමත්ථං පච්චනුභාසන්තෙන භගවතා සම්පටිච්ඡිතන්ති චරිතත්තා ආහ – ‘‘සන්ති හි කන්දරකාති අයම්පි පාටියෙක්කො අනුසන්ධී’’ති[Pg.3]. යො හි කන්දරකෙන භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උපසන්තභාවො කිත්තිතො, තං විභජිත්වා දස්සෙන්තොපි තෙන අපුච්ඡිතොයෙව අත්තනො අජ්ඣාසයෙන භගවා ‘‘සන්ති හී’’තිආදිනා දෙසනං ආරභි. තෙනාහ ‘‘භගවතො කිර එතදහොසී’’ තිආදි. කප්පෙත්වාති අඤ්ඤථා සන්තමෙව අත්තානං අඤ්ඤථා විධාය. පකප්පෙත්වාති සනිදස්සනවසෙන ගහෙත්වා. තෙනාහ ‘‘කුහකභාවෙනා’’තිආදි. පටිපදං පූරයමානාති කාමං අවිසෙසෙන සෙක්ඛා වුච්චන්ති, තෙ පන අධිගතමග්ගවසෙන ‘‘පූරයමානා’’ති න වත්තබ්බා කිච්චස්ස නිට්ඨිතත්තා. මග්ගො හි එකචිත්තක්ඛණිකොති ආහ ‘‘උපරිමග්ගස්ස විපස්සනාය උපසන්තා’’ති. ඉතො මුත්තාති මග්ගෙනාගතූපසමතො මුත්තා. කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙ සන්ධාය වදති. තෙනාහ ‘‘චතූහි සතිපට්ඨානෙහි උපසන්තා’’ති.

‘යම් කෙනෙක් වූවාහු ද’ යනාදියෙන් ඔහු කී කරුණු අනුමත කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ බැවින් ‘කන්දරක, (එබඳු භික්ෂූහු) සිටිති’ යනු තවත් වෙනම අනුසන්ධියකි. කන්දරක විසින් භික්ෂු සංඝයාගේ යහපත් උපශාන්ත බව වර්ණනා කරන ලද අතර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහු නොවිමසූ දෙයක් වුව ද තමන් වහන්සේගේ අභිලාෂය පරිදි එය විග්‍රහ කර දක්වමින් ‘සන්ති හී’ යනාදියෙන් දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එබැවින් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් විය’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘කප්පෙත්වා’ යනු තමන් පවතින ආකාරයට වඩා වෙනස් ආකාරයකින් පෙන්වීමයි. ‘පකප්පෙත්වා’ යනු නිදර්ශන සහිතව පිළිගැනීමයි. එබැවින් ‘කුහක භාවයෙන්’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ප්‍රතිපදාව පුරන්නා වූ’ යන්නෙන් සේඛ පුද්ගලයන් අදහස් වේ. ඔවුන් ලබා ගත් මාර්ගය අර්ථයෙන් ඔවුන්ට ‘පුරන්නා වූ’ යැයි නොකියනුයේ එම කටයුත්ත නිම වී ඇති බැවිනි. මාර්ගය චිත්තක්ෂණයක් බැවින් ‘ඉහළ මාර්ගයේ විදර්ශනාවෙන් උපශාන්ත වූ’ යැයි පවසන ලදී. ‘මීට වඩා මිදුණු’ යනු මාර්ගයෙන් ලැබූ උපශාන්තියෙන් මිදුණු යන්නයි. මෙහිදී කල්‍යාණ පෘථග්ජනයන් අරභයා පවසයි. එබැවින් ‘සතර සතිපට්ඨානයෙන් උපශාන්ත වූ’ යැයි පවසන ලදී.

---

සතතසීලාති අවිච්ඡින්නසීලා. සාතිසයො හි එතෙසං සීලස්ස අඛණ්ඩාදිභාවො. සුපරිසුද්ධසීලතාවසෙන සන්තතා වුත්ති එතෙසන්ති සන්තතවුත්තිනොති ආහ ‘‘තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. එවං සීලවුත්තිවසෙන ‘‘සන්තතවුත්තිනො’’ති පදස්ස අත්ථං වත්වා ඉදානි ජීවිතවුත්තිවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘සන්තතජීවිකාවාති අත්ථො’’ති ආහ. සාසනස්ස ජීවිතවුත්ති සීලසන්නිස්සිතා එවාති ආහ ‘‘තස්මි’’න්තිආදි.

‘සතතසීලා’ යනු නොකැඩුණු සීලයයි. ඔවුන්ගේ සීලයෙහි අඛණ්ඩ බව මෙහි ඇති විශිෂ්ටත්වයයි. පිරිසිදු සීලයක් ඇති බැවින් නිරන්තර පැවැත්මක් ඇත්තාහු ‘සන්තතවෘත්තීහු’ නම් වෙති. එය එම වචනයටම පර්යාය වචනයකි. මෙසේ සීල වෘත්තිය වශයෙන් ‘සන්තතවෘත්තීහු’ යන්නෙහි අර්ථය පවසා, දැන් ජීවන වෘත්තිය වශයෙන් දක්වමින් ‘සන්තත ජීවිකාව ඇත්තාහු යනු අර්ථයයි’ පවසන ලදී. ශාසනයේ ජීවන පැවැත්ම සීලය මතම රැඳී පවතින බැවින් ‘තස්මිං’ යනාදිය පවසන ලදී.

---

නිපයති විසොසෙති රාගාදිසංකිලෙසං, තතො වා අත්තානං නිපාතීති නිපකො, පඤ්ඤවා. තෙනාහ ‘‘පඤ්ඤවන්තො’’ති. පඤ්ඤාය ඨත්වා ජීවිකාකප්පනං නාම බුද්ධපටිකුට්ඨමිච්ඡාජීවං පහාය සම්මාජීවෙන ජීවනන්ති තං දස්සෙන්තො ‘‘යථා එකච්චො’’තිආදිමාහ. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.14) තංසංවණ්ණනායඤ්ච (විසුද්ධි. මහාටී. 1.14) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. රථවිනීතපටිපදාදයො තෙසු තෙසු සුත්තෙසු වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. ඉතො අඤ්ඤත්ථ මහාගොපාලකසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.346 ආදයො) ලොකුත්තරසතිපට්ඨානා කථිතාති ආහ – ‘‘ඉධ පන ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා සතිපට්ඨානා කථිතා’’ති, සතිපට්ඨානසුත්තෙපි (දී. නි. 2.373-374; ම. නි. 1.106 ආදයො) වොමිස්සකාව කථිතාති. එත්තකෙනාති එත්තකාය දෙසනාය.

‘නිපක’ යනු රාගාදී කෙලෙසුන් තවන්නා වූ හෝ, ඒ කෙලෙසුන්ගෙන් තමා ඉවත් කරන්නා වූ ප්‍රඥාවන්තයා ය. එබැවින් ‘ප්‍රඥාවන්තයෝ’ යැයි පවසන ලදී. ප්‍රඥාවෙහි පිහිටා බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පිළිකුල් කරන ලද මිථ්‍යා ආජීවය නමැති ජීවිකා වෘත්තිය අත්හැර සම්මා ආජීවයෙන් ජීවත් වීම පෙන්වා දීම පිණිස ‘යම් කිසිවෙක්’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ලා කිව යුතු කරුණු විසුද්ධිමග්ගයෙහි සහ එහි මහා ටීකාවෙහි දක්වා ඇති පරිදිම දත යුතුය. රථවිනීත ප්‍රතිපදාව ආදිය ඒ ඒ සූත්‍රයන්හි වදාළ පරිදි දත යුතුය. මහා ගෝපාලක සූත්‍ර ආදී සෙසු සූත්‍රයන්හි ලෝකෝත්තර සතිපට්ඨානයන් දේශනා කොට ඇති බැවින්, ‘මෙහි ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ සතිපට්ඨානයන් දේශනා කරන ලදි’ යැයි පවසන ලදී. සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි ද එසේම මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී. ‘එපමණකින්’ යනු එපමණ වූ දේශනාවෙනි.

---

3. කාරකභාවන්ති [Pg.4] පටිපත්තියං පටිපජ්ජනකභාවං. මයම්පි නාම ගිහී බහුකිච්චා සමානා කාලෙන කාලං සතිපට්ඨානෙසු සුප්පතිට්ඨිතචිත්තා විහරාම, කිමඞ්ගං පන විවෙකවාසිනොති අත්තනො කාරකභාවං පවෙදෙන්තො එවං භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච උක්ඛිපති. තෙනාහ ‘‘අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො’’තිආදි. නානාරම්මණෙසු අපරාපරං උප්පජ්ජමානානං රාගාදිකිලෙසානං ඝනජටිතසඞ්ඛාතාකාරෙන පවත්ති කිලෙසගහනෙන ගහනතා, තෙනාහ ‘‘අන්තො ජටා බහි ජටා, ජටාය ජටිතා පජා’’ති (සං. නි. 1.23, 192). මනුස්සානං අජ්ඣාසයගහණෙන සාඨෙය්‍යම්පීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කසටසාඨෙය්‍යෙසුපි එසෙව නයො’’ති. යථා සප්පිමධුඵාණිතාදීසු කචවරභාවො, සො කසටොති වුච්චති, එවං සන්තානෙ අපරිසුද්ධො සංකිලෙසභාවො කසටන්ති ආහ ‘‘අපරිසුද්ධට්ඨෙන කසටතා’’ති. අත්තනි අසන්තගුණසම්භාවනං කෙරාටියට්ඨො. ජානාතීති ‘‘ඉදං අහිතං න සෙවිතබ්බං, ඉදං හිතං සෙවිතබ්බ’’න්ති විචාරෙති දෙසෙති. විචාරණත්ථොපි හි හොති ජානාති-සද්දො යථා ‘‘ආයස්මා ජානාතී’’ති. සබ්බාපි…පෙ… අධිප්පෙතා ‘‘පසුපාලකා’’තිආදීසු විය. ඉධ අන්තර-සද්දො ‘‘විජ්ජන්තරිකායා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.149) විය ඛණත්ථොති ආහ ‘‘යත්තකෙන ඛණෙනා’’ති. තෙනාති හත්ථිනා. තානීති සාඨෙය්‍යාදීනි.

3. ‘කාරකභාවය’ යනු පිළිවෙත් පිරීමෙහි යෙදෙන බවයි. ‘ගිහියන් වූ අපි බොහෝ කටයුතු බහුල වුව ද, කලින් කල සතිපට්ඨානයන්හි මැනවින් පිහිටි සිතින් වාසය කරමු නම්, විවේකීව වාසය කරන්නන් ගැන කවර කථා ද?’ යි පවසමින් තමාගේ පිළිවෙත් පිරීම ප්‍රකාශ කරන අතරම භික්ෂු සංඝයා ද උසස් කොට දක්වයි. එබැවින් ‘මෙහි මෙය අදහසයි’ යනාදිය පවසන ලදී. නානා අරමුණු කෙරෙහි නැවත නැවත උපදින රාගාදී කෙලෙසුන්ගේ ඝන වූ අවුල් බව කෙලෙස් ගහනය නිසා ඇති වූවකි. එබැවින් ‘ඇතුළත අවුලකි, පිටත අවුලකි, ප්‍රජාව අවුලෙන් වෙළී ඇත’ යැයි වදාරන ලදී. මිනිසුන්ගේ අදහස් දැන ගැනීමෙන් කපටිකම ද පෙන්වා දීම සඳහා ‘කසට හා කපටිකම්වල ද මේ ක්‍රමයම වේ’ යැයි පවසන ලදී. ගිතෙල්, මී පැණි, උක් සකුරු ආදියෙහි කුණු රොඩු යම් සේ ද, එය ‘කසට’ යැයි කියනු ලැබේ; එසේම සන්තානයෙහි පවතින අපිරිසිදු කෙලෙස් ස්වභාවය ද ‘කසට’ නම් වේ. ‘අපිරිසිදු අර්ථයෙන් කසට බව’ යනු එයයි. තමා තුළ නැති ගුණ මවා පෑම කෛරාටික බවයි. ‘දන්නේය’ යනු ‘මෙය අහිතකර ය, සේවනය නොකළ යුතුය; මෙය හිතකර ය, සේවනය කළ යුතුය’ යි විමසා බලා පවසයි. ‘ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ දනිති’ යන්නෙහි මෙන් ‘දැන ගැනීම’ යන්න විමසීම යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. ‘පසුපාලක’ ආදී වචනවල මෙන් මෙහි ද සියල්ලම අදහස් කරන ලදී. මෙහි ‘අන්තර’ ශබ්දය ‘විජ්ජන්තරිකාය’ (විදුලි කෙටීමක කාලය) යන්නෙහි මෙන් ක්ෂණය යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින් ‘යම් තාක් වූ ක්ෂණයකින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘ඔහු විසින්’ යනු ඇතා විසිනි. ‘ඒවා’ යනු කපටිකම් ආදියයි.

---

අත්ථතො කායචිත්තුජුකතාපටිපක්ඛභූතාව ලොභසහගතචිත්තුප්පාදස්ස පවත්තිආකාරවිසෙසාති තානි පවත්තිආකාරෙන දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යස්සාති පාණභූතස්ස අස්සස්ස වා හත්ථිනො වා. ඨස්සාමීති තත්ථෙව සප්පටිභයෙ ඨානෙ ගන්ත්වා ඨස්සාමීති න හොති. ඉමස්ස සාඨෙය්‍යතාය පාකටකරණං වඤ්චනාධිප්පායභාවතො. තථා හි චතූසු ඨානෙසු ‘‘වඤ්චෙත්වා’’ ඉච්චෙව වුත්තං, නිගුහන්තො පන තත්ථෙව ගන්ත්වා තිට්ඨෙය්‍ය. එස නයො සෙසෙසුපි. පටිමග්ගං ආරොහිතුකාමස්සාති ආගතමග්ගමෙව නිවත්තිත්වා ගන්තුකාමස්ස. ලෙණ්ඩවිස්සජ්ජනාදීසු කාලන්තරාපෙක්ඛාභාවං ‘‘තථා’’ති ඉමිනා උපසංහරති.

අර්ථ වශයෙන් ගත් කල කයෙහි හා සිතෙහි සෘජු බවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ ලෝභ සහගත සිත් ඉපදීමේ පවතින ආකාර විශේෂයන්, පවතින ආකාරයෙන්ම දැක්වීමට ‘එහි’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘යමෙකුට’ යනු සත්වයෙකුට, අශ්වයෙකුට හෝ ඇතෙකුට ය. ‘නතර වන්නෙමි’ යනු බිය සහිත ඒ ස්ථානයටම ගොස් නතර වන්නෙමි යන්නක් එහි නැත. මෙහි කපටිකම ප්‍රකට කිරීම වංචා කිරීමේ අදහස පවතින බැවිනි. එසේම ස්ථාන හතරකදීම ‘වංචා කොට’ යනුවෙන්ම පවසන ලදී. සඟවන්නා වනාහි එතැනටම ගොස් සිටිය හැකිය. අනෙක් කරුණුවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘ප්‍රතිවිරුද්ධ මාර්ගයට නැඟීමට කැමති තැනැත්තාට’ යනු පැමිණි මගෙහිම ආපසු හැරී යාමට කැමති තැනැත්තාට ය. අසූචි බැහැර කිරීම ආදියේදී කාලාන්තරයක් අපේක්ෂා නොකරන බව ‘එලෙසම’ යන්නෙන් පෙන්වා දෙයි.

---

අන්තොජාතකාති අත්තනො දාසියා කුච්ඡිම්හි ජාතා. ධනක්කීතාති ධනං දත්වා දාසභාවෙන ගහිතා. කරමරානීතාති දාසභාවෙන කරමරග්ගාහගහිතා. දාසබ්‍යන්ති දාසභාවං. පෙස්සාති අදාසා එව හුත්වා වෙය්‍යාවච්චකරා. ඉමං විස්සජ්ජෙත්වාති ඉමං අත්තනො හත්ථගතං විස්සජ්ජෙත්වා. ඉමං [Pg.5] ගණ්හන්තාති ඉමං තස්ස හත්ථගතං ගණ්හන්තා. සම්මුඛතො අඤ්ඤථා පරම්මුඛකාලෙ කායවාචාසමුදාචාරදස්සනෙනෙව චිත්තස්ස නෙසං අඤ්ඤථා ඨිතභාවො නිද්දිට්ඨොති වෙදිතබ්බො.

‘අන්තෝජාතක’ යනු තමාගේ දාසියකගේ කුසෙහි උපන් අයයි. ‘ධනක්කීත’ යනු ධනය දී දාස භාවයට ගත් අයයි. ‘කරමරානීත’ යනු යුද්ධයෙන් අල්ලා ගනු ලැබ දාස භාවයට පත් කළ අයයි. ‘දාසබ්‍ය’ යනු දාස බවයි. ‘පෙස්ස’ යනු දාසයන් නොවී මෙහෙකම් කරන්නන් ය. ‘මෙය අත්හැර’ යනු තමා අතට පත් වූ මෙය අත්හැර ය. ‘මෙය ගනිමින්’ යනු ඔහුගේ අතට පත් වූ මෙය ගනිමින් ය. සම්මුඛ වූ කාලයට වඩා පිටුපසින් සිටින කාලයෙහි කය හා වචනය හැසිරවීමේ වෙනස පෙන්වීමෙන්, ඔවුන්ගේ සිතෙහි පවතින වෙනස් ස්වභාවය දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

---

4. අයම්පි පාටියෙක්කො අනුසන්ධීති එත්ථාපි අනන්තරෙ වුත්තනයෙනෙව අනුසන්ධියොජනා වෙදිතබ්බා. තෙනෙවාහ ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි. චතුත්ථො හිතපටිපදං පටිපන්නොති යොජනා. පුග්ගලසීසෙන පුග්ගලපටිපත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘පුග්ගලෙ පහායා’’ති ආහ. පටිපත්ති හි ඉධ පහාතබ්බා, න පුග්ගලා. යථා අස්සද්ධාදිපුග්ගලපරිවජ්ජනෙන සද්ධින්ද්‍රියාදිභාවනා ඉජ්ඣන්ති, එවං මිච්ඡාපටිපන්නපුග්ගලපරිවජ්ජනෙන මිච්ඡාපටිපදා වජ්ජිතබ්බාති ආහ – ‘‘පුරිමෙ තයො පුග්ගලෙ පහායා’’ති. චතුත්ථපුග්ගලස්සාති ඉමස්මිං චතුක්කෙ වුත්තචතුත්ථපුග්ගලස්ස හිතපටිපත්තියංයෙව පටිපාදෙමි පවත්තෙමීති දස්සෙන්තො. සන්තාති සමං විනාසං නිරොධං පත්තාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘නිරුද්ධා සන්තාති වුත්තා’’ති. පුන සන්තාති භාවනාවසෙන කිලෙසපරිළාහවිගමතො සන්තාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘නිබ්බුතා’’ති. සන්තාති ආනෙත්වා යොජනා. සන්තො හවෙති එත්ථ සමභාවකරෙන සාධුභාවස්ස විසෙසපච්චයභූතෙන පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතා අරියා ‘‘සන්තො’’ති වුත්තාති ආහ – ‘‘සන්තො හවෙ…පෙ… පණ්ඩිතා’’ති.

4. ‘මෙය ද වෙනම අනුසන්ධියකි’ යන්නෙහි ද මීට පෙර පවසන ලද ක්‍රමයෙන්ම අනුසන්ධි ගැලපීම දත යුතුය. එබැවින් ‘මෙය වනාහි’ යනාදිය පවසන ලදී. හතරවැන්නා වැඩදායී පිළිවෙතට පිළිපන් අයෙකි යනු සම්බන්ධයයි. පුද්ගලයා මුල් කොට පුද්ගලයාගේ පිළිවෙත දැක්වීමට ‘පුද්ගලයන් අතහැර’ යැයි පවසන ලදී. මක්නිසාද යත් මෙහි අත්හළ යුත්තේ මිථ්‍යා පිළිවෙත මිස පුද්ගලයන් නොවන බැවිනි. අශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන් ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය ආදිය වැඩීම සිදුවන්නාක් මෙන්, මිථ්‍යා ප්‍රතිපදාවෙහි නියුතු පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන් මිථ්‍යා ප්‍රතිපදාව අත්හළ යුතු බව දැක්වීමට ‘පළමු පුද්ගලයන් තිදෙනා අතහැර’ යැයි පවසන ලදී. ‘හතරවන පුද්ගලයාගේ’ යනු මෙම චතුක්ක නිපාතයෙහි දැක්වෙන හතරවන පුද්ගලයාගේ වැඩදායී පිළිවෙතෙහිම යොදවමි යන්න පෙන්වීමටයි. ‘ශාන්ත’ යනු සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශයට හෝ නිරෝධයට පත් වූ යන්න මෙහි අර්ථය බැවින් ‘නිරුද්ධ වූයේ ශාන්ත යැයි පවසන ලදී’ යි කීහ. නැවතත් ‘ශාන්ත’ යනු භාවනා බලයෙන් කෙලෙස් දාහය පහව ගිය බැවින් ශාන්ත වූ බවයි, එනම් ‘නිවුණු’ බවයි. ‘ශාන්ත’ යන්න ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘සන්තෝ හවේ’ යන්නෙහි සම ස්වභාවය ඇති කරන, යහපත් බවට විශේෂ හේතුවක් වූ පාන්ඩිත්‍යයෙන් යුක්ත වූ ආර්යයන් වහන්සේලා ‘සන්ත’ යැයි පවසන ලදී. ඒ බව ‘සන්තෝ හවේ... පණ්ඩිතා’ යන්නෙන් දැක්වේ.

---

ආහිතො අහංමානො එත්ථාති අත්තා (අ. නි. ටී. 2.4.198) අත්තභාවො, ඉධ පන යො පරො න හොති, සො අත්තා, තං අත්තානං. පරන්ති අත්තතො අඤ්ඤං. ඡාතං වුච්චති තණ්හා ජිඝච්ඡාහෙතුතාය. අන්තො තාපනකිලෙසානන්ති අත්තනො සන්තානෙ අත්තපරිළාහජනනසන්තප්පනකිලෙසානං. චිත්තං ආරාධෙතීති චිත්තං පසාදෙති, සම්පහංසෙතීති අත්ථො. යස්මා පන තථාභූතො චිත්තං සම්පාදෙන්තො අජ්ඣාසයං ගණ්හන්තො නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘චිත්තං සම්පාදෙතී’’තිආදි.

මෙහි ‘මම’ යන මානය පිහිටා ඇති බැවින් ‘අත්තා’ හෙවත් අත්භාවය යැයි කියනු ලැබේ. නමුත් මෙහි ලා අර්ථය වන්නේ අන්‍යයෙකු නොවන තමා යන්නයි. ‘පර’ යනු තමාගෙන් බැහැර වූ අනෙකා ය. ‘ඡාත’ යනු තණ්හාව නමැති බඩගින්න නිසා ඇතිවන ක්ලාන්තයයි. ‘ඇතුළත තවන කෙලෙස්’ යනු තම සන්තානයෙහි දැවීම හා තැවීම ඇති කරන කෙලෙස් ය. ‘සිත ārādhetī’ යනු සිත පහදවයි, ප්‍රබෝධමත් කරයි යන අර්ථයයි. යම් හෙයකින් එබඳු වූ සිත සම්පාදනය කරන්නා අදහස ඉටු කරන්නෙකු වන බැවින් ‘සිත සම්පාදනය කරයි’ යනාදිය පවසන ලදී.

---

5. දුක්ඛං පටික්කූලං ජෙගුච්ඡං එතස්සාති දුක්ඛපටික්කූලො තං දුක්ඛපටික්කූලං. විසෙසනවිසෙසිතබ්බතා හි කාමචාරා. අට්ඨකථායං පන දුක්ඛස්ස විසෙසිතබ්බතං සන්ධාය බාහිරත්ථසමාසං අනාදියිත්වා ‘‘දුක්ඛස්ස පටික්කූල’’න්ති අත්ථො වුත්තො. යෙන හි භාගෙන පුරිසස්ස දුක්ඛං පටික්කූලං, තෙන දුක්ඛස්ස පුරිසොපීති. තෙනාහ – ‘‘පච්චනීකසණ්ඨිත’’න්ති.

5. යමෙකුට දුක පිළිකුල් ද, සහ පිළිකුල් සහගත ද, හෙතෙම ‘දුක්ඛපටිකූල’ නම් වේ. විශේෂණ හා විශේෂ්‍යයන්ගේ භාවිතය කැමති පරිදි කළ හැකිය. එහෙත් අටුවාවෙහි දුකෙහි විශේෂ්‍ය බව සලකා බාහිර අර්ථ සමාසයක් නොගෙන ‘දුකට පිළිකුල් සහගත වූ’ යන අර්ථය පවසන ලදී. යම් හෙයකින් පුද්ගලයාට දුක පිළිකුල් ද, එලෙසම දුකට පුද්ගලයා ද පිළිකුල් වේ. එබැවින් ‘ප්‍රතිවිරුද්ධව පිහිටි’ යැයි පවසන ලදී.

---

6. චතූහි [Pg.6] කාරණෙහීති ධාතුකුසලතාදීහි චතූහි කාරණෙහි. කම්මං කරොතීති යොගකම්මං කරොති. යස්මා සම්බුද්ධා පරෙසං මග්ගඵලාධිගමාය උස්සාහජාතා, තත්ථ නිරන්තරං යුත්තප්පයුත්තා එව හොන්ති, තෙ පටිච්ච තෙසං අන්තරායො න හොතියෙවාති ආහ ‘‘න පන බුද්ධෙ පටිච්චා’’ති. කිරියපරිහානියා දෙසකස්ස තස්සෙව වා පුග්ගලස්ස තජ්ජපයොගාභාවතො. ‘‘දෙසකස්ස වා’’ති ඉදං සාවකානං වසෙන දට්ඨබ්බං. මහතා අත්ථෙනාති එත්ථ අත්ථ-සද්දො ආනිසංසපරියායොති ආහ ‘‘ද්වීහි ආනිසංසෙහී’’ති. පසාදං පටිලභති ‘‘අරහන්තො’’තිආදිනා සඞ්ඝසුප්පටිපත්තියා සුතත්තා. අභිනවො නයො උදපාදි සන්තතසීලතාදිවසෙන අනත්තන්තපතාදිවසෙන, සොපි තං සුත්වා දාසාදීසු සවිසෙසං ලජ්ජී දයාපන්නො හිතානුකම්පී හුත්වා සෙක්ඛපටිපදං සීලං සාධෙන්තො අනුක්කමෙන සතිපට්ඨානභාවනං පරිබ්‍රූහෙති. තෙනාහ භගවා ‘‘මහතා අත්ථෙන සංයුත්තො’’ති.

6. 'කරුණු සතරකින්' යනු ධාතු කුසලතා ආදී කරුණු සතරකිනි. 'කර්මයක් කරයි' යනු යෝග කර්මයක් (භාවනාමය කටයුත්තක්) කරයි. යම් හෙයකින් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා අන්‍යන්ගේ මාර්ග ඵලාවබෝධය පිණිස උත්සාහවත් වූවාහු, එහි නිරන්තරයෙන්ම නියුක්ත වූවාහුම වෙති, එබැවින් ඔවුන් කෙරෙහි (ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි) එමගින් කිසිදු අන්තරායක් සිදු නොවන බව පවසමින් 'නැවත බුදුරජාණන් වහන්සේ නිසා නොව' යැයි වදාළ සේක. එය දේශකයාණන් වහන්සේගේ හෝ ඒ පුද්ගලයාගේම ක්‍රියා පිරිහීමක් වන්නේ තත්කාලීන ප්‍රයෝගයන්ගේ (උත්සාහයේ) අභාවය නිසාය. 'දේශකයාගේ හෝ' යන්න ශ්‍රාවකයන් සම්බන්ධයෙන් දත යුතුය. 'මහා අර්ථයකින්' යන්නෙහි මෙහි 'අර්ථ' ශබ්දය ආනිසංස සඳහා පර්යාය වචනයක් ලෙස යෙදී ඇති බැවින් 'ආනිසංස දෙකකින්' යැයි වදාළ සේක. සංඝයා වහන්සේගේ මනා පිළිවෙත පිළිබඳව ඇසීමෙන් 'අරහත්' ආදී වශයෙන් පැහැදීම ඇති කර ගනී. සන්තත සීලතා (නිරන්තර සිල්වත් බව) ආදියෙන් ද අනත්තන්තපතා (අනුන් නොපෙළීම) ආදියෙන් ද නව මගක් උපන්නේය. ඔහු ද එය අසා දාසයන් ආදීන් කෙරෙහි විශේෂයෙන් ලජ්ජා ඇත්තෙක්, දයාවන්තයෙක් සහ හිතානුකම්පී වූවෙක් වී ශෛක්ෂ ප්‍රතිපදා සීලය සපුරමින් අනුපිළිවෙලින් සතිපට්ඨාන භාවනාව වඩයි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහා අර්ථයකින් යුක්තය' යැයි වදාළ සේක.

---

8. පරෙසං හනනඝාතනාදිනා රොදාපනතො ලුද්දො, තථා විඝාතකභාවෙන කායචිත්තානං විදාරණතො දාරුණො, විරුද්ධවාදතාය කක්ඛළො, බන්ධනාගාරෙ නියුත්තො බන්ධනාගාරිකො.

8. අන්‍යන් මැරීම, වැදීම ආදියෙන් හැඬවීම නිසා 'ලුද්ද' (වැදි/රෞද්‍ර) නම් වේ. එසේම විනාශකාරී ස්වභාවයෙන් කය හා සිත පලුදු කරන බැවින් 'දාරුණ' (දරුණු) නම් වේ. විරුද්ධවාදී කතා කරන බැවින් 'කක්ඛළ' (කර්කශ) නම් වේ. බන්ධනාගාරයෙහි නියුක්ත වූ තැනැත්තා 'බන්ධනාගාරික' නම් වේ.

---

9. ඛත්තියාභිසෙකෙනාති ඛත්තියානං කත්තබ්බඅභිසෙකෙන. සන්ථාගාරන්ති සන්ථාරවසෙන කතං අගාරං යඤ්ඤාවාටං. සප්පිතෙලෙනාති සප්පිමයෙන තෙලෙන, යමකස්නෙහෙන හි තදා කායං අබ්භඤ්ජති. වච්ඡභාවං තරිත්වා ඨිතො වච්ඡතරො. පරික්ඛෙපකරණත්ථායාති වනමාලාහි සද්ධිං දබ්භෙහි වෙදියා පරික්ඛෙපනත්ථාය. යඤ්ඤභූමියන්ති අවසෙසයඤ්ඤට්ඨානෙ. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

9. 'ක්ෂත්‍රිය අභිෂේකයෙන්' යනු ක්ෂත්‍රියයන් විසින් කළ යුතු අභිෂේකයෙනි. 'සන්ථාගාරය' යනු ඇතිරිලි අතුරා සාදන ලද ශාලාව හෙවත් යාග මණ්ඩපයයි. 'ගිතෙල් තෙලින්' යනු ගිතෙල් මිශ්‍ර තෙලිනි, එකල එම යමක ස්නේහයෙන් ශරීරය ආලේප කරති. වස්සා කාලය ඉක්මවා සිටි වස්සා 'වච්ඡතර' (වැඩුණු වස්සා) නම් වේ. 'පරික්ඛේපය (වැට) කිරීම පිණිස' යනු වනමාලාවන් හා දබ්බ තණ සමග වේදිකාව වට කිරීම පිණිසයි. 'යාග භූමියෙහි' යනු ඉතිරි යාග කරන ස්ථානයෙහිය. මෙහි යම් කරුණක් අර්ථ වශයෙන් විවරණය කර නොමැති නම්, එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි කරුණකි.

---

කන්දරකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

කන්දරක සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි අර්ථ ප්‍රකාශනය මෙයින් අවසන් වේ.

---

2. අට්ඨකනාගරසුත්තවණ්ණනා

2. අට්ඨකනාගර සූත්‍ර වර්ණනාව

---

17. අවිදූරෙති [Pg.7] ඉමිනා පාළියං ‘‘වෙසාලිය’’න්ති ඉදං සමීපෙ භුම්මවචනන්ති දස්සෙති. සාරප්පත්තකුලගණනායාති (අ. නි. ටී. 3.11.16) මහාසාරමහප්පත්තකුලගණනාය. දසමෙ ඨානෙති අඤ්ඤෙ අඤ්ඤෙති දසගණනට්ඨානෙ. අට්ඨකනගරෙ ජාතො භවො අට්ඨකනාගරො. කුක්කුටාරාමොති පාටලිපුත්තෙ කුක්කුටාරාමො, න කොසම්බියං.

17. 'නුදුරෙහි' යන්නෙන් පාලියෙහි එන 'වෛශාලියෙහි' (වෙසාලියං) යන වචනය සමීපයෙහි වූ බව අඟවන භුම්ම විභක්ති අර්ථයක් බව පෙන්වයි. 'සාරප්‍රාප්ත කුල ගණනාවකින්' යනු මහා සාරවත් බවට පත් කුල සමූහයකිනි. 'දහවන ස්ථානයෙහි' යනු අනෙක් අනෙක් දස දෙනෙකුගේ ගණනය කිරීම් වලදීය. අට්ඨක නගරයෙහි උපන් හෙයින් 'අට්ඨකනාගර' නම් වේ. 'කුක්කුටාරාමය' යනු පාටලීපුත්‍රයෙහි පිහිටි කුක්කුටාරාමයයි, කොසඹෑ නුවර පිහිටි එක නොවේ.

---

18. පකතත්ථනිද්දෙසො ත-සද්දොති තස්ස ‘‘භගවතා’’තිආදීහි පදෙහි සමානාධිකරණභාවෙන වුත්තස්ස යෙන අභිසම්බුද්ධභාවෙන භගවා පකතො අධිගතො සුපාකටො ච, තං අභිසම්බුද්ධභාවං සද්ධිං ආගමනීයපටිපදාය අත්ථභාවෙන දස්සෙන්තො ‘‘යො සො…පෙ… අභිසම්බුද්ධො’’ති ආහ. සතිපි ඤාණදස්සන-සද්දානං ඉධ පඤ්ඤාවෙවචනභාවෙ තෙන තෙන විසෙසෙන තෙසං විසයවිසෙසෙ පවත්තිදස්සනත්ථං අසාධාරණඤාණවිසෙසවසෙන විජ්ජාත්තයවසෙන විජ්ජාඅභිඤ්ඤානාවරණඤාණවසෙන සබ්බඤ්ඤුතඤාණමංසචක්ඛුවසෙන පටිවෙධදෙසනාඤාණවසෙන ච තදත්ථං යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘තෙසං තෙස’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ආසයානුසයං ජානතා ආසයානුසයඤාණෙන සබ්බං ඤෙය්‍යධම්මං පස්සතා සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණෙහි. පුබ්බෙනිවාසාදීහීති පුබ්බෙනිවාසාසවක්ඛයඤාණෙහි. පටිවෙධපඤ්ඤායාති අරියමග්ගපඤ්ඤාය. දෙසනාපඤ්ඤාය පස්සතාති දෙසෙතබ්බධම්මානං දෙසෙතබ්බප්පකාරං බොධනෙය්‍යපුග්ගලානඤ්ච ආසයානුසයචරිතාධිමුත්තිආදිභෙදං ධම්මදෙසනාපඤ්ඤාය යාථාවතො පස්සතා. අරීනන්ති කිලෙසාරීනං, පඤ්චවිධමාරානං වා, සාසනස්ස වා පච්චත්ථිකානං අඤ්ඤතිත්ථියානං තෙසං පන හනනං පාටිහාරියෙහි අභිභවනං අප්පටිභානතාකරණං අජ්ඣුපෙක්ඛනමෙව වා, කෙසිවිනයසුත්තඤ්චෙත්ථ නිදස්සනං.

18. 'ත' (සො) යන ශබ්දය ප්‍රකට අර්ථය දක්වයි. එය 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ' ආදී පදයන් සමග සමානාධිකරණ භාවයෙන් යුක්තව යෙදී ඇති අතර, යම් අභිසම්බුද්ධ භාවයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රකට වූ සේක් ද, අවබෝධ කළ සේක් ද, ඉතා ප්‍රකට වූ සේක් ද, ඒ අභිසම්බුද්ධ භාවය පැමිණිය යුතු ප්‍රතිපදාවේ අර්ථය සමග පෙන්වමින් 'යමෙක් ඒ... අභිසම්බුද්ධ වූ' යැයි වදාළ සේක. මෙහි ඥාන සහ දර්ශන යන වචන ප්‍රඥාවට පර්යාය වචන වුවද, ඒ ඒ විශේෂතාවන්ගෙන් ඒ ඒ විෂයයන් කෙරෙහි පවත්නා බව පෙන්වීම පිණිස, අසාධාරණ ඥාන විශේෂ වශයෙන්, ත්‍රිවිද්‍යා වශයෙන්, විද්‍යා අභිඥා ආවරණ රහිත ඥාන වශයෙන්, සර්වඥතා ඥාන හා මාංශ චක්ෂු වශයෙන් ද, ප්‍රතිවේධ හා දේශනා ඥාන වශයෙන් ද ඒ අර්ථය ගලපා පෙන්වමින් 'ඒ ඒ' ආදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි ආසයානුසය දන්නා බැවින් ආසයානුසය ඥානයෙන් ද, සියලු දත යුතු ධර්මයන් දකින බැවින් සර්වඥතා අනාවරණ ඥානයන්ගෙන් ද යුක්තය. 'පුබ්බේනිවාස ආදියෙන්' යනු පුබ්බේනිවාසානුස්සති සහ ආසවක්ඛය ඥානයන්ගෙනි. 'ප්‍රතිවේධ ප්‍රඥාවෙන්' යනු ආර්ය මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. 'දේශනා ප්‍රඥාවෙන් දකින්නා' යනු දේශනා කළ යුතු ධර්මයන් දේශනා කළ යුතු ආකාරයත්, අවබෝධ කරවිය යුතු පුද්ගලයන්ගේ ආසයානුසය, චරිත, අධිමුක්ති ආදී භේදයනුත් ධර්ම දේශනා ප්‍රඥාවෙන් නිවැරදිව දකින්නාය. 'අරීන්ගේ' යනු ක්ලේශ සතුරන්ගේ හෝ පංච මාරයන්ගේ හෝ ශාසනයේ ප්‍රතිපක්ෂ වූ අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේය. ඔවුන් නැසීම යනු ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් මැඬපැවැත්වීම, පිළිතුරු දිය නොහැකි තත්ත්වයට පත් කිරීම හෝ උපේක්ෂාවෙන් සිටීමයි; මෙහිදී කේසි විනය සූත්‍රය නිදසුනකි.

---

තථා ඨානාට්ඨානාදිවිභාගං ජානතා යථාකම්මූපගසත්තෙ පස්සතා, සවාසනානං ආසවානං ඛීණත්තා අරහතා, අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභෙදෙ ධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිතො අවිපරීතාවබොධතො සම්මාසම්බුද්ධෙන. අථ වා තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණතාය ජානතා, කායකම්මාදිවසෙන තිණ්ණං කම්මානං ඤාණානුපරිවත්තිතො නිසම්මකාරිතාය පස්සතා, දවාදීනං අභාවසාධිකාය [Pg.8] පහානසම්පදාය අරහතා, ඡන්දාදීනං අහානිහෙතුභූතාය අක්ඛයපටිභානසාධිකාය සබ්බඤ්ඤුතාය සම්මාසම්බුද්ධෙනාති එවං දසබලඅට්ඨාරසආවෙණිකබුද්ධධම්මවසෙනපි යොජනා කාතබ්බා.

එසේම ඨානාඨාන (සිදුවිය හැකි හා නොවිය හැකි දේ) ආදී විභාගයන් දන්නා බැවින් ද, කර්මයට අනුකූලව යන සත්වයන් දකින බැවින් ද, වාසනා සහිත කෙලෙස් නැසූ බැවින් අරහත් වන බැවින් ද, අභිඥෙය්‍ය (විශේෂයෙන් දත යුතු) ආදී භේද ඇති ධර්මයන් අභිඥෙය්‍ය ආදී වශයෙන් විපරීත නොවී අවබෝධ කළ බැවින් සම්මා සම්බුද්ධ නම් වන බැවින් ද යුක්තය. තවද, තුන් කාලයෙහිම බාධාවක් නැති ඥානයෙන් දන්නා බැවින් ද, කාය කර්ම ආදියෙන් තෙවැදෑරුම් කර්මයන් ඥානයට අනුව පවත්වමින් විමසා කරන බැවින් දකින බැවින් ද, දුව (විහිළු) ආදියෙහි අභාවය සාධනය කරන ප්‍රහාණ සම්පත්තියෙන් යුක්ත බැවින් අරහත් වන බැවින් ද, ඡන්දය ආදියෙහි පිරිහීමට හේතු නොවන අක්ෂය ප්‍රතිභානය සාධනය කරන සර්වඥතා ඥානයෙන් සම්මා සම්බුද්ධ වන බැවින් ද යනාදී වශයෙන් දස බල සහ දහඅටක් ආවේණික බුද්ධ ධර්මයන්ගේ වශයෙන් ද මෙහි යෝජනා කළ යුතුය.

---

19. අභිසඞ්ඛතන්ති අත්තනො පච්චයෙහි අභිසම්මුඛභාවෙන සමෙච්ච සම්භූය්‍ය කතං, ස්වස්ස කතභාවො උප්පාදනෙන වෙදිතබ්බො, න උප්පන්නස්ස පටිසඞ්ඛරණෙනාති ආහ ‘‘උප්පාදිත’’න්ති. තෙ චස්ස පච්චයා චෙතනාපධානාති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘අභිසඞ්ඛතං අභිසඤ්චෙතයිත’’න්ති වුත්තන්ති ‘‘චෙතයිතං පකප්පිත’’න්ති අත්ථමාහ. අභිසඞ්ඛතං අභිසඤ්චෙතයිතන්ති ච ඣානස්ස පාතුභාවදස්සනමුඛෙන විද්ධංසනභාවං උල්ලිඞ්ගෙති යඤ්හි අහුත්වා සම්භවති, තං හුත්වා පටිවෙති. තෙනාහ පාළියං ‘අභිසඞ්ඛත’න්තිආදි. සමථවිපස්සනාධම්මෙ ඨිතොති සමථධම්මෙ ඨිතත්තා සමාහිතො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අනිච්චානුපස්සනාදීහි නිච්චසඤ්ඤාදයො පජහන්තො අනුක්කමෙන තං අනුලොමඤාණං පාපෙතා හුත්වා විපස්සනාධම්මෙ ඨිතො. සමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙසු ධම්මෙසු රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො, නන්දනට්ඨෙන නන්දීති. තත්ථ සුඛුමා අපෙක්ඛා වුත්තා, යා ‘‘නිකන්තී’’ති වුච්චති.

19. 'අභිසංඛත' (සකස් කරන ලද) යනු තම ප්‍රත්‍යයන්ගේ අභිමුඛ භාවයෙන් එක්ව හටගත් දෙයයි. එහි සකස් කළ බව උපදවීමෙන් දත යුතුය මිස, උපන් දෙය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමෙන් නොවේ යැයි පවසමින් 'උපදවන ලද' යැයි වදාළ සේක. එම ප්‍රත්‍යයන් චේතනාව ප්‍රධාන කොට ඇති බව පෙන්වීමට පාලියෙහි 'අභිසංඛතං අභිසංචේතයිතං' යැයි වදාළ බැවින් 'සිතන ලද, කල්පනා කරන ලද' යන අර්ථය වදාළ සේක. 'අභිසංඛතං අභිසංචේතයිතං' යන්නෙන් ධ්‍යානය පහළ වීම පෙන්වීම තුළින් එහි විනාශ වන ස්වභාවය ද දක්වයි. යමක් කලින් නොතිබී හටගන්නේ ද, එය හටගෙන නැවත විනාශ වී යයි. ඒ නිසා පාලියෙහි 'අභිසංඛත' ආදී වශයෙන් වදාළ සේක. 'සමථ විපස්සනා ධර්මයන්හි පිහිටියේ' යනු සමථ ධර්මයෙහි පිහිටි බැවින් සමාහිතව විපස්සනාව ආරම්භ කොට අනිච්චානුපස්සනා ආදියෙන් නිත්‍ය සංඥා ආදිය ප්‍රහීණ කරමින් අනුපිළිවෙලින් ඒ අනුලෝම ඥානයට පත්ව විපස්සනා ධර්මයෙහි පිහිටියේ වෙයි. සමථ විපස්සනා සංඛ්‍යාත ධර්මයන් කෙරෙහි ඇලෙන අර්ථයෙන් 'රාගය' ද, සතුටු වන අර්ථයෙන් 'නන්දි' ද වේ. එහිදී 'නිකන්ති' යැයි කියනු ලබන සියුම් අපේක්ෂාව වදාරන ලදී.

---

එවං සන්තෙති එවං යථාරුතවසෙන ච ඉමස්ස සුත්තපදස්ස අත්ථෙ ගහෙතබ්බෙ සති. සමථවිපස්සනාසු ඡන්දරාගො කත්තබ්බොති අනාගාමිඵලං නිබ්බත්තෙත්වා තදත්ථාය සමථවිපස්සනාපි අනිබ්බත්තෙත්වා කෙවලං තත්ථ ඡන්දරාගො කත්තබ්බො භවිස්සති. කස්මා? තෙසු සමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙසු ධම්මෙසු ඡන්දරාගමත්තෙන අනාගාමිනා ලද්ධබ්බස්ස අලද්ධානාගාමිඵලෙන ලද්ධබ්බත්තා තථා සති තෙන අනාගාමිඵලම්පි ලද්ධබ්බමෙව නාම හොති. තෙනාහ – ‘‘අනාගාමිඵලං පටිවිද්ධං භවිස්සතී’’ති. සභාවතො රසිතබ්බත්තා අවිපරීතො අත්ථො එව අත්ථරසො. අඤ්ඤාපි කාචි සුගතියොති විනිපාතිකෙ සන්ධායාහ. අඤ්ඤාපි කාචි දුග්ගතියොති අසුරකායමාහ.

මෙසේ ඇති කල්හි සහ වචනාර්ථය අනුව මෙම සූත්‍ර පදයේ අර්ථය ගත යුතු වූ කල්හි, සමථ විපස්සනා විෂයෙහි ඡන්දරාගය (කැමැත්ත සහ ඇල්ම) කළ යුතුය යනුවෙන් අනාගාමි ඵලය උපදවා, ඒ වෙනුවෙන් සමථ විපස්සනා පවා උපදවන්නේ නැතිව හුදෙක් එහි ඡන්දරාගය පමණක් කළ යුත්තේ වෙයි. ඒ මන්ද? සමථ විපස්සනා යනුවෙන් හැඳින්වෙන ධර්මයන්හි ඡන්දරාගය පමණක් ඇති, අනාගාමි ඵලය නොලැබූ අනාගාමී තැනැත්තා විසින් ලැබිය යුතු බැවින්, එසේ වූ විට ඔහු විසින් අනාගාමි ඵලය ලැබුවාම වෙයි. එහෙයින් 'අනාගාමි ඵලය අවබෝධ කරගත්තේ වෙයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. ස්වභාවයෙන්ම රස විඳිය යුතු බැවින් අවිපරීත වූ අර්ථයම අර්ථ රසයයි. 'වෙනත් යම් සුගතියක්' යනුවෙන් විනිපාතික අසුරයන් අදහස් කොට පැවසීය. 'වෙනත් යම් දුගතියක්' යනුවෙන් අසුර කාය ගැන පැවසීය.

---

සමථධුරමෙව ධුරං සමථයානිකස්ස වසෙන දෙසනාය ආගතත්තා. මහාමාලුක්‍යොවාදෙ ‘‘විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාර’’න්ති පාදකජ්ඣානං කත්වා ‘‘සො යදෙව තත්ථ හොති රූපගතං වෙදනාගත’’න්තිආදිනා විපස්සනං විත්ථාරෙත්වා ‘‘සො තත්ථ ඨිතො ආසවානං ඛයං [Pg.9] පාපුණාතී’’ති (ම. නි. 2.133) ආගතත්තා ‘‘මහාමාලුක්‍යොවාදෙ විපස්සනාව ධුර’’න්ති ආහ. මහාසතිපට්ඨානසුත්තෙ (දී. නි. 2.373 ආදයො; ම. නි. 1.106 ආදයො) සබ්බත්ථකමෙව තික්ඛතරාය විපස්සනාය ආගතත්තා වුත්තං ‘‘විපස්සනුත්තරං කථිත’’න්ති. කායගතාසතිසුත්තෙ (ම. නි. 3.153-154) ආනාපානජ්ඣානාදිවසෙන සවිසෙසං සමථවිපස්සනාය ආගතත්තා වුත්තං ‘‘සමථුත්තරං කථිත’’න්ති.

සමථයානික පුද්ගලයාගේ වශයෙන් දේශනාවෙහි පැමිණි බැවින් සමථ ධුරයම මූලික වෙයි. මහාමාලුක්‍යෝවාද සූත්‍රයෙහි 'අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්ව විතර්ක විචාර සහිත වූ' යනුවෙන් පාදක ධ්‍යානය කොට 'එහි යම් රූපගත වූ වේදනාගත වූ' ආදී වශයෙන් විපස්සනාව විස්තර කොට, 'ඔහු එහි පිහිටා ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීමට පැමිණෙයි' යනුවෙන් පැමිණි බැවින් 'මහාමාලුක්‍යෝවාද සූත්‍රයෙහි විපස්සනාවම ධුරය' යැයි කියන ලදී. මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි සෑම තැනකදීම ඉතා තියුණු විපස්සනාව ගැන පැමිණි බැවින් 'විපස්සනාව උත්තරීතර ලෙස වදාරන ලදී' යනුවෙන් කියන ලදී. කායගතාසති සූත්‍රයෙහි ආනාපාන ධ්‍යානාදිය වශයෙන් විශේෂ වූ සමථ විපස්සනාව ගැන පැමිණි බැවින් 'සමථය උත්තරීතර ලෙස වදාරන ලදී' යනුවෙන් කියන ලදී.

---

අප්පං යාචිතෙන බහුං දෙන්තෙන උළාරපුරිසෙන විය එකං ධම්මං පුච්ඡිතෙන ‘‘අයම්පි එකධම්මො’’ති කථිතත්තා එකාදසපි ධම්මා පුච්ඡාවසෙන එකධම්මො නාම ජාතො පච්චෙකං වාක්‍යපරිසමාපනඤායෙන. එකවීසති පබ්බානි තෙහි බොධියමානාය පටිපදාය එකරූපත්තා පටිපදාවසෙන එකධම්මො නාම ජාතොති. ඉධ ඉමස්මිං අට්ඨකනාගරසුත්තෙ. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනධම්මානං සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවප්පත්තතාය තත්ථ සාවකානං දුක්කරන්ති න චතුත්ථාරුප්පවසෙනෙත්ථ දෙසනා ආගතාති චතුන්නං බ්‍රහ්මවිහාරානං, හෙට්ඨිමානං තිණ්ණං ආරුප්පානඤ්ච වසෙන එකාදස. පුච්ඡාවසෙනාති ‘‘අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ ආනන්ද, තෙන…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධෙන එකධම්මො අක්ඛාතො’’ති (ම. නි. 2.18) එවං පවත්තපුච්ඡාවසෙන. අමතුප්පත්තියත්ථෙනාති අමතභාවස්ස උප්පත්තිහෙතුතාය, සබ්බානිපි කම්මට්ඨානානි එකරසම්පි අමතාධිගමපටිපත්තියාති අත්ථො, එවමෙත්ථ අග්ගඵලභූමි අනාගාමිඵලභූමීති ද්වෙව භූමියො සරූපතො ආගතා, නානන්තරියතාය පන හෙට්ඨිමාපි ද්වෙ භූමියො අත්ථතො ආගතා එවාති දට්ඨබ්බා.

මඳක් ඉල්ලූ විට බොහෝ දේ දෙන උදාර පුරුෂයෙකු මෙන්, එක් ධර්මයක් ගැන ඇසූ විට 'මෙයද එක් ධර්මයකි' යනුවෙන් ප්‍රකාශ කළ බැවින්, එක් එක් වාක්‍ය අවසාන වීමේ න්‍යාය අනුව ප්‍රශ්න කිරීමේ වශයෙන් ධර්මයන් එකොළොසම 'එක් ධර්මයක්' නමින් හැඳින්විණි. විසි එක් පබ්බයන් මගින් අවබෝධ කරවන ප්‍රතිපදාව එකම ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින්, ප්‍රතිපදාව වශයෙන් 'එක් ධර්මයක්' නමින් හැඳින්විණි. මෙය මෙම අට්ඨකනාගර සූත්‍රයෙහි දැක්වෙයි. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ධර්මයන් සංස්කාරයන්ගේ ඉතිරි වූ සියුම් බවට පැමිණ ඇති බැවින් එහි ශ්‍රාවකයන්ට විපස්සනා වැඩීම අපහසු බැවින්, මෙහි සතරවන අරූපාවචර ධ්‍යානය වශයෙන් දේශනාව නොපැමිණියේය. ඒ වෙනුවට සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන් සහ පහළ අරූප ධ්‍යාන තුන වශයෙන් එකොළොසක් විය. ප්‍රශ්න කිරීමේ වශයෙන් යනු 'ස්වාමීනි ආනන්දයෙනි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද එක් ධර්මයක් තිබේද...' යනාදී වශයෙන් පැවති ප්‍රශ්නය අනුවයි. අමෘතෝත්පත්තිය යන අර්ථයෙන් යනු අමෘත ස්වභාවය (නිවන) ඇතිවීමට හේතු වන බැවිනි. සියලුම කර්මස්ථානයන් එකම රසයක් ඇති අමෘතය අවබෝධ කරගැනීමේ ප්‍රතිපදාවන්ය යනු අර්ථයයි. මෙසේ මෙහි අග්‍රඵල භූමිය (රහත් බව) සහ අනාගාමිඵල භූමිය යන භූමි දෙකක් සෘජුවම පැමිණ ඇතත්, අනන්තර භාවය නිසා පහළ භූමි දෙකද (සෝවාන්, සකෘදාගාමී) අර්ථ වශයෙන් පැමිණ ඇතැයි දත යුතුය.

---

21. පඤ්ච සතානි අග්ඝො එතස්සාති පඤ්චසතං. සෙසං උත්තානමෙව.

21. පන්සියයක් අගය ඇති බැවින් පන්සියයයි. ඉතිරිය පැහැදිලිය.

---

අට්ඨකනාගරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

අට්ඨකනාගර සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව නිමවා ලන ලදී.

---

3. සෙඛසුත්තවණ්ණනා

3. සේඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

---

22. සන්ථාගාරන්ති අත්ථානුසාසනාගාරං. තෙනාහ – ‘‘උය්‍යොගකාලාදීසූ’’තිආදි. ආදි-සද්දෙන මඞ්ගලමහාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සන්ථම්භන්තීති විස්සමන්ති, පරිස්සමං විනොදෙන්තීති අත්ථො. සහාති සන්නිවෙසවසෙන [Pg.10] එකජ්ඣං. සහ අත්ථානුසාසනං අගාරන්ති එතස්මිං අත්ථෙ ත්ථ-කාරස්ස න්ථ-කාරං කත්වා සන්ථාගාරන්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. සන්ථරන්තීති සම්මන්තනවසෙන තිට්ඨන්ති.

22. සන්ථාගාරය යනු අර්ථ අනුශාසනා කරන ශාලාවයි. එහෙයින් 'නික්ම යන වෙලාවන්හි ආදී' යනුවෙන් කියන ලදී. 'ආදී' ශබ්දයෙන් මංගල උත්සව ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. 'සන්ථම්භන්ති' යනු විවේක ගනිති, විඩාව දුරු කරති යනු අර්ථයයි. 'සහ' යනු එක්රැස් වීමෙන් එකට සිටීමයි. එකට අර්ථ අනුශාසනා කරන නිවස යන අර්ථයෙන් මෙහි 'ථ' කාරයට 'න්ථ' කාරය යොදා 'සන්ථාගාර' යනුවෙන් පවසන ලද බව දත යුතුය. 'සන්ථරන්ති' යනු මන්ත්‍රණය කරමින් සිටිති යන්නයි.

---

තෙපිටකං බුද්ධවචනං ආගතමෙව භවිස්සතීති බුද්ධවචනස්ස ආගමනසීසෙන අරියඵලධම්මානම්පි ආගමනං වුත්තමෙව, තියාමරත්තිං තත්ථ වසන්තානං ඵලසමාපත්තිවළඤ්ජනං හොතීති. තස්මිඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝෙ කල්‍යාණපුථුජ්ජනා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙන්තා හොන්තීති චෙ? අරියමග්ගධම්මානං තත්ථ ආගමනං හොතියෙව.

ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය පැමිණෙන්නේම වනු ඇත යනුවෙන් බුද්ධ වචනය පැමිණීම මූලික කොටගෙන ආර්ය ඵල ධර්මයන්ගේ පැමිණීමද පවසන ලදී. තුන් යාම රාත්‍රියෙහි එහි වසන්නන් හට ඵල සමාපත්ති සුවය විඳීම සිදුවේ. එම භික්ෂු සංඝයා අතර කල්‍යාණ පෘථග්ජනයෝ විපස්සනාවෙහි උත්සාහවත් වන්නෝ වෙත්ද? (එසේ නම්) ආර්ය මාර්ග ධර්මයන්ගේ පැමිණීම එහි ඒකාන්තයෙන්ම සිදුවේ.

---

අල්ලගොමයෙනාති අච්ඡෙන අල්ලගොමයරසෙන. ඔපුඤ්ඡාපෙත්වාති විලිම්පිත්වා. චතුජ්ජාතියගන්ධෙහීති තගරකුඞ්කුමයවනපුප්ඵතමාලපත්තානි පිසිත්වා කතගන්ධෙහි නානාවණ්ණෙති නීලාදිවසෙන නානාවණ්ණෙ, න භිත්තිවිසෙසවසෙන. භිත්තිවිසෙසවසෙන පන නානාසණ්ඨානරූපමෙව. මහාපිට්ඨිකකොජවකෙති හත්ථිපිට්ඨීසු අත්ථරිතබ්බතාය මහාපිට්ඨිකාති ලද්ධසමඤ්ඤෙ කොජවෙති වදන්ති. කුත්තකෙ පන සන්ධායෙතං වුත්තං හත්ථත්ථරණා හත්ථිරූපවිචිත්තා. අස්සත්ථරකසීහත්ථරකාදයොපි අස්සසීහරූපාදිවිචිත්තා එව අත්ථරකා, චිත්තත්ථරකං නානාරූපෙහි චෙව නානාවිධමාලාකම්මාදීහි ච විචිත්තං අත්ථරකං.

අමු ගොමයෙන් යනු පිරිසිදු අමු ගොම රසයෙනි. පිසදමා යනු ආලේප කරවයි. සතර ජාති ගන්ධයන්ගෙන් යනු තගර, කුංකුම, යවනපුප්ඵ සහ තමාල පත්‍ර යන මේවා අඹරා සාදන ලද ගන්ධයන්ගෙනි. නානාවර්ණ යනු නිල් ආදී වශයෙන් වූ විවිධ වර්ණයන්ය, බිත්තිවල විශේෂත්වයක් නිසා නොවේ. බිත්තිවල විශේෂත්වය අනුව නම් විවිධ හැඩතල සහිත රූපයන්මය. 'මහාපිට්ඨික කෝජව' යනු ඇත් පිට මත එළිය යුතු බැවින් මහාපිට්ඨික යන නම ලැබූ රළු ඇතිරිලි (කම්බිලි) වලට කියනු ලැබේ. 'කුත්තක' සම්බන්ධයෙන් මෙය පවසන ලදී - ඇතෙකුගේ රූපයෙන් විසිතුරු වූ අත් ඇතිරිලිය. අශ්ව ඇතිරිලි, සිංහ ඇතිරිලි ආදියද අශ්ව හා සිංහ රූප ආදියෙන් විසිතුරු වූ ඇතිරිලිමය. 'චිත්තත්ථරක' (විසිතුරු ඇතිරිල්ල) යනු විවිධ රූපයන්ගෙන් මෙන්ම විවිධ මල් කර්මාන්ත ආදියෙන් විසිතුරු වූ ඇතිරිල්ලයි.

---

උපධානන්ති අපස්සයනං උපදහිත්වාති අපස්සයයොග්ගභාවෙන ඨපෙත්වා ගන්ධෙහි කතමාලා ගන්ධදාමං, තමාලපත්තාදීහි කතං පත්තදාමං. ආදි-සද්දෙන හිඞ්ගුලතක්කොලජාතිඵලජාතිපුප්ඵාදීහි කතදාමං සඞ්ගණ්හාති. පල්ලඞ්කාකාරෙන කතපීඨං පල්ලඞ්කපීඨං, තීසු පස්සෙසු, එකපස්සෙ එව වා සඋපස්සයං අපස්සයපීඨං, අනපස්සයං මුණ්ඩපීඨං යොජනාවට්ටෙති යොජනපරික්ඛෙපෙ.

උපධාන (කොට්ටය) යනු ඇඳි පුටු ආදියෙහි ඇලවී සිටීමයි. 'උපදහිත්වා' යනු ඇලවී සිටීමට සුදුසු පරිදි තබාය. සුවඳ ද්‍රව්‍යවලින් කළ මාලය 'ගන්ධදාම' නම් වෙයි. තමාල පත්‍ර ආදියෙන් කළ මාලය 'පත්තදාම' නම් වෙයි. 'ආදී' ශබ්දයෙන් හිංගුල, තක්කෝල, සාදික්කා මල් ආදියෙන් කළ මාලයන් ද ඇතුළත් කර ගනී. පලක් බැඳ සිටින ආකාරයට කළ අසුන 'පල්ලංක පීඨ' නම් වෙයි. පැති තුනක හෝ එක පැත්තක ඇලවී සිටීමට පහසුකම් සහිත අසුන 'අපස්සය පීඨ' (ඇඳි පුටුව) නම් වෙයි. ඇඳි රහිත අසුන 'මුණ්ඩ පීඨ' (හිස් පුටුව) නම් වෙයි. 'යෝජනවට්ටේ' යනු යොදුනක් වටප්‍රමාණය ඇති තැනෙහිය.

---

සංවිධායාති අන්තරවාසකස්ස කොණපදෙසඤ්ච ඉතරපදෙසඤ්ච සමං කත්වා විධාය. තෙනාහ – ‘‘කත්තරියා පදුමං කන්තන්තො වියා’’ති තිමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙන්තොති එත්ථ ච යස්මා බුද්ධානං රූපසම්පදා විය ආකප්පසම්පදාපි පරමුක්කංසගතා, තස්මා තදා භගවා එවං සොභතීති දස්සෙන්තො ‘‘සුවණ්ණපාමඞ්ගෙනා’’තිආදිමාහ, තත්ථ අසමෙන බුද්ධවෙසෙනාතිආදිනා [Pg.11] තදා භගවා බුද්ධානුභාවස්ස නිගුහණෙ කාරණාභාවතො තත්ථ සන්නිපතිතදෙවමනුස්සනාගයක්ඛගන්ධබ්බාදීනං පසාදජනනත්ථං අත්තනො සභාවපකතිකිරියායෙව කපිලවත්ථුං පාවිසීති දස්සෙති. බුද්ධානං කායප්පභා නාම පකතියා අසීතිහත්ථමත්තමෙව පදෙසං ඵරතීති ආහ – ‘‘අසීතිහත්ථට්ඨානං අග්ගහෙසී’’ති නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජිට්ඨපභස්සරානං වසෙන ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො.

‘සංවිධාය’ යනු අඳනයෙහි කොණ සහ අනෙක් ප්‍රදේශයන් සම කොට සකස් කිරීමයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියන ලදී – ‘කතුරකින් පියුමක් කපන්නාක් මෙනි’. ‘තිමණ්ඩලය (දණහිස් දෙක හා නාභිය) වසා ගනිමින්’ යන මෙහි, බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ රූප සම්පත්තිය මෙන්ම ඉරියව් සම්පත්තිය ද පරම උත්කෘෂ්ට භාවයට පත්ව ඇති බැවින්, එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ බබළන බව දැක්වීමට ‘ස්වර්ණාභරණයකින් මෙන්’ යනාදිය පැවසුහ. එහි ‘අසම වූ බුද්ධ වේශයෙන්’ යනාදියෙන්, එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධානුභාවය සැඟවීමට කරුණක් නොමැති හෙයින්, එහි රැස්වූ දෙවි මිනිස් නා යක් ගඳබ්බයන්ගේ ප්‍රසාදය ජනනය කිරීම පිණිස තමන් වහන්සේගේ ස්වභාවික ඉරියව්වෙන්ම කපිලවස්තු පුරයට වැඩම කළ බව දක්වයි. බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ කායප්‍රභාව ස්වභාවයෙන්ම අසූ රියනක් පමණ පෙදෙසක පැතිරෙන බැවින් ‘අසූ රියන් තැනක් ගත්තේය’ යි පවසන ලදී. නිල්, කහ, රතු, සුදු, මාණික්‍ය වර්ණ හා ප්‍රභාස්වර යන වශයෙන් බුදුරැස් සය වැදෑරුම් වේ.

---

සබ්බපාලිඵුල්ලොති මූලතො පට්ඨාය යාව අග්ගා ඵුල්ලො විකසිතො. පටිපාටියා ඨපිතානන්තිආදි පරිකප්පූපමා. යථා තං…පෙ… අලඞ්කතං අඤ්ඤො විරොචති, එවං විරොචිත්ථ, සමතිංසාය පාරමිතාහි අභිසඞ්ඛතත්තා එවං විරොචිත්ථාති වුත්තං හොති. පඤ්චවීසතියා නදීනන්ති ගඞ්ගාදීනං චන්දභාගාපරියොසානානං පඤ්චවීසතියා මහානදීනං. සම්භිජ්ජාති සම්භෙදං මිස්සීභාවං පත්වා මුඛද්වාරෙති සමුද්දං පවිට්ඨට්ඨානෙ.

‘සබ්බපාලිඵුල්ලෝ’ යනු මුලේ සිට අග දක්වා මල් පිපී විකසිත වූ යන්නයි. ‘පිළිවෙළින් තබන ලද’ යනාදිය උපමාවන්ය. යම් සේ...පෙ... අලංකාර කරන ලද අන්‍ය දෙයක් බබළයි ද, එමෙන්ම බබළුණේය, තිස් පෙරුම් දම් පුරන ලද බැවින් මෙසේ බබළුණේය යනු මෙහි අදහසයි. ‘පන්විසි නදීන්ගේ’ යනු ගංගා නදියේ සිට චන්දභාගා නදිය දක්වා වූ මහා ගංගා විසිපහේය. ‘සම්භිජ්ජ’ යනු එකට මුසු වී මුවදොරින් මුහුදට ඇතුළු වන ස්ථානයයි.

---

දෙවමනුස්සනාගසුපණ්ණගන්ධබ්බයක්ඛාදීනං අක්ඛීනීති චෙතං පරිකප්පනවසෙන වුත්තං. සහස්සෙනාති පදසහස්සෙන, භාණවාරප්පමාණෙන ගන්ථෙනාති අත්ථො.

‘දෙවි මිනිස් නා සුපර්ණ ගන්ධබ්බ යක්ෂාදීන්ගේ ඇස්’ යන්න උපකල්පනයක් ලෙස පවසන ලදී. ‘දහසකින්’ යනු පද දහසක ප්‍රමාණයෙන් යුත්, භාණවාරයක් පමණ වූ ග්‍රන්ථයකින් යන අර්ථයයි.

---

කම්පයන්තො වසුන්ධරන්ති අත්තනො ගුණවිසෙසෙහි පථවීකම්පං උප්පාදෙන්තො, එවංභූතොපි අහෙඨයන්තො පාණානි. සබ්බදක්ඛිණත්තා බුද්ධානං දක්ඛිණං පඨමං පාදං උද්ධරන්තො. සමං සම්ඵුසතෙ භූමිං සුප්පතිට්ඨිතපාදතාය. යදිපි භූමිං සමං ඵුසති, රජසානුපලිප්පති සුඛුමත්තා ඡවියා. නින්නට්ඨානං උන්නමතීතිආදි බුද්ධානං සුප්පතිට්ඨිතපාදසඞ්ඛාතස්ස මහාපුරිසලක්ඛණපටිලාභස්ස නිස්සන්දඵලං. නාතිදූරෙ උද්ධරතීති අතිදූරෙ ඨපෙතුං න උද්ධරති. නච්චාසන්නෙ ච නික්ඛිපන්ති අච්චාසන්නෙ ච ඨානෙ අනික්ඛිපන්තො නිය්‍යාති. හාසයන්තො සදෙවකෙ ලොකෙ තොසයන්තො. චතූහි පාදෙහි චරතීති චතුචාරී.

‘වසන්ධරාව කම්පා කරවමින්’ යනු තමන් වහන්සේගේ ගුණ විශේෂයන්ගෙන් පොළොව කම්පා කරවමිනි, එසේ වුවද සත්ත්වයන්ට පීඩා නොකරමිනි. බුදුවරයන් වහන්සේලා සෑම විටම දක්ෂිණප්‍රිය බැවින් පළමුව දකුණු ශ්‍රී පාදය ඔසවති. ‘සුප්පතිට්ඨිත’ පාද ඇති බැවින් භූමිය සමව ස්පර්ශ කරති. භූමිය සමව ස්පර්ශ කළද, සමෙහි ඇති සියුම් බව නිසා දූවිලි නොතැවරෙයි. ‘පහත් තැන් උස් වෙයි’ යනාදිය බුදුවරයන් වහන්සේලා ලැබූ ‘සුප්පතිට්ඨිත පාද’ නම් වූ මහා පුරුෂ ලක්ෂණයෙහි ආනිසංස ඵලයකි. ‘අති දූරෙහි ඔසවන්නේ නැත’ යනු ඉතා දුරින් තැබීමට පාදය ඔසවන්නේ නැති බවයි. ‘ඉතා සමීපයෙහි නොතබමින්’ යනු ඉතා ළඟ තැනක පාදය නොතබා නික්මෙති. දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකය සතුටු කරවමින්, සන්තෝෂයට පත් කරවමිනි. ‘පාද සතරකින් හැසිරේ’ යනු සිවු ඉරියව්වෙන් යුක්ත වූවෝ යන්නයි.

---

බුද්ධානුභාවස්ස පකාසනවසෙන ගතත්තා වණ්ණකාලො නාම කිරෙස. සරීරවණ්ණෙ වා ගුණවණ්ණෙ වා කථියමානෙ දුක්කථිතන්ති න වත්තබ්බං. කස්මා? අපරිමාණවණ්ණා හි බුද්ධා භගවන්තො, බුද්ධගුණසංවණ්ණනා ජානන්තස්ස යථාධම්මසංවණ්ණනංයෙව අනුපවිසතීති.

බුද්ධානුභාවය ප්‍රකාශ කිරීමේ අදහසින් පවත්වන බැවින් මෙයට ‘වර්ණ කාලය’ යැයි කියනු ලැබේ. ශරීරයේ වර්ණය හෝ ගුණයේ වර්ණය (ගුණ වැනුම) පවසන කල්හි ‘නරක ලෙස පවසන ලදී’ යැයි නොකිය යුතුය. ඒ මන්ද? භාග්‍යවත් බුදුවරයන් වහන්සේලා අපරිමාණ වර්ණ (ගුණ) ඇත්තෝමය. බුදුගුණ වර්ණනා කරන්නා දන්නා පමණින් ධර්මානුකූලවම එම වර්ණනාවට ඇතුළු වන්නේය.

---

දුකූලචුම්බටකෙනාති [Pg.12] ගන්ථිත්වා ගහිතදුකූලවත්ථෙන, නාගවික්කන්තචරණොති හත්ථිනාගසදිසපදනික්ඛෙපො. සතපුඤ්ඤලක්ඛණොති අනෙකසතපුඤ්ඤනිම්මිතමහාපුරිසලක්ඛණො මණිවෙරොචනො යථාති අතිවිය විරොචමානො මණි විය වෙරොචනො නාම එකො මණිවිසෙසොති කෙචි මහාසාලොවාති මහන්තො සාලරුක්ඛො විය, කොවිළාරාදිමහාරුක්ඛො විය වා පදුමො කොකනදො යථාති කොකනදසඞ්ඛාතං මහාපදුමං විය, විකසමානපදුමං විය වා.

‘දුකූලචුම්බටකේන’ යනු ගැටගසා ගන්නා ලද සියුම් වස්ත්‍රයකිනි. ‘නාගවික්කන්තචරණෝ’ යනු හස්ති රාජයෙකුගේ මෙන් වූ පාද තැබීමයි. ‘ශතපුණ්‍යලක්ෂණ’ යනු සහස්‍ර සංඛ්‍යාත පින්වලින් නිර්මිත මහා පුරුෂ ලක්ෂණ ඇති බවයි. ‘මණි වේරෝචන’ යනු බෙහෙවින් බබළන මැණිකක් වැනි වූ ‘වේරෝචන’ නම් එක්තරා මැණික් විශේෂයක් බව ඇතැම්හු පවසති. ‘මහාසාලෝව’ යනු මහත් වූ සල් ගසක් මෙන් හෝ කෝවිලාර ආදී මහා වෘක්ෂයක් මෙන් යන්නයි. ‘පදුමං කොකනදං යථා’ යනු කොකනද නම් වූ මහා පියුමක් මෙන් හෝ විකසිත වන පියුමක් මෙන් යන්නයි.

---

ආකාසගඞ්ගං ඔතාරෙන්තො වියාතිආදි තස්සා පකිණ්ණකකථාය අඤ්ඤෙසං දුක්කරභාවදස්සනඤ්චෙව සුණන්තානං අච්චන්තසුඛාවහභාවදස්සනඤ්ච පථවීජං ආකඩ්ඪෙන්තො වියාති නාළියන්තං යොජෙත්වා මහාපථවියා හෙට්ඨිමතලෙ පප්පටකොජං උද්ධංමුඛං කත්වා ආකඩ්ඪෙන්තො විය යොජනිකන්ති යොජනප්පමාණං මධුභණ්ඩන්ති මධුපටලං.

‘ආකාශ ගංගාව පහළට බස්වන්නාක් මෙන්’ යනාදිය ඒ ප්‍රකීර්ණක කතාව අන් අයට අසීරු බව දැක්වීමටත්, අසන්නන්ට අතිශය සැප ගෙන දෙන බව දැක්වීමටත් යොදා ඇත. ‘පොළොවෙහි රසය ඇද ගන්නාක් මෙන්’ යනු නළ යන්ත්‍ර යොදා මහා පොළොවෙහි යටි තලයේ ඇති ඕජාව උඩුමුඛව ඇද ගන්නාක් මෙනි. ‘යෝජනික’ යනු යොදුනක් පමණ වූ ‘මධුභණ්ඩ’ නම් මී වදයයි.

---

මහන්තන්ති උළාරං. සබ්බදානං දින්නමෙව හොතීති සබ්බමෙව පච්චයජාතං ආවාසදායකෙන දින්නමෙව හොති. තථාහි ද්වෙ තයො ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කිඤ්චි අලද්ධා ආගතස්සපි ඡායූදකසම්පන්නං ආරාමං පවිසිත්වා න්හායිත්වා පටිස්සයෙ මුහුත්තං නිපජ්ජිත්වා උට්ඨාය නිසින්නස්ස කායෙ බලං ආහරිත්වා පක්ඛිත්තං විය හොති. බහි විචරන්තස්ස ච කායෙ වණ්ණධාතු වාතාතපෙහි කිලමති, පටිස්සයං පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය මුහුත්තං නිසින්නස්ස විසභාගසන්තති වූපසම්මති, සභාගසන්තති පතිට්ඨාති, වණ්ණධාතු ආහරිත්වා පක්ඛිත්තා විය හොති, බහි විචරන්තස්ස ච පාදෙ කණ්ටකො විජ්ඣති, ඛාණු පහරති, සරීසපාදිපරිස්සයො චෙව චොරභයඤ්ච උප්පජ්ජති, පටිස්සයං පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය නිපන්නස්ස පන සබ්බෙ පරිස්සයා න හොන්ති, අජ්ඣයන්තස්ස ධම්මපීතිසුඛං, කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තස්ස උපසමසුඛං උප්පජ්ජති බහිද්ධා වික්ඛෙපාභාවතො, බහි විචරන්තස්ස ච කායෙ සෙදා මුච්චන්ති, අක්ඛීනි ඵන්දන්ති, සෙනාසනං පවිසනක්ඛණෙ මඤ්චපීඨාදීනි න පඤ්ඤායන්ති, මුහුත්තං නිසින්නස්ස පන අක්ඛිපසාදො ආහරිත්වා පක්ඛිත්තො විය හොති, ද්වාරවාතපානමඤ්චපීඨාදීනි පඤ්ඤායන්ති, එතස්මිම්පි ච ආවාසෙ වසන්තං දිස්වා මනුස්සා චතූහි පච්චයෙහි සක්කච්චං උපට්ඨහන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘ආවාසදානස්මිං දින්නෙ සබ්බං දානං දින්නමෙව හොතී’’ති. භූමට්ඨක…පෙ… න සක්කාති අයමත්ථො මහාසුදස්සනවත්ථුනා (දී. නි. 2.241 ආදයො) දීපෙතබ්බො.

‘මහත් වූ’ යනු උදාර වූ යන්නයි. ‘සියලු දානයන් දුන්නා ම වෙයි’ යනු ආවාසයක් ලබා දෙන්නා විසින් සියලුම ප්‍රත්‍යයන් දුන්නා හා සමාන වන බවයි. එනම්, ගම් දෙක තුනක පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කොට කිසිවක් නොලැබ පැමිණියෙකු වුවද, සෙවණ හා ජලය ඇති ආරාමයකට පිවිස, ස්නානය කොට, ලැගුම්ගෙයි මොහොතක් වැතිර සිට නැගිට උන් විට ශරීරයට ශක්තිය ලබා දී ඇතුළු කළාක් වැනි වෙයි. පිටත සැරිසරන්නෙකුගේ ශරීර වර්ණය අව්වෙන් හා සුළඟින් පීඩාවට පත් වෙයි. නමුත් ලැගුම්ගෙයට පිවිස දොර වසා මොහොතක් උන් විට අසමාන වූ (වෙහෙසකර) පරම්පරාව සන්සිඳෙයි, සමාන වූ (සුවදායක) පරම්පරාව පිහිටයි, ශරීර වර්ණය ශක්තිය ලබා දී ඇතුළු කළාක් වැනි වෙයි. පිටත සැරිසරන්නෙකුගේ පයෙහි කටු ඇනෙයි, හී පහරවල් වැදෙයි, සර්පයන් ආදීන්ගෙන් උවදුරු මෙන්ම සොරුන්ගෙන් බිය ද ඇති වෙයි. ලැගුම්ගෙයට පිවිස දොර වසා වැතිර සිටින්නාට ඒ සියලු උවදුරු නැත. ඉගෙන ගන්නාට ධර්ම ප්‍රීති සුඛය ද, කර්මස්ථාන මනසිකාරය කරන්නාට බාහිර වික්ෂේපයන් නැති බැවින් උපශම සුඛය ද ඇති වෙයි. පිටත සැරිසරන්නෙකුගේ ශරීරයෙන් ඩහදිය වැගිරෙයි, දෑස් වෙහෙසට පත් වෙයි, සේනාසනයට පිවිසෙන මොහොතේ ඇඳ පුටු ආදිය පවා නොපෙනෙයි. නමුත් මොහොතක් උන් විට දෑසට පැහැදීම ලබා දී ඇතුළු කළාක් වැනි වෙයි, දොර ජනෙල් ඇඳ පුටු ආදිය පැහැදිලිව පෙනෙයි. මෙම ආවාසයෙහි වසන්නා දැක මිනිස්සු සිවුපසයෙන් ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කරති. එබැවින් ‘ආවාස දානය දුන් කල්හි සියලු දානයන් දුන්නා ම වෙයි’ යැයි පවසන ලදී. ‘භූමට්ඨක...පෙ... න සක්කා’ යන මෙහි අර්ථය මහා සුදස්සන වස්තුවෙන් පැහැදිලි කරගත යුතුය.

---

සීතන්ති [Pg.13] (සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.295; සං. නි. ටී. 2.4.243) අජ්ඣත්තධාතුක්ඛොභවසෙන වා බහිද්ධඋතුවිපරිණාමවසෙන වා උප්පජ්ජනකසීතං. උණ්හන්ති අග්ගිසන්තාපං. තස්ස පන දවදාහාදීසු සම්භවො දට්ඨබ්බො. පටිහන්තීති පටිබාහති. යථා තදුභයවසෙන කායචිත්තානං බාධනානි න හොන්ති, එවං කරොති. සීතුණ්හබ්භාහතෙ හි සරීරෙ වික්ඛිත්තචිත්තො භික්ඛු යොනිසො පදහිතුං න සක්කොති. වාළමිගානීති සීහබ්‍යග්ඝාදිවාළමිගෙ. ගුත්තසෙනාසනඤ්හි පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය නිසින්නස්ස තෙ පරිස්සයා න හොන්ති. සරීසපෙති යෙ කෙචි සරන්තා ගච්ඡන්තෙ දීඝජාතිකෙ. මකසෙති නිදස්සනමෙතං, ඩංසාදීනං එතෙනෙව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සිසිරෙති සීතකාලවසෙන සත්තාහවද්දලිකාදිවසෙන ච උප්පන්නෙ සිසිරසම්ඵස්සෙ. වුට්ඨියොති යදා තදා උප්පන්නා වස්සවුට්ඨියො පටිහනතීති යොජනා.

'සීතං' (සාරත්ථදීපනී ටීකා, චූළවග්ග 3.295; සංයුක්ත නිකාය ටීකා 2.4.243) යනු ආධ්‍යාත්මික ධාතු කෝප වීමෙන් හෝ බාහිර ඍතු විපර්යාසයෙන් හෝ හටගන්නා සීතලයි. 'උණ්හං' යනු ගින්නෙහි රශ්මිය හෙවත් රුදුරු රස්නයයි. එය ලැව්ගිනි ආදියෙන් හටගන්නා බව දත යුතුය. 'පටිහන්ති' යනු වළක්වයි යන්නයි. ඒ සීත හා උෂ්ණ යන දෙකෙන් කයට හා සිතට පීඩා නොවන අයුරින් විහාරය උපකාරී වෙයි. සීතලෙන් හා රස්නයෙන් පීඩා විඳින ශරීරයක් ඇති, විසිරුණු සිත් ඇති භික්ෂුවකට යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් යුතුව වීර්යය වැඩිය නොහැකිය. 'වාළමිගා' යනු සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර ආදී වන මෘගයන්ය. ආරක්ෂිත සේනාසනයකට ඇතුළු වී දොර වසාගෙන වාසය කරන තැනැත්තාට ඒ උපද්‍රව ඇති නොවේ. 'සරීසප' යනු ඇදෙමින් යන ඕනෑම දීර්ඝ ජාතික සර්ප සත්ත්වයෙකි. 'මකස' යනු මදුරුවන්ට නමකි; මෙයින්ම මැස්සන් ආදී සතුන් ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. 'සිසිර' යනු සීත කාලය නිසා හෝ සත් දිනක් පුරා පවතින වැසි සහිත අඳුරු කාලගුණය නිසා හෝ හටගන්නා සීතල ස්පර්ශයයි. 'වුට්ඨියො' යනු ඒ ඒ කාලවලදී හටගන්නා වර්ෂාවන් වළක්වයි යනුවෙන් සම්බන්ධය දත යුතුය.

---

වාතාතපො ඝොරොති රුක්ඛගච්ඡාදීනං උම්මූලභඤ්ජනවසෙන පවත්තියා ඝොරො සරජඅරජාදිභෙදො වාතො චෙව ගිම්හපරිළාහසමයෙසු උප්පත්තියා ඝොරො සූරියාතපො ච. පටිහඤ්ඤතීති පටිබාහීයති. ලෙණත්ථන්ති නානාරම්මණතො චිත්තං නිවත්තෙත්වා පටිසල්ලානාරාමත්ථං. සුඛත්ථන්ති වුත්තපරිස්සයාභාවෙන ඵාසුවිහාරත්ථං. ඣායිතුන්ති අට්ඨතිංසාරම්මණෙසු යත්ථ කත්ථචි චිත්තං උපනිජ්ඣායිතුං. විපස්සිතුන්ති අනිච්චාදිතො සබ්බසඞ්ඛාරෙ සම්මසිතුං.

'වාතාතපො ඝොරො' යනු වෘක්ෂ ලතා ආදිය මුලිනුපුටා දමමින් පවතින දූවිලි සහිත වූ ද රළු වූ ද චණ්ඩ මාරුතය සහ ගිම්හාන කාලයේ පීඩාකාරී අවස්ථාවල හටගන්නා රුදුරු සූර්ය රශ්මියයි. 'පටිහඤ්ඤති' යනු වළක්වනු ලබයි යන්නයි. 'ලෙණත්ථං' යනු විවිධ අරමුණුවලින් සිත ඉවත් කර විවේකීව වාසය කිරීම පිණිසයි. 'සුඛත්ථං' යනු ඉහත කී උපද්‍රව නොමැති බැවින් පහසුවෙන් වාසය කිරීම පිණිසයි. 'ඣායිතුං' යනු තිස් අටක් වූ කමටහන් අරමුණු අතරින් යම් අරමුණක සිත මැනවින් ඒකාග්‍ර කිරීම පිණිසයි. 'විපස්සිතුං' යනු අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් සියලු සංස්කාරයන් මැනවින් පිරික්සීම හෙවත් විදර්ශනා කිරීම පිණිසයි.

---

විහාරෙති පටිස්සයෙ. කාරයෙති කාරාපෙය්‍ය. රම්මෙති මනොරමෙ නිවාසසුඛෙ. වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙති කාරෙත්වා පන එත්ථ විහාරෙසු බහුස්සුතෙ සීලවන්තෙ කල්‍යාණධම්මෙ නිවාසෙය්‍ය. තෙ නිවාසෙන්තො පන තෙසං බහුස්සුතානං යථා පච්චයෙහි කිලමථො න හොති, එවං අන්නඤ්ච පානඤ්ච වත්ථසෙනාසනානි ච දදෙය්‍ය උජුභූතෙසු අජ්ඣාසයසම්පන්නෙසු කම්මඵලානං රතනත්තයගුණානඤ්ච සද්දහනෙන විප්පසන්නෙන චෙතසා.

'විහාරෙ' යනු ආවාසයන්ය. 'කාරයෙ' යනු කරවන්නේය. 'රම්මෙ' යනු සිත් ඇදගන්නා සුළු වූ ද වාසයට සුවදායක වූ ද ආවාසයන්හි යන්නයි. 'වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙ' යනු විහාර කරවා එහි බහුශ්‍රුත වූ, සීලවන්ත වූ, යහපත් ගුණධර්ම ඇති උතුමන් වාසය කරවිය යුතුය. එසේ වාසය කරවමින්, එම බහුශ්‍රුත උතුමන්ට සිවුපසයෙන් පීඩාවක් නොවන පරිදි, අවංක වූ ද දියුණු වූ ද අදහස් ඇතිව, කර්මඵල සහ තෙරුවන් ගුණ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් පැහැදුණු සිතින් ආහාර පාන සහ වස්ත්‍ර සේනාසන පූජා කළ යුතුය.

---

ඉදානි ගහට්ඨපබ්බජිතානං අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරතං දස්සෙතුං ‘‘තෙ තස්සා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ තෙති බහුස්සුතා තස්සාති උපාසකස්ස. ධම්මං දෙසෙන්තීති සකලවට්ටදුක්ඛපනුදනං ධම්මං දෙසෙන්ති. යං සො ධම්මං ඉධඤ්ඤායාති සො පුග්ගලො යං සද්ධම්මං ඉමස්මිං සාසනෙ සම්මාපටිපජ්ජනෙන ජානිත්වා අග්ගමග්ගාධිගමෙන අනාසවො හුත්වා පරිනිබ්බායති.

දැන් ගිහි පැවිදි දෙපාර්ශවයේ අන්‍යෝන්‍ය උපකාරී බව දැක්වීමට 'තෙ තස්සා' යන ගාථාව වදාළහ. එහි 'තෙ' යනු ඒ බහුශ්‍රුත උතුමන්ය; 'තස්සා' යනු ඒ උපාසකයාටය. 'ධම්මං දේසෙන්ති' යනු සකල සංසාර දුක් දුරු කරන ධර්මය දේශනා කරති යන්නයි. 'යං සො ධම්මං ඉධඤ්ඤාය' යනු ඒ පුද්ගලයා මේ ශාසනයෙහි මැනවින් පිළිපැදීමෙන් යම් සද්ධර්මයක් දැනගෙන, අග්‍ර මාර්ගයට පැමිණ ආශ්‍රව රහිතව පිරිනිවන් පායි.

---

පූජාසක්කාරවසෙනෙව [Pg.14] පඨමයාමො ඛෙපිතො, භගවතො දෙසනාය අප්පාවසෙසො මජ්ඣිමයාමො ගතොති පාළියං ‘‘බහුදෙව රත්ති’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘අතිරෙකතරං දියඩ්ඪයාම’’න්ති. සන්දස්සෙසීති ආනිසංසං දස්සෙසි, ආවාසදානපටිසංයුත්තං ධම්මිං කථං සුත්වා තතො පරං, ‘‘මහාරාජ, ඉතිපි සීලං, ඉතිපි සමාධි, ඉතිපි පඤ්ඤා’’ති සීලාදිගුණෙ තෙසං සම්මා දස්සෙසි, හත්ථෙන ගහෙත්වා විය පච්චක්ඛතො පකාසෙසි. සමාදපෙසීති ‘‘එවං සීලං සමාදාතබ්බං, සීලෙ පතිට්ඨිතෙන එවං සමාධි, එවං පඤ්ඤා භාවෙතබ්බා’’ති යථා තෙ සීලාදිගුණෙ ආදියන්ති, තථා ගණ්හාපෙසි. සමුත්තෙජෙසීති යථා සමාදින්නං සීලං සුවිසුද්ධං හොති, සමථවිපස්සනා ච භාවියමානා යථා සුට්ඨු විසොධිතා උපරිවිසෙසාවහා හොන්ති, එවං චිත්තං සමුත්තෙජෙසි නිසාමනවසෙන වොදාපෙසි. සම්පහංසෙසීති යථානුසිට්ඨං ඨිතසීලාදිගුණෙහි සම්පති ලද්ධගුණානිසංසෙහි චෙව උපරි ලද්ධබ්බඵලවිසෙසෙහි ච උපරිචිත්තං සම්මා පහංසෙසි, ලද්ධස්සාසවසෙන සුට්ඨු තොසෙසි. එවමෙතෙසං පදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො.

පූජා සත්කාර නිසාවෙන්ම රාත්‍රියේ ප්‍රථම යාමය ගෙවී ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනය අවසන් වන විට මධ්‍යම යාමය ද ගෙවී තිබුණි. ඒ බව පෙළ දහමෙහි 'බහුදේව රත්තිං' යනුවෙන් සඳහන් වන බැවින් 'පැය එකහමාරකට (යාම එකහමාරකට) වඩා වැඩි කාලයක්' යැයි පැවසුහ. 'සන්දස්සේසි' යනු ආනිසංස පෙන්වා දුන්හ; ආවාස දානය පිළිබඳ ධර්ම කථාව අසා සිටි පිරිසට, ඉන්පසු 'මහරජ, සීලය මෙබඳුය, සමාධිය මෙබඳුය, ප්‍රඥාව මෙබඳුය' යනුවෙන් සීලාදී ගුණධර්ම මැනවින් පෙන්වා දුන්හ, අතින් අල්ලා පෙන්වන්නාක් මෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස ප්‍රකාශ කළහ. 'සමාදපේසි' යනු 'සීලය මෙසේ සමාදන් විය යුතුය, සීලයෙහි පිහිටා සමාධිය මෙසේ වැඩිය යුතුය, ප්‍රඥාව මෙසේ වැඩිය යුතුය' යනුවෙන් ඔවුන් එම සීලාදී ගුණධර්ම වැළඳගන්නා අයුරින් සමාදන් කරවූහ. 'සමුත්තේජේසි' යනු සමාදන් වූ සීලය මැනවින් පිරිසිදු වන පරිදි ද, වඩනු ලබන සමථ විදර්ශනා මැනවින් පිරිසිදු වී උසස් විශේෂ ගුණ ලබා දෙන පරිදි ද සිත උද්යෝගිමත් කළහ. 'සම්පහංසේසි' යනු අනුශාසනා පරිදි පිහිටි සීලාදී ගුණධර්මවලින් දැනට ලැබී ඇති ගුණානිසංස පිළිබඳවත් මතු ලැබිය යුතු විශේෂ ඵල පිළිබඳවත් සිත මැනවින් සතුටු කළහ. මෙසේ මේ පදයන්හි අර්ථය දත යුතුය.

---

සමුදායවචනොපි අසීතිමහාථෙර-සද්දො තදෙකදෙසෙපි නිරුළ්හොති ආහ ‘‘අසීතිමහාථෙරෙසු විජ්ජමානෙසූ’’ති. ආනන්දත්ථෙරොපි හි අන්තොගධො එවාති. සාකියමණ්ඩලෙති සාකියරාජසමූහෙ.

'අසීතිමහාථෙර' (අසූ මහා ශ්‍රාවක) යන වචනය සමූහයක් හැඳින්වීමට යෙදුණ ද, එයින් කොටසක් සඳහා ද ව්‍යවහාර වන බැවින් 'අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වැඩ සිටින කල්හි' යැයි පැවසූහ. මන්ද ආනන්ද මහා තෙරුන් වහන්සේ ද ඒ පිරිසටම ඇතුළත් වන බැවිනි. 'සාකියමණ්ඩලෙ' යනු ශාක්‍ය රාජ සමූහයා මැද යන්නයි.

---

පටිපදාය නියුත්තත්තා පාටිපදො. තෙනාහ – ‘‘පටිපන්නකො’’ති. සික්ඛනසීලතාදිනා සෙඛො, ඔධිසො සමිතපාපතාය සමණො. සෙඛො පාටිපදො පටිපජ්ජනපුග්ගලාධිට්ඨානෙන පටිපදාදෙසනං නියමෙන්තො පටිපදාය පුග්ගලං නියමෙති නාමාති ‘‘පටිපදාය පුග්ගලං නියමෙත්වා දස්සෙතී’’ති. සෙඛප්පටිපදා සාසනෙ මඞ්ගලපටිපදා සම්මදෙව අසෙවිතබ්බපරිවජ්ජනෙන සෙවිතබ්බසමාදානෙන උක්කංසවත්ථූසු ච භාවතො අසෙඛධම්මපාරිපූරියා ආවහත්තා ච වඩ්ඪමානකපටිපදා. අකිලමන්තාව සල්ලක්ඛෙස්සන්තීති ඉදං තදා තෙසං අසෙඛභූමිඅධිගමාය අයොග්‍යතාය වුත්තං. අකිලමන්තාවාති ඉමිනා පටිසම්භිදාප්පත්තස්සපි අනධිගතමග්ගසඤ්ඤාපනා භාරියාති දස්සෙති. ඔසටාති අනුප්පවිට්ඨා. සකලං විනයපිටකං කථිතමෙව හොති තස්ස සීලකථාබාහුල්ලතො සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. තීහි පිටකෙහීති කරණත්ථෙ කරණවචනං. තෙන තංතංපිටකානං තස්සා තස්සා සික්ඛාය සාධකතමභාවං දස්සෙති.

ප්‍රතිපදාවෙහි නියුතු බැවින් 'පාටිපද' නම් වේ. එබැවින් 'පිළිපන් තැනැත්තා' යැයි වදාළහ. හික්මෙන සුළු බව ආදියෙන් යුක්ත බැවින් 'සේඛ' නම් වේ, සීමා සහිතව පව් සංසිඳුවා ගත් බැවින් 'සමණ' නම් වේ. සේඛ ප්‍රතිපදාවෙන් යුක්ත තැනැත්තා ප්‍රතිපදාවෙහි නියුතු පුද්ගලයෙකු ලෙස තබා ප්‍රතිපදා දේශනය නියම කරන්නේ, ඒ ප්‍රතිපදාවට පුද්ගලයා නියම කරයි යන අර්ථයෙන් 'ප්‍රතිපදාවෙහි පුද්ගලයා නියම කොට පෙන්වයි' යනුවෙන් සඳහන් වේ. ශාසනයෙහි සේඛ ප්‍රතිපදාව නම් මංගල ප්‍රතිපදාවයි. එය මැනවින් සේවනය කළ යුතු දේ සමාදන් වීමෙන් හා වැළකිය යුතු දේ දුරු කිරීමෙන් ද, අසේඛ ධර්මයන් (රහත් බව) සම්පූර්ණ කිරීමට මඟ පාදන බැවින් වර්ධනය වන්නා වූ ප්‍රතිපදාවකි. 'ක්ලාන්ත නොවී මෙනෙහි කරනු ඇත' යනු එකල ඔවුන්ට රහත් බව ලබා ගැනීමට ඇති අසමත් බව නිසා පවසන ලද්දකි. 'ක්ලාන්ත නොවී' යන්නෙන් අදහස් කළේ සිව්පිළිසිඹියාවන් ලැබූවෙකුට පවා තවමත් අවබෝධ නොකළ මාර්ගයන් පිළිබඳව අවබෝධ කරවීම භාරදූර කාර්යයක් බව පෙන්වීමටය. 'ඔසටා' යනු ඇතුළු වූහ යන්නයි. සීල කථාව බහුල බැවින් මුළු විනය පිටකයම දේශනා කරන ලද්දක්ම වෙයි. ඉතිරි පිටක දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. 'තීහි පිටකේහි' යන්නෙහි තෘතීයා විභක්තිය කරණාර්ථයේ යෙදී ඇත. එයින් ඒ ඒ පිටකයන් ඒ ඒ ශික්ෂාවන් සඳහා වඩාත්ම උපකාරී වන බව පෙන්වා දෙයි.

---

පිට්ඨිවාතො [Pg.15] උප්පජ්ජති උපාදින්නකසරීරස්ස තථාරූපත්තා සඞ්ඛාරානඤ්ච අනිච්චතාය දුක්ඛානුබන්ධත්තා. අකාරණං වා එතන්ති යෙනාධිප්පායෙන වුත්තං, තමෙව අධිප්පායං විවරිතුං ‘‘පහොතී’’තිආදි වුත්තං. චතූහි ඉරියාපථෙහි පරිභුඤ්ජිතුකාමො අහොසි සක්‍යරාජූනං අජ්ඣාසයවසෙන. තථා හි වක්ඛති ‘‘සත්ථාපි තදෙව සන්ධාය තත්ථ සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙත්වා නිපජ්ජීතී’’ති. යදි එවං ‘‘පිට්ඨි මෙ ආගිලායතී’’ති ඉදං කථන්ති ආහ ‘‘උපාදින්නකසරීරඤ්ච නාමා’’තිආදි.

උපාදින්නක ශරීරයේ ස්වභාවය නිසාත් සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍ය බව නිසාත් කොන්දේ රුජාව හටගනී. මෙය හේතුවක් නැති දෙයක් නොවේ යන අදහස පැහැදිලි කිරීමට 'පහෝති' (ප්‍රමාණවත් වේ) ආදිය පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශාක්‍ය රජවරුන්ගේ රුචිකත්වය පරිදි සතර ඉරියව්වෙන්ම වාසය කිරීමට කැමති වූ සේක. එබැවින් 'ශාස්තෘන් වහන්සේ ද එයම අදහස් කොට එහි සඟළ සිවුර පනවා සැතපුණු සේක' යනුවෙන් පවසනු ඇත. එසේ නම් 'මාගේ පිට රිදෙයි' යනුවෙන් පැවසුවේ ඇයි දැයි යන්නට 'උපාදින්නක ශරීරය නම්...' ආදිය පවසන ලදී.

---

23. ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන…පෙ… සම්පන්නො’’තිආදීසු (විභ. 511) සමන්නාගතත්ථො සම්පන්න-සද්දො, ඉධ පන පාරිපූරිඅත්ථොති දස්සෙතුං ‘‘පරිපුණ්ණසීලොති අත්ථො’’ති වුත්තං. යො පන සම්පන්නසීලොයෙව, සො පරිපුණ්ණසීලො. පරිසුද්ධඤ්හි සීලං ‘‘පරිපුණ්ණ’’න්ති වුච්චති, න සබලං කම්මාසං වා. සුන්දරධම්මෙහීති සොභනධම්මෙහි. යස්මිං සන්තානෙ උප්පන්නා තස්ස සොභනභාවතො. තෙහි සප්පුරිසභාවසාධනතො සප්පුරිසානං ධම්මෙහි.

23. ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන...පෙ... සම්පන්නො’’ (විභංග. 511) ආදී තැන්හි 'සම්පන්න' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ 'සමන්විත වූ' යන්නයි. නමුත් මෙහිදී එය 'පාරිපූරි' (පිරිපුන් බව) යන අර්ථයෙන් ගෙන 'පරිපූර්ණ වූ සීලයක් ඇත්තේය යන අර්ථයයි' යනුවෙන් දක්වන ලදී. යමෙක් සම්පන්න සීලයක් ඇත්තේම ද, හෙතෙම පරිපූර්ණ සීලයක් ඇත්තෙකි. කිළුටු නොවූ හෝ ලප නොමැති වූ පිරිසිදු සීලය 'පරිපූර්ණ' යයි කියනු ලැබේ. 'සුන්දරධම්මේහි' යනු ශෝභන ධර්මයන්ගෙනි. යම් සන්තානයක (සිත් පරම්පරාවක) එම ධර්මයන් උපදී ද, ඔහුගේ ශෝභනභාවය නිසාත්, එම ධර්මයන්ගෙන් සත්පුරුෂභාවය සිද්ධ වන නිසාත් ඒවා සත්පුරුෂයන්ගේ ධර්මයෝ වෙති.

---

24. ඉමිනා එත්තකෙන ඨානෙනාති ‘‘ඉධ, මහානාම, අරියසාවකො’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘අකසිරලාභී’’ති පදං ඉමිනා එත්තකෙන උද්දෙසපදෙන මාතිකං ඨපෙත්වා. පටිපාටියාති උද්දෙසපටිපාටියා. එවමාහාති ‘‘එවං කථඤ්ච, මහානාමා’’තිආදිනා ඉදානි වුච්චමානෙන දස්සිතාකාරෙන ආහ.

24. ''ඉමිනා එත්තකේන ඨානේනාති'' - මෙපමණකින් යුත් ස්ථානයෙන් යනු 'මහනාමය, මෙහි ආර්ය ශ්‍රාවක තෙමේ...' යන්නෙන් ආරම්භ කොට 'අකසිරලාභී' යන පදය දක්වා වූ මෙපමණ වූ උද්දේස පදයෙන් මාතෘකාව තබා යන්නයි. 'පටිපාටියාති' යනු උද්දේස අනුපිළිවෙළිනි. 'ඒවමාහාති' යනු 'එසේම මහනාමය, කෙසේ ද?' යනාදී වශයෙන් දැන් කියනු ලබන ආකාරයෙන් දක්වන ලද පරිදි පැවසූ සේක.

---

25. හිරීයතීති ලජ්ජීයති පීළීයති. යස්මා හිරී පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණා, තස්මා ‘‘ජිගුච්ඡතීති අත්ථො’’ති වුත්තං. ඔත්තප්පතීති උත්තප්පති. පාපුත්‍රාසලක්ඛණඤ්හි ඔත්තප්පං. පග්ගහිතවීරියොති සඞ්කොචං අනාපන්නවීරියො. තෙනාහ ‘‘අනොසක්කිතමානසො’’ති. පහානත්ථායාති සමුච්ඡින්දනත්ථාය. කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදා නාම අධිගමො එවාති ආහ ‘‘පටිලාභත්ථායා’’ති. සතිනෙපක්කෙනාති සතියා නෙපක්කෙන තික්ඛවිසදසූරභාවෙන. අට්ඨකථායං පන නෙපක්කං නාම පඤ්ඤාති අධිප්පායෙන ‘‘සතියා ච නිපකභාවෙන චා’’ති අත්ථො වුත්තො, එවං සති අඤ්ඤො නිද්දිට්ඨො නාම හොති. සතිමාති ච ඉමිනාව විසෙසා සති ගහිතා, පරතො ‘‘චිරකතම්පි [Pg.16] චිරභාසිතම්පි සරිතා අනුස්සරිතා’’ති සතිකිච්චමෙව නිද්දිට්ඨං, න පඤ්ඤාකිච්චං, තස්මා සතිනෙපක්කෙනාති සතියා නෙපක්කභාවෙනාති සක්කා විඤ්ඤාතුං. තෙනෙව හි පච්චයවිසෙසවසෙන අඤ්ඤධම්මනිරපෙක්ඛො සතියා බලවභාවො. තථා හි ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙනපි අජ්ඣයනසම්මසනානි සම්භවන්ති.

25. ''හිරීයතී'' යනු ලැජ්ජා වෙයි, පීඩාවට පත් වෙයි. හිරී (ලජ්ජාව) පවට පිළිකුල් කිරීමේ ලක්ෂණය ඇති බැවින්, 'පිළිකුල් කරයි යන අර්ථයයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. ''ඔත්තප්පතී'' යනු තැති ගනියි. පවට ඇති බිය ඔත්තප්පයේ ලක්ෂණයයි. ''පග්ගහිතවීරියෝ'' යනු හැකිළීමකට පත් නොවූ වීර්යය ඇත්තායි. එබැවින් 'පසුබට නොවන මනසක් ඇත්තා' යැයි කියන ලදී. ''පහානත්ථායා'' යනු (අකුසල්) ප්‍රහාණය කිරීම පිණිසයි. කුසල් දහම් උපසම්පදා කර ගැනීම යනු ඒවා ලබා ගැනීමම බැවින් 'ප්‍රතිලාභය පිණිස' යැයි කියන ලදී. ''සතිනේපක්කේනාති'' යනු තියුණු වූ, පිරිසිදු වූ හා ශූර වූ සිහියේ නිපුණතාවයෙනි. අටුවාවෙහි නම් 'නේපක්කය' යනු ප්‍රඥාව යන අදහසින් 'සිහියෙන් හා නිපුණ භාවයෙන්' යන අර්ථය දක්වා ඇත. එසේ වූ විට මෙය අනෙක් (ප්‍රඥාව) ලෙස හැඳින්වේ. 'සතිමා' යන්නෙන් මෙහි විශේෂ වූ සිහියම ගනු ලැබේ. මතුපිටින් 'බොහෝ කලකට පෙර කළ දේත්, බොහෝ කලකට පෙර කී දේත් සිහි කරන්නේය, නැවත සිහි කරන්නේය' යනුවෙන් සිහියේ කාර්යයම දක්වන ලදී, ප්‍රඥාවේ කාර්යය නොවේ. එබැවින් 'සතිනේපක්කේන' යනු සිහියේම නිපුණ බව ලෙස වටහා ගත හැකිය. එම ප්‍රත්‍ය විශේෂයන් නිසාම, අනෙක් ධර්මයන්ගෙන් ස්වායත්ත වූ සිහියේ බලවත් බව එයින් අදහස් වේ. මක්නිසාද යත්, ඥානයෙන් විප්‍රයුක්ත වූ සිතින් වුවද ඉගෙනීම් හා විමසීම් ආදිය සිදු විය හැකි බැවිනි.

---

චෙතියඞ්ගණවත්තාදීති ආදි-සද්දෙන බොධියඞ්ගණවත්තාදීනි සඞ්ගණ්හාති. අසීතිමහාවත්තපටිපත්තිපූරණන්ති එත්ථ අසීතිවත්තපටිපත්තිපූරණං මහාවත්තපටිපත්තිපූරණන්ති වත්තපටිපත්තිපූරණ-සද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. තත්ථ මහාවත්තානි (විභ. මූලටී. 406) නාම වත්තඛන්ධකෙ (චූළව. 356 ආදයො) වුත්තානි ආගන්තුකවත්තං ආවාසිකං ගමිකං අනුමොදනං භත්තග්ගං පිණ්ඩචාරිකං ආරඤ්ඤිකං සෙනාසනං ජන්තාඝරං වච්චකුටි උපජ්ඣායං සද්ධිවිහාරිකං ආචරියං අන්තෙවාසිකවත්තන්ති චුද්දස. තතො අඤ්ඤානි පන කදාචි තජ්ජනීයකම්මකතාදිකාලෙ පාරිවාසිකාදිකාලෙ ච චරිතබ්බානි අසීති ඛුද්දකවත්තානි සබ්බාසු අවත්ථාසු න චරිතබ්බානි, තස්මා මහාවත්තෙසු, අග්ගහිතානි. තත්ථ ‘‘පාරිවාසිකානං භික්ඛූනං වත්තං පඤ්ඤපෙස්සාමී’’ති ආරභිත්වා ‘‘න උපසම්පාදෙතබ්බං…පෙ… න ඡමායං චඞ්කමන්තෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමිතබ්බ’’න්ති (චූළව. 81) වුත්තානි පකභත්තෙ චරිතබ්බවත්තාවසානානි ඡසට්ඨි, තතො පරං ‘‘න, භික්ඛවෙ, පාරිවාසිකෙන භික්ඛුනා පාරිවාසිකවුඩ්ඪතරෙන භික්ඛුනා සද්ධිං මූලායපටිකස්සනාරහෙන මානත්තාරහෙන මානත්තචාරිකෙන අබ්භානාරහෙන භික්ඛුනා සද්ධිං එකච්ඡන්නෙ ආවාසෙ වත්තබ්බ’’න්තිආදීනි (චූළව. 82) පකතත්තෙ චරිතබ්බෙහි අනඤ්ඤත්තා විසුං විසුං අගණෙත්වා පාරිවාසිකවුඩ්ඪතරාදීසු පුග්ගලන්තරෙසු චරිතබ්බත්තා තෙසං වසෙන සම්පිණ්ඩෙත්වා එකෙකං කත්වා ගණිතබ්බානි පඤ්චාති එකසත්තතිවත්තානි, උක්ඛෙපනියකම්මකතවත්තෙසු වත්තපඤ්ඤාපනවසෙන වුත්තං – ‘‘න පකතත්තස්ස භික්ඛුනො අභිවාදනං පච්චුට්ඨානං…පෙ… න්හානෙ පිට්ඨිපරිකම්මං සාදිතබ්බ’’න්ති (චූළව. 51) ඉදං අභිවාදනාදීනං අසාදියනං එකං, ‘‘න පකතත්තො භික්ඛු සීලවිපත්තියා අනුද්ධංසිතබ්බො’’තිආදීනි ච දසාති එවමෙතානි ද්වාසීති. එතෙස්වෙව පන කානිචි තජ්ජනීයකම්මාදිවත්තානි කානිචි පාරිවාසිකාදිවත්තානීති අග්ගහිතග්ගහණෙන ද්වාසීති, එවං අප්පකං පන ඌනමධිකං වා ගණනුපගං න හොතීති ඉධ ‘‘අසීති’’ච්චෙව වුත්තං. අඤ්ඤත්ථ පන අට්ඨකථාපදෙසෙ ‘‘ද්වාසීති ඛන්ධකවත්තානී’’ති වුච්චති.

''චේතියංගණවත්තාදී'' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් බෝධියංගණ වත් ආදිය ඇතුළත් වේ. ''අසීතිමහාවත්තපටිපත්තිපූරණං'' යන්නෙහි අසූවක් වත් පිළිවෙත් පිරීම සහ මහාවත් පිළිවෙත් පිරීම යනුවෙන් 'වත් පිළිවෙත් පිරීම' යන ශබ්දය එක් එක් පදයට සම්බන්ධ කළ යුතුය. එහි මහාවත් යනු වත්තක්ඛන්ධකයෙහි වදාළ ආගන්තුක වත, ආවාසික වත, ගමික වත, අනුමෝදනා වත, බත්තග්ග වත, පිණ්ඩචාරික වත, ආරණ්‍යක වත, සේනාසන වත, ජන්තාඝර වත, වච්චකුටි වත, උපජ්ඣාය වත, සද්ධිවිහාරික වත, ආචාර්ය වත, අන්තේවාසික වත යන දාහතරයි. එයින් පරිබාහිරව, ඇතැම් විට තජ්ජනීය කර්ම කරන ලද කාලවලදී සහ පරිවාස කාලවලදී සමාදන් විය යුතු අසූවක් වූ කුඩා වත් (ඛුද්දක වත්) සියලු අවස්ථාවල සමාදන් විය යුතු නොවන බැවින්, ඒවා මහාවත් ගණයට ඇතුළත් කර නැත. එහි 'පරිවාසික භික්ෂූන්ගේ වත පනවන්නෙමි' යන්නෙන් ආරම්භ කොට, 'උපසම්පදා නොකළ යුතුය...පෙ... බිම සක්මන් කරන කල සක්මනෙහි සක්මන් නොකළ යුතුය' යනුවෙන් ප්‍රකෘති භික්ෂූන් කෙරෙහි පැවතිය යුතු වත් අවසානයේ සඳහන් වන හැට හයකි (66). ඉන්පසු 'මහණෙනි, පරිවාසික භික්ෂුව විසින් තමාට වඩා වැඩිමහල් පරිවාසික භික්ෂුවක සමඟ හෝ මූලායපටිකස්සන ලැබීමට සුදුසු, මානත් ලැබීමට සුදුසු, මානත් රකින, අබ්භානයට සුදුසු භික්ෂුවක සමඟ එක් සෙවණක් ඇති ආවාසයක නොවිසිය යුතුය' ආදී වශයෙන් ප්‍රකෘති භික්ෂූන් කෙරෙහි පැවතිය යුතු වත්වලට වඩා වෙනස් නොවන බැවින්, ඒවා වෙන් වෙන්ව ගණන් නොගෙන, පරිවාසික වැඩිමහල් භික්ෂූන් ආදී පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙන් හැසිරිය යුතු බැවින් ඒවා එකක් බැගින් ගෙන ගණන් කළ යුතු පහකි (5). එවිට වත් හැත්තෑ එකකි (71). උක්ඛේපනීය කර්ම කරන ලද වත් පැනවීමේදී 'ප්‍රකෘති භික්ෂුවකගේ වැඳීම, දැක හුනස්නෙන් නැගිටීම...පෙ... ස්නානය කිරීමේදී පිට පිරිමැදීම පිළි නොගත යුතුය' යනුවෙන් සඳහන් වන මේ වැඳීම් ආදිය පිළි නොගැනීම එකකි. 'ප්‍රකෘති භික්ෂුවක සීල විපත්තියෙන් අනුද්ධංසනය නොකළ යුතුය' ආදී වශයෙන් සඳහන් වන කරුණු දහයකි. මෙසේ මේවා අසූ දෙකකි (82). මෙහිම ඇතැම් වත් තජ්ජනීය කර්ම වත් ලෙස ද, ඇතැම් ඒවා පරිවාස වත් ලෙස ද ගනු ලැබීමෙන් අසූ දෙකක් වේ. මෙසේ ස්වල්ප වූ අඩුවක් හෝ වැඩියක් ගණනයට නොගන්නා බැවින් මෙහි 'අසූවක්' යනුවෙන්ම පවසන ලදී. නමුත් වෙනත් අටුවා ස්ථානයක 'අසූ දෙකක් වූ ඛන්ධක වත්' යනුවෙන් සඳහන් වේ.

---

සක්කච්චං [Pg.17] උද්දිසනං සක්කච්චං උද්දිසාපනන්ති පච්චෙකං සක්කච්චං-සද්දො යොජෙතබ්බො. උද්දිසනං උද්දෙසග්ගහණං. ධම්මොසාරණං ධම්මස්ස උච්චාරණං. ධම්මදෙසනා –

''සක්කච්චං උද්දිසනං සක්කච්චං උද්දිසාපනං'' යන තැන්හි 'සක්කච්චං' (ගෞරවයෙන්/මනාව) යන වචනය ඒ ඒ පදයට සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'උද්දිසන' යනු උද්දේසය ඉගෙනීමයි. 'ධම්මොසාරණං' යනු ධර්මය උච්චාරණය කිරීමයි (සජ්ඣායනා කිරීමයි). ධර්ම දේශනාව -

---

‘‘ආදිම්හි සීලං දෙසෙය්‍ය, මජ්ඣෙ ඣානං විපස්සනං;

පරියොසානෙ ච නිබ්බානං, එසා කථිකසණ්ඨිතී’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.190;

සං. නි. අට්ඨ. 3.4.246) –

''ආරම්භයේදී සීලය දේශනා කරන්නේය, මධ්‍යයේදී ධ්‍යාන හා විදර්ශනා ද, අවසානයේදී නිර්වාණය ද දේශනා කරන්නේය; මෙය ධර්ම කථිකයන්ගේ පිළිවෙළයි.''

---

එවං කථිතලක්ඛණා ධම්මකථා. උපගන්ත්වා නිසින්නස්ස යස්ස කස්සචි ගහට්ඨස්ස පබ්බජිතස්ස වා තඞ්ඛණානුරූපා ධම්මී කථා උපනිසින්නකථා. භත්තානුමොදනකථා අනුමොදනියා. සරිතාති එත්ථ න කෙවලං චිරකතචිරභාසිතානං සරණමනුස්සරණමත්තං අධිප්පෙතං, අථ ඛො තථාපවත්තරූපාරූපධම්මානං පරිග්ගහමුඛෙන පවත්තවිපස්සනාචාරෙ සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගසමුට්ඨාපනන්ති දස්සෙතුං ‘‘තස්මිං කායෙන චිරකතෙ’’තිආදි වුත්තං. සකිම්පි සරණෙනාති එකවාරං සරණෙන. පුනප්පුනං සරණෙනාති අනු අනු සරණෙන. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගම්පි විවෙකනිස්සිතං විරාගනිස්සිතං නිරොධනිස්සිතං වොසග්ගපරිණාමිඤ්ච කත්වා සරන්තො තත්ථ තත්ථ ජවනවාරෙ සරණජවනවාරෙ පරිත්තජවනවසෙන අනුස්සරිතාති වෙදිතබ්බා.

එසේ දේශනා කරන ලද ලක්ෂණ ඇති කථාව ධර්ම කථාවයි. පැමිණ අසුන් ගත් යම් ගිහියකුට හෝ පැවිද්දකුට ඒ මොහොතට අනුරූප පරිදි පවත්වන ධර්ම කථාව 'උපනිසින්න කථාව'යි. දානයෙන් පසු කරන අනුමෝදනා කථාව 'අනුමෝදනීය' කථාවයි. 'සරිතා' (සිහි කළ) යන මෙහි බොහෝ කලකට පෙර කරන ලද හෝ කියන ලද දෑ සිහි කිරීම හා නැවත සිහි කිරීම පමණක් අදහස් නොවේ. එසේ පවතින රූප හා අරූප ධර්මයන් පිරිසිඳ දැකීමේ මුඛයෙන් පවත්වන විදර්ශනා වාරයෙහි සතිසම්බොජ්ඣංගය උපදවා ගැනීම අදහස් වේ. එබැවින් 'එම කයෙහි බොහෝ කලකට පෙර කරන ලද' යනාදිය පවසන ලදී. 'සකිම්පි සරණේන' යනු එක් වරක් සිහි කිරීමෙනි. 'පුනප්පුනං සරණේන' යනු නැවත නැවත සිහි කිරීමෙනි. සතිසම්බොජ්ඣංගය ද විවේක නිශ්ශ්‍රිත, විරාග නිශ්ශ්‍රිත, නිරෝධ නිශ්ශ්‍රිත සහ වොස්සග්ග පරිණාමී කොට සිහි කරමින්, ඒ ඒ ජවන වාරවලදී, සිහි කරන ජවන වාරවලදී පරිත්ත ජවන වශයෙන් අනුස්මරණය කරන ලද්දී (අනුස්සරිතා) යැයි දත යුතුය.

---

ගතිඅත්ථා ධාතුසද්දා බුද්ධිඅත්ථා හොන්තීති ආහ – ‘‘උදයඤ්ච වයඤ්ච පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථායා’’ති. මිස්සකනයෙනායං දෙසනා ආගතාති ආහ – ‘‘වික්ඛම්භනවසෙන ච සමුච්ඡෙදවසෙන චා’’ති. තෙනාහ ‘‘විපස්සනාපඤ්ඤාය චෙවා’’තිආදි. විපස්සනාපඤ්ඤාය නිබ්බෙධිකපරියායතො. සා ච ඛො පදෙසිකාති නිප්පදෙසිකං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘මග්ගපඤ්ඤාය පටිලාභසංවත්තනතො චා’’ති වුත්තං. දුක්ඛක්ඛයගාමිනිභාවෙපි එසෙව නයො. සම්මාති යාථාවතො. අකුප්පධම්මතාය හි මග්ගපඤ්ඤා ඛෙපිතඛෙපනාය න පුන කිච්චං අත්ථීති උපායෙන ඤායෙන යා පවත්ති සා එවාති ආහ – ‘‘හෙතුනා නයෙනා’’ති.

"ගමනාර්ථ සහිත ධාතු ශබ්ද අවබෝධාර්ථයෙහි වැටෙති" යන කරුණ නිසා "උදය වැය විනිවිද දැකීමට සමර්ථ වූ" යයි පවසන ලදී. මිශ්‍ර ක්‍රමය මගින් මෙම දේශනාව පැමිණි බැවින් "විෂ්කම්භන වශයෙන් සහ සමුච්ඡේද වශයෙන්" යයි කියන ලදී. එබැවින් "විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් ද" යනාදිය පවසන ලදී. විදර්ශනා ප්‍රඥාව විනිවිද විනිවිද යන ක්‍රමයෙන් යුක්ත වේ. එය ප්‍රදේශික (සීමිත) බැවින් නිප්පදේසික (අසීමිත) කොට දැක්වීම සඳහා "මාර්ග ප්‍රඥාව ලැබීමට පවතින බැවින්" යයි කියන ලදී. දුක්ඛක්ඛයගාමිනී (දුක් නැති කිරීම පිණිස පවතින) භාවයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. "සම්මා" යනු යථා පරිදි ය. අකුප්පධර්මතාවය නිසා මාර්ග ප්‍රඥාව විසින් ක්ෂය කළ යුතු දේ ක්ෂය කළ පසු නැවත කළ යුතු කිසිවක් නැති බැවින්, උපාය මාර්ගයෙන් හා න්‍යාය ධර්මයෙන් යම් පැවැත්මක් වේ ද එයම වේ යයි දක්වමින් "හේතු න්‍යායෙන්" යයි පවසන ලදී.

---

26. අධිකං චෙතො අභිචෙතො, මහග්ගතචිත්තං, තස්ස පන අධිකතා කාමච්ඡන්දාදිපටිපක්ඛවිගමෙන විසිට්ඨභාවප්පත්ති, තන්නිස්සිතානි ආභිචෙතසිකානි. තෙනාහ ‘‘අභිචිත්තං සෙට්ඨචිත්තං සිතාන’’න්ති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානන්ති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඵාසුවිහාරභූතානං. තෙහි [Pg.18] පන සමඞ්ගිතක්ඛණෙ යස්මා විවෙකජං පීතිසුඛං සමාධිජං පීතිසුඛං අපීතිජං සතිපාරිසුද්ධිඤාණසුඛඤ්ච පටිලභති වින්දති, තස්මා ආහ – ‘‘අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ සුඛපටිලාභහෙතූන’’න්ති. ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතාති ඉමිනා තෙසු ඣානෙසු සමාපජ්ජනවසීභාවමාහ, ‘‘නිකාමලාභී’’ති පන වචනතො ආවජ්ජනාධිට්ඨානා පච්චවෙක්ඛණවසියො ච වුත්තා එවාති වෙදිතබ්බා. නිදුක්ඛලාභීති ඉමිනා තෙසං ඣානානං සුඛපටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤතං දස්සෙති, විපුලලාභීති ඉමිනා පගුණතං තප්පමාණදස්සිතභාවදීපනතො. තෙනාහ ‘‘පගුණභාවෙනා’’තිආදි. සමාපජ්ජිතුං සක්කොති සමාපජ්ජනවසීභාවතාය සාධිතත්තා. සමාධිපාරිපන්ථිකධම්මෙති වසීභාවස්ස පච්චනීකධම්මෙ. ඣානාධිගමස්ස පන පච්චනීකධම්මා පගෙව වික්ඛම්භිතා, අඤ්ඤථා ඣානාධිගමො එව න සියා. අකිලමන්තො වික්ඛම්භෙතුං න සක්කොතීති කිච්ඡෙන වික්ඛම්භෙති විසොධෙති, කාමාදීනවපච්චවෙක්ඛණාදීහි කාමච්ඡන්දාදීනං අඤ්ඤෙසං සමාධිපාරිපන්ථිකානං දූරසමුස්සාරණං ඉධ වික්ඛම්භනං විසොධනන්ති වෙදිතබ්බං.

26. අධික වූ සිත 'අභිචේත' නම් වේ, එනම් මහග්ගත සිතයි. කාමච්ඡන්දාදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ඉවත් වීමෙන් විශිෂ්ට භාවයට පැමිණීම එහි අධික බවයි. එය ඇසුරු කළ දේ 'ආභිචේතසික' නම් වේ. එබැවින් "ශ්‍රේෂ්ඨ සිත ඇසුරු කළ" යයි පවසන ලදී. "දිට්ඨධම්ම සුඛවිහාරයන්ගේ" යනු මේ ආත්මයෙහිම සැප විහරණ බවට පත් වූ ධ්‍යානයන්ගේ ය. ඒවාට සමංගී වූ ක්ෂණයෙහි විවේකයෙන් හටගත් ප්‍රීති සුඛය, සමාධියෙන් හටගත් ප්‍රීති සුඛය, ප්‍රීතියෙන් තොර වූ ස්මෘති පාරිශුද්ධි ඥාන සුඛය ද ලබන බැවින්, අත්විඳින බැවින් "එක් එක් ක්ෂණයන්හි සැප ලැබීමට හේතු වූ" යයි පවසන ලදී. "කැමති කැමති ක්ෂණයෙහි සමවැදීම" යන මෙයින් එම ධ්‍යානයන්හි සමවැදීමේ වශීභාවය පවසයි. "නිකාමලාභී" යන වචනයෙන් ආවර්ජන, අධිෂ්ඨාන සහ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ වශීතාවන් පවසන ලදැයි දත යුතුය. "නිදුක්ඛලාභී" යන මෙයින් එම ධ්‍යානයන්ගේ සුඛ පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා බව දක්වයි. "විපුලලාභී" යන මෙයින් ප්‍රගුණ බව හා එහි ප්‍රමාණය දක්වන බව හඟවයි. එබැවින් "ප්‍රගුණ භාවයෙන්" යනාදිය පවසන ලදී. සමවැදීමට සමර්ථ වන්නේ සමවැදීමේ වශීභාවය සිද්ධ කළ බැවිනි. "සමාධි පාරිපන්ථික ධර්මයන්" යනු වශීභාවයට පටහැනි ධර්මයන්ය. ධ්‍යාන අධිගමයට පටහැනි ධර්මයෝ නම් කලින්ම විෂ්කම්භනය කරන ලදහ. නැතහොත් ධ්‍යාන අධිගමයක් සිදු නොවේ. වෙහෙස නොවී යටපත් කිරීමට සමර්ථ නොවන තැනැත්තා දුකසේ විෂ්කම්භනය කරයි, පිරිසිදු කරයි. කාමයන්ගේ ආදීනව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් ආදියෙන් කාමච්ඡන්දාදී වෙනත් සමාධි පාරිපන්ථික ධර්මයන් දුරින්ම දුරු කිරීම මෙහි විෂ්කම්භනය හෙවත් පිරිසිදු කිරීම යයි දත යුතුය.

---

27. විපස්සනාහිතාය උපරූපරිවිසෙසාවහත්තා වඩ්ඪමානාය පුබ්බභාගසීලාදිපටිපදාය. සා එව පුබ්බභාගපටිපදා යථාභාවිතතාය අවස්සං භාවිනං විසෙසං පරිග්ගහිතත්තා අණ්ඩං වියාති අණ්ඩං, කිලෙසෙහි අදූසිතතාය අපූති අණ්ඩං එතස්සාති අපුච්චණ්ඩො, විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා ඨිතපුග්ගලො, තස්ස භාවො අපුච්චණ්ඩතා. විපස්සනාදිඤාණප්පභෙදායාති පුබ්බෙනිවාසඤාණාදිඤාණපභෙදාය. තත්ථාති චෙතොඛිලසුත්තෙ (ම. නි. 1.185) ‘‘ස ඛො සො, භික්ඛවෙ, එවං උස්සොළ්හිපන්නරසඞ්ගසමන්නාගතො භික්ඛු භබ්බො අභිනිබ්බිදායා’’ති ආගතත්තා උස්සොළ්හිපන්නරසෙහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතභාවොති එවං යං ඔපම්මසංසන්දනං ආගතං, තං ඔපම්මසංසන්දනං ඉධ ඉමස්මිං සෙඛසුත්තෙ යොජෙත්වා වෙදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො.

27. විදර්ශනාවට හිතකර වූ, ඉහළ ඉහළ විශේෂයන් ගෙන එන්නා වූ, වර්ධනය වන්නා වූ පූර්වභාග සීලාදී ප්‍රතිපදාවයි. එම පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවම මනා කොට වඩන ලද බැවින්, ඒකාන්තයෙන් සිදුවන විශේෂය ග්‍රහණය කරගත් බැවින් බිජුවටක් වැනි නිසා "අණ්ඩං" (බිජුවට) යයි කියනු ලැබේ. කෙලෙසුන්ගෙන් දූෂිත නොවන බැවින් "අපූති අණ්ඩං" (කුණු නොවූ බිජුවට) යනු මෙයටයි. විදර්ශනාවෙහි උත්සාහවත් වී සිටින පුද්ගලයා "අපුච්චණ්ඩ" නම් වේ, ඔහුගේ ස්වභාවය "අපුච්චණ්ඩතාවය"යි. විදර්ශනාදී ඥාන ප්‍රභේදයන් සඳහා යනු පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානාදී ඥාන ප්‍රභේදයන් සඳහාය. එහි චේතෝඛිල සූත්‍රයෙහි (මජ්ඣිම නිකාය 1.185) "මහණෙනි, ඒ සැබවින්ම මෙසේ උත්සාහය නැමති පහළොස්වන අංගයෙන් සමන්නාගත වූ භික්ෂුව නිබ්බිදාව පිණිස සුදුසු වේ" යයි පැමිණි බැවින්, උත්සාහය සහිත පහළොස් අංගයන්ගෙන් යුක්ත බව යන යම් උපමා සංසන්දනයක් පැමිණියේ ද, එම උපමා සංසන්දනය මෙහි මෙම සේඛ සූත්‍රයෙහි යොදා දත යුතුය යනු සම්බන්ධයයි.

---

28. මහග්ගතාදිභාවෙන හෙට්ඨිමානං ඣානානං අනුරූපම්පි අත්තනො විසෙසෙන තෙ උත්තරිත්වා අතික්කමිත්වාන ඨිතන්ති අනුත්තරං, තෙනාහ – ‘‘පඨමාදිජ්ඣානෙහි අසදිසං උත්තම’’න්ති. දුතියාදීසුපි අභිනිබ්භිදාසු. පුබ්බෙනිවාසඤාණං උප්පජ්ජමානං යථා අත්තනො විසයපටිච්ඡාදකං කිලෙසන්ධකාරං විධමන්තමෙව [Pg.19] උප්පජ්ජති, එවං අත්තනො විසයෙ කඤ්චි විසෙසං කරොන්තමෙව උප්පජ්ජතීති ආහ – ‘‘පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන පඨමං ජායතී’’ති, සෙසඤාණද්වයෙපි එසෙව නයො.

28. මහග්ගත ආදී භාවයෙන් පහළ ධ්‍යානයන්ට අනුරූප වුවද, තමන්ගේ විශේෂය නිසා ඒවා ඉක්මවා, අභිබවා සිටින බැවින් "අනුත්තර" නම් වේ. එබැවින් "ප්‍රථමධ්‍යානාදීන්ට අසදෘශ වූ උත්තම වූ" යයි පවසන ලදී. ද්විතීයාදී අභිනිර්භිදාවන්හි ද එසේමය. පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානය උපදින කල්හි කෙසේ නම් තමන්ගේ විෂය වසා සිටින කෙලෙස් අන්ධකාරය නසමින්ම උපදී ද, එසේම තමන්ගේ විෂයයෙහි යම් විශේෂයක් කරමින්ම උපදී යයි දක්වමින් "පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානයෙන් පළමුව උපදී" යයි පවසන ලදී. ඉතිරි ඥාන දෙකෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

---

29. චරණස්මින්ති පච්චත්තෙ භුම්මවචනන්ති ආහ ‘‘චරණං නාම හොතීති අත්ථො’’ති. තෙනාති කරණත්ථෙ කරණවචනං අගතපුබ්බදිසාගමනෙ තෙසං සාධකතමභාවතො.

29. "චරණස්මිං" යන්නෙහි ප්‍රත්‍යාත්ම අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය යොදා ඇති බැවින් "චරණය නම් වේ යනු අර්ථයයි" පවසන ලදී. "තේන" යන්න කරණාර්ථයෙහි තෘතීයා විභක්තියයි. පෙර නොගිය දිශාවකට යාම සඳහා ඒවා මනා සාධක වන බැවිනි.

---

අට්ඨ ඤාණානීති ඉධ ආගතානි ච අනාගතානි ච අම්බට්ඨසුත්තාදීසු (දී. නි. 1.254 ආදයො) ආගතානි ගහෙත්වා වදති. විනිවිජ්ඣිත්වාති පුබ්බෙනිවාසපටිච්ඡාදකාදිකිලෙසතමං භින්දිත්වා පදාලෙත්වා.

"අෂ්ට ඥානයෝ" යනු මෙහි සඳහන් වූ සහ අම්බට්ඨ සූත්‍රය ආදියෙහි සඳහන් වූ ඥානයන් ගෙන පවසයි. "විනිවිද" යනු පූර්වේනිවාසානුස්මෘතිය වසා සිටින කෙලෙස් අඳුර බිඳ දමා, පළා දමා යන්නයි.

---

30. සනඞ්කුමාරෙනාති සනන්තනකුමාරෙන. තදෙව හි තස්ස සනන්තනකුමාරතං දස්සෙතුං ‘‘චිරකාලතො පට්ඨායා’’ති වුත්තං. සො අත්තභාවොති යෙන අත්තභාවෙන මනුස්සපථෙ ඣානං නිබ්බත්තෙසි, සො කුමාරත්තභාවො, තස්මා බ්‍රහ්මභූතොපි තාදිසෙන කුමාරත්තභාවෙන චරති.

30. "සනංකුමාර" යනු සනන්තන කුමාරයා විසිනි. ඔහුගේ එම සදාතනික කුමාර භාවය දැක්වීම සඳහාම "බොහෝ කලක සිට" යයි පවසන ලදී. එම ආත්මභාවය යනු යම් ආත්මභාවයකින් මිනිස් ලොවෙහි ධ්‍යානයන් උපදවා ගත්තේ ද, එම කුමාර ආත්මභාවයයි. එබැවින් බ්‍රහ්ම බවට පත්ව සිටියදීත් එවැනි කුමාර ආත්මභාවයකින් හැසිරෙයි.

---

ජනිතස්මිං-සද්දො එව ඉ-කාරස්ස එ-කාරං කත්වා ‘‘ජනෙතස්මි’’න්ති වුත්තො, ජනිතස්මින්ති ච ජනස්මින්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. ජනිතස්මින්ති සාමඤ්ඤග්ගහණෙපි යත්ථ චතුවණ්ණසමඤ්ඤා, තත්ථෙව මනුස්සලොකෙ. ඛත්තියො සෙට්ඨොති ලොකසමඤ්ඤාපි මනුස්සලොකෙයෙව, න දෙවකායෙ බ්‍රහ්මකායෙ වාති දස්සෙතුං ‘‘යෙ ගොත්තපටිසාරිනො’’ති වුත්තං. පටිසරන්තීති ‘‘අහං ගොතමො, අහං කස්සපො’’ති පති පති අත්තනො ගොත්තං අනුසරන්ති පටිජානන්ති වාති අත්ථො.

"ජනිතස්මිං" යන ශබ්දයෙහිම 'ඉ' කාරය 'එ' කාරය බවට පත් කොට "ජනේතස්මිං" යයි පවසන ලදී. "ජනිතස්මිං" යනු ජනයා කෙරෙහි යන්න අර්ථයයි. "ජනිතස්මිං" යන සාමාන්‍ය ලක්ෂණය ගත්ත ද, යම් තැනක සිව්වනක් කුල පැනවීම් පවතී ද, ඒ මිනිස් ලොවෙහිමය. "ක්ෂත්‍රියයා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ" යන ලෝක සම්මතය ද පවතින්නේ මිනිස් ලොවෙහිමය, දේව සමූහයා හෝ බ්‍රහ්ම සමූහයා අතර නොවේ යයි දැක්වීමට "යම් කෙනෙක් ගෝත්‍ර අනුව යන්නෝ වෙත් ද" යයි පවසන ලදී. "පටිසාරිනෝ" යනු "මම ගෞතම වෙමි, මම කාශ්‍යප වෙමි" යනාදී වශයෙන් නැවත නැවත තම ගෝත්‍රය සිහිපත් කරති, ප්‍රකාශ කරති යන්නයි.

---

එත්තාවතාති ‘‘සාධු සාධු ආනන්දා’’ති එත්තකෙන සාධුකාරදානෙන. ජිනභාසිතං නාම ජාතන්තිආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා ථෙරභාසිතං බුද්ධභාසිතමෙව නාම ජාතං. ‘‘කිම්පනිදං සුත්තං සත්ථුදෙසනානුවිධානතො ජිනභාසිතං, උදාහු සාධුකාරදානමත්තෙනා’’ති එවරූපා චොදනා ඉධ අනොකාසා ථෙරස්ස දෙසනාය භගවතො දෙසනානුවිධානහෙතුකත්තා සාධුකාරදානස්සාති. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

"මෙපමණකින්" යනු "සාධු සාධු ආනන්ද" යන මෙපමණ වූ සාධුකාර දීමෙනි. ජිනභාසිත (බුද්ධ භාෂිතය) නම් වූයේ ආරම්භයේ සිට අවසානය දක්වා වූ තෙරුන් වහන්සේගේ දේශනාව බුද්ධ භාෂිතයක්ම බවට පත් වූ බැවිනි. "මෙම සූත්‍රය ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනා ක්‍රමය අනුගමනය කළ බැවින් බුද්ධ භාෂිතයක් ද, නැතහොත් හුදෙක් සාධුකාර දීමෙන් පමණක් බුද්ධ භාෂිතයක් ද?" යන මෙවැනි චෝදනාවකට මෙහි ඉඩක් නැත. මන්දයත් තෙරුන් වහන්සේගේ දේශනාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනා ක්‍රමයට අනුකූල වූ බැවින් සාධුකාර දීම සිදු වූ බැවිනි. මෙහි යම් අර්ථයක් විස්තර නොකරන ලද්දේ නම්, එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි බැවිනි.

---

සෙඛසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

සේඛ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව (අර්ථ විවරණය) නිම කරන ලදී.

---

4. පොතලියසුත්තවණ්ණනා

4. පෝතලිය සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

31. අඞ්ගා [Pg.20] නාම ජනපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හිවසෙන අඞ්ගාත්වෙව වුච්චතීති ආහ ‘‘අඞ්ගායෙව සො ජනපදො’’ති. මහියා පනස්ස උත්තරෙන යා ආපොති මහියා නදියා යා ආපො තස්ස ජනපදස්ස උත්තරෙන හොන්ති. තාසං අවිදූරත්තා සො ජනපදො උත්තරාපොති වුච්චති. සා පන මහී කත්ථචි කත්ථචි භිජ්ජිත්වා ගතාති ආහ ‘‘කතරමහියා උත්තරෙන යා ආපො’’ති. තත්ථාති තස්සා මහියා ආගමනතො පට්ඨාය අයං ආවිභාවකථා. යස්මා (අ. නි. ටී. 3.8.19) ලොකියා ජම්බුදීපො හිමවා තත්ථ පතිට්ඨිතසමුද්දදහපබ්බතනදියොති එතෙසු යං යං න මනුස්සගොචරං, තත්ථ සයං සම්මූළ්හා අඤ්ඤෙපි සම්මොහයන්ති, තත්ථ තත්ථ සම්මොහවිධමනත්ථං ‘‘අයං කිර ජම්බුදීපො’’තිආදිමාරද්ධං. දසසහස්සයොජනපරිමාණො ආයාමතො ච විත්ථාරතො චාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. උදකෙන අජ්ඣොත්ථටො තදුපභොගිසත්තානං පුඤ්ඤක්ඛයෙන.

31. අංග නම් වූ ජනපදවැසි රාජකුමාරවරුන් නිසාත්, ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය වූ එක් ජනපදයක් ව්‍යවහාරය (රූළ්හිය) අනුව 'අංග' යනුවෙන් හඳුන්වන නිසාත් 'ඒ අංග ජනපදයමයි' යනුවෙන් පැවසුණි. මහී නදියට උතුරින් පිහිටි ජලය යනු මහී නදියට උතුරින් වූ එම ජනපදයේ ජල මූලාශ්‍රයන්ය. ඒවාට නුදුරු බැවින් එම ජනපදය 'උත්තරාප' (උතුරු ජලය ඇති තැන) යැයි කියනු ලැබේ. ඒ මහී නදිය තැනින් තැන බෙදී ගොස් ඇති බැවින් 'කවර මහී නදියකට උතුරින් වූ ජලයද?' යැයි විමසන ලදී. 'එහි' යනු එම මහී නදියේ ආරම්භයේ සිට කෙරෙන පැහැදිලි කිරීමයි. ලෝකයා විසින් දඹදිව, හිමවත, එහි පිහිටි සාගර, විල්, පර්වත සහ ගංගා යන මෙයින් මිනිසුන්ගේ විෂය පථයට හසු නොවන යමක් වේද, එහි තමන් මුළා වී අන් අයවද මුළා කරති. ඒ ඒ තැන්වල පවතින මුළාව දුරු කිරීම පිණිස 'මේ දඹදිවය' යනාදී වශයෙන් ආරම්භ කරන ලදී. දිගින් හා පළලින් යොදුන් දස දහසක ප්‍රමාණයෙන් යුක්තය යනු අදහසයි. එබැවින් 'එහි' යනාදිය පවසන ලදී. සත්වයන්ගේ පින් ගෙවී යාම නිසා එය ජලයෙන් යට විය.

---

සුන්දරදස්සනං කූටන්ති සුදස්සනකූටං, යං ලොකෙ ‘‘හෙමකූට’’න්ති වුච්චති. මූලගන්ධො කාළානුසාරියාදි. සාරගන්ධො චන්දනාදි. ඵෙග්ගුගන්ධො සලලාදි. තචගන්ධො ලවඞ්ගාදි. පපටිකගන්ධො කබිත්ථාදි. රසගන්ධො සජ්ජාදි, පත්තගන්ධො තමාලහිරිවෙරාදි. පුප්ඵගන්ධො නාගකුඞ්කුමාදි. ඵලගන්ධො ජාතිඵලාදි. ගන්ධගන්ධො සබ්බෙසං ගන්ධානං ගන්ධො. යස්ස හි රුක්ඛස්ස සබ්බෙසම්පි මූලාදීනං ගන්ධො අත්ථි, සො ඉධ ගන්ධො නාම. තස්ස ගන්ධස්ස ගන්ධො ගන්ධගන්ධො. සබ්බානි පුථුලතො පඤ්ඤාසයොජනානි, ආයාමතො පන උබ්බෙධතො විය ද්වියොජනසතානෙවාති වදන්ති.

මනස්කාන්ත දර්ශනයක් ඇති කූටය (ශිඛරය) 'සුදස්සන කූටය' නම් වේ. එය ලෝකයෙහි 'හේමකූට' යනුවෙන් හැඳින්වේ. මූල ගන්ධය (මුල්වල සුවඳ) යනු කළු අගිල් ආදියයි. සාර ගන්ධය (හරයේ සුවඳ) යනු සඳුන් ආදියයි. එළයෙහි සුවඳ යනු සලල ආදියයි. පොත්තෙහි සුවඳ යනු කරාබුනැටි ආදියයි. සිවියෙහි සුවඳ යනු දිවුල් ආදියයි. රසයෙහි (මැලියම්වල) සුවඳ යනු සල්මැලියම් ආදියයි. කොළවල සුවඳ යනු තමාල, ඉරිවේරිය ආදියයි. මල්වල සුවඳ යනු නාමල්, කුංකුම ආදියයි. ගෙඩිවල සුවඳ යනු සාදික්කා ආදියයි. 'ගන්ධගන්ධය' යනු මේ සියලු සුවඳ වර්ගයන්ගේ සුවඳයි. යම් ගසක මුල් ආදී සියල්ලෙහිම සුවඳ පවතීද, එය මෙහි 'ගන්ධ' නම් වේ. එම සුවඳෙහි සුවඳ 'ගන්ධගන්ධ' නම් වේ. මේ සියල්ල පළලින් යොදුන් පනහක් වන අතර, දිගින් හා උසින් යොදුන් දෙසියයක් පමණ වන බව කියති.

---

මනොහරසිලාතලානීති ඔතරණත්ථාය මනුඤ්ඤසොපානසිලාතලානි. සුපටියත්තානීති තදුපභොගිසත්තානං සාධාරණකම්මානුභාවෙන සුට්ඨු පටියත්තානි සුප්පවත්තිතානි හොන්ති. මච්ඡකච්ඡපාදයො උදකං මලිනං කරොන්ති, තදභාවතො ඵලිකසදිසනිම්මලුදකානි. තිරියතො දීඝං උග්ගතකූටන්ති ‘‘තිරච්ඡානපබ්බත’’න්ති ආහ.

මනෝහර සිලාතල යනු බැසීම පිණිස ඇති සිත්කළු පියගැටපෙළවල් සහිත ගල්තලාවන්ය. 'සුපටිත්තානි' යනු ඒවා පරිහරණය කරන සත්වයන්ගේ සාධාරණ කර්ම වේගය නිසා මනාව පිළියෙළ වූ ඒවා බවයි. මසුන් හා ඉබ්බන් ආදී සතුන් ජලය අපිරිසිදු කරන නමුත්, ඔවුන් එහි නැති බැවින් පළිඟු වැනි නිර්මල ජලයෙන් යුක්තය. හරහට දිගින් යුත් උස් කූටයන් ඇති බැවින් 'තිරච්ඡාන පබ්බත' (තිරශ්චීන පර්වතය) යැයි පවසන ලදී.

---

ආපණානි [Pg.21] එව වොහාරස්ස මුඛභූතානීති ආහ ‘‘ආපණමුඛසහස්සානී’’ති. විභත්තානීති වවත්ථිතානි අඤ්ඤමඤ්ඤාසම්භින්නානි. වසනට්ඨානන්ති අත්තනො යථාඵාසුකං වසිතබ්බට්ඨානං. ආසති එත්ථාති ආසනං, නිසීදිතබ්බට්ඨානානි.

වෙළඳාමට මුඛ්‍ය (ප්‍රධාන) වූයේ කඩපිල් බැවින් 'කඩපිල් දහසකින් යුත්' යැයි පවසන ලදී. 'විභත්තානි' යනු එකිනෙකට මිශ්‍ර නොවන සේ මනාව වෙන් කරන ලද යන්නයි. වාසස්ථානය යනු තමන්ට පහසු පරිදි වාසය කළ හැකි ස්ථානයයි. මෙහි ඉඳගන්නා බැවින් 'ආසන' නම් වේ, එනම් වාඩි වීමට ඇති ස්ථානයි.

---

අසාරුප්පං පටිච්ච උප්පජ්ජනකස්ස ඡාදනතො ඡන්නං අනුච්ඡවිකං, තදෙව අජ්ඣාසයසම්පත්තිං පතිරූපෙති පකාසෙතීති පතිරූපං. තෙනාහ ‘‘නප්පතිරූප’’න්ති. කාරණවෙවචනානීති ඤාපකකාරණවෙවචනානි. ඤාපකඤ්හි කාරණං අධිප්පෙතං. අත්ථං ආකරොති පකාසෙතීති ආකාරො, තමෙව ලීනං ගුළ්හං අත්ථං ගමෙතීති ලිඞ්ගං, සො තෙන නිමීයතීති නිමිත්තන්ති වුච්චති. ඉදානි තමෙවත්ථං විවරිතුං ‘‘දීඝදසවත්ථ…පෙ… නිමිත්තාති වුත්තා’’ති ආහ. තෙති ආකාරාදයො. තථා හි පන මෙතිආදිනා පොතලියො ගහපති ‘‘පරිබ්බාජකනියාමෙන අහං ජීවාමි, තස්මා ගහපති න හොමීති වදති. ඔවදන්තොති අනුසාසන්තො. උපවදන්තොති පරිභාසන්තො.

අනුචිත දෙය ඇසුරු කොට උපදින දේ වසන බැවින් 'ඡන්න' (වැසුණු) යනු සුදුසු දෙයයි. එයම අදහසෙහි පිරිපුන් බව ප්‍රකාශ කරන බැවින් 'පතිරූප' (ප්‍රතිරූප) නම් වේ. එබැවින් 'නුසුදුසු නැත' යැයි කීහ. 'කාරණවේවචනානි' යනු කරුණු හඟවන පර්යාය වචනයි. මෙහිදී දැනගත යුතු කරුණු අදහස් කෙරේ. අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් 'ආකාර' නම් වේ. සැඟවුණු අර්ථය අවබෝධ කරවන බැවින් 'ලිංග' නම් වේ. එයින් මනිනු ලබන (හඳුනාගන්නා) බැවින් 'නිමිත්ත' යැයි කියනු ලැබේ. දැන් එම අර්ථයම විවරණය කිරීමට 'දීඝදසවත්ථ...පෙ... නිමිත්තාති වුත්තා' යැයි පවසන ලදී. 'තේ' යනු ආකාර ආදියයි. පොතලිය ගෘහපතියා 'මම පරිබ්‍රාජක ක්‍රමයට ජීවත් වෙමි, එබැවින් මම ගෘහපතියෙක් නොවෙමි' යි පවසයි. 'ඕවදන්තෝ' යනු අනුශාසනා කිරීමයි. 'උපවදන්තෝ' යනු දොස් පැවරීමයි.

---

32. ගෙධභූතො ලොභොති ගිජ්ඣනසභාවො ලොභො. අගිජ්ඣනලක්ඛණො න ලොභො, අනින්දාභූතං අඝට්ටනන්ති නින්දාය පටිපක්ඛභූතං පරෙසං අඝට්ටනං. නින්දාඝට්ටනාති නින්දාවසෙන පරෙසං ඝට්ටනා අක්කොසනා. බ්‍යවහාරවොහාරොපීති කයවික්කයලක්ඛණො සබ්‍යොහාරොපි දානග්ගහණං වොහාරො. ‘‘දත්තො තිස්සො’’ තිආදිනා වොහරණං පඤ්ඤාපනන්ති පඤ්ඤත්ති වොහාරො. යථාධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස වොහරණං කථනං බොධනන්ති වචනං වොහාරො. යාථාවතො අයාථාවතො ච වොහරති එතෙනාති වොහාරො, චෙතනා. අයමිධාධිප්පෙතොති අයං චෙතනාලක්ඛණො වොහාරො ඉධ ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතො, සො ච ඛො සාවජ්ජොව සමුච්ඡෙදස්ස ඉච්ඡිතත්තා. ඉදානි චතුබ්බිධස්සපි වොහාරස්ස ඉධ සම්භවං දස්සෙතුං ‘‘යස්මා වා’’තිආදි වුත්තං. ගිහීති චෙතනා නත්ථීති අහං ගිහීති චෙතනාපවත්ති නත්ථි. ගිහීති වචනං නත්ථීති ගිහීති අත්තනො පරෙසඤ්ච වචනප්පවත්ති නත්ථි. ගිහීති පණ්ණත්ති නත්ථීති ගිහීති සමඤ්ඤා නත්ථි. ගිහීති බ්‍යවහාරො නත්ථීති සමුදාචාරො නත්ථි.

32. ගෙධභූත ලෝභය යනු ගිජු වන ස්වභාවය ඇති ලෝභයයි. නොගිජු වන ලක්ෂණය අලෝභයයි. නින්දා නොවන බැවින් අඝට්ටනය යනු නින්දාවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අන් අයට රිදවීමක් නොකිරීමයි. නින්දා ඝට්ටනය යනු නින්දා සහගත ලෙස අන් අයට රිදවීම හෙවත් ආක්‍රෝශ කිරීමයි. 'බ්‍යවහාර වෝහාර' යනු මිලයට ගැනීම හා විකිණීම යන ලක්ෂණය සහිත ව්‍යවහාරය මෙන්ම දීම හා ගැනීම යන ව්‍යවහාරයයි. 'දත්ත, තිස්ස' යනාදී වශයෙන් ව්‍යවහාර කිරීම (නම් කිරීම) පඤ්ඤත්ති ව්‍යවහාරයයි. අදහස් කරන ලද අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම හා අවබෝධ කරවීම වචන ව්‍යවහාරයයි. මෙයින් යථාර්ථය හා අයථාර්ථය ව්‍යවහාර කරන බැවින් 'වෝහාර' යනු චේතනාවයි. මෙහි අදහස් කරන ලද්දේ මෙම චේතනා ලක්ෂණ සහිත ව්‍යවහාරයයි. එය සාවද්‍ය දෙයක් බැවින් සහමුලින්ම නැති කළ යුතුය. දැන් සිව්වැදෑරුම් ව්‍යවහාරයන්ම මෙහි පවතින බව පෙන්වීමට 'යස්මා වා' යනාදිය පවසන ලදී. 'ගිහි' යන චේතනාව නැත යනු 'මම ගිහියෙක්' යන චේතනා ප්‍රවෘත්තිය නැති බවයි. 'ගිහි' යන වචනය නැත යනු තමාට හෝ අනුන්ට ගිහියෙක් යැයි පැවසීමක් නැති බවයි. 'ගිහි' යන ප්‍රඥප්තිය නැත යනු ගිහි යන නාමය නැති බවයි. 'ගිහි' යන ව්‍යවහාරය නැත යනු ගිහි පැවතුම් නැති බවයි.

---

33. පාණාතිපාතොව සංයොජනං. කස්මා? බන්ධනභාවෙන පවත්තනතො නිස්සරිතුං අප්පදානතො. පාණාතිපාතස්ස අත්ථිතාය සො පුග්ගලො [Pg.22] ‘‘පාණාතිපාතී’’ති වුච්චතීති ආහ – ‘‘පාණාතිපාතස්ස…පෙ… හොතී’’ති. යඤ්හි යස්ස අත්ථි, තෙන සො අපදිස්සතීති. බහුතායාති අචක්ඛුකාදිභෙදෙන බහුභාවතො. පාණාතිපාතස්ස පටිපක්ඛො අපාණාතිපාතො. සො පන අත්ථතො කායද්වාරිකො සීලසංවරොති ආහ ‘‘කායිකසීලසංවරෙනා’’ති. අත්තාපි මං උපවදෙය්‍යාතිආදි පාණාතිපාතෙ ආදීනවදස්සනං. ආදීනවදස්සිනො හි තතො ඔරමණං. දෙසනාවසෙනාති අඤ්ඤත්ථ සුත්තෙ අභිධම්මෙ ච දසසු සංයොජනෙසු පඤ්චසු නීවරණෙසු දෙසනාවසෙන අපරියාපන්නම්පි සංයොජනන්තිපි නීවරණන්තිපි ඉධ වුත්තං. කස්මා? තදත්ථසම්භවතො. තෙනාහ – ‘‘වට්ටබන්ධනට්ඨෙන හිතප්පටිච්ඡාදනට්ඨෙන චා’’ති, පාණාතිපාතො හි අපාණාතිපාතපච්චයං හිතං පටිච්ඡාදෙන්තොව උප්පජ්ජතීති. එකො අවිජ්ජාසවොති ඉදං සහජාතවසෙන වුත්තං, උපනිස්සයවසෙන පන ඉතරෙසම්පි ආසවානං යථාරහං සම්භවො වෙදිතබ්බො. පාණාතිපාතී හි පුග්ගලො ‘‘තප්පච්චයං අත්ථං කරිස්සාමී’’ති කාමෙ පත්ථෙති. දිට්ඨිං ගණ්හාති, භවවිසෙසං පච්චාසීසති. තත්ථ උප්පන්නං විහනති බාධතීති විඝාතො, දුක්ඛං, පරිළාහනං අනත්ථුප්පාදවසෙන උපතාපනං පරිළාහො, අයමෙතෙසං විසෙසො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු වාරෙසු. ඉමිනා උපායෙනාති අතිදෙසෙන පන පරිග්ගහිතො අත්ථො පරතො ආගමිස්සතීති.

33. ප්‍රාණඝාතය ම සංයෝජනයකි. ඒ මන්ද? බැඳෙන සුළු බවින් පවතින නිසාත්, (සංසාරයෙන්) නික්මීමට ඉඩ නොදෙන නිසාත් ය. ප්‍රාණඝාතය ඇති බැවින් ඒ පුද්ගලයා 'ප්‍රාණඝාතකයා' යයි කියනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'ප්‍රාණඝාතය... පෙ... වෙයි' යනුවෙන් වදාළහ. යමෙකුට යමක් ඇද්ද, ඔහු එයින් හඳුන්වනු ලැබේ. 'බහුතාය' (බොහෝ බවින්) යනු අන්ධභාවය ආදී විවිධ භේදයන්ගෙන් බහුල වන බැවිනි. ප්‍රාණඝාතයට ප්‍රතිපක්ෂය ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීමයි. එය අර්ථය වශයෙන් කායද්වාරික ශීල සංවරය බැවින් 'කායික ශීල සංවරයෙන්' යයි වදාළහ. 'තමා ද මට දොස් නගන්නේය' යනාදිය ප්‍රාණඝාතයෙහි ආදීනව දැක්වීමයි. ආදීනව දකින්නා ම එයින් වැළකෙයි. 'දේශනා වශයෙන්' යනු වෙනත් සූත්‍ර සහ අභිධර්මයන්හි දස සංයෝජන සහ පංච නීවරණ අතරෙහි දේශනා වශයෙන් ඇතුළත් නොවූවද, මෙහිදී සංයෝජන කියා ද නීවරණ කියා ද පවසන ලදී. ඒ මන්ද? එහි අර්ථය මෙහි ගැලපෙන බැවිනි. එහෙයින් 'සංසාර වෘත්තයෙහි බැඳෙන අර්ථයෙන් සහ හිත සුවය වසා තබන අර්ථයෙන්' යයි වදාළහ. ප්‍රාණඝාතය වනාහි ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම නමැති හිත සුවය වසාලමින් ම උපදියි. 'එක් අවිජ්ජාසවයක්' යන්න සහජාත වශයෙන් පවසන ලදී. උපනිස්සය වශයෙන් අනෙකුත් ආසවයන් ද සුදුසු පරිදි ඇති වන බව දත යුතුය. ප්‍රාණඝාතය කරන පුද්ගලයා 'එම හේතුවෙන් ප්‍රයෝජනයක් ලබන්නෙමි' යි කාමයන් පතයි, දෘෂ්ටිය ගනියි, භව විශේෂයක් අපේක්ෂා කරයි. එහිදී උපන් පීඩාව 'විඝාත' නම් වේ, දුක 'දුක්ඛ' නම් වේ, අනිර්ථයන් ඉපදීම නිසා තැවීම 'පරිළාහ' නම් වේ. මෙය මොවුන්ගේ වෙනසයි. 'සබ්බත්ථ' යනු සියලු වාරයන්හිදී ය. 'ඉමිනා උපායෙන' යන්නෙන් අතිදේශ (කලින් කී දෙය අනුව) වශයෙන් ගන්නා ලද අර්ථය පසුව පැමිණෙන්නේය.

---

34-40. ඉමස්මිං පදෙති එතෙන සත්තසුපි වාරෙසු තථා ආගතං පදං සාමඤ්ඤතො ගහිතං. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා’’තිආදි. රොසනං කායිකං වාචසිකඤ්චාති තප්පටිපක්ඛො අරොසොපි තථා දුවිධොති ආහ ‘‘කායිකවාචසිකසංවරෙනා’’ති. යථා අභිජ්ඣා ලොභො, අනභිජ්ඣා අලොභො, එවං අකොධූපායාසො අබ්‍යාපාදො, සංවරෙ සුඛන්ති සංවරොති දට්ඨබ්බො, අනතිලොභො පන සතිසංවරෙ, අනතිමානො ඤාණසංවරෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීති දට්ඨබ්බං. ඉමෙසු පන පදෙසු එවං සබ්බවාරෙසු යොජනා කාතබ්බාති සම්බන්ධො.

34-40. 'ඉමස්මිං පදේ' යන්නෙන් සත් වාරයෙහි ම එසේ පැමිණි පදය පොදුවේ ගන්නා ලදී. එහෙයින් 'ඉමිනා' යනාදිය වදාළහ. 'රෝසනය' (ක්‍රෝධය) කායික හා වාචසික වේ. එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ 'අරෝසය' ද එලෙසම දෙවැදෑරුම් වන බැවින් 'කායික වාචසික සංවරයෙන්' යයි වදාළහ. අභිජ්ඣාව ලෝභය ද, අනභිජ්ඣාව අලෝභය ද වන්නා සේ ම, අකෝධූපයාසය ව්‍යාපාද රහිත බව (අව්‍යාපාදය) වේ. සංවරයෙහි සැපය ඇති බැවින් 'සංවරය' යයි දත යුතුය. අතිලෝභී නොවීම සති සංවරයට ද, අතිමානී නොවීම ඥාණ සංවරයට ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මෙම පදයන්හි සියලු වාරයන්හි මෙලෙස යෙදුම කළ යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි.

---

එවං ආසවුප්පත්ති වෙදිතබ්බාති එත්ථ වුත්තස්සපි එකජ්ඣං වුච්චමානත්තා ‘‘පුන අයං සඞ්ඛෙපවිනිච්ඡයො’’ති වුත්තං. අසම්මොහත්ථං ආරම්මණස්ස. පුරිමෙසු තාව චතූසු වාරෙසු විරමිතුං න සක්කොමීති වත්තබ්බං. ‘‘අත්තාපි මං උපවදෙය්‍යා’’ති එතස්ස පදස්ස අත්ථවණ්ණනායං ‘‘න සක්කොමී’’ති, ‘‘අනුවිජ්ජාපි මං විඤ්ඤූ ගරහෙය්‍යු’’න්ති එතස්ස පදස්ස අත්ථවණ්ණනායං ‘‘න සක්කොතී’’ති [Pg.23] වත්තබ්බං, ඉමිනා නයෙන පච්ඡිමෙසුපි චතූසු යථාරහං යොජනා වෙදිතබ්බා. අතිමානෙ භවාසවඅවිජ්ජාසවාති වුත්තං මානෙන සහ දිට්ඨියා අනුප්පජ්ජනතො, අතිමානො පන කාමරාගෙනපි උප්පජ්ජතෙවාති ‘‘අතිමානෙ කාමාසවඅවිජ්ජාසවා’’ති වත්තබ්බං සියා, ස්වායං නයො වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යොති න දස්සිතො. පාතිමොක්ඛසංවරසීලං කථිතං ආදිතො චතූහි ඡට්ඨෙන වාති පඤ්චහි වාරෙහි, සෙසෙහි තීහි පාතිමොක්ඛසංවරසීලෙ ඨිතස්ස භික්ඛුනො පටිසඞ්ඛාපහානං, සබ්බෙහිපි පන භික්ඛුභාවෙ ඨිතස්ස ගිහිවොහාරසමුච්ඡෙදො කථිතො. තත්ථ සබ්බත්ථ වත්තං ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච මය්හං කාතුං නප්පතිරූප’’න්ති පටිසඞ්ඛානවසෙන අකරණං පජහනඤ්ච පටිසඞ්ඛාපහානං.

මෙසේ ආසවයන්ගේ ඉපදීම දත යුතුය. මෙහිදී (කලින්) කියන ලද කරුණු ද එක්තැන් කොට පවසන බැවින් 'නැවත මෙය සංක්ෂේප විනිශ්චයයි' කියා පවසන ලදී. අරමුණෙහි මුළා නොවීම පිණිසයි. පළමු වාර හතරේදී 'වැළකීමට නොහැකිය' යයි කිව යුතුය. 'තමා ද මට දොස් නගන්නේය' යන පදයෙහි අර්ථ වර්ණනාවෙහි 'නොහැකිය' කියා ද, 'විඥයන් විමසා මට ගර්හා කරන්නේය' යන පදයෙහි අර්ථ වර්ණනාවෙහි 'නොහැකි වෙයි' කියා ද කිව යුතුය. මෙම ක්‍රමයෙන් පසුව එන වාර හතරෙහි ද සුදුසු පරිදි යෙදුම දත යුතුය. අධිමානය ඇති කල්හි භවාසව හා අවිජ්ජාසව උපදින බව පවසන ලද්දේ මානය සමඟ දෘෂ්ටිය නූපදින බැවිනි. එහෙත් අධිමානය කාමරාගය නිසා ද උපදින බැවින් 'අධිමානයෙහි කාමාසව හා අවිජ්ජාසව (උපදියි)' කියා ද කිව හැකිය. එම ක්‍රමය කලින් කියන ලද බැවින් පහසුවෙන් දත හැකි නිසා මෙහි නොදක්වන ලදී. මුල් වාර සතරින් හෝ හයවැන්න සමඟ පහකින් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලය කියන ලදී. ඉතිරි වාර තුනෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයෙහි පිහිටි භික්ෂුවගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රහාණය (නුවණින් විමසා අත්හැරීම) පවසන ලදී. සියල්ලෙන්ම භික්ෂු භාවයෙහි පිහිටි තැනැත්තාගේ ගිහි ව්‍යවහාරය සහමුලින් සිඳ දැමීම (වෝහාර සමුච්ඡේදය) කියන ලදී. එහි සියලු තන්හි 'මට මෙය මෙය කිරීම සුදුසු නොවේ' යයි නුවණින් විමසා (අකුසල්) නොකිරීම සහ අත්හැරීම 'ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ප්‍රහාණය' නම් වේ.

---

කාමාදීනවකථාවණ්ණනා

කාමයන්ගේ ආදීනව කථා වර්ණනාව.

---

42. උපසුම්භෙය්‍යාති එත්ථ උප-සද්දො සමීපත්ථො, සුම්භනං වික්ඛෙපනං. තෙනෙව තමෙනන්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ – ‘‘තස්ස සමීපෙ ඛිපෙය්‍යා’’ති, තස්ස කුක්කුරස්ස සමීපෙ අට්ඨිකඞ්කලං ඛිපෙය්‍යාති අත්ථො. නිම්මංසත්තා කඞ්කලන්ති වුච්චතීති ඉමිනා විගතමංසාය අට්ඨිකඞ්කලිකාය උරට්ඨිම්හි වා පිට්ඨිකණ්ටකෙ වා සීසට්ඨිම්හි වා කඞ්කල-සද්දො නිරුළ්හොති දස්සෙති. සුනික්කන්තන්ති නිල්ලිඛිතං කත්වාව නිබ්බිසෙසං ලිඛිතං.

42. 'උපසුම්භෙය්‍ය' යන්නෙහි 'උප' ශබ්දය සමීපාර්ථයෙහි යෙදේ. 'සුම්භන' යනු විසි කිරීමයි. එහෙයින් 'තං ඒනං' යන්න භූමාර්ථයෙහි උපයෝග වචනයක් යයි පවසමින් 'ඔහු සමීපයෙහි දමන්නේය' යි වදාළහ. ඒ බල්ලා සමීපයෙහි මස් නැති ඇටසැකිල්ලක් දමන්නේය යන අර්ථයයි. මස් නැති බැවින් 'කංකල' යයි කියනු ලැබේ. මෙයින් මස් ඉවත් වූ ඇටසැකිල්ලෙහි පපුවේ ඇටය හෝ පිටකොන්දේ ඇටය හෝ හිස්කබල හෝ 'කංකල' යන ශබ්දයෙන් හඳුන්වන බව දක්වයි. 'සුනික්කන්තං' යනු මනාව සූරා දමන ලද හෙවත් කිසිවක් ඉතිරි නොවන සේ සූරන ලද යන්නයි.

---

එකත්තුපට්ඨානස්ස අජ්ඣුපෙක්ඛනවසෙන පවත්තියා එකත්තා. තෙනාහ ‘‘චතුත්ථඣානුපෙක්ඛා’’ති. යස්මා පනස්ස ආරම්මණම්පි එකසභාවමෙව, තස්මා ආහ ‘‘සා හී’’තිආදි. ලොකාමිසසඞ්ඛාතාති අපරිඤ්ඤාතවත්ථුනා ලොකෙන ආමසිතබ්බතො, ලොකෙ වා ආමිසොති සඞ්ඛං ගතාය වසෙන කාමගුණානං කාමභාවො ච ආමිසභාවො ච, සො එව නිප්පරියායතො ආමිසන්ති වත්තබ්බතං අරහති. කාමගුණාමිසාති කාමගුණෙ ඡන්දරාගා. ගහණට්ඨෙන භුසං ආදානට්ඨෙන.

ඒකත්වයෙහි (අරමුණෙහි එකඟ බවෙහි) පිහිටා උපේක්ෂාවෙන් පැවැත්ම නිසා 'ඒකත්ත' නම් වේ. එහෙයින් 'සතරවන ධ්‍යාන උපේක්ෂාව' යයි වදාළහ. යම් හෙයකින් ඔහුගේ අරමුණ ද එකම ස්වභාවයක් ගන්නේ ද, එහෙයින් 'සී හී' යනාදිය වදාළහ. 'ලෝකාමිස' යයි කියනු ලබන්නේ තත්ත්වය අවබෝධ කර නොගත් ලෝකයා විසින් ස්පර්ශ කටයුතු (අනුභව කටයුතු) බැවිනි. ලෝකයෙහි 'ආමිස' යන සංඛ්‍යාවට (නමට) ගිය බැවින් කාමගුණයන්ගේ කාම ස්වභාවය ද ආමිස ස්වභාවය ද වේ. එයම පරියාය ක්‍රමයකින් තොරව (සෘජුවම) 'ආමිස' යයි කීමට සුදුසු වේ. 'කාමගුණාමිස' යනු කාමගුණයන් කෙරෙහි ඇති චන්දරාගයයි. දැඩිව ගැනීම යන අර්ථයෙන් 'භුසං ආදාන' නම් වේ.

---

43. ඩයනං ආකාසෙන ගමනන්ති ආහ ‘‘උප්පතිත්වා ගච්ඡෙය්‍යා’’ති. ගිජ්ඣාදීනං වාසිඵරසු න හොතීති ආහ – ‘‘මුඛතුණ්ඩකෙන ඩසන්තා තච්ඡෙය්‍යු’’න්ති. විස්සජ්ජෙය්‍යුන්ති එත්ථ ‘‘විස්සජ්ජන’’න්ති ආකඩ්ඪනං අධිප්පෙතං අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං, ආකඩ්ඪනඤ්ච අනුබන්ධිත්වා පාතනන්ති ආහ ‘‘මංසපෙසිං නඛෙහි කඩ්ඪිත්වා පාතෙය්‍යු’’න්ති.

43. 'ඩයනං' යනු අහසින් යාමයි. එබැවින් 'පියාඹා යන්නේය' යයි වදාළහ. ගිජුලිහිණියන් ආදීන්ට වෑ, පොරෝ නැත. එහෙයින් 'හොටෙන් ඩසා ගනිමින් සූරා දමන්නාහුය' යයි වදාළහ. 'විස්සජ්ජෙය්‍යුං' යන්නෙහි 'විස්සජ්ජන' යන්නෙන් ඇදීම අදහස් කෙරේ. ධාතූන් විවිධ අර්ථ ඇති බැවිනි. ඇදීම ද ලුහුබැඳ ගොස් වැට්ටවීම ද අදහස් වන බැවින් 'මස් වැදැල්ල නියපොතුවලින් ඇද වැට්ටවිය යුතුය' යයි වදාළහ.

---

47. පුරිසස්ස [Pg.24] ආරොහනයොග්‍යං පොරිසෙය්‍යං.

47. පුරුෂයෙකුට නැගීමට සුදුසු වූයේ 'පෝරිසෙය්‍ය' (පුරුෂ ප්‍රමාණ වූ) නම් වේ.

---

48. සම්පන්නං සුන්දරං ඵලමස්සාති සම්පන්නඵලං. ඵලූපපන්නන්ති ඵලෙහි උපෙතන්ති ආහ ‘‘බහුඵල’’න්ති.

48. සම්පන්න වූ හෙවත් යහපත් ඵල ඇත්තේ 'සම්පන්නඵල' නම් වේ. 'ඵලූපපන්න' යනු ඵලයන්ගෙන් (ගෙඩිවලින්) යුක්ත වූ යන අර්ථය ඇති බැවින් 'බහුඵල' යයි වදාළහ.

---

50. සුවිදූරවිදූරෙති අරියස්ස විනයෙ වොහාරසමුච්ඡෙදතො සුට්ඨු විදූරභූතෙ එව විදූරෙ අහං ඨිතො. කස්සචි නාම අත්ථස්සපි අජානනතො න ආජානන්තීති අනාජානීයාති කත්තුසාධනමස්ස දස්සෙන්තො අජානනකෙති අජානන්තභොජනසීසෙන තෙසං දාතබ්බපච්චයෙ වදති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

50. 'සුවිදූරවිදූරෙ' යනු ආර්ය විනයෙහි වෝහාර සමුච්ඡේදය (ලෞකික කටයුතු අත්හැරීම) නිසා ඉතාමත් දුරස්ථ වූ තැනක මම සිටිමි. කිසිදු අර්ථයක් නොදන්නා බැවින් 'අනාජානීය' නම් වේ. එහි කර්තෘ සාධනය දක්වමින් 'නොදන්නාහු' යයි පවසා, නොදන්නවුන්ට දෙන ආහාර වශයෙන් ඔවුන්ට දිය යුතු ප්‍රත්‍යයන් ගැන පවසයි. ඉතිරිය පහසුවෙන් දත හැකිය.

---

පොතලියසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

පෝතලිය සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනය නිම විය.

---

5. ජීවකසුත්තවණ්ණනා

5. ජීවක සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

51. කුමාරෙන භතො පොසාපිතොති කුමාරභතො, කුමාරභතො එව කොමාරභච්චො යථා ‘‘භිසක්කමෙව භෙසජ්ජ’’න්ති.

51. කුමාරයෙකු (රාජකුමාරයෙකු) විසින් පෝෂණය කරන ලද බැවින් 'කුමාරභත' නම් වේ. 'භිසක්කමේව භේසජ්ජං' යන්නා සේම කුමාරභත යනු ම 'කෝමාරභච්ච' වේ.

---

ආරභන්තීති එත්ථ ආරභ-සද්දො කාමං කාමායූහනයඤ්ඤුට්ඨාපනආපත්තිආපජ්ජනවිඤ්ඤාපනාදීසුපි ආගතො, ඉධ පන හිංසනෙ ඉච්ඡිතබ්බොති ආහ – ‘‘ආරභන්තීති ඝාතෙන්තී’’ති. උද්දිසිත්වා කතන්ති (අ. නි. ටී. 3.8.12; සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.294) අත්තානං උද්දිසිත්වා මාරණවසෙන කතං නිබ්බත්තිතං. පටිච්චකම්මන්ති එත්ථ කම්ම-සද්දො කම්මසාධනො අතීතකාලිකොති ආහ – ‘‘අත්තානං පටිච්ච කත’’න්ති. නිමිත්තකම්මස්සෙතං අධිවචනං ‘‘පටිච්ච කම්මං ඵුසතී’’තිආදීසු (ජා. 1.4.75) විය. නිමිත්තකම්මස්සාති නිමිත්තභාවෙන ලද්ධබ්බකම්මස්ස, න කරණකාරාපනවසෙන. පටිච්චකම්මං එත්ථ අත්ථීති මංසං පටිච්චකම්මං යථා ‘‘බුද්ධං එතස්ස අත්ථීති බුද්ධො’’ති. තෙසන්ති නිගණ්ඨානං. අඤ්ඤෙපි බ්‍රාහ්මණාදයො තංලද්ධිකා අත්ථෙව.

‘ආරභන්තීති’ යන්නෙහි ‘ආරභ’ ශබ්දය කැමැත්තෙන් රැස්කිරීම, උත්සාහය, ඇවතට පැමිණීම, දැන්වීම ආදී අර්ථවල ද යෙදී ඇති මුත්, මෙහිදී හිංසා කිරීම යන අර්ථය උචිත බැවින් ‘ආරභන්තීති ඝාතෙන්තීති’ (ආරභන්ති යනු මරති) යැයි පවසන ලදී. ‘උද්දිස්ස කතං’ යනු තමා උදෙසා මැරීමේ අදහසින් කරන ලද හෙවත් සිදුකරන ලද දෙයයි. ‘පටිච්චකම්මං’ යන්නෙහි ‘කම්ම’ ශබ්දය අතීත කාලීන වූ ක්‍රියාවක් ලෙස දක්වමින් ‘තමා නිසා කරන ලද්දක්’ යැයි පවසන ලදී. ‘පටිච්ච කම්මං ඵුසති’ ආදී ස්ථානවල මෙන් මෙය ‘නිමිත්ත කර්මය’ සඳහා වූ නමකි. ‘නිමිත්තකම්මස්සා’ යනු ක්‍රියාවක් කරවීම යන අර්ථයෙන් නොව, නිමිත්තක් වීම හේතුවෙන් සිදුවන කර්මයක් යන අර්ථයයි. ‘පටිච්ච කම්මං’ යනු මෙහි එවැනි කර්මයක් ඇති බැවින් එම මාංසය ‘පටිච්චකම්ම’ නම් වේ. එය ‘බුද්ධං එතස්ස අත්ථීති බුද්ධෝ’ (මොහුට බුද්ධිය ඇති බැවින් බුද්ධ නම් වේ) යන්නට සමානය. ‘තේසං’ යනු නිගණ්ඨයන්ටයි. එබඳු ලබ්ධියක් ඇති බ්‍රාහ්මණයෝ ආදී අනෙක් පිරිස් ද සිටිති.

---

කාරණන්ති එත්ථ යුත්ති අධිප්පෙතා, සා එව ච ධම්මතො අනපෙතත්තා ‘‘ධම්මො’’ති වුත්තාති ආහ – ‘‘කාරණං නාම තිකොටිපරිසුද්ධමච්ඡමංසපරිභොගො’’ති. අනුකාරණං නාම මහාජනස්ස තථා බ්‍යාකරණං යුත්තියා ධම්මස්ස අනුරූපභාවතො මංසං පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති අනුඤ්ඤාතං තථෙව කථනන්ති කත්වා. තන්ති ‘‘ජානං උද්දිස්සකතං මංසං පරිභුඤ්ජතී’’ති එවං වුත්තං පරිභුඤ්ජනං නෙව කාරණං හොති [Pg.25] සබ්බෙන සබ්බං අභාවතො සති ච අයුත්තියං අධම්මොති කත්වා. තථා බ්‍යාකරණන්ති ‘‘ජානං උද්දිස්සකතං මංසං පරිභුඤ්ජතී’’ති කථනං යුත්තියා ධම්මස්ස අනනුරූපභාවතො න අනුකාරණං හොති. පරෙහි වුත්තකාරණෙන සකාරණො හුත්වාති පරෙ තිත්ථියා ‘ජාන’න්තිආදිනා ධම්මං කථෙන්ති වදන්ති, තෙන කාරණභූතෙන සකාරණො හුත්වා. තෙහි තථා වත්තබ්බො එව හුත්වා තුම්හාකං වාදො වා අනුවාදො වා ‘‘මංසං පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති පවත්තා තුම්හාකං කථා වා පරතො පරෙහි තථා පවත්තිතා තස්සා අනුකථා වා. විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බකාරණන්ති තිත්ථියා තාව තිට්ඨන්තු, තතො අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි ගරහිතබ්බකාරණං. කොචි න ආගච්ඡතීති ගරහිතබ්බතං න ආපජ්ජතීති අත්ථො. අභිභවිත්වා ආචික්ඛන්තීති අභිභුය්‍ය මද්දිත්වා කථෙන්ති, අභිභූතෙන අක්කොසන්තීති අත්ථො.

‘කාරණං’ යන්නෙහි මෙහිදී අදහස් කළේ යුක්තියයි. එයම ධර්මයෙන් බැහැර නොවන බැවින් ‘ධර්මය’ යැයි පවසන ලදී. එබැවින් ‘කාරණය නම් තිකොටි පාරිශුද්ධ මාළු හා මාංස පරිභෝජනයයි’ යැයි පවසන ලදී. ‘අනුකාරණං’ යනු මහජනයා හට එසේ ප්‍රකාශ කිරීමයි. එනම් යුක්තියට හා ධර්මයට අනුකූල වන බැවින් මාංසය අනුභව කළ යුතුයැයි අනුදැන වදාළ පරිදිම ප්‍රකාශ කිරීමයි. ‘තං’ යනු ‘තමා උදෙසා කරන ලද බව දැන දැනත් මාංසය වළඳයි’ යන මෙබඳු වචනය කිසිසේත්ම යුක්ත නොවන බැවින් එය ‘කාරණයක්’ නොවේ. ‘තථා බ්‍යාකරණං’ යනු ‘දැන දැනත් තමා උදෙසා කරන ලද මාංසය වළඳයි’ යන ප්‍රකාශය යුක්තියට හා ධර්මයට අනුකූල නොවන බැවින් එය ‘අනුකාරණයක්’ නොවේ. ‘පරේහි වුත්තකාරණේන සකාරණෝ හුත්වා’ යනු අන්‍ය තීර්ථකයන් ‘දැන දැනත්’ යනාදී වශයෙන් ධර්මය පවසන විට එම කාරණය පදනම් කරගෙන යුක්ති සහගතව යන්නයි. ඔවුන් විසින් එසේ පැවසිය යුතුම වන බැවින්, ඔබගේ වාදය හෝ අනුවාදය ‘මාංසය වැළඳිය යුතුය’ යනුවෙන් පවතින ඔබගේ කතාව හෝ පසුව අන්‍යන් විසින් පවත්වන ලද එහි අනුකථාව හෝ වේ. ‘විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බකාරණං’ යනු තීර්ථකයන් පසෙක තබා, අනෙක් පඬිවරුන් විසින් පවා ගැරහිය යුතු කාරණයයි. ‘කෝචි න ආගච්ඡතී’ යනු ගැරහීමට ලක් නොවේ යන අර්ථයයි. ‘අභිභවිත්වා ආචික්ඛන්ති’ යනු මැඩ පවත්වා පවසති, එනම් අභිභවනය කරමින් අක්කෝස කරති යන අර්ථයයි.

---

52. කාරණෙහීති පරිභොගචිත්තස්ස අවිසුද්ධතාහෙතූහි. භික්ඛූ උද්දිස්සකතං දිට්ඨං. තාදිසමංසඤ්හි පරිභොගානාරහත්තා චිත්තඅවිසුද්ධියා කාරණං චිත්තසංකිලෙසාවහතො. ඉදානි දිට්ඨසුතපරිසඞ්කිතානි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘දිට්ඨාදීසූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තදුභයවිමුත්තපරිසඞ්කිතන්ති ‘‘දිට්ඨං සුත’’න්ති ඉමං උභයං අනිස්සාය – ‘‘කිං නු ඛො ඉමං භික්ඛුං උද්දිස්ස වධිත්වා සම්පාදිත’’න්ති කෙවලමෙව පරිසඞ්කිතං. සබ්බසඞ්ගාහකොති සබ්බෙසං තිණ්ණං පරිසඞ්කිතානං සඞ්ගණ්හනකො.

52. ‘කාරණේහි’ යනු පරිභෝජනය කරන්නාගේ සිතේ පවතින අශුද්ධ භාවයට හේතු වන කරුණු මගිනි. භික්ෂූන් වහන්සේ උදෙසා කරන ලද්දක් බව දුටු විට, එවැනි මාංසය පරිභෝජනයට නුසුදුසු බැවින් සිතේ කෙලෙස් උපදවමින් සිතේ අපිරිසිදු භාවයට හේතු වේ. දැන් දුටු, ඇසූ හා සැක කළ දෑ ස්වරූපයෙන් දැක්වීමට ‘දිට්ඨාදීසූ’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘තදුභයවිමුත්තපරිසංකිතං’ යනු ‘දුටු’ සහ ‘ඇසූ’ යන කරුණු දෙකම පදනම් කර නොගෙන, ‘මෙම භික්ෂුව උදෙසා සතෙකු මරා මෙය පිළියෙළ කළාද?’ යනුවෙන් ඇතිවන සැකය පමණි. ‘සබ්බසංගාහකෝ’ යනු දුටු, ඇසූ, සැක කළ යන කරුණු තුනම එකට ගත් විටයි.

---

මඞ්ගලාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන ආහුනපාහුනාදිකං සඞ්ගණ්හාති. නිබ්බෙමතිකා හොන්තීති සබ්බෙන සබ්බං පරිසඞ්කිතාභාවමාහ. ඉතරෙසන්ති අජානන්තානං වට්ටති, ජානතො එවෙත්ථ ආපත්ති හොති. තෙයෙවාති යෙ උද්දිස්ස කතං, තෙයෙව.

‘මංගලාදීනං’ යන්නෙහි ‘ආදී’ ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ කිරීම්, සත්කාර කිරීම් ආදිය ගැනේ. ‘නිබ්බේමතිකා හොන්ති’ යනු සියලු ආකාරයෙන්ම සැක නැති බවයි. ‘ඉතරේසං’ යනු නොදන්නා අයට එය කැප වන බවයි. මෙහිදී දැන දැන වළඳන අයට පමණක් ඇවතක් සිදු වේ. ‘තේයේවා’ යනු කවුරුන් උදෙසා කරන ලද්දේ ද, ඔවුන්ටම වේ.

---

උද්දිස්සකතමංසපරිභොගතො අකප්පියමංසපරිභොගස්ස විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘අකප්පියමංසං පනා’’තිආදි වුත්තං. පුරිමස්මිං සචිත්තකා ආපත්ති, ඉතරස්මිං අචිත්තකා. තෙනාහ – ‘‘අකප්පියමංසං අජානිත්වා භුත්තස්සපි ආපත්තියෙවා’’ති. පරිභොගන්ති පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති වදාමීති අත්ථො.

උදෙසා කරන ලද මාංසය වැළඳීමට වඩා අකැප මාංස වැළඳීමේ ඇති වෙනස පෙන්වීමට ‘අකප්පියමංසං පනා’ යනාදිය පවසන ලදී. පළමු කරුණෙහි (උද්දිස්සකත මාංසයෙහි) ආපත්තිය සචිත්තක වේ. අනෙක් කරුණෙහි (අකැප මාංසයෙහි) එය අචිත්තක වේ. එබැවින් ‘අකැප මාංසයක් බව නොදැන වැළඳුවද ඇවතක්ම වේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘පරිභෝගං’ යනු වැළඳිය යුතුයැයි පවසමි යන අර්ථයයි.

---

53. තාදිසස්සාති තිකොටිපරිසුද්ධස්ස මච්ඡමංසස්ස පරිභොගෙ. මෙත්තාවිහාරිනොපීති අපි-සද්දෙන අමෙත්තාවිහාරිනොපි. මෙත්තාවිහාරිනො පරිභොගෙ සිඛාප්පත්තා අනවජ්ජතාති දස්සෙතුං ‘‘ඉධ, ජීවක, භික්ඛූ’’තිආදි [Pg.26] වුත්තං. අනියමෙත්වාති අවිසෙසෙත්වා සාමඤ්ඤතො. යස්මා භගවතා – ‘‘යතො ඛො, වච්ඡ, භික්ඛුනො තණ්හා පහීනා හොතී’’තිආදිනා මහාවච්ඡගොත්තසුත්තෙ (ම. නි. 2.194) අත්තා අනියමෙත්වා වුත්තො. තථා හි වච්ඡගොත්තො – ‘‘තිට්ඨතු භවං ගොතමො, අත්ථි පන භොතො ගොතමස්ස එකභික්ඛුපි සාවකො ආසවානං ඛයා…පෙ… උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති ආහ, ‘‘ඉධ, භාරද්වාජ, භික්ඛු අඤ්ඤතරං ගාමං වා නිගමං වා උපනිස්සාය විහරතී’’තිආදිනා චඞ්කීසුත්තෙ (ම. නි. 2.430) අත්තා අනියමෙත්වා වුත්තො. තථා හි තත්ථ පරතො – ‘‘යං ඛො පන අයමායස්මා ධම්මං දෙසෙති, ගම්භීරො සො ධම්මො දුද්දසො දුරනුබොධො සන්තො පණීතො අතක්කාවචරො නිපුණො පණ්ඩිතවෙදනීයො, න සො ධම්මො සුදෙසනීයො ලුද්දෙනා’’තිආදිනා දෙසනා ආගතා, තස්මා වුත්තං ‘‘භගවතා හි මහාවච්ඡගොත්තසුත්තෙ, චඞ්කීසුත්තෙ ඉමස්මිං සුත්තෙති තීසු ඨානෙසු අත්තානංයෙව සන්ධාය දෙසනා කතා’’ති. මංසූපසෙචනොව අධිප්පෙතො මච්ඡමංසසහිතස්ස ආහාරස්ස පරිභොගභාවතො මච්ඡමංසස්ස ච ඉධ අධිප්පෙතත්තා.

53. ‘තාදිසස්සා’ යනු තිකොටි පාරිශුද්ධ වූ මත්ස්‍ය හා මාංස පරිභෝජනය පිළිබඳවයි. ‘මෙත්තාවිහාරිනෝපි’ යන්නෙහි ‘අපි’ ශබ්දයෙන් මෙත් සිතින් තොරව වසන්නා පිළිබඳවද කියැවේ. මෙත් සිතින් වසන්නාගේ පරිභෝජනයෙහි ඇති නිවැරදි භාවයේ උච්චතම අවස්ථාව පෙන්වීමට ‘ඉධ, ජීවක, භික්ඛූ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘අනියමෙත්වා’ යනු විශේෂ නොකර සාමාන්‍ය වශයෙනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ‘වච්ඡය, යම් කලෙක භික්ෂුවගේ තණ්හාව ප්‍රහීණ වූයේ වේද’ යනාදී වශයෙන් මහා වච්ඡගොත්ත සූත්‍රයේදී තමන් වහන්සේව විශේෂ නොකර දේශනා කරන ලදී. එලෙසම වච්ඡගොත්ත ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ පසෙක තැබුවත්, භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ එක් භික්ෂුවක් හෝ ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කර… විහරණය කරයිද?’ යැයි පැවසීය. චංකී සූත්‍රයේදී ද ‘භාරද්වාජය, මෙහි භික්ෂුවක් කිසියම් ගමක හෝ නියම්ගමක ඇසුරු කරමින් වසයි’ යනුවෙන් තමන් වහන්සේව විශේෂ නොකර දේශනා කරන ලදී. එසේම එහි පසුව ‘මෙම ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ යම් ධර්මයක් දේශනා කරත්ද, එම ධර්මය ගැඹුරුය, දැකීමට අපහසුය… පඬිවරුන් විසින් දත යුතුය. එම ධර්මය ලුද්දෙකු (වැද්දෙකු) විසින් දේශනා කිරීම පහසු නොවේ’ යනාදී වශයෙන් දේශනාව පැමිණි බැවින්, ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මහා වච්ඡගොත්ත සූත්‍රය, චංකී සූත්‍රය සහ මෙම සූත්‍රය යන ස්ථාන තුනෙහිම තමන් වහන්සේව අදහස් කරමින්ම දේශනාව කරන ලදී’ යැයි පවසන ලදී. මෙහිදී මාංස සහිත ආහාරය පරිභෝජනය කිරීම අදහස් කරන බැවින් සහ මත්ස්‍ය හා මාංසය පිළිබඳව මෙහි විග්‍රහ කරන බැවින්, මාංස ව්‍යංජනය සමඟ ආහාර ගැනීමම අදහස් කරන ලදී.

---

අගථිතො අප්පටිබද්ධො. තණ්හාමුච්ඡනායාති තණ්හායනවසෙන මුච්ඡාපත්තියා. අනජ්ඣොපන්නො තණ්හාය අභිභවිත්වා න අජ්ඣොත්ථටො, ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා න සණ්ඨිතොති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘සබ්බං ආලුම්පිත්වා’’තිආදි. ඉධ ආදීනවො ආහාරස්ස පටිකූලභාවොති ආහ ‘‘එකරත්තිවාසෙනා’’තිආදි. අයමත්ථො ආහාරපරිභොගොති අත්ථසංයොජනපරිච්ඡෙදිකා ‘‘යාවදෙව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.182; ම. නි. 1.23; 2.24; 3.75; සං. නි. 4.120) පවත්තා ආහාරපටිබද්ධඡන්දරාගනිස්සරණභූතා පඤ්ඤා අස්ස අත්ථීති නිස්සරණපඤ්ඤො. ඉදමත්ථන්ති එතමත්ථාය. එවං සන්තෙති ‘‘බ්‍රහ්මාති ච මෙත්තාවිහාරිනො සමඤ්ඤා’’ති අවත්වා යෙ ධම්මා මෙත්තාවිහාරස්ස පටිපක්ඛභූතා, තත්ථ සාවසෙසං පහාසි බ්‍රහ්මා, අනවසෙසං පහාසි භගවාති සචෙ තෙ ඉදං සන්ධාය භාසිතං, එවං සන්තෙ තව ඉදං යථාවුත්තවචනං අනුජානාමි, න මෙත්තාවිහාරිතාසාමඤ්ඤමත්තතොති අත්ථො.

‘අගථිතෝ’ යනු නොගැවසුණු බවයි. ‘අප්පටිබද්ධෝ’ යනු නොබැඳුණු බවයි. ‘තණ්හාමුච්ඡනාය’ යනු තණ්හාව නමැති මුළාවට පත්වීමෙන් යන අර්ථයයි. ‘අනජ්ඣෝපන්නෝ’ යනු තණ්හාවෙන් යටපත් නොවූ, ගිල දමා අවසන් නොකරන ලද යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘සබ්බං ආලුම්පිත්වා’ යනාදිය වදාලහ. මෙහිදී ‘ඒකරත්තිවාසේනා’ යනාදියෙන් ආහාරයේ ඇති ආදීනවය හා පිළිකුල් බව දක්වයි. ආහාර පරිභෝජනය පිළිබඳව ‘යාවදේව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා’ (මේ කයේ පැවැත්ම පිණිසම පමණක්) යනාදී වශයෙන් දේශනා කරන ලද, ආහාරය කෙරෙහි පවතින ඡන්දරාගයෙන් නික්මීම වූ ‘නිස්සරණ ප්‍රඥාව’ ඔහු සතුය යන අර්ථයෙන් ‘නිස්සරණපඤ්ඤෝ’ යයි කියනු ලැබේ. ‘ඉදමත්ථං’ යනු මේ අර්ථය සඳහාය. මෙසේ ඇති කල්හි, ‘මෛත්‍රී විහරණය කරන්නවුන්ට බ්‍රහ්ම යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ’ යයි නොකියා, මෛත්‍රී විහරණයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත්ද, බ්‍රහ්මයා ඒවා අවශේෂ සහිතව ප්‍රහාණය කළ බවත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒවා අනුශය රහිතවම ප්‍රහාණය කළ බවත් අදහස් කරන්නේ නම්, එබඳු අවස්ථාවකදී ඔබගේ ඒ වචනය පිළිගන්නා බවත්, එය හුදෙක් මෛත්‍රී විහරණය කරන්නෙකුට කරන සාමාන්‍ය ව්‍යවහාරයක් පමණක් නොවන බවත් අර්ථයයි.

---

55. ‘‘පාටියෙක්කො [Pg.27] අනුසන්ධී’’ති වත්වා විසුං අනුසන්ධිභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඉමස්මිං හී’’තිආදි වුත්තං. ද්වාරං ථකෙතීති මච්ඡමංසපරිභොගානුඤ්ඤාය අඤ්ඤෙසං වචනද්වාරං පිදහති, චොදනාපථං නිරුන්ධති. කථං සත්තානුද්දයං දස්සෙති? සත්තානුද්දයමුඛෙන බාහිරකානං මච්ඡමංසපරිභොගපටික්ඛෙපො තයිදං මිච්ඡා, තිකොටිපරිසුද්ධස්සෙව මච්ඡමංසස්ස පරිභොගො භගවතා අනුඤ්ඤාතො. තථා හි වුත්තං – ‘තීහි ඛො අහං, ජීවක, ඨානෙහි මංසං පරිභොගන්ති වදාමී’තිආදි (ම. නි. 2.52). විනයෙපි (පාරා. 409; චූළව. 343) වුත්තං – ‘‘තිකොටිපරිසුද්ධං, දෙවදත්ත, මච්ඡමංසං මයා අනුඤ්ඤාත’’න්ති. තිකොටිපරිසුද්ධඤ්ච භුඤ්ජන්තානං සත්තෙසු අනුද්දයා නිච්චලා. ‘‘සත්තානුද්දයං දස්සෙතී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘සචෙ හී’’තිආදිමාහ.

55. ‘පාටියෙක්කෝ අනුසන්ධී’ යනු වෙනම අනුසන්ධියක් බව පවසා, එහි වෙන් වූ අනුසන්ධි ස්වභාවය පෙන්වීමට ‘ඉමස්මිං හී’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ද්වාරං ථකේති’ යනු මස් මාංශ පරිභෝජනයට අනුදැන වදාරමින් අන් අයගේ චෝදනා මුඛයන් වසා දැමීමයි, චෝදනා මාර්ගයන් අවහිර කිරීමයි. සත්වයන් කෙරෙහි වූ අනුකම්පාව කෙසේ දක්වන්නේද? සත්ව අනුකම්පාව පෙරදැරි කරගෙන බාහිර ලබ්ධිකයන් විසින් කරනු ලබන මස් මාංශ පරිභෝජනය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම මිථ්‍යාවකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරන ලද්දේ තෙකෝටි පාරිශුද්ධ මස් මාංශ පරිභෝජනය පමණි. එබැවින්, ‘ජීවක, කරුණු තුනකින් පිරිසිදු වූ මස් මාංශ පරිභෝජනය කළ හැකි යයි මම කියමි’ යනාදිය වදාලහ. විනයෙහි ද ‘දේවදත්ත, මා විසින් තෙකෝටි පාරිශුද්ධ මස් මාංශ අනුදැන වදාරන ලදී’ යයි දක්වා ඇත. තෙකෝටි පාරිශුද්ධ මස් මාංශ අනුභව කරන්නන් තුළ සත්වයන් කෙරෙහි වූ අනුකම්පාව නොවෙනස්ව පවතී. ‘සත්තානුද්දයං දස්සේති’ යන්නෙන් සංක්ෂිප්තව දක්වන ලද අර්ථය විස්තර කරමින් ‘සචේ හී’ යනාදිය පවසන ලදී.

---

පඨමෙන කාරණෙනාති දෙසනාවසෙනපි පයොගවසෙනපි පඨමෙන පරූපඝාතහෙතුනා. කඩ්ඪිතො සො පාණො. ගලෙන පවෙධෙන්තෙනාති යොත්තගලෙන කරණෙන අසය්හමානෙන. බහුපුඤ්ඤමෙව හොති ආසාදනාපෙක්ඛාය අභාවතො, හිතජ්ඣාසයත්තා වාති අධිප්පායො. එසාහං, භන්තෙතිආදි කස්මා වුත්තං, සරණගමනවසෙනෙව ගහිතසරණොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අය’’න්තිආදි. ඔගාහන්තොතිආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා සුත්තං අනුස්සරන්තො අත්ථං උපධාරෙන්තො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘පඨමේන කාරණේනා’ යනු දේශනා වශයෙන් මෙන්ම ප්‍රයෝග වශයෙන් ද, අන් අයට හිංසා කිරීමේ පළමු හේතුවෙනි. ඒ සත්වයා ඇදගෙන එන ලදී. ‘ගලේන පවේධන්තේනා’ යනු රැහැනකින් බැඳ ගෙල සිර කරගෙන, ඉවසාගත නොහැකි දුක් දෙමින් යන අර්ථයයි. හිංසා කිරීමේ අදහසක් නොමැති බැවින් සහ හිතෛෂී අදහසින් යුක්ත බැවින් එය මහත් පුණ්‍යකර්මයක්ම වේ යන්න අදහසයි. ‘ඒසාහං භන්තේ’ යනාදිය ඇයි පවසන ලද්දේ? සරණාගමනය කිරීමෙන්ම සරණ ගිය අයෙකු බව පෙන්වීමට ‘අයං’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ඕගාහන්තෝ’ යන්නෙන් පටන් ගෙන අවසානය දක්වා සූත්‍රය අනුස්මරණය කරමින් එහි අර්ථය මෙනෙහි කළේය. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

---

ජීවකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ජීවක සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගූඪ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම අවසන් විය.

---

6. උපාලිසුත්තවණ්ණනා

6. උපාලි සූත්‍ර වර්ණනාව

---

56. පාවාරං පාරුපතීති පාවාරිකො, ඉදං තස්ස කුලසමුදාගතං නාමං, සො පන මහද්ධනො මහාභොගො නගරෙ සෙට්ඨිට්ඨානෙ ඨිතො. තෙනාහ ‘‘දුස්සපාවාරිකසෙට්ඨිනො’’ති. දීඝත්තා දීඝතමත්තා. සො කිර පමාණතො උපවච්ඡයතො දියඩ්ඪරතනං අතික්කම්ම ඨිතො. එවංලද්ධනාමොති ‘‘දීඝතපස්සී’’ති ලද්ධසමඤ්ඤො. බාහිරායතනෙති තිත්ථියසමයෙ පිණ්ඩපාතොති වොහාරො නත්ථි, තස්මා සාසනවොහාරෙන ‘‘පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො’’ති වුත්තන්ති අධිප්පායො.

56. පාවාරයක් (උතුරු සළුවක්) පොරවන බැවින් ‘පාවාරික’ නම් වේ. මෙය ඔහුගේ පරම්පරාවෙන් ආ නාමයයි. ඔහු මහත් ධන සම්පත් ඇති නගරයේ සිටු තනතුරේ සිටි අයෙකි. එබැවින් ‘දුස්සපාවාරික සෙට්ඨිනෝ’ (පිළි පාවාරික සිටුතුමා) යයි කියන ලදී. ශරීරයේ දිගු බව නිසා ‘දීඝ’ නම් විය. ඔහු උසින් රියන් එකහමාරක් පමණ ඉක්මවා සිටි බව කියවේ. මෙසේ ලත් නාම ඇති බැවින් ‘දීඝතපස්සී’ යන නම ප්‍රකට විය. ‘බාහිරායතනේ’ යනු තීර්ථකයන්ගේ සමයෙහි ‘පිණ්ඩපාතය’ යන ව්‍යවහාරය නැත. එබැවින් ශාසනික ව්‍යවහාරයෙන් ‘පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තෝ’ (පිණ්ඩපාතයෙන් පසු පෙරළා පැමිණි) යයි පවසන ලදී.

---

දස්සෙතීති [Pg.28] දෙසෙති. ඨපෙතීති අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරතො වවත්ථපෙති. කිරියායාති කරණෙන. පවත්තියාති පවත්තනෙන. දණ්ඩානි පඤ්ඤපෙතීති එත්ථ කස්මා භගවතා ආදිතොව තථා න පුච්ඡිතන්ති? යස්මා සා තස්මිං අත්ථෙ සභාවනිරුත්ති න හොති, සාසනෙ ලොකෙ සමයන්තරෙසු ච තාදිසො සමුදාචාරො නත්ථි, කෙවලං පන තස්සෙව නිගණ්ඨස්සායං කොට්ඨාලකසදිසො සමුදාචාරොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කම්මානි පඤ්ඤපෙති’’ ඉච්චෙවාහ. අචිත්තකන්ති චිත්තරහිතං, චිත්තෙන අසමුට්ඨාපිතන්ති අත්ථො. කථං පන තදුභයස්ස චිත්තෙන විනා සම්භවොති චොදනං සන්ධාය තත්ථ නිදස්සනමාහ ‘‘යථා කිරා’’තිආදි. පටිවිභත්තානන්ති අත්ථතො භින්නානං. පටිවිසිට්ඨානන්ති විසෙසනපදවසෙන සද්දතොපි භින්නානං. වචනං පතිට්ඨපෙතුකාමොති දීඝතපස්සිනො යථාවුත්තවචනං පතිට්ඨපෙතුකාමො. තස්මිඤ්හි පතිට්ඨාපිතෙ තෙනප්පසඞ්ගෙන ආගතො, උපාලි ගහපති තස්මිං පදෙසෙ ධම්මං දිස්වා සාසනෙ අභිප්පසීදිස්සති.

‘දස්සේති’ යනු දේශනා කරයි. ‘ඨපේති’ යනු එකිනෙකට මිශ්‍ර නොවී වෙන් කොට දක්වයි. ‘කිරියාය’ යනු ක්‍රියාවෙනි. ‘පවත්තියා’ යනු පැවැත්මෙනි. ‘දණ්ඩානි පඤ්ඤපේති’ යන්නෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුලින්ම එසේ නොඇසුවේ මන්ද? මන්දයත්, එම අර්ථයෙහි එය ස්වාභාවික ව්‍යවහාරයක් නොවන බැවිනි. ශාසනයෙහි, ලෝකයෙහි හෝ වෙනත් සමයන්හි එබඳු ව්‍යවහාරයක් නැත. හුදෙක් ඒ නිගණ්ඨයාගේම ඒකපාර්ශවික ව්‍යවහාරයක් බව පෙන්වීමට ‘කම්මානි පඤ්ඤපේති’ (කර්මයන් පනවයි) යනුවෙන්ම විමසූහ. ‘අචිත්තකං’ යනු සිතක් නැති, සිතින් හට නොගන්නා ලද යන අර්ථයයි. සිතින් තොරව ඒ දෙක සිදුවන්නේ කෙසේද යන චෝදනාවට පිළිතුරු දීමට ‘යථා කිරා’ යනාදී උදාහරණ දක්වන ලදී. ‘පටිවිභත්තානං’ යනු අර්ථයෙන් වෙනස් වූ දේ පිළිබඳවයි. ‘පටිවිසිට්ඨානං’ යනු විශේෂණ පද වශයෙන් ශබ්දයෙන් ද වෙනස් වූ දේ පිළිබඳවයි. ‘වචනං පතිට්ඨපේතුකාමෝ’ යනු දීඝතපස්සීගේ එම වචනය තහවුරු කිරීමට කැමති වූ බවයි. එය තහවුරු කළ විට, එම නිමිත්තෙන් පැමිණි උපාලි ගෘහපතියා එහිදී ධර්මය දැක ශාසනය කෙරෙහි පැහැදෙන්නේය.

---

කථා එව උපරි වාදාරොපනස්ස වත්ථුභාවතො කථාවත්ථු. කථායං පතිට්ඨපෙසීති කථාවත්ථුස්මිං, තදත්ථෙ වා පතිට්ඨපෙසි. යථා තං වාදාරොපනභයෙන න අවජානාති, එවං තස්සං කථායං, තස්මිං වා අත්ථෙ දීඝතපස්සිං යාවතතියං වාදෙ පතිට්ඨපෙසි. වාදන්ති දොසං.

පසුව වාදාරෝපණය කිරීමට පදනම වන බැවින් කතාවම ‘කථාවත්ථු’ (කථා වස්තුව) නම් වේ. ‘කථායං පතිට්ඨපේසි’ යනු ඒ කථා වස්තුවෙහි හෝ එහි අර්ථයෙහි පිහිටුවන ලදී. වාදයකට හසුවීමේ බියෙන් ඔහු එය ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලෙස, ඒ කථාවෙහි හෝ ඒ අර්ථයෙහි දීඝතපස්සීව තෙවරක්ම ස්ථාවර කරන ලදී. ‘වාදං’ යනු දෝෂයයි.

---

57. ඉදානි චෙතනාසම්පයුත්තධම්මම්පි ගහෙත්වා කායකම්මාදිවසෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තිවිධං කායදුච්චරිතං කායකම්මං නාමාතිආදි ‘‘කම්මස්ස කිරියායා’’ති පාළියං අකුසලකම්මස්ස අධිගතත්තා වුත්තං, පුබ්බෙ පන අට්ඨකාමාවචරකුසලචෙතනාතිආදි සාවජ්ජං අනවජ්ජඤ්ච සාමඤ්ඤතො එකජ්ඣං කත්වා දස්සිතං. කස්මා පනෙත්ථ චෙතනා න ගහිතාති ආහ ‘‘ඉමස්මිං සුත්තෙ කම්මං ධුර’’න්ති. කායකම්මාදිභෙදං කම්මමෙව ධුරං ජෙට්ඨකං පුබ්බඞ්ගමං, න චෙතනාමත්තමෙව. එවමාගතෙපීති කම්මානීති එවං නාමෙන ආගතෙපි චෙතනා ධුරං, තත්ථ චෙතනං ජෙට්ඨකං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා වුත්තන්ති අධිප්පායො. කථං පන තත්ථ කම්මන්ති වා කම්මානීති වා ආගතෙ තෙසං චෙතනාය ධුරභාවොති ආහ ‘‘යත්ථ කත්ථචි…පෙ… ලභතී’’ති. තත්ථ යත්ථ කත්ථචීති යස්මිං කිස්මිඤ්චි ද්වාරෙ. සා වුත්තාවාති සා චෙතනා වුත්තාව, යා කායසඞ්ඛාරාදිපරියායෙන (යස්ස කස්සචි කම්මස්ස කායද්වාරාදීසු පවත්තාපනචෙතනා) සම්පයුත්තධම්මාපි [Pg.29] තදග්ගෙන ලොකියාපි ලොකුත්තරාපි කම්මමෙව, අභිජ්ඣාදයො පන චෙතනාපක්ඛිකාති දට්ඨබ්බං.

57. දැන් චේතනාව සහ ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද ගෙන, කායකර්ම ආදිය වශයෙන් සංග්‍රහ කොට දැක්වීම සඳහා 'අපි ච' (තවද) යනාදිය වදාරන ලදී. එහිදී 'ත්‍රිවිධ කාය දුශ්චරිතය කායකර්මය නම් වේ' යනාදී වශයෙන් පාලියෙහි අකුසල කර්මයන් පිළිබඳව සඳහන් කර ඇති බැවින් එසේ දක්වන ලදී. මීට පෙර අටවැදෑරුම් කාමාවචර කුසල චේතනා ආදියෙහිදී සාවද්‍ය සහ අනවද්‍ය ධර්මයන් සාමාන්‍යයෙන් එකට ගෙන දක්වන ලදී. මෙහිදී චේතනාව පමණක් නොව ගත්තේ මන්දැයි විමසූ විට, 'මෙම සූත්‍රයෙහි කර්මයම ප්‍රධාන වේ' (කම්මං ධුරං) යැයි වදාරන ලදී. කායකර්ම ආදි භේද ඇති කර්මයම ප්‍රධාන වේ, ජ්‍යෙෂ්ඨ වේ, පූර්වංගම වේ; චේතනාව පමණක්ම නොවේ. 'කර්මයන්' යන නාමයෙන් මෙසේ ආවත් චේතනාවම ප්‍රධාන වේ, එහි චේතනාව ජ්‍යෙෂ්ඨ කොට පූර්වංගම කොට දක්වන ලද බව මෙහි අදහසයි. එහි කර්මය හෝ කර්මයන් යනුවෙන් සඳහන් වන විට ඒවායේ චේතනාව ප්‍රධාන වන්නේ කෙසේදැයි පවසන්නේ 'යම් කිසි තැනක... ලබයි' යනුවෙනි. එහි 'යම් කිසි තැනක' යනු යම් කිසි ද්වාරයක යන්නයි. කායසංස්කාර ආදි ක්‍රමයෙන් (යම් කිසි කර්මයක කායද්වාරාදියෙහි පවත්වන චේතනාව) ඒ චේතනාවම පවසන ලදී. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද සහිත වූ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර චේතනාවන් කර්මයම වන අතර, අභිධ්‍යාව ආදිය චේතනා පක්ෂයට අයත් බව දත යුතුය.

---

මහන්තන්ති කටුකඵලං. න කිලමති සප්පාටිහාරියත්තා පටිඤ්ඤාය. ඉදානි තෙසං සප්පාටිහාරියතං දස්සෙතුං ‘‘තථා හී’’තිආදි වුත්තං. යදි අකුසලං පත්වා කායකම්මං වචීකම්මං මහන්තන්ති වදන්තො න කිලමති, අථ කස්මා භගවා ඉධ අකුසලං මනොකම්මං මහාසාවජ්ජං කථෙසීති ආහ ‘‘ඉමස්මිං පන ඨානෙ’’තිආදි. යාවතතියං පතිට්ඨාපනමත්තෙන ගතමග්ගං පටිපජ්ජන්තො. තෙනාහ ‘‘කිඤ්චි අත්ථනිප්ඵත්තිං අපස්සන්තොපී’’ති.

'මහන්තං' යනු කටුක විපාක ඇත්තා වූ යන්නයි. තමන්ගේ ප්‍රතිඥාව (ප්‍රකාශය) ප්‍රාතිහාර්ය සහිත (තර්කානුකූල) බැවින් ඔහු වෙහෙසට පත් නොවේ. දැන් ඔවුන්ගේ එම තර්කානුකූල බව පෙන්වීමට 'තථා හි' යනාදිය වදාරන ලදී. ඉදින් අකුසලයට පැමිණ කායකර්මය හා වාක්කර්මය විශාල (මහන්ත) යැයි පවසන්නා වෙහෙසට පත් නොවන්නේ නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහිදී අකුසල මනෝකර්මය මහා සාවද්‍ය ලෙස වදාළේ මන්දැයි විමසූ විට 'මෙම ස්ථානයේදී' යනාදිය වදාරන ලදී. තුන්වන වර දක්වාම (තම මතය) තහවුරු කරමින් මඟට පිළිපන්නේය. එබැවින් 'කිසියම් අර්ථ සිද්ධියක් නොදැක්කත්' යැයි වදාරන ලදී.

---

58. නිවාසට්ඨානභූතො බාලකො එතිස්සා අත්ථීති බාලකිනී. සත්ථුපටිඤ්ඤාතතාය නිගණ්ඨානං මහාති සම්භාවිතත්තා මහානිගණ්ඨො.

58. වාසස්ථානයක් වූ 'බාලකයක්' (කුටියක්) ඇයට ඇති බැවින් 'බාලකිනී' නම් වේ. ශාස්තෘවරයෙකු ලෙස පිළිගත් බැවින් නිගණ්ඨයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ ලෙස සම්මත බැවින් 'මහා නිගණ්ඨ' නම් වේ.

---

60. ආවට්ටෙති පුරිමාකාරතො නිවත්තෙති අත්තනො වසෙ වත්තෙති එතායාති ආවට්ටනී, මායා. තෙනාහ ‘‘ආවට්ටෙත්වා ගහණමාය’’න්ති. සත්ථුපටිඤ්ඤානං බුද්ධදස්සනෙ චිත්තමෙව න උප්පජ්ජති, අයමෙත්ථ ධම්මතා. සචෙ පන සො තං පටිඤ්ඤං අප්පහාය බුද්ධානං සම්මුඛීභාවං උපගච්ඡෙය්‍ය, සත්තධා මුද්ධා ඵලෙය්‍ය, තස්මා භගවා ‘‘මා අයං බාලො විනස්සී’’තිආදිතොව යථා සම්මුඛීභාවං න ලභති, තථා කරොති. ස්වායමත්ථො පාථිකපුත්තසමාගමෙන දීපෙතබ්බො. දස්සනසම්පත්තිනියාමමාහ ‘‘තථාගතං හී’’තිආදි. ආගමා නු ඛො ඉධ තුම්හාකං සන්තිකං.

60. 'ආවට්ටේති' යනු පෙර පැවති ස්වභාවයෙන් ඉවත් කොට තම වසඟයට පමුණුවන බැවින් 'ආවට්ටනී' නම් වූ මායාවයි. එබැවින් 'තම වසඟයට ගන්නා මායාව' යැයි කියන ලදී. ශාස්තෘවරයෙකු යැයි කියා ගන්නා අයට බුදුන් වහන්සේ දැකීමේ චිත්තයක් පවා හට නොගනී, මෙය මෙහි ස්වභාවයයි. ඉදින් ඔහු එම මානය අත් නොහැර බුදුන් වහන්සේ හමුවට පැමිණියහොත්, ඔහුගේ හිස සත් කඩකට පැළෙන්නේය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මේ අඥාන පුද්ගලයා විනාශ නොවේවා' යි සිතා මුල සිටම ඔහුට තමන් වහන්සේ මුණගැසීමට නොලැබෙන සේ කටයුතු කරති. මෙම අර්ථය පාථිකපුත්ත සමාගමයෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය. දර්ශන සම්පත්තියේ නියමය 'තථාගතයන් වහන්සේම' යනාදියෙන් පෙන්වා දෙයි. 'මොවුන් ඔබ වහන්සේලා සමීපයට පැමිණියේද?' යන්න මෙහි විමසීමයි.

---

61. වචීසච්චෙ පතිට්ඨහිත්වාති යථාපටිඤ්ඤාතාය පටිඤ්ඤාය ඨත්වා.

61. 'වචීසච්චේ පතිට්ඨහිත්වා' යනු තමන් දුන් පොරොන්දුවෙහි හෙවත් වාචසික සත්‍යයෙහි ස්ථිරව පිහිටා සිටීමයි.

---

62. සීතොදකෙ අමතා පාණා පානකාලෙ පන මරන්ති, තෙපි තෙන සීතොදකපරිභොගෙන මාරිතා හොන්ති, තස්මා තපස්සිනා නාම සබ්බෙන සබ්බං සීතොදකං න පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති තෙසං ලද්ධි. පාකතිකං වා උදකං සත්තොති පුරාතනානං නිගණ්ඨානං ලද්ධි. තෙනාහ ‘‘සත්තසඤ්ඤාය සීතොදකං පටික්ඛිපන්තී’’ති. තෙසං තං අධුනාතනනිගණ්ඨානං වාදෙන විරුජ්ඣති. තෙ හි පථවීආදිනවපදත්ථතො අඤ්ඤමෙව ජීවිතං පටිජානන්ති. චිත්තෙන සීතොදකං පාතුකාමො පරිභුඤ්ජිතුකාමො හොති රොගෙ ඨත්වාපි සත්තානං චිත්තස්ස තථා න විතතතා. තෙනාහ – ‘‘තෙනස්ස මනොදණ්ඩො තත්ථෙව භිජ්ජතී’’ති. තෙනාති සීතොදකං පාතුං පරිභුඤ්ජිතුඤ්ච ඉච්ඡනෙන. අස්සාති යථාවුත්තස්ස නිගණ්ඨස්ස. තත්ථෙවාති තථාචිත්තුප්පාදනෙ එව. භිජ්ජති සංවරස්ස විකොපිතත්තා. තථාභූතො සො නිගණ්ඨො සීතොදකං [Pg.30] චෙ ලභෙය්‍ය, කතිපයං කාලං ජීවෙය්‍ය, අලාභෙන පන පරිසුස්සමානකණ්ඨොට්ඨතාලුජිව්හාආදිකො සබ්බසො පරිදාහාභිභූතො මරෙය්‍ය. තෙනාහ – ‘‘සීතොදකං අලභමානො කාලං කරෙය්‍යා’’ති. කස්මා? යස්මා සීතොදකං පිවාය සන්නිස්සිතචිත්තස්ස මරණං හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘මනොදණ්ඩො පන භින්නොපි චුතිම්පි ආකඩ්ඪතී’’ති. යස්මා පන තථාභූතචිත්තස්ස නිගණ්ඨස්ස මනොසත්තෙසු නාම දෙවෙසු උපපත්ති හොතීති තිත්ථියානං ලද්ධි, තස්මා වුත්තං ‘‘මනොදණ්ඩො පන භින්නොපි පටිසන්ධිම්පි ආකඩ්ඪතී’’ති. ඉතීති එවං ‘‘ඉධාස්ස නිගණ්ඨො’’තිආදිආකාරෙන. නන්ති උපාලිං ගහපතිං. මහන්තොති වදාපෙසි ‘‘මනොපටිබද්ධො කාලඞ්කරොතී’’ති වදන්තොති අධිප්පායො.

62. සීතල ජලයෙහි අමෘත වැනි ප්‍රාණීන් සිටින බවත්, ජලය පානය කරන විට ඔවුන් මියයන බවත්, එසේ සීතල ජලය පරිභෝජනය කිරීමෙන් සතුන් මැරෙන බැවින් තපස්වීන් විසින් කිසිසේත්ම සීතල ජලය පරිභෝජනය නොකළ යුතු බවත් ඔවුන්ගේ මතයයි. සාමාන්‍ය ජලය යනු සත්ත්වයෙකු බව පැරණි නිගණ්ඨයන්ගේ ලබ්ධියයි. එබැවින් 'සත්ත්ව සංඥාවෙන් සීතල ජලය ප්‍රතික්ෂේප කරති' යැයි පවසන ලදී. එය වර්තමාන නිගණ්ඨයන්ගේ වාදයට විරුද්ධ වේ. ඔවුහු පඨවි ආදී නව පදාර්ථයන්ට වඩා වෙනස් වූ ජීවිතයක් පිළිගනිති. රෝගී අවස්ථාවක පවා සිතින් සීතල ජලය පානය කිරීමට හෝ පරිභෝජනය කිරීමට කැමැත්තක් ඇති වුවද සත්ත්වයන්ගේ සිත එසේ විසිරී යන්නේ නැත. එබැවින් 'ඔහුගේ මනෝදණ්ඩය එතැනදීම බිඳෙයි' යැයි පවසන ලදී. 'තේන' යනු සීතල ජලය පානය කිරීමට හා පරිභෝජනය කිරීමට ඇති කැමැත්ත නිසාය. 'අස්ස' යනු ඉහත කී නිගණ්ඨයාටයි. 'තත්ථේව' යනු එවැනි සිතක් උපන් කෙණෙහිමය. සංවරය බිඳුණු බැවින් (මනෝදණ්ඩය) බිඳෙයි. එවැනි තත්ත්වයට පත් වූ නිගණ්ඨයා සීතල ජලය ලබන්නේ නම් තව ස්වල්ප කාලයක් ජීවත් විය හැක, නමුත් එය නොලැබීමෙන් වියළී ගිය උගුර, තොල්, තලු සහ දිව ඇතිව දැඩි පිපාසයෙන් පීඩා විඳ මිය යන්නේය. එබැවින් 'සීතල ජලය නොලැබ මිය යන්නේය' යැයි වදාරන ලදී. මන්ද? සීතල ජලය කෙරෙහි ඇලුනු සිතින් මරණය සිදුවන බැවිනි. එබැවින් 'මනෝදණ්ඩය බිඳුණද එය චුතිය (මරණය) ඇද ගනියි' යැයි පවසන ලදී. එවැනි සිතක් ඇති නිගණ්ඨයා 'මනෝසත්ත' නම් වූ දෙවියන් අතර උපත ලබන බව තීර්ථකයන්ගේ මතයයි, එබැවින් 'මනෝදණ්ඩය බිඳුණද ප්‍රතිසන්ධිය ඇද ගනියි' යැයි පවසන ලදී. 'ඉති' යනු මෙසේ 'මෙහි ඔහු නිගණ්ඨයෙකි' යනාදී ආකාරයෙනි. 'නං' යනු උපාලි ගෘහපතියාටයි. 'මනෝපටිබද්ධව (සිතින් බැඳී) මිය යන්නේය' යැයි පවසන්නා, මනෝදණ්ඩයම විශාල බව පිළිගන්නේ යැයි මෙහි අදහසයි.

---

උපාසකස්සාති උපාලිස්ස ගහපතිස්ස. මුච්ඡාවසෙනාතිආදිනා අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච මනොදණ්ඩස්ස මහන්තතං විභාවෙති. චිත්තසන්තතිප්පවත්තිමත්තෙනෙවාති විනා කායදණ්ඩෙන වචීදණ්ඩෙන ච කෙවලං චිත්තසන්තතිප්පවත්තිමත්තෙන. භිජ්ජිත්වාපීති එත්ථ පි-සද්දෙන අභිජ්ජිත්වාපි. අනිය්‍යානිකාති අප්පාටිහීරා, අයුත්තාති අත්ථො. සල්ලක්ඛෙසි උපාසකොති විභත්තිං විපරිණාමෙත්වා යොජනා. පඤ්හපටිභානානීති ඤාතුං ඉච්ඡිතෙ අත්ථෙ උප්පජ්ජනකපටිභානානි.

'උපාසකස්සා' යනු උපාලි ගෘහපතියාටයි. 'මූර්ඡා වශයෙන්' යනාදියෙන් අන්වය හා ව්‍යතිරේක වශයෙන් මනෝදණ්ඩයේ ඇති මහත් බව විභාග කර දක්වයි. 'චිත්ත සන්තතියේ පැවැත්ම මාත්‍රයෙන්ම' යනු කාය දණ්ඩයෙන් හෝ වාග් දණ්ඩයෙන් තොරව හුදෙක් සිතේ පැවැත්මෙන්ම යන්නයි. 'භිජ්ජිත්වාපි' යන්නෙහි 'පි' ශබ්දයෙන් නොබිඳී යන අර්ථය ද ගැනේ. 'අනිය්‍යානිකා' යනු ප්‍රාතිහාර්යයක් (විමුක්තියක්) නැති, අයෝග්‍ය වූ යන අර්ථයයි. 'උපාසකයා සැලකිල්ලට ගත්තේය' යනු විභක්ති මාරු කර යෙදීමකි. 'පඤ්හපටිභානානි' යනු දැන ගැනීමට කැමති අර්ථයන් කෙරෙහි උපදින්නා වූ වැටහීම් (පටිභාන) ය.

---

‘‘මනොපටිබද්ධො කාලං කරොතී’’ති වදන්තෙන අත්ථතො මනොදණ්ඩස්ස තදුත්තරභාවො පටිඤ්ඤාතො හොතීති ආහ ‘‘ඉදානි මනොදණ්ඩො මහන්තොති ඉදං වචන’’න්ති. තථා චෙව වුත්තං – ‘‘මනොදණ්ඩොව බලවා මහන්තොති වදාපෙසී’’ති.

'සිතින් බැඳී මිය යන්නේය' යැයි පැවසීමෙන්, අර්ථ වශයෙන් මනෝදණ්ඩය අනෙක් දණ්ඩයන්ට වඩා උසස් බව පිළිගත් බව වේ. එබැවින් 'දැන් මනෝදණ්ඩය විශාලය යන මේ වචනය' යැයි පවසන ලදී. එලෙසම 'මනෝදණ්ඩයම බලවත්ය, විශාලය යැයි පවසන ලදී' යන්න දක්වන ලදී.

---

63. පාණාතිපාතාදිතො යමනං යාමො, චතුබ්බිධො යාමො චතුයාමො, චතුයාමසඞ්ඛාතෙන සංවරෙන සංවුතො චාතුයාමසංවරසංවුතො. අට්ඨකථායං පන යාම-සද්දො කොට්ඨාසපරියායොති ‘‘ඉමිනා චතුකොට්ඨාසෙනා’’ති වුත්තං. පියජාතිකං රූපාදිආරම්මණං රාගවසෙන බාලෙහි භාවනීයත්තා ‘‘භාවිත’’න්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘භාවිතන්ති පඤ්ච කාමගුණා’’ති.

63. ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීම 'යාමය' නම් වේ. සිවු වැදෑරුම් යාමය 'චතුයාමය' යි. එම සිවු වැදෑරුම් සංවරයෙන් සංවර වූයේ 'චාතුයාම සංවර සංවුත' නම් වේ. අටුවාවෙහි 'යාම' ශබ්දය කොටස් යන අර්ථයෙන් ගෙන 'මෙම කොටස් සතරෙන්' යැයි පවසන ලදී. රූප ආදී ප්‍රියජනක අරමුණු කෙරෙහි රාගය ඇති වන බැවින් අඥානයන් විසින් වැඩිය යුතු (භාවිත) දේ ලෙස සලකන බැවින් පංච කාම ගුණයන් 'භාවිත' යැයි පවසන ලදී.

---

යො සබ්බං පාපං ආසවඤ්ච වාරෙතීති සබ්බවාරී, තස්ස නවසු පදත්ථෙසු සත්තමො පදත්ථො, තෙන සබ්බවාරිනා පාපං වාරිත්වා ඨිතොති සබ්බවාරිවාරිතො[Pg.31]. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙන පාපවාරණෙන වාරිතපාපො’’ති. තතො එව සබ්බස්ස වාරිතබ්බස්ස ආසවස්ස ධුනනතො සබ්බවාරිධුතො. වාරිතබ්බස්ස නිවාරණවසෙන සබ්බවාරිනො ඵුටො ඵුසිතොති සබ්බවාරිඵුටො. සඞ්ඝාතන්ති සහසා හනනං, අසඤ්චෙතනිකවධන්ති අත්ථො. කතරස්මිං කොට්ඨාසෙති තීසු දණ්ඩකොට්ඨාසෙසු කතරකොට්ඨාසෙ.

යමෙක් සියලු පාපයන් හා ආශ්‍රවයන් වළක්වයි ද, එබැවින් ඔහු 'සබ්බවාරී' (සියල්ල වළක්වන්නා) නම් වේ. ඔහුගේ (මහාවීරයන්ගේ) පද අර්ථ නවය අතුරින් මෙය හත්වැනි පද අර්ථයයි. ඒ සියල්ල වළක්වන ගුණයෙන් පාපය වළක්වා සිටින බැවින් 'සබ්බවාරිවාරිතෝ' (සියලු වැළැක්වීම්වලින් පාපය වැළැක්වූ තැනැත්තා) නම් වේ. එබැවින් 'සියලු පාප වැළැක්වීම්වලින් වළක්වන ලද පාප ඇත්තා' යැයි කියන ලදී. එමෙන්ම, සියලු දුරු කළ යුතු ආශ්‍රවයන් ධූත කළ (සලකා හැරිය) බැවින් 'සබ්බවාරිධුතෝ' නම් වේ. වැළැක්විය යුතු දේ වැළැක්වීම් වශයෙන් සියලු වැළැක්වීම්වලින් ස්පර්ශ කරන ලද හෙයින් 'සබ්බවාරිඵුටෝ' නම් වේ. 'සංඝාත' යනු හදිසියේ මැරීමයි, එනම් අචේතනික වධය යන්නයි. 'කතරස්මිං කොට්ඨාසේ' යනු දණ්ඩ කොට්ඨාස තුන අතුරින් කවර කොට්ඨාසයක ද යන්නයි.

---

64. ඛලියති සමාදියතීති ඛලං, රාසීති ආහ – ‘‘එකං මංසඛලන්ති එකං මංසරාසි’’න්ති. විජ්ජාධරඉද්ධියා ඉද්ධිමා. සා පන ඉද්ධි යස්මා ආනුභාවසම්පන්නස්සෙව ඉජ්ඣති, න යස්ස කස්සචි. තස්මා ආහ ‘‘ආනුභාවසම්පන්නො’’ති. විජ්ජානුභාවවසෙනෙව ආනුභාවසම්පන්නො. චිත්තෙ වසීභාවප්පත්තො ආනුභාවාය එව විජ්ජාය පගුණභාවාපාදනෙන. එතෙන වසීභාවං ලොකියසමඤ්ඤාවසෙන භගවා උපාලිං ගහපතිං පඤ්ඤපෙතුකාමො එවමාහ. ලොකිකා හි ‘‘භාවනාමයඉද්ධියා ඉද්ධිමා චෙතොවසීභාවප්පත්තො පරූපඝාතං කරොතී’’ති මඤ්ඤන්ති. තථා හි තෙ ඉසයො පරෙසං සංවණ්ණෙන්ති, ඉසීනං ආනුභාවං කිත්තෙන්ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං පරතො ආගමිස්සතීති.

64. එකතු කරනු ලබන බැවින් 'ඛල' නම් වේ, එය රැසක් යන අර්ථයයි; එබැවින් 'එකම මස් ගොඩක්' යැයි පවසන ලදී. විද්‍යාධරයන්ගේ සෘද්ධියෙන් සෘද්ධිමත් වූයේ යන්නයි. එම සෘද්ධිය වනාහි ආනුභාව සම්පන්න වූවෙකුටම මිස යම් කිසිවෙකුට සිද්ධ වන්නක් නොවේ. එබැවින් 'ආනුභාව සම්පන්න' යැයි පවසන ලදී. විද්‍යාවේ ආනුභාවය නිසාම ආනුභාව සම්පන්න විය. විද්‍යාව මැනවින් ප්‍රගුණ කිරීමෙන් ආනුභාවය පිණිසම සිතෙහි වශීභාවයට පත් විය. මෙසේ ලෝක සම්මුතියට අනුව වශීභාවය දැක්වීමෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපාලි ගෘහපතියාට කරුණු වටහා දීමට කැමැත්තෙන් මෙසේ වදාළ සේක. ලෝකයා වනාහි 'භාවනාමය සෘද්ධියෙන් සෘද්ධිමත් වූ, සිතෙහි වශීභාවයට පත් තැනැත්තා අනුන්ට විනාශ පමුණුවන්නේය' යැයි සිතති. එසේම ඒ සෘෂිවරු අනුන්ව වර්ණනා කරති, සෘෂිවරුන්ගේ ආනුභාවය පසසති. මේ පිළිබඳව යමක් කිව යුතු ද, එය පසුව පැමිණෙන්නේය.

---

65. අරඤ්ඤමෙව හුත්වාති සබ්බසො අරඤ්ඤමෙව හුත්වා. අරඤ්ඤභාවෙන අරඤ්ඤං ජාතං, න නාමමත්තෙන. ඉසීනං අත්ථායාති ඉසීනං ආසාදනත්ථාය.

65. මුළුමනින්ම වනයක් බවට පත්වීමෙන් 'අරඤ්ඤමේව හුත්වා' යැයි කියන ලදී. වනයක ස්වභාවය ඇති වූ බැවින් එය වනයක් බවට පත් විය, නාම මාත්‍රයකින් නොවේ. 'ඉසීනං අත්ථාය' යනු සෘෂිවරුන්ට පීඩා කිරීම පිණිස යන්නයි.

---

ගොධාවරීතීරතො නාතිදූරෙ. උසූයමානොති ‘‘න මං එස ජනො පරිවාරෙතී’’ති උසූයං කරොන්තො. කිලිට්ඨො වතාති පඞ්කදන්තරජසිරතාදීහි කිලිට්ඨසරීරො. අනඤ්ජිතමණ්ඩිතොති අනඤ්ජිතක්ඛිකො සබ්බෙන, සබ්බං අමණ්ඩිතො ච. තස්මිං කාලෙ ‘‘කාලස්සෙව අක්ඛීනං අඤ්ජනං මඞ්ගල’’න්ති මනුස්සානං ලද්ධි, තස්මා අනඤ්ජනං විසුං ගහිතං.

ගෝදාවරී ගංතීරයට නුදුරු තැනකය. 'මේ ජනයා මා පිරිවරා නොසිටිති' යි ඊර්ෂ්‍යා කරමින් 'උසූයමානෝ' නම් විය. මඩ, දත්වල කුණු, දූවිලි, කෙස් අවුල් වීම ආදියෙන් කිලිටු වූ ශරීර ඇති බැවින් 'කිලිට්ඨෝ' නම් විය. ඇස් අඳුන් ගෑම ආදී කිසිදු සැරසීමක් නැති බැවින් 'අනඤ්ජිත මණ්ඩිතෝ' නම් විය. ඒ කාලයේ 'උදෑසනම ඇස් අඳුන් ගෑම මංගල කරුණකි' යන්න මිනිසුන්ගේ පිළිගැනීම විය, එබැවින් අඳුන් නොගෑම වෙන් කොට දක්වන ලදී.

---

රාජා තස්ස වචනං ගහෙත්වාති ‘‘වෙදෙසු ඊදිසං ආගතං භවිස්සතීති එවං, භන්තෙ’’ති රාජා තස්ස පුරොහිතස්ස වචනං ගහෙත්වා. උසුමජාතහදයොති උත්තත්තහදයො. නාසිකානං අප්පහොන්තෙ මුඛෙන අස්සසන්තො.

රජු ඔහුගේ වචනය පිළිගෙන, එනම් 'වේදයන්හි මෙවැන්නක් සඳහන්ව ඇත, ස්වාමීනි' යැයි පවසා ඒ පුරෝහිතයාගේ වචනය පිළිගත්තේය. 'උසුමජාතහදයෝ' යනු (ක්‍රෝධයෙන්) රත්වූ හදවත් ඇත්තා යන්නයි. නාසයෙන් හුස්ම ගැනීමට ප්‍රමාණවත් නොවන නිසා මුඛයෙන් හුස්ම හෙළන්නා වූ (තැනැත්තාය).

---

විජිතජයෙහි ආගන්ත්වා නක්ඛත්තයුත්තං ආගමෙන්තෙහි නිසීදිතබ්බට්ඨානං ජයඛන්ධාවාරට්ඨානං. උදකවුට්ඨිපාතනාදි තස්මිං පාපකම්මෙ අසමඞ්ගිභූතානම්පි සමනුඤ්ඤතාය [Pg.32] අන්තොකරණත්ථං කතං. කතභණ්ඩවුට්ඨීති ආභරණවස්සං. මහාජනො සමනුඤ්ඤො ජාතොති යොජනා. මාතුපොසකරාමොති මාතරි සම්මාපටිපන්නො රාමො නාම එකො පුරිසො. අසමඞ්ගිභූතානන්ති අසමනුඤ්ඤානං.

ජයග්‍රහණය ලබා පැමිණි විට, නැකත් යෝගයන්ට අනුව පැමිණෙන්නන් විසින් වාඩි විය යුතු ස්ථානය 'ජයකන්ධාවාර' ස්ථානයයි. ඒ පාප කර්මයට හවුල් නොවූවන් පවා (එය අනුමත කිරීම නිසා) එයට ඇතුළත් කරගනු පිණිස ජල වැසි වැස්සවීම් ආදිය කරන ලදී. 'කතභණ්ඩවුට්ඨි' යනු ආභරණ වැස්සයි. 'මහජනයා එය අනුමත කළේය' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'මාතුපෝසකරාම' යනු මවට මැනවින් උපස්ථාන කළ රාම නම් එක් පුරුෂයෙකි. 'අසමංගිභූතානං' යනු එය අනුමත නොකළවුන්ට යන්නයි.

---

අවකිරියාති අසුස්සූසතං පටිච්ච. ඵුලිඞ්ගානීති අග්ගිකණානි. පතන්ති කායෙති කායෙ ඉතො චිතො නිපතන්ති. එතෙ කිර නිරයං විවරිත්වා මහාජනස්ස දස්සෙන්ති.

ඇහුම්කන් දීමට අකමැති වීම නිසා 'අවකිරිය' නම් විය. 'ඵුලිංගානි' යනු ගිනි පුපුරුය. ශරීරයේ මෙහේ මෙහේ වැටෙන බැවින් 'පතන්ති කායේ' යැයි කියන ලදී. මොවුහු නිරය විවෘත කොට මහජනයාට පෙන්වති.

---

යථාඵාසුකට්ඨානන්ති මයං කඤ්චිපි දෙසං උද්දිස්ස න ගච්ඡාම, යත්ථ පන වසන්තස්ස පබ්බජිතස්ස ඵාසු හොති, තං යථාඵාසුකට්ඨානං ගච්ඡාමාති අධිප්පායො. සඞ්ඝාති සංහතා. ගණාති තංතංසෙණිභාවෙන ගණිතබ්බතාය ගණා. ගණීභූතාති එකජ්ඣාසයා හුත්වා රාසිභූතා. අදින්නාදානන්තිආදීසුපි නිරයෙ පච්චිත්වා මනුස්සලොකං ආගතස්ස විපාකාවසෙසෙනාති ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං.

අපි කිසිදු දේශයක් ඉලක්ක කරගෙන නොයන්නෙමු, යම් තැනක වසන පැවිද්දෙකුට පහසුවක් වේ ද, ඒ පහසු ස්ථානයට යන්නෙමු යනු 'යථාඵාසුකට්ඨානං' යන්නෙහි අදහසයි. 'සංඝාතා' යනු එකතු වූ යන්නයි. 'ගණා' යනු ඒ ඒ ශ්‍රේණි වශයෙන් ගණන් කළ යුතු බැවින් ගණ නම් වේ. 'ගණීභූතා' යනු එකම අදහසක් ඇතිව රැස් වූවෝ යන්නයි. අදත්තාදානය ආදියෙහිදී ද නිරයේ පැසී මනුෂ්‍ය ලෝකයට ආ තැනැත්තාට විපාක ශේෂයන් වශයෙන් මෙය යොදාගත යුතුය.

---

පග්ගණ්හිස්සාමීති සම්භාවනං උප්පාදෙස්සාමි. නෙසං කත්තබ්බන්ති චින්තෙසීති යොජනා. කිං චින්තෙසි? ආඝාතං උප්පාදෙත්වා අනත්ථකරණූපායං. තෙනාහ ‘‘සො ධම්මකථාපරියොසානෙ’’තිආදි. නාගබලපිච්ඡිල්ලාදීනන්ති නාගබලසාසපඅඞ්කොලතෙලකණිකාරනිය්‍යාසාදීනං චික්ඛල්ලානං. විහෙඨයිංසු නිරයාදිකථාහි ඝට්ටෙන්තා. ඡද්වාරාරම්මණෙති චක්ඛාදීනං ඡන්නං ද්වාරානං ආරම්මණභූතෙ රූපාදිවිසයෙ.

ගෞරවයක් ඇති කරන්නෙමි යන අදහසින් 'පග්ගණ්හිස්සාමි' යැයි කීවේය. 'ඔවුන්ට කළ යුතු දේ සිතුවේය' යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. කුමක් සිතුවේ ද? වෛරය උපදවා අනර්ථයක් කිරීමේ උපක්‍රමයයි. එබැවින් 'ඔහු ධර්ම දේශනාව අවසානයේ' යනාදිය කියන ලදී. 'නාගබලපිච්ඡිල්ලාදීනං' යනු ඇත් බල තෙල්, අබ තෙල්, අංකෝල තෙල් සහ කණේර මැලියම් ආදී සෙවල සහිත දේය. නිරය ආදී කථා මතු කරමින් පීඩා කළහ. 'ඡද්වාරාරම්මණේ' යනු ඇස ආදී ද්වාර හයට අරමුණු වන රූප ආදී විෂයන්හි යන්නයි.

---

නව වුට්ඨියොති උදකවුට්ඨි සුමනපුප්ඵවුට්ඨි මාසකවුට්ඨි කහාපණවුට්ඨි ආභරණවුට්ඨි ආවුධවුට්ඨි අඞ්ගාරවුට්ඨි පාසාණවුට්ඨි වාලිකාවුට්ඨීති ඉමා නව වුට්ඨියො. අවඤ්චයීති සක්කාරං කරොන්තො විය හුත්වා අසක්කාරං කරොන්තො අනත්ථචරණෙන වඤ්චයි. අදූසකෙති අනපරාධෙ.

පැන් වැස්ස, සුමන මල් වැස්ස, මෑ වැස්ස, කහවනු වැස්ස, ආභරණ වැස්ස, ආයුධ වැස්ස, ගිනි අඟුරු වැස්ස, ගල් වැස්ස, වැලි වැස්ස යන මේ නව වැස්සෝය. සත්කාර කරන්නෙකු මෙන් පෙනී සිටිමින් අසත්කාර කරමින් අනර්ථයෙහි හැසිරීමෙන් රැවටුවේය යන අර්ථයෙන් 'අවඤ්චයි' යැයි කියන ලදී. 'අදූසකේ' යනු වරදක් නැත්තවුන් කෙරෙහි යන්නයි.

---

‘‘දිට්ඨමඞ්ගලිකා බ්‍රාහ්මණකඤ්ඤා’’ති ජාතකට්ඨකථාදීසු (ජා. අට්ඨ. 4.15.මාතඞ්ගජාතකවණ්ණනා) ආගතං, ඉධ පන ‘‘සෙට්ඨිධීතා’’ති. වාරෙය්‍යත්ථායාති ආවාහත්ථාය, අස්සාති පෙසිතපුග්ගලස්ස. තාදිසෙන නීචකුලසංවත්තනියෙන කම්මුනා ලද්ධොකාසෙන චණ්ඩාලයොනියං නිබ්බත්තො.

'දිට්ඨමංගලිකා නම් බ්‍රාහ්මණ කන්‍යාව' යන්න ජාතක අටුවා ආදියෙහි (මාතංග ජාතක වර්ණනාව) සඳහන් වන අතර, මෙහි 'සිටු දියණිය' යැයි දක්වා ඇත. 'වාරෙය්‍යත්ථාය' යනු විවාහය පිණිස යන්නයි, එනම් එවනු ලැබූ පුද්ගලයාට යන්නයි. නීච කුලයක ඉපදීමට හේතු වන එවැනි කර්මයක් විසින් අවස්ථාව ලබා දීම නිසා චණ්ඩාල යෝනියෙහි උපන්නේය.

---

චම්මගෙහෙති [Pg.33] චම්මෙන ඡාදිතෙ ගෙහෙ. මාතඞ්ගොත්වෙවස්ස නාමං අහොසි ජාතිසමුදාගතං. තන්ති ඝණ්ටං. වාදෙන්තො තාලනෙන සද්දං කරොන්තො. මහාපථං පටිපජ්ජි දිට්ඨමඞ්ගලිකාය ගෙහද්වාරසමීපෙන.

සම්වලින් සෙවිලි කළ ගෙවල්වල (වසන බැවින්) 'චම්මගේහේ' නම් විය. කුලය අනුව පැමිණි ඔහුගේ නම 'මාතංග' යන්නයි. 'තං' යනු ඒ මිණි ගෙඩියයි. එය හඬවමින්, තාලයට ශබ්ද කරමින් දිට්ඨමංගලිකාවගේ නිවසේ දොරටුව සමීපයෙන් වූ මහා මාර්ගයට පිවිසියේය.

---

තස්සා වෙය්‍යාවච්චකරා චෙව උපට්ඨාකමනුස්සා පටිබද්ධා ච සුරාසොණ්ඩාදයො ජාණුකප්පරාදීහි සුකොට්ටිතං කොට්ටිතභාවෙන මුච්ඡං ආපන්නත්තා මතොති සඤ්ඤාය ඡඩ්ඩෙසුං.

ඇයගේ සේවකයන් ද, උපස්ථායකයන් ද, ඇය කෙරෙහි බැඳුණු සුරා සොඬුන් ආදීන් ද විසින් දණහිස් සහ වැලමිටිවලින් මැනවින් පහර දෙන ලදුව, සිහි නැති වූ බැවින් 'මිය ගියේය' යන හැඟීමෙන් ඔහුව බැහැර කළහ.

---

අථ බොධිසත්තො ආයුඅවසෙසස්ස අත්ථිතාය මන්දමන්දෙ වාතෙ වායන්තෙ චිරෙන සඤ්ඤං පටිලභති. තෙනාහ ‘‘මහාපුරිසො’’තිආදි. ගෙහඞ්ගණෙති ගෙහස්ස මහාද්වාරතො බහි විවටඞ්ගණෙ. පතිතොති පාතං කත්වා ඉච්ඡිතත්ථනිප්ඵත්තිං අන්තරං කත්වා අනුප්පවෙසෙන නිපන්නො. දිට්ඨමඞ්ගලිකායාති දිට්ඨමඞ්ගලිකාකාරණෙන.

ඉන්පසු බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ආයුෂ ඉතිරිව තිබූ බැවින්, මද පවන් හමන කල්හි බොහෝ වේලාවකට පසු සිහිය ලැබූ සේක. එබැවින් 'මහාපුරිසෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. 'ගේහංගණේ' යනු නිවසේ මහා ද්වාරයෙන් පිටත විවෘත මිදුලෙහිය. 'පතිතෝ' යනු වැටීම සිදු කොට තමා බලාපොරොත්තු වූ අර්ථය ඉටු කර ගැනීම පිණිස (උපක්‍රමයක් ලෙස) එහි වැතිර සිටියේය. 'දිට්ඨමංගලිකාය' යනු දිට්ඨමංගලිකාව හේතුවෙන් යන්නයි.

---

යසන්ති විභවං කිත්තිසද්දඤ්ච. චන්දන්ති චන්දමණ්ඩලං, චන්දවිමානන්ති අත්ථො. උච්ඡිට්ඨගෙහෙති පරෙහි පරිභුත්තගෙහෙ. මණ්ඩපෙති නගරමජ්ඣෙ මහාමණ්ඩපෙ.

'යසං' යනු සම්පත හා කීර්ති ශබ්දයයි. 'චන්දං' යනු චන්ද්‍ර මණ්ඩලය හෙවත් චන්ද්‍ර විමානය යන අර්ථයයි. 'උච්ඡිට්ඨගේහේ' යනු අනුන් විසින් පරිභෝග කරන ලද නිවසෙහිය. 'මණ්ඩපේ' යනු නගර මධ්‍යයෙහි වූ මහා මණ්ඩපයෙහිය.

---

ඛීරමණිමූලන්ති ඛීරමූලං, පාදෙසු බද්ධමණිමූලඤ්ච. යාවතා වාචුග්ගතා පරියත්තීති යත්තකො මනුස්සවචීද්වාරතො උග්ගතො නික්ඛන්තො පවත්තො, යංකිඤ්චි වචීමයන්ති අත්ථො. ආකාසඞ්ගණෙති විවටඞ්ගණෙ.

'ඛීරමණිමූලං' යනු කිරි සඳහා වූ මිල සහ පාදවල බඳින ලද මැණික් සඳහා වූ මිලයි. 'යාවතා වාචුග්ගතා පරියත්ති' යනු යම් තාක් මනුෂ්‍යයන්ගේ වාග් ද්වාරයෙන් නික්මුණු ප්‍රවෘත්තියක් වේ ද, ඒ සියලු වචීමය දෙය යන්නයි. 'ආකාසංගණේ' යනු විවෘත මිදුලෙහිය.

---

දුම්මවාසීති ධූමො ධූසරො, අනඤ්ජිතාමණ්ඩිතොති අධිප්පායො. ඔතල්ලකොති නිහීනජ්ඣාසයො, අප්පානුභාවොති අත්ථො. පටිමුඤ්ච කණ්ඨෙති යාව ගලවාටකා පාරුපිත්වා. කො රෙ තුවන්ති අරෙ කො නාම ත්වං.

‘දුම්මවාසි’ යනු දුමෙන් වැසුණු හෙවත් අඳුරු පැහැති, ආලේපනය නොකළ යන අදහසයි. ‘ඕතල්ලක’ යනු හීන අදහස් ඇති, අල්ප ආනුභාව සම්පන්න යන අර්ථයයි. ‘පටිමුඤ්ච කණ්ඨෙ’ යනු බෙල්ල දක්වා පෙරවා ගෙන යන්න යන්නයි. ‘කෝ රේ තුවං’ යනු “එම්බා, තෝ කවුද?” යන්නයි.

---

පකතන්ති පටියත්තං නානප්පකාරතො අභිසඞ්ඛතං. උත්තිට්ඨපිණ්ඩන්ති අන්තරඝරං උපගම්ම ඨත්වා ලද්ධබ්බපිණ්ඩං, භික්ඛාහාරන්ති අත්ථො. ලභතන්ති ලච්ඡතු. සපාකොති මහාසත්තො ජාතිවසෙන යථාභූතං අත්තානං ආවිකරොති.

‘පකතං’ යනු පිළියෙළ කරන ලද, නානප්‍රකාරයෙන් සකස් කරන ලද යන්නයි. ‘උට්ඨිට්ඨපිණ්ඩං’ යනු ඇතුළු ගමට ගොස් සිටගෙන ලැබිය යුතු පිණ්ඩපාතය හෙවත් භික්ෂාහාරය යන අර්ථයයි. ‘ලභතං’ යනු ලැබේවා යන්නයි. ‘සපාකෝ’ යනු මහාබෝසතාණන් වහන්සේ ජාතිය අනුව යථාපරිදි තමන් වහන්සේව ප්‍රකාශ කිරීමයි.

---

අත්ථත්ථිතං සද්දහතොති සම්පරායිකස්ස අත්ථස්ස අත්ථිභාවං සද්දහන්තස්ස. අපෙහීති අපගච්ඡ. එත්තොති ඉමස්මා ඨානා. ජම්මාති ලාමක.

‘අත්ථත්ථිතං සද්දහතෝ’ යනු පරලොව යහපතෙහි පැවැත්ම කෙරෙහි විශ්වාසය තබන්නාට යන්නයි. ‘අපේහි’ යනු ඉවතට යන්න යන්නයි. ‘එත්තෝ’ යනු මේ ස්ථානයෙන් යන්නයි. ‘ජම්මා’ යනු ලාමක වූ යන්නයි.

---

අනූපඛෙත්තෙති [Pg.34] අජඞ්ගලෙ උදකසම්පන්නෙ ඛෙත්තෙ ඵලවිසෙසං පච්චාසීසන්තා. එතාය සද්ධාය දදාහි දානන්ති නින්නං ථලඤ්ච පූරෙන්තො මෙඝො විය ගුණවන්තෙ නිග්ගුණෙ ච දානං දෙහි, එවං දෙන්තො ච අප්පෙව ආරාධයෙ දක්ඛිණෙය්‍යෙති. දක්ඛිණෙය්‍යෙති සීලාදිගුණසමන්නාගතෙ.

‘අනූපඛෙත්තේ’ යනු ජලය සහිත නිසරු නොවන කුඹුරක විශේෂ ඵලයක් අපේක්ෂා කරන්නන් යන්නයි. ‘එතාය සද්ධාය දදාහි දානං’ යනු මිටියාවත් හා ගොඩබිම් පුරවන වර්ෂා මේඝයක් මෙන් ගුණවන්තයන්ට මෙන්ම නිර්ගුණවන්තයන්ට ද දානය දෙන්න, මෙලෙස දීමෙන් දක්ෂිණාර්හයන් සතුටු කළ හැකි වනු ඇත යන්නයි. ‘දක්ඛිණෙය්යේ’ යනු සීලාදී ගුණවලින් යුක්ත වූවන් සඳහායි.

---

තානීති තෙ බ්‍රාහ්මණා. වෙණුපදරෙනාති වෙළුවිලීවෙන.

‘තානි’ යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයන් යන්නයි. ‘වේණුපදරේන’ යනු උණ පතුරෙන් යන්නයි.

---

ගිරිං නඛෙන ඛණසීති පබ්බතං අත්තනො නඛෙන ඛණන්තො විය අහොසි. අයොති කාලලොහං. පදහසීති අභිභවසි, අත්තනො සරීරෙන අභිභවන්තො විය අහොසි.

‘ගිරිං නඛේන ඛණසි’ යනු පර්වතය තමාගේ නියපොත්තෙන් හාරන්නාක් වැනි විය. ‘අයෝ’ යනු කළු යකඩයි. ‘පදහසි’ යනු මැඩ පවත්වයි, තමාගේ ශරීරයෙන් මැඩ පවත්වන්නාක් මෙන් විය යන්නයි.

---

ආවෙධිතන්ති චලිතං විපරිවත්තෙත්වා ඨිතං. පිට්ඨිතොති පිට්ඨිපස්සෙන. බාහුං පසාරෙති අකම්මනෙය්‍යන්ති අකම්මක්ඛමං බාහුද්වයං ථද්ධං සුක්ඛදණ්ඩකං විය කෙවලං පසාරෙති, න සමිඤ්ජෙති, සෙතානි අක්ඛීනි පරිවත්තනෙන කණ්හමණ්ඩලස්ස අදිස්සනතො.

‘ආවේධිතං’ යනු සැලුණා වූ හෙවත් කණපිට හැරී පවත්නා වූ යන්නයි. ‘පිට්ඨිතෝ’ යනු පිටුපසින් යන්නයි. ‘බාහුං පසාරේති අකම්මනෙය්‍යං’ යනු ක්‍රියාවට අසමර්ථ වූ බාහු යුගලය වියළි ලී දඬු මෙන් තද වී හුදෙක් දිගහැරී තිබේ, නොනැමෙයි; ඇස්වල කළු ඉංගිරියාව නොපෙනෙන සේ ඇස් පෙරළී තිබීම නිසා සුදු පැහැ වී ඇත යන්නයි.

---

ජීවිතන්ති ජීවනං.

‘ජීවිතං’ යනු ජීවත්වීමයි.

---

වෙහායසන්ති ආකාසෙ. පථද්ධුනොති පථභූතද්ධුනො විය.

‘වේහායසං’ යනු ආකාශයෙහි යන්නයි. ‘පථද්ධුනෝ’ යනු මාර්ගයෙහි ගමන් කරන මගියෙකු මෙන් යන්නයි.

---

සඤ්ඤම්පි න කරොතීති ‘‘ඉමෙ කුලප්පසුතා’’ති සඤ්ඤාමත්තම්පි න කරොති. දන්තකට්ඨකුච්ඡිට්ඨකන්ති ඛාදිතදන්තකට්ඨත්තා වුත්තං. එතස්සෙව උපරි පතිස්සති අප්පදුට්ඨපදොසභාවතො, මහාසත්තස්ස තදා උක්කංසගතඛෙත්තභාවතො. ඉද්ධිවිසයො නාම අචින්තෙය්‍යො, තස්මා කථං සූරියස්ස උග්ගන්තුං නාදාසීති න චින්තෙතබ්බං. අරුණුග්ගං න පඤ්ඤායතීති තස්මිං පදෙසෙ අරුණපභා න පඤ්ඤායති, අන්ධකාරො එව හොති.

‘සඤ්ඤම්පි න කරෝති’ යනු මොහු කුලවත් උපතක් ඇති අයෙකැයි යන හැඟීම පවා ඇති කර නොගනියි යන්නයි. ‘දන්තකට්ඨකුච්ඡිට්ඨකං’ යනු සැපූ දැහැටි දඬු නිසා කියන ලද්දකි. මහාබෝසතාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ද්වේෂයක් නොමැති වීම නිසාත්, එකල මහාබෝසතාණන් වහන්සේ උත්කෘෂ්ට පුණ්‍යක්ෂේත්‍රයක් වූ නිසාත්, එය ඔහු මතම පතිත වනු ඇත. සෘද්ධි විෂය නම් අචින්ත්‍යය, එබැවින් සූර්යයා උදාවීමට ඉඩ නොදුන්නේ කෙසේදැයි නොසිතිය යුතුය. ‘අරුණුග්ගං න පඤ්ඤායති’ යනු ඒ ප්‍රදේශයෙහි අරුණෝදයේ ආලෝකය නොපෙනේ, අන්ධකාරයම පවතියි යන්නයි.

---

යක්ඛාවට්ටො නු ඛො අයං කාලවිපරියායො. මහාපඤ්ඤන්ති මහන්තානං පඤ්ඤානං අධිට්ඨානභූතං. ජනපදස්ස මුඛං පස්සථාති ඉමස්ස ජනපදවාසිනො ජනස්ස උපද්දවෙන මඞ්කුභූතං මුඛං පස්සථ.

මෙය යක්ෂාවර්තයක් ද නැතහොත් කාලයේ පෙරළියක් ද? ‘මහාපඤ්ඤං’ යනු මහා ප්‍රඥාවන්ට අධිෂ්ඨාන භූමියක් වූ යන්නයි. ‘ජනපදස්ස මුඛං පස්සථ’ යනු උපද්‍රවයන් නිසා මලානික වූ මේ ජනපදවාසී ජනයාගේ මුහුණු බලන්න යන්නයි.

---

එතස්ස කථා එතස්සෙව උපරි පතිස්සතීති යාහි තෙන පාරමිතාපරිභාවනසමිද්ධාහි නානාසමාපත්තිවිහාරපරිපූරිතාහි සීලදිට්ඨිසම්පදාහි සුසඞ්ඛතසන්තානෙ මහාකරුණාධිවාසෙ මහාසත්තෙ අරියූපවාදකම්මඅභිසපසඞ්ඛාතා ඵරුසවාචා පවත්තිතා, සා අභිසපි තස්ස ඛෙත්තවිසෙසභාවතො තස්ස ච අජ්ඣාසයඵරුසතාය දිට්ඨධම්මවෙදනියකම්මං හුත්වා [Pg.35] සචෙ සො මහාසත්තං න ඛමාපෙති, සත්තමෙ දිවසෙ විපච්චනසභාවං ජාතං, ඛමාපිතෙ පන මහාසත්තෙ පයොගසම්පත්ති පටිබාහිතත්තා අවිපාකධම්මතං ආපජ්ජති අහොසිකම්මභාවතො. අයඤ්හි අරියූපවාදපාපස්ස දිට්ඨධම්මවෙදනියස්ස ධම්මතා, තෙන වුත්තං ‘එතස්ස කථා එතස්සෙව උපරි පතිස්සතී’තිආදි. මහාසත්තො පන තං තස්ස උපරි පතිතුං න අදාසි, උපායෙන මොචෙසි. තෙන වුත්තං චරියාපිටකෙ (චරියා. 2.64) –

‘එතස්ස කථා එතස්සේව උපරි පතිස්සති’ යනු පාරමිතා ප්‍රභාවෙන් පෝෂණය වූ, විවිධ සමාපත්ති විහාරයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ, සීල දිට්ඨි සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ, මහා කරුණාවට නිවහන වූ මහාබෝසතාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ආර්ය උපවාද අකුසලය හෙවත් ඵරුෂ වචන පවත්වන ලදී. මහාබෝසතාණන් වහන්සේ උතුම් පුණ්‍ය ක්ෂේත්‍රයක් වූ බැවින් ද, මොහුගේ අදහස අතිශයින් රළු වූ බැවින් ද, එය දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මයක් වී, ඉදින් ඔහු මහාබෝසතාණන් වහන්සේගෙන් සමාව නොගන්නේ නම් සත්වන දිනයේදී විපාක දෙන ස්වභාවයට පත් වේ. සමාව ගත් කල්හි ප්‍රයෝග සම්පත්තිය නිසා එය අහෝසි කර්ම බවට පත්ව විපාක නොදෙයි. මෙය ආර්ය උපවාද අකුසලයේ දිට්ඨධම්මවේදනීය ධර්මතාවයයි. එබැවින් ‘එතස්ස කථා එතස්සේව උපරි පතිස්සති’ යනාදිය වදාරන ලදී. මහාබෝසතාණන් වහන්සේ එය ඔහු මත පතිත වීමට ඉඩ නොදී උපායකින් ඉන් මුදාගත්හ. ඒ බව චරියාපිටකයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත –

---

‘‘යං සො තදා මං අභිසපි, කුපිතො දුට්ඨමානසො;

තස්සෙව මත්ථකෙ නිපති, යොගෙන තං පමොචයි’’න්ති.

“එකල ඔහු කිපී දූෂිත සිතින් මට යම් ශාපයක් කළේ ද, එය ඔහුගේම හිස මත පතිත විය, මම උපක්‍රමයකින් ඔහු ඉන් මුදා ගතිමි.”

---

යඤ්හි තත්ථ සත්තමෙ දිවසෙ බොධිසත්තෙන සූරියුග්ගමනනිවාරණං කතං, අයමෙත්ථ යොගොති අධිප්පෙතො. යොගෙන හි උබ්බළ්හා සරාජිකා පරිසා නගරවාසිනො නෙගමා චෙව ජානපදා ච බොධිසත්තස්ස සන්තිකං තාපසං ආනෙත්වා ඛමාපෙසුං. සො ච බොධිසත්තස්ස ගුණෙ ජානිත්වා තස්මිං චිත්තං පසාදෙසි. යං පනස්ස මත්ථකෙ මත්තිකාපිණ්ඩස්ස ඨපනං, තස්ස ච සත්තධා ඵාලනං කතං, තං මනුස්සානං චිත්තානුරක්ඛණත්ථං. අඤ්ඤථා හි – ‘‘ඉමෙ පබ්බජිතා සමානා චිත්තස්ස වසෙ වත්තන්ති, න පන චිත්තං අත්තනො වසෙ වත්තාපෙන්තී’’ති මහාසත්තම්පි තෙන සදිසං කත්වා ගණ්හෙය්‍යුං, තදස්ස තෙසං දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායාති. තෙනාහ ‘‘අථස්සා’’තිආදි.

සත්වන දිනයේදී බෝසතාණන් වහන්සේ විසින් සූර්ය උදාව වැළැක්වීම මෙහිලා ‘යෝගය’ ලෙස අදහස් කෙරේ. එම උපක්‍රමයෙන් පීඩාවට පත් රජු ඇතුළු පිරිස, නගර වැසියන්, වෙළඳුන් හා ජනපදවාසීන් ඒ තාපසයා බෝසතාණන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන විත් සමාව අයැදවූහ. ඔහු ද බෝසතාණන් වහන්සේගේ ගුණ දැන උන්වහන්සේ කෙරෙහි සිත පැහැදවා ගත්තේය. ඔහුගේ හිස මත මැටි පිණ්ඩයක් තබා එය සත් කැබැල්ලකට පැළී යාමට සැලැස්වීම මිනිසුන්ගේ සිත් ආරක්ෂා කරනු පිණිස කරන ලද්දකි. එසේ නොවන්නට, ‘මේ පැවිද්දන් සිතට වසඟව පවතිනවා මිස සිත තම වසඟයට ගෙන නැතැ’යි සිතා මහාබෝසතාණන් වහන්සේව ද ඔහු හා සමාන කර සලකනු ඇත. එය ඔවුන්ට දීර්ඝ කාලයක් අහිත පිණිස හා දුක් පිණිස පවතිනු ඇත. එබැවින් ‘අථස්සා’ යනාදිය වදාරන ලදී.

---

ලොහකූටවස්සන්ති අයගුළවස්සං. තදා හි රතනමත්තානි දියඩ්ඪරතනමත්තානිපි තිඛිණංසානි අයගුළමණ්ඩලානි ඉතො චිතො ච නිපතන්තා මනුස්සානං සරීරානි ඛණ්ඩඛණ්ඩකානි අකංසු. කලලවස්සන්ති තනුකකද්දමපටලකද්දමං. උපහච්චාති ආඝාටෙත්වා. තදෙව මජ්ඣාරඤ්ඤං.

‘ලෝහකූට වස්සං’ යනු යකඩ ගුලි වැස්සයි. එකල රියන් පමණ වූ හෝ රියන් එකහමාරක් පමණ වූ මුවහත් වූ යකඩ ගුලි එහේ මෙහේ පතිත වෙමින් මිනිසුන්ගේ ශරීර කැබලි කැබලි කර දැමීය. ‘කලල වස්සං’ යනු සියුම් මඩ සහිත වැස්සයි. ‘උපහච්ච’ යනු පහර දී හෙවත් පීඩා කර යන්නයි. එයම වනාන්තරය මැද කොටසයි.

---

67. අනුවිච්චකාරන්ති අනුවිච්චකරණං. කාරණෙහි ද්වීහි අනිය්‍යානිකසාසනෙ ඨිතානං අත්තනො සාවකත්තං උපගතෙ පග්ගහනිග්ගහානි දස්සෙතුං ‘‘කස්මා’’තිආදි වුත්තං.

67. ‘අනුවිච්චකාරං’ යනු විමසා බලා කටයුතු කිරීමයි. අනය්‍යානික ශාසනයන්හි (නිවනට මග නොවන) සිටිමින් තමාගේ ශ්‍රාවක බවට පත් වූවන්ගේ ප්‍රශංසා සහ නිග්‍රහයන් පෙන්වා දීම පිණිස කරුණු දෙකක් නිසා ‘කස්මා’ යනාදිය වදාරන ලදී.

---

69. අනුපුබ්බිං කථන්ති (දී. නි. ටී. 2.75-76; අ. නි. ටී. 3.8.12) අනුපුබ්බියා අනුපුබ්බං කථෙතබ්බකථං, කා පන සා? දානාදිකථා. දානකථා තාව පචුරජනෙසුපි පවත්තියා සබ්බසාධාරණත්තා සුකරත්තා සීලෙ පතිට්ඨානස්ස උපායභාවතො ච ආදිතොව කථිතා[Pg.36]. පරිච්චාගසීලො හි පුග්ගලො පරිග්ගහවත්ථූසු නිස්සඞ්ගභාවතො සුඛෙනෙව සීලානි සමාදියති, තත්ථ ච සුප්පතිට්ඨිතො හොති. සීලෙන දායකපටිග්ගහණවිසුද්ධිතො පරානුග්ගහං වත්වා පරපීළානිවත්තිවචනතො, කිරියධම්මං වත්වා අකිරියධම්මවචනතො, භොගයසසම්පත්තිහෙතුං වත්වා භවසම්පත්තිහෙතුවචනතො ච දානකථානන්තරං සීලකථා කථිතා. තඤ්ච සීලං වට්ටනිස්සිතං, අයං භවසම්පත්ති තස්ස ඵලන්ති දස්සනත්ථං, ඉමෙහි ච දානසීලමයෙහි පණීතචරියභෙදභින්නෙහි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූහි එතා චාතුමහාරාජිකාදීසු පණීතතරාදිභෙදභින්නා අපරිමෙය්‍යා භොගභවසම්පත්තියොති දස්සනත්ථං තදනන්තරං සග්ගකථා. ස්වායං සග්ගො රාගාදීහි උපක්කිලිට්ඨො සබ්බදා අනුපක්කිලිට්ඨො අරියමග්ගොති දස්සනත්ථං සග්ගානන්තරං මග්ගො, මග්ගඤ්ච කථෙන්තෙන තදධිගමූපායසන්දස්සනත්ථං සග්ගපරියාපන්නාපි පගෙව ඉතරෙ සබ්බෙපි කාමා නාම බහ්වාදීනවා අනිච්චා අද්ධුවා විපරිණාමධම්මාති කාමානං ආදීනවො. හීනා ගම්මා පොථුජ්ජනිකා අනරියා අනත්ථසඤ්හිතාති තෙසං ඔකාරො ලාමකභාවො, සබ්බෙපි භවා කිලෙසානං වත්ථුභූතාති තත්ථ සංකිලෙසො. සබ්බසො කිලෙසවිප්පමුත්තං නිබ්බානන්ති නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසො ච කථෙතබ්බොති අයමත්ථො මග්ගන්තීති එත්ථ ඉති-සද්දෙන දස්සිතොති වෙදිතබ්බං.

69. අනුපුබ්බී කථා යනු පිළිවෙළින් කිව යුතු කතාවයි. එය කුමක්ද? දානාදී කථා වේ. දාන කථාව බොහෝ ජනයා අතර පවත්නා බැවින් ද, සැමට පොදු බැවින් ද, පහසුවෙන් කළ හැකි බැවින් ද, සීලයෙහි පිහිටීමට උපකාරී වන බැවින් ද මුලින්ම පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, පරිත්‍යාගශීලී පුද්ගලයා පරිභෝජන වස්තූන් කෙරෙහි ඇලීමක් නොමැති බැවින් ඉතා පහසුවෙන් සිල් සමාදන් වන අතර එහි මැනවින් පිහිටයි. දානය දීමෙන් දායකයා සහ ප්‍රතිග්‍රාහකයා යන දෙදෙනාම පිරිසිදු වන බව පවසා අනුන්ට අනුග්‍රහයක් වන බව පැවසීමෙන් ද, අනුන්ට පීඩා කිරීමෙන් වැළකීම පැවසීමෙන් ද, කුසල් දහම් පවසා අකුසල් දහම්වලින් වැළකීම පැවසීමෙන් ද, භෝග හා යස සම්පත් ලැබීමට හේතු පවසා භව සම්පත් ලැබීමට හේතු පැවසීමෙන් ද දාන කථාවට පසුව සීල කථාව දේශනා කරන ලදී. එම සීලය සංසාරයට සම්බන්ධ බවත්, මෙම භව සම්පත්තිය එහි ඵලය බවත් පෙන්වා දීම සඳහා ද, ප්‍රණීත චර්යාවන්ගෙන් යුත් මෙම දානමය හා සීලමය පින්කම් හේතුවෙන් චාතුම්මහාරාජිකාදී දිව්‍ය ලෝකවල ඉතා ප්‍රණීත වූ අපරිමිත භෝග හා භව සම්පත් ලැබෙන බව පෙන්වා දීම සඳහා ද ඉන් අනතුරුව සග්ග කථාව (ස්වර්ග කථාව) වදාරන ලදී. එම ස්වර්ගය රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් කිලිටි වූවක් බවත්, ආර්ය මාර්ගය සැම කල්හිම කෙලෙසුන්ගෙන් නොකිලිටි වූවක් බවත් පෙන්වා දීම සඳහා ස්වර්ග කථාවට පසුව මාර්ගය (නිවන් මඟ) දේශනා කරන ලදී. මාර්ගය ගැන දේශනා කිරීමේදී එය අවබෝධ කර ගැනීමේ උපක්‍රමය පෙන්වා දීම සඳහා, ස්වර්ගයට අයත් වූ ද අනෙකුත් සියලුම වූ ද කාමයෝ බොහෝ ආදීනව ඇත්තාහ, අනිත්‍යයහ, අස්ථිරයහ, විපරිණාමයට පත්වන සුළුයහ යනුවෙන් කාමයන්ගේ ආදීනව දක්වන ලදී. ඒවා හීනය, ග්‍රාම්‍යය, පෘථග්ජනයන්ට අයිතිය, ආර්යයන්ට නුසුදුසුය, අනර්ථය පිණිස පවතින්නේය යන්නෙන් ඒවායේ පහත් බවත්, සියලු භවයන් කෙලෙසුන්ට වස්තු වන බැවින් එහි ඇති කෙලෙස් සහිත බවත් දක්වන ලදී. සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු නිවන වූ කලී නෙක්ඛම්මයේ ආනිසංසය ලෙස දේශනා කළ යුතුය යන අර්ථය 'මග්ගන්ති' යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දයෙන් දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

---

සුඛානං නිදානන්ති දිට්ඨධම්මිකානං සම්පරායිකානං නිබ්බානසඤ්හිතානඤ්චාති සබ්බෙසම්පි සුඛානං කාරණං. යඤ්හි කිඤ්චි ලොකෙ භොගසුඛං නාම, තං සබ්බං දානනිදානන්ති පාකටො අයමත්ථො. යං පන ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානපටිසංයුත්තං සුඛං, තස්සපි දානං උපනිස්සයපච්චයො හොතියෙව. සම්පත්තීනං මූලන්ති යා ඉමා ලොකෙ පදෙසරජ්ජසිරිස්සරියසත්තරතනසමුජ්ජලචක්කවත්තිසම්පදාති එවංපභෙදා මානුසිකා සම්පත්තියො, යා ච චාතුමහාරාජාදිගතා දිබ්බා සම්පත්තියො, යා වා පනඤ්ඤාපි සම්පත්තියො, තාසං සබ්බාසං ඉදං මූලකාරණං. භොගානන්ති භුඤ්ජිතබ්බට්ඨෙන ‘‘භොගො’’න්ති ලද්ධනාමානං මනාපියරූපාදීනං, තන්නිස්සයානං වා උපභොගසුඛානං, පතිට්ඨා නිච්චලාධිට්ඨානතාය. විසමගතස්සාති බ්‍යසනප්පත්තස්ස. තාණන්ති රක්ඛා තතො පරිපාලනතො. ලෙණන්ති බ්‍යසනෙහි පරිපාතියමානස්ස ඔලීයනපදෙසො. ගතීති ගන්තබ්බට්ඨානං. පරායණන්ති පටිසරණං. අවස්සයොති විනිපතිතුං අදෙන්තො නිස්සයො. ආරම්මණන්ති ඔලුබ්භාරම්මණං.

සැපයට හේතුව (සුඛානං නිදානං) යනු මෙලොව සැපය, පරලොව සැපය සහ නිවන හා සම්බන්ධ සැපය යන සියලු සැපයන්ට හේතුවයි. ලෝකයෙහි යම්කිසි භෝග සැපයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල දානය මුල් කරගෙන උපදින්නක් බව පැහැදිලිය. යම් ධ්‍යාන, විදර්ශනා, මාර්ග, ඵල හා නිවන් සැපයක් ඇද්ද, දානය ඒ සඳහා ද උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වන්නේමය. සම්පත්වල මූලය යනු ලොව පවතින ප්‍රදේශ රාජ්‍ය සම්පත්, සත්රුවනින් බබළන සක්විති රජ සම්පත් ආදී මිනිස් සම්පත් ද, චාතුම්මහාරාජිකාදී දිව්‍ය සම්පත් ද, වෙනත් යම් සම්පත් ඇද්ද ඒ සියල්ලටම මූලික හේතුවයි. භෝගයන්ගේ යනු අනුභව කළ යුතු අර්ථයෙන් 'භෝග' නම් වූ මනාප රූප ආදියෙහි හෝ ඒවා ඇසුරු කළ උපභෝග සැපයන්ගේ ස්ථාවර පිහිටීමයි. විපතට පත් වූවන්ට යනු ව්‍යසනයට පත් වූවන්ටය. තාණය යනු ආරක්ෂාවයි. ලෙණය යනු ව්‍යසනයන්ගෙන් පීඩා විඳින්නන් රැකවරණය ලබන ස්ථානයයි. ගතිය යනු යා යුතු ගමනාන්තයයි. පරායනය යනු අවසාන පිළිසරණයි. අවස්සය යනු අපායට වැටෙන්නට නොදී අල්ලා ගන්නා පිහිටයි. ආරම්මණය යනු එල්බ ගන්නා ආධාරයයි.

---

රතනමයසීහාසනසදිසන්ති [Pg.37] සබ්බරතනමයසත්තඞ්ගමහාසීහාසනසදිසං, මහග්ඝං හුත්වා සබ්බසො විනිපතිතුං අප්පදානතො. මහාපථවිසදිසං ගතගතට්ඨානෙ පතිට්ඨාසම්භවතො. යථා දුබ්බලස්ස පුරිසස්ස ආලම්බනරජ්ජු උත්තිට්ඨතො තිට්ඨතො ච උපත්ථම්භො, එවං දානං සත්තානං සම්පත්තිභවෙ උපපත්තියා ඨිතියා ච පච්චයො හොතීති ආහ ‘‘ආලම්බනට්ඨෙන ආලම්බනරජ්ජුසදිස’’න්ති. දුක්ඛනිත්ථරණට්ඨෙනාති දුග්ගතිදුක්ඛනිත්ථරණට්ඨෙන. සමස්සාසනට්ඨෙනාති ලොභමච්ඡරියාදිපටිසත්තුපද්දවතො සම්මදෙව අස්සාසනට්ඨෙන. භයපරිත්තාණට්ඨෙනාති දාලිද්දියභයතො පරිපාලනට්ඨෙන. මච්ඡෙරමලාදීහීති මච්ඡෙරලොභදොසඉස්සාමිච්ඡාදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදි චිත්තමලෙහි. අනුපලිත්තට්ඨෙනාති අනුපක්කිලිට්ඨතාය. තෙසන්ති මච්ඡෙරමලාදීනං. එතෙසං එව දුරාසදට්ඨෙන. අසන්තාසනට්ඨෙනාති අසන්තාසහෙතුභාවෙන. යො හි දායකො දානපති, සො සම්පතිපි න කුතොචි සන්තසති, පගෙව ආයතිං. බලවන්තට්ඨෙනාති මහාබලවතාය. දායකො හි දානපති සම්පති පක්ඛබලෙන බලවා හොති, ආයතිං පන කායබලාදීහි. අභිමඞ්ගලසම්මතට්ඨෙනාති ‘‘වුඩ්ඪිකාරණ’’න්ති අභිසම්මතභාවෙන. විපත්තිතො සම්පත්තියා නයනං ඛෙමන්තභූමිසම්පාපනං.

රත්නමය සිංහාසනයක් බඳුය යනු සියලු රත්නයන්ගෙන් සැදි අංග සතකින් යුත් මහා සිංහාසනයක් වැනි වූ, ඉතා අගනා වූ, කිසිසේත්ම පහළට වැටෙන්නට නොදෙන දෙයකි. මහා පෘථිවිය බඳුය යනු ගිය ගිය තැන පිහිටක් ඇති කරන බැවිනි. දුබල මිනිසෙකුට නැගී සිටීමට හෝ සිටගෙන සිටීමට උපකාරී වන ආලම්බන රජ්ජුවක් (අල්ලා ගන්නා වැලක්) මෙන්, දානය සත්ත්වයන්ට සම්පත් සහිත භවයක ඉපදීමට හා එහි පැවැත්මට ප්‍රත්‍යය වන බැවින් 'ආලම්බන අර්ථයෙන් ආලම්බන රජ්ජුවක් බඳුය' යි පවසන ලදී. දුක්වලින් එතෙර කරන අර්ථයෙන් යනු දුගති දුකෙන් එතෙර කරන බැවිනි. සැනසීම ලබා දෙන අර්ථයෙන් යනු ලෝභය, මසුරුකම ආදී සතුරන්ගෙන් සිදුවන පීඩාවලින් මැනවින් සනසන බැවිනි. භයෙන් ආරක්ෂා කරන අර්ථයෙන් යනු දිළිඳුකම නමැති භයෙන් ආරක්ෂා කරන බැවිනි. මසුරුමල ආදියෙන් යනු මසුරුකම, ලෝභය, දෝසය, ඊර්ෂ්‍යාව, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය, විචිකිච්ඡාව යන චිත්ත මලයන්ගෙනි. නොතැවරුණු අර්ථයෙන් යනු කෙලෙසුන්ගෙන් කිලිටි නොවන බැවිනි. එම මසුරු මල ආදියට පරාජය කළ නොහැකි අර්ථයෙනි. තැති නොගැනීමේ අර්ථයෙන් යනු තැති නොගැනීමට හේතු වන බැවිනි. යම් දායකයෙක් වූ දානපතියෙක් වේද, ඔහු වර්තමානයෙහි ද කිසිවකින් බිය නොවෙයි, මතු ගැන කවර කතාද? බලවත් අර්ථයෙන් යනු මහා බලවත් භාවයෙනි. දානපති දායකයා වර්තමානයෙහි පිරිවර බලයෙන් බලවත් වන අතර, මතු කාලයෙහි කාය බල ආදියෙන් බලවත් වෙයි. අභිමංගල සම්මත අර්ථයෙන් යනු දියුණුවට හේතුව යැයි සම්මත වූ බැවිනි. විපතින් සම්පතට පැමිණවීම යනු නිර්භය භූමියට (නිවනට) පත් කිරීමයි.

---

ඉදානි මහාබොධිචරියභාවෙනපි දානගුණං දස්සෙතුං දානං නාමෙතන්තිආදි වුත්තං. තත්ථ අත්තානං නිය්‍යාදෙන්තෙනාති එතෙන දානඵලං සම්මදෙව පස්සන්තා මහාපුරිසා අත්තනො ජීවිතම්පි පරිච්චජන්ති, තස්මා කො නාම විඤ්ඤුජාතිකො බාහිරෙ වත්ථුම්හි සඞ්ගං කරෙය්‍යාති ඔවාදං දෙති. ඉදානි යා ලොකියා ලොකුත්තරා ච උක්කංසගතා සම්පත්තියො, තා සබ්බා දානතොයෙව පවත්තන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘දානඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සක්කමාරබ්‍රහ්මසම්පත්තියො අත්තහිතාය එව, චක්කවත්තිසම්පත්ති පන අත්තහිතාය ච පරහිතාය චාති දස්සෙතුං සා තාසං පරතො වුත්තා. එතා ලොකියා, ඉමා පන ලොකුත්තරාති දස්සෙතුං ‘‘සාවකපාරමීඤාණ’’න්තිආදි වුත්තං. තාසුපි උක්කට්ඨුක්කට්ඨතරුක්කට්ඨතමමෙව දස්සෙතුං කමෙන ඤාණත්තයං වුත්තං. තෙසං පන දානස්ස පච්චයභාවො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. එතෙනෙව තස්ස බ්‍රහ්මසම්පත්තියාපි පච්චයභාවො දීපිතොති වෙදිතබ්බො.

දැන් මහා බෝධිචර්යාවන් මගින් ද දානයෙහි ගුණය පෙන්වීම සඳහා 'දානය නම්' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'තමාව පූජා කරමින්' යන මෙයින් දාන ඵලය මැනවින් දකින මහා පුරුෂයෝ තමන්ගේ ජීවිතය පවා පරිත්‍යාග කරති, එසේ තිබියදී කිනම් බුද්ධිමත් මනුෂ්‍යයෙක් බාහිර වස්තූන් කෙරෙහි ඇලීමක් කරන්නේදැයි අවවාද දෙයි. දැන් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වූ යම් උත්කෘෂ්ට සම්පත් ඇද්ද, ඒ සියල්ල දානය නිසාම පවතින්නේ යැයි පෙන්වීමට 'දානයම' යනාදිය පවසන ලදී. එහි සක් දෙවි සම්පත්, මාර සම්පත් හා බ්‍රහ්ම සම්පත් තමන්ගේ යහපත සඳහාමය. සක්විති රජ සම්පත තමන්ගේත් අනුන්ගේත් යහපත සඳහා බැවින් එය ඒවාට පසුව පවසන ලදී. මේවා ලෞකික සම්පත් වන අතර, මේවා ලෝකෝත්තර සම්පත් යැයි පෙන්වීමට 'ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය' යනාදිය පවසන ලදී. ඒවා අතරින් ද උත්කෘෂ්ට, වඩාත් උත්කෘෂ්ට සහ අති උත්කෘෂ්ට බව පෙන්වීමට පිළිවෙළින් ඥාන තුන (ශ්‍රාවක බෝධි, පච්චේක බෝධි, සම්මා සම්බෝධි) දක්වන ලදී. ඒවාට දානය ප්‍රත්‍යය වන ආකාරය පෙර පවසන ලදී. මෙයින්ම එම දානය බ්‍රහ්ම සම්පත්තියට ද ප්‍රත්‍යය වන බව පෙන්වා දෙන ලද්දේ යැයි දත යුතුය.

---

දානඤ්ච නාම හිතජ්ඣාසයෙන, පූජාවසෙන වා අත්තනො සන්තකස්ස පරෙසං පරිච්චජනං, තස්මා දායකො පුරිසපුග්ගලො පරෙසං සන්තකං හරිස්සතීති [Pg.38] අට්ඨානමෙතන්ති ආහ – ‘‘දානං දදන්තො සීලං සමාදාතුං සක්කොතී’’ති. සීලාලඞ්කාරසදිසො අලඞ්කාරො නත්ථි සොභාවිසෙසාවහත්තා සීලස්ස. සීලපුප්ඵසදිසං පුප්ඵං නත්ථීති එත්ථාපි එසෙව නයො. සීලගන්ධසදිසො ගන්ධො නත්ථීති එත්ථ ‘‘චන්දනං තගරං වාපී’’තිආදිකා (ධ. ප. 55; මි. ප. 4.1.1) ගාථා – ‘‘ගන්ධො ඉසීනං චිරදික්ඛිතානං, කායා චුතො ගච්ඡති මාලුතෙනා’’තිආදිකා (ජා. 2.17.55) ජාතකගාථායො ච ආහරිත්වා වත්තබ්බා, සීලඤ්හි සත්තානං ආභරණඤ්චෙව අලඞ්කාරො ච ගන්ධවිලෙපනඤ්ච දස්සනීයභාවාවහඤ්ච. තෙනාහ ‘‘සීලාලඞ්කාරෙන හී’’තිආදි.

දානය නම් යහපත් අභිප්‍රායෙන් හෝ පූජා කිරීමේ අදහසින් තමා සතු දෙය අනුන්ට පරිත්‍යාග කිරීමයි. එබැවින් දානය දෙන පුද්ගලයා අනුන් සතු දෙය පැහැර නොගන්නා බැවින් "දානය දෙන්නාට සීලය සමාදන් විය හැකිය" යි වදාළහ. සීලයට සමාන වෙනත් අලංකාරයක් නැත, මන්ද සීලය සුවිශේෂී ශෝභාවක් ගෙන දෙන බැවිනි. සීල නැමති මලට සමාන මලක් නැත යන මෙහිදී ද එම අර්ථයම ගත යුතුය. සීල නැමති සුවඳට සමාන සුවඳක් නැත යන මෙහිදී "චන්දනං තගරං වාපි" යනාදී ගාථාවන් ද, "ගන්ධෝ ඉසීනං චිරදික්ඛිතානං" යනාදී ජාතක ගාථාවන් ද ගෙන හැර දක්වා විස්තර කළ යුතුය. සැබවින්ම සීලය සත්ත්වයන්ට ආභරණයකි, අලංකාරයකි, සුවඳ විලවුන් වර්ගයකි, එමෙන්ම දර්ශනීය බව ඇති කරන්නකි. ඒ නිසා "සීල නැමති අලංකාරයෙන්" යනාදිය වදාළහ.

---

අයං සග්ගො ලබ්භතීති ඉදං මජ්ඣිමෙහි ඡන්දාදීහි සමාදානසීලං සන්ධායාහ. තෙනාහ සක්කො දෙවරාජා –

මේ ස්වර්ගය ලැබිය හැකිය යන මෙයින් මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ ඡන්දය ආදියෙන් යුතුව සමාදන් වූ සීලය අදහස් කෙරේ. ඒ බව සක් දෙවිඳුන් මෙසේ වදාළහ.

---

‘‘හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජති;

මජ්ඣිමෙන ච දෙවත්තං, උත්තමෙන විසුජ්ඣතී’’ති. (ජා. 1.8.75;

2.22.429;

දී. නි. ටී. 2.75-76);

"හීන වූ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් ක්ෂත්‍රිය කුලයෙහි උපදියි. මධ්‍යම බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපදියි. උත්තම බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් (අර්හත් මාර්ගයෙන්) කෙලෙසුන්ගෙන් පිරිසිදු වෙයි."

---

ඉට්ඨොති සුඛො. කන්තොති කමනීයො. මනාපොති මනවඩ්ඪනකො. තං පන තස්ස ඉට්ඨාදිභාවං දස්සෙතුං ‘‘නිච්චමෙත්ථ කීළා’’තිආදි වුත්තං.

ඉට්ඨ යනු සැප සහගතය. කන්ත යනු ප්‍රියජනක වූවකි. මනාප යනු සිත පිනවන සුලුය. එහි ඇති ඒ ඉට්ඨාදී බව දැක්වීම සඳහා "මෙහි නිරතුරුවම ක්‍රීඩා කරති" යනාදිය වදාරන ලදී.

---

දොසොති අනිච්චතාදිනා අප්පස්සාදාදිනා ච දූසිතභාවො, යතො තෙ විඤ්ඤූනං චිත්තං නාරාධෙන්ති. අථ වා ආදීනං වාති පවත්තෙතීති ආදීනවො, පරමකපණතා. තථා ච කාමා යථාභූතං පච්චවෙක්ඛන්තානං පච්චුපතිට්ඨන්ති. ලාමකභාවොති අසෙට්ඨෙහි සෙවිතබ්බො, සෙට්ඨෙහි න සෙවිතබ්බො නිහීනභාවො. සංකිලිස්සනන්ති විබාධකතා උපතාපතා ච.

දෝෂය යනු අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ නිසාත් අල්ප ආශ්වාදය නිසාත් දූෂිත වූ ස්වභාවයයි, එහෙයින් ඒවා පඬිවරුන්ගේ සිත් නොගනියි. එසේත් නැතහොත් ආදීනවය යනු පරම දුක්ඛිත බවයි. කාමයන් පිළිබඳව යථාර්ථවාදීව විමසා බලන්නවුන්ට ඒවා එසේ වැටහෙයි. ලාමක බව යනු උතුම් පුද්ගලයන් විසින් සේවනය නොකළ යුතු, පහත් අය විසින් සේවනය කරනු ලබන පහත් ස්වභාවයයි. සංකිලිස්සන (කෙලෙසීම) යනු පීඩාකාරී බව සහ තැවුල් සහිත බවයි.

---

නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසන්ති එත්ථ යත්තකා කාමෙසු ආදීනවා, තප්පටිපක්ඛතො තත්තකා නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසා. අපිච – ‘‘නෙක්ඛම්මං නාමෙතං අසම්බාධං අසංකිලිට්ඨං නික්ඛන්තං කාමෙහි, නික්ඛන්තං කාමසඤ්ඤාය, නික්ඛන්තං කාමවිතක්කෙහි, නික්ඛන්තං කාමපරිළාහෙහි, නික්ඛන්තං බ්‍යාපාදසඤ්ඤායා’’තිආදිනා (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.26; දී. නි. ටී. 2.75-76) නයෙන නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසෙ පකාසෙසි, පබ්බජ්ජාය ඣානාදීසු ච ගුණෙ විභාවෙසි වණ්ණෙසි. කල්ලචිත්තන්ති හෙට්ඨා පවත්තිතදෙසනාය අස්සද්ධියාදීනං චිත්තදොසානං විගතත්තා උපරිදෙසනාය භාජනභාවූපගමනෙන කම්මක්ඛමචිත්තං. අට්ඨකථායං පන යස්මා අස්සද්ධියාදයො චිත්තස්ස රොගභූතා[Pg.39], තදා තෙ විගතා, තස්මා ආහ ‘‘අරොගචිත්ත’’න්ති. දිට්ඨිමානාදිකිලෙසවිගමෙන මුදුචිත්තං. කාමච්ඡන්දාදිවිගමෙන විනීවරණචිත්තං. සම්මාපටිපත්තියං උළාරපීතිපාමොජ්ජයොගෙන උදග්ගචිත්තං. තත්ථ සද්ධාසම්පත්තියා පසන්නචිත්තං. යදා භගවා අඤ්ඤාසීති සම්බන්ධො. අථ වා කල්ලචිත්තන්ති කාමච්ඡන්දවිගමෙන අරොගචිත්තං. මුදුචිත්තන්ති බ්‍යාපාදවිගමෙන මෙත්තාවසෙන අකථිනචිත්තං. විනීවරණචිත්තන්ති උද්ධච්චකුක්කුච්චවිගමෙන වික්ඛෙපස්ස විගතත්තා තෙන අපිහිතචිත්තං. උදග්ගචිත්තන්ති ථිනමිද්ධවිගමෙන සම්පග්ගහිතවසෙන අලීනචිත්තං. පසන්නචිත්තන්ති විචිකිච්ඡාවිගමෙන සම්මාපටිපත්තියං අධිමුත්තචිත්තන්ති එවමෙත්ථ සෙසපදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො.

නෙක්ඛම්මයෙහි (අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි) ආනිශංස යන මෙහි කාමයන්හි යම්තාක් ආදීනව ඇද්ද, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව නෙක්ඛම්මයෙහි එපමණම ආනිශංස ඇත. තවද "නෙක්ඛම්මය නම් අවහිරතා නැති, කිලිටි නැති, කාමයන්ගෙන් මිදුණු, කාම සංඥාවන්ගෙන් මිදුණු, කාම විතර්කයන්ගෙන් මිදුණු, කාම දැවිලිවලින් මිදුණු, ව්‍යාපාද සංඥාවෙන් මිදුණු බවකි" යනාදී ක්‍රමයෙන් නෙක්ඛම්මයෙහි ආනිශංස ප්‍රකාශ කළහ; පැවිද්දෙහි සහ ධ්‍යානාදී ගුණයන්හි අගය විස්තර කළහ, වර්ණනා කළහ. කල්ලචිත්ත (සූදානම් වූ සිත) යනු කලින් පවත්වන ලද දේශනාව මගින් අශ්‍රද්ධාව ආදී චිත්ත දෝෂයන් පහව ගිය බැවින්, මතු දේශනාව සඳහා සුදුසු භාජනයක් වීමට සමත් වූ සිතයි. අටුවාවෙහි සඳහන් වන පරිදි අශ්‍රද්ධාව ආදිය සිතේ රෝගයන් වන බැවින්, එකල ඒවා පහව ගිය නිසා "රෝග රහිත සිත" යි කීහ. දෘෂ්ටි, මාන ආදී ක්ලේශයන් ඉවත් වීමෙන් මෘදු වූ සිත ඇති විය. කාමච්ඡන්ද ආදිය පහ වීමෙන් නීවරණ රහිත සිත ඇති විය. සම්මා ප්‍රතිපත්තියෙහි උදාර වූ ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය ලැබීමෙන් ඔදවැඩි සිත ඇති විය. එහිදී ශ්‍රද්ධා සම්පත්තියෙන් ප්‍රසන්න වූ සිත ඇති විය. "යම් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැනගත් සේක් ද" යන්න මෙයට සම්බන්ධ වේ. එසේත් නැතහොත් කල්ලචිත්ත යනු කාමච්ඡන්දය පහ වීමෙන් නිරෝගී වූ සිතයි. මුදුචිත්ත යනු ව්‍යාපාදය පහ වී මෙත්තා චේතනාව නිසා අකඨින වූ සිතයි. විනීවරණ චිත්ත යනු උද්ධච්ච කුක්කුච්චය පහ වීමෙන් වික්ෂේපය නැති වූ බැවින් ආවරණය නොවූ සිතයි. උදග්ග චිත්ත යනු ථීනමිද්ධය පහ වීමෙන් මනා උත්සාහය නිසා හැකිළුණු බවක් නැති සිතයි. පසන්න චිත්ත යනු විචිකිච්ඡාව පහ වීමෙන් සම්මා ප්‍රතිපත්තියෙහි අධිෂ්ඨානශීලී වූ සිතයි. මෙසේ මෙහි සෙසු පදවල අර්ථය දත යුතුය.

---

සෙය්‍යථාපීතිආදිනා උපමාවසෙන උපාලිස්ස සංකිලෙසප්පහානං අරියමග්ගනිප්ඵාදනඤ්ච දස්සෙති. අපගතකාළකන්ති විගතකාළකං. සම්මදෙවාති සුට්ඨු එව. රජනන්ති නීලපීතාදිරඞ්ගජාතං. පටිග්ගණ්හෙය්‍යාති ගණ්හෙය්‍ය පභස්සරං භවෙය්‍ය. තස්මිංයෙව ආසනෙති තිස්සං එව නිසජ්ජායං. එතෙනස්ස ලහුවිපස්සකතා තික්ඛපඤ්ඤතා සුඛපටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤතා ච දස්සිතා හොති. විරජන්ති අපායගමනීයරාගරජාදීනං විගමෙන විරජං. අනවසෙසදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාමලාපගමෙන වීතමලං. තිණ්ණං මග්ගානන්ති හෙට්ඨිමානං තිණ්ණං මග්ගානං. තස්ස උප්පත්තිආකාරදස්සනන්ති කස්මා වුත්තං? නනු මග්ගඤාණං අසඞ්ඛතධම්මාරම්මණන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තං හී’’තිආදි. තත්ථ පටිවිජ්ඣන්තන්ති අසම්මොහපටිවෙධවසෙන පටිවිජ්ඣන්තං. තෙනාහ ‘‘කිච්චවසෙනා’’ති.

'සෙය්‍යථාපි' යනාදියෙන් උපමාවක් මගින් උපාලි ගෘහපතියාගේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය සහ ආර්ය මාර්ගය සාක්ෂාත් කිරීම දක්වයි. 'අපගතකාළකං' යනු කළු පැල්ලම් පහ වූ යන්නයි. 'සම්මදේව' යනු මනාවම යන්නයි. 'රජනං' යනු නිල්, කහ ආදී සායම් වර්ගයයි. 'පටිග්ගණ්හෙය්‍ය' යනු පිළිගන්නේය හෙවත් ප්‍රභාස්වර වන්නේය යන්නයි. 'තස්මිංයේව ආසනේ' යනු ඒ වාඩි වී සිටි අසුනේම යන්නයි. මෙයින් ඔහුගේ ලහු විපස්සක බව (ඉක්මනින් විදර්ශනා කිරීම), තියුණු ප්‍රඥාව සහ සැපවත් වූ පිළිවෙතින් වහා අවබෝධ කිරීම යන ගුණාංග දක්වයි. 'විරජං' යනු අපායට පමුණුවන රාගාදී රජස් (ධූලි) පහ වීමෙන් රජස් රහිත බවයි. 'වීතමලං' යනු ඉතිරි නොවී දෘෂ්ටි සහ විචිකිච්ඡා මල (කුණු) පහ වීමෙන් මල රහිත බවයි. මෙය පහළ මාවත් තුන (පළමු ආර්ය මාර්ග තුන) පිළිබඳවයි. එය උපදින ආකාරය දැක්වීම සඳහා "කුමක් හෙයින් වදාළ ද?" යනුවෙන් අසා, මාර්ග ඥානය අසංඛත ධර්මය අරමුණු කරන්නේය යන මතය ගැන "තං හී" යනාදිය පැවසූහ. එහි 'පටිවිජ්ඣන්තං' යනු මෝහයකින් තොරව අවබෝධ කරගැනීමේ වසයෙන් ප්‍රතිවේධ කිරීමයි. ඒ නිසා "කාර්යය කිරීමේ වසයෙන්" යැයි පැවසූහ.

---

තත්‍රිදං උපමාසංසන්දනං – වත්ථං විය චිත්තං, වත්ථස්ස ආගන්තුකමලෙහි කිලිට්ඨභාවො විය චිත්තස්ස රාගාදිමලෙහි සංකිලිට්ඨභාවො, ධොවනසිලා විය අනුපුබ්බීකථා, උදකං විය සද්ධා, උදකෙ තෙමෙත්වා ඌසගොමයඡාරිකාභරෙහි කාළකපදෙසෙ සම්මද්දිත්වා වත්ථස්ස ධොවනපයොගො විය සද්ධාසිනෙහෙන තෙමෙත්වා සතිසමාධිපඤ්ඤාහි දොසෙ සිථිලෙ කත්වා සුතාදිවිධිනා චිත්තස්ස සොධනෙ වීරියාරම්භො. තෙන පයොගෙන වත්ථෙ කාළකාපගමො විය වීරියාරම්භෙන කිලෙසවික්ඛම්භනං, රඞ්ගජාතං විය අරියමග්ගො, තෙන සුද්ධස්ස වත්ථස්ස පභස්සරභාවො විය වික්ඛම්භිතකිලෙසස්ස චිත්තස්ස මග්ගෙන පරියොදපනන්ති.

මෙහි උපමාවන් මෙසේ සැසඳිය යුතුය: සිත වස්ත්‍රය වැනිය. වස්ත්‍රයට අගන්තුකව පැමිණි කිලුටු මෙන් සිතෙහි රාගාදී කෙලෙස්වලින් කිලිටි වූ ස්වභාවය දත යුතුය. රෙදි සෝදන ගල අනුපූර්වික කථාව මෙනි. ජලය ශ්‍රද්ධාව මෙනි. ජලයෙන් තෙමා ක්ෂාර, ගොම, අළු ආදිය ගල්වා කළු පැල්ලම් ඇති තැන් මඬිමින් වස්ත්‍රය සේදීමේ ප්‍රයත්නය මෙන්, ශ්‍රද්ධා නමැති ස්නේහයෙන් සිත තෙමා සති, සමාධි, පඤ්ඤා මගින් දෝෂයන් ලිහිල් කර ශ්‍රවණය ආදී ක්‍රම මගින් සිත පිරිසිදු කිරීමේ වීර්යය ආරම්භ කිරීමයි. එම ප්‍රයත්නය නිසා වස්ත්‍රයේ කළු පැල්ලම් පහ වන්නා සේ වීර්යය ආරම්භය නිසා කෙලෙස් යටපත් වේ. ආර්ය මාර්ගය සායම් වර්ගයක් වැනිය. ඒ සායමින් පිරිසිදු වස්ත්‍රය ප්‍රභාස්වර වන්නා සේ, යටපත් කළ කෙලෙස් ඇති සිත ආර්ය මාර්ගයෙන් පිරිසිදු වෙයි.

---

දිට්ඨධම්මොති වත්වා දස්සනං නාම ඤාණදස්සනතො අඤ්ඤම්පි අත්ථීති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘පත්තධම්මො’’ති වුත්තං. පත්ති ච ඤාණසම්පත්තිතො අඤ්ඤාපි විජ්ජතීති [Pg.40] තතො විසෙසනත්ථං ‘‘විදිතධම්මො’’ති වුත්තං. සා පනෙසා විදිතධම්මතා ධම්මෙසු එකදෙසනාපි හොතීති නිප්පදෙසතො විදිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘පරියොගාළ්හධම්මො’’ති වුත්තං. තෙනස්ස සච්චාභිසම්බොධංයෙව දීපෙති. මග්ගඤාණඤ්හි එකාභිසමයවසෙන පරිඤ්ඤාදිකිච්චං සාධෙන්තං නිප්පදෙසෙන චතුසච්චධම්මං සමන්තතො ඔගාහන්තං නාම හොති. තෙනාහ – ‘‘දිට්ඨො අරියසච්චධම්මො එතෙනාති දිට්ඨධම්මො’’ති. තිණ්ණා විචිකිච්ඡාති සප්පටිභයකන්තාරසදිසා සොළසවත්ථුකා අට්ඨවත්ථුකා ච තිණ්ණා විචිකිච්ඡා තිණ්ණවිචිකිච්ඡා. විගතකථංකථොති පවත්තිආදීසු ‘‘එවං නු ඛො, කිං නු ඛො’’ති එවං පවත්තිකා විගතා සමුච්ඡින්නා කථංකථා. සාරජ්ජකරානං පාපධම්මානං පහීනත්තා තප්පටිපක්ඛෙසු සීලාදිගුණෙසු සුප්පතිට්ඨිතත්තා වෙසාරජ්ජං විසාරදභාවං වෙය්‍යත්තියං පත්තො. අත්තනා එව පච්චක්ඛතො දිට්ඨත්තා න තස්ස පරො පච්චෙතබ්බො අත්ථීති අපරප්පච්චයො.

"දිට්ඨධම්ම" (ධර්මය දුටු) යනු දැකීමයි. "දර්ශනය" හෙවත් දැකීම නම් වූ ඥාන දර්ශනයට වඩා වෙනත් දෙයක් ද පවතින බැවින්, එය වෙන් කර දැක්වීමට "පත්තධම්ම" (ධර්මයට පත් වූ) යැයි කියන ලදී. ධර්මය ලැබීම යනු ඥාන සම්පත්තියට වඩා වෙනත් දෙයක් ද වන බැවින්, එය විශේෂ කොට දැක්වීමට "විදිතධම්ම" (ධර්මය විදහා බැලූ) යැයි කියන ලදී. ධර්මයන් පිළිබඳ ඒ අවබෝධය (විදිතධම්මතාවය) ධර්මයේ එක් දේශනාවකට පමණක් සීමා විය හැකි බැවින්, එය කොටසකට සීමා නොවී සම්පූර්ණයෙන් අවබෝධ කරගත් බව දැක්වීමට "පරියෝගාළ්හධම්ම" (ධර්මයට බැසගත්) යැයි පවසන ලදී. එයින් ඔහුගේ සත්‍යාවබෝධයම ප්‍රකාශ කරයි. මාර්ග ඥානය වූ කලී ඒකාභිසමය වශයෙන් පරිඥා ආදී කෘත්‍යයන් සාධනය කරමින්, සතර ආර්ය සත්‍ය ධර්මය අඩුවක් නැතිව හාත්පසින්ම අවබෝධ කරගැනීමයි. එබැවින් "මොහු විසින් ආර්ය සත්‍ය ධර්මය දක්නා ලදී, එහෙයින් දිට්ඨධම්ම නම් වේ" යැයි කියන ලදී. "තිණ්ණවිචිකිච්ඡා" යනු බිය සහිත කතරක් වැනි වූ කරුණු දහසයකින් හා කරුණු අටකින් යුක්ත වූ විචිකිච්ඡාවන්ගෙන් එතෙර වූ බවයි. "විගතකතංකථ" යනු පැවැත්ම ආදියේදී "මෙසේ දෝ? කුමක් දෝ?" යනුවෙන් පවතින සැකය පහවූ, සහමුලින්ම සිඳී ගිය සැක ඇති බවයි. බිය උපදවන පාප ධර්මයන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් ද, ඊට ප්‍රතිපක්ෂ වූ සීලාදී ගුණයන්හි මැනවින් පිහිටි බැවින් ද වෛශාරද්‍යයට (බිය නැති බවට), විශාරද භාවයට හා දක්ෂතාවයට පත් විය. තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂව දැක ඇති බැවින් ඔහු ඒ සඳහා අන්‍යයෙකු මත යැපිය යුතු නැත, එහෙයින් "අපරප්පච්චය" (අන්‍යයන් කෙරෙහි ප්‍රත්‍යය නොවන) නම් වේ.

---

71. පණ්ඩිතොති පඤ්ඤවා.

71. "පණ්ඩිත" යනු ප්‍රඥාවන්තයා යි.

---

72. තෙන හි සම්මාති දොවාරිකෙන සද්ධිං සල්ලපතියෙව, ‘‘එත්ථෙවා’’ති තෙන වුත්තවචනං සුත්වාපි තස්ස අත්ථං අසල්ලක්ඛෙන්තො. කස්මා? පරිදෙවතාය. තෙනාහ ‘‘බලවසොකෙන අභිභූතො’’ති.

72. එබැවින් "සම්ම" (යහළුවා) යැයි දොරටුපාලයා සමඟ කතා කරන්නේමය. "මෙතැනමය" කියා ඔහු කී වචනය ඇසුවද එහි අර්ථය සැලකිල්ලට නොගනියි. ඒ මක්නිසාද? විලාප තැබීම නිසාය. එබැවින් "ප්‍රබල සෝකයෙන් මැඩුණු" යැයි කියන ලදී.

---

73. තෙනෙවාති යෙන උත්තරාසඞ්ගෙන ආසනං සම්මජ්ජති, තෙනෙව උදරෙ පරික්ඛිපන්තො ‘‘මාහං සත්ථාරං මම සරීරෙන ඵුසි’’න්ති අන්තරං කරොන්තො උත්තරාසඞ්ගෙන තං උදරෙ පරික්ඛිපන්තො පරිග්ගහෙත්වා. ‘‘දත්තපඤ්ඤත්ත’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.171) විය දත්ත-සද්දො එත්ථ බාලපරියායොති ආහ ‘‘ජළොසි ජාතො’’ති. උපට්ඨාකස්ස අඤ්ඤථාභාවෙනාති පුබ්බෙ අත්තනො උපට්ඨාකස්ස ඉදානි අනුපට්ඨාකභාවෙන.

73. "තෙනෙව" යනු යම් උත්තරාසංගයකින් (සිවුරෙන්) අසුන පිරිසිදු කෙරේද, එයින්ම කුස (බඩ) වටා ඔතාගනිමින් "මම මාගේ ශරීරයෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ ස්පර්ශ නොකරමි" යි පරතරයක් තබා ගනිමින් උත්තරාසංගය කුස වටා ඔතාගෙන එය අල්ලාගෙන සිටීමයි. "දත්තපඤ්ඤත්ත" ආදියේ මෙන් මෙහි "දත්ත" ශබ්දය අඥානයා හැඳින්වීමට යෙදෙන පර්යාය වචනයකි, එබැවින් "අඥානයෙකු වී උපන්" යැයි පවසන ලදී. "උපස්ථායකයාගේ වෙනස්වීමෙන්" යනු පෙර තමාගේ උපස්ථායකව සිට දැන් උපස්ථායක නොවන බව නිසාය.

---

75. අවිඤ්ඤාණකං දාරුසාඛාදිමයං. බහලබහලං පීතාවලෙපනං රඞ්ගජාතන්ති අතිවිය බහලං පීතවණ්ණමඤ්ජිට්ඨආදිඅවලෙපනරජනං. ඝට්ටෙත්වා උප්පාදිතච්ඡවිං, යා රඞ්ගං පිවති. නිල්ලොමතන්ති පුනප්පුනං අනුලිම්පනෙන. ඛණ්ඩඛණ්ඩිතන්ති ඛණ්ඩඛණ්ඩිතභාවං. රඞ්ගක්ඛමො රජනියො. තෙනාහ ‘‘රාගමත්තං ජනෙතී’’ති. අනුයොගන්ති චොදනං. වීමංසන්ති විචාරණං. ථුසෙ කොට්ටෙත්වා තණ්ඩුලපරියෙසනං [Pg.41] විය කදලියං සාරපරියෙසනං විය ච නිගණ්ඨවාදෙ සාරවීමංසනං. තතො එව ච තං වීමංසන්තො රිත්තකො තුච්ඡකොව හොතීති. සබ්බම්පි බුද්ධවචනං චතුසච්චවිනිමුත්තං නත්ථි, තඤ්ච වීමංසියමානං විඤ්ඤූනං පීතිසොමනස්සමෙව ජනෙති, අතප්පකඤ්ච අසෙචනාභාවෙනාති ආහ ‘‘චතුසච්චකථා හී’’තිආදි. යථා යථාති යදි ඛන්ධමුඛෙන යදි ධාතායතනාදීසු අඤ්ඤතරමුඛෙන බුද්ධවචනං ඔගාහිස්සති, තථා තථා ගම්භීරඤාණානංයෙව ගොචරභාවතො ගම්භීරමෙව හොති. යො චෙත්ථ පණ්ඩිතො නිපුණො කතපරප්පවාදො පණිධාය සබ්බථාමෙන චොදනං ආරම්භති තස්ස චොදනා කෙසග්ගමත්තම්පි චාලෙතුං න සක්කොති. පුන සුචිරම්පි කාලං විචාරෙන්තෙසුපි විමද්දක්ඛමතො, එවං තථාගතවාදො ස්වාඛ්‍යාතභාවතොති ආහ ‘‘අනුයොගක්ඛමො විමජ්ජනක්ඛමො චා’’ති.

75. විඤ්ඤාණයක් නැති ලී අතු ආදියෙන් තනන ලද්දකි. "බහලබහලං පීතාවලෙපනං රංගජාතං" යනු ඉතා ඝන වූ කහ පැහැති ආලේපිත සායම් වර්ගයකි. පෑහීමෙන් (ඇඳීමෙන්) සම මතුපිට ඇති වන ස්වභාවය සායම් උරාගන්නා සුළුය. "නිල්ලෝම" යනු නැවත නැවත ආලේප කිරීමෙන් ලොම් නැති වී ගිය බවයි. "ඛණ්ඩඛණ්ඩිත" යනු කැබලි වලට කැඩුණු ස්වභාවයයි. "රංගක්ඛම" යනු සායම් ඇල්ලීමට සුදුසු (රාගය උපදවන) බවයි. එබැවින් "රාගය පමණක් ජනිත කරයි" යැයි පවසන ලදී. "අනුයෝග" යනු චෝදනාවයි. "වීමංස" යනු විමර්ශනයයි. බොල් තලා සහල් සෙවීමක් වැනි වූ ද, කෙසෙල් කඳේ හරය සෙවීමක් වැනි වූ ද නිගණ්ඨ වාදයන්හි සාරය විමසීමයි. එය විමසන්නා හිස් වූ ද, තුච්ඡ වූ ද අයෙක්ම වෙයි. සියලුම බුද්ධ වචනයන් සතර ආර්ය සත්‍යයෙන් තොර නොවේ. එය විමසන ප්‍රඥාවන්තයන් තුළ ප්‍රීති සෝමනස්සයම ඇති කරයි, එය අතෘප්තිකර (නැවත නැවත විඳිය හැකි) බැවින් "චතුසච්චකථා" යනාදිය පවසන ලදී. යම් යම් අයුරකින්, එනම් ස්කන්ධ වශයෙන් හෝ ධාතු, ආයතන ආදී යම් ක්‍රමයකින් බුද්ධ වචනයට අවතීර්ණ වන්නේද, එලෙසම එය ගැඹුරු ඥානයන්ටම විෂය වන බැවින් ගැඹුරුම වෙයි. යමෙක් මෙහි දක්ෂව, පරවාදයන්හි හසළව, සියලු ශක්තිය යොදා චෝදනා කිරීමට සැරසුණද, ඔහුගේ චෝදනාවට කෙස් ගසක ප්‍රමාණයකවත් සෙලවීමක් කළ නොහැක. දීර්ඝ කාලයක් විමර්ශනය කළද එය මර්දනය කළ නොහැකි බැවින්, තථාගත වාදය ස්වක්ඛාත (මැනවින් දේශිත) බැවින් "අනුයෝගක්ඛම" (විමසීමට සුදුසු) සහ "විමජ්ජනක්ඛම" (විමර්ශනයට සුදුසු) යැයි කියන ලදී.

---

76. විසයපරිඤ්ඤාණෙන දහති පටිපක්ඛෙ සොධෙතීති ධීරො, ස්වායමස්ස ධීරභාවො සබ්බසො සම්මොහවිද්ධංසනතායාති ආහ – ‘‘යා පඤ්ඤා…පෙ… තෙන සමන්නාගතස්සා’’ති. පභින්නඛීලස්සාති සමුච්ඡින්නසබ්බචෙතොඛීලස්ස, කිලෙසමච්චුමාරවිජයෙනෙව අභිසඞ්ඛාරඛන්ධමාරා ජිතාව හොන්තීති තෙසං ද්වින්නං ඉධ අග්ගහණං. ඊඝ-සද්දො දුක්ඛපරියායොති ආහ ‘‘නිද්දුක්ඛස්සා’’ති. තත්ථ සඋපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තියා කිලෙසෙන නිද්දුක්ඛතා, අනුපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තියා විපාකදුක්ඛෙන නිද්දුක්ඛතා. රජ්ජනදුස්සනමුය්හනාදිවසෙන විවිධං ඊසනතො වීසං, වීසමෙව වෙසං, රාගාදීති ආහ – ‘‘වෙසන්තරස්සාති රාගාදිවීසං තරිත්වා විතරිත්වා ඨිතස්සා’’ති.

76. විෂයයන් පිරිසිඳ දැනීමෙන් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් බැහැර කරන බැවින් "ධීර" නම් වේ. සියලු මෝහය විනාශ කරන බැවින් ඔහුට මේ ධීරභාවය ඇත, එබැවින් "යම් ප්‍රඥාවක්... එයින් සමන්නාගත වූ" යනාදිය වදාළ සේක. "පභින්නඛීලස්ස" යනු සියලු චේතෝඛීලයන් සහමුලින්ම සිඳ දැමූ තැනැත්තාටයි. ක්ලේශ මරුවා සහ මෘත්‍ය මරුවා ජය ගැනීමෙන්ම අභිසංස්කාර මරුවා සහ ස්කන්ධ මරුවා ද ජය ගත් බැවින් මෙහි ඒ දෙදෙනා ගැන විශේෂයෙන් සඳහන් නොකළේය. "ඊඝ" ශබ්දය දුකට පර්යාය වචනයක් බැවින් "නිර්දුක්ඛ" යැයි කියන ලදී. එහිදී සඋපාදිශේෂ නිර්වාණ ප්‍රාප්තියෙන් ක්ලේශයන්ගෙන් නිර්දුක්ඛ වන අතර, අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ප්‍රාප්තියෙන් විපාක දුකෙන් නිර්දුක්ඛ වේ. රාග, ද්වේෂ, මෝහ ආදියෙන් විවිධ ලෙස රිදවන (ඊසන) බැවින් "වීස" (විෂ) නම් වේ. "වීස" යනුම "වේස" යන්නයි. "වේසන්තරස්ස" යනු රාගාදී විෂයන්ගෙන් එතෙර වූ, ඒවා දුරු කොට සිටින තැනැත්තාටයි.

---

තුසිතස්සාති කරුණායනවසෙන තුසියා ඉතස්ස සංවත්තස්ස. එවං සති ‘‘මුදිතස්සා’’ති ඉදං පුනරුත්තමෙව හොති. මනුජස්සාති පඨමාය ජාතියා භගවා මනුස්සජාතියො හුත්වා වුත්තානං වක්ඛමානානඤ්ච වසෙන සදෙවකං අභිභවිත්වා ඨිතො අච්ඡරියො භගවාති දස්සෙති. සදෙවකං ලොකං සංසාරතො නිබ්බානසුඛං නරති නෙති පාපෙතීති නරො, නායකොති අත්ථො, තස්ස නරස්ස, තෙනාහ ‘‘පුනරුත්ත’’න්ති. ‘‘මනුජස්සා’’ති වත්වා ‘‘නරස්සා’’ති පුනරුත්තං පදං. අත්ථවසෙන අඤ්ඤථා වුච්චමානෙ එකෙකගාථාය දසගුණා නප්පහොන්ති, න පූරෙන්තීති අත්ථො.

"තුසිත" යනු කරුණාව නිසා සතුටට පත් වූ තැනැත්තාටයි. එසේ වූ විට "මුදිත" යන්න පුනරුක්තියක්ම වේ. "මනුජ" යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමු ජාතියේ සිටම මනුෂ්‍ය ජාතිකව ඉපිද, මෙසේ වදාරන ලද හා වදාරන්නට යෙදෙන ගුණයන්ගෙන් දෙවි මිනිසුන් අභිබවා සිටින ආශ්චර්යමත් බුදුරජාණන් වහන්සේ බව දක්වයි. දෙවියන් සහිත ලෝකය සංසාරයෙන් නිවන් සුවයට පමුණුවන (නයති) බැවින් "නර" නම් වේ, එහි අර්ථය නායකයා යන්නයි. ඒ නරයාගේ, එබැවින් "පුනරුක්ත" යැයි පවසන ලදී. "මනුජ" යැයි පවසා නැවත "නර" යැයි කීම පුනරුක්ති පදයකි. අර්ථය අනුව වෙනත් ලෙසකින් නොකීවොත් එක් එක් ගාථාවක ගුණ දසයක් සම්පූර්ණ නොවේ.

---

විනෙතීති විනයො, විනයො එව වෙනෙයිකොති ආහ ‘‘සත්තානං විනායකස්සා’’ති. විඤ්ඤූනං රුචිං රාති, ඊරෙතීති වා රුචිරො, ස්වායමස්ස රුචිරභාවො [Pg.42] කුසලතායාති ආහ ‘‘සුචිධම්මස්සා’’ති. පභාසකස්සාති ඤාණාලොකෙන පභස්සරභාවකරස්ස. නිස්සඞ්ගස්සාති අට්ඨසුපි පරිසාසු, සදෙවෙ වා සබ්බස්මිං ලොකෙ අග්ගණ්හාපනපරිච්චාගෙන නිස්සටස්ස. ගම්භීරගුණස්සාති පරෙසං ඤාණෙන අප්පතිට්ඨභාවා ගම්භීරගුණස්ස. තෙනාහ භගවා – ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤෙව ධම්මා ගම්භීරා’’තිආදි (දී. නි. 1.28). අරියාය වා තුණ්හීභාවෙන මොනප්පත්තස්ස. ධම්මෙ ඨිතස්සාති ධම්මකායෙ සුප්පතිට්ඨිතස්ස. සංවුතත්තස්සාති අරක්ඛියකායසමාචාරාදිතාය සංවුතසභාවස්ස.

හික්මවන බැවින් "විනය" නම් වේ, විනයම විනායක (වෛනෙයික) වන බැවින් "සත්ත්වයන් හික්මවන්නා වූ" යැයි කියන ලදී. ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ රුචිය ඇති කරන බැවින් හෝ පවත්වන බැවින් "රුචිර" නම් වේ. ඔහුගේ ඒ රුචිරභාවය කුසලතාවය නිසා වන බැවින් "ශුචි ධර්ම ඇත්තා වූ" යැයි පවසන ලදී. "පභාසක" යනු ඥානාලෝකයෙන් ප්‍රභාස්වර බව ඇති කරන්නාය. "නිස්සග්ග" යනු අට පිරිසෙහි හෝ දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි, කිසිවකට නොඇලී (අත්හැරීමෙන්) මිදුණු තැනැත්තාය. "ගම්භීරගුණ" යනු අන්‍යයන්ගේ ඥානයට හසු නොවන ගැඹුරු ගුණ ඇති බැවිනි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, ගැඹුරු වූ තවත් ධර්මයන් ඇත" යනාදිය වදාළ සේක. ආර්ය තුණ්හීභාවයෙන් මෞනයට (නිශ්ශබ්දතාවයට) පත් වූ බැවිනි. "ධම්මේ ඨිතස්ස" යනු ධර්මකායෙහි මැනවින් පිහිටි බැවිනි. "සංවුතත්තස්ස" යනු ආරක්ෂා කළ යුතු කාය සමාචාර ආදියෙන් සංවෘත වූ ස්වභාවය ඇති බැවිනි.

---

ආගුං න කරොතීතිආදීහි චතූහි කාරණෙහි, පන්තසෙනාසනස්සාති විවිත්තසෙනාසනස්ස. පටිමන්තනපඤ්ඤායාති සබ්බපරප්පවාදානං විපරාවත්තමන්තනපඤ්ඤාය. මොනං වුච්චති ඤාණං සබ්බතො කිලෙසානං නිධුනනතො.

‘ආගුං න කරෝති’ (පව් නොකරයි) යනාදී කරුණු සතරකින් යුක්ත වන බැවින් ද, ‘පන්තසේනාසනස්ස’ යනු විවේකී වූ සේනාසනය ඇති බැවින් ද, ‘පටිමන්තනපඤ්ඤාය’ යනු සියලු පරප්පවාදයන් (අන්‍ය මතයන්) ආපසු හරවන මන්ත්‍රණ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත බැවින් ද යන අර්ථයයි. සියලු කෙලෙසුන් සලකා (සොලවා) හරින බැවින් ප්‍රඥාවට ‘මෝනය’ යයි කියනු ලැබේ.

---

ඉසිසත්තමස්සාති සබ්බඉසීසු ජෙට්ඨස්ස සාධුතමස්ස. සෙට්ඨප්පත්තස්සාති සෙට්ඨං උත්තමං සම්මාසම්බොධිං පත්තස්ස. අක්ඛරාදීනීති අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාර-නිරුත්තිනිද්දෙස-සංකාසනපකාසන-විවරණ-විභජනුත්තානීකරණානීති බ්‍යඤ්ජනත්ථපදානි. සමොධානෙත්වා විනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං පකාසනතො කථනතො පදකස්ස. පුරි-සද්දො ‘‘පුබ්බෙ’’ති ඉමිනා සමානත්ථොති ආහ – ‘‘පුරින්දදස්සාති සබ්බපඨමං ධම්මදානදායකස්සා’’ති. භගවා අසය්හං සහිතුං සමත්ථොති ආහ ‘‘සමත්ථස්සා’’ති. තෙනාහ – ‘‘තථාගතං බුද්ධමසය්හසාහින’’න්ති (ඉතිවු. 38). තෙ පත්තස්සාති තෙ ගුණෙ අනවසෙසතො පත්තස්ස. විත්ථාරෙත්වා සංකිලෙසවොදානධම්මං බ්‍යාකරොතීති බ්‍යාකරණො, බ්‍යාකරණො එව වෙය්‍යාකරණො. තන්තිපදන්ති තන්තිං ආරොපෙත්වා ඨපිතං පදං.

‘ඉසිසත්තමස්ස’ යනු සියලු ඉසිවරුන් (මහර්ෂීන්) අතර ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ තැනැත්තාටයි. ‘සෙට්ඨප්පත්තස්ස’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ උත්තම වූ සම්මා සම්බෝධියට පැමිණි තැනැත්තාටයි. ‘අක්ඛරාදීනී’ යනු අක්ෂර, පද, ව්‍යඤ්ජනාකාර, නිරුක්ති නිද්දේස, සංකාශන, ප්‍රකාශන, විවරණ, විභජන හා උත්තානීකරණ යන ව්‍යඤ්ජනාර්ථ පදයන්ය. විනේය ජනයාගේ අදහසට අනුරූපව එක්තැන් කොට ප්‍රකාශ කරන බැවින් ද, පවසන බැවින් ද ‘පදක’ නම් වේ. ‘පුරි’ යන ශබ්දය ‘පුබ්බේ’ (පෙර) යන්න සමඟ සමානාර්ථ වේ යැයි පවසා, ‘පුරින්දදස්ස’ යනු සියල්ලට ප්‍රථමයෙන් ධර්ම දානය ලබා දුන් තැනැත්තාට යැයි පැවසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉවසිය නොහැකි දේ ඉවසීමට සමත් බැවින් ‘සමත්ථස්ස’ යයි පැවසීය. එබැවින් “ඉවසිය නොහැක්ක ඉවසන තථාගත බුදුරජාණන් වහන්සේ” යයි (ඉතිවුත්ථක 38) වදාළ සේක. ‘තේ පත්තස්ස’ යනු එම ගුණයන් අශේෂව (ඉතිරි නැතිව) ලැබූ තැනැත්තාටයි. සංකිලේස (කෙලෙස්) සහ වෝදාන (පිරිසිදු බව) ධර්මය විස්තර කරමින් ප්‍රකාශ කරන බැවින් ‘ව්‍යාකරණ’ නම් වේ, ව්‍යාකරණ යනුම ‘වෙය්‍යාකරණ’ වේ. ‘තන්තිපදං’ යනු පෙළෙහි (සම්ප්‍රදායෙහි) තබා පිහිටුවන ලද පදයයි.

---

තණ්හාබන්ධනෙන සබ්බෙන වා කිලෙසබන්ධනෙන අබද්ධස්ස. මහාපඤ්ඤායාති මහානුභාවාය පඤ්ඤාය, මහාවිසයාය වා පඤ්ඤාය. සබ්බා හි භගවතො පඤ්ඤා මහානුභාවා, යථාසකං විසයෙ මහාවිසයා ච එකාදිවසෙන අනවසෙසතො මහාවිසයා නාම සබ්බඤ්ඤුතාව. ආනුභාවදස්සනට්ඨෙනාති අච්ඡරියාචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යස්ස අත්තනො ආනුභාවස්ස ලොකස්ස දස්සනට්ඨෙන. යක්ඛස්සාති වා ලොකෙන පූජනීයස්ස[Pg.43]. අයං උපාසකො ඛුජ්ජුත්තරා විය උපාසිකා සෙඛපටිසම්භිදාප්පත්තොති ආහ ‘‘සොතාපත්තිමග්ගෙනෙව පටිසම්භිදා ආගතා’’ති. කිලෙසප්පහානවණ්ණං කථෙන්තොති කිලෙසප්පහානං විසයං නිමිත්තං කත්වා වණ්ණං කථෙන්තො.

තණ්හා බන්ධනයෙන් හෝ සියලු කෙලෙස් බන්ධනයෙන් බැඳී නොසිටින තැනැත්තාටයි. ‘මහාපඤ්ඤාය’ යනු මහානුභාව සම්පන්න ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ හෝ මහා විෂයයක් ඇති ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියලු ප්‍රඥාව මහානුභාව සම්පන්නය, ඒ ඒ විෂයන්හි මහා විෂයයෝය, එකක් පාසා අශේෂව (සම්පූර්ණයෙන්) මහා විෂය වූයේ සර්වඥතා ඥානයමයි. ‘ආනුභාවදස්සනට්ඨේන’ යනු ලෝකයාට තමන්ගේ ආශ්චර්යවත් වූ, අචින්ත්‍ය වූ, අපරිමේය වූ ආනුභාවය පෙන්වා දීම යන අර්ථයෙනි. ‘යක්ඛස්ස’ යනු ලෝකයා විසින් පිදිය යුත්තාටයි. මේ උපාසකයා ඛුජ්ජුත්තරා උපාසිකාව මෙන් සේඛ පටිසම්භිදාවන්ට පත් වූවෙක් යැයි පැවසීම සඳහා “සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන්ම පටිසම්භිදාවන් පැමිණියේය” යයි පැවසීය. ‘කිලේසප්පහානවණ්ණං කථෙන්තෝ’ යනු කෙලෙස් ප්‍රහාණය විෂය කොට, නිමිත්ත කොට ගෙන ගුණ පවසන්නා යන්නයි.

---

77. සම්පිණ්ඩිතාති සන්නිචිතා, ගන්ථිතාති අත්ථො. ඉමෙ සත්තාති යං යදෙව පරිබ්භමන්තා සත්තා. අත්තනොව චින්තයන්තීති අවීතතණ්හතාය සකංයෙව පයොජනං චින්තෙන්ති. තථා හි මතෙ ඤාතකෙ අනුසොචන්තාපි තෙහි සාධෙතබ්බස්ස අත්තනො පයොජනස්සෙව වසෙන අනුසොචන්ති. උණ්හං අහොසීති බලවතා චිත්තස්ස සන්තාපෙන සන්තත්තං අබ්භන්තරං හදයට්ඨානං ඛදිරඞ්ගාරසන්තාපිතං විය උණ්හං අහොසි. තෙනාහ ‘‘ලොහිතං විලීයිත්ථා’’ති. පත්තමත්තන්ති එකපත්තපූරමත්තං. අභිසමයසාධිකාය චතුසච්චදෙසනාය සඞ්ඛෙපෙනෙව දෙසිතත්තා ආහ – ‘උග්ඝටිතඤ්ඤුපුග්ගලස්ස වසෙන ධම්මදෙසනා පරිනිට්ඨිතා’’ති.

77. ‘සම්පිණ්ඩිතා’ යනු එක් රැස් වූ හෙවත් ගැට ගැසුණු යන අර්ථයයි. ‘ඉමේ සත්තා’ යනු ඒ ඒ අත සැරිසරන සත්ත්වයෝය. ‘අත්තනෝව චින්තයන්ති’ යනු පහ නොවූ තණ්හාව නිසා තමන්ගේම ප්‍රයෝජනය ගැන සිතති. එසේම මළගිය ඥාතීන් ගැන සෝක වන්නාහු වුවද ඔවුන්ගෙන් තමන්ට ඉටු කරගත යුතු ප්‍රයෝජනය නිසාම සෝක වෙති. ‘උණ්හං අහෝසි’ යනු ප්‍රබල සිත් තැවුලෙන් තැවුණු අභ්‍යන්තර හෘදය ප්‍රදේශය කිහිරි අඟුරෙන් තැවුණාක් මෙන් රත් විය. එබැවින් “ලේ දිය විය” යයි පැවසීය. ‘පත්තමත්තං’ යනු එක් පාත්‍රයක් පිරෙන ප්‍රමාණයයි. අවබෝධය සලසන චතුරාර්ය සත්‍ය දේශනාව සංක්ෂේපයෙන් දේශනා කළ බැවින් “උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයා කෙරෙහි ධර්ම දේශනාව අවසන් විය” යයි පැවසීය.

---

උපාලිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

උපාලි සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනය (අර්ථ විවරණය) මෙයින් නිමාවට පත් වේ.

---

7. කුක්කුරවතිකසුත්තවණ්ණනා

7. කුක්කුරවතික සූත්‍ර වර්ණනාව

---

78. කොලියෙසූති බහුවචනවසෙනායං පාළි ආගතා. එවංනාමකෙ ජනපදෙති අත්ථවචනං කස්මා වුත්තන්ති ආහ ‘‘සො හී’’තිආදි. න නියමිතොති ‘‘අසුකම්හි නාම විහාරෙ’’ති න නියමෙත්වා වුත්තො. සෙනාසනෙයෙවාති ආවාසෙයෙව, න රුක්ඛමූලාදිකෙ. වෙසකිරියා ඝාසග්ගහණාදිනා සමාදාතබ්බට්ඨෙන ගොවතං, තස්මිං නියුත්තො ගොවතිකො. තෙනාහ ‘‘සමාදින්නගොවතො’’ති. යං සන්ධායාහු වෙදවෙදිනො – ‘‘ගච්ඡං භක්ඛෙති, තිට්ඨං මුත්තෙති, උපාහා උදකං ධූපෙති, තිණානි ඡින්දතී’’තිආදි. අයං අචෙලොති අචෙලකපබ්බජ්ජාවසෙන අචෙලො, පුරිමො පන ගොවතිකො කුක්කුරවතිකොති එත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වත්තබ්බො. පලිකුණ්ඨිත්වාති උභො හත්ථෙ උභො පාදෙ ච සමිඤ්ජිත්වා. ‘‘උක්කුටිකො හුත්වා’’තිපි වදන්ති. ගමනං නිප්ඵජ්ජනං ගතීති ආහ – ‘‘කා [Pg.44] ගතීති කා නිප්ඵත්තී’’ති. නිප්ඵත්තිපරියොසානා හි විපාකධම්මප්පවත්ති. කතූපචිතකම්මවසෙන අභිසම්පරෙති එත්ථාති අභිසම්පරායො, පරලොකො. තත්ථස්ස ච නිප්ඵත්තිං පුච්ඡතීති ආහ – ‘‘අභිසම්පරායම්හි කත්ථ නිබ්බත්තී’’ති. කුක්කුරවතසමාදානන්ති කුක්කුරභාවසමාදානං, ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය අහං කුක්කුරො’’ති කුක්කුරභාවාධිට්ඨානං.

78. ‘කෝලියෙසු’ යනු බහු වචන වසයෙන් පැමිණි පාඨයකි. මෙසේ නම් කරන ලද ජනපදයෙහි යන අර්ථය කවර හෙයින් පවසන ලද්දේද යත් ‘සෝ හී’ යනාදිය පැවසීය. ‘න නියමිතෝ’ යනු “අසවල් විහාරයෙහි” යයි නියම නොකොට පවසන ලද්දකි. ‘සේනාසනේයේව’ යනු ආවාසයෙහිමය, රුක්මුල් ආදියෙහි නොවේ. වෙස් මාරු කිරීම, ආහාර ගැනීම ආදී සමාදන් විය යුතු පිළිවෙත් නිසා එය ‘ගෝවත’ (ගව ව්‍රතය) නම් වේ, එහි නියුක්ත වූවෝ ‘ගෝවතික’ නම් වේ. එබැවින් ‘සමාදින්නගෝවතෝ’ යයි පැවසීය. වේද දන්නා වූ උදවිය යමක් අරභයා පවසයිද - “යමින් ආහාර අනුභව කරයි, සිටගෙන මුත්‍රා කරයි, ජලය මතුපිට පිඹියි, තණකොළ කඩයි” යනාදියයි. මොහු ‘අචේල’ නම් වූයේ අචේලක (නිර්වස්ත්‍ර) පැවිද්ද නිසාය. කලින් සඳහන් කළ ගෝවතික සහ කුක්කුරවතික යන අර්ථයන් මෙහි වදාළ ක්‍රමයටම කිව යුතුය. ‘පලිකුණ්ඨිත්වා’ යනු දෙඅත් සහ දෙපා හකුළුවා ගෙනයි. ‘උක්කුටිකව හිඳ’ යයිද පවසති. ගමන හෙවත් නිපදවීම ‘ගති’ යයි පවසන බැවින් “කවර ගතියක්ද, කවර නිපදවීමක්ද” යයි පැවසීය. නිපදවීම කෙළවර වීම යනු විපාක ධර්මයන්ගේ පැවැත්මයි. කරන ලද, රැස් කරන ලද කර්මයන් නිසා පරලොවට පමුණුවන බැවින් ‘අභිසම්පරාය’ යනු පරලොවයි. එහි ඔහුගේ උපත විමසන බැවින් “පරලොව කොහේ උපදීද?” යයි පැවසීය. ‘කුක්කුරවත සමාදානං’ යනු බල්ලෙකු මෙන් ව්‍රත සමාදන් වීමයි, “අද පටන් මම බල්ලෙක් වෙමි” යයි බල්ලෙකුගේ ස්වභාවය අධිෂ්ඨාන කර ගැනීමයි.

---

79. පරිපුණ්ණන්ති යත්තකා කුක්කුරවිකාරා, තෙහි පරිපුණ්ණං. තෙනාහ ‘‘අනූන’’න්ති. අබ්බොකිණ්ණන්ති තෙහි අවොමිස්සං. කුක්කුරාචාරන්ති කුක්කුරානං ගමනාකාරොතිආදිආචාරෙන කුක්කුරභාවාධිට්ඨානචිත්තමාහ. තථා තථා ආකප්පෙතබ්බතො ආකප්පො, පවත්තිආකාරො. සො පනෙත්ථ ගමනාදිකොති ආහ ‘‘කුක්කුරානං ගමනාකාරො’’තිආදි. ආචාරෙනාති කුක්කුරසීලාචාරෙන. වතසමාදානෙනාති කුක්කුරවතාධිට්ඨානෙන. කුක්කුරචරියාදියෙව දුක්කරතපචරණං. තෙන ගතිවිපරියෙසාකාරෙන පවත්තා ලද්ධි. අස්ස කුක්කුරවතිකස්ස අඤ්ඤා ගති නත්ථීති ඉතරගතිං පටික්ඛිපති, ඉතරාසං පන සම්භවො එව නත්ථීති. නිපජ්ජමානන්ති වතසීලාදීනං සංගොපනවසෙන සිජ්ඣමානං. යථා සකම්මකධාතුසද්දා අත්ථවිසෙසවසෙන අකම්මකා හොන්ති ‘‘විබුද්ධො පුරිසො විබුද්ධො කමලසණ්ඩො’’ති, එවං අත්ථවිසෙසවසෙන අකම්මකාපි සකම්මකා හොන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘න පරිදෙවාමි න අනුත්ථුනාමී’’තිආදිමාහ. අනුත්ථුනසද්දො ච සකම්මකවසෙන පයුජ්ජති ‘‘පුරාණානි අනුත්ථුන’’න්තිආදීසු. අයඤ්චෙත්ථ පයොගොති ඉමිනා ගාථායඤ්ච අනුත්ථුනනරොදනං අධිප්පෙතන්ති දස්සෙති.

79. ‘පරිපුණ්ණං’ යනු බල්ලෙකුගේ යම්තාක් විකාර (ඉරියව්) ඇද්ද, ඒවායින් පිරුණු බවයි. එබැවින් ‘අනූනං’ (අඩු නැතිව) යයි පැවසීය. ‘අබ්බෝකිණ්ණං’ යනු ඒවා මිශ්‍ර නොවූ බවයි. ‘කුක්කුරාචාරං’ යනු බල්ලන්ගේ ගමන් විලාසය ආදී වූ ආචාරයෙන් බල්ලෙකු වීමේ අධිෂ්ඨාන සිත ගැන පවසයි. ඒ ඒ ආකාරයෙන් කටයුතු කළ යුතු බැවින් ‘ආකප්ප’ නම් වේ, එය පැවැත්මේ ස්වභාවයයි. එය මෙහිදී ගමනාගමනය ආදිය බැවින් “බල්ලන්ගේ ගමන් විලාසය” යනාදිය පැවසීය. ‘ආචාරේන’ යනු සුනඛ ශීල ආචාරයෙනි. ‘වත සමාදානේන’ යනු කුක්කුර ව්‍රත අධිෂ්ඨානයෙනි. කුක්කුර චර්යාව ආදියම දුෂ්කර තපස් වැදීමකි. එම ගති විපර්යාස ආකාරයෙන් පැවති ලබ්ධියකි. එම කුක්කුරවතිකයාට වෙනත් ගතියක් නැතැයි පවසමින් සෙසු ගතීන් ප්‍රතික්ෂේප කරයි, එනම් අනෙක්වායේ සම්භවයක්ම නැති බවයි. ‘නිපජ්ජමානං’ යනු ව්‍රත ශීලාදිය ආරක්ෂා කිරීමේ වසයෙන් සිදුවන බවයි. ‘විබුද්ධෝ පුරිසෝ, විබුද්ධෝ කමලසණ්ඩෝ’ (පිබිදුණු පුරුෂයා, පිබිදුණු පියුම් වනය) යනාදී අකර්මක ධාතු ශබ්ද අර්ථ විශේෂය නිසා සකර්මක වන්නා සේ, අර්ථ විශේෂය නිසා අකර්මක ක්‍රියා ද සකර්මක වන බව පෙන්වීමට “න පරිදේවාමි න අනුත්ථුනාමි” (වැළපෙන්නේ නැත, පසුතැවෙන්නේ නැත) යනාදිය පැවසීය. ‘අනුත්ථුන’ ශබ්දය “පුරාණානි අනුත්ථුනං” යනාදී තැන්වල සකර්මක ලෙස යෙදේ. මේ ගාථාවෙහි ‘අනුත්ථුනන’ යන්නෙන් හැඬීම අදහස් කරන බව මෙහිදී එම යෙදුමෙන් පෙන්වයි.

---

80. වුත්තනයෙනෙවාති ඉමිනා ගොවතන්ති ගොවතසමාදානං. ගොසීලන්ති ගවාචාරං. ගොචිත්තන්ති ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය ගොහි කාතබ්බං කරිස්සාමී’’ති උප්පන්නචිත්තන්ති ඉමමත්ථං අතිදිසති. ග්වාකප්පෙ පන වත්තබ්බං අවසිට්ඨං ‘‘කුක්කුරාකප්පෙ වුත්තසදිසමෙවා’’ති ඉමිනාව අතිදිට්ඨං, විසිට්ඨඤ්ච යථා පන තත්ථාතිආදිනා වුත්තමෙව. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං කුක්කුරවතාදීසු වුත්තනයමෙව.

80. ‘වුත්තනයෙනේව’ යන්නෙන් ‘ගෝවතං’ යනු ගව ව්‍රත සමාදානය බවත්, ‘ගෝසීලං’ යනු ගව චර්යාව බවත්, ‘ගෝචිත්තං’ යනු “අද පටන් ගවයින් විසින් කළ යුතු දේ කරමි” යයි උපන් සිත බවත් යන මේ අර්ථය අතිදේශ කරයි. ගව ආකාරය (ගෝආකප්ප) ගැන කිව යුතු ඉතිරි කරුණු “කුක්කුර ආකප්පයෙහි කීවා හා සමානයි” යන්නෙන් අතිදේශ කරන ලදී. එහි විශේෂය “යම් සේ එහි” යනාදී ලෙස පවසන ලදී. මෙහි යමක් කිව යුතු ද, එය කුක්කුර ව්‍රතාදියෙහි කී ක්‍රමයම වේ.

---

81. එකච්චකම්මකිරියාවසෙනාති එකච්චස්ස අකුසලකම්මස්ස කුසලකම්මස්ස කරණප්පසඞ්ගෙන. ඉමෙසන්ති ගොවතිකකුක්කුරවතිකානං. කිරියාති ගොවතභාවනාදිවසෙන පවත්තා කිරියා. පාකටා භවිස්සතීති ‘‘ඉමස්මිං කම්මචතුක්කෙ ඉදං නාම කම්මං භජතී’’ති පාකටා භවිස්සති.

81. යම් එක්තරා කර්ම ක්‍රියාවක වශයෙන් යනු, යම්කිසි අකුසල කර්මයක් හෝ කුසල කර්මයක් කිරීමේ ප්‍රසංගයෙනි. 'මොවුන්ගේ' යනු ගෝව්‍රත සමාදන් වූවන්ගේ හා කුක්කුරව්‍රත (බලු ව්‍රත) සමාදන් වූවන්ගේ ය. 'ක්‍රියාව' යනු ගෝව්‍රත භාවනා ආදිය වශයෙන් පැවති ක්‍රියාවයි. 'ප්‍රකට වන්නේය' යනු 'මේ කර්ම සතරෙහි මේ නමින් හැඳින්වෙන කර්මය ඇතුළත් වේ' යැයි ප්‍රකට වන්නේය යන්නයි.

---

කාළකන්ති [Pg.45] (අ. නි. ටී. 2.4.232) මලීනං, චිත්තස්ස අපභස්සරභාවකරණන්ති අත්ථො. තං පනෙත්ථ කම්මපථසම්පත්තමෙව අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘දසඅකුසලකම්මපථ’’න්ති. කණ්හන්ති කණ්හාභිජාතිහෙතුතො වා කණ්හං. තෙනාහ ‘‘කණ්හවිපාක’’න්ති. අපායූපපත්ති මනුස්සෙසු ච දොභග්ගියං කණ්හවිපාකො, යථා තමභාවො වුත්තො, එකත්තනිද්දෙසෙන පන ‘‘අපායෙ නිබ්බත්තනතො’’ති වුත්තං, නිබ්බත්තාපනතොති අත්ථො. සුක්කන්ති ඔදාතං, චිත්තස්ස පභස්සරභාවකරණන්ති අත්ථො, සුක්කාභිජාතිහෙතුතො වා සුක්කං. තෙනාහ ‘‘සුක්කවිපාක’’න්ති. සග්ගූපපත්ති මනුස්සලොකෙ සොභග්ගියඤ්ච සුක්කවිපාකො, යථා ච ජොතිභාවො වුත්තො, එකත්තනිද්දෙසෙන පන ‘‘සග්ගෙ නිබ්බත්තනතො’’ති වුත්තං, නිබ්බත්තාපනතොති අත්ථො, වොමිස්සකකම්මන්ති කාලෙන කණ්හං, කාලෙන සුක්කන්ති එවං මිස්සකවසෙන කතකම්මං. ‘‘සුඛදුක්ඛවිපාක’’න්ති වත්වා සුඛදුක්ඛානං පවත්තිආකාරං දස්සෙතුං ‘‘මිස්සකකම්මඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. කම්මස්ස කණ්හසුක්කසමඤ්ඤා කණ්හසුක්කාභිජාතිහෙතුතායාති, අපච්චයගාමිතාය තදුභයවිනිමුත්තස්ස කම්මක්ඛයකරකම්මස්ස ඉධ සුක්කපරියායොපි න ඉච්ඡිතොති ආහ – ‘‘උභය…පෙ… අසුක්කන්ති වුත්ත’’න්ති. තත්ථ උභයවිපාකස්සාති යථාධිගතස්ස විපාකස්ස. සම්පත්තිභවපරියාපන්නො හි විපාකො ඉධ ‘‘සුක්කවිපාකො’’ති අධිප්පෙතො, න අච්චන්තපරිසුද්ධො.

'කළු' යනු (අංගුත්තර නිකාය ටීකා 2.4.232) කිලිටි වූ, සිතේ ප්‍රභාස්වර බව නැති කරන යන අර්ථයයි. එහිදී කර්ම පථයන් සම්පූර්ණ වීමම අදහස් කරන බැවින් 'දස අකුසල කර්මපථ' යැයි පැවසුණි. කළු ජාති (උත්පත්ති) හෙතුවෙන් හෝ 'කළු' නම් වේ. එහෙයින් 'කළු විපාක සහිත' යැයි කීහ. අපායෙහි ඉපදීම සහ මිනිසුන් අතර අභාග්‍යසම්පන්න වීම කළු විපාකයයි. එය අඳුරු ස්වභාවය ලෙස කියන ලදී. ඒකවචන නිර්දේශයෙන් 'අපායෙහි උපදවන බැවින්' යැයි කීවේ, ඉපදවීමට හේතු වන බැවිනි. 'සුදු' යනු පිරිසිදු වූ, සිතේ ප්‍රභාස්වර බව ඇති කරන යන අර්ථයයි. සුදු ජාති හෙතුවෙන් හෝ 'සුදු' නම් වේ. එහෙයින් 'සුදු විපාක සහිත' යැයි කීහ. ස්වර්ගයෙහි ඉපදීම සහ මිනිස් ලොව වාසනාවන්ත වීම සුදු විපාකයයි. එය ආලෝකවත් ස්වභාවය ලෙස කියන ලදී. ඒකවචන නිර්දේශයෙන් 'ස්වර්ගයෙහි උපදවන බැවින්' යැයි කීවේ, ඉපදවීමට හේතු වන බැවිනි. 'මිශ්‍ර කර්මය' යනු කාලෙක කළු වූත්, කාලෙක සුදු වූත් වශයෙන් මිශ්‍රව කරන ලද කර්මයයි. 'සැප දුක් විපාක සහිත' යැයි පවසා, සැප දුක් පවතින ආකාරය දැක්වීමට 'මිශ්‍ර කර්මය වූ කලී' යනාදිය පවසන ලදී. කර්මය කළු-සුදු ලෙස හැඳින්වෙන්නේ කළු-සුදු ජාති (උත්පත්ති) වලට හේතු වන බැවිනි. ප්‍රත්‍යයන් කරා නොයන බැවින්, ඒ දෙකින්ම මිදුණු, කර්ම ක්ෂය කරන කර්මයෙහි මෙහිදී 'සුදු' යන පර්යාය වචනය පවා රුචි නොකරන ලදී. එහෙයින් 'කළුත් නොවූ සුදුත් නොවූ' යැයි කියන ලදී. එහි 'විපාක දෙකම ඇත්තා වූ' යනු ලබාගත් විපාකයයි. භවයෙහි පැවැත්මට ඇතුළත් විපාකය මෙහි 'සුදු විපාක' ලෙස අදහස් කෙරේ, එය අතිශයින්ම පිරිසිදු වූවක් නොවේ.

---

සදුක්ඛන්ති අත්තනා උප්පාදෙතබ්බෙන දුක්ඛෙන සදුක්ඛං, දුක්ඛසංවත්තනිකන්ති අත්ථො. ‘‘ඉමස්මිං සුත්තෙ චෙතනා ධුරං, උපාලිසුත්තෙ (ම. නි. 2.56) කම්ම’’න්ති හෙට්ඨා වුත්තම්පි අත්ථං ඉධ සාධයති විජානනත්ථං. අභිසඞ්ඛරිත්වාති ආයූහිත්වා. තං පන පච්චයසමවායසිද්ධිතො සංකඩ්ඪනං පිණ්ඩනං විය හොතීති ආහ – ‘‘සඞ්කඩ්ඪිත්වා, පිණ්ඩං කත්වාති අත්ථො’’ති, සදුක්ඛං ලොකන්ති අපායලොකමාහ. විපාකඵස්සාති ඵස්සසීසෙන තත්ථ විපාකපවත්තමාහ. භූතකම්මතොති නිබ්බත්තකම්මතො අත්තනා කතූපචිතකම්මතො. යථාභූතන්ති යාදිසං. කම්මසභාගවසෙනාති කම්මසරික්ඛකවසෙන. උපපත්ති හොතීති අපදාදිභෙදා උපපත්ති. කම්මෙන විය වුත්තාති යං කරොති, තෙන උපපජ්ජතීති එකකම්මෙනෙව ජායමානා විය වුත්තා අපදාදිභෙදා. උපපත්ති ච නාම විපාකෙන හොති විපාකෙ සම්භවන්තෙ එකංසෙන තෙ උපපත්තිවිසෙසා සම්භවන්ති. යදි එවං කස්මා ‘‘තෙන උපපජ්ජතී’’ති උපපත්තිකම්මහෙතුකා වුත්තාති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. යෙන කම්මවිපාකෙන නිබ්බත්තොති [Pg.46] යෙන කම්මවිපාකෙන විපච්චමානෙන අයං සත්තො නිබ්බත්තොති වුච්චති. තංකම්මවිපාකඵස්සාති තස්ස තස්ස කම්මස්ස විපාකභූතා ඵස්සා. කම්මෙන දාතබ්බං දායං තබ්බිපාකං ආදියන්තීති කම්මදායාදා, ඵස්සා. කම්මස්ස දායජ්ජතා කම්මඵලස්ස දායජ්ජං, තස්මා වුත්තං ‘‘කම්මදායජ්ජා’’ති. තෙනාහ ‘‘කම්මමෙව නෙසං දායජ්ජං සන්තක’’න්ති.

'සදුක්ඛ' (දුක් සහිත) යනු තමා විසින්ම උපදවා ගත යුතු දුක සමඟ වූ, දුක පමුණුවන යන අර්ථයයි. 'මේ සූත්‍රයෙහි චේතනාව මූලික වේ, උපායලී සූත්‍රයෙහි කර්මය මූලික වේ' යැයි පූර්වයෙහි දක්වන ලද අර්ථය අවබෝධ කරගනු පිණිස මෙහිද තහවුරු කරයි. 'අභිසංස්කරණය කොට' යනු රැස් කොටයි. එය ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් සිද්ධ වන බැවින් ඇද ගැනීමක් හෝ ගොඩගැසීමක් වැනිය. එහෙයින් 'ඇදගෙන, ගොඩගසා යන අර්ථයයි' පවසන ලදී. 'දුක් සහිත ලෝකය' යනු අපාය ලෝකයයි. 'විපාක ඵස්ස' යන්නෙන් ස්පර්ශය මූලික කරගෙන එහි විපාක පැවැත්ම පවසයි. 'භූත කර්මයෙන්' යනු උපත ලබා දෙන, තමා විසින් කරන ලද රැස් කරන ලද කර්මයෙනි. 'යථාභූත' යනු යම් බඳු වූද යන්නයි. 'කර්ම සභාග වශයෙන්' යනු කර්මයට සමාන ස්වභාවයෙනි. 'උප්පත්තිය වේ' යනු පා රහිත සත්ත්වයන් ආදී වශයෙන් වන උප්පත්තියයි. කර්මය මගින් මෙන් කියන ලද්දේ, යමක් කෙරේද, එයින් උපදියි යනුවෙන් එක් කර්මයකින්ම උපදින්නාක් මෙන් කියන ලද පා රහිත ආදී භේද සහිත උප්පත්තියයි. උප්පත්තිය නම් විපාකය මගින් සිදුවේ. විපාක හටගන්නා කල්හි ඒකාන්තයෙන්ම ඒ ඒ උප්පත්ති විශේෂයන් හටගනී. ඉදින් එසේ නම් කුමක් හෙයින් 'එයින් උපදියි' කියා උප්පත්තිය කර්මය හේතු කොට ගෙන ඇතිවන බව පැවසුවාද යත්, 'යම් හෙයකින්' යනාදිය කියන ලදී. යම් කර්ම විපාකයකින් උපන්නේද යනු යම් කර්ම විපාකයක් පල දෙන කල්හි මේ සත්ත්වයා උපන්නේ යැයි කියනු ලැබේ. 'ඒ කර්ම විපාක ස්පර්ශයෝ' යනු ඒ ඒ කර්මයේ විපාක බවට පත් වූ ස්පර්ශයන්ය. කර්මය විසින් දිය යුතු දායාදය වූ ඒ විපාකය ලබා ගන්නා බැවින් ස්පර්ශයෝ 'කර්ම දායාද' නම් වෙති. කර්මයේ දායාද බව යනු කර්මයේ ඵලය දායාද වීමයි. එහෙයින් 'කර්ම දායාද' යැයි කියන ලදී. එබැවින් 'කර්මයම ඔවුන්ගේ දායාදය හෙවත් සන්තකය වේ' යැයි කීහ.

---

තිස්සො ච හෙට්ඨිමජ්ඣානචෙතනාති ඉදං අබ්‍යාබජ්ඣවෙදනං වෙදියනඑකන්තසුඛුප්පත්තියා හෙතුභාවසාධනං. යදි එවං යථාවුත්තා ඣානචෙතනා තාව හොතු එකන්තසුඛුප්පත්තිහෙතුභාවතො. කාමාවචරා කින්තීති කාමාවචරා පන කුසලචෙතනා තංසභාවාභාවතො කින්ති කෙන පකාරෙන අබ්‍යාබජ්ඣමනොසඞ්ඛාරො නාම ජාතොති චොදෙති, ඉතරො පන න සබ්බා කාමාවචරකුසලචෙතනා තථා ගහිතා, අථ ඛො එකච්චා ඣානචෙතනානුකූලාති දස්සෙන්තො ‘‘කසිණසජ්ජනකාලෙ කසිණාසෙවනකාලෙ ලබ්භන්තී’’ති ආහ. තත්ථ කසිණාසෙවනචෙතනා ගහෙතබ්බා, සා උපචාරජ්ඣානස්ස සාධිකා. තෙන කාමාවචරචෙතනා පඨමජ්ඣානචෙතනාය ඝටිතාති කසිණසජ්ජනචෙතනාපි කදාචි තාදිසා හොතීති ගහිතා. පරිකම්මාදිවසෙන හි පවත්තා භාවනාමයා කාමාවචරකුසලචෙතනා පඨමජ්ඣානස්ස ආසන්නතාය වුත්තා. චතුත්ථජ්ඣානචෙතනා තතියජ්ඣානචෙතනාය ඝටිතාති ඉදං එකත්තකායඑකත්තසඤ්ඤීසත්තාවාසවතාය තංසරික්ඛකා උපෙක්ඛාපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු සුඛසරික්ඛතා, එවං සන්තසභාවතා ඤාණසහිතතා ච. කෙචි පන චතුත්ථජ්ඣානචෙතනානුගුණාති නිදස්සෙන්තා කසිණසජ්ජනකාලෙ කසිණජ්ඣානකාලෙ කසිණාසෙවනකාලෙ ලබ්භතීති තතියජ්ඣානචෙතනාය ආසන්නඝටිතතා වුත්තාති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං, වුත්තනයෙනෙව තාසං ඝටිතතා වෙදිතබ්බා. උභයමිස්සකවසෙනාති උභයෙසං කුසලාකුසලසඞ්ඛාරානං සුඛදුක්ඛානඤ්ච මිස්සකභාවවසෙන. වෙමානිකපෙතානන්ති ඉදං බාහුල්ලතො වුත්තං, ඉතරෙසම්පි විනිපාතිකානං කාලෙන දුක්ඛං හොතියෙව.

'පහළ ධ්‍යාන තුනෙහි චේතනාවෝ' යනු අව්‍යාපජ්ජ (පීඩා රහිත) වේදනාව විඳින ඒකාන්ත සැප උප්පත්තියට හේතු වන බව තහවුරු කිරීමයි. ඉදින් එසේ නම්, කලින් කී ධ්‍යාන චේතනාවන් ඒකාන්ත සැප ලැබීමට හේතු වන බැවින් එසේ වේවා. 'කාමාවචරයන්ගේ කෙසේද' යත්, කාමාවචර කුසල චේතනාවන් එම ස්වභාවයෙන් තොර බැවින් කිනම් ආකාරයකින් 'අව්‍යාපජ්ජ මනෝසංස්කාර' නම් වේදැයි චෝදනා කරයි. එහෙත් ව්‍යාඛ්‍යානයෙහි සියලු කාමාවචර කුසල චේතනාවන් එලෙස නොගන්නා අතර, ඇතැම් චේතනාවන් ධ්‍යාන චේතනාවන්ට අනුකූල බව පෙන්වීමට 'කසිණ පිළියෙළ කරන කාලයෙහි, කසිණ අසේවන කාලයෙහි ලැබෙයි' යැයි පවසයි. එහිදී කසිණ අසේවන චේතනාව ගත යුතුය, එය උපචාර සමාධිය සාධනය කරයි. ඒ මගින් කාමාවචර චේතනාව ප්‍රථම ධ්‍යාන චේතනාව හා සම්බන්ධ වන බැවින්, කසිණ පිළියෙළ කරන චේතනාවද කිසියම් අවස්ථාවක එවැනි වේ යැයි ගන්නා ලදී. පරිකර්ම ආදිය වශයෙන් පවතින භාවනාමය කාමාවචර කුසල චේතනාව ප්‍රථම ධ්‍යානයට ආසන්න බැවින් එසේ කියන ලදී. 'චතුර්ථ ධ්‍යාන චේතනාව තෘතීය ධ්‍යාන චේතනාව හා සම්බන්ධ වේ' යනු ඒකාන්ත කය හා ඒකාන්ත සංඥා ඇති සත්ත්වාවාසයන් හා සමාන බැවින්, එවැනි තැන්වල පවතින උපේක්ෂාවද සැපයට සමාන වේ, එසේම ශාන්ත ස්වභාවය හා ඥානය හා සම්ප්‍රයුක්ත බවද වේ. ඇතැම් අය චතුර්ථ ධ්‍යාන චේතනාවට අනුකූල බව දක්වමින්, කසිණ පිළියෙළ කරන කාලයෙහි, කසිණ ධ්‍යාන කාලයෙහි සහ කසිණ අසේවන කාලයෙහි ලැබෙන්නේ තෘතීය ධ්‍යාන චේතනාවට ආසන්නව සම්බන්ධ වූවක් බව පවසති. එය ඔවුන්ගේ මතය පමණි. පවසන ලද ක්‍රමයෙන්ම ඒවායේ සම්බන්ධය තේරුම් ගත යුතුය. 'දෙවර්ගයේම මිශ්‍ර බවින්' යනු කුසල-අකුසල සංස්කාර දෙකෙහිම සහ සැප-දුක් දෙකෙහිම මිශ්‍ර බව නිසාය. 'වේමානික ප්‍රේතයන්ගේ' යනු මෙය බහුල වශයෙන් පවතින දෙයක් ලෙස පවසන ලද්දකි, අනෙකුත් විනිපාතික සත්ත්වයන්ටද කලින් කලට දුක් ඇති වේමය.

---

තස්ස පහානායාති තස්ස යථාවුත්තස්ස කම්මස්ස අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනාය. යා චෙතනාති යා අපචයගාමිනිචෙතනා. කම්මං පත්වාති සුඛකම්මන්ති වුච්චමානෙ මග්ගචෙතනාය අඤ්ඤො පණ්ඩරතරො ධම්මො නාම නත්ථි [Pg.47] අච්චන්තපාරිසුද්ධිභාවතො. අකණ්හා අසුක්කාති ආගතාති එත්ථ සුක්කභාවපටික්ඛෙපකාරණං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. තෙනාහ ‘‘ඉදං පන කම්මචතුක්කං පත්වා’’තිආදි.

'එය ප්‍රහාණය පිණිස' යනු කලින් කී කර්මය නැවත හට නොගන්නා ස්වභාවයට පත් කිරීම සඳහාය. 'යම් චේතනාවක්ද' යනු යම් අපචයගාමී චේතනාවකි. 'කර්මයට පැමිණ' යනු සැප කර්මය යැයි පවසන කල්හි මාර්ග චේතනාවට වඩා අතිශයින් පිරිසිදු බව නිසා වඩාත් නිර්මල වූ වෙනත් ධර්මයක් නැත. 'කළුත් නොවූ සුදුත් නොවූ' යැයි පැමිණි තැන සුදු බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට හේතුව කලින් පවසන ලද ක්‍රමයමය. එබැවින් 'මේ කර්ම සතරට පැමිණ' යනාදිය කියන ලදී.

---

82. අනිය්‍යානිකපක්ඛෙති අචෙළකපබ්බජ්ජාය කුක්කුරවතෙ ච. යොගෙති ඤායධම්මපටිපත්තියන්ති අත්ථො. යොනෙනාති යො තිත්ථියපරිවාසො තෙන භගවතා පඤ්ඤත්තො. යං තිත්ථියපරිවාසං සමාදියිත්වාති අයමෙත්ථ යොජනා. ඝංසිත්වා සුවණ්ණං විය නිඝංසොප්පලෙ. කොට්ටෙත්වා හත්ථෙන විය කුලාලභාජනං.

82. ‘අනිය්‍යානිකපක්ඛෙ’ යනු අචේලක (නිර්වස්ත්‍ර) පැවිද්ද සහ කුක්කුර වත (බලු වත) සම්බන්ධයෙනි. ‘යොගෙ’ යනු න්‍යාය ධර්ම ප්‍රතිපත්තියෙහි යන්න අර්ථයයි. ‘යොනෙන’ යනු යම් තීර්ථක පරිවාසයක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පනවන ලද්දේද එයයි. ‘යම් තීර්ථක පරිවාසයක් සමාදන් වී’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. රත්තරන් අතුල්ලා පරීක්ෂා කරන්නාක් මෙන් පිරිමැදීම (නිඝංසොප්පලේ) යනුවෙන් අදහස් වේ. කුඹල් භාජනයක් අතින් තට්ටු කරන්නාක් මෙන් තැලීමයි.

---

වූපකට්ඨොති විවිත්තො එකීභූතො. පෙසිතත්තොති නිබ්බානං පති පෙසිතත්තො. කාමං තදනුත්තරං බ්‍රහ්මචරියපරියොසානං…පෙ… විහාසීති ඉමිනාව අරහත්තනිකූටෙන දෙසනා නිට්ඨාපිතා හොති, ආයස්මතො පන සෙනියස්ස පටිපත්තිකිත්තනපරමෙතං උජුකං ආපන්නඅරහත්තභාවදීපනං, යදිදං ‘‘අඤ්ඤතරො ඛො පනා’’තිආදිවචනන්ති ආහ ‘‘අරහත්තනිකූටෙනෙවා’’ති. අරහත්තාධිගමොයෙව තස්ස තෙසං අබ්භන්තරතා. සෙසං සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘වූපකට්ඨො’ යනු හුදෙකලා වූ, වෙන් වූ බවයි. ‘පෙසිතත්තො’ යනු නිවන කෙරෙහි යොමු කළ සිත් ඇති බවයි. ‘යම් අනුත්තර වූ බ්‍රහ්මචර්යාවක කෙළවර... වාසය කළේය’ යනාදී වශයෙන් මේ රහත්ඵලය නමැති මුදුන්පත් වීමෙන් දේශනාව අවසන් කර ඇත. ආයුෂ්මත් සේනියයන්ගේ ප්‍රතිපත්තිය ප්‍රශංසා කිරීම සඳහා ද, ඍජුවම රහත් බව ලැබීම දැක්වීම සඳහා ද ‘අඤ්ඤතරො ඛො පන’ යනාදී වචන පවසන ලදී. එබැවින් ‘අරහත්තනිකූටෙනෙව’ (රහත් බව නමැති කූටයෙන්ම) යැයි කියන ලදී. රහත් බව ලැබීමම ඔහුගේ (භික්ෂු සංඝයා) අතරේ කෙනෙකු බවට පත්වීමයි. ඉතිරි සියල්ල පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

---

කුක්කුරවතිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

කුක්කුරවතික සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනය (ගැඹුරු අර්ථ ප්‍රකාශනය) නිමාවට පත් විය.

---

8. අභයරාජකුමාරසුත්තවණ්ණනා

8. අභයරාජකුමාර සූත්‍ර වර්ණනාව

---

83. ජාතියා අසමානො නිහීනාචරියො පරදත්තූපජීවිකාය මාතුයා කුච්ඡියං ජාතො පාදසිකපුත්තො. නින්දාවසෙන වදති එතෙනාති වාදො අගුණොති ආහ – ‘‘වාදං ආරොපෙහීති දොසං ආරොපෙහී’’ති. නිබ්බත්තවසෙන නිරයං අරහති, නිරයසංවත්තනියෙන වා කම්මෙන නිරයෙ නියුත්තො නෙරයිකො. ආපායිකොති එත්ථාපි එසෙව නයො. අවීචිම්හි උප්පජ්ජිත්වා තත්ථ ආයුකප්පසඤ්ඤිතං අන්තරකප්පං තිට්ඨතීති කප්පට්ඨො. නිරයූපපත්තිපරිහරණවසෙන තිකිච්ඡිතුං සක්කුණෙය්‍යොති තෙකිච්ඡො, න තෙකිච්ඡො අතෙකිච්ඡො. ද්වෙ අන්තෙ මොචෙත්වාති ඵරුසං වා අප්පියං වා කප්පෙය්‍යාති ද්වෙ කොට්ඨාසෙ මුඤ්චිත්වා [Pg.48] තෙ අනාමසිත්වා පුච්ඡිතං අත්ථං තතො බහි කරොන්තො උග්ගිලති නාම. තං පන එවං කාතුං න සක්කොතීති ආහ – ‘‘උග්ගිලිතුං බහි නීහරිතුං න සක්ඛිතී’’ති. එවමෙවායං පුච්ඡා න ගහෙතබ්බා, අයමෙත්ථ දොසොති තං අපුච්ඡං කරොන්තො අපනයන්තො ඔගිලති නාම, තථා පන අසක්කොන්තො පතිට්ඨාපෙන්තො න ඔගිලති නාම, භගවා පන තමත්ථං ඔකාසම්පි අකරොන්තො උභයථාපි අසක්ඛීති වෙදිතබ්බො. කථං? භගවා හි ‘‘න ඛ්වෙත්ථ රාජකුමාර එකංසෙනා’’ති වදන්තො නිගණ්ඨස්ස අධිප්පායං විපරිවත්තෙති, උභො අන්තෙ මොචෙත්වා පඤ්හං විස්සජ්ජෙසි, එවං තාව උග්ගිලිතුං අසක්ඛි. ‘‘න තත්‍ර රාජකුමාර එකංසෙනා’’ති වදන්තො එව ච ‘‘නායං පුච්ඡා එවං අවිභාගෙන පුච්ඡිතබ්බා, විභජිත්වා පන පුච්ඡිතබ්බා’’ති පුච්ඡාය දොසං දීපෙන්තො තං හාරෙන්තො ඔගිලිතුම්පි සක්ඛතීති.

83. ජාතියෙන් සමාන නොවන, හීන ආචාර ඇති, අනුන් දෙන දෙයින් ජීවත් වන මවකගේ කුසෙහි උපන් ‘පාදසික’ පුත්‍රයා යන්නයි. නින්දා වශයෙන් මෙයින් පවසන බැවින් ‘වාදය’ යනු අගුණයයි. එබැවින් ‘වාදයක් ආරෝපණය කරනු’ යනු ‘දෝෂයක් ආරෝපණය කරනු’ යන්නයි. ඉපදීම වශයෙන් නිරයට සුදුසු වූ හෙවත් නිරයෙහි ඉපදීමට හේතු වන කර්මයෙන් නිරයෙහි නියුක්ත වූ තැනැත්තා ‘නෛරයික’ නම් වේ. ‘ආපායික’ යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. අවීචියෙහි ඉපදී එහි ආයු කල්පය යැයි කියනු ලබන අන්තඃ කල්පයක් පවතින බැවින් ‘කප්පට්ඨො’ (කල්පයක් පවතින්නා) නම් වේ. නිරයෙහි ඉපදීම වළක්වා ගැනීමෙන් සුවපත් කළ හැකි බැවින් ‘තෙකිච්ඡො’ (ප්‍රතිකාර කළ හැකි) නම් වේ. සුවපත් කළ නොහැකි තැනැත්තා ‘අතෙකිච්ඡො’ වේ. ‘දෙපසම මුදා’ යනු රළු වූ හෝ අප්‍රිය වූ හෝ කොටස් දෙක අත්හැර, ඒවා ස්පර්ශ නොකොට, අසන ලද අර්ථය ඉන් බැහැර කිරීම ‘උග්ගිලති’ (වමාරයි) නම් වේ. එය එසේ කිරීමට නොහැකි වන බැවින් ‘වමාරන්නට, පිටතට ඉවත ලන්නට නොහැකි වනු ඇත’ යැයි කියන ලදී. එසේම මේ ප්‍රශ්නය පිළිගත යුතු නොවේ, මෙහි මේ දෝෂය ඇතැයි පවසා එය ප්‍රශ්නයක් නොවන සේ ඉවත් කිරීම ‘ඔගිලති’ (ගිලියි) නම් වේ. එසේ කිරීමට නොහැකිව ස්ථීර කිරීම ‘නොගිලීම’ නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ අර්ථයට ඉඩක්වත් නොතබා ආකාර දෙකෙන්ම සමර්ථ වූ බව දත යුතුය. ඒ කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘රාජකුමාරය, මෙහි ඒකාන්තයෙන්ම එසේ නොවේ’ යැයි වදාරමින් නිගණ්ඨයාගේ අදහස වෙනස් කළ සේක. අන්ත දෙකම මුදා ප්‍රශ්නය විසඳූ සේක, මෙසේ වමාරන්නට (උග්ගිලිතුං) සමර්ථ වූ සේක. ‘රාජකුමාරය, එහි ඒකාන්තයෙන්ම නැත’ යැයි වදාරමින්ම, ‘මේ ප්‍රශ්නය මෙසේ අවිභාගීව නොඇසිය යුතුය, බෙදා ඇසිය යුතුය’ යි ප්‍රශ්නයෙහි දෝෂය දක්වමින් එය බැහැර කිරීමට, එනම් ගිලින්නටද (ඔගිලිතුං) සමර්ථ වූ සේක.

---

උට්ඨාතුං න සක්ඛිස්සති චිත්තස්ස අඤ්ඤථා පවත්තියා. අභයො ද්වෙ මග්ගෙ කතපරිචයො ඡෙකො නිපුණො වාදසීලො ච හුත්වා විචරති. තෙනාහ – ‘‘සො වාදජ්ඣාසයතාය තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡන්තො ‘එවං, භන්තෙ’ති ආහා’’ති.

සිතේ ස්වභාවය වෙනස් වීම නිසා නැගී සිටින්නට (ප්‍රතිඋත්තර දෙන්නට) නොහැකි වනු ඇත. අභය කුමරු මං දෙකෙහිම පුහුණුව ඇති, දක්ෂ, නිපුණ, වාද කිරීමට කැමති අයෙකු ලෙස හැසිරෙයි. එබැවින් ‘ඔහු වාද කිරීමට ඇති කැමැත්ත නිසා ඔහුගේ වචනය පිළිගනිමින් ‘එසේය ස්වාමීනි’ යි පැවසීය’ යනුවෙන් දක්වන ලදී.

---

85. එවරූපන්ති යා පරෙසං අප්පියා අමනාපා දුරුත්තවාචා, එවරූපා වාචා, න පන ඵරුසවාචා. ඵරුසවාචාය හි සෙතුඝාතො තථාගතානං. චෙතනාඵරුසතාය හි ඵරුසවාචා ඉච්ඡිතා, න පරෙසං අප්පියතාමත්තෙන. නට්ඨා නිගණ්ඨා ඔගිලිකාදිසම්මතස්ස පඤ්හස්ස එකවචනෙන විද්ධංසිතත්තා.

85. ‘එබඳු වූ’ යනු අනුන්ට අප්‍රිය වූ, අමනාප වූ, වැරදි ලෙස කියන ලද වචනයයි. එබඳු වචනයක් මිස එය පරුෂ වචනයක් නොවේ. තථාගතයන් වහන්සේලා පරුෂ වචනය නමැති පාලම සම්පූර්ණයෙන්ම බිඳ දමා ඇත. පරුෂ වචනය ලෙස සැලකෙන්නේ චේතනාවේ ඇති රළු බව නිසා මිස අනුන්ට අප්‍රිය වූ පමණින්ම නොවේ. ගිලීම ආදී වශයෙන් සම්මත වූ ප්‍රශ්නය එක වචනයකින් විනාශ කරන ලද බැවින් නිගණ්ඨයෝ පරාජයට පත් වූහ.

---

86. දාරකස්ස අඞ්කෙ නිසීදනස්ස කාරණං දස්සෙතුං ‘‘ලෙසවාදිනො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ලෙසවාදිනොති ඡලවාදිනො, වාදමග්ගෙ වා අපරිපුණ්ණතාය ලෙසමත්තෙනෙව වාදසීලා. ඔසටසඞ්ගාමොති අනෙකවාරං පරවාදමද්දනවසෙන ඔතිණ්ණවාදසඞ්ගාමො. විජ්ඣිත්වාති නඛෙන විජ්ඣිත්වා. ඉමමෙවාති ය්වායං දාරකො අත්තනො වාදභඞ්ගපරිහරණත්ථං ඉමිනා අඞ්කෙ නිසීදාපිතො, ඉමමෙව අස්ස දාරකං උපමං නිස්සයං කත්වා වාදං භින්දිස්සාමි. ‘‘අස්ස වාදං අප්පටිතතාය උපමාය භඤ්ජිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා.

86. දරුවා උකුලේ ඉඳුවා ගැනීමේ හේතුව දැක්වීම සඳහා ‘ලේසවාදිනො’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘ලේසවාදිනො’ යනු උපාය මාර්ගයෙන් වාද කරන්නන්ය, නැතහොත් වාද මාර්ගයෙහි අසම්පූර්ණ බව නිසා ලේස මාත්‍රයකින් (සුළු කරුණකින්) වාද කරන සුළු අයයි. ‘ඔසටසංගාමො’ යනු බොහෝ වාරයක් පරවාද මර්දනය කිරීම් වශයෙන් බැසගත් වාද යුද්ධයයි. ‘විජ්ඣිත්වා’ යනු නියපොත්තෙන් ඇනීමයි. ‘මේ (දරුවාම)’ යනු තමාගේ වාදය බිඳීම වැළැක්වීම සඳහා මොහු විසින් උකුලේ ඉඳුවා ගත් යම් දරුවෙකු වේද, මේ දරුවාම උපමාව කොට ගෙන මොහුගේ වාදය බිඳ දමන්නෙමි. ‘ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැකි උපමාවකින් මොහුගේ වාදය බිඳින්නෙමි’ යි සිතාය.

---

අපනෙය්‍යං [Pg.49] අස්ස අහන්ති අස්ස දාරකස්ස මුඛතො අහං තං අපනෙය්‍යං. අභූතත්ථොව අභූතං උත්තරපදලොපෙනාති ආහ ‘‘අභූතන්ති අභූතත්ථ’’න්ති. අතච්ඡන්ති තස්සෙව වෙවචනන්ති ආහ ‘‘අතච්ඡන්ති න තච්ඡ’’න්ති. අභූතන්ති වා අසන්තං අවිජ්ජමානං. අතච්ඡන්ති අතථාකාරං. අනත්ථසංහිතන්ති දිට්ඨධම්මිකෙන, සම්පරායිකෙන වා අනත්ථෙන සංහිතං, අනත්ථෙ වා සංහිතං, න අත්ථොති වා අනත්ථො, අත්ථස්ස පටිපක්ඛො සභාවො, තෙන සංහිතන්ති අනත්ථසංහිතං, පිසුණවාචං සම්ඵප්පලාපඤ්චාති අත්ථො. එවමෙත්ථ චතුබ්බිධස්සපි වචීදුච්චරිතස්ස ගහිතතා දට්ඨබ්බා.

‘අපනෙය්‍යං අස්ස අහං’ යනු ඒ දරුවාගේ කටින් මම එය ඉවත් කරන්නෙමි යන්නයි. ‘අභූත’ යනු අභූතාර්ථයයි. ‘අතච්ඡං’ යනු එහිම පර්යාය වචනයක් බව දැක්වීමට ‘අතච්ඡං යනු සත්‍ය නොවන’ යැයි කීහ. නැතහොත් ‘අභූතං’ යනු නැති, විද්‍යාමාන නොවන දෙයයි. ‘අතච්ඡං’ යනු එසේ නොවන ස්වභාවයයි. ‘අනත්ථසංහිතං’ යනු මෙලොව හෝ පරලොව අනර්ථයක් හා සම්බන්ධ වූ, එසේ නැතහොත් වැඩකට නැති දෙය හා සම්බන්ධ වූ බවයි. යහපතක් නොවන බැවින් ‘අනර්ථ’ නම් වේ. යහපතට විරුද්ධ ස්වභාවය හා සම්බන්ධ බැවින් ‘අනත්ථසංහිත’ නම් වේ. මෙයින් පිසුණු බස් සහ හිස් බස් අදහස් කෙරේ. මෙසේ මෙහි සිව්වැදෑරුම් වූම වචී දුශ්චරිතය ගන්නා ලද බව දත යුතුය.

---

දුප්පයුත්තොති දුප්පටිපන්නො. න තං තථාගතො භාසති අභූතතාදිදොසදුට්ඨත්තා. තම්පි තථාගතො න භාසති භූතත්ථෙපි අනත්ථසංහිතතාදිදොසදුට්ඨත්තා.

‘දුප්පයුත්තො’ යනු වැරදි ලෙස පිළිපන් තැනැත්තායි. අසත්‍ය වීම ආදී දෝෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් තථාගතයන් වහන්සේ එය වදාරන්නේ නැත. සත්‍ය වුවද අනර්ථයක් හා සම්බන්ධ වීම ආදී දෝෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් තථාගතයන් වහන්සේ එයද වදාරන්නේ නැත.

---

ඨානං කාරණං එතිස්සා අත්ථීති ඨානියා ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා, න ඨානියාති අට්ඨානියා, නික්කාරණා අයුත්තියුත්තා, සා එව කථාති අට්ඨානියකථා. අත්තපච්චක්ඛකථං කථෙමාති අත්තනා එව පච්චක්ඛං කත්වා පවත්තියමානං ඡලකථං කථෙම.

‘ථාන’ යනු හේතුවයි. එය ඇති බැවින් ‘ථානිය’ වේ (ක-කාරයට ය-කාරය ආදේශ කිරීමෙන්). හේතුවක් නැති බැවින්, යුක්ති සහගත නොවන බැවින් ‘අට්ඨානිය’ නම් වේ. එවැනි කතාව ‘අට්ඨානිය කථා’ නම් වේ. ‘අත්තපච්චක්ඛ කථං කථේම’ යනු තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට පවත්වනු ලබන ප්‍රයෝගකාරී (චල) කතාවක් පවසමු යන්නයි.

---

ගාමිකමහල්ලකො ‘‘ඉමෙ මං වඤ්චෙතුකාමා, අහමෙව දානි ඉමෙ වඤ්චෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘එවං භවිස්සතී’’තිආදිමාහ. ‘‘න මයං දාසා’’තිපි වත්තුං නාසක්ඛිංසු පුබ්බෙ තථාකතිකාය කතත්තා.

ගම්වැසි මහල්ලා ‘මොවුන් මාව රවටන්නට කැමතියි, දැන් මමම මොවුන් රවටන්නෙමි’ යි සිතා ‘එසේ වනු ඇත’ යනාදිය කීවේය. පෙර කරන ලද ගිවිසුම නිසා ‘අපි දාසයෝ නොවෙමු’ යැයි පැවසීමට පවා ඔවුන්ට නොහැකි විය.

---

තතියං තතියමෙවාති ද්වීසුපි පක්ඛෙසු තතියං තතියමෙව වාචං. භාසිතබ්බකාලං අනතික්කමිත්වාති යස්ස යදා යථා භාසිතබ්බං, තස්ස තදා තථෙව ච භාසනතො භාසිතබ්බං කාරණං භාසිතබ්බකාලඤ්ච අනතික්කමිත්වාව භාසති.

‘තතියං තතියමේව’ යනු දෙපැත්තටම අදාළව තුන්වන, සුදුසු වචනයම යන්නයි. ‘භාසිතබ්බකාලං අනතික්කමිත්වා’ යනු යමෙකුට යම් කලක යම් සේ පැවසිය යුතුද, ඔහුට එකල එසේම පවසන බැවින්, පැවසිය යුතු කරුණ සහ පැවසිය යුතු කාලය ඉක්මවා නොගොස්ම පවසයි යන්නයි.

---

87. ඨානුප්පත්තිකඤාණෙනාති ඨානෙ එව උප්පජ්ජනකඤාණෙන. තස්මිං තස්මිං කාරණෙ තස්ස තං තං අවත්ථාය උප්පජ්ජනකඤාණෙන, ධම්මානං යථාසභාවතො අවබුජ්ඣනසභාවොති ධම්මසභාවො. ධම්මෙ සභාවධම්මෙ අනවසෙසෙ වා යාථාවතො උපධාරෙතීති ධම්මධාතු, සබ්බඤ්ඤුතා. තෙනාහ ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. සුප්පටිවිද්ධන්ති සබ්බං ඤෙය්‍යධම්මං සුට්ඨු පටිවිජ්ඣනවසෙන, සුට්ඨු පටිවිද්ධන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘හත්ථගතං භගවතො’’ති. නෙය්‍යපුග්ගලවසෙන පරිනිට්ඨිතාති කථාපරිවිභාගෙන අයමෙව [Pg.50] දෙසනා චත්තාරි අරියසච්චානි දස්සෙන්තො අරහත්තං පච්චක්ඛාසීති.

87. 'ස්ථානුප්පත්තික ඥානයෙන්' යනු ඒ ඒ ස්ථානයේදීම උපදින්නා වූ ඥානයෙනි. ඒ ඒ කරුණෙහිදී, ඒ ඒ අවස්ථාවට අනුව උපදින්නා වූ ඥානයෙනි. ධර්මයන්ගේ යථා ස්වභාවය අවබෝධ කරගන්නා වූ ස්වභාවය 'ධර්ම ස්වභාවය' නමි. ධර්මයන් හෙවත් ස්වභාව ධර්මයන් අශේෂව (ඉතිරි නැතිව) යථා පරිදි පිරික්සා දරන්නේ ද, එය 'ධර්ම ධාතුව' හෙවත් සර්වඥතා ඥානයයි. එබැවින් "මෙය සර්වඥතා ඥානයට නමකි" යි කියන ලදී. 'සුප්පටිවිද්ධ' යනු සියලු දත යුතු ධර්මයන් මනාව අවබෝධ කරගැනීම යන අර්ථයෙන් මනාව අවබෝධ කරන ලද යන්නයි. එබැවින් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අතට පත් වූවක් (මනාව අවබෝධ වූවක්)" යයි කියන ලදී. 'නෙය්‍ය පුද්ගලයන්ගේ වසයෙන් අවසන් කරන ලදී' යනු කථා පර්යාය වසයෙන් මෙම දේශනාවම චතුරාර්ය සත්‍යයන් දක්වමින් රහත් බව ප්‍රකාශ කළේය යන්නයි.

---

අභයරාජකුමාරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

අභයරාජකුමාර සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව (අපැහැදිලි අර්ථ ප්‍රකාශනය) අවසන්.

---

9. බහුවෙදනියසුත්තවණ්ණනා

9. බහු වේදනීය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

88. පඤ්චකඞ්ගොති වඩ්ඪකීකිච්චසාධනෙ වාසිආදිපඤ්චකං අඞ්ගං සංධනං එතස්මින්ති පඤ්චකඞ්ගො. ථම්භාදිවත්ථූනං ථපනට්ඨෙන ථපති. පණ්ඩිතඋදායිත්ථෙරො, න කාළුදායී ථෙරො.

88. 'පංචකංග' යනු වඩුවාගේ කර්මාන්තය සිදු කිරීම සඳහා වෑය ආදී මෙවලම් පහක් ඇත්තේ යම් පුද්ගලයකුට ද, ඔහු පංචකංග නම් වේ. කුළුණු ආදී වස්තූන් සිටුවන (තැන්පත් කරන) බැවින් 'ථපති' (වඩුවා) නම් වේ. (මෙහි සඳහන් වන්නේ) පණ්ඩිත උදායී තෙරුන් වහන්සේය, කාළුදායී තෙරුන් වහන්සේ නොවේ.

---

89. පරියායති අත්තනො ඵලං වත්තෙතීති පරියායො, කාරණං. වෙදනාසන්නිස්සිතො ච කායිකචෙතසිකභාවො කාරණං. තෙනාහ – ‘‘කායිකචෙතසිකවසෙන ද්වෙ වෙදිතබ්බා’’ති. තත්ථ පසාදකායසන්නිස්සිතා කායිකා, චෙතොසන්නිස්සිතා චෙතසිකා. සුඛාදිවසෙන තිස්සොති එත්ථ සුඛනදුක්ඛනුපෙක්ඛනානි සුඛාදිවෙදනාය කාරණං. තානි හි පවත්තිනිමිත්තානි කත්වා තත්ථ සුඛාදිසද්දප්පවත්ති, ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි යථාරහං කාරණං නිද්ධාරෙත්වා වත්තබ්බං. උපවිචාරවසෙනාති ආරම්මණං උපෙච්ච සවිසෙසපවත්තිවසෙන. යස්මිඤ්හි ආරම්මණෙ සොමනස්සවෙදනා පවත්තති, ආරම්මණතාය තං උපගන්ත්වා ඉතරවෙදනාහි විසිට්ඨතාය සවිසෙසං තත්ථ පවත්ති. තෙනාහ ‘‘සොමනස්සට්ඨානියං රූපං උපවිචරතී’’ති. එස නයො සෙසවෙදනාසු ගෙහස්සිතානීති ගෙහනිස්සිතානි.

89. 'පර්යාය' යනු තමාගේ ඵලය පවත්වන බැවින් පර්යාය හෙවත් හේතුවයි. වේදනාවන් ඇසුරු කළ කායික හා චෛතසික ස්වභාවය ද හේතුවකි. එබැවින් "කායික හා චෛතසික වශයෙන් වේදනා දෙකක් දත යුතුය" යි පවසන ලදී. එහි ප්‍රසාද රූප සහිත කය ඇසුරු කළ ඒවා 'කායික' වන අතර සිත ඇසුරු කළ ඒවා 'චෛතසික' වේ. 'සැප ආදී වශයෙන් තුනකි' යන්නෙහි සැප බව, දුක් බව සහ නොදුක් නොසැප බව යනු සැප ආදී වේදනාවන්ගේ හේතුවයි. ඒවා පැවැත්මේ නිමිති කරගෙන සැප ආදී වචන පවතී. මේ ක්‍රමයෙන් අනෙක් තැන්වලදී ද සුදුසු පරිදි හේතු තෝරා බේරාගත යුතුය. 'උපවිචාර වශයෙන්' යනු අරමුණ වෙත පැමිණ විශේෂ පැවැත්මක් ඇති වීමයි. යම් අරමුණක සෝමනස්ස වේදනාව පවතී ද, අරමුණක් ලෙස එය කරා ගොස් අනෙක් වේදනාවන්ට වඩා වෙනස් වූ සුවිශේෂී පැවැත්මක් එහි ඇති වේ. එබැවින් "සෝමනස්සයට කරුණු වූ රූපය ගැන විමසා බලයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. අනෙක් වේදනාවලදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'ගෙහස්සිත' යනු ගෘහ ජීවිතය ඇසුරු කළ (ගෘහ නිශ්‍රිත) යන්නයි.

---

90. පරියායෙනාති ‘‘ඉදමෙත්ථ දුක්ඛස්මින්ති වදාමී’’ති වුත්තට්ඨානං සන්ධාය වදති. තං දස්සෙන්තොති කාමඤ්චෙත්ථ සුත්තෙ – ‘‘ද්වෙපානන්ද, වෙදනා වුත්තා’’ති ද්වෙ ආදිං කත්වා වෙදනා දස්සිතා, එකාපි පන දස්සිතා එවාති දස්සෙන්තො. උපත්ථම්භෙතුන්ති එකාපි වෙදනා වුත්තා මයා පරියායෙන, එවං සති ද්වෙපි වත්තබ්බාති එවං තස්ස වාදං උපත්ථම්භෙතුං. කථං පන එකා වෙදනා වුත්තාති? යං කිඤ්චි වෙදයිතං සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා, ඉදමෙත්ථ දුක්ඛස්මින්ති වදාමීති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං ඉතිවුත්තකවණ්ණනායං (ඉතිවු. අට්ඨ. 52 ආදයො) පරමත්ථදීපනියං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

90. 'පර්යායකින්' යනු "මෙම ශාසනයෙහි මේ සියල්ල දුක යැයි කියමි" යනුවෙන් වදාළ ස්ථානය අරමුණු කර පවසයි. එය පෙන්වමින් - සැබවින්ම මෙම සූත්‍රයෙහි "ආනන්දය, වේදනා දෙකක් වදාරන ලදී" යනුවෙන් දෙකේ සිට ආරම්භ කර වේදනාවන් දක්වන ලද නමුත්, එක් වේදනාවක් ද දක්වන ලද බව දක්වමිනි. 'උපස්ථම්භනය කිරීමට' යනු මා විසින් පර්යායකින් එක් වේදනාවක් ද පවසන ලදී, එසේ තිබියදී දෙකක් ද පැවසිය යුතුය යනුවෙන් ඔහුගේ වාදයට අනුබල දීම පිණිසයි. කෙසේ එක් වේදනාවක් වදාරන ලද්දේද යත්? විඳිනා වූ යම් සැපක් හෝ දුකක් හෝ නොදුක් නොසැපක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල දුක යැයි කියමි (යනුවෙනි). මෙහි පැවසිය යුතු යමක් වේ නම්, එය ඉතිවුත්තක වර්ණනාවේ පරමත්ථදීපනියෙහි සඳහන් ක්‍රමයට දත යුතුය.

---

කථං [Pg.51] පනෙත්ථ රූපාවචරචතුත්ථෙ අරූපෙසු සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධෙ සුඛං උද්ධතන්ති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. සන්තට්ඨෙනාති පටිපක්ඛධම්මානං වූපසන්තභාවෙන. පණීතට්ඨෙනාති භාවනාවිසෙසවිසිට්ඨෙන අතප්පකභාවෙනෙව සෙට්ඨභාවෙන ච, පච්චයවිසෙසෙන පධානභාවං නීතන්තිපි පණීතං. වෙදයිතසුඛං නාම වෙදනාභූතං සුඛන්ති කත්වා. අවෙදයිතසුඛං නාම යාවතා නිද්දුක්ඛතා, තාවතා සුඛන්ති වුච්චතීති.අථ වා නිරොධො සුට්ඨු ඛාදති ඛනති කායිකචෙතසිකාබාධන්ති වත්තබ්බතං අරහති සත්තාහම්පි තත්ථ දුක්ඛස්ස නිරුජ්ඣනතො. තෙනාහ ‘‘නිද්දුක්ඛභාවසඞ්ඛාතෙන සුඛට්ඨෙනා’’ති.

මෙහි රූපාවචර සිව්වන ධ්‍යානයෙහි ද, අරූප ධ්‍යානයන්හි ද, සඤ්ඤාවේදයිත නිරෝධයෙහි ද සැපයක් ඇත්තේ කෙසේදැයි විමසූ විට "මෙහි ද" යනාදිය පවසන ලදී. 'ශාන්ත අර්ථයෙන්' යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගේ සංසිඳුණු බවෙනි. 'ප්‍රණීත අර්ථයෙන්' යනු භාවනා විශේෂයෙන් විශිෂ්ට වූ, තෘප්තිමත් නොවන උතුම් බවෙන් හා ප්‍රත්‍ය විශේෂයන්ගෙන් ප්‍රධාන භාවයට පත් වූ බැවින් ප්‍රණීත වේ. 'වේදයිත සැප' යනු වේදනාවක් බවට පත් වූ සැපයයි. 'අවේදයිත සැප' යනු යම් තාක් දුක් රහිත බවක් වේ ද, ඒ තාක් සැපය යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත්, නිරෝධය යනු කායික හා චෛතසික පීඩාවන් මනාව නැති කරන බැවින් එනම ලැබීමට සුදුසුය, මන්ද යත් එහි සත් දිනක් මුළුල්ලේ දුක නිරුද්ධ වන බැවිනි. එබැවින් "දුක් රහිත ස්වභාවය සංඛ්‍යාත සැප අර්ථයෙන්" යයි පවසන ලදී.

---

91. යස්මිං යස්මිං භවෙ, චිත්තුප්පාදෙ, අවත්ථාය වා නිද්දුක්ඛභාවො, දුක්ඛස්ස පටිපක්ඛතා අනුපලබ්භනෙන දුක්ඛවිවිත්තං, තං සුඛස්මිංයෙව පඤ්ඤපෙති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

91. යම් යම් භවයක, සිතක ඉපදීමක හෝ අවස්ථාවක දුක් රහිත බවක් වේ ද, දුකෙහි ප්‍රතිපක්ෂ බව නිසා දුක නොලැබීමෙන් දුකින් තොර වූයේ ද, එය සැපයක් ලෙසම පනවනු ලැබේ. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය.

---

බහුවෙදනීයසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

බහු වේදනීය සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව අවසන්.

---

10. අපණ්ණකසුත්තවණ්ණනා

10. අපණ්ණක සූත්‍ර වර්ණනාව

---

93. නානාවිධාති නානාවිධදිට්ඨිකා සමණබ්‍රාහ්මණාති පබ්බජ්ජාමත්තෙන සමණා, ජාතිමත්තෙන බ්‍රාහ්මණා ච. දස්සනන්ති දිට්ඨි. ගහිතන්ති අභිනිවිස්ස ගහිතං. ඉති තෙ අත්තනො දස්සනං ගහෙතුකාමා පුච්ඡන්ති. විනා දස්සනෙන ලොකො න නිය්‍යාතීති විමොක්ඛභාවනාය එකෙන දස්සනෙන විනා ලොකො සංසාරදුක්ඛතො න නිගච්ඡති. එකදිට්ඨියම්පි පතිට්ඨාතුං නාසක්ඛිංසු සද්ධාකාරාභාවතො. තථා හි තෙ ඉමාය දෙසනාය සරණෙසු පතිට්ඨහිංසු. යස්මා අවිපරීතෙ සද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං උප්පන්නසද්ධා ‘‘ආකාරවතී’’ති අධිප්පෙතා, තස්මා යො ලොකෙ අවිපරීතධම්මදෙසනා, අයමෙවෙසාති පවත්තා මග්ගසාධනගතාය සද්ධාය කාරණභාවතො තන්නිස්සයා සද්ධා, සා ආකාරවතීති වුත්තා. අවත්ථුස්මිඤ්හි සද්ධා අයුත්තකාරණතාය න ආකාරවතී. ආකාරවතීති එත්ථ වතී-සද්දො න කෙවලං අත්ථිතාමත්තදීපකො, අථ ඛො අතිසයත්ථදීපකො පාසංසත්ථදීපකො වා දට්ඨබ්බො. තෙන ආකාරවතීති සද්ධෙය්‍යවත්ථුවසෙන අතිසයකාරණවතීති වා පාසංසකාරණවතීති වා [Pg.52] අයමෙත්ථ අත්ථො. අපණ්ණකොති එත්ථ යථා කඤ්චි අත්ථං සාධෙතුං ආරද්ධස්ස පයොගො විරද්ධො, තත්ථ අකාරකො විය හොති පුනපි ආරභිතබ්බතාය. අවිරද්ධො පන අත්ථස්ස සාධනතො අපණ්ණකො, එවං අයම්පි ධම්මො අභිභවිත්වා පවත්තනතො එකංසතො ‘‘අපණ්ණකො’’ති වුත්තො. තෙනාහ ‘‘අවිරද්ධො අද්වෙජ්ඣගාමී එකංසගාහිකො’’ති.

93. 'නානාවිධ' යනු විවිධ දෘෂ්ටි ඇති අයයි. 'ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ' යනු පැවිදි වූ මාත්‍රයෙන් ශ්‍රමණයෝ ද, ජාතියෙන් මාත්‍රයෙන් බ්‍රාහ්මණයෝ ද වෙති. 'දර්ශනය' යනු දෘෂ්ටියයි. 'ගන්නා ලද' යනු තදින් ග්‍රහණය කරන ලද යන්නයි. මෙසේ ඔවුහු තමන්ගේ දෘෂ්ටිය පිළිගැනීමට කැමතිව විමසති. 'දර්ශනයකින් තොරව ලෝකය සංසාරයෙන් නික්ම නොයයි' යනු විමුක්ති භාවනාවට අදාළ එක්තරා දර්ශනයකින් තොරව ලෝකයා සංසාර දුකෙන් නිදහස් නොවන බවයි. ශ්‍රද්ධාවක ලක්ෂණ නොමැති බැවින් එක් දෘෂ්ටියකවත් පිහිටීමට ඔවුන්ට නොහැකි විය. එහෙත් ඔවුහු මෙම දේශනාව නිසා සරණාගමනයෙහි පිහිටියහ. නිවැරදි වූ ශ්‍රද්ධාව තැබිය යුතු වස්තුවක් කෙරෙහි උපන් ශ්‍රද්ධාව 'ආකාරවතී' (හේතු සහිත) ලෙස අදහස් කරන බැවින්, ලොව යම් නිවැරදි ධර්ම දේශනාවක් වේ ද, මෙයම යැයි පවත්නා වූ මාර්ග සාධනයට පත් ශ්‍රද්ධාවට හේතු වන බැවින් ඒ ඇසුරු කළ ශ්‍රද්ධාව 'ආකාරවතී' යැයි කියන ලදී. වැරදි වස්තුවක් කෙරෙහි තබන ශ්‍රද්ධාව අයෝග්‍ය හේතු නිසා 'ආකාරවතී' නොවේ. 'ආකාරවතී' යන්නෙහි 'වතී' ශබ්දය පැවැත්ම පමණක් නොව, අතිශය අර්ථය හෝ ප්‍රශංසා අර්ථය දක්වන බව දත යුතුය. එබැවින් 'ආකාරවතී' යනු ශ්‍රද්ධාව තැබිය යුතු වස්තුව අනුව අතිශය හේතු සහිත වූ හෝ ප්‍රශංසනීය හේතු සහිත වූ හෝ යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'අපණ්ණක' යන්නෙහි, යම් අර්ථයක් සාධනය කරනු පිණිස ආරම්භ කළ ප්‍රයෝගයක් වැරදුණු විට, එය නැවත ආරම්භ කළ යුතු බැවින් එහිදී ඔහු කිසිවක් නොකළ අයෙකු බඳු වේ. නොවැරදුණු ප්‍රයෝගය අර්ථය සාධනය කරන බැවින් 'අපණ්ණක' වේ. එමෙන්ම මේ ධර්මය ද අකුසල් මැඩපවත්වා පවතින බැවින් ඒකාන්තයෙන් 'අපණ්ණක' යැයි කියන ලදී. එබැවින් "නොවැරදුණු, දෙපැත්තකට නොයන, ඒකාන්තයෙන්ම ගත යුතු" යැයි පවසන ලදී.

---

94. තබ්බිපච්චනීකභූතාති තස්සා මිච්ඡාදිට්ඨියා පච්චනීකභූතා.

94. 'තබ්බිපච්චනීකභූතා' යනු එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට විරුද්ධ හෙවත් ප්‍රතිපක්ෂ වූ යන්නයි.

---

95. නෙසන්ති කුසලානං ධම්මානං. අකුසලතො නික්ඛන්තභාවෙති අසංකිලිට්ඨභාවෙ. ආනිසංසොති සුද්ධවිපාකතා. විසුද්ධිපක්ඛොති විසුද්ධිභාවො පරියොදාතතා. අභූතධම්මස්ස දිට්ඨිභාවස්ස සඤ්ඤාපනා ආචික්ඛනා අභූතධම්මසඤ්ඤාපනා. සාවජ්ජෙසු පරමවජ්ජෙ මිච්ඡාදස්සනෙ පග්ගහණන්ති කුතො සුසීල්‍යස්ස පග්ගහොති ආහ – ‘‘මිච්ඡාදස්සනං ගණ්හන්තස්සෙව සුසීල්‍යං පහීනං හොතී’’ති. මිච්ඡාදිට්ඨිආදයොති එත්ථ මිච්ඡාසඞ්කප්පො පරලොකාභාවචින්තා, මිච්ඡාවාචා පරලොකාභාවවාදභූතො මුසාවාදො, අරියානං පච්චනීකතාදයො. අපරාපරං උප්පජ්ජනවසෙනාති පුනප්පුනං චිත්තෙ උප්පජ්ජනවසෙන. පාපකා අකුසලා ධම්මාති පච්චවෙක්ඛණසඤ්ඤාපනාදිකාලෙ උප්පජ්ජනකා තථාපවත්තා අකුසලඛන්ධා.

95. කුසල් දහම්වලට අයිති නැත. අකුසලයෙන් බැහැර වූ බව යනු කෙලෙස් රහිත වූ පිරිසිදු බවයි. ආනිසංස යනු පිරිසිදු විපාකයයි. විසුද්ධිපක්ඛ යනු පිරිසිදු බව හෙවත් නිර්මල බවයි. නොතිබූ දෙයක් වූ දෘෂ්ටියක් හඟවාලීම හෙවත් ප්‍රකාශ කිරීම 'අභූතධම්මසඤ්ඤාපනා' නම් වේ. වැරදි සහිත දේ අතර පරම වරද වන මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය වැළඳගැනීම තිබියදී කොහේද සුසීල බවක්? එබැවින් "මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ගන්නාහුගේම සුසීල බව පිරිහී යයි" කියා පවසන ලදී. මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ආදිය යන්නෙහි මිථ්‍යා සංකල්පය නම් පරලොවක් නැතැයි සිතීමයි, මිථ්‍යා වාචා නම් පරලොවක් නැතැයි පවසන මුසාවාදයයි, ආර්යයන්ට විරුද්ධ වීම් ආදියයි. අපරාපර වශයෙන් යනු නැවත නැවත සිතේ ඉපදීමයි. පාපී අකුසල ධර්ම යනු පච්චවෙක්ඛණ සඤ්ඤාපනාදී කාලයන්හි උපදින්නා වූ, එලෙස පවත්නා වූ අකුසල ස්කන්ධයන් ය.

---

කලිග්ගහොති අනත්ථපරිග්ගහො. සො පන යස්මා දිට්ඨෙව ධම්මෙ අභිසම්පරායඤ්ච පරාජයො හොතීති ආහ ‘‘පරාජයග්ගාහො’’ති. දුස්සමත්තොති එත්ථ දු-සද්දො ‘‘සමාදින්නො’’ති එත්ථාපි ආනෙත්වා යොජෙතබ්බොති ආහ ‘‘දුප්පරාමට්ඨො’’ති. යථා දුප්පරාමට්ඨො හොති, එවං සමාදින්නො දුස්සමත්තො දුසමාදින්නො වුත්තො. සකවාදමෙව ඵරිත්වාති අත්තනො නත්ථිකවාදමෙව ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති (ම. නි. 2.187; 3.27-28) අවධාරෙන්තො අඤ්ඤස්ස ඔකාසඅදානවසෙන ඵරිත්වා. තෙනාහ ‘‘අධිමුච්චිත්වා’’ති. ‘‘සම්බුද්ධො’’තිආදි අධිමුච්චනාකාරදස්සනං. රිඤ්චතීති විවෙචෙති අපනෙති. තෙනාහ ‘‘වජ්ජෙතී’’ති.

'කලිග්ගහ' යනු අනර්ථය වැළඳ ගැනීමයි. එය මෙලොව හා පරලොව පරාජයට හේතු වන බැවින් 'පරාජය වැළඳ ගැනීම' (පරාජයග්ගාහ) යයි කියනු ලැබේ. 'දුස්සමත්ත' යන්නෙහි 'දු' යන ශබ්දය 'සමාදින්න' යන්නට ද සම්බන්ධ කොට 'දුප්පරාමට්ඨ' (වැරදි ලෙස පිරිමදින ලද හෙවත් වැරදි ලෙස ගන්නා ලද) යයි කියන ලදී. වැරදි ලෙස ගන්නා ලද්දක් යම් සේ ද, එලෙසම වැරදි ලෙස සමාදන් වූ බැවින් එය 'දුසමාදින්න' යයි කියනු ලැබේ. තමන්ගේ වාදයම පතුරුවා යනු තම නත්ථික වාදයම "මෙයම සත්‍යය, අනෙක හිස්ය" කියා නිගමනය කරමින් අන් අදහසකට ඉඩ නොදී පැතිරවීමයි. එබැවින් 'අධිමුච්චිත්වා' (තදින් බැසගෙන) යයි කීහ. 'සම්බුද්ධො' යනාදියෙන් එම බැසගන්නා ආකාරය දැක්වේ. 'රිඤ්චති' යනු වෙන් කරයි හෙවත් ඉවත් කරයි. එබැවින් 'වජ්ජේති' (වර්ජනය කරයි) යයි පවසන ලදී.

---

96. කටග්ගහොති කතං සබ්බසො සිද්ධිමෙව කත්වා ගහණං. සො පන ජයලාභො හොතීති වුත්තං ‘‘ජයග්ගාහො’’ති. සුග්ගහිතොති සුට්ඨුකරණවසෙන ගහිතො. සුපරාමට්ඨොති සුට්ඨු පරාපරං ආසෙවනවසෙන ආමට්ඨො[Pg.53]. උභයෙනපි තස්ස කම්මස්ස කතූපචිතභාවං දස්සෙති, සොත්ථිභාවාවහත්තඤ්ච සග්ගුපපත්තිසංවත්තනතො පාපසභාවපහානතො ච.

96. 'කටග්ගහ' යනු සියලු ආකාරයෙන්ම සිදුකරන ලද (සම්පූර්ණ වූ) දෙයම ග්‍රහණය කිරීමයි. එය ජය ලැබීමක් බැවින් 'ජයග්ගාහ' යයි කියනු ලැබේ. 'සුග්ගහිත' යනු මැනවින් කිරීමේ ආකාරයෙන් ගන්නා ලද්දකි. 'සුපරාමට්ඨ' යනු මැනවින් නැවත නැවත ඇසුරු කිරීමේ (ප්‍රගුණ කිරීමේ) ආකාරයෙන් ස්පර්ශ කරන ලද්දකි. මේ දෙකෙන්ම එම කර්මයේ මැනවින් කරන ලද, රැස් කරන ලද බවත්, පාපී ස්වභාවය දුරු කොට ස්වර්ගයෙහි ඉපදීමට පවතින බැවින් ශාන්තිය හා යහපත උදා කරන බවත් දක්වයි.

---

97. සහත්ථා කරොන්තස්සාති (දී. නි. ටී. 1.166; සං. නි. ටී. 2.3.211) සහත්ථෙනෙව කරොන්තස්ස. නිස්සග්ගියථාවරාදයොපි ඉධ සහත්ථකරණෙනෙව සඞ්ගහිතා. පචනං දහනං විබාධනන්ති ආහ ‘‘දණ්ඩෙන පීළෙන්තස්සා’’ති. සොකං සයං කරොන්තස්සාති පරස්ස සොකකාරණං සයං කරොන්තස්ස, සොකං වා උප්පාදෙන්තස්ස. පරෙහි අත්තනො වචනකරෙහි. සයම්පි ඵන්දතොති පරස්ස විබාධනපයොගෙන සයම්පි ඵන්දතො. අතිපාතයතොති පදං සුද්ධකත්තුඅත්ථෙ හෙතුකත්තුඅත්ථෙ ච වත්තතීති ආහ ‘‘හනන්තස්සපි හනාපෙන්තස්සාපී’’ති.

97. 'සහත්ථා කරොන්තස්ස' යනු තම අතින්ම කරන්නාටය. නිස්සග්ගිය (විසි කිරීම්), ථාවර (ඇටවීම්) ආදිය ද මෙහි තම අතින්ම කිරීම යටතට ඇතුළත් වේ. පිසීම, දැවීම, පීඩා කිරීම යනු 'දණ්ඩෙන් පීඩා කරන්නාට' යන්නයි. 'සොකං සයං කරොන්තස්ස' යනු අනුන්ට ශෝකයට කරුණු තමාම කරන්නා වූ හෝ ශෝකය උපදවන්නා වූ තැනැත්තාටයි. 'පරේහි' යනු තම වචනය පිළිපදින අන් අය මගිනි. 'සයම්පි ඵන්දතො' යනු අනුන්ට පීඩා කිරීමේ ප්‍රයෝගය නිසා තමා ද වෙහෙසෙන (සෙලවෙන) බැවිනි. 'අතිපාතයතො' යන පදය තමා මරන තැනැත්තාට මෙන්ම අනුන් ලවා මරවන්නාට ද යන අර්ථ දෙකටම යෙදෙන බැවින් 'මරන්නා වූ ද මරවන්නා වූ ද' යයි පවසන ලදී.

---

ඝරස්ස භිත්ති අන්තො බහි ච සන්ධිතා හුත්වා ඨිතා ඝරසන්ධි. කිඤ්චිපි අසෙසෙත්වා නිරවසෙසමෙව ලොපොති නිල්ලොපො. එකාගාරෙ නියුත්තො විලොපො එකාගාරිකො. පරිතො සබ්බසො පන්ථෙ හනනං පරිපන්ථො. පාපං න කරීයති පුබ්බෙ අසතො උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා, තස්මා නත්ථි පාපං. යදි එවං කථං සත්තා පාපං පටිපජ්ජන්තීති ආහ – ‘‘සත්තා පන කරොමාති එවංසඤ්ඤිනො හොන්තී’’ති. එවං කිරස්ස හොති ‘‘ඉමෙසඤ්හි සත්තානං හිංසාදිකිරියා න අත්තානං ඵුසති තස්ස නිච්චතාය නිබ්බිකාරත්තා, සරීරං පන අචෙතනං කට්ඨකලිඞ්ගරූපමං, තස්මිං විකොපිතෙපි න කිඤ්චි පාප’’න්ති. ඛුරනෙමිනාති නිසිතඛුරමයනෙමිනා. ගඞ්ගාය දක්ඛිණදිසා අප්පතිරූපදෙසො, උත්තරදිසා පතිරූපදෙසොති අධිප්පායෙන ‘‘දක්ඛිණඤ්චෙ’’තිආදි වුත්තන්ති ‘‘දක්ඛිණතීරෙ මනුස්සා කක්ඛළා’’තිආදිමාහ.

ගෙයි බිත්තිය ඇතුළත හා පිටත එකතු වී පවත්නා සන්ධිය 'ඝරසන්ධි' (ගෙවල් බිඳීම) යි. කිසිවක් ඉතිරි නොකර සම්පූර්ණයෙන්ම කොල්ලකෑම 'නිල්ලෝප' නම් වේ. එක් නිවසක පමණක් නිරත වූ කොල්ලකෑම 'ඒකාගාරික' නම් වේ. මගෙහි සෑම තැනම මරා දැමීම 'පරිපන්ථ' (මංපැහැරීම) නම් වේ. කලින් නැති දෙයක් අලුතින් උපදවන්නට නොහැකි බැවින් පවක් සිදු නොවේ, එබැවින් පවක් නැත. ඉදින් එසේ නම් සත්ත්වයෝ කෙසේ පව් කරත් ද යන්නට, "සත්ත්වයෝ වනාහි කරමු යයි යන හැඟීමෙන් යුක්ත වෙති" යයි පවසන ලදී. ඔවුන්ගේ අදහස මෙසේය: "මෙම සත්ත්වයන්ට කරන හිංසා පීඩා ආදිය ආත්මයට ස්පර්ශ නොවේ, මන්ද ආත්මය නිත්‍ය බැවින් හා විකාර නොවන බැවිනි. ශරීරය වනාහි අචේතනික වූ දර කැබැල්ලක් වැනි දෙයකි. එය විනාශ කළත් පවක් සිදු නොවේ." 'ඛුරනේමිනා' යනු මුවහත් දැලි පිහි සහිත නිමියෙනි. ගංගා නදියේ දකුණු දිශාව අනුචිත ප්‍රදේශයක් බවත්, උතුරු දිශාව උචිත ප්‍රදේශයක් බවත් යන අදහසින් "දකුණු ඉවුරේ මිනිසුන් රෞද්‍රය" යනාදිය පවසන ලදී.

---

මහායාගන්ති මහාවිජිතයඤ්ඤසදිසං මහායාගං. සීලසංයමෙනාති කායිකවාචසිකසංවරෙන. සච්චවචනෙනාති සච්චවාචාය. තස්ස විසුං වචනං ලොකෙ ගරුතරපුඤ්ඤසම්මතභාවතො. යථා හි පාපධම්මෙසු මුසාවාදො ගරු, එවං පුඤ්ඤධම්මෙසු සච්චවාචා. තෙනාහ භගවා – ‘‘එකං ධම්මමතීතස්සා’’තිආදි (ධ. ප. 176). වුත්තනයෙනෙවාති කණ්හපක්ඛෙ වුත්තනයෙන. තත්ථ හි – ‘‘නත්ථි පාපං, නත්ථි පාපස්ස ආගමො’’ති ආගතං, ඉධ ‘‘අත්ථි පුඤ්ඤං, අත්ථි පුඤ්ඤස්ස ආගමො’’ති ආගතං, අයමෙව විසෙසො. සෙසං වුත්තසදිසමෙවාති [Pg.54] ‘‘තෙසමෙතං පාටිකඞ්ඛ’’න්ති එවමාදිං සන්ධාය වදති, තං හෙට්ඨා පුරිමවාරසදිසං.

'මහායාග' යනු මහා විජිත යාගය වැනි මහා පූජාවන් ය. 'සීලසංයමෙන' යනු කායික හා වාචසික සංවරයෙනි. 'සච්චවචනෙන' යනු සත්‍ය වචනයෙනි. සත්‍ය වචනය ලෝකයෙහි ඉතා උසස් පිනක් ලෙස සම්මත බැවින් එය වෙන් කොට දක්වන ලදී. පාප ධර්මයන් අතර මුසාවාදය බරපතළ වන්නා සේම, පුණ්‍ය ධර්මයන් අතර සත්‍ය වචනය ද එසේමය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "එක් දහමක (සත්‍යයේ) ඉක්මවා ගිය තැනැත්තාට..." යනාදිය වදාළ සේක. 'කී ක්‍රමයටම' යනු අකුසල පක්ෂයේ (කළු පක්ෂයේ) දැක්වූ ක්‍රමයටමය. එහි "පවක් නැත, පවෙහි පැමිණීමක් නැත" යයි පැමිණි අතර, මෙහි "පිනක් ඇත, පිනෙහි පැමිණීමක් ඇත" යයි පැමිණියේය. මෙය පමණක් වෙනසයි. සෙසු කොටස කලින් කීවා හා සමානයි යනු "ඔවුන්ට මෙය බලාපොරොත්තු විය හැකිය" යනාදියයි. එය කලින් වාරයට සමාන වේ.

---

100. උභයෙනාති හෙතුපච්චයපටිසෙධවචනෙන. සංකිලෙසපච්චයන්ති සංසාරෙ පරිබ්භමනෙන කිලින්නස්ස මලිනභාවස්ස කාරණං. වුත්තවිපරියායෙන විසුද්ධිපච්චයන්ති සද්දත්ථො වෙදිතබ්බො. බලන්තිආදීසු සත්තානං සංකිලෙසාවහං වොදානාවහඤ්ච උස්සාහසඞ්ඛාතං බලං වා, සූරවීරභාවසඞ්ඛාතං වීරියං වා, පුරිසෙන කත්තබ්බො පුරිසථාමො වා, සො එව පරං පරං ඨානං අක්කමනප්පත්තියා පුරිසපරක්කමො වා නත්ථි න උපලබ්භති.

100. 'උභයෙන' යනු හේතු සහ ප්‍රත්‍ය ප්‍රතික්ෂේප කරන වචන දෙකෙනි. 'සංකිලෙසපච්චය' යනු සංසාරයේ සැරිසැරීම නිසා ඇතිවන කෙලෙස් සහිත කිලිටි බවට හේතුවයි. කලින් කී දෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස 'විසුද්ධිපච්චය' (පිරිසිදු බවට හේතුව) යන්නෙහි අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. බල යනාදියෙහි, සත්ත්වයන්ගේ කෙලෙස් ඇතිවීමට හෝ පිරිසිදු වීමට හේතු වන්නා වූ උත්සාහය නම් වූ 'බලය' හෝ, ශූර වීර භාවය නම් වූ 'වීර්යය' හෝ, පුරුෂයා විසින් කටයුතු වූ 'පුරුෂ තාමය' (කාය ශක්තිය) හෝ, උසස් තැන් කරා පැමිණීමට හේතු වන 'පුරුෂ පරාක්‍රමය' හෝ නැත, දක්නට නොලැබේ.

---

සත්වයොගතො, රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය ච සත්තා. පාණනතො අස්සාසපස්සාසවසෙන පවත්තියා පාණා. තෙ පන සො එකින්ද්‍රියාදිවසෙන විභජිත්වා වදතීති ආහ ‘‘එකින්ද්‍රියො’’තිආදි. අණ්ඩකොසාදීසු භවනතො භූතාති වුච්චන්තීති ආහ ‘‘අණ්ඩකොස…පෙ… වදන්තී’’ති. ජීවනතො පාණං ධාරෙන්තො විය වඩ්ඪනතො ජීවාති එවං සත්තපාණභූතජීවෙසු සද්දත්ථො වෙදිතබ්බො. නත්ථි එතෙසං සංකිලෙසවිසුද්ධීසු වසොති අවසා. නත්ථි නෙසං බලං වීරියඤ්චාති අබලා අවීරියා. නියතතාති අච්ඡෙජ්ජසුත්තාවුතාභෙජ්ජමණි විය නියතපවත්තනතාය ගතිජාතිබන්ධපජහවසෙන නියාමො. තත්ථ තත්ථ ගමනන්ති ඡන්නං අභිජාතීනං තාසු තාසු ගතීසු උපගමනං සමවායෙන සමාගමො. සභාවොයෙවාති යථා කණ්ටකස්ස තික්ඛතා, කබිට්ඨඵලානං පරිමණ්ඩලතා, මිගපක්ඛීනං විචිත්තාකාරතා, එවං සබ්බස්සපි ලොකස්ස හෙතුපච්චයෙන විනා තථා තථා පරිණාමො, අයං සභාවොයෙව අකිත්තිමොයෙව. තෙනාහ ‘‘යෙන හී’’තිආදි.

සත්වයින් සමඟ යෙදෙන බැවින් ද, රූප ආදියෙහි ඇලෙන (සත්ත-විසත්ත) ස්වභාවය නිසා ද ඔවුන් 'සත්වයෝ' නම් වෙති. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වශයෙන් පැවතීම නිසා 'ප්‍රාණයෝ' නම් වෙති. ඔවුන්ම ඒකේන්ද්‍රිය ආදී වශයෙන් බෙදා දක්වන්නේ 'ඒකේන්ද්‍රිය' යනාදිය පැවසීය. අණ්ඩකෝෂ ආදියෙහි හටගන්නා බැවින් ඔවුන් 'භූතයෝ' යැයි කියනු ලබන බව 'අණ්ඩකෝෂ...පෙ... පවසති' යන්නෙන් දැක්වේ. ජීවත් වන බැවින් ප්‍රාණය දරන්නාක් මෙන් වැඩෙන (වර්ධනය වන) බැවින් 'ජීවයෝ' නම් වේ. මෙසේ සත්ත, ප්‍රාණ, භූත, ජීව යන පදයන්හි ශබ්දාර්ථ දත යුතුය. මොවුන්ගේ කෙලෙස් වැගිරීම හෝ පිරිසිදු වීම සම්බන්ධයෙන් තමාගේ වසඟයක් නැති බැවින් 'අවශ' (අවසා) නම් වේ. ඔවුන්ට බලයක් හෝ වීර්යයක් නැති බැවින් 'අබල' හා 'අවීර්ය' නම් වෙති. නොබිඳිය හැකි නූලක අමුණන ලද නොබිඳිය හැකි මැණිකක් මෙන් නියත වශයෙන් පවතින බැවින් ද, ගති, ජාති, බන්ධන අත්හැරීම වශයෙන් නියමයක් පවතින බැවින් 'නියතභාවය' නම් වේ. ඒ ඒ තැන්වලට යාම යනු අභිජාති හයට අයත් ඒ ඒ ගතිවලට පැමිණීම හෙවත් සමවායයෙන් එක්වීමයි. 'ස්වභාවයම' යනු කටුවක තියුණු බව, දිවුල් ගෙඩිවල වටකුරු බව, මුව පක්ෂීන්ගේ විසිතුරු බව මෙන් මුළු ලෝකයාගේම හේතු ප්‍රත්‍යයෙන් තොරව ඒ ඒ ආකාරයෙන් සිදුවන විපර්යාසයයි. මෙය ස්වභාවයම මිස කෘතිම දෙයක් නොවේ. එබැවින් 'යෙන හි' යනාදිය පැවසීය.

---

සකුණෙ හනතීති සාකුණිකො, තථා සූකරිකො. ලුද්දොති අඤ්ඤොපි යො කොචි මාගවිකො නෙසාදො. පාපකම්මපසුතතාය කණ්හාභිජාති නාම. භික්ඛූති සාකියා භික්ඛූ, මච්ඡමංසඛාදනතො නීලාභිජාතීති වදන්ති. ඤායලද්ධෙපි පච්චයෙ භුඤ්ජමානා ආජීවකසමයස්ස විලොමගාහිතාය ‘‘පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්තී’’ති වදන්ති. එකෙ පබ්බජිතා, යෙ සවිසෙසං අත්තකිලමථානුයොගමනුයුත්තා. තථා [Pg.55] හි තෙ කණ්ටකෙ වත්තෙන්තා විය හොන්තීති කණ්ටකවුත්තිකාති වුත්තා. ඨත්වා භුඤ්ජනදානපටික්ඛෙපාදිවතසමායොගෙන පණ්ඩරතරා. අචෙලකසාවකාති ආජීවකසාවකෙ වදති. තෙ කිර ආජීවකලද්ධියා විසුද්ධචිත්තතාය නිගණ්ඨෙහිපි පණ්ඩරතරා. නන්දාදයො හි තථාරූපාය පටිපත්තියා පත්තබ්බා, තස්මා නන්දාදයො නිගණ්ඨෙහි ආජීවකසාවකෙහි ච පණ්ඩරතරාති වුත්තා ‘‘සුක්කාභිජාතී’’ති.

කුරුල්ලන් මරන බැවින් 'සාකුණික' (වැදි) නම් වේ. එසේම 'සූකරික' (ඌරන් මරන්නා) ද වේ. 'ලුද්ද' යනු මුවන් දඩයම් කරන වෙනත් ඕනෑම වැද්දෙකි. පව්කම්වල නිරත වන බැවින් මොවුහු 'කණ්හාභිජාති' (කළු අභිජාතිය) නම් වෙති. 'භික්ෂූහු' යනු ශාක්‍ය පුත්‍රීය භික්ෂූන්ය. මස් මාළු අනුභව කරන බැවින් ඔවුන් 'නීලාභිජාති' යැයි (ආජීවකයෝ) පවසති. ධාර්මිකව ලත් ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝජනය කළ ද, ආජීවක සමයේ පවතින විකෘති ග්‍රහණය නිසා 'ප්‍රත්‍යයන්හි කටු දමා කති' යැයි ඔවුන් පවසති. ඇතැම් පැවිද්දෝ අත්තකිලමථානුයෝගයෙහි විශේෂයෙන් යෙදුණාහු වෙති. ඔවුන් කටු මත පෙරළෙන්නාක් මෙන් සිටින බැවින් 'කණ්ටකවුත්තිකා' (කටු වත රකින්නෝ) යැයි කියනු ලැබේ. සිටගෙන අනුභව කිරීම හා දානය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ආදී වත සමාදානයෙන් යුක්ත වූවෝ වඩාත් සුදු (පණ්ඩරතර) වෙති. 'අචේලක ශ්‍රාවකයෝ' යනු ආජීවක ශ්‍රාවකයන් ගැන කියනු ලැබේ. ආජීවක ලබ්ධියට අනුව සිත පිරිසිදු බැවින් ඔවුන් නිගණ්ඨයන්ටත් වඩා සුදු බව පවසති. නන්ද ආදීහු එවැනි පිළිවෙතකින් අරමුණට පැමිණිය යුතු බැවින්, නන්ද ආදීහු නිගණ්ඨයන්ට හා ආජීවක ශ්‍රාවකයන්ට වඩා සුදු බව 'සුක්කාභිජාති' (සුදු අභිජාතිය) යන්නෙන් පවසන ලදී.

---

අයමෙතෙසං ලද්ධීති සාකුණිකාදිභාවූපගමනෙන කණ්හාභිජාතිආදීසු දුක්ඛං සුඛඤ්ච පටිසංවෙදෙන්තා අනුක්කමෙන මහාකප්පානං චුල්ලාසීතිසහස්සානි ඛෙපෙත්වා ආජීවකභාවූපගමනෙන පරමසුක්කාභිජාතියං ඨත්වා සංසාරතො සුජ්ඣන්තීති අයං තෙසං නියති ආජීවකානං ලද්ධි.

මෙය ඔවුන්ගේ ලබ්ධියයි: සාකුණික ආදී භාවයට පැමිණීමෙන් කණ්හාභිජාති ආදියෙහි දුක් සැප විඳිමින්, අනුපිළිවෙළින් මහා කල්ප අසූහාර දහසක් ගෙවා, ආජීවක භාවයට පැමිණ පරම සුක්කාභිජාතියෙහි පිහිටා සංසාරයෙන් පිරිසිදු වෙති යනු ආජීවකයන්ගේ ලබ්ධිය වූ නියතියයි.

---

‘‘නත්ථි දින්න’’න්ති වදන්තො නත්ථිකො දානස්ස ඵලං පටික්ඛිපතීති ආහ – ‘‘නත්ථිකදිට්ඨි විපාකං පටිබාහතී’’ති. තථා චෙව හෙට්ඨා සංවණ්ණිතං ‘‘නත්ථිකදිට්ඨි හි නත්ථිතමාහා’’ති. අහෙතුකදිට්ඨි උභයන්ති කම්මං විපාකඤ්ච උභයං. සො හි ‘‘අහෙතූ අපච්චයා සත්තා සංකිලිස්සන්ති විසුජ්ඣන්තී’’ති වදන්තො කම්මස්ස විය විපාකස්සපි සංකිලෙසවිසුද්ධීනං පච්චයත්තාභාවවචනතො තදුභයං පටිබාහති නාම. විපාකො පටිබාහිතො හොති අසති කම්මෙ විපාකාභාවතො. කම්මං පටිබාහිතං හොති අසති විපාකෙ කම්මස්ස නිරත්ථකභාවාපත්තිතො. අත්ථතොති සරූපෙන. උභයපටිබාහකාති විසුං විසුං තංතංදිට්ඨිතා වුත්තාපි සබ්බෙ තෙ නත්ථිකාදයො නත්ථිකදිට්ඨිආදිවසෙන පච්චෙකං තිවිධදිට්ඨිකා එව උභයපටිබාහකත්තා. ‘‘උභයපටිබාහකා’’ති හි හෙතුවචනං. අහෙතුකවාදා චාතිආදි පටිඤ්ඤාවචනං. යො හි විපාකපටිබාහනෙන නත්ථිකදිට්ඨිකො, සො අත්ථතො කම්මපටිබාහනෙන අකිරියදිට්ඨිකො, උභයපටිබාහනෙන අහෙතුකදිට්ඨිකො ච හොති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

'දුන් දෙයෙහි විපාක නැත' යැයි පවසන්නා වූ නත්ථිකයා දානයේ ඵලය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. එබැවින් 'නත්ථික දිට්ඨිය විපාකය වළක්වයි' යැයි කීවේය. එසේම 'නත්ථික දිට්ඨිය වනාහි නැති බවම පවසයි' යනුවෙන් යට විස්තර කරන ලදී. 'අහේතුක දිට්ඨිය' යනු කර්මය හා විපාකය යන දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. 'සත්වයෝ අහේතුකව අප්‍රත්‍යව කෙලෙසෙති, පිරිසිදු වෙති' යැයි පවසන්නා, කර්මයට මෙන්ම විපාකයට ද කෙලෙස් හා පිරිසිදු බව සඳහා හේතුවක් නැති බව පැවසීමෙන් ඒ දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරයි. කර්මය නැති කල්හි විපාකය ද නැති බැවින් විපාකය ප්‍රතික්ෂේප වූවකි. විපාකයක් නැති කල්හි කර්මය නිෂ්ඵල වන බැවින් කර්මය ද ප්‍රතික්ෂේප වූවකි. අර්ථය අනුව මොවුහු සැබවින්ම දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරන්නෝ වෙති. ඒ ඒ දිට්ඨි ගත්තවුන් වෙන් වෙන්ව දැක්වුව ද, ඒ සියලු නත්ථිකාදීහු නත්ථික දිට්ඨි ආදි වශයෙන් වෙන් වෙන්ව ත්‍රිවිධ දිට්ඨිකයෝම වෙති. මන්ද යත් ඔවුන් දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවිනි. 'දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරන්නෝ' යනු හේතු දැක්වීමයි. 'අහේතුක වාදකයෝය' යනාදිය ප්‍රතිඥා වාක්‍යයයි. විපාක ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් යමෙක් නත්ථික දිට්ඨිකයෙකු වේ ද, ඔහු අර්ථය අනුව කර්ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් අකිරිය දිට්ඨිකයෙකු ද, දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් අහේතුක දිට්ඨිකයෙකු ද වේ. ඉතිරි දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

---

සජ්ඣායන්තීති තං දිට්ඨිදීපකං ගන්ථං උග්ගහෙත්වා පඨන්ති. වීමංසන්තීති තස්ස අත්ථං විචාරෙන්ති. තෙසන්තිආදි වීමංසනාකාරදස්සනං. තස්මිං ආරම්මණෙති යථාපරිකප්පිතකම්මඵලාභාවදීපකෙ ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තාය ලද්ධියා ආරම්මණෙ. මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨතීති ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිවසෙන [Pg.56] අනුස්සවූපලද්ධෙ අත්ථෙ තදාකාරපරිවිතක්කනෙහි සවිග්ගහෙ විය සරූපතො චිත්තස්ස පච්චුපට්ඨිතෙ චිරකාලපරිචයෙන ‘‘එවමෙත’’න්ති නිජ්ඣානක්ඛමභාවූපගමනෙන නිජ්ඣානක්ඛන්තියා තථා ගහිතෙ පුනප්පුනං තථෙව ආසෙවන්තස්ස බහුලීකරොන්තස්ස මිච්ඡාවිතක්කෙන සමාදියමානා මිච්ඡාවායාමුපත්ථම්භිතා අතංසභාවං ‘‘තංසභාව’’න්ති ගණ්හන්තී මිච්ඡාසතීති ලද්ධනාමා තංලද්ධිසහගතා තණ්හා සන්තිට්ඨති. චිත්තං එකග්ගං හොතීති යථාවුත්තවිතක්කාදිපච්චයලාභෙන තස්මිං ආරම්මණෙ අවට්ඨිතතාය අනෙකග්ගං පහාය එකග්ගං අප්පිතං විය හොති. මිච්ඡාසමාධිපි හි පච්චයවිසෙසෙහි ලද්ධභාවනාබලෙහි කදාචි සමාධානපතිරූපකිච්චකරො හොතියෙව වාලවිජ්ඣනාදීසු වියාති දට්ඨබ්බං. ජවනානි ජවන්තීති අනෙකක්ඛත්තුං තෙනාකාරෙන පුබ්බභාගියෙසු ජවනවාරෙසු පවත්තෙසු සබ්බපච්ඡිමෙ ජවනවාරෙ සත්ත ජවනානි ජවන්ති. පඨමජවනෙ පන සතෙකිච්ඡා හොන්ති, තථා දුතියාදීසූති ධම්මසභාවදස්සනමෙතං, න පන තස්මිං ඛණෙ තෙසං සතෙකිච්ඡභාවාපාදනං කෙනචි සක්කා කාතුං.

'සජ්ඣායනා කරති' යනු ඒ දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කරන ග්‍රන්ථ උගෙන කියවති. 'විමසති' යනු එහි අර්ථය විමර්ශනය කරති. 'ඔවුන්ගේ' යනාදිය විමසන ආකාරය දැක්වීමයි. ඒ අරමුණෙහිදී, එනම් තමන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද කර්ම ඵල නැති බව ප්‍රකාශ කරන 'දුන් දෙයෙහි විපාක නැත' යනාදි ක්‍රමයෙන් පවතින ලබ්ධිය නමැති අරමුණෙහිදී, මිච්ඡා සතිය පිහිටයි. 'දුන් දෙයෙහි විපාක නැත' යනාදි වශයෙන් ඇසීමෙන් ලත් අර්ථයෙහි, ඒ ආකාරයෙන් මෙනෙහි කිරීම් මඟින් සෘජුවම සිතෙහි පහළ වී, බොහෝ කලක් පුරුදු කිරීමෙන් 'මෙය මෙසේමය' යනුවෙන් නිජ්ඣානක්ඛන්තියට පැමිණේ. එසේ ගෙන නැවත නැවතත් එසේම සේවනය කරන්නා වූ, බහුලව පුරුදු කරන්නා වූ තැනැත්තාගේ මිච්ඡා විතර්කයෙන් සමාදන් වූ, මිච්ඡා වායාමයෙන් උපස්තම්භක වූ, එම ස්වභාවය නොවන දෙය 'එම ස්වභාවයම' ලෙස ගන්නා වූ 'මිච්ඡා සතිය' නම් වූ ඒ ලබ්ධිය හා සහගත තෘෂ්ණාව පිහිටයි. 'සිත එකඟ වෙයි' යනු ඉහත කී විතර්ක ආදි ප්‍රත්‍යයන් ලැබීමෙන් ඒ අරමුණෙහි පිහිටන බැවින් විසිරුණු බව හැර එකඟ බව හෙවත් අර්පණාවකට මෙන් පැමිණීමයි. මිච්ඡා සමාධිය ද විශේෂ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ලත් භාවනා බලයෙන්, වාලවිජ්ඣන ආදියෙහිදී මෙන් කවදා හෝ සමාධියකට සමාන වූ කාර්යයක් කරන්නේම යැයි දත යුතුය. 'ජවන ජවනය වෙයි' යනු ඒ ආකාරයෙන් පූර්ව භාගයේ ජවන වාරයන්හි බොහෝ වාරයක් පැවතීමෙන් පසු, අවසාන ජවන වාරයේදී ජවන සතක් ජවනය වෙයි. ප්‍රථම ජවනයේදී මිදිය හැකි (සතෙකිච්ඡා) වෙති, දෙවන ආදියේදී ද එසේමය. මෙය ධර්ම ස්වභාවය දැක්වීමක් මිස, ඒ මොහොතේ ඔවුන්ගේ එම තත්ත්වය ඇති කිරීමට කිසිවෙකුට නොහැකිය.

---

තත්ථාති තෙසු තීසු මිච්ඡාදස්සනෙසු. කොචි එකං දස්සනං ඔක්කමතීති යස්ස එකස්මිංයෙව අභිනිවෙසො ආසෙවනා ච පවත්තා, සො එකංයෙව දස්සනං ඔක්කමති. යස්ස පන ද්වීසු, තීසුපි වා අභිනිවෙසනා පවත්තා, සො ද්වෙ තීණි ඔක්කමති. එතෙන යා පුබ්බෙ උභයපටිබාහනතාමුඛෙන වුත්තා අත්ථසිද්ධා සබ්බදිට්ඨිකතා, සා පුබ්බභාගියා. යා පන මිච්ඡත්තනියාමොක්කන්ති භූතා, සා යථාසකං පච්චයසමුදාගමසිද්ධිතො භින්නාරම්මණානං විය විසෙසාධිගමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං එකජ්ඣං අනුප්පත්තියා අසංකිණ්ණා එවාති දස්සෙති. එකස්මිං ඔක්කන්තෙපීතිආදිනා තිස්සන්නම්පි දිට්ඨීනං සමානබලතං සමානඵලතඤ්ච දස්සෙති, තස්මා තිස්සොපි චෙතා එකස්ස උප්පන්නා අඤ්ඤමඤ්ඤං අබ්බොකිණ්ණා එව, එකාය විපාකෙ දින්නෙ ඉතරා අනුබලප්පදායිකා හොන්ති. වට්ටඛාණු නාමාති ඉදං වචනං නෙය්‍යත්ථං, න නීතත්ථන්ති තං විවරිත්වා දස්සෙතුං කිං පනෙසාතිආදි වුත්තං, අකුසලං නාමෙතං අබලං දුබ්බලං, න කුසලං විය මහාබලන්ති ආහ – ‘‘එකස්මිංයෙව අත්තභාවෙ නියතො’’ති. අඤ්ඤථා සම්මත්තනියාමො විය මිච්ඡත්තනියාමොපි අච්චන්තිකො සියා. යදි එවං වට්ටඛාණුකජොතනා කථන්ති ආහ ‘‘ආසෙවනවසෙන පනා’’තිආදි, තස්මා යථා ‘‘සකිං නිමුග්ගො [Pg.57] නිමුග්ගොව හොතී’’ති (අ. නි. 7.15) වුත්තං, එවං වට්ටඛාණුකජොතනා. යාදිසෙ හි පච්චයෙ පටිච්ච අයං තංතංදස්සනං ඔක්කන්තො පුන කදාචි තප්පටිපක්ඛෙ පච්චයෙ පටිච්ච තතො සීසුක්ඛිපනමස්ස න හොතීති න වත්තබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති.

'එහි' යනු ඒ මිත්‍යා දෘෂ්ටි තුන කෙරෙහිය. යමෙකුට එක් දර්ශනයක් කෙරෙහිම දැඩිව බැසගැනීම හා පුන පුනා සේවනය කිරීම පවතී ද, හෙතෙම එක් දර්ශනයකටම පිවිසෙයි. යමෙකුට දර්ශන දෙකක හෝ තුනකම බැසගැනීම පවතී ද, හෙතෙම දෙකකට හෝ තුනකටම පිවිසෙයි. මින් පෙර උභයපටිබාහනතා (දෙපසම බැහැර කිරීම) යන ක්‍රමයෙන් පවසන ලද, සියලු දෘෂ්ටිගතයන් කෙරෙහි සිද්ධ වන්නා වූ අර්ථය පූර්වභාගීය (පූර්ව අවස්ථාවට අයත්) වේ. යම් මිත්‍යාත්වයෙහි නියත බවක් වේ ද, එය තම තමන්ගේ ප්‍රත්‍යයන්ගේ සම්මුඛ වීමෙන් සිද්ධ වන බැවින්, වෙනස් වූ අරමුණු ඇත්තවුන්ගේ සුවිශේෂී අවබෝධයන් මෙන් එකිනෙක මිශ්‍ර නොවී ඒකාබද්ධව පැමිණීමෙන් අසංකීර්ණ වන බව දක්වයි. 'එකකට පිළිපන් කල්හි ද' යනාදියෙන් දෘෂ්ටි තුනේම සමාන බලය හා සමාන ඵලය දක්වයි. එබැවින් මෙම දෘෂ්ටි තුනම එක් පුද්ගලයෙකුට උපන් කල්හි ඒවා එකිනෙක මිශ්‍ර නොවේ. එක් දෘෂ්ටියක් විපාක දෙන කල්හි අන්‍ය දෘෂ්ටීන් ඊට අනුබල දෙන්නෝ වෙති. 'වට්ටඛාණු' (සංසාර කණුව) යන මෙම වචනය නෙය්‍යත්ථ (වෙනත් අයුරකින් තේරුම් ගත යුතු) මිස නීතත්ථ (ඍජු අර්ථය) නොවන බව විස්තර කර දැක්වීමට 'කිං පනේස' යනාදිය පවසන ලදී. අකුසලය යනු අබල වූ, දුබල වූ දෙයකි. එය කුසලය මෙන් මහා බලසම්පන්න නොවන බැවින් 'එක් ආත්ම භාවයකට පමණක් නියමිත වූ' යැයි පැවසීය. එසේ නොවන්නේ නම්, සම්මත්තනියාමය (නිවැරදි බවට නියත වීම) මෙන් මිච්ඡත්තනියාමය ද (වැරදි බවට නියත වීම) අත්‍යන්ත (සදාකාලික) වනු ඇත. ඉදින් එසේ නම් 'වට්ටඛාණු' (සංසාර කණුව) ලෙස දැක්වීම කෙසේ දැයි විමසන්නේ නම්, එය පුන පුනා සේවනය කිරීමේ (ආසේවන) බලයෙන් එසේ වන බව පවසන ලදී. එබැවින් 'එක් වරක් ගිලුණේ ගිලුණේම වෙයි' යනුවෙන් පැවසූ පරිදි සංසාර කණුවක් ලෙස දැක්වීම සිදු වේ. යම්බඳු ප්‍රත්‍යයන් නිසා මොහු ඒ ඒ දර්ශනයන්ට බැසගත්තේ ද, නැවත කවදා හෝ ඊට ප්‍රතිපක්ෂ ප්‍රත්‍යයන් නිසා ඉන් හිස එසවීමක් (මිදීමක්) ඔහුට ඇති නොවේ යැයි නොකිය යුතුය. ඒ නිසා 'බොහෝ දුරට' (යෙභුය්‍යෙන) යැයි පවසන ලදී.

---

තස්මාති යස්මා එවං සංසාරඛාණුභාවස්සපි පච්චයො අකල්‍යාණජනො, තස්මා. භූතිකාමොති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථානං වසෙන අත්තනො ගුණෙහි වඩ්ඪිකාමො. යං පනෙත්ථ කෙචි වදන්ති ‘‘යථා චිරකාලභාවනාය පරිපාකූපගමලද්ධබලත්තා උපනිස්සයකුසලා අකුසලෙ සබ්බසො සමුච්ඡින්දන්ති, එවං අකුසලධම්මා තතොපි චිරකාලභාවනාසම්භවතො ලද්ධබලා හුත්වා කදාචි කුසලධම්මෙපි සමුච්ඡින්දන්ති. එවඤ්ච කත්වා දළ්හමිච්ඡාභිනිවෙසස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස වට්ටඛාණුකභාවජොතනාපි සමත්ථිතා හොතී’’ති යථා තං ‘‘වස්සභඤ්ඤානං දිට්ඨී’’ති, තං න, මිච්ඡත්තනියතධම්මානං චිරකාලභාවනාමත්තෙන න පටිපක්ඛස්ස පජහනසමත්ථතා, අථ ඛො ධම්මතාසිද්ධෙන පච්චයවිසෙසාහිතසාමත්ථියෙන අත්තනො පහායකසභාවෙන පහායකභාවො භාවනාකුසලානංයෙව වුත්තො, අකුසලානංයෙව ච පහාතබ්බභාවො ‘‘දස්සනෙන පහාතබ්බා’’තිආදිනා නයෙන, අකුසලානංයෙව දුබ්බලභාවො ‘‘අබලානං බලීයන්තී’’තිආදිනා (සු. නි. 776; මහානි. 5) (යුත්තිනාපි නාමතො වා අධිගමනියො ආලොකො ආලොකභාවතො බාහිරාරණෙකා විය න චෙත්ථ පටිඤ්ඤත්තෙ භාවෙසතා සොතුනො ආසංකිතබ්බා විසෙසවස්ස සාධෙතබ්බතො සාමඤ්ඤස්ස ච සොතුභාවෙන අධිප්පෙතත්තා වෙද-සද්දස්ස ලොපො දීපෙ සභාවෙ සාධනෙ යථා තං සද්දයභාවස්ස නාපි විසුද්ධකඅනුමානාදිවිරොධසම්භාවතො. න හි සක්කා අන්තරාලොකස්ස බාහිරාලොකස්ස විය රූපකායං උපාදාය රූපතා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තාදිකෙ පතිට්ඨාපෙතුං සක්කාති වුත්තං, නනුපි අන්තරාලොකො අවිග්ගහත්තා වෙදනා වියාති සද්ධෙව ඤාණාලොකස්ස අවිජ්ජන්ධකාරා විය විධමනියභාවෙ සබ්බෙසම්පි කුසලධම්මානං කෙනචිපි අකුසලධම්මෙන සමුච්ඡින්දනියතා සිද්ධාව හොති). වට්ටඛාණුකචොදනාය යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙවාති තිට්ඨතෙසා බාලජනවිකත්ථනා.

'එබැවින්' යනු යම් හෙයකින් මෙලෙස සංසාර කණුවක් වැනි වූ පුද්ගලයාට ද අසත්පුරුෂයා ප්‍රත්‍ය වේ ද, එබැවිනි. 'භූතිකාමො' යනු දිට්ඨධම්මික (මෙලොව), සම්පරායික (පරලොව) සහ පරමත්ථ (උතුම් අර්ථය) යන කරුණු අනුව තමාගේ ගුණයන්ගෙන් වැඩීමට කැමති තැනැත්තා ය. මෙහිලා ඇතැමුන් පවසන්නේ 'යම් සේ චිරකාලීන භාවනාවෙන් පරිපාකයට පත්ව බලවත් වූ උපනිශ්‍රය කුසලයෝ අකුසලයන් සහමුලින්ම සිඳලත් ද, එලෙසම අකුසල ධර්මයෝ ද ඊට වඩා වැඩි කාලයක් භාවනා කිරීමෙන් (පුරුදු කිරීමෙන්) ලත් බල ඇත්තෝ වී කවදා හෝ කුසල ධර්මයන් ද සහමුලින් සිඳලත්' යනුවෙනි. මෙය 'වස්සභඤ්ඤයන්ගේ දෘෂ්ටිය' ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර, එලෙස වූ විට දැඩි මිත්‍යා අභිනිවේශය ඇති මිත්‍යා දෘෂ්ටිකයාගේ සංසාර කණු බව දැක්වීම ද තහවුරු වන බව ඔවුහු පවසති. එය එසේ නොවේ. මිච්ඡත්තනියත ධර්මයන් චිරකාලීන භාවනාව (පුරුදු කිරීම) පමණකින් ප්‍රතිපක්ෂය (කුසලය) ප්‍රහාණය කිරීමට සමත් නොවේ. එසේ නොව, ධර්මතාවයෙන්ම සිද්ධ වූ, ප්‍රත්‍ය විශේෂයන්ගෙන් ලබා ගත් ශක්තියෙන් යුත්, ස්වභාවයෙන්ම ප්‍රහාණය කරන්නා වූ (බැහැර කරන්නා වූ) ස්වභාවය පවතින්නේ භාවනා කුසලයන්ටම පමණක් බව පවසන ලදී. අකුසලයන්ට පවතින්නේ ප්‍රහාණය විය යුතු (බැහැර විය යුතු) බව පමණි. 'දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු' යනාදී නයින් ද, 'දුබලයන්ට බලවන්තයෝ බලපෑම් කරති' යනාදී නයින් ද අකුසලයන්ගේ දුර්වල බව පෙන්වා දී ඇත. (ප්‍රඥා ආලෝකය යනු අන්ධකාරය දුරු කරන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වන්නා සේම, සියලු කුසල ධර්මයන් කිසියම් අකුසල ධර්මයකින් සහමුලින් සිඳලිය හැකි බවක් අර්ථවත් නොවේ). සංසාර කණුව පිළිබඳව නැඟුණු චෝදනාවට දිය යුතු පිළිතුර ඉහතින් පවසන ලද්දේමය. එබැවින් ඒ අනුව බාල ජනයන්ගේ මෙම පුරසාරම් දෙඩීම් බැහැර කළ යුතුය.

---

103. ඣානචිත්තමයාති [Pg.58] රූපාවචරජ්ඣානචිත්තෙන නිබ්බත්තා. තථා හි තෙසං විසෙසෙන ඣානමනසා නිබ්බත්තත්තා ‘‘මනොමයා’’ති වුත්තා, අවිසෙසෙන පන අභිසඞ්ඛාරමනසා සබ්බෙපි සත්තා මනොමයා එව. සඤ්ඤාමයාති එත්ථාපි එසෙව නයො. තෙනාහ ‘‘අරූපජ්ඣානසඤ්ඤායා’’ති. අයන්ති රූපිතාභාවපටිපජ්ජනකපුග්ගලො. අප්පටිලද්ධජ්ඣානොති අනධිගතරූපජ්ඣානො. තස්සපීති තක්කිනොපි. රූපජ්ඣානෙ කඞ්ඛා නත්ථි අනුස්සවවසෙන ලද්ධවිනිච්ඡයත්තා.

103. 'ධ්‍යාන චිත්තමය' යනු රූපාවචර ධ්‍යාන සිතින් හටගත් බවයි. එලෙසින්ම ඔවුන් විශේෂයෙන් ධ්‍යාන සිතින් උපන් බැවින් 'මනෝමය' යැයි කියනු ලැබේ. විශේෂත්වයක් නොමැතිව පවසන්නේ නම් අභිසංස්කාර සිතින් උපන් සියලු සත්ත්වයෝම මනෝමය වෙති. 'සංඥාමය' යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. එබැවින් 'අරූප ධ්‍යාන සංඥාවෙන්' යැයි පැවසීය. 'මොහු' යනු රූපී බවට පත් නොවී සිටීමට පිළිපන් පුද්ගලයා ය. 'නොලත් ධ්‍යාන ඇත්තා' යනු රූපාවචර ධ්‍යානයන් අවබෝධ කර නොගත් තැනැත්තා ය. 'ඔහුට ද' යනු තර්ක කරන්නාට ද වේ. අනුශ්‍රව (ඇසූ පිරූ තැන්) වශයෙන් ලබා ගත් නිශ්චය නිසා ඔහුට රූපාවචර ධ්‍යානයෙහි සැකයක් නැත.

---

104. සාරාගායාති සරාගභාවාය. සන්තිකෙති සමීපෙ, න ථාමගතා දිට්ඨිනාතිදූරත්තා සරාගා, න සම්පයුත්තත්තා. සා හි න ථාමගතා වට්ටපරියාපන්නෙසු ධම්මෙසු රජ්ජතීති විඤ්ඤායතීති ආහ – ‘‘රාගවසෙන වට්ටෙ රජ්ජනස්සා’’ති. සබ්බෙපි සංයොජනා තණ්හාවසෙනෙව සම්භවන්තීති ආහ – ‘‘තණ්හාවසෙන සංයොජනත්ථායා’’ති. ආරුප්පෙ පනස්ස කඞ්ඛා නත්ථීති අනුස්සවවසෙන ලද්ධනිච්ඡයං සන්ධාය වුත්තං. කාමං දුග්ගතිදුක්ඛානං එකන්තසංවත්තනෙන නත්ථිකදිට්ඨිආදීනං අපණ්ණකතා පාකටා එව, නිප්පරියායෙන පන අනවජ්ජස්ස අත්ථස්ස එකන්තසාධකං අපණ්ණකන්ති කත්වා චොදනා, සාවජ්ජස්සපි අත්ථස්ස සාධනෙ එකංසිකභාවං ගහෙත්වා පරිහාරො. තෙනාහ ‘‘ගහණවසෙනා’’තිආදි. තෙන රුළ්හීවසෙන ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදීනි අපණ්ණකඞ්ගානි ජාතානීති දස්සෙති.

104. 'සාරාගාය' යනු සරාගී බව (රාගය සහිත බව) පිණිසයි. 'සන්තිකෙ' යනු සමීපයෙහි ය. දැඩි ලෙස බැස නොගත් දෘෂ්ටිය නිසා රාගය අතිශය දුරස්ව නොපවතින නමුත් සම්ප්‍රයුක්ත (සම්බන්ධ) බැවින් ද එසේ නොවේ. එම දෘෂ්ටිය තදින් බැස නොගත්ත ද සංසාරයට අයත් ධර්මයන් කෙරෙහි ඇලෙන බව තේරුම් ගත යුතු බැවින් 'රාගය නිසා සංසාරයෙහි ඇලීම' යැයි පවසන ලදී. සියලු සංයෝජනයන් තෘෂ්ණාව නිසාම හටගන්නා බැවින් 'තෘෂ්ණාව නිසා සංයෝජනයන් ඇති වේ' යැයි පවසන ලදී. අරූප ලෝකය පිළිබඳව ඔහුට සැකයක් නැත්තේ අනුශ්‍රව (අසා ඇති දේ) අනුව ලත් නිශ්චය නිසා බව කියන ලදී. දුගති දුක්ඛයන් ඒකාන්තයෙන්ම ඇති කරන හෙයින් නත්ථික දෘෂ්ටිය ආදීන්ගේ 'අපණ්ණක' (වරදින්නේ නැති) බව ප්‍රකටමය. නමුත් සෘජු අර්ථයෙන් දෝෂ රහිත වූ අර්ථය ඒකාන්තයෙන්ම සාධනය කරන්නා වූ දෙය 'අපණ්ණක' යැයි ද චෝදනා කර, දෝෂ සහිත වූ අර්ථය සාධනය කිරීමේදී පවා ඒකාන්ත බව ගෙන එයට පිළිතුරු දෙන ලදී. එබැවින් 'ගැනීම (පිළිගැනීම) අනුව' යනාදිය පවසන ලදී. එයින් රූළ්හි (සම්මුති) වශයෙන් 'දීමෙහි ඵලයක් නැත' යනාදී අපණ්ණක අංගයන් උපන් බව දක්වයි.

---

105. හෙට්ඨා තයො පුග්ගලාව හොන්තීති අත්තන්තපො පරන්තපොති ඉමස්මිං චතුක්කෙ හෙට්ඨා තයො පුග්ගලා හොන්ති. යථාවුත්තා පඤ්චපි පුග්ගලා දුප්පටිපන්නාව, තතො අත්ථිකවාදාදයො පඤ්චපුග්ගලා සම්මාපටිපන්නතාය ඉමස්මිං චතුක්කෙ එකො චතුත්ථපුග්ගලොව හොති. එතමත්ථං දස්සෙතුන්ති ඉධ හෙට්ඨා වුත්තපුග්ගලපඤ්චකද්වයං ඉමස්මිං චතුක්කෙ එව සඞ්ගහං ගච්ඡතීති විභාගෙන දුප්පටිපත්තිසුප්පටිපත්තියො දස්සෙතුං භගවා ඉමං දෙසනං ආරභීති. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

105. 'පහත පුද්ගලයන් තිදෙනෙකුම වෙති' යනු තමා තවන, අනුන් තවන යනාදී පුද්ගල සතර දෙනාගේ බෙදීමෙහි මුල් පුද්ගලයන් තිදෙනා ය. කලින් කී පුද්ගලයන් පස්දෙනාම වැරදි ලෙස පිළිපන්නෝ (දුප්පටිපන්න) වෙති. එබැවින් අත්ථිකවාදී (ඇත යන වාදය ඇති) ආදී පුද්ගලයන් පස්දෙනා නිවැරදි පිළිවෙතෙහි (සම්මාපටිපන්න) සිටින බැවින් මෙම සිව්වැදෑරුම් බෙදීමෙහි සතරවන පුද්ගලයාට පමණක් ඇතුළත් වෙති. මෙම අර්ථය දැක්වීම සඳහා, මෙහි ඉහතින් දැක්වූ පංච පුද්ගල කාණ්ඩ දෙකම මෙම සතරවන පුද්ගලයා තුළම සංග්‍රහ වන බව පෙන්වීමට ද, වැරදි පිළිවෙත හා නිවැරදි පිළිවෙත වෙන් කොට දැක්වීමට ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. මෙහි අර්ථ වශයෙන් විස්තර නොකළ යමක් වේ ද, එය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

---

අපණ්ණකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

අපණ්ණක සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව (සූක්ෂ්ම අර්ථ ප්‍රකාශනය) සමාප්ත විය.

---

නිට්ඨිතා ච ගහපතිවග්ගවණ්ණනා.

ගහපති වර්ගයේ වර්ණනාව ද නිම විය.

---

2. භික්ඛුවග්ගො

2. භික්ෂු වර්ගය

---

1. අම්බලට්ඨිකරාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා

1. අම්බලට්ඨික රාහුලෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව

---

107. අම්බලට්ඨිකායන්ති [Pg.59] එත්ථ අම්බලට්ඨිකා වුච්චති සුජාතො තරුණම්බරුක්ඛො, තස්ස පන අවිදූරෙ කතො පාසාදො ඉධ ‘‘අම්බලට්ඨිකා’’ති අධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘වෙළුවනවිහාරස්සා’’තිආදි. පධානඝරසඞ්ඛෙපෙති භාවනාගෙහප්පකාරෙ යොගීනං ගෙහෙති අත්ථො. තිඛිණොව හොති, න තස්ස තිඛිණභාවො කෙනචි කාතබ්බො සභාවසිද්ධත්තා. එවමෙව අත්තනො විමුත්තිපරිපාචනකම්මුනා තික්ඛවිසදභාවප්පත්තියා අයම්පි ආයස්මා…පෙ… තත්ථ විහාසි. පකතිපඤ්ඤත්තමෙවාති පකතියා පඤ්ඤත්තං බුද්ධානං උපගමනතො පුරෙතරමෙව චාරිත්තවසෙන පඤ්ඤත්තං.

107. 'අම්බලට්ඨිකායං' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: මෙහි 'අම්බලට්ඨිකා' යනු මැනවින් වැඩුණු තරුණ අඹ ගසකි; එයට නුදුරින් කරන ලද ප්‍රාසාදය (මාළිගාව) මෙහි 'අම්බලට්ඨිකා' යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. ඒ බව පැවසීම සඳහා 'වේළුවන විහාරයේ' යනාදිය වදාරන ලදී. 'පධානඝරසංඛේපේ' යනු භාවනා කරන නිවාස වර්ගයකි, එනම් යෝගීන්ගේ නිවාසය යන්නයි. උන්වහන්සේගේ (රාහුල හිමියන්ගේ) නුවණ ස්වභාවයෙන්ම තියුණුය; ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වූවක් බැවින් උන්වහන්සේගේ ඒ තියුණු බව කිසිවෙකු විසින් අමුතුවෙන් කළ යුත්තක් නොවේ. එසේම තමන්ගේ විමුක්තිය මෝරා යන කර්මයෙන් තියුණු හා ප්‍රභාස්වර බවට පත්වීමෙන් මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ද... පෙ... එහි වාසය කළහ. 'පකතිපඤ්ඤත්තමේවා' යනු ස්වභාවයෙන්ම පනවන ලද්දක් හෙවත් බුදුවරුන්ගේ පැමිණීමටත් පෙර සිටම චාරිත්‍ර වශයෙන් පනවන ලද්දකි.

---

108. උදකං අනෙන ධීයති, ඨපීයති වා එත්ථාති උදකාධානං. උදකට්ඨානන්ති ච ඛුද්දකභාජනං. ‘‘ඔවාදදානත්ථං ආමන්තෙසී’’ති වත්වා තං පනස්ස ඔවාදදානං න ඉධෙව, අථ ඛො බහූසු ඨානෙසු බහුක්ඛත්තුං පවත්තිතන්ති තානි තානි සඞ්ඛෙපතො දස්සෙත්වා ඉධ සංවණ්ණනත්ථං ‘‘භගවතා හී’’තිආදි වුත්තං.

108. යමක ජලය දරනු ලබන්නේ ද, නැතහොත් යමක ජලය තබනු ලබන්නේ ද එය 'උදකාධාන' (දිය බඳුන) නම් වේ. 'උදකට්ඨාන' යනු කුඩා බඳුනකි. 'අනුශාසනා කිරීම පිණිස ඇමතූහ' යැයි පවසා, එම අනුශාසනා කිරීම මෙහි පමණක් නොව, බොහෝ ස්ථානවල බොහෝ වාරයක් පවත්වන ලද්දක් බව කෙටියෙන් දැක්වීම සඳහා මෙහි වර්ණනා අර්ථය පිණිස 'භගවතා හි' (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ම) යනාදිය පවසන ලදී.

---

තත්ථ සබ්බබුද්ධෙහි අවිජහිතන්ති ඉමිනා සබ්බෙසං බුද්ධානං සාසනෙ කුමාරපඤ්හා නාම හොතීති දස්සෙති. එකෙකතො පට්ඨාය යාව දසකා පවත්තා දස පුච්ඡා එතස්සාති දසපුච්ඡං, එකෙකතො පට්ඨාය යාව දසකා එකුත්තරවසෙන පවත්තං විස්සජ්ජනත්ථාය පඤ්චපණ්ණසවිස්සජ්ජනං සාමණෙරපඤ්හන්ති සම්බන්ධො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං පරමත්ථජොතිකායං ඛුද්දකට්ඨකථායං (ඛු. පා. අට්ඨ. 4.කුමාරපඤ්හවණ්ණනා) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අනාදීනවදස්සිතාය අභිණ්හං මුසා සමුදාචරණතො ‘‘පියමුසාවාදා’’ති වුත්තං, උදකාවසෙසඡඩ්ඩනඋදකාධානනිකුජ්ජනඋක්කුජ්ජනදස්සනසඤ්ඤිතා චතස්සො උදකාධානූපමායො සබ්බස්ස යුද්ධකම්මස්ස අකරණකරණවසෙන දස්සිතා ද්වෙ හත්ථිඋපමායො.

එහි 'සබ්බබුද්ධේහි අවිජහිතං' (සියලු බුදුවරුන් විසින් අත්නොහරින ලද) යන්නෙන් සියලු බුදුවරුන්ගේ ශාසනයෙහි 'කුමාර පඤ්හ' නමින් ප්‍රශ්න මාලාවක් පවතින බව දක්වයි. එකේ සිට දහය දක්වා පවතින ප්‍රශ්න දහයක් ඇති බැවින් එය 'දසපුච්ඡං' නම් වේ. එකේ සිට දහය දක්වා එක බැගින් වැඩිවන ක්‍රමයට පවතින පිළිතුරු දීම සඳහා වූ පනස්පස් වැදෑරුම් විසර්ජනය සහිත වූ 'සාමණේර පඤ්හ' යනුවෙන් සම්බන්ධයයි. එහි කිවයුතු යමක් වේ ද, එය පරමත්ථජෝතිකා නම් වූ ඛුද්දක අට්ඨකථාවෙහි කුමාර පඤ්හ වර්ණනාවෙහි දැක්වුණු ක්‍රමයටම දත යුතුය. ආදීනව නොදැකීම නිසා නිතර නිතර මුසාවාදයේ (බොරු කීමේ) යෙදීම හේතුවෙන් 'පියමුසාවාදා' (බොරු කීමට ප්‍රිය කරන) යැයි කියන ලදී. දිය ඉතිරි කිරීම, දිය බඳුන මුப்புற හැරවීම හා උඩුකුරු කිරීම දැක්වීමෙන් කියවුණු දිය බඳුන් උපමා හතර ද, සියලු යුද කටයුතු කිරීම හා නොකිරීම වශයෙන් දැක්වුණු ඇතාගේ උපමා දෙක ද මෙහි අඩංගු වේ.

---

තත්ථ රාහුලසුත්තන්ති සුත්තනිපාතෙ ආගතං රාහුලසුත්තං (සු. නි. 337 ආදයො). අභිණ්හොවාදවසෙන වුත්තන්ති ඉමිනා අන්තරන්තරා තං සුත්තං කථෙත්වා භගවා ථෙරං ඔවදතීති දස්සෙති. ඉදඤ්ච පනාති ඉදං යථාවුත්තං භගවතො තංතංකාලානුරූපං අත්තනො ඔවාදදානං සන්ධාය. බීජන්ති අණ්ඩං. පස්සසි නූති [Pg.60] නු-සද්දො අනුජානනෙ, නනු පස්සසීති අත්ථො. සච්චධම්මං ලඞ්ඝිත්වා ඨිතස්ස කිඤ්චිපි අකත්තබ්බං නාම පාපං නත්ථීති ආහ – ‘‘සම්පජානමුසාවාදෙ සංවරරහිතස්ස ඔපම්මදස්සනත්ථං වුත්තා’’ති. තථා හි –

එහි 'රාහුලසුත්තං' යනු සුත්ත නිපාතයෙහි එන රාහුල සූත්‍රයයි. 'අභිණ්හෝවාදවසෙන වුත්තං' යන්නෙන් වරින් වර එම සූත්‍රය දේශනා කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේට අනුශාසනා කරන බව දක්වයි. 'ඉදඤ්ච පනා' යනු කලින් කී පරිදි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ඒ කාලයට අනුරූපව තමන් වහන්සේ අනුශාසනා කිරීම අදහස් කරමිනි. 'බීජං' යනු බිත්තරයයි. 'පස්සසි නූ' යන්නෙහි 'නු' ශබ්දය අනුමත කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ, එනම් 'දකින්නේ නේද?' යන්නයි. සත්‍ය ධර්මය ඉක්මවා සිටින්නාට නොකටයුතු කිසිදු පවක් නැති බැවින් - 'දැන දැන බොරු කීමෙහි සංවරයක් නැත්තාට උපමා දැක්වීම පිණිස වදාරන ලදී' යි පැවසූහ. එනම් මෙසේය -

---

‘‘එකං ධම්මමතීතස්ස, මුසාවාදිස්ස ජන්තුනො;

විතිණ්ණපරලොකස්ස, නත්ථි පාපමකාරිය’’න්ති. (ධ. ප. 176);

'එක් සත්‍ය ධර්මයක් ඉක්මවා සිටියාවූ ද, බොරු කියන්නාවූ ද, පරලොව පිළිබඳ විශ්වාසයක් නැත්තාවූ ද සත්වයා විසින් නොකළ හැකි පවක් නැත.' (ධම්මපදය 176 ගාථාව);

---

උරුළ්හවාති උරුළ්හො හුත්වා උස්සිතො. සො පන දමවසෙන අභිරුය්හ වඩ්ඪිතො ආරොහනයොග්‍යො ච හොතීති ආහ ‘‘අභිවඩ්ඪිතො ආරොහසම්පන්නො’’ති. ආගතාගතෙති අත්තනො යොග්‍යපදෙසං ආගතාගතෙ. පටිසෙනාය ඵලකකොට්ඨකමුණ්ඩපාකාරාදයොති පටිසෙනාය අත්තනො ආරක්ඛත්ථාය ඨපිතෙ ඵලකකොට්ඨකෙ චෙව උද්ධච්ඡදපාකාරාදිකෙ ච. එතං පදෙසන්ති එතං පරසෙනාපදෙසං. එත්තකෙනාති ඔලොකනමත්තෙන. තස්ස ඔලොකනාකාරදස්සනෙනෙව. සතම්පි සහස්සම්පි සෙනානීකං ද්වෙධා භිජ්ජති, තීරපාතිකං මද්දිතං හුත්වා පදාතා හුත්වා ද්වෙධා හුත්වා පලායන්ති. කණ්ණෙහි පහරිත්වාති පගෙව සරානං ආගමනසද්දං උපධාරෙත්වා යථා වෙගො න හොති, එවං සමුට්ඨාපෙත්වා තෙහි පහරිත්වා පාතනං. පටිහත්ථිපටිඅස්සාතිආදිනා පච්චෙකං පති-සද්දො යොජෙතබ්බොති. දීඝාසිලට්ඨියාති දීඝලතාය අසිලට්ඨියා.

'උරුළ්හවා' යනු මැනවින් වැඩුණු සහ උසට වැඩුණු ඇතාය. ඔහු දමනය කිරීමෙන් හික්මී, වැඩී යානයක් ලෙස පිටේ නැගීමට සුදුසු වන බැවින් 'අභිවඩ්ඪිතෝ ආරෝහසම්පන්නෝ' යැයි පැවසූහ. 'ආගතාගතේ' යනු තමන්ට සුදුසු ප්‍රදේශයට පැමිණි විටයි. 'පටිසේනාය ඵලකකෝට්ඨකමුණ්ඩපාකාරාදයෝ' යනු සතුරු සේනාවෙන් තමන් ආරක්ෂා කර ගැනීම පිණිස තබන ලද ආවරණ පුවරු සහිත කොටු සහ මතුපිට පියස්සක් නැති ප්‍රාකාර ආදියයි. 'ඒතං පදේසං' යනු සතුරු සේනාව ඇති ඒ ප්‍රදේශයයි. 'එත්තකේනා' යනු බැලීමෙන් පමණක් යන්නයි. ඔහුගේ බැලීමේ විලාසය දැක්වීමෙන්ම සියයක් හෝ දහසක් වූ සතුරු සේනාව දෙකඩ වී බිඳී යයි; ගං ඉවුරක් කඩා වැටෙන්නාක් මෙන් මඩින ලදුව, පාබල හමුදාව බවට පත්ව දෙපසට වී පලා යති. 'කණ්ණේහි පහරිත්වා' යනු ඊතල එන හඬ කලින්ම හඳුනාගෙන වේගයක් ඇති නොවන පරිදි නැගී සිට ඒවායින් පහර දී වට්ටවාලීමයි. 'පටිහත්ථි පටිඅස්සා' යනාදියෙහි එක් එක් පදයට 'පටි' ශබ්දය සම්බන්ධ කළ යුතුය. 'දීඝාසිලට්ඨියා' යනු දිගු වැලක් වැනි වූ කඩුවෙනි.

---

කරණෙති කම්මකරණෙ. මඤ්ඤති හත්ථාරොහො. අයමුග්ගරන්ති තාදිසෙ කාලෙ ගහිතමුග්ගරං. ඔලොකෙත්වාති ඤාණචක්ඛුනා දිස්වා, අභිණ්හං සම්පජඤ්ඤං උපට්ඨපෙත්වාති අත්ථො.

'කරණේ' යනු කර්මාන්තයක් කිරීමේදීය. එවිට ඇත්ගොව්වා සිතයි. 'අයමුග්ගරං' යනු එවැනි වේලාවක අතින් ගන්නා ලද මුගුරයි. 'ඕලෝකෙත්වා' යනු ප්‍රඥා ඇසින් දැක, නිරතුරුවම සම්පජඤ්ඤය (මනා නුවණ) එළඹවාගෙන සිටීමයි.

---

109. සසක්කන්ති පස්සිතුං යුත්තං කත්වා උස්සාහං ජනෙත්වා න කරණීයං, තාදිසං නියමතො අකත්තබ්බං හොතීති ආහ ‘‘එකංසෙනෙව න කාතබ්බ’’න්ති. පටිසංහරෙය්‍යාසීති කරණතො සඞ්කොචං ආපජ්ජෙය්‍යාසි. යථාභූතො අසන්තො නිවත්තො අකරොන්තො නාම හොතීති ආහ ‘‘නිවත්තෙය්‍යාසි මා කරෙය්‍යාසී’’ති. අනුපදෙය්‍යාසීති අනුබලප්පදායී භවෙය්‍යාසි. තෙනාහ ‘‘උපත්ථම්භෙය්‍යාසී’’ති. තං පන අනුබලප්පදානං උපත්ථම්භනං පුනප්පුනං කරණමෙවාති ආහ ‘‘පුනප්පුනං කරෙය්‍යාසී’’ති[Pg.61]. සික්ඛමානොති තංයෙව අධිසීලසික්ඛං තන්නිස්සයඤ්ච සික්ඛාද්වයං සික්ඛන්තො සම්පාදෙන්තො.

109. 'සසක්කං' යනු බැලීමට සුදුසු දෙය කොට උත්සාහය උපදවා නොකටයුතුය, එවැනි දෙය නියත වශයෙන්ම නොකටයුතු දෙයක් වන බැවින් 'ඒකාන්තයෙන්ම නොකටයුතුය' (ඒකංසෙන න කාතබ්බං) යැයි වදාරන ලදී. 'පටිසංහරෙය්‍යාසි' යනු කිරීමෙන් වැළකී පසුබසින්නෙහිය යන්නයි. ඇත්ත ඇති සැටියෙන් නොපවතින දෙය නතර කිරීම, නොකිරීම නම් වන බැවින් 'නතර කරන්නෙහිය, නොකරන්නෙහිය' (නිවත්තෙය්‍යාසි මා කරෙය්‍යාසි) යැයි පවසන ලදී. 'අනුපදෙය්‍යාසි' යනු අනුබල දෙන්නෙකු වන්නෙහිය යන්නයි. ඒ නිසා 'උපස්තම්භනය කරන්නෙහිය' (උපත්ථම්භෙය්‍යාසි) යැයි පවසන ලදී. එම අනුබල දීම හෙවත් උපස්තම්භනය කිරීම නම් නැවත නැවතත් කිරීම ම බව දැක්වීමට 'නැවත නැවතත් කරන්නෙහිය' (පුනප්පුනං කරෙය්‍යාසි) යැයි පැවසූහ. 'සික්ඛමානෝ' යනු එම අධිශීල ශික්ෂාව සහ එය ඇසුරු කළ ශික්ෂා ද්වයම හික්මෙමින්, සම්පූර්ණ කරමින් සිටීමයි.

---

111. කිත්තකෙ පන ඨානෙති කිත්තකෙ ඨානෙ පවත්තානි. අවිදූරෙ එව පවත්තානීති දස්සෙන්තො ‘‘එකස්මිං පුරෙභත්තෙයෙව සොධෙතබ්බානී’’ති ආහ. එවඤ්හි තානි සුසොධිතානි හොන්ති සුපරිසුද්ධානි. පරෙසං අප්පියං ගරුං ගාරය්හං, යථාවුත්තට්ඨානතො පන අඤ්ඤං වා කම්මට්ඨානමනසිකාරෙනෙව කායකම්මාදීනි පරිසොධිතානි හොන්තීති න ගහිතං. පටිඝං වාති එත්ථ වා-සද්දෙන අසමපෙක්ඛණෙ මොහස්ස සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

111. 'කිත්තකේ පන ඨානේ' යනු ස්ථාන කීයක පවතින්නේ ද යන්නයි. 'අවිදූරේ ඒව පවත්තානී' (නොදුරේදීම පවත්නා දේ) යන්න දක්වමින් 'එක් දිනක දවල් ආහාරයට පෙරම පිරිසිදු කරගත යුතුය' යැයි පැවසූහ. මෙසේ ඒවා මැනවින් පිරිසිදු කරන ලද්දේ, ඉතා පිරිසිදු වූයේ වෙයි. අන්‍යයන්ට අප්‍රිය වූ, බරපතළ වූ, ගැරහිය යුතු දේ සහ කලින් කී ස්ථානයෙන් බැහැර වූ වෙනත් දෙයක් කර්මස්ථාන මනසිකාරයෙන්ම කාය කර්මාදිය පිරිසිදු කරන ලද බැවින් එය නොගන්නා ලදී. 'පටිඝං වා' යන්නෙහි 'වා' ශබ්දයෙන් මනා සිහියෙන් මෙනෙහි නොකිරීමේදී ඇතිවන මෝහය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

---

112. වුත්තනයෙන කායකම්මාදිපරිසොධනං නාම ඉධෙව, න ඉතො බහිද්ධාති ආහ ‘‘බුද්ධා…පෙ… සාවකා වා’’ති. තෙ හි අත්ථතො සමණබ්‍රාහ්මණා වාති. තස්මාති යස්මා සබ්බබුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකෙහි ආරුළ්හමග්ගො, රාහුල, මයා තුය්හං ආචික්ඛිතො, තස්මා. තෙන අනුසික්ඛන්තෙන තයා එවං සික්ඛිතබ්බන්ති ඔවාදං අදාසි. සෙසං වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

112. මෙසේ කියන ලද ක්‍රමයට කාය කර්මාදිය පිරිසිදු කිරීම නම් සැබෑ ශාසනයෙහිම පවතින්නකි, මෙයින් බැහැරව නැතැයි දැක්වීමට 'බුද්ධ... පෙ... ශ්‍රාවකයෝ හෝ' යැයි පැවසූහ. ඔවුහු අර්ථ වශයෙන් සැබෑ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ වෙති. 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් සියලු බුදු, පසේබුදු සහ මහා ශ්‍රාවකයන් විසින් අනුගමනය කරන ලද මාර්ගය, රාහුල, මා විසින් ඔබට පවසා ඇති බැවින්, ඒ නිසාය. එය අනුගමනය කරමින් ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුයැයි අනුශාසනා කළහ. ඉතිරි කොටස කලින් පවසා ඇති ක්‍රමයටම පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

---

අම්බලට්ඨිකරාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා

අම්බලට්ඨික රාහුලෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව

---

සමත්තා.

සමාප්තයි.

---

2. මහාරාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා

2. මහා රාහුලෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාව

---

113. ඉරියාපථානුබන්ධනෙනාති ඉරියාපථගමනානුබන්ධනෙන, න පටිපත්තිගමනානුබන්ධනෙන. අඤ්ඤමෙව හි බුද්ධානං පටිපත්තිගමනං අඤ්ඤං සාවකානං. විලාසිතගමනෙනාති – ‘‘දූරෙ පාදං න උද්ධරති, න අච්චාසන්නෙ පාදං නික්ඛිපති, නාතිසීඝං ගච්ඡති නාතිසණික’’න්තිආදිනා (සං. නි. අට්ඨ. 3.4.243; උදා. අට්ඨ. 76; සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.285) වුත්තෙන සභාවසීලෙන බුද්ධානං චාතුරියගමනෙන. තදෙව හි සන්ධාය ‘‘පදෙ පදං නික්ඛිපන්තො’’ති වුත්තං. පදානුපදිකොති රාහුලත්ථෙරස්සපි ලක්ඛණපාරිපූරියා තාදිසමෙව ගමනන්ති යත්තකං පදෙසං අන්තරං අදත්වා භගවතො පිට්ඨිතො ගන්තුං ආරද්ධො, සබ්බත්ථ තමෙව ගමනපදානුපදං ගච්ඡතීති පදානුපදිකො.

113. "ඉරියාපථානුබන්ධනෙන්" යනු ඉරියව් පැවැත්වීම අනුගමනය කිරීමෙන් මිස, ප්‍රතිපත්ති පිරීම අනුගමනය කිරීමෙන් නොවේ. මක්නිසාද යත් බුදුවරුන්ගේ ප්‍රතිපත්ති මාර්ගය වෙනස් ම එකකි, ශ්‍රාවකයන්ගේ එය වෙනස් ය. "විලාසිතගමනෙන්" යනු - "බොහෝ දුරට පාදය ඔසවන්නේ නැත, ඉතා සමීපයේ පාදය තබන්නේ නැත, ඉතා වේගයෙන් නොයයි, ඉතා සෙමින් නොයයි" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද ස්වභාවික ශීලයෙන් යුත් බුදුවරුන්ගේ ශෝභමාන ගමනයි. "පියවරෙහි පියවර තබමින්" යන්නෙන් අදහස් කළේ එයම ය. "පදානුපදික" යනු රාහුල තෙරුන් වහන්සේට ද මහා පුරුෂ ලක්ෂණ සම්පූර්ණ වී තිබීම නිසා එවැනි ම ගමනක් ඇති බැවින්, කිසිදු පරතරයක් නොතබා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පසුපසින් වැඩම කිරීමට ආරම්භ කළ අතර, සෑම තැනකදීම ඒ ගමන ම පියවරෙන් පියවර අනුගමනය කරමින් වැඩම කරන බැවින් පදානුපදික නම් වේ.

---

වණ්ණනාභූමි [Pg.62] චායං තත්ථ භගවන්තං ථෙරඤ්ච අනෙකරූපාහි උපමාහි වණ්ණෙන්තො ‘‘තත්ථ භගවා’’තිආදිමාහ. නික්ඛන්තගජපොතකො විය විරොචිත්ථාති පදං ආනෙත්වා යොජනා. එවං තං කෙසරසීහො වියාතිආදීසුපි ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. තාරකරාජා නාම චන්දො. ද්වින්නං චන්දමණ්ඩලානන්තිආදි පරිකප්පවචනං, බුද්ධාවෙණිකසන්තකං විය බුද්ධානං ආකප්පසොභා අහොසි, අහො සිරීසම්පත්තීති යොජනා.

මෙය වර්ණනා කරන අවස්ථාවකි. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සහ තෙරුන් වහන්සේ විවිධ උපමාවලින් වර්ණනා කරමින් "එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ" යනාදිය පැවසූහ. "නික්මුණු ඇත් පැටවෙකු මෙන් බැබළුණේය" යන පදය ගෙන මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙසේ ම "කේසර සිංහයෙකු මෙන්" යනාදී තැන්වල ද අදාළ පද ගෙන සම්බන්ධ කළ යුතුය. තාරකා රජු යනු චන්ද්‍රයා ය. "චන්ද්‍ර මණ්ඩල දෙකක් වැනි" යනාදිය පරිකල්පිත වචනයකි. බුදුවරුන්ට පමණක් ආවේණික වූ ආකල්ප ශෝභාව බුදුවරුන්ට තිබුණි, අහෝ ඒ ශ්‍රී සම්පත්තියක මහත! යනු මෙහි අදහසයි.

---

ආදියමානාති ගණ්හන්ති. ‘‘පච්ඡා ජානිස්සාමා’’ති න අජ්ජුපෙක්ඛිතබ්බො. ඉදං න කත්තබ්බන්ති වුත්තෙති ඉදං පාණඅතිපාතනං න කත්තබ්බන්ති වුත්තෙ ඉදං දණ්ඩෙන වා ලෙඩ්ඩුනා වා විහෙඨනං න කත්තබ්බං, ඉදං පාණිනා දණ්ඩකදානඤ්ච අන්තමසො කුජ්ඣිත්වා ඔලොකනමත්තම්පි න කත්තබ්බමෙවාති නයසතෙනපි නයසහස්සෙනපි පටිවිජ්ඣති, තථා ඉධ තාව සම්මජ්ජනං කත්තබ්බන්ති වුත්තෙපි තත්ථ පරිභණ්ඩකරණං විහාරඞ්ගණසම්මජ්ජනං කචවරඡඩ්ඩනං වාලිකාසමකිරණන්ති එවමාදිනා නයසතෙන නයසහස්සෙන පටිවිජ්ඣති. තෙනාහ – ‘‘ඉදං කත්තබ්බන්ති වුත්තෙපි එසෙව නයො’’ති. පරිභාසන්ති තජ්ජනං. ලභාමීති පච්චාසීසති.

"ආදියමානා" යනු පිළිගනිති. "පසුව දැනගන්නෙමු" යයි පවසමින් නොසලකා නොහළ යුතුය. "මෙය නොකටයුතුය" යි පැවසූ කල්හි, එනම් "මෙම ප්‍රාණඝාතය නොකටයුතුය" යි කී විට, දණ්ඩකින් හෝ කැටයකින් හෝ හිංසා කිරීම නොකටයුතුය, අතින් පහර දීම හෝ දඬු දීම සහ අවම වශයෙන් කෝපයෙන් බැලීම පවා නොකටයුතු ම යැයි ක්‍රම සියයකින් දහසකින් වුව ද අවබෝධ කර ගනී. එමෙන්ම මෙහි "ඇමදීම කළ යුතුය" යි පැවසූ විට ද, එහි පරිභාණ්ඩ කිරීම (මැටි පිරියම් කිරීම), විහාර මළුව ඇමදීම, කසළ බැහැර කිරීම, වැලි සමතලා කිරීම යනාදී වශයෙන් ක්‍රම සියයකින් දහසකින් අවබෝධ කර ගනී. එබැවින් "මෙය කළ යුතුයයි පැවසූ විට ද මේ ක්‍රමයම වේ" යයි පවසන ලදී. "පරිභාසං" යනු තර්ජනයයි. "ලභාමි" යනු බලාපොරොත්තු වෙමි යන්නයි.

---

සබ්බමෙතන්ති සබ්බං එතං මයි ලබ්භමානං සික්ඛාකාමතං. අභිඤ්ඤායාති ජානිත්වා. සහායොති රට්ඨපාලත්ථෙරං සන්ධායාහ. සො හි භගවතා සද්ධාපබ්බජිතභාවෙ එතදග්ගෙ ඨපිතො. ධම්මාරක්ඛොති සත්ථු සද්ධම්මරතනානුපාලකො ධම්මභණ්ඩාගාරිකො. පෙත්තියොති චූළපිතා. සබ්බං මෙ ජිනසාසනන්ති සබ්බම්පි බුද්ධසාසනං මය්හමෙව.

"සබ්බමේතං" යනු මා කෙරෙහි ඇති ඒ සියලු ශික්ෂාකාමී බවයි. "අභිඤ්ඤාය" යනු දැනගෙන ය. "සහාය" යනු රට්ඨපාල තෙරුන් වහන්සේ අරභයා පවසන ලද්දකි. උන්වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූවන් අතර අග්‍රස්ථානයේ තබන ලදී. "ධම්මාරක්ඛ" යනු ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සද්ධර්ම රත්නය සුරක්ෂිත කරන ධර්ම භාණ්ඩාගාරික (ආනන්ද තෙරුන්) වහන්සේය. "පෙත්තියෝ" යනු කුඩා පියා ය. "මුළු ජින ශාසනය ම මගේ ය" යනු මුළු බුදු සසුන ම මට ම අයත් යන්නයි.

---

ඡන්දරාගං ඤත්වාති ඡන්දරාගං මම චිත්තෙ උප්පන්නං ඤත්වා. අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙති විහාරපරියන්තෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලට්ඨානෙ අනුච්ඡවිකෙ.

"ඡන්දරාගං ඤත්වා" යනු මගේ සිතේ උපන් ඡන්දරාගය (ඇල්ම) දැනගෙන ය. "අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලේ" යනු විහාර සීමාව කෙළවර පිහිටි යම්කිසි සුදුසු රුක් මූලයක ය.

---

තදාති අග්ගසාවකෙහි පසාදාපනකාලෙ. අඤ්ඤකම්මට්ඨානානි චඞ්කමනඉරියාපථෙපි පිට්ඨිපසාරණකාලෙපි සමිජ්ඣන්ති, න එවමිදන්ති ආහ – ‘‘ඉදමස්ස එතිස්සා නිසජ්ජාය කම්මට්ඨානං අනුච්ඡවික’’න්ති. ආනාපානස්සතින්ති ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං.

"තදා" යනු අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා විසින් සිත පහදවන අවස්ථාවේදී ය. අන්‍ය කමටහන් සක්මන් කරන ඉරියව්වේදී ද, සැතපී සිටින අවස්ථාවේදී ද සමෘද්ධිමත් වේ. නමුත් මෙය එසේ නොවේ යැයි පවසමින් "මොහුට මේ හිඳගැනීමේ ඉරියව්වට මෙම කමටහන සුදුසුය" යයි පැවසූහ. "ආනාපානස්සතිං" යනු ආනාපානසති කමටහනයි.

---

සමසීසී හොතීති සචෙ සමසීසී හුත්වා න පරිනිබ්බායති. පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකරොති නො චෙ පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකරොති. ඛිප්පාභිඤ්ඤොති ඛිප්පං ලහුංයෙව පත්තබ්බඡළභිඤ්ඤො.

"සමසීසී හෝති" යනු ඉදින් සමසීසී වී (එක්විටම කෙලෙස් නසා ආයුෂ කෙළවර කර) පිරිනිවන් පාන්නේ නැත්නම් ය. "පච්චේකබෝධිං සච්ඡිකරෝති" යනු ඉදින් පසේබුදු බව සාක්ෂාත් නොකරන්නේ නම් ය. "ඛිප්පාභිඤ්ඤෝ" යනු වහාම ඉතා ඉක්මනින් ම ලබාගත යුතු ෂඩභිඥාවන් ඇත්තා ය.

---

පරිපුණ්ණාති [Pg.63] සොළසසු ආකාරෙසු කස්සචිපි අතාපනෙන සබ්බසො පුණ්ණා. සුභාවිතාති සමථභාවනාය විපස්සනාභාවනාය ච අනුපුබ්බසම්පාදනෙන සුභාවිතා. ගණනාවිධානානුපුබ්බියා ආසෙවිතත්තා අනුපුබ්බං පරිචිතා.

"පරිපුණ්ණා" යනු සොළොස් ආකාරයකින් කිසිවෙකුටත් පීඩාවක් නොවන සේ සර්වප්‍රකාරයෙන් ම පිරුණු බවයි. "සුභාවිතා" යනු සමථ භාවනාවෙන් සහ විපස්සනා භාවනාවෙන් අනුපිළිවෙලින් සම්පූර්ණ කිරීමෙන් මනාව වඩන ලද බවයි. ගණන් කිරීමේ විධි ක්‍රමානුකූලව අනුගමනය කර ඇති බැවින් අනුපිළිවෙලින් ප්‍රගුණ කරන ලද්දකි.

---

ඔමානං වාති අවජානනං උඤ්ඤාතන්ති එවංවිධං මානං වා. අතිමානං වාති ‘‘කිං ඉමෙහි, මමෙව ආනුභාවෙන ජීවිස්සාමී’’ති එවං අතිමානං වා කුතො ජනෙස්සතීති.

"ඕමානං වා" යනු අවමන් කිරීම හෝ පහත් කොට සැලකීම වැනි මානයයි. "අතිමානං වා" යනු "මොවුන්ගෙන් ඇති ඵලය කිම? මම මගේ ම ශක්තියෙන් ජීවත් වන්නෙමි" යනාදී අතිමානයයි. එවැනි මානයක් ඔහු තුළ කෙසේ උපදින්නද?

---

114. විසඞ්ඛරිත්වාති විසංයුත්තෙ කත්වා, යථා සඞ්ගාකාරෙන ගහණං න ගච්ඡති, එවං විනිභුඤ්ජිත්වාති අත්ථො. මහාභූතානි තාව විත්ථාරෙතු, සම්මසනූපගත්තා, අසම්මසනූපගං ආකාසධාතුං අථ කස්මා විත්ථාරෙසීති ආහ ‘‘උපාදාරූපදස්සනත්ථ’’න්ති. ආපොධාතු සුඛුමරූපං. ඉතරාසු ඔළාරිකසුඛුමතාපි ලබ්භතීති ආහ ‘‘උපාදාරූපදස්සනත්ථ’’න්ති. හෙට්ඨා චත්තාරි මහාභූතානෙව කථිතානි, න උපාදාරූපන්ති තස්ස පනෙත්ථ ලක්ඛණහාරනයෙන ආකාසදස්සනෙන දස්සිතතා වෙදිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා මුඛෙන තං දස්සෙතු’’න්ති. න කෙවලං උපාදාරූපග්ගහණදස්සනත්ථමෙව ආකාසධාතු විත්ථාරිතා, අථ ඛො පරිග්ගහසුඛතායපීති දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පරිච්ඡින්දිතබ්බස්ස රූපස්ස නිරවසෙසපරියාදානත්ථං ‘‘අජ්ඣත්තිකෙනා’’ති විසෙසනමාහ. ආකාසෙනාති ආකාසධාතුයා ගහිතාය. පරිච්ඡින්නරූපන්ති තාය පරිච්ඡින්දිතකලාපගතම්පි පාකටං හොති විභූතං හුත්වා උපට්ඨාති.

114. "විසංඛරිත්වා" යනු වෙන් වෙන් වශයෙන් කර, ඒකාබද්ධ වූවක් ලෙස ග්‍රහණය නොවන පරිදි වෙන් කිරීම යන අර්ථයයි. පළමුව මහා භූතයන් විස්තර කළ යුතුය. විදර්ශනාවට හසුවන (මහා භූතයන්) තිබියදී, විදර්ශනාවට හසු නොවන ආකාශ ධාතුව කුමක් නිසා විස්තර කළේද යත් - "උපාදාය රූප දැක්වීම පිණිස" යයි පැවසීය. ආපෝ ධාතුව සියුම් රූපයකි. අනෙක් ධාතුන් තුළ ද රළු හා සියුම් බව පවතින බැවින් "උපාදාය රූප දැක්වීම පිණිස" යයි පැවසීය. පහතින් මහා භූත සතරක් ම පවසන ලදී, උපාදාය රූප නොවේ. එහි ලක්ඛණහාර නය මගින් ආකාශය දැක්වීමෙන් උපාදාය රූප පෙන්වා ඇති බව දත යුතුය. එබැවින් "මෙම ක්‍රමයෙන් එය දක්වන්න" යයි පැවසීය. ආකාශ ධාතුව විස්තර කළේ උපාදාය රූපය පෙන්වීමට පමණක් ම නොවේ, අවබෝධ කර ගැනීමේ පහසුව පිණිස ද වේ යයි දක්වමින් "අපිච" යනාදිය පැවසීය. එහි වෙන් කොට දැක්විය යුතු රූපය සම්පූර්ණයෙන් ම ග්‍රහණය කරනු පිණිස "අජ්ඣත්තිකේන" (ආධ්‍යාත්මිකව) යන විශේෂණය පැවසීය. "ආකාශේන" යනු ආකාශ ධාතුව ගත් කල්හි ය. "පරිච්ඡින්නරූපං" යනු එමගින් වෙන් කරන ලද කලාපයන්ට ඇතුළත් වූවක් වුවද, එය පැහැදිලිව වැටහෙන ලෙස ඉදිරිපත් වේ.

---

ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං සුඛග්ගහණත්ථං ගාථාය දස්සෙති. තස්සාති උපාදායරූපස්ස. එවං ආවිභාවත්ථන්ති එවං පරිච්ඡින්නතාය ආකාසස්ස වසෙන විභූතභාවත්ථං. තන්ති ආකාසධාතුං.

දැන් පවසන ලද අර්ථය ම පහසුවෙන් වටහා ගැනීම පිණිස ගාථාවකින් දක්වයි. "තස්ස" යනු ඒ උපාදාය රූපයේ ය. "ඒවං ආවිභාවත්ථං" යනු මෙසේ වෙන් කොට දැක්වීම් සහිතව ආකාශය මගින් ප්‍රකට කිරීමේ අර්ථයයි. "තං" යනු ඒ ආකාශ ධාතුවයි.

---

118. ආකාසභාවං ගතන්ති චතූහි මහාභූතෙහි අසම්ඵුට්ඨානං තෙසං පරිච්ඡෙදකභාවෙන ආකාසන්ති ගහෙතබ්බතං ගතං, ආකාසමෙව වා ආකාසගතං යථා ‘‘දිට්ඨිගතං (ධ. ස. 381; මහානි. 12), අත්ථඞ්ගත’’න්ති (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.130) ච. ආදින්නන්ති ඉමන්ති තණ්හාදිට්ඨීහි ආදින්නං. තෙනාහ ‘‘ගහිතං පරාමට්ඨ’’න්ති. අඤ්ඤත්ථ කම්මජං ‘‘උපාදින්න’’න්ති වුච්චති, න තථා ඉධාති ආහ ‘‘සරීරට්ඨකන්ති අත්ථො’’ති. පථවීධාතුආදීසු [Pg.64] වුත්තනයෙනෙවාති මහාහත්ථිපදොපමෙ (ම. නි. 1.300 ආදයො) වුත්තනයදස්සනං සන්ධාය වදති.

118. "ආකාසභාවං ගතං" යනු මහා භූත සතරින් ස්පර්ශ නොවූ, ඒවායේ සීමා නිර්ණය කරන ස්වභාවයෙන් "ආකාශය" ලෙස ගත යුතු තත්ත්වයට පත් වූ යන්නයි. නැතහොත් ආකාශය ම ආකාශගත නම් වේ, එය "දිට්ඨිගත" හෝ "අත්ථංගත" යන්නාක් මෙනි. "ආදින්නං" යනු තණ්හාවෙන් හා දෘෂ්ටියෙන් ගන්නා ලද්දකි. එබැවින් "ගන්නා ලද, පරාමර්ශනය කරන ලද" යයි පැවසීය. අන් තැන්වල කර්මජ රූප "උපාදින්න" ලෙස හැඳින්වේ. මෙහි එසේ නොවන බව පවසමින් "ශරීරයට අයත් යන අර්ථයයි" පැවසීය. "පඨවිධාතු ආදියේදී පවසන ලද ක්‍රමයෙන් ම" යනු මහා හත්ථිපදෝපම සූත්‍රයෙහි දක්වන ලද ක්‍රමය අරභයා පවසන ලද්දකි.

---

119. තාදිභාවො නාම නිට්ඨිතකිච්චස්ස හොති, අයඤ්ච විපස්සනං අනුයුඤ්ජති, අථ කිමත්ථං තාදිභාවතා වුත්තාති? පථවීසමතාදිලක්ඛණාචික්ඛණාහි විපස්සනාය සුඛප්පවත්තිඅත්ථං. තෙනාහ ‘‘ඉට්ඨානිට්ඨෙසූ’’තිආදි. ගහෙත්වාති කුසලප්පවත්තියා ඔකාසදානවසෙන පරිග්ගහෙත්වා. න පතිට්ඨිතොති න නිස්සිතො න ලග්ගො.

119. ‘තාදීභාවය’ (එකඟ බව) යනු අවසන් කළ යුතු කටයුතු නිම කළ රහතන් වහන්සේලා කෙරෙහි පවතින්නකි. මෙහිදී විදර්ශනා වඩන්නෙකු සම්බන්ධයෙන් ‘තාදීභාවය’ ගැන පැවසුවේ කුමන අර්ථයකින්ද? පෘථිවිය ආදියට සමාන ලක්ෂණ පෙන්වා දීමෙන් විදර්ශනාව පහසුවෙන් පවත්වා ගැනීම සඳහාය. එබැවින් ‘ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණුවලදී’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ග්‍රහණය කරගෙන’ යනු කුසල් පැවැත්වීමට අවස්ථාව ලබා දීම වශයෙන් පිළිගෙන යන්නයි. ‘නොපිහිටි’ යනු නිශ්‍රිත නොවූ හෙවත් නොඇලුණු යන්නයි.

---

120. බ්‍රහ්මවිහාරභාවනා අසුභභාවනා ආනාපානස්සතිභාවනා ච උපචාරං වා අප්පනං වා පාපෙන්තො විපස්සනාය පාදකභාවාය අනිච්චාදිසඤ්ඤාය විපස්සනාභාවෙන උස්සක්කිත්වා මග්ගපටිපාටියා අරහත්තාධිගමාය හොතීති ‘‘මෙත්තාදිභාවනාය පන හොතී’’ති වුත්තං. යත්ථ කත්ථචි සත්තෙසු සඞ්ඛාරෙසු ච පටිහඤ්ඤනකිලෙසොති ආඝාතභාවමෙව වදති ඤායභාවතො අඤ්ඤෙසම්පි. අස්මිමානොති රූපාදිකෙ පච්චෙකං එකජ්ඣං ගහෙත්වා ‘‘අයමහමස්මී’’ති එවං පවත්තමානො.

120. බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාව, අසුභ භාවනාව සහ ආනාපානසති භාවනාව උපචාර හෝ අප්පනා සමාධියට පමුණුවමින්, විදර්ශනාවට පාදක වීම පිණිස අනිත්‍ය ආදී සංඥාවන් ඔස්සේ විදර්ශනා භාවනාව දක්වා දියුණු වී, මාර්ග පිළිවෙළින් අරහත් ඵලය ලබා ගැනීමට හේතු වන බැවින් ‘මෙත්තාදි භාවනාවෙන් (මෛත්‍රී ආදී භාවනාවන්ගෙන්) සිදු වේ’ යැයි කියන ලදී. කිසියම් සත්වයන් හෝ සංස්කාරයන් කෙරෙහි ගැටෙන ස්වභාවය ඇති කෙලෙස ‘ආඝාතය’ (වෛරය) ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර, එය න්‍යායානුකූලව අනෙකුත් ක්ලේශයන්ටද අදාළ වේ. ‘අස්මිමානය’ යනු රූප ආදී ස්කන්ධයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් හෝ සමූහයක් වශයෙන් ගෙන ‘මේ මම වෙමි’ යනුවෙන් පවතින මානයයි.

---

121. ඉදං කම්මට්ඨානන්ති එත්ථ ගණනාදිවසෙන ආසෙවියමානා අස්සාසපස්සාසා යොගකම්මස්ස පතිට්ඨානතාය කම්මට්ඨානං. තත්ථ පන තථාපවත්තො මනසිකාරො භාවනා. එත්ථ ච තස්සෙව ථෙරස්ස භගවතා බහූනං කම්මට්ඨානානං දෙසිතත්තා චරිතං අනාදියිත්වා කම්මට්ඨානානි සබ්බෙසං පුග්ගලානං සප්පායානීති අයමත්ථො සිද්ධො, අතිසප්පායවසෙන පන කම්මට්ඨානෙසු විභාගකථා කථිතාති වෙදිතබ්බා.

121. ‘මේ කමටහනයි’ යන්නෙහි ගණන් කිරීම් ආදී ක්‍රම මගින් පුරුදු කරනු ලබන ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් යෝගී ක්‍රියාවේ පදනම වන බැවින් එය කමටහනක් වේ. එහිදී එලෙස පවත්වන මනසිකාරය භාවනාවයි. මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් එම තෙරුන් වහන්සේට බොහෝ කමටහන් දේශනා කළ බැවින්, චරිතය (ගති ස්වභාවය) නොබලාම කමටහන් සියලු පුද්ගලයන්ට හිතකර වේ යන අර්ථය සිද්ධ වේ. එහෙත් වඩාත් හිතකර බව සැලකිල්ලට ගෙන කමටහන්හි බෙදීම් දක්වන ලද බව තේරුම් ගත යුතුය.

---

මහාරාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

මහාරාහුලෝවාද සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි අර්ථ ප්‍රකාශනය මෙයින් සමාප්ත විය.

---

3. චූළමාලුක්‍යසුත්තවණ්ණනා

3. චූළමාලුක්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

122. එවං ඨපිතානීති ‘‘සස්සතො ලොකො’’තිආදිනයප්පවත්තානි දිට්ඨිගතානි අනිය්‍යානිකතාය න බ්‍යාකාතබ්බානි න කථෙතබ්බානි, එවං ඨපනීයපක්ඛෙ ඨපිතානි චෙව නිය්‍යානිකසාසනෙ ඡඩ්ඩනීයතාය පටික්ඛිත්තානි ච, අපිචෙත්ථ අත්ථතො පටික්ඛෙපො එව බ්‍යාකාතබ්බතො. යථා එකො [Pg.65] කම්මකිලෙසවසෙන ඉත්ථත්තං ආගතො, තථා අපරොපි අපරොපීති සත්තො තථාගතො වුච්චතීති ආහ – ‘‘තථාගතොති සත්තො’’ති. තං අබ්‍යාකරණං මය්හං න රුච්චතීති යදි සස්සතො ලොකො, සස්සතො ලොකොති, අසස්සතො ලොකො, අසස්සතො ලොකොති ජානාමාති බ්‍යාකාතබ්බමෙව, යං පන උභයථා අබ්‍යාකරණං, තං මෙ චිත්තං න ආරාධෙති අජානනහෙතුකත්තා අබ්‍යාකරණස්ස. තෙනාහ – ‘‘අජානතො ඛො පන අපස්සතො එතදෙව උජුකං, යදිදං න ජානාමි න පස්සාමී’’ති. සස්සතොතිආදීසු සස්සතොති සබ්බකාලිකො, නිච්චො ධුවො අවිපරිණාමධම්මොති අත්ථො. සො හි දිට්ඨිගතිකෙහි ලොකීයන්ති එත්ථ පුඤ්ඤපාපතබ්බිපාකා, සයං වා තබ්බිපාකාකරාදිභාවෙන අවියුත්තෙහි ලොකීයතීති ලොකොති අධිප්පෙතො. එතෙන චත්තාරොපි සස්සතවාදා දස්සිතා හොන්ති. අසස්සතොති න සස්සතො, අනිච්චො අද්ධුවො භෙදනධම්මොති අත්ථො, අසස්සතොති ච සස්සතභාවපටික්ඛෙපෙන උච්ඡෙදො දීපිතොති සත්තපි උච්ඡෙදවාදා දස්සිතා හොන්ති. අන්තවාති පරිවටුමො පරිච්ඡින්නපරිමාණො, අසබ්බගතොති අත්ථො. තෙන ‘‘සරීරපරිමාණො, අඞ්ගුට්ඨපරිමාණො, යවපරිමාණො පරමාණුපරිමාණො අත්තා’’ති (උදා. අට්ඨ. 54; දී. නි. ටී. 1.76-77) එවමාදිවාදා දස්සිතා හොන්ති.

122. ‘මෙසේ තබන ලද්දේ’ යනු ‘ලෝකය ශාස්වතය’ ආදී වශයෙන් පවතින දෘෂ්ටිගත කරුණු මෝක්ෂයට හේතු නොවන බැවින් විග්‍රහ නොකළ යුතුය, ප්‍රකාශ නොකළ යුතුය. එසේ තැබිය යුතු පාර්ශ්වයෙහි තබන ලද අතර නිවනට මඟ පෙන්වන ශාසනය තුළ බැහැර කළ යුතු බැවින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. තවද මෙහිදී අර්ථය අනුව විග්‍රහ නොකළ යුතු බැවින් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමම සිදුවේ. කර්ම ක්ලේශයන්ගේ වසයෙන් යම් සත්වයෙක් මෙලොවට පැමිණියේද, එමෙන්ම අනෙකාද අනෙකාද පැමිණේ යන අර්ථයෙන් සත්වයා ‘තථාගත’ යනුවෙන් හඳුන්වනු ලබන බව දක්වමින් ‘තථාගත යනු සත්වයාය’ යැයි කීහ. ‘එම ප්‍රකාශ නොකිරීම මට රුචි නැත’ යනු ඉදින් ලෝකය ශාස්වත නම් ‘ලෝකය ශාස්වතය’ කියාද, අශාස්වත නම් ‘ලෝකය අශාස්වතය’ කියාද දැනගත යුතුමය. එහෙත් දෙපසම ප්‍රකාශ නොකිරීම මගේ සිත සතුටු නොකරයි, මන්ද යත් පිළිතුරු නොදීම නොදන්නාකම නිසා සිදුවන්නක් යැයි සිතන බැවිනි. එබැවින් ‘නොදන්නා, නොදක්නා තැනැත්තාට මෙයම ඍජුය, එනම් මම නොදනිමි නොදකිමි යන්නයි’ යනුවෙන් වදාළහ. ‘ශාස්වත’ ආදී පදයන්හි ‘ශාස්වත’ යනු සදාකාලික, නිත්‍ය, ස්ථාවර, වෙනස් නොවන ස්වභාවයයි. දෘෂ්ටිගතිකයෝ ‘ලෝකය’ යනුවෙන් අදහස් කරන්නේ පින, පව හා එහි විපාක හෝ එම විපාක විඳින්නා වූ සත්වයාය. මෙයින් ශාස්වතවාද සතරම දක්වන ලදී. ‘අශාස්වත’ යනු ශාස්වත නොවන, අනිත්‍ය, අස්ථාවර, බිඳෙන සුලු ස්වභාවයයි. අශාස්වත යනුවෙන් ශාස්වත බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් උච්ඡේදය (විනාශය) පෙන්වන ලද අතර, උච්ඡේදවාද සතම මෙයින් දක්වන ලදී. ‘අන්තවත්’ යනු සීමා සහිත ප්‍රමාණය ඇති, සියලු තැන්හි නොපැතිරුණු යන අර්ථයයි. එයින් ‘ශරීර ප්‍රමාණ වූ, මාපට ඇඟිලි ප්‍රමාණ වූ, වී ඇට ප්‍රමාණ වූ, පරමාණු ප්‍රමාණ වූ ආත්මය’ යනාදී වාදයන් දක්වන ලදී.

---

තථාගතො පරං මරණාති තථාගතො ජීවො අත්තා මරණතො ඉමස්ස කායස්ස භෙදතො පරං උද්ධං හොති අත්ථි සංවිජ්ජතීති අත්ථො. එතෙන සස්සතභාවමුඛෙන සොළස සඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ ච නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා දස්සිතා හොන්ති. න හොතීති නත්ථි න උපලබ්භති. එතෙන උච්ඡෙදවාදො දස්සිතො හොති. අපිච හොති ච න ච හොතීති අත්ථි නත්ථි චාති. එතෙන එකච්චසස්සතවාදො දස්සිතො. නෙව හොති න න හොතීති පන ඉමිනා අමරාවික්ඛෙපවාදො දස්සිතොති වෙදිතබ්බං. භගවතා පන අනිය්‍යානිකත්තා අනත්ථසංහිතානි ඉමානි දස්සනානීති තානි න බ්‍යාකතානි, තං අබ්‍යාකරණං සන්ධායාහ අයං ථෙරො ‘‘තං මෙ න රුච්චතී’’ති. සික්ඛං පටික්ඛිපිත්වා යථාසමාදින්නසික්ඛං පහාය.

‘තථාගතයා මරණින් මතු වේ’ යනු තථාගත වූ ජීවයා හෝ ආත්මය මෙම ශරීරය බිඳී මරණයට පත්වීමෙන් පසුවත් පවතී, ඇත යන අර්ථයයි. මෙසේ ශාස්වත ස්වරූපයෙන් සඤ්ඤීවාද දහසයක්ද, අසඤ්ඤීවාද අටක්ද, නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාද අටක්ද දක්වන ලදී. ‘නොවේ’ යනු නැත, විද්‍යමාන නොවේ යන්නයි. මෙයින් උච්ඡේදවාදය දක්වන ලදී. තවද ‘වේද නොවේද’ යනු ඇත ද නැත ද යන්නයි. මෙයින් ඒකච්චසස්සතවාදය දක්වන ලදී. ‘වන්නේද නැත නොවන්නේද නැත’ යන්නෙන් අමරාවික්ඛේපවාදය දක්වන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම දර්ශනයන් මෝක්ෂයට මඟ නොවන බැවින් හා වැඩක් නොමැති බැවින් ඒවා විග්‍රහ නොකළ සේක. එම ප්‍රකාශ නොකිරීම පිළිබඳව මෙම තෙරුන් වහන්සේ ‘එය මට රුචි නැත’ යැයි කීහ. ‘ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කර’ යනු සමාදන් වූ ශික්ෂාවන් අත්හැර දමා යන්නයි.

---

125. ත්වං [Pg.66] නෙව යාචකොති අහං භන්තෙ භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිස්සාමීතිආදිනා. න යාචිතකොති ත්වං මාලුක්‍යපුත්ත මයි බ්‍රහ්මචරියං චරාතිආදිනා.

125. ‘ඔබ ඉල්ලන්නෙකු නොවේ’ යනු ‘ස්වාමීනි, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යටතේ බඹසර වසන්නෙමි’ යනාදියයි. ‘ඉල්ලන ලද්දෙකු නොවේ’ යනු ‘මාලුක්‍යපුත්‍රය, ඔබ මා යටතේ බඹසර වසන්න’ යනාදියයි.

---

126. පරසෙනාය ඨිතෙන පුරිසෙන. බහලලෙපනෙනාති බහලවිලෙපනෙන. මහාසුපියාදි සබ්බො මුදුහිදකො වෙණුවිසෙසො සණ්හො. මරුවාති මකචි. ඛීරපණ්ණිනොති ඛීරපණ්ණියා, යස්සා ඡින්දනමත්තෙ පණ්ණෙ ඛීරං පග්ඝරති. ගච්ඡන්ති ගච්ඡතො ජාතං සයංජාතගුම්බතො ගහිතන්ති අධිප්පායො. සිථිලහනු නාම දත්තා කණ්ණො පතඞ්ගො. එතාය දිට්ඨියා සති න හොතීති ‘‘සස්සතො ලොකො’’ති එතාය දිට්ඨියා සති මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසො න හොති, තං පහාය එව පත්තබ්බතො.

126. ‘හතුරු සේනාවෙහි සිටි පුරුෂයෙකු විසින්’ යන්නයි. ‘බහලලේපනයෙන්’ යනු ඝන ආලේපනයෙන් යුක්ත යන්නයි. මහාසුපිය ආදී සියලුම මොළොක් වූ උණ විශේෂයන් ‘සණ්හ’ (සිනිඳු) නම් වේ. ‘මරුවා’ යනු මකචි නම් කෙඳි වර්ගයකි. ‘ඛීරපණ්ණී’ යනු පත්‍රය කැපූ සැණින් කිරි වැගිරෙන වෘක්ෂ විශේෂයකි. ගිය ගිය තැන ඉබේ හටගත් පඳුරුවලින් ගන්නා ලද්දේය යන අර්ථයයි. ‘සිථිලහනු’ යනු ‘දත්තා’ ‘කණ්ණ’ ‘පතංග’ යන ඊතල වර්ගයි. ‘මෙම දෘෂ්ටිය ඇති කල්හි නොවේ’ යනු ‘ලෝකය ශාස්වතය’ යන මෙම දෘෂ්ටිය ඇති කල්හි ආර්ය මාර්ගයෙහි බ්‍රහ්මචර්යාව පවත්වා ගත නොහැකිය, මන්ද යත් එය අත්හැරීමෙන්ම නිවනට පැමිණිය යුතු බැවිනි.

---

127. අත්ථෙව ජාතීතිආදිනා එතා දිට්ඨියො පච්චෙකම්පි සංසාරපරිබ්‍රූහනා කටසිවඩ්ඪනා නිබ්බානවිබන්ධනාති දස්සෙති.

127. ‘ඉපදීම පවතී’ යනාදියෙන් මෙම දෘෂ්ටි එකිනෙක ගත් කල පවා සංසාරය වර්ධනය කරන, මළසිරුරු දමන සොහොන් බිම් වඩවන, නිවනට බාධා කරන දේ බව දක්වයි.

---

128. තස්මාතිහාති ඉදං අට්ඨානෙ උද්ධටං, ඨානෙයෙව පන ‘‘වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බ’’න්ති ඉමස්ස පරතො කත්වා සංවණ්ණෙතබ්බං. අත්තනො ඵලෙන අරණීයතො අනුගන්තබ්බතො කාරණම්පි ‘‘අත්ථො’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘කාරණනිස්සිත’’න්ති. තෙනාහ ‘‘බ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිමත්තම්පී’’ති. පුබ්බපදට්ඨානන්ති පඨමාරම්භො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

128. ‘තස්මාතිහ’ යන්න නුසුදුසු තැනක උපුටා දක්වා ඇතත්, සුදුසු තැනකදී ‘ප්‍රතිපක්ෂ ක්‍රමයෙන් තේරුම් ගත යුතුය’ යන්න මීට පසුව යොදා විස්තර කළ යුතුය. තමාගේ ඵලය කරා පැමිණිය යුතු හෙයින් හේතුවටද ‘අර්ථය’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘බ්‍රහ්මචර්යාවේ ආරම්භය පවා’ යැයි කීහ. ‘පුබ්බපදට්ඨාන’ යනු ප්‍රථම ආරම්භයයි. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

---

චූළමාලුක්‍යසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

චූළමාලුක්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි අර්ථ ප්‍රකාශනය මෙයින් සමාප්ත විය.

---

4. මහාමාලුක්‍යසුත්තවණ්ණනා

4. මහාමාලුක්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

129. ඔරං වුච්චති කාමධාතු, තත්ථ පවත්තියා සංවත්තනතො ඔරං භජන්තීති ඔරම්භාගියානි, හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣතාය ඔරම්භාගෙ හෙට්ඨාකොට්ඨාසෙ භජන්තීති ඔරම්භාගියානි ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨාකොට්ඨාසිකානී’’තිආදි. කම්මුනා හි වට්ටෙන ච දුක්ඛං සංයොජෙන්තීති සංයොජනානි, ඔරම්භාගියසඤ්ඤිතානි සංයොජනානි යස්ස අප්පහීනානි, තස්සෙව වට්ටදුක්ඛං. යස්ස පන තානි පහීනානි, තස්ස තං නත්ථීති. අප්පහීනතාය අනුසෙතීති අරියමග්ගෙන අසමුච්ඡින්නතාය කාරණලාභෙ [Pg.67] සති උප්පජ්ජති, අප්පහීනභාවෙන අනුසෙති. අනුසයමානො සංයොජනං නාම හොතීති අනුසයත්තං ඵරිත්වා පවත්තමානො පාපධම්මො යථාවුත්තෙනත්ථෙන සංයොජනං නාම හොති. එතෙන යදි පන අනුසයතො සංයොජනං පවත්තං, තථාපි යෙ තෙ කාමරාගාදයො ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්ති, තෙයෙව බන්ධනට්ඨෙන සංයොජනානීති දස්සෙති.

129. ‘ඕර’ (මෙහි) යනු කාමධාතුවට කියනු ලැබේ. එහි පැවැත්මට සම්බන්ධ වන බැවින්, ‘පහළ කොටසට අයත්’ යන අර්ථයෙන් ‘ඕරම්භාගිය’ සංයෝජන නම් වේ. යට පටන් පවතින මාර්ගවලින් වළක්වාලිය යුතු බැවින් හෝ, පහළ කොටසෙහි පවතින බැවින් ඕරම්භාගිය නම් වේ. කර්මය හා සංසාර චක්‍රය මගින් දුක සමඟ බැඳ තබන බැවින් ඒවා ‘සංයෝජන’ නම් වේ. යමෙකු තුළ ඕරම්භාගිය සංයෝජන ප්‍රහාණය වී නැතිද, ඔහුට සංසාර දුක පවතී. යමෙකු තුළ ඒවා ප්‍රහාණය වී ඇත්නම් ඔහුට සංසාර දුක නැත. ප්‍රහාණය නොවීම නිසා ‘අනුසය’ වශයෙන් පවතින්නේ, ආර්ය මාර්ගයෙන් සහමුලින්ම උදුරා දමා නොමැති බැවින්, හේතු ලැබුණු විට ඒවා නැවත උපදින බැවිනි. අනුසය වශයෙන් පවතින සංයෝජනයන්, පෘථග්ජන සන්තානය පුරා පැතිර පවතින පවිටු ධර්මයන් වන අතර, ඒවා බැඳ තබන අර්ථයෙන් සංයෝජන නම් වේ. මින් පෙන්වා දෙන්නේ අනුසය වශයෙන් පවතින කාමරාග ආදියම බැඳ තබන අර්ථයෙන් සංයෝජන ලෙස හඳුන්වන බවයි.

---

එවං සන්තෙපීති යදෙව ඔරම්භාගියසංයොජනං භගවතා පුච්ඡිතං, තදෙව ථෙරෙනපි විස්සජ්ජිතං, තථාපි අයං ලද්ධි සන්නිස්සයා. තත්ථ දොසාරොපනාති දස්සෙතුං ‘‘තස්ස වාදෙ’’තිආදි වුත්තං. සමුදාචාරක්ඛණෙයෙවාති පවත්තික්ඛණෙ එව. න හි සබ්බෙ වත්තමානා කිලෙසා සංයොජනත්ථං ඵරන්තීති අධිප්පායො. තෙනාති තෙන කාරණෙන, තථාලද්ධිකත්තාති අත්ථො. චින්තෙසි ‘‘ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති යොජනා. අත්තනො ධම්මතායෙවාති අජ්ඣත්තාසයෙනෙව. විසංවාදිතාති සත්ථු චිත්තස්ස අනාරාධනෙන විවෙචිතා. එවමකාසි එවං ධම්මං දෙසාපෙසි.

මෙසේ වුවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විමසූ ඕරම්භාගිය සංයෝජන පිළිබඳවම තෙරුන් වහන්සේ පිළිතුරු දුන් නමුත්, එය එක්තරා මතයක් ඇසුරු කළ එකකි. එහි ඇති දොස් පෙන්වා දීම සඳහා ‘ඔහුගේ වාදයේදී’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සමුදාචාර ක්ෂණයේදීම’ යනු කෙලෙසුන් සක්‍රීයව පවතින අවස්ථාවේදීම යන්නයි. සියලු වර්තමාන ක්ලේශයන් සංයෝජන අර්ථයෙන් පැතිර පවතින්නේ නැත යන්න මෙහි අදහසයි. ඒ හේතුවෙන් ‘මම ධර්මය දේශනා කරන්නෙමි’ යි බුදුරජාණන් වහන්සේ සිතූහ. උන්වහන්සේ එය කළේ ස්වභාවික කරුණාවෙන්මයි. තෙරුන්ගේ පිළිතුර ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සිත නොපිනවූ බැවින්, මෙසේ ධර්මය දේශනා කරවන ලදී.

---

130. සක්කායදිට්ඨිපරියුට්ඨිතෙනාති පරියුට්ඨානසමත්ථසක්කායදිට්ඨිකෙන. තථාභූතඤ්ච චිත්තං තාය දිට්ඨියා විගය්හිතං අජ්ඣොත්ථටඤ්ච නාම හොතීති ආහ ‘‘ගහිතෙන අභිභූතෙනා’’ති. දිට්ඨිනිස්සරණං නාම දස්සනමග්ගො තෙන සමුච්ඡින්දිතබ්බතො, සො පන නිබ්බානං ආගම්ම තං සමුච්ඡින්දති, තස්මා වුත්තං ‘‘දිට්ඨිනිස්සරණං නිබ්බාන’’න්ති. අවිනොදිතා අනීහටාති පදද්වයෙනපි සමුච්ඡෙදවසෙන අප්පහීනත්තංයෙව වදති. අඤ්ඤං සංයොජනං අඤ්ඤො අනුසයොති වදන්ති, සහභාවො නාම අඤ්ඤෙන හොති. න හි තදෙව තෙන සහාති වුච්චතීති තෙසං අධිප්පායො. අඤ්ඤෙනාති අත්ථතො අඤ්ඤෙන. අවත්ථාමත්තතො යදිපි අවයවවිනිමුත්තො සමුදායො නත්ථි, අවයවො පන සමුදායො න හොතීති සො සමුදායතො අඤ්ඤො එවාති සක්කා වත්තුන්ති යථාවුත්තස්ස පරිහාරස්ස අප්පාටිහීරකතං ආසඞ්කිත්වා පක්ඛන්තරං ආසල්ලිතං ‘‘අථාපි සියා’’තිආදිනා. පක්ඛන්තරෙහි පරිහාරා හොන්තීති යථාවුත්තඤායෙනපි අඤ්ඤො පුරිසො අථාපි සියා, අයං පනෙත්ථ අඤ්ඤො දොසොති ආහ ‘‘යදි තදෙවා’’තිආදි. අථාපි සියා තුය්හං යදි පරිවිතක්කො ඊදිසො යදි තදෙව සංයොජනන්තිආදි. ඉමමත්ථං සන්ධායාති පරමත්ථතො සො එව [Pg.68] කිලෙසො සංයොජනමනුසයො ච, බන්ධනත්ථඅප්පහීනත්ථානං පන අත්ථෙව භෙදොති ඉමමත්ථං සන්ධාය.

130. ‘සක්කායදිට්ඨිපරියුට්ඨිතේන’ යනු සක්කාය දිට්ඨියෙන් යටපත් වූ යන්නයි. එවැනි සිත එම දෘෂ්ටියෙන් ග්‍රහණය කරගන්නා ලද, අභිභවනය කරන ලද එකකි. දෘෂ්ටිවලින් මිදීම නම් නිවනයි, මන්ද එය දර්ශන මාර්ගයෙන් සහමුලින්ම සිඳලිය යුතු බැවිනි. එම මාර්ගය නිවන අරමුණු කොටගෙන කෙලෙසුන් නසයි. ‘අවිනෝදිතා’ සහ ‘අනීහටා’ යන වචන දෙකෙන්ම අදහස් කරන්නේ සහමුලින්ම ප්‍රහාණය නොකළ බවයි. ඇතැමුන් පවසන්නේ සංයෝජනයක් යනු වෙනත් දෙයක් බවත්, අනුසය යනු තවත් දෙයක් බවත්ය. නමුත් පරමාර්ථ වශයෙන් බලන කල, එම කෙලෙස්ම සංයෝජන සහ අනුසය වේ; වෙනස පවතින්නේ බැඳ තබන අර්ථය සහ ප්‍රහාණය නොකළ බව යන අර්ථය අනුව පමණි. අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ලක්ෂණත්‍රය අවබෝධ කරවීම සඳහා පද එකොළොසකින් බෙදා දක්වා ඇති බව ‘තත්ථ’ යනාදී පදවලින් දැක්වේ.

---

132. තචච්ඡෙදො විය සමාපත්ති කිලෙසානං සමාපත්තිවික්ඛම්භනස්ස සාරච්ඡෙදස්ස අනුසයස්ස දූරභාවතො. ඵෙග්ගුච්ඡෙදො විය විපස්සනා තස්ස ආසන්නභාවතො. එවරූපා පුග්ගලාති අභාවිතසද්ධාදිබලතාය දුබ්බලනාමකායා පුග්ගලා, යෙසං සක්කායනිරොධාය…පෙ… නාධිමුච්චති. එවං දට්ඨබ්බාති යථා සො දුබ්බලකො පුරිසො, එවං දට්ඨබ්බො සො පුරිසො ගඞ්ගාපාරං විය සක්කායපාරං ගන්තුං අසමත්ථත්තා. වුත්තවිපරියායෙන සුක්කපක්ඛස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො.

132. සමාපත්තිය යනු සිවිය (ගසක පොත්ත) කැපීම වැනිය, මන්ද එය කෙලෙස් යටපත් කරන බැවිනි. විදර්ශනාව යනු ගසක හරය කැපීම වැනිය, මන්ද එය කෙලෙස් මුල්වලට සමීප බැවිනි. ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් දියුණු නොකළ බැවින් දුර්වල වූ පුද්ගලයන් ‘එවැනි පුද්ගලයන්’ ලෙස හැඳින්වේ. ඔවුහු සක්කාය නිරෝධය කෙරෙහි සිත නැඹුරු නොකරති. යම් සේ දුර්වල මිනිසෙකුට ගංගාවෙන් එතර විය නොහැකිද, එමෙන්ම ඒ පුද්ගලයාට ද සක්කාය නිරෝධය නමැති එතෙරට යා නොහැකි බව දත යුතුය. මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ කුසල පක්ෂයේ අර්ථය ද මෙසේම වටහා ගත යුතුය.

---

133. උපධිවිවෙකෙනාති ඉමිනා උපධිවිවෙකාති කරණෙ නිස්සක්කනන්ති දස්සෙති, උපධිවිවෙකාති වා හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනස්ස උපධිවිවෙකෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනෙන පඤ්චකාමගුණවිවෙකො කථිතො. කාමගුණාපි හි උපධීයති එත්ථ දුක්ඛන්ති උපධීති වුච්චන්තීති. ථිනමිද්ධපච්චයා කායවිජම්භිතාදිභෙදං කායාලසියං. තත්ථාති අන්තොසමාපත්තියං සමාපත්තිඅබ්භන්තරෙ ජාතං. තං පන සමාපත්තිපරියාපන්නම්පි අපරියාපන්නම්පීති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘අන්තොසමාපත්තික්ඛණෙයෙවා’’තිආදි වුත්තං. රූපාදයො ධම්මෙති රූපවෙදනාදිකෙ පඤ්චක්ඛන්ධධම්මෙ. න නිච්චතොති ඉමිනා නිච්චපටික්ඛෙපතො තෙසං අනිච්චතමාහ. තතො එව උදයවයන්තතො විපරිණාමතො තාවකාලිකතො ච තෙ අනිච්චාති ජොතිතං හොති. යඤ්හි නිච්චං න හොති, තං උදයබ්බයපරිච්ඡින්නං ජරාය මරණෙන චාති ද්වෙධා විපරිණතං ඉත්තරඛණමෙව ච හොති. න සුඛතොති ඉමිනා සුඛපටික්ඛෙපතො තෙසං දුක්ඛතමාහ, අතො එව අභිණ්හං පටිපීළනතො දුක්ඛවත්ථුතො ච තෙ දුක්ඛාති ජොතිතං හොති. උදයබ්බයවන්තතාය හි තෙ අභිණ්හං පටිපීළනතො නිරන්තරදුක්ඛතාය දුක්ඛස්සෙව ච අධිට්ඨානභූතාති. පච්චයයාපනීයතාය රොගමූලතාය ච රොගතො. දුක්ඛතාසූලයොගිතාය කිලෙසාසුචිපග්ඝරණතො උප්පාදජරාභඞ්ගෙහි උද්ධුමාතපක්කභිජ්ජනතො ච ගණ්ඩතො. පීළාජනනතො අන්තොතුදනතො දුන්නීහරණතො ච අවද්ධිආවහතො අඝවත්ථුතො ච අසෙරීභාවතො ආබාධපදට්ඨානතාය ච ආබාධතො. අවසවත්තනතො අවිධෙය්‍යතාය පරතො[Pg.69]. බ්‍යාධිජරාමරණෙහි පලුජ්ජනීයතාය පලොකතො. සාමීනිවාසීකාරකවෙදකඅධිට්ඨායකවිරහතො සුඤ්ඤතො. අත්තපටික්ඛෙපට්ඨෙන අනත්තතො, රූපාදිධම්මාපි න එත්ථ අත්තා හොන්තීති අනත්තා, එවං අයම්පි න අත්තා හොතීති අනත්තා. තෙන අබ්‍යාපාරතො නිරීහතො තුච්ඡතො අනත්තාති දීපිතං හොති. ලක්ඛණත්තයමෙව අවබොධත්ථං එකාදසහි පදෙහි විභජිත්වා ගහිතන්ති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං.

133. ‘උපධි විවේකය’ යනු පංච කාමගුණයන්ගෙන් වෙන්වීමයි. ථීනමිද්ධය නිසා ඇතිවන ශාරීරික අලස බව ‘කායවිජම්භිත’ ආදී වශයෙන් හැඳින්වේ. ‘එහි’ යනු සමාපත්තිය තුළයි. රූප වේදනාදී පංචස්කන්ධ ධර්මයන් නිත්‍ය නොවන බැවින් අනිත්‍ය වේ. ඒවා උදේ-වැය (ඉපදීම හා විනාශය) පවතින බැවින් ද, තාවකාලික බැවින් ද අනිත්‍ය වේ. සැප නොවන බැවින් දුක්ඛ වේ; නිතර පෙළෙන බැවින් ද දුක්ඛ වේ. ප්‍රත්‍යයන් මත යැපෙන බැවින් ‘රෝග’ නම් වේ. කෙලෙස් නමැති අශුචි වැගිරෙන බැවින් ද, ඉපදීම, ජරාව හා මරණය නමැති පිපිරීම් පවතින බැවින් ද ‘ගණ්ඩ’ (ගෙඩියක්) වැනි වේ. පීඩා පමුණුවන බැවින් සහ අගතියට පමුණුවන බැවින් ‘අඝ’ නම් වේ. තමාගේ වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බැවින් ‘අනත්ත’ (අනාත්ම) වේ. මෙසේ මෙම පද එකොළොසෙන්ම කරුණු පැහැදිලි කර ඇත්තේ අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ලක්ෂණත්‍රය අවබෝධ කරවීම සඳහාය.

---

අන්තොසමාපත්තියන්ති සමාපත්තීනං සහජාතතාය සමාපත්තීනං අබ්භන්තරෙ. චිත්තං පටිසංහරතීති තප්පටිබද්ධඡන්දරාගාදිඋපක්කිලෙසවික්ඛම්භනෙන විපස්සනාචිත්තං පටිසංහරති. තෙනාහ ‘‘මොචෙතී’’ති. සවනවසෙනාති ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරසමථො’’තිආදිනා සවනවසෙන. ථුතිවසෙනාති තථෙව ථොමනාවසෙන ගුණතො සංකිත්තනවසෙන. පරියත්තිවසෙනාති තස්ස ධම්මස්ස පරියාපුණනවසෙන. පඤ්ඤත්තිවසෙනාති තදත්ථස්ස පඤ්ඤාපනවසෙන. ආරම්මණකරණවසෙනෙව උපසංහරති මග්ගචිත්තං. එතං සන්තන්තිආදි පන අවධාරණනිවත්තිතත්ථදස්සනං. යථා විපස්සනා ‘‘එතං සන්තං එතං පණීත’’න්තිආදිනා අසඞ්ඛතාය ධාතුයා චිත්තං උපසංහරති, එවං මග්ගො නිබ්බානං සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන අභිසමෙන්තො තත්ථ ලබ්භමානෙ සබ්බෙ විසෙසෙ අසම්මොහතො පටිවිජානන්තො තත්ථ චිත්තං උපසංහරති. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා පන ආකාරෙනා’’තිආදි. සො තත්ථ ඨිතොති සො අදන්ධවිපස්සනො යොගී තත්ථ තාය අනිච්චාදිලක්ඛණත්තයාරම්මණාය විපස්සනාය ඨිතො. සබ්බසොති තස්ස මග්ගස්ස අධිගමාය නිබ්බත්තිතසමථවිපස්සනාසු. අසක්කොන්තො අනාගාමී හොතීති හෙට්ඨිමමග්ගවහාසු එව සමථවිපස්සනාසු ඡන්දරාගං පහාය අග්ගමග්ගවහාසු තාසු නිකන්තිං පරියාදාතුං අසක්කොන්තො අනාගාමිතායමෙව සණ්ඨාති.

"අන්තෝසමාපත්තියන්ති" යනු සමාපත්තිවල සහජාතභාවය නිසා සමාපත්ති මධ්‍යයෙහි යන්නයි. "චිත්තං පටිසංහරති" යනු ඊට සම්බන්ධ වූ ඡන්දරාගාදී උපක්ලේෂයන් යටපත් කිරීමෙන් විපස්සනා සිත ඉවත් කර ගනියි. එහෙයින් "මෝචේති" (මුදවයි) යැයි වදාළහ. "සවනවසේනාති" යනු "සබ්බසංඛාරසමථෝ" යනාදී වශයෙන් ඇසීම මගිනි. "ථුතිවසේනාති" යනු එලෙසින්ම ගුණ වශයෙන් ප්‍රශංසා කිරීම සහ ප්‍රකාශ කිරීම මගිනි. "පරියත්තිවසේනාති" යනු ඒ ධර්මය ප්‍රගුණ කිරීම මගිනි. "පඤ්ඤත්තිවසේනාති" යනු එහි අර්ථය පැනවීම මගිනි. මාර්ග සිත අරමුණු කිරීම් මාත්‍රයකින්ම එළඹෙයි. "ඒතං සන්තං" යනාදිය නිශ්චය කරන ලද අර්ථය දැක්වීමකි. විපස්සනාව "මෙය ශාන්තය, මෙය ප්‍රණීතය" යනාදී වශයෙන් අසංඛත ධාතුවෙහි සිත පමුණුවන්නාක් මෙන්, මාර්ගය ද නිවන් අවබෝධය (සච්ඡිකිරියාභිසමය) මගින් එහි ලැබෙන සියලු විශේෂතාවන් මෝහයෙන් තොරව ප්‍රත්‍යක්ෂ කරමින් සිත පමුණුවයි. එහෙයින් "ඉමිනා පන ආකාරේනා" යනාදිය වදාළහ. "සෝ තත්ථ ඨිතෝ" යනු මන්දගාමී නොවන විපස්සනා ඇති ඒ යෝගියා එහි ඒ අනිත්‍යාදී ත්‍රිලක්ෂණ අරමුණු කොට ඇති විපස්සනාවෙහි පිහිටියේ යන්නයි. "සබ්බසෝ" යනු ඒ මාර්ගයේ අධිගමය සඳහා උපදවන ලද සමථ හා විපස්සනාවන්හි ය. "අසක්කෝන්තෝ අනාගාමී හෝති" යනු පහළ මාර්ගයන්ට අදාළ සමථ විපස්සනාවන්හි ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය කොට, අග්‍ර මාර්ගයට (අර්හත් මාර්ගයට) අදාළ ඒවායේ නිකන්තිය (ඇල්ම) දුරු කිරීමට අපොහොසත් ව අනාගාමී තත්ත්වයෙහිම රැඳෙයි.

---

සමතික්කන්තත්තාති සමථවසෙන විපස්සනාවසෙන චාති සබ්බථාපි රූපස්ස අතික්කන්තත්තා. තෙනාහ ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි. අනෙනාති යොගිනා. තං අතික්කම්මාති ඉදං යො වා පඨමං පඤ්චවොකාරභවපරියාපන්නෙ ධම්මෙ සම්මදෙව සම්මසිත්වා තෙ විවජ්ජෙත්වා තතො අරූපසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා අරූපධම්මෙ සම්මසති, තං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ඉදානි අරූපං සම්මසතී’’ති.

"සමතික්කන්තත්තා" යනු සමථය හා විපස්සනාව යන දෙපරිද්දෙන්ම රූපය ඉක්මවා ගිය බැවිනි. එහෙයින් "අයඤ්හි" යනාදිය වදාළහ. "අනේනා" යනු යෝගියා විසිනි. "තං අතික්කම්ම" යනු යමෙක් පළමුව පඤ්චවෝකාර භවයට අයත් ධර්මයන් මැනවින් මෙනෙහි කොට, ඒවා බැහැර කර රූපාවචර සමාපත්තියට සමවැදී අරූප ධර්මයන් මෙනෙහි කරයිද, එය අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. එහෙයින් "දැන් අරූප ධර්මයන් මෙනෙහි කරයි" යැයි වදාළහ.

---

සමථවසෙන [Pg.70] ගච්ඡතොති සමථප්පධානං පුබ්බභාගපටිපදං අනුයුඤ්ජන්තස්ස. චිත්තෙකග්ගතා ධුරං හොතීති තස්ස විපස්සනාභාවනාය තථා පුබ්බෙ පවත්තත්තා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා සමාධිප්පධානා හොති, මග්ගෙපි චිත්තෙකග්ගතා ධුරං හොති, සමාධින්ද්‍රියං පුබ්බඞ්ගමං බලවං හොති. සො චෙතොවිමුත්තො නාමාති සො අරියො චෙතොවිමුත්තො නාම හොති. විපස්සනාවසෙන ගච්ඡතොති ‘‘සමථවසෙන ගච්ඡතො’’ති එත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයඤ්ච පුග්ගලවිභාගො සුත්තන්තනයෙන ඉධාභිහිතො පරියායො නාම, අභිධම්මනයෙන පරතො කීටාගිරිසුත්තවණ්ණනායං දස්සයිස්සාම. අයං සභාවධම්මොයෙවාති පුබ්බභාගපටිපදා සමථප්පධානා චෙ සමාධි ධුරං, විපස්සනාපධානා චෙ පඤ්ඤා ධුරන්ති අයං ධම්මසභාවොයෙව, එත්ථ කිඤ්චි න ආසඞ්කිතබ්බං.

"සමථවසේන ගච්ඡතෝ" යනු සමථය ප්‍රධාන කොට ගත් පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවෙහි නිරත වන්නාට ය. "චිත්තේකග්ගතා ධුරං හෝති" යනු ඔහුගේ විපස්සනා භාවනාවෙහි පෙර එලෙස පැවති බැවින්, වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව සමාධිය ප්‍රධාන කොට පවතියි. මාර්ගයේදී ද චිත්ත ඒකාග්‍රතාව ප්‍රධාන වෙයි, සමාධින්ද්‍රිය පෙරටුගාමී ව බලවත් වෙයි. ඔහු "චේතෝවිමුක්ත" නම් වෙයි. "විපස්සනාවසේන ගච්ඡතෝ" යන්නෙහි අර්ථය "සමථවසේන ගච්ඡතෝ" යන්නෙහි දැක්වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය. පුද්ගල බෙදීම පිළිබඳ මෙම විස්තරය සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයට මෙහි දක්වන ලද පර්යායකි. අභිධර්ම ක්‍රමයට මතු කීටාගිරි සූත්‍ර වර්ණනාවේදී දක්වන්නෙමු. "අයං සභාවධම්මෝයේවාති" යනු පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව සමථය ප්‍රධාන වන්නේ නම් සමාධිය ප්‍රමුඛ වේ, විපස්සනාව ප්‍රධාන වන්නේ නම් ප්‍රඥාව ප්‍රමුඛ වේ යන මෙය ධර්ම ස්වභාවයම වේ, මෙහි සැකයක් නොගත යුතුය.

---

ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තං ඉන්ද්‍රියවෙමත්තතා. තෙනාහ ‘‘ඉන්ද්‍රියනානත්තං වදාමී’’ති. ඉන්ද්‍රියනානත්තතා කාරණන්ති ඉදං දස්සෙති – අනිච්චාදිවසෙන විපස්සනාභිනිවෙසො විය සමථවසෙන විපස්සනාවසෙන ච යං පුබ්බභාගගමනං, තං අප්පමාණං තං වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනං, යස්ස සමාධි ධුරං පුබ්බඞ්ගමං බලවං හොති, සො අරියො චෙතොවිමුත්ති නාම හොති. යස්ස පඤ්ඤා ධුරං පුබ්බඞ්ගමං බලවං හොති සො අරියො පඤ්ඤාවිමුත්තො නාම හොති. ඉදානි තමත්ථං බුද්ධිවිසිට්ඨෙන නිදස්සනෙන දස්සෙන්තො ‘‘ද්වෙ අග්ගසාවකා’’තිආදිමාහ, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

"ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්තං" යනු ඉන්ද්‍රියයන්ගේ වෙනස් බවයි. එහෙයින් "ඉන්ද්‍රියයන්ගේ නානාත්වය (වෙනස් බව) පවසමි" යැයි වදාළහ. ඉන්ද්‍රියයන්ගේ නානාත්වය මෙයට හේතුව බව පෙන්වයි - අනිත්‍යාදී වශයෙන් විපස්සනාවෙහි යෙදීම මෙන්ම සමථය හෝ විපස්සනාව ප්‍රධාන කොට ගන්නා පූර්වභාග ගමන අප්‍රමාණ වූ ඒ වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාවයි. යමෙකුට සමාධිය ප්‍රධාන, පෙරටුගාමී හා බලවත් වේ ද, ඔහු "චේතෝවිමුක්ත" නම් ආර්යයා වේ. යමෙකුට ප්‍රඥාව ප්‍රධාන, පෙරටුගාමී හා බලවත් වේ ද, ඔහු "ප්‍රඥාවිමුක්ත" නම් ආර්යයා වේ. දැන් ඒ කරුණ බුද්ධි විෂයෙහි සුවිශේෂී උදාහරණයකින් දක්වමින් "අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙදෙනා" යනාදිය වදාළහ. එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

---

මහාමාලුක්‍යසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

මහාමාලුක්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව (සැඟවුණු අරුත් පැහැදිලි කිරීම) නිමවුණි.

---

5. භද්දාලිසුත්තවණ්ණනා

5. භද්දාලි සූත්‍ර වර්ණනාව

---

134. අසියතීති අසනං, භුඤ්ජනං භොජනං, අසනස්ස භොජනං අසනභොජනං, ආහාරපරිභොගො, එකස්මිං කාලෙ අසනභොජනං එකාසනභොජනං. සො පන කාලො සබ්බබුද්ධානං සබ්බපච්චෙකබුද්ධානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණවසෙන පුබ්බණ්හො එව ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘එකස්මිං පුරෙභත්තෙ අසනභොජන’’න්ති. විප්පටිසාරකුක්කුච්චන්ති ‘‘අයුත්තං වත මයා කතං, යො අත්තනො සරීරපකතිං අජානන්තො එකාසනභොජනං භුඤ්ජි, යෙන මෙ ඉදං සරීරං කිසං ජාතං බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහො නාහොසී’’ති එවං [Pg.71] විප්පටිසාරකුක්කුච්චං භවෙය්‍ය. එතං සන්ධාය සත්ථා ආහ, න භද්දාලිමෙව තාදිසං කිරියං අනුජානන්තො. ඉතරථාති යදි එකංයෙව භත්තං ද්විධා කත්වා තතො එකස්ස භාගස්ස භුඤ්ජනං එකදෙසභුඤ්ජනං අධිප්පෙතං. කො සක්කොතීති කො එවං යාපෙතුං සක්කොති. අතීතජාතිපරිචයොපි නාම ඉමෙසං සත්තානංයෙව අනුබන්ධතීති ආහ ‘‘අතීතෙ’’තිආදි. විරවන්තස්සෙවාති අනාදරෙ සාමිවචනං. තං මද්දිත්වාති ‘‘අයං සික්ඛා සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං සාසනෙ ආචිණ්ණං, අයඤ්ච භික්ඛු ඉමං සික්ඛතෙවා’’ති වත්වා තං භද්දාලිං තස්ස වා අනුස්සාහපවෙදනං අභිභවිත්වා. භික්ඛාචාරගමනත්ථං න විතක්කමාළකං අගමාසි, විහාරචාරිකං චරන්තො තස්ස වසනට්ඨානං භගවා ගච්ඡති.

134. "අසියතීති" යනු අශනයයි, අනුභව කිරීම භෝජනයයි, අශනය හා භෝජනය අසනභෝජන නම් වේ, එනම් ආහාර පරිභෝජනයයි. එක් වරකදී අනුභව කිරීම "ඒකාසන භෝජනය" නම් වේ. සියලු බුදුන් වහන්සේලා සහ පසේබුදුන් වහන්සේලා විසින් නිතර පුරුදු කරන ලද්දක් බැවින් මෙහිදී එයින් අදහස් කරන්නේ පෙරබත් (උදෑසන) කාලයෙහිම අනුභව කිරීම බව පැවසීමට "එක් වරක් පෙරබත් වේලෙහි අනුභව කිරීම" යැයි පැවූහ. "විප්පටිසාරකුක්කුච්චං" යනු "තම ශරීර ස්වභාවය නොදැන ඒකාසන භෝජනය අනුභව කිරීමෙන් මා විසින් අයෝග්‍ය දෙයක් කරන ලදී, එමගින් මාගේ මේ ශරීරය වැහැරී ගියේය, බ්‍රහ්මචර්යාවට අනුබලයක් නොවීය" යනුවෙන් ඇතිවන පසුතැවිල්ල හා කුකුසයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ එය අරමුණු කොට වදාළ සේක, භද්දාලි හිමියන් හට පමණක් එවැනි ක්‍රියාවක් අනුදැන වදාළා නොවේ. "ඉතරථා" යනු ඉදින් එක් භෝජනයක් කොටස් දෙකකට බෙදා එයින් එක් කොටසක් පමණක් අනුභව කිරීම "එකදේශ භුඤ්ජන" ලෙස අදහස් කළේ නම් යන්නයි. "කෝ සක්කෝති" යනු කවුද මෙසේ යැපීමට සමත් වන්නේ? "අතීතජාතිපරිචයෝපි" යනාදියෙන් පැවසෙන්නේ මේ සත්ත්වයන්ට අතීත ජාතීන්හි පුරුද්ද පවා ලුහුබඳින බවයි. "විරවන්තස්සේවාති" යනු අනාදරය ප්‍රකාශ කරන සාමී වචනයකි. "තං මද්දිත්වා" යනු "මේ ශික්ෂා පදය සියලු බුදුවරුන්ගේ ශාසනයෙහිම පවතින සිරිතකි, මේ භික්ෂුව ද මෙයම හික්මෙයි" කියා භද්දාලි හිමියන්ව හෝ උන්වහන්සේගේ උත්සාහය හීන වී ඇති බව අභිබවා ගොස් යන්නයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කිරීම සඳහා නොව, වෙහෙරෙහි සැරිසරමින් උන්වහන්සේගේ වාසස්ථානය වෙත වැඩම කරති.

---

135. දූසයන්ති ගරහන්ති එතෙනාති දොසො, අපරාධො, සො එව කුච්ඡිතභාවෙන දොසකො. ගරහාය පවත්තිට්ඨානතො ඔකාසො. තෙනාහ – ‘‘එතං ඔකාසං එතං අපරාධ’’න්ති. දුක්කරතරන්ති පතිකාරවසෙන අතිසයෙන දුක්කරං. අපරාධො හි න ඛමාපෙන්තං යථාපච්චයං විත්ථාරිතො හුත්වා දුප්පතිකාරො හොති. තෙනාහ ‘‘වස්සඤ්හී’’තිආදි.

135. "දූසයන්ති" යනු මෙයින් ගරහන නිසා දෝෂය නම් වේ, එනම් අපරාධයයි. එයම නින්දිත බව නිසා "දෝසක" නම් වේ. ගර්හාව පැවැත්වෙන ස්ථානය "ඕකාශ" නම් වේ. එහෙයින් "ඒ අවස්ථාව, ඒ අපරාධය" යැයි වදාළහ. "දුක්කරතරං" යනු පිළියම් කිරීමේ වශයෙන් ඉතා දුෂ්කර බවයි. මක්නිසාද යත්, සමාව නොගන්නා තැනැත්තාගේ අපරාධය ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව විස්තාරණය වී පිළියම් කිරීමට අපහසු වන බැවිනි. එහෙයින් "වස්සංහි" යනාදිය වදාළහ.

---

අලග්ගිත්වාති ඉමම්පි නාම අපනීතං අකාසීති එවං අවිනෙත්වා, තං තං තස්ස හිතපටිපත්තිං නිවාරණං කත්වාති අත්ථො. ඤායපටිපත්තිං අතිච්ච එති පවත්තතීති අච්චයො, අපරාධො, පුරිසෙන මද්දිත්වා පවත්තිතො අපරාධො අත්ථතො පුරිසං අතිච්ච අභිභවිත්වා පවත්තො නාම හොති. තෙනාහ ‘‘අච්චයො මං, භන්තෙ, අච්චගමා’’ති. අවසෙසපච්චයානං සමාගමෙ එති ඵලං එතස්මා උප්පජ්ජති පවත්තති චාති සමයො, හෙතු යථා ‘‘සමුදායො’’ති ආහ ‘‘එකං කාරණ’’න්ති. යං පනෙත්ථ භද්දාලිත්ථෙරස්ස අපරිපූරකාරිතාය භික්ඛුආදීනං ජානනං, තම්පි කාරණං කත්වා ‘‘අහං ඛො, භන්තෙ, න උස්සහාමී’’තිආදිනා වත්තබ්බන්ති දස්සෙති.

'අලග්ගිත්වා' යනු 'මේ (පැවිදිවීම) මෙතරම් සැහැල්ලු එකක් කළේය' යි මෙසේ හික්මීමක් නොමැතිව, ඔහුට ලැබෙන ඒ ඒ හිතකර පිළිවෙත් වැළැක්වීම යන අර්ථයයි. නිවැරදි පිළිවෙත ඉක්මවා යනුයේ 'අච්චය' (වරද) නම් වේ. මිනිසෙකු විසින් යටපත් කර පවත්වන ලද වරද අර්ථ වශයෙන් මිනිසාව ඉක්මවා අභිභවා පවතින්නක් වේ. එබැවින් "ස්වාමීනි, වරද මා කරා පැමිණියේය (මා අතින් වරදක් විය)" යි කීහ. සෙසු ප්‍රත්‍යයන්ගේ සමකාලීන පැමිණීමෙන් ඵලය උපදින බැවින් 'සමය' යනු හේතුවයි, 'සමුදය' යන්නෙන් 'එක් හේතුවක්' යැයි පැවසූවාක් මෙනි. මෙහි භද්දාලි තෙරුන්ගේ නොපිරිහෙළා කටයුතු කිරීම (අපරිපූරකතාව) නිසා භික්ෂූන් වහන්සේලා ආදීන් විසින් දැනගත් යම් හේතුවක් ඇද්ද, එයද හේතුවක් කොටගෙන "ස්වාමීනි, මම උත්සාහ නොකරමි" යනාදී වශයෙන් කිවයුතු බව දක්වයි.

---

136. එකචිත්තක්ඛණිකාති පඨමමග්ගචිත්තක්ඛණෙන එකචිත්තක්ඛණිකා. එවං ආණාපෙතුං න යුත්තන්ති සඞ්කමත්ථාය ආණාපෙතුං න යුත්තං පයොජනාභාවතො. අනාචිණ්ණඤ්චෙතං බුද්ධානං, යදිදං පදසා අක්කමනං. තථා හි –

136. 'එකචිත්තක්ඛණිකා' යනු ප්‍රථම මාර්ග චිත්තක්ෂණයෙන් ඒකචිත්තක්ෂණික වූ බවයි. ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවින් (බුදුරජාණන් වහන්සේට) එසේ අණ කිරීම නුසුදුසුය. බුදුවරුන්ගේ සිරිත පයින් පෑගීම නොවේ. ඒ මෙසේය -

---

‘‘අක්කමිත්වාන මං බුද්ධො, සහ සිස්සෙහි ගච්ඡතු;

මා නං කලලං අක්කමිත්ථ, හිතාය මෙ භවිස්සතී’’ති. (බු. වං. 2.53);

"බුදුරජාණන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන් සමඟ මා පාගා (මගේ ශරීරය මතින්) වැඩම කරත්වා. එය මඩ නොවනු පිණිස මාගේ සිරුර එළමි, එය මට බොහෝ කලක් හිත පිණිස පවතීවා."

---

සුමෙධපණ්ඩිතෙන [Pg.72] පච්චාසීසිතං න කතං. යථාහ –

සුමේධ පණ්ඩිතයන් විසින් (අන් අය පෑගීමට කළ) ප්‍රාර්ථනය එසේ ඉටු නොකළහ. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත -

---

‘‘දීපඞ්කරො ලොකවිදූ, ආහුතීනං පටිග්ගහො;

උස්සීසකෙ මං ඨත්වාන, ඉදං වචනමබ්‍රවී’’ති. (බු. වං. 2.60);

"ලෝකවිදූ වූ, ආහුතීන්ට සුදුසු වූ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ හිස සමීපයේ සිට මේ වචනය වදාළ සේක."

---

භගවතා ආණත්තෙ සති තෙසම්පි එවං කාතුං න යුත්තන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. එතෙසං පටිබාහිතුං යුත්තන්ති ඉදං අට්ඨානපරිකප්පනවසෙනෙව වුත්තං. න හි බුද්ධානං කාතුං ආරද්ධං නාම කිච්චං කෙහිචි පටිබාහිතුං යුත්තං නාම අත්ථි පටිබාහිතුංයෙව අකරණතො. සම්මත්තනියාමස්ස අනොක්කන්තත්තා වුත්තං ‘‘බාහිරකො’’ති.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අණ කළ කල්හි ඔවුන්ටද එසේ කිරීම නුසුදුසුය යන්නෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. 'ඔවුන් වැළැක්වීම සුදුසුය' යන්න නොවිය හැකි දෙයක් සිතීමක් (අට්ඨාන පරිකප්පන) වශයෙන් පවසන ලද්දකි. බුදුවරුන් ආරම්භ කළ කටයුත්තක් කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැක. සම්මත්ත නියාමයට (මාර්ගයට) නොපැමිණි බැවින් 'බාහිරක' (බාහිර තැනැත්තා) යැයි කියන ලදී.

---

137. න කම්මට්ඨානං අල්ලීයතීති චිත්තං කම්මට්ඨානං න ඔතරති.

137. 'කමටහනට නොඇලෙයි' යනු සිත කමටහනට අවතීර්ණ නොවීමයි.

---

140. පුනප්පුනං කාරෙන්තීති දණ්ඩකම්මපණාමනාදිකාරණං පුනප්පුනං කාරෙන්ති. සම්මාවත්තම්හි න වත්තතීති තස්සා තස්සා ආපත්තියා වුට්ඨානත්ථං භගවතා පඤ්ඤත්තසම්මාවත්තම්හි න වත්තති. අනුලොමවත්තෙ න වත්තතීති යෙන යෙන වත්තෙන සඞ්ඝො අනුලොමිකො හොති, තස්මිං තස්මිං අනුලොමවත්තෙ න වත්තති විලොමමෙව ගණ්හාති, පටිලොමෙන හොති. නිත්ථාරණකවත්තම්හීති යෙන වත්තෙන සඞ්ඝො අනුලොමිකො හොති, සාපත්තිකභාවතො නිත්ථිණ්ණො හොති, තම්හි නිත්ථාරණවත්තස්මිං න වත්තති. තෙනාහ ‘‘ආපත්තී’’තිආදි. දුබ්බචකරණෙති දුබ්බචස්ස භික්ඛුනො කරණෙ.

140. 'නැවත නැවත කරවති' යනු දණ්ඩකර්ම හා නෙරපීම් ආදී කටයුතු නැවත නැවත කරවීමයි. 'සම්මාවත්තෙහි නොපවතියි' යනු ඒ ඒ ඇවැත්වලින් මිදීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැනවූ නිවැරදි වත්පිළිවෙත්හි නොපැවතීමයි. 'අනුලෝම වත්හි නොපවතියි' යනු යම් වතකින් සංඝයාට අනුකූල වේද, ඒ ඒ අනුලෝම වත්හි නොපිහිටා විරුද්ධ වූ දේම අග්‍ර කොට ගැනීමයි. 'නිත්ථාරණක වත්ත' යනු යම් වතකින් සංඝයාට අනුකූල වී ඇවැත් සහිත බවින් මිදෙන්නේද, ඒ නිත්ථාරණ වතෙහි නොපැවතීමයි. එබැවින් "ඇවැත්" යනාදිය කීහ. 'දුබ්බචකරණෙ' යනු අකීකරු (දුබ්බච) භික්ෂුව සම්බන්ධයෙන් කරන කටයුතුවලදීය.

---

144. යාපෙතීති වත්තති, සාසනෙ තිට්ඨතීති අත්ථො. අභිඤ්ඤාපත්තාති ‘‘අසුකො අසුකො ච ථෙරො සීලවා කල්‍යාණධම්මො බහුස්සුතො’’තිආදිනා අභිඤ්ඤාතභාවං පත්තා අධිගතඅභිඤ්ඤාතා.

144. 'යාපේති' යනු පවතියි, ශාසනයෙහි පිහිටයි යන්නයි. 'අභිඤ්ඤාපත්තා' යනු "අසවල් අසවල් තෙරුන් වහන්සේ සිල්වත්ය, යහපත් ධර්මයෙන් යුක්තය, බහුශ්‍රුතය" යනාදී වශයෙන් ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ බවයි.

---

145. සත්තෙසු හායමානෙසූති කිලෙසබහුලතාය පටිපජ්ජනකසත්තෙසු පරිහායන්තෙසු පටිපථෙසු ජායමානෙසු. අන්තරධායති නාම තදාධාරතාය. දිට්ඨධම්මිකා පරූපවාදාදයො. සම්පරායිකා අපායදුක්ඛවිසෙසා. ආසවන්ති තෙන තෙන පච්චයෙන පවත්තන්තීති ආසවා. නෙසන්ති පරූපවාදාදිආසවානං. තෙති වීතික්කමධම්මා.

145. 'සත්ත්වයන් පිරිහෙන කල්හි' යනු කෙලෙස් බහුල බැවින් පිළිපදින සත්ත්වයන් පිරිහී යන විට පිළිවෙත් මාර්ගයන් (පටිපථ) අතුරුදන් වන විටයි. එවිට එයට ආධාරකයක් නොමැති බැවින් ශාසනය අතුරුදන් වේ. 'දිට්ඨධම්මික' යනු මෙලොව ලැබෙන පරෝපවාද (අනුන්ගේ දොස්) ආදියයි. 'සම්පරායික' යනු පරලොව ඇති වන අපාය දුක් විශේෂයන්ය. 'ආසව' යනු ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන් නිසා පවතින ආශ්‍රවයන්ය. 'නෙසං' යනු ඒ පරෝපවාද ආදී ආශ්‍රවයන්ගේය. 'තේ' යනු ඒ වීතික්කම (ශික්ෂාපද ඉක්මවන) ධර්මයන්ය.

---

අකාලං දස්සෙත්වාති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා අකාලං දස්සෙත්වා. උප්පත්තින්ති ආසවට්ඨානියානං ධම්මානමුප්පත්තිං. සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා කාලං, තාව [Pg.73] සෙනාසනානි පහොන්ති, තෙන ආවාසමච්ඡරියාදිහෙතුනා සාසනෙ එකච්චෙ ආසවට්ඨානියා ධම්මා න උප්පජ්ජන්ති. ඉමිනා නයෙනාති ඉමිනා පන හෙතුනා පදසොධම්මසික්ඛාපදානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

'අකාලය දක්වා' යනු ශික්ෂා පද පැනවීමට නුසුදුසු කාලය දක්වායි. 'උප්පත්තිං' යනු ආශ්‍රවස්ථානීය ධර්මයන්ගේ උපතයි. ශික්ෂා පද පැනවීමේ කාලය වන විට, සේනාසන ප්‍රමාණවත් වන නමුත් ආවාස මච්ඡරිය ආදී හේතූන් නිසා ශාසනයෙහි ඇතැම් ආශ්‍රවස්ථානීය ධර්මයන් උපදින්නේ නැත. මේ ක්‍රමයෙන් පදසෝධම්ම ශික්ෂාපදයන්ගේ සංග්‍රහය දත යුතුය.

---

යසන්ති කිත්තිසද්දං පරිවාරඤ්ච. සාගතත්ථෙරස්ස නාගදමනකිත්තියසාදිවසෙන සුරාපානසඞ්ඛාතො ආසවට්ඨානියො ධම්මො උප්පජ්ජි.

'යසස' යනු කීර්ති ශබ්දය හා පිරිවරයි. සාගත තෙරුන් වහන්සේගේ නාග දමනය ආදී කීර්තිය හා යසස හේතුවෙන් සුරාපානය නම් වූ ආශ්‍රවස්ථානීය ධර්මය උපන්නේය.

---

රසෙන රසං සංසන්දෙත්වාති උපාදින්නකඵස්සරසෙන අනුපාදින්නකඵස්සරසං සංසන්දෙත්වා.

'රසයෙන් රසය සසඳා' යනු උපාදින්නක (සජීවී) ස්පර්ශ රසය සමඟ අනුපාදින්නක (අජීවී) ස්පර්ශ රසය සැසඳීමයි.

---

146. න ඛො, භද්දාලි, එසෙව හෙතු, අථ ඛො අඤ්ඤම්පි අත්ථීති දස්සෙන්තො භගවා ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තෙන ධම්මස්ස සක්කච්චසවනෙ ථෙරං නියොජෙති.

146. "භද්දාලිය, මෙයට හේතුව මෙයම පමණක් නොවේ, වෙනත් කරුණක්ද ඇත" යි දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "අපි ච" යනාදිය වදාළ සේක. එයින් ධර්මය සකසා ශ්‍රවණය කිරීමට තෙරුන් වහන්සේව යොමු කරවති.

---

147. විසෙවනාචාරන්ති අදන්තකිරියං. පරිනිබ්බායතීති වූපසම්මති. තත්ථ අදන්තකිරියං පහාය දන්තො හොති. යුගස්සාති රථධුරස්ස.

147. 'විසේවනාචාර' යනු අකීකරු ක්‍රියාවයි. 'පරිනිබ්බායති' යනු සංසිඳෙයි. එහිදී අකීකරු ක්‍රියාව අතහැර දමනය වූවෙකු වෙයි. 'යුගස්ස' යනු රථයේ වියගහටය.

---

අනුක්කමෙති අනුරූපපරිගමෙ. තදවත්ථානුරූපං පාදානං උක්ඛිපනෙ නික්ඛිපනෙ ච. තෙනාහ ‘‘චත්තාරො පාදෙ’’තිආදි. රජ්ජුබන්ධනවිධානෙනාති පාදතො භූමියා මොචනවිධානෙන. එවං කරණත්ථන්ති යථා අස්සෙ නිසින්නස්සෙව භූමිං ගහෙතුං සක්කා, එවං චත්තාරො පාදෙ තථා කත්වා අත්තනො නිච්චලභාවකරණත්ථං. මණ්ඩලෙති මණ්ඩලධාවිකායං. පථවීකමනෙති පථවිං ඵුට්ඨමත්තෙන ගමනෙ. තෙනාහ ‘‘අග්ගග්ගඛුරෙහී’’ති. ඔක්කන්තකරණස්මින්ති ඔක්කන්තෙත්වා පරසෙනාසම්මද්දන ඔක්කන්තකරණෙ. එකස්මිං ඨානෙති චතූසු පාදෙසු යත්ථ කත්ථචි එකස්මිං ඨානෙ ගමනං චොදෙන්තීති අත්ථො, සො පනෙත්ථ සීඝතරො අධිප්පෙතො. දවත්තෙති මරියාදාකොපනෙහි නානප්පයොජනෙ, පරසෙනාය පවත්තමහානාදපහරණෙහි අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යුද්ධකාලස්මි’’න්තිආදි.

'අනුක්කමේ' යනු අනුරූපව හැසිරීමයි. එම අවස්ථාවට අනුරූපව පාද එසවීම හා තැබීමයි. එබැවින් "පාද හතර" යනාදිය කීහ. 'රජ්ජුබන්ධන විධානයෙන්' යනු පාද පොළොවෙන් මුදා ගැනීමේ ක්‍රමයෙනි. 'මෙසේ කිරීම පිණිස' යනු අශ්වයා පිට සිටියදීම බිම අල්ලා ගැනීමට හැකි වන සේ පාද හතර එසේ සකස් කොට තමා නිශ්චල කරගැනීම පිණිසයි. 'මණ්ඩලයේ' යනු රවුමට දිවීමේදීය. 'පඨවීකමනය' යනු පොළොව ස්පර්ශ වූ මාත්‍රයෙන් ගමන් කිරීමයි. එබැවින් "කුර අගින්" යනාදිය කීහ. 'ඔක්කන්තකරණය' යනු මැඩගෙන ගොස් සතුරු සේනාව යටපත් කිරීමයි. 'එක් තැනක' යනු සතර පාදයන්ගෙන් යම් කිසි එක් තැනක ගමන් කිරීමට උනන්දු කිරීමයි, මෙහිදී වඩාත් වේගවත් වීම අදහස් කෙරේ. 'දවත්තෙ' යනු සීමාවන් ඉක්මවීම් ආදී විවිධ ප්‍රයෝජනයන්හිදී හා සතුරු සේනාවේ මහා ඝෝෂාවන් මැඩලීමේදීය. එබැවින් "යුධ කාලයෙහි" යනාදිය කීහ.

---

රඤ්ඤා ජානිතබ්බගුණෙති යථා රාජා අස්සස්ස ගුණෙ ජානාති, එවං තෙන ජානිතබ්බගුණකාරණං කාරෙති. අස්සරාජවංසෙති දුස්සහං දුක්ඛං පත්වාපි යථා අයං රාජවංසානුරූපකිරියං න ජහිස්සති, එවං සික්ඛාපනෙ. සික්ඛාපනමෙව හි සන්ධාය සබ්බත්ථ ‘‘කාරණං කාරෙතී’’ති වුත්තං තස්ස කරණකාරාපනපරියායත්තා.

'රජු විසින් දතයුතු ගුණ' යනු රජු අශ්වයාගේ ගුණ යම් සේ දනින්නේද, එසේ ඔහු විසින් දතයුතු ගුණාංග පුහුණු කරයි. 'අස්සරජවංශය' යනු දරාගත නොහැකි දුකක් පැමිණියද, මොහු රාජවංශයට අනුරූප ක්‍රියාව අතනොහරින සේ හික්මවීමයි. හික්මවීම (පුහුණු කිරීම) ම අදහස් කොට සෑම තැනම "කරුණු කරවයි" (ක්‍රියා කරවයි) යැයි පවසන ලද්දේ එය සිදු කිරීමේ හා කරවීමේ ක්‍රමයක් (පරියාය) බැවිනි.

---

යථා [Pg.74] උත්තමජවො හොතීති ජවදස්සනට්ඨානෙ යථා හයො උත්තමජවං න හාපෙසි, එවං සික්ඛාපෙති. උත්තමහයභාවෙ, යථා උත්තමහයො හොතීති කම්මකරණකාලෙ අත්තනො උත්තමසභාවං අනිගුහිත්වා අවජ්ජෙත්වා යථා අත්ථසිද්ධි හොති, එවං පරමජවෙන සික්ඛාපෙති. යථා කිරියා විනා දබ්බම්පි විනා කිරියං න භවති, එවං දට්ඨබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ පකතියා’’තිආදි වුත්තං.

යම් සේ උත්තම වේගයක් ඇති අශ්වයෙකු වේගය පෙන්වන අවස්ථාවේදී තම උසස් වේගය අත් නොහරින්නේද, එසේම හික්මවනු ලබයි. උත්තම අශ්වයෙකුගේ ස්වභාවයෙහිදී, උත්තම අශ්වයෙකු වන ආකාරය නම් වැඩ කරන කාලයේදී තමාගේ උත්තම ස්වභාවය සඟවා නොගෙන, මෙනෙහි කොට යම් සේ අර්ථ සිද්ධියක් වේද, එසේම පරම වේගයෙන් යුතුව හික්මවයි. ක්‍රියාවෙන් තොරව ද්‍රව්‍යයක් හෝ ද්‍රව්‍යයෙන් තොරව ක්‍රියාවක් නොවන බව දැක්වීමට 'එහි ස්වභාවයෙන්ම' යනාදිය කියන ලදී.

---

තත්‍රාති තස්මිං පකතියා උත්තමහයස්සෙව උත්තමහයකාරණාරහත්තා උත්තමජවපටිපජ්ජනෙ. මාසඛාදකඝොටකානන්ති මාසං ඛාදිත්වා යථා තථා විගුණඛලුඞ්ගකානං. වලඤ්ජකදණ්ඩන්ති රඤ්ඤා ගහෙතබ්බසුවණ්ණදණ්ඩං. ධාතුපත්ථද්ධොති අත්තනාව සමුප්පාදිතධාතුයා උපත්ථම්භිතො හුත්වා.

'එහි' යනු ස්වභාවයෙන්ම උත්තම අශ්වයාටම සුදුසු උත්තම අශ්ව කාරණා නිසා උත්තම වේගය ලැබීමේදීය. 'මෑ කන අශ්වයන්ගේ' යනු මෑ (කොල්ලු ආදිය) කා හිතුමතේ හැසිරෙන ගුණහීන අශ්වයන්ගේය. 'වලඤ්ජක දණ්ඩ' යනු රජු විසින් දැරිය යුතු රන් දණ්ඩයි. 'ධාතුපත්තද්ධ' යනු තමා විසින්ම උපදවා ගන්නා ලද ධාතුන්ගෙන් උපස්ථම්භිත (ශක්තිමත්) වූ බවයි.

---

උත්තමෙ සාඛල්‍යෙති පරමසඛිලභාවෙ සඛිලවාචාය එව දමෙතබ්බතාය. තෙනාහ ‘‘මුදුවාචාය හී’’තිආදි.

'උත්තම සඛල්‍යයෙහි' යනු පරම මිහිරි බවෙහි එනම් මිහිරි වචනයෙන්ම දැමුණු බවෙහි ය. එබැවින් 'මෘදු වචනයෙන්' යනාදිය පවසන ලදී.

---

අරහත්තඵලසම්මාදිට්ඨියාති ඵලසමාපත්තිකාලෙ පවත්තසම්මාඤාණං. සම්මාඤාණං පුබ්බෙ වුත්තසම්මාදිට්ඨියෙවාති පන ඉදං ඵලසම්මාදිට්ඨිභාවසාමඤ්ඤෙන වුත්තං. කෙචි පන ‘‘පච්චවෙක්ඛණඤාණ’’න්ති වදන්ති, තං න යුජ්ජති ‘‘අසෙක්ඛෙනා’’ති විසෙසිතත්තා. තම්පි අසෙක්ඛඤාණන්ති චෙ? එවම්පි නිප්පරියාය සෙක්ඛග්ගහණෙ පරියායසෙක්ඛග්ගහණං න යුත්තමෙව, කිච්චභෙදෙන වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එකා එව හි සා පඤ්ඤා නිබ්බානස්ස පච්චක්ඛකිරියාය සම්මාදස්සනකිච්චං උපාදාය ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වුත්තා, සම්මාජානනකිච්චං උපාදාය ‘‘සම්මාඤාණ’’න්ති. අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියවසෙන වා සම්මාදිට්ඨි, පඤ්ඤින්ද්‍රියවසෙන සම්මාඤාණන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. මග්ගඵලාවහාය දෙසනාය සඞ්ඛෙපතොව ආගතත්තා වුත්තං ‘‘උග්ඝටිතඤ්ඤුපුග්ගලස්ස වසෙනා’’ති.

'අර්හත් ඵල සම්මා දිට්ඨිය' යනු ඵල සමපත්ති කාලයේ පවතින සම්මා ඥානයයි. සම්මා ඥානය යනු කලින් කියන ලද සම්මා දිට්ඨියම බව ඵල සම්මා දිට්ඨි භාවයේ සමාන බව නිසා කියන ලදී. ඇතැමෙක් මෙය 'පච්චවෙක්ඛණ ඥානය' (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය) යයි පවසති. නමුත් 'අසේක්ඛ' (රහත්) යනුවෙන් විශේෂණය කර ඇති බැවින් එය නොගැලපේ. එයද අසේක්ඛ ඥානයක් නොවේදැයි ඇසුවහොත්? එසේ වුවද, අර්ථය සෘජුවම ගන්නා විට 'සේක්ඛ' යන්න 'අසේක්ඛ' ලෙස ගැනීම නොගැලපේ. එසේත් නැතිනම් ක්‍රියාවේ වෙනස අනුව මෙය පවසා ඇති බව දත යුතුය. නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමේදී නිවැරදිව දැකීමේ කෘත්‍යය නිසා එම ප්‍රඥාවම 'සම්මා දිට්ඨිය' ලෙසද, නිවැරදිව දැනගැනීමේ කෘත්‍යය නිසා 'සම්මා ඥානය' ලෙසද හඳුන්වනු ලැබේ. 'අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය' වශයෙන් සම්මා දිට්ඨියද, 'පඤ්ඤින්ද්‍රිය' වශයෙන් සම්මා ඥානයද වන බව මෙහි අර්ථයයි. මාර්ග ඵල ලබා දෙන දේශනාව කෙටියෙන් දක්වා ඇති බැවින් 'උග්ඝටිතඤ්ඤු පුද්ගලයා (වහා අවබෝධ වන තැනැත්තා) උදෙසා' යැයි පවසන ලදී.

---

භද්දාලිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

භද්දාලි සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනා (අර්ථ විවරණය) නිමාවට පත් විය.

---

6. ලටුකිකොපමසුත්තවණ්ණනා

6. ලටුකිකෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව

---

148. මහාඋදායිත්ථෙරොති කාළුදායිලාළුදායිත්ථෙරෙහි අඤ්ඤො මහාදෙහතාය මහාඋදායීති සාසනෙ පඤ්ඤාතො ථෙරො. අපහරි අපහරති අපහරිස්සතීති අපහත්තා. තෙකාලිකො හි අයං [Pg.75] සද්දො. උපහත්තාති එත්ථාපි එසෙව නයො. අපහාරකොති අපනෙතා. උපහාරකොති උපනෙතා.

148. 'මහා උදායි තෙරණුවෝ' යනු කාළුදායි සහ ලාළුදායි තෙරණුවන්ගෙන් බැහැර වූ, ශරීරයේ විශාලත්වය නිසා ශාසනයෙහි මහා උදායි නමින් ප්‍රකට වූ තෙරණුවෝය. පැහැර ගත්තා වූ, පැහැර ගන්නා වූ හෝ පැහැර ගන්නා ලබන යන අර්ථයෙන් 'අපහත්තා' යන්න යෙදේ. මෙය කාලත්‍රයටම පොදු වචනයකි. 'උපහත්තා' යන්නෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. 'අපහාරක' යනු බැහැර කරන්නාය. 'උපහාරක' යනු ළඟට පමුණුවන්නාය.

---

149. යන්ති භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනං, තෙන ච අනන්තරනිද්දිට්ඨසමයො පච්චාමට්ඨොති ආහ ‘‘යස්මිං සමයෙ’’ති. න භගවන්තං පටිච්චාති න භගවන්තං ආරම්මණං කත්වා.

149. 'යං' (යම්) යන්න භූම්මාර්ථයෙහි (ස්ථානාර්ථයෙහි) යෙදුණු පච්චත්ත වචනයකි. එයින් වහාම පූර්වයෙහි සඳහන් කළ කාලය ගැන කියැවෙන බැවින් 'යම් සමයක' යැයි පවසන ලදී. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිසා නොවේ' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේව අරමුණු කරගෙන නොවේ යන්නයි.

---

කම්මනිප්ඵන්නත්ථන්ති අත්තනා ආයාචියමානකම්මසිද්ධිඅත්ථං. භවතීති භූ, න භූති අභූ, භයවසෙන පන සා ඉත්ථී ‘‘අභු’’න්ති ආහ. ආතු මාතූති එත්ථ යථා –

'කම්මනිප්ඵන්නත්ථං' යනු තමා විසින් අයැදිනු ලබන කර්මය සිද්ධ කර ගැනීම සඳහාය. 'වෙයි' යන අර්ථයෙන් 'භූ' ද, 'නොවේ' යන අර්ථයෙන් 'අභූ' ද වේ. නමුත් බිය නිසා එම ස්ත්‍රිය 'අභු' යැයි පැවසුවාය. 'ආතු මාතූ' යන්නෙහිදී යම් සේ -

---

‘‘අඞ්ගා අඞ්ගා සම්භවසි, හදයා අධිජායසෙ;

අත්තා එව පුත්ත නාමාසි, ස ජීව සරදොසත’’න්ති. –

'අඟ පසඟින් උපන්නෙහිය, හදවතින් ජනිත වූයෙහිය. පුත්‍රයා යනු තමාමය (ආත්මයමය). එබැවින් සියක් වසක් ජීවත් වන්න' යනාදී වශයෙනි.

---

ආදීසු පුත්තො ‘‘අත්තා’’ති වුච්චති කුලවසෙන සන්තානෙ පවත්තනතො. එවං පිතාපි ‘‘පුත්තස්ස අත්තා’’ති වුච්චති. යස්මා ‘‘භික්ඛුස්ස අත්තා මාතා’’ති වත්ථුකාමා භයවසෙන ‘‘ආතු මාතූ’’ති ආහ. තෙනාහ ‘‘ආතූති පිතා’’තිආදි.

මෙහිදී පුත්‍රයා කුල පරම්පරාව පවත්වාගෙන යන බැවින් 'තමා' (ආත්මය) ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. එසේම පියාද 'පුත්‍රයාගේ ආත්මය' ලෙස හැඳින්වේ. භික්ෂුවකගේ ආත්මය (තමා) මව වන බැවින් වස්තු කාමයන් කෙරෙහි ඇති බිය නිසා 'ආතු මාතූ' යැයි පවසන ලදී. එබැවින් 'ආතු යනු පියා' යනාදිය කියන ලදී.

---

150. එවමෙවන්ති ඉදං ගරහත්ථජොතනනිපාතපදන්ති වුත්තං ‘‘ගරහන්තො ආහා’’ති. තථා හි නං වාචකසද්දෙනෙව දස්සෙන්තො ‘‘ඉධෙකච්චෙ මොඝපුරිසා’’ති ආහ. ආහංසූති තෙසං තථා වචනස්ස අවිච්ඡෙදෙන පවත්තිදීපනන්ති ආහ ‘‘වදන්තී’’ති. කිං පනිමස්ස අප්පමත්තකස්සාති පහාතබ්බවත්ථුං අවමඤ්ඤමානෙහි වුත්තං. තෙනාහ ‘‘කිං පනා’’ති. හෙතුම්හි ජොතෙතබ්බෙ චෙතං සාමිවචනං යථා ‘‘අනුස්සවස්ස හෙතු, අජ්ඣෙනස්ස හෙතූ’’ති. තෙනාහ ‘‘අප්පමත්තකස්ස හෙතූ’’ති. නනු අපස්සන්තෙන විය අසුණන්තෙන විය භවිතබ්බන්ති? සත්ථාරා නාම අප්පමත්තකෙසු දොසෙසු අපස්සන්තෙන විය ච අසුණන්තෙන විය ච භවිතබ්බන්ති තෙසං අධිප්පායෙන විවරණං. තෙසු චාති සික්ඛාකාමෙසු ච. අප්පච්චයං උපට්ඨාපෙන්තීති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බන්ති දස්සෙති. තෙසන්ති යෙ ‘‘මොඝපුරිසා’’ති වුත්තා පුග්ගලා, තෙසං. ගලෙ බද්ධං මහාකට්ඨන්ති ගලෙ ඔලම්බෙත්වා බද්ධං රුක්ඛදණ්ඩමාහ. පූතිලතායාති ගලොචියා. පාරාජිකවත්ථු විය දුප්පජහං හොතීති ඡන්දකප්පහානවසෙන තං පජහිතුං න සක්කොති.

150. 'එසේම' යන්න නින්දා අර්ථය හැඟවීමට යෙදෙන නිපාත පදයක් බැවින් 'නින්දා කරමින් පැවසූහ' යැයි කියන ලදී. එසේම 'මෙහි ඇතැම් මෝඝ පුරුෂයෝ' (හිස් මිනිසුන්) යැයි එම වචනයෙන්ම පවසන ලදී. 'පැවසූහ' යන්න ඔවුන්ගේ එම වචන නොකඩවා පැවතීම දැක්වීම සඳහා 'කියති' යැයි කියන ලදී. 'මේ අල්ප මාත්‍ර වූ දෙය කුමක්ද?' යන්න අත්හැරිය යුතු දෙය හෑල්ලුවට ලක් කරන්නන් විසින් පවසන ලද්දකි. එබැවින් 'කුමක්ද?' යන්න පවසන ලදී. මෙහි 'හේතුව' දැක්වීමේදී 'අල්ප මාත්‍ර හේතුවක් නිසා' යන අර්ථයෙන් ෂෂ්ඨී විභක්තිය යෙදී ඇත. බුදුරජාණන් වහන්සේ වැනි ශාස්තෘවරයෙකු කුඩා වැරදි නොදැක්කා සේ සහ නොඇසුණා සේ සිටිය යුතු නොවේද යන්න ඔවුන්ගේ අදහසයි. 'ඔවුන් කෙරෙහි' යනු ශික්ෂාව කැමති අය කෙරෙහි ය. 'අප්‍රසාදය ඇති කරති' යනු එය ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කිරීමයි. 'ඔවුන්ගේ' යනු 'මෝඝ පුරුෂයන්' ලෙස හැඳින්වූ පුද්ගලයන්ගේය. 'බෙල්ලේ බැඳි මහත් ලීයක්' යනු ගෙලෙහි එල්ලා බැඳි රුක් දණ්ඩකි. 'පූතිලතාවෙන්' යනු රසකිඳ වැලෙනි. පාරාජිකා වස්තුවක් මෙන් අත්හැරීමට අපහසු වෙයි යනු ඡන්දය (ඇල්ම) ප්‍රහීණ නොකිරීම නිසා එය අත්හැරීමට නොහැකි වීමයි.

---

151. අනුස්සුක්කාති [Pg.76] තස්ස පහාතබ්බස්ස පහානෙ උස්සුක්කරහිතා. අපච්චාසීසනපක්ඛෙති තාය පරදත්තවුත්තිතාය කස්සචි පච්චයස්ස කුතොචි අපච්චාසීසකපක්ඛෙ ඨිතා හුත්වා සුප්පජහං හොති, න තස්ස පහානෙ භාරියං අත්ථි.

151. 'අනුස්සුක්ක' යනු අත්හැරිය යුතු දේ අත්හැරීමට උත්සාහයක් නැති බවයි. 'අපේක්ෂා රහිත පක්ෂයෙහි' යනු අනුන් දෙන දෙයින් ජීවත් වන බැවින් කිසිවෙකුගෙන් කිසිදු ප්‍රත්‍යයක් අපේක්ෂා නොකරන පක්ෂයෙහි සිටින විට එය පහසුවෙන් අත්හැරිය හැකි බවයි, එය අත්හැරීම බරක් නොවේ.

---

152. දලිද්දො දුග්ගතො. අස්සකොති අසාපතෙය්‍යො. ගෙහයට්ඨියොති ගෙහඡදනස්ස ආධාරා, තා උජුකං තිරියං ඨපෙතබ්බදණ්ඩා. සමන්තතො භිත්තිපාදෙසු ඨපෙතබ්බදණ්ඩා මණ්ඩලා. කාකාතිදායින්ති ඉතො චිතො කාකෙහි අතිපාතවසෙන උඩ්ඩෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘යත්ථ කිඤ්චිදෙවා’’තිආදි. සූරකාකාති කාකානං උඩ්ඩෙපනාකාරමාහ. නපරමරූපන්ති හීනරූපං. විලීවමඤ්චකොති තාලවෙත්තකාදීහි වීතමඤ්චකො. සා පනස්ස සන්තානානං ඡින්නභින්නතාය ඔලුග්ගවිලුග්ගතා, තථා සති සා විසමරූපා හොතීති ආහ ‘‘ඔණතා’’තිආදි. සො පුග්ගලො ලූඛභොජී හොතීති ආහ ‘‘ධඤ්ඤං නාම කුද්‍රූසකො’’ති. සමකාලං වපිතබ්බතාය සමවාපකං, යථාඋතු වපිතබ්බබීජං. ජායිකාති කුච්ඡිතා භරියා, සබ්බත්ථ ගරහායං ක-සද්දො. සො වතාහං පබ්බජෙය්‍යන්ති සොහං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා පබ්බජෙය්‍යං, යොහං පුරිසො නාම අස්සං වතාති පබ්බජ්ජාවසෙන අත්තනො පුරිසං බොධෙය්‍ය. තංසභාවෙ ඨිතස්ස බොධා න තු දුක්කරා, සා ඛටොපිකා. සා කුම්භී. මෙණ්ඩකසෙට්ඨිනො අඩ්ඪතෙළසානි කොට්ඨාගාරසතානි විය.

152. 'දළිද්දෝ' යනු දුගී වූ තැනැත්තායි. 'අස්සකෝ' යනු වස්තුවක් නැති තැනැත්තායි. 'ගේ යට්ඨියෝ' යනු ගෙයි වහලයට ආධාරක වන සිරස්ව හා හරස්ව තබන දඬු ය. බිත්ති පාදම වටා තබන වටකුරු දඬු 'මණ්ඩල' නම් වේ. 'කාකාතිදායිං' යනු එහා මෙහා පියාඹන කපුටන් විසින් පහර දිය හැකි (වැටිය හැකි) තැනයි. එබැවින් 'යම් කිසි තැනක' යනාදිය කියන ලදී. 'සූරකාකා' යන්නෙන් කපුටන් පියාඹන ආකාරය කියවේ. 'නපරම රූපං' යනු හීන රූපයයි. 'විලීව මඤ්චක' යනු තල් වැල් ආදියෙන් වියන ලද ඇඳයි. එය දිරාපත් වී කැඩී බිඳී ගිය විට විෂම ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් 'නැමුණු' යනාදිය කියන ලදී. එම පුද්ගලයා රළු ආහාර අනුභව කරන්නෙකු බව දැක්වීමට 'කුද්‍රූසක නම් ධාන්‍යය' යැයි කියන ලදී. එකම කාලයක වපුරන බැවින් 'සමවාපක' නම් වේ, එනම් ඍතුවට අනුව වැපිරිය යුතු බීජයි. 'ජායිකා' යනු නින්දිත භාර්යාවයි, සෑම තැනකම නින්දා අර්ථයේදී 'ක' ශබ්දය යෙදේ. 'මම ඒකාන්තයෙන්ම පැවිදි වන්නෙමි' යනු මම කෙස් රැවුල් බා පැවිදි වන්නෙමි, පුරුෂයෙකු වූ මම පැවිද්ද මගින් මාගේ පුරුෂ භාවය අවබෝධ කරගන්නෙමි යන්නයි. එම ස්වභාවයෙහි සිටින්නෙකුට අවබෝධය අපහසු නැත. 'ඛටොපිකා' යනු එම වළඳයි. එය කළයකි. එය මැඬුම් සිටුතුමාගේ එකසිය විසිපහක් වූ ධාන්‍යාගාර මෙනි.

---

153. සුවණ්ණනික්ඛසතානන්ති අනෙකෙසං සුවණ්ණනික්ඛසතානං. චයොති සන්තානෙහි නිචයො අවීචි නිච්චප්පබන්ධනිචයො. තෙනාහ ‘‘සන්තානතො කතසන්නිචයො’’ති.

153. 'Suvaṇṇanikkhasatānaṃ' යනු බොහෝ රන් නික්ඛ සිය ගණනක් යන්නයි. 'Cayo' යනු පරම්පරා වශයෙන් එක් රැස් වීමයි, එනම් නොසිඳී පවතින ගොඩගැසීමයි. ඒ නිසාම 'පරම්පරාවෙන් කරන ලද රැස් කිරීම' යැයි කියන ලදී.

---

154. හෙට්ඨා කිඤ්චාපි අප්පජහනකා පඨමං දස්සිතා, පජහනකා පධානා, තෙසඤ්ච වසෙනෙත්ථ පුග්ගලචතුක්කං දස්සිතං. තෙ තඤ්චෙව පජහන්තීති පජහනකා පඨමං ගහිතා. රාසිවසෙනාති ‘‘ඉධුදායි එකච්චො පුග්ගලො’’තිආදිනා චතුක්කෙ ආගතවිභාගං අනාමසිත්වා ‘‘තෙ තෙ’’ති පචුරවසෙන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘න පාටියෙක්කං විභත්තා’’ති. අවිභාගෙන ගහිතවත්ථූසු විභාගතො ගහණං ලොකසිද්ධමෙතන්ති දස්සෙතුං ‘‘යථා නාමා’’තිආදි [Pg.77] වුත්තං. පජහනකපුග්ගලාති ‘‘තෙ තඤ්චෙව පජහන්තී’’ති එවං පජහනකපුග්ගලා එව.

154. මීට පෙර අත්නොහරින අය පළමුව දක්වන ලද නමුත්, අත්හරින අය ප්‍රධාන වේ, ඔවුන්ගේ වසයෙන් මෙහි පුද්ගල සිවුදෙනෙකු දක්වන ලදී. 'ඔවුන් එයම අත්හරිති' යන අර්ථයෙන් අත්හරින අය පළමුව ගන්නා ලදී. 'සමූහ වශයෙන්' යනු 'ඉධුදායි ඒකච්චෝ පුග්ගලෝ' යනාදී වශයෙන් සතර වැදෑරුම් බෙදීම සඳහන් නොකොට, 'ඔවුන් ඔවුන්' යනුවෙන් බහුල වශයෙන් පවසන ලදී. ඒ නිසා 'වෙන වෙනම බෙදා දක්වා නැත' යැයි කියන ලදී. බෙදීමකින් තොරව ගත් කරුණු වලදී බෙදා දැක්වීම ලෝක සම්මතයක් බව පෙන්වීමට 'යම් සේ ද' යනාදිය කියන ලදී. 'අත්හරින පුද්ගලයෝ' යනු 'ඔවුන් එයම අත්හරිති' යනුවෙන් මෙසේ අත්හරින පුද්ගලයෝමය.

---

උපධිඅනුධාවනකාති උපධීසු අනුඅනුධාවනකා උපධියො ආරබ්භ පවත්තනකා. විතක්කායෙවාති කාමසඞ්කප්පාදිවිතක්කායෙව. ඉන්ද්‍රියනානත්තතාති විමුත්තිපරිපාචකානං ඉන්ද්‍රියානං පරොපරියත්තං. තස්ස හි වසෙනෙව තෙ චත්තාරො පුග්ගලා ජාතා. අග්ගමග්ගත්ථාය විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා යාව න තං මග්ගෙන සමුග්ඝාතෙන්ති, තාව නප්පජහන්ති නාම. ඉති හෙට්ඨිමා තයොපි අරියා අප්පහීනස්ස කිලෙසස්ස වසෙන ‘‘නප්පජහන්තී’’ති වුත්තා, පගෙව පුථුජ්ජනා. වුත්තනයෙන පන විපස්සනං මග්ගෙන ඝටෙන්තා තෙ චත්තාරො ජනා අග්ගමග්ගක්ඛණෙ පජහන්ති නාම. තෙ එව තත්ථ සීඝකාරිනො ඛිප්පං පජහන්ති නාම, තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි.

'උපධි අනුව දුවන්නෝ' යනු උපධීන් පසුපස ලුහුබඳින්නෝ හෙවත් උපධීන් අරඹයා පවතින ක්‍රියාකාරීත්වයන්ය. 'විතර්කයන්ම' යනු කාම සංකල්පාදී විතර්කයන්මය. 'ඉන්ද්‍රිය නානත්තතා' යනු විමුක්තිය මෝරා යන්නන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන්ගේ උස් පහත් බව හෙවත් ප්‍රභේදයයි. ඒ නිසාම ඒ පුද්ගලයන් සතර දෙනා හටගත්තාහ. අග්‍ර මාර්ගය (අර්හත් මාර්ගය) සඳහා විදර්ශනාව උත්සාහවත් කරවා යම් තාක් එය මාර්ගයෙන් සහමුලින් උදුරා නොදමත් ද, ඒ තාක් 'අත්නොහරින්නා' නමි. මෙසේ පහළ ආර්යයන් තිදෙනා පවා ප්‍රහීණ නොකළ ක්ලේශයන්ගේ වසයෙන් 'අත්නොහරින්නා' යැයි කියන ලදී, පෘථග්ජනයන් ගැන කුමන කථාද? කියන ලද ක්‍රමයට විදර්ශනාව මාර්ගය සමඟ යොමු කරන ඒ පුද්ගලයන් සතර දෙනා අග්‍ර මාර්ගයේදී අත්හරින්නාහු වෙති. ඔවුන්ම එහිදී වහා ක්‍රියා කරන්නෝ බැවින් 'වහා අත්හරින්නෝ' වෙති, ඒ නිසා 'එහි' යනාදිය කියන ලදී.

---

සංවෙගං කත්වා අග්ගිං අක්කන්තපුරිසො විය. මග්ගෙනාති අනුක්කමාගතෙන අග්ගමග්ගෙන. මහාහත්ථිපදොපමෙති මහාහත්ථිපදොපමසුත්තෙ (ම. නි. 1.300 ආදයො). තත්ථ හි ‘‘තස්ස ධාතාරම්මණමෙව චිත්තං පක්ඛන්දති පසීදති සන්තිට්ඨති අධිමුච්චතී’’ති (ම. නි. 1.302) එත්ථ අතිතික්ඛනාතිතික්ඛ-නාතිමන්දඅතිමන්ද-පුග්ගලවසෙන අට්ඨකථායං (ම. නි. අට්ඨ. 2.302) තයො වාරා උද්ධටා, තත්ථ මජ්ඣිමවසෙනෙව පඤ්හො කථිතො. ඉන්ද්‍රියභාවනෙති ඉන්ද්‍රියභාවනාසුත්තෙ, තත්ථාපි මජ්ඣිමනයෙනෙව පඤ්හො කථිතො. තෙනාහ ‘‘ඉමෙසූ’’තිආදි.

සංවේගය ඇති කරගෙන ගින්න පෑගූ පුරුෂයෙකු මෙනි. 'මාර්ගයෙන්' යනු අනුපිළිවෙලින් පැමිණි අග්‍ර මාර්ගයෙනි. 'මහාහත්ථිපදෝපම' යනු මහා හත්ථිපදෝපම සූත්‍රයයි. එහි 'ඔහුගේ සිත ධාතු අරමුණෙහිම බැසගනියි, පහදියි, පිහිටයි, දැඩිව අධිෂ්ඨාන කරයි' යන මෙහි ඉතා තියුණු-නොඉතා තියුණු, ඉතා මන්ද-නොඉතා මන්ද පුද්ගලයන්ගේ වසයෙන් අටුවාවෙහි වාර තුනක් ඉදිරිපත් කර ඇත, එහි මධ්‍යම වසයෙන් ප්‍රශ්නය පවසන ලදී. ඉන්ද්‍රිය භාවනා සූත්‍රයෙහිද මධ්‍යම ක්‍රමයෙන්ම ප්‍රශ්නය පවසන ලදී. ඒ නිසා 'මොවුන් කෙරෙහි' යනාදිය කියන ලදී.

---

තන්ති ‘‘උපධී’’ති වුත්තං ඛන්ධපඤ්චකං. දුක්ඛස්ස මූලන්ති සබ්බස්සපි වට්ටදුක්ඛස්ස කාරණං. නිග්ගහණොති නිරුපාදානො. තෙනාහ ‘‘නිත්තණ්හො’’ති.

'එය' (තං) යනු 'උපධි' යැයි කියන ලද පඤ්චස්කන්ධයයි. 'දුකට මුල' යනු සියලුම වෘත්ත දුක්ඛයන්ට හේතුවයි. 'නිග්ගහණො' යනු කිසිදු උපාදානයක් නැති තැනැත්තායි. ඒ නිසා 'තෘෂ්ණා රහිත' (නිත්තණ්හො) යැයි කියන ලදී.

---

155. යෙ පජහන්තීති ‘‘තෙ තඤ්චෙව පජහන්තී’’ති එවං වුත්තපුග්ගලා. තෙ ඉමෙ නාම එත්තකෙ කිලෙසෙ පජහන්තීති යෙ තෙ පුථුජ්ජනා ලාභිනො ච පඤ්ච කාමගුණෙ එත්තකෙ තංතංඣානාදිවත්ථුකෙ ච තංතංමග්ගවජ්ඣතාය පරිච්ඡින්නත්තා එත්තකෙ කිලෙසෙ පජහන්ති. යෙ නප්පජහන්තීති එත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අසුචිසුඛං කායාසුචිසන්නිස්සිතත්තා. අනරියෙහීති අපරිසුද්ධෙහි. පටිලාභතො භායිතබ්බං කිලෙසදුක්ඛගතිකත්තා. විපාකතො භායිතබ්බං අපායදුක්ඛගතිකත්තා. ගණතොපි කිලෙසතොපි විවිත්තසුඛන්ති ගණසඞ්ගණිකතො ච කිලෙසසඞ්ගණිකතො [Pg.78] ච විවිත්තසුඛං. රාගාදිවූපසමත්ථායාති රාගාදිවූපසමාවහං සුඛං. න භායිතබ්බං සම්පති ආයතිඤ්ච එකන්තහිතභාවතො.

155. 'යමෙක් අත්හරිද්ද' යනු 'ඔවුන් එයම අත්හරිති' යනුවෙන් මෙසේ කියන ලද පුද්ගලයෝය. 'ඔවුන් මේ නම් වූ මෙපමණ ක්ලේශයන් අත්හරිති' යනු යම් ඒ පෘථග්ජනයෝ සහ ලාභීහු පඤ්ච කාමගුණයන්හි මෙපමණක් ද, ඒ ඒ ධ්‍යානාදී වස්තූන්හි ඒ ඒ මාර්ගයන්ගෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු බැවින් වෙන් කරන ලද මෙපමණ ක්ලේශයන් අත්හරිති. 'යමෙක් අත්නොහරිද්ද' යන්නෙහි මෙහි කියන ලද ක්‍රමය අනුව අර්ථය දත යුතුය. 'අශුචි සැපය' යනු ශරීරයේ අශුචි බව ඇසුරු කොට පවතින බැවිනි. 'අනාර්යයන් විසින්' යනු අපිරිසිදු පුද්ගලයන් විසිනි. ලැබීම (පටිලාභ) නිසා බිය විය යුත්තේ එය කෙලෙස් දුක් ඇති කරන බැවිනි. විපාකය නිසා බිය විය යුත්තේ අපාය දුක් ඇති කරන බැවිනි. 'සමූහයෙන් හා කෙලෙස්වලින් වෙන් වූ සැපය' යනු ගණ සංගණිකාවෙන් සහ ක්ලේශ සංගණිකාවෙන් වෙන් වූ සැපයයි. 'රාගාදිය සන්සිඳවීම පිණිස' යනු රාගාදිය සන්සිඳවීම ගෙන දෙන සැපයයි. වර්තමානයෙහි මෙන්ම අනාගතයෙහිද ඒකාන්තයෙන්ම යහපත සලසන බැවින් එයට බිය නොවිය යුතුය.

---

156. ඉඤ්ජිතස්මින්ති පච්චත්තෙ භුම්මවචනන්ති ආහ ‘‘ඉඤ්ජන’’න්තිආදි. ඉඤ්ජති තෙනාති ඉඤ්ජිතං, තස්ස තස්ස ඣානස්ස ඛොභකරං ඔළාරිකං ඣානඞ්ගං. චතුත්ථජ්ඣානං අනිඤ්ජනං සන්නිසින්නාභාවතො. තථා හි වුත්තං ‘‘ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ’’ති (දී. නි. 1.244-245; ම. නි. 1.384-386; පාරා. 12-13).

156. 'ඉඤ්ජිතස්මිං' (සැලීමෙහි) යන්නෙහි ආත්මය පිළිබඳව වූ සප්තමී විභක්තිය යැයි සලකා 'ඉඤ්ජන' යනාදිය කීහ. යමකින් සැලේ ද එය 'සැලීම' (ඉඤ්ජිත) වේ, එනම් ඒ ඒ ධ්‍යානය කළඹන සුළු රළු ධ්‍යාන අංගයයි. සිව්වන ධ්‍යානයෙහි එබඳු (රළු අංගයන්ගේ) පිහිටීමක් නැති බැවින් එය සැලීමක් නැති (අනිඤ්ජන) ධ්‍යානයකි. එබැවින් 'ස්ථාවරව, අකම්ප්‍ය භාවයට පත් වූ' (ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ) යැයි කියන ලදී.

---

අලං-සද්දො යුත්තත්ථොපි හොති – ‘‘අලමෙව නිබ්බින්දිතුං, අලං විමුච්චිතු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.272; සං. නි. 2.124, 128, 134, 143), තස්මා අනලං අනුසඞ්ගං කාතුං අයුත්තන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අකත්තබ්බආලයන්ති වදාමී’’ති. සන්නිට්ඨානන්ති සම්මාපටිපත්තියං අලං එත්තාවතාති උස්සාහපටිප්පස්සම්භනවසෙන සන්නිට්ඨානං න කාතබ්බන්ති යොජනා. උද්ධම්භාගියසඤ්ඤිතං අණුං වා ඔරම්භාගියසඤ්ඤිතං ථූලං වා, රූපරාගොති එවරූපං අණුං වා කාමාසවො පටිඝන්ති එවරූපං ථූලං වා, මුදුනා පවත්තිආකාරවිසෙසෙන අප්පසාවජ්ජං, කම්මබන්ධනට්ඨෙන වා අප්පසාවජ්ජං, තබ්බිපරියායතො මහාසාවජ්ජං වෙදිතබ්බං. නාතිතික්ඛපඤ්ඤස්ස වසෙන දෙසනාය පවත්තත්තා ‘‘නෙය්‍යපුග්ගලස්ස වසෙනා’’ති වුත්තං. සබ්බසො හි පරියාදින්නනිකන්තිකස්ස අරියපුග්ගලස්ස වසෙන සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධස්ස ආගතත්තා ‘‘අරහත්තනිකූටෙනෙව නිට්ඨාපිතා’’ති වුත්තං. යං පනෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

'අලං' යන ශබ්දය යෝග්‍ය යන අර්ථයෙහිද පවතී - 'කලකිරීමට සුදුසුමය, මිදීමට සුදුසුමය' යනාදී තැන්හි මෙනි. එබැවින් 'අනලං' යනු ඇලීමක් ඇති කර ගැනීමට නුසුදුසුය යන්නයි. ඒ නිසා 'නොකට යුතු ඇලීමක් (ආලය) යැයි පවසමි' යි කියන ලදී. 'නිගමනය' (සන්නිට්ඨානං) යනු සම්මා ප්‍රතිපදාවෙහි 'මෙපමණකින් සෑහේ' යැයි උත්සාහය ලිහිල් කිරීමේ වශයෙන් නිගමනය නොකළ යුතුය යන්නයි. උද්ධම්භාගීය ලෙස හඳුන්වන සියුම් වූ හෝ ඕරම්භාගීය ලෙස හඳුන්වන රළු වූ හෝ කරුණු වලදී; රූප රාගය වැනි සියුම් වූ හෝ කාමාසව, පටිඝ වැනි රළු වූ හෝ කරුණු, මෘදු වූ පැවැත්මේ ආකාර විශේෂයෙන් අල්ප සාවද්‍ය (අඩු වරද සහිත) හෝ කර්ම බන්ධන අර්ථයෙන් අල්ප සාවද්‍ය වේ, එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූයේ මහා සාවද්‍ය බව දත යුතුය. ඉතා තියුණු ප්‍රඥා නැත්තෙකු උදෙසා දේශනාව පැවැත්වූ බැවින් 'නෙය්‍ය පුද්ගලයාගේ වසයෙන්' යැයි කියන ලදී. සියලු ආකාරයෙන්ම තෘෂ්ණාව (නිකන්ති) ක්ෂය කළ ආර්ය පුද්ගලයා උදෙසා සංඥා වේදයිත නිරෝධය පැමිණෙන බැවින් 'අර්හත් ඵලය නමැති මුදුනෙන්ම අවසන් කරන ලදී' යැයි කියන ලදී. මෙහි අර්ථ වශයෙන් පැහැදිලි නොකළ යමක් ඇත්නම් එය පහසුවෙන් දත හැක්කක්මය.

---

ලටුකිකොපමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ලටුකිකෝපම සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගුප්ත අර්ථ ප්‍රකාශනය (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිමාවට පත් විය.

---

7. චාතුමසුත්තවණ්ණනා

7. චාතුම සූත්‍ර වර්ණනාව

---

157. යථාඋපනිස්සයෙනාති යො යො උපනිස්සයො යථාඋපනිස්සයො, තෙන යථාඋපනිස්සයෙන සම්මාපයොගෙන. පතිට්ඨහිස්සන්ති සාසනෙ පතිට්ඨං පටිලභිස්සන්ති. වසනට්ඨානානීති වස්සග්ගාදිවසෙන වසනට්ඨානානි. සණ්ඨාපයමානාති සුවිභත්තභාවෙන ඨපෙන්තා.

157. 'යථා උපනිස්සයෙන්' යනු යම් යම් උපනිශ්‍රයයක් ඇද්ද එයට අනුකූලව යන්නයි, එනම් ඒ ඒ උපනිශ්‍රයයට අනුකූල නිවැරදි ප්‍රයෝගයෙනි. 'පිහිටන්නාහ' යනු ශාසනයෙහි පිහිටක් ලබන්නාහ යන්නයි. 'වාසස්ථාන' යනු පැවිදි වූ වසර ගණන ආදී වශයෙන් වෙන් වූ වාසස්ථානයි. 'පිහිටුවමින්' යනු මැනවින් බෙදා වෙන් කරන ලද ආකාරයෙන් තබමින්ය.

---

අවිනිබ්භොගසද්දන්ති විනිභුඤ්ජිත්වා ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යසද්දං. වචීඝොසොපි හි බහූහි එකච්චං පවත්තිතො ඨානතො ච දූරතරො කෙවලං මහානිග්ඝොසො [Pg.79] එව හුත්වා සොතපථමාගච්ඡති. මච්ඡවිලොපෙති මච්ඡෙ විලුම්පිත්වා විය ගහණෙ, මච්ඡානං වා නයනෙ.

'අවිනිබ්භෝග සද්දං' යනු වෙන් කොට හඳුනාගත නොහැකි ශබ්දයයි. බොහෝ දෙනෙකු එක්ව පවත්වන ලද, ස්ථානයෙන් ඉතා ඈත වූ වචන ශබ්දය පවා හුදෙක් මහා ඝෝෂාවක්ම වී කන් පරාසයට පැමිණෙයි. 'මච්ඡවිලෝපෙ' යනු මසුන් කොල්ලකන්නාක් මෙන් අල්ලා ගැනීමේදී හෝ මසුන් රැගෙන යාමේදීය.

---

158. වවස්සග්ගත්ථෙති නිච්ඡයත්ථෙ, ඉදං තාව අම්හෙහි වුච්චමානවචනං එකන්තසොතබ්බං, පච්ඡා තුම්හෙහි කාතබ්බං කරොථාති අධිප්පායො. වචනපරිහාරොති තෙහි සක්‍යරාජූහි වුත්තවචනස්ස පරිහාරො. ලෙසකප්පන්ති කප්පියලෙසං. ධුරවහාති ධුරවාහිනො, ධොරය්හාති අත්ථො. පාදමූලන්ති උපචාරං වදති. විගච්ඡිස්සතීති හායිස්සති. පටිප්ඵරිතොති න භගවතො සම්මුඛාව, සක්‍යරාජූනං පුරතොපි විප්ඵරිතොව හොති.

158. ‘වවස්සග්ගට්ඨේ’ යනු නිශ්චය අර්ථයෙනි. ‘මුලින් අප පවසන මේ වචනය ඔබ විසින් අනිවාර්යයෙන්ම ඇසිය යුතුය, පසුව ඔබ කැමති දෙයක් කරන්න’ යන අදහසයි. ‘වචනපරිහාරෝ’ යනු එම ශාක්‍ය රජවරුන් විසින් පවසන ලද වචනයට පිළිතුරයි. ‘ලෙසකප්පං’ යනු ගැලපෙන උපක්‍රමයකි. ‘ධුරවහා’ යනු බර උසුලන්නෝ හෙවත් ‘ධෝරය්හා’ යන අර්ථයයි. ‘පාදමූලං’ යනු සමීපය හෙවත් උපචාරය ගැන පවසයි. ‘විගච්ඡිස්සතී’ යනු පිරිහී යනු ඇත යන්නයි. ‘පටිප්ඵරිතෝ’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේ පමණක් නොව, ශාක්‍ය රජවරුන් ඉදිරියෙහි ද පැතිර ගිය බවයි.

---

159. අභිනන්දතූති අභිමුඛො හුත්වා පමොදතු. අභිවදතූති අභිරූපවසෙන වදතු. පසාදඤ්ඤථත්තන්ති අප්පසාදස්ස විපරිණාමො හීනායාවත්තනසඞ්ඛාතං පරිවත්තනං, තෙනාහ ‘‘විබ්භමන්තානං. විපරිණාමඤ්ඤථත්ත’’න්ති. කාරණූපචාරෙන සස්සෙසු බීජපරියායොති ආහ ‘‘බීජානං තරුණානන්ති තරුණසස්සාන’’න්ති. තරුණභාවෙනෙව තස්ස භාවිනො ඵලස්ස අභාවෙන විපරිණාමො.

159. ‘අභිනන්දතූ’ යනු ඉදිරියට පැමිණ සතුටු වන්න යන්නයි. ‘අභිවදතූ’ යනු මනා රූපී ආකාරයෙන් කතා කරන්න යන්නයි. ‘පසාදඤ්ඤථත්තං’ යනු පැහැදීම වෙනස් වීම හෙවත් පහත් තත්ත්වයට වැටීම නමැති වෙනස් වීමයි. එබැවින් ‘මහණ දමින් පිරිහෙන අයගේ පැහැදීම වෙනස් වීම’ යැයි පවසන ලදී. කාරණෝපචාර වශයෙන් සස්‍යයන් සම්බන්ධයෙන් බීජ යන වචනය යෙදෙන බැවින් ‘තරුණ බීජයන්ගේ’ යනු ‘තරුණ සස්‍යයන්ගේ’ යැයි පවසන ලදී. තරුණ බව නිසාම එම බීජයන්ගෙන් අනාගතයේ ලැබිය යුතු ඵලය නොලැබී යාමම එහි වෙනස් වීමයි.

---

160. කත්තබ්බස්ස සරසෙනෙව කරණං චිත්තරුචියං, න තථා පරස්ස උස්සාදනෙනාති ආහ – ‘‘පක්කොසියමානානං ගමනං නාම න ඵාසුක’’න්ති. මයම්පි භගවා විය දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරෙනෙව විහරිස්සාමාති දීපෙති පකතියා විවෙකජ්ඣාසයභාවතො විරද්ධො ආගතස්ස භාරස්ස අවහනතොයෙව. තෙනාහ ‘‘අත්තනො භාරභාවං න අඤ්ඤාසී’’ති.

160. කළ යුතු දෙය ස්වකීය රුචියෙන්ම කිරීම සිතට ප්‍රියජනකය, අන් අයගේ බලකිරීමෙන් එසේ නොවේ; එබැවින් ‘කැඳවනු ලබන්නන්ගේ ගමන පහසු නොවේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘අපි ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙන් මේ ආත්මයෙහිම ලැබෙන සැප විහරණයෙන් යුක්තව වසන්නෙමු’ යැයි මෙයින් පෙන්වා දෙයි. ස්වභාවයෙන්ම විවේකයට කැමති බව නිසා, තමා වෙත පැමිණි බරක් නොදැනීම මෙයින් අදහස් කෙරේ. එබැවින් ‘තමාගේ බරක් ඇති බව ඔහු නොදැන සිටියේය’ යැයි පවසන ලදී.

---

161. කස්මා ආරභීති? සප්පායතො. පඤ්චසතා හි භික්ඛූ අභිනවා, තස්මා තෙසං ඔවාදදානත්ථං භගවා ඉමං දෙසනං ආරභීති.

161. කුමක් නිසා ආරම්භ කළේ ද? එය සුදුසු (සප්පාය) වූ බැවිනි. පන්සියයක් පමණ වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා අලුතින් පැවිදි වූවෝ වූහ. එබැවින් ඔවුන්ට අවවාද දීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

---

162. කොධුපායාසස්සාති එත්ථ කුජ්ඣනට්ඨෙන කොධො, ස්වෙව චිත්තස්ස කායස්ස ච අතිප්පමද්දනමථනුප්පාදනෙහි දළ්හං ආයාසට්ඨෙන උපායාසො. අනෙකවාරං පවත්තිත්වා අත්තනා සමවෙතං සත්තං අජ්ඣොත්ථරිත්වා සීසං උක්ඛිපිතුං අදත්වා අනයබ්‍යසනපාපනෙන කොධුපායාසස්ස ඌමිසදිසතා දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘කොධුපායාසෙ’’තිආදි.

162. ‘කෝධුපායාසස්ස’ යන්නෙහි, ක්‍රෝධ කරන අර්ථයෙන් ‘කෝධ’ (ක්‍රෝධය) නම් වේ. එම ක්‍රෝධයම සිත සහ කය දැඩි ලෙස පෙළීම සහ මථනය කිරීම තුළින් උපදවන දැඩි විඩාව යන අර්ථයෙන් ‘උපායාස’ නම් වේ. නැවත නැවතත් හටගෙන තමා හා එක්වූ සත්ත්වයා යටපත් කරමින්, හිස එසවීමට ඉඩ නොදී විපතට පත් කරන බැවින් ක්‍රෝධය හා උපායාසය රළ පහරක් බඳු යැයි දත යුතුය. එබැවින් ‘කෝධුපායාසේ’ යනාදිය පවසන ලදී.

---

163. ඔදරිකත්තෙන ඛාදිතොති ඔදරිකභාවෙන ආමිසගෙධෙන මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකාකප්පනෙන නාසිතසීලාදිගුණතාය ඛාදිතධම්මසරීරො.

163. ‘ඕදාරිකත්තේන ඛාදිතෝ’ යනු බඩගෝස්තරවාදී බව නිසා හෙවත් ආමිසයට ඇති ගිජුකම හා මිථ්‍යා ආජීවයෙන් ජීවිකාව ගෙනයාම නිසා විනාශ වූ ශීලාදී ගුණයන් ඇති, ධර්ම ශරීරය කා දමන ලද තැනැත්තා යන්නයි.

---

164. පඤ්චකාමගුණාවට්ටෙ [Pg.80] නිමුජ්ජිත්වාති එත්ථ කාමරාගාභිභූතෙ සත්තෙ ඉතො ච එත්තො, එත්තො ච ඉතොති එවං මනාපියරූපාදිවිසයසඞ්ඛාතෙ ආවට්ටෙ අත්තානං සංසාරෙත්වා යථා තතො බහිභූතෙ නෙක්ඛම්මෙ චිත්තම්පි න උප්පාදෙති, එවං ආවට්ටෙත්වා බ්‍යසනාපාදනෙන කාමගුණානං ආවට්ටසදිසතා දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘යථා හී’’තිආදි.

164. ‘පඤ්චකාමගුණාවට්ටේ නිමුජ්ජිත්වා’ යන්නෙහි, කාමරාගයෙන් යටපත් වූ සත්ත්වයන් මෙහාටත් එහාටත්, එහාටත් මෙහාටත් වශයෙන් මනාප වූ රූපාදී විෂයයන් නමැති සුළි තුළ තමාම සංසරණය කරවමින්, ඉන් බාහිර වූ නෙක්ඛම්මය කෙරෙහි සිතක්වත් උපදවා නොගෙන, එම සුළිය තුළම විපතට පත්වන බැවින් කාම ගුණයන් සුළියකට සමාන යැයි දත යුතුය. එබැවින් ‘යථා හි’ යනාදිය පවසන ලදී.

---

165. රාගානුද්ධංසිතෙනාති රාගෙන අනුද්ධංසිතෙන. චණ්ඩමච්ඡං ආගම්මාති සුසුකාදිචණ්ඩමච්ඡං ආගම්ම. මාතුගාමං ආගම්මාති මාතුගාමො හි යොනිසොමනසිකාරරහිතං අධීරපුරිසං ඉත්ථිකුත්තභූතෙහි අත්තනො හාවභාවවිලාසෙහි අභිභුය්‍ය ගහෙත්වා ධීරජාතියම්පි අත්තනො රූපාදීහි පලොභනවසෙන අනවසෙසං අත්තනො උපකාරධම්මෙ සීලාදිකෙ සම්පාදෙතුං අසමත්ථං කරොන්තො අනයබ්‍යසනං පාපෙති. තෙනාහ – ‘‘මාතුගාමං ආගම්ම උප්පන්නකාමරාගො විබ්භමතී’’ති.

165. ‘රාගානුද්ධංසිතේනා’ යනු රාගයෙන් විනාශ කරන ලද යන්නයි. ‘චණ්ඩමච්ඡං ආගම්මා’ යනු කිඹුලන් වැනි දරුණු මසුන් කරණකොට ගෙනය. ‘මාතුගාමං ආගම්මා’ යනු, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් තොර වූ අස්ථිර පුරුෂයා ස්ත්‍රීන්ගේ විලාසයන්ගෙන් හා ඉරියව්වලින් වසඟ කරගෙන, ඔහු ධීර ජාතියක අයෙකු වුවද තමාගේ රූපාදීන්ගෙන් පොළඹවා ගනිමින්, ඔහුගේ සීලාදී ගුණයන් සම්පූර්ණ කිරීමට ඉඩ නොදී විපතට පත් කරන බැවිනි. එබැවින් ‘මාතුගාමයා නිසා උපන් කාමරාගය ඇත්තා සසුනෙන් බැහැර වෙයි’ යැයි පවසන ලදී.

---

භයං නාම යත්ථ භායිතබ්බවත්ථු, තත්ථ ඔතරන්තස්සෙව හොති, න අනොතරන්තස්ස, තං ඔතරිත්වා භයං විනොදෙත්වා තත්ථ කිච්චං සාධෙතබ්බං, ඉතරථා චත්ථසිද්ධි න හොතීති ඉමමත්ථං උපමොපමිතබ්බසරූපවසෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උදකං නිස්සාය ආනිසංසො පිපාසවිනයනං සරීරසුද්ධි පරිළාහූපසමො කායඋතුග්ගාහාපනන්ති එවමාදි. සාසනං නිස්සාය ආනිසංසො පන සඞ්ඛෙපතො වට්ටදුක්ඛූපසමො, විත්ථාරතො පන සීලානිසංසාදිවසෙන අනෙකවිධො, සො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.9) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. වුත්තප්පකාරො ආනිසංසො හොති තානි භයානි අභිභුය්‍ය පවත්තස්සාති අධිප්පායො. ඉමානි අභායිත්වාති ඉමානි කොධූපායාසාදිභයානි අභිභුය්‍ය පවත්තිත්වා අභායිත්වා. කොධූපායාසාදයො හි භායති එතස්මාති භයන්ති වුත්තා. ථෙරොති මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරො. කාමං පහානාභිසමයකාලො එව සච්ඡිකිරියාභිසමයො, සම්මාදිට්ඨියා පන සංකිලෙසවොදානධම්මෙසු කිච්චං අසංකිණ්ණං කත්වා දස්සෙතුං සමානකාලිකම්පි අසමානකාලිකං විය වුත්තං ‘‘තණ්හාසොතං ඡින්දිත්වා නිබ්බානපාරං දට්ඨුං න සක්කොතී’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

භය නම් බිය විය යුතු වස්තුවක් ඇති තැනට පිවිසෙන්නෙකුට මිස නොපිවිසෙන්නෙකුට ඇති නොවේ. එතැනට පිවිස භය දුරු කොට කටයුතු සම්පූර්ණ කළ යුතුය. එසේ නොවුවහොත් අර්ථ සිද්ධියක් සිදු නොවේ. මේ කරුණ උපමා උපමේය මගින් දැක්වීමට ‘යථා’ යනාදිය පවසන ලදී. එහිදී ජලය ඇසුරු කිරීමෙන් පිපාසය සංසිඳීම, ශරීරය පිරිසිදු වීම, දැවිල්ල සමනය වීම ආදී ආනිශංස ලැබේ. ශාසනය ඇසුරු කිරීමෙන් ලැබෙන ආනිශංසය කෙටියෙන් පවසතොත් වට්ට දුක් සමනය වීමයි. විස්තර වශයෙන් ශීලාදී ආනිශංස මගින් ලැබෙන අනේකවිධ ප්‍රතිලාභ විසුද්ධිමග්ගයෙහි දැක්වෙන පරිදි දත යුතුය. පවසන ලද ආනිශංසයන් ලැබෙන්නේ එම භයයන් මැඩපවත්වා කටයුතු කරන්නාටය යන අදහසයි. ‘ඉමානි අභායිත්වා’ යනු මෙම ක්‍රෝධ, උපායාස ආදී භයයන් මැඩපවත්වා බිය නොවී යන්නයි. ක්‍රෝධ උපායාස ආදිය නිසා බිය ඇතිවන බැවින් ඒවා ‘භය’ ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. ‘ථේරෝ’ යනු මහා ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේය. කාමයන් ප්‍රහාණය කරන අවබෝධයම සත්‍ය සාක්ෂාත් කිරීමේ අවබෝධයයි. සම්මා දිට්ඨිය මගින් කෙලෙස් සහිත සහ කෙලෙස් රහිත ධර්මයන්ගේ කෘත්‍යයන් පැහැදිලිව පෙන්වීම සඳහා, එකම කාලයක සිදු වුවද කාල දෙකක සිදුවන්නාක් මෙන් ‘තණ්හා සෝතය සිඳපියා නිවන් පරතෙර දැකීමට නොහැකිය’ යැයි පවසන ලදී. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

---

චාතුමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

චාතුම සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව නිමවා ඇත.

---

8. නළකපානසුත්තවණ්ණනා

8. නළකපාන සූත්‍ර වර්ණනාව

---

166. යත්ථ [Pg.81] බොධිසත්තපමුඛො වානරො නළකෙන පානීයං පිවි, සා පොක්ඛරණී, තස්සාමන්තො භූමිප්පදෙසො, තත්ථ නිවිට්ඨගාමො ච ‘‘නළකපාන’’න්තෙව පඤ්ඤායිත්ථ, ඉධ පන ගාමො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘නළකපානෙති එවංනාමකෙ ගාමෙ’’ති. ඉදානි තමත්ථං ආගමනතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ‘‘පුබ්බෙ කිරා’’ති ආරද්ධං. පඤ්ඤවාති ඉතිකත්තබ්බතාය පඤ්ඤාය පඤ්ඤවා.

166. යම් තැනක බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ වඳුරන් පිරිස බට නළයකින් පැන් පැනය කළේද, එම පොකුණත් ඒ අවට ප්‍රදේශයත් එහි පිහිටි ගමත් ‘නළකපාන’ නමින්ම ප්‍රකට විය. මෙහිදී අදහස් කළේ ගම ගැන බැවින් ‘නළකපාන නම් වූ ගමෙහි’ යැයි පවසන ලදී. දැන් එම කරුණ පැමිණීමේ සිට පෙන්වා දීම සඳහා ‘පුබ්බේ කිරා’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. ‘පඤ්ඤවා’ යනු කළ යුතු දේ පිළිබඳ දැනුම හෙවත් ප්‍රඥාව ඇති බැවිනි.

---

ථූලදීඝබහුලභාවෙන මහතීහි දාඨිකාහි සමන්නාගතත්තා මහාදාඨිකො. ‘‘උදකරක්ඛසො අහ’’න්ති වත්වා වානරානං කඤ්චි අමුඤ්චිත්වා ‘‘සබ්බෙ තුම්හෙ මම හත්ථගතා’’ති දස්සෙන්තො ‘‘තුම්හෙ පන සබ්බෙ ඛාදිස්සාමී’’ති ආහ. ධමි…පෙ… පිවිංසූති බොධිසත්තෙන ගහිතනළො අනවසෙසො අබ්භන්තරෙ සබ්බසන්ධීනං නිබ්බාධෙන එකච්ඡිද්දො අහොසි. නෙව මං ත්වං වධිස්සසීති උදකරක්ඛස ත්වං වධිතුකාමොපි මම පුරිසථාමෙන න වධිස්සසි.

මහතින්, දිගින් හා ඝනකමින් යුත් විශාල දළවල් ඇති බැවින් ‘මහාදාඨික’ නම් වේ. ‘මම දිය රකුසෙක්මි’ යැයි පවසා, කිසිදු වඳුරෙකු නිදහස් නොකර ‘තොප සැම දෙනාම මගේ අතට අසු වී ඇත, මම සැම දෙනාම කා දමන්නෙමි’ යැයි කීය. ‘ධමි... පීවිංසූ’ යනු බෝධිසත්වයන් වහන්සේ විසින් ගන්නා ලද බට නළය අභ්‍යන්තරයේ සියලු පර්වයන් නොමැතිව එකම සිදුරක් බවට පත් විය. ‘එසේ වුවත් ඔබ මා නොමරන්නෙහිය’ යනු දිය රකුස, ඔබ මැරීමට කැමති වුවද මගේ පුරුෂ ශක්තිය නිසා මාව මැරීමට ඔබට නොහැකි වනු ඇත යන්නයි.

---

එවං පන වත්වා මහාසත්තො ‘‘අයං පාපො එත්ථ පානීයං පිවන්තෙ අඤ්ඤෙපි සත්තෙ මා බාධයිත්ථා’’ති කරුණායමානො ‘‘එත්ථ ජායන්තා නළා සබ්බෙ අපබ්බබන්ධා එකච්ඡිද්දාව හොන්තූ’’ති අධිට්ඨාය ගතො. තෙනාහ ‘‘තතො පට්ඨායා’’තිආදි.

මෙසේ පවසා මහාසත්වයන් වහන්සේ, ‘මේ පාපියා මෙහි පැන් බොන වෙනත් සතුන්ට පීඩා නොකළ යුතුය’ යන කරුණාවෙන්, ‘මෙහි හටගන්නා සියලු බට නළ පර්ව (ගැට) රහිතව එකම සිදුරක් ඇති ඒවා වේවා’ යි අධිෂ්ඨාන කර වැඩම කළ සේක. එබැවින් ‘එතැන් පටන්’ යනාදිය පවසන ලදී.

---

167. අනුරුද්ධප්පමුඛා භික්ඛූ භගවතා ‘‘කච්චි තුම්හෙ අනුරුද්ධා’’ති පුච්ඡිතාති ථෙරො ‘‘තග්ඝ මයං, භන්තෙ’’ති ආහ.

167. අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ භික්ෂූන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අනුරුද්ධයෙනි, ඔබ සැම...’ යැයි විමසූ විට, තෙරුන් වහන්සේ ‘එසේය ස්වාමීනි’ යැයි පැවසූහ.

---

සචෙ පබ්බජති, ජීවිතං ලභිස්සති, නො අඤ්ඤථාති රඤ්ඤා පබ්බජ්ජාය අභිනීතාති රාජාභිනීතා. චොරාභිනීතාති එත්ථාපි එසෙව නයො. චොරානං මූලං ඡින්දන්තො ‘‘කණ්ටකසොධනං කරිස්සාමී’’ති. ආජීවිකායාති ආජීවෙන ජීවිතවුත්තියා. ඉමෙසු පන අනුරුද්ධත්ථෙරාදීසු.

"ඉදින් පැවිදි වන්නේ නම් ජීවිතය ලැබෙන්නේය, අන් අයුරකින් නොවේ" යයි රජු විසින් පැවිද්ද සඳහා පමුණුවන ලද්දාහු 'රාජාභිනීත' නම් වෙති. 'චෝරාභිනීත' යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. සොරුන්ගේ මුල සිඳිමින් "කටක සෝධනය (කටුකොහොල් හැරීම) කරන්නෙමි" යනුයි. 'ආජීවිකාය' යනු ආජීවයෙන් හෙවත් දිවි පැවැත්ම පිණිස යන්නයි. මේ අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ ආදීන් කෙරෙහි ද මෙසේමය.

---

විවෙකන්ති පුබ්බකාලිකකිරියප්පධානං ‘‘අබ්‍යාපජ්ජං උපෙත’’න්තිආදීසු වියාති ආහ – ‘‘විවිච්චා’’ති, විවිච්චිත්වා විවිත්තො හුත්වා විනා හුත්වාති අත්ථො. පබ්බජිතකිච්චන්ති පබ්බජිතස්ස සාරුප්පකිච්චං. සමණකිච්චන්ති සමණභාවකරණකිච්චං. යදග්ගෙන හි පබ්බජිතකිච්චං කාතුං න සක්කොති තදග්ගෙන සමණභාවකරම්පි කිච්චං කාතුං න සක්කොති. තෙනාහ ‘‘සො යෙවා’’තිආදි.

'විවේකං' යනු 'අබ්‍යාපජ්ජං උපේතං' ආදීන්හි මෙන් පූර්වකාලීන ක්‍රියාව ප්‍රධාන කොට ඇති බව පැවසීමට 'විවිච්ච' (වෙන්ව) යැයි කීහ. වෙන් වී, විවේකීව, රහිතව යනු එහි අර්ථයයි. 'පබ්බජිතකිච්චං' යනු පැවිද්දාට සුදුසු වූ කටයුත්තයි. 'සමණකිච්චං' යනු ශ්‍රමණ භාවය ඇති කරන කටයුත්තයි. යම් හෙයකින් පැවිද්දෙකුගේ කටයුතු කිරීමට නොහැකි වන්නේ ද, ඒ හේතුවෙන්ම ශ්‍රමණ භාවය ඇති කරන කටයුත්ත ද කිරීමට නොහැකි වෙයි. එබැවින් 'සෝ යේවා' (ඔහුම) යනාදිය කීහ.

---

168. අප්පටිසන්ධිකෙ [Pg.82] තාව බ්‍යාකරොන්තො පවත්තීසු ඨානං අතීතොති කත්වා උපපත්තීසු බ්‍යාකරොති නාම තත්ථ පටිසන්ධියා අභාවකිත්තනතො. මහන්තතුට්ඨිනොති විපුලපමොදා.

168. පළමුව ප්‍රතිසන්ධි රහිත වූවන් පිළිබඳ ප්‍රකාශ කරන්නේ, පැවැත්මෙහි පිහිටි තැන් ඉක්මවා ගිය බැවින් උප්පත්ති පිළිබඳව ප්‍රකාශ කරයි නම්, එහි ප්‍රතිසන්ධියක් නොමැති බව ප්‍රකාශ කරන බැවිනි. 'මහන්තතුට්ඨිනෝ' යනු මහත් වූ ප්‍රමෝදය ඇත්තෝ යන්නයි.

---

169. ඉමස්සාති ‘‘අස්සා’’ති පදස්ස අත්ථවචනං. ඉමස්ස ඨිතස්ස ආයස්මතො සාමං දිට්ඨො වා හොති අනුස්සවසුතො වාති යොජනා. සමාධිපක්ඛිකා ධම්මා ධම්මාති අධිප්පෙතා, සමාධි පන එවංවිහාරීති එත්ථ විහාරසද්දෙන ගහිතො. එවංවිමුත්තාති එත්ථ පන විමුත්තිසද්දෙන ඵලවිමුත්ති ගහිතා. චරතොපීති සමථවිපස්සනාචාරෙන චරතොපි විහරන්තස්සපි. උපාසකඋපාසිකාඨානෙසු ලබ්භමානම්පි අරහත්තං අප්පකභාවතො පාළියං අනුද්ධටන්ති දට්ඨබ්බං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

169. 'ඉමස්ස' යනු 'අස්ස' යන පදයේ අර්ථ ප්‍රකාශනයයි. මෙසේ සිටින්නා වූ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ විසින් තමා විසින්ම දක්නා ලද්දේ හෝ ඇසූ විරූ දෑ හෝ වෙයි යනුවෙන් සම්බන්ධයයි. 'ධම්මා' යන්නෙන් සමාධි පාක්ෂික ධර්මයන් අදහස් කෙරේ. සමාධිය වනාහි 'ඒවංවිහාරී' යන්නෙහි 'විහාර' ශබ්දයෙන් ගන්නා ලදී. 'ඒවංවිමුත්තා' යන්නෙහි 'විමුත්ති' ශබ්දයෙන් ඵල විමුක්තිය ගන්නා ලදී. 'චරතෝපි' යනු සමථ විපස්සනා චාරයෙන් හැසිරෙන, වෙසෙන තැනැත්තාට ද යන්නයි. උපාසක උපාසිකාවන් අතර ද රහත් බව ලැබිය හැකි වුවත්, එය අල්ප බැවින් පාලියෙහි ඇතුළත් නොකරන ලදැයි දත යුතුය. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

---

නළකපානසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

නළකපාන සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනය නිමාවට පත් විය.

---

9. ගොලියානිසුත්තවණ්ණනා

9. ගෝලියානි සූත්‍ර වර්ණනාව

---

173. පදසමාචාරොති තංතංපච්චයභෙදදස්සනාය විගතත්තා පකාරෙහි දලිද්දසමාචාරො සිථිලසමාචාරොති අත්ථො. යස්මා පන තාදිසො සමාචාරො ථිරො දළ්හො නාම න හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘දුබ්බලසමාචාරො’’ති. ‘‘සාඛසමාචාරො’’ති වා පාඨො, තත්ථ තත්ථ ලග්ගනට්ඨෙන සාඛාසදිසසීලොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඔළාරිකාචාරො’’ති. පච්චයෙසු සාපෙක්ඛොති පච්චයෙසු සාපෙක්ඛතාය එව හිස්ස ඔළාරිකාචාරතා වෙදිතබ්බා. ගරුනා කිස්මිඤ්චි වුත්තෙ ගාරවවසෙන පතිස්සවනං පතිස්සො, පතිස්සවචනභූතං තංසභාගඤ්ච යං කිඤ්චි ගාරවන්ති අත්ථො. සහ පතිස්සෙනාති සප්පතිස්සෙන, සප්පතිස්සවෙන ඔවාදසම්පටිච්ඡනෙන. පතිස්සීයතීති වා පතිස්සො, ගරුකාතබ්බො, තෙන සහ පතිස්සෙනාති සබ්බං පුබ්බෙ විය. තෙනාහ ‘‘සජෙට්ඨකෙනා’’ති. සෙරිවිහාරො නාම අත්තප්පධානවාසො. තෙනාහ ‘‘නිරඞ්කුසවිහාරෙනා’’ති.

173. 'පදසමාචාරෝ' යනු ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය භේදයන් දැක්වීම සඳහා විවිධ ආකාරයෙන් හීන වූ හැසිරීම් ඇති, ලිහිල් හැසිරීම් ඇති බවයි. යම් හෙයකින් එවැනි හැසිරීම ස්ථිර හෝ දැඩි නොවේ ද, එබැවින් 'දුබ්බලසමාචාරෝ' (දුර්වල හැසිරීම් ඇති) යැයි කියන ලදී. 'සාඛාසමාචාරෝ' යනු ද පාඨයකි. එහිදී තැන් තැන්වල ඇලෙන සුළු බැවින් අතු වැනි වූ සීලය ඇති බව අර්ථයයි. එබැවින් 'ඕළාරිකාචාරෝ' (රළු හැසිරීම් ඇති) යැයි කීහ. 'පච්චයේසු සාපේක්ඛෝ' යනු ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි අපේක්ෂාව ඇති බැවින් ඔහුගේ රළු හැසිරීම් බව දත යුතුය. ගුරුවරයෙකු යමක් පැවසූ කල ගෞරවයෙන් පිළිගැනීම 'පටිස්ස' නම් වේ. පිළිතුරු දීමේ ස්වභාවය ඇති එවැනි ගෞරවයක් යනු එහි අර්ථයයි. 'සහ පටිස්සේන' යනු ගෞරව සහිතව, අවවාද පිළිගැනීමෙන් යුක්තව යන්නයි. 'පටිස්සීයති' යනු ගරු කළ යුතු තැනැත්තා යන්නයි, ඔහු සමඟ සිටීම 'සහ පටිස්සේන' යන්න පෙර මෙන්ම වේ. එබැවින් 'සජෙට්ඨකේන' යැයි කීහ. 'සේරිවිහාරෝ' යනු තමා ප්‍රධාන කොට ඇති වාසයයි. එබැවින් 'නිරංකුසවිහාරේන' (තහනමකින් තොර වාසයෙන්) යැයි කීහ.

---

අනුපඛජ්ජාති අනුපකඩ්ඪිත්වා. ගරුට්ඨානියානං අන්තරං අනාපුච්ඡා අනුපවිසිත්වාති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ යො’’තිආදි වුත්තං.

'අනුපඛජ්ජ' යනු ළඟට ඇදී ගොස් (තෙරපී) යන්නයි. ගුරුස්ථානීය වූවන් (වැඩිහිටියන්) අතරට නොවිමසා ඇතුළු වී යන මේ අර්ථය දැක්වීමට 'තත්ථ යෝ' යනාදිය කීහ.

---

ආභිසමාචාරිකන්ති [Pg.83] අභිසමාචාරෙ භවං. කිං පන තන්ති ආහ ‘‘වත්තපටිපත්තිමත්තම්පී’’ති. නාතිකාලස්සෙව සඞ්ඝස්ස පුරතො පවිසිතබ්බං, න පච්ඡා පටික්කමිතබ්බන්ති අධිප්පායෙන අතිකාලෙ ච ගාමප්පවෙසො අතිදිවා පටික්කමනඤ්ච නිවාරිතං, තං දස්සෙතුං ‘‘න අතිපාතො’’තිආදි වුත්තං. උද්ධච්චපකතිකොති විබ්භන්තචිත්තො. අවචාපල්‍යෙනාති දළ්හවාතාපහතපල්ලවසදිසෙන ලොලභාවෙන.

'ආභිසමාචාරිකං' යනු අභිසමාචාරයෙහි (මනා හැසිරීමෙහි) වූ යන්නයි. එය කුමක්ද යත්? 'වත්තපටිපත්තිමත්තම්පි' (වත පිළිවෙත් මාත්‍රය පවා) යැයි කීහ. බොහෝ වේලාවට පෙර සංඝයා ඉදිරියට නොපැමිණිය යුතුය, පසුව ආපසු නොයා යුතුය යන අදහසින්, ඉතා වේලාසනින් ගමට පිවිසීම සහ ඉතා දවල් වී ආපසු ඒම වළක්වන ලදී. එය දැක්වීමට 'න අතිපාතෝ' යනාදිය කීහ. 'උද්ධච්චපකතිිකෝ' යනු නොසන්සුන් සිතක් ඇති තැනැත්තා යන්නයි. 'අවචාපල්යේන' යනු තද සුළඟින් සැලෙන දලු වැනි වූ ලෝලී බවින් තොරව යන්නයි.

---

පඤ්ඤවතාති ඉමිනා භික්ඛුසාරුප්පෙසු ඉතිකත්තබ්බෙසු උපායපඤ්ඤා අධිප්පෙතා, න සුතමයපඤ්ඤා. අභිධම්මෙ අභිවිනයෙ යොගොති ඉමිනා භාවනාපඤ්ඤාඋත්තරිමනුස්සධම්මෙ යොගො පකාසිතො. යොගොති ච පරිචයො උග්ගණ්හවසෙන.

'පඤ්ඤවතෝ' යන්නෙන් භික්ෂුවකට සුදුසු කටයුතුවලදී අවශ්‍ය වන උපාය ප්‍රඥාව අදහස් කෙරේ, ශ්‍රුතමය ප්‍රඥාව නොවේ. 'අභිධම්මේ අභිවිනයේ යෝගෝ' යන්නෙන් භාවනා ප්‍රඥාව සහ උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයෙහි යෙදීම ප්‍රකාශ විය. 'යෝගෝ' යනු ඉගෙනීම මගින් ලබන පුහුණුවයි.

---

ආරුප්පාති ඉමිනා චතස්සොපි අරූපසමාපත්තියො ගහිතා, තා පන චතූහි රූපසමාපත්තීහි විනා න සම්පජ්ජන්තීති ආහ – ‘‘ආරුප්පාති එත්තාවතා අට්ඨපි සමාපත්තියො වුත්තා හොන්තී’’ති. කසිණෙති දසවිධෙ කසිණෙ. එකං පරිකම්මකම්මට්ඨානන්ති යං කිඤ්චි එකභාවනා පරිකම්මදීපනං ඛන්ධකම්මට්ඨානං. තෙනාහ ‘‘පගුණං කත්වා’’ති. කසිණපරිකම්මං පන තග්ගහණෙනෙව ගහිතං හොති, ලොකියා උත්තරිමනුස්සධම්මා හෙට්ඨා ගහිතාති ආහ ‘‘උත්තරිමනුස්සධම්මෙති ඉමිනා සබ්බෙපි ලොකුත්තරධම්මෙ දස්සෙතී’’ති. නෙය්‍යපුග්ගලස්ස වසෙනාති ජානිත්වා විත්ථාරෙත්වා ඤාතබ්බපුග්ගලස්ස වසෙනාති.

'ආරුප්පා' යන්නෙන් අරූප සමාපත්ති සතරම ගන්නා ලදී. ඒවා වනාහි රූප සමාපත්ති සතරින් තොරව සම්පූර්ණ නොවන බැවින්, 'ආරුප්පා' යන්නෙන් අෂ්ට සමාපත්තීන්ම පවසන ලද්දේ වෙයි" යැයි කීහ. 'කසිණේ' යනු දස වැදෑරුම් කසිණයන්හිය. 'ඒකං පරිකම්මකම්මට්ඨානං' යනු යම්කිසි එක් භාවනා පරිකර්මයක් දක්වන ඛන්ධ කර්මස්ථානයයි. එබැවින් 'පගුණං කත්වා' (පුරුදු පුහුණු කර) යැයි කීහ. කසිණ පරිකර්මය වනාහි එය ගැනීමෙන්ම ගන්නා ලද්දේ වෙයි. ලෞකික උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයන් පහතින් ගන්නා ලද බැවින් 'උත්තරීමනුස්සධම්මේ' යන්නෙන් සියලු ලෝකෝත්තර ධර්මයන් දක්වන්නේ යැයි කීහ. 'නෙය්‍යපුග්ගලස්ස වසේන' යනු දැනගෙන, විස්තර වශයෙන් වටහා ගත යුතු පුද්ගලයාගේ වශයෙනි.

---

ගොලියානිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ගෝලියානි සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනය නිමාවට පත් විය.

---

10. කීටාගිරිසුත්තවණ්ණනා

10. කීටාගිරි සූත්‍ර වර්ණනාව

---

174. පඤ්ච ආනිසංසෙති අප්පාබාධතාදිකෙ පඤ්ච ගුණෙ. තත්ථ අක්ඛිරොගකුච්ඡිරොගාදීනං අභාවො අප්පාබාධතා. සරීරෙ තෙසං කුප්පනදුක්ඛස්ස අභාවො අප්පාතඞ්කං. සරීරස්ස උට්ඨානසුඛතා ලහුට්ඨානං. බලං නාම කායබලං. ඵාසුවිහාරො ඉරියාපථසුඛතා. අනුපක්ඛන්දානීති දුච්චජනවසෙන සත්තානං අනුපවිට්ඨානි. සඤ්ජානිස්සථාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, තස්මා ඉති එවං ආනිසංසන්ති අත්ථො.

174. 'පංච ආනිසංසේ' යනු අල්ප ආබාධිත බව ආදී ගුණ පහයි. එහි ඇස් රෝග, බඩේ රෝග ආදිය නොමැති බව අල්ප ආබාධිත බවයි. ශරීරයෙහි ඒවා කිපීමෙන් ඇති වන දුක නොමැති බව 'අප්පාතංක' (නිරෝගී) බවයි. ශරීරය නැගී සිටීමේ පහසුව 'ලහුට්ඨාන' (සැහැල්ලු) බවයි. 'බලං' යනු කාය බලයයි. 'ඵාසුවිහාරෝ' යනු ඉරියව් පැවැත්වීමේ පහසුවයි. 'අනුපක්ඛන්දානී' යනු දුෂ්ට ජනයන් නිසා සත්ත්වයන් කෙරෙහි ඇතුළු වූ දේය. 'සංජානිස්සථ' යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දය ආදි අර්ථයෙහි වේ. එබැවින් මෙසේ වූ ආනිසංස යනු එහි අර්ථයයි.

---

175. ආවාසෙ නියුත්තාති ආවාසිකා තස්ස අනතිවත්තනතො. තෙනාහ ‘‘නිබද්ධවාසිනො’’ති, නියතවාසිනොති අත්ථො. තන්නිබන්ධාති [Pg.84] නිබන්ධං වුච්චති බ්‍යාපාරො, තත්ථ බන්ධා පසුතා උස්සුකාති තන්නිබන්ධා. කථං තෙ තත්ථ නිබන්ධාති ආහ ‘‘අකතං සෙනාසන’’න්තිආදි. උප්පජ්ජනකෙන කාලෙන පත්තබ්බං කාලිකං සො පන කාලො අනාගතො එව හොතීති ආහ ‘‘අනාගතෙ කාලෙ පත්තබ්බ’’න්ති.

175. ආවාසයෙහි නියුක්ත වූවෝ 'ආවාසික' නම් වෙති, එය ඉක්මවා නොයන බැවිනි. එබැවින් 'නිබද්ධවාසිනෝ' යැයි කීහ, එහි අර්ථය නියත වශයෙන්ම වසන්නෝ යන්නයි. 'තන්නිබන්ධා' යනු නිබන්ධය යනු ව්‍යාපාරයයි (කටයුත්තයි), එහි බැඳුණු, යෙදුණු, උත්සාහවත් වූවෝ තන්නිබන්ධා නම් වෙති. ඔවුන් එහි කෙසේ බැඳී සිටින්නේ දැයි දැක්වීමට 'අකතං සේනාසනං' යනාදිය කීහ. උපදින්නා වූ කාලයේදී ලැබිය යුතු දේ 'කාලික' නම් වේ. ඒ කාලය වනාහි අනාගතයම වන බැවින් 'අනාගත කාලයෙහි ලැබිය යුතු' යැයි කීහ.

---

178. එත්තකා වෙදනා සෙවිතබ්බාති අට්ඨාරසපි නෙක්ඛම්මනිස්සිතා වෙදනා සෙවිතබ්බා, ගෙහස්සිතා න සෙවිත්බ්බා.

178. 'මෙපමණ වූ වේදනාවන් සේවනය කළ යුතුය' යනු නෛෂ්ක්‍රම්‍යය (ගිහිගෙයින් වෙන්වීම) ඇසුරු කළ දහඅටක් වූ වේදනාවන්ම සේවනය කළ යුතු බවයි, ගෘහශ්‍රිත (ගිහි සැප) ඇසුරු කළ වේදනාවන් සේවනය නොකළ යුතුය.

---

181. තං කතං සොළසවිධස්සපි කිච්චස්ස නිට්ඨිතත්තා. අනුලොමිකානීති උතුසුඛභාවෙන අනුරූපානි. තෙනාහ ‘‘කම්මට්ඨානසප්පායානී’’ති. සමානං කුරුමානාති ඔමත්තතං අධිමත්තතඤ්ච පහාය සමකිච්චතං සම්පාදෙන්තා.

181. එය කරන ලද්දේ සොළොස් වැදෑරුම් වූ කටයුතු අවසන් වූ බැවිනි. 'අනුලෝමිකානී' යනු සෘතු සුඛය අනුව අනුරූප වූ දේය. එබැවින් 'කම්මට්ඨානසප්පායානී' යැයි කීහ. 'සමානං කුරුමානා' යනු අඩු බව හෝ වැඩි බව අතහැර සමාන වූ කාර්යය සම්පාදනය කරන්නෝ යන්නයි.

---

182. තෙ ද්වෙ හොන්තීති තෙ ආදිතො වුත්තා ද්වෙ.

182. 'ඔවුහු දෙදෙනෙක් වෙති' යනු මුලින් කියන ලද දෙදෙනාය.

---

උභතො (අ. නි. ටී. 3.7.14) උභයථා උභොහි භාගෙහි විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො එකදෙසසරූපෙකසෙසනයෙන. තථා හි වුත්තං අභිධම්මට්ඨකථායං (පු. ප. අට්ඨ. 24) ‘‘ද්වීහි භාගෙහි ද්වෙ වාරෙ විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො’’ති. තත්ථ කෙචි තාව ථෙරා – ‘‘සමාපත්තියා වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන, මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛෙන විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො’’ති වදන්ති. අඤ්ඤෙ ථෙරා – ‘‘අයං උභතොභාගවිමුත්තො රූපතො මුච්චිත්වා නාමං නිස්සාය ඨිතො පුන තතො මුච්චනතො නාමනිස්සිතකො’’ති වත්වා තස්ස ච සාධකං –

‘උභතෝ’ යනු දෙපරිද්දකින් හෙවත් කොටස් දෙකකින් මිදුණු බැවින් ‘උභතෝභාගවිමුත්ත’ නම් වේ. අංගුත්තර නිකාය ටීකාවේ සහ අභිධර්ම අටුවාවේ (පුද්ගලපඤ්ඤත්ති අටුවාව) සඳහන් වන පරිදි, කොටස් දෙකකින් සහ වාර දෙකකදී කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ඔහු උභතෝභාගවිමුත්ත නම් වේ. එහිදී ඇතැම් තෙරවරු මෙසේ පවසති: ‘සමාපත්තිය මඟින් විෂ්කම්භන විමුක්තියෙන් ද, මාර්ගය මඟින් සමුච්ඡේද විමුක්තියෙන් ද මිදුණු බැවින් උභතෝභාගවිමුත්ත නම් වේ.’ තවත් තෙරවරු පවසන්නේ, ‘මෙම උභතෝභාගවිමුත්ත පුද්ගලයා රූපයෙන් මිදී නාමය ඇසුරු කොට සිට, නැවත එම නාමයෙන් ද මිදෙන බැවින් නාමය ඇසුරු කළ තැනැත්තෙකි’ යනුවෙනි. ඒ සඳහා සාධකයක් ද දක්වති.

---

‘‘අච්චි යථා වාතවෙගෙන ඛිත්තා, (උපසිවාති භගවා,)අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං;

එවං මුනි නාමකායා විමුත්තො,අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛ’’න්ති. (සු. නි. 1080;

චූළනි. උපසීවමාණවපුච්ඡා 11;

උපසීවමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 43) –

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: උපසීවය, සුළඟේ වේගයෙන් නිවී ගිය පහන් සිළක් යම් සේ නිවී යයි ද, කිසිදු ප්‍රමාණයකට (සංඛ්‍යාවකට) පත් නොවේ ද, එසේම නාම කයෙන් මිදුණු මුනිවරයා ද නිවී යයි, කිසිදු සංඛ්‍යාවකට හෙවත් ප්‍රමාණයකට පත් නොවේ.’

---

ඉමං සුත්තපදං වත්වා ‘‘නාමකායතො ච රූපකායතො ච සුවිමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති වදන්ති. සුත්තෙ හි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනලාභිනො උපසිවබ්‍රාහ්මණස්ස භගවතා නාමකායා විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තොති අක්ඛාතොති. අපරෙ පන ‘‘සමාපත්තියා වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන [Pg.85] එකවාරං විමුත්තො, මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛෙන එකවාරං විමුත්තොති එවං උභතොභාගවිමුත්තො’’ති වදන්ති. එත්ථ පඨමවාදෙ ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො. දුතියවාදෙ උභතොභාගතො විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො. තතියවාදෙ පන ද්වීහි භාගෙහි ද්වෙ වාරෙ විමුත්තොති අයමෙතෙසං විසෙසො. කිලෙසෙහි විමුත්තො කිලෙසා වා වික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදෙහි කායද්වයතො විමුත්තා අස්සාති අයමත්ථො දට්ඨබ්බො. තෙනාහ ‘‘ද්වීහි භාගෙහී’’තිආදි.

මෙම සූත්‍ර පාඨය දක්වා ‘නාම කයෙන් සහ රූප කයෙන් මැනවින් මිදුණු බැවින් උභතෝභාගවිමුත්ත නම් වේ’ යැයි පවසති. සූත්‍රයෙහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ලැබූ උපසීව බ්‍රාහ්මණයා නාම කයෙන් මිදුණු බැවින් උභතෝභාගවිමුත්ත යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. තවත් පිරිසක් පවසන්නේ, ‘සමාපත්තිය මඟින් විෂ්කම්භන විමුක්තියෙන් එක් වරක් ද, මාර්ගය මඟින් සමුච්ඡේද විමුක්තියෙන් එක් වරක් ද මිදුණු බැවින් උභතෝභාගවිමුත්ත නම් වේ’ යනුවෙනි. මෙහි පළමු මතය අනුව ‘කොටස් දෙකකින් මිදුණු බැවින්’ ද, දෙවන මතය අනුව ‘දෙපසින්ම මිදුණු බැවින්’ ද, තෙවන මතය අනුව ‘කොටස් දෙකකින් වාර දෙකකදී මිදුණු බැවින්’ ද වශයෙන් මේවායේ වෙනස දැකිය යුතුය. කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු හෝ විෂ්කම්භන හා සමුච්ඡේද වශයෙන් කය දෙකෙන්ම කෙලෙසුන් පහ වූ යන අර්ථය මෙහි ගත යුතුය. එබැවින් ‘කොටස් දෙකකින්’ යනාදිය වදාරන ලදී.

---

සොති උභතොභාගවිමුත්තො. කාමඤ්චෙත්ථ රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානම්පි අරූපාවචරජ්ඣානං විය දුවඞ්ගිකං ආනෙඤ්ජප්පත්තන්ති වුච්චති. තං පන පදට්ඨානං කත්වා අරහත්තං පත්තො උභතොභාගවිමුත්තො නාම න හොති රූපකායතො අවිමුත්තත්තා. තඤ්හි කිලෙසකායතොව විමුත්තං, න රූපකායතො, තස්මා තතො වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තො උභතොභාගවිමුත්තො න හොතීති ආහ – ‘‘චතුන්නං අරූප…පෙ… පඤ්චවිධො හොතී’’ති. ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදිකෙ නිරොධසමාපත්තිඅන්තෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ වත්වා – ‘‘යතො ච ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු ඉමෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති, අයං වුච්චති, ආනන්ද, භික්ඛු උභතොභාගවිමුත්තො’’ති යදිපි මහානිදානෙ (දී. නි. 2.129-130) වුත්තං, තං පන උභතොභාගවිමුත්තසෙට්ඨවසෙන වුත්තන්ති ඉධ සබ්බඋභතොභාගවිමුත්තසඞ්ගහණත්ථං ‘‘පඤ්චවිධො හොතී’’ති වත්වා ‘‘පාළි පනෙත්ථ…පෙ… අභිධම්මෙ අට්ඨවිමොක්ඛලාභිනො වසෙන ආගතා’’ති ආහ. ඉධාපි හි කීටාගිරිසුත්තෙ ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො පුග්ගලො…පෙ… උභතොභාගවිමුත්තො’’ති අරූපසමාපත්තිවසෙන චත්තාරො උභතොභාගවිමුත්තා, සෙට්ඨො ච වුත්තො වුත්තලක්ඛණූපපත්තිතො. යථාවුත්තෙසු හි පඤ්චසු පුරිමා චත්තාරො නිරොධං න සමාපජ්ජන්තීති පරියායෙන උභතොභාගවිමුත්තා නාම. අට්ඨසමාපත්තිලාභී අනාගාමී තං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තොති නිප්පරියායෙන උභතොභාගවිමුත්තසෙට්ඨො නාම.

‘සෝ’ යනු ඒ උභතෝභාගවිමුත්ත පුද්ගලයාය. රූපාවචර සිව්වන ධ්‍යානය ද අරූපාවචර ධ්‍යානය මෙන් අංග දෙකකින් යුක්ත බැවින් ‘ආනෙඤ්ජප්පත්ත’ (නොසැලෙන බවට පත් වූ) යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් එය පදනම් කරගෙන රහත් බවට පත් වූ තැනැත්තා රූප කයෙන් නොමිදුණු බැවින් උභතෝභාගවිමුත්ත නම් නොවේ. ඔහු කෙලෙස් කයෙන් පමණක් මිදුණු නමුත් රූප කයෙන් නොමිදුණු බැවින්, රූප ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට රහත් වූව ද ඔහු උභතෝභාගවිමුත්ත නොවන බව ‘සතර අරූප...පේ... පස් වැදෑරුම් වේ’ යනාදියෙන් වදාරන ලදී. මහානිදාන සූත්‍රයෙහි අෂ්ට විමොක්ෂයන් කයෙන් ස්පර්ශ කොට වාසය කරමින්, ප්‍රඥාවෙන් දැක ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ තැනැත්තා උභතෝභාගවිමුත්තයෙකු ලෙස දැක්වුව ද, එය ශ්‍රේෂ්ඨතම උභතෝභාගවිමුත්තයා අරභයා කළ ප්‍රකාශයකි. මෙහිදී සියලු උභතෝභාගවිමුත්තයන් ඇතුළත් කරනු පිණිස ‘පස් වැදෑරුම් වේ’ යැයි පවසා, ‘පාලියෙහි...පේ... අභිධර්මයෙහි අෂ්ට විමොක්ෂ ලාභීන් වශයෙන් පැමිණ ඇත’ යැයි වදාළ සේක. කීටාගිරි සූත්‍රයෙහි ද ‘මහණෙනි, මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක්...පේ... උභතෝභාගවිමුත්ත වේ’ යැයි අරූප සමාපත්ති වශයෙන් උභතෝභාගවිමුත්තයන් සිව් දෙනෙකු සහ ශ්‍රේෂ්ඨයා පිළිබඳව ද වදාරන ලදී. ඉහත කී පස් දෙනාගෙන් මුල් සිව් දෙනා නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදෙන්නේ නැති බැවින් පර්යාය (සංකේතවත්) වශයෙන් උභතෝභාගවිමුත්ත නම් වෙති. අෂ්ට සමාපත්තිලාභී අනාගාමී උත්තමයා එයට සමවැදී, එයින් නැගී සිට විපස්සනා වඩා රහත් වූ විට ඔහු නිප්පර්යාය (සැබෑ) වශයෙන් උත්තම උභතෝභාගවිමුත්තයා නම් වේ.

---

කතමො ච පුග්ගලොතිආදීසු කතමොති පුච්ඡාවචනං, පුග්ගලොති අසාධාරණතො පුච්ඡිතබ්බවචනං. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. එකච්චොති එකො[Pg.86]. අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරතීති අට්ඨ සමාපත්තියො සහජාතනාමකායෙන පටිලභිත්වා විහරති. පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති විපස්සනාපඤ්ඤාය සඞ්ඛාරගතං, මග්ගපඤ්ඤාය චත්තාරි සච්චානි පස්සිත්වා චත්තාරොපි ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

‘කතමෝ ච පුග්ගලෝ’ යනාදියෙහි ‘කතමෝ’ යනු ප්‍රශ්නාර්ථයකි. ‘පුග්ගලෝ’ යනු විශේෂ කොට විමසන වචනයකි. ‘ඉධ’ යනු මේ බුදු සසුනෙහි ය. ‘අෂ්ට විමොක්ෂයන් කයෙන් ස්පර්ශ කොට වාසය කරයි’ යනු අෂ්ට සමාපත්තීන් සහජාත නාම කයෙන් ලබාගෙන වාසය කිරීමයි. ‘ප්‍රඥාවෙන් දැක ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී ඇත’ යනු විපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් සංස්කාරයන් ද, මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය ද දැක සිව්වැදෑරුම් ආශ්‍රවයන්ම ක්ෂය වී ඇති බවයි. මෙසේ එහි අර්ථය දැකිය යුතුය.

---

පඤ්ඤාවිමුත්තොති විසෙසතො පඤ්ඤාය එව විමුත්තො, න තස්සා පතිට්ඨානභූතෙන අට්ඨවිමොක්ඛසඞ්ඛාතෙන සාතිසයෙන සමාධිනාති පඤ්ඤාවිමුත්තො. යො අරියො අනධිගතඅට්ඨවිමොක්ඛෙන සබ්බසො ආසවෙහි විමුත්තො, තස්සෙතං අධිවචනං. අධිගතෙපි හි රූපජ්ඣානවිමොක්ඛෙ න සො සාතිසයසමාධිනිස්සිතොති න තස්ස වසෙන උභතොභාගවිමුත්තො හොතීති වුත්තොවායමත්ථො. අරූපජ්ඣානෙසු පන එකස්මිම්පි සති උභතොභාගවිමුත්තොයෙව නාම හොති. තෙන හි අට්ඨවිමොක්ඛෙකදෙසෙන තංනාමදානසමත්ථෙන අට්ඨවිමොක්ඛලාභීත්වෙව වුච්චති. සමුදායෙ හි පවත්තො වොහාරො අවයවෙපි දිස්සති යථා ‘‘සත්තිසයො’’ති. පාළීති අභිධම්මපාළි. එත්ථාති එතිස්සං පඤ්ඤාවිමුත්තිකථායං. අට්ඨවිමොක්ඛපටික්ඛෙපවසෙනෙවාති අවධාරණෙන ඉධාපි පටික්ඛෙපවසෙනෙව ආගතභාවං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘කායෙන ඵුසිත්වා විහරතී’’ති.

‘ප්‍රඥාවිමුත්ත’ යනු විශේෂයෙන් ප්‍රඥාවෙන්ම මිදුණු තැනැත්තායි. අෂ්ට විමොක්ෂයන් ලෙස හැඳින්වෙන අතිවිශේෂ සමාධියක් පදනම් කර නොගෙන මිදුණු බැවින් ඔහු ප්‍රඥාවිමුත්ත නම් වේ. අෂ්ට විමොක්ෂයන් නොලබාම සියලු ආශ්‍රවයන්ගෙන් මිදුණු ආර්යයා මෙයින් අදහස් කෙරේ. රූපාවචර ධ්‍යාන විමොක්ෂයන් ලැබුව ද, ඔහු අතිවිශේෂ (අරූප) සමාධියක් ඇසුරු නොකළ බැවින් ඔහු උභතෝභාගවිමුත්තයෙකු නොවන බව පවසා ඇත. එහෙත් අරූප ධ්‍යානයන්ගෙන් එකක් හෝ ලබා ඇත්නම් ඔහු උභතෝභාගවිමුත්තයෙකුම වේ. අෂ්ට විමොක්ෂයන්ගෙන් කොටසක් ලැබූවත්, එම නාමය දීමට සමත් බැවින් ඔහු අෂ්ට විමොක්ෂ ලාභියෙකු ලෙසම හැඳින්වේ. සමූහයකට කියන නම එහි කොටසකට ද ව්‍යවහාර කිරීම ලෝක සම්මතයකි. ‘පාලී’ යනු අභිධර්ම පාලියයි. ‘එත්ථ’ යනු මෙම ප්‍රඥාවිමුක්ත කතාවේදී ය. අෂ්ට විමොක්ෂයන් බැහැර කිරීමේ අර්ථයෙන්ම මෙහි ද එය පැමිණි බව ‘කයෙන් ස්පර්ශ කොට වෙසේ’ යන්නෙන් දක්වයි.

---

ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකරොතීති ඵුට්ඨානං අන්තො ඵුට්ඨන්තො, ඵුට්ඨානං අරූපජ්ඣානානං අනන්තරො කාලොති අධිප්පායො. අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං, ඵුට්ඨානන්තරකාලමෙව සච්ඡිකරොති සච්ඡිකාතබ්බොපායෙනාති වුත්තං හොති. භාවනපුංසකං වා එතං ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’තිආදීසු (පාරා. 2) විය. යො හි අරූපජ්ඣානෙන රූපකායතො නාමකායෙකදෙසතො ච වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන විමුත්තො, තෙන නිරොධසඞ්ඛාතො විමොක්ඛො ආලොචිතො පකාසිතො විය හොති, න පන කායෙන සච්ඡිකතො, නිරොධං පන ආරම්මණං කත්වා එකච්චෙසු ආසවෙසු ඛෙපිතෙසු තෙන සො සච්ඡිකතො හොති, තස්මා සො සච්ඡිකාතබ්බං නිරොධං යථාආලොචිතං නාමකායෙන සච්ඡිකරොතීති ‘‘කායසක්ඛී’’ති වුච්චති, න තු ‘‘විමුත්තො’’ති එකච්චානං ආසවානං අපරික්ඛීණත්තා. තෙනාහ [Pg.87] – ‘‘ඣානඵස්සං පඨමං ඵුසති, පච්ඡා නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකරොතී’’ති. අයං චතුන්නං අරූපසමාපත්තීනං එකෙකතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා කායසක්ඛිභාවං පත්තානං චතුන්නං, නිරොධා වුට්ඨාය අග්ගමග්ගප්පත්තඅනාගාමිනො ච වසෙන උභතොභාගවිමුත්තො විය පඤ්චවිධො නාම හොති. තෙන වුත්තං අභිධම්මටීකායං ‘‘කායසක්ඛිම්හිපි එසෙව නයො’’ති.

‘ස්පර්ශ කළ කෙළවර සාක්ෂාත් කරයි’ යනු ස්පර්ශ කරන ලද දෙයෙහි අවසානයයි. එනම් අරූපාවචර ධ්‍යානයන්ගෙන් අනතුරු කාලය යන්න මෙහි අදහසයි. මෙය අත්‍යන්ත සංයෝගයෙහි උපයෝගී වචනයකි. සාක්ෂාත් කළ යුතු වූ උපාය මාර්ගයෙන් ස්පර්ශ කළ අනතුරු කාලයෙහිම සාක්ෂාත් කරයි යන්න මෙයින් කියැවේ. එසේත් නැතිනම් මෙය ‘එකමන්තං නිසීදි’ යනාදියෙහි මෙන් භාවනපුංසක නාමයකි. යමෙක් අරූප ධ්‍යානය මඟින් රූප කයෙනුත් නාම කයෙහි කොටසකිනුත් විෂ්කම්භන විමුක්තියෙන් මිදුණේ ද, ඔහු විසින් නිරෝධය නමින් හැඳින්වෙන විමුක්තිය දක්නා ලද, ප්‍රකාශ කරන ලද එකක් වැනිය. එහෙත් එය කයෙන් (සෘජුව) සාක්ෂාත් කරන ලද්දක් නොවේ. නිරෝධය අරමුණු කොට ඇතැම් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ විට ඔහු විසින් එය සාක්ෂාත් කරන ලද්දක් වේ. එබැවින් ඔහු සාක්ෂාත් කළ යුතු නිරෝධය දක්නා ලද පරිද්දෙන් නාම කයෙන් සාක්ෂාත් කරන බැවින් ‘කායසක්ඛී’ (කය සාක්ෂි වූවෙක්) යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් ඇතැම් ආශ්‍රවයන් ප්‍රහීණ නොවීම නිසා ‘විමුක්ත’ (මිදුණු තැනැත්තා) යැයි නොකියනු ලැබේ. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත - ‘පළමුව ධ්‍යාන ස්පර්ශය ස්පර්ශ කරයි, පසුව නිර්වාණ නිරෝධය සාක්ෂාත් කරයි’ යනුවෙනි. මොහු සතර අරූප සමාපත්තීන්ගෙන් එකිනෙකකින් නැගී සංස්කාරයන් පිරික්සා කායසක්ඛී භාවයට පත් සතර දෙනා සහ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී අග්‍ර මාර්ගයට පත් අනාගාමී තැනැත්තා වශයෙන් උභතෝභාගවිමුක්තයෙකු මෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. ඒ බව අභිධර්ම ටීකාවෙහි ද ‘කායසක්ඛී පුද්ගලයා කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ’ යැයි වදාරන ලදී.

---

දිට්ඨන්තං පත්තොති දස්සනසඞ්ඛාතස්ස සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්ස අනන්තරං පත්තොති වුත්තං හොති. ‘‘දිට්ඨත්තා පත්තො’’තිපි පාඨො. එතෙන චතුසච්චදස්සනසඞ්ඛාතාය දිට්ඨියා නිරොධස්ස පත්තතං දීපෙති. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛා සඞ්ඛාරා, සුඛො නිරොධොති ඤාතං හොතී’’ති. තත්ථ පඤ්ඤායාති මග්ගපඤ්ඤාය. පඨමඵලට්ඨතො යාව අග්ගමග්ගට්ඨා, තාව දිට්ඨිප්පත්තො. තෙනාහ ‘‘සොපි කායසක්ඛි විය ඡබ්බිධො හොතී’’ති. යථා පන පඤ්ඤාවිමුත්තො පඤ්චවිධො වුත්තො, එවං අයම්පි සුක්ඛවිපස්සකො, චතූහි රූපජ්ඣානෙහි වුට්ඨාය දිට්ඨිප්පත්තභාවප්පත්තා චත්තාරො චාති පඤ්චවිධො හොතීති වෙදිතබ්බො. සද්ධාවිමුත්තෙපි එසෙව නයො. ඉදං දුක්ඛන්ති එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො උද්ධං දුක්ඛන්ති. යථාභූතං පජානාතීති ඨපෙත්වා තණ්හං උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං දුක්ඛසච්චන්ති යාථාවතො පජානාති. යස්මා පන තණ්හා දුක්ඛං ජනෙති නිබ්බත්තෙති, තතො තං දුක්ඛං සමුදෙති, තස්මා නං ‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති යථාභූතං පජානාති යස්මා පන ඉදං දුක්ඛං සමුදයො ච නිබ්බානං පත්වා නිරුජ්ඣති අප්පවත්තිං ගච්ඡති, තස්මා ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති යථාභූතං පජානාති. අරියො පන අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තං දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති, තෙන ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදා’’ති යථාභූතං පජානාති. එත්තාවතා නානක්ඛණෙ සච්චවවත්ථානං දස්සිතං. ඉදානි තං එකක්ඛණෙ දස්සෙතුං ‘‘තථාගතප්පවෙදිතා’’තිආදි වුත්තං, තස්සත්ථො ආගමිස්සති.

‘දැක්මෙහි කෙළවරට පත් වූයේ’ යනු දර්ශන සංඛ්‍යාත සෝතාපත්ති මාර්ග ඥානයෙන් අනතුරුව (ඵලයට) පත් වූයේ යන්නයි. ‘දුටු බැවින් පත් වූයේ’ (දිට්ඨත්තා පත්තෝ) යන්න ද එක් පාඨයකි. මෙයින් චතුරාර්ය සත්‍ය දර්ශනය සංඛ්‍යාත දෘෂ්ටියෙන් නිරෝධයට පත් වූ බව පෙන්වයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: ‘සංස්කාරයෝ දුක්ඛයහ, නිරෝධය සැපය’ යනුවෙන් දැනගනු ලැබේ. එහි ‘ප්‍රඥාවෙන්’ යනු මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. ප්‍රථම ඵලස්ථ පුද්ගලයාගේ සිට අග්‍ර මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා දක්වා ඔහු ‘දිට්ඨිප්පත්ත’ (දෘෂ්ටියෙන් පත් වූවෙක්) වේ. ඒ බව ‘ඔහු ද කායසක්ඛී පුද්ගලයා මෙන් සය වැදෑරුම් වේ’ යැයි වදාරන ලදී. යම් සේ පඤ්ඤාවිමුක්ත පුද්ගලයා පස් වැදෑරුම් ලෙස දක්වන ලද්දේ ද, එමෙන්ම මොහු ද ශුෂ්ක විදර්ශකයෙකු සහ සතර රූපාවචර ධ්‍යානයන්ගෙන් නැගී දිට්ඨිප්පත්ත භාවයට පත් සතර දෙනා යැයි පස් වැදෑරුම් වන බව දත යුතුය. සද්ධා විමුක්ත පුද්ගලයා කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘මේ දුකය’ යනු මෙපමණක් දුකය, මින් මතු දුකක් නැත යන්නයි. ‘යථාභූතව දැනගනියි’ යනු තණ්හාව හැර පංච උපාදානස්කන්ධයන් දුක්ඛ සත්‍යය ලෙස තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගැනීමයි. තණ්හාව දුක ජනනය කරන බැවින්, උපදවන බැවින්, එයින් දුක හටගන්නා බැවින් එය ‘දුක්ඛ සමුදය’ යැයි යථාභූතව දැනගනියි. යම් හෙයකින් මේ දුක සහ සමුදය නිර්වාණයට පත්ව නිරුද්ධ වේ ද, තවදුරටත් නොපවතී ද, එබැවින් එය ‘දුක්ඛ නිරෝධය’ යැයි යථාභූතව දැනගනියි. ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ඒ දුක්ඛ නිරෝධය කරා පමුණුවයි, එබැවින් එය ‘දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාව’ යැයි යථාභූතව දැනගනියි. මෙපමණකින් විවිධ අවස්ථාවන්හි සත්‍යයන් වෙන් වෙන්ව දැක්වීම සිදු කරන ලදී. දැන් එය එකම ක්ෂණයකදී දැක්වීම පිණිස ‘තථාගතප්පවේදිතා’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි අර්ථය ඉදිරියට පැමිණෙනු ඇත.

---

සද්ධාය විමුත්තොති එතෙන සබ්බථා අවිමුත්තස්සපි සද්ධාමත්තෙන විමුත්තභාවො දීපිතො හොති. සද්ධාවිමුත්තොති වා සද්ධාය අධිමුත්තොති අත්ථො. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘සොතාපත්තිඵල’’න්තිආදිනා වුත්තනයෙන. සද්දහන්තස්සාති ‘‘එකංසතො අයං පටිපදා කිලෙසක්ඛයං ආවහති සම්මාසම්බුද්ධෙන භාසිතත්තා’’ති එවං සද්දහන්තස්ස. යස්මා පනස්ස අනිච්චානුපස්සනාදීහි [Pg.88] නිච්චසඤ්ඤාපහානවසෙන භාවනාය පුබ්බෙනාපරං විසෙසං පස්සතො තත්ථ තත්ථ පච්චක්ඛතාපි අත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘සද්දහන්තස්ස වියා’’ති. සෙසපදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං. එත්ථ ච පුබ්බභාගමග්ගභාවනාති වචනෙන ආගමනීයපටිපදානානත්තෙන සද්ධාවිමුත්තදිට්ඨිප්පත්තානං පඤ්ඤානානත්තං හොතීති දස්සිතං. අභිධම්මට්ඨකථායම්පි (පු. ප. අට්ඨ. 28) ‘‘නෙසං කිලෙසප්පහානෙ නානත්තං නත්ථි, පඤ්ඤාය නානත්තං අත්ථියෙවා’’ති වත්වා – ‘‘ආගමනීයනානත්තෙනෙව සද්ධාවිමුත්තො දිට්ඨිප්පත්තං න පාපුණාතීති සන්නිට්ඨානං කත’’න්ති වුත්තං.

‘ශ්‍රද්ධාවෙන් මිදුණේ’ යනු මෙයින් සෑම අයුරින්ම නොමිදුණු තැනැත්තාගේ ද ශ්‍රද්ධාව පමණකින් මිදුණු බව පෙන්වයි. එසේත් නැතිනම් ‘සද්ධා විමුක්ත’ යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් අධිමුක්ත (අදිටන් කරගත්) වූ තැනැත්තා යන අර්ථයයි. ‘වදාරන ලද ක්‍රමයෙන්ම’ යනු ‘සෝතාපත්ති ඵලය’ යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද ක්‍රමයෙනි. ‘අදහන්නා හට’ යනු ‘සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම මේ ප්‍රතිපදාව කෙලෙස් ක්ෂය කිරීම පිණිස පවතියි’ යනුවෙන් අදහන්නා හටය. ඔහුගේ අනිච්චානුපස්සනා යනාදිය මඟින් නිත්‍ය සංඥාව ප්‍රහීණ කිරීමේ වසයෙන් භාවනාවෙහි පෙර පසු විශේෂය දක්නා තැනැත්තාට ඒ ඒ තැන්හි ප්‍රත්‍යක්ෂ බවක් ද පවතින බැවින් ‘අදහන්නා හට මෙන්’ යැයි වදාරන ලදී. ඉතිරි පද දෙක ඔහුටම පර්යාය වචන වේ. මෙහිදී ‘පූර්වභාග මාර්ග භාවනාව’ යන වචනයෙන් පැමිණිය යුතු ප්‍රතිපදාවේ වෙනස නිසා සද්ධා විමුක්ත සහ දිට්ඨිප්පත්ත පුද්ගලයන්ගේ ප්‍රඥාවේ වෙනසක් පවතින බව පෙන්වා දෙයි. අභිධර්ම අටුවාවෙහි ද, ‘ඔවුන්ගේ කෙලෙස් ප්‍රහාණයෙහි වෙනසක් නැත, ප්‍රඥාවෙහි පමණක් වෙනසක් පවතී’ යැයි වදාරා, ‘පැමිණිය යුතු ප්‍රතිපදාවේ වෙනසින්ම සද්ධා විමුක්ත තැනැත්තා දිට්ඨිප්පත්ත භාවයට පත් නොවේ යැයි නිගමනය කරන ලදී’ යනුවෙන් සඳහන් වේ.

---

පඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ධම්මං අධිමත්තතාය පුබ්බඞ්ගමං හුත්වා පවත්තං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී. තෙනාහ ‘‘ධම්මො’’තිආදි. සද්ධං අනුස්සරති සද්ධාපුබ්බඞ්ගමං මග්ගං භාවෙතීති ඉමමත්ථං ‘‘එසෙව නයො’’ති අතිදිසති. පඤ්ඤං වාහෙතීති පඤ්ඤාවාහී, පඤ්ඤං සාතිසයං පවත්තෙතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමං අරියමග්ගං භාවෙතී’’ති. සද්ධාවාහින්ති එත්ථ වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. උභතොභාගවිමුත්තාදිකථාති උභතොභාගවිමුත්තාදීසු ආගමනතො පට්ඨාය වත්තබ්බකථා. එතෙසන්ති යථාවුත්තානං උභතොභාගවිමුත්තාදීනං. ඉධාති ඉමස්මිං කීටාගිරිසුත්තෙ. නනු ච අට්ඨසමාපත්තිලාභිවසෙන උභතොභාගවිමුත්තො කායසක්ඛීආදයො ච අභිධම්මෙ ආගතා, කථමිධ අරූපජ්ඣානලාභීවසෙනෙව උද්ධටාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යස්මා’’තිආදි.

ප්‍රඥාව නමින් හැඳින්වෙන ධර්මය අධිමාත්‍ර (බලවත්) ලෙස පූර්වාංගම කොට පවත්නා ප්‍රතිපදාව අනුගමනය කරන බැවින් ‘ධම්මානුසාරී’ නම් වේ. ඒ බව ‘ධම්මෝ’ යනාදියෙන් වදාරන ලදී. ශ්‍රද්ධාව අනුගමනය කරයි, ශ්‍රද්ධාව පූර්වාංගම කරගත් මාර්ගය වඩයි යන මේ අර්ථය ‘මේ ක්‍රමයම වේ’ යන්නෙන් අතිදේශ කරයි. ප්‍රඥාව පමුණුවන බැවින් ‘පඤ්ඤාවාහී’ නම් වේ, ප්‍රඥාව අතිශයින් පවත්වයි යනු එහි අර්ථයයි. ඒ බව ‘ප්‍රඥාව පෙරටු කරගත් ආර්ය මාර්ගය වඩයි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී. ‘සද්ධා වාහී’ යන්නෙහි අර්ථය ද දක්වන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. ‘උභතෝභාග විමුක්ත’ යනාදී කතාව යනු උභතෝභාග විමුක්ත ආදීන් පිළිබඳව පැමිණි තැන් පටන් කිව යුතු කතාවයි. ‘මොවුන්ගේ’ යනු ඉහත දක්වන ලද උභතෝභාග විමුක්ත ආදීන්ගේය. ‘මෙහි’ යනු මේ කීටාගිරි සූත්‍රයෙහි ය. ‘අට සමාපත්ති ලාභී වසයෙන් උභතෝභාග විමුක්ත, කායසක්ඛී ආදීන් අභිධර්මයෙහි පැමිණ ඇත, එසේ තිබියදී කෙසේ නම් මෙහි අරූප ධ්‍යාන ලාභීන් වසයෙන්ම ඔවුන් උපුටා දක්වන ලද්දේ ද?’ යන චෝදනාව අරමුණු කරගෙන ‘යස්මා’ යනාදිය වදාරන ලදී.

---

ඵුසිත්වා පත්වා. පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති න ආසවා පඤ්ඤාය පස්සීයන්ති, දස්සනකාරණා පඤ්ඤාය පරික්ඛීණා ‘‘දිස්වා පඤ්ඤාය පරික්ඛීණා’’ති වුත්තා. දස්සනායත්තපරික්ඛයත්තා එව හි දස්සනං ආසවානං ඛයස්ස පුරිමකිරියා හොතීති. තථාගතෙන පවෙදිතාති බොධිමණ්ඩෙ නිසීදිත්වා තථාගතෙන පටිවිද්ධා විදිතා පච්ඡා පරෙසං පාකටීකතා. ‘‘චතුසච්චධම්මා’’ති වත්වා තදන්තොගධත්තා සීලාදීනං ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ සීලං කථිත’’න්තිආදි වුත්තං. අත්ථෙනාති අවිප්පටිසාරාදිපයොජනෙන තස්මිං තස්මිං පීතිආදිකෙන අත්ථෙන. කාරණෙනාති සප්පුරිසූපනිස්සයාදිනා කාරණෙන තස්මිං තස්මිං සමාධිආදිපදට්ඨානතාය සීලාදි [Pg.89] කාරණෙ. චිණ්ණචරිතත්තාති සද්ධාචිණ්ණභාවෙන සම්බොධාවහභාවෙ. තත්ථ තත්ථ විචරිතා විසෙසෙන චරිතා, තෙසු තෙන පඤ්ඤා සුට්ඨු චරාපිතාති අත්ථො. පතිට්ඨිතා හොති මග්ගෙන ආගතත්තා. මත්තාය පරිත්තප්පමාණෙන. ඔලොකනං ඛමන්ති, පඤ්ඤාය ගහෙතබ්බතං උපෙන්ති.

‘පැමිණ’ යනු ලබාගෙනයි. ‘ප්‍රඥාවෙන් දැක ඔහුට ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය වෙති’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ආශ්‍රවයන් ප්‍රඥාවෙන් දකිනු ලබන බව නොව, දැකීමේ හේතුව වන ප්‍රඥාව නිසා ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වූ බැවින් ‘ප්‍රඥාවෙන් දැක ක්ෂය විය’ යනුවෙන් පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, දැකීම මත ක්ෂය වීම රඳා පවතින බැවින් දැකීම යනු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීමට පූර්ව ක්‍රියාවක් වන බැවිනි. ‘තථාගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී’ යනු බෝධි මණ්ඩලයේ වැඩසිටි තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරගෙන පසුව අන් අයට ප්‍රකාශ කරන ලද්දකි. ‘සතර ආර්ය සත්‍ය ධර්ම’ යැයි පවසා ඒවාට ඇතුළත් වන බැවින් ශීලාදිය ගැන ‘මේ ස්ථානයේ ශීලය ගැන කියන ලදී’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘අර්ථයෙන්’ යනු විපිළිසර නොවීම (පසුතැවිලි නොවීම) ආදී ප්‍රයෝජන ඇති ඒ ඒ ප්‍රීති ආදී අර්ථයෙනි. ‘හේතුවෙන්’ යනු සත්පුරුෂ ඇසුර ආදී හේතුවෙන් ඒ ඒ සමාධි ආදී පදට්ඨාන බවට පත් වන ශීලාදී හේතූන් පිළිබඳවයි. ‘පුරුදු කරන ලද හැසිරීම් ඇති බැවින්’ යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් හැසිරුණු ස්වභාවයෙන් සම්බෝධිය ළඟා කර දෙන ස්වභාවයයි. තැනින් තැන හැසිරුණා වූ, විශේෂයෙන් හැසිරුණා වූ ඒ ධර්මයන්හි ඔහු විසින් ප්‍රඥාව මැනවින් මෙහෙයවන ලද යන අර්ථයයි. ‘පිහිටියේ වෙයි’ යනු මාර්ගයෙන් පැමිණි බැවිනි. ‘ප්‍රමාණයෙන්’ යනු ස්වල්ප වූ ප්‍රමාණයෙනි. ‘බැලීමට සුදුසුය’ යනු ප්‍රඥාවෙන් ග්‍රහණය කරගත හැකි බවට පැමිණෙයි.

---

තයොති කායසක්ඛිදිට්ඨිප්පත්තසද්ධාවිමුත්තා. යථාඨිතොව පාළිඅත්ථො, න තත්ථ කිඤ්චි නිද්ධාරෙත්වා වත්තබ්බං අත්ථීති සුත්තන්තපරියායෙන අවුත්තං වදති. තස්ස මග්ගස්සාති සොතාපත්තිමග්ගස්ස යං කාතබ්බං, තස්ස අධිගතත්තා. උපරි පන තිණ්ණං මග්ගානං අත්ථාය සෙවමානා අනුලොමසෙනාසනං, භජමානා කල්‍යාණමිත්තෙ, සමන්නානයමානා ඉන්ද්‍රියානි අනුපුබ්බෙන භාවනාමග්ගප්පටිපාටියා අරහත්තං පාපුණිස්සන්ති මග්ගස්ස අනෙකචිත්තක්ඛණිකතායාති අයමෙත්ථ සුත්තපදෙසෙ පාළියා අත්ථො.

‘තිදෙනා’ යනු කායසක්ඛි, දිට්ඨිප්පත්ත සහ සද්ධා විමුක්ත යන තිදෙනායි. පාලි අර්ථය පවතින ආකාරයමයි, එහි වෙන් කර කිව යුතු කිසිවක් නැති බැවින් සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයෙන් (පරියායයෙන්) නොකී දේ පවසයි. ‘ඒ මාර්ගයට’ යනු සෝතාපත්ති මාර්ගයට කළ යුතු දෙය අත්පත් කරගත් බැවිනි. මත්තෙහි (ඉහළ) මාර්ග තුන සඳහා අනුලෝම සේනාසන සේවනය කරමින්, කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කරමින්, ඉන්ද්‍රියයන් මෙහෙයවමින්, අනුපිළිවෙළින් භාවනා මාර්ග පටිපාටියෙන් අරහත් භාවයට පැමිණෙන්නාහුය. මාර්ගය සිතේ බොහෝ ක්ෂණික බවින් යුක්ත බැවින් මෙය මේ සූත්‍ර කොටසෙහි පාලි අර්ථයයි.

---

ඉමමෙව පාළිං ගහෙත්වාති ‘‘කතමො ච පුග්ගලො සද්ධානුසාරී’’ති මග්ගට්ඨෙ පුග්ගලෙ වත්වා ‘‘ඉමස්ස ඛො අහං, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා තෙසං වසෙන අනුලොමසෙනාසනසෙවනාදීනං වුත්තත්තා ඉමමෙව යථාවුත්තං පාළිපදෙසං ගහෙත්වා ‘‘ලොකුත්තරධම්මො බහුචිත්තක්ඛණිකො’’ති වදති. සො වත්තබ්බොති සො විතණ්ඩවාදී එවං වත්තබ්බො. යදි මග්ගට්ඨපුග්ගලෙ වත්වා අනුලොමිකසෙනාසනසෙවනාදි පාළියං වුත්තන්ති මග්ගසමඞ්ගිනො එව හුත්වා තෙ තථා පටිපජ්ජන්ති, එවං සන්තෙ සෙනාසනපටිසංයුත්තරූපාදිවිපස්සනග්ගහණස්මිං තව මතෙන මග්ගසමඞ්ගිනො එව ආපජ්ජෙය්‍යුං, න චෙතං එවං හොති, තස්මා සුත්තං මෙ ලද්ධන්ති යං කිඤ්චි මා කථෙහීති වාරෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘යදි අඤ්ඤෙන චිත්තෙනා’’තිආදි. තත්ථ එවං සන්තෙති නානාචිත්තෙනෙව සෙනාසනපටිසෙවනාදිකෙ සති. තත්ථ පාළියං යදි ලොකුත්තරධම්මසමඞ්ගිනො එව පඤ්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිකාලෙපි ලොකුත්තරසමඞ්ගිතං සචෙ සම්පටිච්ඡසි, සත්ථාරා සද්ධිං පටිවිරුජ්ඣසි සුත්තවිරොධදීපනතො. තෙනාහ ‘‘සත්ථාරා හී’’තිආදි. ධම්මවිචාරණා නාම තුය්හං අවිසයො, තස්මා යාගුං පිවාහීති උය්‍යොජෙතබ්බො.

මෙම පාලියම ගෙන ‘කවර පුද්ගලයෙක් සද්ධානුසාරී වේද’ යැයි මාර්ගස්ථ පුද්ගලයන් ගැන කියා, ‘මහණෙනි, මම මොහුට’ යනාදී වශයෙන් ඔවුන් උදෙසා අනුලෝම සේනාසන සේවනය ආදිය කියන ලද බැවින්, මේ කියන ලද පාලි පාඨයම ගෙන ‘ලෝකෝත්තර ධර්මය බොහෝ චිත්තක්ෂණයන්ගෙන් යුක්තය’ යි විතණ්ඩවාදියා පවසයි. ඒ විතණ්ඩවාදියාට මෙසේ කිව යුතුය: ‘ඉදින් මාර්ගස්ථ පුද්ගලයන් ගැන කියා අනුලෝම සේනාසන සේවනය ආදිය පාලියෙහි කියන ලද්දේ නම්, මාර්ග සම්ප්‍රයුක්තවම සිටියදී ඔවුන් එලෙස පිළිපදින්නේ නම්, එවිට සේනාසනයට සම්බන්ධ රූප ආදිය විදර්ශනා කිරීමේදී ඔබේ මතය අනුව ඔවුන් මාර්ග සම්ප්‍රයුක්තවම සිටිය යුතුය. නමුත් එය එසේ නොවේ. එබැවින් මට සූත්‍රය ලැබී ඇතැයි සිතා හුදෙක් යමක් නොකියන්න’ යයි ඔහු වැළැක්විය යුතුය. එබැවින් ‘ඉදින් වෙනත් සිතකින්’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘එසේ ඇති කල්හි’ යනු වෙනස් සිතකින්ම සේනාසන පරිභෝජනය ආදිය සිදු වන කල්හි යන්නයි. එහි පාලියෙහි ඉදින් ලෝකෝත්තර ධර්මයෙන් යුක්ත වූවන්ම පංච විඤ්ඤාණයෙන් යුක්ත වන කාලයෙහිත් ලෝකෝත්තර බව පිළිගන්නේ නම්, ඔබ සූත්‍ර විරෝධය පෙන්වන බැවින් ශාස්තෘන් වහන්සේ සමඟ විරුද්ධ වන්නෙහිය. එබැවින් ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ සමඟ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ධර්ම විචාරය නුඹට විෂය නොවේ, එබැවින් කැඳ පානය කරව’ යැයි ඔහු පිටත් කළ යුතුය.

---

183. ආදිකෙනෙවාති පඨමෙනෙව. අනුපුබ්බසික්ඛාති අනුපුබ්බෙනෙව පවත්තසික්ඛාය. තෙනාහ ‘‘කරණත්ථෙ පච්චත්තවචන’’න්ති. සද්ධා ජාතා එතස්සාති සද්ධාජාතො, අග්‍යාහිතාතිපක්ඛෙපෙන ජාත-සද්දස්ස පච්ඡාවචනං[Pg.90]. එවමෙතන්ති අධිමුච්චනං ඔකප්පනියසද්ධා. සන්තිකෙ නිසීදති උපට්ඨානවසෙන. සාධුකං කත්වා ධාරෙතීති යථාසුතං ධම්මං වාචුග්ගතකරණවසෙන තං පගුණං කත්වා සාරවසෙන ධාරෙති. ඡන්දො ජායතීති ධම්මෙසු නිජ්ඣානක්ඛමෙසු ඉමෙ ධම්මෙ භාවනාපඤ්ඤාය පච්චක්ඛතො උස්සාමීති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දො ජායති. උස්සහතීති ඡන්දො උප්පාදමත්තෙ අට්ඨත්වා තතො භාවනාරම්භවසෙන උස්සහති. තුලයතිති සම්මසනවසෙන සඞ්ඛාරෙ. තීරණවිපස්සනාය තුලයන්තොති තීරණපරිඤ්ඤාය ජානිත්වා උපරි පහානපරිඤ්ඤාය වසෙන පරිතුලයන්තො පටිජානන්තො. මග්ගපධානං පදහතීති මග්ගලක්ඛණං පධානිකං මග්ගං පදහති. පෙසිතචිත්තොති නිබ්බානං පති පෙසිතචිත්තො. නාමකායෙනාති මග්ගප්පටිපාටියා තංතංමග්ගසම්පයුත්තනාමකායෙන. න පන කිඤ්චි ආහාති දූරතාය සමානං න කිඤ්චි වචනං භගවා ආහ තෙ දළ්හතරං නිග්ගණ්හිතුං.

183. ‘මුලින්ම’ යනු ප්‍රථමයෙන්මය. ‘අනුපිළිවෙළ ශික්ෂාව’ යනු අනුපිළිවෙළින්ම පැවති ශික්ෂාවෙනි. එබැවින් ‘කර්තෘ අර්ථයේ ප්‍රත්‍යාත්ම වචනය’ (විභක්තිය) යයි පවසන ලදී. ‘මොහුට ශ්‍රද්ධාව උපන්නේය’ යන අර්ථයෙන් ‘සද්ධාජාත’ නම් වේ. ‘එවං ඒතං’ යනු අධිමෝක්ෂය හෙවත් තහවුරු වූ ශ්‍රද්ධාවයි. උපස්ථාන කිරීමේ අරමුණින් සමීපයෙහි හිඳියි. ‘මැනවින් දරා ගනියි’ යනු ඇසූ ධර්මය වචනයෙන් පුරුදු කිරීමෙන් ප්‍රගුණ කර, එහි සාරය ලෙස දරා ගැනීමයි. ‘ඡන්දය උපදියි’ යනු විදර්ශනාවට සුදුසු ධර්මයන් කෙරෙහි ‘මම මේ ධර්මයන් භාවනා ප්‍රඥාවෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නෙමි’ යි ඇතිවන කර්තෘකම්‍යතා කුසල ඡන්දය උපදවා ගැනීමයි. ‘උත්සාහ කරයි’ යනු ඡන්දය ඉපදීමෙන් පමණක් නතර නොවී භාවනාව ආරම්භ කිරීමෙන් උත්සාහ කිරීමයි. ‘තුලනය කරයි’ යනු සම්මර්ශන (විමර්ශන) වශයෙන් සංස්කාරයන් පිරික්සීමයි. ‘තීරණ විදර්ශනාවෙන් තුලනය කරන්නේ’ යනු තීරණ පරිඤ්ඤාවෙන් දැනගෙන, මත්තෙහි ප්‍රහාණ පරිඤ්ඤාව වශයෙන් පිරික්සමින් පිළිගැනීමයි. ‘මාර්ග ප්‍රධානය පුරයි’ යනු මාර්ග ලක්ෂණය ඇති ප්‍රධාන මාර්ගයෙහි වීර්යය කරයි. ‘මෙහෙයවන ලද සිත් ඇත්තේ’ යනු නිවන දෙසට මෙහෙයවන ලද සිත් ඇති බවයි. ‘නාම කයෙන්’ යනු මාර්ග පටිපාටියෙන් ඒ ඒ මාර්ගයන්ට සම්ප්‍රයුක්ත නාම කයෙනි. ‘කිසිවක් නොකීවේය’ යනු දුරස්ථ බව නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් වඩාත් තදින් නිග්‍රහ කිරීමට කිසිදු වචනයක් වදාළේ නැති බවයි.

---

184. පණෙන වොහාරෙන බ්‍යාකරණං පණවියා, පණවියා අභාවෙන ඔපණවියා, න උපෙතීති න යුජ්ජති. තන්ති ඉදං ඉධ අධිප්පෙතං පණො පණවියං දස්සෙතුං. තයිදං සබ්බං භගවා ‘‘මයං ඛො, ආවුසො, සායඤ්චෙව භුඤ්ජාමා’’ති අස්සජිපුනබ්බසුකෙහි වුත්තං සික්ඛාය අවත්තනභාවදීපනවචනං සන්ධාය වදති.

184. ‘පණ’ නම් ව්‍යවහාරයෙන් (මිල කිරීමෙන්) විස්තර කිරීම ‘පණවිය’ නම් වේ. පණවියක් නොමැති බැවින් ‘ඕපණවිය’ නම් වේ. ‘නොපැමිණෙයි’ යනු නොගැලපෙයි. පණවිය පෙන්වීම පිණිස මෙය මෙහි අදහස් කරන ලදී. මේ සියල්ල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ඇවැත්නි, අපි සවස ද වළඳමු’ යි අස්සජි හා පුනබ්බසුක යන භික්ෂූන් විසින් පවසන ලද, ශික්ෂාවට අනුව නොහැසිරීමේ ස්වභාවය දැක්වීමේ වචනය අරමුණු කරගෙන වදාරති.

---

උක්ඛිපිත්වාති සීසෙන ගහෙත්වා විය සමාදාය. අනුධම්මොති අනුරූපො සභාවො, සාවකභාවස්ස අනුච්ඡවිකා පටිපත්ති. රොහනීයන්ති විරුළ්හිභාවං. සිනිය්හති එත්ථ, එතෙන වාති සිනෙහො, කාරණං. තං එත්ථ අත්ථීති සිනෙහවන්තං, පාදකන්ති අත්ථො. තචො එකං අඞ්ගන්ති තචො වීරපක්ඛභාවෙ එකමඞ්ගං. පධානං අනුයුඤ්ජන්තස්ස හි තචෙ පලුජ්ජමානෙපි තංනිමිත්තං අවොසානං අනාපජ්ජනකස්සෙව වීරියස්ස එකං අඞ්ගං එකං කාරණං. එවං සෙසෙසු වත්තබ්බං. තෙනාහ – ‘‘අරහත්තං අප්පත්වා න වුට්ඨහිස්සාමීති එවං පටිපජ්ජතී’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘ඔසවාගෙන’ (උක්ඛිපිත්වා) යනු හිසින් ගත්තාක් මෙන් සමාදන් වීමයි. ‘අනුධම්ම’ යනු අනුරූප ස්වභාවයයි, එනම් ශ්‍රාවක භාවයට සුදුසු පිළිවෙතයි. ‘රෝහණීය’ යනු වර්ධනය වන ස්වභාවයයි. මෙහි (මෙම වීර්යයෙහි) ඇලෙයි, නැතහොත් මෙයින් ඇලෙයි යන අර්ථයෙන් ‘සිනේහ’ නම් වේ, එය හේතුවයි. එය මෙහි ඇති බැවින් සිනේහවන්ත හෙවත් පාදක (පදනම) යන්න අර්ථයයි. ‘සම එක් අංගයකි’ යනු වීර්යයේ එක් අංගයක් ලෙස සම පවතින බවයි. වීර්යයෙහි යෙදෙන්නා හට සම දිරා ගියත් ඒ නිසා වීර්යය අත් නොහරින්නා වූ වීර්යවන්තයාගේ එක් අංගයක් හෙවත් එක් හේතුවකි. සෙසු අංග ගැන ද මෙසේම කිව යුතුය. එබැවින් ‘අරහත් භාවයට පත් නොවී නැගී නොසිටින්නෙමි’ යි මෙසේ පිළිපදියි යනුයි. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

---

කීටාගිරිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

කීටාගිරි සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගුප්තාර්ථ ප්‍රකාශනය (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිමාවට පත් විය.

---

නිට්ඨිතා ච භික්ඛුවග්ගවණ්ණනා.

භික්ඛු වර්ගයේ වර්ණනාව ද නිමාවට පත් විය.

---

3. පරිබ්බාජකවග්ගො

3. පරිබ්බජක වර්ගය.

---

1. තෙවිජ්ජවච්ඡසුත්තවණ්ණනා

1. තේවිජ්ජවච්ඡ සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

185. තත්ථාති [Pg.91] එකපුණ්ඩරීකසඤ්ඤිතෙ පරිබ්බාජකාරාමෙ. අනාගතපුබ්බො ලොකියසමුදාහාරවසෙන ‘‘චිරස්සං ඛො, භන්තෙ’’තිආදිනා වුච්චති, අයං පනෙත්ථ ආගතපුබ්බතං උපාදාය තථා වුත්තො. භගවා හි කෙසඤ්චි විමුත්තිජනනත්ථං, කෙසඤ්චි ඉන්ද්‍රියපරිපාකත්ථං, කෙසඤ්චි විසෙසාධිගමත්ථං කදාචි තිත්ථියාරාමං උපගච්ඡති. අනනුඤ්ඤාය ඨත්වාති අනනුජානිතබ්බෙ ඨත්වා. අනුජානිතබ්බං සියා අනඤ්ඤාතස්ස ඤෙය්‍යස්ස අභාවතො. යාවතකඤ්හි ඤෙය්‍යං, තාවතකං භගවතො ඤාණං, යාවතකඤ්ච භගවතො ඤාණං තාවතකං ඤෙය්‍යං. තෙනෙවාහ – ‘‘න තස්ස අදිට්ඨමිධත්ථි කිඤ්චි, අථො අවිඤ්ඤාතමජානිතබ්බ’’න්තිආදි (මහානි. 156; චූළනි. ධොතකමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 32; පටි. ම. 1.121). සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන හි භගවා ආවජ්ජෙත්වා පජානාති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ආවජ්ජනපටිබද්ධං බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණ’’න්ති (මි. ප. 4.1.2). යදි එවං ‘‘චරං සමාහිතො නාගො, තිට්ඨං නාගො සමාහිතො’’ති (අ. නි. 6.43) ඉදං සුත්තපදං කථන්ති? වික්ඛෙපාභාවදීපනපදමෙතං, න අනාවජ්ජනෙනපි ඤාණානං පවත්තිපරිදීපනං. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා විත්ථාරතො වුත්තමෙව.

185. ‘එහි’ යනු ඒකපුණ්ඩරීක නම් වූ පරිබ්‍රාජක ආරාමයේ ය. ‘ස්වාමීනි, බොහෝ කලකට පසුවය’ යනාදිය මීට පෙර නොපැමිණි අයෙකු සම්බන්ධයෙන් ලෝක ව්‍යවහාරය අනුව පවසනු ලැබේ. මෙය මෙහි මීට පෙර ද පැමිණි බව අරභයා පවසන ලද්දකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇතැම් අයට විමුක්තිය ලබා දීමටත්, ඇතැමුන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් මෝරන්නට සැලැස්වීමටත්, ඇතැමුන්ගේ විශේෂ අවබෝධය සඳහාත් ඇතැම් විට තීර්ථකයන්ගේ ආරාමවලට වඩින සේක. ‘අනනුඤ්ඤාය ඨත්වා’ යනු අනුමත නොකළ යුතු තැනක සිටීමයි. දැනගත යුතු (ඥෙය්‍ය) ධර්මයන්ගෙන් අවබෝධ නොවූ කිසිවක් නැති බැවින්, අනුමත කළ යුතු දේ ම පවතී. දැනගත යුතු යම් පමණක් වේ ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය ද එපමණ වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය යම් පමණක් වේ ද, දැනගත යුතු ධර්මයන් ද එපමණ වේ. එබැවින් ‘උන්වහන්සේට මෙලොව නොදුටු කිසිවක් නැත, එසේම නොදන්නා ලද හෝ දැනගත යුතු දෙයක් ද නැත’ යනාදිය පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානයෙන් ආවර්ජනය කොට සියල්ල දැනගන්නා සේක. ‘බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥානය ආවර්ජනයට බැඳී පවතී’ යැයි පවසන ලද්දේ එබැවිනි. එසේ නම්, ‘නාගයා (රහතන් වහන්සේ) වඩිනා විට ද සමාහිතය, සිටිනා විට ද සමාහිතය’ යන සූත්‍ර පාඨය කෙසේ ද? මෙය සිතෙහි වික්ෂේපයක් (කැළඹීමක්) නොමැති බව දැක්වීම සඳහා යෙදුණු පදයකි මිස, ආවර්ජනයකින් තොරව ඥානය පහළ වන බව දැක්වීමට නොවේ. මෙහි යමක් පැවසිය යුතු ද, එය පෙර විස්තරාත්මකව පවසා ඇත.

---

186. යාවදෙවාති ඉදං යථාරුචි පවත්ති විය අපරාපරුප්පත්තිපි ඉච්ඡිතබ්බාති තදභාවං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘සකිං ඛීණානං ආසවානං පුන ඛෙපෙතබ්බාභාවා’’ති. පච්චුප්පන්නජානනගුණන්ති ඉදං දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස පරිභණ්ඩඤාණං අනාගතංසඤාණං අනාදියිත්වා වුත්තං, තස්ස පන වසෙන අනාගතංසඤාණගුණං දස්සෙතීති වත්තබ්බං සියා.

186. ‘යාවදේව’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කැමති පරිදි පැවැත්ම මෙන්ම නැවත නැවත ඉපදීම ද අපේක්ෂා කළ යුතු බවයි. එහි අභාවය දක්වමින්, ‘එක් වරක් ක්ෂය වූ ආශ්‍රවයන් නැවත ක්ෂය කළ යුතු නොවන බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘පච්චුප්පන්නජානනගුණ’ යනු දිව්‍ය චක්ෂු ඥානයට සම්බන්ධ වර්තමානය දැනගැනීමේ ගුණයයි. මෙය අනාගතය දැනගැනීමේ ඥානය (අනාගතංසඥානය) නොගෙන පවසා ඇතත්, එහි බලයෙන් අනාගතය දැනගැනීමේ ඥානය ද දැක්වෙන බව කිව යුතුය.

---

ගිහිපරික්ඛාරෙසූති වත්ථාභරණාදිධනධඤ්ඤාදිගිහිපරික්ඛාරෙසු. ගිහිලිඞ්ගං පන අප්පමාණං, තස්මා ගිහිබන්ධනං ඡින්දිත්වා දුක්ඛස්සන්තකරා හොන්තියෙව. සති පන දුක්ඛස්සන්තකිරියාය ගිහිලිඞ්ගෙ තෙ න තිට්ඨන්තියෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘යෙපී’’තිආදිමාහ. සුක්ඛාපෙත්වා සමුච්ඡින්දිත්වා. අරහත්තං පත්තදිවසෙයෙව පබ්බජනං වා පරිනිබ්බානං වාති අයං නයො න සබ්බසාධාරණොති ආහ ‘‘භූමදෙවතා පන තිට්ඨන්තී’’ති. තත්ථ කාරණවචනං [Pg.92] ‘‘නිලීයනොකාසස්ස අත්ථිතායා’’ති. අරඤ්ඤපබ්බතාදිපවිවෙකට්ඨානං නිලීයනොකාසො. සෙසකාමභවෙති කාමලොකෙ. ලළිතජනස්සාති ආභරණාලඞ්කාරනච්චගීතාදිවසෙන විලාසයුත්තජනස්ස.

‘ගිහිපරික්ඛාරේසු’ යනු වස්ත්‍ර, ආභරණ, ධන ධාන්‍ය ආදී ගිහි පිරිකරයන් ය. ගිහි වේශය අවබෝධයට ප්‍රමාණයක් (බාධාවක්) නොවේ, එබැවින් ඔවුහු ගිහි බැඳීම් සිඳ දමා දුක කෙළවර කරන්නෝ වෙති. දුක කෙළවර කිරීමක් පවතින කල්හි, ඔවුහු ගිහි වේශයෙන් ම නොසිටින බව දැක්වීමට ‘යෙපි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සුක්ඛාපෙත්වා’ යනු සහමුලින්ම සිඳ දැමීමයි. අරහත්වයට පත් වූ දිනයේදීම පැවිදි වීම හෝ පිරිනිවන් පෑම සිදු වේ යන මෙම ක්‍රමය සැමට පොදු නොවන බැවින් ‘භූමි දේවතාවෝ සිටිති’ යි පවසන ලදී. ඊට හේතුව ‘සැඟවී සිටීමට අවකාශය (නිලී යනෝකාස) පැවතීමයි’. අරණ්‍ය, පර්වත ආදී විවේකී ස්ථාන සැඟවීමට ඇති අවකාශයයි. ‘සේසකාමභවේ’ යනු ඉතිරි කාම ලෝකයන්හි ය. ‘ලළිතජනස්ස’ යනු ආභරණ, අලංකාර, නැටුම් ගැයුම් ආදියෙන් යුත් විලාසිතා කරන ජනයා ය.

---

සොපීති ‘‘සො අඤ්ඤත්‍ර එකෙනා’’ති වුත්තො සොපි. කරතො න කරීයති පාපන්ති එවං න කිරියං පටිබාහති. යදි අත්තානංයෙව ගහෙත්වා කථෙති, අථ කස්මා මහාසත්තො තදා ආජීවකපබ්බජ්ජං උපගච්ඡීති ආහ ‘‘තදා කිරා’’තිආදි. තස්සපීති න කෙවලං අඤ්ඤෙසං එව පාසණ්ඩානං, තස්සපි. වීරියං න හාපෙසීති තපොජිගුච්ඡවාදං සමාදියිත්වා ඨිතො විරාගත්ථාය තං සමාදිණ්ණවත්තං න පරිච්චජි, සත්ථුසාසනං න ඡඩ්ඩෙසි. තෙනාහ – ‘‘කිරියවාදී හුත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තතී’’ති.

‘සෝපි’ යනු ‘ඔහු එක් අයෙකු හැර’ යැයි පවසන ලද තැනැත්තා ය. ‘පව් කළ ද පවක් සිදු නොවේ’ යනුවෙන් ඔහු අකිරියවාදය අනුමත කරයි. ඉදින් තමන් වහන්සේ ගැනම පවසන්නේ නම්, මහාබෝධිසත්වයන් වහන්සේ එකල ආජීවක පැවිද්ද ලබාගත්තේ මන්දැයි විමසනු ලැබේ. ඊට පිළිතුරු වශයෙන් ‘එකල’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘තස්සපි’ යනු අන්‍ය පාෂණ්ඩයන්ට පමණක් නොව ඔහුට ද (වීර්යය තිබුණි) යන්නයි. ඔහු වීර්යය අත් නොහැරියේය; තපෝජිගුච්ඡා වාදය (තපසට පිළිකුල් කිරීම) සමාදන්ව සිට විරාගය පිණිස ඒ සමාදන් වූ වත අත්නොහළේය, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අනුශාසනය බැහැර නොකළේය. එබැවින් ‘කිරියවාදියෙකු වී ස්වර්ගයේ උපදී’ යැයි පවසන ලදී.

---

තෙවිජ්ජවච්ඡසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

තේවිජ්ජවච්ඡ සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගුප්තාර්ථ ප්‍රකාශනය (ලීනත්ථප්පකාසනා) මෙයින් නිමාවට පත් වේ.

---

2. අග්ගිවච්ඡසුත්තවණ්ණනා

2. අග්ගිවච්ඡ සූත්‍ර වර්ණනාව

---

187. ලොකස්ස සස්සතතාපවත්තිපටික්ඛෙපවසෙන පවත්තො වාදො උච්ඡෙදවාදො එව හොතීති සස්සතග්ගාහාභාවෙ උච්ඡෙදග්ගාහභාවතො පුන පරිබ්බාජකෙන ‘‘අසස්සතො ලොකො’’ති වදන්තෙන උච්ඡෙදග්ගාහො පුච්ඡිතො, භගවතාපි සො එව පටික්ඛිත්තොති ආහ ‘‘දුතියෙ නාහං උච්ඡෙදදිට්ඨිකො’’ති. අන්තානන්තිකාදිවසෙනාති එත්ථ අන්තානන්තිකග්ගහණෙන අන්තවා ලොකො අනන්තවා ලොකොති ඉමං වාදද්වයමාහ. ආදි-සද්දෙන ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්තිආදිවාදචතුක්කං සඞ්ගණ්හාති, ඉතරං පන ද්වයං සරූපෙනෙව ගහිතන්ති. පටික්ඛෙපො වෙදිතබ්බොති ‘‘තතියෙ නාහං අන්තවාදිට්ඨිකො, චතුත්ථෙ නාහං අනන්තවාදිට්ඨිකො’’ති එවමාදිනා පටික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො. ‘‘හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති අයම්පි සස්සතවාදො, සො ච ඛො අපරන්තකප්පිකවසෙන, ‘‘සස්සතො ලොකො’’ති පන පුබ්බන්තකප්පිකවසෙනාති අයමෙතෙසං විසෙසො. ‘‘න හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති අයම්පි උච්ඡෙදවාදො, සො ච ඛො සත්තවසෙන, ‘‘අසස්සතො ලොකො’’ති පන සත්තසඞ්ඛාරවසෙනාති වදන්ති.

187. ලෝකයේ ශාශ්වත බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් ඇතිවන වාදය උච්ඡේද වාදයම වෙයි. ශාශ්වත ග්‍රහණය නැති කල්හි උච්ඡේද ග්‍රහණය ඇතිවන බැවින්, නැවතත් පරිබ්‍රාජකයා විසින් ‘ලෝකය අශාශ්වතය’ යැයි පවසමින් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය විමසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එයම ප්‍රතික්ෂේප කළ බැවින් ‘දෙවනුව මම උච්ඡේද දෘෂ්ටිකයෙක් නොවෙමි’ යි පවසන ලදී. ‘අන්තානන්තිකාදි’ වශයෙන් යන්නෙහි අන්තානන්තික ග්‍රහණයෙන් ‘ලෝකය අන්ත සහිතය, ලෝකය අනන්තය’ යන වාද දෙක කියවේ. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ‘ඒ ජීවය ඒ ශරීරයයි’ යනාදී වාද සතරක් ඇතුළත් වේ. ඉතිරි වාද දෙක කෙලින්ම ගෙන ඇත. ‘තෙවනුව මම අන්තවාදී දෘෂ්ටිකයෙක් නොවෙමි, සිව්වනුව මම අනන්තවාදී දෘෂ්ටිකයෙක් නොවෙමි’ යන ආදී වශයෙන් ප්‍රතික්ෂේපය දත යුතුය. ‘මරණින් මතු තථාගතයන් වහන්සේ සිටිති’ යන්න ද ශාශ්වත වාදයකි. එය අනාගතය පිළිබඳ කල්පනා කිරීම් (අපරන්තකල්පික) වශයෙන් වේ. ‘ලෝකය ශාශ්වතය’ යන්න අතීතය පිළිබඳ කල්පනා කිරීම් (පුබ්බන්තකල්පික) වශයෙන් වේ. මෙය මොවුන්ගේ වෙනසයි. ‘මරණින් මතු තථාගතයන් වහන්සේ නැත’ යන්න උච්ඡේද වාදයකි. එය සත්වයා පිළිබඳවය. ‘ලෝකය අශාශ්වතය’ යන්න සත්ව සංස්කාර පිළිබඳව යැයි පවසති.

---

189. සප්පතිභයං [Pg.93] උප්පජ්ජනතො සහ දුක්ඛෙනාති සදුක්ඛං. තෙනාහ ‘‘කිලෙසදුක්ඛෙනා’’තිආදි. තෙසංයෙවාති කිලෙසදුක්ඛවිපාකදුක්ඛානංයෙව. සඋපඝාතකන්ති සබාධං. සඋපායාසන්ති සපරිස්සමං සඋපතාපං සපීළං. සපරිළාහන්ති සදරථං.

189. බිය සහිතව උපදින බැවින් දුක සමඟ පවත්නා දෙය ‘සදුක්ඛං’ නම් වේ. එබැවින් ‘ක්ලේශ දුක්ඛයෙන්’ යනාදිය පවසන ලදී. එය ඒ ක්ලේශ දුක්ඛ හා විපාක දුක්ඛයන් පිළිබඳවමය. ‘සඋපඝාතං’ යනු පීඩා සහිත බවයි. ‘සඋපායාසං’ යනු දැඩි වෙහෙස හා පීඩාව සහිත බවයි. ‘සපරිළාහං’ යනු දැවිල්ල හෙවත් දරථය සහිත බවයි.

---

කිඤ්චි දිට්ඨිගතන්ති ඉමා තාව අට්ඨ දිට්ඨියො මා හොන්තු, අත්ථි පන, භො ගොතම, යං කිඤ්චි දිට්ඨිගතං ගහිතං. න හි තාය දිට්ඨියා විනා කඤ්චි සමයං පවත්තෙතුං යුජ්ජතීති අධිප්පායෙන පුච්ඡති. අපවිද්ධන්ති සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන ඡඩ්ඩිතං. පඤ්ඤාය දිට්ඨන්ති විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය භගවතා පටිවිද්ධං. යත්ථ උප්පජ්ජන්ති, තං සත්තං මථෙන්ති සම්මද්දන්තීති මථිතාති ආහ ‘‘මථිතානන්ති තෙසංයෙව වෙවචන’’න්ති. කඤ්චි ධම්මන්ති රූපධම්මං අරූපධම්මං වා. අනුපාදියිත්වාති අග්ගහෙත්වා.

‘කිඤ්චි දිට්ඨිගතන්ති’ යනු, ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ, මේ අට වැදෑරුම් දෘෂ්ටි එසේ වේවා, ඔබ වහන්සේ විසින් ගන්නා ලද කිසියම් දෘෂ්ටියක් (දර්ශනයක්) තිබේද?’ යන්නයි. මක්නිසාද යත්, කිසියම් දෘෂ්ටියකින් තොරව කිසිදු මතිමතාන්තරයක් පවත්වාගෙන යාමට නොහැකි ය යන අදහසින් ඔහු එසේ විමසයි. ‘අපවිද්ධං’ යනු සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් බැහැර කරන ලද බවයි. විදර්ශනා ප්‍රඥාව සහිත මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සත්‍යය අවබෝධ කරන ලදී. යම් තැනක දෘෂ්ටි උපදී ද, ඒවා එම සත්වයා පීඩාවට පත් කරන බැවින් ‘මථිත’ නම් වේ. එබැවින් ‘මථිතානං යනු ඒ දෘෂ්ටිවලටම කියන තවත් නමකි’ යි පවසන ලදී. ‘කිඤ්චි ධම්මං’ යනු රූප ධර්මයක් හෝ අරූප ධර්මයකි. ‘අනුපාදියිත්වා’ යනු කිසිවක් ග්‍රහණය කර නොගෙන යන්නයි.

---

190. න උපෙතීති සඞ්ඛං න ගච්ඡතීති අත්ථොති ආහ ‘‘න යුජ්ජතී’’ති. අනුජානිතබ්බං සියා අනුපාදාවිමුත්තස්ස කඤ්චිපි උප්පත්තියා අභාවතො. ‘‘එවං විමුත්තචිත්තො න උපපජ්ජතී’’ති කාමඤ්චෙතං සභාවපවෙදනං පරිනිබ්බානං, එකෙ පන උච්ඡෙදවාදිනො ‘‘මයම්පි ‘සත්තො ආයතිං න උපපජ්ජතී’ති වදාම, සමණො ගොතමොපි තථා වදතී’’ති උච්ඡෙදභාවෙයෙව පතිට්ඨහිස්සන්ති, තස්මා භගවා ‘‘න උපපජ්ජතීති ඛො වච්ඡ න උපෙතී’’ති ආහ. ‘‘උපපජ්ජතී’’ති පන වුත්තෙ සස්සතමෙව ගණ්හෙය්‍යාති යොජනා. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. අප්පතිට්ඨොති උච්ඡෙදවාදාදිවසෙන පතිට්ඨාරහිතො. අනාලම්බොති තෙසංයෙව වාදානං ඔලම්බාරම්මණස්ස අභාවෙන අනාලම්බො. සුඛපවෙසනට්ඨානන්ති තෙසඤ්ඤෙව වාදානං සුඛපවෙසනොකාසං මා ලභතූති. අනනුඤ්ඤාය ඨත්වාති ‘‘න උපපජ්ජතී’’තිආදිනා අනුජානිතබ්බාය පටිඤ්ඤාය ඨානහෙතු. අනුඤ්ඤම්පීති අනුජානිතබ්බම්පි දුතියපඤ්හං පටික්ඛිපි. පරියත්තො පන ධම්මො අත්ථතො පච්චයාකාරො එවාති ආහ ‘‘ධම්මොති පච්චයාකාරධම්මො’’ති. අඤ්ඤත්ථ පයොගෙනාති ඉමම්හා නිය්‍යානිකසාසනා අඤ්ඤස්මිං මිච්ඡාසමයෙ පවත්තප්පයොගෙන, අනිය්‍යානිකං විවිධං මිච්ඡාපටිපත්තිං පටිපජ්ජන්තෙනාති අත්ථො. ‘‘අඤ්ඤවාදියකෙනා’’තිපි පාඨො, පච්චයාකාරතො අඤ්ඤාකාරදීපකආචරියවාදං පග්ගය්හ තිට්ඨන්තෙනාති අත්ථො.

190. සංඛ්‍යාවට (ප්‍රමාණයට) නොපැමිණේ, අදාළ නොවේ යන අර්ථයෙන් 'නොගැළපේ' යැයි වදාරන ලදී. උපාදානයන්ගෙන් මිදුණු තැනැත්තා හට නැවත කිසිදු උපතක් නොමැති බැවින් එය (එම ප්‍රකාශය) අනුමත කළ යුත්තකි. 'මෙසේ විමුක්ත වූ සිත් ඇත්තා නැවත නූපදී' යනු පරිනිර්වාණයේ ස්වභාවය ප්‍රකාශ කිරීමක් වුවද, ඇතැම් උච්ඡේදවාදීහු 'අපිත් සත්වයා මතු නූපදී යැයි පවසමු, ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වහන්සේ ද එසේම පවසති' යි කියා උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙහිම පිහිටිය හැකිය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'වච්ඡය, නූපදී යන්න ද නොයෙදේ' යැයි වදාළ සේක. 'උපදී' යැයි පැවසූයේ නම් ඔහු එය ශාස්වත දෘෂ්ටියක් ලෙසම ගනු ඇතැයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ඉතිරි කරුණු දෙකෙහි ද නය (ක්‍රමය) මෙයම වේ. 'අප්පතිට්ඨෝ' යනු උච්ඡේදවාදය ආදිය නිසා පිහිටක් රහිත වූ බවයි. 'අනාලම්බෝ' යනු එම වාදයන්ටම එල්බ ගැනීමට අරමුණක් නොමැති බැවින් පදනමක් රහිත වූ බවයි. 'සුඛපවේසනට්ඨානං' යනු එම වාදයන්ට පහසුවෙන් ඇතුළු වීමට අවකාශයක් නොලැබේවා යන්නයි. 'අනනුඤ්ඤාය ඨත්වා' යනු 'නූපදී' යනාදී වශයෙන් අනුමත කළ යුතු ප්‍රකාශයක් නොකිරීමට හේතුවයි. 'අනුඤ්ඤම්පි' යන්නෙන් අනුමත කළ යුතු වූ දෙවන ප්‍රශ්නය ද ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක. පරියාප්ති ධර්මය අර්ථ වශයෙන් ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදයම බැවින් 'ධර්මය නම් ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද ධර්මයයි' වදාරන ලදී. 'අඤ්ඤත්ථ පයෝගේන' යනු මෙම නෛර්යාණික (සසරින් එතෙර කරවන) ශාසනයෙන් බැහැර වූ අන්‍ය මිථ්‍යා සමයයන්හි යෙදීමෙන් හෙවත් විවිධ වූ අනිර්යාණික මිථ්‍යා ප්‍රතිපදාවන්හි නිරත වීමෙන් යන අර්ථයයි. 'අඤ්ඤවාදියකේනා' යනු ද පාඨයකි, ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදයට වඩා වෙනස් ආකාරයක් දක්වන ආචාර්යවාදයක් ගෙන සිටීමෙන් යන අර්ථයයි.

---

191. අප්පච්චයොති [Pg.94] අනුපාදානො, නිරින්ධනොති අත්ථො.

191. 'අප්පච්චයෝ' යනු උපාදාන රහිත වූ, ඉන්ධන (දැව) රහිත වූ යන අර්ථයයි.

---

192. යෙන රූපෙනාති යෙන භූතුපාදාදිභෙදෙන රූපධම්මෙන. තං රූපං තප්පටිබද්ධසංයොජනප්පහානෙන ඛීණාසව-තථාගතස්ස පහීනං අනුප්පත්තිධම්මතං ආපන්නං. තෙන වුත්තං පාළියං ‘‘අනුප්පාදධම්ම’’න්තිආදි. අඤ්ඤෙසං ජානනාය අභාවගුණතාය ගුණගම්භීරො. ‘‘එත්තකා ගුණා’’ති පමාණං ගණ්හිතුං න සක්කුණෙය්‍යො. ‘‘ඊදිසා එතස්ස ගුණා’’ති පරියොගාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය දුප්පරියොගාළ්හොති. දුජ්ජානොති අගාධතාය ගම්භීරො ‘‘එත්තකානි උදකළ්හකසතානී’’තිආදිනා පමෙතුං න සක්කාති අප්පමෙය්‍යො, තතො එව දුජ්ජානො. එවමෙවාන්ති යථා මහාසමුද්දො ගම්භීරො අප්පමෙය්‍යො දුජ්ජානො, එවමෙව ඛීණාසවොපි ගුණවසෙන, තස්මා අයං රූපාදිං ගහෙත්වා රූපීතිආදිවොහාරො භවෙය්‍ය, පරිනිබ්බුතස්ස පන තදභාවා තථා පඤ්ඤාපෙතුං න සක්කා, තතො තං ආරබ්භ උපපජ්ජතීතිආදි න යුජ්ජෙය්‍ය. යථා පන විජ්ජමානො එව ජාතවෙදො බ්‍යත්තෙන පුරිසෙන නීයමානො පුරත්ථිමාදිදිසං ගතොති වුච්චෙය්‍ය, න නිබ්බුතො, එවං ඛීණාසවොපීති දස්සෙන්තො ‘‘එවමෙවා’’තිආදිමාහ.

192. 'යම් රූපයකින්' යනු භූත රූප හා උපාදාය රූප ආදී ප්‍රභේද සහිත වූ යම් රූප ධර්මයකින් ද, එම රූපය එයට බැඳුණු සංයෝජනයන් ප්‍රහීණ කිරීමෙන් රහතන් වහන්සේ (තථාගතයන් වහන්සේ) විසින් ප්‍රහීණ කරන ලදී, නැවත නූපදනා ස්වභාවයට පත් කරන ලදී. එබැවින් පාලියෙහි 'නැවත නූපදනා ස්වභාවය' යනාදිය වදාරන ලදී. අන්‍යයන්ට හඳුනාගත නොහැකි උසස් ගුණ ඇති බැවින් ගුණයෙන් ගැම්භීරය. 'මෙපමණ ගුණයන් ඇතැයි' ප්‍රමාණය කළ නොහැකිය. 'මොහුගේ ගුණයන් මෙබඳු යැයි' විමසා බැලීමට (අවබෝධ කර ගැනීමට) නොහැකි බැවින් 'දුප්පරියෝගාළ්හ' නම් වේ. පතුලක් නොමැති ගැඹුරු බව නිසා 'මෙපමණ ජල ප්‍රමාණයක් ඇතැයි' මැනිය නොහැකි බැවින් 'අප්පමෙය්‍ය' (අප්‍රමාණ) වේ, එහෙයින්ම දැනගැනීමට ද අපහසුය. එලෙසම මහා සමුද්‍රය ගැඹුරු වූ, අප්‍රමාණ වූ, දැනගැනීමට අපහසු වූ යම් සේද, එලෙසම රහතන් වහන්සේ ද ගුණ වශයෙන් එබඳුම වේ. එබැවින් රූප ආදිය ගෙන 'රූපවත්ය' යනාදී ව්‍යවහාරයන් පැවතිය හැකි වුවද, පරිනිර්වාණයට පත් වූ තැනැත්තා කෙරෙහි ඒවා නොමැති බැවින් එසේ පැනවිය නොහැකිය. එහෙයින් ඔහු අරභයා 'උපදී' යනාදිය නොගැළපේ. විද්‍යමාන වන්නා වූම ගින්නක් දක්ෂ පුරුෂයෙකු විසින් ගෙන යන ලදුව, එය නැගෙනහිර ආදී දිශාවකට ගියේ යැයි කිව හැකි වුවද, නිවී ගිය පසු එසේ කිව නොහැකි වන්නාක් මෙන්, රහතන් වහන්සේ පිළිබඳව ද දක්වමින් 'එලෙසම' යනාදිය වදාරන ලදී.

---

අනිච්චතාති එත්ථ අනිච්චතාගහණං අසාරනිදස්සනං. තෙන යථා සො සාලරුක්ඛො සාඛාපලාසාදිඅසාරාපගමෙන සුද්ධො සාරෙ පතිට්ඨිතො, එවමයං ධම්මවිනයො සාසවසඞ්ඛාතඅසාරවිගමෙන ලොකුත්තරධම්මසාරෙ පතිට්ඨිතොති දස්සෙති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

මෙහි 'අනිත්‍යතාවය' යන්නෙන් අසාර බව පෙන්වා දෙයි. එම සල් රුක්ෂය අතු පතර හා කොළ වැනි අසාර කොටස් ඉවත්වීමෙන් පිරිසිදු වී හරයෙහි (සාරයෙහි) පිහිටන්නාක් මෙන්, මේ ධර්ම විනය ද ආශ්‍රව නැමැති අසාර ධර්මයන් ඉවත්වීමෙන් ලෝකෝත්තර ධර්ම නැමැති සාරයෙහි පිහිටා ඇති බව දක්වයි. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

---

අග්ගිවච්ඡසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

අග්ගිවච්ඡ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ගැඹුරු අරුත් පැහැදිලි කිරීම (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිමාවිය.

---

3. මහාවච්ඡසුත්තවණ්ණනා

3. මහාවච්ඡ සූත්‍ර වර්ණනාව

---

193. සහ කථා එතස්ස අත්ථීති සහකථී, ‘‘මයං පුච්ඡාවසෙන තුම්හෙ විස්සජ්ජනවසෙනා’’ති එවං සහපවත්තකථොති අත්ථො. එතස්සෙව කථිතානි, තත්ථ පඨමෙ විජ්ජාත්තයං දෙසිතං, දුතියෙ අග්ගිනා දස්සිතන්ති තෙවිජ්ජවච්ඡසුත්තං අග්ගිවච්ඡසුත්තන්ති නාමං විසෙසෙත්වා වුත්තං. සීඝං ලද්ධිං න විස්සජ්ජෙන්ති, යස්මා සඞ්ඛාරානං නියතොයං විනාසො අනඤ්ඤසමුප්පාදො, හෙතුසමුප්පන්නාපි න චිරෙන නිජ්ඣානං ඛමන්ති, න ලහුං. තෙනාහ ‘‘වසාතෙල [Pg.95] …පෙ… සුජ්ඣන්තී’’ති. පච්ඡිමගමනං ඤාණස්ස පරිපාකං ගතත්තා. යට්ඨිං ආලම්බිත්වා උදකං තරිතුං ඔතරන්තො පුරිසො ‘‘යට්ඨිං ඔතරිත්වා උදකෙ පතමානො’’ති වුත්තො. කම්මපථවසෙන විත්ථාරදෙසනන්ති සංඛිත්තදෙසනං උපාදාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘මූලවසෙන චෙත්ථා’’තිආදි. විත්ථාරසදිසාති කම්මපථවසෙන ඉධ දෙසිතදෙසනාව මූලවසෙන දෙසිතදෙසනං උපාදාය විත්ථාරසදිසා. විත්ථාරදෙසනා නාම නත්ථීති න කෙවලං අයමෙව, අථ ඛො සබ්බාපි බුද්ධානං නිප්පරියායෙන උජුකෙන නිරවසෙසතො විත්ථාරදෙසනා නාම නත්ථි දෙසනාඤාණස්ස මහාවිසයතාය කරණසම්පත්තියා ච තජ්ජාය මහානුභාවත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසමඞ්ගිතාය හි අවසෙසපටිසම්භිදානුභාවිතාය අපරිමිතකාලසම්භතඤාණසම්භාරසමුදාගතාය කදාචිපි පරික්ඛයානරහාය අනඤ්ඤසාධාරණාය පටිභානපටිසම්භිදාය පහූතජිව්හාදිතදනුරූපරූපකායසම්පත්තිසම්පදාය විත්ථාරියමානා භගවතො දෙසනා කථං පරිමිතා පරිච්ඡින්නා භවෙය්‍ය, මහාකාරුණිකතාය පන භගවා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං තත්ථ තත්ථ පරිමිතං පරිච්ඡින්නං කත්වා නිට්ඨපෙති. අයඤ්ච අත්ථො මහාසීහනාදසුත්තෙන (ම. නි. 1.146 ආදයො) දීපෙතබ්බො. සබ්බං සංඛිත්තමෙව අත්තජ්ඣාසයවසෙන අකථෙත්වා බොධනෙය්‍යපුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන දෙසනාය නිට්ඨාපිතත්තා. න චෙත්ථ ධම්මසාසනවිරොධො පරියායං අනිස්සාය යථාධම්මං ධම්මානං බොධිතත්තා සබ්බලහුත්තා චාති.

193. යමෙකු සමඟ සාකච්ඡාව පවතී ද ඔහු 'සහකථී' නම් වේ. 'අප ප්‍රශ්න ඇසීමෙන් ද ඔබ වහන්සේ පිළිතුරු දීමෙන් ද' මෙලෙස එක්ව පවතින කථාව යන අර්ථයයි. ඔහුටම වදාරන ලද සූත්‍ර අතුරින්, එහි පළමු සූත්‍රයේදී ත්‍රිවිද්‍යාව දේශනා කරන ලදී, දෙවැන්නේදී ගින්න පිළිබඳ උපමාවෙන් දක්වන ලදී; එබැවින් තේවිජ්ජවච්ඡ සූත්‍රය සහ අග්ගිවච්ඡ සූත්‍රය ලෙස නාම විශේෂ කොට දක්වන ලදී. (මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ) සිය ලබ්ධිය වහා අත් නොහරිති, මක්නිසාද යත් සංස්කාරයන්ගේ විනාශය නියත බැවින් සහ හේතූන්ගෙන් හටගත් දේ වුවද වහා විනාශ නොවන බැවිනි. එබැවින් 'තෙල් සහිත පහන... පිරිසිදු වේ' යනාදිය වදාරන ලදී. අවසානයට වැඩම කිරීම ඥානය මුහුකුරා යාම (පරිපාකය) නිසා සිදු විය. සැරයටියක් ආධාර කරගෙන ජලයට බැස යන පුරුෂයා 'සැරයටියෙන් බැස ජලයට පනින්නා' ලෙස දක්වන ලදී. කර්මපථ වශයෙන් කරන ලද විස්තර දේශනාව, සංක්ෂිප්ත දේශනාවට සාපේක්ෂව පවසන ලදී. එබැවින් 'මූල වශයෙන් මෙහි' යනාදිය දක්වන ලදී. විස්තරයට සමාන වූ යනු, මෙහි කර්මපථ වශයෙන් දේශනා කරන ලද දේශනාව, මූල වශයෙන් දේශනා කළ දේශනාවට වඩා විස්තර සහිත බැවින් එසේ පවසන ලදී. බුදුවරුන්ගේ දේශනාව සම්පූර්ණයෙන්ම විස්තර වශයෙන් දේශනා කිරීමක් යනුවෙන් දෙයක් නැත. මක්නිසාද යත් දේශනා ඥානය මහා විෂයයක් වන බැවින් සහ සර්වඥතා ඥානය මහානුභාව සම්පන්න වන බැවිනි. සර්වඥතා ඥානයෙන් යුක්ත බැවින් ද, ශේෂ වූ පටිසම්භිදා ඥානයන්ගේ ආනුභාවයෙන් ද, අපරිමිත කාලයක් පුරා රැස් කරන ලද ඥාන සම්භාරයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද, කිසි කලෙකත් ක්ෂය නොවන අසාධාරණ වූ ප්‍රතිභාන පටිසම්භිදාවෙන් සහ එයට අනුරූප රූපකාය සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විස්තර කරනු ලබන දේශනාව කෙසේ නම් සීමිත විය හැකි ද? එහෙත් මහා කාරුණික වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විනේය ජනයාගේ අදහස්වලට අනුකූලව ඒ ඒ තැන්වලදී සීමා සහිතව දේශනාව අවසන් කරති. මෙම අර්ථය මහාසීහනාද සූත්‍රයෙන් දත යුතුය. සියල්ල සංක්ෂිප්තව තම අභිමතය පරිදි නොවදාරා, අවබෝධය ලැබිය යුතු පුද්ගලයාගේ අභිමතය පරිදි දේශනාව නිම කරන ලදී. මෙහි ධර්ම විනයෙහි විරෝධයක් නැත, මක්නිසාද යත් පරියාය ධර්මයන් ඇසුරු නොකර ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අනුව අවබෝධ කරවන ලද බැවිනි.

---

194. සත්ත ධම්මා කාමාවචරා සම්පත්තසමාදානවිරතීනං ඉධාධිප්පෙතත්තා.

194. මෙහි සම්පත්ත විරති සහ සමාදාන විරති අදහස් කරන බැවින් ධර්ම සතක් කාමාවචර වේ.

---

අනියමෙත්වාති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො, සාවකො’’ති වා නියමං විසෙසෙන අකත්වා. අත්තානමෙව…පෙ… වෙදිතබ්බං, තථා හි පරිබ්බාජකො ‘‘තිට්ඨතු භවං ගොතමො’’ති ආහ.

'නියම නොකර' යනු 'සම්මා සම්බුද්ධ' හෝ 'ශ්‍රාවක' යනුවෙන් විශේෂ නියමයක් නොකර යන්නයි. තමන්ම... දැනගත යුතුය, එසේ හෙයින් පරිබ්‍රාජකයා 'භවත් ගෝතමයන් වහන්සේ නවතිත්වා' යැයි පැවසීය.

---

195. සත්ථාව අරහා හොති පටිපත්තියා පාරිපූරිභාවතො. තස්මිං බ්‍යාකතෙති තස්මිං ‘‘එකභික්ඛුපි සාවකො’’තිආදිනා සුට්ඨු පඤ්හෙ කථිතෙ.

195. ප්‍රතිපත්තියෙහි පූර්ණත්වය නිසා ශාස්තෘන් වහන්සේම අර්හත් වෙති. 'එක් භික්ෂුවක් වුවද ශ්‍රාවකයෙකි' යනාදී වශයෙන් එම ප්‍රශ්නයට මැනවින් පිළිතුරු දුන් කල්හි (එම ප්‍රකාශය කරන ලදී).

---

196. සම්පාදකොති පටිපත්තිසම්පාදකො.

196. 'සම්පාදක' යනු ප්‍රතිපත්තිය සම්පූර්ණ කරන්නා (සපුරන්නා) යන්නයි.

---

197. සෙඛාය [Pg.96] විජ්ජායාති සෙඛලක්ඛණප්පත්තාය මග්ගපඤ්ඤාය සාතිසයං කත්වා කරණවසෙන වුත්තා, ඵලපඤ්ඤා පන තාය පත්තබ්බත්තා කම්මභාවෙන වුත්තා. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨිමඵලත්තයං පත්තබ්බ’’න්ති. ඉමං පනෙත්ථ අවිපරීතමත්ථං පාළිතො එව විඤ්ඤායමානං අප්පටිවිජ්ඣනතො විතණ්ඩවාදී ‘‘යාවතකං සෙඛෙන පත්තබ්බං, අනුප්පත්තං තං මයා’’ති වචනලෙසං ගහෙත්වා ‘‘අරහත්තමග්ගොපි අනෙන පත්තොයෙවා’’ති වදති. එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාය ගාථාය.

197. "සෙඛ විද්‍යාවෙන්" යනු සෙඛ ලක්ෂණයට පත් වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් අතිශය කොට කරන ලද්දක් වශයෙන් කියන ලදී. ඵල ප්‍රඥාව වනාහි එයින් ලැබිය යුතු බැවින් කර්ම (අරමුණු) භාවයෙන් කියන ලදී. එහෙයින් "යටත් පිරිසෙයින් ඵල තුනක් ලැබිය යුතුය" යි කීහ. මෙහි පාලියෙන් ම දත හැකි වූ මෙම අවිපරීත අර්ථය අවබෝධ නොකිරීම නිසා විතණ්ඩවාදියා, "සෙඛයකු විසින් යමක් ලැබිය යුතු ද, එය මා විසින් අනුප්‍රාප්ත කරන ලදී" යන වචන මාත්‍රය ගෙන, "මොහු විසින් අර්හත් මාර්ගය ද පත් කරන ලද්දේමය" යි පවසයි. "මෙලෙස" යනු දැන් කියනු ලබන ගාථාවයි.

---

කිලෙසානි පහාය පඤ්චාති පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනසඞ්ඛාතෙ සංකිලෙසෙ පහාය පජහිත්වා, පහානහෙතු වා. පරිපුණ්ණසෙඛොති සබ්බසො වඩ්ඪිතසෙඛධම්මො. අපරිහානධම්මොති අපරිහානසභාවො. න හි යස්ස ඵාතිගතෙහි සීලාදිධම්මෙහි පරිහානි අත්ථි, සමාධිම්හි පරිපූරකාරිතාය චෙතොවසිප්පත්තො. තෙනාහ ‘‘සමාහිතින්ද්‍රියො’’ති. අපරිහානධම්මත්තාව ඨිතත්තො.

"පස් වැදෑරුම් කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කොට" යනු පංච ඕරම්භාගිය සංයෝජන සංඛ්‍යාත සංක්ලේෂයන් ප්‍රහීණ කොට හෝ ප්‍රහාණයට හේතු වූ යන අර්ථයයි. "පරිපූර්ණ සෙඛයා" යනු සියලු ආකාරයෙන් වැඩුණු සෙඛ ධර්ම ඇත්තා ය. "නොපිරිහෙන ස්වභාවය ඇත්තා" යනු පිරිහී නොයන ස්වභාවයයි. වෘද්ධියට පත් වූ ශීලාදී ධර්මයන්ගෙන් යමෙකුට පිරිහීමක් නැත්නම්, සමාධියෙහි පරිපූර්ණ බව නිසා හේ චිත්ත වශීභාවයට පත් වූවෙකි. එහෙයින් "සමාහිත ඉන්ද්‍රිය ඇත්තා" යි පවසන ලදී. නොපිරිහෙන ධර්මතාවය නිසා ම ස්ථිර සිතක් ඇත්තෙකි.

---

අනාගාමිනා හි අසෙඛභාවාවහා ධම්මා පරිපූරෙතබ්බා, න සෙඛභාවාවහාති සො එකන්තපරිපුණ්ණෙ සෙඛො වුත්තො. එතං න බුද්ධවචනන්ති ‘‘මග්ගො බහුචිත්තක්ඛණිකො’’ති එතං වචනං න බුද්ධවචනං අනන්තරෙකන්තවිපාකදානතො, බහුක්ඛත්තුං පවත්තනෙ පයොජනාභාවතො ච ලොකුත්තරකුසලස්ස, ‘‘සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහු (ඛු. පා. 6.5; සු. නි. 228), න පාරං දිගුණං යන්තී’’ති (සු. නි. 719) එවමාදීනි සුත්තපදානි එතස්සත්ථසාධකානි. ඔරම්භාගියසංයොජනප්පහානෙන සෙක්ඛධම්මපරිපූරිභාවස්ස වුත්තතාය අත්ථො තව වචනෙන විරුජ්ඣතීති. අස්ස ආයස්මතො වච්ඡස්ස.

අනාගාමී පුද්ගලයා විසින් අසෙඛ භාවය පමුණුවන ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළ යුතු අතර, සෙඛ භාවය පමුණුවන ධර්මයන් නොවේ. එබැවින් ඔහු ඒකාන්තයෙන් ම පරිපූර්ණ සෙඛයෙකු ලෙස කියනු ලැබේ. "මෙය බුද්ධ වචනයක් නොවේ" යනු "මාර්ගය බොහෝ චිත්තක්ෂණයන්ගෙන් යුක්තය" යන මෙම වචනය බුද්ධ වචනයක් නොවේ. මන්දයත් එය අනන්තරව ඒකාන්තයෙන් විපාක දෙන බැවින් සහ ලෝකෝත්තර කුසලය බොහෝ වාරයක් පැවතීමේ ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවිනි. "සමාධිය ආනන්තරික යැයි කීහ", "දෙවරක් එතෙරට නොයති" යනාදී සූත්‍ර පාඨයන් මෙහි අර්ථය සාධනය කරයි. ඕරම්භාගිය සංයෝජන ප්‍රහාණය කිරීමෙන් සෙඛ ධර්මයන්ගේ පරිපූර්ණ බව ප්‍රකාශ කර ඇති බැවින්, ඔබේ වචනය සමඟ අර්ථය විරුද්ධ වේ. ආයුෂ්මත් වච්ඡයන්ට (යනු මෙහි අදහසයි).

---

198. අභිඤ්ඤා වා කාරණන්ති යඤ්හි තං තත්‍ර තත්‍ර සක්ඛිභබ්බතාසඞ්ඛාතං ඉද්ධිවිධපච්චනුභවනාදි, තස්ස අභිඤ්ඤා කාරණං. අථ ඉද්ධිවිධපච්චනුභවනාදි අභිඤ්ඤා, එවං සති අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං කාරණං. අවසානෙ ඡට්ඨාභිඤ්ඤාය පන අරහත්තං. එත්ථ ච යස්මා පඨමසුත්තෙ ආසවක්ඛයො අධිප්පෙතො, ආසවා ඛීණා එව, න පුන ඛෙපෙතබ්බා, තස්මා තත්ථ ‘‘යාවදෙවා’’ති න වුත්තං. ඉධ ඵලසමාපත්ති අධිප්පෙතා, සා ච පුනප්පුනං සමාපජ්ජීයති, තස්මා ‘‘යාවදෙවා’’ති වුත්තං. තතො එව හි ‘‘අරහත්තං වා කාරණ’’න්ති වුත්තං. තඤ්හි ‘‘කුදාස්සු නාමාහං තදායතනං උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමි, [Pg.97] යදරියා එතරහි උපසම්පජ්ජ විහරන්තී’’ති (ම. නි. 1.465; 3.307) අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසු පිහං උපට්ඨපෙත්වා අභිඤ්ඤා නිබ්බත්තෙන්තස්ස කාරණං, තයිදං සබ්බසාධාරණං න හොතීති සාධාරණවසෙන නං දස්සෙන්තො ‘‘අරහත්තස්ස විපස්සනා වා’’ති ආහ.

198. "අභිඥාව හෝ හේතුවය" යනු ඒ ඒ තන්හි සාක්ෂාත් කිරීමට සුදුසු බව සංඛ්‍යාත වූ සෘද්ධි විධි අත්විඳීම ආදියට අභිඥාව හේතුව වේ. ඉදින් සෘද්ධි විධි අත්විඳීම ආදිය අභිඥාව නම්, එවිට අභිඥා පාදක ධ්‍යානය හේතුව වේ. අවසානයේ සයවන අභිඥාවෙන් අර්හත් භාවය ලැබේ. මෙහිදී පළමු සූත්‍රයේ ආසවක්ඛය (ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම) අදහස් කරන ලද බැවින් ද, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී ඇති බැවින් හා නැවත ක්ෂය කළ යුතු නොවන බැවින් ද, එහි "යම් තාක් ද" යන වචනය නොකියන ලදී. මෙහිදී ඵල සමාපත්තිය අදහස් කෙරේ, එය නැවත නැවතත් සමාපත්ති විය හැකි බැවින් "යම් තාක් ද" යයි කියන ලදී. ඒ නිසාම "අර්හත් භාවය හෝ හේතුවය" යි පවසන ලදී. "ආර්යයන් වහන්සේලා දැන් යම් ආයතනයකට පැමිණ වාසය කරද්ද, මම කවදා නම් එවැනි ආයතනයකට පැමිණ වාසය කරන්නෙම්ද?" යි අනුත්තර විමෝක්ෂයන් කෙරෙහි ආශාව උපදවා අභිඥාවන් උපදවන්නාට එය හේතුවකි. මෙය සැමට සාධාරණ නොවන බැවින්, සාධාරණ වශයෙන් එය දක්වමින් "අර්හත් භාවය සඳහා වූ විදර්ශනාව හෝ" යැයි පැවසීය.

---

200. පරිචරන්ති නාම විප්පකතබ්‍රහ්මචරියවාසත්තා. පරිචිණ්ණො හොති සාවකෙන නාම සත්ථු ධම්මෙ කත්තබ්බා පරිචරියා සම්මදෙව නිට්ඨාපිතත්තා. තෙනාහ ‘‘ඉති…පෙ… ථෙරො එවමාහා’’ති. තෙසං ගුණානන්ති තෙසං අසෙක්ඛගුණානං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

200. "පිරිවරති" යනු නිම නොකළ බ්‍රහ්මචර්යාවාසය ඇති බැවිනි. "පිරිවරන ලද්දේ වෙයි" යනු ශ්‍රාවකයෙකු විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්මයෙහි කළ යුතු වූ උපස්ථානය මැනවින් නිම කරන ලද බැවිනි. එහෙයින් "මෙසේ...පෙ... තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ" යි කීහ. "ඔවුන්ගේ ගුණයන්ගේ" යනු එම අසෙඛ ගුණයන්ගේ ය. ඉතිරිය පහසුවෙන් දත හැකිය.

---

මහාවච්ඡසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

මහා වච්ඡ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනය (ගැඹුරු අර්ථ ප්‍රකාශනය) නිම කරන ලදී.

---

4. දීඝනඛසුත්තවණ්ණනා

4. දීඝනඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

---

201. ඛනනං ඛතං, සූකරස්ස ඛතං එත්ථ අත්ථීති සූකරඛතා, සූකරස්ස වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ පඨමං ඛතං උපාදාය සූකරඛතා, තාය. එවංනාමකෙති එවං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමකෙ. පංසුධොතෙති ධොතපංසුකෙ. ඔතරිත්වා අභිරුහිතබ්බන්ති පකතිභූමිතො අනෙකෙහි සොපානඵලකෙහි ඔතරිත්වා පුන ලෙණද්වාරං කතිපයෙහි අභිරුහිතබ්බං.

201. හෑරීම 'ඛත' නම් වේ, ඌරෙකුගේ හෑරීමක් මෙහි ඇති බැවින් 'සූකරඛතා' නම් වේ. නැතහොත් මෙම බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි ඌරෙකු විසින් පළමුව හාරන ලද බැවින් 'සූකරඛතා' නම් වේ, එයින් (එම ලෙන). "එම නම ඇති" යනු ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් ලත් නම ඇති යන්නයි. "පස් සෝදා හරින ලද" යනු ධූලි සෝදා හරින ලද යන්නයි. "බැස නැගිය යුතුය" යනු සාමාන්‍ය භූමියේ සිට පඩිපෙළවල් රාශියකින් බැස නැවත ලෙන් දොරටුවට පඩි කිහිපයකින් නැගිය යුතුය යන්නයි.

---

ඨිතකොවාති මාතුලස්ස ඨිතත්තා තත්ථ සගාරවසපතිස්සවසෙන ඨිතකොව. කිඤ්චාපි සබ්බ-සද්දො අවිසෙසතො අනවසෙසපරියාදායකො, වත්ථුඅධිප්පායානුරොධී පන සද්දප්පයොගොති තමත්ථං සන්ධාය පරිබ්බාජකො ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති ආහ. යා ලොකෙ මනුස්සඋපපත්තියොතිආදිකා උපපත්තියො, තා අනත්ථසමුදාගතා තත්ථ තත්ථෙව සත්තානං උච්ඡිජ්ජනතො, තස්මා සමයවාදීහි වුච්චමානා සබ්බා ආයතිං උප්පජ්ජනඋපපත්ති න හොති. ජලබුබ්බුළකා විය හි ඉමෙ සත්තා තත්ථ තත්ථ සමයෙ උප්පජ්ජිත්වා භිජ්ජන්ති, තෙසං තත්ථ පටිසන්ධි නත්ථීති අස්ස අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘පටිසන්ධියො’’තිආදි. අස්ස අධිප්පායං මුඤ්චිත්වාති යෙනාධිප්පායෙන පරිබ්බාජකො ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති ආහ, තං තස්ස අධිප්පායං ජානන්තොපි අජානන්තො විය හුත්වා තස්ස අක්ඛරෙ තාව දොසං දස්සෙන්තොති [Pg.98] පදෙසසබ්බං සන්ධාය තෙන වුත්තං, සබ්බසබ්බවිසයං කත්වා තත්ථ දොසං ගණ්හන්තො. යථා ලොකෙ කෙනචි ‘‘සබ්බං වුත්තං, තං මුසා’’ති වුත්තෙ තස්ස වචනස්ස සබ්බන්තොගධත්තා මුසාභාවො ආපජ්ජෙය්‍ය, එවං ඉමස්සපි ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති වදතො තථා පවත්තා දිට්ඨිපි නක්ඛමතීති අත්ථතො ආපන්නමෙව හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘එසාපි තෙ දිට්ඨි නක්ඛමතී’’ති. යථා පන කෙනචි ‘‘සබ්බං වුත්තං මුසා’’ති වුත්තෙ අධිප්පායානුරොධිනී සද්දප්පවත්ති, තස්ස වචනං මුඤ්චිත්වා තදඤ්ඤෙසමෙව මුසාභාවො ඤායාගතො, එවමිධාපි ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති වචනතො යස්සා දිට්ඨියා වසෙන ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති තෙන වුත්තං, තං දිට්ඨිං මුඤ්චිත්වා තදඤ්ඤමෙව යථාධිප්පෙතං සබ්බං නක්ඛමතීති අයමත්ථො ඤායාගතො, භගවා පන වාදීවරො සුඛුමාය ආණියා ථූලං ආණිං නීහරන්තො විය උපායෙන තස්ස දිට්ඨිගතං නීහරිතුං තස්ස අධිප්පායෙන අවත්වා සද්දවසෙන තාව ලබ්භමානං දොසං දස්සෙන්තො ‘‘යාපි ඛො තෙ’’තිආදිමාහ. තෙන වුත්තං – ‘‘අස්ස අධිප්පායං මුඤ්චිත්වා අක්ඛරෙ තාව දොසං දස්සෙන්තො’’ති.

"සිටියදීම" යනු මාමණ්ඩිය සිටි බැවින් එහි ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව සිටියදීම යන්නයි. 'සබ්බ' (සියල්ල) යන වචනය විශේෂ කිරීමකින් තොරව කිසිවක් ඉතිරි නොකර සියල්ල අල්ලා ගත්තද, වචන භාවිතය වස්තූන්ගේ අදහසට අනුරූප වේ. එම අර්ථය සලකා පරිබ්බ්‍රාජකයා "මට සියල්ල රුචි නොවේ" යයි පැවසීය. ලෝකයෙහි මනුෂ්‍ය උප්පත්තිය ආදී යම් උප්පත්තීන් ඇද්ද, ඒ ඒ තැන්හිම සත්වයන් උච්ඡේද වන බැවින් ඒවා අනර්ථය පිණිස පවතී. එබැවින් අන්‍ය මතධාරීන් විසින් පවසන අනාගතයෙහි උපදින කිසිදු උප්පත්තියක් නැත. දිය බුබුළක් මෙන් මෙම සත්වයන් ඒ ඒ අවස්ථාවන්හි උපදී, පසුව බිඳී යයි, ඔවුන්ගේ නැවත උපතක් නැත යන්න ඔහුගේ අදහසයි. එහෙයින් "ප්‍රතිසන්ධීන්" යනාදිය පවසන ලදී. "ඔහුගේ අදහස අත්හැර" යනු පරිබ්බ්‍රාජකයා "මට සියල්ල රුචි නොවේ" යයි පැවසුවේ යම් අදහසකින් ද, ඔහුගේ එම අදහස දැන සිටියද නොදන්නාක් මෙන් වී, ඔහුගේ වචනවලම දෝෂ දක්වනු පිණිස එක් කොටසක් ගැන කියන ලද 'සියල්ල' යන්න, සියලුම දේ විෂය කරගෙන එහි දෝෂයක් ගත්තේය. ලෝකයෙහි යමෙකු විසින් "පවසන ලද සියල්ල බොරුය" යි කී විට ඔහුගේ එම වචනය ද 'සියල්ල' යන්නට ඇතුළත් බැවින් එයද බොරු බවට පත් වන්නා සේ, "මට සියල්ල රුචි නොවේ" යයි පවසන මොහුට ද ඔහු දරන එම දෘෂ්ටිය ද රුචි නොවන බව අර්ථ වශයෙන් සිද්ධ වේ. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ඔබේ ඔය දෘෂ්ටිය ද ඔබට රුචි නොවේද?" යි වදාළ සේක. යමෙකු "පවසන ලද සියල්ල බොරුය" යි කී විට එම වචන පැවැත්ම අදහසට අනුරූප වන බැවින්, ඔහුගේ එම වචනය හැර අන් අයගේ වචන පමණක් බොරු බව න්‍යායානුකූලව සිද්ධ වන්නා සේ, මෙහිදී ද "මට සියල්ල රුචි නොවේ" යන වචනයෙන් යම් දෘෂ්ටියක් නිසා ඔහු එසේ පැවසුවේ ද, එම දෘෂ්ටිය හැර අදහස් කරන ලද අනෙක් සියල්ල රුචි නොවේ යන අර්ථය න්‍යායානුකූලව ලැබේ. එහෙත් වාදීවරයන් අතර උත්තම වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියුම් ඇණයකින් ගන ඇණයක් ගලවන්නාක් මෙන්, උපායශීලීව ඔහුගේ දෘෂ්ටිය ඉවත් කරනු පිණිස, ඔහුගේ අදහස අනුව නොකියා වචන අනුව ලැබෙන දෝෂය දක්වමින් "යම් ඒ ඔබේ දෘෂ්ටිය ද" යනාදිය වදාළ සේක. එබැවින් "ඔහුගේ අදහස අත්හැර වචනවලම දෝෂ දක්වමින්" යයි කියන ලදී.

---

පරිබ්බාජකො පන යං සන්ධාය ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති මයා වුත්තං, ‘‘අයං සො’’ති යථාවුත්තදොසපරිහරණත්ථං තස්මිං අත්ථෙ වුච්චමානෙ එස දොසො සබ්බො න හොති, එවම්පි සමණො ගොතමො මම වාදෙ දොසමෙව ආරොපෙය්‍යාති අත්තනො අජ්ඣාසයං නිගුහිත්වා යථාවුත්තදොසං පරිහරිතුකාමො ‘‘එසා මෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ තම්පස්ස තාදිසමෙවාති යං ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති ගහිතං වත්ථු, තම්පි තාදිසමෙව භවෙය්‍යාති. අයඤ්ච සබ්බන්තොගධදිට්ඨි මය්හම්පි දිට්ඨිවත්ථු, තං මෙ ඛමෙය්‍යවාති. යස්මා පන ‘‘එසාපි දිට්ඨි තුය්හං නක්ඛමතී’’ති යාපි දිට්ඨි වුත්තා භවතා ගොතමෙන, සාපි මය්හං නක්ඛමති, තස්මා සබ්බං මෙ නක්ඛමතෙවාති පරිබ්බාජකස්ස අධිප්පායො. තෙනාහ – ‘‘තං පරිහරාමීති සඤ්ඤාය වදතී’’ති. තථා ච වක්ඛති ‘‘තස්මාපි උච්ඡෙදදිට්ඨි මය්හං නක්ඛමතී’’ති. ‘‘එසා මෙ දිට්ඨී’’ති යා ඨිතිභූතා දිට්ඨි, තාය ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති පනෙත්ථ සබ්බග්ගහණෙන ගහිතත්තා ආහ – ‘‘අත්ථතො පනස්ස එසා දිට්ඨි න මෙ ඛමතීති ආපජ්ජතී’’ති. අයං දොසොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්ස පනා’’තිආදි. එසාති දිට්ඨි. රුචිතන්ති දිට්ඨිදස්සනෙන අභිනිවිසිත්වා රොචෙත්වා ගහිතං. තෙන හි දිට්ඨිඅක්ඛමෙන අරුචිතෙන භවිතබ්බන්ති සති දිට්ඨියා අක්ඛමභාවෙ තතො තාය ගහිතාය ඛමෙය්‍ය රුච්චෙය්‍ය යථා, එවං සබ්බස්ස අක්ඛමභාවෙති [Pg.99] අපරභාගෙ සබ්බං ඛමති රුච්චතීති ආපජ්ජති. න පනෙස තං සම්පටිච්ඡතීති එස ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති එවං වදන්තො උච්ඡෙදවාදී තං වුත්තනයෙන සබ්බස්ස ඛමනං රුච්චනං න සම්පටිච්ඡති. ඤායෙන වුත්තමත්ථං කථං න සම්පටිච්ඡතීති ආහ ‘‘කෙවලං තස්සාපි උච්ඡෙදදිට්ඨියා උච්ඡෙදමෙව ගණ්හාතී’’ති. සබ්බෙසඤ්හි ධම්මානං ආයතිං උප්පාදං අරුච්චිත්වා තං සන්ධාය අයං ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති වදති, උච්ඡෙදදිට්ඨිකෙසු ච උච්ඡින්නෙසු කුතො උච්ඡෙදදිට්ඨිසභාවොති.

පරිබ්‍රාජකයා විසින් තමා පැවසූ 'මට සියල්ල රුචි නොවේ' යන වචනයෙහි අන්තර්ගත දෝෂ මඟහරවා ගැනීම සඳහා, 'මේ එයයි' යන්නෙන් අදහස් කළ කාරණය පැහැදිලි කරන විට, එම සියලු දෝෂ ඉවත් වන බවත්, එසේ නොකළහොත් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ තම වාදයෙහි දෝෂාරෝපණය කරනු ඇතැයි සිතා තමාගේ අදහස සඟවා එම දෝෂය මඟහරවා ගනු කැමැත්තෙන් 'මේ මාගේ (දෘෂ්ටියයි)' යනාදිය පැවසීය. එහි 'තම්පස්ස තාදිසමේවා' යනු 'මට සියල්ල රුචි නොවේ' යයි ගන්නා ලද යම් කරුණක් වේද, එයද එවැනිම විය යුතු බවයි. 'මේ සියල්ල ඇතුළත් වූ දෘෂ්ටිය මාගේ ද දෘෂ්ටි විෂයයකි, එය මට රුචි විය යුතු නොවේද?' යන්න මෙහි අදහසයි. 'ගෞතමයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ විසින් පවසන ලද යම් දෘෂ්ටියක් වේද, එයද මට රුචි නොවේ, එබැවින් මට සියල්ල රුචි නොවේමය' යන්න පරිබ්‍රාජකයාගේ අදහසයි. එබැවින් 'එය මඟහරිමි යන හැඟීමෙන් පවසයි' යයි කියන ලදී. ඒ බව ඉදිරියට 'එබැවින් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ද මට රුචි නොවේ' යයි පවසනු ඇත. 'මේ මාගේ දෘෂ්ටියයි' යනුවෙන් යම් ස්ථාවර දෘෂ්ටියක් පවතීද, එහි 'සියල්ල' යන වචනයෙන් එයද ග්‍රහණය වන බැවින් 'අර්ථ වශයෙන් ඔහුට මෙම දෘෂ්ටිය රුචි නොවන බවට පත්වේ' යයි පැවසීය. මෙහි ඇති දෝෂය පෙන්වීමට 'යමෙකුට වනාහි' යනාදිය පැවසීය. 'එය' යනු දෘෂ්ටියයි. 'රුචිත' යනු දෘෂ්ටිය දැකීමෙන් තදින් අල්ලාගෙන රුචි කළ දෙයයි. දෘෂ්ටිය රුචි නොවන කල්හි, එම දෘෂ්ටිය රුචි විය යුතු මෙන්ම, සියල්ල රුචි නොවන කල්හි පසුව සියල්ල රුචි වන බවට පත්වේ. ඔහු එය පිළිගන්නේ නැත. 'මට සියල්ල රුචි නොවේ' යයි පවසන මෙම උච්ඡේදවාදියා, ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයට සියල්ල රුචි වීම පිළිගන්නේ නැත. න්‍යායානුකූලව පැවසූ අර්ථය ඔහු පිළිගන්නේ නැත්තේ ඇයිද යත්, 'ඔහු හුදෙක් එම උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙන්ම උච්ඡේදයම ගනී' යනුවෙනි. සියලු ධර්මයන්ගේ මතු උත්පත්තිය රුචි නොකර, එය අරමුණු කරගෙන මොහු 'මට සියල්ල රුචි නොවේ' යයි පවසයි. උච්ඡේද දෘෂ්ටිකයන් උච්ඡේද වූ කල්හි උච්ඡේද දෘෂ්ටියක ස්වභාවය කොහින්ද?

---

තෙනාති තෙන කාරණෙන, යස්මා ඉධෙකච්චෙ සත්තා ඊදිසං දිට්ඨිං පග්ගය්හ තිට්ඨන්ති, තස්මාති වුත්තං හොති. පජහනකෙන වා චිත්තෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා පජහනකෙහි අප්පජහනකෙ නිද්ධාරෙතුං භගවා ‘‘අතො…පෙ… බහුතරා’’ති අවොචාති ආහ – ‘‘පජහනකෙසු නිස්සක්ක’’න්ති යථා ‘‘පඤ්චසීලෙහි පභාවනා පඤ්ඤවන්තතරා’’ති. ‘‘බහූ’’ති වත්වා න කෙවලං බහූ, අථ ඛො අතිවිය බහූති දස්සෙන්තො ‘‘බහුතරා’’ති ආහ. ‘‘බහූ හී’’ති නයිදං නිස්සක්කවචනං, අථ ඛො පච්චත්තවචනං. කථං හි-සද්දොති ආහ ‘‘හි-කාරො නිපාතමත්ත’’න්ති. අනිස්සක්කවචනං තාව තස්ස පජහනකානං බහුභාවතො තෙපි පරතො ‘‘බහුතරා’’ති වුච්චීයන්ති. මූලදස්සනන්ති යෙ තාදිසං දස්සනං පඨමං උපාදියන්ති, තජ්ජාතිකමෙව පච්ඡා ගහිතදස්සනං. විජාතියඤ්හි පඨමං ගහිතදස්සනං අප්පහාය විජාතියස්ස ගහණං න සම්භවති විරුද්ධස්ස අභිනිවෙසස්ස සහ අනවට්ඨානතො. අවිරුද්ධං පන මූලදස්සනං අවිස්සජ්ජිත්වා විසයාදිභෙදභින්නං අපරදස්සනං ගහෙතුං ලබ්භති. තෙනාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි.

‘තේනා’ යනු ඒ හේතුවෙනි. මෙහි ඇතැම් සත්ත්වයෝ මෙබඳු දෘෂ්ටියක් දැඩිව ගෙන සිටින නිසා යන අර්ථයයි. අත්හරින සුළු සිතින් යුතුව එක්තැනක රැස්කොට, අත්හරින අය සහ අත්නොහරින අය වෙන් කර දැක්වීමට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මීට වඩා... බහුතරය’ යයි වදාළ සේක. ‘බොහෝ’ යයි පවසා එය හුදෙක් බොහෝමයක් පමණක් නොව, අතිශයින්ම බොහෝ බව පෙන්වීමට ‘බහුතර’ යයි වදාළහ. ‘බහූ හි’ යන්න මෙහි නිස්සක්ක විභක්තියක් (පස්වන විභක්තිය) නොවේ, එය ප්‍රථමා විභක්තියයි. ‘හි’ යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. එය අත්හරින අයගේ බහුත්වය නිසා ඔවුන්ට වඩා අනෙක් අය ‘බහුතර’ යයි කියනු ලැබේ. ‘මූලදස්සන’ යනු එවැනි දර්ශනයක් මුලින්ම උපාදානය කර ගැනීමයි. පසුව ගන්නා දර්ශනය ද එවැනිම ජාතියේ එකකි. මුලින් ගත් විජාතික දර්ශනයක් අත්නොහැර තවත් විජාතික දර්ශනයක් ගැනීම සිදුවිය නොහැක්කේ විරුද්ධ වූ අභිනිවේශයන් එකට පැවතිය නොහැකි බැවිනි. එහෙත් අවිරුද්ධ වූ මූලික දර්ශනය අත්නොහැර විෂය ආදී වශයෙන් වෙනස් වූ වෙනත් දර්ශනයක් ගැනීමට පුළුවන. එබැවින් ‘මෙහි ද’ යනාදිය පවසන ලදී.

---

තත්ථ කිඤ්චාපි එකච්චසස්සතවාදො සස්සතුච්ඡෙදාභිනිවෙසානං වසෙන යථාක්කමං සස්සතුච්ඡෙදග්ගාහනජාතිකො, උච්ඡෙදග්ගාහෙන පන සස්සතාභිනිවෙසස්ස තංගාහෙන ච අසස්සතාභිනිවෙසස්ස විරුජ්ඣනතො උභයත්ථපි ‘‘එකච්චසස්සතං වා ගහෙතුං න සක්කා’’ති වුත්තං, තථා ‘‘සස්සතං වා උච්ඡෙදං වා න සක්කා ගහෙතු’’න්ති ච. මූලසස්සතඤ්හි පඨමං ගහිතං. ආයතනෙසුපි යොජෙතබ්බන්ති පඨමං චක්ඛායතනං සස්සතන්ති ගහෙත්වා අපරභාගෙ න කෙවලං චක්ඛායතනමෙව සස්සතං, සොතායතනම්පි සස්සතං, ඝානායතනාදිපි සස්සතන්ති ගණ්හාතීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. ආයතනෙසුපීති පි-සද්දෙන ධාතූනං ඉන්ද්‍රියානම්පි ගාහො දට්ඨබ්බො. ඉදං සන්ධායාති [Pg.100] ‘‘මූලෙ සස්සත’’න්තිආදිනා වුත්තපඨමග්ගාහස්ස සමානජාතියං අපරග්ගාහං සන්ධාය.

එහි ඇතැම්විට ඒකච්චසස්සතවාදය (ඇතැම් දේ නිත්‍ය බව) සස්සත සහ උච්ඡේද අභිනිවේශයන්ගේ වශයෙන් පිළිවෙළින් සස්සත හා උච්ඡේද ග්‍රහණයන් ඇති කරන ස්වභාවයක් ගත්තද, උච්ඡේද ග්‍රහණයෙන් සස්සත අභිනිවේශය ද, සස්සත ග්‍රහණයෙන් අසස්සත අභිනිවේශය ද විරුද්ධ වන බැවින්, එම අවස්ථා දෙකේදීම ‘ඒකච්චසස්සතය හෝ ගැනීමට නොහැකිය’ යනුවෙන් මෙන්ම ‘සස්සතය හෝ උච්ඡේදය ගැනීමට නොහැකිය’ යනුවෙන් ද පවසන ලදී. මක්නිසාද යත් මුලින්ම සස්සතය ගනු ලැබූ බැවිනි. ආයතනයන්හි ද යෙදිය යුතුය යනු, මුලින් චක්ඛායතනය නිත්‍යයැයි ගෙන පසුව චක්ඛායතනය පමණක් නොව සෝතායතනය ද නිත්‍යයැයි, ඝාණායතනය ආදිය ද නිත්‍යයැයි ග්‍රහණය කිරීමේ ක්‍රමය අනුව යෙදිය යුතුය. ‘ආයතනයන්හි ද’ යන මෙහි ‘ද’ (පි) ශබ්දයෙන් ධාතු සහ ඉන්ද්‍රියයන් ග්‍රහණය කිරීම ද දත යුතුය. මෙය අරමුණු කරගෙන යනු ‘මූල සස්සත’ යනාදී වශයෙන් පැවසූ ප්‍රථම ග්‍රහණයට සමාන ජාතියේ දෙවන ග්‍රහණයක් අරමුණු කරගෙනයි.

---

දුතියවාරෙ පඨමවාරෙ වුත්තසදිසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. තත්ථ ආදීනවං දිස්වාති ‘‘යදි රූපං සස්සතං සියා, නයිදං ආබාධාය සංවත්තෙය්‍ය. යස්මා ච ඛො ඉදං රූපං අසස්සතං, තස්මා අභිණ්හපටිපීළනට්ඨෙන උදයවයවන්තතාය රූපං අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්නං, සස්සතාභිනිවෙසො මිච්ඡා’’තිආදිනා තත්ථ සස්සතවාදෙ ආදීනවං දොසං දිස්වා. ඔළාරිකන්ති තස්මා පටිපීළනට්ඨෙන අයාථාවග්ගාහතාය රූපං න සණ්හං ඔළාරිකමෙව. වෙදනාදීනම්පි අනිච්චාදිභාවදස්සනං රූපවෙදනාආදීනං සමානයොගක්ඛමත්තා. විස්සජ්ජෙතීති පජහති.

දෙවන වාරයේදී, පළමු වාරයේ කියන ලද ක්‍රමයටම අර්ථය දත යුතුය. එහි ‘ආදීනව දැක’ යනු, ‘ඉදින් රූපය නිත්‍ය වන්නේ නම්, මෙය පීඩාව පිණිස පවතින්නේ නැත. යම් හෙයකින් මෙම රූපය අනිත්‍ය ද, එබැවින් නිරන්තරයෙන් පෙළෙන අර්ථයෙන් ද, උදය-වැය (ඇතිවීම හා නැතිවීම) පවතින බැවින් ද රූපය අනිත්‍යය, සංඛතය, පටිච්චසමුප්පන්නය, සස්සත අභිනිවේශය මිථ්‍යාවකි’ යනාදී වශයෙන් සස්සතවාදයෙහි ආදීනව හෙවත් දෝෂ දැකීමයි. ‘ඕළාරික’ යනු පෙළෙන අර්ථයෙන් ද තථ්‍ය නොවන ග්‍රහණයක් බැවින් ද රූපය සූක්ෂ්ම නොව රළුමය යන්නයි. වේදනා ආදියේ ද අනිත්‍ය බව දැකීම, රූප හා වේදනා ආදියේ පවතින සමාන ස්වභාවය නිසා වේ. ‘විස්සජ්ජේති’ යනු අත්හරියි යන්නයි.

---

තිස්සො ලද්ධියොති සස්සතුච්ඡෙදඑකච්චසස්සතදිට්ඨියො. යස්මා සස්සතදිට්ඨිකා වට්ටෙ රජ්ජනස්ස ආසන්නා. තථා හි තෙ ඔලීයන්තීති වුච්චන්ති, භවාභවදිට්ඨීනං වසෙන ඉමෙසං සත්තානං සංසාරතො සීසුක්ඛිපනං නත්ථීති එතාව තිස්සො විසෙසතො ගහෙතබ්බා.

‘ලබ්ධි තුන’ යනු සස්සත, උච්ඡේද සහ ඒකච්චසස්සත යන දෘෂ්ටි තුනයි. සස්සත දෘෂ්ටිකයෝ සංසාර වට්ටයෙහි ඇලීමට ආසන්නය. එසේම ඔවුන් ‘එලී සිටින්නෝ’ යයි කියනු ලැබේ. භව හා අභව දෘෂ්ටිවල බලපෑමෙන් මෙම සත්ත්වයන්ට සංසාරයෙන් හිස එසවීමක් (මිදීමක්) නැති බැවින්, මෙම ලබ්ධි තුන විශේෂයෙන්ම ගත යුතුය.

---

ඉධලොකං පරලොකඤ්ච අත්ථීති ජානාතීති එත්තාවතා සස්සතදස්සනස්ස අප්පසාවජ්ජතාකාරණමාහ, වට්ටං අස්සාදෙති, අභිනන්දතීති ඉමිනා දන්ධවිරාගතාය. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. ඉධලොකං පරලොකඤ්ච අත්ථීති ජානාතීති ඉමිනා තාසු තාසු ගතීසු සත්තානං සංසරණං පටික්ඛිපතීති දස්සෙති, සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං අත්ථීති ජානාතීති ඉමිනා කම්මඵලං. කුසලං න කරොතීති ඉමිනා කම්මං, අකුසලං කරොන්තො න භායතීති ඉමිනා පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි සභාවතො ජායන්තීති දස්සෙති. වට්ටං අස්සාදෙති අභිනන්දති තන්නින්නභාවතො. සීඝං ලද්ධිං ජහිතුං න සක්කොති වට්ටුපච්ඡෙදස්ස අරුච්චනතො. උච්ඡෙදවාදී හි තස්මිං භවෙ උච්ඡෙදං මඤ්ඤති. තතො පරං ඉධලොකං පරලොකඤ්ච අත්ථීති ජානාති සුකතදුක්කටානං ඵලං අත්ථීති ජානාති කම්මඵලවාදීභාවතො. යෙභුය්‍යෙන හි උච්ඡෙදවාදී සභාවනියතියදිච්ඡාභිනිවෙසෙසු අඤ්ඤත්‍රාභිනිවෙසො හොති. සීඝං දස්සනං පජහති වට්ටාභිරතියා අභාවතො. පාරමියො පූරෙතුං සක්කොන්තො පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා, ලොකවොහාරමත්තෙනෙව සො සම්මාසම්බුද්ධො හුත්වා පරිනිබ්බායතීති යොජනා. අසක්කොන්තොති බුද්ධො හොතුං අසක්කොන්තො. අභිනීහාරං [Pg.101] කත්වා අග්ගසාවකාදිභාවස්ස අභිනීහාරං සම්පාදෙත්වා. සාවකො හුත්වාති අග්ගසාවකො මහාසාවකො හුත්වා, තත්ථාපි තෙවිජ්ජො ඡළභිඤ්ඤො පටිසම්භිදාප්පත්තො වා සුක්ඛවිපස්සකො එව වා බුද්ධසාවකො හුත්වා පරිනිබ්බායති. සබ්බමිදං උච්ඡෙදවාදිනො කල්‍යාණමිත්තනිස්සයෙන සම්මත්තනියාමොක්කමනෙ ඛිප්පවිරාගතාදස්සනත්ථං ආගතං. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි.

මෙලොව හා පරලොව ඇතැයි දන්නා පමණින් ශාස්වත දෘෂ්ටියෙහි අල්ප සාවද්‍ය බව (අඩු දෝෂ සහිත බව) පවසයි. 'සංසාර චක්‍රය රස විඳියි, එය අභිනන්දනය කරයි' යන්නෙන් පවසන්නේ වීතරාගී බවෙහි ඇති ප්‍රමාදයයි. එබැවින් 'තස්මා' යනාදිය වදාරන ලදී. මෙලොව හා පරලොව ඇතැයි දන්නා බවින් ඒ ඒ ගතිවල සත්ත්වයන්ගේ සක්මන් කිරීම (සංසරණය) ප්‍රතික්ෂේප කරන බව පෙන්වයි. සුකෘත හා දුෂ්කෘත කර්මයන්ගේ ඵල ඇති බව දන්නා බවින් කර්ම ඵලය පෙන්වයි. කුසල් නොකරයි යන්නෙන් කර්මය ද, අකුසල් කරමින් බිය නොවෙයි යන්නෙන් පින් පව් ස්වභාවයෙන්ම හටගන්නා බව ද පෙන්වයි. සංසාර චක්‍රයට නැඹුරු වූ බැවින් එය රස විඳියි, අභිනන්දනය කරයි. සංසාර චක්‍රය සිඳ දැමීමට අකමැති බැවින් වහාම දෘෂ්ටිය අත්හැරීමට නොහැකිය. උච්ඡේදවාදියා වනාහි එම භවයෙහිදීම විනාශය (උච්ඡේදය) සිතයි. ඉන් පසුව මෙලොව හා පරලොව ඇති බව දනියි, කර්මඵලවාදියෙකු වන බැවින් පින් පව්වල ඵල ඇති බව දනියි. බෙහෝ විට උච්ඡේදවාදියා ස්වභාවනියතිවාදය හා අහේතුකවාදය වැනි දෘෂ්ටි අතුරින් යම් දෘෂ්ටියක ඇලුනේ වෙයි. සංසාරයෙහි ඇලීමක් නොමැති බැවින් වහාම දෘෂ්ටිය අත්හරියි. පාරමිතා පිරිය හැකි නම් පසේබුදු වී, ලෝක ව්‍යවහාර මාත්‍රයෙන් පමණක් ඒ සම්මා සම්බුදුවරයාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාති යනු මෙහි යෝජනාවයි. 'අසක්කොන්තෝ' යනු බුදු වීමට නොහැකි වන්නායි. අභිනීහාර කොට යනු අග්‍රශ්‍රාවකාදී භාවය සඳහා අභිනීහාරය සම්පූර්ණ කොටයි. ශ්‍රාවකයෙකු වී යනු අග්‍රශ්‍රාවක හෝ මහාශ්‍රාවක වී, එහිදී ද තෙවිජ්ජා, ෂඩභිඥා, පටිසම්භිදාප්‍රාප්ත හෝ වියළි විදර්ශක බුද්ධ ශ්‍රාවකයෙකු වී පිරිනිවන් පායි. මේ සියල්ල උච්ඡේදවාදියාට කල්‍යාණමිත්‍ර ඇසුර නිසා සම්මත්ත නියාමයට (මාර්ගයට) බැසීමෙහි ඇති ශීඝ්‍ර විරාගී බව පෙන්වීම පිණිස දක්වන ලදී. එබැවින් 'තස්මා' යනාදිය වදාරන ලදී.

---

202. කඤ්ජියෙනෙවාති ආරනාළෙන. කඤ්ජියසදිසෙන උච්ඡෙදදස්සනෙන. පූරිතොති පරිපුණ්ණජ්ඣාසයො. සොති පරිබ්බාජකො. අප්පහායාති අභින්දිත්වා. විග්ගහොති කලහො ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධග්ගාහොති කත්වා. විවාදන්ති විරුද්ධවාදං. විඝාතන්ති විරොධහෙතුකං චිත්තවිඝාතං. විහෙසන්ති විග්ගහවිවාදනිමිත්තං කායිකං චෙතසිකඤ්ච කිලමථං. ආදීනවං දිස්වාති එතාසං දිට්ඨීනං එවරූපො ආදීනවො, අනිය්‍යානිකභාවතාය පන සම්පති ආයතිඤ්ච මහාදීනවොති එවං ආදීනවං දිස්වා.

202. කාඩියෙන් ම (පැසූ කැඳෙන්) යනු 'ආරනාල' වලිනි. කාඩියකට බඳු වූ උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙනි. 'පූරිතෝ' යනු පිරුණු අදහස් ඇත්තා ය. 'සෝ' යනු ඒ පරිබ්‍රාජකයා ය. 'අප්පහාය' යනු නොබිඳ ය. 'විග්ගහ' යනු කලහයයි, 'මෙයම සත්‍යය, අනෙක හිස් ය' යැයි අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඇති කරගන්නා විරුද්ධ ග්‍රහණයයි. 'විවාද' යනු විරුද්ධ වාදයයි. 'විඝාත' යනු විරුද්ධත්වය හේතුවෙන් හටගන්නා චිත්ත පීඩාවයි. 'විහේසා' යනු විග්‍රහ හා විවාද නිමිත්ත කොට ගත් කායික හා චෛතසික වෙහෙසයි. 'ආදීනවං දිස්වා' යනු මේ දෘෂ්ටීන්ගේ මෙබඳු වූ ආදීනව, එනම් නිසැකවම විමුක්තියක් නොලැබෙන බැවින් වර්තමානයෙහි හා අනාගතයෙහි ඇති වන මහා ආදීනව දැකීමයි.

---

205. ‘‘එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.241; සං. නි. 3.8) කායං අන්වෙතීති කායන්වයො, සොයෙව, තස්ස වා සමූහො කායන්වයතා, කායපටිබද්ධො කිලෙසො. තෙනාහ ‘‘කායං…පෙ… අත්ථො’’ති.

205. 'ඒ මම වෙමි, ඒ මාගේ ආත්මයයි' යනාදී වශයෙන් ශරීරය අනුව යන්නේ 'කායාන්වය' නම් වේ. එයම හෝ එහි සමූහය කායාන්වයතාවයි, එය ශරීරය හා බැඳුණු කෙලෙසයි. එබැවින් 'කායං...පෙ... අත්ථෝ' යැයි පවසන ලදී.

---

අසම්මිස්සභාවන්ති අසඞ්කරතො වවත්ථිතභාවං. තෙන තාසං යථාසකං පච්චයානං උප්පජ්ජිත්වා විගමං දස්සෙති. එවඤ්හි තාසං කදාචිපි සඞ්කරො නත්ථි. තෙනාහ ‘‘තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො’’තිආදි. සරූපං අග්ගහෙත්වා ‘‘අඤ්ඤා වෙදනා’’ති අනියමෙන වුත්තත්තා තමෙව විගමං දස්සෙන්තො ‘‘අනුප්පන්නාව හොන්ති අන්තරහිතා වා’’ති ආහ. සරූපතො නියමෙත්වා වුච්චමානෙ කාචි අනුප්පන්නා වා හොති, කාචි අන්තරහිතා වාති. චුණ්ණවිචුණ්ණභාවදස්සනත්ථන්ති ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජමානභාවදස්සනත්ථං.

මිශ්‍ර නොවන බව (අසම්මිස්සභාවය) යනු එකිනෙකට මිශ්‍ර නොවී වෙන් වෙන්ව පවතින බවයි. එයින් ඒ ඒ වේදනාවන් තමන්ට අදාළ ප්‍රත්‍යයන් නිසා හටගෙන නැති වී යන බව පෙන්වයි. මෙසේ ඒවායේ කිසිදා මිශ්‍ර වීමක් සිදු නොවේ. එබැවින් 'තත්‍රායං සංඛේපත්ථෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. ස්වරූපය (නිශ්චිත ලක්ෂණය) ග්‍රහණය නොකොට 'වෙනත් වේදනාවක්' යැයි අනිශ්චිතව පවසා ඇති බැවින්, එම නිරුද්ධ වීම පෙන්වමින් 'නූපන්නේම වෙයි හෝ අතුරුදහන් වූයේ වෙයි' යනුවෙන් පැවසීය. ස්වරූපයෙන් නියම කොට පවසන විට කිසිවක් නූපන්නේ හෝ කිසිවක් අතුරුදහන් වූයේ හෝ වෙයි. 'චුණ්ණ විචුණ්ණ' භාවය පෙන්වීමට යනු ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය බිඳී යන බව පෙන්වීමටයි.

---

න කෙනචි සංවදතීති කෙනචි පුග්ගලෙන සද්ධිං දිට්ඨිරාගවසෙන සංකිලිට්ඨචිත්තො න වදති. තෙනාහ ‘‘සස්සතං ගහෙත්වා’’තිආදි. න විවදතීති විරුද්ධභාවො හුත්වා න විවදති. පරිවත්තෙත්වාති උච්ඡෙදං ගහෙත්වා එකච්චසස්සතං ගහෙත්වා එවං වුත්තනයෙන තයොපි වාදා පරිවත්තෙත්වා යොජෙතබ්බා[Pg.102]. තෙන වොහරතීති තෙන ලොකවොහාරෙන ලොකසමඤ්ඤං අනතිධාවන්තො සත්තො පුරිසො පුග්ගලොතිආදිනා වොහරති, න පන ඉතො බාහිරකා විය අභිනිවිසති. තෙනාහ ‘‘අපරාමසන්තො’’ති. කඤ්චි ධම්මන්ති රූපාදීසු එකං ධම්මම්පි. පරාමාසග්ගාහෙන අග්ගණ්හන්තොති ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා, ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා ච ධම්මසභාවං අතික්කමිත්වා පරතො ආමසිත්වා ගහණෙන අග්ගණ්හන්තො.

කිසිවෙකු සමඟ සංවාද නොකරයි යනු දෘෂ්ටි රාගය හේතුවෙන් කිලිටි වූ සිතින් කිසිදු පුද්ගලයෙකු සමඟ කතා නොකරයි. එබැවින් 'ශාස්වතය ගෙන' යනාදිය වදාරන ලදී. විවාද නොකරයි යනු විරුද්ධවාදී නොවී විවාද නොකරයි. 'පරිවත්තෙත්වා' යනු උච්ඡේදය ගෙන, එක්තරා ශාස්වතයක් ගෙන මෙසේ පැවසූ ක්‍රමයෙන් වාද තුනම වෙනස් කොට යෙදිය යුතුය. 'තේන වෝහරති' යනු ඒ ලෝක සම්මුතිය ඉක්මවා නොයමින් සත්ත්වයා, පුද්ගලයා යනාදී වශයෙන් ව්‍යවහාර කරයි, එහෙත් මෙයින් බැහැර වූවන් මෙන් එහි දැඩිව ඇලී නොසිටියි. එබැවින් 'අපරාමසන්තෝ' (පරාමර්ශනය නොකරමින්) යැයි වදාරන ලදී. 'කඤ්චි ධම්මං' යනු රූප ආදී ධර්මයන් අතුරින් එක් ධර්මයක් හෝ වේ. පරාමර්ශන ග්‍රහණයෙන් ග්‍රහණය නොකරන්නේ යනු 'නිත්‍යයි' යනාදී වශයෙන් ද, 'මෙය මාගේය' යනාදී වශයෙන් ද ධර්ම ස්වභාවය ඉක්මවා ගොස් අන්‍ය ලෙස ග්‍රහණය නොකරමිනි.

---

කතාවීති කතකිච්චො. සො වදෙය්‍යාති ඛීණාසවො භික්ඛු අහඞ්කාරමමඞ්කාරෙසු සබ්බසො සමුච්ඡින්නෙසුපි අහං වදාමීති වදෙය්‍ය. තත්ථ අහන්ති නියකජ්ඣත්තසන්තානෙ. මමන්ති තස්ස සන්තකභූතෙ වත්ථුස්මිං ලොකනිරුළ්හෙ. සමඤ්ඤන්ති තත්ථ සුකුසලතාය ලොකෙ සමඤ්ඤා කුසලො විදිත්වා. වොහාරමත්තෙනාති කෙවලං පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා මහාබොධිපාරමියො පූරෙතුං අසක්කොන්තො සාවකො හුත්වා දෙසවොහාරමත්තෙන න අප්පහීනතණ්හො විය අන්ධපුථුජ්ජනො අභිනිවෙසනවසෙන.

'කතාවී' යනු කටයුතු නිම කළ තැනැත්තායි. ඒ රහතන් වහන්සේ 'මම' සහ 'මාගේ' යන හැඟීම් සහමුලින්ම උදුරා දමා තිබුණද, ලෝක ව්‍යවහාරයේ 'මම කියමි' යැයි පවසති. එහි 'මම' යනු තමන්ගේ අභ්‍යන්තර සන්තතියෙහි ය. 'මාගේ' යනු තමන්ට අයත් වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි ය. 'සමඤ්ඤං' යනු එහි ඇති දක්ෂතාව නිසා ලෝක සම්මුතිය දන්නා බැවිනි. 'වෝහාරමත්තේන' යනු පසේබුදු වීමට හෝ මහාබෝධි පාරමිතා පිරීමට නොහැකි වී ශ්‍රාවකයෙකු වී හුදෙක් ව්‍යවහාර මාත්‍රයෙන් පවසන බවයි; තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණය නොකළ අන්ධ පෘථග්ජනයෙකු මෙන් අභිනිවේස (දැඩිව අල්ලා ගැනීම) වශයෙන් නොවේ.

---

206. සස්සතාදීසූති සස්සතාභිනිවෙසාදීසු. තෙසං තෙසං ධම්මානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. සස්සතං අභිඤ්ඤායාති සස්සතදිට්ඨිං සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො නිස්සරණතො අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය පටිවිජ්ඣිත්වා. පහානන්ති අච්චන්තප්පහානං සමුච්ඡෙදං. රූපස්ස පහානන්ති රූපස්ස තප්පටිබද්ධසඤ්ඤොජනප්පහානෙන පහානං. අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධෙහි ආසවෙහි අග්ගහෙත්වාව චිත්තං විමුච්චි. ‘‘ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චී’’ති එත්ථ කිඤ්චිපි අග්ගහෙත්වා අසෙසෙත්වා. සොළස පඤ්ඤාති මහාපඤ්ඤාදිකා සොළස පඤ්ඤා. චතුරඞ්ගසමන්නාගතොති පුණ්ණඋපොසථදිවසතා, කෙනචි අනාමන්තිතමෙව අනෙකසතානංයෙව අනෙකසහස්සානං වා භික්ඛූනං සන්නිපතිතතා, සබ්බෙසං එහිභික්ඛුභාවෙන උපසම්පන්නතා, ඡළභිඤ්ඤතා චාති. තෙනාහ ‘‘තත්‍රිමානි අඞ්ගානී’’තිආදි. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

206. 'සස්සතාදීසූ' යනු ශාස්වත අභිනිවේස ආදියෙහි ය. 'තේසං තේසං ධම්මානං' යනු (ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ) වෙන් කොට දැක්වීම සඳහා යෙදූ සාමි වචනයකි. 'ශාස්වතය අභිඥාවෙන් දැන' යනු ශාස්වත දෘෂ්ටිය සමුදය, අස්තංගමය, ආස්වාදය හා නිස්සරණය වශයෙන් විශිෂ්ට ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කරගෙනයි. 'පහානං' යනු අත්‍යන්ත ප්‍රහාණය හෙවත් සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයයි. 'රූපස්ස පහානං' යනු රූපය හා බැඳුණු සංයෝජන ප්‍රහීණ කිරීමෙන් සිදුවන ප්‍රහාණයයි. අනුප්පාද නිරෝධයෙන් නිරුද්ධ වූ ආශ්‍රවයන්ගෙන් දැඩිව ග්‍රහණය නොකොටම සිත මිදුණි. 'ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චී' යන්නෙහි අදහස කිසිවක් ඉතිරි නොකොට අශේෂ වශයෙන් මිදුණු බවයි. 'සොළස පඤ්ඤා' යනු මහා ප්‍රඥා ආදී දහසය වැදෑරුම් ප්‍රඥාවන් ය. 'චතුරංගසමන්නාගතෝ' යනු පුණ්‍ය උපෝසථ දිනයක් වීම, කිසිවෙකුගේ ආරාධනයක් නොමැතිවම සිය ගණනක් හෝ දහස් ගණනක් භික්ෂූන් රැස්වීම, සියල්ලන්ම 'එහි භික්ෂුව' (ඒහිභික්ඛු) භාවයෙන් උපසම්පන්න වීම සහ ෂඩභිඥා ලාභී වීමයි. එබැවින් 'තත්‍රිමානි අංගානි' යනාදිය වදාරන ලදී. මෙහි අර්ථ වශයෙන් විස්තර නොකළ යමක් වේ නම්, එය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

---

දීඝනඛසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

දීඝනඛ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව නිමවා ඇත.

---

5. මාගණ්ඩියසුත්තවණ්ණනා

5. මාගන්දිය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

207. ද්වෙ [Pg.103] මාගණ්ඩියාති ද්වෙ මාගණ්ඩියනාමකා. දෙවගබ්භසදිසන්ති දෙවානං වසනඔවරකසදිසං. එතං වුත්තන්ති ‘‘භාරද්වාජගොත්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අග්‍යාගාරෙ තිණසන්ථාරකෙ’’ති එතං වුත්තං. න කෙවලං තං දිවසමෙවාති යං දිවසං මාගණ්ඩියො පරිබ්බාජකො තිණසන්ථාරකං පඤ්ඤත්තං, න කෙවලං තං දිවසමෙව භගවා යෙනඤ්ඤතරො වනසණ්ඩො, තෙනුපසඞ්කමීති යොජනා. ගාමූපචාරෙති ගාමසමීපෙ. සඤ්ඤාණං කත්වාති සඤ්ඤාණං කත්වා විය. න හි භගවතො තස්ස සඤ්ඤාණකරණෙ පයොජනං අත්ථි.

207. ‘මාගණ්ඩියෝ දෙදෙනෙක්’ යනු මාගණ්ඩිය යන නාමය ඇති දෙදෙනෙකි. ‘දේවගර්භයකට බඳු’ යනු දෙවියන් වසන කාමරයකට සමාන වූ යන්නයි. ‘එය කියන ලදී’ යනු ‘භාරද්වාජ ගෝත්‍රික බ්‍රාහ්මණයාගේ ගිනිහල් ගෙයෙහි වූ තණ ඇතිරියෙහි’ යන මේ කරුණ පවසන ලදී. ‘එදිනම පමණක් නොව’ යනු මාගණ්ඩිය පරිබ්‍රාජකයා විසින් තණ ඇතිරියක් පනවන ලද ඒ දිනයේ පමණක් නොව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් වනයක් වේ ද, එදෙසට වැඩි සේක යන්න සම්බන්ධයයි. ‘ගාමූපචාරේ’ යනු ගමට ආසන්නයේ යන්නයි. ‘සංඥාවක් කොට’ යනු සලකුණක් කළාක් මෙනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට එවැනි සලකුණක් කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නොමැත.

---

සමණසෙය්‍යානුරූපන්ති සමණස්ස අනුච්ඡවිකා සෙය්‍යා. පාසංසත්ථො හි අයං රූප-සද්දො. තෙනාහ ‘‘ඉමං තිණසන්ථාරක’’න්තිආදි. අනාකිණ්ණොති විලුළිතො අඝට්ටිතො. හත්ථපාදසීසෙහි තත්ථ තත්ථ පහටෙන න චලිතො අභින්නො, අචලිතත්තා එව අභින්නං අත්ථරණං. පරිච්ඡින්දිත්වා පඤ්ඤත්තො වියාති අයං ඡෙකෙන චිත්තකාරෙන චින්තෙත්වා තුලිකාය පරිච්ඡින්නලෙඛාය පරිච්ඡින්දිත්වා ලිඛිතා චිත්තකතසෙය්‍යා විය. භූනං වුච්චති වඩ්ඪිතං, තං හන්තීති භූනහුනො. තෙනාහ ‘‘හතවඩ්ඪිනො’’ති. තං පනායං චක්ඛාදීසු සංවරවිධානං වඩ්ඪිහනනං මඤ්ඤති. තෙනාහ ‘‘මරියාදකාරකස්සා’’ති. බ්‍රූහෙතබ්බන්ති උළාරවිසයූපහාරෙන වඩ්ඪෙතබ්බං පීණෙතබ්බං. තං පන අනනුභූතානුභවනෙන හොතීති ආහ ‘‘අදිට්ඨං දක්ඛිතබ්බ’’න්ති. අනුභූතං පන අපණීතං හොතීති වුත්තං ‘‘දිට්ඨං සමතික්කමිතබ්බ’’න්ති. සෙසවාරෙසුපි එසෙව නයො. පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදී කිරෙස පරිබ්බාජකො, තස්මා එවං ඡසු ද්වාරෙසු වඩ්ඪිං පඤ්ඤපෙති. යස්මා යං ඡන්නම්පි චක්ඛාදීනං යථාසකං විසයග්ගහණං පටික්ඛිපන්තො ලොකස්ස අවඩ්ඪිතං විනාසමෙව පඤ්ඤපෙති, තස්මා සො සයම්පි වඩ්ඪිහතො හතවඩ්ඪිතො.

‘ශ්‍රමණ සයනයකට අනුරූප වූ’ යනු ශ්‍රමණයෙකුට උචිත වූ සයනයයි. මෙහි ‘රූප’ ශබ්දය ප්‍රශංසා අර්ථයෙහි වැටේ. එබැවින් ‘මේ තණ ඇතිරිය’ යනාදිය පැවසූහ. ‘අනාකීර්ණ වූ’ යනු අවුල් නොවූ, නොහැපුණු යන්නයි. අත් පා හිස් ආදියෙන් තැනින් තැන ගැටීමෙන් කම්පනය නොවූ, නොබිඳුණු, එනම් නොසෙල්වුණු බැවින්ම නොබිඳුණු ඇතිරියකි. ‘කඩින් කඩ පනවන ලද්දක් මෙන්’ යනු දක්ෂ චිත්‍ර ශිල්පියෙකු විසින් සිතා මතා තූලිකාවෙන් (පින්සලෙන්) කරන ලද රේඛාවලින් වෙන් කර අඳින ලද සිත්තම් කළ සයනයක් වැනි යන්නයි. ‘භූන’ යනු වැඩීමයි, එය නසන තැනැත්තා ‘භූනහු’ නම් වේ. එබැවින් ‘වැඩීම නසන්නා’ යයි පැවසූහ. ඔහු ඇස ආදි ඉන්ද්‍රියයන් සංවර කර ගැනීම වැඩීම නැසීමක් ලෙස සලකයි. එබැවින් ‘සීමා කරන්නා’ යයි පැවසූහ. ‘වැඩිය යුතුය’ යනු උදාර වූ අරමුණු ලැබීමෙන් වැඩිය යුතුය, සතුටු කළ යුතුය යන්නයි. එය අනුභව නොකළ (රස) අනුභව කිරීමෙන් සිදු වන බැවින් ‘නොදැක්ක දෙය දැක්ක යුතුය’ යයි පැවසීය. අනුභව කළ දෙය ප්‍රණීත නොවන බැවින් ‘දැක්ක දෙය ඉක්මවා යා යුතුය’ යයි පවසන ලදී. සෙසු ඉන්ද්‍රියන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. මේ පරිබ්‍රාජකයා පරම දිට්ඨධම්ම නිබ්බානවාදියෙකි, එබැවින් මෙසේ ද්වාර හයෙහි වැඩීම පනවයි. යම් හෙයකින් ඇස ආදි සය ඉන්ද්‍රියයන්ගේ තම තමන්ට හිමි අරමුණු ග්‍රහණය කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ ලෝකයාගේ නොවැඩීම හෙවත් විනාශයම පනවන බැවින්, ඔහු තමාම වැඩීම නසාගත් හෙවත් වැඩීම නැසූ තැනැත්තෙකි.

---

සංකිලෙසතො ආරකත්තා අරියො නිය්‍යානිකධම්මභාවතො ඤායො ධම්මො. වජ්ජලෙසස්සපි අභාවතො කුසලො. තෙනාහ ‘‘පරිසුද්ධෙ කාරණධම්මෙ අනවජ්ජෙ’’ති. උග්ගතස්සාති උච්චකුලීනතාදිනා උළාරස්ස. මුඛෙ ආරක්ඛං ඨපෙත්වාති මුඛෙන සංයතො හුත්වා. අම්බජම්බූආදීනි ගහෙත්වා විය අපූරයමානොති අම්බජම්බූආදීනි අඤ්ඤමඤ්ඤවිසදිසානි විය පූරණකථානයෙන යං කිඤ්චි අකථෙත්වා. තෙනාහ ‘‘මයා කථිතනියාමෙනා’’ති.

කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස් වූ බැවින් ‘ආර්ය’ නම් වේ, නෛර්යාණික ධර්මයක් වන බැවින් ‘න්‍යාය’ ධර්මය නම් වේ. අල්ප වූ ද වරදක් නොමැති බැවින් ‘කුසල’ නම් වේ. එබැවින් ‘පිරිසිදු වූ, කරුණු සහිත වූ, නිවැරදි වූ ධර්මයෙහි’ යයි පැවසූහ. ‘උග්ගතස්ස’ යනු උසස් කුලවත් බව ආදියෙන් උදාර වූ තැනැත්තාට යන්නයි. ‘මුඛයෙහි රැකවල් තබා’ යනු මුඛයෙන් සංවර වී යන්නයි. අඹ ජම්බු ආදිය ගෙන පුරවන්නාක් මෙන් නොව යනු, අඹ ජම්බු ආදිය එකිනෙකට වෙනස් වන්නාක් මෙන් පූර්ව කථා ක්‍රමයට අනුව වැල්වටාරම් කථා නොකොට යන්නයි. එබැවින් ‘මා කී ආකාරයට’ යයි පැවසූහ.

---

208. ඵලසමාපත්තියා [Pg.104] වුට්ඨිතොති දිවාවිහාරතො වුට්ඨිතොති අත්ථො. දිවාවිහාරොපි හි ‘‘පටිසල්ලාන’’න්ති වුච්චති ‘‘රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදී’’තිආදීසු (පාරා. 18). භගවා හි ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨානුත්තරකාලං තෙසං කථාසල්ලාපං සුත්වා දිවාවිහාරතො වුට්ඨාය තත්ථ ගතො. සංවෙගො නාම සහොත්තප්පඤාණං, තං නිබ්බින්දනවසෙනපි හොති, සංවෙගනිස්සිතං සන්ධායාහ ‘‘පීතිසංවෙගෙන සංවිග්ගො’’ති. සො පන යස්මා පුරිමාවත්ථාය චලනං හොති චිත්තස්ස, තස්මා ආහ ‘‘චලිතො කම්පිතො’’ති. තිඛිණසොතෙන පුරිසෙනාති භගවන්තං සන්ධායාහ.

208. ‘ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිටි’ යනු දිවා විහරණයෙන් නැගී සිටි යන අර්ථයයි. දිවා විහරණය ද ‘පටිසල්ලාන’ (විවේකය) යයි කියනු ලැබේ. ‘විවේකීව හුදකලා වූ තැනැත්තාට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් උපන්නේය’ යනාදී තැන්වල එය දක්නට ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිටි අනතුරු කාලයෙහි ඔවුන්ගේ කථාබහ අසා දිවා විහරණයෙන් නැගී සිට එතැනට වැඩි සේක. ‘සංවේගය’ යනු හිරිඔතප් සහිත ඥානයයි, එය කළකිරීම් වශයෙන් ද වේ. සංවේගය ඇසුරු කළ බව අඟවමින් ‘පීති සංවේගයෙන් තැතිගත්’ යයි පැවසූහ. ඔහුට පෙර පැවති තත්වයෙන් සිතේ සෙලවීමක් වූ බැවින් ‘සැලුනු, කම්පිත වූ’ යයි පැවසූහ. ‘තියුණු ඉන්ද්‍රියයන් ඇති පුරුෂයා’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරභයා පවසන ලද්දකි.

---

209. ධම්මදෙසනං ආරභි යථා විනෙය්‍යදමනකුසලො වසනට්ඨානට්ඨෙනාති ඉදං ආරමිතබ්බභාවස්ස භාවලක්ඛණවචනං. ආරමති එත්ථාති ආරාමො, රූපං ආරාමො එතස්සාති රූපාරාමං, තතො එව තන්නින්නභාවෙන රූපෙ රතන්ති රූපරතං, තෙන සම්මො දුප්පත්තියා රූපෙන සම්මුදිතන්ති රූපසම්මුදිතං, තදෙතං තදභිහතජවනකිච්චං තත්ථ ආරොපෙත්වා වුත්තං. දන්තන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. දන්තං දමිතං. නිබ්බිසෙවනන්ති විගතවිසුකායිකං. ගුත්තන්ති සතියා ගුත්තං. රක්ඛිතන්ති තස්සෙව වෙවචනං. සංවුතන්ති අපනීතං පවෙසනිවාරණෙන. තෙනාහ ‘‘පිහිත’’න්ති.

209. හික්මවිය යුත්තන් දමනයෙහි දක්ෂ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ, වාසස්ථානය යන අර්ථයෙන් ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. මෙහි ‘ආරමති’ (ඇලෙයි) යන අර්ථයෙන් ‘ආරාම’ නම් වේ. රූපය ආරාමය කොට ඇත්තේ ‘රූපාරාම’ නම් වේ. එමෙන්ම රූපයෙහිම නැමුණු ස්වභාවයෙන් යුක්තව රූපයෙහි ඇලෙන්නේ ‘රූපරත’ නම් වේ. රූපය නිසා හටගත් සතුටින් යුක්ත වූයේ ‘රූපසම්මුදිත’ නම් වේ. ‘දන්ත’ යනාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘දන්ත’ යනු දමනය කරන ලද යන්නයි. ‘නිබ්බිසේවන’ යනු විසූකදස්සන (අනවශ්‍ය දේ නැරඹීම) පහවූ යන්නයි. ‘ගුත්ත’ යනු සිහියෙන් රක්නා ලද යන්නයි. ‘රක්ඛිත’ යනු ද එයටම පර්යාය වචනයකි. ‘සංවුත’ යනු ඇතුල්වීම වැළැක්වීමෙන් ඉවත් කරන ලද හෙවත් වසන ලද යන්නයි. එබැවින් ‘වසා දැමූ’ යයි පැවසූහ.

---

210. උප්පජ්ජනපරිළාහන්ති උප්පජ්ජනකිලෙසපරිළාහං. කිං වචනං වත්තබ්බං අස්සාති රූපාරම්මණං අනුභවිත්වා සමුදයාදිපහානං පරිග්ගණ්හිත්වා පරිනිබ්බින්දිත්වා විරජ්ජිත්වා යො විමුත්තො, තත්ථ කිං වුද්ධිහතපරියායො අවස්සං ලභති න ලභතීති පුච්ඡති. පරිබ්බාජකො තාදිසෙ සාරබද්ධවිමුත්තිකෙ වුද්ධිහතොති න වදෙය්‍යාති ආහ ‘‘න කිඤ්චි, භො, ගොතමා’’ති.

210. ‘උප්පජ්ජන පරිළාහ’ යනු හටගන්නා වූ කෙලෙස් දැවිල්ලයි. ඔහුට කුමන වචනයක් කිව යුතුද යත්, රූපාරම්මණ අත්විඳ, එහි හට ගැනීම ආදිය ප්‍රහාණය කර, එය පිරිසිඳ දැන, එයින් කළකිරී නොඇලී යමෙක් මිදුණේ ද, ඔහුට ‘වැඩීම නසාගත්’ යන වචනය කිසිසේත් ලැබේද නොලැබේදැයි විමසයි. පරිබ්‍රාජකයා එවැනි සාරයෙන් බැඳී මිදුණු තැනැත්තාට ‘වැඩීම නසාගත්තෙක්’ යයි නොකියන බැවින් ‘භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, නැත’ යයි පැවසීය.

---

211. තෙති තයා, අයමෙව වා පාඨො. වස්සං වාසො වස්සං උත්තරපදලොපෙන, වස්සිතුං අරහතීති වස්සිකො, වස්සකාලෙ නිවාසානුච්ඡවිකොති අත්ථො.

211. ‘තේ’ යනු ඔබ විසින් යන්නයි, නැතහොත් එයම පාඨයයි. ‘වස්සං’ යනු වාසයයි. ‘වස්ස’ යනු උත්තර පද ලෝපයෙනි (පසු පදය හැලීමෙන්), වැසි කල වාසය කිරීමට සුදුසු වූයේ ‘වස්සික’ නම් වේ. වැසි කාලයට අනුරූප වාසස්ථානය යන අර්ථයයි.

---

නාතිඋච්චො හොති නාතිනීචොති ගිම්හිකො විය උච්චො, හෙමන්තිකො විය නීචො න හොති, අථ ඛො තදුභයවෙමජ්ඣලක්ඛණතාය නාතිඋච්චො හොති නාතිනීචො. නාතිතනූනීති [Pg.105] හෙමන්තිකස්ස විය න ඛුද්දකානි. නාතිබහූනීති ගිම්හිකස්ස විය න අතිබහූනි. මිස්සකානෙවාති හෙමන්තිකගිම්හිකෙසු වුත්තලක්ඛණවොමිස්සකානි. උණ්හපවෙසනත්ථායාති නියූහෙසු පුරෙභත්තං පච්ඡාභත්තඤ්ච පතිතසූරියොභාසවසෙන උණ්හස්ස අබ්භන්තරපවෙසනත්ථාය. භිත්තිනියූහානි නීහරීයන්තීති දක්ඛිණපස්සෙ භිත්තීසු නියූහානි නීහරිත්වා කරීයන්ති. විපුලජාලානීති පුථුලඡිද්දානි. උදකයන්තානීති උදකවාහකයන්තානි.

‘ඉතා උස් ද නොවේ, ඉතා මිටි ද නොවේ’ යනු ගිම්හාන කාලයේ ගෘහයක් මෙන් උස් නොවන, හේමන්ත කාලයේ ගෘහයක් මෙන් මිටි නොවන, ඒ දෙකෙහිම මැද ලක්ෂණ ඇති බැවින් ඉතා උස් ද නොවන ඉතා මිටි ද නොවන යන්නයි. ‘ඉතා සිහින් නොවේ’ යනු හේමන්ත කාලයේ ඒවා මෙන් කුඩා නොවේ යන්නයි. ‘ඉතා බහුල නොවේ’ යනු ගිම්හාන කාලයේ ඒවා මෙන් ඉතා වැඩි නොවේ යන්නයි. ‘මිශ්‍ර වූ ඒවාමය’ යනු හේමන්ත හා ගිම්හාන කාල සඳහා කී ලක්ෂණ මිශ්‍ර වූ යන්නයි. ‘රශ්මිය ඇතුල් වීම පිණිස’ යනු සඳලුතලවල පෙරබත් හා පස්බත් කාලවලදී සූර්යාලෝකය පතිත වන දිශාව අනුව රශ්මිය ඇතුළට පැමිණීම පිණිස යන්නයි. ‘බිත්තිවල සඳලුතල (කවුළු) පනවන ලදී’ යනු දකුණු පස බිත්තිවල සඳලුතල මතු කර සාදන ලදී යන්නයි. ‘විපුල ජාල’ යනු මහත් වූ සිදුරුය. ‘උදක යන්ත්‍ර’ යනු ජලය රැගෙන යන යන්ත්‍රයි (දිය මල් ආදිය) වේ.

---

නීලුප්පලගච්ඡකෙ කත්වාති විකසිතෙහි නීලුප්පලෙහි ගච්ඡකෙ නළිනිකෙ කත්වා. ගන්ධකලලන්ති ගන්ධමිස්සකකද්දමං. යමකභිත්තීති යුගළභිත්ති, තස්සා අන්තරෙ නාළි, යතො උදකං අභිරුහති. ලොහනාළින්ති ලොහමයයන්තනාළිං. ජාලන්ති තම්බලොහමයං ජාලං. හෙට්ඨා යන්තං පරිවත්තෙන්තීති හෙට්ඨාභාගෙ උදකයන්තං ගමෙන්ති. උදකඵුසිතෙ තෙමෙන්තෙ විවණ්ණතා මාහොසීති නීලපටං නිවාසෙති. දිවාකාලෙති දිවසවෙලාය. අජ්ඣත්තං වූපසන්තචිත්තො විහරාමීති එතෙන අත්තනො ඵලසමාපත්තිවිහාරො භගවතා දස්සිතොති ආහ – ‘‘තාය රතියා රමමානොති ඉදං චතුත්ථජ්ඣානිකඵලසමාපත්තිරතිං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති.

‘නීලුප්පලගච්ඡකෙ කත්වා’ යනු පිපුණු නිල් මානෙල් මල්වලින් කුඩා ලැහැබ් මෙන් කළ බවයි. ‘ගන්ධකලලං’ යනු සුවඳ මිශ්‍ර කළ මඩයි. ‘යමකභිත්ති’ යනු බිත්ති දෙකකි, එහි මැද ජලය ඉහළට යන නළයක් ඇත. ‘ලෝහනාළිං’ යනු ලෝහයෙන් කළ යන්ත්‍ර නළයකි. ‘ජාලං’ යනු තඹ ලෝහයෙන් කළ දැලකි. ‘හෙට්ඨා යන්තං පරිවත්තෙන්ති’ යනු යට කොටසෙහි වූ දිය යන්ත්‍රය ක්‍රියා කරවති. ජල බිඳිති වැදී තෙමෙන විට වර්ණය වෙනස් නොවීම පිණිස නිල් පිළියක් (නිල් රෙද්දක්) අතුරයි. ‘දිවාකාලේ’ යනු දහවල් කාලයෙහි ය. ‘අජ්ඣත්තං වූපසන්තචිත්තෝ විහරාමි’ (අධ්‍යාත්මිකව සංසිඳුණු සිතින් වෙසෙමි) යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ ඵලසමාපත්ති විහරණය දැක්වූහ. එබැවින් ‘එම රතියෙන් ඇලී වෙසෙයි යනු මෙම සතරවන ධ්‍යාන ඵලසමාපත්ති රතිය (සතුට) අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දකි’ යි කීහ.

---

212. මහා ච නෙසං පපඤ්චොති නෙසං රාජූනං මහාපපඤ්චො රාජිද්ධිවසෙන සබ්බදා සම්පත්තිවිසයො ච, අනුභවිතුං න ලභන්තීති අධිප්පායො. මන්තෙ ගවෙසන්තා විචරන්ති, න භොගසුඛං. ගණනා නාම අච්ඡින්නගණනා, න විගණගණනා න පණගණනා. ආවට්ටොති යථාධිගතෙ දිබ්බෙ කාමෙ පහාය කාමහෙතු ආවට්ටො නිවත්තො පරිවත්තිතො භවෙය්‍ය. එවං මානුසකා කාමාති යථා කොචි කුසග්ගෙන උදකං ගහෙත්වා මහාසමුද්දෙ උදකං මිනෙය්‍ය. තත්ථ මහාසමුද්දෙ උදකමෙව මහන්තං විපුලං පණීතඤ්ච, එවං දිබ්බානං කාමානං සමීපෙ උපනිධාය මානුසකා කාමා අප්පමත්තකා ඔරමත්තකා නිහීනා, දිබ්බාව කාමා මහන්තා විපුලා උළාරා පණීතා. සමධිගය්හාති සම්මා අධිගමනවසෙන නිග්ගය්හ දිබ්බම්පි සුඛං හීනං කත්වා තිට්ඨති.

212. ‘මහා ච නේසං පපඤ්චෝ’ යනු එම රජවරුන්ගේ මහා ප්‍රපංචය යි. රාජ ඉර්ධිය නිසා සැමවිටම සැප සම්පත් විෂය වුවද, ඒවා අනුභව කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබේ යනු අදහසයි. ඔවුන් භෝග සුඛය නොව මන්ත්‍ර (උපාය) සොයමින් හැසිරෙති. ‘ගණනා’ නම් නොකැඩුණු ගණනයයි, වෙන් වෙන්ව ගණන් කිරීමක් හෝ වෙළඳ ගණනයක් නොවේ. ‘ආවට්ටෝ’ යනු යම් සේ ලබාගත් දිව්‍යමය කාමයන් හැර දමා කාමයන් හේතුවෙන් ආපසු හැරී පෙරළී එන්නේද එලෙසමය. ‘එවං මානුසකා කාමා’ යනු යම් අයෙක් කුස තණ අගකින් ජලය ගෙන මහා සාගරයේ ජලය මනින්නේ යම් සේද, එහි මහා සාගරයේ ජලයම ඉතා මහත්ය, විපුලය, ප්‍රණීතය. එලෙසම දිව්‍ය කාමයන් හා සසඳන විට මානුෂික කාමයන් ඉතා අල්පය, පහත්ය, හීනය. දිව්‍ය කාමයන්ම මහත්ය, විපුලය, උදාරය, ප්‍රණීතය. ‘සමධිගය්හ’ යනු මැනවින් අධිගමනය කිරීමෙන් දිව්‍ය සැපය පවා යටපත් කර (හීන කර) සිටීමයි.

---

213. ආරොග්‍යහෙතුකං සුඛං අස්ස අත්ථීති සුඛී, තං පනස්ස රොගවිගමතොවාති ආහ ‘‘පඨමං දුක්ඛිතො පච්ඡා සුඛිතො’’ති. සෙරී නාම අත්තාධීනවුත්තීති ආහ ‘‘සෙරී එකකො භවෙය්‍යා’’ති. අත්තනො වසො [Pg.106] සයංවසො, සො එතස්ස අත්ථීති සයංවසී. අඞ්ගාරකපල්ලං විය කාමවත්ථුපරිළාහහෙතුතො. තච්ඡෙත්වාති ඝට්ටෙත්වා, කණ්ඩූයිත්වාති අත්ථො.

213. නිරෝගී බව හේතුවෙන් හටගන්නා සැපය යමෙකුට ඇත්ද ඔහු ‘සුඛී’ නම් වේ. එය ඔහුට රෝග පහවීමෙන් ලැබෙන්නකි, එබැවින් ‘පළමුව දුක් විඳ පසුව සුවපත් වූයේ’ යයි කීහ. ‘සේරී’ නම් තමාට අවනත පැවැත්මක් ඇත්තා ය. එබැවින් ‘සේරී (නිදහස්ව) තනිව වෙසෙන්නේය’ යි කීහ. තමාගේ වසඟය ‘සයංවස’ නම් වේ, එය ඇත්තේ ‘සයංවසී’ පුද්ගලයාටය. ගිනි අඟුරු කබලක් මෙන් කාම වස්තූන් දාහයට (ගිනිගැනීමට) හේතු වන බැවිනි. ‘තච්ඡෙත්වා’ යනු ඇතිල්ලීම හෙවත් කසළ ඉවත් කිරීම යන අර්ථයයි.

---

214. යෙන කායො මධුරකජාතො හොති, තං කිර කුට්ඨං ඡවිං විනාසෙති, චම්මං ඡිද්දජාතං විය හොති. තෙනෙවාහ ‘‘උපහතකායප්පසාදො’’ති. පච්චලත්ථාති පටිලභි. අවිජ්ජාභිභූතතාය විරොධිපච්චයසමායොගෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස උපහතත්තා. ආයතිං දුක්ඛඵලතාය එතරහි ච කිලෙසදුක්ඛබහුලතාය කාමානං දුක්ඛසම්ඵස්සතා, තදුභයසංයුත්තෙසු තෙසු ච තං අසල්ලක්ඛිත්වා එකන්තසුඛාභිනිවෙසො විපරීතසඤ්ඤාය, න කෙවලාය සුඛවෙදනාය සුඛාති පවත්තසඤ්ඤී.

214. යම් රෝගයකින් ශරීරය මිහිරි බවට පත් වේද, එය කුෂ්ඨ රෝගයයි; එය සම විනාශ කරයි, සම සිදුරු වූවාක් මෙන් වෙයි. එබැවින් ‘ශරීර ප්‍රසාදය නැසී ගිය’ යයි පවසන ලදී. ‘පච්චලත්ථා’ යනු නැවත ලැබීය. අවිද්‍යාවෙන් මැඬී සිටීම නිසාත්, විරුද්ධ ප්‍රත්‍යයන් එක්වීම නිසාත් ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රිය දුබල වීමෙන් (මෙසේ වේ). මතු කාලයෙහි දුක් සහගත ප්‍රතිඵල දෙන බැවිනුත්, වර්තමානයෙහි කෙලෙස් දුක් බහුල බැවිනුත් කාමයන් ‘දුක් සහගත ස්පර්ශ’ ඇති ඒවා වෙයි. ඒ දෙකම සහිත වූ කාමයන්හි එය වටහා නොගෙන විපරීත සංඥාවෙන් (වැරදි වැටහීමෙන්) ඒකාන්ත සැපයක් යැයි අභිනන්දනය කිරීම මිස, හුදෙක් සුඛ වේදනාව සැපයක් ලෙස පැවති සංඥාව නොවේ.

---

215. තානීති කුට්ඨසරීරෙ වණමුඛානි. අසුචීනීති අසුභානි. දුග්ගන්ධානීති විස්සගන්ධානි. පූතීනීති කුණපභූතානි. ඉදානීති එතරහි. නඛෙහි විප්පතච්ඡනඅග්ගිපරිතාපනෙහි අතිනිප්පීළනකාලෙ පාණකා…පෙ… පග්ඝරන්ති, තෙන වෙදනා තනුකා හොති. එවන්ති වුත්තනයෙන වෙදනාය තනුකභාවතො.

215. ‘තානි’ යනු කුෂ්ඨ රෝගී ශරීරයේ තුවාල මුඛයන්ය. ‘අසුචීනි’ යනු අශුභ වූ ඒවාය. ‘දුග්ගන්ධීනි’ යනු පිළිකුල් ගඳ ඇති ඒවාය. ‘පූතීනි’ යනු කුණු වී ගිය ඒවාය. ‘ඉදානි’ යනු දැන්ය. නියපොතුවලින් සීරීමෙන් හා ගින්නෙන් තැවීමෙන් දැඩි ලෙස පීඩාවට පත් කරන විට පණුවන් ආදිය වැගිරෙයි, ඒ නිසා වේදනාව තුනී වේ. ‘ඒවං’ යනු ඉහත කී පරිදි වේදනාව තුනී වන බැවිනි.

---

ආරොග්‍යභාවෙ ධනලාභාදිලාභුප්පත්තිතො, අසති ච ආරොග්‍යෙ ලාභස්ස නිරත්ථකභාවතො, දිට්ඨධම්මිකාදිසබ්බසම්පත්තීනං ලාභස්ස නිමිත්තභාවතො ච ආරොග්‍යපරමා ලාභා. නිබ්බානෙ සුඛුප්පත්තිතො, අසති ච නිබ්බානාධිගමෙ තාදිසස්ස සුඛස්ස අනුපලබ්භනතො, සබ්බසඞ්ඛතවිවිත්තත්තා ච සබ්බසො ච සංසාරදුක්ඛාභාවතො, අධිගතෙ ච තස්මිං සකලවට්ටදුක්ඛාභාවතො ච නිබ්බානං පරමං සුඛං. පුබ්බභාගමග්ගානන්ති කායානුපස්සනාදිභෙදභින්නානං අරියමග්ගස්ස පුබ්බභාගියානං මග්ගානං. තෙසඤ්ච අමතගාමිතා නාම තන්නින්නතාවසෙනෙව සච්ඡිකිරියාවසෙනාති ආහ ‘‘පුබ්බභාගගමනෙනෙව අමතගාමින’’න්ති. අට්ඨඞ්ගිකො අරියමග්ගො ඛෙමො සබ්බපරිස්සයසමුග්ඝාතනෙන අනුපද්දුතත්තා, තංසමඞ්ගීනං සබ්බසො අනුපද්දුතත්තා තංසමඞ්ගීනං සබ්බසො අනුපද්දවහෙතුතො ච. ලද්ධිවසෙන ගහිතාති සස්සතවාදාදීහි කෙවලං තෙසං ලද්ධිවසෙන තථා ගහිතා. ඛෙමඅමතගාමිනන්ති ඉමිනා හි ‘‘ඛෙමංඅමතගාමින’’න්ති විභත්තිඅලොපෙන නිද්දෙසො, අත්ථො පන විභත්තිලොපෙන දට්ඨබ්බොති දස්සෙති.

නිරෝගී බව ඇති කල්හි ධන ලාභාදිය උපදින බැවිනුත්, නිරෝගී බව නැති කල ලාභයන් නිශ්ඵල වන බැවිනුත්, මෙලොව පරලොව සියලු සම්පත් ලැබීමට නිරෝගී බව නිමිත්තක් වන බැවිනුත් ‘නිරෝගී බව උතුම්ම ලාභය’ වේ. නිවනෙහි සැපය උපදින බැවිනුත්, නිවන අවබෝධ නොකර එවැනි සැපයක් නොලැබෙන බැවිනුත්, සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් තොර බැවින් හා සසර දුක සහමුලින්ම නැති බැවිනුත්, නිවන අවබෝධ වූ පසු සියලු වට දුක නැති වන බැවිනුත් ‘නිවන පරම සැපය’ වේ. ‘පුබ්බභාගමග්ගානං’ යනු කායානුපස්සනාව ආදී වශයෙන් බෙදුණු ආර්ය මාර්ගයට පූර්වභාගී වූ මාර්ගයන්ගේ ය. ඒවා අමෘතයට (නිවනට) යොමු වන බව නම්, එම නැමියාවෙන්ම හා සාක්ෂාත් කිරීමේ අර්ථයෙනි. එබැවින් ‘පූර්වභාගී පිළිවෙතින්ම අමෘතයට යන’ යයි කීහ. ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය සියලු උවදුරු දුරු කරන බැවින් ‘ඛේම’ (ආරක්ෂිත) නම් වේ. ‘ලද්ධි වශයෙන් ගත්’ යනු ශාස්වතවාද ආදී තම මතවාදයන්ට අනුව එලෙස ගන්නා ලද බවයි. ‘ඛේමඅමතගාමිනං’ යන්නෙන් විභක්ති ලෝප නොකර (ව්‍යාකරණානුකූලව) දැක්වුවද, එහි අර්ථය විභක්ති ලෝපය සහිතව (නිවනට යන මාවත ලෙස) දත යුතුය.

---

216. අනොමජ්ජතීති [Pg.107] අනු අනු ඔමජ්ජති. අපරාපරං හත්ථං හෙට්ඨා ඔතාරෙන්තො මජ්ජති.

216. ‘අනෝමජ්ජති’ යනු නැවත නැවත පිරිමදියි. අත යටට හෙළමින් මාරුවෙන් මාරුවට පිරිමදියි.

---

217. ඡෙකන්ති ඝනභාවෙන වීතං. ඝනමට්ඨභාවෙන සුන්දරං හොතීති ආහ ‘‘සම්පන්න’’න්ති. සාධූහි පරමප්පිච්ඡසන්තුට්ඨෙහි ලාතො ගහිතොති සාහුළි. සඞ්කාරචොළකං නිච්චකාළකං.

217. ‘ඡේකං’ යනු ඉතා ඝනව වියන ලද රෙද්දකි. ඝන බව හා සිනිඳු බව නිසා එය යහපත් වේ, එබැවින් ‘සම්පන්න’ (පරිපූර්ණ) යයි කීහ. අල්පේච්ඡ හා සතුටින් වෙසෙන සත්පුරුෂයන් විසින් ගන්නා ලද්දේ ‘සාහුළි’ නම් වේ. ‘සංකාරචෝළකං’ යනු නිතර කිළිටි කුණුකසළ පිළියකි (කඩමල්ලකි).

---

218. තත්ථ තත්ථ රුජනට්ඨෙන විබාධනට්ඨෙන රොගොව භූතො. විපස්සනාඤාණෙනපි සිඛාප්පත්තෙන ආරොග්‍යං එකදෙසෙන පස්සති, නිබ්බානඤ්ච වට්ටපටිපක්ඛතොති ආහ ‘‘විපස්සනාඤාණඤ්චෙවා’’ති.

218. එතැන එතැන රිදුම් දෙන අර්ථයෙන් හා පීඩා දෙන අර්ථයෙන් එය රෝගයක් ම බඳුය. කෙළවරට පත් විපස්සනා ඥානයෙන් ද නිරෝගී බව (නිවන) එක් ප්‍රදේශයකින් දකියි, නිවන වෘත්තයට (සංසාරයට) ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ‘විපස්සනා ඥානය ද...’ යයි කීහ.

---

219. අන්තරාති පඨමුප්පත්ති ජරාමරණානං වෙමජ්ඣෙ. උපහතොති පිත්තසෙම්හාදිදොසෙහි දූසිතභාවෙන කථිතො. පිත්තාදිදොසෙ පන භෙසජ්ජසෙවනාය නිවත්තෙන්තො උපහතං පටිපාකතිකං කරොන්තො චක්ඛූනි උප්පාදෙති නාම. විනට්ඨානීති අනුප්පත්තිධම්මතං ආපන්නානි.

219. ‘අන්තරා’ යනු ප්‍රථම උත්පත්තිය හා ජරා මරණ අතර මැදයි. ‘උපහතෝ’ යනු පිත, සෙම ආදී දෝෂයන්ගෙන් දූෂිත වූ බවයි. බෙහෙත් සේවනයෙන් පිත් ආදී දෝෂ දුරු කරමින් දූෂිත වූව ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් කරන විට එය ‘ඇස් ඇති කිරීම’ නම් වේ. ‘විනට්ඨානි’ යනු නැවත නූපදින ස්වභාවයට පත් වූ (කෙලෙස්) ය.

---

220. පුබ්බෙ වුත්තෙ සාහුළියචීරෙ. වට්ටෙ අනුගතචිත්තෙනාති අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ අනාදීනවදස්සිතාය අනුගාමිචිත්තෙන.

220. කලින් සඳහන් කළ කඩමාලු සිවුරෙහි ය. ‘වට්ටේ අනුගතචිත්තේන’ යනු අනමතග්ග සසර වටයෙහි ආදීනව නොදැකීම නිසා සසර පසුපස යන සිතින් යුතුව යන්නයි.

---

221. ධම්මස්සාති නිබ්බානස්ස. අනුධම්මන්ති අනුරූපං නිය්‍යානධම්මං. තෙනාහ ‘‘අනුච්ඡවිකං පටිපද’’න්ති. පඤ්චක්ඛන්ධෙති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ දස්සෙති. ‘‘දීඝරත්තං වත, භො’’තිආදිනා පාළියං විවට්ටං දස්සිතං. තෙනාහ ‘‘උපාදානනිරොධාති විවට්ටං දස්සෙන්තො’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

221. ‘ධම්මස්ස’ යනු නිවනෙහි ය. ‘අනුධම්මං’ යනු ඊට අනුරූප වූ නෛර්යාණික (සසරින් එතෙර කරවන) ධර්මයයි. එබැවින් ‘සුදුසු පිළිවෙත’ යයි කීහ. ‘පඤ්චක්ඛන්ධේ’ යන්නෙන් පංච උපාදානස්කන්ධයන් දක්වයි. ‘බොහෝ කලක් මුළුල්ලේ...’ ආදී වශයෙන් පාලියෙහි විවර්තය (සසරින් මිදීම) දක්වන ලදී. එබැවින් ‘උපාදාන නිරෝධයෙන් විවර්තය දක්වමින්’ යයි පවසන ලදී. සෙසු කොටස පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය.

---

මාගණ්ඩියසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

මාගන්දිය සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනය නිමාවට පත් විය.

---

6. සන්දකසුත්තවණ්ණනා

6. සන්දක සූත්‍ර වර්ණනාව

---

223. දෙවෙන වස්සෙන කතො සොබ්භො දෙවකතසොබ්භො. තෙනාහ ‘‘වස්සො…පෙ… රහදො’’ති. ගුහාති පංසුගුහා පාසාණගුහා මිස්සකගුහාති තිස්සො ගුහා. තත්ථ පංසුගුහා උදකමුත්තට්ඨානෙ අහොසි නින්නට්ඨානං පන උදකෙන අජ්ඣොත්ථතං. උමඞ්ගං කත්වාති හෙට්ඨා සුදුග්ගං කත්වා. අනමතග්ගියං [Pg.108] පච්චවෙක්ඛිත්වාති ‘‘න ඛො සො සත්තාවාසො සුලභරූපො, යො ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා අනාවුට්ඨපුබ්බො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.160) ඉදඤ්ච තළාකං මයා වුත්ථපුබ්බං භවිස්සති, තම්පි ඨානං සො ච අත්තභාවො අපඤ්ඤත්තිකභාවං ගතොති එවං අනමතග්ගියං පච්චවෙක්ඛිත්වා තාදිසං ඨානං ගන්තුං වට්ටති. ඉමිනා නයෙන සමුද්දපබ්බතදස්සනාදීසුපි පච්චවෙක්ඛණාවිධි වෙදිතබ්බො.

223. වැස්සෙන් ඇති වූ වළ 'දේවකතසොබ්භ' නම් වේ. ඒ නිසා 'වැස්ස...පෙ... විල' යැයි වදාළහ. ගුහා යනු පස් ගුහා, පාෂාණ ගුහා සහ මිශ්‍ර ගුහා යන තුන් ආකාර ගුහා වේ. එහි පස් ගුහාව ජලයෙන් තොර තැනක වූ අතර, මඩ සහිත ස්ථානය ජලයෙන් යට වී තිබුණි. උමඟක් කොට යනු යටින් දුෂ්කර මාර්ගයක් සැකසීමයි. අනමතග්ගිය විමසා බැලීම යනු, 'මේ දීර්ඝ කාලය තුළ මොනයම් හෝ සත්ත්වාවාසයක් මා විසින් වාසය නොකරන ලද්දක් නොවේ' (ම.නි. 1.160) යනාදී වශයෙන් ද, 'මෙම වැව ද මා විසින් පෙර වාසය කරන ලද්දක් විය හැකිය, එම ස්ථානය සහ ඒ ආත්මභාවය ද දැන් කිසිදු සලකුණක් නැති බවට පත්ව ඇත' යනුවෙන් ද මෙලෙස අනමතග්ගිය (කෙළවරක් නැති සංසාරය) ගැන මෙනෙහි කොට එවැනි ස්ථානයකට යාම සුදුසුය. මේ ක්‍රමයෙන් මුහුද, පර්වත දැකීම ආදියේදී ද මෙනෙහි කිරීමේ ක්‍රමය දත යුතුය.

---

උච්චං නදමානායාති උච්චං කත්වා සද්දං කරොන්තියා කාමස්සාදභවස්සාදාදිවත්ථුන්ති ‘‘අයඤ්ච අයඤ්ච කාමො ඉට්ඨො කන්තො මනාපො, අසුකො භවො ඉට්ඨො කන්තො මනාපො, එවමයං ලොකො පියෙහි පියතරො’’ති එවං කාමස්සාදභවස්සාදලොකස්සාදාදිසඞ්ඛාතං වත්ථුං. දුග්ගතිතො සංසාරතො ච නිය්‍යාති එතෙනාති නිය්‍යානං, සග්ගමග්ගො මොක්ඛමග්ගො ච, තං නිය්‍යානං අරහති, නිය්‍යානෙ වා නියුත්තාති නිය්‍යානිකා, නිය්‍යානං වා ඵලං එතිස්සා අත්ථීති නිය්‍යානිකා, වචීදුච්චරිතාදිසංකිලෙසතො නිය්‍යාතීති වා නිය්‍යානීයා, ඊ-කාරස්ස රස්සත්තං ය-කාරස්ස ච ක-කාරං කත්වා නිය්‍යානිකා, චෙතනාය සද්ධිං සම්ඵප්පලාපා වෙරමණි. තප්පටිපක්ඛතො අනිය්‍යානිකා, තස්සා භාවො අනිය්‍යානිකත්තං, තස්මා අනිය්‍යානිකත්තා. තිරච්ඡානභූතාති තිරොකරණභූතා. ගෙහස්සිතකථාති කාමපටිසංයුත්තකථා. කම්මට්ඨානභාවෙති අනිච්චතාපටිසංයුත්තචතුසච්චකම්මට්ඨානභාවෙ. සහ අත්ථෙනාති සාත්ථකං, හිතපටිසංයුත්තන්ති අත්ථො. විසිඛාති ඝරසන්නිවෙසො, විසිඛාගහණෙන ච තන්නිවාසිනො ගහිතා ‘‘ගාමො ආගතො’’තිආදීසු (සාරත්ථ. ටී. 1.ආචරියපරම්පරකථාවණ්ණනා) විය. තෙනෙවාහ ‘‘සූරා සමත්ථා’’ති ‘‘සද්ධා පසන්නා’’ති ච. කුම්භට්ඨානප්පදෙසෙන කුම්භදාසියො වුත්තාති ආහ ‘‘කුම්භදාසිකථා වා’’ති.

උස් හඬින් ශබ්ද පවත්වන්නී යන අර්ථයෙන් 'උච්චං නදමානාය' යන්න කියැවේ. කාම ආශ්වාදය, භව ආශ්වාදය ආදී වස්තූන් යනු 'මෙම කාමය ඉෂ්ටය, කාන්තය, මනාපය, අසවල් භවය ඉෂ්ටය, කාන්තය, මනාපය, මෙලෙස මේ ලෝකය ප්‍රිය දේවලින් වඩාත් ප්‍රිය වේ' යනුවෙන් කාම ආශ්වාදය, භව ආශ්වාදය සහ ලෝක ආශ්වාදය ලෙස හඳුන්වන වස්තූන්ය. දුගතියෙන් හා සංසාරයෙන් මෙයින් නික්මෙන බැවින් 'නිය්‍යාන' නම් වේ. එය ස්වර්ග මාර්ගය හා මෝක්ෂ මාර්ගයයි. එම නික්මීමට සුදුසු වූ හෝ නික්මීමෙහි යෙදුණු බැවින් 'නිය්‍යානිකා' නම් වේ. නැතහොත් නික්මීම නම් වූ ඵලය මෙයට ඇති බැවින් 'නිය්‍යානිකා' වේ. වචී දුශ්චරිතාදී කෙලෙසුන්ගෙන් නික්මෙන බැවින් 'නිය්‍යානීයා' යන්නෙහි 'ඊ' කාරය ලුහු කොට 'ය' කාරය 'ක' කාරය බවට පත් කිරීමෙන් 'නිය්‍යානිකා' යන්න සැදී ඇත. මෙය චේතනාව සමඟ ඇති වන සම්ඵප්ප්‍රලාපයෙන් වැළකීමයි. එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ දෙය අනිර්යාණික වේ. එහි ස්වභාවය අනිර්යාණික බවයි. එබැවින් අනිර්යාණික බැවිනි. තිරිසන් වූවා යනු වැසී ගිය ස්වභාවයයි. 'ගෙහස්සිත කථා' යනු කාමය හා සම්බන්ධ කතායි. 'කම්මට්ඨාන භාවේ' යනු අනිත්‍යතාව හා සම්බන්ධ සිවුසැච කමටහන් වැඩීමයි. අර්ථය සහිත වූයේ 'සාත්ථක' නම් වේ, මෙයින් හිත වැඩ පිණිස පවතින බව අදහස් කෙරේ. 'විසිඛා' යනු නිවාස පිහිටීමයි. විසිඛා යන වචනයෙන් එහි පදිංචිකරුවන් ද අදහස් වේ, 'ගම පැමිණියේය' යන්නෙන් ගම්වැසියන් අදහස් වන්නාක් මෙනි. එබැවින් 'සූරයෝය, සමර්ථයෝය' සහ 'ශ්‍රද්ධාවන්තයෝය, ප්‍රසන්නයෝය' යැයි වදාළහ. පැන් කළ ගෙන යන ස්ථානය අනුව 'කුම්භදාසියෝ' (කළ ගෙන යන දාසියෝ) ගැන කියැවුණු බැවින් 'කුම්භදාසි කථාව හෝ' යැයි වදාළහ.

---

228. වොහාරො විය තෙසං තථා වොහාරමත්තං ගහෙත්වා වුත්තං ‘‘බ්‍රහ්මචරියවාසෙ’’ති. අකතාති සමෙන, විසමෙන වා කෙනචි හෙතුනා න කතා න විහිතා. කතවිධො කරණවිධි නත්ථි එතෙසන්ති අකටවිධා. පදද්වයෙනපි ලොකෙ කෙනචි හෙතුපච්චයෙන නෙසං අනිබ්බත්තතං දස්සෙති. ඉද්ධියාපි න නිම්මිතාති කස්සචි ඉද්ධිමතො චෙතොවසිප්පත්තස්ස දෙවස්ස, ඉස්සරාදිනො වා ඉද්ධියාපි න නිම්මිතා. අනිම්මාතාති කස්සචි අනිම්මාපිතා. රූපාදිජනකභාවන්ති රූපසද්දාදීනං පච්චයභාවං, රූපාදයොපි පථවියාදීහි [Pg.109] අප්පටිබද්ධවුත්තිකාති තස්ස අධිප්පායො. යථා පබ්බතකූටං කෙනචි අනිබ්බත්තිතං කස්සචි ච අනිබ්බත්තනකං, එවමෙතෙපීති ආහ ‘‘පබ්බතකූටා විය ඨිතාති කූටට්ඨා’’ති. යමිදං බීජතො අඞ්කුරාදි ජායතීති වුච්චති, තං විජ්ජමානමෙව තතො නික්ඛමති නාවිජ්ජමානං, අඤ්ඤථා අඤ්ඤතොපි අඤ්ඤස්ස උපලද්ධි සියාති අධිප්පායො. එවං ඨිතාති එවං නිබ්බිකාරා ඨිතා. උභයෙනපීති අත්ථද්වයෙනපීති වදන්ති. ‘‘කූටට්ඨා එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’ති පදද්වයෙනපි. තෙසං සත්තන්නං කායානං. ඨිතත්තාති නිබ්බිකාරාභාවෙන ඨිතත්තා. න චලන්තීති විකාරං නාපජ්ජන්ති. විකාරාභාවතො හි තෙසං සත්තන්නං කායානං එසිකට්ඨායිට්ඨිතතා. අනිඤ්ජනඤ්ච අත්ථතො පකතියා අවට්ඨානමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘න විපරිණාමෙන්තී’’ති වුත්තං. තථා අවිපරිණාමධම්මත්තා එව තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං න බ්‍යාබාධෙන්ති. සති හි විකාරං ආපාදෙතබ්බතාය බ්‍යාබාධකතාපි සියා, තථා අනුග්ගහෙතබ්බතාය අනුග්ගාහකතාති තදභාවං දස්සෙතුං පාළියං ‘‘නාල’’න්තිආදි වුත්තං.

228. ඔවුන්ගේ ව්‍යවහාරය මෙන් එලෙස ව්‍යවහාර මාත්‍රයක් ගෙන 'බ්‍රහ්මචර්යාවාසයෙහි' යැයි කියන ලදී. 'අකතා' යනු සම වූ හෝ විෂම වූ කිසිදු හේතුවකින් සාදන ලද හෝ පනවන ලද ඒවා නොවේ. මේවා සම්බන්ධයෙන් කිසිදු ක්‍රියාවක් හෝ සෑදීමේ ක්‍රමයක් නැති බැවින් 'අකටවිධා' නම් වේ. මෙම පද දෙකෙන්ම ලෝකයෙහි කිසිදු හේතු ප්‍රත්‍යයකින් මේවා හට නොගන්නා බව පෙන්වයි. සෘද්ධියෙන් පවා මවන ලද්දක් නොවේ යනු, සිත වසඟ කරගත් සෘද්ධිමත් කිසිදු දෙවියෙකුගේ හෝ ඊශ්වරාදීන්ගේ සෘද්ධියකින් මවන ලද්දක් නොවන බවයි. 'අනිම්මාතා' යනු කිසිවෙකු ලවා මවන ලද්දක් නොවන බවයි. රූප ආදිය උපදවන ස්වභාවය යනු රූප, ශබ්ද ආදියට ප්‍රත්‍ය වන බවයි. රූප ආදිය ද පඨවි ආදිය මත රඳා නොපවතින බව ඔහුගේ අදහසයි. කිසිවෙකු විසින් නිර්මාණය නොකරන ලද, කිසිවෙකුට නිර්මාණය කළ නොහැකි පර්වත කූටයක් මෙන් මේවා පවතින බැවින් 'පර්වත කූටයක් මෙන් ස්ථාවරව පවතින බැවින් කූටට්ඨ' යැයි කියන ලදී. බීජයෙන් අංකුරය හටගන්නා බව කියනු ලැබුවද, එය එහි පවතින දෙයක්ම පිටතට පැමිණීමක් මිස නැති දෙයක් හටගැනීමක් නොවේ. එසේ නොවන්නේ නම් වෙනත් දෙයකින් වෙනත් දෙයක් ලැබිය හැකි වනු ඇත යන්න අදහසයි. 'මෙලෙස පවතින' යනු මෙසේ විකාරයක් (වෙනසක්) නොමැතිව පවතින බවයි. 'උභයේනපි' යනු අර්ථ දෙකෙන්ම යැයි කියති. 'කූටට්ඨා එසිකට්ඨායිට්ඨිතා' යන පද දෙකෙන්ම එම සප්ත කායයන් ගැන කියැවේ. 'ස්ථිත බැවින්' යනු විකාරයක් නොවන ස්වභාවයෙන් පවතින බැවිනි. 'සෙලවෙන්නේ නැත' යනු වෙනස් වීමකට පත් නොවන බවයි. වෙනස් නොවන බැවින් එම සප්ත කායයන් ඉන්ද්‍රඛීලයක් මෙන් ස්ථාවරව පවතී. 'අනිඤ්ජනය' (නොසැලීම) යනු අර්ථ වශයෙන් ප්‍රකෘතියෙන් පැවතීමම බව පෙන්වීමට 'වෙනස් නොවේ' (නොපෙරළේ) යැයි කියන ලදී. එලෙස වෙනස් නොවන ස්වභාවය නිසාම ඔවුනොවුන්ට පීඩා නොකරති. වෙනස් කළ හැකි ස්වභාවයක් තිබුණේ නම් පීඩා කිරීමක් ද විය හැකිය, එමෙන්ම අනුග්‍රහ කළ හැකි ස්වභාවයක් තිබුණේ නම් අනුග්‍රහයක් ද විය හැකිය. එය නොමැති බව පෙන්වීමට පාලි පාඨයෙහි 'නාලං' (ප්‍රමාණවත් නොවේ/නොහැක) යනාදිය වදාරන ලදී.

---

පථවී එව කායෙකදෙසත්තා පථවීකායො. හන්තුං වා ඝාතෙතුං වා සමත්ථො නාම නත්ථි ජීවසත්තමානං කායානං නිච්චතාය නිබ්බිකාරභාවතො, එතෙනෙව නෙසමහන්තබ්බතා අඝාතෙතබ්බතා අත්ථතො වුත්තායෙවාති දට්ඨබ්බා. තථා හි වුත්තං ‘‘සත්තන්නංත්වෙව කායාන’’න්තිආදි. සොතුං වා සාවෙතුං වා සමත්ථො නාම නත්ථීති පච්චෙකං නෙසං සවනෙසු අසමත්ථත්තා තදෙකදෙසාදීසුපි අසමත්ථතං දීපෙති. යදි කොචි හන්තා නත්ථි, කථං සත්ථප්පහාරොති ආහ ‘‘යථා මුග්ගරාසිආදීසූ’’තිආදි. කෙවලං සඤ්ඤාමත්තමෙව හොති, හනනඝාතනාදි පන පරමත්ථතො නත්ථෙව කායානං අවිකොපනීයභාවතොති අධිප්පායො. කෙවලං තක්කමත්තෙන නිරත්ථකං දිට්ඨිං දීපෙතීති එතෙන යස්මා තක්කිකා නිරඞ්කුසතාය පරිකප්පනස්ස යං කිඤ්චි අත්තනා පරිකප්පිතං සාරතො මඤ්ඤමානා තථෙව අභිනිවිස්ස තක්කදිට්ඨිග්ගාහං ගණ්හන්ති, තස්මා න තෙසං දිට්ඨිවත්ථුස්මිං විඤ්ඤූහි විචාරණා කත්තබ්බාති දස්සෙති. කෙචීති සාරසමාසාචරියා. පඤ්චින්ද්‍රියවසෙනාති පඤ්චරූපින්ද්‍රියවසෙන. කම්මන්ති ලද්ධි කම්මභාවෙන සුපාකටත්තා. අවඞ්කකථාතාරණාදිකා ද්වාසට්ඨි පටිපදා. එකස්මිං කප්පෙති එකස්මිං මහාකප්පෙ.

පඨවි ධාතුවම ශරීරයේ කොටසක් වන බැවින් 'පඨවිකාය' නම් වේ. ජීවී සත්ත්වයන්ට අයත් ශරීරයන්ගේ නිත්‍යභාවය හා නොවෙනස් වන ස්වභාවය නිසා නසන්නට හෝ ඝාතනය කරන්නට සමර්ථ කිසිවෙක් නැත. මෙයින්ම ඔවුන් නැසිය නොහැකි බවත්, ඝාතනය කළ නොහැකි බවත් අර්ථ වශයෙන් කියැවුණු බව දත යුතුය. එබැවින් 'සප්ත කායයන් කෙරෙහිම' යනාදිය වදාරන ලදී. ඇසීමට හෝ ඇස්වීමට සමර්ථ කිසිවෙක් නැත යන්නෙන් එකිනෙක ශ්‍රවණයන්හි අසමර්ථ බවත්, එම කොටස් ආදියේද අසමර්ථ බවත් දක්වයි. ඉදින් මරන්නෙකු නැතිනම්, අවි පහර වැදීම කෙසේ සිදුවේද යන්නට 'මුගුරු රාශියක මෙන්' යනාදිය වදාළහ. එය හුදු සංඥාවක් පමණක් වන අතර, නියම අර්ථයෙන් මැරීමක් හෝ ඝාතනයක් ශරීරයන්ගේ වෙනස් නොවන ස්වභාවය නිසා සිදු නොවන බව අදහසයි. හුදු තර්කයෙන් පමණක් අර්ථයක් නැති දෘෂ්ටියක් දක්වයි යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, තර්ක කරන්නන් පාලනයක් නැති පරිකල්පනය නිසා තමන් පරිකල්පනය කළ ඕනෑම දෙයක් සාරවත් යැයි සලකා එයම දැඩිව ගෙන තර්ක දෘෂ්ටි ග්‍රහණය කරගන්නා බැවිනි. එබැවින් ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් ඔවුන්ගේ දෘෂ්ටි විෂයෙහි විමර්ශනය නොකළ යුතු බව පෙන්වයි. 'කේචි' (සමහරු) යනු සාරසමාස ආචාර්යවරුන්ය. 'පඤ්චින්ද්‍රිය වශයෙන්' යනු රූපී ඉන්ද්‍රිය පහ වශයෙනි. 'කර්මය' යනු ලබ්ධිය (දෘෂ්ටිය) කර්මයක් ලෙස ප්‍රකට බැවිනි. 'අවංකකථා' තරණය කිරීම ආදී වූ හැට දෙකක් වූ ප්‍රතිපදාවෝය. 'එක් කපක' යනු එක් මහා කල්පයක යන්නයි.

---

පුරිසභූමියොති [Pg.110] පධානපුග්ගලෙන නිද්දෙසො, ඉත්ථීනම්පෙතා භූමියො ඉච්ඡන්තෙව. භික්ඛු ච පන්නකොතිආදි තෙසං පාළියෙව. තත්ථ පන්නකොති භික්ඛාය විචරණකොති වදන්ති, තෙසං වා පටිපත්තිං පටිපන්නකො. ජිනොති ජිණ්ණො, ජරාවසෙන නිහීනධාතුකොති වදන්ති, අත්තනො වා පටිපත්තියා පටිපක්ඛං ජිනිත්වා ඨිතො. සො කිර තථාභූතො කස්සචිපි ධම්මං න කථෙති, තෙනාහ ‘‘න කිඤ්චි ආහා’’ති. අලාභින්ති ‘‘සො න කුම්භිමුඛා පටිග්ගණ්හතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.394) නයෙන වුත්තඅලාභහෙතුසමායොගෙන අලාභිං. තතො එව ජිඝච්ඡාදුබ්බලපරෙතතාය සයනපරායණං සමණං පන්නභූමීති වදති.

‘පුරුෂ භූමි’ යන්නෙන් ප්‍රධාන පුද්ගලයන් පිළිබඳ නිර්දේශයක් කෙරේ. ස්ත්‍රීහු ද මෙම භූමි කෙරෙහි කැමැත්තක් දක්වති. ‘භික්ෂු’ සහ ‘පන්නක’ ආදී වශයෙන් දැක්වෙන්නේ ඔවුන් පිළිබඳ වූ පාලි පාඨයයි. එහි ‘පන්නක’ යනු සිඟමනේ ඇවිදින්නා යැයි පවසති, නැතහොත් තමන්ගේ පිළිවෙතෙහි නියැලුණා වූ තැනැත්තා ය. ‘ජින’ යනු ජරාවට පත්වූ, දිරීම නිසා හීන වූ ධාතූන් ඇත්තා යැයි පවසති; එසේත් නැතිනම් තම පිළිවෙත මගින් ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙසුන් දිනා සිටින්නා ය. එවැනි වූ ඔහු කිසිවෙකුට කිසිදු ධර්මයක් දේශනා නොකරයි; ඒ නිසා ‘කිසිවක් නොකීවේය’ යි පවසන ලදී. ‘අලාභී’ යනු ‘ඔහු කළයක කටින් දෙන දෑ පිළිගන්නේ නැත’ ආදී වශයෙන් දැක්වෙන අලාභයට හේතු වන කරුණු හා යෙදීමෙන් අලාභ ලබන්නා ය. එබැවින්ම කුසගින්නෙන් හා දුබල බවින් පීඩිතව නිදා ගැනීමට පමණක් උත්සාහ කරන ශ්‍රමණයාව ‘පන්න භූමි’ යැයි පවසයි.

---

ආජීවවුත්තිසතානීති සත්තානං ආජීවභූතානි ජීවිකාවුත්තිසතානි. පසුග්ගහණෙන එළකජාති ගහිතා, මිගග්ගහණෙන රුරුගවයාදිසබ්බමිගජාති. බහූ දෙවාති චාතුමහාරාජිකාදිබ්‍රහ්මකායිකාදිවසෙන නෙසං අන්තරභෙදවසෙන බහූ දෙවා. තත්ථ චාතුමහාරාජිකානං එකච්චො අන්තරභෙදො ‘‘මහාසමයසුත්තෙන’’ (දී. නි. 2.331 ආදයො) දීපෙතබ්බො. මානුසාපි අනන්තාති දීපදෙසකුලවංසාජීවාදිවිභාගවසෙන මානුසාපි අනන්තභෙදා. පිසාචා එව පෙසාචා, තෙ අපරපෙතාදයො මහන්තා වෙදිතබ්බා.

‘ආජීව වෘත්ති සිය ගණන්’ යනු සත්ත්වයන්ගේ ජීවිකාව වූ ආජීව වෘත්තීන් සිය ගණනකි. ‘පසු’ (සතුන්) යන්නෙන් එළු ජාතීන් ද, ‘මෘග’ යන්නෙන් රුරු, ගවය ආදී සියලු මුව ජාතීන් ද ගැනේ. ‘බොහෝ දෙවියෝ’ යනු චාතුම්මහාරාජික, බ්‍රහ්මකායික ආදී වශයෙන් ඇති වන අභ්‍යන්තර භේදයන් නිසා බොහෝ වූ දෙවිවරුන් ය. එහි චාතුම්මහාරාජික දෙවියන්ගේ ඇතැම් අභ්‍යන්තර භේදයන් ‘මහාසමය සූත්‍රය’ ඇසුරින් පැහැදිලි කළ යුතුය. ‘මිනිසුන් ද අනන්තය’ යනු ද්වීප, දේශ, කුල, වංශ හා ආජීව වෘත්ති ආදී විභාගයන් අනුව මිනිසුන්ගේ ද අනන්ත වූ ප්‍රභේද පවතින බවයි. ‘පේසාච’ යනු පිසාචයන්මය; ඔවුන් අපර ප්‍රේත ආදී මහත් වූ පිරිසක් ලෙස දත යුතුය.

---

ඡද්දන්තදහමන්දාකිනියො කුළීරමුචලින්දනාමෙන වදති. ගණ්ඨිකාති පබ්බගණ්ඨිකා. පණ්ඩිතොපි…පෙ… උද්ධං න ගච්ඡති, කස්මා? සත්තානං සංසරණකාලස්ස නියතභාවතො.

ඡද්දන්ත සහ මන්දාකිනී විල් ‘කුළීර මුචලින්ද’ යන නමින් හඳුන්වයි. ‘ගණ්ඨිකා’ යනු පර්ව (ගැට) වල ඇති ගණ්ඨිකාවන්ය. පණ්ඩිතයා ද... පෙ... මතු ලොවට (උඩට) නොයයි. ඒ මන්ද? සත්ත්වයන්ගේ සංසාරයේ සැරිසරන කාලය නියත (ස්ථාවර) වූ බැවිනි.

---

අපරිපක්කං සංසරණනිමිත්තං සීලාදිනා පරිපාචෙති නාම සීඝංයෙව විසුද්ධිප්පත්තියා. පරිපක්කං ඵුස්ස ඵුස්ස පත්වා පත්වා පරිපක්කභාවාපාදනෙන බ්‍යන්තිං කරොති නාම. සුත්තගුළෙති සුත්තවට්ටියං. නිබ්බෙඨියමානමෙව පලෙතීති උපමාය සත්තානං සංසාරො අනුක්කමෙන ඛීයතෙව, න තස්ස වද්ධීති දස්සෙති පරිච්ඡින්නරූපත්තා.

සීලාදී ගුණයන් මගින් අපරිණත වූ සංසාර නිමිත්ත ඉක්මනින්ම විශුද්ධිය ලබා ගැනීම සඳහා පරිණත කරනු ලබයි. පරිණත වූ තැනට නැවත නැවතත් පැමිණීමෙන් එම පරිණත බව සම්පූර්ණ කොට සංසාරය කෙළවර කිරීම ‘බ්‍යන්තිං කරෝති’ නම් වේ. ‘නූල් පන්දුව’ (සූත්‍ර ගුළය) උපමාවෙන් නූල් පන්දුව දිගහැරෙන විට එය ගෙවී යන්නාක් මෙන්, සත්ත්වයන්ගේ සංසාරය ද අනුපිළිවෙළින් ක්ෂය වී යන බවත්, එය සීමා සහිත ස්වභාවයක් ඇති බැවින් එහි වැඩි වීමක් සිදු නොවන බවත් දක්වයි.

---

229. නියතිවාදෙ පක්ඛිපන්තොති සබ්බඤ්ඤුතං පටිජානිත්වාපි පදෙසඤ්ඤුතාය අසම්පායමානො තත්ථ අත්තනො අඤ්ඤාණකිරියං පරිහරිතුං අසක්කොන්තො ච ‘‘එවමෙසා නියතී’’ති නියතිවාදෙ පක්ඛිපන්තො.

229. නියතිවාදයෙහි බහාලන්නේ - තමා සර්වඥ බව ප්‍රතිඥා දී සිටියත්, යම් යම් කොටස් පිළිබඳව ඇති නොදැනුම නිසා කරුණු ගළපාගත නොහැකි වූ විට, එහිදී තමාගේ නොදැනුවත්කම වසා ගැනීමට අපොහොසත් වී, ‘මෙය මෙසේම වූ නියතියකි’ යි පවසමින් නියතිවාදයෙහි පිහිටයි.

---

230. ධම්මකථාය [Pg.111] අපස්සයභූතො අනුස්සවො එතස්ස අත්ථීති අනුස්සවී, තෙනෙවස්ස අපස්සයවාදං දස්සෙතුං ‘‘අනුස්සවනිස්සිතො’’ති ආහ. සවනං සච්චතොති යං කිඤ්චි අනුස්සවං, තං සවනං සච්චන්ති ගහෙත්වා ඨිතො. පිටකසම්පදායාති ගන්ථසම්පාදනෙන, තාදිසං ගන්ථං පගුණං වාචුග්ගතං කත්වා තං නිස්සාය ධම්මං කථෙති. තෙනාහ ‘‘වග්ගපණ්ණාසකායා’’තිආදි.

230. ධර්ම කථාවට ආධාරකයක් කොටගත් අනුශ්‍රවයන් (පරම්පරා කථා) ඇති තැනැත්තා ‘අනුස්සවී’ නම් වේ. ඒ නිසාම ඔහුගේ අපස්සයවාදය (ඇසුරු කළ වාදය) දැක්වීමට ‘අනුස්සවනීස්සිත’ යැයි කීවේය. ‘ඇසූ දෙය සත්‍යයැයි ගැනීම’ යනු යම් අනුශ්‍රවයක් ඇසූ පමණින් එය සත්‍යයැයි ගෙන සිටීමයි. ‘පිටක සම්පදා’ යනු ග්‍රන්ථයන්ගේ පරිපූර්ණ බවයි; එවැනි ග්‍රන්ථ ප්‍රගුණ කොට, කටපාඩම් කරගෙන ඒවා ඇසුරින් ධර්මය දේශනා කරයි. ඒ නිසා ‘වග්ගපණ්ණාසක’ ආදිය පවසා ඇත.

---

232. මන්දපඤ්ඤොති පරිත්තපඤ්ඤො. මොමූහොති සම්මුය්හකො. ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදිනා විවිධො නානප්පකාරො ඛෙපො වාචාය පරවාදානං ඛීපනං වාචාවික්ඛෙපො, තං වාචාවික්ඛෙපං, න මරති න පච්ඡිජ්ජති යථාවුත්තො වාදවික්ඛෙපො එතායාති අමරා, තත්ථ පවත්තා දිට්ඨි අමරාවික්ඛෙපො, තං අමරාවික්ඛෙපං. අපරියන්තවික්ඛෙපන්ති ‘‘එවම්පි මෙ නො’’තිආදිනා පුච්ඡිතස්ස අපරියොසාපනවසෙන වික්ඛෙපං. ඉතො චිතො ච සන්ධාවති එකස්මිං සභාවෙ අනවට්ඨානතො. ගාහං න උපගච්ඡතීති මිච්ඡාගාහතාය උත්තරවිධානාය පුරිමපක්ඛං ඨපෙත්වා ගාහං න උපගච්ඡති. අමරාසදිසාය අමරාය වික්ඛෙපොති අමරාවික්ඛෙපො.

232. ‘මන්දප්‍රඥ’ යනු අල්ප වූ ප්‍රඥාව ඇත්තාය. ‘මෝමූහ’ යනු බෙහෙවින් මුළා වූ තැනැත්තාය. ‘මට මෙසේත් නැත’ ආදී වශයෙන් වචනයෙන් කරන විවිධාකාර වූ පැටලවීම හෙවත් පරවාදයන් බැහැර කිරීම ‘වාචාවික්ඛේපය’ නම් වේ. එම වාචා වික්ෂේපය මිය නොයන (අවනත නොවන), වෙනස් නොවන බැවින් ‘අමරා’ නම් වේ; එහි පවත්නා වූ දෘෂ්ටිය ‘අමරාවික්ඛේපය’ යි. ‘අපරියන්ත වික්ඛේපය’ යනු ‘මට මෙසේත් නැත’ ආදී වශයෙන් අසන ලද ප්‍රශ්නය අවසන් වීමට ඉඩ නොදී කරන වික්ෂේපයයි. එකම ස්වභාවයක නොරැඳෙන බැවින් මෙහාටත් එහාටත් දුවයි. ‘ග්‍රහණයකට (තීරණයකට) නොපැමිණීම’ යනු මිථ්‍යා ග්‍රහණය නිසා පසුවට කරුණු දැක්වීම පිණිස පූර්ව පක්ෂය බැහැර කොට නිශ්චිත ග්‍රහණයකට නොපැමිණීමයි. අමරා (ආඳා) මත්ස්‍යයා හා සමාන වූ වික්ෂේපය ‘අමරාවික්ඛේපය’ යි.

---

ඉදං කුසලන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, ඉමිනා පකාරෙනාති අත්ථො. අමරාවික්ඛෙපිකො යථා කුසලෙ, එවං අඤ්ඤස්මිං යං කිඤ්චි කෙනචි පුච්ඡිතං අත්ථං අත්තනො අරුච්චනතාය ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදිනා තත්ථ තත්ථ වික්ඛෙපඤ්ඤෙව ආපජ්ජති, තස්මා ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදි තත්ථ තත්ථ පුච්ඡිතාකාරපටිසෙධනවසෙන වික්ඛිපනාකාරදස්සනං. නනු චෙත්ථ වික්ඛෙපවාදිනො වික්ඛෙපපක්ඛස්ස අනනුජානනං වික්ඛෙපපක්ඛෙ අවට්ඨානං යුත්තන්ති? න, තත්ථාපි තස්ස සම්මූළ්හස්ස පටික්ඛෙපවසෙනෙව වික්ඛෙපවාදස්ස පවත්තනතො. තෙන වුත්තං ‘‘නො’’ති. තථා හි සඤ්චයො බෙලට්ඨපුත්තො රඤ්ඤා අජාතසත්තුනා සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො පරලොකත්තිකාදීනං පටිසෙධනමුඛෙන වික්ඛෙපං බ්‍යාකාසි.

‘මෙය කුසලයකි’ යන මෙහි ‘ඉති’ යන ශබ්දය ප්‍රකාර (ආකාර) අර්ථයෙහි යෙදේ; ‘මෙම ආකාරයෙන්’ යනු එහි අර්ථයයි. අමරාවික්ඛේපිකයා කුසලය පිළිබඳව මෙන්ම, වෙනත් යම් කරුණක් ගැන යමෙකු ඇසූ විට තම අකමැත්ත නිසා ‘මට මෙසේත් නැත’ ආදී වශයෙන් ඒ ඒ තැන වික්ෂේපයට (අවුලට) පත් වෙයි. එබැවින් ‘මට මෙසේත් නැත’ යනාදිය ඒ ඒ තැන අසන ලද ආකාරයන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම මගින් වික්ෂේප කරන ආකාරය පෙන්වා දීමකි. මෙහිදී වික්ෂේපවාදියා වික්ෂේප පක්ෂය අනුමත නොකර එහිම රැඳී සිටීම සුදුසු නොවේද? නැත, මන්දයත් එහිදී ද එම මුළා වූ තැනැත්තා ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් මගින්ම වික්ෂේපවාදය පවත්වන බැවිනි. ඒ නිසා ‘නැත’ (නෝ) යැයි කියන ලදී. සැබවින්ම සඤ්ජය බෙලට්ඨිපුත්ත රජු වූ අජාසත්ත විසින් සාන්දෘෂ්ටික සාමඤ්ඤඵලය පිළිබඳව විමසන ලදුව පරලොවක් තිබේද යන්න ආදිය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ මුඛයෙන් වික්ෂේපයෙන්ම පිළිතුරු දුන්නේය.

---

එත්ථාහ – ‘‘නනු චායං සබ්බොපි අමරාවික්ඛෙපිකො කුසලාදයො ධම්මෙ පරලොකත්තිකාදීනි ච යථාභූතං අනවබුජ්ඣමානො තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨො සමානො පුච්ඡාය වික්ඛෙපමත්තං ආපජ්ජති, තස්ස කථං දිට්ඨිගතභාවො. න හි අවත්තුකාමස්ස විය පුච්ඡිතමත්ථං අජානන්තස්ස වික්ඛෙපකරණමත්තෙන [Pg.112] තස්ස දිට්ඨිගතිකතා යුත්තා’’ති? වුච්චතෙ – න හෙව ඛො පුච්ඡාය වික්ඛෙපකරණමත්තෙන තස්ස දිට්ඨිගතිකතා, අථ ඛො මිච්ඡාභිනිවෙසවසෙන. සස්සතාභිනිවෙසෙන මිච්ඡාභිනිවිට්ඨොයෙව හි පුග්ගලො මන්දබුද්ධිතාය කුසලාදිධම්මෙ පරලොකත්තිකාදීනි ච යාථාවතො අප්පටිපජ්ජමානො අත්තනා අවිඤ්ඤාතස්ස අත්ථස්ස පරං විඤ්ඤාපෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය මුසාවාදභයෙන ච වික්ඛෙපං ආපජ්ජතීති. අථ වා පුඤ්ඤපාපානං තබ්බිපාකානඤ්ච අනවබොධෙන අසද්දහනෙන ච තබ්බිසයාය පුච්ඡාය වික්ඛෙපකරණංයෙව සුන්දරන්ති ඛන්තිං රුචිං උප්පාදෙත්වා අභිනිවිසන්තස්ස උප්පන්නා විසුංයෙව සා එකා දිට්ඨි සත්තභඞ්ගදිට්ඨි වියාති දට්ඨබ්බා, ඉන්ද්‍රියබද්ධතො ච තතියට්ඨානභාවෙ දස්සිතො.

මෙහිදී මෙසේ පවසති - ‘මෙම සියලුම අමරාවික්ඛේපිකයා කුසලාදී ධර්මයන් හා පරලොව ආදිය පිළිබඳව යථාර්ථය අවබෝධ කර නොගෙන, ඒ ඒ තැන ප්‍රශ්න ඇසූ විට ප්‍රශ්නය අවුල් කිරීමක් (වික්ෂේපයක්) පමණක් කරන්නේ නම්, ඔහුට දෘෂ්ටිගත භාවයක් ඇති වන්නේ කෙසේද? යමක් පැවසීමට අකමැති අයෙකු මෙන් තමා නොදන්නා කරුණක් ගැන ප්‍රශ්න කළ විට වික්ෂේප කිරීම පමණකින් ඔහු දෘෂ්ටිගතිකයෙකු වීම සුදුසු නොවේ නේද?’ එයට පිළිතුර මෙසේය - හුදෙක් ප්‍රශ්නයට වික්ෂේප කිරීමෙන් පමණක් ඔහු දෘෂ්ටිගතිකයෙකු නොවේ; මිථ්‍යා අභිනිවේශය (වැරදි ලෙස දැඩිව ගැනීම) හේතුවෙනි. ශාස්වත අභිනිවේශයෙන් යුතුව මිථ්‍යා ලෙස දැඩිව ගත් පුද්ගලයාම තමාගේ මන්දබුද්ධික බව නිසා කුසලාදී ධර්මයන් හා පරලොව ආදිය පිළිබඳව නිසි පරිදි වටහා නොගෙන, තමා නොදන්නා අර්ථය අනෙකාට වටහා දීමට ඇති අසමර්ථකම නිසාත්, මුසාවාදයට ඇති බිය නිසාත් වික්ෂේපයට පත් වේ. එසේත් නැතිනම් පින් පව් සහ ඒවායේ විපාක පිළිබඳව අවබෝධයක් හා විශ්වාසයක් නොමැති බැවින් ඒ සම්බන්ධ ප්‍රශ්නවලදී වික්ෂේප කිරීමම යහපත් යැයි ඉවසීමක් හා රුචියක් උපදවාගෙන, එය දැඩිව ගැනීමෙන් හටගන්නා වූ එම දෘෂ්ටිය සප්තභංගී දෘෂ්ටිය මෙන් වෙනමම දෘෂ්ටියක් ලෙස සැලකිය යුතුය; එය ඉන්ද්‍රියබද්ධ දේ සම්බන්ධයෙන් තුන්වන ස්ථානයෙහි දක්වා ඇත.

---

234. සන්නිධිකාරකං කාමෙති එත්ථ අනින්ද්‍රියබද්ධානි අධිප්පෙතානීති තිලතණ්ඩුලාදිග්ගහණං, තස්ස ලොකස්ස අප්පසාදපරිහාරත්ථං කදාචි තණ්ඩුලනාළිආදිසඞ්ගහණකරණං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තිලතණ්ඩුලාදයො පඤ්ඤායන්තී’’ති.

234. ‘සන්නිධිකාරකයට (රැස් කිරීමට) කැමති වෙයි’ යන මෙහි ඉන්ද්‍රියබද්ධ නොවන තල, සහල් ආදිය ගැනීම අදහස් කෙරේ. ලෝකයාගේ අප්‍රසාදය වළක්වා ගැනීම පිණිස ඇතැම් විට සහල් නැළියක් ආදිය රැස් කිරීම අරභයා ‘තල සහල් ආදිය පෙනේ’ යැයි පවසන ලදී.

---

236. ආජීවකා මතා නාමාති ඉමෙ ආජීවකා සබ්බසො සම්මාපටිපත්තිරහිතා මිච්ඡා එව ච පටිපජ්ජමානා අධිසීලසඞ්ඛාතස්ස සීලජීවිතස්ස අභාවෙන මතා නාම. පුත්තමතාති මතපුත්තා. සමණෙ ගොතමෙ බ්‍රහ්මචරියවාසො අත්ථීති සමණං එව ගොතමං පරිසුද්ධො සුපරිපුණ්ණො තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයාවහො බ්‍රහ්මචරියවාසො අත්ථි. එතෙනෙත්ථ ධම්මසුධම්මතාදිදීපනෙන බුද්ධසුබුද්ධතඤ්ච දීපෙති, අඤ්ඤත්ථ නත්ථීති ඉමිනා බාහිරකෙසු තස්ස අභාවං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

236. ‘ආජීවකයෝ මළා වූවෝ’ නම්, මේ ආජීවකයෝ සම්පූර්ණයෙන්ම සම්‍යග් ප්‍රතිපත්තියෙන් තොරව, මිථ්‍යාවෙහිම පිළිපදිමින්, අධිසීල සංඛ්‍යාත වූ සීලමය ජීවිතයක් නොමැති බැවින් මළා වූවෝ නම් වෙති. ‘පුත්තමතා’ යනු මළා වූ පුතුන් ඇති බවයි. ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ තුළ බ්‍රහ්මචර්යාව පවතී’ යනු, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ තුළම පිරිසිදු වූ, මනාව පරිපූර්ණ වූ, ඒ සඳහා යෝග්‍ය වූ, මනාව දුක් කෙළවර කරන්නා වූ බ්‍රහ්මචර්යාව පවතින බවයි. මෙයින් ධර්මයේ ඇති සුධර්ම බව ආදිය දැක්වීමෙන් බුදුන් වහන්සේගේ සුබුද්ධ බව (මනාව අවබෝධ කළ බව) දක්වන අතර, ‘අන් තැනක නැත’ යන්නෙන් බාහිර ශාසනවල එහි නොමැති බව දක්වයි. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

---

සන්දකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

සන්දක සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව (ගැඹුරු අර්ථ ප්‍රකාශනය) නිම කරන ලදී.

---

7. මහාසකුලුදායිසුත්තවණ්ණනා

7. මහා සකුලුදායී සූත්‍ර වර්ණනාව

---

237. අභිඤ්ඤාතාති එදිසො එදිසො චාති අභිලක්ඛණවසෙන ඤාතා. අප්පසද්දස්ස විනීතො, අප්පසද්දතාය මන්දභාණිතාය විනීතොති ච අප්පසද්දවිනීතොති වුච්චමානෙ අඤ්ඤෙන විනීතභාවො දීපිතො හොති, භගවා පන සයම්භුඤාණෙන සයමෙව විනීතො. තස්මා පාළියං ‘‘අප්පසද්දවිනීතො’’ති න වුත්තං. තෙනාහ ‘‘න හි භගවා අඤ්ඤෙන විනීතො’’ති.

237. ‘අභිඤ්ඤාතා’ යනු මෙබඳු මෙබඳු අය ලෙස ලක්ෂණ වශයෙන් හඳුනාගත් අයයි. ‘අප්පසද්ද විනීත’ යනු ශබ්ද අඩු බව හෙවත් අඩුවෙන් කතා කිරීම සම්බන්ධයෙන් විනයනය වූ අයයි. ‘අප්පසද්ද විනීත’ යැයි කියන කල අන් අයෙකු විසින් හික්මවන ලද බවක් හැඟවේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වයංභූ ඥානයෙන් තමන් වහන්සේම හික්මුණු සේක. එබැවින් පාලියෙහි උන්වහන්සේ ගැන ‘අප්පසද්ද විනීත’ (ශබ්ද අඩු කිරීමෙහි හික්මවන ලද) යැයි වදාරා නැත. ඒ නිසාම ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන් අයෙකු විසින් හික්මවන ලද්දේ නොවේ’ යැයි පවසන ලදී.

---

238. හිය්‍යොදිවසං [Pg.113] උපාදාය තතො ආසන්නානි කතිපයානි දිවසානි පුරිමානි නාම හොන්ති, පුරිමානීති ච පුබ්බකානි, අතීතානීති අත්ථො. තතො පරන්ති යථා වුත්තඅතීතදිවසතො අනන්තරං පරං පුරිමතරං අතිසයෙන පුරිමත්තා. ඉති ඉමෙසු ද්වීසු පවත්තිතො යථාක්කමං පුරිමපුරිමතරභාවො, එවං සන්තෙපි යදෙත්ථ ‘‘පුරිමතර’’න්ති වුත්තං, තතො පභුති යං යං ඔරං, තං තං පරං, යං යං පරං, තං තං ‘‘පුරිමතර’’න්ති වුත්තං හොති. කුතූහලයුත්තා සාලා කුතූහලසාලා යථා ‘‘ආජඤ්ඤරථො’’ති. ඉමෙ දස්සනාදයො.

238. ඊයේ දිනය පටන් ඊට ආසන්න පෙර දින කිහිපය ‘පුරිමානි’ (පෙර වූ) නම් වේ. ‘පුරිමානි’ යනු පැරණි හෙවත් අතීත වූ යන අර්ථයයි. ‘තතෝ පරං’ යනු එම අතීත දිනයට වඩා තවත් පෙර වූ, අතිශයින්ම පෙර වූ කාලයයි. මෙලෙස මේ අවස්ථා දෙකෙහි අනුපිළිවෙලින් පෙර සහ වඩාත් පෙර බව පවතියි. එසේ වුවද, මෙහි යමක් ‘පුරිමතර’ (වඩාත් පෙර) යැයි කියන ලද්දේ ද, එතැන් පටන් යම් යම් මෑත කාලයක් වේ ද එය ‘පර’ (පසු) ලෙසත්, යම් යම් ඈත කාලයක් වේ ද එය ‘පුරිමතර’ ලෙසත් දක්වා ඇත. ‘කුතූහලශාලාව’ යනු කුතුහලය දනවන කරුණු සාකච්ඡා කරන ශාලාවයි. දර්ශනය ආදිය මෙසේම දත යුතුය.

---

අයථාභූතගුණෙහීති අයථාභූතං මිච්ඡාදීපිතඅත්ථමත්තෙනෙව උග්ඝොසිතගුණෙහි සමුග්ගතො ඝොසිතො. තරන්ති අතික්කමන්ති එතෙනාති තිත්ථං, අග්ගමග්ගො. දිට්ඨිගතිකමග්ගො පන අයථාභූතොපි තෙසං තථා විතරණං උපාදාය තිත්ථන්ති වොහරීයතීති තං කරොන්තා තිත්ථකරා. ඔසරතීති පවිසති.

‘අයථාභූත ගුණෙහි’ යනු යථාර්ථයක් නොවන, වැරදි ලෙස දක්වන ලද කරුණු මාත්‍රයකින්ම ප්‍රකාශ කරන ලද ගුණවලින් යුක්තව උද්ඝෝෂණය කරන ලද යන්නයි. මෙයින් එතෙර වන බැවින් ‘තිත්ථ’ (තොටුපළ) නම් වේ, එනම් ආර්ය මාර්ගයයි. මිථ්‍යා දෘෂ්ටික මාර්ගය වනාහි යථාර්ථයක් නොවුණත්, ඔවුන් එතෙර වන්නාක් මෙන් සලකා ‘තොටුපළ’ යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. එය කරන්නා වූ අය තීර්ථකයෝ නම් වෙති. ‘ඔසරති’ යනු ඇතුළු වෙයි යන අර්ථයයි.

---

239. සහිතන්ති පුබ්බාපරාවිරුද්ධං. න කිඤ්චි ජාතන්ති පටිඤ්ඤාදොසහෙතුදොසඋදාහරණදොසදුට්ඨදොසතාය න කිඤ්චි ජාතං. තෙනාහ ‘‘ආරොපිතො තෙ වාදො’’ති. වදන්ති තෙන පරිභාසන්තීති වාදො දොසො. සභාවක්කොසෙනාති සභාවතො පවත්තකොට්ඨාසෙන.

239. ‘සහිතං’ යනු පූර්වාපර විරෝධයක් නොමැති බවයි. ‘න කිඤ්චි ජාතං’ යනු ප්‍රතිඥා දෝෂ, හේතු දෝෂ, උදාහරණ දෝෂ ආදී දෝෂයන්ගෙන් කිසිවක් සිදු නොවූ බවයි. එබැවින් ‘ඔබගේ වාදය බිඳ දමන ලදී’ යැයි පවසන ලදී. යම් දෝෂයක් පවසන බැවින් එය ‘වාදය’ නම් වේ. ‘සභාවක්කෝසේන’ යනු ස්වභාවයෙන් පවතින කොටසිනි.

---

240. පීළෙය්‍යාති මධුභණ්ඩෙන සහ භාජනෙ පීළෙත්වා දදෙය්‍ය. සබ්‍රහ්මචාරීහි සම්පයොජෙත්වාති සහධම්මිකෙහි විහෙඨනපයොගං කත්වා, තෙනාහ ‘‘විවාදං කත්වා’’ති.

240. ‘පීළෙය්‍ය’ යනු මී පැණි බඳුනක් සමඟ භාජනයක තලා මිරිකා දීමයි. ‘සබ්‍රහ්මචාරීහි සම්පයෝජෙත්වා’ යනු සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා සමඟ පෙළීමක් ඇති කර හෙවත් විවාදයක් ඇති කිරීමයි.

---

241. ඉතරීතරෙනාති පණීතතො ඉතරෙන. තෙනාහ ‘‘ලාමකලාමකෙනා’’ති.

241. ‘ඉතරීතරේන’ යනු ප්‍රණීත දෙයට වඩා අන්‍ය වූ දෙයිනි. එබැවින් ‘ලබ්ධ වූ ඉතා පහත් දෙයකින් වුවද’ යැයි පවසන ලදී.

---

242. භත්තකොසකෙනාති කොසකභත්තෙන, ඛුද්දකසරාවභත්තකෙනාති අත්ථො. බෙලුවමත්තභත්තාහාරාති බිල්ලපමාණභත්තභොජනා. ඔට්ඨවට්ටියාති මුඛවට්ටියා. සබ්බාකාරෙනෙවාති සබ්බප්පකාරෙනෙව. අනප්පාහාරොති න වත්තබ්බො කදාචි අප්පාහාරොති කත්වා. තත්ථ අතිවිය අඤ්ඤෙහි අවිසය්හං අප්පාහාරතං භගවතො දස්සෙතුං ‘‘පධානභූමිය’’න්තිආදි වුත්තං. මයාති නිස්සක්කවචනං. විසෙසතරාති තෙන ධම්මෙන විසෙසවන්තතරා.

242. ‘භත්තකෝසකේන’ යනු කුඩා බත් කෝප්පයකින් හෙවත් කුඩා සරාවක බත් ප්‍රමාණයකිනි. ‘බේලුවමත්තභත්තාහාරා’ යනු බෙලි ගෙඩියක් පමණ වූ බත් ආහාරයට ගන්නා අයයි. ‘ඕට්ඨවට්ටියා’ යනු මුවවිට හෙවත් තොල් වටයයි. ‘සබ්බාකාරේනේවා’ යනු සියලු ආකාරයෙන්මය. ‘අනප්පාහාරෝ’ යනු කිසිවිටකත් අල්ප ආහාර ඇත්තෙකු යැයි නොකිය යුතුය. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආහාර අල්ප බව අන් අයට දරාගත නොහැකි තරම් වූ බව දැක්වීමට ‘පධානභූමියං’ (ප්‍රධන් වීර්යය කළ සමය) යනාදිය වදාරන ලදී. ‘මයා’ යනු නිස්සක්ක (පඤ්චමී) විභක්ති අර්ථයයි. ‘විසේසතරා’ යනු එම ධර්මය නිසා වඩාත් විශේෂ වූවෝ යන්නයි.

---

වතසමාදානවසෙනෙව [Pg.114] පංසුකූලං ධාරෙන්තීති පංසුකූලිකාති ආහ – ‘‘සමාදින්නපංසුකූලිකඞ්ගා’’ති, සද්දත්ථො පන ‘‘විසුද්ධිමග්ගෙ’’ (විසුද්ධි. 1.24) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. පිණ්ඩපාතිකා සපදානචාරිනොතිආදීසුපි එසෙව නයො. තත්ථ තත්ථ සත්ථෙන ඡින්දිතත්තා සත්ථලූඛානි. යං යං සප්පායං, තස්සෙව ගහණං උච්චිනන්ති ආහ ‘‘උච්චිනිත්වා…පෙ… ථිරට්ඨානමෙව ගහෙත්වා’’ති. අලාබුලොමසානීති අලාබුලොමානි විය සුඛුමතරානි චීවරසුත්තංසූනි එතෙසං සන්තීති අලාබුලොමසානි. පාතිතසාණපංසුකූලන්ති කළෙවරෙන සද්ධිං ඡඩ්ඩිතසාණමයං පංසුකූලං, යං තුම්බමත්තෙ පුළවෙ ඔධුනිත්වා සත්ථා ගණ්හි.

වෘත සමාදානයක් ලෙස පාංශුකූල සිවුරු දරන බැවින් ‘පාංශුකූලික’ යැයි පවසන ලදී. එහි අර්ථය විශුද්ධි මාර්ගයෙහි දැක්වූ පරිදි දත යුතුය. පිණ්ඩපාතික, සපදානචාරී ආදී පදවල ද නය මෙයම වේ. ඒ ඒ තැන ආයුධවලින් කපන ලද බැවින් ‘සත්ථලූඛානි’ නම් වේ. තමන්ට ගැලපෙන (සප්පාය) යමක් වේ ද, එයම තෝරා ගන්නා බැවින් ‘තෝරාගෙන... ස්ථිර කොටස් පමණක් ගෙන’ යැයි කියන ලදී. ‘අලාබුලෝමසානි’ යනු ලබු ගෙඩියේ කෙඳි වැනි ඉතා සියුම් සිවුරු නූල් ඇති බවයි. ‘පාතිතසාණපාංශුකූලං’ යනු මළ සිරුරක් සමඟ දමන ලද හණ රෙදි පාංශුකූලයයි; ශාස්තෘන් වහන්සේ එය කුඩා නැළියක් පමණ වූ පණුවන් ගසා දමා පිළිගත් සේක.

---

‘‘යථාපි භමරො පුප්ඵ’’න්තිආදිනා (ධ. ප. 49) වුත්තං මධුකරභික්ඛාචාරවතං ‘‘පිණ්ඩියාලොපභොජනං නිස්සාය පබ්බජ්ජා’’ති (මහාව. 73, 128) වචනතො භික්ඛූනං පකතිභූතං වතන්ති වුත්තං ‘‘උඤ්ඡාසකෙ වතෙ රතා’’ති. වත-සද්දො චෙත්ථ පකතිවතසඞ්ඛාතං සකවතං වදති. තෙනාහ ‘‘උඤ්ඡාචරියසඞ්ඛාතෙ භික්ඛූනං පකතිවතෙ’’ති. උච්චනීචඝරද්වාරට්ඨායිනොති මහන්තඛුද්දකගෙහානං බහිද්වාරකොට්ඨකට්ඨායිනො. කබරමිස්සකං භත්තං සංහරිත්වාති කණාජකමිස්සකං භත්තං සම්පිණ්ඩිත්වා. උම්මාරතො පට්ඨායාති ඝරුම්මාරතො පට්ඨාය.

‘බමරෙකු මල නොතළා රොන් ගන්නා සේ’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද මීමැස්සෙකු බඳු පිණ්ඩපාත වෘතය, ‘පිණ්ඩපාත ආහාරය නිසා පැවිද්ද පවතී’ යන වචනයට අනුව භික්ෂූන්ට සහජයෙන්ම පවතින වෘතයක් බැවින් ‘උඤ්ඡාසකේ වතේ රතා’ යැයි පවසන ලදී. ‘වත’ යන ශබ්දයෙන් මෙහි ස්වභාවික වෘතය සංඛ්‍යාත වූ තමන්ගේ වෘතය කියවේ. එබැවින් ‘භික්ෂූන්ගේ සහජ වෘතය වූ පිණ්ඩපාත චර්යාවෙහි’ යැයි කියන ලදී. ‘උච්චනීචඝරද්වාරට්ඨායිනෝ’ යනු විශාල හා කුඩා නිවෙස්වල දොරටු අසල සිටින්නෝ යන්නයි. ‘කබරමිස්සකං භත්තං සංහරිත්වා’ යනු කුඩු මිශ්‍ර බත් එකතු කරගෙන යන්නයි. ‘උම්මාරතෝ පට්ඨායා’ යනු නිවසේ උළුවස්සේ සිට පටන් ගෙනය.

---

චීවරානුග්ගහත්ථන්ති චීවරානුරක්ඛණත්ථං. එත්ථ ච යස්මා බුද්ධා නාම සදෙවකෙ ලොකෙ අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං, සා චස්ස පුඤ්ඤක්ඛෙත්තතා පරමුක්කංසගතා, තස්මා සත්තානං තාදිසං උපකාරං ආචික්ඛිත්වා තෙ ච අනුග්ගණ්හන්තා ගහපතිචීවරං සාදියන්ති, චතුපච්චයසන්තොසෙ පන නෙ පරමුක්කංසගතා එවාති දට්ඨබ්බං.

‘චීවරානුග්ගහත්ථං’ යනු සිවුරු ආරක්ෂා කරගනු පිණිසයි. මෙහිදී බුදුන් වහන්සේලා නම් දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයාට අනුත්තර වූ පින්කෙත වන බැවින් ද, උන්වහන්සේලාගේ ඒ පින්කෙතේ ස්වභාවය අතිශයින් උතුම් බැවින් ද, සත්ත්වයන්ට එවැනි උපකාරයක් පෙන්වා දී ඔවුන්ට අනුග්‍රහ කරමින් ගෘහපති සිවුරු පිළිගන්නා සේක. එහෙත් සිව්පසය සම්බන්ධ සතුටෙහි (සන්තෝසයෙහි) නම් උන්වහන්සේලා අග්‍රප්‍රාප්ත වූවෝම බව දත යුතුය.

---

244. සප්පච්චයන්ති සහෙතුකං සකාරණං හුත්වා ධම්මං දෙසෙතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. චොදකො පන අධිප්පායං අජානන්තො ‘‘කිං පනා’’තිආදිමාහ. ඉතරො ‘‘නො න දෙසෙතී’’තිආදිනා අධිප්පායං විවරති. නිදානන්ති චෙත්ථ ඤාපකං උප්පත්තිකාරණං අධිප්පෙතං, තඤ්ච තස්ස තස්ස අනුප්පත්තියුත්තස්ස අත්ථස්ස පටිපක්ඛහරණතො ‘‘සප්පාටිහාරිය’’න්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘පුරිමස්සෙවෙතං වෙවචන’’න්ති. රාගාදීනං වා පටිහරණං පටිහාරියං, තදෙව පාටිහාරියං, සහ පාටිහාරියෙනාති සප්පාටිහාරියං. රාගාදිපටිසෙධවසෙනෙව හි සත්ථා ධම්මං දෙසෙති.

244. ‘සප්පච්චයං’ යනු හේතු සහිතව, කරුණු සහිතව ධර්මය දේශනා කරයි යන්න මෙහි අර්ථයයි. චෝදකයා වනාහි මෙහි අදහස නොදැන ‘එය කෙසේ ද’ යනාදිය විමසයි. අනෙකා ‘එසේ නොවේ’ යනාදී වශයෙන් අදහස විවරණය කරයි. ‘නිදාන’ යනු මෙහිදී යමක් හඳුන්වන හෝ හටගැනීමට හේතු වූ කරුණයි. එම අදහස අනුචිත දේ බැහැර කරන බැවින් ‘සප්පාටිහාරිය’ (ප්‍රාතිහාර්ය සහිත) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘එය කලින් කී දෙයටම සමාන වචනයකි’ යැයි කියන ලදී. එසේත් නැතිනම් රාගාදී කෙලෙසුන් බැහැර කිරීම ‘පාටිහාරිය’ නම් වේ. එය සහිත බැවින් ‘සප්පාටිහාරිය’ නම් වේ. ශාස්තෘන් වහන්සේ රාගාදිය දුරු කිරීම වෙනුවෙන්ම ධර්මය දේශනා කරන සේක.

---

245. තස්ස [Pg.115] තස්ස පඤ්හස්සාති යං යං පඤ්හං පරො අභිසඞ්ඛරිත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡති, තස්ස තස්ස පඤ්හස්ස. උපරි ආගමනවාදපථන්ති විස්සජ්ජනෙ කතෙ තතො උපරි ආගච්ඡනකං වාදමග්ගං. විසෙසෙත්වා වදන්තොති වත්තති, ‘‘භො ගොතම, වත්තුමරහතී’’ති අත්තනො වාදභෙදනත්ථං ආහතං කාරණං අත්තනො මාරණත්ථං ආවුධං නිදස්සෙන්තො විය විසෙසෙත්වා වදන්තො පහාරකෙන වචනෙන. අන්තරන්තරෙති මයා වුච්චමානකථාපබන්ධස්ස අන්තරන්තරෙ. දදෙය්‍ය වදෙය්‍ය. එවරූපෙසු ඨානෙසූති පරවාදීහි සද්ධිං වාදපටිවාදට්ඨානෙසු. තෙ නිග්ගහෙතුං මයා දෙසිතං සුත්තපදං ආනෙත්වා මමයෙව අනුසාසනිං ඔවාදං පච්චාසීසන්ති.

245. ‘ඒ ඒ ප්‍රශ්නයට’ යනු අන්‍යයෙකු විසින් යම් යම් ප්‍රශ්න සකස් කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ විමසන ඒ ඒ ප්‍රශ්නයට යි. ‘උපරි ආගමනවාදපථ’ යනු පිළිතුරු දුන් පසු ඒ මතින් මතු වන වාද මාර්ගය යි. ‘විශේෂයෙන් පවසමින්’ යනු "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මෙසේ කිව යුතු ය" යි තමන්ගේ වාදය බිඳීම සඳහා ගෙන ආ කාරණය, තමන් නසා ගැනීම සඳහා ගෙන ආ ආයුධයක් පෙන්වන්නාක් මෙන්, පහර දෙන වචනයෙන් විශේෂ කොට පවසමින් යන්න යි. ‘අන්තරන්තරේ’ යනු මා විසින් පවසනු ලබන කථා ප්‍රවාහය අතරතුර යි. ‘දෙන්නේ ය, පවසන්නේ ය’ යන්න යි. ‘මෙබඳු තැන්වලදී’ යනු පරවාදීන් සමඟ කෙරෙන වාද-ප්‍රතිවාද ස්ථානවල දී ය. ඔවුන් මර්දනය කිරීම සඳහා මා විසින් දේශනා කරන ලද සූත්‍ර පද ගෙනවුත් මගේ ම අනුශාසනය හා අවවාදය අපේක්ෂා කරති.

---

246. සම්පාදෙමීති මනොරථං සම්පාදෙමි. පරිපූරෙමීති අජ්ඣාසයං පරිපූරෙමි. අධිසීලෙති අධිකෙ උත්තමසීලෙ. සාවකසීලතො ච පච්චෙකබුද්ධසීලතො ච බුද්ධානං සීලං අධිකං උක්කට්ඨං පරමුක්කංසතො අනඤ්ඤසාධාරණභාවතො. තෙනාහ ‘‘බුද්ධසීලං නාම කථිත’’න්ති. ඨානුප්පත්තිකපඤ්ඤාති තත්ථ තත්ථ ඨානසො උප්පන්නපඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. අවසෙසා පඤ්ඤාති ඉධ පාළියං ආගතා අනාගතා ච යථාවුත්තඤාණද්වයවිනිමුත්තා පඤ්ඤා.

246. ‘සම්පාදෙමි’ යනු මනෝරථය සම්පූර්ණ කරමි යන්නයි. ‘පරිපූරෙමි’ යනු අදහස (අධ්‍යාශය) පූර්ණය කරමි යන්නයි. ‘අධිශීලයෙහි’ යනු උසස් වූ උත්තම ශීලයෙහි ය. ශ්‍රාවක ශීලයටත් පසේබුදු ශීලයටත් වඩා බුදුවරුන්ගේ ශීලය අධික ය, උත්කෘෂ්ට ය, පරම උත්කෘෂ්ට බැවින් හා අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන බැවින් ‘බුද්ධ ශීලය’ යැයි කියන ලදී. ‘ථානුප්පත්තික ප්‍රඥාව’ යනු ඒ ඒ තන්හි අවස්ථානුකූලව උපන් ප්‍රඥාවයි. ‘එහි’ යනාදිය එබැවින් කියන ලදී. ‘අවශේෂ ප්‍රඥාව’ යනු මෙහි පාලියෙහි ආවා වූ ද නොආවා වූ ද කලින් කී ඥාන දෙකෙන් වෙන් වූ ප්‍රඥාවයි.

---

247. විසෙසාධිගමානන්ති සතිපට්ඨානාදීනං අධිගන්ධබ්බවිසෙසානං. අභිඤ්ඤා නාම ඡ අභිඤ්ඤා, තාසු උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන ඡළභිඤ්ඤාරහතොව අග්ගමග්ගපඤ්ඤා ඉධ අභිඤ්ඤාති අධිප්පෙතා, තස්ස වොසානං පරියොසානං පාරමී පරමුක්කංසාති අවකංසාති ච අග්ගඵලං වුච්චතීති ආහ ‘‘අභිඤ්ඤා…පෙ… අරහත්තං පත්තා’’ති.

247. ‘විශේෂාධිගමයන්ගේ’ යනු සතිපට්ඨානාදියෙන් ලැබිය යුතු විශේෂ අවබෝධයන්ගේ ය. ‘අභිඥා’ නම් අභිඥා හයයි, එහි උත්කෘෂ්ට නිර්දේශයෙන් ෂඩභිඥාලාභීන්ට පමණක් උචිත වූ අග්‍ර මාර්ග ප්‍රඥාව මෙහි ‘අභිඥා’ යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. එහි කෙළවර, පරම උත්කෘෂ්ටත්වය අග්‍ර ඵලය (අර්හත් ඵලය) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘අභිඥාව...පෙ... අර්හත් භාවයට පැමිණි’ යැයි පැවසුණි.

---

උපායපධානෙති අරියඵලාධිගමනස්ස උපායභූතෙ පධානෙ. ‘‘අනුප්පන්නපාපකානුප්පාදාදිඅත්ථා’’ති ගහිතා තථෙව හොන්ති, තං අත්ථං සාධෙන්තියෙවාති එතස්ස අත්ථස්ස දීපකො සම්මා-සද්දොති යථාඅධිප්පෙතත්ථස්ස අනුප්පන්නපාපකානුප්පාදාදිනො උපායභූතෙ, පධානඋපායභූතෙති අත්ථො. සම්මා-සද්දස්ස වා යොනිසො අත්ථදීපකතං සන්ධාය ‘‘යොනිසො පධානෙ’’ති වුත්තං. ඡන්දං ජනෙතීති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දං උප්පාදෙති පවත්තෙති වා. වායමතීති පයොගපරක්කමං කරොති. වීරියං ආරභතීති කායිකචෙතසිකවීරියං කරොති. චිත්තං උක්ඛිපතීති [Pg.116] තෙනෙව සහජාතවීරියෙන කොසජ්ජපක්ඛතො චිත්තං උක්ඛිපති. පදහතීති සම්මප්පධානභූතං වීරියං පවත්තෙති. පටිපාටියා පනෙතානි චත්තාරි පදානි ආසෙවනාභාවනාබහුලීකම්මසාතච්චකිරියාහි යොජෙතබ්බානි. ‘‘පදහතී’’ති වා ඉමිනා ආසෙවනාදීහි සද්ධිං සිඛාපත්තං උස්සොළ්හිවීරියං යොජෙතබ්බං. වඩ්ඪියා පරිපූරණත්ථන්ති යාවතා භාවනාපාරිපූරියා පරිපූරණත්ථං. යා ඨිතීති යා කුසලානං ධම්මානං පටිපක්ඛවිගමෙන අවට්ඨිති. සො අසම්මොසොති සො අවිනාසො. යං වෙපුල්ලන්ති යො සබ්බසො විපුලභාවො මහන්තතා. භාවනාපාරිපූරීති භාවනාය පරිපූරිතා. අත්ථොතිපි වෙදිතබ්බං පුරිමපච්ඡිමපදානං සමානත්ථභාවතො.

‘උපාය ප්‍රධානයෙහි’ යනු ආර්ය ඵලාවබෝධයට උපාය වූ වීර්යයෙහි ය. ‘නුපන් අකුසල් නූපදවීම ආදී අර්ථය’ ලෙස ගත් කල ද එසේම වේ, එම අර්ථය ම සාධනය කරයි. මෙම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන ‘සම්මා’ (මැනවින්) යන ශබ්දය, අදහස් කරන ලද අර්ථය පරිදි නුපන් අකුසල් නූපදවීම ආදියට උපාය වූ වීර්යයෙහි යන්න අර්ථයයි. ‘සම්මා’ ශබ්දයෙන් යෝනිසෝ (නුවණින් යුතුව) යන අර්ථය ප්‍රකාශ වන බැවින් ‘යෝනිසෝ ප්‍රධානයෙහි’ යැයි ද කියන ලදී. ‘ඡන්දය උපදවයි’ යනු යමක් කිරීමට ඇති කැමැත්ත වූ කුසල් ඡන්දය උපදවයි හෙවත් පවත්වයි. ‘වෑයම් කරයි’ යනු ප්‍රයෝගික උත්සාහය කරයි. ‘වීර්යය අරඹයි’ යනු කායික හා චෛතසික වීර්යය කරයි. ‘සිත ඔසවයි’ යනු ඒ සහජාත වීර්යයෙන් ම අලස බවට පත් සිත ඔසවා තබයි. ‘වීර්යය කරයි’ (පදහති) යනු සම්‍යක් ප්‍රධාන වූ වීර්යය පවත්වයි. පිළිවෙළින් මේ පද හතර ආසේවන, භාවනා, බහුලීකම්ම සහ සාතච්චකිරියා (නිරන්තරයෙන් කිරීම) සමඟ යෙදිය යුතුය. ‘වීර්යය කරයි’ යන්නෙන් ආසේවනාදිය සමඟ මුදුන්පත් වූ වීර්යය (උස්සොළ්හි වීර්යය) යෙදිය යුතුය. ‘වර්ධනය වී පූර්ණය වීම පිණිස’ යනු භාවනාව සම්පූර්ණ වන තාක් පූර්ණය වීම පිණිස යි. ‘යම් ස්ථිතියක් ද’ යනු කුසල් දහම්වල ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් බැහැර වීමෙන් පවතින ස්ථිර බවයි. ‘එම නොමුළා බව’ යනු එම විනාශ නොවීමයි. ‘යම් විපුල බවක් ද’ යනු යම් සර්වප්‍රකාරයෙන් ම වූ විපුල බව හෙවත් මහත් බවයි. ‘භාවනා පාරිපූරී’ යනු භාවනාවෙන් පරිපූර්ණ බවයි. පූර්ව හා අපර පදවල සමාන අර්ථ ඇති බැවින් මෙය ද අර්ථය ලෙස දත යුතුය.

---

පුබ්බභාගපටිපදා කථිතාතංතංවිසෙසාධිගමස්ස පටිපදාවිභාවනාය ආරද්ධත්තා. අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පජ්ජනෙන අනත්ථාවහතා නාම නත්ථීති වුත්තං – ‘‘උප්පජ්ජමානා’’ති වචනං උප්පන්නානං රාසන්තරභාවෙන ගහිතත්තා. තථා කුසලානං ධම්මානං උප්පජ්ජනෙනාති වුත්තං – අනුප්පජ්ජමානාති වචනං උප්පන්නානං රාසන්තරභාවෙන ගහිතත්තා. නිරුජ්ඣමානාති පටිපක්ඛසමායොගෙන විනස්සමානා, න ඛණනිරොධවසෙන නිරුජ්ඣමානා.

ඒ ඒ විශේෂ අවබෝධයන් සඳහා වූ ප්‍රතිපදාව පැහැදිලි කිරීම ආරම්භ කළ බැවින් පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව කියන ලදී. අකුසල් ධර්මයන් නූපදීමෙන් අනර්ථයක් සිදු නොවන බව පවසන ලදී - ‘උපදිනා’ යන වචනයෙන් අදහස් කළේ උපන් දේවල වෙනත් රාශියක් ලෙස ගැනීමයි. එමෙන්ම කුසල් ධර්මයන් ඉපදීමෙන් යැයි කියන ලදී - ‘නුපදිනා’ යන වචනයෙන් අදහස් කළේ උපන් දේවල වෙනත් රාශියක් ලෙස ගැනීමයි. ‘නිරුද්ධ වන’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගේ සංයෝගයෙන් විනාශ වන බවයි මිස, ක්ෂණික නිරෝධය වශයෙන් නිරුද්ධ වීම නොවේ.

---

ලොභාදයො වෙදිතබ්බා, යෙ ආරද්ධවිපස්සකානං උප්පජ්ජනාරහා. සකිං උප්පජ්ජිත්වාති සභාවකථනමත්තමෙතං. එකවාරමෙව හි මග්ගො උප්පජ්ජති. නිරුජ්ඣමානොති සරසෙනෙව නිරුජ්ඣමානො. න හි තස්ස පටිපක්ඛසමායොගො නාම අත්ථි. ඵලස්සාති අනන්තරකාලෙව උප්පජ්ජනකඵලස්ස. පච්චයං දත්වාව නිරුජ්ඣතීති ඉමිනා මග්ගො සම්පති ආයතිඤ්ච එකන්තෙනෙව අත්ථාවහොති දස්සෙති. පුරිමස්මිම්පීති ‘‘අනුප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මා අනුප්පජ්ජමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’’න්ති එතස්මිං තතියවාරෙපි. ‘‘සමථවිපස්සනා ගහෙතබ්බා’’ති වුත්තං අට්ඨකථායං, තං පන මග්ගස්ස අනුප්පන්නතාය සබ්භාවතො, අනුප්පජ්ජමානෙ ච තස්මිං වට්ටානත්ථසබ්භාවතොති මග්ගස්සපි සාධාරණභාවතො න යුත්තන්ති පටික්ඛිපති. යදි සමථවිපස්සනානම්පි අනුප්පත්ති අනත්ථාවහා, මග්ගස්ස අනුප්පත්තියා වත්තබ්බං නත්ථීති.

විදර්ශනා වඩන්නන්ට ඉපදිය හැකි ලෝභාදී ධර්මයන් දත යුතුය. ‘එක් වරක් උපන්’ යනු ස්වභාවය දැක්වීමක් පමණි. මක්නිසාද යත් මාර්ගය උපදින්නේ එක් වරක් පමණි. ‘නිරුද්ධ වන්නා වූ’ යනු ස්වභාවයෙන් ම නිරුද්ධ වන්නා වූ යන්නයි. මක්නිසාද යත් එයට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගේ සංයෝගයක් නැත. ‘ඵලයට’ යනු අනතුරුව ම උපදින ඵලයට යි. ‘ප්‍රත්‍යය දී ම නිරුද්ධ වේ’ යන්නෙන් මාර්ගය වර්තමානයෙහි මෙන්ම අනාගතයෙහි ද ඒකාන්තයෙන් ම අර්ථය (යහපත) ගෙන දෙන බව දක්වයි. ‘පෙර අවස්ථාවෙහි ද’ යනු "නුපන් මාගේ කුසල් දහම් නූපදින්නේ නම් අනර්ථය පිණිස පවතියි" යන මේ තෙවන වාරයෙහි ද වේ. "සමථ විපස්සනා ගත යුතුය" යැයි අටුවාවෙහි කියන ලදී, නමුත් මාර්ගය නූපන් විට එහි පැවැත්ම ඇති බැවින් ද, එය නූපදින විට සසර අනර්ථය පවතින බැවින් ද මාර්ගයට ද එය සාධාරණ වන බැවින් එය සුදුසු නැතැයි ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ඉදින් සමථ විපස්සනා නූපදීම අනර්ථ පිණිස වේ නම්, මාර්ගය නූපදීම ගැන කිව යුතු දෙයක් නැත.

---

මහන්තං[Pg.117], ගාරවං හොති, තස්මා ‘‘සඞ්ඝගාරවෙන යථාරුචි වන්දිතුං න ලභාමී’’ති සඞ්ඝෙන සහ න නික්ඛමි. එත්තකං ධාතූනං නිධානං නාම අඤ්ඤත්‍ර නත්ථි, මහාධාතුනිධානතො හි නීහරිත්වා කතිපයා ධාතුයො තත්ථ තත්ථ චෙතියෙ උපනීතා, ඉධ පන රාමගාමථූපෙ විනට්ඨෙ නාගභවනං පවිට්ඨා දොණමත්තා ධාතුයො උපනීතා. අතිමන්දානි නොති නනු අතිවිය මන්දානි.

මහත් වූ ගෞරවයක් ඇති වේ, එබැවින් "සංඝ ගෞරවය නිසා කැමති පරිදි වන්දනා කිරීමට නොලැබේ" යැයි සිතා සංඝයා සමඟ පිටත් වූයේ නැත. මෙතරම් ධාතු නිධානයක් අන් තැනක නැත, මක්නිසාද යත් මහා ධාතු නිධානයෙන් පිටතට ගෙන ස්වල්ප වූ ධාතූන් වහන්සේලා ඒ ඒ තැන්හි චෛත්‍යවල තැන්පත් කරන ලදී, නමුත් මෙහි රාමගාම ස්තූපය විනාශ වූ පසු නාග භවනයට වැඩම කළ දෝණයක් පමණ වූ ධාතූන් වහන්සේලා මෙහි වැඩමවන ලදී. ‘අතිමන්ද වූ’ යනු ඉතාමත් මන්ද වූවෝ නොවේ ද?

---

සංවිජ්ජිත්වාති ‘‘කථඤ්හි නාම මාදිසො ඊදිසං අනත්ථං පාපුණිස්සතී’’ති සංවෙගං ජනෙත්වා. ඊදිසං නාම මාදිසං ආරබ්භ වත්තබ්බන්ති කිං වදතීති තං වචනං අනාදියන්තො.

‘සංවිජ්ජිත්වා’ යනු "මා වැනි අයෙකුට මෙබඳු අනර්ථයක් කෙසේ නම් සිදුවේද?" යි සංවේගය උපදවා ගෙන යන්නයි. "මා වැනි කෙනෙකු අරභයා මෙබඳු දෙයක් කිව යුතුද" යි පවසමින් එම වචනය පිළිනොගනිමිනි.

---

සන්තසමාපත්තිතො අඤ්ඤං සන්ථම්භනකාරණං බලවං නත්ථීති තතො පරිහීනො සම්මාපටිපත්තියං පතිට්ඨා කථං භවිස්සතීති ආහ ‘‘සන්තාය…පෙ… න සක්කොතී’’ති. න හි මහාරජ්ජුයා ඡින්නාය සුත්තතන්තූ සන්ථම්භෙතුං සක්කොන්තීති. සමථෙ දස්සෙත්වා තෙන සමානගතිකා ඉමස්මිං විසයෙ විපස්සනාපීති ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ ‘‘එවං උප්පන්නා සමථවිපස්සනා…පෙ… සංවත්තන්තී’’ති.

ශාන්ත වූ සමාපත්තියට වඩා වෙනත් ශක්තිමත් උත්සාහයට හේතුවක් නැත, එබැවින් එයින් පිරිහී ගිය තැනැත්තා සම්මා ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටන්නේ කෙසේදැයි සිතා "ශාන්ත වූ...පෙ... නොහැකිය" යැයි කියන ලදී. මහා රජ්ජුවක් කැඩී ගිය විට නූල් පටවල්වලින් එය රඳවා තබා ගත නොහැකි වන්නාක් මෙනි. සමථය පෙන්වා එය හා සමාන ගතියක් ඇති විදර්ශනාව ද මේ විෂයෙහි ඇතැයි යන අදහසින් "මෙසේ උපන් සමථ විපස්සනා...පෙ... පවතියි" යැයි කියන ලදී.

---

කාසාවන්ති කාසාවවත්ථං. කච්ඡං පීළෙත්වා නිවත්ථන්ති පච්ඡිමං ඔවට්ටිකං පීළෙන්තො විය දළ්හං කත්වා නිවත්ථං අද්දසංසූති යොජනා.

"කාසාවන්ති" යනු කාසාව (කසාය පැහැති) වස්ත්‍රයි. "කච්ඡං පීළෙත්වා නිවත්ථන්ති" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පසුපස කෙළවර (ඉණ වටා) තද කරමින් මෙන් ස්ථිර ලෙස ඇඳ සිටිනවා දුටු බවයි.

---

වුත්තනයෙනාති (අ. නි. ටී. 1.1.394) ‘‘කාමා නාමෙතෙ අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා’’තිආදිනා වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු ආදීනවදස්සනපුබ්බකනෙක්ඛම්මපටිපත්තියා ඡන්දරාගං වික්ඛම්භයතො සමුච්ඡින්දන්තස්ස ච ‘‘අනුප්පන්නො ච කාමාසවො න උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා හෙට්ඨා සබ්බාසවසුත්තවණ්ණනාදීසු (ම. නි. 1.15 ආදයො; ම. නි. අට්ඨ. 1.15 ආදයො) වුත්තනයෙන. ආරම්මණරසං අනුභවිත්වා නිරුද්ධවිපාකොති තදාරම්මණමාහ. අනුභවිත්වා භවිත්වා ච විගතං භූතවිගතං. අනුභූතභූතා හි භූතතාසාමඤ්ඤෙන භූත-සද්දෙන වුත්තා. සාමඤ්ඤමෙව හි උපසග්ගෙන විසෙසීයතීති. අනුභූතසද්දො ච කම්මවචනිච්ඡාය අභාවතො අනුභවකවාචකො දට්ඨබ්බො. විපාකො ආරම්මණෙ උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධො භුත්වාවිගතොති වත්තබ්බතං අරහති, [Pg.118] විකප්පගාහවසෙන රාගාදීහි තබ්බිපක්ඛෙහි ච අකුසලං කුසලඤ්ච කම්මං ආරම්මණරසං අනුභවිත්වා විගතන්ති වත්තබ්බතං අරහති. යථාවුත්තො පන විපාකො කෙවලං ආරම්මණරසානුභවනවසෙනෙව පවත්තතීති අනුභවිත්වා විගතත්තා නිප්පරියායෙනෙව වුත්තො, තස්ස ච තථා වුත්තත්තා කම්මං භවිත්වා විගතපරියායෙන, යං ‘‘උප්පන්නානං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය, උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා’’ති එත්ථ ‘‘උප්පන්න’’න්ති ගහෙත්වා තංසදිසානං පහානං, වුද්ධි ච වුත්තා. විපච්චිතුං ඔකාසකරණවසෙන උප්පතිතං අතීතකම්මඤ්ච තතො උප්පජ්ජිතුං ආරද්ධො අනාගතො විපාකො ච ‘‘ඔකාසකතුප්පන්නො’’ති වුත්තො. යං උප්පන්නසද්දෙන විනාපි විඤ්ඤායමානං උප්පන්නං සන්ධාය ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, සඤ්චෙතනිකාන’’න්තිආදි (අ. නි. 10.217, 219) වුත්තං.

මීට පෙර පවසන ලද පරිදි (අංගුත්තර නිකාය ටීකාවේ සඳහන් පරිදි) "මේ කාමයෝ වනාහි අනිත්‍යය, දුක්ඛය, විපරිණාම ධර්මයෝය" යනාදී වශයෙන් වස්තු කාම සහ ක්ලේශ කාමයන්හි ආදීනව දැකීම පෙරදැරි කරගත් නෙක්ඛම්ම ප්‍රතිපදාවෙන් ඡන්දරාගය යටපත් කරන්නා වූ ද, සහමුලින්ම උදුරා දමන්නා වූ ද තැනැත්තා හට "නූපන් කාමාසවයෝ නූපදිති" යනාදී වශයෙන් පහත සබ්බාසව සූත්‍ර වර්ණනාවන්හි (මජ්ඣිම නිකාය) දක්වා ඇති ක්‍රමයටය. "අනුභවිත්වා නිරුද්ධ විපාකෝ" යනු අරමුණෙහි රස විඳ නිරුද්ධ වූ තදාරම්මණ සිතයි. අනුභව කොට සහ පවතී පහව ගිය බැවින් එය "භූත විගත" (වූවා වූ ද පහව ගියා වූ ද) නම් වේ. අනුභව කරන ලද දෑ පොදුවේ "භූත" ශබ්දයෙන් හඳුන්වනු ලබයි. මෙහි "අනුභූත" ශබ්දය අනුභව කරන්නා යන අර්ථයෙන් දත යුතුය. විපාක සිත අරමුණෙහි උපදී නිරුද්ධ වන බැවින් එය "භූත විගත" යැයි කිව හැකිය. විකල්ප ග්‍රහණයන් නිසා රාගාදී කෙලෙස් සහ ඒවාට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් මගින් කුසල් සහ අකුසල් කර්ම අරමුණෙහි රස විඳ පහව යන බැවින් ඒවා ද "භූත විගත" යැයි කීමට සුදුසුය. කෙසේ වෙතත්, ඉහත කී විපාකය හුදෙක් අරමුණේ රස විඳීමක් ලෙස පමණක් පවතින බැවින් එය අනුභව කොට පහව ගිය එකක් ලෙස වක්‍ර නොවූ අර්ථයෙන්ම (නිප්පරියායෙන්) කියන ලදී. එසේ පවසන ලද බැවින්, කර්මය ද පැවතී පහව ගිය බව පර්යාය වශයෙන් (වක්‍රව) "උපන් අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහාණය පිණිසත්, උපන් කුසල ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම පිණිසත්" යන තැන "උපන්" යන්නෙන් ගෙන, එවැනි ධර්මයන්ගේ ප්‍රහාණය හා වර්ධනය ගැන කියන ලදී. විපාක දීමට අවස්ථාව සැලසීමෙන් මතු වූ අතීත කර්මය ද, ඉන් උපදින්නට පටන් ගත් අනාගත විපාකය ද "ඕකාසකතුප්පන්න" (අවස්ථාව ලද බැවින් උපන්) යැයි කියනු ලැබේ. "මහණෙනි, මම සචේතනික කර්මයන් ගැන..." යනාදී දේශනාවන්හි "උප්පන්න" ශබ්දය නොමැතිව වුවද අවබෝධ කරගත හැකි වූ උපන් දෙය ගැන අදහස් කරන ලදී.

---

තෙසූති විපස්සනාය භූමිභූතෙසු ඛන්ධෙසු. අනුසයිතකිලෙසාති අනුසයවසෙන පවත්තා අප්පහීනා මග්ගෙන පහාතබ්බා කිලෙසා අධිප්පෙතා. තෙනාහ ‘‘අතීතා…පෙ… න වත්තබ්බා’’ති. තෙසඤ්හි අම්බරුක්ඛොපමාය වත්තමානාදිතා න වත්තබ්බා මග්ගෙන පහාතබ්බානං තාදිසස්ස විභාගස්ස අනුප්පජ්ජනතො. අප්පහීනාව හොන්තීති ඉමිනා අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයට්ඨොති දස්සෙති. ඉදං භූමිලද්ධුප්පන්නං නාමාති ඉදං තෙසු ඛන්ධෙසු උප්පත්තිරහකිලෙසජාතං තාය එව උප්පත්තිරහතාය භූමිලද්ධුප්පන්නං නාම, තෙභූමකභූමිලද්ධා නාම හොතීති අත්ථො. තාසු තාසු භූමීසූති මනුස්සදෙවාදිඅත්තභාවසඞ්ඛාතෙසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු. තස්මිං තස්මිං සන්තානෙ අනුප්පත්තිඅනාපාදිතතාය අසමුග්ඝාතිතා. එත්ථ ච ලද්ධභූමිකං භූමිලද්ධන්ති වුත්තං අග්ගිආහිතො විය.

"තේසූ" යනු විදර්ශනාවට භූමිය වූ පංචස්කන්ධයන් කෙරෙහිය. "අනුසයිත කිලේසා" යනු අනුශය වශයෙන් පවතින, ප්‍රහාණය නොකළ, මාර්ගඥානයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙස් අදහස් වේ. එබැවින් "අතීත... යනාදී වශයෙන් කිව නොහැකිය" යැයි පැවසුණි. අඹ ගසක උපමාවට අනුව ඒවායේ අතීත ආදී බවක් කිව නොහැක්කේ, මාර්ගඥානයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු කෙලෙස් කෙරෙහි එවැනි බෙදීමක් ඇති නොවන බැවිනි. "ප්‍රහාණය නොවී පවතින" යන අර්ථයෙන් අනුශය බව දැක්වේ. මෙය "භූමිලද්ධුප්පන්න" නම් වේ. එනම් එම ස්කන්ධයන්හි ඉපදීමට සුදුසු වූ කෙලෙස් සමූහය, ඉපදීමට සුදුසු බැවින් "භූමිලද්ධුප්පන්න" නම් වේ; එය ත්‍රෛභූමික භූමියෙහි ලබන ලද අර්ථයයි. ඒ ඒ භූමීන්හි යනු මනුෂ්‍ය දිව්‍ය ආදී ආත්මභාව සංඛ්‍යාත උපාදානස්කන්ධයන්හි ය. ඒ ඒ සන්තතිවල අනාගතයේ උපදින්නට ඇති බැවින් (අනුප්පත්ති) සහ උදුරා නොදැමූ බැවින් අසමුග්ඝාතිත නම් වේ. මෙහිදී ගින්නක් ඇති තැනක මෙන් "ලද්ධභූමික" යන්න "භූමිලද්ධ" යැයි පවසන ලදී.

---

ඔකාසකතුප්පන්න-සද්දෙපි ච ඔකාසො කතො එතෙනාති ඔකාසො කතො එතස්සාති ච අත්ථද්වයෙපි කත-සද්දස්ස පරනිපාතො දට්ඨබ්බො. ආහතඛීරරුක්ඛො විය නිමිත්තග්ගාහවසෙන අධිග්ගහිතං ආරම්මණං, අනාහතඛීරරුක්ඛො විය අවික්ඛම්භිතතාය අන්තොගධකිලෙසං ආරම්මණං. නිමිත්තග්ගාහකාවික්ඛම්භිතකිලෙසා වා පුග්ගලා ආහතානාහතඛීරරුක්ඛසදිසා. පුරිමනයෙනෙවාති අවික්ඛම්භිතුප්පන්නෙ විය ‘‘ඉමස්මිං නාම ඨානෙ නුප්පජ්ජිස්සන්තීති න වත්තබ්බා. කස්මා? අසමුග්ඝාතිතත්තා’’ති යොජෙත්වා විත්ථාරෙතබ්බං.

"ඕකාසකතුප්පන්න" යන වචනයේ ද "මොහු විසින් අවකාශය කරන ලදී" සහ "මොහුට අවකාශය කරන ලදී" යන අර්ථ දෙකේදීම "කත" ශබ්දය පසුව යෙදෙන බව දත යුතුය. කිරි ගසකට පහර දුන් විට කිරි වැගිරෙන්නාක් මෙන් නිමිති ගැනීමෙන් අල්ලාගත් අරමුණ ද, පහර නොදුන් කිරි ගසක කිරි ඇතුළත වන්නාක් මෙන් යටපත් නොකළ බැවින් ඇතුළත සැඟවී ඇති කෙලෙස් සහිත අරමුණ ද ගැන කියවේ. එසේත් නැත්නම් නිමිති ගන්නා වූ සහ කෙලෙස් යටපත් නොකළ පුද්ගලයන් පහර දුන් සහ පහර නොදුන් කිරි ගස් වැනිය. කලින් ක්‍රමයටම "මොවුන් මේ ස්ථානයෙහි නූපදින්නේය යැයි කිව නොහැකිය. ඒ මන්ද? සහමුලින් උදුරා නොදැමූ බැවිනි" යන්න යොදා විස්තර කළ යුතුය.

---

වුත්තං පටිසම්භිදාමග්ගෙ. තත්ථ ච මග්ගෙන පහීනකිලෙසානමෙව තිධා නවත්තබ්බතං අපාකටං සුපාකටං කාතුං අජාතඵලරුක්ඛො උපමාභාවෙන ආගතො[Pg.119]. අතීතාදීනං අප්පහීනතා දස්සනත්ථම්පි ‘‘ජාතඵලරුක්ඛෙන දීපෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ යථා අච්ඡින්නෙ රුක්ඛෙ නිබ්බත්තාරහානි ඵලානි ඡින්නෙ අනුප්පජ්ජමානානි න කදාචි සසභාවානි අහෙසුං හොන්ති භවිස්සන්ති චාති තානි අතීතාදිභාවෙන න වත්තබ්බානි, එවං මග්ගෙන පහීනකිලෙසා ච දට්ඨබ්බා. යථා ඡෙදෙ අසති ඵලානි උප්පජ්ජිස්සන්ති, සති ච නුප්පජ්ජිස්සන්තීති ඡෙදස්ස සාත්ථකතා, එවං මග්ගභාවනාය ච සාත්ථකතා යොජෙතබ්බා.

මෙය පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි පවසන ලදී. එහි මාර්ගඥානයෙන් ප්‍රහීණ වූ කෙලෙස් තෙවැදෑරුම් ලෙස (අතීත, අනාගත, වර්තමාන) කිව නොහැකි බව අප්‍රකටව පැවති දෙය ප්‍රකට කරනු පිණිස "නොකළ ඵල ඇති රුක්" උපමාව දක්වන ලදී. අතීතාදියෙහි අප්‍රහීණ බව දැක්වීමට "ඵල හටගත් රුක්" උපමාවෙන් දැක්විය යුතු යැයි පැවසුණි. එහිදී, නොකැපූ ගසක හට ගැනීමට සුදුසු ඵලයන්, ගස කැපූ පසු නූපදින බැවින් ඒවා කිසිදා සවභාවයක් ඇතිව නොපැවති, නොපවතින සහ ඉදිරියට හට නොගන්නා බැවින් අතීත ආදී වශයෙන් කිව නොහැක්කාක් මෙන්ම, මාර්ගඥානයෙන් ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ද එසේම දත යුතුය. ගස කැපීමක් නොමැති විට ඵල හටගන්නේය, කැපූ විට හට නොගන්නේය යන්නෙහි ගස කැපීම අර්ථවත් වන්නා සේ, මාර්ග භාවනාවෙහි ද අර්ථවත් බව මෙසේ ගළපා ගත යුතුය.

---

තෙපි පජහතියෙව කිලෙසප්පහානෙනෙව තෙසම්පි අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනතො. අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්සාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස. උපාදින්නඅනුපාදින්නතොති උපාදින්නඛන්ධතො චෙව කිලෙසතො ච. උපපත්තිවසෙන වුට්ඨානං දස්සෙතුමාහ – ‘‘භවවසෙන පනා’’තිආදි. යෙ සොතාපන්නස්ස සත්ත භවා අප්පහීනා, තතො පඤ්ච ඨපෙත්වා ඉතරෙ ද්වෙ ‘‘සුගතිභවෙකදෙසා’’ති අධිප්පෙතා. සුගතිකාමභවතොති සුගතිභවෙකදෙසභූතකාමභවතො. අරහත්තමග්ගො රූපාරූපභවතො වුට්ඨාති උද්ධම්භාගියසංයොජනසමුග්ඝාතභාවතො. යදි අරහත්තමග්ගො එව අරියමග්ගො සියා, සො එව සබ්බකිලෙසෙ පජහෙය්‍ය, සබ්බභවෙහිපි වුට්ඨහෙය්‍ය. යස්මා පන ඔධිසොව කිලෙසා පහීයන්ති, තස්මා හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමමග්ගෙහි පහීනාවසෙසෙ කිලෙසෙ සො පජහති, ඉති ඉමං සාමත්ථියං සන්ධාය ‘‘සබ්බභවෙහි වුට්ඨාතියෙවාතිපි වදන්තී’’ති වුත්තං. තථා හි සො එව ‘‘වජිරූපමො’’ති වුත්තො.

කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමෙන්ම ඒවා ද ප්‍රහාණය කරයි, මන්ද යත් ඒවායේ මතු නූපදින ස්වභාවය ඇති කරන බැවිනි. "අභිසංඛාර විඤ්ඤාණස්ස" යනු ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයටයි. "උපාදින්න අනුපාදින්නතෝ" යනු උපාදින්න ස්කන්ධයන්ගෙන් සහ කෙලෙස්වලින් යන දෙකෙනි. උප්පත්ති වශයෙන් නික්මීම (වුට්ඨාන) පෙන්වීමට "භව වශයෙන් වනාහි" යනාදිය පැවසුණි. සෝතාපන්න පුද්ගලයාගේ ප්‍රහාණය නොකළ භව හතක් වේ ද, ඉන් පහක් ඉවත් කර ඉතිරි දෙක "සුගති භවයෙන් කොටසක්" ලෙස අදහස් කෙරේ. සුගති කාම භවයෙන් යනු සුගති භවයට අයත් කාම භවයෙනි. අර්හත් මාර්ගය රූප අරූප භවයන්ගෙන් මිදෙන්නේ (වුට්ඨාන වන්නේ) උද්ධම්භාගිය සංයෝජනයන් සහමුලින් උදුරා දමන බැවිනි. ඉදින් අර්හත් මාර්ගයම ආර්ය මාර්ගය වන්නේ නම්, එයම සියලු කෙලෙස් ප්‍රහාණය කරන්නේය, සියලු භවයන්ගෙන් මිදෙන්නේය. එහෙත් කෙලෙස් ප්‍රහාණය වන්නේ අදියරෙන් අදියර බැවින්, පහළ මාර්ගවලින් ප්‍රහාණය කර ඉතිරි වූ කෙලෙස් අර්හත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහාණය කරයි. මෙම ශක්තිය අදහස් කරමින් "සියලු භවයන්ගෙන් මිදෙන්නේ යැයි ද පවසති" යන්න කියන ලදී. එසේම එය "වජිරූපම" (දියමන්ති වැනි) යැයි කියනු ලැබේ.

---

හොතු තාව වුත්තනයෙන අනුප්පන්නානං අකුසලානං අනුප්පාදාය, උප්පන්නානං උප්පන්නසදිසානං පහානාය අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනාය මග්ගභාවනා, අථ මග්ගක්ඛණෙ කථං අනුප්පන්නානං කුසලානං උප්පාදාය උප්පන්නානඤ්ච ඨිතියා භාවනා හොති එකචිත්තක්ඛණිකත්තා තස්සාති චොදෙති, ඉතරො ‘‘මග්ගප්පවත්තියායෙවා’’ති පරිහාරමාහ. මග්ගො හි කාමඤ්චෙකචිත්තක්ඛණිකො, තථාරූපො පනස්ස පවත්තිවිසෙසො, යං අනුප්පන්නා කුසලා ධම්මා සාතිසයං උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච සවිසෙසං පාරිපූරිං පාපුණන්ති. තෙනාහ ‘‘මග්ගො හී’’තිආදි. කිඤ්චාපි අරියමග්ගො වත්තමානක්ඛණෙ අනුප්පන්නො නාම න හොති, අනුප්පන්නපුබ්බතං උපාදාය උපචාරවසෙන තථා වුච්චතීති දස්සෙතුං ‘‘අනාගතපුබ්බං හී’’තිආදි වුත්තං. අයමෙවාති අයං මග්ගස්ස යථාපච්චයපවත්ති [Pg.120] එව ඨිති නාමාති, මග්ගසමඞ්ගී පුග්ගලො මග්ගම්පි භාවෙන්තො එව තස්ස ඨිතියා භාවෙතීති වත්තුං වට්ටති.

මීට පෙර සඳහන් කරන ලද ආකාරයට, නූපන් අකුසල් නූපදවා ගැනීමට ද, උපන් අකුසල් ප්‍රහීණ කර ඒවා නැවත නූපදින තත්ත්වයට පත් කිරීම සඳහා ද මාර්ග භාවනාව පවතී. එසේ නම්, මාර්ගය පවතින ක්ෂණයකදී, නූපන් කුසල් උපදවා ගැනීමට සහ උපන් කුසල් ස්ථාවරව පවත්වා ගැනීමට භාවනාව සිදුවන්නේ කෙසේද? මන්ද මාර්ගය එක් සිත් ක්ෂණයක් පමණක් පවතින බැවිනි යනුවෙන් කෙනෙකු විමසිය හැකිය. ඊට පිළිතුරු දෙන අනෙක් තැනැත්තා පවසන්නේ එය 'මාර්ගයේ පැවැත්මෙන්ම' සිදුවන බවයි. සැබැවින්ම මාර්ගය එක් සිත් ක්ෂණයක් පමණක් වුවද, එහි පැවැත්මේ ස්වභාවය කෙතරම් සුවිශේෂීද යත්, එයින් නූපන් කුසල් ධර්මයන් අතිශය උසස් ලෙස උපදවන අතර, උපන් කුසල් ධර්මයන් සුවිශේෂී පාරිශුද්ධත්වයකට පමුණුවයි. එබැවින් 'සැබැවින්ම මාර්ගය' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. ආර්ය මාර්ගය වර්තමාන ක්ෂණයෙහි 'නූපන්නක්' නොවන නමුත්, මීට පෙර කිසිදා නූපන් බව පදනම් කරගෙන උපචාර වශයෙන් එසේ පවසන බව පෙන්වීමට 'පෙර නූපන් බැවින්' යනාදිය සඳහන් විය. 'මෙයම වේ' යනු මාර්ගය ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව මෙසේ පැවතීමම 'ස්ථිතිය' (පැවැත්ම) නමින් හැඳින්වේ. මාර්ගය හා එක් වූ පුද්ගලයා මාර්ගය වඩන විටම, එහි ස්ථිතිය සඳහා ද වඩන්නේ යැයි පැවසීම යුක්ති සහගතය.

---

උපසමමානං ගච්ඡතීති වික්ඛම්භනවසෙන සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසෙ උපසමෙන්තං වත්තති. පුබ්බභාගින්ද්‍රියානි එව වා අධිප්පෙතානි. තෙනෙවාහ ‘‘කිලෙසූපසමත්ථං වා ගච්ඡතී’’ති.

ක්ලේශයන් සංසිඳුවමින් පවතින්නේය යනු වික්ඛම්භන (යටපත් කිරීම්) වශයෙන් හෝ සමුච්ඡේද (මුලිනුපුටා දැමීම්) වශයෙන් ක්ලේශයන් සංසිඳුවමින් පවතින බවයි. එසේත් නැතිනම් මෙහි අදහස් කරන්නේ පූර්වභාග ඉන්ද්‍රියයන් පිළිබඳවයි. එබැවින් 'ක්ලේශයන් සංසිඳවීමේ අර්ථය සඳහා පවතින්නේය' යයි කියන ලදී.

---

248. අධිමුච්චනට්ඨෙනාති (දී. නි. ටී. 2.129; අ. නි. ටී. 3.8.66) අධිකං සවිසෙසං මුච්චනට්ඨෙන, තෙනාහ ‘‘සුට්ඨු මුච්චනට්ඨො’’ති. එතෙන සතිපි සබ්බස්සපි රූපාවචරජ්ඣානස්ස වික්ඛම්භනවසෙන පටිපක්ඛතො විමුත්තභාවෙ යෙන භාවනාවිසෙසෙන තං ඣානං සාතිසයං පටිපක්ඛතො විමුච්චිත්වා පවත්තති, සො භාවනාවිසෙසො දීපිතො. භවති හි සමානජාතියුත්තොපි භාවනාවිසෙසෙන පවත්තිආකාරවිසෙසො. යථා තං සද්ධාවිමුත්තතො දිට්ඨිප්පත්තස්ස, තථා පච්චනීකධම්මෙහි සුට්ඨු විමුත්තතාය එව අනිග්ගහිතභාවෙන නිරාසඞ්කතාය අභිරතිවසෙන සුට්ඨු අධිමුච්චනට්ඨෙනපි විමොක්ඛො. තෙනාහ ‘‘ආරම්මණෙ චා’’තිආදි. අයං පනත්ථොති අයං අධිමුච්චනත්ථො පච්ඡිමවිමොක්ඛෙ නිරොධෙ නත්ථි. කෙවලො විමුත්තත්ථො එව තත්ථ ලබ්භති, තං සයමෙව පරතො වක්ඛති.

248. අධිමුක්ත අර්ථයෙන් යනු (විශේෂයෙන් අධිමාත්‍ර ලෙස) මිදීම යන අර්ථයෙනි. එබැවින් 'මැනවින් මිදීම යන අර්ථය' යැයි කියන ලදී. මෙයින් අදහස් කරන්නේ, සියලු රූපාවචර ධ්‍යානයන් වික්ඛම්භන වශයෙන් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බවක් තිබුණද, යම් සුවිශේෂී භාවනාවකින් එම ධ්‍යානය අතිශයින්ම ප්‍රතිපක්ෂයන්ගෙන් මිදී පවතින්නේ ද, එම භාවනා විශේෂය මෙහි දක්වා ඇති බවයි. සමාන ජාතියක වුවද භාවනාවේ විශේෂත්වය අනුව පැවැත්මේ ආකාරයෙහි විශේෂත්වයක් ඇති වේ. එය ශ්‍රද්ධා විමුක්ත පුද්ගලයාට වඩා දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත පුද්ගලයාගේ වෙනස හා සමානය. එමෙන්ම ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මැනවින් මිදුණු බැවින්ම, මැඩපැවැත්වීමක් නොමැති බව හා නිසැක බව හේතුවෙන් ඇතිවන ඇල්ම මගින් මැනවින් අධිමුක්ත වන (නැඹුරු වන) අර්ථයෙන් ද මෙය 'විමොක්ඛ' නම් වේ. එබැවින් 'අරමුණෙහි ද' යනාදිය කියන ලදී. 'මෙම අර්ථය' යනු මෙම අධිමුක්ත අර්ථය අවසන් විමොක්ඛය වන නිරෝධ සමාපත්තියෙහි නැත. එහි පවතින්නේ කේවල විමුක්ත අර්ථය පමණි. එය ඉදිරියේදී ස්වයංව පැහැදිලි වනු ඇත.

---

රූපීති යෙනායං සසන්තතිපරියාපන්නෙන රූපෙන සමන්නාගතො, තං යස්ස ඣානස්ස හෙතුභාවෙන විසිට්ඨං රූපං හොති. යෙන විසිට්ඨෙන රූපෙන ‘‘රූපී’’ති වුච්චෙය්‍ය රූපී-සද්දස්ස අතිසයත්ථදීපනතො, තදෙව සසන්තතිපරියාපන්නරූපනිමිත්තං ඣානමිව පරමත්ථතො රූපීභාවසාධකන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්තිආදි. රූපජ්ඣානං රූපං උත්තරපදලොපෙන. රූපානීති පනෙත්ථ පුරිමපදලොපො දට්ඨබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘නීලකසිණාදීනි රූපානී’’ති.

රූපී යනු තමාගේ සන්තානයට අයත් යම් රූපයකින් යුක්ත වූයේ ද, එම රූපය යම් ධ්‍යානයකට හේතු වන බැවින් එය සුවිශේෂී රූපයකි. යම් සුවිශේෂී රූපයකින් යුක්ත වූ නිසා 'රූපී' යයි කියනු ලබයිද, 'රූපී' යන වචනයෙන් අතිශය අර්ථයක් හැඟවෙන බැවින්, තමාගේ සන්තානයට පරියපන්න වූ එම රූප නිමිත්ත ධ්‍යානයක් මෙන් පරමාර්ථ වශයෙන් රූපී බව සාධනය කරන්නක් ලෙස දැක්විය යුතුය. එබැවින් 'අධ්‍යාත්මිකව' යනාදිය කියන ලදී. රූප ධ්‍යානය යන්න 'රූප' ලෙස දක්වා ඇත්තේ අවසාන පදය ලොප් කිරීමෙනි (උත්තරපදලෝප). 'රූපයන්' යන්නෙහි මුල් පදය ලොප් වී ඇති බව (පූර්වපදලෝප) දත යුතුය. එබැවින් 'නීල කසිණ ආදී රූපයන්' යයි කියන ලදී.

---

අන්තොඅප්පනායං සුභන්ති ආභොගො නත්ථීති ඉමිනා පුබ්බාභොගවසෙන අධිමුත්ති සියාති දස්සෙති. එවඤ්හෙත්ථ තථාවත්තබ්බතාපත්තිචොදනා අනවකාසා හොති. යස්මා සුවිසුද්ධෙසු නීලාදීසු වණ්ණකසිණෙසු තත්ථ කතාධිකාරානං අභිරතිවසෙන සුට්ඨු අධිමුත්ති සියා, තස්මා අට්ඨකථායං තථා තතියො විමොක්ඛො සංවණ්ණිතො. යස්මා පන මෙත්තාදිවසෙන පවත්තමානා භාවනා සත්තෙ අප්පටිකූලතො දහති, [Pg.121] තෙ සුභතො අධිමුච්චිත්වාව පවත්තති, තස්මා පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.212) බ්‍රහ්මවිහාරභාවනා ‘‘සුභවිමොක්ඛො’’ති වුත්තා, තයිදං උභයම්පි තෙන තෙන පරියායෙන වුත්තත්තා න විරුජ්ඣතීති දට්ඨබ්බං.

අර්පණාව තුළ 'සුභ' යන මෙනෙහි කිරීමක් නැතත්, පූර්ව භාගයේ මෙනෙහි කිරීම් නිසා අධිමුක්තියක් (නැඹුරුවක්) ඇති විය හැකි බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි. එවිට 'එසේ නොකිය යුත්තකි' යන චෝදනාවට ඉඩක් ඉතිරි නොවේ. අතිශයින් පිරිසිදු වූ නීල ආදී වර්ණ කසිණවල, ඒ කෙරෙහි පුරුදු කරන ලද අධිකාරීන්ට පවතින ඇල්ම නිසා මැනවින් අධිමුක්තිය ඇති විය හැකිය. එබැවින් අටුවාවෙහි තුන්වන විමොක්ඛය එලෙස විස්තර කරන ලදී. එසේ වුවද, මෙත්තා ආදී වශයෙන් පවතින භාවනාව සත්වයන් කෙරෙහි අප්‍රතිිකූලව පවතින බැවින්, ඔවුන් සුභ වශයෙන් අධිමුක්තව පවතින බැවින්, පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාව 'සුභ විමොක්ඛය' ලෙස දක්වා ඇත. මෙය ක්‍රම දෙකකින් දක්වා ඇති බැවින් එකිනෙකට විරුද්ධ නොවන බව දත යුතුය.

---

සබ්බසොති අනවසෙසතො. න හි චතුන්නං අරූපක්ඛන්ධානං එකදෙසොපි තත්ථ අවසිට්ඨොති. විස්සට්ඨත්තාති යථාපරිච්ඡින්නෙ කාලෙ නිරොධිතත්තා. උත්තමො විමොක්ඛො නාම අරියෙහෙව සමාපජ්ජිතබ්බතො, අරියඵලපරියොසානත්තා දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානප්පත්තිභාවතො ච.

සර්වප්‍රකාරයෙන්ම යනු කිසිදු ඉතිරියක් නොමැතිවය. මන්දයත්, එහිදී සතර අරූපී ස්කන්ධයන්ගෙන් අංශුවක්වත් ඉතිරි නොවන බැවිනි. කාලය පරිච්ඡේද කර නිරෝධ කරන ලද බැවින් 'විස්සට්ඨ' (මුදා හරින ලද) නම් වේ. උත්තම විමොක්ඛය යනු ආර්යයන් විසින්ම සමාපත්තියට පැමිණිය යුතු බැවින් ද, ආර්ය ඵලයන්ගෙන් කෙළවර වන බැවින් ද, මෙලොවදීම නිවන් දැකීමක් වන බැවින් ද එසේ කියනු ලබයි.

---

249. අභිභවතීති අභිභු (දී. නි. ටී. 2.173; අ. නි. ටී. 3.6.61-65) පරිකම්මං, ඤාණං වා. අභිභු ආයතනං එතස්සාති අභිභායතනං, ඣානං. අභිභවිතබ්බං වා ආරම්මණසඞ්ඛාතං ආයතනං එතස්සාති අභිභායතනං, ඣානං. ආරම්මණාභිභවනතො අභිභු ච තං ආයතනඤ්ච යොගිනො සුඛවිසෙසානං අධිට්ඨානභාවතො මනායතනධම්මායතනභාවතො චාතිපි සසම්පයුත්තං ඣානං අභිභායතනං. තෙනාහ ‘‘අභිභවනකාරණානී’’තිආදි. තානීති අභිභායතනසඤ්ඤිතානි ඣානානි. සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස ආභොගො පුබ්බභාගභාවනාවසෙන ඣානක්ඛණෙ පවත්තං අභිභවනාකාරං ගහෙත්වා පවත්තොති දට්ඨබ්බො. පරිකම්මවසෙන අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී, න අප්පනාවසෙන. න හි පටිභාගනිමිත්තාරම්මණා අප්පනා අජ්ඣත්තවිසයා සම්භවති. තං පන අජ්ඣත්ත පරිකම්මවසෙන ලද්ධං කසිණනිමිත්තං අසුවිසුද්ධමෙව හොති, න බහිද්ධා පරිකම්මවසෙන ලද්ධං විය විසුද්ධං.

249. අභිභවනය කරයි යනු අභිභූ වූයේ (යටපත් කරන්නා වූ) පරිකර්මය හෝ ඥානයයි. මෙම අභිභූත්වය සඳහා ආයතනය (පිහිට) වූයේ අභිභායතනය හෙවත් ධ්‍යානයයි. එසේත් නැතිනම් අභිභවනය කළ යුතු අරමුණ නම් වූ ආයතනය මෙහි ඇති බැවින් අභිභායතනය නම් වේ. අරමුණ යටපත් කරන බැවින් 'අභිභූ' වන අතර, යෝගාවචරයාගේ සුවිශේෂී සැපයන්ට පිහිටක් වන බැවින් හා මනායතන-ධම්මායතන ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත ධ්‍යානය අභිභායතනයයි. එබැවින් 'අභිභවනයට හේතු' යනාදිය කියන ලදී. 'ඒවා' යනු අභිභායතන නම් වූ ධ්‍යානයන්ය. සමාපත්තියෙන් නැගී සිටින්නාගේ මෙනෙහි කිරීම පූර්වභාග භාවනා වශයෙන් ධ්‍යාන ක්ෂණයෙහි පැවති අභිභවන ආකාරය ගෙන පවතින බව දත යුතුය. අධ්‍යාත්මිකව රූප සංඥාව පවතින්නේ පරිකර්ම වශයෙන් මිස අර්පණාව වශයෙන් නොවේ. මන්දයත්, ප්‍රතිභාග නිමිත්ත අරමුණු කරගත් අර්පණාව අධ්‍යාත්මික විෂයෙහි ඇති නොවන බැවිනි. එහෙත් එම අධ්‍යාත්මික පරිකර්මයෙන් ලැබුණු කසිණ නිමිත්ත එතරම් පිරිසිදු නොවේ. එය බාහිර පරිකර්මයෙන් ලැබුණු නිමිත්ත මෙන් පිරිසිදු නැත.

---

පරිත්තානීති යථාලද්ධානි සුප්පසරාවමත්තානි. තෙනාහ ‘‘අවඩ්ඪිතානී’’ති. පරිත්තවසෙනෙවාති වණ්ණවසෙන ආභොගෙ විජ්ජමානෙපි පරිත්තවසෙනෙව ඉදමභිභායතනං වුත්තං. පරිත්තතා හෙත්ථ අභිභවනස්ස කාරණං. වණ්ණාභොගෙ සතිපි අසතිපි අභිභායතනභාවනා නාම තික්ඛපඤ්ඤස්සෙව සම්භවති, න ඉතරස්සාති ‘‘ඤාණුත්තරිකො පුග්ගලො’’ති. අභිභවිත්වා සමාපජ්ජතීති එත්ථ අභිභවනං සමාපජ්ජනඤ්ච උපචාරජ්ඣානාධිගමසමනන්තරමෙව අප්පනාඣානුප්පාදනන්ති ආහ ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතී’’ති. සහ නිමිත්තුප්පාදෙනාති ච අප්පනාපරිවාසාභාවස්ස ලක්ඛණවචනමෙතං. යො ‘‘ඛිප්පාභිඤ්ඤො’’ති වුච්චති[Pg.122], තතොපි ඤාණුත්තරස්සෙව අභිභායතනභාවනා. එත්ථාති එතස්මිං නිමිත්තෙ. අප්පනං පාපෙතීති භාවනා අප්පනං නෙති.

පරිත්ත (කුඩා) යනු ලැබුණු පරිදි පැතිරවූ සැරව (තැටි) පියනක් පමණ වූ නිමිත්තයි. එබැවින් 'වර්ධනය නොකළ' යයි කියන ලදී. කුඩා ස්වභාවයෙන්ම වර්ණ වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම් තිබුණද, මෙම අභිභායතනය 'පරිත්ත' වශයෙන් පවසන ලදී. මෙහි අභිභවනයට හේතුව වන්නේ එම කුඩා බවයි. වර්ණය මෙනෙහි කිරීම තිබුණත් නැතත් අභිභායතන භාවනාව ඇති වන්නේ තියුණු ප්‍රඥාව ඇත්තෙකුට මිස අනෙක් අයට නොවන බැවින් 'ඥානෝත්තරික පුද්ගලයා' යයි කියන ලදී. අභිභවනය කර සමාපත්තියට පැමිණෙයි යන්නෙහි, අභිභවනය සහ සමාපත්තිය යනු උපචාර ධ්‍යානය ලැබූ සැනින් අර්පණා ධ්‍යානය උපදවා ගැනීම බව පැවසීමට 'නිමිත්ත උපදිනවාත් සමගම මෙහි අර්පණාවට පමුණුවයි' යනුවෙන් දක්වන ලදී. 'නිමිත්ත උපදිනවාත් සමගම' යන්න අර්පණාවට පෙර පවතින පරිකර්ම භාවනාවේ කාලය කෙටි බව පෙන්වන ලක්ෂණයකි. යමෙකු 'ක්ෂිප්‍රාභිඥ' (වහා වැටහෙන බුද්ධිය ඇති) ලෙස හඳුන්වයිද, ඔහුටත් වඩා ඥානයෙන් උසස් තැනැත්තාට මෙම අභිභායතන භාවනාව හිමිවේ. මෙහිදී යනු මෙම නිමිත්තෙහි යන්නයි. අර්පණාවට පමුණුවයි යනු භාවනාව විසින් අර්පණා තත්ත්වයට පමුණුවන බවයි.

---

එත්ථ ච කෙචි ‘‘උප්පන්නෙ උපචාරජ්ඣානෙ තං ආරබ්භ යෙ හෙට්ඨිමන්තෙන ද්වෙ තයො ජවනවාරා පවත්තන්ති, තෙ උපචාරජ්ඣාන පක්ඛිකා එව, තදනන්තරඤ්ච භවඞ්ගපරිවාසෙන උපචාරාසෙවනාය ච විනා අප්පනා හොති, සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙව අප්පනං පාපෙතී’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං. න හි පාරිවාසිකපරිකම්මෙන අප්පනාවාරො ඉච්ඡිතො, නාපි මහග්ගතප්පමාණජ්ඣානෙසු විය උපචාරජ්ඣානෙ එකන්තතො පච්චවෙක්ඛණා ඉච්ඡිතබ්බා, තස්මා උපචාරජ්ඣානාධිගමතො පරං කතිපයභවඞ්ගචිත්තාවසානෙ අප්පනං පාපුණන්තො ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතී’’ති වුත්තො. ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනා’’ති ච අධිප්පායිකමිදං වචනං, න නීතත්ථං, අධිප්පායො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

මෙහිදී ඇතැම් ආචාර්යවරු ‘උපචාරධ්‍යානය උපන් කල්හි එය අරමුණු කරගෙන යටත් පිරිසෙයින් ජවන වාර දෙකක් හෝ තුනක් පවතී ද, ඒවා උපචාරධ්‍යාන පක්ෂයටම අයත් වේ; ඉන් අනතුරුව භවංගයට පත්වීමකින් සහ උපචාර ආසේවනයකින් තොරව අප්පනාව සිදුවේ, නිමිත්ත උපදිනවාත් සමඟම අප්පනාවට පත් කරවයි’ යනුවෙන් පවසති. එය ඔවුන්ගේ මතයක් පමණි. මන්දයත්, භවංග පාරිවාසික පරිකර්මයකින් තොරව අප්පනා වාරයක් අපේක්ෂා නොකරන බැවිනි. එමෙන්ම මහග්ගත ප්‍රමාණයේ ධ්‍යානයන්හි මෙන් උපචාරධ්‍යානයන්හිදී ද ඒකාන්තයෙන්ම ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව අපේක්ෂා කළ යුතුය. එබැවින් උපචාරධ්‍යානය ලැබීමෙන් පසු ස්වල්ප වූ භවංග සිත් අවසානයේ අප්පනාවට පත්වන බැවින් ‘මෙහි නිමිත්ත උපදිනවාත් සමඟම අප්පනාවට පත් කරවයි’ යන්න පවසන ලදී. ‘නිමිත්ත උපදිනවාත් සමඟ’ යන මෙම වචනය අභිප්‍රාය දක්වන්නක් මිස සෘජු අර්ථය (නීතත්ථ) නොවේ. එහි අභිප්‍රාය ඉහත දැක්වූ පරිදිම තේරුම් ගත යුතුය.

---

න අන්තොසමාපත්තියං තදා තථාරූපස්ස ආභොගස්ස අසම්භවතො, සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස ආභොගො පුබ්බභාගභාවනාවසෙන ඣානක්ඛණෙ පවත්තං අභිභවනාකාරං ගහෙත්වා පවත්තොති දට්ඨබ්බං. අභිධම්මට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 204) පන ‘‘ඉමිනා පනස්ස පුබ්බභාගො කථිතො’’ති වුත්තං. අන්තොසමාපත්තියං තථා ආභොගාභාවෙ කස්මා ‘‘ඣානසඤ්ඤායපී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘අභිභව…පෙ… අත්ථී’’ති.

සමාපත්තිය තුළ එවැනි වූ ආභෝගයක් (මෙනෙහි කිරීමක්) ඇති විය නොහැකි බැවින්, සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාගේ ආභෝගය පූර්වභාග භාවනා වශයෙන් ධ්‍යාන ක්ෂණයෙහි පැවති අභිභවනය කරන ආකාරය ගෙන පවතින්නේ යැයි දත යුතුය. අභිධර්ම අටුවාවෙහි (ධම්මසංගණී අට්ඨකථා 204) නම් ‘මෙයින් ඔහුගේ පූර්වභාගය කියන ලදී’ යනුවෙන් සඳහන් වේ. සමාපත්තිය තුළ එවැනි ආභෝගයක් නොමැති නම් ‘ධ්‍යාන සඤ්ඤාවෙන් ද’ යනුවෙන් කෙසේ පවසන ලද්දේද යත්, ‘අභිභවා...පෙ... ඇත’ යනුවෙන් වදාළහ.

---

වඩ්ඪිතප්පමාණානීති විපුලප්පමාණානීති අත්ථො, න එකඞ්ගුලද්වඞ්ගුලාදිවසෙන වඩ්ඪිතප්පමාණානීති තථා වඩ්ඪනස්සෙවෙත්ථ අසම්භවතො. තෙනාහ ‘‘මහන්තානී’’ති.

‘වැඩූ ප්‍රමාණ ඇති’ යනු විපුල වූ ප්‍රමාණ ඇති යන අර්ථයයි. අඟලක් දෙකක් වශයෙන් වැඩූ ප්‍රමාණ ගැන මෙහි අදහස් නොවේ; මන්ද යත් එලෙස වැඩීමක් මෙහි සිදු නොවන බැවිනි. එහෙයින් ‘මහත් වූ’ යැයි පවසන ලදී.

---

රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, සා අස්ස අත්ථීති රූපසඤ්ඤී, න රූපසඤ්ඤී අරූපසඤ්ඤී. සඤ්ඤාසීසෙන ඣානං වදති. රූපසඤ්ඤාය අනුප්පාදනමෙවෙත්ථ අලාභිතා. බහිද්ධාව උප්පන්නන්ති බහිද්ධාවත්ථුස්මිංයෙව උප්පන්නං. අභිධම්මෙ පන ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි, අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති එවං චතුන්නං අභිභායතනානං ආගතත්තා අභිධම්මට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 204) ‘‘කස්මා පන යථා සුත්තන්තෙ – ‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානී’තිආදි වුත්තං, එවං අවත්වා ඉධ චතූසුපි අභිභායතනෙසු අජ්ඣත්තං [Pg.123] අරූපසඤ්ඤිතාව වුත්තා’’ති චොදනං කත්වා ‘‘අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතො’’ති කාරණං වත්වා ‘‘තත්ථ වා හි ඉධ වා බහිද්ධාරූපානෙව අභිභවිතබ්බානි, තස්මා තානි නියමතො වත්තබ්බානීති තත්‍රාපි ඉධාපි වුත්තානි. ‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී’ති ඉදං පන සත්ථු දෙසනාවිලාසමත්තමෙවා’’ති වුත්තං.

රූපයෙහි සංඥාව රූපසංඥාවයි, එය යමෙකුට ඇත්ද ඔහු රූපසංඥී නම් වේ. රූපසංඥා ඇත්තා රූපසංඥී නොවේ නම් ඔහු අරූපසංඥී වේ. සංඥාව ප්‍රධාන කොට ගෙන ධ්‍යානය ගැන කියැවේ. රූප සංඥාව නූපදවා ගැනීමම මෙහිදී ‘නොලැබීම’ යන්නයි. බාහිරව උපන්නේ යනු බාහිර වස්තුවෙහිම උපන් බවයි. අභිධර්මයෙහි නම් ‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපාලි පස්සති පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි, අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි’ යනුවෙන් අභිභායතන සතරක් පැමිණි බැවින් අභිධර්ම අටුවාවෙහි (ධම්මසංගණී අට්ඨකථා 204) ‘සූත්‍රාන්තයෙහි - අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකෝ බහිද්ධා රූපාලි පස්සති පරිත්තානි - යනාදී ලෙස වදාළ පරිදි මෙහි නොකියා, අභිභායතන සතරෙහිම ආධ්‍යාත්මික අරූපසංඥී බවම පවසන ලද්දේ මක්නිසාද?’ යනුවෙන් ප්‍රශ්න කර, ‘ආධ්‍යාත්මික රූපයන් අභිභවනය කළ නොහැකි බැවින්’ යන හේතුව දක්වා, ‘එහි හෝ මෙහි හෝ අභිභවනය කළ යුත්තේ බාහිර රූපයන්මය, එබැවින් ඒවා නියත වශයෙන්ම කිව යුතුය යනුවෙන් එහිත් මෙහිත් පවසන ලදී. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී යන මෙය වනාහි ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසය පමණකි’ යැයි පවසන ලදී.

---

එත්ථ ච වණ්ණාභොගරහිතානි සහිතානි ච සබ්බානි ‘‘පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති වුත්තානි, තථා ‘‘අප්පමාණානී’’ති දට්ඨබ්බානි. අත්ථි හි එසො පරියායො ‘‘පරිත්තානි අභිභුය්‍ය තානි චෙ කදාචි වණ්ණවසෙන ආභුජිතානි හොන්ති සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි අභිභුය්‍යා’’ති. පරියායකථා හි සුත්තන්තදෙසනාති. අභිධම්මෙ පන නිප්පරියායදෙසනත්තා වණ්ණාභොගරහිතානි විසුං වුත්තානි, තථා සහිතානි. අත්ථි හි උභයත්ථ අභිභවනපරියායොති ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’තිආදිනා පඨමදුතියඅභිභායතනෙසු පඨමවිමොක්ඛො, තතියචතුත්ථාභිභායතනෙසු දුතියවිමොක්ඛො, වණ්ණාභිභායතනෙසු තතියවිමොක්ඛො ච අභිභවනප්පවත්තිතො සඞ්ගහිතො, අභිධම්මෙ පන නිප්පරියායදෙසනත්තා විමොක්ඛාභිභායතනානි අසඞ්කරතො දස්සෙතුං විමොක්ඛෙ වජ්ජෙත්වා අභිභායතනානි කථිතානි, සබ්බානි ච විමොක්ඛකිච්චානි ඣානානි විමොක්ඛදෙසනායං වුත්තානි. තදෙතං ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’ති ආගතස්ස අභිභායතනද්වයස්ස අභිධම්මෙ අභිභායතනෙසු අවචනතො ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනඤ්ච සබ්බවිමොක්ඛකිච්චසාධාරණවචනභාවතො වවත්ථානං කතන්ති විඤ්ඤායති.

මෙහි වර්ණ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොර වූ සහ සහිත වූ සියල්ල ‘පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී, එසේම ‘අප්පමාණානි’ යන්න ද දත යුතුය. ‘පරිත්තයන් අභිභවනය කර ඒවා කිසියම් විටක වර්ණ වශයෙන් මෙනෙහි කරන ලද්දේ නම් සුවර්ණ හා දුර්වර්ණ රූප අභිභවනය කර’ යනුවෙන් මෙහි පර්යාය ක්‍රමයක් ඇත. සූත්‍රාන්ත දේශනාව වනාහි පර්යාය දේශනාවකි. එහෙත් අභිධර්මය නිප්පරියාය (සෘජු) දේශනාවක් බැවින් වර්ණ මෙනෙහි කිරීමෙන් තොර වූ ඒවා වෙනම ද, සහිත වූ ඒවා වෙනම ද වදාරන ලදී. දෙතැනම අභිභවනය කිරීමේ ක්‍රමයක් පවතින බැවින් ‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’ යනාදී පළමු හා දෙවන අභිභායතනයන්හි පළමු විමොක්ෂය ද, තෙවන හා සිව්වන අභිභායතනයන්හි දෙවන විමොක්ෂය ද, වර්ණ අභිභායතනයන්හි තෙවන විමොක්ෂය ද අභිභවනය කිරීමේ ක්‍රියාවලිය අනුව ඇතුළත් වේ. එහෙත් අභිධර්මයේදී නිෂ්පර්යාය දේශනාවක් බැවින් විමොක්ෂ හා අභිභායතන මිශ්‍ර නොකොට දැක්වීමට විමොක්ෂ වර්ජනය කර අභිභායතන පමණක් පවසන ලදී. විමොක්ෂ දේශනාවෙහිදී සියලු විමොක්ෂ කෘත්‍යය සිදු කරන ධ්‍යානයන් පවසන ලදී. ‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’ යනුවෙන් ආ අභිභායතන දෙක අභිධර්මයේ අභිභායතනයන්හි නොදැක්වීමෙනුත්, ‘රූපී රූපාලි පස්සති’ යනාදිය සියලු විමොක්ෂ කෘත්‍යයන්ට පොදු බැවිනුත් මෙය තීරණය කර ඇති බව වටහා ගත යුතුය.

---

‘‘අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතො’’ති ඉදං අභිධම්මෙ කත්ථචිපි ‘‘අජ්ඣත්තං රූපානි පස්සතී’’ති අවත්වා සබ්බත්ථ යං වුත්තං ‘‘බහිද්ධාරූපානි පස්සතී’’ති, තස්ස කාරණවචනං. තෙන යං අඤ්ඤහෙතුකං, තං තෙන හෙතුනා වුත්තං, යං පන දෙසනාවිලාසහෙතුකං අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤිතාය එව අභිධම්මෙ වචනං, න තස්ස අඤ්ඤං කාරණං මග්ගිතබ්බන්ති දස්සෙති. අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතා ච තෙසං බහිද්ධාරූපානං විය අවිභූතත්තා, දෙසනාවිලාසො ච යථාවුත්තවවත්ථානවසෙන වෙදිතබ්බො, වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන විජ්ජමානපරියායකථනභාවතො. ‘‘සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති එතෙනෙව සිද්ධත්තා නීලාදිඅභිභායතනානි න වත්තබ්බානීති චෙ? න, නීලාදීසු [Pg.124] කතාධිකාරානං නීලාදිභාවස්සෙව අභිභවනකාරණත්තා. න හි තෙසං පරිසුද්ධාපරිසුද්ධවණ්ණානං පරිත්තතා තදප්පමාණතා වා අභිභවනකාරණං, අථ ඛො නීලාදිභාවො එවාති. එතෙසු ච පරිත්තාදිකසිණරූපෙසු යං චරිතස්ස ඉමානි අභිභායතනානි ඉජ්ඣන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘ඉමෙසු පනා’’තිආදි වුත්තං.

‘ආධ්‍යාත්මික රූප අභිභවනය කළ නොහැකි බැවින්’ යන මෙය අභිධර්මයේ කිසිදු තැනක ‘ආධ්‍යාත්මික රූප බලයි’ යනුවෙන් නොකියා සෑම තැනකම ‘බාහිර රූප බලයි’ යනුවෙන් වදාළ දෙයට හේතුව දැක්වීමකි. එයින් අදහස් කරන්නේ යමක් වෙනත් හේතුවක් නිසා සිදුවේ නම් එය එම හේතුවෙන්ම වදාළ බවත්, දේශනා විලාසය හේතුවෙන් අභිධර්මයේ ආධ්‍යාත්මික අරූප සංඥී බවම පැවසීම ගැන වෙනත් හේතුවක් සෙවිය යුතු නොවන බවත්ය. ආධ්‍යාත්මික රූප අභිභවනය කළ නොහැකි වන්නේ ඒවා බාහිර රූප මෙන් ප්‍රකට නොවන බැවිනි. දේශනා විලාසය ද ඉහත දැක්වූ පරිදි විනයනය කළ යුත්තන්ගේ අදහස් (වේනෙය්‍යජ්ඣාසය) අනුව පවතින පර්යාය කථාවක් ලෙස දත යුතුය. ‘සුවර්ණ හා දුර්වර්ණ’ යන මෙයින්ම සියල්ල සිද්ධ වන බැවින් නීලාදී අභිභායතන නොවැදෑරිය යුතු නොවේද? නැත, මන්දයත් නීලාදියෙහි අධිකාර කළවුන්ට නීලාදී ස්වභාවයම අභිභවනය කිරීමට හේතු වන බැවිනි. එම පිරිසිදු හෝ අපිරිසිදු වර්ණයන්ගේ කුඩා බව හෝ අප්‍රමාණ බව අභිභවනයට හේතුව නොවේ, ඒ වෙනුවට නීලාදී බවම හේතු වේ. මේ පරිත්තාදී කසිණ රූපයන්හි යම් චරිතයකට මේ අභිභායතනයන් සමෘද්ධි වේද, එය දැක්වීමට ‘ඉමේසු පන’ යනාදිය වදාරන ලදී.

---

සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙනාති සකලනීලවණ්ණනීලනිදස්සනනීලනිභාසානං සාධාරණවසෙන. වණ්ණවසෙනාති සභාවවණ්ණවසෙන. නිදස්සනවසෙනාති පස්සිතබ්බතාවසෙන. ඔභාසවසෙනාති සප්පභාසතාය අවභාසනවසෙන. උමාපුප්ඵන්ති අතසිපුප්ඵං. නීලමෙව හොති වණ්ණසඞ්කරාභාවතො. බාරාණසියං භවන්ති බාරාණසියං සමුට්ඨිතං.

‘සබ්බසංගාහිකවසේන’ යනු සියලු නිල් වර්ණ, නිල් නිදර්ශන හා නිල් ආලෝකයන් පොදුවේ ගැනීමෙනි. ‘වණ්ණවසේන’ යනු ස්වභාවික වර්ණ වශයෙනි. ‘නිදස්සනවසේන’ යනු දැකිය යුතු බව වශයෙනි. ‘ඕභාසවසේන’ යනු ප්‍රභාව සහිතව බැබළීම වශයෙනි. ‘උමාපුප්ඵං’ යනු හණ මලයි (අතසි මල). වර්ණ සංකරයක් නොමැති බැවින් එය නිල්ම වේ. ‘බාරාණසියං භවන්ති’ යනු බරණැස උපන් (බරණැස නිපදවන ලද වස්ත්‍ර) යන්නයි.

---

තෙ ධම්මෙති තෙ සතිපට්ඨානාදිධම්මෙ චෙව අට්ඨවිමොක්ඛධම්මෙ ච. චිණ්ණවසීභාවායෙව තත්ථ අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය පරියොසානුත්තරං සතං ගතා අභිඤ්ඤාවොසානපාරමිප්පත්තා.

‘තේ ධම්මේ’ යනු එම සතිපට්ඨානාදී ධර්මයන් ද අෂ්ට විමොක්ෂ ධර්මයන් ද වේ. පුරුදු කරන ලද වශීභාවය නිසාම එහි අතිවිශිෂ්ට වූ ප්‍රඥාවෙන් කෙළවරක් නොමැතිව අවබෝධයට පත් වූවාහු, අභිඥාවන්ගේ පරම නිමාවට හෙවත් පාරමී ප්‍රාප්ත භාවයට පත් වූවාහු වෙති.

---

250. සකලට්ඨෙනාති (දී. නි. ටී. 3.346; අ. නි. ටී. 3.10.25) සකලභාවෙන, අසුභනිමිත්තාදීසු විය එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනවසෙසතො ගහෙතබ්බට්ඨෙනාති අත්ථො. යථා ඛෙත්තං සස්සානං උප්පත්තිට්ඨානං වඩ්ඪිට්ඨානඤ්ච, එවමෙව තංතංසම්පයුත්තධම්මානන්ති ආහ ‘‘ඛෙත්තට්ඨෙනා’’ති. පරිච්ඡින්දිත්වාති ඉදං උද්ධං අධො තිරියන්ති යොජෙතබ්බං. පරිච්ඡින්දිත්වා එව හි සබ්බත්ථ කසිණං වඩ්ඪෙතබ්බං. තෙන තෙන කාරණෙනාති උපරිආදීසු තෙන තෙන කසිණෙන. යථා කින්ති ආහ – ‘‘ආලොකමිව රූපදස්සනකාමො’’ති, යථා දිබ්බචක්ඛුනා උද්ධං චෙ රූපං දට්ඨුකාමො, උද්ධං ආලොකං පසාරෙති, අධො චෙ, අධො, සමන්තතො චෙ රූපං දට්ඨුකාමො, සමන්තතො ආලොකං පසාරෙති, එවං සබ්බකසිණන්ති අත්ථො. එකස්සාති පථවීකසිණාදීසු එකෙකස්ස. අඤ්ඤභාවානුපගමනත්ථන්ති අඤ්ඤකසිණභාවානුපගමනදීපනත්ථං, අඤ්ඤස්ස වා කසිණභාවානුපගමනදීපනත්ථං. න හි අඤ්ඤෙන පසාරිතකසිණං තතො අඤ්ඤෙන පසාරිතකසිණභාවං උපගච්ඡති, එවම්පි නෙසං අඤ්ඤකසිණසම්භෙදාභාවො වෙදිතබ්බො. න අඤ්ඤං පථවීආදි. න හි උදකෙන ඨිතට්ඨානෙ සසම්භාරපථවී අත්ථි. අඤ්ඤකසිණසම්භෙදොති ආපොකසිණාදිනා සඞ්කරො[Pg.125]. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු සෙසකසිණෙසු. එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනවසෙසඵරණං පමාණස්ස අග්ගහණතො අප්පමාණං. තෙනෙව හි නෙසං කසිණසමඤ්ඤා. තථා හි ‘‘තඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ චෙතසා ඵරන්තොති භාවනාචිත්තෙන ආරම්මණං කරොන්තො. භාවනාචිත්තඤ්හි කසිණං පරිත්තං වා විපුලං වා සකලමෙව මනසි කරොති.

250. ‘සකලට්ඨේන’ (දී. නි. ටී. 3.346; අ. නි. ටී. 3.10.25) යනු මුළුමනින්ම ඇති බැවින් හෙවත් අසුභ නිමිත්ත ආදියෙහි මෙන් එක් කොටසක පමණක් නොව, කිසිවක් ඉතිරි නොවන පරිදි මුළුමනින්ම ගත යුතු යන අර්ථයයි. යම්සේ කෙතක් යනු බෝගයන්ගේ උපතටත් වැඩීමටත් ස්ථානය වේද, එසේම ඒ ඒ සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට (නිශ්‍රය වන) බැවින් ‘ඛෙත්තට්ඨේන’ (ක්ෂේත්‍ර අර්ථයෙන්) යැයි කීහ. ‘පරිච්ඡින්දිතවා’ (පිරිසිඳීම) යන්න උඩ, යට සහ තිරස් ලෙස යෙදිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, සෑම තැනම කසිණය වැඩිය යුත්තේ පිරිසිඳීමෙන්ම බැවිනි. ‘ඒ ඒ හේතුවෙන්’ යනු ඉහළ ආදියෙහි ඒ ඒ කසිණය මගිනි. කෙසේ ද යත් - ‘ආලෝකය මෙන් රූප දැකීමට කැමති තැනැත්තා’ යැයි කීහ. යම්සේ දිව්‍ය චක්ෂුසින් උඩ රූප දැකීමට කැමති නම්, ඉහළට ආලෝකය පතුරුවයි ද, යට දැකීමට කැමති නම් යටට ද, හාත්පස රූප දැකීමට කැමති නම් හාත්පසට ද ආලෝකය පතුරුවයි ද, සියලු කසිණ සම්බන්ධයෙන් ද අර්ථය මෙසේම වේ. ‘එකස්ස’ යනු පඨවි කසිණ ආදියෙන් එකකටය. වෙනත් බවකට පත් නොවීම සඳහා යනු වෙනත් කසිණ බවට පත් නොවන බව පෙන්වීමට හෝ අන්‍යයෙකුගේ කසිණ බවට පත් නොවන බව පෙන්වීමටයි. මක්නිසාද යත්, එක් අයෙකු විසින් පතුරුවන ලද කසිණය, තවත් අයෙකු විසින් පතුරුවන ලද කසිණ බවට පත් නොවන බැවිනි. මෙසේ ඒ කසිණයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය මිශ්‍ර වීමක් නොවන බව දත යුතුය. වෙනත් පඨවි ආදියක් නැත. ජලය පවතින තැන සසම්භාර පඨවියක් නොමැති බැවිනි. ‘අන්‍ය කසිණ මිශ්‍ර වීම’ යනු ආපෝ කසිණ ආදිය සමඟ මිශ්‍ර වීමයි. ‘සබ්බත්ථ’ යනු ඉතිරි සියලු කසිණයන්හි ය. එක් කොටසක නොරැඳී ශේෂයක් නොමැතිව පැතිරීම ප්‍රමාණයෙන් ගත නොහැකි බැවින් ‘අප්පමාණ’ (අප්‍රමාණ) වේ. එබැවින්ම ඒවාට ‘කසිණ’ යන පොදු නාමය ලැබේ. එසේම ‘තඤ්හි’ යනාදිය කීහ. එහි ‘චේතසා ඵරන්තෝ’ යනු භාවනා චිත්තයෙන් අරමුණු කිරීමයි. භාවනා සිත වනාහි කසිණය කුඩා වුවත් විශාල වුවත් එය මුළුමනින්ම මෙනෙහි කරයි.

---

කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ පවත්තං විඤ්ඤාණං ඵරණඅප්පමාණවසෙන ‘‘විඤ්ඤාණකසිණ’’න්ති වුත්තං. තථා හි තං ‘‘විඤ්ඤාණ’’න්ති වුච්චති. කසිණවසෙනාති උග්ඝාටිතකසිණවසෙන කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා. යත්තකඤ්හි ඨානං කසිණං පසාරිතං, තත්තකං ආකාසභාවනාවසෙන ආකාසං හොතීති. එවං යත්තකං ඨානං ආකාසං හුත්වා උපට්ඨිතං, තත්තකං ආකාසමෙව හුත්වා විඤ්ඤාණස්ස පවත්තනතො ආගමනවසෙන විඤ්ඤාණකසිණෙපි උද්ධංඅධොතිරියතා වුත්තාති ‘‘කසිණුග්ඝාටිමාකාසවසෙන තත්ථ පවත්තවිඤ්ඤාණෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා’’ති ආහ.

කසිණය ඉවත් කළ අවකාශයෙහි පවතින විඤ්ඤාණය, පැතිරීමේ අප්‍රමාණත්වය නිසා ‘විඤ්ඤාණ කසිණය’ යැයි කියනු ලැබේ. එය එසේම ‘විඤ්ඤාණය’ යැයි ද කියනු ලැබේ. ‘කසිණ වශයෙන්’ යනු ඉවත් කළ කසිණ වශයෙන්, කසිණය ඉවත් කළ අවකාශයෙහි උඩ, යට සහ තිරස් බව දත යුතුය. යම් තාක් ප්‍රදේශයක කසිණය පතුරුවන ලද ද, එපමණ ප්‍රදේශයක් ආකාශ භාවනාව වශයෙන් ආකාශය බවට පත් වේ. මෙසේ යම් ප්‍රදේශයක් ආකාශය වී පවතී ද, එපමණ ප්‍රදේශයක් ආකාශය බවටම පත්ව විඤ්ඤාණය පවතින බැවින්, ආගමනය වශයෙන් විඤ්ඤාණ කසිණයෙහි ද උඩ, යට සහ තිරස් බව කියන ලදී. ඒ නිසා ‘කසිණය ඉවත් කළ අවකාශය වශයෙන් එහි පවතින විඤ්ඤාණයෙහි උඩ, යට සහ තිරස් බව දත යුතුය’ යැයි කීහ.

---

252. වුත්තොයෙව වම්මිකසුත්තෙ. නිස්සිතඤ්ච ඡවත්ථුනිස්සිතත්තා විපස්සනාඤාණස්ස. පටිබද්ධඤ්ච තෙන විනා අප්පවත්තනතො කායසඤ්ඤිතානං රූපධම්මානං ආරම්මණකරණතො ච. සුට්ඨු භාති ඔභාසතීති වා සුභො. කුරුවින්දජාතිආදිජාතිවිසෙසොපි මණි ආකරපාරිසුද්ධිමූලකො එවාති ආහ ‘‘සුපරිසුද්ධආකරසමුට්ඨිතො’’ති. දොසනීහරණවසෙන පරිකම්මනිප්ඵත්තීති ආහ ‘‘සුට්ඨු කතපරිකම්මො අපනීතපාසාණසක්ඛරො’’ති. ධොවනවෙධනාදීහීති චතූසු පාසාණෙසු ධොවනෙන චෙව කාළකාදිඅපහරණත්ථාය සුත්තෙන ආවුනනත්ථාය ච විජ්ඣනෙන. තාපසණ්හකරණාදීනං සඞ්ගහො ආදි-සද්දෙන. වණ්ණසම්පත්තින්ති සුත්තස්ස වණ්ණසම්පත්තිං.

252. මෙය වම්මික සූත්‍රයෙහි කියන ලද්දකි. විපස්සනා ඤාණය සය වස්තුව ඇසුරු කර පවතින බැවින් ‘නිස්සිත’ (ඇසුරු කළ) වේ. එය නොමැතිව (කාය හා සිත) නොපවතින බැවින් සහ කාය සංඥිත රූප ධර්මයන් අරමුණු කරන බැවින් ‘පටිබද්ධ’ (බැඳුණු) වේ. මැනවින් බබළන බැවින් හෝ ආලෝකවත් වන බැවින් ‘සුභ’ වේ. කුරුවින්ද ආදී විශේෂිත මැණික් වර්ග වුවද, ඒවායේ පිරිසිදු බවට මූලික වන්නේ ඒවා හටගන්නා ආකරය පිරිසිදු වීම යැයි පවසමින් ‘සුපරිසුද්ධ ආකරයකින් හටගත්’ යැයි කීහ. දෝෂ ඉවත් කිරීමේ වශයෙන් පරිකර්මය සම්පූර්ණ වන බැවින් ‘මැනවින් පරිකර්ම කරන ලද, ගල්කැට බොරළු ඉවත් කරන ලද’ යැයි කීහ. ‘සේදීම සහ විදීම ආදියෙන්’ යනු ගල් හතරක් මත තබා සේදීමෙන් ද, කළු ලප ආදිය ඉවත් කිරීමට සහ නූල් ඇමිණීම සඳහා සිදුරු කිරීමෙන් ද යන අර්ථයයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ඔප දැමීම ආදිය ඇතුළත් වේ. ‘වර්ණ සම්පත්තිය’ යනු නූලේ වර්ණ සම්පත්තියයි.

---

මණි විය කරජකායො පච්චවෙක්ඛිතබ්බතො. ආවුතසුත්තං විය විපස්සනාඤාණං අනුපවිසිත්වා ඨිතත්තා. චක්ඛුමා පුරිසො විය විපස්සනාලාභී භික්ඛු සම්මදෙව තස්ස දස්සනතො. තදාරම්මණානන්ති රූපධම්මාරම්මණානං. ඵස්සපඤ්චමකචිත්තචෙතසිකග්ගහණෙන ගහිතධම්මාපි විපස්සනාචිත්තුප්පාදපරියාපන්නා එවාති වෙදිතබ්බං. එවඤ්හි තෙසං විපස්සනාඤාණගතිකත්තා ‘‘ආවුතසුත්තං විය විපස්සනාඤාණ’’න්ති වචනං අවිරොධිතං හොති.

ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතු බැවින් කරජ කාය මැණිකක් බඳුය. විපස්සනා ඤාණය (ඒ කය තුළට) ඇතුළු වී පවතින බැවින් එය අමුණන ලද නූලක් බඳුය. විපස්සනා ඤාණය ලැබූ භික්ෂුව එය මැනවින් දකින බැවින් ඇස් ඇති පුරුෂයෙකු බඳුය. ‘ඒ අරමුණු ඇති අයගේ’ යනු රූප ධර්මයන් අරමුණු කරන්නන්ගේ යන්නයි. ස්පර්ශය පස්වැනි කොට ඇති චිත්ත චෛතසිකයන්ගෙන් ගන්නා ලද ධර්මයන් ද විපස්සනා චිත්තෝත්පාදයට අයත් වන බව දත යුතුය. මෙසේ ඒවා විපස්සනා ඤාණයට අනුකූලව පවතින බැවින් ‘අමුණන ලද නූලක් වැනි විපස්සනා ඤාණය’ යන වචනය විරුද්ධ නොවේ.

---

ඤාණස්සාති [Pg.126] පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස. යදි එවං ඤාණස්ස වසෙන වත්තබ්බං, න පුග්ගලස්සාති ආහ ‘‘තස්ස පනා’’තිආදි. මග්ගස්ස අනන්තරං, තස්මා ලොකියාභිඤ්ඤානං පරතො ඡට්ඨාභිඤ්ඤාය පුරතො වත්තබ්බං විපස්සනාඤාණං. එවං සන්තෙපීති යදිපායං ඤාණානුපුබ්බට්ඨිති, එවං සන්තෙපි එතස්ස අන්තරා වාරො නත්ථීති පඤ්චසු ලොකියාභිඤ්ඤාසු කථිතාසු ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.64 ආදයො) විය ඡට්ඨාභිඤ්ඤා කථෙතබ්බාති එතස්ස අනභිඤ්ඤාලක්ඛණස්ස විපස්සනාඤාණස්ස තාසං අන්තරා වාරො න හොති, තස්මා තත්ථ අවසරාභාවතො ඉධෙව රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානානන්තරමෙව දස්සිතං විපස්සනාඤාණං. යස්මා චාති ච-සද්දො සමුච්චයත්ථො. තෙන න කෙවලං තදෙව, අථ ඛො ඉදම්පි කාරණං විපස්සනාඤාණස්ස ඉධෙව දස්සනෙති ඉමමත්ථං දීපෙති. දිබ්බෙන චක්ඛුනා භෙරවරූපං පස්සතොති එත්ථ ඉද්ධිවිධඤාණෙන භෙරවං රූපං නිම්මිනිත්වා චක්ඛුනා පස්සතොති වත්තබ්බං, එවම්පි අභිඤ්ඤාලාභිනො අපරිඤ්ඤාණවත්ථුකස්ස භයසන්තාසො උප්පජ්ජති උච්චවාලිකවාසීමහානාගත්ථෙරස්ස විය. ඉධාපීති ඉමස්මිං විපස්සනාඤාණෙපි, න සතිපට්ඨානාදීසු එවාති අධිප්පායො.

‘ඤාණය’ යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණයයි. ඉදින් එසේ නම් ඤාණය සම්බන්ධව කිව යුතුය, පුද්ගලයා ගැන නොවේ යැයි පවසමින් ‘ඔහුගේ වනාහි’ යනාදිය කීහ. විපස්සනා ඤාණය මාර්ගයට අනතුරුව පවතින බැවින්, ලෞකික අභිඥාවන්ට පසුව ද හයවන අභිඥාවට පෙර ද කිව යුතුය. ‘එසේ වුවද’ යනු මෙය ඤාණ අනුපිළිවෙළට තිබුණ ද, මෙයට අතරතුර වාරයක් නැති බැවින් ‘ආකංඛෙය්‍ය සූත්‍රය’ ආදියෙහි මෙන් ලෞකික අභිඥා පහක් විස්තර කිරීමේදී හයවන අභිඥාව ද කිව යුතු වේ. එහෙත් අභිඥා ලක්ෂණ නැති මෙම විපස්සනා ඤාණයට ඒවා අතර වාරයක් (ස්ථානයක්) නැත. එබැවින් එහි අවකාශයක් නොමැති හෙයින් මෙහි රූපාවචර සිව්වන ධ්‍යානයට අනතුරුවම විපස්සනා ඤාණය පෙන්වන ලදී. ‘යම් හෙයකින් ද’ යන්නෙහි ‘ච’ ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයෙහි යෙදේ. එයින් හුදෙක් එය පමණක් නොව, විපස්සනා ඤාණය මෙහිම දැක්වීමට මෙය ද හේතුවක් වන බව පෙන්වයි. ‘දිව්‍ය චක්ෂුසින් බියකරු රූපයක් දකින්නා වූ’ යන්නෙහි ඉද්ධිවිධ ඤාණයෙන් බියකරු රූපයක් මවාගෙන ඇසින් බලන්නා වූ යැයි කිව යුතුය. එසේ වුවද පිරිසිඳ නොදත් වස්තූන් ඇති අභිඥාලාභියාට ‘උච්චවාලිකවාසී මහානාග තෙරුන්’ වහන්සේට මෙන් භය තැතිගැනීම් ඇතිවේ. ‘මෙහි ද’ යනු මේ විපස්සනා ඤාණයෙහි ද වේ, සතිපට්ඨාන ආදියෙහි පමණක් නොවේ යනු අදහසයි.

---

253. මනොමයිද්ධියං චිණ්ණවසිතාය අභිඤ්ඤා වොසානපාරමිප්පත්තතා වෙදිතබ්බාති යොජනා. මනෙන නිබ්බත්තන්ති අභිඤ්ඤාමනෙන නිබ්බත්තිතං. තං සදිසභාවදස්සනත්ථමෙවාති සණ්ඨානතොපි වණ්ණතොපි අවයවවිසෙසතොපි සදිසභාවදස්සනත්ථමෙව. සජාතියං ඨිතො, න නාගිද්ධියා අඤ්ඤජාතිරූපො. සුපරිකම්මකතමත්තිකාදයො විය ඉද්ධිවිධඤාණං විකුබ්බනකිරියාය නිස්සයභාවතො.

253. මනෝමය ඉද්ධියෙහි පුහුණු කළ වසීභාවය ඇති බැවින් අභිඥාවන්ගේ කෙළවරට හෙවත් පරතෙරට පත්වීම දත යුතු යැයි සම්බන්ධය වේ. ‘සිතින් උපදවන ලද’ යනු අභිඥා සිතින් නිපදවන ලද යන්නයි. ‘එය සමාන බව පෙන්වීමටමය’ යනු සටහනින් ද, වර්ණයෙන් ද, අවයව විශේෂයන්ගෙන් ද සමාන බව පෙන්වීමටමය. එය ස්වජාතියෙහිම පවතින්නකි, නාග ඉද්ධියෙන් මෙන් වෙනත් ජාතියක රූපයක් නොවේ. මැනවින් පරිකර්ම කරන ලද මැටි ආදිය මෙන් ඉද්ධිවිධ ඤාණය විකුර්වණ ක්‍රියාවට (විකෘති කර දැක්වීමට) නිශ්‍රය වන බැවිනි.

---

255. අප්පකසිරෙනෙවාති අකිච්ඡෙනෙව.

255. ‘අප්පකසිරේන’ (අල්ප වූ ආයාසයකින්) යනු අපහසුවකින් තොරවමය.

---

256. මන්දො උත්තානසෙය්‍යකදාරකොපි ‘‘දහරො’’ති වුච්චතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘යුවා’’ති වුත්තං. යුවාපි කොචි අනිච්ඡනතො අමණ්ඩනසීලො හොතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘මණ්ඩනකජාතිකො’’ති වුත්තං. තෙන වුත්තං ‘‘යුවාපී’’තිආදි. කාළතිලප්පමාණා බින්දවො කාළතිලකානි. නාතිකම්මාසතිලප්පමාණා බින්දවො තිලකානි. වඞ්කං නාම පියඞ්ගං. යොබ්බනපීළකාදයො මුඛදූසිපීළකා. මුඛගතො දොසො මුඛදොසො, ලක්ඛණවචනඤ්චෙතං මුඛෙ අදොසස්සපි පාකටභාවස්ස අධිප්පෙතත්තා[Pg.127]. යථා වා මුඛෙ දොසො, එවං මුඛෙ අදොසොපි මුඛදොසො සරලොපෙන, මුඛදොසො ච මුඛදොසො ච මුඛදොසොති එකසෙසනයෙනපෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි පරෙසං සොළසවිධං චිත්තං පාකටං හොතීති වචනං සමත්ථිතං හොති.

256. ‘‘දහර’’ යන වචනය මඳක් වැඩුණු, උඩුකුරුව වැතිරී සිටින බිළිඳු දරුවාට ද ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. එයින් වෙන් කර දැක්වීම පිණිස ‘‘යුවා’’ (තරුණ) යැයි පවසන ලදී. ඇතැම් තරුණයෙකුට තමා සැරසීමට කැමැත්තක් නොමැති විය හැකි බැවින්, එයින් වෙන් කර දැක්වීම පිණිස ‘‘මණ්ඩනකජාතිකො’’ (සැරසෙන ස්වභාවය ඇති) යැයි පවසන ලදී. ‘‘යුවාපි’’ යනාදිය පවසන ලද්දේ එබැවිනි. කළු තල ඇටයක ප්‍රමාණයේ ලප ‘‘කාලතිලක’’ නම් වේ. ඊට වඩා තරමක් විශාල ලප ‘‘තිලක’’ නම් වේ. ‘‘වංක’’ යනු පියංගු (කෑල) ශාකයයි. යොවුන් වියේදී හටගන්නා කුරුලෑ ආදිය මුහුණ දූෂණය කරන ගෙඩි වේ. මුහුණෙහි ඇති දෝෂය ‘‘මුඛදෝස’’ නම් වේ. මුහුණේ දෝෂයක් නොමැති විට ඇති වන පැහැපත් බව ද මෙහිදී අදහස් කෙරේ. මුහුණේ දෝෂයක් ඇති කල්හි ද, දෝෂයක් නොමැති කල්හි ද රූපයක් පෙනෙන බැවින් ඒකශේෂ ක්‍රමයට මුහුණේ දෝෂ සහ අදෝෂ යන දෙකම මෙහිදී අදහස් වේ යැයි දත යුතුය. මෙසේ අන්‍යන්ගේ සොළොස් වැදෑරුම් සිත ප්‍රකට වන බව පැවසීම යුක්ති සහගත වේ.

---

259. පටිපදාවසෙනාති යථාරහං සමථවිපස්සනාමග්ගපටිපදාවසෙන. අට්ඨසු කොට්ඨාසෙසූති සතිපට්ඨානාදීසු බොධිපක්ඛියධම්මකොට්ඨාසෙසු, විමොක්ඛකොට්ඨාසෙසු වාති ඉමෙසු අට්ඨසු කොට්ඨාසෙසු. සෙසෙසූති වුත්තාවසෙසෙසු අභිභායතනකොට්ඨාසාදීසු. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

259. ‘‘පටිපදාවසෙනා’’ යනු සුදුසු පරිදි සමථ හා විපස්සනා මාර්ග ප්‍රතිපදා වශයෙනි. ‘‘අට්ඨසු කොට්ඨාසෙසු’’ යනු සතිපට්ඨාන ආදී බෝධිපාක්ෂික ධර්ම කොටස් අටෙහි හෝ විමොක්ඛ කොටස් අටෙහි යන්නයි. ‘‘සෙසෙසු’’ යනු ඉතිරිව ඇති අභිභායතන ආදී කොටස්වල යන්නයි. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය.

---

මහාසකුලුදායිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

මහාසකුලුදායි සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගම්භීර අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම අවසන් විය.

---

8. සමණමුණ්ඩිකාපුත්තසුත්තවණ්ණනා

8. සමණමුණ්ඩිකාපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

---

260. උග්ගහිතුන්ති සික්ඛිතුං. උග්ගාහෙතුන්ති සික්ඛාපෙතුං, පාඨතො අත්තනා යථාඋග්ගහිතමත්ථං තබ්බිභාවනත්ථාය උච්චාරණවසෙන පරෙසං ගාහෙතුන්ති අත්ථො. සමයන්ති දිට්ඨිං. සා හි සංයොජනභාවතො සමෙති සම්බන්ධා එති පවත්තති, දළ්හග්ගහණභාවතො වා සංයුත්තා අයන්ති පවත්තන්ති සත්තා යථාභිනිවෙසං එතෙනාති සමයොති වුච්චති. දිට්ඨිසංයොජනෙන හි සත්තා අතිවිය බජ්ඣන්තීති. සූරියස්ස උග්ගමනතො අත්ථඞ්ගමා අයං එත්තකො කාලො රත්තන්ධකාරවිධමනතො දිවා නාම, තස්ස පන මජ්ඣිමපහාරසඤ්ඤිතො කාලො සමුජ්ජලිතපභාතෙජදහනභාවෙන දිවා නාම. තෙනාහ ‘‘දිවසස්සපි දිවාභූතෙ’’ති. පටිසංහරිත්වාති නිවත්තෙත්වා. එවං චිත්තස්ස පටිසංහරණං නාම ගොචරක්ඛෙත්තෙ ඨපනන්ති ආහ ‘‘ඣානරතිසෙවනවසෙන එකීභාවං ගතො’’ති. එතෙන කායවිවෙකපුබ්බකං චිත්තවිවෙකමාහ. සීලාදිගුණවිසෙසයොගතො මනසා සම්භාවනීයා, තෙ පන යස්මා අත්තනො සීලාදිගුණෙහි විඤ්ඤූනං මනාපා හොන්ති (කිලෙසඅනිග්ගහස්ස පඤ්චපසාදායත්තත්තා,) තස්මා ආහ ‘‘මනවඩ්ඪනකාන’’න්තිආදි. තත්ථ උන්නමතීති උදග්ගං හොති. වඩ්ඪතීති සද්ධාවසෙන වඩ්ඪති. තෙනාහ භගවා – ‘‘අනුස්සරණම්පහං, භික්ඛවෙ, තෙසං භික්ඛූනං බහූපකාරං වදාමී’’ති (ඉතිවු. 104; සං. නි. 5.184).

260. ‘‘උග්ගහිතුං’’ යනු ඉගෙනීම පිණිසයි. ‘‘උග්ගාහෙතුං’’ යනු ඉගැන්වීම පිණිසයි, එනම් තමා ඉගෙනගත් පරිදි අර්ථය පැහැදිලි කර දීම සඳහා අන්‍යයන්ට උච්චාරණය කරවීමයි. ‘‘සමයං’’ යනු දෘෂ්ටියයි. එය සංයෝජනයක් බැවින් සත්ත්වයා බැඳ තබන නිසා හෝ දැඩි ලෙස ග්‍රහණය කරගන්නා බැවින් හෝ ‘‘සමය’’ යැයි කියනු ලැබේ. දෘෂ්ටි සංයෝජනයෙන් සත්ත්වයන් දැඩි ලෙස බැඳෙන බැවිනි. සූර්යයා උදාවූ තැන් සිට බැස යන තෙක් අඳුර දුරු වී පවතින කාලය ‘‘දිවා’’ (දහවල්) නම් වේ. එහි මධ්‍යම කාලය දැඩි රශ්මියෙන් හා ආලෝකයෙන් යුක්ත බැවින් එයට ද ‘‘දිවා’’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘‘දිවසස්සපි දිවාභූතෙ’’ (දවල් කාලය උදා වූ විට) යැයි පවසන ලදී. ‘‘පටිසංහරිත්වා’’ යනු නවත්වාගෙන යන්නයි. මෙසේ සිත අරමුණෙහි පිහිටුවීම ධ්‍යාන සැපය විඳීම නිසා ඒකීභාවයට පත්වීමක් ලෙස හඳුන්වයි. මෙයින් කාය විවේකය පූර්වංගම වූ චිත්ත විවේකය ගැන කියැවේ. ශීලාදී ගුණ විශේෂ නිසා මනසින් ගරු කළ යුතු ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා කෙලෙස් යටපත් කිරීම නිසා නුවණැත්තන්ගේ සිත පිනවන්නන් වන බැවින් ‘‘මනවඩ්ඪනකානං’’ යැයි පවසන ලදී. එහිදී සිත උදම් වේ. ශ්‍රද්ධාවෙන් වැඩේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘‘මහණෙනි, ඒ භික්ෂූන් සිහි කිරීම පවා බොහෝ උපකාර සහිත යැයි මම පවසමි’’ යැයි වදාළ සේක.

---

261. පඤ්ඤපෙමීති [Pg.128] පජානනභාවෙන ඤාපෙමි තථා වවත්ථපෙමි. තෙනාහ ‘‘දස්සෙමි ඨපෙමී’’ති. පරිපුණ්ණකුසලන්ති සබ්බසො පුණ්ණකුසලධම්මං, උත්තමකුසලන්ති උත්තමභාවං සෙට්ඨභාවං පත්තකුසලධම්මං. අයොජ්ඣන්ති වාදයුද්ධෙන අයොධනීයං, වාදයුද්ධං හොතු, තෙන පරාජයො න හොතීති දස්සෙති, තෙනාහ ‘‘වාදයුද්ධෙනා’’තිආදි. සංවරප්පහානන්ති පඤ්චසු සංවරෙසු යෙන කෙනචි සංවරෙන සංවරලක්ඛණං පහානං. පටිසෙවනප්පහානං වාති වා-සද්දෙන පරිවජ්ජනප්පහානාදිං සඞ්ගණ්හාති. සෙසපදෙසූති ‘‘න භාසතී’’තිආදීසු පදෙසු. එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘අභාසනමත්තමෙව වදතී’’ති එවමාදිං අතිදිසති.

261. ‘‘පඤ්ඤපෙමි’’ යනු ප්‍රඥාවෙන් දැනගෙන පනවමි, එසේම තහවුරු කරමි. එබැවින් ‘‘දක්වමි, පිහිටුවමි’’ යැයි කියන ලදී. ‘‘පරිපුණ්ණකුසලං’’ යනු සියලු ආකාරයෙන් පිරුණු කුසල ධර්මයයි. ‘‘උත්තමකුසලං’’ යනු උත්තම බවට පත් කුසල ධර්මයයි. ‘‘අයොජ්ඣං’’ යනු වාද යුද්ධයකින් පරාජය කළ නොහැකි බවයි. වාද යුද්ධයක් ඇති වුවද එයින් පරාජයක් නොවන බව දක්වයි. ‘‘සංවරප්පහානං’’ යනු පංච සංවරයන්ගෙන් යම් සංවරයකින් කෙලෙස් දුරු කිරීමයි. ‘‘පටිසෙවනප්පහානං’’ යන්නෙහි ඇති ‘වා’ ශබ්දයෙන් පරිවජ්ජන ප්‍රහාණය ආදිය ද ගැනේ. ඉතිරි පදවල ද එසේම අර්ථ දත යුතුය.

---

නාභිනන්දීති න සම්පටිච්ඡි. සාසනෙ තිණ්ණං දුච්චරිතානං මිච්ඡාජීවස්ස විවජ්ජනං වණ්ණීයති, අයඤ්ච එවං කථෙති, තස්මා සාසනස්ස අනුලොමං විය වදති, වදන්තො ච සම්මාසම්බුද්ධෙ ධම්මෙ චස්ස අප්පසාදං න දස්සෙති, තස්මා පසන්නකාරම්පි වදතීති මඤ්ඤමානො තස්ස වාදං න පටිසෙධෙති.

‘‘නාභිනන්දි’’ යනු පිළිගත්තේ නැත යන්නයි. ශාසනයෙහි ත්‍රිවිධ දුශ්චරිතය හා මිච්ඡා ආජීවය දුරු කිරීම වර්ණනා කෙරේ. මොහු ද එසේම පවසන බැවින් ඔහු ශාසනයට අනුකූලව පවසනවා සේ පෙනේ. එසේම පවසන විට සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි හෝ ධර්මය කෙරෙහි අප්‍රසාදයක් නොදක්වයි. එබැවින් ඔහු ප්‍රසන්න අයුරින් පවසනවා යැයි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ වාදය වහාම ප්‍රතික්ෂේප නොකළ සේක.

---

262. යථා තස්ස වචනං, එවං සන්තෙති යථා තස්ස පරිබ්බාජකස්ස වචනං, එවං සමණභාවෙ සන්තෙ ලබ්භමානෙ. මයං පන එවං න වදාමාති එතෙන සමණභාවො නාම එවං න හොතීති දස්සෙති. යො හි ධම්මො යාදිසො, තථෙව තං බුද්ධා දීපෙන්ති. විසෙසඤාණං න හොතීති කායවිසෙසවිසයඤාණං තස්ස තදා නත්ථි, යතො පරකායෙ උපක්කමං කරෙය්‍යාති දස්සෙති, තස්ස පන තත්ථ විසෙසඤාණම්පි නත්ථෙවාති. යස්මා කායපටිබද්ධං කායකම්මං, තස්මා තං නිවත්තෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤත්‍ර ඵන්දිතමත්තා’’ති. කිලෙසසහගතචිත්තෙනෙවාති දුක්ඛසම්ඵස්සස්ස අසහනනිමිත්තෙන දොමනස්සසහගතචිත්තෙනෙව. දුතියවාරෙපි එසෙව නයො. ජිඝච්ඡාපිපාසදුක්ඛස්ස අසහනනිමිත්තෙන දොමනස්සෙනෙව. විකූජිතමත්තාති එත්ථ විරූපං කූජිතං විකූජිතං පුබ්බෙනිවාසසන්නිස්සයං උපයං, තං පනෙත්ථ රොදනහසනසමුට්ඨාපකචිත්තසහගතන්ති දොසසහගතං ලොභසහගතඤ්චාති දට්ඨබ්බං. චිත්තන්ති කුසලචිත්තං. අකුසලචිත්තං පන අතීතාරම්මණං පවත්තතීති වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සරිත්වාති යාව න සතිසණ්ඨාපනා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, තාව සුපිනන්තෙ අනුභූතං විය දුක්ඛං සරිත්වා රොදන්ති. හසන්තීති එත්ථාපි එසෙව නයො. අයඤ්ච නයො යෙ ලද්ධසුඛාරම්මණා හුත්වා ගහිතපටිසන්ධිකා මාතුකුච්ඡිතොපි සුඛෙනෙව නික්ඛමන්ති, තෙසං වසෙන වුත්තොති දට්ඨබ්බො. පායන්තියාති අත්තනො ජනපදදෙසරූපෙන [Pg.129] පායන්තියා. අයම්පීති ආජීවොපි මාතු අඤ්ඤවිහිතකාලෙ ච ලොකස්සාදවසෙන කිලෙසසහගතචිත්තෙනෙව හොති.

262. ඔහුගේ වචනය එසේ නම්, එම පරිබ්‍රාජකයා පවසන පරිදි මහණකම පිහිටන්නේ නම්, ‘‘අපි එසේ නොකියමු’’ යන්නෙන් මහණකම එලෙස නොවන බව පෙන්වයි. යම් ධර්මයක් යම් ආකාර ද, බුදුවරු එය ඒ ආකාරයෙන්ම දක්වති. බිළිඳාට ඒ අවස්ථාවේ කය පිළිබඳ විශේෂ දැනුමක් නැත, එබැවින් ඔහු අන්‍යයන්ගේ ශරීරයකට හානි කරන්නේ කෙසේද? ඔහුට එහි කිසිදු විශේෂ දැනුමක් නැත. කය හා බැඳුණු කාය කර්මය වළක්වන නිසා ‘‘සෙලවීමක් පමණක් හැර’’ යැයි වදාළ සේක. කෙලෙස් සහිත සිතින්ම යනු දුක් සහගත ස්පර්ශය ඉවසාගත නොහැකි වූ දොම්නස් සහගත සිතින්මය. දෙවන වාරයේ ද එසේම වේ. සා පිපාසා දුක ඉවසාගත නොහැකි වූ දොම්නසින්මය. ‘‘විකූජිතමත්තා’’ යනු පෙර විසූ තැන් ආශ්‍රිත උපක්‍රමයකින් හඬන සිනාසෙන සිතින් යුක්ත වූවකි. එය ද්වේෂය හෝ ලෝභය සහිත යැයි දත යුතුය. සිත යනු කුසල සිතයි. අකුසල සිත අතීත අරමුණු අනුව පවතින බව අමුතුවෙන් කිව යුතු නැත. සිහිපත් කොට යනු යම් තාක් සතිසම්පජඤ්ඤය ඇති නොවේද, ඒ තාක් සිහිනයකින් විඳි දුකක් සිහිපත් වී හඬති. සිනාසීමේදී ද එසේමය. යම් දරුවෙක් සැපවත් අරමුණු සහිතව පිළිසඳි ගෙන මව්කුසින් පහසුවෙන් නික්මෙන්නේ ද, ඔවුන් සම්බන්ධයෙන් මෙය පවසන ලද්දක් ලෙස දත යුතුය. මව්කිරි බීමේදී ද ලෝක ස්වභාවය අනුව කෙලෙස් සහිත සිතින්ම එය සිදු වේ.

---

263. සමධිගය්හාති සම්මා අධිගතභාවෙන ගහෙත්වා අභිභවිත්වා විසෙසෙත්වා විසිට්ඨො හුත්වා. ඛීණාසවං සන්ධායාති බ්‍යතිරෙකවසෙන ඛීණාසවං සන්ධාය. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – ඛීණාසවම්පි සොතාපන්නකුසලං පඤ්ඤපෙති සෙක්ඛභූමියං ඨිතත්තා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

263. 'සමාධිගය්හා' යනු මැනවින් පැමිණි ස්වභාවයෙන් ගෙන, මැඩ පවත්වා, විශේෂ කොට, විශිෂ්ඨ වී යන්නයි. 'ඛීණාසවං සන්ධායා' යනු ව්‍යතිරේක වශයෙන් රහතන් වහන්සේ පිළිබඳවයි. මෙහි අර්ථය නම් - සේඛ භූමියෙහි සිටින බැවින් සෝවාන් වූ තැනැත්තාගේ කුසලය ද රහතන් වහන්සේගේ කුසලය මෙන් පනවනු ලැබේ. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ.

---

තීණි පදානි නිස්සායාති න කායෙන පාපකං කම්මං කරොති, න පාපකං වාචං භාසති, න පාපකං ආජීවං ආජීවතීති ඉමානි තීණි පදානි නිස්සාය කුසලසීලමූලකා ච අකුසලසීලමූලකා චාති ද්වෙ පඨමචතුක්කා ඨපිතා. එකං පදං නිස්සායාති න පාපකං සඞ්කප්පං සඞ්කප්පෙතීති ඉමං එකපදං නිස්සාය කුසලසඞ්කප්පමූලකා අකුසලසඞ්කප්පමූලකා චාති ඉමෙ ද්වෙ පච්ඡිමචතුක්කා ඨපිතා.

'පද තුනක් නිසා' යනු කයෙන් පව්කම් නොකරයි, වචනයෙන් පව්බස් නොකියයි, ලාමක වූ ආජීවයෙන් ජීවත් නොවේ යන මේ පද තුන ඇසුරු කොට කුසල ශීල මූලික වූ ද අකුසල ශීල මූලික වූ ද පළමු සතර බැගින් වූ කොටස් දෙක තබන ලදී. 'එක් පදයක් නිසා' යනු ලාමක වූ කල්පනා (සංකල්ප) නොකරයි යන මේ එක් පදය ඇසුරු කොට කුසල සංකල්ප මූලික වූ ද අකුසල සංකල්ප මූලික වූ ද අවසන් සතර බැගින් වූ කොටස් දෙක තබන ලදී.

---

264. විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතචිත්තද්වයම්පි වට්ටති බලවතා මොහෙන සමන්නාගතත්තා. තථා හි තානි ‘‘මොමූහචිත්තානී’’ති වුච්චන්ති.

264. විචිකිච්ඡාව හා උද්ධච්චය සහිත වූ සිත් දෙක ද බලවත් මෝහයෙන් යුක්ත බැවින් (මෙහි) ගැනේ. එහෙයින්ම ඒවාට 'මෝමූහ සිත්' (මුළා වූ සිත්) යැයි කියනු ලැබේ.

---

කුහින්ති කිංනිමිත්තං. කතරංඨානං පාපුණිත්වාති කිං කාරණං ආගම්ම. එත්ථෙතෙති එත්ථාති කායවචීමනොසුචරිතභාවනාසාජීවනිප්ඵත්තියං. සා පන හෙට්ඨිමකොටියා සොතාපත්තිඵලෙන දීපෙතබ්බාති ආහ ‘‘සොතාපත්තිඵලෙ භුම්ම’’න්ති. යස්මා ආජීවට්ඨමකං අවසිට්ඨඤ්ච සීලං පාතිමොක්ඛසංවරසීලස්ස ච පාරිසුද්ධිපාතිමොක්ඛාධිගමෙන සොතාපත්තිඵලප්පත්තියා සිද්ධො හොතීති ආහ – ‘‘පාතිමොක්ඛ…පෙ… නිරුජ්ඣතී’’ති. ‘‘සුඛසීලො දුක්ඛසීලො’’තිආදීසු විය පකතිඅත්ථසීලසද්දං ගහෙත්වා වුත්තං ‘‘අකුසලසීල’’න්තිආදි.

'කුහිං' යනු කුමන හේතුවක් නිසාද යන්නයි. 'කිනම් ස්ථානයකට පැමිණද' යනු කුමන කාරණයක් නිසාද යන්නයි. 'එත්ථෙතේ' යනු මෙහිය, එනම් කාය, වචී, මනෝ සුචරිත භාවනා හා ආජීව පාරිශුද්ධියෙහි සිද්ධියයි. එය පහළ සීමාව වූ සෝවාන් ඵලයෙන් දැක්විය යුතු බැවින් 'සෝවාන් ඵලයෙහි වූ' යැයි කීහ. යම් හෙයකින් ආජීව අෂ්ටමක ශීලය හා සෙසු ශීලය ද ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයේ පිරිසිදු බව හා ප්‍රාතිමෝක්ෂය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් සෝවාන් ඵලයට පැමිණීමෙන් සිද්ධ වන බැවින් 'ප්‍රාතිමෝක්ෂ...පෙ... නිරුද්ධ වේ' යැයි කීහ. 'සුඛසීල, දුක්ඛසීල' ආදියෙහි මෙන් ප්‍රකෘති අර්ථයෙන් යුතු ශීල ශබ්දය ගෙන 'අකුසල ශීල' ආදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී.

---

265. කාමාවචරකුසලචිත්තමෙව වුත්තං සම්පත්තසමාදානවිරතිපුබ්බකස්ස සීලස්ස අධිප්පෙතත්තා. තෙනාහ – ‘‘එතෙන හි කුසලසීලං සමුට්ඨාතී’’ති.

265. සම්පත්ත සමාදාන විරති පූර්වක ශීලය අදහස් කරන බැවින් කාමාවචර කුසල් සිතම කියන ලදී. එබැවින් 'මීලඟට කුසල ශීලය හටගනී' යැයි කීහ.

---

සීලවාති එත්ථ වා-සද්දො පාසංසත්ථොව වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘සීලසම්පන්නො හොතී’’ති. යො සීලමත්තෙ පතිට්ඨිතො, න සමාධිපඤ්ඤාසු, සො [Pg.130] සීලමයධම්මපූරිතතාය සීලමයො. තෙනාහ ‘‘අලමෙත්තාවතා’’තිආදි. යත්ථාති යස්සං චෙතොවිමුත්තියං පඤ්ඤාවිමුත්තියඤ්ච. තදුභයඤ්ච යස්මා අරහත්තඵලෙ සඞ්ගහිතං, තස්මා වුත්තං ‘‘අරහත්තඵලෙ භුම්ම’’න්ති. අසෙසං නිරුජ්ඣති සුඛවිපාකභාවස්ස සබ්බසො පටිප්පස්සම්භනතො.

'සීලවා' යන්නෙහි 'වා' ශබ්දය ප්‍රශංසා අර්ථයෙන්ම දත යුතුයැයි පවසා 'ශීල සම්පන්න වේ' යැයි කීහ. යමෙක් ශීලයෙහි පමණක් පිහිටියේද, සමාධි හා ප්‍රඥාවෙහි නොවේද, ඔහු ශීලමය ධර්මයෙන් පිරී ඇති බැවින් 'ශීලමය' නම් වේ. එබැවින් 'මෙපමණකින් අලම්' (ප්‍රමාණවත්) යනාදිය කීහ. 'යම් තැනක' යනු යම් චේතෝවිමුත්ති හා ප්‍රඥාවිමුත්තියකද යන්නයි. ඒ දෙකම අර්හත් ඵලයෙහි ඇතුළත් වන බැවින් 'අර්හත් ඵලයෙහි වූ' යැයි කියන ලදී. සුඛ විපාක ස්වභාවය සම්පූර්ණයෙන්ම සංසිඳෙන බැවින් 'නිරවශේෂයෙන් නිරුද්ධ වේ' යැයි පැවසිණි.

---

266. කාමපටිසංයුත්තා සඤ්ඤා කාමසඤ්ඤා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඉතරා ද්වෙති බ්‍යාපාදවිහිංසාසඤ්ඤා.

266. කාමය හා සම්බන්ධ වූ සංඥාව කාම සංඥාවයි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයමයි. 'අනෙක් දෙක' යනු ව්‍යාපාද හා විහිංසා සංඥාවන්ය.

---

අනාගාමිඵලපඨමජ්ඣානන්ති අනාගාමිඵලසහගතං පඨමජ්ඣානං. එත්ථාති යථාවුත්තෙ පඨමජ්ඣානෙ. එත්ථ ච උජුවිපච්චනීකෙන පටිපක්ඛප්පහානං සාතිසයන්ති පඨමජ්ඣානග්ගහණං. තෙනාහ ‘‘අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්තී’’ති. නෙක්ඛම්මසඤ්ඤානං කාමාවචරචිත්තසහගතතා තස්ස සීලස්ස සමුට්ඨානතා ච සම්පයුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා.

'අනාගාමී ඵල ප්‍රථම ධ්‍යානය' යනු අනාගාමී ඵලය සමඟ ඇති වූ ප්‍රථම ධ්‍යානයයි. 'මෙහි' යනු ඉහත කී ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි යන්නයි. මෙහි ඍජු ප්‍රතිපක්ෂයෙන් (නීවරණ) ප්‍රහාණය කිරීම අතිශයින් වැඩි බැවින් ප්‍රථම ධ්‍යානය ගන්නා ලදී. එබැවින් 'ඉතිරි නොවී නිරුද්ධ වේ' යැයි කීහ. නෙක්ඛම්ම සංඥාවන්ගේ කාමාවචර සිත් සමඟ පවතින බව ද එම ශීලයේ උත්පත්ති ස්ථානය බව ද සම්ප්‍රයුක්ත ක්‍රමයෙන් දත යුතුය.

---

267. කුසලසඞ්කප්පනිරොධදුතියජ්ඣානිකඅරහත්තඵලඅකුසලසඞ්කප්පනිරොධ- පඨමජ්ඣානිකඅනාගාමිඵලග්ගහණෙන සමණො දස්සිතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

267. කුසල සංකල්ප නිරුද්ධ වන ද්විතීයක ධ්‍යාන අර්හත් ඵලය ද, අකුසල සංකල්ප නිරුද්ධ වන ප්‍රථම ධ්‍යාන අනාගාමී ඵලය ද ගැනීමෙන් ශ්‍රමණයා පෙන්වන ලදී. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් දත හැක්කේමය.

---

සමණමුණ්ඩිකාපුත්තසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

සමණමුණ්ඩිකාපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනා (ගැඹුරු අරුත් පැහැදිලි කිරීම) නිමාවට පත් විය.

---

9. චූළසකුලුදායිසුත්තවණ්ණනා

9. චූළසකුලුදායි සූත්‍ර වර්ණනාව

---

271. පඤ්හොති ඤාතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො, තදෙව ධම්මදෙසනාය නිමිත්තභාවතො කාරණං. උපට්ඨාතූති ඤාණස්ස ගොචරභාවං උපගච්ඡතු. යෙන කාරණෙනාති යෙන තුය්හං උපට්ඨිතෙන කාරණෙන ධම්මදෙසනා උපට්ඨහෙය්‍ය, තං පන පරිබ්බාජකස්ස අජ්ඣාසයවසෙන තථා වුත්තං. තෙනාහ ‘‘එතෙන හි…පෙ… දීපෙතී’’ති. එකඞ්ගණානීති පිධානාභාවෙන එකඞ්ගණසදිසානි. තෙනාහ ‘‘පාකටානී’’ති.

271. 'ප්‍රශ්නය' යනු දැනගනු කැමති අර්ථයයි, එයම ධර්ම දේශනයට නිමිත්ත වන බැවින් කාරණයයි. 'එළඹේවා' යනු ඥානයට විෂය භාවයට පැමිණේවා යන්නයි. 'යම් කාරණයකින්' යනු යම් ඔබ හට එළඹි කාරණයකින් ධර්ම දේශනය පැවැත්විය හැකිද, එය පරිබ්‍රාජකයාගේ අදහස අනුව එසේ කියන ලදී. එබැවින් 'මෙයින් වනාහි...පෙ... දක්වයි' යැයි කීහ. 'එකංගණයෝ' යනු වැස්මක් නොමැති බැවින් එක් මිදුලක් බඳු වූවෝ යන්නයි. එබැවින් 'ප්‍රකට වූවාහුය' යැයි කීහ.

---

ජානන්තොති අත්තනො තථාභාවං සයං ජානන්තො. සක්කච්චං සුස්සූසතීති ‘‘තථාභූතංයෙව මං තථා අවොචා’’ති සාදරං සුස්සූසති. තස්මාති දිබ්බචක්ඛුලාභිනො අනාගතංසඤාණලාභතො. එවමාහාති ‘‘යො [Pg.131] ඛො, උදායි, දිබ්බෙන චක්ඛුනා’’ති ආරභිත්වා ‘‘සො වා මං අපරන්තං ආරබ්භ පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍යා’’ති එවං අවොච.

'දන්නේ' යනු තමාගේ ඒ ස්වභාවය තමාම දන්නේ යන්නයි. 'මැනවින් ඇසීමට කැමති වේ' යනු 'මා පිළිබඳව ඇති සැටියෙන්ම පැවසුවේය' යි ගෞරවයෙන් යුතුව ඇසීමට කැමති වේ යන්නයි. 'එබැවින්' යනු දිව්‍ය චක්ෂුස ලැබූ තැනැත්තාට අනාගත දර්ශන ඥානය ලැබෙන බැවිනි. 'මෙසේ කීවේය' යනු 'උදායි, යමෙක් දිව්‍ය චක්ෂුසින්' යනාදී වශයෙන් පටන් ගෙන 'ඔහු හෝ මාගෙන් අපරාන්තය (මතු කාලය) අරභයා ප්‍රශ්න විමසන්නේය' යි මෙසේ පැවසීය.

---

ඉතරන්ති අවසිට්ඨං ඉමස්මිං ඨානෙ වත්තබ්බං. වුත්තනයමෙවාති ‘‘යො හි ලාභී’’තිආදිනා වුත්තනයමෙව. අතීතෙති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස විසයභූතෙ අත්ථෙ. අනාගතෙති අනාගතංසඤාණස්ස විසයභූතෙ අනාගතෙ අත්ථෙ.

'අනෙක' යනු මේ ස්ථානයෙහි කිව යුතු ඉතිරි කොටසයි. 'පැවසූ ක්‍රමයමයි' යනු 'යමෙක් වනාහි ලාභියෙක්ද' යනාදී වශයෙන් පැවසූ ක්‍රමයමයි. 'අතීතයෙහි' යනු පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානයට විෂය වූ අර්ථයන්හිය. 'අනාගතයෙහි' යනු අනාගත දර්ශන ඥානයට විෂය වූ අනාගත අර්ථයන්හිය.

---

පංසුපදෙසෙ නිබ්බත්තනතො පංසුසමොකිණ්ණසරීරතාය පංසුපිසාචකං. එකං මූලං ගහෙත්වාති දීඝසො හෙට්ඨිමන්තෙන චතුරඞ්ගුලං, උපරිමන්තෙන විදත්ථිකං රුක්ඛගච්ඡලතාදීසු යස්ස කස්සචි එකං මූලං ගහෙත්වා අඤ්ඤජාතිකානං අදිස්සමානකායො හොති. අයං කිර නෙසං ජාතිසිද්ධා ධම්මතා. තත්‍රාති තස්ස මූලවසෙන අදිස්සමානකතාය. න දිස්සති ඤාණෙන න පස්සති.

පාංශු ප්‍රදේශයෙහි උපදින බැවින් ද පාංශු (පස්) වලින් ගැවසුණු ශරීරයක් ඇති බැවින් ද 'පාංශු පිසාචයා' නම් වේ. 'එක් මුලක් ගෙන' යනු දිගින් අවම වශයෙන් අඟල් හතරක් හා උපරිම වශයෙන් වියතක් පමණ වූ ගස් වැල් ආදියේ යම් කිසි එක් මුලක් ගත් විට අන්‍ය ජාතීන්ට නොපෙනෙන ශරීර ඇති වේ. මෙය ඔවුන්ගේ ජන්මයෙන්ම සිද්ධ වූ ස්වභාවයකි. 'එහි' යනු ඒ මුල ඇසුරින් නොපෙනෙන බව නිසාය. ඥානයෙන් නොපෙනේ, නොදකියි.

---

272. න ච අත්ථං දීපෙය්‍යාති අධිප්පෙතමත්ථං සා වාචා සරූපතො න ච දීපෙය්‍ය, කෙවලං වාචාමත්තමෙවාති අධිප්පායො. පටිහරිතබ්බට්ඨෙන පරසන්තානෙ නෙතබ්බට්ඨෙන පටිහාරිය-සද්දද්වාරෙන විඤ්ඤාතබ්බො භාවත්ථො, සොව පාටිහීරකො නිරුත්තිනයෙන, නත්ථි එතස්ස පාටිහීරකන්ති අප්පාටිහීරකතං, ත-සද්දෙන පදං වඩ්ඪෙත්වා තථා වුත්තං, අනිය්‍යානං. තෙනාහ ‘‘නිරත්ථකං සම්පජ්ජතී’’ති. සුභකිණ්හදෙවලොකෙ ඛන්ධා විය ජොතෙතීති ඉමිනා – ‘‘දිබ්බො රූපී මනොමයො සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගී අහීනින්ද්‍රියො අත්තා’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති.

272. 'අර්ථය ද නොදක්වන්නේය' යනු අදහස් කළ අර්ථය ඒ වචනයෙන් ස්වරූපයෙන් නොදක්වන්නේය, හුදෙක් වචනයක් පමණක්මය යනු අදහසයි. බැහැර කළ යුතු අර්ථයෙන් ද පරසන්තානයට (අන් අයගේ සිත්වලට) පැමිණවිය යුතු අර්ථයෙන් ද 'ප්‍රාතිහාර්ය' යන වචන දෙකෙන් දත යුතු වූ භාව අර්ථය, එයම නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් 'පාටිහීරක' නම් වේ, මෙහි එවැනි පාටිහීරකයක් නැති බැවින් 'අප්පාටිහීරක' (ප්‍රාතිහාර්ය රහිත) බවයි. 'ත' ශබ්දයෙන් පදය වර්ධනය කොට එසේ කියන ලදී, නිවනට මඟක් නොවන (අනිය්‍යාන) බවයි. එබැවින් 'නිෂ්ඵල බවට පත්වේ' යැයි කීහ. ශුභකිණ්හ දේව ලෝකයෙහි ස්කන්ධයන් මෙන් බබළවයි යන්නෙන් - 'දිව්‍ය වූ, රූපී වූ, මනෝමය වූ, සියලු අඟ පසඟ ඇති, නොපිරිහුණු ඉන්ද්‍රියයන් ඇති ආත්මය' යන මේ අර්ථය දක්වයි.

---

273. සඋපසග්ගපදස්ස අත්ථො උපසග්ගෙන විනාපි විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘විද්ධෙති උබ්බිද්ධෙ’’ති. සා චස්ස උබ්බිද්ධතා උපක්කිලෙසවිගමෙන සුචිභාවෙන උපට්ඨානන්ති ආහ ‘‘මෙඝවිගමෙන දූරීභූතෙ’’ති. ඉන්දනීලමණි විය දිබ්බති ජොතෙතීති දෙවො, ආකාසො. ‘‘අඩ්ඪරත්තසමයෙ’’ති වත්තබ්බෙ භුම්මත්ථෙ විහිතවචනානං අච්චන්තසංයොගාභාවා උපයොගවචනං වෙදිතබ්බං. පුණ්ණමාසියඤ්හි ගගනමජ්ඣස්ස පුරතො වා පච්ඡතො වා අන්තෙ ඨිතෙ අඩ්ඪරත්තෙ සමයො භින්නො නාම හොති, මජ්ඣෙ එව පන ඨිතො අභින්නො නාම. තෙනාහ ‘‘අභින්නෙ අඩ්ඪරත්තසමයෙ’’ති.

273. සඋපසග්ග පදයේ අර්ථය උපසර්ගයක් නොමැතිව ද දත හැකි බැවින් ‘විද්ධ’ යන්නෙන් ‘උබ්බිද්ධ’ (ඉහළට නැගුණු) යන අර්ථය කියන ලදී. උපක්කිලේසයන් දුරු වීමෙන් ඇති වන පිරිසිදු බව නිසා ඇති වන උත්කෘෂ්ටභාවය ‘මේඝයන් පහව යාමෙන් දුරු වූ’ යනුවෙන් දක්වා ඇත. ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යයක් මෙන් බබළන බැවින් ‘දේව’ යනු ආකාශයයි. ‘අර්ධ රාත්‍රී සමයෙහි’ යයි පැවසිය යුතු තැන භුම්මාර්ථයෙහි යෙදුණු වචනවල අත්‍යන්ත සංයෝගයක් (අඛණ්ඩ පැවැත්මක්) නොමැති බැවින් උපයෝග වචනය (ද්විතීයා විභක්තිය) යෙදී ඇති බව දත යුතුය. පසළොස්වක පෝය දිනෙක අහස මධ්‍යයට පැමිණීමට පෙර හෝ පසුව පවතින කාලය ‘භින්න’ (බෙදුණු) අර්ධ රාත්‍රී සමය වන අතර, හරියටම මධ්‍යයෙහි පවතින කාලය ‘අභින්න’ (නොබෙදුණු) අර්ධ රාත්‍රී සමයයි. එබැවින් ‘අභින්න වූ අර්ධ රාත්‍රී සමයෙහි’ යැයි පවසන ලදී.

---

යෙ අනුභොන්තීති යෙ දෙවා චන්දිමසූරියානං ආභා අනුභොන්ති විනිභුඤ්ජන්ති වළඤ්ජන්ති ච තෙහි දෙවෙහි බහූ චෙව බහුතරා ච චන්දිමසූරියානං ආභා [Pg.132] අනනුභොන්තො. තෙනාහ – ‘‘අත්තනො සරීරොභාසෙනෙව ආලොකං ඵරිත්වා විහරන්තී’’ති.

‘යම් කෙනෙක් අනුභව කරත්ද’ යනු යම් දෙවියෝ චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ ආලෝකය ලබත්ද, ප්‍රයෝජනයට ගනිත්ද, පරිහරණය කරත්ද ඔවුන්ට වඩා බොහෝ වූ ද, ඉතා බොහෝ වූ ද දෙවියෝ චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ ආලෝකය අනුභව නොකරති. එබැවින් “තම ශරීර ආලෝකයෙන්ම ආලෝකය පතුරුවමින් වාසය කරති” යි පවසන ලදී.

---

274. පුච්ඡාමූළ්හො පන ජාතො ‘‘අයං පරමො වණ්ණො’’ති ගහිතපදස්ස විධමනෙන. අචෙලකපාළින්ති ‘‘අචෙලකො හොති මුත්තාචාරො’’තිආදිනයප්පවත්තං (දී. නි. 1.394) අචෙලකපටිපත්තිදීපකගන්ථං, ගන්ථසීසෙනෙව තෙන පකාසිතවාදානි වදති. සුරාමෙරයපානමනුයුත්තපුග්ගලස්ස සුරාපානතො විරති තස්ස කායං චිත්තඤ්ච තාපෙන්තී සංවත්තතීති සුරාපානවිරති (තපො, සොයෙව ගුණො. තෙනාහ ‘‘සුරාපානවිරතීති අත්ථො’’ති).

274. ප්‍රශ්න කිරීමේදී මුළාවට පත් වූයේ ‘මෙය පරම වර්ණයයි’ කියා ගත් පදය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙනි. ‘අචේලක පාලිය’ යනු “අචේලකයෙක් වෙයි, විවෘත වූ ආචාර සමාචාර ඇත්තේ වෙයි” යනාදී ක්‍රමයට පවතින අචේලක පිළිවෙත් දක්වන ග්‍රන්ථයයි. එම ග්‍රන්ථයේ නාමයෙන්ම ඔහු ප්‍රකාශිත වාදයන් පවසයි. සුරා මේරය පානයෙහි යෙදුණු පුද්ගලයෙකුට සුරා පානයෙන් වැළකීම ඔහුගේ කය හා සිත තවන්නක් (තපසක්) වන බැවින්, සුරාපානයෙන් වැළකීම තපසකි. එයම ගුණයකි. එබැවින් ‘සුරාපානයෙන් වැළකීම අර්ථයයි’ කියා කියන ලදී.

---

275. එකන්තං අච්චන්තමෙව සුඛං අස්සාති එකන්තසුඛං. පඤ්චසු ධම්මෙසූති ‘‘පාණාතිපාතා පටිවිරතී’’තිආදීසු පඤ්චසු සීලාචාරධම්මෙසු. න ජානිංසූති සම්මොසෙන අනුපට්ඨහන්ති තදත්ථං න බුජ්ඣන්ති. බුද්ධුප්පාදෙන කිර විහතතෙජානි මහානුභාවානි මන්තපදානි විය බාහිරකානං යොගාවචරගන්ථෙන සද්ධිං යොගාවචරපටිපදා නස්සති. උග්ගණ්හිංසූති ‘‘පඤ්ච පුබ්බභාගධම්මෙ’’තිආදිවචනමත්තං උග්ගණ්හිංසු. තතියජ්ඣානතොති කාරණොපචාරෙන ඵලං වදති, ඵලභූතතො තතියජ්ඣානතො.

275. ඒකාන්තයෙන්ම හෙවත් අතිශයින්ම සැප ඇත්තේ යම් තැනක ද එය ඒකාන්ත සුඛයයි. ‘ධර්මයන් පහෙහි’ යනු ‘ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකීම’ ආදී වූ පංච සීල සමාචාර ධර්මයන්හි ය. ‘නොදැන සිටියහ’ යනු සිහිය මුළා වීමෙන් අවබෝධ කර නොගැනීමයි. බුද්ධෝත්පාදය නිසා බාහිර යෝගාවචරයන්ගේ ග්‍රන්ථ සමඟ ඔවුන්ගේ යෝගාවචර පිළිවෙත්, තේජස පිරිහුණු මහානුභාව සම්පන්න මන්ත්‍ර පද මෙන් විනාශ වී යයි. ‘ඉගෙන ගත්හ’ යනු ‘පූර්වභාග ධර්මයන් පහක්’ යනාදී වචන මාත්‍රයක් පමණක් ඉගෙන ගැනීමයි. ‘තෘතීය ධ්‍යානයෙන්’ යන්නෙන් කරණෝපචාරයෙන් ඵලය කියනු ලැබේ. එනම් ඵලයක් වූ තෘතීය ධ්‍යානයෙන් යන්නයි.

---

276. එකන්තසුඛස්ස ලොකස්ස පටිලාභෙන පත්තියා තත්ථ නිබ්බත්ති පටිලාභසච්ඡිකිරියා. එකන්තසුඛෙ ලොකෙ අනභිනිබ්බත්තිත්වා එව ඉද්ධියා තත්ථ ගන්ත්වා තස්ස සත්තලොකස්ස භාජනලොකස්ස ච පච්චක්ඛතො දස්සනං පච්චක්ඛසච්ඡිකිරියා. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි.

276. ඒකාන්ත සුඛ ඇති ලෝකය ලැබීමෙන් හෙවත් එහි ඉපදීම ‘ප්‍රතිලාභ සච්ඡිකිරියාව’ (ලැබීමෙන් සාක්ෂාත් කිරීම) වේ. ඒකාන්ත සුඛ ඇති ලෝකයෙහි නූපදී, සෘද්ධියෙන් එහි ගොස් එම සත්ත්ව ලෝකය හා භාජන ලෝකය ප්‍රත්‍යක්ෂව දැකීම ‘ප්‍රත්‍යක්ෂ සච්ඡිකිරියාව’ (ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් සාක්ෂාත් කිරීම) වේ. එබැවින් ‘එහි’ යනාදිය පවසන ලදී.

---

277. උදඤ්චනිකොති උදඤ්චනො. විඤ්ඣුපබ්බතපස්සෙ ගාමානං අනිවිට්ඨත්තා තිංසයොජනමත්තං ඨානං අටවී නාම, තත්ථ සෙනාසනං, තස්මිං අටවිසෙනාසනෙ පධානකම්මිකානං භික්ඛූනං බහූනං තත්ථ නිවාසෙන එකං පධානඝරං අහොසි.

277. ‘උදඤ්චනික’ යනු උදඤ්චනයයි. වින්ධ්‍යා පර්වත පාමුල ගම්මාන පිහිටා නොමැති බැවින් යොදුන් තිසක් පමණ වූ ස්ථානය ‘අටවිය’ (වනය) නම් වේ. එහි සෙනසුනක් විය. එම අටවි සෙනසුනෙහි විදර්ශනා වඩන භික්ෂූන් වහන්සේලා බොහෝ නමක් වාසය කළ බැවින් එක් ප්‍රධාන ශාලාවක් (පධානඝරයක්) විය.

---

චූළසකුලුදායිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

චූළසකුලුදායි සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනය (ගැඹුරු අර්ථ ප්‍රකාශනය) නිම කරන ලදී.

---

10. වෙඛනසසුත්තවණ්ණනා

10. වේඛනස සූත්‍ර වර්ණනාව

---

280. සහ [Pg.133] වත්ථුකාමෙන කිලෙසකාමො ගරු ගරුකාතබ්බො එතස්සාති කාමගරු. තෙස්වෙව කාමෙසු නින්නපොණපබ්භාරජ්ඣාසයොති කාමාධිමුත්තො. පබ්බජ්ජාපඨමජ්ඣානාදිකං නෙක්ඛම්මං ගරු ගරුකාතබ්බං එතස්සාති නෙක්ඛම්මගරු. තත්ථ නින්නපොණපබ්භාරජ්ඣාසයො නෙක්ඛම්මාධිමුත්තො ස්වායමත්ථො යථා එකච්චෙ ගහට්ඨෙ ලබ්භති, එවං එකච්චෙ අනගාරෙපීති ආහ ‘‘පබ්බජිතොපී’’තිආදි. අයං පන වෙඛනසො පරිබ්බාජකො. සො හි වෙඛනසතාපසපබ්බජ්ජං උපගන්ත්වා වෙඛනසෙන ඉමිනා දිට්ඨිමාදාය සමාදියිත්වා ඨිතත්තා ‘‘වෙඛනසො’’ති වුච්චති. යථා ලොකො සයං එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තොපි සමානො පච්චක්ඛතො අනුභවියමානං සාලාකිකං අග්ගිසන්තාපං විය අනාදිකාලානුගතසම්මාකවචරසන්තාපං ආදිත්තතාය න සල්ලක්ඛෙති, සම්මාසම්බුද්ධෙන පන මහාකරුණාසමුස්සාහිතමානසෙන ‘‘සබ්බං, භික්ඛවෙ, ආදිත්ත’’න්ති ආදිත්තපරියායෙ (සං. නි. 4.28; මහාව. 54) දෙසියමානෙ සල්ලක්ඛෙති, එවං අයම්පි අනාදිකාලපරිභාවිතං අත්තඅජ්ඣාසයෙ අවට්ඨිතං කාමාධිමුත්තං සරසෙන අනුපධාරෙන්තො සත්ථාරා – ‘‘පඤ්ච ඛො ඉමෙ, කච්චාන, කාමගුණා’’තිආදිනා කාමගුණෙසු කාමසුඛෙ භාසියමානෙ ‘‘කාමාධිමුත්තං වත පබ්බජිතස්ස චිත්ත’’න්ති උපධාරෙස්සතීති ආහ – ‘‘ඉමාය කථාය කථියමානාය අත්තනො කාමාධිමුත්තතං සල්ලක්ඛෙස්සතී’’ති. කාමග්ගසුඛන්ති කාමෙතබ්බවත්ථූහි අග්ගභූතං සුඛං. සබ්බෙ හි තෙභූමකධම්මා කාමනීයට්ඨෙන කාමා, තෙ පටිච්ච උප්පජ්ජනසුඛතො නිබ්බානසුඛමෙව අග්ගභූතං සුඛං. යථාහ – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34) – ‘‘නිබ්බානං පරමං සුඛ’’න්ති (ම. නි. 2.215, 217; ධ. ප. 203) ච. තෙන වුත්තං ‘‘නිබ්බානං අධිප්පෙත’’න්ති.

280. වස්තු කාමයන් සමඟ කෙලෙස් කාමයම ගරු කරන, උතුම් කොට සලකන තැනැත්තා ‘කාමගරු’ නම් වේ. එම කාමයන්හිම නැමුණු, බර වූ, යොමු වූ අදහස් ඇත්තා ‘කාමාධිමුත්ත’ නම් වේ. පැවිද්ද හා ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදී නෙක්ඛම්මය ගරු කරන, උතුම් කොට සලකන තැනැත්තා ‘නෙක්ඛම්මගරු’ නම් වේ. එහි නෙක්ඛම්මය කෙරෙහි නැමුණු, බර වූ, යොමු වූ අදහස් ඇත්තා ‘නෙක්ඛම්මාධිමුත්ත’ නම් වේ. මේ අර්ථය ඇතැම් ගිහියන් කෙරෙහි ද ලැබෙන අතර ඇතැම් පැවිද්දන් කෙරෙහි ද ලැබේ. එබැවින් ‘පැවිද්දෙකු වුව ද’ යනාදිය පවසන ලදී. මේ වේඛනස පිරිවැජියා වේ. ඔහු වේඛනස තාපස පැවිද්දට පැමිණ, වේඛනස විසින් ගන්නා ලද දෘෂ්ටිය ගෙන එහි පිහිටා සිටින බැවින් ‘වේඛනස’ යැයි කියනු ලැබේ. ලෝකය තමාම එකොළොස් ගින්නකින් ඇවිළී තිබුණ ද, ඇසට පෙනෙන ගිනි රස්නය මෙන් අනාදිමත් කාලයක සිට එන වැරදි හැසිරීම් නිසා ඇති වන කෙලෙස් ගින්නෙහි දැවීම ලෝකයා හඳුනා නොගනිති. එහෙත් මහා කරුණාවෙන් පොලඹවන ලද සිත් ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ‘මහණෙනි, සියල්ල ඇවිළී ඇත’ යනුවෙන් ආදිත්තපරියාය සූත්‍රයේදී දේශනා කරන කල්හි එය වටහා ගනිති. එසේම මොහු ද අනාදිමත් කාලයක සිට තම සිතෙහි මුල් බැසගත් කාමාධිමුත්තභාවය (කාමයට නැඹුරු බව) තනිව වටහා නොගෙන, ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් “කච්චානය, මේ කාම ගුණයෝ පස් දෙනෙකි” යනාදී වශයෙන් කාම ගුණයන්හි කාම සැපය ගැන දේශනා කරන විට “පැවිද්දෙකුගේ සිත සැබවින්ම කාමයට නැඹුරු වී ඇතැයි” වටහා ගනු ඇතැයි යන අදහසින් “මේ කතාව දේශනා කරන කල්හි තමාගේ කාමාධිමුත්තභාවය වටහා ගනු ඇත” යි පවසන ලදී. ‘කාමග්ගසුඛ’ (කාමයන් අතර අග්‍ර සැපය) යනු කැමති විය යුතු වස්තූන් අතර අග්‍ර වූ සැපයයි. සියලු ත්‍රෛභූමික ධර්මයන් කැමති විය යුතු බැවින් ‘කාම’ නම් වේ. ඒවා ඇසුරු කරගෙන උපදින සැපයට වඩා නිවනෙහි සැපයම අග්‍ර වේ. ඒ බව “මහණෙනි, සංඛත වූ හෝ අසංඛත වූ හෝ යම් පමණ ධර්මයන් වේ ද, විරාගය (නිවන) ඒ අතර අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ” සහ “නිවන පරම සැපයයි” යනුවෙන් වදාළහ. එබැවින් ‘නිවන අදහස් කරන ලදී’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

---

281. පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභිනො පුබ්බන්තං ආරබ්භ වුච්චමානකථා අනුච්ඡවිකා තදත්ථස්ස පච්චක්ඛභාවතො, තදභාවතො වෙඛනසස්ස අනනුච්ඡවිකාති ආහ ‘‘යස්මා…පෙ… නත්ථී’’ති. අනාගතකථාය…පෙ… නත්ථීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ආරක්ඛත්ථායාති දෙවතාහි මන්තපදෙහි සහ ඨිතා [Pg.134] තත්ථ ආරක්ඛත්ථාය. අවිජ්ජායාති ඉදං ලක්ඛණවචනං, තංමූලකත්තා වා සබ්බකිලෙසධම්මානං අවිජ්ජාව ගහිතා. ජානනං පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණඤාණෙන. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

281. පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළ දන්නා නුවණ (පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඤාණය) ලබන්නවුන්ට අතීතය අරභයා පවසන කථාවන් සුදුසු වන්නේ එම අර්ථය ඔවුන්ට ප්‍රත්‍යක්ෂ වන බැවිනි. එම ඤාණය නොමැති බැවින් වේඛනසට එය නුසුදුසු යැයි ‘යම් හෙයකින්...පේ...නැත’ යනුවෙන් පවසන ලදී. අනාගතය පිළිබඳ කථාවෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘ආරක්ෂාව පිණිස’ යනු මන්ත්‍ර පද සමඟ සිටින දේවතාවන් එහි ආරක්ෂාව පිණිස සිටින බවයි. ‘අවිද්‍යාවෙන්’ යනු ලක්ෂණ වචනයකි, එසේත් නැතිනම් සියලු කෙලෙස් ධර්මයන්ට මුල් වන බැවින් අවිද්‍යාවම ගන්නා ලදී. ‘දැනීම’ යනු ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් පිරික්සා බලන නුවණින් (පච්චවෙක්ඛණ ඤාණයෙන්) දැනීමයි. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

---

වෙඛනසසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

වේඛනස සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනය නිම කරන ලදී.

---

නිට්ඨිතා ච පරිබ්බාජකවග්ගවණ්ණනා.

පරිබ්බාජක වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

---

4. රාජවග්ගො

4. රාජ වර්ගය

---

1. ඝටිකාරසුත්තවණ්ණනා

1. ඝටීකාර සූත්‍ර වර්ණනාව

---

282. චරියන්ති [Pg.135] බොධිචරියං, බොධිසම්භාරසම්භරණවසෙන පවත්තිතං බොධිසත්තපටිපත්තින්ති අත්ථො. සුකාරණන්ති බොධිපරිපාචනස්ස එකන්තිකං සුන්දරං කාරණං, කස්සපස්ස භගවතො පයිරුපාසනාදිං සන්ධාය වදති. තඤ්හි තෙන සද්ධිං මයා ඉධ කතන්ති වත්තබ්බතං ලභති. මන්දහසිතන්ති ඊසකං හසිතං. කුහං කුහන්ති හාස-සද්දස්ස අනුකරණමෙතං. හට්ඨපහට්ඨාකාරමත්තන්ති හට්ඨපහට්ඨමත්තං. යථා ගහිතසඞ්කෙතා ‘‘පහට්ඨො භගවා’’ති සඤ්ජානන්ති, එවං ආකාරදස්සනමත්තං.

282. ‘චරියන්ති’ යනු බෝධි චර්යාවයි. බෝධි සම්භාරයන් රැස් කිරීමේ වශයෙන් පවත්වන ලද බෝධිසත්ව ප්‍රතිපත්තිය යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘සුකාරණන්ති’ යනු බෝධිය මෝරාලීමට ඒකාන්තයෙන්ම යහපත් වූ හේතුවයි. මෙය කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීම ආදිය අරභයා පවසනු ලැබේ. එය උන්වහන්සේ සමඟ මා විසින් මෙහි කරන ලද්දකැයි කීමට සුදුසු බව ලබයි. ‘මන්දහසිතන්ති’ යනු මද සිනහවයි. ‘කුහං කුහං’ යනු සිනහ හඬ අනුකරණය කිරීමකි. ‘හට්ඨපහට්ඨාකාරමත්තන්ති’ යනු අතිශයින් සතුටු වූ ස්වභාවය පෙන්වීම පමණකි. සංකේත අවබෝධ කරගත් අය “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතුටු වූ සේක” යැයි යම් සේ හඳුනා ගනිත්ද, එලෙස ආකාරය පෙන්වීම පමණකි.

---

ඉදානි ඉමිනා පසඞ්ගෙන තාසං සමුට්ඨානං විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘හසිතඤ්ච නාමෙත’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ අජ්ඣුපෙක්ඛනවසෙනපි හාසො න සම්භවති, පගෙව දොමනස්සවසෙනාති ආහ ‘‘තෙරසහි සොමනස්සසහගතචිත්තෙහී’’ති. නනු ච කෙචි කොධවසෙනපි හසන්තීති? න, තෙසම්පි යං තං කොධවත්ථු, තස්ස මයං දානි යථාකාමකාරිතං ආපජ්ජිස්සාමාති දුවිඤ්ඤෙය්‍යන්තරෙන සොමනස්සචිත්තෙනෙව හාසස්ස උප්පජ්ජනතො. තෙසූති පඤ්චසු සොමනස්සසහගතචිත්තෙසු. බලවාරම්මණෙති උළාරආරම්මණෙ යමකමහාපාටිහාරියසදිසෙ. දුබ්බලාරම්මණෙති අනුළාරෙ ආරම්මණෙ. ඉමස්මිං පන ඨානෙ…පෙ… උප්පාදෙසීති ඉදං පොරාණට්ඨකථායං තථා ආගතත්තා වුත්තං. න අහෙතුකසොමනස්සසහගතචිත්තෙන භගවතො සිතං හොතීති දස්සනත්ථං.

දැන් මෙම අවස්ථාවට අනුව එම සිනහවන්ගේ ඇතිවීම විභාග කොට දැක්වීම පිණිස “සිනහව නම් මෙයයි” යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහිදී උපේක්ෂා වශයෙන් ද සිනහවක් ඇති නොවේ, එසේ නම් දොමනස්ස (කණගාටුදායක) සිතින් කෙසේ ඇති වේද? එබැවින් “සෝමනස්ස සහගත සිත් දහතුනකින්” යැයි පැවසීය. ඇතැමුන් ක්‍රෝධයෙන් ද සිනාසෙන්නේ නොවේද? නැත, ඔවුන්ට ද එම ක්‍රෝධයට වස්තු වූ යමක් වේද, ඒ සම්බන්ධයෙන් “දැන් අපි කැමති දෙයක් කරන්නෙමු” යනුවෙන් අභ්‍යන්තරයේ ඇතිවන, හඳුනා ගැනීමට අපහසු සෝමනස්ස සිතින්ම සිනහව උපදී. “තේසු” යනු සෝමනස්ස සහගත සිත් පහෙහි ය. “බලවාරම්මණේ” යනු යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය වැනි උදාර අරමුණු වලදී ය. “දුබ්බලාරම්මණේ” යනු එතරම් උදාර නොවන අරමුණු වලදී ය. “මෙම ස්ථානයෙහි... උපදවන ලදී” යන්න පැරණි අට්ඨකථාවෙහි එලෙස පැමිණි බැවින් කියන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිනහව අහේතුක සෝමනස්ස සහගත සිතින් ඇති නොවන බව පෙන්වීම පිණිස මෙය දක්වන ලදී.

---

අභිධම්මටීකායං (ධ. ස. මූලටී. 568) පන ‘‘අතීතංසාදීසු අප්පටිහතං ඤාණං වත්වා ‘ඉමෙහි තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්ත’න්තිආදිවචනතො (මහානි. 69, 156; චූළනි. මාඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5; නෙත්ති. 15; දී. නි. අට්ඨ. 3.305; විභ. මූලටී. සුත්තන්තභාජනීයවණ්ණනා; දී. නි. ටී. 3.141, 305) ‘භගවතො ඉදං චිත්තං උප්පජ්ජතී’ති වුත්තවචනං විචාරෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ඉමිනා හසිතුප්පාදචිත්තෙන පවත්තියමානම්පි භගවතො සිතකරණං පුබ්බෙනිවාස-අනාගතංස-සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං අනුවත්තකත්තා ඤාණානුපරිවත්තියෙවාති, එවං පන ඤාණානුපරිවත්තිභාවෙ සති න කොචි පාළිඅට්ඨකථානං විරොධො. තථා හි අභිධම්මට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 568) ‘‘තෙසං [Pg.136] ඤාණානං චිණ්ණපරියන්තෙ ඉදං චිත්තං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. අවස්සඤ්ච එතං එවං ඉච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා ආවජ්ජනස්සපි භගවතො පවත්ති තථාරූපෙ කාලෙ න සංයුජ්ජෙය්‍ය, තස්සපි හි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා, තථා හි වුත්තං – ‘‘එවඤ්ච කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනස්සපි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තං උපපන්නං හොතී’’ති, න ච විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තෙ තංසමුට්ඨිතාය විඤ්ඤත්තියා කායකම්මාදිභාවං ආපජ්ජනභාවො විබන්ධතීති තමෙව සන්ධාය වදති. තෙනාහ ‘‘එවං අප්පමත්තකම්පී’’ති. සතෙරිතා විජ්ජුලතා නාම සතෙරතාවිජ්ජුලතා. සා හි ඉතරවිජ්ජුලතා විය ඛණට්ඨිතිකා සීඝනිරොධා ච න හොති, අපිච ඛො දන්ධනිරොධා, තඤ්ච සබ්බකාලං චතුදීපිකමහාමෙඝතොව නිච්ඡරති තෙනාහ ‘‘චාතුද්දීපිකමහාමෙඝමුඛතො’’ති. අයං කිර තාසං රස්මිවට්ටීනං ධම්මතා, යදිදං තික්ඛත්තුං සිරවරං පදක්ඛිණං කත්වා දාඨග්ගෙසුයෙව අන්තරධානං.

අභිධර්ම ටීකාවෙහි (ධම්මසංගණී මූලටීකා 568) වනාහි ‘අතීතය ආදියෙහි පතිත නොවූ ඥානය ගැන පවසා, මෙම කරුණු තුනෙන් සමන්නාගත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සියලු කාය කර්මයන් ඥානය පෙරටු කොට පවතී, ඥානය අනුව පවතී’ යනාදී වචන නිසා ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙම සිත උපදී’ යනුවෙන් පැවසූ වචනය විමසා බැලිය යුතු බව දක්වා ඇත. එහිදී මෙම සිනහව උපදවන සිතින් පවත්වනු ලබන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිනහව පහළ කිරීම ද පූර්වේනිවාසානුස්සති, අනාගතංශ සහ සර්වඥතා ඥානයන් අනුව පවතින බැවින් එය ඥානය අනුව පවතින්නක්ම වේ. මෙසේ ඥානය අනුව පවතින කල්හි පාලි සහ අට්ඨකථාවන් අතර කිසිදු විරෝධයක් නැත. එසේම අභිධර්ම අට්ඨකථාවෙහි “එම ඥානයන්ගේ හැසිරීම් කෙළවරෙහි මෙම සිත උපදී” යැයි පවසා ඇත. මෙය ඒකාන්තයෙන්ම මෙසේ පිළිගත යුතුය, නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආවර්ජනය පවා එවැනි කාලයකදී නොගැලපේ. එය ද විඥප්තිය ඇති කරන්නක් ලෙස පිළිගත යුතු බැවිනි. එසේම පවසා ඇත - “මෙසේ කිරීමෙන් මනෝද්වාරාවර්ජනයට ද විඥප්තිය ඇති කිරීමේ හැකියාව ගැලපේ”. විඥප්තිය ඇති කිරීමේදී එයින් හටගත් විඥප්තිය කාය කර්ම ආදී බවට පැමිණීම වැළැක්වීමක් නැතැයි යන කරුණ අරභයා එය පවසයි. එබැවින් “මෙසේ ඉතා ස්වල්ප වූ ද” යනාදිය පැවසීය. ‘සතේරිතා විජ්ජුලතා’ යනු විදුලි වැලයි. එය අනෙක් විදුලි වැල් මෙන් ක්ෂණයකින් පවතින, වහා නිරුද්ධ වන්නක් නොවේ. නමුත් එය පමා වී නිරුද්ධ වන්නකි. එය සෑම කල්හිම සිව්මහද්වීපයට වසින මහා මේඝයකින් නික්මෙයි. එබැවින් “සිව්මහද්වීපික මහා මේඝ මුඛයෙන්” යැයි පැවසීය. ඒ රශ්මි මාලාවන්ගේ ස්වභාවය නම්, තුන් වරක් සිරස පැදකුණු කොට දළ අගදීම අතුරුදන් වීමයි.

---

283. යදිපි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පානං සතසහස්සඤ්ච පඤ්ඤාපාරමිතා පරිභාවිතා, තථාපි ඉදානි තං බුද්ධන්තරං තස්සා පටිපාදෙතබ්බත්තා වුත්තං ‘‘අපරිපක්කඤාණත්තා’’ති. කාමඤ්චස්ස ඤාණාය ඉදානිපි පටිපාදෙතබ්බතා අත්ථි, එවං සන්තෙපි නනු සම්මාසම්බුද්ධෙසු පසාදෙන සම්භාවනාය භවිතබ්බං තථා චිරකාලං පරිභාවිතත්තා, කථං තත්ථ හීළනාති ආහ ‘‘බ්‍රාහ්මණකුලෙ’’තිආදි. චිරකාලපරිචිතාපි හි ගුණභාවනා අප්පකෙනපි අකල්‍යාණමිත්තසංසග්ගෙන විපරිවත්තති අඤ්ඤථත්තං ගච්ඡති. තෙන මහාසත්තොපි ජාතිසිද්ධායං ලද්ධියං ඨත්වා ජාතිසිද්ධෙන මානෙන එවමාහ – ‘‘කිං පන තෙන මුණ්ඩකෙන සමණකෙන දිට්ඨෙනා’’ති. තථා හි වුත්තං අට්ඨකථායං –

283. සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලේ ප්‍රඥා පාරමිතාව ප්‍රගුණ කළ ද, දැන් ඒ බුද්ධාන්තරයෙහි ඔහුට එය අවබෝධ කරවිය යුතු බැවින් “අපරිපක්ව ඥානය ඇති බැවින්” යැයි පවසන ලදී. සැබවින්ම ඔහුගේ ඥානයට දැන් වුව ද මෝරාලිය යුතු බවක් පවතී. මෙසේ තිබියදී, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා කෙරෙහි ප්‍රසාදයෙන් යුතුව ගෞරවයක් තිබිය යුතු නොවේද? එතරම් දීර්ඝ කාලයක් පාරමිතා පුහුණු කළ බැවින් එහිදී ගර්හා කරන්නේ කෙසේද යන ප්‍රශ්නයට “බ්‍රාහ්මණ කුලයෙහි” යනාදිය පැවසීය. බොහෝ කල් පුරුදු කළ ගුණ ධර්මයන් වුව ද සුළු හෝ අකල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය නිසා වෙනස් වී අන්‍ය ස්වභාවයකට පත්වේ. එබැවින් මහා සත්ත්වයාණන් වහන්සේ ද උපතින් ලැබූ ලබ්ධියෙහි පිහිටා, උපතින් ලැබූ මානයෙන් යුක්තව “ඒ මුඩු මහණා දැකීමෙන් ඇති පලය කිම?” යනාදී වශයෙන් පැවසූ සේක. ඒ බව අට්ඨකථාවෙහි මෙසේ දක්වා ඇත.

---

‘‘තස්මා අකල්‍යාණජනං, ආසීවිසමිවොරගං,ආරකා පරිවජ්ජෙය්‍ය, භූතිකාමො විචක්ඛණො’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.170-172);

“එබැවින් දියුණුව කැමති නුවණැති පුද්ගලයා, අකල්‍යාණ ජනයා (නපුරු මිනිසුන්) විෂඝෝර සර්පයෙකු මෙන් දුරින්ම දුරු කළ යුතුය.”

---

න්හානචුණ්ණෙන සුත්තෙන කතා සොත්ති, කුරුවින්දගුළිකා, සා එව සිනායන්ති කායං විසොධෙන්ති එතායාති සිනානං. තෙනාහ – ‘‘සොත්ති සිනානන්ති සිනානත්ථාය කතසොත්ති’’න්ති.

නෑමට ගන්නා කුඩු සහ නූල් වලින් සාදන ලද සෝත්තිය (ඇඟ අතුල්ලන උපකරණය), කුරුවින්ද ගුළි, එයම ශරීරය පිරිසිදු කරන බැවින් ‘සිනාන’ (ස්නානය කරන්නක්) ලෙස හඳුන්වයි. එබැවින් “සොත්ති සිනානන්ති යනු ස්නානය පිණිස කරන ලද සෝත්තියයි” යැයි පැවසීය.

---

284. අරියපරිහාරෙනාති අරියානං පරිහාරෙන, අනාගාමීනං න්හානකාලෙ අත්තනො කායස්ස පරිහාරනියාමෙනාති අත්ථො. අත්තනො [Pg.137] ඤාණසම්පත්තියා විභවසම්පත්තියා පසන්නකාරං කාතුං සක්ඛිස්සති. එතදත්ථන්ති ‘‘අහිතනිවාරණං, හිතෙ නියොජනං බ්‍යසනෙ පරිවජ්ජන’’න්ති යදිදං, එතදත්ථං මිත්තා නාම හොන්ති. කෙචි ‘‘යාවෙත්ථ අහුපී’’ති පඨන්ති, තෙසං යාව එත්ථ කෙසග්ගගහණං තාව අයං නිබන්ධො අහුපීති අත්ථො.

284. ‘අරියපරිහාරේන’ යනු ආර්යයන්ගේ පරිහරණයෙන් හෙවත් අනාගාමී උතුමන් නෑමේදී තමන්ගේ ශරීරය පරිහරණය කරන ආකාරයෙන් යන අර්ථයයි. තමන්ගේ ඥාන සම්පත්තියෙන් සහ විභව සම්පත්තියෙන් පැහැදීමක් ඇති කිරීමට හැකි වනු ඇත. “අහිත දේ වැළැක්වීම, හිත දේෙහි යෙදවීම සහ විපතේදී අත් නොහැරීම” යන යමක් වේද, මිතුරන් සිටින්නේ මේ සඳහාය. ඇතැම්හු “යාවෙත්ථ අහුපී” ලෙස කියවති. ඔවුන්ට අනුව මෙහි කෙස් වැටියෙන් ඇල්ලීම දක්වා වූ යම් බැඳීමක් තිබුණේද යන අර්ථයයි.

---

285. සතිපටිලාභත්ථායාති බොධියා මහාභිනීහාරං කත්වා බොධිසම්භාරපටිපදාය පූරණභාවෙ සතියා පටිලාභත්ථාය. ඉදානි තස්ස සතුප්පාදනීයකථාය පවත්තිතාකාරං සඞ්ඛෙපෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘තස්ස හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ න ලාමකට්ඨානං ඔතිණ්ණසත්තොති ඉමිනා මහාසත්තස්ස පණීතාධිමුත්තතං දස්සෙත්වා එවං පණීතාධිමුත්තිකස්ස පමාදකිරියා න යුත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘තාදිසස්ස නාම පමාදවිහාරො න යුත්තො’’ති ආහ. තදා බොධිසත්තස්ස නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයො තෙලප්පදීපො විය විසෙසතො නිබ්බත්ති, තං දිස්වා භගවා තදනුරූපං ධම්මකථං කරොන්තො ‘‘තාදිසස්ස…පෙ… කථෙසී’’ති. පරසමුද්දවාසී ථෙරා අඤ්ඤථා වදන්ති. අට්ඨකථායං පන නායං බුද්ධානං භාරො, යදිදං පූරිතපාරමීනං බොධිසත්තානං තථා ධම්මදෙසනා තෙසං මහාභිනීහාරසමනන්තරම්පි බොධිසම්භාරස්ස සයම්භුඤාණෙනෙව පටිවිදිතත්තා. තස්මා බොධිසත්තභාවපවෙදනමෙව තස්ස භගවා අකාසීති දස්සෙතුං ‘‘සතිපටිලාභත්ථායා’’තිආදි වුත්තං. සතිපටිලාභත්ථායාති සම්මාපටිපත්තියා උජ්ජලනෙ පාකටකරසතිපටිලාභාය.

285. "සතිපටිලාභත්ථාය" යනු බෝධිය පිණිස මහා අභිනීහාරයක් කොට බෝධිසම්භාර ධර්මයන් පිරීමේදී සිහිය ලබාගැනීම පිණිස ය. දැන් ඔහුගේ සිහිය උපදවන කථාව පැවති ආකාරය කෙටියෙන් දැක්වීමට "තස්ස හි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ලාමක ස්ථානයකට නොබැසගත් සත්වයා යන මෙයින් මහාසත්වයන් වහන්සේගේ ප්‍රණීත අදහස් ඇති බව දක්වා, මෙබඳු ප්‍රණීත අදහස් ඇත්තෙකුට ප්‍රමාද වී විහරණය කිරීම සුදුසු නොවන බව දක්වමින් "එබඳු කෙනෙකුට ප්‍රමාද විහරණය සුදුසු නැත" යි වදාළහ. එකල බෝධිසත්වයන් වහන්සේට නෛෂ්ක්‍රම්‍ය අදහස තෙල් පහනක් මෙන් විශේෂයෙන් උපන්නේය. එය දැක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඊට අනුරූප ධර්ම කථාවක් කරමින් "එබඳු කෙනෙකුට... පෙ... වදාළහ." පරසමුද්‍රවාසී තෙරවරු වෙනත් ආකාරයකින් පවසති. අටුවාවෙහි පවසන්නේ මෙය බුදුවරුන්ගේ වගකීමක් නොවන බවයි, එනම් පාරමී පුරන ලද බෝධිසත්වයන්ට එසේ ධර්ම දේශනා කිරීමයි. මන්ද මහා අභිනීහාරය කළ වහාම බෝධිසම්භාරයන් ස්වයම්භූ ඥානයෙන්ම අවබෝධ කරගන්නා බැවිනි. එබැවින් බෝධිසත්ව භාවය ප්‍රකාශ කිරීමම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කළ බව දැක්වීමට "සතිපටිලාභත්ථාය" යනාදිය වදාරන ලදී. සතිපටිලාභත්ථාය යනු සම්මා ප්‍රතිපත්තිය ආලෝකවත් කිරීමේදී ප්‍රකට ලෙස සිහිය ලබා ගැනීම පිණිස ය.

---

286. ඤාණඤ්හි කිලෙසධම්මවිදාලනපදාලනෙහි සිඞ්ගං වියාති සිඞ්ගං. තඤ්හි පටිපත්තියා උපත්ථම්භිතං උස්සිතං නාම හොති, තදභාවෙ පතිතං නාම. කෙචි පන වීරියං සිඞ්ගන්ති වදන්ති. තස්මිං සම්මප්පධානවසෙන පවත්තෙ බාහිරපබ්බජ්ජං උපගතාපි මහාසත්තා විසුද්ධාසයා අප්පිච්ඡතාදිගුණසමඞ්ගිනො යථාරහං ගන්ථධුරං වාසධුරඤ්ච පරිබ්‍රූහයන්තා විහරන්ති, පගෙව බුද්ධසාසනෙ අප්පිච්ඡතාදීහීති ආහ ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ පනා’’තිආදි. විපස්සනං බ්‍රූහෙන්තා සිඛාප්පත්තවිපස්සනා හොන්තීති වුත්තං – ‘‘යාව අනුලොමඤාණං ආහච්ච තිට්ඨන්තී’’ති, අනුලොමඤාණතො ඔරමෙව විපස්සනං ඨපෙන්තීති අත්ථො. මග්ගඵලත්ථං වායාමං න කරොන්ති පඤ්ඤාපාරමිතාය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගබ්භස්ස අපරිපුණ්ණත්තා අපරිපක්කත්තා ච.

286. ක්ලේශ ධර්මයන් විදාරණය කිරීමෙන් හා පළා දැමීමෙන් ප්‍රඥාව අඟක් වැනි වන හෙයින් "සිංගං" (අඟ) නම් වේ. එය පිළිවෙත් පිරීමෙන් ඔසවා තැබූ විට උස් වූවක් නම් වේ, එය නොමැති විට වැටුණු දෙයක් නම් වේ. ඇතැම්හු වීර්යය අඟ යැයි පවසති. සම්මප්පධානය වශයෙන් පවතින කල්හි බාහිර පැවිද්දට පැමිණි මහාසත්වයෝ ද පිරිසිදු අදහස් ඇතිව, අල්පේච්ඡතාදී ගුණයෙන් යුක්තව යථා පරිදි ග්‍රන්ථධුරය හා වාසධුරය වඩමින් වාසය කරති. බුදු සසනෙහි අල්පේච්ඡතාදී ගුණයන්ගෙන් යුතු වීම ගැන කිවයුතු කුමක්දැයි දක්වමින් "චතුපාරිසුද්ධිසීලයෙහි වනාහි" යනාදිය වදාරන ලදී. විදර්ශනාව වඩන්නෝ මුදුන්පත් වූ විදර්ශනා ඇත්තෝ වෙති යන්න "අනුලෝම ඥානය දක්වා පවතී" යැයි පවසන ලදී. අනුලෝම ඥානයට මෙපිටින් විදර්ශනාව තබති යනු එහි අර්ථයයි. ප්‍රඥා පාරමිතාවෙන් සර්වඥතා ඥාන ගැබ සම්පූර්ණ නොවූ නිසාත්, මෝරා නොමැති නිසාත් ඔවුහු මාර්ග ඵල පිණිස වෑයම් නොකරති.

---

287. ථෙරෙහීති [Pg.138] වුද්ධතරෙහි. නිවාසෙ සතීති යස්මිං ඨානෙ පබ්බජිතො, තත්ථෙව නිවාසෙ. වප්පකාලතොති සස්සානං වප්පකාලතො. පුබ්බෙ විය තතො පරං තිඛිණෙන සූරියසන්තාපෙන පයොජනං නත්ථීති වුත්තං – ‘‘වප්පකාලෙ විතානං විය උපරි වත්ථකිලඤ්ජං බන්ධිත්වා’’ති. පුටකෙති කලාපෙ.

287. "ථේරේහි" යනු වඩාත් වැඩිහිටි තෙරවරුන් විසිනි. "නිවාසේ සති" යනු යම් ස්ථානයක පැවිදි වූයේ ද, එහිම වාසය කිරීමේදී ය. "වප්පකාලතෝ" යනු බීජ වපුරන කාලයේ සිට ය. පෙර පරිදි ඉන් පසුව තියුණු සූර්ය තාපයෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැති බව දක්වමින් "වපුරන කාලයේ වියනක් මෙන් මතුපිට රෙදි පැදුරු බැඳ" යැයි පවසන ලදී. "පුටකේ" යනු මිටියෙහිය.

---

288. පච්චයසාමග්ගිහෙතුකත්තා ධම්මප්පත්තියා පදෙසතො පරිඤ්ඤාවත්ථුකාපි අරියා උපට්ඨිතෙ චිත්තවිඝාතපච්චයෙ යදෙතං නාතිසාවජ්ජං, තදෙවං ගණ්හන්තීති අයමෙත්ථ ධම්මතාති ආහ – ‘‘අලාභං ආරබ්භ චිත්තඤ්ඤථත්ත’’න්තිආදි. සොති කිකී කාසිරාජා. බ්‍රාහ්මණභත්තොති බ්‍රාහ්මණෙසු භත්තො. දෙවෙති බ්‍රාහ්මණෙ සන්ධායාහ. භූමිදෙවාති තෙසං සමඤ්ඤා, තදා බ්‍රාහ්මණගරුකො ලොකො. තදා හි කස්සපොපි භගවා බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති. ධීතු අවණ්ණං වත්වාති, ‘‘මහාරාජ, තව ධීතා බ්‍රාහ්මණසමයං පහාය මුණ්ඩපාසණ්ඩිකසමයං ගණ්හී’’තිආදිනා රාජපුත්තියා අගුණං වත්වා. වරං ගණ්හිංසු ඤාතකා. රජ්ජං නිය්‍යාතෙසි ‘‘මා මෙ වචනං මුසා අහොසි, අට්ඨමෙ දිවසෙ නිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති.

288. ප්‍රත්‍ය සාමග්‍රිය හේතුවෙන් ධර්මාවබෝධය ලබන කල්හි, ප්‍රදේශ වශයෙන් පිරිසිඳ දන්නා ආර්යයන්ට පවා සිතේ කැළඹීමක් ඇති කරන කරුණු පැමිණි විට, යමක් ඉතා දොස් සහිත නොවේ ද, එය එලෙස පිළිගනිති යන මෙය එහි ස්වභාවය යැයි පවසමින් "අලාභය අරභයා සිතේ වෙනස් වීම" යනාදිය වදාරන ලදී. ඔහු කිකී කාශි රජු ය. "බ්‍රාහ්මණභත්තෝ" යනු බ්‍රාහ්මණයන්ට පක්ෂපාතී වූවෙකි. "දේව" යනු බ්‍රාහ්මණයන් අරභයා පැවසුවකි. "භූමිදේව" යනු ඔවුන්ගේ සම්මුති නාමයකි, එකල ලෝකය බ්‍රාහ්මණයන්ට ගරු කළේය. එකල කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපන් සේක. "දියණියගේ අගුණ පවසා" යනු, "මහරජ, ඔබගේ දියණිය බ්‍රාහ්මණ සමය අතහැර මුඩු පිරිවැජියන්ගේ සමය ගත්තාය" යනාදී වශයෙන් රජකුමරියගේ අගුණ පවසා ය. ඥාතීහු වරයක් ගත්හ. "මාගේ වචනය බොරු නොවේවා, අටවන දිනයේදී මම දඬුවම් කරන්නෙමි" යි පවසා රජු රාජ්‍යය පවරා දුන්නේය.

---

පාවනඅස්මනයනවසෙන සම්මා පාවීකතත්තා පරිසුද්ධතණ්ඩුලානි. පාළියං තණ්ඩුලපටිභස්තානීති තණ්ඩුලඛණ්ඩානි. මුග්ගපටිභස්තකළායපටිභස්තෙසුපි එසෙව නයො.

පොතු සහ ගල් ඉවත් කිරීමෙන් මනාව පිරිසිදු කරන ලද බැවින් පිරිසිදු සහල් ය. පාලියෙහි "තණ්ඩුලපටිබ්භස්තානි" යනු සහල් කැබලි (සහල් කුඩු) ය. මුං කැබලි හා කඩල කැබලි සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ.

---

289. කො නු ඛොති භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ – ‘‘කුහිං නු ඛො’’ති පාරිපූරිං යොජීයන්ති බ්‍යඤ්ජනභොජනානි එත්ථාති පරියොගො, තතො පරියොගා. තෙනාහ ‘‘සූපභාජනතො’’ති. සඤ්ඤං දත්වාති වුත්තං සබ්බං ආචික්ඛිත්වා තුම්හාකං අත්ථාය සම්පාදෙත්වා නික්ඛිත්තො උපට්ඨාකොති භගවතො ආරොචෙථාති සඤ්ඤං දත්වා. අතිවිස්සත්ථොති අතිවිය විස්සත්ථො. පඤ්චවණ්ණාති ඛුද්දිකාදිවසෙන පඤ්චප්පකාරා.

289. "කෝ නු ඛෝ" යනු භුම්ම අර්ථයේ පච්චත්ත වචනයක් යැයි පවසමින් "කොහේ ද" යන්න යොදන ලදී. ව්‍යංජන හා භෝජන මෙහි බහාලන බැවින් "පරියෝග" නම් වේ. එබැවින් "ව්‍යංජන භාජනයෙන්" යැයි පැවසීය. "සංඥාව දී" යනු සියල්ල පවසා, "ඔබ වහන්සේ වෙනුවෙන් සියල්ල පිළියෙළ කොට තැබූ උපස්ථායකයා යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පවසන්න" යි සංඥාව දී ය. "අතිවිස්සට්ඨෝ" යනු ඉතාමත් විශ්වාසවන්ත වූ යන්නයි. "පංචවණ්ණා" යනු කුඩා ආදී වශයෙන් පස් ආකාරයකි.

---

290. කින්ති නිස්සක්කෙ පච්චත්තවචනං, කස්මාති අත්ථො? ධම්මිකොති ඉමිනා ආගමනසුද්ධිං දස්සෙති[Pg.139]. භික්ඛූනං පත්තෙ භත්තසදිසොති ඉමිනා උපාසකෙන සත්ථු පරිච්චත්තභාවං තත්ථ සත්ථුනො ච අපරිසඞ්කතං දස්සෙති. සික්ඛාපදවෙලා නාම නත්ථීති ධම්මස්සාමිභාවතො සික්ඛාපදමරියාදා නාම නත්ථි පණ්ණත්තිවජ්ජෙ, පකතිවජ්ජෙ පන සෙතුඝාතො එව.

290. "කින්ති" යනු නිස්සක්ක අර්ථයේ පච්චත්ත වචනයකි, "කුමක් නිසාද" යන්න එහි අර්ථයයි. "ධම්මිකෝ" යන්නෙන් පැමිණීමේ පිරිසිදු බව දක්වයි. "භික්ෂූන්ගේ පාත්‍රයේ ඇති බත වැනි" යන්නෙන් උපාසකයා විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේට එය පූජා කළ බවත්, එහි ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සැකයක් නැති බවත් දක්වයි. "ශික්ෂාපද සීමාවක් නැත" යනු ධර්මයේ ස්වාමියා වන බැවින් පැනවූ වැරදිවලදී (පණ්ණත්ති වජ්ජ) ශික්ෂාපද සීමාවක් නැත, ස්වභාවික වැරදිවලදී (පකති වජ්ජ) නම් එය සීමාව ඉක්මවීමක්ම වේ.

---

291. ඡදනට්ඨානෙ යදාකාසං, තදෙව තස්ස ගෙහස්ස ඡදනන්ති ආකාසච්ඡදනං. පකතියා උතුඵරණමෙවාති ඡාදිතෙ යාදිසං උතු, ඡදනෙ උත්තිණභාවෙපි තම්හි ගෙහෙ තාදිසමෙව උතුඵරණං අහොසි. තෙසංයෙවාති තෙසං ඝටිකාරස්ස මාතාපිතූනං එව.

291. වහල ඇති තැන යම් අහසක් ඇත්ද, එයම එම නිවසේ වහලය වන බැවින් "ආකාසච්ඡදන" (අහස වහලය වූ) නම් වේ. "පකතියා උතුඵරණමේවාති" යනු වහල තිබියදී යම්බඳු දේශගුණයක් තිබුණේ ද, වහල ඉවත් වූ පසුව ද එම නිවසේ එවැනිම දේශගුණික තත්ත්වයක් පැවතුණි. "තේසංයේව" යනු ඒ ඝටීකාරගේ මව්පියන්ගේම ය.

---

292. ‘‘චතස්සො මුට්ඨියො එකො කුඩුවො, චත්තාරො කුඩුවා එකො පත්ථො, චත්තාරො පත්ථා එකො ආළ්හකො, චත්තාරො ආළ්හකා එකං දොණං, චත්තාරි දොණානි එකා මානිකා, චතස්සො මානිකා එකා ඛාරී, වීසති ඛාරිකා එකො වාහොති තදෙව එකසකට’’න්ති සුත්තනිපාතට්ඨකථාදීසු (සු. නි. අට්ඨ. 2.662) වුත්තං, ඉධ පන ‘‘ද්වෙ සකටානි එකො වාහො’’ති වුත්තං. තෙලඵාණිතාදින්ති ආදි-සද්දෙන සප්පිආදිං මරිචාදිකටුකභණ්ඩඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. නාහං රඤ්ඤා දිට්ඨපුබ්බො, කුතො පරිප්ඵස්සොති අධිප්පායො. නච්චිත්වාති නච්චං දත්වා.

292. "මිටි හතරක් එක් කුඩුවකි, කුඩුව හතරක් එක් පතකි, පත හතරක් එක් අල්හකයකි, අල්හක හතරක් එක් දෝණයකි, දෝණ හතරක් එක් මානිකාවකි, මානිකා හතරක් එක් ඛාරියකි, ඛාරි විස්සක් එක් වාහයකි, එයම එක් ගැල් බරකි" යි සුත්තනිපාත අටුවා ආදියෙහි දක්වා ඇත. නමුත් මෙහි "ගැල් දෙකක් එක් වාහයකි" යි පවසා ඇත. "තෙලඵාණිතාදී" යනාදී තැන්හි 'ආදි' ශබ්දයෙන් ගිතෙල් ආදිය ද ගම්මිරිස් ආදී සැර ද්‍රව්‍ය ද ගැනේ. "මම රජු විසින් පෙර දැක නැත, තෑගි ලැබෙන්නේ කොහෙන්ද?" යනු එහි අදහසයි. "නච්චිත්වා" යනු නැටුම් දක්වා ය.

---

ඝටිකාරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ඝටීකාර සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව (ගැඹුරු අරුත් පැහැදිලි කිරීම) නිමයි.

---

2. රට්ඨපාලසුත්තවණ්ණනා

2. රට්ඨපාල සූත්‍ර වර්ණනාව

---

293. ථූලමෙව ථුල්ලං, ථුල්ලා විපුලා මහන්තා කොට්ඨා ජාතා ඉමස්සාති ථුල්ලකොට්ඨිකන්ති ඔදනපූපපහූතවසෙන ලද්ධනාමො නිගමො. අට්ඨකථායං පන ථුල්ලකොට්ඨන්ති අත්ථො වුත්තො. තෙන පාළියං ඉක-සද්දෙන පදවඩ්ඪනං කතන්ති දස්සෙති.

293. ස්ථූල යනුම "ථුල්ල" වේ, මහත් වූ විශාල වූ වී අටු ම මෙහි ඇති බැවින් "ථුල්ලකොට්ඨික" නම් වේ. බත් හා කැවුම් බහුල වීම නිසා මෙම නම ලැබූ නියම්ගමකි. අටුවාවෙහි වනාහි "ථුල්ලකොට්ඨ" යනු අර්ථය ලෙස දක්වා ඇත. ඉන් පාලියෙහි "ඉක" ශබ්දයෙන් පදය දීර්ඝ කොට ඇති බව දක්වයි.

---

294. රට්ඨපාලොති ඉදං තස්ස කුලපුත්තස්ස නාමං. පවෙණිවසෙන ආගතකුලවංසානුගතන්ති සමුදාගමතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ‘‘කස්මා රට්ඨපාලො’’තිආදි වුත්තං. සන්ධාරෙතුන්ති විනාසනතො පුබ්බෙ යාදිසං, තථෙව සම්මදෙව ධාරෙතුං සමත්ථො. සද්ධාති කම්මඵලසද්ධාය සම්පන්නා. සාමණෙරං දිස්වාති සික්ඛාකාමතාය එතදග්ගෙ ඨපියමානං දිස්වා.

294. ‘රට්ඨපාල’ යනු එම කුලපුත්‍රයාගේ නාමයයි. පරම්පරාගතව පැමිණි කුලවංශයට අනුකූලව යන අරුතින්, ආරම්භයේ සිටම විස්තර කිරීම පිණිස ‘කස්මා රට්ඨපාලෝ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සන්ධාරේතුං’ යනු විනාශ වීමට පෙර තිබූ ආකාරයෙන්ම මැනවින් දැරීමට සමර්ථ වීමයි. ‘සද්ධා’ යනු කර්මඵල ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වීමයි. ‘සාමණේරං දිස්වා’ යනු ශික්ෂාකාමී බව නිසා මේ සම්බන්ධයෙන් අග්‍රස්ථානයේ තබනු ලබන (රට්ඨපාල හිමියන්) දැකීමයි.

---

සහ [Pg.140] රඤ්ඤාති සරාජිකං, රඤ්ඤා සද්ධිං රාජපරිසං. චාතුවණ්ණන්ති බ්‍රාහ්මණාදිචතුවණ්ණසමුදායං. පොසෙතුන්ති වද්ධෙතුං දානාදීහි සඞ්ගහවත්ථූහි සඞ්ගණ්හිතුං. යං කුලං. පහොස්සතීති සක්ඛිස්සති.

‘සහ රඤ්ඤා’ යනු රජු සමඟ වූ රාජ පිරිසයි. ‘චාතුවණ්ණං’ යනු බ්‍රාහ්මණ ආදී සිව් වර්ණයන්ගෙන් යුත් සමූහයයි. ‘පොසේතුං’ යනු දානාදී සංග්‍රහ වස්තූන්ගෙන් වර්ධනය කිරීම හා සංග්‍රහ කිරීමයි. ‘යං කුලං’ යනු යම් කුලයක්ද යන්නයි. ‘පහොස්සති’ යනු සමර්ථ වනු ඇත යන්නයි.

---

තෙන තෙන මෙ උපපරික්ඛතොති ‘‘කාමා නාමෙතෙ අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, අට්ඨිකඞ්කලූපමා’’ති (ම. නි. 1.234; පාචි. 417; මහානි. 3, 6) ච ආදිනා යෙන යෙන ආකාරෙන කාමෙසු ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං, තබ්බිපරියායතො නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං ගුණං පකාසෙන්තං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, තෙන තෙන පකාරෙන උපපරික්ඛතො වීමංසන්තස්ස මය්හං එවං හොති එවං උපට්ඨාති. සික්ඛත්තයබ්‍රහ්මචරියන්ති අධිසීලාදිසික්ඛත්තයසඞ්ගහං සෙට්ඨචරියං. අඛණ්ඩාදිභාවාපාදනෙන අඛණ්ඩං ලක්ඛණවචනඤ්හෙතං. කඤ්චිපි සික්ඛෙකදෙසං අසෙසෙත්වා එකන්තෙනෙව පරිපූරෙතබ්බතාය එකන්තපරිපුණ්ණං. චිත්තුප්පාදමත්තම්පි සංකිලෙසමලං අනුප්පාදෙත්වා අච්චන්තමෙව විසුද්ධං කත්වා පරිහරිතබ්බතාය එකන්තපරිසුද්ධං. තතො එව සඞ්ඛං විය ලිඛිතන්ති සඞ්ඛලිඛිතං. තෙනාහ ‘‘ලිඛිතසඞ්ඛසදිස’’න්ති. දාඨිකාපි මස්සුග්ගහණෙනෙව ගහෙත්වා ‘‘මස්සු’’ත්වෙව වුත්තං, උත්තරාධරමස්සුන්ති අත්ථො. කසායෙන රත්තානි කාසායානි. අනනුඤ්ඤාතං පුත්තං න පබ්බාජෙති ‘‘මාතාපිතූනං ලොකියමහාජනස්ස චිත්තඤ්ඤථත්තං මා හොතූ’’ති. තථා හි සුද්ධොදනමහාරාජස්ස තථා වරො දින්නො.

‘තේන තේන මේ උපපරික්ඛතෝ’ යනු ‘කාමයෝ අනිත්‍යය, දුක්ඛය, විපරිණාම ධර්මයෝය, ඇටසැකිල්ලක් බඳුය’ යනාදී වශයෙන් යම් යම් ආකාරයකින් කාමයන්ගේ ආදීනවයත්, ලාමක බවත්, කෙලෙස් සහිත බවත්, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ නෙක්ඛම්මයේ (අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි) ආනිසංස හා ගුණ ධර්මත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය අවබෝධ කරගෙන, ඒ ඒ ආකාරයෙන් විමසා බලන්නා වූ මට මෙසේ වැටහෙයි, මෙසේ වැටහී සිටියි. ‘සික්ඛත්තයබ්‍රහ්මචරියං’ යනු අධිශීලාදී ත්‍රිශික්ෂාවෙන් යුත් ශ්‍රේෂ්ඨ හැසිරීමයි. (සිල්පද) කඩ නොකිරීම ආදිය ඇති කිරීමෙන් ‘අඛණ්ඩ’ යන්න ලක්ෂණ වචනයකි. කිසිදු ශික්ෂා කොටසක් ඉතිරි නොකර සම්පූර්ණයෙන්ම පිරවිය යුතු බැවින් ‘ඒකන්තපරිපුණ්ණං’ නම් වේ. සිතිවිල්ලක් මාත්‍ර වූ කෙලෙස් මලක්වත් හටගැනීමට ඉඩ නොදී, අතිශයින්ම පිරිසිදු කර ආරක්ෂා කළ යුතු බැවින් ‘ඒකන්තපරිසුද්ධං’ නම් වේ. එබැවින්ම සකක් මෙන් පිරිසිදු කරන ලද යන අරුතින් ‘සංඛලිඛිතං’ යයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් ‘කපන ලද සක් ගෙඩියක් බඳු’ යයි කීහ. දැල රැවුලද රැවුල යන වචනයටම ඇතුළත් වන බැවින් ‘මස්සු’ (රැවුල) යයි කියන ලදී, මෙයින් උඩු රැවුල හා යටි රැවුල අදහස් වේ. කසාය පැහැයෙන් රත් කරන ලද වස්ත්‍ර ‘කාසායානි’ නම් වේ. මව්පියන්ගේ හා ලෝකවාසී මහජනයාගේ සිත් වෙනස් නොවේවා යන අභිප්‍රායෙන් අනුමැතිය නොලත් පුත්‍රයෙකු පැවිදි නොකරයි. එසේම සුද්ධෝදන මහාරාජයාටද එවැනි වරයක් පිරිනමන ලදී.

---

295. පියායිතබ්බතො පියොති ආහ ‘‘පීතිජනකො’’ති. මනස්ස අප්පායනතො මනාපොති ආහ ‘‘මනවඩ්ඪනකො’’ති. සුඛෙධිතො තරුණදාරකකාලෙ. තතො පරඤ්ච සප්පිඛීරාදිසාදුරසමනුඤ්ඤභොජනාදිආහාරසම්පත්තියා සුඛපරිභතො. අථ වා දළ්හභත්තිකධාතිජනාදිපරිජනසම්පත්තියා චෙව පරිච්ඡදසම්පත්තියා ච උළාරපණීතසුඛපච්චයූපහාරෙහි ච සුඛෙධිතො, අකිච්ඡෙනෙව දුක්ඛප්පච්චයවිනොදනෙන සුඛපරිභතො. අජ්ඣත්තිකඞ්ගසම්පත්තියා වා සුඛෙධිතො, බාහිරඞ්ගසම්පත්තියා සුඛපරිභතො. කස්සචීති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, කිඤ්චීති වුත්තං හොති, අයමෙව වා පාඨො. තථා හි ‘‘අප්පමත්තකම්පි කලභාගං දුක්ඛස්ස න ජානාසී’’ති අත්ථො වුත්තො. එවං සන්තෙති නනු මයං රට්ඨපාල මරණාදීසු කෙනචි උපායෙන අප්පතීකාරෙන මරණෙනපි තයා අකාමකාපි [Pg.141] විනා භවිස්සාම, එවං සති. යෙනාති යෙන කාරණෙන. කිං පනාති එත්ථ කින්ති කාරණත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කෙන පන කාරණෙනා’’ති.

295. ප්‍රේම කළ යුතු බැවින් ‘පියෝ’ (ප්‍රිය) යයි කීහ, එනම් ‘ප්‍රීතිය උපදවන්නා’ යන්නයි. සිත සතුටු කරන බැවින් ‘මනාපෝ’ (මනාප) යයි කීහ, එනම් ‘සිත වඩන්නා’ යන්නයි. ‘සුඛේධිතෝ’ යනු කුඩා දරුවා කාලයේදීය. ඉන්පසුව ගිතෙල් කිරි ආදී රසවත් හා ප්‍රණීත ආහාර පාන ලැබීමෙන් සැපසේ පෝෂණය වූයේය. නැතහොත් දැඩි භක්තියක් ඇති හිතවතුන් හා පිරිවර සම්පත්තියෙන්ද, උපකරණ සම්පත්තියෙන්ද, උදාර හා ප්‍රණීත වූ සැප උපකරණ පිරිනැමීමෙන්ද සැපසේ වැඩුණු, වෙහෙසකින් තොරවම දුක් කරදර දුරු කරමින් සැප විඳි අයෙකි. එසේත් නැතිනම් ආධ්‍යාත්මික අංග සම්පත්තියෙන් සැපසේ වැඩුණු, බාහිර අංග සම්පත්තියෙන් සැප විඳි අයෙකි. ‘කස්සචි’ යනු මෙහි ‘කිංචි’ (කිසිවක්) යන අර්ථයයි. ‘ස්වල්ප මාත්‍ර වූ හෝ දුකක් නුඹ නොදන්නෙහිය’ යන අදහසයි. ‘එවං සන්තේ’ යනු, ‘රට්ඨපාලය, මරණය ආදී කිසිදු පිළියමක් නැති අවස්ථාවකදී මරණයෙන් වුවද නුඹ අප අකමැති වුවත් අපෙන් වෙන් වනු ඇත, මෙසේ තිබියදී...’ යන්නයි. ‘යේන’ යනු යම් හේතුවකින් යන්නයි. ‘කිං පන’ යන්නෙහි ‘කිං’ යන්න හේතු අර්ථයේ යෙදෙන බව පෙන්වීමට ‘කුමන හේතුවක් නිසාද?’ යයි කීහ.

---

296. පරිචාරෙහීති පරිතො තත්ථ තත්ථ යථාසකං විසයෙසු චාරෙහි. තෙනාහ ‘‘ඉතො චිතො ච උපනෙහී’’ති. පරිචාරෙහීති වා සුඛූපකරණෙහි අත්තානං පරිචාරෙහි, අත්තනො පරිචරණං කාරෙහි. තථාභූතො ච යස්මා ලළන්තො කීළන්තො නාම හොති, තස්මා ‘‘ලළා’’තිආදි වුත්තං. නිච්චදානං දානං නාම, උපොසථදිවසාදීසු දාතබ්බං අතිරෙකදානං පදානං නාම. පවෙණීරක්ඛණවසෙන වා දීයමානං දානං නාම, අත්තනාව පට්ඨපෙත්වා දීයමානං පදානං නාම. පචුරජනසාධාරණං වා නාතිඋළාරං දානං නාම, අනඤ්ඤසාධාරණං අතිඋළාරං පදානං නාම. උද්දස්සෙතබ්බාති උද්ධං දස්සෙතබ්බා. කුතො උද්ධං තෙ දස්සෙතබ්බා? පබ්බජිතතො උද්ධං අත්තානං මාතාපිතරො දස්සෙතබ්බා, තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි.

296. ‘පරිචාරේහි’ යනු ඒ ඒ විෂයන්හි හාත්පස හැසිරෙන්න (පිනවන්න) යන්නයි. එබැවින් ‘මෙහින් මෙහින් පිනවන්න’ යයි කීහ. නැතහොත් ‘පරිචාරේහි’ යනු සැප උපකරණවලින් තමන්ව පිනවා ගැනීමයි, තමන්ට උපස්ථාන කරවා ගැනීමයි. එසේ වූ විට යමෙක් කෙළි සෙල්ලම් කරමින් වෙසෙන බැවින් ‘ලළා’ (කෙළිලොල්) යනාදිය කියන ලදී. සාමාන්‍යයෙන් දෙනු ලබන දානය ‘දානය’ නම් වේ, උපෝසථ දින ආදියේදී දෙනු ලබන අතිරේක දානය ‘ප්‍රදානය’ නම් වේ. නැතහොත් පරම්පරාව රැක ගැනීම වෙනුවෙන් දෙනු ලබන දානය ‘දානය’ නම් වේ, තමන් විසින්ම ආරම්භ කර දෙනු ලබන දානය ‘ප්‍රදානය’ නම් වේ. නැතහොත් පොදු ජනයාට සාධාරණ වූ එතරම් උදාර නොවන දානය ‘දානය’ නම් වේ, අන් අයට සාධාරණ නොවන අතිශය උදාර වූ දානය ‘ප්‍රදානය’ නම් වේ. ‘උද්දස්සේතබ්බා’ යනු පෙන්විය යුතුයි යන්නයි. කොතැන සිටද? පැවිදි වූ පසු මව්පියන්ට තමන් පෙන්විය යුතුයි, එබැවින් ‘යථා’ යනාදිය කීහ.

---

299. බලං ගහෙත්වාති එත්ථ බලග්ගහණං නාම කායබලස්ස උප්පාදනමෙවාති ආහ ‘‘කායබලං ජනෙත්වා’’ති. එවං විහරන්තොති යථා පාළියං වුත්තං එවං එකො වූපකට්ඨො අප්පමත්තො විහරන්තො. තස්මාති යස්මා නෙය්‍යො, න උග්ඝටිතඤ්ඤූ, න ච විපඤ්චිතඤ්ඤූ, තස්මා. චිරෙන පබ්බජිතො ද්වාදසමෙ වස්සෙ අරහත්තං පාපුණි. යං පන වුත්තං පාළියං ‘‘න චිරස්සෙවා’’ති, තං සට්ඨි වස්සානි තතො අධිකම්පි විපස්සනාපරිවාසං වසන්තෙ උපාදාය වුත්තං.

299. ‘බලං ගහෙත්වා’ යන්නෙහි බලය ලැබීම යනු කාය බලය උපදවා ගැනීමම බව පෙන්වීමට ‘කාය බලය ජනිත කර’ යනුවෙන් කීහ. ‘ඒවං විහරන්තෝ’ යනු පාලියෙහි සඳහන් පරිදි මෙසේ හුදෙකලාව අප්‍රමාදීව වෙසෙමින් යන්නයි. ‘තස්මා’ යනු ඔහු (ධර්මය) මැනවින් වටහාගත යුත්තෙකු වූ නිසාත්, වහා අවබෝධ කරගන්නෙකු (උග්ඝටිතඤ්ඤු) හෝ විස්තර කළ පසු අවබෝධ කරගන්නෙකු (විපඤ්චිතඤ්ඤු) නොවන නිසාත්ය. පැවිදි වී බොහෝ කලකට පසු, දොළොස්වන වසරේදී ඔහු අර්හත් භාවයට පත් විය. පාලියෙහි ‘න චිරස්සේව’ (නොබෝ කලකින්) යයි පවසා ඇත්තේ, හැට වසරක් හෝ ඊටත් වඩා වැඩියෙන් විදර්ශනා පිරිවැසීමෙහි (භාවනාවෙහි) යෙදෙන අය හා සසඳා බලමිනි.

---

සත්තද්වාරකොට්ඨකස්සාති සත්තගබ්භන්තරද්වාරකොට්ඨකසීසෙන ගබ්භන්තරානි වදති. පහරාපෙතීති වයොවුඩ්ඪානුරූපං කප්පාපනාදිනා අලඞ්කාරාපෙති. අන්තොජාතතාය ඤාතිසදිසී දාසී ඤාතිදාසී. පූතිභාවෙනෙව ලක්ඛිතබ්බො දොසො වා අභිදොසො, සොව ආභිදොසිකො, අභිදොසං වා පච්චූසකාලං ගතො පත්තො අතික්කන්තොති ආභිදොසිකො. තෙනාහ ‘‘එකරත්තාතික්කන්තස්සා’’තිආදි. අපරිභොගාරහො පූතිභූතභාවෙන. අරියවොහාරෙනාති අරියසමුදාචාරෙන. අරියා හි මාතුගාමං භගිනිවාදෙන සමුදාචරන්ති. නිස්සට්ඨපරිග්ගහන්ති පරිච්චත්තාලයං. වත්තුං වට්ටතීති නිරපෙක්ඛභාවතො වුත්තං, ඉධ පන විසෙසතො අපරිභොගාරහත්තාව වත්ථුනො. නිමීයති සඤ්ඤායතීති නිමිත්තං, තථාසල්ලක්ඛිතො ආකාරොති ආහ ‘‘ආකාරං අග්ගහෙසී’’ති.

‘සත්තද්වාරකොට්ඨකස්ස’ යනු ගර්භ හතක් ඇතුළත වූ දොරටු මණ්ඩප හත පිළිබඳව කියයි. ‘පහාරාපේති’ යනු වයසට ගැළපෙන පරිදි කැපීම ආදියෙන් අලංකාර කරවයි. නිවසේම උපන් බැවින් ඥාතියෙකු බඳු වූ දාසිය ‘ඥාති දාසිය’ නම් වේ. පූති (කුණු වූ) ස්වභාවයෙන්ම හඳුනාගත යුතු දෝෂය ‘අභිදෝෂ’ නම් වේ, එයම ‘ආභිදෝසික’ නම් වේ. නැතහොත් අලුයම් කාලයට පත් වූ, කාලය ඉක්ම ගිය දෙය ‘ආභිදෝසික’ නම් වේ. එබැවින් ‘එක් රැයක් ඉක්ම ගිය’ යනාදිය කීහ. පූති වූ ස්වභාවය නිසා එය පරිභෝජනයට නුසුදුසුය. ‘අරියවෝහාරේන’ යනු ආර්යයන්ගේ ආචාර සමාචාර ක්‍රමයෙනි. ආර්යයෝ ස්ත්‍රීන්ට ‘සහෝදරිය’ (භගිනි) යන වචනයෙන් ආමන්ත්‍රණය කරති. ‘නිස්සට්ඨපරිග්ගහං’ යනු ඇලය (ආශාව) අත්හළ තැනැත්තායි. (පිළිකුල් බැවින්) ‘පැවසීම වටී’ යයි කීවේ ඒ කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැති බැවිනි, මෙහිදී විශේෂයෙන්ම එම වස්තුව පරිභෝජනයට නුසුදුසු බැවිනි. ‘නිමීයති’ යනු හඳුනාගනු ලැබීමයි, එනම් නිමිත්තයි. ඒ ආකාරයෙන් හඳුනාගත් ලක්ෂණය ‘ආකාරය වටහා ගත්තේය’ යනුවෙන් පැවසීය.

---

300. ඝරං [Pg.142] පවිසිත්වාති ගෙහසාමිනියා නිසීදිතබ්බට්ඨානභූතං අන්තොගෙහං පවිසිත්වා. ආලපනෙති දාසිජනස්ස ආලපනෙ. බහි නික්ඛමන්තාති යථාවුත්තඅන්තොගෙහතො බහි නික්ඛමන්තියො. ඝරෙසු සාලා හොන්තීති ඝරෙසු එකමන්තෙ භොජනසාලා හොන්ති පාකාරපරික්ඛිත්තා සුසංවිහිතද්වාරබන්ධා සුසම්මට්ඨවාලිකඞ්ගණා.

300. ‘ඝරං පවිසිත්වා’ යනු ගෘහණියට වාඩි වීමට ඇති ස්ථානය වූ ඇතුළු ගෙට පිවිසීමයි. ‘ආලපනේ’ යනු දාස ජනයාගේ ඇමතීමෙහිය. ‘බහි නික්ඛමන්තී’ යනු කලින් කී ඇතුළු ගෙයින් බැහැරට පැමිණෙන අයයි. ‘ගෙවල්වල ශාලා ඇත’ යනු නිවෙස්වල එක් පසෙක භෝජන ශාලා තිබේ. ඒවා ප්‍රාකාරයකින් වට වූ, මැනවින් සවි කළ දොරවල් සහිත සහ මැනවින් අතුගා වැලි අතුරා ඇති මිදුල් සහිත ස්ථාන වේ.

---

අනොකප්පනං අසද්දහනං. අමරිසනං අසහනං. අනාගතවචනං අනාගතසද්දප්පයොගො, අත්ථො පන වත්තමානකාලිකොව. තෙනාහ ‘‘පච්චක්ඛම්පී’’ති. අරියිද්ධියන්ති ‘‘පටිකූලෙ අපටිකූලසඤ්ඤී විහරතී’’ති (අ. නි. 5.144) එවං වුත්තඅරියිද්ධියං.

අනුකප්පනය යනු විශ්වාස නොකිරීමයි. අමරිසනය යනු ඉවසිය නොහැකි බවයි. 'අනාගත වචනය' යනු අනාගත කාල ශබ්ද ප්‍රයෝගයක් වුවද, එහි අර්ථය වර්තමාන කාලයට අයත් වේ. එබැවින් 'පච්චක්ඛම්පි' (ප්‍රත්‍යක්ෂ වූවද) යයි කියන ලදී. 'අරියිද්ධිය' යනු 'පිළිකුල් වූ දෙයෙහි නොපිළිකුල් සංඥා ඇතිව වෙසෙයි' යනුවෙන් වදාරන ලද ආර්ය සෘද්ධියයි.

---

පූතිකුම්මාසො ඡඩ්ඩනීයධම්මො තස්ස ගෙහතො ලද්ධොපි න දාතබ්බයුත්තකො දාසිජනෙන දින්නොති ආහ ‘‘දෙය්‍යධම්මවසෙන නෙව දානං අලත්ථම්හා’’ති. ‘‘ඉමෙහි මුණ්ඩකෙහී’’තිආදිනා නිත්ථුනනවචනෙන පච්චක්ඛානං අත්ථතො ලද්ධමෙව, තස්ස පන උජුකඵාසුසමාචාරවසෙන අලද්ධත්තා වුත්තං ‘‘න පච්චක්ඛාන’’න්ති. තෙනාහ – ‘‘පටිසන්ථාරවසෙන පච්චක්ඛානම්පි න අලත්ථම්හා’’ති. ‘‘නෙව දාන’’න්තිආදි පච්චාසීසාය අක්ඛන්තියා ච වුත්තං විය පචුරජනො මඤ්ඤෙය්‍යාති තන්නිවත්තනත්ථං අධිප්පායමස්ස විවරිතුං ‘‘කස්මා පනා’’තිආදි වුත්තං. සුත්තිකාපටිච්ඡන්නන්ති සිප්පිකාඡදාහි ඡන්නං.

කුණු වූ කොල්ලු කැඳ (පූතිකුම්මාස) යනු ඉවත දැමිය යුතු දෙයකි. එය ඇගේ නිවසින් ලැබුණද දානයක් ලෙස දීමට නුසුදුසු වූ බැවින්, දාසි ජනයා විසින් දෙන ලද හෙයින් 'දෙය්‍යධර්මයක් වශයෙන් දානයක් නොලැබුවෙමු' යි කියන ලදී. 'මේ හිස් මුඩු කළවුන් විසින්' යනාදී නින්දා වචන සහිත ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් අර්ථය වශයෙන් ලැබුණක් වුවද, ඍජු වූ සුවදායක පිළිවෙතක් ලෙස නොලැබුණු බැවින් 'ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොවේ' යයි කියන ලදී. එබැවින් 'පිළිසඳර වශයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් පවා නොලැබුවෙමු' යි පවසන ලදී. 'දානයක්ම නොවේ' යනාදිය බලාපොරොත්තු සහිත අමනාපයෙන් පවසන ලද්දක් යැයි සාමාන්‍ය ජනයා සිතිය හැකි බැවින්, එය වැළැක්වීමට 'කුමක් හෙයින්ද?' යනාදිය පවසන ලදී. 'සුත්තිකාපටිච්ඡන්න' යනු බෙල්ලන්ගේ කටුවලින් වසන ලද යන්නයි.

---

උක්කට්ඨඑකාසනිකතායාති ඉදං භූතකථනමත්තං ථෙරස්ස තථාභාවදීපනතො. මුදුකස්සපි හි එකාසනිකස්ස යාය නිසජ්ජාය කිඤ්චිමත්තං භොජනං භුත්තං, වත්තසීසෙනපි තතො වුට්ඨිතස්ස පුන භුඤ්ජිතුං න වට්ටති. තෙනාහ තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො ‘‘ආසනං වා රක්ඛෙය්‍ය භොජනං වා’’ති. උක්කට්ඨසපදානචාරිකොති පුරතො පච්ඡතො ච ආහටභික්ඛම්පි අග්ගහෙත්වා බහිද්වාරෙ ඨත්වා පත්තවිස්සජ්ජනමෙව කරොති. එතෙනෙව ථෙරස්ස උක්කට්ඨපිණ්ඩපාතිකභාවො දීපිතො. තෙනාහ – ‘‘ස්වාතනාය භික්ඛං නාම නාධිවාසෙතී’’ති. අථ කස්මා අධිවාසෙසීති ආහ ‘‘මාතු අනුග්ගහෙනා’’තිආදි. පණ්ඩිතා හි මාතාපිතූනං ආචරියුපජ්ඣායානං වා කාතබ්බං අනුග්ගහං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා ධුතඞ්ගසුද්ධිකා න භවන්ති.

'උක්කට්ඨ ඒකාසනිකතා' යනු තෙරුන් වහන්සේගේ තත්ත්වය පැහැදිලි කිරීම පිණිස කරන ලද සත්‍ය කතාවක් පමණි. මෘදු ඒකාසනිකයකු වුවද යම් අසුනක හිඳ ස්වල්ප මාත්‍ර වූ ආහාරයක් අනුභව කළේ නම්, වතක් වශයෙන් එයින් නැගී සිටි පසු නැවත අනුභව කිරීම සුදුසු නොවේ. එබැවින් තිපිටක චූළාභය තෙරුන් වහන්සේ 'අසුන හෝ රැකිය යුතුය, නැතහොත් ආහාරය හෝ රැකිය යුතුය' යයි වදාළහ. 'උක්කට්ඨ සපදානචාරික' තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියෙන් හෝ පසුපසින් ගෙනෙන ලද භික්ෂාව (ආහාරය) පවා පිළි නොගෙන, දොරටුවෙන් පිටත සිට පාත්‍රය ඉවතට හැරවීමම කරයි. මෙයින් තෙරුන් වහන්සේගේ උත්කෘෂ්ට පිණ්ඩපාතික භාවය දැක්වේ. එබැවින් 'පසුදින සඳහා දානයක් පිළි නොගනිති' යි කියන ලදී. එසේ නම් කුමක් හෙයින් පිළිගත්තේ දැයි විමසූ විට 'මවට අනුග්‍රහයක් පිණිස' යනාදිය වදාරන ලදී. නුවණැත්තෝ මවුපියන්ගේ හෝ ආචාර්ය උපාධ්‍යායන්ගේ අනුග්‍රහය නොසලකා හැර ධුතාංග ශුද්ධිය රකින්නෝ නොවෙති.

---

301. පයුත්තන්ති වද්ධිවසෙන පයොජිතං, තද්ධිතලොපං කත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං යථා අඤ්ඤත්ථාපි ‘‘පිතාමහං ධනං ලද්ධා, සුඛං ජීවති සඤ්චයො’’ති[Pg.143]. ජෙට්ඨකිත්ථියොති පධානිත්ථියො. ඉතොති ඉමස්මිං කුලෙ අනුභවිතබ්බවිභවසම්පත්තිතො. අඤ්ඤතොති ඉමස්ස දින්නත්තා අඤ්ඤස්මිං කුලෙ අනුභවිතබ්බසම්පත්තිතො.

301. 'පයුත්ත' යනු පොළිය සඳහා යොදවන ලද යන්නයි. වෙනත් තැනක 'පියාගෙන් ලද ධනය ලබා සන්තෝෂයෙන් ජීවත් වේ' යයි කියන්නාක් මෙන්, මෙහිදී තද්ධිත ලෝපයෙන් පවසන ලද්දක් ලෙස දත යුතුය. 'ජෙට්ඨක ඉත්ථියෝ' යනු ප්‍රධාන ස්ත්‍රීන්ය. 'ඉතෝ' යනු මේ කුලයේ අනුභව කළ යුතු වස්තු සම්පත්තියයි. 'අඤ්ඤතෝ' යනු මෙයට දෙන ලද බැවින් වෙනත් කුලයක අනුභව කළ යුතු සම්පත්තියයි.

---

302. චිත්තවිචිත්තන්ති කප්පනාය චෙව අරහරූපෙන අලඞ්කාරාදිනා ච චිත්තිතඤ්චෙව විචිත්තිතඤ්ච. වණකායන්ති වණභූතං කායං. සමන්තතො උස්සිතන්ති හෙට්ඨිමකායවසෙන හෙට්ඨා උපරි ච සන්නිස්සිතං. නිච්චාතුරන්ති අභිණ්හප්පටිපීළිතං, සදා දුක්ඛිතං වා. බහුසඞ්කප්පන්ති රාගවත්ථුභාවෙන අභිජනෙහි හාවභාවවිලාසවසෙන, ආමිසවසෙන ච සොණසිඞ්ගාලාදීහි බහූහි සඞ්කප්පෙතබ්බං. ඨිතීති අවට්ඨානං අවිපරිණාමො නත්ථි. තෙනාහ – ‘‘භිජ්ජනධම්මතාව නියතා’’ති, පරිස්සවභාවාපත්ති චෙව විනාසපත්ති ච එකන්තිකාති අත්ථො.

302. 'චිත්ත විචිත්ත' යනු මනඃකල්පිතයෙන් මෙන්ම රන් රුවන් ආදී අලංකාරයෙන්ද විචිත්‍රවත් කරන ලද යන්නයි. 'වණකාය' යනු තුවාලයක් බඳු වූ ශරීරයයි. 'සමන්තතෝ උස්සිත' යනු යට කය නිසා යටත් උඩත් ඇසුරු කොට පිහිටි යන්නයි. 'නිච්චාතුර' යනු නිරතුරුව පෙළෙන ලද නොහොත් සැමවිටම දුකට පත් වූ යන්නයි. 'බහුසංකප්ප' යනු රාගයට වස්තු වන බැවින් අභිජනනයන් විසින් හාව-භාව-විලාස මගින්ද, ආමිස වශයෙන් සිවලුන් ආදී බොහෝ සතුන් විසින්ද සිතිය යුතු වූ යන්නයි. 'ඨිති' යනු පැවැත්මක් හෝ වෙනස් නොවීමක් නැත. එබැවින් 'බිඳී යන ස්වභාවයම නියතය' යි කියන ලදී. වැගිරෙන ස්වභාවයට පත්වීමත්, විනාශයට පත්වීමත් ඒකාන්ත වේ යනු මෙහි අර්ථයයි.

---

චිත්තකතම්පීති ගන්ධාදීහි චිත්තකතම්පි. රූපන්ති සරීරං.

'චිත්තකතම්පි' යනු සුවඳ විලවුන් ආදියෙන් අලංකාර කරන ලද යන්නයි. 'රූප' යනු ශරීරයයි.

---

අලත්තකකතාති පිණ්ඩිඅලත්තකෙන සුවණ්ණකතා. තෙනාහ ‘‘අලත්තකෙන රඤ්ජිතා’’ති. චුණ්ණකමක්ඛිතන්ති දොසනීහරණෙහි තාපදහනාදීහි කතාභිසඞ්ඛාරමුඛං ගොරොචනාදීහි ඔභාසනකචුණ්ණෙහි මක්ඛිතං, තෙනාහ ‘‘සාසපකක්කෙනා’’තිආදි.

'අලත්තක කත' යනු ලාකඩ (අලත්තක) පිඬු මගින් රන්වන් කරන ලද යන්නයි. එබැවින් 'ලාකඩින් සායම් කරන ලද' යයි කියන ලදී. 'චුණ්ණක මක්ඛිත' යනු දොස් දුරු කරන තැවීම් හා දවීම් ආදියෙන් කරන ලද පිළියම් සහිතව, ගෝරෝචන ආදී දීප්තිමත් කරන සුණු (කුඩු) තවරන ලද යන්නයි. එබැවින් 'අබ කල්කයෙන්' යනාදිය පවසන ලදී.

---

රසොදකෙනාති සරලනිය්‍යාසරසමිස්සෙන උදකෙන. ආවත්තනපරිවත්තෙ කත්වාති ආවත්තනපරිවත්තනවසෙන නතෙ කත්වා. අට්ඨපදකරචනායාති භිත්තිකූටද්ධචන්දාදිවිභාගාය අට්ඨපදකරචනාය.

'රසෝදක' යනු පයින් (සරල) ගස්වල දුම්මල යුෂ මිශ්‍ර ජලයයි. 'ආවත්තන පරිවත්ත කත්වා' යනු කරකැවීම් හා පෙරළීම් මගින් නැමුණු ආකාරයට සකස් කොට යන්නයි. 'අට්ඨපදකරචනාය' යනු බිත්ති, කූට, අර්ධචන්ද්‍ර ආදී අංග බෙදීමෙන් යුත් අටපට්ටම් හැඩයේ නිර්මාණයන්ය.

---

විරවමානෙති ‘‘අයං පලායති, ගණ්හ ගණ්හා’’ති විරවමානෙ. හිරඤ්ඤසුවණ්ණඔරොධෙති වත්තබ්බං.

'විරවමානේ' යනු 'මේ මොහු පලා යයි, අල්ලන්න අල්ලන්න' යයි මොරගසන කල්හිය. 'හිරඤ්ඤසුවණ්ණ ඔරෝධ' (රන් රුවන් සහ අන්තඃපුරය) යයි කිව යුතුය.

---

303. උස්සිතාය උස්සිතායාති කුලවිභවබාහුසච්චපඤ්ඤාසම්පත්තියා උග්ගතාය උග්ගතාය. අභිලක්ඛිතො උළාරභාවෙන.

303. 'උස්සිතාය උස්සිතාය' යනු කුල සම්පත්තිය, වෛභවය, බහුශ්‍රැත භාවය හා ප්‍රඥා සම්පත්තියෙන් උසස් වූ උසස් වූ යන්නයි. උදාර භාවයෙන් යුක්තව හඳුනා ගන්නා ලදී.

---

304. පරිජුඤ්ඤානීති පරිහානානි. යෙ බ්‍යාධිනා අභිභූතා සත්තා ජිණ්ණකප්පා වයොහානිසත්තා විය හොන්ති, තතො නිවත්තෙන්තො ‘‘ජරාජිණ්ණො’’ති ආහ. වයොවුඩ්ඪො, න සීලාදිවුඩ්ඪො. මහත්තං ලාති ගණ්හාතීති මහල්ලකො, ජාතියා මහල්ලකො, න විභවාදිනාති ජාතිමහල්ලකො[Pg.144]. ද්වත්තිරාජපරිවත්තසඞ්ඛාතං අද්ධානං කාලං ගතො වීතිවත්තොති අද්ධගතො. තථා ච පඨමවයං මජ්ඣිමවයඤ්ච අතීතො හොතීති ආහ ‘‘අද්ධානං අතික්කන්තො’’ති. ජිණ්ණාදිපදෙහි පඨමවයමජ්ඣිමවයස්ස බොධිතත්තා අනුප්පත්තතාවිසිට්ඨො වය-සද්දො ඔසානවයවිසයොති ආහ ‘‘පච්ඡිමවයං අනුප්පත්තො’’ති.

304. 'පරිජුඤ්ඤානි' යනු පිරිහීම්ය. යම් සත්වයෝ ව්‍යාධියෙන් මඩන ලද්දාහු දිරා ගියවුන් මෙන් වයස පිරිහී ගිය සත්වයන් බඳු වෙත්ද, එයින් වෙන් කිරීම සඳහා 'ජරාජිණ්ණ' යයි පවසන ලදී. ඔහු වයසින් වැඩුණු අයෙකි, ශීලාදියෙන් වැඩුණු අයෙක් නොවේ. 'මහත්තම' ලබා ගන්නා (ග්‍රහණය කරන) බැවින් 'මහල්ලක' නම් වේ. ඔහු ජාතියෙන් (උපතින්) මහල්ලෙකි, විභවයෙන් (ධනයෙන්) නොවන බැවින් 'ජාතිමහල්ලක' නම් වේ. රජවරුන් දෙතුන් දෙනෙකුගේ කාලයක් ඉක්මවා ගිය බැවින් 'අද්ධගත' නම් වේ. එසේම පළමු වයස හා මැද වයස ඉක්මවා ගිය බැවින් 'අධ්වනය ඉක්මවා ගිය' යයි කියන ලදී. 'ජිණ්ණ' ආදී පද මගින් පළමු හා මැද වයස් දක්වා ඇති බැවින්, මෙහි 'වය' යන වචනය අවසන් වයස ගැන කියවෙතැයි සලකා 'පශ්චිම වයසට පැමිණි' යයි වදාරන ලදී.

---

‘‘අප්පිච්ඡො, අප්පඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සො’’ති (අ. නි. 10.11) එවමාදීසු විය අප්ප-සද්දො අභාවත්ථොති අධිප්පායෙනාහ ‘‘අප්පාබාධොති අරොගො, අප්පාතඞ්කොති නිද්දුක්ඛො’’ති. අප්පත්ථො වා ඉධ, තත්ථාපි අප්ප-සද්දො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි ‘‘යො හි, ගහපති, ඉමං පූතිකායං පරිහරන්තො මුහුත්තම්පි ආරොග්‍යං පටිජානෙය්‍ය කිමඤ්ඤත්‍ර බාල්‍යා’’ති (සං. නි. 3.1) සුත්තපදං සමත්ථිතං හොති. විපච්චනං විපාකො, සො එව වෙපාකො. සමො වෙපාකො එතිස්සා අත්ථීති සමවෙපාකිනී, තාය. තෙනෙව සමවෙපාකිනිභාවෙන සබ්බම්පි සම්මදෙව ගණ්හාති ධාරෙතීති ගහණී. ගහණිසම්පත්තියා හි යථාභුත්තආහාරො සම්මදෙව ජීරන්තො සරීරෙ තිට්ඨති, නො අඤ්ඤථා භුත්තභුත්තො ආහාරො ජීරති ගහණියා තික්ඛභාවෙන. තථෙව තිට්ඨතීති භුත්තාකාරෙනෙව තිට්ඨති ගහණියා මන්දභාවතො. භත්තච්ඡන්දො උප්පජ්ජතෙව භුත්තආහාරස්ස සම්මා පරිණාමං ගතත්තා. තෙනෙවාති සමවෙපාකිනිභාවෙනෙව. පත්තානං භොගානං පරික්ඛියමානං න සහසා එකජ්ඣංයෙව පරික්ඛයං ගච්ඡන්ති, අථ ඛො අනුක්කමෙන, තථා ඤාතයොපීති ආහ ‘‘අනුපුබ්බෙනා’’ති. ඡාතකභයාදිනාති ආදි-සද්දෙන බ්‍යාධිභයාදිං සඞ්ගණ්හාති.

'අප්පිච්ඡ' (අල්පේච්ඡ), 'අප්පඩංසමකස...' (මැසි මදුරුවන් රහිත) යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි 'අප්ප' ශබ්දය නැති යන අර්ථයේ යෙදෙන බව දක්වමින් 'අප්පාබාධ යනු නිරෝගී බවය, අප්පාතංක යනු දුක් රහිත බවය' යයි කියන ලදී. එසේත් නැතහොත් මෙහි 'අල්ප' යන අර්ථයම ගත යුතුය. එවිට, 'ගෘහපතිය, මේ කුණු කය දරා සිටින යමෙක් සුළු මොහොතක් හෝ නිරෝගී යයි පවසයි නම් එය අනුවණකමක් මිස අන් කිමෙක්ද' යන සූත්‍ර පාඨය තහවුරු වේ. 'විපච්චන' යනු විපාක දීමයි, එයම 'වේපාක' නම් වේ. සම වූ ආහාර පැසවීමක් ඇයට (කුස ගින්නට) ඇති බැවින් 'සමවේපාකිනී' නම් වේ. එම සම වූ පැසවීම් ස්වභාවය නිසාම සියල්ල මැනවින් ග්‍රහණය කර ගන්නා බැවින් 'ගහණී' නම් වේ. ජීරණ ශක්තිය (ගහණිය) සම්පූර්ණ වූ විට අනුභව කළ ආහාරය මැනවින් දිරවා ශරීරයේ රඳා පවතී. ගහණිය තියුණු වූ විට ආහාර වහා දිරා යයි, එසේ නොවූ විට අනුභව කළ ආහාරය එලෙසම පවතී. ගහණිය මන්දගාමී වීම නිසා ආහාරය අනුභව කළ ආකාරයෙන්ම පවතී. අනුභව කළ ආහාරය මැනවින් දිරවීමට පත් වූ විට ආහාර රුචිය (භත්තච්ඡන්ද) උපදී. එම සමව ආහාර පැසවන ස්වභාවය නිසාම ලැබුණු භෝගයන් ක්ෂය වන විට ඒවා එකවරම ක්ෂය වී නොගොස් අනුපිළිවෙළින් ක්ෂය වේ. ඥාතීන් සම්බන්ධයෙන්ද එසේමය යන අරුතින් 'අනුපූර්වයෙන්' යයි පවසන ලදී. 'සාගිනි බිය' (ඡාතකභය) යනාදී තැන 'ආදි' ශබ්දයෙන් රෝග බිය ආදියද ඇතුළත් වේ.

---

305. උද්දෙසසීසෙන නිද්දෙසො ගහිතොති ආහ ‘‘ධම්මනිද්දෙසා උද්දිට්ඨා’’ති. යස්මා වා යෙ ධම්මා උද්දිසිතබ්බට්ඨෙන ‘‘උද්දෙසා’’ති වුච්චන්ති. තෙව ධම්මා නිද්දිසිතබ්බට්ඨෙන නිද්දෙසාති ‘‘ධම්මනිද්දෙසා උද්දිට්ඨා’’ති අත්ථො වුත්තො. අථ වා යෙ ධම්මා අනිච්චතාදිවිභාවනවසෙන උද්ධං උද්ධං දෙසෙස්සන්ති, තෙ ධම්මා තථෙව නිස්සෙසතො දෙසෙස්සන්තීති එවං උද්දෙසනිද්දෙසපදානං අනත්ථන්තරතා වෙදිතබ්බා. තත්ථාති ජරාමරණසන්තිකෙ. අද්ධුවොති නිද්ධුවො න ථිරො, අනිච්චොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ධුවට්ඨානවිරහිතො’’ති, අජාතාභූතාසඞ්ඛතධුවභාවකාරණවිවිත්තොති අත්ථො. උපනීය්‍යතීති වා [Pg.145] ජරාමරණෙන ලොකො සම්මා නීයති, තස්මා අද්ධුවොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තායිතුන්ති ජාතිආදිබ්‍යසනතො රක්ඛිතුං සමත්ථෙන ඉස්සරෙන අත්තනා විරහිතොති. ‘‘ඉමං ලොකං ඉතො වට්ටදුක්ඛතො මොචෙස්සාමි, ජරාබ්‍යාධිමරණානං තං අධිභවිතුං න දස්සාමී’’ති එවං අභිසරතීති අභිස්සරණං, ලොකස්ස සුඛස්ස දාතා හිතස්ස විධාතා කොචි ඉස්සරො, තදභාවතො ආහ ‘‘අනභිස්සරොති අසරණො’’ති. නිස්සකො මමායිතබ්බවත්ථුඅභාවතො, තෙනාහ ‘‘සකභණ්ඩවිරහිතො’’තිආදි. තණ්හාය වසෙ ජාතො තණ්හාය විජිතොති කත්වා ‘‘තණ්හාය දාසො’’ති වුත්තං.

305. උද්දේස ශීර්ෂයෙන් නිද්දේසය ගන්නා ලදී යන අදහසින් ‘‘ධර්ම නිද්දේසයන් උදෙසන ලදී’’ (ධම්මනිද්දේසා උද්දිට්ඨා) යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතිනම් යම් ධර්මයන් උදෙසිය යුතු අර්ථයෙන් ‘‘උද්දේස’’ යැයි කියනු ලද්දේද, එම ධර්මයන්ම විස්තර කළ යුතු අර්ථයෙන් නිද්දේස වන බැවින් ‘‘ධර්ම නිද්දේසයන් උදෙසන ලදී’’ යන අර්ථය කියන ලදී. එසේත් නැතිනම් යම් ධර්ම කෙනෙක් අනිත්‍යතාදී විභාවන වශයෙන් ඉහළින් ඉහළට දේශනා කරනු ලබත්ද, ඒ ධර්මයන් එලෙසින්ම ශේෂයක් නැතිව දේශනා කරනු ලබන්නේය යනුවෙන් මෙසේ උද්දේස හා නිද්දේස පදයන්ගේ අර්ථයෙහි වෙනසක් නොමැති බව දත යුතුය. ‘තත්ථ’ යනු ජරා මරණ සමීපයෙහිය. ‘අද්ධුවෝ’ යනු ස්ථීර නොවන, අස්ථීර වූ යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘‘ස්ථීර වූ ස්ථානයකින් තොර වූ’’ (ධුවට්ඨානවිරහිතෝ) යැයි පවසන ලදී. නූපන්, නොවූ, අසංඛත වූ ස්ථීර භාවයට හේතුවෙන් තොර වූ යන අර්ථයයි. ‘උපනීය්‍යතී’ යනු ජරා මරණයන් විසින් ලෝකයා මනාකොට ගෙන යනු ලැබේ, එබැවින් අස්ථීරය යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ‘තායිතුං’ යනු ජාති ආදී ව්‍යසනයන්ගෙන් ආරක්ෂා කිරීමට දක්ෂ වූ ඊශ්වරයෙකුගෙන් තමා තොර වූ බැවිනි. ‘‘මේ ලෝකය මේ වට්ට දුකෙන් මුදවන්නෙමි, ජරා ව්‍යාධි මරණයන්ට මෙය යටපත් කිරීමට ඉඩ නොදෙන්නෙමි’’ යැයි මෙසේ පිහිට වන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘අභිස්සරණ’ නම් වේ. ලෝකයාට සැප ලබා දෙන්නා වූ, හිත සලසන්නා වූ යම් ඊශ්වරයෙක් වෙයිද, ඔහු නොමැති බැවින් ‘‘අනභිස්සරෝ යනු අසරණ වූ’’ යැයි පවසන ලදී. ‘නිස්සකෝ’ යනු තමාගේ යැයි මමායනය කළ යුතු වස්තුවක් නොමැති බැවිනි. එබැවින් ‘‘තම බඩු බාහිරාදියෙන් තොර වූ’’ (සකභණ්ඩවිරහිතෝ) යනාදිය පවසන ලදී. තෘෂ්ණාවට වසඟ වූ බැවින් හා තෘෂ්ණාව විසින් පරාජය කරන ලද බැවින් ‘‘තෘෂ්ණාවට දාසයෙක්’’ (තණ්හාය දාසෝ) යැයි පවසන ලදී.

---

306. හත්ථිවිසයත්තා හත්ථිසන්නිස්සිතත්තා වා හත්ථිසිප්පං ‘‘හත්ථී’’ති ගහිතන්ති ආහ – ‘‘හත්ථිස්මින්ති හත්ථිසිප්පෙ’’ති, සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සාතිසයං ඌරුබලං එතස්ස අත්ථීති ඌරුබලීති ආහ – ‘‘ඌරුබලසම්පන්නො’’ති, තමෙවත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘යස්ස හී’’තිආදි වුත්තං. අභින්නං පරසෙනං භින්දතො භින්නං සකසෙනං සන්ධාරයතො උපත්ථම්භයතො. බාහුබලීති එත්ථාපි ‘‘යස්ස හි ඵලකඤ්ච ආවුධඤ්ච ගහෙත්වා’’තිආදිනා අත්ථො වත්තබ්බො, ඉධ පන පරහත්ථගතං රජ්ජං ආහරිතුං බාහුබලන්ති යොජනා. යථා හි ‘‘ඌරුබලී’’ති එත්ථාපි බාහුබලං අනාමසිත්වා අත්ථො, එවං ‘‘බාහුබලී’’ති එත්ථ ඌරුබලං අනාමසිත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො, ආහිතො අහංමානො එත්ථාති අත්තා, අත්තභාවො. අලං සමත්ථො අත්තා එතස්සාති අලමත්ථොති ආහ ‘‘සමත්ථඅත්තභාවො’’ති.

306. ඇතුන් විෂය වූ බැවින් හෝ ඇතුන් ඇසුරු කළ බැවින් හෝ ඇත් ශිල්පය ‘‘හත්ථී’’ (ඇතුන්) ලෙස ගන්නා ලදැයි පවසන ලදී. ඒ බව ‘‘ඇත් ශිල්පයෙහි’’ (හත්ථිස්මිං) යනුවෙන් ද, සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘ඌරුබලී’ යනු මොහුට අතිශයින්ම ඌරු බලයක් ඇත යන අර්ථයෙන් ‘‘ඌරු බලයෙන් යුක්ත වූ’’ (ඌරුබලසම්පන්නෝ) යැයි පවසන ලදී. එම අර්ථයම පැහැදිලි කර දැක්වීමට ‘‘යමෙකුට වනාහි’’ (යස්ස හි) යනාදිය පවසන ලදී. ‘අභින්නං’ යනු සතුරු සේනාව බිඳින්නා වූ හා බිඳුණු තම සේනාව රඳවා ගන්නා වූ (නැවත ශක්තිමත් කරන්නා වූ) යන්නයි. ‘බාහුබලී’ යන්නෙහි ද ‘‘යමෙක් පලිහ හා ආයුධ ගෙන’’ යනාදී වශයෙන් අර්ථය කිව යුතුය. මෙහිදී නම් පරහස්තයට ගිය රාජ්‍යය ගෙන ඒමට ඇති බාහු බලය යනුවෙන් යෙදේ. යම් සේ ‘‘ඌරුබලී’’ යන්නෙහි ද බාහු බලය ස්පර්ශ නොකර අර්ථය වේද, එසේම ‘‘බාහුබලී’’ යන්නෙහි ද ඌරු බලය ස්පර්ශ නොකර අර්ථය දත යුතුය. තමා කෙරෙහි අභිමානය තබන ලද බැවින් ‘අත්තා’ යනු ආත්මභාවයයි. තමාට සමර්ථ වූ ආත්මය (ශරීරය) මොහුට ඇත යන අර්ථයෙන් ‘අලමත්ථෝ’ යනු ‘‘සමර්ථ ආත්මභාවයක් ඇති’’ (සමත්ථඅත්තභාවෝ) යැයි පවසන ලදී.

---

පරියොධායාති වා පරිතො ආරක්ඛං ඔදහිත්වා. ‘‘සංවිජ්ජන්තෙ ඛො, භො රට්ඨපාල, ඉමස්මිං රාජකුලෙ හත්ථිකායාපි…පෙ… වත්තිස්සන්තී’’ති ඉදම්පි සො රාජා උපරි ධම්මුද්දෙසස්ස කාරණං ආහරන්තො ආහ.

‘පරියෝධායා’ යනු හාත්පසින් ආරක්ෂාව යොදවාය. ‘‘භවත් රට්ඨපාලය, මේ රාජකුලයෙහි ඇත් සේනාවෝ ද සිටිති... පවතිනු ඇත’’ යන මෙහි ද ඒ රජතුමා මතු ධර්මෝද්දේශයට හේතු දක්වමින් පැවසීය.

---

වුත්තස්සෙව අනු පච්ඡා ගායනවසෙන කථනං අනුගීති. තා පන ගාථා ධම්මුද්දෙසානං දෙසනානුපුබ්බිං අනාදියිත්වාපි යථාරහං සඞ්ගණ්හනවසෙන අනුගීතාති ආහ ‘‘චතුන්නං ධම්මුද්දෙසානං අනුගීති’’න්ති.

පවසන ලද දෙයම අනුව පසුව ගායනා කිරීමේ වශයෙන් පැවසීම ‘අනුගීති’ නම් වේ. එම ගාථාවන් ධර්මෝද්දේශයන්ගේ දේශනා අනුපිළිවෙළ නොගෙන ද සුදුසු පරිදි සංග්‍රහ කිරීම් වශයෙන් අනුගීති කරන ලද බව ‘‘සිව්වැදෑරුම් ධර්මෝද්දේශයන්ගේ අනුගීතිය’’ (චතුන්නං ධම්මුද්දේසානං අනුගීතිං) යනුවෙන් පවසන ලදී.

---

307. එකන්ති එකජාතියං. වත්ථුකාමකිලෙසකාමා විසයභෙදෙන භින්දිත්වා තථා වුත්තාති දට්ඨබ්බො.

307. ‘ඒකං’ යනු එක් ජාතියකය. වස්තු කාම හා ක්ලේශ කාම වශයෙන් විෂය භේදයෙන් බෙදා එසේ පවසන ලදැයි දත යුතුය.

---

සාගරන්තෙනාති [Pg.146] සාගරපරියන්තෙන.

‘සාගරන්තේන’ යනු සාගරය කෙළවර කොට ඇති (මුහුද සීමා කොට ඇති) යන්නයි.

---

අහො වතාති සොචනෙ නිපාතො, ‘‘අහො වත පාපං කතං මයා’’තිආදීසු විය. අමරාතිආදීසු ආහූති කථෙන්ති. මතං උද්දිස්ස ‘‘අම්හ’’න්ති වත්තබ්බෙ සොකවසෙන ‘‘අමර’’න්ති වුච්චති.

‘අහෝ වත’ යනු ශෝක කිරීමේදී යෙදෙන නිපාතයකි. ‘‘අහෝ! මා විසින් පවක් කරන ලදී’’ යනාදී තැන්වල මෙනි. ‘අමරා’ යනාදී තැන්වල ‘ආහූ’ යනු පවසති යන්නයි. මළ තැනැත්තා උදෙසා ‘‘අම්හ’’ (අපේ) යැයි කිව යුතු තැන, ශෝකය නිසා ‘‘අමර’’ යැයි කියනු ලැබේ.

---

වොසානන්ති නිට්ඨං, පරියොසානන්ති අත්ථො. සාවාති පඤ්ඤා එව. ධනතොති සබ්බධනතො. උත්තමතරා සෙට්ඨා, තෙනෙවාහ ‘‘පඤ්ඤාජීවිං ජීවිතමාහු සෙට්ඨ’’න්ති (සං. නි. 1.246; සු. නි. 184).

‘වෝසානං’ යනු නිමාවයි, අවසානය (පරියෝසානං) යනු අර්ථයයි. ‘සාවා’ යනු ප්‍රඥාවමයි. ‘ධනතෝ’ යනු සියලු ධනයට වඩා යන්නයි. ‘උත්තමතරා’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨය. එබැවින්ම ‘‘ප්‍රඥාවෙන් ජීවත් වීම ශ්‍රේෂ්ඨතම ජීවිතය යැයි කියනු ලැබේ’’ (පඤ්ඤාජීවිං ජීවිතමාහු සෙට්ඨං) යැයි පවසන ලදී.

---

තෙසු පාපං කරොන්තෙසු සත්තෙසු, නිද්ධාරණෙ චෙතං භුම්මවචනං. පරම්පරායාති අත්තභාවපරම්පරාය. සංසාරං ආපජ්ජිත්වාති භවාදීසු සංසාරස්ස ආපජ්ජනහෙතුං ආපජ්ජන්තො පරලොකං උපෙති, පරලොකං උපෙන්තොව බහුවිධදුක්ඛසඞ්ඛාතං ගබ්භඤ්ච උපෙති. තාදිසස්සාති තථාරූපස්ස ගබ්භවාසදුක්ඛාදීනං අධිට්ඨානභූතස්ස අප්පපඤ්ඤස්ස අඤ්ඤො අප්පපඤ්ඤො ච අභිසද්දහන්තො හිතසුඛාවහන්ති පත්තියායන්තො.

‘තේසු’ යනු පව් කරන්නා වූ ඒ සත්ත්වයන් අතරය, මෙය නිර්ධාරණ සප්තමී විභක්තියයි. ‘පරම්පරායා’ යනු ආත්මභාව පරම්පරාවෙනි. ‘සංසාරං ආපජ්ජිත්වා’ යනු භව ආදියෙහි සංසාරයට පැමිණීමට හේතු උපදවමින් පරලොවට යයි. පරලොවට යන්නා වූම ඔහු විවිධ දුක් සංඛ්‍යාත ගර්භාෂයකට ද (මව්කුසකට ද) පැමිණෙයි. ‘තාදිසස්ස’ යනු එවැනි ස්වභාව ඇති ගර්භවාස දුක් ආදියට ඉලක්ක වූ අල්ප ප්‍රඥාවන්තයා කෙරෙහි, තවත් අල්ප ප්‍රඥාවන්තයෙකු විශ්වාස කරමින් එය හිත සුව පිණිස පවතී යැයි පිළිගනිමිනි.

---

‘‘පාපධම්මො’’ති වුත්තත්තා තාදිසස්ස පරලොකො නාම දුග්ගති එවාති ආහ ‘‘පරම්හි අපායලොකෙ’’ති.

‘‘පාපධම්මෝ’’ (පාපී ස්වභාවය ඇති) යැයි කී බැවින් එවැනි තැනැත්තාට පරලොව යනු දුගතියම බැවින් ‘‘පරලොව අපාය ලෝකයෙහි’’ (පරම්හි අපායලෝකේ) යැයි පවසන ලදී.

---

විවිධරූපෙනාති රූපසද්දාදිවසෙන තත්ථපි පණීතතරාදිවසෙන බහුවිධරූපෙන.

‘විවිධරූපේන’ යනු රූප, ශබ්ද ආදී වශයෙන් ද එහිම ඉතා ප්‍රණීත ආදී වශයෙන් ද විවිධ ආකාර වූ රූපයෙනි.

---

සාමඤ්ඤමෙවාති සමණභාවො එව සෙය්‍යො. එත්ථ ච ආදිතො ද්වීහි ගාථාහි චතුත්ථො ධම්මුද්දෙසො අනුගීතො. චතුත්ථගාථාය තතියො. පඤ්චමගාථාය දුතියො. ඡට්ඨගාථාය දුතියතතියා. සත්තමගාථාය පඨමො ධම්මුද්දෙසො අනුගීතො, අට්ඨමාදීහි පවත්තිනිවත්තීසු කාමෙසු නෙක්ඛම්මෙ ච යථාරහං ආදීනවානිසංසං විභාවෙත්වා අත්තනො පබ්බජ්ජකාරණං පරමතො දස්සෙන්තො යථාවුත්තධම්මුද්දෙසං නිගමෙති, තෙන වුත්තං ‘‘තා පන ගාථා ධම්මුද්දෙසානං දෙසනානුපුබ්බිං අනාදියිත්වාපි යථාරහං සඞ්ගණ්හනවසෙන අනුගීතා’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘සාමඤ්ඤමේවා’ යනු ශ්‍රමණ භාවයම ශ්‍රේෂ්ඨය. මෙහි මුල සිට ගාථා දෙකකින් සිව්වන ධර්මෝද්දේශය අනුගීති කරන ලදී. සිව්වන ගාථාවෙන් තෙවැන්න ද, පස්වන ගාථාවෙන් දෙවැන්න ද, හයවන ගාථාවෙන් දෙවන හා තෙවන ධර්මෝද්දේශයන් ද, හත්වන ගාථාවෙන් පළමු ධර්මෝද්දේශය ද අනුගීති කරන ලදී. අටවන ගාථාවේ සිට ප්‍රවෘත්ති හා නිවෘත්තීන්හි, කාමයන්හි හා නෙක්ඛම්මයෙහි සුදුසු පරිදි ආදීනව හා ආනිශංස විස්තර කොට, අන්‍යයන්ට වඩා තමා පැවිදි වීමට හේතුව දක්වමින් ඉහත කී ධර්මෝද්දේශය නිගමනය කරයි. එබැවින් ‘‘එම ගාථාවන් ධර්මෝද්දේශයන්ගේ දේශනා අනුපිළිවෙළ නොගෙන ද සුදුසු පරිදි සංග්‍රහ කිරීම් වශයෙන් අනුගීති කරන ලදී’’ යැයි පවසන ලදී. ඉතිරිය පහසුවෙන් දත හැකිය.

---

රට්ඨපාලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

රට්ඨපාල සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ගැඹුරු අරුත් පැහැදිලි කිරීම (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිමාවට පත් විය.

---

3. මඝදෙවසුත්තවණ්ණනා

3. මඝදේව සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

308. පුබ්බෙ [Pg.147] මඝදෙවො නාම රාජාති අතීතකාලෙ ඉමස්මිංයෙව කප්පෙ අනෙකවස්සසහස්සායුකෙසු මනුස්සෙසු පටිපාටියා උප්පන්නානං චතුරාසීතිසහස්සානං චක්කවත්තිරාජූනං ආදිපුරිසො මඝදෙවොති එවංනාමො රාජා.

308. ‘‘පෙර මඝදේව නම් රජෙක් විය’’ යනු අතීත කාලයෙහි මේ කල්පයෙහිම මිනිසුන්ගේ ආයුෂ අවුරුදු දහස් ගණනක් වූ සමයෙක, අනුපිළිවෙළින් උපන් අසූ හතර දහසක් සක්විති රජවරුන්ගේ ආදි පුරුෂයා වූ මඝදේව නම් රජු ය.

---

ධම්මොති රාජධම්මොති ලොකිකා වදන්ති. මහාබොධිනිධානපාරමිතාසඞ්ඛාතො පන ධම්මො අත්ථීති ධම්මිකො. ධම්මෙනාති ඤායෙන. තදා බ්‍රහ්මවිහාරාදිභාවනාධම්මස්ස රඤ්ඤො අනධිගතත්තා තස්සපි වා අනභිජ්ඣාදීහි සමානයොගක්ඛමත්තා වුත්තං ‘‘දසකුසලකම්මපථෙ ඨිතො’’ති. ධම්මන්ති ධම්මතො අනපෙතං. තථා හි ච සො පක්ඛපාතාභාවතො ‘‘සමො’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘සමං චරතී’’ති. පකතිනියාමෙනෙවාති පවෙණියා ආගතනියාමෙනෙව. යස්මා නිගමජනපදෙසු යෙභුය්‍යෙන ගහපතීනං සඞ්ගහො, තස්මා අට්ඨකථායං ‘‘ගහපතිකාන’’න්ත්වෙව වුත්තං. පාළියං පන අඤ්ඤමෙව නාගරචාරිත්තං, අඤ්ඤං නෙගමජනපදචාරිත්තන්ති තෙ විසුං ගහිතා ‘‘නෙගමෙසු චෙව ජනපදෙසු චා’’ති. පච්චුග්ගමනනිග්ගමනවසෙන උපොසථස්ස පටිහරණං පාටිහාරියො, සො එව පාටිහාරිකො, පක්ඛො. ඉමෙ දිවසාති ඉමෙ චත්තාරො දිවසා.

ලෞකිකයෝ 'ධර්මය' යනු 'රාජධර්මය' යැයි පවසති. මහාබෝධි සම්භාර පාරමිතා සංඛ්‍යාත වූ ධර්මය ඇත්තේ බැවින් ඔහු 'ධම්මික' (ධර්මවාදී) නම් වේ. 'ධම්මේන' යනු න්‍යායානුකූලව හෙවත් යුක්ති සහගතව යන්නයි. එකල බ්‍රහ්මවිහාරාදී භාවනා ධර්මයන් රජු විසින් අවබෝධ කර නොගත්ත ද, අභිධ්‍යාව ආදියෙන් තොර වීම නිසා ඔහුට ද සමාන යෝග්‍යතාවක් ඇති බැවින් 'දස කුසල කර්මපථයන්හි පිහිටියේය' යි කියන ලදී. 'ධම්මං' යනු ධර්මයෙන් බැහැර නොවන බවයි. එසේම ඔහු පක්ෂපාතී නොවන බැවින් 'සම' (සමාන) යැයි කියනු ලැබේ; ඒ නිසා 'සමව හැසිරෙයි' (සමං චරති) යි පැවසීය. 'පකති නියාමෙනෙව' යනු පරම්පරාගතව පැමිණි නියාමයෙන් ම ය. නිගම සහ ජනපදයන්හි වෙසෙන්නන් අතුරින් බොහෝ සෙයින් ගෘහපතියන්ට සංග්‍රහ කරන බැවින්, අටුවාවෙහි 'ගහපතිකානං' (ගෘහපතියන්ට) යැයි ම පවසන ලදී. පාලියෙහි නම් නගරයේ චාරිත්‍ර එකක් ද, නිගම හා ජනපදයේ චාරිත්‍ර තවත් එකක් ද වන බැවින් 'නිගමයන්හි ද ජනපදයන්හි ද' (නෙගමෙසු චෙව ජනපදෙසු චා) යනුවෙන් ඒවා වෙන් වෙන්ව ගන්නා ලදී. පිළිගැනීම හා නික්මීම වශයෙන් උපෝසථය රැකීම 'පාටිහාරිය' නම් වේ, එයම 'පාටිහාරික පක්ෂය' නම් වේ. 'මෙම දවස්' යනු මෙම සතර දිනයි (අටවක, තුදුස්වක, පසළොස්වක සහ පෙහොවය).

---

309. දෙවොති මච්චු අභිභවනට්ඨෙන. යථා හි දෙවො පකතිසත්තෙ අභිභවති, එවං මච්චු සත්තෙ අභිභවති. ‘‘අහං අසුකං මද්දිතුං ආගමිස්සාමි, ත්වං තස්ස කෙසෙ ගහෙත්වා මා විස්සජ්ජෙහී’’ති මච්චුදෙවස්ස ආණාකරා දූතා වියාති දූතාති වුච්චන්ති. අලඞ්කතපටියත්තායාති ඉදං අත්තනො දිබ්බානුභාවං ආවිකත්වා ඨිතායාති දස්සෙතුං වුත්තං. දෙවතාබ්‍යාකරණසදිසමෙව හොති න චිරෙනෙව මරණසම්භවතො. විසුද්ධිදෙවානන්ති ඛීණාසවබ්‍රහ්මානං. තෙ හි චරිමභවෙ බොධිසත්තානං ජිණ්ණාදිකෙ දස්සෙන්ති.

309. මැඩපැවැත්වීමේ අර්ථයෙන් මෘත්‍යුව 'දේව' නම් වේ. යම් සේ දෙවියෙක් ස්වභාවික සත්වයන් මැඩපවත්වයි ද, එමෙන්ම මරණය ද සත්වයන් මැඩපවත්වයි. 'මම අසවලා මර්ධනය කිරීමට පැමිණෙන්නෙමි, ඔබ ඔහුගේ කෙස්වලින් අල්ලාගෙන අත් නොහරින්න' යැයි පවසන මෘත්‍යු දේවයාගේ අණ ක්‍රියාත්මක කරන දූතයන් වැනි බැවින් 'දූතයෝ' යයි කියනු ලැබේ. 'සැරසී සැරසී සිටියා වූ' යන්නෙන් අදහස් කළේ තමන්ගේ දිව්‍යානුභාවය ප්‍රකට කරමින් සිටියා වූ යන්නයි. මරණය වැඩි කලක් නොගොස් සිදුවන බැවින් එය දේවතාවියකගේ අනාවැකියක් හා සමාන වේ. 'විසුද්ධි දේවයන්' යනු ක්ෂීණාශ්‍රව බ්‍රහ්මවරුන් ය. ඔවුහු අවසාන ආත්මයේ දී බෝධිසත්වයන්ට ජරාවට පත් වූවන් ආදිය දක්වති.

---

දුඛිතඤ්ච බ්‍යාධිතන්ති බ්‍යාධිභාවෙන සඤ්ජාතදුක්ඛන්ති අත්ථො. අන්තිමභවිකබොධිසත්තානං විසුද්ධිදෙවෙහි උපට්ඨාපිතභාවං උපාදාය තදඤ්ඤෙසං තෙහි අනුපට්ඨාපිතානම්පි පණ්ඩිතානං තථා වොහරිතබ්බතා පරියායසිද්ධාති ආහ ‘‘ඉමිනා පරියායෙනා’’ති.

'දුක්ඛිත වූ සහ ව්‍යාධිත වූ' යනු ව්‍යාධි ස්වභාවයෙන් හටගත් දුක යන අර්ථයයි. අවසාන භවයෙහි වසන බෝධිසත්වයන්ට විසුද්ධි දේවතාවන් විසින් (සතර පෙරනිමිති) පමුණුවන ලද බැවින්, ඔවුන් හැර අන්‍ය පණ්ඩිතයන්ට ද එසේ උපස්ථානයක් සිදු නොවුවත්, එවැනි ව්‍යවහාරයක් කිරීම පර්යාය වශයෙන් සිදුවන බැවින් 'මෙම පර්යායයෙන්' යැයි පැවසීය.

---

දිසම්පතීති [Pg.148] විභත්තිඅලොපෙන නිද්දෙසො, දිසාසීසෙන දෙසා වුත්තාති දෙසානං අධිපතිරාජාති අත්ථො. උත්තමඞ්ගෙ සිරසි රුහන්තීති උත්තමඞ්ගරුහා, කෙසා. තෙ පනෙත්ථ යස්මා පලිතත්තා අවිසෙසතො සබ්බපච්ඡිමවයසන්දස්සකා හොන්ති, තස්මා ‘‘වයොහරා’’ති වුත්තා.

'දිසම්පතී' යනු විභක්ති ලෝපයෙන් යුත් නිර්දේශයකි; දිශාවන් ප්‍රධාන කොට ඇති දේශයන්ට අධිපති රජු යනු එහි අර්ථයයි. උත්තමාංගය වූ හිසෙහි හටගන්නා බැවින් 'උත්තමංගරුහ' නම් වේ; එනම් කේශයන් ය. මෙහි දී ඒ කේශයන් පැසී තිබීම නිසා විශේෂයක් නොමැතිව මුළුමනින්ම අවසන් වයස දක්වන බැවින් 'වයෝහර' (වයස පැහැර ගන්නා) යැයි කියන ලදී.

---

පුරිසයුගො යස්මා තස්මිං වංසෙ සඤ්ජාතපුරිසට්ඨිතියා පරිච්ඡින්නො, තස්මා ආහ ‘‘වංසසම්භවෙ පුරිසෙ’’ති. රාජගෙහතො ආහටභික්ඛාය යාපෙන්තොති ඉමිනා කුමාරකපබ්බජ්ජාය උපගතභාවං දස්සෙති.

'පුරුෂ යුගය' යනු එම වංශයෙහි උපන් පුරුෂයන්ගේ පැවැත්මෙන් සීමා වූවකි; එබැවින් 'වංශයෙහි උපන් පුරුෂයන්' යැයි පැවසීය. 'රජගෙදරින් ගෙනෙන ලද පිණ්ඩපාතයෙන් යැපෙන්නේ' යන මෙයින් කුමාර අවධියේ ම පැවිදි වීමට එළඹුණු බව දක්වයි.

---

පරිහරියමානොවාති අඤ්ඤෙන අඤ්ඤෙන පරිහරියමානො විය වෙලාය වෙලාය තෙන මහතා පරිජනෙන උපට්ඨියමානො කුමාරකීළං කීළීති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘පරිහරියමානො එවා’’ති අවධාරණවසෙන අත්ථං වදන්ති, තථා සති චතුරාසීතිවස්සසහස්සානි ථඤ්ඤපායී තරුණදාරකො අහොසීති ආපජ්ජතීති තදයුත්තං. කුමාරකාලං වත්වා තදනන්තරං ඔපරජ්ජවචනතො විරුද්ධඤ්චෙතං. (පඤ්චමඞ්ගලවචනෙන උන්නඞ්ගලමඞ්ගලඋක්කන්තනමඞ්ගලකම්මහායමඞ්ගලදුස්සමඞ්ගලානි සමුපගතානි එව අහෙසුන්ති දට්ඨබ්බං).

'පරිහරණය කරනු ලබන්නේ' යනු විවිධ පුද්ගලයන් විසින් පිරිවරනු ලබන්නාක් මෙන්, කලින් කලට ඒ මහත් වූ පිරිවර ජනයා විසින් උපස්ථාන කරනු ලබමින් කුමාර ක්‍රීඩාවන්හි නිරත වූ බවයි. ඇතැමෙක් 'පරිහරණය කරනු ලබමින් ම' යැයි අවධාරණ වශයෙන් අර්ථ පවසති; එසේ වුවහොත් අවුරුදු අසූ හතර දහසක් ම මව්කිරි බොන ළදරුවෙකු වූයේ යැයි යන නිගමනයට එළඹීමට සිදුවන බැවින් එය නුසුදුසු ය. කුමාර කාලය පවසා ඉන් අනතුරුව යුවරාජ තනතුර ගැන පවසන බැවින් එය විරුද්ධ වේ. (පඤ්ච මංගල වචනයෙන් උන්නංගල මංගල්‍යය, උක්කන්තන මංගල්‍යය, නාම මංගල්‍යය, කර්ණවේධ මංගල්‍යය සහ වස්ත්‍ර මංගල්‍යය යන සියල්ල සම්පූර්ණ වූ බව දත යුතුය).

---

311. සවංසවසෙන ආගතා පුත්තනත්තුආදයො පුත්තා ච පපුත්තා ච එතිස්සාති පුත්තපපුත්තකා පරම්පරා. නිහතන්ති නිහිතං ඨපිතං, පවත්තිතන්ති අත්ථො. නිහතන්ති වා සතතං පතිට්ඨිතභාවෙන වළඤ්ජිතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කල්‍යාණවත්ත’’න්ති. අතිරෙකතරා ද්වෙ ගුණාති මහාසත්තස්ස මඝදෙවකාලතො අතිරෙකතරා ද්වෙ ගුණා ඉතරරාජූහි පන අතිරෙකතරා අනෙකසතසහස්සප්පභෙදා එව ගුණා අහෙසුන්ති.

311. තම වංශය අනුව පැමිණි පුත්‍ර පෞත්‍රාදී පරම්පරාව 'පුත්තපපුත්තකා' නම් වේ. 'නිහත' යනු තැන්පත් කරන ලද හෙවත් පවත්වන ලද යන අර්ථයයි. නැතහොත් 'නිහත' යනු නිරන්තරයෙන් පිහිටි බවෙන් යුතුව පරිහරණය කරන ලද යන අර්ථයයි. එබැවින් 'කල්‍යාණ වෘත්තය' (යහපත් චාරිත්‍රය) යැයි පැවසීය. මහාසත්වයාට මඝදේව රජුගේ කාලයට වඩා අතිරේක වූ ගුණ දෙකක් ඇති අතර, අනෙක් රජවරුන්ට වඩා අතිරේක වූ සහ සහස්‍ර ගණනක් වූ ප්‍රභේද ඇති ගුණාංග ද තිබුණි.

---

312. තෙත්තිංස සහපුඤ්ඤකාරිනො එත්ථ නිබ්බත්තාති තංසහචරිතට්ඨානං තෙත්තිංසං, තදෙව තාවතිංසං, තංනිවාසො එතෙසන්ති තාවතිංසා. නිවාසභාවො ච තෙසං තත්ථ නිබ්බත්තනපුබ්බකොති ආහ – ‘‘දෙවානං තාවතිංසානන්ති තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තදෙවාන’’න්ති. රඤ්ඤොති නිමිමහාරාජස්ස. ඔවාදෙ ඨත්වාති ‘‘සීලං අරක්ඛන්තො මම සන්තිකං මා ආගච්ඡතූ’’ති නිග්ගණ්හනවසෙනපි, ‘‘එකන්තතො මම විජිතෙ වසන්තෙන සීලං රක්ඛිතබ්බ’’න්ති එවං පවත්තිතඔවාදවසෙනපි ඔවාදෙ ඨත්වා.

312. එක්ව පින් කළ තිස්තුන් දෙනා මෙහි උපන් බැවින් එම සහචර ස්ථානය 'තෙත්තිංස' නම් වේ, එයම 'තාවතිංස' (තව්තිසාව) නම් වේ. ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය මෙය බැවින් ඔවුහු 'තාවතිංසා' නම් වෙති. ඔවුන්ගේ වාසය එහි උත්පත්තිය ලැබීම පෙරදැරි කරගත්තකි. එබැවින් 'තාවතිංස භවනයෙහි උපන් දෙවියන්ගේ' යැයි පැවසීය. 'නිමි මහාරජුගේ' අවවාදයෙහි පිහිටා, 'සීලය රකින්නේ නැති තැනැත්තා මා අසලට නොපැමිණේවා' යැයි නිග්‍රහ කිරීමෙන් ද, 'ඒකාන්තයෙන් මාගේ විජිතයෙහි වසන්නන් විසින් සීලය රැකිය යුතුය' යි පැවැත්වූ අවවාදය අනුව ද අවවාදයෙහි පිහිටා කටයුතු කළහ.

---

අථ [Pg.149] නන්ති මහාජුතිකං මහාවිප්ඵාරං මහානුභාවං නිමිරාජානං. ‘‘සක්කොහමස්මි දෙවින්දො, තව සන්තිකමාගතො’’ති අත්තනො සක්කභාවං පවෙදෙත්වා ‘‘කඞ්ඛං තෙ පටිවිනොදෙස්සාමී’’ති ආහ. තෙනාහ ‘‘සබ්බභූතානමිස්සරා’’තිආදි.

ඉන්පසු ඒ මහා තේජස් ඇති, මහා ව්‍යාප්තියක් ඇති, මහානුභාව සම්පන්න නිමි රජුට, 'මම දෙවෙන්ද්‍ර වූ ශක්‍රයා වෙමි, ඔබ වෙත පැමිණියෙමි' යි තමන්ගේ ශක්‍ර භාවය දන්වා, 'ඔබගේ සැකය දුරු කරන්නෙමි' යි පැවසීය. එබැවින් 'සකල භූතයන්ට අධිපති' යනාදිය පැවසීය.

---

සීලං උපාදාය ඔමකතාය ‘‘කි’’න්ති හීළෙන්තො වදති. ගුණවිසිට්ඨතායාති ලාභයසාදීනඤ්චෙව පියමනාපතාදීනඤ්ච ආසවක්ඛයපරියොසානානං නිමිත්තභාවෙන උත්තමගුණතාය. තදා සක්කො අනුරුද්ධත්ථෙරො, සො අත්තනො පුරිමජාතියං පච්චක්ඛසිද්ධංව දානතො සීලං මහන්තං විභාවෙන්තො ‘‘අහඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ අත්තනා වසියමානං කාමාවචරදෙවලොකං සන්ධාය ‘‘පෙත්තිවිසයතො’’ති වුත්තං. තස්ස හි කප්පසතසහස්සං විවට්ටජ්ඣාසයස්ස පූරිතපාරමිස්ස දෙවලොකො පෙතලොකො විය උපට්ඨාසි. තෙනෙවාහ ‘‘අච්ඡරාගණසඞ්ඝුට්ඨං, පිසාචගණසෙවිත’’න්ති (සං. නි. 1.46).

සීලයට සාපේක්ෂව දානය පහත් බව දැක්වීමට 'කුමක්ද' (කිං) යැයි නින්දා කරමින් පවසයි. ගුණාංගයන්ගේ විශිෂ්ටත්වය නිසා, එනම් ලාභ යසස ආදියට මෙන්ම ප්‍රියමනාප දේට ද හේතු වන, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම දක්වා වූ උත්තම ගුණයන්ගේ නිමිත්තක් වන බැවිනි. එකල ශක්‍රයා වූයේ අනුරුද්ධ තෙරුන් ය; උන්වහන්සේ තම පෙර ජාතියෙහි ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස සිදු කළ දානයට වඩා සීලය උතුම් බව විස්තර කරමින් 'මම වනාහි' (අහං හි) යනාදිය පැවසීය. එහි දී තමන් විසින් පාලනය කරනු ලබන කාමාවචර දේව ලෝකය අරභයා 'ප්‍රේත විෂයට වඩා' (පෙත්ති විසයතො) යැයි පවසන ලදී. මන්ද යත්, කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලෙහි විවෘත වූ අධ්‍යාශය ඇති, පාරමිතා පිරූ ඔහුට දේව ලෝකය ප්‍රේත ලෝකයක් මෙන් වැටහුණි. එබැවින් 'අප්සරාවන්ගෙන් පිරුණු, පිශාචයන් විසින් සේවනය කරන ලද' (සං.නි. 1.46) යැයි පවසන ලදී.

---

ඛත්තියෙති ඛත්තියජාතියං. විසුජ්ඣතීති බ්‍රහ්මලොකූපපත්තිං සන්ධාය වදති කාමසංකිලෙසවිසුජ්ඣනතො. කායාති ච බ්‍රහ්මකායමාහ.

'ඛත්තියේ' යනු ක්ෂත්‍රිය ජාතියෙහි ය. 'විසූජ්ඣති' (පිරිසිදු වේ) යනු කාම සංක්ලේශයන්ගෙන් පිරිසිදු වීම නිසා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උත්පත්තිය ලැබීම අරභයා පවසන්නකි. 'කායා' යන්නෙන් බ්‍රහ්ම කාය අදහස් කෙරේ.

---

ඉමස්ස මම අදිට්ඨපුබ්බරූපං දිස්වා ‘‘අහුදෙව භය’’න්ති චින්තෙත්වා ආහ ‘‘අවිකම්පමානො’’ති. භායන්තො හි චිත්තස්ස අඤ්ඤථත්තෙන කායස්ස ච ඡම්භිතත්තෙන විකම්පති නාම. තෙනාහ ‘‘අභායමානො’’ති. සුඛං කථෙතුං හොතීති පුඤ්ඤඵලං කථෙතුං සුඛං හොති.

මීට පෙර නොදුටු විරූ මාගේ මේ රූපය දැක 'භයක් ඇති විය' යි සිතා, 'නොසැලෙන්නා වූ' (අවිකම්පමානො) යැයි පැවසීය. මන්ද යත්, බිය වන්නා වූ තැනැත්තාගේ සිතේ වෙනස් වීමක් සහ කයේ තැතිගැනීමක් නිසා සැබවින්ම සැලෙන්නේය. එබැවින් 'භය නොවන්නා වූ' යැයි පැවසීය. 'සුවසේ කීමට හැකි වේ' යනු පින්වල ඵලය සුවසේ කීමට හැකි වන බවයි.

---

313. මනං ආගම්ම යුත්තායෙව හොන්තීති මාතලිස්ස සක්කස්සෙව චිත්තං ජානිත්වා යුත්තා විය හොන්ති, රථෙ යුත්තආජානීයකිච්චං කරොන්ති දෙවපුත්තා. එවං තාදිසෙ කාලෙ තථා පටිපජ්ජන්ති, යථා එරාවණො දෙවපුත්තො හත්ථිකිච්චං. නද්ධිතො පට්ඨායාති රථපඤ්ජරපරියන්තෙන අක්ඛස්ස සම්බන්ධට්ඨානං නද්ධී, තතො පට්ඨාය. අක්ඛො බජ්ඣති එත්ථාති අක්ඛබද්ධො, අක්ඛෙන රථස්ස බද්ධට්ඨානං. යථා දෙවලොකතො යාව චන්දමණ්ඩලස්ස ගමනවීථි, තාව අත්තනො ආනුභාවෙන හෙට්ඨාමුඛමෙව රථං පෙසෙසි, එවං චන්දමණ්ඩලස්ස ගමනවීථිතො යාව රඤ්ඤො පාසාදො, තාව තථෙව පෙසෙසි. ද්වෙ මග්ගෙ දස්සෙත්වාති පතොදලට්ඨියා ආකාසං විලිඛන්තො විය අත්තනො ආනුභාවෙන නිරයගාමී දෙවලොකගාමී චාති ද්වෙ මග්ගෙ [Pg.150] දස්සෙත්වා. කතමෙනාතිආදි දෙසනාමත්තං, යථා තෙන රථෙන ගච්ඡන්තස්ස නිරයො දෙවලොකො ච පාකටා හොන්ති, තථා කරණං අධිප්පෙතං.

313. ‘මනං ආගම්ම යුත්තායේව හොන්ති’ යනු මාතලිගේ හෝ ශක්‍රයාගේ හෝ සිත දැනගෙන යෙදුණාක් මෙන් වෙති, රියෙහි යෙදුණු ආජානීය කෘත්‍යය දේවපුත්‍රයෝ කරති. මෙසේ එබඳු කාලයකදී ඒරාවණ දේවපුත්‍රයා ඇත් වැඩ කරන්නාක් මෙන් පිළිපදිති. ‘නද්ධිතො පට්ඨාය’ යනු රිය කූඩුවේ කෙළවරින් අක්ෂය (අකුර) සම්බන්ධ වන ස්ථානය ‘නද්ධී’ නම් වේ, එයින් පටන් ගෙන යන්නයි. ‘අක්ඛො බජ්ඣති එත්ථාති අක්ඛබද්ධො’ යනු අක්ෂය මගින් රථය බැඳුණු ස්ථානයයි. දෙව්ලොව සිට චන්ද්‍ර මණ්ඩලයේ ගමන් මාවත දක්වා තම ආනුභාවයෙන් රථය යටට මුහුණ ලා මෙහෙයවූයේ යම් සේ ද, එසේම චන්ද්‍ර මණ්ඩලයේ මාවතේ සිට රජුගේ ප්‍රාසාදය දක්වා ද එලෙසම මෙහෙයවීය. ‘ද්වේ මග්ගේ දස්සෙත්වා’ යනු කෙවිටෙන් අහස ඉරි අඳින්නාක් මෙන් තම ආනුභාවයෙන් නිරයට යන මාවත සහ දෙව්ලොවට යන මාවත යන මාවත් දෙක පෙන්වා යන්නයි. ‘කතමේනා’ යනාදිය දේශනා මාත්‍රයකි, එම රථයෙන් යන්නාට නිරය සහ දෙව්ලොව ප්‍රකට වන අයුරින් කිරීම මෙහි අදහසයි.

---

වුත්තකාරණමෙව සන්ධායාහ මහාසත්තො ‘‘උභයෙනෙව මං මාතලි නෙහී’’ති. දුග්ගන්ති දුග්ගමං. වෙත්තරණින්ති එවංනාමකං නිරයං. කුථිතන්ති පක්කුථිතං නිපක්කතෙලසදිසජාලං. ඛාරසංයුත්තන්ති ඛාරොදකසදිසං.

පවසන ලද කාරණයම සලකා මහාසත්ත්වයාණෝ ‘මාතලිය, මාව දෙපසටම රැගෙන යන්න’ යයි පැවසූහ. ‘දුග්ගං’ යනු දුෂ්කර ගමනයි. ‘වෙත්තරණිං’ යනු ඒ නම ඇති නිරයයි. ‘කුථිතං’ යනු පැසවන ලද තෙල් මෙන් දැවෙන ජාලාවයි. ‘ඛාරසංයුත්තං’ යනු ක්ෂාර දිය වැනි යන්නයි.

---

රථං නිවත්තෙත්වාති නිරයාභිමුඛතො නිවත්තෙත්වා. බීරණීදෙවධීතායාති ‘‘බීරණී’’ති එවංනාමිකාය අච්ඡරාය. සොණදින්නදෙවපුත්තස්සාති ‘‘සොණදින්නො’’ති එවංනාමකස්ස දෙවපුත්තස්ස. ගණදෙවපුත්තානන්ති ගණවසෙන පුඤ්ඤං කත්වා ගණවසෙනෙව නිබ්බත්තදෙවපුත්තානං.

‘රථං නිවත්තෙත්වා’ යනු නිරය දෙසින් ආපසු හරවා යන්නයි. ‘බීරණීදේවධීතාය’ යනු ‘බීරණී’ නම් වූ ඒ අප්සරාව පිළිබඳවයි. ‘සෝණදින්නදේවපුත්තස්ස’ යනු ‘සෝණදින්න’ නම් වූ ඒ දේවපුත්‍රයා පිළිබඳවයි. ‘ගණදේවපුත්තානං’ යනු සමූහ වශයෙන් පින්කම් කොට සමූහ වශයෙන්ම උපන් දේවපුත්‍රයන් පිළිබඳවයි.

---

පත්තකාලෙති උපකට්ඨාය වෙලාය. අතිථින්ති පච්චෙකසම්බුද්ධං. කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ එකං ඛීණාසවත්ථෙරන්තිපි වදන්ති. මාතාව පුත්තං සකිමාභිනන්දීති යථා පවාසතො ආගතං පුත්තං මාතා සකිං එකවාරං ආගතකාලෙ අභිනන්දති, තථා නිච්චකාලෙ අභිනන්දි සක්කච්චං පරිවිසි. සංයමා සංවිභාගාති සීලසංයමා සංවිභාගසීලා. ජාතකෙති නිමිජාතකෙ.

‘පත්තකාලේ’ යනු පැමිණි කල්හි හෙවත් ආසන්න වේලාවකදී යන්නයි. ‘අතිථිං’ යනු පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමකටයි. කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි එක් රහතන් වහන්සේ නමකැයි ද පවසති. ‘මාතාව පුත්තං සකිමාභිනන්දි’ යනු පිටරටක සිට පැමිණි පුත්‍රයා දෙස මවක් එක්වරක් බලා සතුටු වන්නාක් මෙන්, නිරන්තරයෙන් සතුටු වෙමින් ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කළාය යන්නයි. ‘සංයමා සංවිභාගා’ යනු සීල සංයමය සහ බෙදාහදා දීමේ ගුණයයි. ‘ජාතකේ’ යනු නිමි ජාතකයෙහි යන්නයි.

---

චිත්තකූටන්ති දෙවනගරස්ස දක්ඛිණදිසාය ද්වාරකොට්ඨකං. සක්කො චිත්තං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තොති මහාසත්තෙ පවත්තං දෙවතානං සක්කාරසම්මානං පටිච්ච උප්පන්නං අත්තනො උසූයචිත්තං බහි අනාවිකත්වා අබ්භන්තරෙයෙව ච නං ඨපෙතුං අසක්කොන්තො. අඤ්ඤෙසං පුඤ්ඤෙන වසාහීති සක්කස්ස මහාසත්තං රොසෙතුකාමතාය ආරාධනං නිදස්සෙති. පුරාණසක්කො දීඝායුකො, තං උපාදාය ජරාජිණ්ණං විය කත්වා ‘‘ජරසක්කො’’ති වුත්තං.

‘චිත්තකූටං’ යනු දෙව්නුවර දකුණු දිශාවේ ද්වාර මණ්ඩපයයි. ‘සක්කෝ චිත්තං සන්ධාරේතුං අසක්කෝන්තෝ’ යනු මහාසත්ත්වයාණන් කෙරෙහි දේවතාවන් පවත්වන සත්කාර සම්මාන හේතුවෙන් තමා තුළ උපන් ඊර්ෂ්‍යා සිත පිටතට පෙන්වන්නේ නැතිව ඇතුළතම තබා ගැනීමට නොහැකි වූයේ යන්නයි. ‘අඤ්ඤේසං පුඤ්ඤේන වසාහි’ යනු මහාසත්ත්වයාණන් කෝප ගැන්වීමේ කැමැත්තෙන් ශක්‍රයා කළ ආරාධනය දක්වයි. පුරාණ ශක්‍රයා දීර්ඝායුෂ ඇත්තෙකි, එය පදනම් කරගෙන දිරාගිය මහල්ලෙකු මෙන් පෙනී සිටි බැවින් ‘ජරසක්කෝ’ යයි පවසන ලදී.

---

315. සෙසං සබ්බන්ති පබ්බජ්ජුපගමනා සෙසං අත්තනො වංසෙ පොරාණරාජූනං රාජචාරිත්තං. පාකතිකන්ති පුන සභාවත්තමෙව ගතො අහොසි, අපබ්බජිතභාවවචනෙනෙවස්ස බ්‍රහ්මවිහාරභාවනාදීනං පබ්බජ්ජාගුණානං අභාවො දීපිතො හොති.

315. ‘සේසං සබ්බං’ යනු පැවිදි වීමෙන් ඉතිරි වූ තමාගේ වංශයේ පුරාණ රජවරුන්ගේ රාජ චාරිත්‍රයි. ‘පාකතිකං’ යනු නැවත ස්වභාවික තත්ත්වයටම පත් විය, පැවිදි නොවීම යන වචනයෙන්ම ඔහු තුළ බ්‍රහ්මවිහාර භාවනා ආදී පැවිදි ගුණ නොමැති බව ප්‍රකාශ වේ.

---

316. වීරියං අකරොන්තො සමුච්ඡින්දති, න තාව සමුච්ඡින්නං, කල්‍යාණමිත්තසංසග්ගාදිපච්චයසමවායෙ සති සීලවතං කල්‍යාණවත්තං පවත්තෙතුං සක්කොති[Pg.151]. දුස්සීලෙන සමුච්ඡින්නං නාම හොති තස්ස තත්ථ නිරාසභාවෙන පටිපත්තියා එව අසම්භවතො. සත්ත සෙඛා පවත්තෙන්ති කල්‍යාණවත්තස්ස අපරිනිට්ඨිතකිච්චත්තා. ඛීණාසවෙන පවත්තිතං නාම පරිනිට්ඨිතකිච්චත්තා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

316. වීර්යය නොකරන්නා එය නසයි, තවම නසා නැති නම් කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුව ඇති කල්හි සිල්වතුන්ගේ යහපත් වත් පිළිවෙත් පැවැත්විය හැකිය. දුශ්ශීලයා විසින් එය නසන ලද්දක් නම් වේ, මන්ද යත් ඔහු තුළ එහි බලාපොරොත්තුවක් නොමැති බැවින් පිළිපැදීමක් සිදු නොවන බැවිනි. සප්තවිධ සේඛ පුද්ගලයෝ තම කටයුතු අවසන් කර නැති බැවින් යහපත් වත් පිළිවෙත් පවත්වති. රහතන් වහන්සේ විසින් පවත්වන ලද්දේ නිම කළ කටයුතු ඇති බැවිනි. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

---

මඝදෙවසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

මඝදේව සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනාව නිමවා ඇත.

---

4. මධුරසුත්තවණ්ණනා

4. මධුර සූත්‍ර වර්ණනාව

---

317. මධුරායන්ති උත්තරමධුරායං. ගුන්දාවනෙති කාළසිප්පලිවනෙ. අතිමුත්තකවනෙති ච වදන්ති. චතූසු වණ්ණෙසු බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො. පණ්ඩරොති පරිසුද්ධො. කාළකොති අපරිසුද්ධො. ජාතිගොත්තාදිපඤ්ඤාපනට්ඨානෙසූති ජාතිගොත්තාදිවසෙන සුද්ධචින්තායං බ්‍රාහ්මණා එව සුද්ධජාතිකා, න ඉතරෙති අධිප්පායො. සංසාරතො වා සුද්ධචින්තායං බ්‍රාහ්මණාව සුජ්ඣන්ති වෙදවිහිතස්ස සුද්ධවිධිනො අඤ්ඤෙසං අවිසයත්තාති අධිප්පායො. තං පනෙතං තෙසං විරුජ්ඣති ඛත්තියවෙස්සානම්පි මන්තජ්ඣෙනස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා, මන්තජ්ඣෙනවිධිනා ච සංසාරසුද්ධියාභාවතො. පුත්තා නාම අනොරසාපි හොන්ති, න තථා ඉමෙති ආහ ‘‘ඔරසා’’ති. උරෙ සංවඩ්ඪිතපුත්තොපි ‘‘ඔරස’’න්ති වුච්චති. ඉමෙ පන මුඛතො නිග්ගතො හුත්වා උරෙ සංවඩ්ඪාති දස්සෙතුං ‘‘ඔරසා මුඛතො ජාතා’’ති වුත්තං. තතො එව බ්‍රහ්මතො ජාතාති බ්‍රහ්මජා, බ්‍රහ්මසම්භූතාපි ‘‘බ්‍රහ්මජා’’ති වුච්චන්ති, න තථා ඉමෙ. ඉමෙ පන පච්චක්ඛතො බ්‍රහ්මුනා නිම්මිතාති බ්‍රහ්මනිම්මිතා, තතො එව බ්‍රහ්මතො ලද්ධබ්බවිජ්ජාදිදායජ්ජදායාදාති බ්‍රහ්මදායාදාති සබ්බමෙතං බ්‍රාහ්මණානං කත්ථනාපලාපසදිසං විඤ්ඤූනං අප්පමාණං අවිමද්දක්ඛමං වාචාවත්ථුමත්තං බ්‍රහ්මකුත්තස්සෙව අභාවතො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගවණ්ණනායං වුත්තමෙව. තෙනාහ ‘‘ඝොසොයෙවා’’තිආදි. වොහාරමත්තමෙවෙතන්ති එතං ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො’’තිආදි වචනමත්තමෙව, න තස්ස අත්ථො තෙහි අධිප්පෙතප්පකාරො අත්ථි.

317. ‘මධුරායං’ යනු උත්තර මධුරාවෙහිය. ‘ගුන්දාවනේ’ යනු කළු පැහැති සිප්පලි වනයෙහිය. ‘අතිමුත්තකවනේ’ යයි ද පවසති. සිවු වර්ණයන් අතුරින් බ්‍රාහ්මණයන්ම ශ්‍රේෂ්ඨ වර්ණය වේ. ‘පණ්ඩරෝ’ යනු පිරිසිදුය. ‘කාළකෝ’ යනු අපිරිසිදුය. ‘ජාතිගොත්තාදිපඤ්ඤාපනට්ඨානේසු’ යනු ජාති ගෝත්‍ර ආදිය අනුව පිරිසිදු බව ගැන සිතීමේදී බ්‍රාහ්මණයන්ම පිරිසිදු ජාති ඇත්තෝ වෙති, අනෙක් අය එසේ නොවේ යන අදහසයි. සංසාරයෙන් මිදී පිරිසිදු වීම ගැන සිතීමේදී ද බ්‍රාහ්මණයෝම පිරිසිදු වෙති, මන්ද වේදයෙහි පනවන ලද පිරිසිදු වීමේ ක්‍රමය අන් අයට විෂය නොවන බැවිනි. එය ඔවුන්ටම විරුද්ධ වන්නකි, මන්ද යත් ක්ෂත්‍රිය හා වෛශ්‍යයන්ට ද මන්ත්‍ර හැදෑරීමට අවසර ඇති බැවිනි, තවද මන්ත්‍ර හැදෑරීමේ ක්‍රමයෙන් සංසාර ශුද්ධියක් සිදු නොවන බැවිනි. පුත්‍රයෝ නම් ළයෙහි නූපන් අය ද වෙති, මොවුන් එසේ නොවේ යයි පෙන්වීමට ‘ඕරසා’ යයි පැවසූහ. ළයෙහි වැඩුණු පුත්‍රයා ද ‘ඕරස’ යයි කියනු ලැබේ. මොවුන් මුඛයෙන් නික්ම ළයෙහි වැඩෙතැයි පෙන්වීමට ‘ඕරසා මුඛතෝ ජාතා’ යයි කියන ලදී. එබැවින් බ්‍රහ්මයාගෙන් උපන් බැවින් ‘බ්‍රහ්මජ’ නම් වෙති, බ්‍රහ්මයාගෙන් සම්භූත වූ අය ද ‘බ්‍රහ්මජ’ යයි කියති, මොවුන් එසේ නොවේ. මොවුන් ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙසම බ්‍රහ්මයා විසින් මවන ලද බැවින් ‘බ්‍රහ්මනිම්මිත’ නම් වෙති, එම බ්‍රහ්මයාගෙන් ලැබිය යුතු විද්‍යා ආදී දායාදවලට උරුමකම් කියන බැවින් ‘බ්‍රහ්මදායාද’ නම් වෙති. මේ සියල්ල බ්‍රාහ්මණයන්ගේ හිස් ප්‍රකාශයන්ය, නුවණැත්තන්ට පිළිගත නොහැකි, විමසා බැලීමට නොහැකි වචන මාත්‍රයක් පමණි, මන්ද යත් බ්‍රහ්මයා විසින් මවන ලද කිසිවෙක් නැති බැවිනි. මෙහි යමක් කිව යුතු ද එය විසුද්ධිමග්ග වර්ණනාවෙහි පවසන ලද්දේමය. එබැවින් ‘ඝෝසෝයේවා’ යනාදිය පැවසූහ. ‘වෝහාරමත්තමේවේතං’ යනු ‘බ්‍රාහ්මණයන්ම ශ්‍රේෂ්ඨ වර්ණය’ යනාදිය වචන මාත්‍රයක් පමණි, එහි ඔවුන් අදහස් කරන අයුරින් සත්‍ය අර්ථයක් නැත.

---

318. සමිජ්ඣෙය්‍යාති දිට්ඨිදීපනවසෙන අත්තනො අජ්ඣාසයො නිප්ඵජ්ජෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘මනොරථො පූරෙය්‍යා’’ති. ඛත්තියොපීති පරඛත්තියොපි[Pg.152]. අස්සාති සමිද්ධධනාදිං පත්තස්ස. තෙනාහ – ‘‘ඉස්සරියසම්පත්තස්සා’’ති නෙසන්ති එතෙසං චතුන්නං වණ්ණානං එත්ථ පුබ්බුට්ඨායිභාවාදිනා ඉතරෙහි උපචරිතබ්බතාය න කිඤ්චි නානාකරණන්ති යොජනා.

318. ‘සමිජ්ඣෙය්‍යා’ යනු තමාගේ දෘෂ්ටිය අනුව තමාගේ අභිලාෂය ඉටු වන්නේය යන්නයි. එබැවින් ‘මනෝරථය පූරණය වන්නේය’ යයි පැවසූහ. ‘ඛත්තියෝපි’ යනු අන්‍ය ක්ෂත්‍රියයෙකු ද යන්නයි. ‘අස්ස’ යනු සම්පත් ධනය ආදිය ලැබූ තැනැත්තාටයි. එබැවින් ‘ඓශ්චර්ය සම්පත්තිය ඇති තැනැත්තාට’ යයි පැවසුහ. ‘නෙසං’ යනු මේ සිවු වර්ණයන් කෙරෙහි පෙර නැගී සිටීම ආදියෙන් අනෙක් අය විසින් උපස්ථාන ලැබිය යුතු බවෙහි කිසිදු වෙනසක් නැත යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

---

322. අහං චීවරාදීහි උපට්ඨාකො, තුම්හාකං ඉච්ඡිතච්ඡිතක්ඛණෙ වදෙය්‍යාථ යෙනත්ථොති යොජනා. චොරාදිඋපද්දවනිසෙධනෙන රක්ඛාගුත්ති, දානාදිනිමිත්තඋපද්දවනිසෙධනෙන ආවරණගුත්ති. පච්චුප්පන්නානත්ථනිසෙධනෙන වා රක්ඛාගුත්ති, ආගාමිඅනත්ථනිසෙධනෙන ආවරණගුත්ති. එත්ථ ච ඛත්තියාදීසු යො යො ඉස්සරො, තස්ස ඉතරෙන අනුවත්තෙතබ්බභාවෙ, කුසලාකුසලකරණෙන නෙසං වසෙන ලද්ධබ්බඅභිසම්පරායෙ, පබ්බජිතෙහි ලද්ධබ්බසාමීචිකිරියාය ච අණුමත්තොපි විසෙසො නත්ථි, තස්මා සො විසෙසාභාවො පාළියං තත්ථ තත්ථ වාරෙ ‘‘එවං සන්තෙ’’තිආදිනා විභාවිතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

322. ‘මම සිවුරු ආදියෙන් උපස්ථායකයෙක්මි, ඔබවහන්සේට අවශ්‍ය ඕනෑම අවස්ථාවක අවශ්‍ය දේ පවසන්න’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. සොර සතුරන් වැනි උපද්‍රව වැළැක්වීමෙන් කෙරෙන රැකවරණය ‘රක්ඛාගුත්ති’ නම් වේ, දාන ආදී පින්කම්වලට බාධා කරන උපද්‍රව වැළැක්වීම ‘ආවරණගුත්ති’ නම් වේ. නැතහොත් වර්තමාන අනර්ථයන් වැළැක්වීම ‘රක්ඛාගුත්ති’ ද, අනාගත අනර්ථයන් වැළැක්වීම ‘ආවරණගුත්ති’ ද වේ. මෙහිදී ක්ෂත්‍රිය ආදීන් අතර යමෙක් නායකයෙක් වේ ද, ඔහු කෙරෙහි අනෙක් අය විසින් කටයුතු කළ යුතු ආකාරයත්, කුසල් අකුසල් සිදු කිරීමෙන් ඔවුන්ට හිමිවන පරලොව සැපදුකත්, පැවිදි උතුමන් හට කළ යුතු වත්පිළිවෙත් ආදියේත් කිසිදු වෙනසක් නැත. එබැවින් ඒ වෙනසක් නොමැති බව පාලි පාඨයේ ඒ ඒ තැන්හි ‘මෙසේ ඇති කල්හි’ යනාදී වශයෙන් පැහැදිලි කර ඇත. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

---

මධුරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

මධුර සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගම්භීර අර්ථ ප්‍රකාශනය (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිමාවට පත් විය.

---

5. බොධිරාජකුමාරසුත්තවණ්ණනා

5. බෝධිරාජකුමාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

324. ඔලොකනකපදුමන්ති ලීලාඅරවින්දං. තස්මාති කොකනදසණ්ඨානත්තා කොකනදොති සඞ්ඛං ලභි.

324. ‘ඔලෝකනකපදුම’ යනු විසිතුරු ලීලාවෙන් යුතු නෙළුම් මලකි. එම නෙළුම් මලේ හැඩය ‘කෝකනද’ නම් වූ රතු නෙළුම් මලක හැඩය ගන්නා බැවින් ‘කෝකනද’ යන නාමය ලැබුණි.

---

325. යාව පච්ඡිම…පෙ… ඵලකං වුත්තං තස්ස සබ්බපච්ඡා සන්ථතත්තා. උපරිමඵලගතඤ්හි සොපානමත්ථකං. ඔලොකනත්ථංයෙවාති න කෙවලං භගවතො ආගමනඤ්ඤෙව ඔලොකනත්ථං, අථ ඛො අත්තනො පත්ථනාය සන්ථරාපිතාය චෙලපටිකාය අක්කමනස්සපි.

325. ‘අවසාන... පෙ... පලකය දක්වා’ යැයි පවසන ලද්දේ එය සියල්ලටම පසුව ඇති පලකය බැවිනි. පඩිපෙළෙහි ඉහළ කෙළවර පිහිටා ඇත්තේ එහි ය. ‘බැලීම පිණිසම’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වැඩමවීම දැකීම පමණක් නොව, තමාගේ ප්‍රාර්ථනාව පරිදි එළන ලද සුදු රෙදි කඩ මත උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද තැබීම ද දැක බලා ගැනීමයි.

---

සකුණපොතකෙති කාදම්බටිට්ටිභපුත්තකෙ. අඤ්ඤොව භවෙය්‍යාති තස්මිං අත්තභාවෙ මාතුගාමතො අඤ්ඤො ඉදානි භරියාභූතො මාතුගාමො භවෙය්‍ය. පුත්තං ලභෙය්‍යාති අත්තනො කම්මවසෙන පුත්තං, නො තස්ස. උභොහීති ඉමෙහි එව උභොහි. ඉමෙහි කාරණෙහීති තස්ස රාජකුමාරස්ස බුද්ධං පටිච්ච මිච්ඡාගහණං, තිත්ථියානං උජ්ඣායනං, අනාගතෙ මනුස්සානං භික්ඛූනං උද්දිස්ස විප්පටිසාරොති ඉමෙහි තීහි කාරණෙහි. පඤ්ඤත්තන්ති සන්ථතං චෙලපටිකං. මඞ්ගලං ඉච්ඡන්තීති මඞ්ගලිකා.

‘සකුණපෝතක’ යනු තාරාවන් හා වටු කුරුල්ලන් වැනි පක්ෂීන්ගේ පැටවුන් ය. ‘වෙනත් අයෙක් විය හැකිය’ යනු ඒ ආත්මභාවයේදී මව් පාර්ශවයෙන් ලැබෙන දරුවෙකු වෙනුවට දැන් බිරිඳ වී සිටින තැනැත්තියකගෙන් දරුවෙකු ලැබීමයි. ‘පුතෙකු ලබන්නෙමි’ යනු තමාගේ කර්ම ශක්තියට අනුව ලැබෙන පුතෙකු මිස ඇයට ලැබෙන දරුවෙකු නොවේ. ‘මෙම කරුණු දෙකෙන්ම’ යනු මෙම කාරණා දෙකෙනි. ‘මෙම කාරණා නිසා’ යනු බෝධිරාජකුමාරයා බුදුරදුන් කෙරෙහි ඇති කරගත් වැරදි වැටහීම, අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ දොස් පැවරීම සහ අනාගතයේ මනුෂ්‍යයන් විසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා දක්වන පසුතැවිල්ල යන කරුණු තුන නිසාය. ‘පණවන ලද’ යනු එළන ලද සුදු රෙදි කඩයි. ‘මංගල්‍යය කැමති වන්නෝ’ මංගලිකයෝ නම් වෙති.

---

326. තතියං [Pg.153] කාරණන්ති ඉමිනා භික්ඛූසු විප්පටිසාරානුප්පාදනමාහ. යං කිඤ්චි පරිභුඤ්ජන-සුඛං කාමසුඛල්ලිකානුයොගොති අධිප්පායෙන කාමසුඛල්ලිකානුයොගසඤ්ඤී හුත්වා…පෙ… මඤ්ඤමානො එවමාහ.

326. ‘තෙවන කරුණ’ යන්නෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා තුළ පසුතැවිල්ලක් ඇති නොවීම අදහස් කරයි. යම්කිසි පරිභෝජන සැපයක් ලැබීම කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය යැයි වැරදියට සිතා... පෙ... මෙසේ පවසන ලදී.

---

327. අථ නං භගවා තතො මිච්ඡාභිනිවෙසතො විවෙචෙතුකාමො ‘‘සො ඛො අහ’’න්තිආදිනා අත්තනො දුක්කරචරියං දස්සෙතුං ආරභි. මහාසච්චකෙ(ම. නි. 1.364 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං ‘‘සො ඛො අහ’’න්තිආදිපාඨස්ස තත්ථ ආගතනියාමෙනෙව ආගතත්තා. පාසරාසිසුත්තෙ (ම. නි. 1.272 ආදයො) වුත්තනයෙනාති එත්ථාපි එසෙව නයො.

327. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහු එම වැරදි වැටහීමෙන් මුදවනු කැමැත්තෙන්, ‘මම ද පෙර...’ යනාදී වශයෙන් තමන් වහන්සේගේ දුෂ්කරක්‍රියාව ප්‍රකාශ කිරීමට පටන් ගත්හ. මහාසච්චක සූත්‍රයේ විස්තර කර ඇති පරිදිම ‘මම ද පෙර...’ යනාදී පාඨයන්හි අර්ථය දත යුතුය. පාසරාසි සූත්‍රයේ දැක්වෙන ක්‍රමයම මෙහි ද අදාළ වේ.

---

343. අඞ්කුසං ගණ්හන්ති එතෙන තස්ස ගහණෙ ඡෙකො හොතීති අඞ්කුසගහණසිප්පං. මෙඝඋතුන්ති මෙඝං පටිච්ච උප්පන්නසීතඋතුං. පබ්බතඋතුන්ති පබ්බතං පටිච්ච උණ්හඋතුං. උභයවසෙන ච තස්ස තථා සීතුණ්හඋතුතො එනො ආගතොති ත-කාරස්ස ද-කාරං කත්වා උදෙනොති නාමං අකාසි.

343. හෙණ්ඩුව අල්ලා ගන්නා බැවින් සහ එය අල්ලා ගැනීමෙහි දක්ෂ වන බැවින් එය ‘අංකුසගහණ’ ශිල්පයයි. ‘මේඝඋතු’ යනු වර්ෂාව නිසා ඇතිවන ශීත ඍතුවයි. ‘පබ්බතඋතු’ යනු පර්වතය නිසා ඇතිවන උණුසුම් ඍතුවයි. මෙම ශීත හා උණුසුම් ඍතු දෙකෙහි බලපෑමෙන් ඔහු උපන් බැවින්, ‘ත’ කාරය වෙනුවට ‘ද’ කාරය යොදා ‘උදේන’ යන නාමය තබන ලදී.

---

තාපසො ඔගාළ්හඤාණවසෙන රඤ්ඤො මතභාවං ඤත්වා. ආදිතො පට්ඨායාති කොසම්බිනගරෙ පරන්තපරඤ්ඤො අග්ගමහෙසිභාවතො පට්ඨාය. පුබ්බෙති සීලවන්තකාලෙ. හත්ථිගන්ථන්ති හත්ථීනං අත්තනො වසෙ වත්තාපනසත්ථං. තෙනෙවස්ස තං සික්ඛාපෙති, කිච්චඤ්ච ඉජ්ඣති.

තාපසයා තමා සතු ගැඹුරු ඥානයෙන් රජු මියගිය බව දැනගත්තේය. ‘ආදියේ සිට’ යනු කෝසම්බි නුවර පරන්තප රජුගේ අගමෙහෙසිය වූ තැන් සිටය. ‘පෙර’ යනු සිල්වත්ව සිටි කාලයේදී ය. ‘හත්ථිගන්ධ’ යනු ඇතුන් තමාගේ වසඟයට ගන්නා ශාස්ත්‍රයයි. ඔහුට එය උගන්වන්නේ ඒ නිසාම ය, එම කටයුත්ත ද සාර්ථක වේ.

---

344. පදහනභාවොති භාවනානුයොගො. පධානෙ වා නියුත්තො පධානියො, පධානියස්ස භික්ඛුනො, තස්සෙව පධානියභාවස්ස අඞ්ගානි කාරණානි පධානියඞ්ගානි. සද්ධා එතස්ස අත්ථීති සද්ධො. කිඤ්චාපි පච්චෙකබොධිසත්තානම්පි අභිනීහාරතො පට්ඨාය ආගතා ආගමනසද්ධා එව, මහාබොධිසත්තානං පන සද්ධා ගරුතරාති සා එව ගහිතා. අචලභාවෙන ඔකප්පනං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාඛ්‍යාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති කෙනචි අකම්පියභාවෙන රතනත්තයගුණෙ ඔගාහිත්වා කප්පනං. පසාදුප්පත්ති රතනත්තයෙ පසීදනමෙව. බොධින්ති චතුමග්ගඤාණන්ති වුත්තං තංනිමිත්තත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස, බොධීති වා සම්මාසම්බොධි. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානඤ්හි මග්ගඤාණං, මග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ‘‘සම්මාසම්බොධී’’ති වුච්චති. නිච්ඡිතසුබුද්ධතාය ධම්මස්ස සුධම්මතා සඞ්ඝස්ස සුප්පටිපත්ති විනිච්ඡිතා එව [Pg.154] හොතීති ආහ ‘‘දෙසනාසීසමෙව චෙත’’න්තිආදි. තස්ස පධානං වීරියං ඉජ්ඣති රතනත්තයසද්ධාය ‘‘ඉමාය පටිපදාය ජරාමරණතො මුච්චිස්සාමී’’ති පධානානුයොගෙ අවංමුඛසම්භවතො.

344. ‘පදහනභාවය’ යනු භාවනානුයෝගයයි. ප්‍රධානයෙහි (වීර්යයෙහි) නියුතු වූ භික්ෂුව ‘ප්‍රධානීය’ නම් වන අතර, එම භික්ෂුවගේ වීර්යයට උපකාරී වන අංග ‘ප්‍රධානියංග’ නම් වේ. ශ්‍රද්ධාව ඇත්තේ ‘සද්ධෝ’ නම් වේ. පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට පවා අභිනීහාරයේ සිට පැමිණි ශ්‍රද්ධාව ඇතත්, මහා බෝධිසත්වයන්ගේ ශ්‍රද්ධාව වඩාත් බලවත් බැවින් එයම මෙහි ගන්නා ලදී. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධය, ධර්මය ස්වක්ඛාතය, සංඝයා සුපටිපන්නය’ යනුවෙන් රත්නත්‍රයේ ගුණ කෙරෙහි කිසිවෙකුටත් සෙලවිය නොහැකි පරිදි සිත පිහිටුවා ගැනීම අචල ශ්‍රද්ධාවයි. රත්නත්‍රය කෙරෙහි ඇතිවන ප්‍රසාදයම ‘පසාද’ නම් වේ. ‘බෝධිය’ යනු සිවුමඟ නැණයි. සර්වඥතා ඥානයට හේතු වන බැවින් හෝ සම්මා සම්බෝධියට බෝධිය යැයි කියනු ලැබේ. සර්වඥතා ඥානයට පදනම මාර්ග ඥානයයි, මාර්ග ඥානයට පදනම සර්වඥතා ඥානයයි, එය ‘සම්මා සම්බෝධි’ නම් වේ. ධර්මය පිළිබඳ නිවැරදි අවබෝධය ඇති වූ විට ධර්මයේ යහපත් බව හා සංඝයාගේ සුපටිපන්න බව මනාව තීරණය වේ. රත්නත්‍රය කෙරෙහි ඇති ශ්‍රද්ධාව නිසා ‘මෙම ප්‍රතිපදාවෙන් ජරාවෙන් හා මරණයෙන් මිදෙන්නෙමි’ යන දැඩි වීර්යය ඇතිවේ.

---

අප්පාබාධොතිආදි හෙට්ඨා වුත්තමෙව. අගුණං පකාසෙතා ආයතිං සංවරං ආපජ්ජිතා සම්මාපටිපත්තියා විසොධනත්ථං. උදයඤ්ච අත්ථඤ්ච ගන්තුන්ති ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා’’තිආදිනා පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං උදයඤ්ච වයඤ්ච ජානිතුං. තෙනාහ ‘‘එතෙනා’’තිආදි. පරිසුද්ධාය උපක්කිලෙසවිනිමුත්තාය. නිබ්බිජ්ඣිතුන්ති තදඞ්ගවසෙන පජහිතුං සමුච්ඡෙදප්පහානස්ස පච්චයො භවිතුං. යං දුක්ඛං ඛීයතීති කිලෙසෙසු අප්පහීනෙසු තෙන තදුපනිස්සයකම්මං පටිච්ච යං දුක්ඛං උප්පජ්ජෙය්‍ය, තං සන්ධාය වුත්තං.

‘අප්පාබාධෝ’ යනාදිය කලින් විස්තර කරන ලදී. තමාගේ අගුණ ප්‍රකාශ කරන්නේ මතු සංවර වීම පිණිසත්, නිවැරදි ප්‍රතිපදාවෙන් සිත පිරිසිදු කර ගැනීම පිණිසත් ය. ‘උදය හා අස්තය’ (ඇතිවීම හා නැතිවීම) අවබෝධ කර ගැනීම යනු ‘අවිද්‍යාව නිසා ඇතිවීම’ යනාදී වශයෙන් පංච උපාදානස්කන්ධයන්ගේ හටගැනීම හා විනාශය දැනගැනීමයි. ඒ නිසාම ‘මෙයින්’ යනාදිය පවසන ලදී. කෙලෙස්වලින් තොර පිරිසිදු සිතින් යුක්තව, එම කෙලෙස් දුරු කිරීමටත්, සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයට (සම්පූර්ණයෙන් නැති කිරීමට) ප්‍රත්‍ය වීමටත් මෙය හේතු වේ. කෙලෙස් ප්‍රහීණ නොවූ කල්හි එම කර්මයන්ට අනුව යම් දුකක් ඇතිවේ ද, එය නැති කිරීම යන අදහසින් ‘යම් දුකක් ගෙවී යයි ද’ යනුවෙන් පවසන ලදී.

---

345. සෙසදිවසෙති සත්තදිවසතො පට්ඨාය යාව ද්වෙ රත්තින්දිවා.

345. ‘ඉතිරි දවස්වල’ යනු සත් දිනක සිට දින දෙකක් දක්වා වූ කාලයයි.

---

346. කුච්ඡිසන්නිස්සිතො ගබ්භො නිස්සයවොහාරෙන ‘‘කුච්ඡී’’ති වුච්චති, සො එතිස්සා අත්ථීති කුච්ඡිමතී. තෙනාහ ‘‘ආපන්නසත්තා’’ති. ආරක්ඛො පනස්ස පච්චුපට්ඨිතො හොතීති මාතරා ගහිතසරණං ගබ්භවුට්ඨිතස්ස තස්ස සරණගමනං පවෙදයිතස්ස කුසලං සරණං නාම, මාතු කතරක්ඛො පුත්තස්සපි පච්චුපට්ඨිතොති. මහල්ලකකාලෙති වචනත්ථං ජානනකාලෙ. සාරෙන්තීති යථාදිට්ඨං යථාබලං රතනත්තයගුණපතිට්ඨාපනවසෙන අස්ස සාරෙන්ති. සල්ලක්ඛෙත්වාති වුත්තමත්ථං උපධාරෙත්වා. සරණං ගහිතං නාම හොති රතනත්තයස්ස සරණභාවසල්ලක්ඛණපුබ්බකතන්නින්නචිත්තභාවතොව. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

346. කුසෙහි සිටින ගැබ් වූ දරුවා ‘කුක්ෂි’ යන වචනයෙන් හඳුන්වනු ලබන අතර, ඇය ‘කුක්ෂිමතී’ (ගැබ්බර තැනැත්තිය) නම් වේ. එබැවින් ‘ගැබ්බර වූ තැනැත්තිය’ යැයි පවසන ලදී. මව විසින් සරණ යාම තුළින් කුසෙහි සිටින දරුවාට ද රැකවරණය සැලසේ. දරුවාට වචන තේරුම් ගත හැකි වයසට පැමිණි විට, තමා දුටු හා තමාට හැකි අයුරින් රත්නත්‍රයේ ගුණ කියා දී සරණ පිහිටුවනු ලැබේ. රත්නත්‍රය සරණ යාම යනු ඒ පිළිබඳ මනාව වටහාගෙන සිත ඒ කෙරෙහිම යොමු කිරීමයි. ඉතිරි කොටස පැහැදිලිව වටහා ගත හැකිය.

---

බොධිරාජකුමාරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

බෝධිරාජකුමාර සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගම්භීර අර්ථ ප්‍රකාශනය (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිමාවට පත් විය.

---

6. අඞ්ගුලිමාලසුත්තවණ්ණනා

6. අංගුලිමාල සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

347. අඞ්ගුලීනං මාලං ධාරෙතීති ඉමිනා අන්වත්ථා තස්ස සමඤ්ඤාති දස්සෙති. තත්‍රාති තස්මිං ආචරියවචනෙන අඞ්ගුලිමාලස්ස ධාරණෙ. කරීසසහස්සඛෙත්තෙ එකසාලිසීසං විය අපඤ්ඤායමානසකකිච්චො හොතීති අධිප්පායො. තක්කසීලං පෙසයිංසු ‘‘තාදිසස්ස ආචරියස්ස සන්තිකෙ [Pg.155] සිප්පුග්ගහසම්මාපයොගෙන දිට්ඨධම්මිකෙ සම්පරායිකෙ ච අත්ථෙ ජානන්තො භාරියං න කරෙය්‍යා’’ති. බාහිරකා අහෙසුං අහිංසකස්ස වත්තසම්පත්තියා ආචරියස්ස චිත්තසභාවතො නිබ්බත්තනතිභාවෙන. සිනෙහෙනෙව වදන්තෙති සිනෙහෙන විය වදන්තෙ.

347. ‘ඇඟිලි මාලයක් දරයි’ (අංගුලීනං මාලං ධාරේති) යනුවෙන් මෙයින් ඔහුට ලැබුණු ඒ නාමය අන්වර්ථ නාමයක් බව දක්වයි. ‘තත්‍ර’ යනු ඒ ආචාර්යවරයාගේ වචනයෙන් අංගුලිමාලයන් ඇඟිලි මාලාවක් දැරීම පිළිබඳවයි. අමු වැසිකිළි වළක් බඳු වූ කුඹුරක වැඩුණු එක් ඇල් වී කරලක් මෙන් තමාගේ කාර්යය පවා නොපෙනී යයි යන අදහසයි. ‘තක්සලාවට යැවූහ’ යනු, එවැනි ආචාර්යවරයෙකු වෙත ගොස් ශිල්ප ඉගෙනීමේ නිසි උත්සාහය මගින් මෙලොව පරලොව යහපත දැනගෙන, ඔහු අකුසල් නොකරනු ඇතැයි යන අදහසිනි. අහිංසකයාගේ වත් සම්පත්තිය නිසා ආචාර්යවරයාගේ සිතේ හටගත් අධික ලෙන්ගතුකම නිසා අන් අය ඔහු කෙරෙහි බාහිර පුද්ගලයෝ වූහ. ‘සිනේහෙනේව වදන්තේ’ යනු සෙනෙහසින් මෙන් පවසන විට යන්නයි.

---

ගණනම්පි න උග්ගණ්හාතීති ගණනවිධිම්පි න සල්ලක්ඛෙති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘පකතියා’’තිආදිනා. ඨපිතට්ඨානෙති රුක්ඛගච්ඡන්තරාදිකෙ ඨපිතට්ඨානෙ සකුන්තසිඞ්ගාලානං වසෙන අඞ්ගුලියො විනස්සන්ති. භග්ගවොති කොසලරඤ්ඤො පුරොහිතං ගොත්තෙන වදති. චොරො අවිස්සාසනීයො සාහසිකභාවතො. පුරාණසන්ථතා සාඛා අවිස්සාසනීයා විච්ඡිකාදීනං පවෙසනයොග්‍යත්තා. රාජා අවිස්සාසනීයො ඉස්සරියමදෙන ධනලොභෙන ච කදාචි ජීවිතෙ සඞ්කාභාවතො. ඉත්ථී අවිස්සාසනීයා ලොලසීලචිත්තභාවතො. අනුද්ධරණීයො භවිස්සති සංසාරපඞ්කතො.

‘ගණන් කිරීම පවා ඉගෙන නොගනී’ යනු ගණන් කිරීමේ ක්‍රමය පවා සැලකිල්ලට නොගනියි යන්නයි. එහි හේතුව ‘පකතියා’ යනාදියෙන් පවසයි. ‘තැබූ තැන්වල’ යනු ගස් වැල් අතර ආදී තැබූ ස්ථානවල පක්ෂීන් සහ නරින් නිසා ඇඟිලි විනාශ වී යයි. ‘භග්ගව’ යනුවෙන් කෝසල රජුගේ පුරෝහිතයාට ඔහුගේ ගෝත්‍ර නාමයෙන් අමතයි. ‘සොරා විශ්වාස කළ නොහැක්කේ’ ඔහුගේ සාහසික බව නිසාය. ‘පැරණි අතු’ (පුරාණසන්ථතා සාඛා) විශ්වාස කළ නොහැක්කේ ගෝනුස්සන් ආදීන් රිංගා සිටීමට සුදුසු බැවිනි. ‘රජු’ විශ්වාස කළ නොහැක්කේ බල මදය හා ධන ලෝභය නිසා ඕනෑම මොහොතක ජීවිතය පිළිබඳ සැකයක් පැවතිය හැකි බැවිනි. ‘ස්ත්‍රිය’ විශ්වාස කළ නොහැක්කේ චපල සිත් ඇති බැවිනි. ඔහු සංසාර නමැති මඩෙන් ගොඩගත නොහැකි අයෙකු බවට පත්වනු ඇත.

---

348. සඞ්කරිත්වාති ‘‘මයං එකජ්ඣං සන්නිපතිත්වා චොරං මාරෙත්වා වා පලාපෙත්වා ගමිස්සාමා’’ති සඞ්කරං කත්වා. ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරන්ති අභිසඞ්ඛරණං අධිට්ඨානං. අභිසඞ්ඛාසීති අධිට්ඨහි. සංහරිත්වාති සංඛිපිත්වා. ඔරභාගෙති චොරස්ස ඔරභාගෙ.

348. ‘සංකරිත්වා’ යනු “අපි එක්ව රැස්වී සොරා මරා හෝ පන්නා දමා යමු” යි සාකච්ඡා කොට එක්රැස් වීමයි. ‘ඉද්ධාභිසංඛාරං’ යනු අධිෂ්ඨාන ශක්තියෙන් සකස් කිරීමයි. ‘අභිසංඛාසි’ යනු අධිෂ්ඨාන කළේය යන්නයි. ‘සංහරිත්වා’ යනු හැකිලීමෙන් හෙවත් සංක්ෂිප්ත කිරීමෙනි. ‘ඕරභාගේ’ යනු සොරා සිටින පැත්තේ යන්නයි.

---

349. දණ්ඩොති පහරණහත්ථච්ඡෙදනාදිකො දණ්ඩනසඞ්ඛාතො දණ්ඩො. පවත්තයිතබ්බොති ආනෙතබ්බො. අපනෙත්වාති අත්තනො සන්තානතො සමුච්ඡෙදවසෙන පහාය. පටිසඞ්ඛායාති පටිසඞ්ඛානෙන. අවිහිංසායාති කරුණාය. සාරණීයධම්මෙසූති ඡසුපි සාරණීයධම්මෙසු, ඨිතො අට්ඨිතානං පාපධම්මානං බොධිමූලෙ එව සමුච්ඡින්නත්තා. යථා අතීතෙ අපරිමිතං කාලං සන්ධාවිතං, එවං ඉමාය පටිපත්තියා අනාගතෙපි සන්ධාවිස්සතීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉදානී’’තිආදිමාහ.

349. ‘දණ්ඩ’ යනු පහර දීම, අත් කැපීම ආදී දඬුවම් නමින් හැඳින්වෙන දණ්ඩනයයි. ‘පවත්තයිතබ්බෝ’ යනු පැමිණවිය යුතුය යන්නයි. ‘අපනේත්වා’ යනු තමාගේ සන්තානයෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම උදුරා දමා අත්හැරීමයි. ‘පටිසංඛායා’ යනු ප්‍රඥාවෙන් විමසා බැලීමෙනි. ‘අවිහිංසායා’ යනු කරුණාවෙනි. ‘සාරණීය ධර්මයන්හි’ යනු සාරණීය ධර්ම සයෙහිම පිහිටි බැවිනි. අකුසල් ධර්මයන් බෝ මුලදීම මුලිනුපුටා දැමූ බැවිනි. අතීතයේ අපරිමිත කාලයක් සංසාරයේ සැරිසැරුවාක් මෙන්, මේ පිළිවෙත නිසා අනාගතයේදීත් සැරිසරනු ඇතැයි දක්වමින් ‘ඉදානි’ යනාදිය පැවසීය.

---

ඉත්වෙවාති ඉති එව, ඉති-සද්දො නිදස්සනත්ථො. තෙනාහ ‘‘එවං වත්වා යෙවා’’ති. අකිරීති ආකිරි, පඤ්චපි ආවුධානි විකිරි. තෙන වුත්තං ‘‘ඛිපි ඡඩ්ඩෙසී’’ති.

‘ඉත්වේවා’ යනු මෙසේමය යන්නයි, ‘ඉති’ යන ශබ්දය නිදර්ශනයක් හැඳින්වීම පිණිස යෙදේ. එබැවින් “මෙසේ පවසාම” යැයි කියන ලදී. ‘අකිරි’ යනු විසිරුවා හැරීමයි, ආයුධ පහම විසුරුවා හැරියේය. ඒ පිළිබඳව “විසි කළේය, බැහැර කළේය” යැයි කියන ලදී.

---

350. එත්තොවාති අතො එව ආගතමග්ගෙනෙව සාවත්ථිං ගතා. අධිවාසෙස්සතීති ‘‘චොරං පටිසෙධෙතුං ගමිස්සාමී’’ති වුත්තෙ තුණ්හී භවිස්සති[Pg.156]. දාරුණකම්මෙන උප්පන්නනාමන්ති ‘‘අඞ්ගුලිමාලො’’ති ඉමං නාමං සන්ධාය වදති.

350. ‘එත්තෝවා’ යනු මෙතැන් සිටම පැමිණි මඟින්ම සැවැත් නුවරට වැඩම කළහ යන්නයි. ‘අධිවාසෙස්සති’ යනු “සොරා වැළැක්වීමට යන්නෙමි” යැයි කී විට නිශ්ශබ්ද වනු ඇත යන්නයි. ‘දාරුණ කර්මයෙන් උපන් නාමය’ යනු ‘අංගුලිමාල’ යන මේ නාමය අරමුණු කරගෙන පවසයි.

---

351. හත්ථී අරඤ්ඤහත්ථී හොන්ති මනුස්සානං තත්ථ ගන්තුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා, එවං අස්සාපි. කූටසහස්සානං භිජ්ජනකාරණං හොති ථෙරස්ස ආගමනභයෙන ඝටෙ ඡඩ්ඩෙත්වා පලායනෙන. ගබ්භමූළ්හායාති බ්‍යාකුලගබ්භාය. පබ්බජ්ජාබලෙනාති වුත්තං, සත්ථු දෙසනානුභාවෙනාති පන වත්තබ්බං. සො හි තස්සාපි කාරණන්ති. අරියා නාම ජාති පබ්බජ්ජා අරියභාවත්ථාය ජාතීති කත්වා.

351. මිනිසුන්ට එහි යාමට නොහැකි බැවින් ඇතා වල් ඇතෙකු බඳු විය, අශ්වයාට ද එසේමය. තෙරුන් වහන්සේගේ පැමිණීමේ බියෙන් කළගෙඩි දමා පලායාම නිසා කළගෙඩි දහස් ගණනක් බිඳී යාමට හේතු විය. ‘ගබ්භමූළ්හායා’ යනු දරුවා බිහි කරගත නොහැකිව වික්ෂිප්ත වූ ගර්භාෂය ඇත්තියට යන්නයි. ‘පැවිදි වීමේ බලයෙන්’ යැයි පැවසුවද, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනාවේ ආනුභාවයෙන් යැයි පැවසිය යුතුය. මන්ද එයම ඇයට සහනයට හේතු වූ බැවිනි. ‘ආර්ය ජාතිය’ යනු පැවිදි වීම ආර්ය භාවය සඳහා වූ උපතක් ලෙස සලකා එසේ පවසන ලදී.

---

මහාපරිත්තං නාමෙතන්ති මහානුභාවං පරිත්තං නාමෙතං. තථා හි නං ථෙරො සබ්බභාවෙන අරියාය ජාතො සච්චාධිට්ඨානෙන අකාසි. තෙනාහ ‘‘සච්චකිරියකතට්ඨානෙ’’ති. ගබ්භමූළ්හන්ති මූළ්හගබ්භං. ගබ්භො හි පරිපක්කො සම්පජ්ජමානො විජායනකාලෙ කම්මජවාතෙහි සඤ්චාලෙත්වා පරිවත්තිතො උද්ධංපාදො අධොසීසො හුත්වා යොනිමුඛාභිමුඛො හොති, එවං සො කස්සචි අලග්ගො සොත්ථිනා බහි නික්ඛමති, විපජ්ජමානො පන විපරිවත්තනවසෙන යොනිමග්ගං පිදහිත්වා තිරියං නිපජ්ජති, තථා යස්සා යොනිමග්ගො පිදහති, සා තත්ථ කම්මජවාතෙහි අපරාපරං පරිවත්තමානා බ්‍යාකුලා මූළ්හගබ්භාති වුච්චති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ගබ්භමූළ්හ’’න්ති.

‘මහාපරිත්තං නාමෙතං’ යනු මෙය මහානුභාව සම්පන්න පිරිතකි යන්නයි. ඒ මන්ද යත්, තෙරුන් වහන්සේ සියලු ආකාරයෙන්ම ආර්ය ජාතියෙහි උපන් බව පවසා සත්‍ය අධිෂ්ඨානයක් කළ බැවිනි. එබැවින් ‘සත්‍යක්‍රියාව කළ ස්ථානයේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘ගබ්භමූළ්හං’ යනු දරුවා බිහි කිරීමට අපහසු වූ ගැබයි. ගර්භය මුහුකුරා ගොස් ප්‍රසූත කාලයේදී කර්මජ වාතයන්ගෙන් සැලී පෙරළී, හිස පහතටත් පය ඉහළටත් වී යෝනි මාර්ගය දෙසට යොමු වේ. එවිට කිසිවක නොගැටී සුවසේ පිටතට පැමිණෙයි. එහෙත් එය වැරදි ලෙස පෙරළී යෝනි මාර්ගය අවහිර කරමින් හරහට පිහිටි විට, එහි කර්මජ වාතයන්ගෙන් එහා මෙහා පෙරළෙමින් වික්ෂිප්ත වූ ගැබ ‘මූළ්හගබ්භ’ නමින් හැඳින්වේ. එය අරමුණු කරගෙන ‘ගබ්භමූළ්හං’ යැයි කියන ලදී.

---

සච්චකිරියා නාම බුද්ධාසයං අත්තනො සීලං පච්චවෙක්ඛිත්වා කතා, තස්මා සච්චකිරියා වෙජ්ජකම්මං න හොතීති දට්ඨබ්බං. ථෙරස්සපි චාතිආදිනා උපසඞ්කමිතබ්බකාරණං වදති. ඉමෙ ද්වෙ හෙතූ පටිච්ච භගවා ථෙරං සච්චකිරියං කාරෙසි. ජාතින්ති මූලජාතිං.

සත්‍යක්‍රියාව නම් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අභිප්‍රාය පරිදි තමාගේ සීලය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට කරන ලද්දකි. එබැවින් සත්‍යක්‍රියාව යනු වෛද්‍ය කර්මයක් (වෙදකමක්) නොවන බව දත යුතුය. ‘තෙරුන් වහන්සේට ද’ යනාදියෙන් පැමිණිය යුතු හේතුව පවසයි. මේ කරුණු දෙක නිසා භගවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ තෙරුන් ලවා සත්‍යක්‍රියාව කරවූ සේක. ‘ජාතිං’ යනු මුල් උපතයි.

---

352. පරියාදාය ආහච්ච භින්නෙන සීසෙන. සභාගදිට්ඨධම්මවෙදනීයකම්මන්ති නිරයෙ නිබ්බත්තනසකකම්මසභාගභූතං දිට්ඨධම්මවෙදනීයකම්මං. සභාගතා ච සමානවත්ථුකතා සමානාරම්මණතාඑකවීථිපරියාපන්නතාදිවසෙන සබ්බථා සරික්ඛතා, සදිසම්පි ච නාම තදෙවාහරීයති යථා ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකො’’ති ච ‘‘සා එව තිත්තිරී තානෙව ඔසධානී’’ති ච. ඉදානි තමෙව සභාගතං දස්සෙතුං ‘‘කම්මං හී’’තිආදි ආරද්ධං. කරියමානමෙවාති පච්චයසමවායෙන පටිපාටියා නිබ්බත්තියමානමෙව. තයො කොට්ඨාසෙ පූරෙති, දිට්ඨධම්මවෙදනීයඅපරාපරියායවෙදනීයඋපපජ්ජවෙදනීයසඞ්ඛාතෙ තයො භාගෙ පූරෙති, තෙසං තිණ්ණං භාගානං වසෙන පවත්තති.

352. පහර වැදී පැළුණු හිසින් යුක්තව. ‘සභාගදිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මය’ යනු නිරයේ ඉපදීමට හේතු වන තමාගේම කර්මයට සමාන වූ මෙලොවදී විපාක දෙන කර්මයයි. ‘සභාගතාවය’ යනු සමාන වස්තුවක් තිබීම, සමාන අරමුණක් තිබීම සහ එකම චිත්ත වීථියකට ඇතුළත් වීම ආදී වශයෙන් සෑම ආකාරයකින්ම සමාන වීමයි. ‘එම කර්මයේම විපාකයයි’ සහ ‘එම වටුවාමය, එම ඖෂධමය’ යනාදී වශයෙන් ද එයම හඳුන්වනු ලැබේ. දැන් එම සභාගතාවය දැක්වීමට ‘කම්මං හි’ යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. ‘කර්මය සිදු කරන විටදීම’ යනු ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් අනුපිළිවෙලින් හටගන්නා අවස්ථාවේදීමයි. එය කොටස් තුනක් සම්පූර්ණ කරයි. එනම් දිට්ඨධම්මවේදනීය, අපරාපරියවේදනීය සහ උපපජ්ජවේදනීය යන කොටස් තුනයි. එම කොටස් තුන අනුව කර්මය පවතී.

---

දිට්ඨධම්මො [Pg.157] වුච්චති පච්චක්ඛභූතො පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො, තත්ථ වෙදිතබ්බඵලං කම්මං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. පච්චුප්පන්නභවතො අනන්තරං වෙදිතබ්බඵලං කම්මං උපපජ්ජවෙදනීයං. දිට්ඨධම්මානන්තරභවතො අඤ්ඤස්මිං අත්තභාවපරියායෙ අත්තභාවපරිවත්තෙ වෙදිතබ්බඵලං කම්මං අපරාපරියායවෙදනීයං. පටිපක්ඛෙහි අනභිභූතතාය, පච්චයවිසෙසෙන පටිලද්ධවිසෙසතාය ච බලවභාවප්පත්තා තාදිසස්ස පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස වසෙන සාතිසයා හුත්වා පවත්තා පඨමජවනචෙතනා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඵලදායිනී දිට්ඨධම්මවෙදනීයා නාම. සා හි වුත්තාකාරෙන බලවති ජවනසන්තානෙ ගුණවිසෙසයුත්තෙසු උපකාරානුපකාරවසප්පවත්තියා ආසෙවනාලාභෙන අප්පවිපාකතාය ච ඉතරද්වයං විය පවත්තසන්තානුපරමාපෙක්ඛං ඔකාසලාභාපෙක්ඛඤ්ච කම්මං න හොතීති ඉධෙව පුප්ඵමත්තං විය පවත්තිවිපාකමත්තං ඵලං දෙති.

ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ වර්තමාන ආත්මභාවය 'දිට්ඨධම්ම' යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී විපාක විඳිය යුතු කර්මය 'දිට්ඨධම්මවේදනීය' කර්මයයි. වර්තමාන භවයට අනතුරුව විපාක විඳිය යුතු කර්මය 'උපපජ්ජවේදනීය' කර්මයයි. දිට්ඨධම්මවේදනීය හා උපපජ්ජවේදනීය භවයන්ට පසුව වෙනත් ආත්මභාව පරම්පරාවකදී හෝ ආත්මභාව මාරුවකදී විපාක විඳිය යුතු කර්මය 'අපරාපරියවේදනීය' කර්මයයි. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මැඩපැවැත්විය නොහැකි බැවින්ද, ප්‍රත්‍ය විශේෂයන්ගෙන් ලත් විශේෂතා නිසාද, බලවත් භාවයට පත් වූ එවැනි පූර්ව අභිසංස්කාරයන්ගේ වසයෙන් අතිශයින් ප්‍රවෘත්ත වූ ප්‍රථම ජවන චේතනාව එම ආත්මභාවයේදීම ඵල ලබා දෙන බැවින් 'දිට්ඨධම්මවේදනීය' නම් වේ. එය ඉහත කී ආකාරයෙන් බලවත් වූ ජවන සන්තතියක, ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත වූවන් කෙරෙහි කරන උපකාර හෝ අපකාර වශයෙන් පැවතීමෙන්ද, ආසේවන (පුනපුනා පුහුණු වීම) නොලැබීම නිසා අල්ප විපාක ඇති බැවින්ද, සෙසු කර්ම දෙක මෙන් පරම්පරාව අවසන් වන තෙක් බලා සිටීමක් හෝ අවස්ථාවක් ලැබෙන තෙක් බලා සිටීමක් සිදු නොකරයි. මෙලොවදීම මලක් හටගන්නාක් මෙන් විපාක ප්‍රවෘත්තිය පමණක් වූ ඵලයක් ලබා දෙයි.

---

තථා අසක්කොන්තන්ති කම්මස්ස ඵලදානං නාම උපධිපයොගාදිපච්චයන්තරසමවායෙනෙව හොතීති තදභාවතො තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දාතුං අසක්කොන්තං. අහොසිකම්මන්ති කම්මංයෙව අහොසි, න තස්ස විපාකො අහොසි, අත්ථි භවිස්සති වාති එවං වත්තබ්බං කම්මං. අත්ථසාධිකාති දානාදිපාණාතිපාතාදිඅත්ථස්ස නිප්ඵාදිකා. කා පන සාති ආහ ‘‘සත්තමජවනචෙතනා’’ති. සා හි සන්නිට්ඨාපකචෙතනා වුත්තනයෙන පටිලද්ධවිසෙසා පුරිමජවනචෙතනාහි ලද්ධාසෙවනා ච සමානා අනන්තරෙ අත්තභාවෙ විපාකදායිනී උපපජ්ජවෙදනීයකම්මං නාම. තෙනාහ ‘‘අනන්තරෙ අත්තභාවෙ විපාකං දෙතී’’ති. සති සංසාරප්පවත්තියාති ඉමිනා අසති සංසාරප්පවත්තියා අහොසිකම්මපක්ඛෙ තිට්ඨති විපච්චනොකාසස්ස අභාවතොති.

එසේම (විපාක දීමට) නොහැකි වීම යනු කර්මයක විපාක දීම උපධි, ප්‍රයෝග ආදී අනෙකුත් ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන්ම සිදුවන බැවින්, ඒවායේ අභාවය නිසා එම ආත්මභාවයේදීම විපාක දීමට නොහැකි වීමයි. 'අහෝසි කර්මය' යනු කර්මය පමණක් තිබූ, එහි විපාකයක් සිදු නොවූ, දැනට නැති සහ මතුයෙහි සිදු නොවන බව කිව යුතු කර්මයයි. 'අත්ථසාධිකා' යනු දානාදී හෝ ප්‍රාණාතිපාතාදී අර්ථයන් සාධනය කරන්නී යන්නයි. ඒ කුමක්ද යත්? 'සත්වන ජවන චේතනාව' යි. එම තීරණාත්මක චේතනාව කලින් කී පරිදි විශේෂත්වයට පත් වූ, පෙර ජවන චේතනාවන්ගෙන් ලත් ආසේවනය ඇති බැවින් ඊළඟ ආත්මභාවයේදීම විපාක ලබා දෙන 'උපපජ්ජවේදනීය' කර්මය නම් වේ. එබැවින් 'ඊළඟ ආත්මභාවයේදී විපාක දෙයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. 'සංසාර ප්‍රවෘත්තිය ඇති කල්හි' යන්නෙන් අදහස් කළේ, සංසාර ප්‍රවෘත්තිය නැති කල්හි විපාක දීමට අවස්ථාවක් නැති බැවින් එය අහෝසි කර්ම පක්ෂයට වැටෙන බවයි.

---

සමුග්ඝාටිතානි විපච්චනොකාසස්ස අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනෙන. දිට්ඨධම්මවෙදනීයං අත්ථි විපාකාරහාභාවස්ස අනිබ්බත්තිතත්තා විපච්චනොකාසස්ස අනුපච්ඡින්නත්තා. කතූපචිතඤ්හි කම්මං සති විපච්චනොකාසෙ යාව න ඵලං දෙති, තාව අත්ථෙව නාම විපාකාරහභාවතො. ‘‘යස්ස ඛො’’ති ඉදං අනියමාකාරවචනං භගවතා කම්මසරික්ඛතාවසෙන සාධාරණතො වුත්තන්ති ආහ ‘‘යාදිසස්ස ඛො’’ති.

විපාක දීමට අවස්ථාවක් නොලැබෙන තත්ත්වයට පත් කිරීමෙන් (කර්මයන්) මුලිනුපුටා දමන ලදී. දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මය විපාක දීමට සුදුසු බව නැති නොවූ බැවින් සහ විපාක දීමේ අවස්ථාව සිඳී නොගිය බැවින් පවතී. කරන ලද රැස් කරන ලද කර්මය විපාක දීමේ අවස්ථාව ඇති තාක් කල්, යම් තාක් විපාක නොදෙන්නේද, ඒ තාක් විපාක දීමට සුදුසු බව නිසා පවතින්නේමය. 'යමෙකුට වනාහි' යන මෙම අනිශ්චිත වචනය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කර්මයන්ගේ සමානත්වය අනුව පොදුවේ වදාරන ලද බැවින් 'යම් බඳු වූවෙකුට වනාහි' යනුවෙන් අර්ථ දක්වන ලදී.

---

පමාදකිලෙසවිමුත්තොති පමාදහෙතුකෙහි සබ්බෙහි කිලෙසෙහි විමුත්තො.

'පමාදකිලේසවිමුත්තෝ' යනු ප්‍රමාදය හේතු කොට ගෙන හටගන්නා සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු තැනැත්තායි.

---

පාපස්ස [Pg.158] පිධානං නාම අවිපාකධම්මතාපාදනන්ති ආහ ‘‘අප්පටිසන්ධිකං කරීයතී’’ති. බුද්ධසාසනෙති සික්ඛාත්තයසඞ්ගහෙ බුද්ධස්ස භගවතො සාසනෙ. යුත්තප්පයුත්තො විහරතීති අකත්තබ්බස්ස අකරණවසෙන, කත්තබ්බස්ස ච පරිපූරණවසෙන පවත්තති.

පාපය වැසීම යනු විපාක නොදෙන ස්වභාවයට පත් කිරීම බව 'නැවත ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොකරයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. 'බුද්ධ ශාසනයෙහි' යනු ත්‍රිශික්ෂාවෙන් සංගෘහිත භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි යන්නයි. 'නිවැරදි ප්‍රයෝග සහිතව වසයි' යනු නොකටයුතු දේ නොකිරීමෙන් සහ කටයුතු දේ සම්පූර්ණ කිරීමෙන් යුක්තව වාසය කිරීමයි.

---

දිස්සන්ති කුජ්ඣන්තීති දිසා, පටිපක්ඛාති ආහ ‘‘සපත්තා’’ති. තප්පසංසපකාරන්ති මෙත්තානිසංසකිත්තනාකාරං. කාලෙනාති ආමෙඩිතලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘ඛණෙ ඛණෙ’’ති. අනුකරොන්තූති යෙසං කල්‍යාණමිත්තානං සන්තිකෙ සුණන්ති, යථාසුතං ධම්මං තෙසං අනුකරොන්තු දිට්ඨානුගතිකරණං ආපජ්ජන්තු, අත්තනො වෙරිපුග්ගලානම්පි භගවතො සන්තිකෙ ධම්මස්සවනං සම්මාපටිපත්තිඤ්ච පච්චාසීසති.

දිශාවන් යනු ක්‍රෝධ කරන්නන් බැවින් 'සතුරෝ' යැයි කියන ලදී. 'තප්පසංසපකාරං' යනු මෙත් වැඩීමේ ආනිසංස වර්ණනා කරන ආකාරයයි. 'කාලේන' යන්න ආමේඩිත ලෝපයෙන් (නැවත නැවත කීමෙන්) කරන ලද නිර්දේශයක් බැවින් 'මොහොතින් මොහොත' යැයි කියන ලදී. 'අනුකරණය කරත්වා' යනු යම් කල්‍යාණ මිත්‍රයන් සමීපයෙන් ධර්මය අසත්ද, අසා ඇති පරිදි එම ධර්මය ඔවුන් අනුකරණය කරත්වා, ඔවුන්ගේ ආදර්ශය ගනිත්වා යන්නයි. තමන්ගේ සතුරු පුද්ගලයන් පවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි ධර්ම ශ්‍රවණය කරත්වා යැයිද, සම්මා ප්‍රතිපත්තියෙහි යෙදෙත්වා යැයිද මෙයින් ප්‍රාර්ථනා කරයි.

---

තසන්ති ගතිං පත්ථයන්තීති තසා භවන්තරාදීසු සංසරණභාවතො. තෙනාහ ‘‘තසා වුච්චන්ති සතණ්හා’’ති.

භවය පතමින් සැරිසරන බැවින් 'තසා' (තැති ගන්නෝ) නම් වේ. එබැවින් 'තණ්හාව සහිත වූවෝ තස නම් වෙති' යි වදාරන ලදී.

---

නෙතබ්බට්ඨානං උදකං නයන්තීති නෙත්තිකා. බන්ධිත්වාති දළ්හං බන්ධිත්වා. තෙලකඤ්ජිකෙනාති තෙලමිස්සිතෙන කඤ්ජිකෙන.

නියමිත ස්ථානයට ජලය ගෙන යන්නෝ 'නෙත්තිකා' (දිය පාරවල් නියම කරන්නෝ) නම් වෙති. 'බැඳ' යනු තදින් බැඳීමයි. 'තෙලකඤ්ජිකේන' යනු තෙල් මිශ්‍ර වූ කාඩි හොද්දෙනි.

---

යාදිසොව අනිට්ඨෙ, තාදිසොව ඉට්ඨෙති ඉට්ඨානිට්ඨෙ නිබ්බිකාරෙන තාදී. යෙසං පන කාමාමිසාදීනං වන්තත්තා රාගාදීනං චත්තත්තා කාමොඝාදීනං තිණ්ණත්තා තාදිභාවො භවෙය්‍ය, තෙසං භගවතා සබ්බසො වන්තා චත්තා තිණ්ණා, තස්මා භගවා වන්තාවීති තාදී, චත්තාවීති තාදී, තිණ්ණාවීති තාදී, යෙහි අනඤ්ඤසාධාරණෙහි සීලාදිගුණෙහි සමන්නාගතත්තා භගවා තාදිභාවෙන උක්කංසපාරමිප්පත්තො තංනිද්දෙසො, තෙහි ගුණෙහි යාථාවතො නිද්දිසිතබ්බතොපි තාදී. යථා යන්තරජ්ජුයා යන්තං නීයති, එවං යාය තණ්හාය භවො නීයති, සා ‘‘භවනෙත්ති භවරජ්ජූ’’ති වුත්තා. තෙනාහ ‘‘තාය හී’’තිආදි, කම්මානි කුසලාදීනි විපච්චයන්ති අපච්චයන්ති එතායාති කම්මවිපාකො. අපච්චයභාවො නාම අරියමග්ගචෙතනායාති ආහ ‘‘මග්ගචෙතනායා’’ති. යාව න කිලෙසා පහීයන්ති, තාව ඉමෙ සත්තා සඉණා එව අසෙරිවිහාරභාවතොති ආහ ‘‘අණණො නික්කිලෙසො ජාතො’’ති.

අනිෂ්ට දෙයෙහි යම් සේද, ඉෂ්ට දෙයෙහිද එසේම වන බැවින් ඉෂ්ට අනිෂ්ට දෙකෙහිම නොවෙනස් වන සුලු බැවින් 'තාදී' නම් වේ. යම් කාමාමිස ආදිය වමනය කළ බැවින් (දුරු කළ බැවින්), රාගාදී කෙලෙස් අත්හළ බැවින් සහ කාම ඕඝාදීන්ගෙන් එතෙර වූ බැවින් තාදී බව ඇති වන්නේද, ඒ සියල්ල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සහමුලින්ම වමනය කරන ලද, අත්හරින ලද සහ එතෙර වන ලද බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වන්තාවී බැවින් තාදී වන සේක, චත්තාවී බැවින් තාදී වන සේක, තිණ්ණාවී බැවින් තාදී වන සේක. අන් අයට සාධාරණ නොවන යම් සීලාදී ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වූ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තාදී භාවයෙන් පරම උත්කෘෂ්ටත්වයට පත් වූ සේක. යම් සේ යන්ත්‍රයක් ලණුවකින් අදිනු ලැබේද, එසේම යම් තණ්හාවකින් භවය ඇදගෙන යනු ලැබේද, එය 'භවනෙත්ති' හෙවත් භව ලණුව යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'ඇය විසින්ම' යනාදිය වදාරන ලදී. කුසලාදී කර්මයන් විපාක දීමට සලස්වන බැවින් 'කර්ම විපාකය' යි. විපාක නොදෙන ස්වභාවය නම් ආර්ය මාර්ග චේතනාවයි. එබැවින් 'මාර්ග චේතනාවෙන්' යැයි කියන ලදී. යම් තාක් කෙලෙස් ප්‍රහීණ නොවේද, ඒ තාක් මෙම සත්වයෝ ස්වාධීන නොවන බැවින් ණයගැතියන්ම වෙති. එබැවින් 'කෙලෙස් රහිතව ණය නැති අයෙකු බවට පත් විය' යි කියන ලදී.

---

ථෙය්‍යපරිභොගො (විසුද්ධි. ටී. 1.91) නාම සාමිපරිභොගාභාවතො. භගවතාපි හි අත්තනො සාසනෙ සීලවතො පච්චයා අනුඤ්ඤාතා, න දුස්සීලස්ස, දායකානං [Pg.159] සීලවතොයෙව පරිච්චාගො, න දුස්සීලස්ස අත්තනො කාරානං මහප්ඵලභාවස්ස පච්චාසීසනතො. ඉති සත්ථාරා අනනුඤ්ඤාතත්තා දායකෙහි ච අපරිච්චත්තත්තා ‘‘දුස්සීලස්ස පරිභොගො ථෙය්‍යපරිභොගො නාමා’’ති වුත්තං. ඉණවසෙන පරිභොගො ඉණපරිභොගො. පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධියා අභාවතො ඉණං ගහෙත්වා පරිභොගො වියාති අත්ථො. යස්මා සෙක්ඛා භගවතො ඔරසපුත්තා, තස්මා තෙ පිතුසන්තකානං පච්චයානං දායාදා හුත්වා තෙ පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්තීති තෙසං පරිභොගො දායජ්ජපරිභොගො නාම. කිං පන තෙ භගවතො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්ති, උදාහු ගිහීහි දින්නන්ති? ගිහීහි දින්නාපි තෙ භගවතා අනුඤ්ඤාතත්තා භගවතො සන්තකා හොන්ති අනනුඤ්ඤාතෙසු සබ්බෙන සබ්බං පරිභොගාභාවතො අනුඤ්ඤාතෙසුයෙව පරිභොගසම්භවතො. ධම්මදායාදසුත්තඤ්චෙත්ථ (ම. නි. 1.29 ආදයො) සාධකං.

ස්වාමියෙකු වශයෙන් පරිභෝජනය කිරීමක් නොමැති බැවින් 'තෙය්‍ය පරිභෝගය' (සොරකමක් ලෙස අනුභව කිරීම) නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ද තමන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි සිල්වතුන්ට ප්‍රත්‍යයන් අනුදැන වදාරන ලද අතර, දුස්සීලයන්ට අනුදැන වදාරා නැත. දායකයන්ගේ පරිත්‍යාගයද තමන්ගේ පින්කම් මහාඵල මහානිසංස වීමේ අපේක්ෂාවෙන් සිල්වතුන් උදෙසාමය, දුස්සීලයන් උදෙසා නොවේ. මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරා නොමැති බැවින් සහ දායකයන් විසින් (දුස්සීලයන් උදෙසා) පරිත්‍යාග කර නොමැති බැවින් 'දුස්සීලයාගේ පරිභෝජනය තෙය්‍ය පරිභෝගය' යැයි කියන ලදී. ණය වශයෙන් පරිභෝජනය කිරීම 'ඉණ පරිභෝගය' යි. පිළිගන්නා තැනැත්තාගේ පැත්තෙන් දක්ඛිණා විශුද්ධියක් නොමැති බැවින් ණයක් ගෙන පරිභෝජනය කිරීමක් වැනි යන්න මෙහි අර්ථයයි. සේඛ පුද්ගලයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඖරස පුත්‍රයන් වන බැවින්, ඔවුන් පියා සතු ප්‍රත්‍යයන්ට දායාදකරුවන් වී එම ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝජනය කරන බැවින් ඔවුන්ගේ පරිභෝජනය 'දායජ්ජ පරිභෝගය' (දායාද පරිභෝජනය) නම් වේ. ඔවුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝජනය කරන්නේද? නැතහොත් ගිහියන් විසින් දෙන ලද ඒවාද? ගිහියන් විසින් දෙන ලද දෑ වුවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරා ඇති බැවින් ඒවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතු වේ. අනුදැන වදාරා නොමැති කිසිවක් පරිභෝජනය කළ නොහැකි අතර අනුදැන වදාරා ඇති දෑ පමණක් පරිභෝජනය කළ හැකිය. මේ සම්බන්ධයෙන් 'ධම්මදායාද සූත්‍රය' සාධක වේ.

---

අවීතරාගානං තණ්හාපරවසතාය පච්චයපරිභොගෙ සාමිභාවො නත්ථි, තදභාවෙන වීතරාගානං තත්ථ සාමිභාවො යථාරුචි පරිභොගසම්භවතො. තථා හි තෙ පටිකූලම්පි අප්පටිකූලාකාරෙන, අප්පටිකූලම්පි පටිකූලාකාරෙන තදුභයං විවජ්ජෙත්වා උපෙක්ඛාකාරෙන ච පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්ති, දායකානඤ්ච මනොරථං පරිපූරෙන්ති. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගෙ, තංසංවණ්ණනාසු ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. කිලෙසඉණානං අභාවං සන්ධාය ‘‘අණණො’’ති වුත්තං, න පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගමත්තං. තෙනාහ ආයස්මා ච බාකුලො – ‘‘සත්තාහමෙව ඛො අහං, ආවුසො, සරණො රට්ඨපිණ්ඩං භුඤ්ජි’’න්ති (ම. නි. 3.211).

රාගය ප්‍රහීණ නොකළවුන්ට තණ්හාවට වසඟ වූ බැවින් සිව්පසය වැළඳීමේදී (ප්‍රත්‍ය පරිභෝජනයේදී) එහි ස්වාමිභාවයක් නැත. ඒ තණ්හාව නැති බැවින් රාගය ප්‍රහීණ කළ උතුමන්ට එහි ස්වාමිභාවය ඇත්තේ කැමති පරිදි පරිභෝජනය කළ හැකි බැවිනි. එසේම උන්වහන්සේලා පිළිකුල් සහගත දෑ පිළිකුල් නොවන ලෙසත්, පිළිකුල් නොවන දෑ පිළිකුල් සහගත ලෙසත්, ඒ දෙකම දුරු කොට උපේක්ෂාවෙන් යුතුව ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝජනය කරති; දායකයන්ගේ අභිප්‍රායන්ද සම්පූර්ණ කරති. මෙහි කිවයුතු ඉතිරි කරුණු විශුද්ධි මාර්ගයේ සහ එහි වර්ණනාවල සඳහන් ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. 'ණය නැති' (අණණෝ) යැයි පැවසුවේ කෙලෙස් නමැති ණය නැති බව අදහස් කරගෙනය, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට පරිභෝජනය කිරීම පමණක් නොවේ. එබැවින් ආයුෂ්මත් බාකුල තේරුන් වහන්සේ - 'ඇවැත්නි, මම සත් දිනක්ම ණයගැතිව රටවැසියන්ගේ පිණ්ඩපාතය වැළඳුවෙමි' (ම. නි. 3.211) යි පැවසූහ.

---

වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙහි තණ්හාය පවත්තිආකාරං පටිච්ච අත්ථි රමණවොහාරොති ආහ – ‘‘දුවිධෙසුපි කාමෙසු තණ්හාරතිසන්ථව’’න්ති. මන්තිතන්ති කථිතං. උප්පන්නෙහි සත්ථුපටිඤ්ඤෙහි. සංවිභත්තාති කුසලාදිවසෙන ඛන්ධාදීහි ආකාරෙහි විභත්තා. සුන්දරං ආගමනන්ති ස්වාගතං. තතො එව න කුච්ඡිතං ආගතං. සොළසවිධකිච්චස්ස පරියොසිතත්තා ආහ ‘‘තං සබ්බං මයා කත’’න්ති. මග්ගපඤ්ඤායමෙව තතියවිජ්ජාසමඤ්ඤාති ආහ – ‘‘තීහි විජ්ජාහි නවහි ච ලොකුත්තරධම්මෙහී’’ති.

වස්තු කාමයන් සහ ක්ලේශ කාමයන් කෙරෙහි තණ්හාවේ පැවැත්ම නිසා 'රමණය' (ඇලීම) යන ව්‍යවහාරය ඇති බව දක්වමින් 'කම් සැප දෙවැදෑරුම් වුවද තණ්හා රතිය හා බැඳීම' යැයි පැවසීය. 'මන්තිතං' යනු පවසන ලද්දකි. ශාස්තෘවරුන් යැයි තමන්ව හඳුන්වාගන්නා අයගෙනි. 'සංවිභත්තා' යනු කුසලාදී වශයෙන් ස්කන්ධ ආදී ආකාරවලින් බෙදන ලද යන්නයි. 'ස්වාගතං' යනු යහපත් පැමිණීමකි. එහෙයින්ම නින්දිත ලෙස නොපැමිණියේය. සොළොස් වැදෑරුම් රහත් මඟ කෘත්‍යය අවසන් කළ බැවින් 'ඒ සියල්ල මා විසින් කරන ලදී' යි පැවසීය. මාර්ග ප්‍රඥාවටම 'තෙවන විද්‍යාව' යන්න නමක් බැවින් 'තුන් විද්‍යාවන්ගෙන් හා නව ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ගෙන්' යැයි පැවසීය.

---

අඞ්ගුලිමාලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

අංගුලිමාල සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගූඪ අර්ථ ප්‍රකාශනය අවසන් විය.

---

7. පියජාතිකසුත්තවණ්ණනා

7. පියජාතික සූත්‍ර වර්ණනාව

---

353. පකතිනියාමෙනාති [Pg.160] යථා සොකුප්පත්තිතො පුබ්බෙ ඉති කත්තබ්බෙසු අසම්මොහවසෙන චිත්තං පක්ඛන්දති, තානි චස්ස උපට්ඨහන්ති, න එවං සොකස්ස චිත්තසඞ්කොචසභාවතො. තෙන වුත්තං ‘‘පකතිනියාමෙන පන න පටිභන්තී’’ති. කෙචි පන ‘‘සාමන්තා කතිපයෙ න කුටුම්බං සන්ධාරෙති. තෙනාහ ‘න සබ්බෙන සබ්බං පටිභන්තී’ති’’ වදන්ති. එත්ථාති දුතියපදෙ. අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං ‘‘න පටිභාතී’’ති පදස්ස ‘‘න රුච්චතී’’ති අත්ථමාහ. න පටිභාතීති වා භුඤ්ජිතුකාමතාචිත්තං න උපට්ඨිතන්ති අත්ථො. පතිට්ඨිතොකාසන්ති ඉන්ද්‍රියාවිට්ඨට්ඨානං වදති. පියායිතබ්බතො පියො ජාති උප්පත්තිට්ඨානං එතෙසන්ති පියජාතිකා. පියො පභුති එතෙසන්ති පියප්පභුතිකාති වත්තබ්බෙ, උ-කාරස්ස ව-කාරං, ත-කාරස්ස ච ලොපං කත්වා ‘‘පියප්පභාවිකා’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘පියතො පභවන්තී’’ති.

353. 'පකතිනියාමෙන' යනු ශෝකය උපදින්නට පෙර කළ යුතු කටයුතුවලදී මුළා නොවී සිත යොමුවන ආකාරයයි, එවිට එම කටයුතු ඔහුට වැටහෙයි; සිත හැකිලෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් ශෝකයේදී එසේ නොවේ. එබැවින් 'ස්වාභාවික නියාමයෙන් නොවැටහෙයි' යැයි පැවසීය. ඇතැමෙක් පවසන්නේ 'ඇතැම් සමීප පුද්ගලයන් පවුල රැකබලා නොගනිති, එබැවින් සියල්ල සම්පූර්ණයෙන්ම නොවැටහෙයි යැයි පැවසුණු බවයි'. 'එත්ථ' යනු දෙවන පදයේයි. ධාතූන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව නිසා 'න පටිබාති' යන පදයට 'නොරිසෙයි' යන අර්ථය පැවසීය. 'න පටිබාති' යන්නෙන් අනුභව කිරීමේ කැමැත්ත ඇති නොවේ යන අර්ථයද වේ. 'පතිට්ඨිතෝකාසං' යනු ඉන්ද්‍රියයන් පිහිටි ස්ථානයයි. ප්‍රිය කළ යුතු බැවින් 'පිය' නම් වේ, 'ජාති' යනු උපතයි, මොවුන්ට උපත ප්‍රියයන්ගෙන් වන බැවින් 'පියජාතික' නම් වේ. 'පියප්පභූති' (ප්‍රියයන් මුල් වූ) යැයි කිව යුතු තැන, උ-කාරයට ව-කාරයක් ද, ත-කාරය ලොප් වීමෙන් ද 'පියප්පභාවිකා' යැයි යෙදුණි. එබැවින් 'ප්‍රියයන්ගෙන් හටගනිති' යැයි පැවසීය.

---

355. පර-සද්දෙන සමානත්ථං අජ්ඣත්තිකභාවනිසෙධනත්ථං ‘‘පිරෙ’’ති පදන්ති ආහ ‘‘අම්හාකං පරෙ’’ති. පිරෙති වා ‘‘පරතො’’ති ඉමිනා සමානත්ථං නිපාතපදන්ති ආහ ‘‘චර පිරෙති පරතො ගච්ඡා’’ති.

355. ආධ්‍යාත්මික බව ප්‍රතික්ෂේප කර අන්‍යයන් යන අර්ථය දීම සඳහා 'පර' ශබ්දයට සමාන අර්ථ ඇති 'පිරෙ' යන පදය 'අපගේ අන්‍යයන්' යන අර්ථයෙන් පැවසීය. නැතහොත් 'පිරෙ' යනු 'පරතෝ' (පිටතට/ඉවතට) යන්න හා සමාන අර්ථ දෙන නිපාත පදයක් බව දක්වමින් 'පිරෙ යනු ඉවතට යව' යැයි පැවසීය.

---

356. ද්විධා ඡෙත්වාති එත්ථ යදි ඉත්ථී තස්ස පුරිසස්ස පියා, කථං ද්විධා ඡින්දතීති ආහ ‘‘යදි හී’’තිආදි.

356. 'දෙකට කඩා' යන්නෙහි, ඉදින් ඒ ස්ත්‍රිය ඒ පුරුෂයාට ප්‍රිය නම්, කෙසේ දෙකට කඩන්නේද යන්න 'ඉදින් එසේ නම්' යනාදී වශයෙන් පැවසීය.

---

357. කථං කථෙය්‍යන්ති යථා භගවා එතස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කථෙසි, සො ච මෙ කථෙසි, තථා චාහං කථෙය්‍යං. මරණවසෙන විපරිණාමො අත්තභාවස්ස පරිවත්තත්තා. පලායිත්වා ගමනවසෙන අඤ්ඤථාභාවො මිත්තසන්ථවස්ස සමාගමස්ස ච අඤ්ඤථාභූතත්තා.

357. 'කෙසේ පවසම්ද?' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ බ්‍රාහ්මණයාට යම් සේ පැවසූ සේක්ද, ඔහු මට යම් සේ පැවසුවේද, මමද එසේම පවසන්නෙමි යන්නයි. 'විපරිණාමය' යනු මරණය හේතුවෙන් ආත්මභාවය වෙනස් වීමයි. 'අන්‍යථාභාවය' යනු පලායාම හේතුවෙන් මිත්‍රත්වය හා ඇසුර වෙනස් වීමයි.

---

ඡඩ්ඩිතභාවෙනාති පරිවත්තිතභාවෙන. හත්ථගමනවසෙන අඤ්ඤථාභාවො පුබ්බෙ සවසෙ වත්තිතානං ඉදානි වසෙ අවත්තනභාවෙන.

'අත්හැර දැමූ බැවින්' යනු පෙරළුණු ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවිනි. අන්සතු වීමෙන් වන 'අන්‍යථාභාවය' යනු පෙර තමාගේ වසඟයේ පැවති දෑ දැන් තමාගේ වසඟයේ නොපැවතීමයි.

---

ආචමෙහීති ආචමනං මුඛවික්ඛාලනං කාරෙහි. යස්මා මුඛං වික්ඛාලෙන්තා හි හත්ථපාදෙ ධොවිත්වා වික්ඛාලෙන්ති, තස්මා ‘‘ආචමිත්වා’’ති වත්වා පච්ඡාපි තස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘මුඛං වික්ඛාලෙත්වා’’ති ආහ. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

'ආචමේහි' යනු මුහුණ සෝදවන්න යන්නයි. මුහුණ සෝදන විට අත් පා සෝදා මුහුණ සෝදන බැවින් 'ආචමනය කොට' යැයි පවසා පසුව එහි අර්ථය දක්වමින් 'මුහුණ සෝදා' යැයි පැවසීය. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

---

පියජාතිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

පියජාතික සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගූඪ අර්ථ ප්‍රකාශනය අවසන් විය.

---

8. බාහිතිකසුත්තවණ්ණනා

8. බාහිතික සූත්‍ර වර්ණනාව

---

359. සාවජ්ජතාය [Pg.161] උපාරම්භං අරහතීති ඔපාරම්භො. තෙනාහ ‘‘දොසං ආරොපනාරහො’’ති. බාලා උපාරම්භවත්ථුමඤ්ඤං අමූලකම්පි නං ආරොපෙන්තා උග්ඝොසෙන්ති, තස්මා තෙ අනාමසිත්වා ‘‘විඤ්ඤූහී’’ති ඉදං පදං ගහෙත්වා පඤ්හෙන ඤාතුං ඉච්ඡිතෙන අත්ථෙන උපාරම්භාදීනං උපරි උත්තරං පරිපූරෙතුං නාසක්ඛිම්හා. තං කාරණන්ති තං උප්පත්තිකාරණං. යදි හි මයා ‘‘විඤ්ඤූහී’’ති පදං පක්ඛිපිත්වා වුත්තං භවෙය්‍ය, පඤ්හා මෙ පරිපුණ්ණා භවෙය්‍ය, න පන වුත්තා. ඉදානි පන තං කාරණං උත්තරං ආයස්මතා ආනන්දෙන ‘‘විඤ්ඤූහී’’ති එවං වදන්තෙන පරිපූරිතං.

359. වරද සහිත බැවින් නින්දාවට සුදුසු වන්නේ 'ඕපාරම්භ' නම් වේ. එබැවින් 'දොස් පැවරීමට සුදුසු' යැයි පැවසීය. අඥානයෝ නින්දා කටයුතු කරුණු නැති විටද අභූත චෝදනා නගති, එබැවින් ඔවුන් මූලික කර නොගෙන 'විඥයන් විසින්' යන පදය ගෙන, ප්‍රශ්නයෙන් දැනගත යුතු අර්ථයෙන් නින්දා ආදියට වඩා උසස් පිළිතුරක් සම්පූර්ණ කිරීමට අපට නොහැකි විය. 'ඒ හේතුව' යනු එම උත්පත්ති හේතුවයි. ඉදින් මා විසින් 'විඥයන් විසින්' යන පදය ඇතුළත් කර පැවසුවේ නම් මගේ ප්‍රශ්නය සම්පූර්ණ වන්නට තිබුණි, නමුත් එසේ නොපැවසුණි. දැන් ඒ හේතුව හෙවත් පිළිතුර ආයුෂ්මත් ආනන්ද තේරුන් වහන්සේ විසින් 'විඥයන් විසින්' යැයි පවසමින් සම්පූර්ණ කරන ලදී.

---

360. කොසල්ලපටිපක්ඛතො අකොසල්ලං වුච්චති අවිජ්ජා, තංසමුට්ඨානතො අකොසල්ලසම්භූතො. අවජ්ජං වුච්චති ගරහිතබ්බං, සහ අවජ්ජෙහීති සාවජ්ජො, ගාරය්හො. රාගාදිදොසෙහි සදොසො. තෙහි එව සබ්‍යාබජ්ඣො, තතො එව සම්පති ආයතිඤ්ච සදුක්ඛො. සබ්‍යාබජ්ඣාදිකො නිස්සන්දවිපාකො.

360. කුසලතාවයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් අකුසලය යනු අවිද්‍යාවයි, එයින් හටගන්නා බැවින් 'අකුසලසම්භූත' නම් වේ. 'අවජ්ජ' යනු ගැරහිය යුතු දෙයයි, වරද සහිත බැවින් 'සාවජ්ජ' හෙවත් ගැරහිය යුත්තකි. රාගාදී දොස් සහිත බැවින් 'සදෝස' නම් වේ. ඒ දොස් නිසාම පීඩා සහිත (සබ්‍යාපජ්ජ) වේ, එබැවින් වර්තමානයේද අනාගතයේද දුක් සහිත වේ. පීඩා සහිත බව ආදිය එහි නිස්සන්ද විපාකයි.

---

තථා අත්ථො වුත්තො භවෙය්‍යාති පුච්ඡාසභාගෙනපි අත්ථො වුත්තො භවෙය්‍ය, පුච්ඡන්තස්ස පන න තාව චිත්තාරාධනං. තෙනාහ – ‘‘එවං බ්‍යාකරණං පන න භාරිය’’න්ති, ගරුකරණං න හොති විසාරජ්ජං න සියාති අධිප්පායො. තෙනාහ – ‘‘අප්පහීනඅකුසලොපි හි පහානං වණ්ණෙය්‍යා’’ති. එවරූපො පන යථාකාරී තථාවාදී න හොති, න එවං භගවාති ආහ ‘‘භගවා’’තිආදි. එවං බ්‍යාකාසීති ‘‘සබ්බාකුසලධම්මපහීනො ඛො, මහාරාජ, තථාගතො’’ති එවං බ්‍යාකාසි. සුක්කපක්ඛෙපි එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘සබ්බෙසංයෙව කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදං වණ්ණෙතී’’ති වුත්තෙ යථා පුච්ඡා, තථා අත්ථො වුත්තො භවෙය්‍ය, එවං බ්‍යාකරණං පන න භාරියං, අසම්පාදිතකුසලධම්මොපි උපසම්පදං වණ්ණෙය්‍ය. භගවා පන සම්මදෙව සම්පාදිතකුසලත්තා යථාකාරී තථාවාදීති දස්සෙතුං ‘‘එවං බ්‍යාකාසී’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

'එසේ අර්ථය පවසන ලද්දේ වන්නේය' යනු ප්‍රශ්නයට අනුකූලව අර්ථය පවසන ලද්දේ වුවද, ප්‍රශ්නය ඇසූ තැනැත්තාගේ සිත සතුටු කරන්නක් නොවේ. එබැවින් 'එසේ ප්‍රකාශ කිරීම අපහසු නොවේ' යැයි පැවසීය, එනම් එය ගරු කටයුතු දෙයක් හෝ විශාරද බවක් නොවන බව අදහසයි. එබැවින් 'අකුසල් ප්‍රහීණ නොකළ තැනැත්තා පවා ප්‍රහීණ කිරීමේ ගුණ වර්ණනා කරන්නේය' යැයි පැවසීය. එවැනි පුද්ගලයා කියන දේ කරන (යථාකාරී තථාවාදී) අයෙකු නොවේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ නොවන බැවින් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ' යනාදිය පැවසීය. 'මහරජ, තථාගතයන් වහන්සේ සියලු අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහීණ කළ සේක' යැයි මෙසේ ප්‍රකාශ කළ සේක. කුසල් පක්ෂයේදීද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'සියලුම කුසල ධර්මයන්ගේ සම්පන්න බව වර්ණනා කරති' යැයි කී විට ප්‍රශ්නයට අනුව අර්ථය කියැවෙයි, එසේ ප්‍රකාශ කිරීම අපහසු නොවේ, කුසල ධර්මයන් සම්පූර්ණ නොකළ තැනැත්තාද එහි සම්පන්න බව වර්ණනා කළ හැකිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මනාව කුසල් සම්පූර්ණ කළ බැවින් කියන දේම කරන බව දැක්වීමට 'මෙසේ ප්‍රකාශ කළ සේක' යන මෙම අර්ථය දක්වයි. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

---

බාහිතිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

බාහිතික සූත්‍ර වර්ණනාවේ ගූඪ අර්ථ ප්‍රකාශනය අවසන් විය.

---

9. ධම්මචෙතියසුත්තවණ්ණනා

9. ධම්මචේතිය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

364. මෙදවණ්ණා [Pg.162] උළුපවණ්ණා ච තත්ථ තත්ථ පාසාණා උස්සන්නා අහෙසුන්ති මෙදාළුපන්ති ගාමස්ස සමඤ්ඤා ජාතා. උළුපවණ්ණාති චන්දසමානවණ්ණතාය මෙදපාසාණා වුත්තාති කෙචි. අට්ඨකථායං පන ‘‘මෙදවණ්ණා පාසාණා කිරෙත්ථ උස්සන්නා අහෙසු’’න්ති ඉදං වුත්තං. අස්සාති සෙනාපතිස්ස. කථාසමුට්ඨාපනත්ථන්ති මල්ලිකාය සොකවිනොදනධම්මකථාසමුට්ඨාපනත්ථං.

364. එම ගමේ ඒ ඒ තැන්වල මේද පැහැති (තෙල් පැහැති) සහ උලුප පැහැති (පන් හෝ තණ පැහැති) ගල් බහුලව තිබූ බැවින් 'මේදාළුප' යන නම එම ගමට ලැබුණි. ඇතැම්හු පවසන්නේ මේද වර්ණැති ගල් චන්ද්‍රයාට සමාන පැහැයක් ඇති බැවින් උලුප පැහැති යැයි කියන ලද බවයි. අට්ඨකථාවෙහි නම් පවසන්නේ 'මෙහි මේද පැහැති ගල් බහුලව තිබුණේය' යනුවෙනි. 'අස්ස' යනු සේනාපතියාටයි. 'කථාසමුට්ඨාපනත්ථං' යනු මල්ලිකාවගේ ශෝකය දුරු කිරීම සඳහා ධර්ම කථා ආරම්භ කිරීම පිණිසයි.

---

රඤ්ඤාති පසෙනදීකොසලරඤ්ඤා. මහච්චාති මහතියා. පදවිපල්ලාසෙන චෙතං වුත්තං. පසාදමරහන්තීති පාසාදිකානි. තෙනාහ ‘‘සහ රඤ්ජනකානී’’ති. යානි පන පාසාදිකානි, තානි පස්සිතුං යුත්තානි. පාසාදිකානීති වා සද්දහනසහිතානි. තෙනාහ ‘‘පසාදජනකානී’’ති. ‘‘අප්පාබාධ’’න්ති ආදීසු විය අප්පසද්දො අභාවත්ථොති ආහ ‘‘නිස්සද්දානී’’ති. අනියමත්ථවාචී ය-සද්දො අනියමාකාරවාචකොපි හොතීති ‘‘යත්ථා’’ති පදස්ස ‘‘යාදිසෙසූ’’තිආදිමාහ. තථා හි අඞ්ගුලිමාලසුත්තෙ (ම. නි. අට්ඨ. 2.347 ආදයො) ‘‘යස්ස ඛො’’ති පදස්ස ‘‘යාදිසස්ස ඛො’’ති අත්ථො වුත්තො.

'රඤ්ඤා' යනු පසේනදී කොසොල් රජු විසිනි. 'මහච්චා' යනු මහත් වූ යන්නයි. මෙය පද පෙරළියකින් කියන ලද්දකි. 'පසාදමරහන්ති' යනු ප්‍රසාදජනක වූ (ප්‍රියමනාප වූ) දෑ ය. එබැවින් 'පිනවන දෑ ද සමග' යැයි පැවසුණි. යම් දේ ප්‍රසාදජනක ද, ඒවා බැලීමට සුදුසු ය. එසේත් නැතහොත් 'පාසාදිකානි' යනු ශ්‍රද්ධාව සහිත වූ දෑ ය. එබැවින් 'ප්‍රසාදය උපදවන දෑ' යැයි පැවසුණි. 'අප්පාබාධං' යනාදී තැන්වල මෙන් 'අප්ප' ශබ්දය මෙහි අභාවය යන අර්ථයේ යෙදෙන බැවින් 'ශබ්ද රහිත වූ' යැයි පැවසුණි. අනිශ්චිත අර්ථය ප්‍රකාශ කරන 'ය' ශබ්දය අනිශ්චිත ආකාරය ප්‍රකාශ කිරීමට ද යෙදෙන බැවින් 'යත්ථ' යන පදයට 'යම්බඳු තැන්වල' යනාදී වශයෙන් පැවසුණි. එසේම අංගුලිමාල සූත්‍රයේ 'යස්ස ඛෝ' යන පදයට 'යම්බඳු පුද්ගලයෙකුට' යන අර්ථය පවසා ඇත.

---

366. පටිච්ඡදන්ති පටිච්ඡාදකං. රාජකකුධභණ්ඩානීති රාජභණ්ඩභූතානි. රහායතීති රහො කරොති, මං අජ්ඣෙසතීති අත්ථො.

366. 'පටිච්ඡදං' යනු වසන දෙයයි. 'රාජකකුධභණ්ඩානි' යනු රජුට අයත් රාජකීය භාණ්ඩයි. 'රහායති' යනු රහසක් කරයි, මාගෙන් ඉල්ලයි යන අර්ථයයි.

---

367. යථාසභාවතො ඤෙය්‍යං ධාරෙති අවධාරෙතීති ධම්මො, ඤාණන්ති ආහ ‘‘පච්චක්ඛඤාණසඞ්ඛාතස්ස ධම්මස්සා’’ති. අනුනයොති අනුගච්ඡනකො. දිට්ඨෙන හි අදිට්ඨස්ස අනුමානං. තෙනාහ ‘‘අනුමානං අනුබුද්ධී’’ති. ආපාණකොටිකන්ති යාව පාණකොටි, තාව ජීවිතපරියොසානං. එතන්ති ධම්මන්වයසඞ්ඛාතං අනුමානං. එවන්ති ‘‘ඉධ පනාහ’’න්ති වුත්තප්පකාරෙන.

367. යථා ස්වභාවයෙන් දතයුතු දේ දරන බැවින් 'ධම්ම' නම් වේ. එය ඥානය බැවින් 'ප්‍රත්‍යක්ෂ ඥානය යැයි කියනු ලබන ධර්මයට' යැයි පැවසුණි. 'අනුනයෝ' යනු අනුගමනය කරන්නා ය. දුටු දෙයින් නොදුටු දේ අනුමාන කිරීම සිදු වේ. එබැවින් 'අනුමානය වූ අනුබුද්ධිය' යැයි පැවසුණි. 'ආපාණකෝටිකං' යනු ප්‍රාණය පවතින තෙක් හෙවත් ජීවිතය කෙළවර වන තුරු ය. 'ඒතං' යනු ධර්මය අනුගමනය කිරීම සංඛ්‍යාත අනුමානයයි. 'ඒවං' යනු 'මෙහිදී පවසයි' යනුවෙන් කියන ලද ආකාරයෙනි.

---

369. චක්ඛුං අබන්ධන්තෙ වියාති අපාසාදිකතාය පස්සන්තානං චක්ඛුං අත්තනි අබන්ධන්තෙ විය. කුලසන්තානානුබන්ධො රොගො කුලරොගො. උළාරන්ති සානුභාවං. යො හි ආනුභාවසම්පන්නො, තං ‘‘මහෙසක්ඛ’’න්ති වදන්ති. අරහත්තං ගණ්හන්තොති උක්කට්ඨනිද්දෙසොයං, හෙට්ඨිමඵලානි ගණ්හන්තොපි.

369. 'ඇස නොබඳින්නාක් මෙන්' යනු ප්‍රසාදජනක නොවන බැවින් බලන්නන්ගේ ඇස තමන් වෙත රඳවා නොගන්නාක් මෙනි. පරම්පරාගතව පැවත එන රෝගය 'කුල රෝග' නම් වේ. 'උළාරං' යනු ආනුභාව සහිත වූ යන්නයි. යමෙක් ආනුභාව සම්පන්න වේ ද, ඔහුව 'මහේශාක්‍ය' යැයි කියනු ලැබේ. 'අරහත්ඵලය ලබන්නේ' යනු උත්කෘෂ්ට වශයෙන් කළ නිර්දේශයකි, පහළ ඵලයන් ලබන්නා ද මෙයට ඇතුළත් වේ.

---

373. ජීවිකා [Pg.163] ජීවිතවුත්ති.

373. 'ජීවිකා' යනු ජීවිකාව හෙවත් ජීවත් වන ක්‍රමයයි.

---

374. ධම්මං චෙතෙති සංවෙදෙති එතෙහීති ධම්මචෙතියානි, ධම්මස්ස පූජාවචනානි. නනු චෙතානි බුද්ධසඞ්ඝගුණදීපනානිපි සන්ති? කථං ‘‘ධම්මචෙතියානීති ධම්මස්ස චිත්තීකාරවචනානී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘තීසු හී’’තිආදි. තත්ථ යස්මා බුද්ධරතනමූලකානි සෙසරතනානි තස්ස වසෙන ලද්ධබ්බතො. කොසලරඤ්ඤා චෙත්ථ බුද්ධගාරවෙන ධම්මසඞ්ඝගාරවං පවෙදිතං, තස්මා ‘‘භගවති චිත්තීකාරෙ කතෙ ධම්මොපි කතොව හොතී’’ති වුත්තං. යස්මා ච රතනත්තයපසාදපුබ්බිකා සාසනෙ සම්මාපටිපත්ති, තස්මා වුත්තං – ‘‘ආදිබ්‍රහ්මචරියකානීති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතානී’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

374. යම් කරුණු මගින් ධර්මය මෙනෙහි කරයි ද, අවබෝධ කරවයි ද ඒවා 'ධම්මචේතිය' නම් වේ, එනම් ධර්මයට කරන පූජා වචනයි. මේවා බුද්ධ, සංඝ ගුණ ප්‍රකාශ කරන ඒවා ද නොවේ ද? එසේ තිබියදී 'ධම්මචේතිය යනු ධර්මයට කරන ගරු බුහුමන් වචනයි' කියා පැවසුවේ කෙසේද යන්නට 'තීසු හි' යනාදිය පැවසුණි. එහිදී බුද්ධ රත්නය මූලික කරගෙන සෙසු රත්නයන් ලැබෙන බැවින් ද, කොසොල් රජු විසින් බුදුන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසාම ධර්ම සහ සංඝ ගෞරවය ද ප්‍රකාශ කරන ලද බැවින් ද, 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගරු කළ විට ධර්මයට ද ගරු කළා වේ' යැයි පවසන ලදී. තවද රත්නත්‍රය කෙරෙහි පැහැදීම පෙරදැරි කරගෙන ශාසනයේ සම්මා පටිපත්තිය සිදුවන බැවින්, 'ආදිබ්‍රහ්මචරියකානි' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට ආදිකාලීන වූ (පදනම වූ) කරුණු යැයි පවසන ලදී. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි ය.

---

ධම්මචෙතියසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ධම්මචේතිය සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ගැඹුරු අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිමයි.

---

10. කණ්ණකත්ථලසුත්තවණ්ණනා

10. කණ්ණකත්ථල සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

375. අනන්තරසුත්තෙ වුත්තකරණීයෙනෙවාති ‘‘පාසාදෙ වා නාටකෙසු වා චිත්තස්සාදං අලභමානො තත්ථ තත්ථ විචරිතුං ආරද්ධො’’ති වුත්තකරණීයෙන. අප්පදුට්ඨපදොසීනඤ්හි එවං හොතීති.

375. අනන්තර සූත්‍රයෙහි (පෙර සූත්‍රයෙහි) පවසන ලද කරුණින්ම, එනම් 'මාළිගාවෙහි හෝ නාට්‍යයන්හි සිතේ සතුටක් නොලැබ එහි එහි ඇවිදින්නට පටන් ගත්තේය' යන කරුණෙනි. අල්ප වූ ද්වේෂයක් ඇති අයට මෙසේ සිදු වේ.

---

376. පුච්ඡිතොති ‘‘අඤ්ඤං දූතං නාලත්ථු’’න්ති පුච්ඡිතො. සොති රාජා. තාසං වන්දනා සචෙ උත්තරකාලං, අත්තනො ආගමනකාරණං කථෙස්සති.

376. 'විමසන ලදුව' යනු 'වෙනත් දූතයෙකු නොලැබුණේ දැයි' විමසන ලදුව ය. 'සෝ' යනු එම රජු ය. ඔවුන්ගේ වැඳීම මතු කාලයෙහි නම්, රජු තමා පැමිණි කාරණය පවසනු ඇත.

---

378. එකාවජ්ජනෙනාති එකවීථිජවනෙන. තෙන එකචිත්තං තාව තිට්ඨතු, එකචිත්තවීථියාපි සබ්බං ජානිතුං න සක්කාති දස්සෙති. ‘‘ඉදං නාම අතීතං ජානිස්සාමී’’ති අනියමෙත්වා ආවජ්ජතො යං කිඤ්චි අතීතං ජානාති, නියමිතෙ පන නියමිතමෙවාති ආහ – ‘‘එකෙන හි…පෙ… එකදෙසමෙව ජානාතී’’ති. තෙන චිත්තෙනාති ‘‘අතීතං සබ්බං ජානිස්සාමී’’ති එවං පවත්තචිත්තෙන. ඉතරෙසූති අනාගතපච්චුප්පන්නෙසු. කාරණජාතිකන්ති යුත්තිසභාවං, යුත්තියා යුත්තන්ති අත්ථො. සම්පරායගුණන්ති සම්පරායෙ කතකම්මස්ස විසෙසං.

378. 'එකාවජ්ජනේන' යනු එක් සිත් වීථියක ජවනයෙනි. ඒ මගින් එක් සිතක් තබා එක් සිත් වීථියකින් වුව ද සියල්ල දැනගත නොහැකි බව පෙන්වයි. 'අතීතයේ මෙබඳු දෙයක් දැනගනිමි' යැයි නියමයක් නොකර මෙනෙහි කරන විට යම් කිසි අතීතයක් දැන ගනියි, නියම කළ විට නියම කළ දේම දැනගන්නා බැවින් 'එකකින්...පෙ... එක් කොටසක්ම දැනගනියි' යැයි පවසන ලදී. 'තේන චිත්තේන' යනු 'සියලු අතීතය දැනගනිමි' යි මෙසේ පැවති සිතෙනි. 'ඉතරේසු' යනු අනාගත හා වර්තමාන කාලයන්හි ය. 'කාරණජාතිකං' යනු යුක්ති සහගත බවයි, එනම් යුක්තියට ගැළපෙන බවයි. 'සම්පරායගුණං' යනු මතු ලොවෙහි කළ කර්මයේ විශේෂයයි.

---

379. ලොකුත්තරමිස්සකානි කථිතානි බොධිරාජකුමාරසුත්තෙ විය ලොකියා චෙව ලොකුත්තරා ච. යථාලාභවසෙන චෙත්ථ පධානියඞ්ගානං [Pg.164] ලොකුත්තරග්ගහණං වෙදිතබ්බං. පච්චෙකං එව නෙසඤ්ච පධානියඞ්ගතා දට්ඨබ්බා යථා ‘‘අට්ඨවිමොක්ඛා සන්දිස්සන්ති ලොකුත්තරමිස්සකා’’ති. ලොකුත්තරානෙවාති චෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පරතො ආවි භවිස්සති. පධානනානත්තන්ති පදහනනානත්තං, භාවනානුයොගවිසෙසන්ති අත්ථො. සඞ්ඛාරෙ පරිමද්දිත්වා පටිපක්ඛධම්මෙ එකදෙසතො පජහිත්වා ඨිතස්ස භාවනානුයොගො සබ්බෙන සබ්බං අපරිමද්දිතසඞ්ඛාරස්ස අප්පහීනපටිපක්ඛස්ස භාවනානුයොගතො සුඛුමො විසදොව හොති, සච්චාභිසමයෙන සන්තානස්ස ආහිතවිසෙසත්තාති ආහ – ‘‘අඤ්ඤාදිසමෙව හි පුථුජ්ජනස්ස පධානං, අඤ්ඤාදිසං සොතාපන්නස්සා’’තිආදි. අයඤ්ච විසෙසො න කෙවලං අනරියඅරියපුග්ගලතො එව, අථ ඛො අරියෙසුපි සෙක්ඛාදිවිසෙසතොපි ලබ්භති අභිසඞ්ඛාරවිසෙසතො අභිනීහාරතො ච ඉජ්ඣනතොති දස්සෙන්තො ‘‘අඤ්ඤාදිසං සකදාගාමිනො’’තිආදිමාහ. න පාපුණාතීති යස්මා පුථුජ්ජනො සබ්බථාව පධානං පදහන්තො සොතාපත්තිමග්ගං අධිගච්ඡති, සොතාපන්නො ච සකදාගාමිමග්ගන්ති හෙට්ඨිමං උපරිමතො ඔළාරිකං, උපරිමඤ්ච ඉතරතො සුඛුමං තෙන පහාතුං අසක්කුණෙය්‍යස්ස පජහනතො, ඉති අධිගන්තබ්බවිසෙසෙන ච අධිගමපටිපදාය සණ්හසුඛුමතා තික්ඛවිසදතා ච විඤ්ඤායතීති ආහ – ‘‘පුථුජ්ජනස්ස පධානං සොතාපන්නස්ස පධානං න පාපුණාතී’’තිආදි.

379. බෝධිරාජකුමාර සූත්‍රයෙහි මෙන් ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව පවසන ලදී. මෙහිදී ලැබෙන ආකාරය අනුව පධානියංග (වීර්යය වැඩීමේ අංග) ලෝකෝත්තර ලෙස දත යුතු ය. 'අට විමොක්ඛයන් ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව පෙනේ' යන්නා සේ මේවා එකින් එක වීර්යය වැඩීමේ අංග ලෙස දත යුතු ය. 'ලෝකෝත්තරම වේ' යන්න ගැන කිවයුතු දෙය ඉදිරියෙහි පැහැදිලි වනු ඇත. 'පධානනානත්තං' යනු වීර්යයේ වෙනස්කමයි, එනම් භාවනානුයෝගයේ විශේෂයයි. සංස්කාරයන් මැනවින් මර්දනය කර, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් එක් කොටසකින් ප්‍රහාණය කර සිටින තැනැත්තාගේ භාවනානුයෝගය, සංස්කාරයන් මුළුමනින්ම මර්දනය නොකළ, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ප්‍රහාණය නොකළ තැනැත්තාගේ භාවනානුයෝගයට වඩා සූක්ෂ්ම හා පැහැදිලි වේ; මන්ද සත්‍යාවබෝධය නිසා ඔහුගේ සන්තානයෙහි විශේෂයක් ඇති වූ බැවිනි. එබැවින් 'පෘථග්ජනයාගේ වීර්යය එක් ආකාරයකි, සෝවාන් පුද්ගලයාගේ වීර්යය තවත් ආකාරයකි' යනාදිය පවසන ලදී. මෙම විශේෂය අනාර්ය හා ආර්ය පුද්ගලයන් අතර පමණක් නොව, ආර්යයන් අතර ද ශෛක්ෂ පුද්ගලාදීන්ගේ විශේෂය අනුව ද, අභිසංස්කාර හා අභිනීහාරයන්ගේ විශේෂය අනුව ද ලැබේ. පෘථග්ජනයා සර්වප්‍රකාරයෙන් වීර්යය වඩමින් සෝවාන් මාර්ගය ලබන අතර, සෝවාන් පුද්ගලයා සකෘදාගාමී මාර්ගය ලබයි; මෙසේ පහළ තත්ත්වයෙන් ඉහළට යන විට, ඉහළ තත්ත්වය සූක්ෂ්ම වන අතර පහළ තත්ත්වය ගොරෝසු වේ. ඒ නිසා ලබන විශේෂය අනුව ප්‍රතිපදාවේ සූක්ෂ්ම බව සහ තියුණු බව වැටහෙන බැවින් 'පෘථග්ජනයාගේ වීර්යය සෝවාන් පුද්ගලයාගේ වීර්යයට ළඟා නොවේ' යනාදිය පවසන ලදී.

---

අකූටකරණන්ති අවඤ්චනකිරියං. අනවච්ඡින්දනන්ති අතියානං. අවිඤ්ඡනං න ආකඩ්ඪනං, නියුත්තතං විනිවෙඨෙත්වා සමන්තා විපරිවත්තිත්වා සමධාරාය ඡඩ්ඩනං වා. තස්ස කාරණං තංකාරණං, තං කාරණන්ති වා තං කිරියං තං අධිකාරං. දන්තෙහි ගන්තබ්බභූමින්ති දන්තෙහි පත්තබ්බට්ඨානං, පත්තබ්බවත්ථුං වා. චත්තාරොපි අස්සද්ධා නාම උපරිමඋපරිමසද්ධාය අභාවතො. යෙන හි යං අප්පත්තං, තස්ස තං නත්ථි. අරියසාවකස්ස…පෙ… නත්ථි පඨමමග්ගෙනෙව මායාසාඨෙය්‍යානං පහාතබ්බත්තා. තෙනෙවාති සම්මදෙව විරුද්ධපක්ඛානං සද්ධාදීනං ඉධාධිප්පෙතත්තා. යදි එවං කථං මිස්සකකථාති ආහ ‘‘අස්සඛළුඞ්කසුත්තන්තෙ පනා’’තිආදි. චත්තාරොව හොන්ති පුථුජ්ජනාදිවසෙන.

‘අකූටකරණං’ යනු නොරැවටීමේ ක්‍රියාවයි. ‘අනවච්ඡින්දනං’ යනු ඉක්මවා යාමයි. ‘අවිඤ්ඡනං’ යනු ඇදීමක් නොවේ, යොදන ලද්ද ලිහා දමා, හාත්පස පෙරළා සමව දරා සිටීම හෝ අත්හැරීමයි. එහි කරුණ ‘තංකාරණං’ නම් වේ, නැතහොත් එම ක්‍රියාව හෝ එම අධිකාරය ‘තං කාරණං’ නම් වේ. ‘දන්තේහි ගන්තබ්බභූමිං’ යනු දමනය වූවන් විසින් පැමිණිය යුතු ස්ථානය හෝ පැමිණිය යුතු වස්තුවයි. ඉහළ ඉහළ ශ්‍රද්ධාවන් නොමැති බැවින් සතර දෙනාම ‘අශ්‍රද්ධාවන්තයෝ’ නම් වෙති. යමෙකුට යමක් නොලැබුණේ ද, ඔහුට එය නැත. ආර්ය ශ්‍රාවකයාට... පෙ... මායා හා ශඨ බව පළමු මාර්ගයෙන්ම ප්‍රහාණය කළ යුතු බැවින් ඒවා නැත. ‘තේනේව’ යනු විරුද්ධ පක්ෂය වන ශ්‍රද්ධා ආදිය මෙහි මැනවින්ම අදහස් කරන බැවිනි. ඉදින් එසේ නම් කෙසේ මිශ්‍රක කතාවක් වේදැයි අසා, ‘අස්සඛළුංක සූත්‍රයෙහි වනාහි’ යනාදිය පැවසීය. පෘථග්ජනාදී වශයෙන් සතර දෙනෙක්ම වෙති.

---

ඔපම්මසංසන්දනෙ අදන්තහත්ථිආදයො වියාතිආදිනා කණ්හපක්ඛෙ, යථා පන දන්තහත්ථිආදයොතිආදිනා සුක්කපක්ඛෙ ච සාධාරණතො එකජ්ඣං [Pg.165] කත්වා වුත්තං, අසාධාරණතො භින්දිත්වා දස්සෙතුං ‘‘ඉදං වුත්තං හොතී’’තිආදි වුත්තං.

උපමා සැසඳීමේදී ‘අදමනය කළ ඇතන් ආදීන් මෙන්’ යනාදියෙන් අකුසල පක්ෂයෙහි ද, ‘දමනය කළ ඇතන් ආදීන් මෙන්’ යනාදියෙන් කුසල පක්ෂයෙහි ද පොදුවේ එක්කොට පවසන ලදී. සුවිශේෂී ලෙස වෙන් කොට දැක්වීම සඳහා ‘මෙය පවසන ලදී’ යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී.

---

380. සම්මප්පධානා නිබ්බිසිට්ඨවීරියා. තෙනාහ – ‘‘න කිඤ්චි නානාකරණං වදාමි, යදිදං විමුත්තියා විමුත්ති’’න්ති. න හි සුක්ඛවිපස්සකතෙවිජ්ජඡළභිඤ්ඤානං විමුත්තියා නානාකරණං අත්ථි. තෙන වුත්තං ‘‘යං එකස්සා’’තිආදි. කිං ත්වං න ජානාසීති සම්බන්ධො. ආගච්ඡන්තීති උප්පජ්ජනවසෙන ආගච්ඡන්ති. නාගච්ඡන්තීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ඉදං පුච්ඡන්තොති ඉදං පුච්ඡාමීති දස්සෙන්තො. අප්පහීනචෙතසිකදුක්ඛා අනධිගතඅනාගාමිතා. තෙනාහ ‘‘උපපත්තිවසෙන ආගන්තාරො’’ති. සමුච්ඡින්නදුක්ඛාති සමුග්ඝාටිතචෙතසිකදුක්ඛා.

380. ‘සම්මප්පධානා’ යනු විශිෂ්ඨ වූ වීර්යයයි. එහෙයින් ‘යම් මේ විමුක්තියෙන් විමුක්තියක් වේද, එහි කිසිදු වෙනසක් මම නොකියමි’ යි වදාළ සේක. ශුෂ්ක විපස්සක, ත්‍රිවිද්‍යාලාභී හෝ ෂඩභිඥාලාභී රහතන් වහන්සේලාගේ විමුක්තියෙහි කිසිදු වෙනසක් නැත. එහෙයින් ‘යම් එකෙකුගේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ඔබ නොදන්නෙහි ද’ යනු සම්බන්ධයයි. ‘ආගච්ඡන්ති’ යනු උපදින ස්වභාවයෙන් පැමිණෙති. ‘නාගච්ඡන්ති’ යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘මෙය විමසන්නේ’ යනු මෙය විමසමි යි දක්වමිනි. ප්‍රහාණය නොකළ චෛතසික දුක් ඇත්තේ අනාගාමී බවට පත් නොවීම නිසාය. එහෙයින් ‘උප්පත්ති වශයෙන් පැමිණෙන්නෝ’ යයි පවසන ලදී. ‘සමුච්ඡින්නදුක්ඛා’ යනු මුලින්ම උදුරා දැමූ චෛතසික දුක් ඇති අයයි.

---

381. තම්හා ඨානාති තතො යථාධිගතඉස්සරියට්ඨානතො. පුන තම්හා ඨානාති තතො දුග්ගතා. සම්පන්නකාමගුණන්ති උළාරකාමගුණසමන්නාගතං.

381. ‘තම්හා ඨානා’ යනු ඒ ඒ ආකාරයෙන් ලැබූ ඓශ්චර්යමත් ස්ථානයෙනි. ‘පුන තම්හා ඨානා’ යනු නැවත ඒ ස්ථානයෙන් දුගතියට පැමිණීමයි. ‘සම්පන්නකාමගුණං’ යනු උදාර වූ කාම ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි.

---

තත්ථාති කාමදෙවලොකෙ. ඨානභාවතොති අරහත්තඤ්චෙ අධිගතං, තාවදෙව පරිනිබ්බානතො. උපරිදෙවෙ චාති උපරූපරි භූමිවාසෙ දෙවෙ ච, චක්ඛුවිඤ්ඤාණදස්සනෙනපි දස්සනාය නප්පහොන්තීති යොජනා.

‘තත්ථ’ යනු කාම දේව ලෝකයෙහිය. ‘ඨානභාවතෝ’ යනු ඉදින් අර්හත්වය ලබා ගත්තේ නම්, එතැනදීම පිරිනිවන් පාන බැවිනි. ‘උපරිදේවේ ච’ යනු ඉහළ ඉහළ භූමිවල වසන දෙවියන් ද, චක්ඛු විඤ්ඤාණ දර්ශනයෙන් පවා දැකීමට සමත් නොවන බව මෙහි යෙදුමයි.

---

382. වුත්තනයෙනෙවාති දෙවපුච්ඡාය වුත්තෙනෙව නයෙන. සා කිර කථාති ‘‘නත්ථි සො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා, යො සකිදෙව සබ්බං නෙය්‍ය’’න්ති කථා. තෙති විටටූභසඤ්ජයා. ඉමස්මිංයෙව ඨානෙති ඉමස්මිං මිගදායෙයෙව. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

382. ‘වුත්තනයේනේව’ යනු දේව පුත්‍රයාගේ ප්‍රශ්නයෙහි දැක්වුණු ක්‍රමයටමය. ‘සා කිර කථා’ යනු ‘යමෙක් එකවරම සියල්ල දන්නේ ද, එවැනි මහණෙක් හෝ බමුණෙක් නැත’ යන කතාවයි. ‘තේ’ යනු විඩූඩභ සහ සඤ්ජය යන දෙදෙනායි. ‘ඉමස්මිංයේව ඨානේ’ යනු මේ මිගදායෙහිමය. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

---

කණ්ණකත්ථලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

කණ්ණකත්ථල සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව නිමවා ඇත.

---

නිට්ඨිතා ච රාජවග්ගවණ්ණනා.

රාජ වර්ගයේ වර්ණනාව ද නිමවා ඇත.

---

5. බ්‍රාහ්මණවග්ගො

5. බ්‍රාහ්මණ වර්ගය.

---

1. බ්‍රහ්මායුසුත්තවණ්ණනා

1. බ්‍රහ්මායු සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

383. ‘‘මහාසත්තො [Pg.166] මහිද්ධිකො මහානුභාවො’’තිආදීසු (මහාව. 38) උළාරතා විසයො, ‘‘මහාජනකායො සන්නිපතී’’තිආදීසු සම්බහුලභාවවිසයො, ඉධ පන තදුභයම්පිස්ස අත්ථොති ‘‘මහතාති ගුණමහත්තෙනපි මහතා’’තිආදි වුත්තං. අප්පිච්ඡතාදීති ආදි-සද්දෙන සන්තුට්ඨිසල්ලෙඛපවිවෙකඅසංසග්ගවීරියාරම්භාදීනං සඞ්ගහො. දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤසඞ්ඝාතසඞ්ඛාතෙනාති එත්ථ ‘‘නියතො සම්බොධිපරායණො’’ (සං. නි. 2.41; 3.998, 1004) – ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො සඤ්චිච්ච පාණං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාති නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’තිආදිවචනතො දිට්ඨිසීලානං නියතසභාවත්තා සොතාපන්නාපි අඤ්ඤමඤ්ඤං දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතා, පගෙව සකදාගාමිආදයො. ‘‘තථාරූපාය දිට්ඨියා දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො විහරති (දී. නි. 3.324, 356; ම. නි. 1.492; 3.54; අ. නි. 6.11; පරි. 274) තථාරූපෙහි සීලෙහි සීලසාමඤ්ඤගතො විහරතී’’ති (දී. නි. 3.324; ම. නි. 1.492; 3.54; අ. නි. 6.12; පරි. 274) වචනතො පුථුජ්ජනානම්පි දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතභාවො ලබ්භතියෙව.

383. ‘මහාසත්තෝ, මහිද්ධිකෝ, මහානුභාවෝ’ යනාදියෙහි ‘මහා’ යන්නෙන් උදාර බව අදහස් වේ. ‘මහාජනකායෝ සන්නිපතී’ යනාදියෙහි බහුල බව අදහස් වේ. මෙහිදී ඒ දෙකම අදහස් වන බැවින් ‘මහතා’ යනු ගුණ මහත්වයෙන් ද ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන අර්ථය පැවසේ. ‘අප්පිච්ඡතාදී’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සතුට, සල්ලේඛය, විවේකය, අසංසග්ගය සහ වීර්යාරම්භය ආදිය සංග්‍රහ වේ. ‘දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤසංඝාතසංඛාතේන’ යන්නෙහි ‘නියත වූයේ සම්බෝධිය පරායනය කොට ඇත්තේය’, ‘මහණෙනි, දෘෂ්ටි සම්පන්න පුද්ගලයෙකු දැන දැන සතෙකුගේ ජීවිතය තොර කරන්නේය යන මේ කරුණ සිදු විය නොහැක්කකි’ යනාදී වචනවලින් දෘෂ්ටිය හා සීලය නියත ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් සෝවාන් පුද්ගලයෝ පවා ඔවුනොවුන් දෘෂ්ටි සීල සමානත්වයෙන් එක් වූවෝ වෙති, සකෘදාගාමී ආදීන් ගැන කිව යුතුම නොවේ. ‘එබඳු වූ දෘෂ්ටියෙන් දෘෂ්ටි සමානත්වයට පැමිණ වසයි, එබඳු වූ සීලයන්ගෙන් සීල සමානත්වයට පැමිණ වසයි’ යන වචනයෙන් පෘථග්ජනයන්ගේ ද දෘෂ්ටි හා සීල සමානත්වයෙන් එක් වූ ස්වභාවය ලැබෙන්නේමය.

---

ඔට්ඨපහතකරණවසෙන අත්ථවිභාගවසෙන. සනිඝණ්ඩුකෙටුභානන්ති එත්ථ නිඝණ්ඩූති වචනීයවාචකභාවෙන අත්ථං සද්දඤ්ච ඛණ්ඩති විභජ්ජ දස්සෙතීති නිඛණ්ඩු. සො එව ඉධ ඛ-කාරස්ස ඝ-කාරං කත්වා ‘‘නිඝණ්ඩූ’’ති වුත්තො. කිටති ගමෙති කිරියාදිවිභාගං, තං වා අනවසෙසපරියාදානතො ගමෙන්තො පූරෙතීති කෙටුභං. වෙවචනප්පකාසකන්ති පරියායසද්දදීපකං, එකෙකස්ස අත්ථස්ස අනෙකපරියායවචනවිභාවකන්ති අත්ථො. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං අනෙකෙසම්පි අත්ථානං එකසද්දවචනීයතාවිභාවනවසෙනපි තස්ස ගන්ථස්ස පවත්තත්තා. වචීභෙදාදිලක්ඛණා කිරියා කප්පීයති එතෙනාති කිරියාකප්පො, සො පන වණ්ණපදසම්බන්ධපදත්ථවිභාගතො බහුවිකප්පොති ආහ ‘‘කිරියාකප්පවිකප්පො’’ති. ඉදඤ්ච මූලකිරියාකප්පගන්ථං සන්ධාය වුත්තං. සො හි සතසහස්සපරිමාණො නලචරියාදිපකරණං. ඨානකරණාදිවිභාගතො [Pg.167] නිබ්බචනවිභාගතො ච අක්ඛරා පභෙදීයන්ති එතෙහීති අක්ඛරප්පභෙදා, සික්ඛානිරුත්තියො. එතෙසන්ති වෙදානං. තෙ එව වෙදෙ පදසො කායතීති පදකො. තං තං සද්දං තදත්ථඤ්ච බ්‍යාකරොති බ්‍යාචික්ඛති එතෙනාති බ්‍යාකරණං, සද්දසත්ථං. ආයතිං හිතං තෙන ලොකො න යතති න ඊහතීති ලොකායතං. තඤ්හි ගන්ථං නිස්සාය සත්තා පුඤ්ඤකිරියාය චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති. වයතීති වයො, න වයො අවයො, න අවයො අනවයො, ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු කත්ථචි අපරිකිලන්තො අවිත්ථායන්තො තෙ ගන්ථෙ සන්ධාරෙති පූරෙතීති අත්ථො. ද්වෙ පටිසෙධා පකතිං ගමෙන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘අවයො න හොතී’’ති වත්වා තත්ථ අවයං දස්සෙතුං ‘‘අවයො…පෙ… න සක්කොතී’’ති වුත්තං.

තොල් ගැටෙන ආකාරය අනුව හා අර්ථ විභාගය අනුව (අර්ථ දක්වා ඇත). ‘සනිඝණ්ඩුකේටුභානං’ යන්නෙහි ‘නිඝණ්ඩු’ යනු කිය යුතු දෙය හා කියන වචනය පිළිබඳ අර්ථය සහ ශබ්දය වෙන් කොට දක්වන බැවින් ‘නිඛණ්ඩු’ නම් වේ. එයම මෙහි ‘ඛ’ කාරයට ‘ඝ’ කාරය යොදා ‘නිඝණ්ඩු’ යයි පවසන ලදී. ක්‍රියා ආදී විභාගයන් දක්වන බැවින් හෝ එය ශේෂයක් නොමැතිව සම්පූර්ණ කරන බැවින් ‘කේටුභ’ නම් වේ. ‘වේවචනප්පකාසකං’ යනු පර්යාය ශබ්ද ප්‍රකාශ කරන, එක් එක් අර්ථයෙහි විවිධ පර්යාය වචන විභාජනය කරන යන අර්ථයයි. මෙය නිදර්ශනයක් පමණි; බොහෝ අර්ථයන් එක් ශබ්දයකින් ප්‍රකාශ කිරීමේ විභාගය අනුව ද එම ග්‍රන්ථය පවතින බැවිනි. වාග් භේදය ආදී ලක්ෂණ ඇති ක්‍රියාව මෙයින් පනවන බැවින් ‘කිරියාකප්ප’ නම් වේ. එය වර්ණ, පද සම්බන්ධ හා පදාර්ථ විභාගයන්ගෙන් බොහෝ විකල්ප ඇති බැවින් ‘කිරියාකප්පවිකප්පෝ’ යයි පවසන ලදී. මෙය මූලික ක්‍රියාකල්ප ග්‍රන්ථය අරභයා පවසන ලදී. එය ලක්ෂයක් පමණ ප්‍රමාණ ඇති නලචරියාදී ප්‍රකරණයන්ය. අක්ෂරයන්ගේ ස්ථාන කරණාදී විභාගයන්ගෙන් හා නිරුක්ති විභාගයන්ගෙන් අක්ෂර බෙදෙන බැවින් ‘අක්ඛරප්පභේදා’ නම් වේ; එනම් ශික්ෂා සහ නිරුක්ති වේ. වේදයන්ට අයත් ඒ පදයන් ගායනා කරන බැවින් ‘පදක’ නම් වේ. ඒ ඒ ශබ්දය හා එහි අර්ථය ව්‍යාකරණය කරන (විස්තර කරන) බැවින් ‘බ්‍යාකරණං’ නම් ශබ්ද ශාස්ත්‍රය වේ. මතු හිත සුව පිණිස ලෝකයා උත්සාහ නොකරන බැවින් ‘ලෝකායත’ නම් වේ. එම ග්‍රන්ථය නිසා සත්වයෝ පින්කම් කිරීමට සිතක්වත් උපදවා නොගනිති. ‘වයති’ යනු වයසයි, වයස නොවන බැවින් ‘අවය’ නම් වේ, ‘අවය’ නොවන බැවින් ‘අනවය’ නම් වේ. ආදි මධ්‍ය පර්යසාන කිසිදු තැනක පීඩාවට පත් නොවී, විස්තර නොකරමින් එම ග්‍රන්ථ දරා සිටින, සම්පූර්ණ කරන යන අර්ථයයි. නිෂේධ දෙකකින් ප්‍රකෘතියට පැමිණෙන බව දක්වමින් ‘අවය නොවේ’ යයි පවසා, එහි ‘අවය’ යන්න දැක්වීම සඳහා ‘අවය... පෙ... නොහැකිය’ යයි පවසන ලදී.

---

384. ගරූති භාරියං අත්තානං තතො මොචෙත්වා ගමනං දුක්කරං හොති. අනත්ථොපි උප්පජ්ජති නින්දාබ්‍යාරොසඋපාරම්භාදි. අබ්භුග්ගතොති එත්ථ අභිසද්දයොගෙන ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථෙ උපයොගවචනං.

384. ‘ගරූ’ යනු බර සහිත වූ තමා එයින් මුදාගෙන යාම දුෂ්කර වේ. නින්දා, ක්‍රෝධය හා උපාලම්භය ආදී අනර්ථයන් ද හටගනී. ‘අබ්භුග්ගතෝ’ යන්නෙහි ‘අභි’ ශබ්දයේ යෙදීමෙන් මෙබඳු වූ ප්‍රකාශිත අර්ථයෙහි උපයෝග වචනය යෙදී ඇත.

---

ලක්ඛණානීති ලක්ඛණදීපනානි මන්තපදානි. අන්තරධායන්තීති න කෙවලං ලක්ඛණමන්තානියෙව, අඤ්ඤානිපි බ්‍රාහ්මණානං ඤාණබලාභාවෙන අනුක්කමෙන අන්තරධායන්ති. තථා හි වදන්ති ‘‘එකසතං අද්ධරියං දිපඤ්ඤාසමත්තතො සාමා’’තිආදි. පණිධිමහතො සමාදානමහතොතිආදිනා පච්චෙකං මහ-සද්දො යොජෙතබ්බො. පණිධිමහන්තතාදි චස්ස බුද්ධවංසචරියාපිටකවණ්ණනාදිවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. නිට්ඨාති නිප්ඵත්තියො. ජාතිසාමඤ්ඤතොති ලක්ඛණජාතියා ලක්ඛණභාවෙන සමානභාවතො. යථා හි බුද්ධානං ලක්ඛණානි සුවිසුද්ධානි සුපරිබ්‍යත්තානි පරිපුණ්ණානි ච හොන්ති, න එවං චක්කවත්තීනං. තෙනාහ ‘‘න තෙහෙව බුද්ධො හොතී’’ති.

"ලක්ෂණයෝ" යනු ලක්ෂණ ප්‍රකාශ කරන මන්ත්‍ර පදයි. "අතුරුදහන් වෙති" යනු හුදෙක් ලක්ෂණ මන්ත්‍ර පමණක් නොව, බමුණන්ගේ ඥාන බලය පිරිහීම නිසා අනුපිළිවෙලින් අනෙකුත් මන්ත්‍ර ද අතුරුදහන් වන බවයි. "එක්සියයක් යජුර්වේදය ද පනස් දෙකක් සාමවේදය ද" යනාදී වශයෙන් පවසන්නේ එබැවිනි. "මහා ප්‍රණිධිය, මහා සමාදානය" යනාදී වශයෙන් එක් එක් පදයට "මහා" යන ශබ්දය සම්බන්ධ කළ යුතුය. උන්වහන්සේගේ ප්‍රණිධියෙහි මහත් බව බුද්ධවංශය හා චරියාපිටක වර්ණනා ආදියෙන් දත යුතුය. "නිෂ්ඨා" යනු නිමාව හෙවත් සිද්ධියයි. "ජාති සාමාන්‍යයෙන්" යනු ලක්ෂණ ස්වභාවයෙන් සමාන වන බැවිනි. බුදුවරුන්ගේ ලක්ෂණයෝ ඉතා පිරිසිදුය, ඉතා පැහැදිලිය, සම්පූර්ණය. සක්විති රජවරුන්ගේ එසේ නොවේ. එබැවින් "ඒ ලක්ෂණ මාත්‍රයෙන් ම බුදු නොවේ" යයි පවසන ලදී.

---

අභිරූපතා දීඝායුකතා, අප්පාතඞ්කතා බ්‍රාහ්මණාදීනං පියමනාපතාති චතූහි අච්ඡරියධම්මෙහි. දානං පියවචනං අත්ථචරියා සමානත්තතාති ඉමෙහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි. රඤ්ජනතොති පීතිජනනතො. චක්කං චක්කරතනං වත්තෙති පවත්තෙතීති චක්කවත්තී, සම්පත්තිචක්කෙහි සයං වත්තෙති, තෙහි ච පරං සත්තනිකායං වත්තෙති පවත්තෙතීති චක්කවත්තී, පරහිතාවහො ඉරියාපථචක්කානං වත්තො වත්තනං එතස්ස අත්ථීති චක්කවත්තී, අප්පටිහතං වා [Pg.168] ආණාසඞ්ඛාතං චක්කං වත්තෙතීති චක්කවතී, අප්පටිහතං වා ආණාසඞ්ඛාතං චක්කං වත්තෙතීති චක්කවත්තී, ඛත්තියමණ්ඩලාදිසඤ්ඤිතං චක්කං සමූහං අත්තනො වසෙ වත්තෙතීති චක්කවත්තී. ධම්මං චරතීති ධම්මිකො. ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මො රඤ්ජනත්ථෙන රාජාති ධම්මරාජා. කොපාදීති ආදි-සද්දෙන කාමලොභමානමදාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. විජිතාවීති විජිතවා. කෙනචි අකම්පියට්ඨෙන ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො. දළ්හභත්තිභාවතො වා ජනපදො ථාවරියං පත්තො එත්ථාති ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො. චිත්තීකතභාවාදිනාපි (ඛු. පා. අට්ඨ. 6.3; දී. නි. අට්ඨ. 2.33; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.223; සු. නි. අට්ඨ. 1.226; මහානි. අට්ඨ. 50) චක්කස්ස රතනට්ඨො වෙදිතබ්බො. එස නයො සෙසෙසුපි. රතිනිමිත්තතාය වා චිත්තීකතාදිභාවස්ස රතිජනනට්ඨෙන එකසඞ්ගහතාය විසුං අග්ගහණං.

අභිරූප බව, දීර්ඝායුෂ ලැබීම, නීරෝගී බව සහ බ්‍රාහ්මණාදීන්ට ප්‍රියමනාප බව යන පුදුම එළවන කරුණු සතරින් ද, දානය, ප්‍රිය වචනය, අර්ථ චර්යාව සහ සමානාත්මතාවය යන සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් ද යුක්තය. "රඤ්ජනතෝ" යනු ප්‍රීතිය උපදවන බැවිනි. සක් රුවන පවත්වන බැවින් "සක්විති" (චක්‍රවර්තී) නම් වේ. තමාගේ සමෘද්ධි චක්‍රයෙන් තමා පවතියි, එයින් අන්‍ය සත්ව සමූහයා පාලනය කරයි, එබැවින් ද සක්විති නම් වේ. පරහිත සුවය පිණිස පවතින ඉරියාපථ චක්‍රයන්ගේ පැවැත්ම මොහුට ඇති බැවින් ද සක්විති නම් වේ. නොපැහැදුණු ආඥා චක්‍රය පවත්වන බැවින් හෝ ක්ෂත්‍රිය මණ්ඩලාදී සමූහයා තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වන බැවින් ද සක්විති නම් වේ. ධර්මයෙහි හැසිරෙන බැවින් "ධම්මික" නම් වේ. ධර්මයෙන් බැහැර නොවන බැවින් "ධම්ම" වන අතර, සතුටු කරවන අර්ථයෙන් "රාජා" වේ, එබැවින් "ධර්මරාජ" නම් වේ. "කෝපාදී" යනුවෙන් ක්‍රෝධය, කාම ලෝභය, මානය, මදය ආදිය ද අදහස් කෙරේ. "විජිතාවී" යනු ජයග්‍රහණය කළ තැනැත්තායි. කිසිවෙකුට සොලවාලිය නොහැකි බැවින් ජනපදයෙහි ස්ථාවර භාවයට පත් වූයේ වෙයි. එසේත් නැතිනම් ස්ථිර භක්තිය ඇති බැවින් ජනපදය ස්ථාවර භාවයට පත් වූයේ වෙයි. සක් රුවනෙහි රත්න යන අර්ථය ගෞරව කටයුතු බව ආදියෙන් දත යුතුය. සෙසු රත්නයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. රති නිමිත්තක් වන බැවින් හෝ ගෞරව කටයුතු බව ආදිය නිසා ප්‍රීතිය උපදවන අර්ථයෙන් හෝ එක් සංග්‍රහයක් ලෙස සලකා වෙන් කොට නොගන්නා ලදී.

---

ඉමෙහි පන රතනෙහි රාජා චක්කවත්තී යං යමත්ථං පච්චනුභොති, තං තං දස්සෙතුං ‘‘ඉමෙසු පනා’’තිආදි වුත්තං. අජිතං ජිනාති මහෙසක්ඛතාසංවත්තනියකම්මනිස්සන්දභාවතො. විජිතෙ යථාසුඛං අනුවිචරති හත්ථිරතනං අස්සරතනඤ්ච අභිරුහිත්වා තෙසං ආනුභාවෙන අන්තොපාතරාසෙයෙව සකලං පථවිං අනුසංයායිත්වා රාජධානියං පච්චාගමනතො. පරිණායකරතනෙන විජිතමනුරක්ඛති තෙන තත්ථ තත්ථ කත්තබ්බකිච්චස්ස සංවිධානතො. සෙසෙහීති මණිරතනඉත්ථිරතනගහපතිරතනෙහි. තත්ථ මණිරතනෙන යොජනප්පමාණෙ දෙසෙ අන්ධකාරං විධමිත්වා ආලොකදස්සනාදිනා සුඛමනුභවති, ඉත්ථිරතනෙන අතික්කන්තමානුසරූපසම්පත්තිදස්සනාදිවසෙන, ගහපතිරතනෙන ඉච්ඡිතිච්ඡිතමණිකනකරජතාදිධනප්පටිලාභවසෙන. උස්සාහසත්තියොගො යෙන කෙනචි අප්පටිහතාණාචක්කභාවසිද්ධිතො. හත්ථිඅස්සරතනාදීනං මහානුභාවත්තා කොසසම්පත්තියාපි පභාවසම්පත්තිසිද්ධිතො ‘‘හත්ථි…පෙ… යොගො’’ති වුත්තං. කොසො හි නාම සති උස්සාහසම්පත්තියං (උග්ගතෙජස්ස සුකුමාරපරක්කමස්ස පසන්නමුඛස්ස සම්මුඛෙ පාපුණාති). පච්ඡිමෙනාති පරිණායකරතනෙන. තඤ්හි සබ්බරාජකිච්චෙසු කුසලං අවිරජ්ඣනපයොගං. තෙනාහ ‘‘මන්තසත්තියොගො’’ති. තිවිධසත්තියොගඵලං පරිපුණ්ණං හොතීති සම්බන්ධො. සෙසෙහීති සෙසෙහි පඤ්චහි රතනෙහි. අදොසකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙනාති අදොසසඞ්ඛාතෙන කුසලමූලෙන සහජාතාදිපච්චයවසෙන උප්පාදිතකම්මස්ස [Pg.169] ආනුභාවෙන සම්පජ්ජන්ති සොම්මතරරතනජාතිකත්තා. මජ්ඣිමානි මණිඉත්ථිගහපතිරතනානි. අලොභ…පෙ… කම්මානුභාවෙන සම්පජ්ජන්ති උළාරධනස්ස උළාරධනපටිලාභකාරණස්ස ච පරිච්චාගසම්පදාහෙතුකත්තා. පච්ඡිමන්ති පරිණායකරතනං. තඤ්හි අමොහ…පෙ… කම්මානුභාවෙන සම්පජ්ජති මහාපඤ්ඤෙනෙව චක්කවත්තිරාජකිච්චස්ස පරිණෙතබ්බත්තා.

සක්විති රජු මේ රත්නයන්ගෙන් කවර අර්ථයක් අනුභව කරන්නේ දැයි පෙන්වීමට "මේවායෙහි වනාහි" යනාදිය පවසන ලදී. මහානුභාව සම්පන්න වීමට හේතු වන කර්ම විපාකයක් වශයෙන් තවමත් ජය නොගත් දෑ ජය ගනියි. ඇතෙකු හෝ අශ්ව රත්නයකට නැගී ඒවායේ ආනුභාවයෙන් උදේ ආහාරයට පෙර මුළු මහ පොළොවම පැදකුණු කර නැවත අගනුවරට පැමිණෙන බැවින්, ජයග්‍රහණය කළ රාජ්‍යයෙහි කැමති පරිදි සැරිසරයි. පරිනායක රත්නය (ඇමති රුවන) මගින් ඒ ඒ තැන්හි කළ යුතු කටයුතු සංවිධානය කරමින් ජයගත් රාජ්‍යය ආරක්ෂා කරයි. ඉතිරි රත්නයන්ගෙන් යනු මණි රත්නය, ස්ත්‍රී රත්නය සහ ගෘහපති රත්නයයි. එහිදී මණි රත්නයෙන් යොදුනක් පමණ ප්‍රදේශයක අඳුර දුරු කර ආලෝකය ලබා දීමෙන් සුවය විඳියි. ස්ත්‍රී රත්නයෙන් මිනිස් රූපය ඉක්මවා ගිය රූප සම්පත්තිය දැකීම ආදියෙන් ද, ගෘහපති රත්නයෙන් තමා කැමති කැමති පරිදි මැණික්, රන්, රිදී ආදී ධනය ලබා ගැනීමෙන් ද සුවය විඳියි. උත්සාහ ශක්තියෙන් යුක්ත වීම නිසා කිසිවෙකුටත් වැළැක්විය නොහැකි ආඥා චක්‍රයක් සිද්ධ වේ. ඇත්, අස් රත්නයන්ගේ මහානුභාවය නිසා සහ කෝෂ සම්පත්තිය නිසා ප්‍රභාව (තේජස) සිද්ධ වන හෙයින් "ඇත්... පෙ... යුක්තය" යයි පවසන ලදී. මන්ද යත් උත්සාහ සම්පත්තිය ඇති කල්හි, උග්‍ර තේජස ඇති මෘදු පරාක්‍රමයක් ඇති ප්‍රසන්න මුහුණක් ඇති තැනැත්තා ඉදිරියට කෝෂ සම්පත්තිය පැමිණෙයි. පශ්චිම රත්නය නම් පරිනායක රත්නයයි. ඔහු සියලු රජකෘත්‍යයන්හි දක්ෂය, නොපිරිහෙන උපක්‍රම ඇත්තේය. එබැවින් "මන්ත ශක්ති යෝගය" යයි කියන ලදී. ත්‍රිවිධ ශක්තියේ ඵලය සම්පූර්ණ වේ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. "සෙසු" රත්නයෝ යනු ඉතිරි රත්න පහයි. අද්වේෂ කුසල් මූලයෙන් ජනිත වූ කර්ම බලයෙන් ඉතා සෞම්‍ය වූ රත්න ජාතීන් පහළ වේ. මධ්‍යම රත්නයෝ නම් මණි, ස්ත්‍රී සහ ගෘහපති රත්නයන්ය. ඒවා අලෝභ... පෙ... කර්ම ආනුභාවයෙන් පහළ වන්නේ උදාර ධනය සහ උදාර ධනය ලැබීමේ හේතු වූ පරිත්‍යාග සම්පත්තිය නිසාය. අවසාන වූ පරිනායක රත්නය අමෝහ... පෙ... කර්ම බලයෙන් පහළ වන්නේ මහා ප්‍රඥාවෙන්ම සක්විති රජකම් මෙහෙයවිය යුතු බැවිනි.

---

සරණතො පටිපක්ඛවිධමනතො සූරා. තෙනාහ ‘‘අභීරුකජාතිකා’’ති. අසුරෙ විජිනිත්වා ඨිතත්තා වීරො, සක්කො දෙවානමින්දො, තස්ස අඞ්ගං දෙවපුත්තො සෙනඞ්ගභාවතොති වුත්තං ‘‘වීරඞ්ගරූපාති දෙවපුත්තසදිසකායා’’ති. සභාවොති සභාවභූතො අත්ථො. වීරකාරණන්ති වීරභාවකාරණං. වීරියමයසරීරා වියාති සවිග්ගහවීරියසදිසා සවිග්ගහඤ්චෙ වීරියං සියා, තංසදිසාති අත්ථො. නනු රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස පටිසෙනා නාම නත්ථි, යමස්ස පුත්තා පමද්දෙය්‍යුං, අථ කස්මා ‘‘පරසෙනපමද්දනා’’ති වුත්තන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘සචෙ’’තිආදි. තෙන පරසෙනා හොතු වා මා වා, තෙ පන එවං මහානුභාවාති දස්සෙති. ධම්මෙනාති කතූපචිතෙන අත්තනො පුඤ්ඤධම්මෙන. තෙන හි සඤ්චොදිතා පථවියං සබ්බරාජානො පච්චුග්ගන්ත්වා ‘‘ස්වාගතං තෙ මහාරාජා’’තිආදිං වත්වා අත්තනො රජ්ජං රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස නිය්‍යාදෙන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘සො ඉමං…පෙ… අජ්ඣාවසතී’’ති. අට්ඨකථායං පන තස්ස යථාවුත්තධම්මස්ස චිරතරං විපච්චිතුං පච්චයභූතං චක්කවත්තිවත්තසමුදාගතං පයොගසම්පත්තිසඞ්ඛාතං ධම්මං දස්සෙතුං ‘‘පාණො න හන්තබ්බොතිආදිනා පඤ්චසීලධම්මෙනා’’ති වුත්තං. එවඤ්හි ‘‘අදණ්ඩෙන අසත්ථෙනා’’ති ඉදං වචනං සුට්ඨුතරං සමත්ථිතං හොති, යස්මා රාගාදයො පාපධම්මා උප්පජ්ජමානා සත්තසන්තානං ඡාදෙත්වා පරියොනන්ධිත්වා තිට්ඨන්ති, කුසලපවත්තිං නිවාරෙන්ති, තස්මා තෙ ‘‘ඡදනා, ඡදා’’ති ච වුත්තා.

සරණ යාමෙන් ප්‍රතිපක්ෂයන් (සතුරන්) විධ්වංසනය කරන බැවින් ඔවුහු සූරයෝ වෙති. එබැවින් 'අභීරුකජාතිකා' (බිය නොවන ස්වභාවය ඇති අය) යැයි කියනු ලැබීය. අසුරයන් ජයගෙන සිටින බැවින් සක් දෙවිඳුන් වීරයෙක් වන අතර, ඔහුගේ අංගයක් බඳු වූ එම දේවපුත්‍රයා සේනාවේ කොටසක් (අංගයක්) වන බැවින් 'වීරංගරූපා' යනු දේවපුත්‍රයෙකුට සමාන ශරීර ඇති බවයි. 'සභාවෝ' යනු ස්වභාවයම අර්ථය කොට ඇත්තකි. 'වීරකාරණං' යනු වීරභාවයට හේතුවයි. 'වීරියමයසිරීරා විය' යනු මූර්තිමත් වූ වීර්යය හා සමාන බවයි; ඉදින් වීර්යයට ශරීරයක් ඇත්නම් එයට බඳු වූවෝ යන්න අර්ථයයි. සක්විති රජුට විරුද්ධ සේනාවක් නැති නම්, යම රජුගේ පුත්‍රයන් පරාජය කරන්නේ කවුරුන්ද? එසේ නම් 'පරසේනප්පමද්දනා' (සතුරු සේනා මර්දනය කරන්නෝ) යැයි කීවේ ඇයිද යන චෝදනාවට පිළිතුරු දීමට 'සචේ' යනාදිය කියන ලදී. එයින් සතුරු සේනාවක් සිටියත් නැතත්, ඔවුන් එතරම්ම මහානුභාවසම්පන්න බව පෙන්වයි. 'ධම්මේන' යනු තමන් විසින් රැස්කරන ලද කුසල් දහමිනි. ඒ ධර්මය විසින් මෙහෙයවනු ලැබූ පෘථිවියේ සියලු රජවරු පෙරගමන් කොට 'මහාරාජාණන් වහන්ස, ඔබවහන්සේට ස්වාගතයයි' ආදී වශයෙන් පවසා තමන්ගේ රාජ්‍යය සක්විති රජුට පවරති. 'සෝ ඉමං...පේ... අජ්ඣාවසති' (ඔහු මෙයට... අධිපතිව වසයි) යැයි පවසන ලද්දේ එබැවිනි. අටුවාවෙහි වනාහි එම ධර්මය දීර්ඝ කාලයක් විපාක දීමට ප්‍රත්‍ය වූ, සක්විති වත් පිරීමෙන් සම්පූර්ණ වූ ප්‍රයෝග සම්පත්තිය සංඛ්‍යාත ධර්මය දැක්වීමට 'ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම ආදී පංචශීල ධර්මයෙන්' යැයි කියන ලදී. මෙසේ වූ විට 'දඬුවමෙන් තොරව, ආයුධයෙන් තොරව' යන මේ වචනය ඉතා මැනවින් තහවුරු වේ. යම් හෙයකින් රාගාදී පාපධර්මයන් උපදින කල්හි සත්ව සන්තානය වසාගෙන පැතිර පවතිද්ද, කුසල් පැවැත්ම වළක්වද්ද, එබැවින් ඒවා 'ඡදන' (වැස්ම) සහ 'ඡද' යැයි කියනු ලැබේ.

---

විවට්ටෙත්වා පරිවත්තෙත්වා. පූජාරහතා වුත්තා ‘‘අරහතීති අරහ’’න්ති. තස්සාති පූජාරහතාය. යස්මා සම්මාසම්බුද්ධො, තස්මා අරහන්ති. බුද්ධත්තහෙතුභූතා විවට්ටච්ඡදතා වුත්තා සවාසනසබ්බකිලෙසප්පහානපුබ්බකත්තා බුද්ධභාවසිද්ධියා. අරහං වට්ටාභාවෙනාති ඵලෙන හෙතුඅනුමානදස්සනං. සම්මාසම්බුද්ධො ඡදනාභාවෙනාති හෙතුනා ඵලානුමානදස්සනං. හෙතුද්වයං වුත්තං ‘‘විවට්ටො විච්ඡදො චා’’ති. දුතියවෙසාරජ්ජෙනාති ‘‘ඛීණාසවස්ස තෙ පටිජානතො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.150) ආගතෙන වෙසාරජ්ජෙන. පුරිමසිද්ධීති [Pg.170] පුරිමස්ස පදස්ස අත්ථසිද්ධි. පඨමෙනාති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.150) ආගතෙන වෙසාරජ්ජෙන. දුතියසිද්ධීති බුද්ධත්තසිද්ධි. තතියචතුත්ථෙහීති ‘‘යෙ ඛො පන තෙ අන්තරායිකා ධම්මා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.150), ‘‘යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථායා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.150) ච ආගතෙහි තතියචතුත්ථෙහි වෙසාරජ්ජෙහි. තතියසිද්ධීති විවට්ටච්ඡදනතා සිද්ධි. යාථාවතො අන්තරායිකනිය්‍යානිකධම්මාපදෙසෙන හි සත්ථු විවට්ටච්ඡදභාවො ලොකෙ පාකටො අහොසි. පුරිමං ධම්මචක්ඛුන්ති පුරිමපදං භගවතො ධම්මචක්ඛුං සාධෙති කිලෙසාරීනං සංසාරචක්කස්ස ච අරානං හතභාවදීපනතො. දුතියං පදං බුද්ධචක්ඛුං සාධෙති සම්මාසම්බුද්ධස්සෙව තං සම්භවතො. තතියං පදං සමන්තචක්ඛුං සාධෙති සවාසනසබ්බකිලෙසප්පහානදීපනතො. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො’’ති හි වත්වා ‘‘විවට්ටච්ඡදො’’ති වචනං බුද්ධභාවාවහමෙව සබ්බකිලෙසප්පහානං විභාවෙතීති. සූරභාවන්ති ලක්ඛණවිභාවනෙන විසදඤාණතං.

විවට්ටෙත්වා යනු පෙරළා දමායි. පූජාවට සුදුසු බව 'අරහති' (සුදුසු වේ) යන අර්ථයෙන් 'අරහං' යැයි කියන ලදී. එය එම පූජාර්හ බව නිසාය. යම් හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධ වන සේක්ද, එබැවින් 'අරහං' නම් වන සේක. බුද්ධත්වයට හේතු වූ විවට්ටච්ඡදභාවය (කෙලෙස් වැසුම් ඉවත් කළ බව) පවසන ලද්දේ, වාසනා සහිත සියලු කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කිරීම පූර්වංගමව බුද්ධත්වය සිද්ධ වන බැවිනි. 'අරහං' යන්න සංසාර චක්‍රය නැති බැවින් ඵලය මඟින් හේතුව අනුමාන කර දැක්වීමකි. 'සම්මා සම්බුද්ධ' යන්න වැසුම් (කෙලෙස්) නැති බැවින් හේතුව මඟින් ඵලය අනුමාන කර දැක්වීමකි. හේතු දෙක 'විවට්ටෝ විච්ඡදෝ ච' (විවෘත වූයේද වැසුම් රහිත වූයේද) ලෙස පවසන ලදී. 'ඛීණාසවස්ස තේ පටිජානතෝ' (ක්ෂීණාස්‍රව යැයි පිළින කරන ඔබට) ආදී වශයෙන් පැමිණි දෙවන වෛශාරද්‍ය ඥානයෙන් පළමු පදයේ (අරහං යන පදයේ) අර්ථය සිද්ධ වේ. 'සම්මා සම්බුද්ධස්ස තේ පටිජානතෝ' (සම්මා සම්බුද්ධ යැයි පිළින කරන ඔබට) ආදී වශයෙන් පැමිණි පළමු වෛශාරද්‍ය ඥානයෙන් දෙවන පදයේ (සම්මා සම්බුද්ධ යන පදයේ) බුද්ධත්වය සිද්ධ වේ. 'යේ ඛෝ පන තේ අන්තරායිකා ධම්මා' (යම් අන්තරායකර ධර්ම කෙනෙක් වෙත්ද) සහ 'යස්ස ඛෝ පන තේ අත්ථායා' (යම් අර්ථයක් සඳහාද) ආදී වශයෙන් පැමිණි තෙවන සහ සිව්වන වෛශාරද්‍ය ඥානයන්ගෙන් තෙවන පදයේ (විවට්ටච්ඡද යන පදයේ) සිද්ධිය ඇති වේ. මක්නිසාද යත්, අන්තරායකර ධර්ම හා නෛර්යාණික ධර්ම නිවැරදිව දේශනා කිරීමෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ ලොව කෙලෙස් වැසුම් ඉවත් කළ අයෙකු බව ප්‍රකට වූ බැවිනි. පළමු පදය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම චක්ෂුස සාධනය කරයි; මක්නිසාද යත් කෙලෙස් සතුරන්ගේ සහ සංසාර චක්රයේ අරයන් විනාශ කළ බව ඉන් කියැවෙන බැවිනි. දෙවන පදය බුද්ධ චක්ෂුස සාධනය කරයි; මක්නිසාද යත් සම්මා සම්බුද්ධත්වයටම එය සම්භව වන බැවිනි. තෙවන පදය සමන්ත චක්ෂුස සාධනය කරයි; මක්නිසාද යත් වාසනා සහිත සියලු කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ කළ බව ඉන් කියැවෙන බැවිනි. 'සම්මා සම්බුද්ධ' යැයි පවසා 'විවට්ටච්ඡද' යැයි පැවසීමෙන් බුද්ධත්වය ගෙන දෙන සියලු කෙලෙස් ප්‍රහීණ කිරීම පැහැදිලි කරයි. 'සූරභාවය' යනු ලක්ෂණ විභාග කිරීමෙන් ලබන විශද වූ ඥානයයි.

---

385. ගවෙසීති (දී. නි. ටී. 1.287) ඤාණෙන පරියෙසනං අකාසි. සමානයීති ඤාණෙන සඞ්කලෙන්තො සමානං ආනයි සමාහරි. න සක්කොති සංකුචිතෙ ඉරියාපථෙ යෙභුය්‍යෙන තෙසං දුබ්බිභාවනතො. කඞ්ඛතීති පදස්ස ආකඞ්ඛතීති අයමත්ථොති ආහ – ‘‘අහො වත පස්සෙය්‍යන්ති පත්ථනං උප්පාදෙතී’’ති. කිච්ඡතීති කිලමති. ‘‘කඞ්ඛතී’’ති පදස්ස පුබ්බෙ ආසීසනත්ථතං වත්වා ඉදානි තස්ස සංසයත්ථත්තමෙව විකප්පන්තරවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘කඞ්ඛාය වා දුබ්බලා විමති වුත්තා’’තිආදි වුත්තං. තීහි ධම්මෙහි තිප්පකාරෙහි සංසයධම්මෙහි. කාලුස්සියභාවොති අප්පසන්නතාය හෙතුභූතො ආවිලභාවො. යස්මා භගවතො කොසොහිතං සබ්බබුද්ධාවෙණිකං වත්ථගුය්හං සුවිසුද්ධකඤ්චනමණ්ඩලසන්නිකාසං අත්තනො සණ්ඨානසන්නිවෙසසුන්දරතාය ආජානෙය්‍යගන්ධහත්ථිනො වරඞ්ගචාරුභාවං විකසමානතපනියාරවින්දසමුජ්ජලකෙසරාවත්තවිලාසං සඤ්ඣාපභානුරඤ්ජිතජලවනන්තරාභිලක්ඛිත-සම්පුණ්ණචන්දමණ්ඩලසොභඤ්ච අත්තනො සිරියා අභිභුය්‍ය විරාජති, යං බාහිරබ්භන්තරමලෙහි අනුපක්කිලිට්ඨතාය චිරකාලං සුපරිචිතබ්‍රහ්මචරියාධිකාරතාය සුසණ්ඨිතසණ්ඨානසම්පත්තියා ච කොපීනම්පි සන්තං අකොපීනමෙව, තස්මා වුත්තං ‘‘භගවතො හී’’තිආදි. පහූතභාවන්ති [Pg.171] පුථුලභාවං. එත්ථෙව හි තස්ස සංසයො, තනුමුදුසුකුමාරතාදීසු පනස්ස ගුණෙසු තස්ස විචාරණා එව නාහොසි.

385. 'ගවේසී' යනු ඥානයෙන් සෙවීමයි. 'සමානයී' යනු ඥානයෙන් විමසා ගළපා එකතු කිරීමයි. සංකුචිත වූ ඉරියව්වලදී (එනම් ශරීරය වැසී ඇති විට) ඒවා බොහොමයක් වෙන් කර හඳුනාගත නොහැකි බැවින් (විමසීමට) නොහැකි වෙයි. 'කංඛති' යන පදයට 'ආකංඛති' (පතයි) යන අර්ථය ඇති බව පැවසීමට 'අහෝ! දකින්නේ නම් කෙතරම් අගනේදැයි ප්‍රාර්ථනාවක් උපදවයි' යන්න පවසන ලදී. 'කිච්ඡති' යනු ක්ලාන්ත වෙයි. 'කංඛති' යන පදයේ පළමු අර්ථය ප්‍රාර්ථනාව ලෙස පවසා, දැන් එහි සැකය යන අර්ථයම විකල්ප අර්ථයක් ලෙස දක්වමින් 'සැකය නිසා ඇතිවන දුර්වල විමතිය කියන ලදී' යනාදිය පවසන ලදී. කරුණු තුනකින් යුත් තෙවැදෑරුම් සැක ධර්මයන් මගිනි. 'කාලුස්සියභාවෝ' යනු අප්‍රසන්න බවට හේතු වන කැළඹුණු බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කොෂහිත වූ (කෝෂයකින් වැසුණු), සියලු බුදුවරුන්ට පමණක් ආවේණික වූ රහස් අවයවය වනාහි, ඉතා පිරිසිදු රන් මණ්ඩලයකට බඳු වූ තමාගේ හැඩයෙහි පිහිටීමෙන් සුන්දර වූ, ආජානීය ගජේන්ද්‍රයෙකුගේ වරාංගයක (ශරීර අවයවයක) මනහර බව ඇති, විකසිත රන් පියුමක බබළන කේසර වටයක විලාසය ඇති, සන්ධ්‍යා ප්‍රභාවෙන් රංජිත වූ ජලවනයක් අතර දිස්වන පූර්ණ චන්ද්‍ර මණ්ඩලයක සෝභාව තමාගේ ශ්‍රීයෙන් අභිබවා විරාජමාන වෙයි. එය බාහිර හා අභ්‍යන්තර මලිනතාවන්ගෙන් නොකිලිටි බැවින්ද, දීර්ඝ කාලයක් පුරුදු කරන ලද බඹසරෙහි අධිකාරීත්වය නිසාද, මැනවින් පිහිටි හැඩය නිසාද, එය ලැජ්ජාවට කරුණක් වුවද කිසිසේත් ලැජ්ජාවට කරුණක් නොවේ. එබැවින් 'භගවතෝ හි' යනාදිය පවසන ලදී. 'පහූතභාවං' යනු පළල් බවයි. ඔහුගේ (බ්‍රාහ්මණයාගේ) සැකය තිබුණේ මෙහි පමණකි; තුනී බව, මෘදු බව, සුකුමාර බව ආදී ගුණයන් කෙරෙහි වනාහි ඔහුගේ විමතියක් නොතිබුණි.

---

හිරිකරණොකාසන්ති හිරියිතබ්බට්ඨානං. ඡායන්ති පටිබිම්බං. කීදිසන්ති ආහ ‘‘ඉද්ධියා’’තිආදි. ඡායාරූපන්ති භගවතො පටිබිම්බරූපං. තඤ්ච ඛො බුද්ධසන්තානතො විනිමුත්තං රූපකමත්තං භගවතො සරීරවණ්ණසණ්ඨානාවයවං ඉද්ධිමයං බිම්බකමත්තං, තං පන දස්සෙන්තො භගවා යථා අත්තනො බුද්ධරූපං න දිස්සති, තථා කත්වා දස්සෙති. නීහරිත්වාති ඵරිත්වා.

'හිරිකරණෝකාසං' යනු ලැජ්ජා විය යුතු ස්ථානයයි. 'ඡායං' යනු ප්‍රතිබිම්බයයි. එය කෙබඳුද යත්, 'ඉද්ධියා' (ඍද්ධියෙන්) යනාදිය පවසන ලදී. 'ඡායාරූපං' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රතිබිම්බ රූපයයි. එය බුද්ධ සන්තානයෙන් වෙන් වූ රූප කොටසක් පමණක් වන, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීර වර්ණය හා හැඩය ඇති ඍද්ධිමය බිම්බයක් පමණකි. එය පෙන්වීමේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය බුද්ධ රූපය නොපෙනෙන සේ සලස්වා එය පෙන්වන සේක. 'නීහරිත්වා' යනු පතුරුවාලා යන්නයි.

---

කණ්ණසොතානං උපචිතතනුතම්බලොමතාය ධොතරජතපනාළිකාසදිසතා වුත්තා. මුඛපරියන්තෙති කෙසන්තෙ.

කන් සිදුරුවල වැඩුණු සියුම් තඹ පැහැති ලෝමයන් ඇති බැවින් ඒවා පිරිසිදු කරන ලද රිදී නල හා සමාන බව පවසන ලදී. 'මුඛපරියන්තේ' යනු කෙළවර (හිසකෙස් සීමාවෙහි) යන්නයි.

---

කිරියාකරණන්ති කිරියාය කායිකස්ස වාචසිකස්ස පටිපත්ති. තත්ථාති තෙසු කිච්චෙසු. ධම්මකථිකානං වත්තං දස්සෙතුං බීජනිග්ගහණං කතං. න හි අඤ්ඤථා සබ්බස්සපි ලොකස්ස අලඞ්කාරභූතං පරමුක්කංසගතං සික්ඛාසංයමානං බුද්ධානං මුඛචන්දමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙතබ්බං හොති.

ක්‍රියාකරණය යනු කායික හා වාචසික ක්‍රියාවන්ගේ පිළිපැදීමයි. 'තත්ථ' යනු ඒ කෘත්‍යයන්හිදී ය. ධර්ම කථිකයන්ගේ වතාවත් දැක්වීම පිණිස විජිනිපත ඇල්ලීම කරන ලදී. මන්ද යත්, මුළු ලොවටම අලංකාරයක් බඳු වූ, පරම උත්කෘෂ්ටත්වයට පත් වූ, ශික්ෂා හා සංයමයෙන් යුත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ශ්‍රී මුඛ මණ්ඩලය අන් කිසිම ආකාරයකින් වසා නොගත යුතු බැවිනි.

---

පත්ථරිතවිතානඔලම්බිතගන්ධදාමකුසුමදාමකෙ ගන්ධමණ්ඩලමාළෙ. පුබ්බභාගෙන පරිච්ඡින්දිත්වාති ‘‘එත්තකං වෙලං සමාපත්තියා වීතිනාමෙස්සාමී’’ති එවං පවත්තෙන පුබ්බභාගෙන කාලං පරිච්ඡින්දිත්වා. පච්චයදායකෙසු අනුරොධවසෙන පරිසං උස්සාදෙන්තො වා පග්ගණ්හන්තො, අදායකෙසු විරොධවසෙන පරිසං අපසාදෙන්තො වා.

වියන් බඳින ලද, සුවඳ මල් දම් හා මල් මාලා එල්ලා ඇති ගන්ධ මණ්ඩපයෙහි ය. 'පූර්ව භාගයෙන් පිරිසිඳ' යනු 'මෙපමණ වේලාවක් සමාපත්තියෙන් කල් ගෙවන්නෙමි' යි මෙසේ පූර්ව භාගයෙහි කාලය නියම කර ගැනීමයි. ප්‍රත්‍ය දායකයන් කෙරෙහි අනුග්‍රහ දැක්වීම් වශයෙන් පිරිස උනන්දු කරවමින් හෝ ඔසවා තබමින් ද, ප්‍රත්‍ය නොදෙන අය කෙරෙහි විරෝධය පෑමක් වශයෙන් පිරිසට අපහාස කරමින් හෝ (කළ හැකි බවයි).

---

යොගක්ඛෙමං අන්තරායාභාවං. සභාවගුණෙනෙවාති යථාවුත්තගුණෙනෙව. භොතො ගොතමස්ස ගුණං සවිග්ගහං චක්කවාළං අතිසම්බාධං විත්ථාරෙන සන්ධාරෙතුං අප්පහොන්තතො. භවග්ගං අතිනීචං උපරූපරි සන්ධාරෙතුං අප්පහොන්තතො.

යෝගක්ඛේමය යනු අනතුරු නොමැති බවයි. 'ස්වභාව ගුණයෙන්ම' යනු කලින් පවසන ලද ගුණයෙන්ම ය. භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ ගුණයන් ශරීර සහිතව දරා සිටීමට සක්වළ අතිශයින් පටු වන බැවින් ද, භවග්ගය ඉතා පහත් වන බැවින් එක පිට එක දරා සිටීමට අපොහොසත් වන බැවින් ද (මෙසේ වර්ණනා කරන ලදී).

---

386. ඨානගමනාදීසු (දී. නි. ටී. 2.35) භූමියං සුට්ඨු සමංපතිට්ඨිතා පාදා එතස්සාති සුප්පතිට්ඨිතපාදො. තං පන භගවතො සුප්පතිට්ඨිතපාදතං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අග්ගතලන්ති අග්ගපාදතලං. පණ්හීති පණ්හිතලං. පස්සන්ති පාදතලස්ස ද්වීසු පස්සෙසු එකෙකං, උභයමෙව වා පරියන්තං පස්සං. සුවණ්ණපාදුකතලං විය උජුකං නික්ඛිපියමානං. එකප්පහාරෙනෙවාති එකක්ඛණෙයෙව. සකලං පාදතලං භූමිං ඵුසති නික්ඛිපනෙ. එකප්පහාරෙනෙව සකලං පාදතලං භූමිතො උට්ඨහතීති යොජනා.

386. සිට ගැනීමේදී හා ගමන් කිරීමේදී ආදියෙහි (දී. නි. ටී. 2.35) භූමියෙහි මැනවින් සමව පිහිටන පාද ඇති බැවින් 'සුප්පතිට්ඨිත පාද' (මැනවින් පිහිටි පාද ඇති තැනැත්තා) නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ මැනවින් පිහිටන පාද ඇති බව ව්‍යතිරේක මුඛයෙන් විවරණය කිරීමට 'යථා හි' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'අග්ගතල' යනු ඇඟිලි අග සහිත පා පතුලයි. 'පණ්හී' යනු විලුඹ ප්‍රදේශයයි. 'පස්ස' යනු පා පතුලේ දෙපසින් එකක් හෝ දෙපසම වූ කෙළවරයි. රන් මිරිවැඩි සඟලක් මෙන් කෙළින් තබනු ලබන (පාදය), එකවරම මුළු පා පතුලම පොළොවෙහි ස්පර්ශ වේ. පාදය තබන විටත් ඔසවන විටත් එකවරම මුළු පා පතුලම පොළොවෙන් එසවේ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

---

තත්‍රාති [Pg.172] තාය සුප්පතිට්ඨිතපාදතාය අනුපුබ්බනින්නාව අච්ඡරියබ්භුතං ඉදං වුච්චමානං නිස්සන්දඵලං. වුත්තමෙවත්ථං සත්ථු තිදිවගමනෙන සුපාකටං කාතුං ‘‘තථා හී’’තිආදිං වත්වා ‘‘න හී’’තිආදිනා තං සමත්ථෙති. තෙන පඨමලක්ඛණතොපි දුතියලක්ඛණං මහානුභාවන්ති දස්සෙති. තථා හි වක්ඛති ‘‘අන්තමසො චක්කවත්තිරඤ්ඤො පරිසං උපාදාය සබ්බොපි චක්කලක්ඛණස්සෙව පරිවාරො’’ති. යුගන්ධරපබ්බතස්ස තාවතිංසභවනස්ස ච පකතිපදනික්ඛෙපට්ඨානුපසඞ්කමනෙ නෙව බුද්ධානං, න දෙවතානං ආනුභාවො, අථ ඛො බුද්ධානං ලක්ඛණානුභාවොති ඉමමත්ථං නිදස්සිතං. සීලතෙජෙන…පෙ… දසන්නං පාරමීනං ආනුභාවෙනාති ඉදම්පි ලක්ඛණනිබ්බත්තකම්මවිසෙසකිත්තනමෙවාති දට්ඨබ්බං. සබ්බාවන්තෙහීති සබ්බපදෙසවන්තෙහි.

එහි, ඒ මැනවින් පිහිටන පාද ඇති බව නිසා ඇති වන අනුපූර්ව නිම්න වූ ආශ්චර්යමත් අද්භූත වූ විපාක ඵලය මෙසේ කියනු ලැබේ. ශාස්තෘන් වහන්සේ තව්තිසා දෙව්ලොවට වැඩම කිරීමෙන් මෙම කරුණ මැනවින් ප්‍රකට කිරීමට 'තථා හි' යනාදිය කියා, 'න හි' යනාදියෙන් එය සනාථ කරයි. එයින් පළමු ලක්ෂණයට වඩා දෙවන ලක්ෂණය මහානුභාව සම්පන්න බව දක්වයි. එසේම ඉදිරියට 'අන්තමසෝ සක්විති රජුගේ පිරිස පවා සියල්ලම චක්‍ර ලක්ෂණයේම පිරිවරා සිටින්නෝ වෙති' යි කියනු ලැබේ. යුගන්ධර පර්වතයට සහ තව්තිසා භවනයට සාමාන්‍ය පරිදි පියවර තබා වැඩම කිරීම බුදුවරුන්ගේවත් දෙවියන්ගේවත් ආනුභාවයක් නොව, බුදුවරුන්ගේ මහාපුරිස ලක්ෂණවල ආනුභාවය බව මෙහි දක්වන ලදී. 'සීල තේජසින්... පෙ... දස පාරමිතාවන්ගේ ආනුභාවයෙන්' යනු ලක්ෂණ උපදවන කර්ම විශේෂයන් වර්ණනා කිරීමක් ලෙස දත යුතුය. 'සබ්බාවන්තේහි' යනු සියලු කොටස්වලින් යුක්ත වූ යන්නයි.

---

නාභිපරිච්ඡින්නාති නාභියං පරිච්ඡින්නා පරිච්ඡෙදවසෙන ඨිතා. නාභිමුඛපරික්ඛෙපපට්ටොති පකතිචක්කස්ස අක්ඛබ්භාහතපරිහරණත්ථං නාභිමුඛෙ ඨපෙතබ්බපරික්ඛෙපපට්ටො. නෙමිමණිකාති නෙමියං ආවළිභාවෙන ඨිතමණිකාලෙඛා.

'නාභිපරිච්ඡින්නා' යනු නාභියෙහි පිරිසිඳ නියමිත පරිච්ඡේදයක් ඇතිව පිහිටි යන්නයි. 'නාභිමුඛපරික්ඛේපපට්ටෝ' යනු සාමාන්‍ය රෝදයක අක්ෂය (කුම්භය) ගැටීම වැළැක්වීම පිණිස නාභිය ඉදිරියේ තබනු ලබන වට පටියයි. 'නේමිමණිකා' යනු නිමියෙහි (ගැට්ටෙහි) පෙළට පිහිටි මිණි කැට වැනි රේඛාවන්ය.

---

සම්බහුලවාරොති බහුවිධලෙඛඞ්ගවිභාවනවාරො. සත්තීති ආවුධසත්ති. සිරිවච්ඡොති සිරිමුඛං. නන්දීති දක්ඛිණාවට්ටං. සොවත්තිකොති සොවත්තිඅඞ්කො. වටංසකොති ආවෙළං. වඩ්ඪමානකන්ති පුරිසහාරි පුරිසඞ්ගං. මොරහත්ථකොති මොරපිඤ්ඡකලාපො, මොරපිඤ්ඡ පරිසිබ්බිතො වා බීජනිවිසෙසො. වාලබීජනීති චාමරිවාලං. සිද්ධත්ථාදි පුණ්ණඝටපුණ්ණපාතියො. ‘‘චක්කවාළො’’ති වත්වා තස්ස පධානාවයවෙ දස්සෙතුං ‘‘හිමවා සිනෙරු…පෙ… සහස්සානී’’ති වුත්තං.

'සම්බහුලවාරෝ' යනු බොහෝ විධ රේඛා අංගයන් විස්තර කරන වාරයයි. 'සත්ති' යනු ආයුධයකි. 'සිරිවච්ඡ' යනු ශ්‍රී වත්ස සලකුණයි. 'නන්දි' යනු දකුණට කැරකැවුණු නන්ද්‍යාවර්ත සලකුණයි. 'සෝවත්තික' යනු ස්වස්තික සලකුණයි. 'වටංසක' යනු මල් මාලාවකි. 'වඩ්ඪමානක' යනු පුරුෂයන් පළඳින අලංකාරයකි. 'මොරහත්ථක' යනු මයුර පිල් කළඹකි, නැතහොත් මයුර පිල්වලින් මසන ලද විජිනිපතකි. 'වාලබීජනී' යනු සේමර වාල විජිනිපතයි. සුදු අබ ආදිය සහ පුන්කලස් හා පුන් බඳුන් ද වේ. 'සක්වළ' යැයි පවසා එහි ප්‍රධාන කොටස් දැක්වීමට 'හිමවා සිනේරු... පෙ... සහස්සානී' යැයි කියන ලදී.

---

ආයතපණ්හීති ඉදං අඤ්ඤෙසං පණ්හිතො දීඝතං සන්ධාය වුත්තං, න පන අතිදීඝතන්ති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණපණ්හී’’ති. යථා පන පණ්හිලක්ඛණං පරිපුණ්ණං නාම හොති, තං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. ආරග්ගෙනාති මණ්ඩලාය සිඛාය. වට්ටෙත්වාති යථා සුවට්ටං හොති, එවං වට්ටෙත්වා. රත්තකම්බලගෙණ්ඩුකසදිසාති රත්තකම්බලමයගෙණ්ඩුකසදිසා.

'ආයතපණ්හී' යනු අනෙක් අයගේ විලුඹට වඩා දිගු බව අදහස් කර පවසන ලද්දකි, නමුත් එය පමණට වඩා දිගු බවක් නොවේ. එබැවින් 'පරිපුණ්ණපණ්හී' (පිරිපුන් විලුඹ) යැයි කීහ. විලුඹ ලක්ෂණය කෙසේ පිරිපුන් වන්නේද යන්න ව්‍යතිරේක මුඛයෙන් පෙන්වීමට 'යථා හි' යනාදිය පවසන ලදී. 'ආරග්ගේන' යනු රවුම් වූ උල් ආයුධ අගිනි. 'වට්ටෙත්වා' යනු මැනවින් වටකුරු වන සේ ඔතාය. 'රත්තකම්බලගේණ්ඩුකසදිසා' යනු රතු කම්බලයෙන් කළ පන්දු වැනි යන්නයි.

---

මක්කටස්සෙවාති වානරස්ස විය. දීඝභාවෙන සමතං සන්ධායෙතං වුත්තං. නිය්‍යාසතෙලෙනාති ඡදිකනිය්‍යාසාදිනිය්‍යාසසම්මිස්සෙන තෙලෙන.

'මක්කටස්සේව' යනු වඳුරෙකුගේ මෙනි. මෙය ඇඟිලිවල දිගු බව නිසා ඇති වූ සමානත්වය ගැන පවසන ලද්දකි. 'නිය්‍යාසතේලේන' යනු ගස්වල මැලියම් ආදිය මිශ්‍ර කළ තෙලෙනි.

---

තලුනාති [Pg.173] සුකුමාරා.

'තලුණා' යනු සුකුමාර වූ (මෘදු වූ) යන්නයි.

---

චම්මෙනාති අඞ්ගුලන්තරවෙඨිතචම්මෙන. පටිබද්ධඅඞ්ගුලන්තරොති එකතො සම්බද්ධඅඞ්ගුලන්තරො. එකප්පමාණාති දීඝතො සමානප්පමාණා. යවලක්ඛණන්ති අබ්භන්තරතො අඞ්ගුලිපබ්බෙඨිතං යවලක්ඛණං. පටිවිජ්ඣිත්වාති තංතංපබ්බානං සමානදෙසතාය අඞ්ගුලීනං පසාරිතකාලෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං විජ්ඣිතානි විය ඵුසිත්වා තිට්ඨන්ති.

'චම්මේන' යනු ඇඟිලි අතර වෙළුණු සමෙනි. 'පටිබද්ධංගුලන්තරෝ' යනු එකට බැඳුණු ඇඟිලි අතර ඇති බවයි. 'ඒකප්පමාණා' යනු දිගින් සමාන ප්‍රමාණ ඇති බවයි. 'යවලක්ඛණං' යනු ඇඟිලි පුරුක් ඇතුළත පිහිටි යව ඇටයක හැඩය ඇති සලකුණයි. 'පටිවිජ්ඣිත්වා' යනු ඒ ඒ ඇඟිලි පුරුක් සමාන ස්ථානයන්හි පිහිටන බැවින්, ඇඟිලි විහිදුවන කල්හි එකිනෙක විදින්නාක් මෙන් ස්පර්ශ වෙමින් පවතින බවයි.

---

සඞ්ඛා වුච්චන්ති ගොප්ඵකා, උද්ධං සඞ්ඛා එතෙසන්ති උස්සඞ්ඛා, පාදා. පිට්ඨිපාදෙති පිට්ඨිපාදසමීපෙ. සුඛෙන පාදා පරිවත්තන්ති පාදනාමනාදීසු, තෙනෙව ගච්ඡන්තානං තෙසං හෙට්ඨා පාදතලානි දිස්සන්ති. තෙනාති ගොප්ඵකානං පිට්ඨිපාදතො උද්ධං පතිට්ඨිතත්තා. චතුරඞ්ගුලමත්තඤ්හි තානි උද්ධං ආරොහිත්වා පතිට්ඨහන්ති, නිගුළ්හානි ච හොන්ති, න අඤ්ඤෙසං විය පඤ්ඤායමානානි. සතිපි දෙසන්තරප්පවත්තියං නිච්චලොති දස්සනත්ථං නාභිග්ගහණං.

ගොප් ඇටවලට 'සංඛ' යැයි කියනු ලැබේ, ඒ ගොප් ඇට ඉහළින් පිහිටි පාද 'උස්සංඛ පාද' නම් වේ. 'පිට්ඨිපාදේ' යනු පතුලෙහි පිට පෙදෙස සමීපයෙහි ය. පාද නැමීමේදී ආදියෙහි පාද පහසුවෙන් හැසිරවිය හැකිය, එබැවින් ගමන් කරන විට ඔවුන්ගේ යටි පතුල් පෙනේ. එයින් අදහස් වන්නේ ගොප් ඇට පාදයේ පිට පෙදෙසට ඉහළින් පිහිටා ඇති බවයි. ඒවා අඟල් හතරක් පමණ ඉහළට නැගී පිහිටන අතර, මැනවින් සැඟවී පවතී, අනෙක් අයගේ මෙන් මතු වී නොපෙනේ. වෙනත් දේශයන්හි හැසිරෙන කල්හි පවා නිශ්චල බව දැක්වීම පිණිස නාභිය ගැන සඳහන් කරන ලදී.

---

යස්මා එණීමිගස්ස සමන්තතො එකසදිසමංසා අනුක්කමෙන උද්ධං ථූලා ජඞ්ඝා හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘එණීමිගසදිසජඞ්ඝා’’ති. පරිපුණ්ණජඞ්ඝොති සමන්තතො මංසූපචයෙන පරිපුණ්ණජඞ්ඝො. තෙනාහ ‘‘න එකතො’’තිආදි.

යම් හෙයකින් ඒණී මුවාගේ හාත්පසින් එක හා සමාන මස් ඇතිව ක්‍රමයෙන් ඉහළට මහත් වූ කෙණ්ඩාවන් පවතී ද, එබැවින් 'ඒණීමිගසදිසජංඝා' යැයි කියන ලදී. 'පරිපුණ්ණජංඝෝ' යනු හාත්පසින් මාංශ පේශීන්ගෙන් පිරිපුන් වූ කෙණ්ඩා ඇති බවයි. එබැවින් 'එක් පැත්තක පමණක් නොව' යනාදිය පවසන ලදී.

---

එතෙනාති ‘‘අනොනමන්තො’’තිආදිවචනෙන, ජාණුඵාසුභාවදීපනෙනාති අත්ථො. අවසෙසජනාති ඉමිනා ලක්ඛණෙන රහිතා ජනා. ඛුජ්ජා වා හොන්ති හෙට්ඨිමකායතො උපරිමකායස්ස රස්සතාය. වාමනා වා උපරිමකායතො හෙට්ඨිමකායස්ස රස්සතාය. එතෙන ඨපෙත්වා සම්මාසම්බුද්ධං චක්කවත්තිනඤ්ච ඉතරෙ සත්තා ඛුජ්ජා වාමනා චාති දස්සෙති.

මෙහි 'අනෝනමන්තෝ' (නොනැමී) යනාදී වචනයෙන් දණහිස්වල පවත්නා ලක්ෂණ පෙන්වන ලදී. 'අවසේසජනා' යනු මේ ලක්ෂණයෙන් තොර වූ සෙසු ජනයා ය. ඔවුන් ශරීරයේ පහළ කොටසට වඩා ඉහළ කොටස කෙටි වීම නිසා කුදු වෙති. නැතහොත් ඉහළ කොටසට වඩා පහළ කොටස කෙටි වීම නිසා මිටි වෙති. මෙයින් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ සක්විති රජු හැර සෙසු සත්වයෝ කුදු හෝ මිටි වන බව දක්වයි.

---

ඔහිතන්ති සමොහිතං අන්තොගධං. තථාභූතං පන තං තෙන ඡන්නං හොතීති ආහ ‘‘පටිච්ඡන්න’’න්ති.

'ඕහිතං' යනු ඇතුළත මැනවින් පිහිටි යන්නයි. එසේ වූ එය ඒ සමෙන් වැසී පවතින බැවින් 'පටිච්ඡන්නං' (වැසුණු) යැයි කියන ලදී.

---

සුවණ්ණවණ්ණොති සුවණ්ණවණ්ණවණ්ණොති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘ජාතිහිඞ්ගුලකෙනා’’තිආදි. ස්වායමත්ථො ආවුත්තිඤායෙන ච වෙදිතබ්බො. සරීරපරියායො ඉධ වණ්ණසද්දොති අධිප්පායෙන පඨමවිකප්පං වත්වා තථාරූපාය පන රුළ්හියා අභාවං මනසි කත්වා වණ්ණධාතුපරියායමෙව වණ්ණසද්දං ගහෙත්වා දුතියවිකප්පො වුත්තො.

ස්වර්ණවර්ණ යනු රන්වන් පැහැති බව යන්න මෙහි අර්ථයයි. එය 'ජාතිහිඟුල්වලින්' යනාදී වශයෙන් දක්වා ඇත. එම අර්ථය පුනරුක්ති න්‍යාය (ආවෘත්ති න්‍යාය) මඟින් දත යුතුය. මෙහි 'වර්ණ' ශබ්දය ශරීරය යන අර්ථයෙන් මුල් විකල්පය ලෙස දක්වා, පසුව එවැනි ප්‍රකට භාවිතයක් නොමැති බව සලකා, වර්ණ ධාතු අර්ථයෙන්ම 'වර්ණ' ශබ්දය ගෙන දෙවැනි විකල්පය දක්වන ලදී.

---

රජොති [Pg.174] සුඛුමරජො. ජල්ලන්ති මලීනභාවාවහො රෙණුසඤ්චයො. තෙනාහ ‘‘මලං වා’’ති. යදි විවට්ටති, කථං න්හානාදීති ආහ ‘‘හත්ථධොවනා’’තිආදි.

'රජෝ' යනු සියුම් දූවිලිය. 'ජල්ල' යනු කිලිටි බව ඇති කරන කුණු දූවිලි තැන්පත්වීමයි. ඒ නිසා 'මල හෝ' යැයි පැවසූහ. ඉදින් (ශරීරයෙන් කුණු) ඉවත් වන්නේ නම්, ස්නානය ආදිය කරන්නේ කෙසේදැයි විමසා 'අත් සේදීම' යනාදිය පැවසූහ.

---

ආවට්ටපරියොසානෙති පදක්ඛිණාවට්ටාය අන්තෙ.

'ආවට්ට පරියෝසානේ' යනු දක්ෂිණාවර්තව කැරකී අවසාන වන තැනදී යන්නයි.

---

බ්‍රහ්මුනො සරීරං පුරතො වා පච්ඡතො වා අනොනමිත්වා උජුකමෙව උග්ගතන්ති ආහ ‘‘බ්‍රහ්මා විය උජුගත්තො’’ති. පස්සවඞ්කාති දක්ඛිණපස්සෙන වා වාමපස්සෙන වා වඞ්කා.

බ්‍රහ්මයාගේ ශරීරය ඉදිරියට හෝ පසෙකට නොනැමී ඍජුවම ඉහළට මතු වී ඇති බැවින් 'බ්‍රහ්මයා මෙන් ඍජු ශරීර ඇත්තා' යැයි පැවසේ. 'පස්සවංකා' යනු දකුණු පසින් හෝ වම් පසින් ඇද වූ ස්වභාවයයි.

---

හත්ථපිට්ඨිආදිවසෙන සත්ත උස්සදා එතස්සාති සත්තුස්සදො.

අත්ල පිටුපස ආදී වශයෙන් සත් තැනක පිරුණු මස් ඇති බැවින් 'සත්තුස්සද' (සත්ත උස්සද) නම් වේ.

---

සීහස්ස පුබ්බද්ධං සීහපුබ්බද්ධං, පරිපුණ්ණාවයවතාය සීහපුබ්බද්ධං විය සකලො කායො අස්සාති සීහපුබ්බද්ධකායො. සීහස්සෙවාති සීහස්ස විය. සණ්ඨන්තීති සණ්ඨහන්ති. නානාචිත්තෙනාති විවිධචිත්තෙන. පුඤ්ඤචිත්තෙනාති පාරමිතාපුඤ්ඤචිත්තරූපෙන. චිත්තිතොති සඤ්ජාතචිත්තභාවො.

සිංහයෙකුගේ ශරීරයේ පූර්ව භාගය 'සීහපුබ්බද්ධ' නම් වේ. අවයවයන්ගේ පරිපූර්ණ බව නිසා මුළු ශරීරයම සිංහයෙකුගේ පූර්ව භාගය වැනි බැවින් 'සීහපුබ්බද්ධකාය' නම් වේ. සිංහයාගේ මෙනි. 'සණ්ඨන්තී' යනු පිහිටයි. නානාවිධ වූ සිතින් හෙවත් පාරමිතා පුණ්‍ය චේතනා රූපයෙන් යුක්ත බැවින් 'චිත්තී' නම් වේ.

---

ද්වින්නං කොට්ටානමන්තරන්ති ද්වින්නං පිට්ඨිබාහානං වෙමජ්ඣං, පිට්ඨිමජ්ඣස්ස උපරිභාගො. චිතං පරිපුණ්ණන්ති අනින්නභාවෙන චිතං, ද්වීහි කොට්ටෙහි සමතලතාය පරිපුණ්ණං. උග්ගම්මාති උග්ගන්ත්වා.

'ද්වින්නං කොට්ඨානමන්තරං' යනු පිටුපස බාහු දෙක අතර මැද හෙවත් පිට මැද ඉහළ කොටසයි. 'චිතං පරිපුණ්ණං' යනු නොගැඹුරු බව නිසා පිරුණු, දෙපසින් සමතලව පිරුණු බවයි. 'උග්ගම්ම' යනු මතු වී යන්නයි.

---

නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො විය පරිමණ්ඩලො නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො එකස්ස පරිමණ්ඩලසද්දස්ස ලොපං කත්වා. න හි සබ්බො නිග්‍රොධො මණ්ඩලො. තෙනාහ ‘‘සමක්ඛන්ධසාඛො නිග්‍රොධො’’ති. පරිමණ්ඩලසද්දසන්නිධානෙන වා පරිමණ්ඩලොව නිග්‍රොධො ගය්හතීති පරිමණ්ඩලසද්දස්ස ලොපෙන විනාපි අයමත්ථො ලබ්භතීති ආහ ‘‘නිග්‍රොධො විය පරිමණ්ඩලො’’ති. යාවතක්වස්සාති ඔ-කාරස්ස ව-කාරාදෙසං කත්වා වුත්තං.

නුග ගසක් මෙන් වටකුරු (සමචතුරස්‍ර) වූයේ 'නිග්‍රෝධපරිමණ්ඩල' නම් වේ. මෙහි එක් 'පරිමණ්ඩල' ශබ්දයක් ලෝප වී ඇත. සෑම නුග ගසක්ම වටකුරු නොවේ. ඒ නිසා 'කඳ හා අතු සමාන වූ නුග ගස' යැයි පැවසේ. 'පරිමණ්ඩල' ශබ්දය සමීපව තිබීම නිසා වටකුරු වූ නුග ගසම ගනු ලැබේ. එවිට 'පරිමණ්ඩල' ශබ්දය ලෝප නොවී වුවද එම අර්ථයම ලැබේ. එබැවින් 'නුග ගස මෙන් වටකුරු' යැයි පැවසේ. 'යාවතක්වස්ස' යනු 'ඕ' කාරයට 'ව' කාරය ආදේශ වීමෙන් සෑදුණු පදයකි.

---

සමවට්ටිතක්ඛන්ධොති සමං සුවට්ටිතක්ඛන්ධො. කොඤ්චා විය දීඝගලා, බකා විය වඞ්කගලා, වරාහා විය පුථුලගලාති යොජනා. සුවණ්ණාලිඞ්ගසදිසොති සුවණ්ණමයඛුද්දකමුදිඞ්ගසදිසො.

'සමවට්ටිතක්ඛන්ධ' යනු මනාව වටකුරු වූ බෙල්ලයි. කොක්කෙකු මෙන් දිගු ගෙල ඇති, බක තලාවක මෙන් ඇද වූ ගෙල ඇති, ඌරෙකු මෙන් මහත් වූ ගෙල ඇති ලෙස මෙහි යොදා ගත යුතුය. 'සුවණ්ණලිංගසදිස' යනු රන්වන් පැහැති කුඩා මිහිඟු බෙරයක් වැනි වූ යන්නයි.

---

රසග්ගසග්ගීති මධුරාදිභෙදං රසං ගසන්ති අන්තො පවෙසන්තීති රසග්ගසා, රසග්ගසානං අග්ගා රසග්ගසග්ගා, තා එතස්ස සන්තීති රසග්ගසග්ගී. තෙනාති ඔජාය අඵරණෙන, හීනධාතුකත්තා තෙ බහ්වාබාධා හොන්ති.

'රසග්ගසග්ගී' යනු මධුර ආදී වූ රසයන් ග්‍රහණය කර ශරීරයට ඇතුළු කරන 'රසග්ගස' (රස නහර) ඇත්තා යන්නයි. එම රස නහරවල අග්‍ර වූ ස්වභාවය 'රසග්ගසග්ග' නම් වේ. ඒවා ඔහුට ඇති බැවින් 'රසග්ගසග්ගී' නම් වේ. ඒ මඟින් ඕජාව පැතිරීම සිදුවේ. හීන වූ ධාතු ස්වභාවය නිසා (අන් අයට) බොහෝ රෝග ඇති වේ.

---

‘‘හනූ’’ති [Pg.175] සන්නිස්සයදන්තාධාරස්ස සමඤ්ඤා, තං භගවතො සීහහනුසදිසං, තස්මා භගවා සීහහනු. තත්ථ යස්මා බුද්ධානං රූපකායස්ස ධම්මකායස්ස ච උපමා නාම නිහීනුපමාව, නත්ථි සමානුපමා, කුතො අධිකූපමා, තස්මා අයම්පි නිහීනුපමාති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තිභාගවසෙන මණ්ඩලතාය ද්වාදසියං පක්ඛස්ස චන්දසදිසානි.

'හනු' යනු දත් පිහිටා ඇති පදනමට නමකි. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිංහ හනුවකට සමානය. එබැවින් උන්වහන්සේ 'සීහහනු' නම් වෙති. එහිදී බුදුවරුන්ගේ රූපකායට හා ධර්මකායට කරන උපමාවන් 'හීනෝපමා' ලෙසම දත යුතුය. මන්ද යත් උන්වහන්සේට සමාන උපමාවක් නැත, අධික උපමාවක් කොයින්ද? එබැවින් මෙයද හීනෝපමාවක් බව දැක්වීමට 'තත්ථ' යනාදිය පැවසේ. තුන් කොටසකට බෙදූ කළ ඇති වටකුරු බව නිසා දොළොස්වක පෝය හඳ මෙන් (හනුව) ශෝභමාන වේ.

---

දන්තානං උච්චනීචතා අබ්භන්තරබාහිරපස්සවසෙනපි වෙදිතබ්බා, න අග්ගවසෙනෙව. තෙනාහ ‘‘අයපට්ටඡින්නසඞ්ඛපටලං වියා’’ති. අයපට්ටන්ති ච කකචං අධිප්පෙතං. විසමාති විසමසණ්ඨානා.

දත්වල උස් පහත් බව ඇතුළත, පිටත සහ දෙපසින්ද දත යුතුය, අග්‍රයන්ගෙන් පමණක් නොවේ. ඒ නිසා 'යකඩ පටියකින් කපන ලද සක් ගෙඩියක් මෙන්' යැයි පැවසූහ. 'අයපට්ට' යන්නෙන් කියත අදහස් කෙරේ. 'විසම' යනු අසමාන වූ හැඩයයි.

---

විච්ඡින්දිත්වා විච්ඡින්දිත්වා පවත්තසරතාය ඡින්නස්සරාපි. අනෙකාකාරතාය භින්නස්සරාපි. කාකස්ස විය අමනුඤ්ඤසරතාය කාකස්සරාපි. අපලිබුද්ධත්තාති අනුපද්දුතවත්ථුකත්තා. වත්ථුන්ති ච අක්ඛරුප්පත්තිට්ඨානමාහ. අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතොති එත්ථ අට්ඨඞ්ගානි පරතො ආගමිස්සන්ති. මඤ්ජුඝොසොති මධුරස්සරො.

කැඩී කැඩී යන ස්වරය ඇති බැවින් 'ඡින්නස්සර' ද, නේක ආකාර වූ බැවින් 'භින්නස්සර' ද, කපුටෙකු මෙන් අමනෝඥ හඬක් ඇති බැවින් 'කාකස්සර' ද වේ. බාධාවකින් තොර වූ බැවින් 'අපලිබුද්ධ' නම් වේ. 'වත්ථු' යනු අක්ෂර උපදින ස්ථානයයි. 'අට්ඨංගසමන්නාගත' යන්නෙහි අංග අට ඉදිරියට විස්තර වේ. 'මඤ්ජුඝෝස' යනු මිහිරි හඬයි.

---

කරවීකසද්දො යෙසං සත්තානං සොතපථං උපගච්ඡති, තෙ අත්තනො සරසම්පත්තියා පකතිං ජහාපෙත්වා අවසෙ කරොන්තො අත්තනො වසෙ වත්තෙති, එවං මධුරොති දස්සෙන්තො ‘‘තත්‍රිද’’න්තිආදිමාහ. තං පීතින්ති තං බුද්ධගතං පීතිං. තෙනෙව නීහාරෙන පුනප්පුනං පවත්තන්තං අවිජහිත්වා වික්ඛම්භිතකිලෙසා ථෙරානං සන්තිකෙ ලද්ධධම්මස්සවනසප්පායා උපනිස්සයසම්පත්තියා පරිපක්කඤාණතාය ‘‘සත්තහි…පෙ… පතිට්ඨාසී’’ති. සත්තසතමත්තෙන ඔරොධජනෙන සද්ධිං පදසාව ථෙරානං සන්තිකං උපගතත්තා ‘‘සත්තහි ජඞ්ඝාසතෙහි සද්ධි’’න්ති වුත්තං.

කරවීක පක්ෂියාගේ හඬ යම් සත්ත්වයෙකුගේ කන් පෙතට ඇසේ ද, ඔවුහු එම හඬේ මිහිරි බව නිසා තම ස්වභාවය අතහැර එයට වසඟ වෙති. බුදුන් වහන්සේගේ හඬ එතරම්ම මිහිරි බව දැක්වීමට 'තත්‍රිදං' යනාදිය පැවසේ. 'තං පීතිං' යනු බුදුන් කෙරෙහි ඇති වූ ඒ ප්‍රීතියයි. එම ක්‍රමයෙන්ම නැවත නැවතත් පවතින විෂ්කම්භන ප්‍රහීණයෙන් ක්ලේශයන් යටපත් කළ තෙරුන් වහන්සේලා සමීපයේ ධර්ම ශ්‍රවණය කොට, මෝරා ගිය ඥානය ඇතිව 'සත් දෙනෙකු... පෑ... පිහිටියහ'. සත්සියයක් පමණ වූ අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් සමඟ පයින්ම තෙරුන් වහන්සේලා වෙත ගිය බැවින් 'සත්සියයක් ජංඝා (පිරිවර) සමඟ' යැයි කියන ලදී.

---

අභිනීලනෙත්තොති අධිකනීලනෙත්තො. අධිකනීලතා ච සාතිසයං නීලභාවෙන වෙදිතබ්බා, න නෙත්තෙ නීලවණ්ණස්සෙව අධිකභාවතොති ආහ ‘‘න සකලනීලනෙත්තොවා’’තිආදි. පීතලොහිතවණ්ණා සෙතමණ්ඩලගතරාජිවසෙන, නීලසෙතකාළවණ්ණා පන තංතංමණ්ඩලවසෙනෙව වෙදිතබ්බා.

'අභිනීලනෙත්ත' යනු ඉතා නිල්වන් නෙත් ඇති බවයි. ඉතා නිල් බව යනු අතිශයින්ම නිල් පැහැයයි, මුළු ඇසම නිල් පාට වීම නොවේ. ඒ බව 'න සකලනීලනෙත්තෝ' යනාදියෙන් දැක්වේ. සුදු මණ්ඩලයේ ඇති රේඛා නිසා කහ සහ රතු පැහැයද, ඒ ඒ මණ්ඩලයන්ගේ ස්වභාවය අනුව නිල්, සුදු සහ කළු පැහැයද දත යුතුය.

---

චක්ඛුභණ්ඩන්ති අක්ඛිදලන්ති කෙචි, අක්ඛිදලපත්තන්ති අඤ්ඤෙ. අක්ඛිදලෙහි පන සද්ධිං අක්ඛිබිම්බන්ති වෙදිතබ්බං. එවඤ්හි විනිග්ගතගම්භීරජොතනාපි යුත්තා හොති.

'චක්ඛුභණ්ඩ' යනු ඇසිපිය යැයි ඇතැම්හු කියති. ඇසිපිය පටලය යැයි තවත් අය කියති. ඇසිපිය සමඟ ඇස් ගෙඩිය (අක්ඛිබිම්බය) දත යුතුය. එවිට ගැඹුරු දීප්තියක් විහිදීම ගැලපේ.

---

උණ්ණාසද්දො [Pg.176] ලොකෙ අවිසෙසතො ලොමපරියායො, ඉධ පන ලොමවිසෙසවාචකොති ආහ ‘‘උණ්ණලොම’’න්ති. නලාටමජ්ඣජාතාති නලාටමජ්ඣගතා. ඔදාතතාය උපමා, න මුදුතාය. රජතපුබ්බුළකාති රජතමයතාරකා.

ලෝකයෙහි 'උණ්ණ' ශබ්දය සාමාන්‍යයෙන් රෝම යන අර්ථයේ යෙදේ. නමුත් මෙහිදී එය විශේෂ රෝමයක් හැඳින්වීමට යෙදී ඇත. එබැවින් 'උණ්ණලෝමය' යැයි පැවසේ. එය නළල මැද හටගත්තකි. 'ඕදාත' (සුදු) යන උපමාව යෙදී ඇත්තේ සුදු පැහැය නිසා මිස මෘදු බව නිසා නොවේ. 'රජතපුබ්බුළක' යනු රිදී බුබුළු (තරු) වැනි වූ යන්නයි.

---

ද්වෙ අත්ථවසෙ පටිච්ච වුත්තන්ති යස්මා බුද්ධා චක්කවත්තිනො ච පරිපුණ්ණනලාටතාය පරිපුණ්ණසීසබිම්බතාය ච ‘‘උණ්හීසසීසා’’ති වුච්චන්ති, තස්මා තෙ ද්වෙ අත්ථවසෙ පටිච්ච ‘‘උණ්හීසසීසො’’ති ඉදං වුත්තං. ඉදානි තං අත්ථද්වයං භගවති සුප්පතිට්ඨිතන්ති දස්සෙතුං ‘‘තථාගතස්සහී’’තිආදි වුත්තං. සණ්හතමතාය සුවණ්ණවණ්ණතාය ච රඤ්ඤො බද්ධඋණ්හීසපට්ටො විය විරොචති. කප්පසීසාති ද්විධාභූතසීසා. ඵලසීසාති ඵලසදිසසීසා. අට්ඨිසීසාති මංසස්ස අභාවතො තචොපරියොනද්ධඅට්ඨිමත්තසීසා. තුම්බසීසාති ලාබුසදිසසීසා. පබ්භාරසීසාති පිට්ඨිභාගෙන ඔලම්බමානසීසා. පුරිමනයෙනාති පරිපුණ්ණනලාටතාපක්ඛෙන. උණ්හීසවෙඨිතසීසො වියාති උණ්හීසපට්ටෙන වෙඨිතසීසපදෙසො විය. උණ්හීසං වියාති ඡෙකෙන සිප්පිනා විරචිතඋණ්හීසමණ්ඩලං විය.

කරුණු දෙකක් නිසා මෙය පවසන ලදී. බුදුවරුන් සහ සක්විති රජවරුන්ගේ නළල් තලයේ පිරිපුන් බව සහ හිසෙහි මණ්ඩලාකාර බවේ පිරිපුන් බව නිසා 'උෂ්ණීෂ ශීර්ෂ' (හිස මතුපිට මණ්ඩලාකාර නෙරුමක් ඇති) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ඒ කරුණු දෙක නිසා 'උෂ්ණීෂ ශීර්ෂ' යන මෙය පවසන ලදී. දැන් ඒ කරුණු දෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි මැනවින් පිහිටා ඇති බව දැක්වීමට 'තථාගතස්ස හී' යනාදිය පවසන ලදී. එම උෂ්ණීෂය සිනිඳු බව නිසාත්, ස්වර්ණ වර්ණ බව නිසාත් රජුන්ගේ හිසෙහි බඳින ලද රන් පටක් මෙන් බබළයි. 'කප්පසීසා' යනු දෙබෑ වූ හිස් ඇති අයයි. 'ඵලසීසා' යනු ඵලයක් බඳු හිස් ඇති අයයි. 'අට්ඨිසීසා' යනු මස් නොමැති බැවින් සමෙන් වැසුණු ඇට පමණක් ඇති හිස්ය. 'තුම්බසීසා' යනු ලබු ගෙඩියක් බඳු හිස් ඇති අයයි. 'පබ්භාරසීසා' යනු පසුපසට එල්ලා වැටෙන හිස් ඇති අයයි. කලින් කී ක්‍රමයට අනුව පිරිපුන් නළල් තලයක් ඇති බැවින්, උෂ්ණීෂ පටියකින් වෙලන ලද හිසක් මෙන් බබළයි. දක්ෂ ශිල්පියෙකු විසින් නිමවන ලද උෂ්ණීෂ මණ්ඩලයක් මෙන් එම උෂ්ණීෂය දිස්වේ.

---

කම්මන්ති යෙන යෙන කම්මෙන යං යං ලක්ඛණං නිබ්බත්තං, තං තං කම්මං. කම්මසරික්ඛකන්ති තස්ස තස්ස ලක්ඛණස්ස තංකම්මානුරූපතා. ලක්ඛණන්ති තස්ස මහාපුරිසලක්ඛණස්ස අවිපරීතසභාවො. ලක්ඛණානිසංසන්ති තං ලක්ඛණපටිලාභෙන ලද්ධබ්බගුණො. ඉමානි කම්මාදීනීති ඉමානි අනන්තරං වුත්තානි කම්මකම්මසරික්ඛකාදීනි දස්සෙත්වා තං සරූපතො විභාවෙත්වා කථෙතබ්බානි සංවණ්ණකෙන.

කර්මය යනු යම් යම් කර්මයකින් යම් යම් ලක්ෂණ උපදවයිද, ඒ ඒ කර්මයයි. 'කර්මසදිස' යනු ඒ ඒ ලක්ෂණයන්ගේ කර්මයට අනුරූප බවයි. ලක්ෂණය යනු ඒ මහාපුරුෂ ලක්ෂණයේ අවිපරීත ස්වභාවයයි. ලක්ෂණානිශංස යනු ඒ ලක්ෂණය ලැබීමෙන් ලැබිය යුතු ගුණාංගයි. මේ කර්ම ආදිය යනු මින් පෙර කියන ලද කර්මය, කර්මසදිස බව ආදිය දක්වා එහි ස්වරූපය විභාග කර අටුවාචාරීන් විසින් පැහැදිලි කළ යුතුය.

---

රතනවිචිත්තසුවණ්ණතොරණං තස්මිං කාලෙ මනුස්සලොකෙ නත්ථීති වුත්තං ‘‘දෙවනගරෙ’’ති. සබ්බසො සුපුප්ඵිතසාලරුක්ඛො අසාධාරණසොභො මනුස්සූපචාරෙ න ලබ්භතීති ආහ ‘‘සෙලන්තරම්හී’’ති. කිරියාචාරන්ති කායිකවාචසිකකිරියාපවත්තිං.

රත්නයන්ගෙන් විසිතුරු වූ රන් තොරණක් එකල මිනිස් ලොව නොතිබූ බැවින් එය 'දේව නගරයක' ලෙස පවසන ලදී. සෑම අතින්ම මැනවින් පිපුණු සල් ගසක අසාමාන්‍ය ශෝභාව සාමාන්‍ය මිනිස් ඇසුරේ නොලැබෙන බැවින් 'සෙලන්තරම්හි' (කඳු අතරෙහි) යැයි පවසන ලදී. ක්‍රියාචාරය යනු කායික හා වාචසික ක්‍රියාවන්ගේ පැවැත්මයි.

---

387. සතතපාටිහාරියන්ති සතතං චරිමභවෙ සබ්බකාලං ලක්ඛණනිබ්බත්තකකම්මානුභාවහෙතුකං බුද්ධාවෙණිකං පාටිහාරියං. බුද්ධානං අතිදූරෙ පාදං නික්ඛිපිතුකාමානම්පි නාතිදූරෙ එව නික්ඛිපනං හොතීති ‘‘න අතිදූරෙ ඨපෙස්සාමීති [Pg.177] උද්ධරතී’’ති වුත්තං. පකතිසඤ්චරණවසෙනෙතං වුත්තං, තාදිසෙන පාදෙන අනෙකයොජනෙ ඨපෙස්සාමීති උද්ධරණම්පි හොතියෙව. අතිදූරං හීතිආදි පමාණාතික්කමෙ දොසදස්සනං. එවං සතීති එවං දක්ඛිණපාදවාමපාදානං යථාධිප්පෙතපතිට්ඨිතට්ඨානෙ සති. පදවිච්ඡෙදොති පදවාරවිච්ඡෙදො. යාදිසං පසාරෙන්තො වාමපාදස්ස උද්ධරණං පතිට්ඨානඤ්ච, දක්ඛිණපාදස්ස තාදිසමෙව, ඉති නෙසං උද්ධරණපතිට්ඨානානං සමානතො අඤ්ඤමඤ්ඤභාවෙන අනූනානධිකතාය වුත්තං ‘‘දක්ඛිණපාදකිච්චං වාමපාදෙන නියමිතං, වාමපාදකිච්චං දක්ඛිණපාදෙන නියමිත’’න්ති.

387. සතත ප්‍රාතිහාර්යය යනු අවසන් භවයෙහි සෑම කල්හිම ලක්ෂණ උපදවන කර්මයේ ආනුභාවය හේතුවෙන් බුදුවරුන්ට පමණක් ආවේණික වූ ප්‍රාතිහාර්යයයි. බුදුවරුන්ට ඉතා ඈතින් පාදය තැබීමට අවශ්‍ය වුවද, එය ඉතා ඈතින් නොපිහිටන බැවින් 'ඉතා ඈතින් නොතබන්නෙමියි පාදය ඔසවයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙය සාමාන්‍ය ගමන් විලාසය අනුව පවසන ලද්දකි; එවැනි පාදයකින් යොදුන් ගණනාවක් ඈතින් තබන්නෙමියි සිතා පාදය එසවීමක්ද සිදුවේමය. 'ඉතා ඈත' යනාදියෙන් ප්‍රමාණය ඉක්මවා යාමෙහි දෝෂ දැක්වේ. මෙලෙස දකුණු පාදය සහ වම් පාදය අභිප්‍රේත ස්ථානයෙහි පිහිටන කල්හි පද විච්ඡේදය සිදු වේ. වම් පාදය එසවීම සහ තැබීම යම් ප්‍රමාණයකින් සිදු කරන්නේද, දකුණු පාදයද එලෙසම සිදු කරයි. මෙලෙස ඒවා එසවීම සහ තැබීම සමාන බැවින් එකිනෙකට අඩු වැඩි නොවන බව දැක්වීමට 'දකුණු පාදයේ කාර්යය වම් පාදයෙන් නියම කර ඇත, වම් පාදයේ කාර්යය දකුණු පාදයෙන් නියම කර ඇත' යනුවෙන් පවසන ලදී.

---

දිවාති උපකට්ඨාය වෙලාය. විහාරභත්තත්ථායාති විහාරෙ යථාවුද්ධං ගහෙතබ්බභත්තත්ථාය. පච්ඡතො ආගච්ඡන්තොති පකතිගමනෙන පච්ඡතො ආගච්ඡන්තො. ඔකාසං න ලභතීති පදනික්ඛෙපට්ඨානං න ලභති. ඌරුපරියායො ඉධ සත්ථි-සද්දොති ආහ ‘‘න ඌරුං උන්නාමෙතී’’ති. දණ්ඩඞ්කුසං වුච්චති දීඝදණ්ඩො අඞ්කුසො, තෙන රුක්ඛසාඛං ඡින්දතො පුරිසස්ස යථා පච්ඡාභාගෙන පාදානං ඔසක්කනං හොති, එවං භගවතො පාදා න ඔසක්කන්තීති ආහ ‘‘රුක්ඛසාඛාඡෙදන…පෙ… ඔසක්කාපෙතී’’ති. ඔබද්ධානාබද්ධට්ඨානෙහි පාදං කොට්ටෙන්තො වියාති ආබද්ධට්ඨානෙන අනාබද්ධට්ඨානෙන ච පාදඛණ්ඩං කොට්ටෙත්වා ථද්ධං කරොන්තො විය. න ඉතො චිතො ච චාලෙතීති අපරාපරං න චාලෙති. උස්සඞ්ඛපාදතාය සුඛෙනෙව පාදානං පරිවත්තනතො නාභිතො පට්ඨාය උපරිමකායො න ඉඤ්ජතීති හෙට්ඨිමකායොව ඉඤ්ජති. තෙනාහ ‘‘උපරිම…පෙ… නිච්චලො හොතී’’ති. න ජානාති අනිඤ්ජනතො. කායබලෙනාති ගමනපයොගසඞ්ඛාතෙන කායගතෙන විසෙසබලෙන. ජවගමනහෙතුභූතෙන වා කායබලෙන. තෙනාහ ‘‘බාහා ඛිපන්තො’’තිආදි. ජවෙන ගච්ඡන්තො හි බාහා ඛිපති, සරීරතො සෙදා මුච්චන්ති. නාගාපලොකිතවසෙනාති නාගස්ස අපලොකනමිව සකලකායෙනෙව පරිවත්තෙත්වා අපලොකනවසෙන.

දිවා කාලයේ යනු මධ්‍යහ්න වේලාවට ආසන්න කාලයයි. විහාරයේ වයස් පිළිවෙළට ලැබිය යුතු ආහාරය සඳහා 'විහාර භත්තත්ථාය' යැයි කියන ලදී. පසුව පැමිණෙන්නා යනු සාමාන්‍ය ගමනින් පසුපසින් එන අයයි. ඔහුට පාදය තැබීමට ඉඩක් නොලැබේ. මෙහි 'සත්ථි' ශබ්දයෙන් කලවා පෙදෙස අදහස් වන බැවින් 'කලවය ඔසවන්නේ නැත' යැයි පවසන ලදී. 'දණ්ඩංකුස' යනු දිගු මිටක් සහිත අංකුසයකි. එයින් ගසක අත්තක් කපන පුරුෂයෙකුගේ පාද පසුපසට ලිස්සා යාම සිදු වුවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාද එලෙස පසුපසට ලිස්සා නොයන බැවින් 'ගසක අත්තක් කපන... පෙ... ලිස්සා යයි' යන්න පවසන ලදී. පාදය බඳින ලද හෝ නොබඳින ලද ස්ථානයකින් පොළොව හාරන්නාක් මෙන්, පාදයේ කොටසක් පොළොවේ වැදී තද වන්නේ නැත. එහා මෙහා සලන්නේ නැත යනු එහාට මෙහාට නොසොලවයි. උස් වූ විලුඹ ඇති බැවින් ඉතා පහසුවෙන් පාද හැසිරවිය හැකි නිසා නාභියෙන් ඉහළ කය නොසැලේ; පහළ කය පමණක් චලනය වේ. එබැවින් 'ඉහළ කය... පෙ... නිශ්චල වේ' යැයි පවසන ලදී. නොසැලෙන බැවින් නොදනියි. කාය බලය යනු ගමන සඳහා වූ කායගත විශේෂ බලයයි. නැතහොත් වේගයෙන් ගමන් කිරීමට හේතු වන කාය බලයයි. එබැවින් 'දෑත් වීසි කරමින්' යනාදිය පවසන ලදී. වේගයෙන් යන තැනැත්තා දෑත් වීසි කරයි, ශරීරයෙන් දහදිය පිටවේ. 'නාගාපලෝකිත' යනු හස්ති රාජයෙකු මෙන් මුළු ශරීරයම හරවා බැලීමේ ආකාරයයි.

---

අනාවරණඤාණස්සාති අනාවරණඤාණබලෙන දස්සනස්ස. අනාවරණවාරො පන කායෙ පතිට්ඨිතරූපදස්සනම්පි අනාවරණමෙවාති දස්සනත්ථං වුත්තො. ඉන්දඛීලතො පට්ඨායාති නගරද්වාරෙ ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය. පකතිඉරියාපථෙනෙවාති [Pg.178] ඔනමනාදිං අකත්වා උජුකගමනාදිනා එව. යදි එවං කොට්ඨකද්වාරගෙහප්පවෙසෙ කථන්ති ආහ ‘‘දලිද්දමනුස්සාන’’න්තිආදි. පරිවත්තෙන්තෙනාති නිපජ්ජනත්ථං කායං පරිවත්තෙන්තෙන.

අනාවරණ ඥානය යනු අනාවරණ ඥාන බලයෙන් යුත් දැක්මයි. අනාවරණ වාරය යනු ශරීරයේ පිහිටි රූප දැකීම පවා බාධාවකින් තොරව සිදුවන බව දැක්වීමට පවසන ලද්දකි. ඉන්ද්‍රඛීලයේ සිට යනු නගර ද්වාරයේ ඉන්ද්‍රඛීලයේ සිට ආරම්භ කරමිනි. ස්වභාවික ඉරියව්වෙන්ම යනු හිස නැමීම ආදිය නොකර සෘජුව ගමන් කිරීමෙන්මයි. එසේ නම් කුඩා දොරක් ඇති නිවසකට ඇතුළු වන්නේ කෙසේද යන්නට 'දිළිඳු මිනිසුන්ගේ' යනාදිය පවසන ලදී. පෙරළෙන්නා විසින් යනු නිදා ගැනීම සඳහා ශරීරය හරවන්නා විසිනි.

---

හත්ථෙහි ගහෙත්වාති උභොහි හත්ථෙහි උභොසු කටිප්පදෙසෙසු පරිග්ගහෙත්වා. පතති නිසීදනට්ඨානෙ නිපජ්ජනවසෙන පතති. ඔරිමං අඞ්ගං නිස්සාය නිසින්නොති පල්ලඞ්කමාභුජිත්වා උක්කුටිකනිසජ්ජාය උපරිමකායං හෙට්ඨිමකායෙ පතිට්ඨපෙන්තොයෙව භාරීකරණවසෙන ඔරිමඞ්ගං නිස්සාය නිසින්නො. ඝංසන්තොති ආනිසදදෙසෙන ආසනට්ඨානං ඝංසන්තො. පාරිමඞ්ගන්ති සත්ථිභාගසම්මද්දං ආනිසදපදෙසං. තථෙවාති ඝංසන්තො එව. ඔලම්බකං ධාරෙන්තො වියාති ඔලම්බකසුත්තං ඔතාරෙන්තො විය. තෙන උජුකමෙව නිසීදනමාහ. සරීරස්ස ගරුකභාවහෙතූනං දූරතො සමුපායිතභාවෙන සල්ලහුකභාවතො තූලපිචුං ඨපෙන්තො විය.

දෑතින් ගෙන යනු දෑතින්ම ඉණ දෙපසින් අල්ලාගෙනය. හිඳගන්නා ස්ථානයෙහි නිදාගන්නාක් මෙන් වැටේ. පහළ අවයවය ඇසුරු කර හිඳගැනීම යනු පලක් බැඳ උක්කුටිකයෙන් හිඳගනිද්දී ඉහළ කය පහළ කය මත පිහිටුවමින්, බර කිරීමේ ක්‍රමයට පහළ අවයවය ඇසුරු කර හිඳගැනීමයි. ඇතිල්ලෙමින් යනු තමන් හිඳගන්නා ආසනයෙහි පශ්චාත් භාගය අතුල්ලමිනි. 'පාරිමංග' යනු කලවා පෙදෙස තෙරපෙන පශ්චාත් භාගයයි. එලෙසම යනු ඇතිල්ලෙමින්මයි. ලඹයක් දරන්නාක් මෙන් යනු ලඹ නූලක් පහතට හෙළන්නාක් මෙනි. එයින් අදහස් වන්නේ සෘජුවම හිඳගන්නා බවයි. ශරීරයේ බර වීමට හේතු වන කරුණු බැහැර කර ඇති බැවින්, ශරීරය ඉතා සැහැල්ලු නිසා පුළුන් රොදක් තබන්නාක් මෙන් හිඳගනී.

---

අප්පෙසක්ඛානං මහානුභාවගෙහප්පවෙසෙ සියා ඡම්භිතත්තං, චිත්තක්ඛොභො, දරථවසෙන නානප්පකාරකප්පනං, භයවසෙන තණ්හාවසෙන පරිතස්සනං, තං සබ්බං භගවතො නත්ථීති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘න ඡම්භතී’’තිආදි (ම. නි. 2.387) වුත්තන්ති ආහ ‘‘න ඡම්භතී’’තිආදි.

අල්පේසාක්‍ය වූවන්ට මහේශාක්‍ය වූවන්ගේ නිවසකට ඇතුළු වන විට තැතිගැනීමක්, සිතේ කැළඹීමක්, ක්ලාන්ත බව නිසා ඇතිවන විවිධ කල්පනා, බිය නිසා හෝ තෘෂ්ණාව නිසා ඇතිවන පීඩාවන් ඇති විය හැක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඒ කිසිවක් නොමැති බව දැක්වීමට පාළියෙහි 'චලනය නොවේ' (න ඡම්භති) යනාදිය වදාරන ලදී.

---

උදකං දීයති එතෙනාති උදකදානං, භිඞ්කාරාදි උදකභාජනං. බද්ධං කත්වාති හත්ථගතමත්තිකං විය අත්තනො වසෙ අවත්තන්තං කත්වා. පරිවත්තෙත්වාති කුජ්ජිත්වා. විඡඩ්ඩයමානො උදකස්ස වික්ඛිපනවසෙන ඡඩ්ඩයමානො.

‘උදකදානං’ යනු මෙයින් ජලය දෙනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් භිංගාර (කෙණ්ඩිය) ආදී ජල බඳුන් වේ. ‘බද්ධං කත්වා’ යනු අතට ගත් මැටි පිඩක් මෙන් තමන්ගේ වසඟයේ පවතින සේ නිශ්චල කරගැනීමයි. ‘පරිවත්තෙත්වා’ යනු යටිකුරු කිරීමෙනි. ‘විඡඩ්ඩයමානො’ යනු ජලය විසිරෙන පරිදි බැහැර කිරීමයි.

---

තථා න ගණ්හාති, බ්‍යඤ්ජනමත්තාය එව ගණ්හන්තො. භත්තං වා අමනාපන්ති ආනෙත්වා යොජනා. බ්‍යඤ්ජනෙන ආලොපඅතිනාමනං, ආලොපෙන බ්‍යඤ්ජනඅතිනාමනන්ති ඉමෙසු පන ද්වීසු පඨමමෙව අසාරුප්පතාය අනිට්ඨං වජ්ජෙතබ්බන්ති පාළියං පටික්ඛිත්තන්ති දට්ඨබ්බං. සබ්බත්ථෙවාති සබ්බස්මිං ආහරිතබ්බවත්ථුස්මිං සුපණීතභාවෙන රසො පාකටො හොති ඤාණෙන පරිඤ්ඤාතත්තා. රසගෙධො පන නත්ථි සෙතුඝාතත්තා.

එසේ පිළිගන්නේ නැත, ව්‍යංජන මාත්‍රයක්ම ගන්නේය. ‘භත්තං වා අමනාපං’ (බත් හෝ අමනාප වූ) යන්න මෙහි ගළපා ගත යුතුය. ව්‍යංජනයෙන් බත් පිඩ වැසීම හෝ බත් පිඩෙන් ව්‍යංජනය වැසීම යන මේ කරුණු දෙකෙන් පළමුවැන්න නුසුදුසු බැවින් එය අනිෂ්ට දෙයක් ලෙස වර්ජනය කළ යුතු බව පාලියෙහි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බව දත යුතුය. ‘සබ්බත්ථෙව’ යනු සියලුම පිළිගනු ලබන දේවල් සම්බන්ධවය. ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිඳ දන්නා ලද බැවින් ප්‍රණීත භාවය නිසා රසය ප්‍රකට වෙයි. නමුත් රහතන් වහන්සේට තෘෂ්ණාව (සේතු) නැති කළ බැවින් රස තෘෂ්ණාවක් නැත.

---

අස්සාති ‘‘නෙව දවායා’’තිආදිපදස්ස. වුත්තමෙතන්ති ‘‘විසුද්ධිමග්ගෙ විනිච්ඡයො ආගතො’’ති සබ්බාසවසුත්තෙ (ම. නි. 1.23) සංවණ්ණයන්තෙන වුත්තමෙතං, තස්මා [Pg.179] න එත්ථ තං වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො, තස්මා යො තස්මිං තස්මිං විනිච්ඡයෙ විසෙසවාදො ඉච්ඡිතබ්බො. සො පරමත්ථමඤ්ජූසාය විසුද්ධිමග්ගවණ්ණනාය වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. පත්තස්ස ගහණට්ඨානන්ති හත්ථෙන පත්තස්ස ගහණපදෙසං. විනිවත්තිත්වාති පත්තෙ සබ්බං ආමිසගතං සද්ධිං භත්තෙන විනිවත්තිත්වා ගච්ඡති. පමාණාතික්කන්තන්ති කෙලායනවසෙන අතික්කන්තපමාණං ආරක්ඛං ඨපෙති. චීවරභොගන්තරන්ති චීවරපටලන්තරං. උදරෙන අක්කමිත්වාති උදරෙනෙව සන්නිරුම්භිත්වා.

‘අස්ස’ යනු ‘නෙව දවාය’ (කෙළි පිණිස නොවේ) ආදී පදයන්ටය. මෙය සබ්බාසව සූත්‍ර වර්ණනාවේදී (ම. නි. 1.23) ‘විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විනිශ්චය ඇතුළත් වේ’ යැයි පවසා ඇත. එබැවින් මෙහි එය නොකියන ලද බව අදහසයි. එම විනිශ්චයෙහි යම් සුවිශේෂී විස්තරයක් අවශ්‍ය නම්, එය පරමත්ථමංජුසා නම් විසුද්ධිමාර්ග වර්ණනාවෙහි දක්වා ඇති ක්‍රමයටම දත යුතුය. ‘පත්තස්ස ගහණට්ඨානං’ යනු අතින් පාත්‍රය අල්ලන ස්ථානයයි. ‘විනිවත්තිත්වා’ යනු පාත්‍රයේ ඇති සියලු ආහාර බත් සමඟ පෙරළා යන්නේය. ‘පමාණාතික්කන්තං’ යනු පමණ ඉක්මවා ආරක්ෂා කිරීමයි. ‘චීවරභොගන්තරං’ යනු චීවර ස්ථරයන් අතරටය. ‘උදරෙන අක්කමිත්වා’ යනු උදරයෙන්ම තෙරපාගෙනය.

---

අප්පත්තකාලං අභිමුඛං නාමෙති උපනාමෙතීති අතිනාමෙති, පත්තකාලං අතික්කාමෙන්තො නාමෙති අපනෙතීති අතිනාමෙති. උභයම්පි එකජ්ඣං ගහෙත්වා පාළියං ‘‘න ච අනුමොදනස්ස කාලමතිනාමෙතී’’ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යො හී’’තිආදිමාහ.

කල් නොපැමිණි කල්හි ඉදිරියට නැඹුරු කරයි (එළවයි) යන අර්ථයෙන් ‘අතිනාමෙති’ නම් වේ. පැමිණි කාලය ඉක්මවා බැහැර කරයි යන අර්ථයෙන් ද ‘අතිනාමෙති’ නම් වේ. මේ අර්ථ දෙකම එකට ගෙන පාලියෙහි ‘අනුමෝදනා කරන කාලය ඉක්මවා නොයවයි’ (න ච අනුමොදනස්ස කාලමතිනාමෙති) යැයි පවසා ඇති බව පෙන්වීමට ‘යො හි’ යනාදිය පවසන ලදී.

---

වෙගගමනෙන පටිසංමුඤ්චිත්වා ධාවිත්වා ගච්ඡති. අච්චුක්කට්ඨන්ති අතිවිය උද්ධං කත්වා කඩ්ඪිතපාරුතං. තෙනාහ ‘‘යො හි යාව හනුකට්ඨිතො…පෙ… හොතී’’ති. අච්චොක්කට්ඨන්ති අතිවිය හෙට්ඨා කත්වා කඩ්ඪිතපාරුතං. තෙනාහ ‘‘යාව ගොප්ඵකා ඔතාරෙත්වා’’ති. උභතො උක්ඛිපිත්වාති දක්ඛිණතො වාමතොති උභොසු පස්සෙසු උත්තරාසඞ්ගං උක්ඛිපිත්වා. ථනන්ති දක්ඛිණථනං.

වේගයෙන් ගොස්, වැළඳගෙන (එකතු වී) දුව යයි. ‘අච්චුක්කට්ඨං’ යනු ඉතා ඉහළට ඇද පෙරවීමයි. ඒ පිළිබඳව ‘යමෙක් හනුව (නිකට) දක්වා... පෙ... වේද’ යැයි පවසන ලදී. ‘අච්චොක්කට්ඨං’ යනු ඉතා පහළට ඇද පෙරවීමයි. ඒ පිළිබඳව ‘වළලුකර දක්වා පහත් කොට’ යැයි පවසන ලදී. ‘උභතො උක්ඛිපිත්වා’ යනු දකුණෙන් හෝ වමෙන් හෝ දෙපැත්තෙන්ම උතුරු සළුව එසවීමයි. ‘ථනං’ යනු දකුණු පියයුරයි.

---

විස්සට්ඨොති විමුත්තො. තෙනාහ ‘‘විස්සට්ඨත්තායෙව චෙස විඤ්ඤෙය්‍යො’’ති. යස්මා අමුත්තවාදිනො වචනං අවිස්සට්ඨතාය න සිනිය්හති, න එවං මුත්තවාදිනොති ආහ ‘‘සිනිද්ධො’’ති. විඤ්ඤෙය්‍යොති සුපරිබ්‍යත්තතාය අක්ඛරතො ච බ්‍යඤ්ජනතො ච විඤ්ඤාතුං සක්කුණෙය්‍යො. තෙනාහ ‘‘පාකටො’’ති. විඤ්ඤාපනියොති විජානිතබ්බො. බ්‍යඤ්ජනවසෙනෙව චෙත්ථ විඤ්ඤෙය්‍යතා වෙදිතබ්බා ඝොසස්ස අධිප්පෙතත්තා. මධුරොති පියො පෙමනීයො අපලිබුද්ධො. සවනමරහති, සවනස්ස සොතස්ස හිතොති වා සවනීයො. සම්පිණ්ඩිතොති සහිතො. භගවතො හි සද්දො උප්පත්තිට්ඨානකතාසඤ්චිතත්තා සහිතාකාරෙනෙව ආපාථමාගච්ඡති, න අයොසලාකාය පහටකංසථාලං විය විප්පකිණ්ණො. තෙනාහ ‘‘අවිසාරී’’ති. ගම්භීරොති යථා ගම්භීරවත්ථුපරිච්ඡින්දනෙන ඤාණස්ස ගම්භීරසමඤ්ඤා, එවං ගම්භීරට්ඨානසම්භවතො සද්දස්ස ගම්භීරසමඤ්ඤාති ආහ ‘‘ගම්භීරොති ගම්භීරසමුට්ඨිතො’’ති[Pg.180]. නින්නාදවාති සවිසෙසං නින්නාදවා. ස්වායං විසෙසො ගම්භීරභාවසිද්ධොති ආහ ‘‘ගම්භීරත්තායෙව චෙස නින්නාදී’’ති. එවමෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි චතුරඞ්ගනිප්ඵාදීනි වෙදිතබ්බානි. අකාරණා මා නස්සීති බුද්ධානුභාවෙන විය සරස්ස පරිසපරියන්තතා වුත්තා, ධම්මතාවසෙනෙව පන සා වෙදිතබ්බා තස්ස මූලකාරණස්ස තථා අවට්ඨිතත්තා.

‘විස්සට්ඨො’ යනු පැහැදිලිව මුදා හරින ලද්දකි. එබැවින් ‘පැහැදිලිව මුදා හරින ලද බැවින් මෙය දත යුතුය’ යි පවසන ලදී. වචන නොපැහැදිලි ලෙස උච්චාරණය කරන්නාගේ වචනය ස්නිග්ධ නොවන නිසා, මුදා හළ වචන ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය ‘සිනිද්ධො’ (මුදු/සිනිඳු) යැයි පවසන ලදී. ‘විඤ්ඤෙය්‍යො’ යනු අකුරු හා ව්‍යංජන ඉතා පැහැදිලි බැවින් අවබෝධ කරගත හැකි බවයි. එබැවින් ‘ප්‍රකටය’ (පාකටො) යැයි පවසන ලදී. ‘විඤ්ඤාපනියො’ යනු වටහාගත යුතු බවයි. මෙහි ඝෝෂාව (ශබ්දය) අදහස් කරන බැවින් ව්‍යංජන වශයෙන්ම වටහා ගත හැකි බව දත යුතුය. ‘මධුරො’ යනු ප්‍රියජනක වූ, ප්‍රේමනීය වූ, බාධාවන්ගෙන් තොර වූවකි. ශ්‍රවණයට සුදුසු බැවින් හෝ කනට හිතකර බැවින් ‘සවනීයො’ නම් වේ. ‘සම්පිණ්ඩිතො’ යනු එකට එකතු වූ බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශබ්දය උපදින ස්ථානවලින් මනාව සැකසී එන බැවින්, එය ලෝහ කූරකින් තැළුෑ ලෝකඩ තැටියක ශබ්දය මෙන් විසිරී නොයයි. එබැවින් ‘අවිසාරී’ යැයි පවසන ලදී. ‘ගම්භීරො’ යනු යම් සේ ගැඹුරු කරුණු පිරිසිඳ දැනීමෙන් ප්‍රඥාවට ගැඹුරු යන නම ලැබේද, එසේම ගැඹුරු ස්ථානයකින් උපදින බැවින් ශබ්දයට ද ගැඹුරු යන නම ලැබේ. ඒ බව ‘ගැඹුරින් පැන නැඟුණු’ යන අර්ථයෙන් ‘ගම්භීරො’ යැයි කියන ලදී. ‘නින්නාදවා’ යනු සුවිශේෂී නාදයක් සහිත බවයි. එම සුවිශේෂී බව ගැඹුරු බව නිසාම සිදුවන්නකි. එබැවින් ‘ගැඹුරු නිසාම එය නාද පතුරුවයි’ (ගම්භීරත්තායෙව චෙස නින්නාදී) යැයි පවසන ලදී. මෙසේ මෙහි අංග හතරකින් කරුණු අටක් සම්පූර්ණ වන බව දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශබ්දය පිරිස කෙළවර දක්වා ඇසීම බුද්ධානුභාවයෙන් මෙන් සිදුවන්නක් වුවද, එය ධර්මතාවයක් ලෙසම දත යුතුය. මන්ද යත් එහි මූලික හේතුව එසේම පිහිටා ඇති බැවිනි.

---

පච්චොසක්කිත්වාති පටිනිවත්තිත්වා. සමුස්සිතකඤ්චනපබ්බතං විය උපරි ඉන්දනීලරතනවිතතසිඛං විජ්ජුල්ලතාභූසිතං. මහාපථවීආදයො සත්ථුගුණපටිභාගතාය නිදස්සනං, කෙවලං මහන්තතාමත්තං උපාදාය නිදස්සිතා.

‘පච්චොසක්කිත්වා’ යනු ආපසු හැරී යාමයි. ඉහළින් විහිදුණු ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යමය ශිඛරයක් ඇති, විදුලි ලතාවන්ගෙන් සැරසුණු, එසවුණු රන් පර්වතයක් මෙනි. මහා පෘථිවිය ආදිය ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණවලට සමානකම් දැක්වීමට නිදර්ශන ලෙස ගත් අතර, ඒවා ගන්නා ලද්දේ හුදෙක් මහන්තත්වය පෙන්වීම සඳහාමය.

---

390. අප්පටිසංවිදිතොති අනාරොචිතො. ආගමනවසෙන චෙත්ථ පටිසංවෙදිතන්ති ආහ ‘‘අවිඤ්ඤාතආගමනො’’ති. උග්ගතභාවන්ති කුලභොගවිජ්ජාදීහි උළාරභාවං. අනුද්දයසම්පන්නාති කාරුණිකා.

390. ‘අප්පටිසංවිදිතො’ යනු කලින් නොදන්වන ලද යන්නයි. මෙහි පැමිණීම ගැන දන්වා නැති බැවින් ‘අවිඤ්ඤාතආගමනො’ යැයි පවසන ලදී. ‘උග්ගතභාවං’ යනු කුලය, භෝග සම්පත්, විද්‍යාව ආදියෙන් උසස් බවයි. ‘අනුද්දයසම්පන්නා’ යනු කරුණාවන්ත වූවෝ ය.

---

391. සහසාව ඔකාසකරණෙන උච්චකුලීනතා දීපිතා හොතීති ආහ ‘‘වෙගෙන උට්ඨාය ද්විධා භිජ්ජිත්වා’’තිආදි.

391. ක්ෂණයකින්ම ඉඩ සැලසීමෙන් උසස් කුලීන බව ප්‍රකට වෙයි. එබැවින් ‘වේගයෙන් නැඟිට දෙකට බෙදී’ යනාදිය පවසන ලදී.

---

නාරිසමානනාමන්ති ඉත්ථිඅත්ථජොතකනාමං. තෙනාහ ‘‘ඉත්ථිලිඞ්ග’’න්ති. අව්හාතබ්බාති කථෙතබ්බා.

‘නාරිසමානනාමං’ යනු ස්ත්‍රී අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරන නමකි. ඒ බව ‘ස්ත්‍රී ලිංගික’ යැයි පවසන ලදී. ‘අව්හාතබ්බා’ යනු කතා කළ යුතු යන්නයි.

---

394. එකනීහාරෙනෙව අට්ඨ පඤ්හෙ බ්‍යාකරොන්තො. ‘‘පුබ්බෙනිවාසං…පෙ… පවුච්චතී’’ති ඉමිනා පුබ්බෙනිවාසස්ස විදිතකාරණං වුත්තන්ති ආහ ‘‘තස්ස පුබ්බෙනිවාසො පාකටො’’ති. දිබ්බචක්ඛුඤාණං කථිතං තස්ස පරිභණ්ඩඤාණභාවතො යථාකම්මූපගඤාණස්ස. ‘‘ජාතික්ඛයං පත්තො, අභිඤ්ඤා වොසිතො’’ති ච වුත්තත්තා මුනීති අසෙක්ඛමුනි ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘අරහත්තඤාණමොනෙය්‍යෙන සමන්නාගතො’’ති.

394. එක් උත්සාහයකින්ම ප්‍රශ්න අටක් විසඳමින්, ‘පුබ්බෙනිවාසං... පෙ... පවුච්චති’ යන්නෙන් පෙර විසූ ජාති දන්නා බව පවසන ලදී. ඒ බව ‘ඔහුට පෙර විසූ ජාති ප්‍රකටය’ (තස්ස පුබ්බෙනිවාසො පාකටො) යැයි කීවේය. ‘යථාකම්මූපග ඥානය’ සඳහා පරිවාර ඥානයක් වන බැවින් දිව්‍ය චක්ෂු අභිඥාව ගැන පවසන ලදී. ‘ජාතික්ෂයට පත් වූ, අභිඥා කෙළවර කළ’ (ජාතික්ඛයං පත්තො, අභිඤ්ඤා වොසිතො) යැයි පැවසූ බැවින් මෙහි ‘මුනි’ යන්නෙන් අදහස් කළේ අශෛක්ෂ මුණිවරයා හෙවත් රහතන් වහන්සේය. ඒ බව ‘අර්හත් මාර්ග ඥානය නමැති මෞනයෙන් (ඥානයෙන්) යුක්ත වූ’ යැයි පවසන ලදී.

---

කිලෙසරාගෙහි කිලෙසවිවණ්ණතාහි. ජාතික්ඛයප්පත්තත්තා ‘‘අථො ජාතික්ඛයං පත්තො’’ති වුත්තත්තා. අභිජානිත්වාති අභිවිසිට්ඨතාය අග්ගමග්ගපඤ්ඤාය ඤත්වා. ඉදානි පටිසම්භිදායං ආගතනයෙන පරිඤ්ඤාපහානභාවනාසච්ඡිකිරියාසමාපත්තීනං පාරගමනෙන පාරගූති අයමෙත්ථ අත්ථොති දස්සෙතුං ‘‘පාරගූති වා’’තිආදි වුත්තං. අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මානං ජානනවසෙන අභිඤ්ඤාපාරගූ. තාදිසොති යාදිසො ‘‘පාරගූ සබ්බධම්මාන’’න්ති පදද්වයෙන [Pg.181] වුත්තො, තාදිසො. ඡහි ආකාරෙහීති පජානනාදීහි යථාවුත්තෙහි ඡහි ආකාරෙහි.

‘කිලේසරාගෙහි’ යනු කෙලෙස් නමැති විවර්ණ වීම් (කිලිටි වීම්) වලිනි. ‘ජාතික්ඛයප්පත්තත්තා’ යනු ජාතියේ ක්ෂය වීමට පැමිණි බැවිනි. ‘අභිජානිත්වා’ යනු විශිෂ්ට වූ අග්‍ර මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් දැනගෙනය. දැන් පටිසම්භිදා මග්ගයෙහි එන ක්‍රමයට පිරිඥා, ප්‍රහාණය, භාවනාව සහ සච්ඡිකිරියාව යන සමපත්තිවල කෙළවරට ගිය බැවින් ‘පාරගූ’ නම් වන බව පෙන්වීමට ‘පාරගූති වා’ යනාදිය පවසන ලදී. අභිඥෙය ධර්මයන් දැනගැනීමෙන් ඔහු අභිඥා පාරගු වේ. ‘තාදිසො’ යනු ‘සබ්බධම්මානං පාරගූ’ යන පද දෙකෙන් කිනම් අයෙකු ගැන කියවුණේ ද එවැනි තැනැත්තාය. ‘ඡහි ආකාරෙහි’ යනු කලින් කියන ලද ප්‍රජානනය (විශේෂයෙන් දැනගැනීම) ආදී ආකාර හය මගිනි.

---

කාමඤ්චෙත්ථ ද්වෙ එව පුච්ඡාගාථා ද්වෙ ච විස්සජ්ජනාගාථා, පුච්ඡාපටිපාටියා පන අසඞ්කරතො ච විස්සජ්ජනං පවත්තති, තං නිද්ධාරෙතුං කිං පනාතිආදි වුත්තං. වෙදෙහි ගතත්තාති වෙදෙහි මග්ගඤාණෙහි පාරඞ්ගතත්තා. පුබ්බෙනිවාසන්තිආදීහි විජ්ජානං අත්ථිතාය බොධිතත්තා. පාපධම්මානන්ති ඡත්තිංසපාපධම්මානං සොත්ථානං මග්ගං පාපනෙන නිස්සෙසතො සොධිතත්තා.

මෙහි ඇත්ත වශයෙන්ම ඇත්තේ ප්‍රශ්න ගාථා දෙකක් සහ විසර්ජන (පිළිතුරු) ගාථා දෙකක් පමණි. ප්‍රශ්න පිළිවෙළට අනුව අවුල් නොවී පිළිතුරු දීම පවතින බැවින්, එය පැහැදිලි කිරීමට 'කිං පනාති' යනාදිය කියන ලදී. 'වේදේහි ගතත්තා' යනු මාර්ග ඥානයන්ගෙන් කෙළවරට පත් වූ බැවිනි. 'පුබ්බේනිවාස' යනාදී විද්‍යාවන් පවතින බැවින් බුද්ධත්වයට පත් වූ බැවිනි. 'පාපධම්මානං' යනු තිස් හයක් වූ අකුසල ධර්මයන් නිරුද්ධ කිරීමේ මාර්ගයට පැමිණීමෙන් ඒවා සහමුලින්ම පිරිසිදු කළ බැවිනි.

---

395. ධම්මො නාම අරහත්තමග්ගො කුසලධම්මෙසු උක්කංසපාරමිප්පත්තියා උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන. තස්ස අනුරූපධම්මභාවතො අනුධම්මො නාම හෙට්ඨිමමග්ගඵලධම්මා. යො සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා යථානුසිට්ඨං න පටිපජ්ජති, සො තථාගතං ධම්මාධිකරණං විහෙඨෙති නාම. යො පන පටිපජ්ජන්තො ච දන්ධාභිඤ්ඤතාය කම්මට්ඨානසොධනත්ථං අන්තරන්තරා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා අනෙකවාරං කථාපෙති, සො එත්තාවතා ධම්මාධිකරණං තථාගතං විහෙඨෙතීති න වත්තබ්බො. න හි භගවතො ධම්මදෙසනාය පරිස්සමො අත්ථි, අයඤ්ච අත්ථො මහාසුදස්සනසුත්තාදීහි (දී. නි. 2.241 ආදයො) දීපෙතබ්බො, තස්මා – ‘‘සච්චධම්මස්ස අනුධම්ම’’න්ති වත්තබ්බෙ වුත්තමෙව බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභාවෙතුං ‘‘න ච මං ධම්මාධිකරණං විහෙසෙසී’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තත්ථ පරිනිබ්බායීති පරකාලෙ චෙත්ථ පරිනිබ්බානම්පි සඞ්ගය්හති, තං පන ඉමස්මිං ගහිතමෙව හොතීති ආහ ‘‘දෙසනාය අරහත්තෙනෙව කූටං ගහිත’’න්ති.

395. කුසල් දහම් අතර අග්‍රවූ පාරමී ප්‍රාප්තිය උසස් කොට දැක්වීම් වශයෙන් 'ධර්මය' නම් අර්හත් මාර්ගයයි. එම මාර්ගයට අනුරූප වූ ධර්මයක් වන බැවින් පහළ මාර්ග සහ ඵල ධර්මයන් 'අනුධර්ම' නම් වේ. යමෙක් ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි ධර්මය අසා අනුශාසනා කළ පරිදි පිළිපදින්නේ නැත්නම්, ඔහු තථාගතයන් වහන්සේට ධර්මයට අදාළ කාරණාවලදී වෙහෙසක් කරයි. යමෙක් පිළිපදින්නේ වුවද, මන්දගාමී අවබෝධය (දන්ධාභිඤ්ඤා) නිසා කමටහන් පිරිසිදු කරගැනීම සඳහා අතරින් පතර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ බොහෝ වාරයක් කරුණු විමසන්නේ නම්, ඔහු තථාගතයන් වහන්සේට ධර්ම කාරණාවලදී වෙහෙසක් කරන්නේ යැයි නොකිය යුතුය. මන්ද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ධර්ම දේශනා කිරීමෙහි වෙහෙසක් නැත. මේ කරුණ මහාසුදස්සන සූත්‍ර ආදියෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය. එබැවින් 'සත්‍ය ධර්මයට අනුකූල ධර්මය' (සච්චධම්මස්ස අනුධම්මං) යයි කිව යුත්තෙහිදී, ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් පැහැදිලි කිරීම පිණිස 'මාහට ධර්මයට අදාළ කාරණාවලදී වෙහෙසක් නොකළේය' (න ච මං ධම්මාධිකරණං විහේසේසි) යයි කියන ලද බව දත යුතුය. එහි 'පරිනිබ්බායී' යනු පසුව සිදු වන පිරිනිවන් පෑම ද මෙහිලා ගැනේ. එය මෙහිදී ගන්නා ලද බව ම දැක්වීම සඳහා 'දේශනාවේ අර්හත් භාවයෙන් ම කූටප්‍රාප්තියට (අග්‍රයට) පත් විය' යයි පවසන ලදී.

---

බ්‍රහ්මායුසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

බ්‍රහ්මායු සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව (සැඟවුණු අරුත් පැහැදිලි කිරීම) නිමවා ඇත.

---

2. සෙලසුත්තවණ්ණනා

2. සේල සූත්‍ර වර්ණනාව

---

396. කෙණියොති තස්ස නාමං, පුබ්බෙ කෙණියා ජීවිකාකප්පනතොති වදන්ති. ජටිලොති ජටාධරො. බ්‍රාහ්මණජාතිකත්තා කොටිසාරතාය ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලො. පයොජෙත්වා නිස්සයො හුත්වා වසති, රත්තිං කාමසම්පත්තිං අනුභවතීති වා යොජනා. සුසඞ්ඛතන්ති සප්පිමධුසක්කරාදීහි චෙව මරිචසිඞ්ගීවෙරාදීහි ච සුට්ඨු අභිසඞ්ඛතං.

396. කෙණිය යනු ඔහුගේ නමයි; පෙර සිටම වෙළඳාමෙන් (කෙණියෙන්) ජීවත් වූ නිසා එසේ පවසති. ජටිල යනු ජටාධරයෙකි. බ්‍රාහ්මණ ජාතියට අයත් වූ බැවින් හා අතිශය ධනවත් වූ බැවින් 'බ්‍රාහ්මණ මහාසාල' නම් වේ. කටයුතු සම්පාදනය කරමින් ඇසුරු කරමින් වාසය කරයි, නැතහොත් රාත්‍රියෙහි කාම සම්පත් අනුභව කරයි යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'සුසංඛත' යනු ගිතෙල්, මීපැණි, සීනි ආදියෙන් මෙන්ම ගම්මිරිස්, ඉඟුරු ආදියෙන් ද මැනවින් පිළියෙල කරන ලද යන්නයි.

---

පටික්ඛෙපපසන්නතායාති [Pg.182] අහොවතායං අප්පිච්ඡො, යො නිමන්තියමානොපි න සාදියතීති උපනිමන්තියමානස්ස පටික්ඛෙපෙ තිත්ථියානං පසන්නභාවතොති. තං කථං? විරුද්ධමෙතන්ති ‘‘අකාරණමෙත’’න්ති පටික්ඛිපති.

ප්‍රතික්ෂේප කිරීම කෙරෙහි පැහැදීම නිසා යනු, 'ආරාධනා කරද්දී පවා පිළි නොගන්නා මොහු කෙතරම් අල්පේච්ඡ අයෙක්ද' යනුවෙන් ආරාධනා ලබන්නාගේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම කෙරෙහි තීර්ථකයන්ගේ ඇති වූ පැහැදීම නිසාය. එය කෙසේද? 'මෙය අකාරණ කටයුත්තකි' (විරුද්ධමෙතං) යයි පවසමින් ප්‍රතික්ෂේප කරයි.

---

398. කප්පසහස්සෙහිපි…පෙ… අහොසීති ඉදං නානුස්සවසිද්ධං අනුමානග්ගහණං සන්ධායාහ. පදෙති උත්තරපදලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘පදප්පමාණෙ’’ති. පජ්ජති නික්ඛිපති එත්ථාති වා පදං පකතියා පාදනික්ඛිපට්ඨානං, තස්මිං පදෙ. කීළාපසුතතාදිනා පමාදං ආපජ්ජති. බොධිසත්තචාරිකන්ති දුක්කරචරියං සන්ධාය වදති.

398. කල්ප දහස් ගණනකින් ද...පෙ... වූයේය යනු, මෙය අසා දැනගත් දෙයකින් නොව අනුමාන වශයෙන් වටහා ගැනීම අරමුණු කර පවසන ලදී. 'පද' යනු පශ්චාත් පදය ලොප් කිරීමෙන් කළ නිර්දේශයක් බැවින් 'පාද සටහනක ප්‍රමාණය' යයි පවසන ලදී. පාදය මෙහි තබන බැවින් (පජ්ජති) 'පද' නම් වේ; එනම් ස්වභාවිකවම පාදය තබන ස්ථානය වූ ඒ පාද සටහනෙහිය. ක්‍රීඩාවෙහි නිරත වීම් ආදියෙන් ප්‍රමාදයට පත්වෙයි. 'බෝධිසත්තචාරිකං' යනු බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ දුෂ්කර ක්‍රියාව අරමුණු කර පවසයි.

---

399. පරිපුණ්ණතායාති අනූනතාය. අහීනඞ්ගතායාති අවෙකල්ලභාවතො. රොචතීති රුචි, දෙහප්පභා, සොභණා රුචි එතස්සාති සුරුචි. ආරොහසම්පත්ති කායස්ස පමාණයුත්තඋච්චතා. පරිණාහසම්පත්ති කිසථූලභාවවජ්ජිතපරිණාහතා. සණ්ඨානසම්පත්ති අවයවානං සුසණ්ඨිතතා. චාරුදස්සනොති පියදස්සනො තෙනාහ ‘‘සුචිරම්පී’’තිආදි. සුවණ්ණසදිසවණ්ණොති ජාතිහිඞ්ගුලකෙන මද්දිත්වා සිලානිඝංසෙනෙව පරිකම්මං කත්වා ඨපිතඝනසුවණ්ණරූපවණ්ණො. මහාපුරිසභාවං බ්‍යඤ්ජෙන්ති පකාසෙන්තීති බ්‍යඤ්ජනානි, මහාපුරිසලක්ඛණානීති ආහ ‘‘පඨමං වුත්තබ්‍යඤ්ජනානෙවා’’ති.

399. පරිපූර්ණතාවයෙන් යනු අඩුපාඩුවක් නැති බැවිනි. 'අහීනංගතාය' යනු අවයවයන්ගේ ඌනතාවක් නැති බැවිනි. 'රෝචති' යනු රුචියයි, එනම් ශරීර ප්‍රභාවයි. ශෝභන වූ රුචියක් ඇති බැවින් ඔහු 'සුරුචි' නම් වේ. 'ආරෝහ සම්පත්ති' යනු ශරීරයේ ප්‍රමාණයට ගැළපෙන උසයි. 'පරිණාහ සම්පත්ති' යනු අතිශයින් කෙට්ටු හෝ මහත නොවන වට ප්‍රමාණයයි. 'සණ්ඨාන සම්පත්ති' යනු ශරීර අවයවයන්ගේ මනා පිහිටීමයි. 'චාරුදස්සන' යනු ප්‍රිය දර්ශනයයි; එබැවින් 'බොහෝ කල් බැලුවත්' යනාදිය පවසන ලදී. 'රන්වන් පැහැති' යනු ජාති හිඟුල්වලින් මසා සිලාවකින් ඔප දමා සකස් කරන ලද ඝන රන් රුවක පැහැය වැනි පැහැයකි. මහා පුරුෂ බව ප්‍රකාශ කරන බැවින් 'බ්‍යඤ්ජන' නම් වේ; මහා පුරුෂ ලක්ෂණ මගින් එය සිදු වන බැවින් 'පළමුව කියන ලද ලක්ෂණයන්ම වේ' යයි පවසන ලදී.

---

පුබ්බෙ වුත්තන්ති ‘‘සුරුචී’’ති පුබ්බෙ වුත්තං, ‘‘ආදිච්චොව විරොචසී’’ති පුන වුත්තං. ‘‘චාරුදස්සනො සුවණ්ණවණ්ණොසී’’ති පුබ්බෙ වුත්තං, ‘‘කල්‍යාණදස්සනො භික්ඛු කඤ්චනාභත්තචො’’ති පුන වුත්තන්ති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘උත්තරගාථායපි එසෙව නයො’’ති. සාතිසයං උත්තමවණ්ණෙ වණ්ණෙත්වා උත්තමවණ්ණිනොති පදෙන සන්තං පකාසෙතීති ආහ ‘‘උත්තමවණ්ණසම්පන්නස්සා’’ති. උත්තමසාරථීති සෙට්ඨපුරිසසාරථි. තත්ථ තත්ථ ජම්බුවනසණ්ඩමණ්ඩිතතාය ජම්බුදීපො ‘‘ජම්බුසණ්ඩො’’ති වුච්චති. ඉස්සරියන්ති චක්කවත්තිස්සරියං.

මීට පෙර පවසන ලදී යනු 'සුරුචි' යන්න පෙර කියන ලදී. 'සූර්යයා මෙන් බැබළෙයි' යන්න නැවත පවසන ලදී. 'ලස්සන පෙනුම ඇති රන්වන් පාට ඇත්තෙහිය' යන්න පෙර පවසන ලදී. 'යහපත් පෙනුම ඇති භික්ෂුව රන්වන් සමක් ඇත්තෙහිය' යන්න නැවත පවසන ලදී. මෙම අර්ථය අරමුණු කරගෙන 'මීළඟ ගාථාවන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ' යයි පවසන ලදී. ඉතා උසස් වර්ණයක් ගැන වර්ණනා කර 'උත්තම වර්ණ ඇත්තා' යන පදයෙන් ශාන්ත බව ප්‍රකාශ කරයි; එබැවින් 'උත්තම වර්ණ සම්පත්තියෙන් යුක්ත' යයි පවසන ලදී. 'උත්තම සාරථී' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ පුරුෂයන් දමනය කරන රියදුරාය. ඒ ඒ තැන්හි දඹ (ජම්බු) වනාන්තරවලින් සැරසී ඇති බැවින් දඹදිව 'ජම්බුසණ්ඩ' (දඹවනය) යයි කියනු ලැබේ. 'ඓශ්චර්යය' යනු සක්විති රජුගේ ඓශ්චර්යයයි.

---

ජාතිඛත්තියාති ජාතිමන්තො ඛත්තියා. රාජාභිරාජාති එත්ථ අභි-සද්දො පූජත්ථොති ආහ ‘‘රාජූනං පූජනීයො’’ති.

ජාති ක්ෂත්‍රියයෝ යනු උසස් කුලවත් ක්ෂත්‍රියයෝය. 'රාජාභිරාජා' යන මෙහි 'අභි' ශබ්දය පූජා අර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින් 'රජුන් විසින් පූජා කළ යුතු තැනැත්තා' යයි පවසන ලදී.

---

අප්පමාණාති අපරිමාණා ලොකධාතුයො. ‘‘යාවතා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යා’’ති (අ. නි. 3.81) හි වුත්තං. ධම්මරාජා අනුත්තරොති එත්ථ වුත්තඅනුත්තරභාවං ‘‘යාවතා [Pg.183] හී’’තිආදිනා පාකටතරං කත්වා ධම්මරාජභාවං විභාවෙතුං ‘‘ස්වාහ’’න්තිආදි වුත්තං. ධම්මෙනාති පටිවෙධධම්මෙන. තෙනාහ ‘‘අනුත්තරෙනෙවා’’ති. අනුත්තරෙනාති විසිට්ඨෙන උත්තමෙන. ඉමස්මිං පක්ඛෙ ධම්මෙනාති පටිපත්තිධම්මෙනාතිපි සඞ්ගය්හති. පරියත්තිධම්මෙනාති දෙසනාධම්මෙන ආණාචක්කං පවත්තෙමීති යොජනා. දෙසනාඤාණපටිවෙධඤාණවිභාගං ධම්මචක්කමෙව වා. අප්පටිවත්තියන්ති පටිවත්තිතුං අසක්කුණෙය්‍යං.

අප්‍රමාණ යනු කෙළවරක් නැති ලෝක ධාතූන්ය. මන්ද යත් 'යම් තාක් කැමති වන්නේද' යන්න පවසා ඇති බැවිනි. 'ධර්මරාජා අනුත්තරෝ' යන මෙහි පවසා ඇති අනුත්තර (අසමසම) බව 'යම් තාක් දුරටද' යනාදියෙන් වඩාත් පැහැදිලි කර, ධර්මරාජ භාවය විස්තර කිරීමට 'මම වනාහි' (ස්වාහං) යනාදිය පවසන ලදී. 'ධර්මයෙන්' යනු ප්‍රතිවේධ ධර්මයෙන්ය. එබැවින් 'අනුත්තර වූ' යන්න පවසන ලදී. අනුත්තර යනු විශිෂ්ට වූ උතුම් වූ යන්නයි. මේ පැත්තෙන් ගත් කල 'ධර්මයෙන්' යන්නෙන් ප්‍රතිපත්ති ධර්මය ද ගැනේ. පර්යාප්ති ධර්මය හෙවත් දේශනා ධර්මයෙන් අණසක පවත්වමි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. දේශනා ඥානය සහ ප්‍රතිවේධ ඥානය යන කොටස් සහිත ධර්ම චක්‍රයම හෝ වේ. 'අප්පටිවත්තියං' යනු ආපසු හැරවිය නොහැකි යන්නයි.

---

තථාගතෙන ජාතොති තථාගතෙන හෙතුනා අරියාය ජාතියා ජාතො. හෙතුඅත්ථෙ කරණවචනං. අනුජාතොති ච වුත්තෙ අනු-සද්දස්ස වසෙන තථාගතන්ති ච උපයොගවචනමෙව හොති, සො ච අනු-සද්දො හෙතුඅත්ථජොතකොති ආහ ‘‘තථාගතං හෙතුං අනුජාතො’’ති. අවඤ්ඤාතබ්බභාවෙන ජාතොති අවජාතො දුප්පටිපන්නත්තා. තෙනාහ ‘‘දුස්සීලො’’ති. තථා හි වුත්තං කොකාලිකං ආරබ්භ ‘‘පුරිසන්තකලි අවජාතො’’ති. පුත්තො නාම න හොති තස්ස ඔවාදානුසාසනියං අට්ඨිතත්තා. එවමාහාති ‘‘අනුජාතො තථාගත’’න්ති එවමාහ.

තථාගතයන් වහන්සේ නිසා උපන් යනු තථාගතයන් වහන්සේ හේතු කොටගෙන ආර්ය ජාතියෙහි උපන් යන්නයි. මෙහි කරණ වචනය හේතු අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'අනුජාත' යයි කී විට 'අනු' ශබ්දයේ බලයෙන් 'තථාගත' යන්න උපයෝග වචනයක්ම වෙයි. එම 'අනු' ශබ්දය හේතු අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නකි. එබැවින් 'තථාගතයන් හේතු කොටගෙන උපන්' යයි පවසන ලදී. අවමන් කළ යුතු ස්වභාවයෙන් උපන් තැනැත්තා වැරදි ලෙස පිළිපදින බැවින් 'අවජාත' නම් වේ. එබැවින් 'දුස්සීල' යයි පවසන ලදී. ඒ බව කොකාලික භික්ෂුව අරමුණු කරගෙන 'අවජාත වූ පුරුෂාධමයා' යයි පවසන ලදී. ඔහුගේ (ශාස්තෘන් වහන්සේගේ) අවවාද අනුශාසනා වල නොසිටින බැවින් ඔහු සැබෑ පුත්‍රයෙකු නොවේ. 'අනුජාත තථාගතං' යනුවෙන් මෙසේ පවසන ලදී.

---

විජ්ජාති මග්ගවිජ්ජා. උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන විමුත්තීති ඵලවිමුත්ති. නනු ච මග්ගො භාවෙතබ්බෙන ගහිතොති? සච්චං ගහිතො, සබ්බෙ ච පන සත්ත ධම්මා අභිඤ්ඤෙය්‍යාති විජ්ජාය අභිඤ්ඤෙය්‍යභාවො වුත්තො. ඉමිනා වා නයෙන සබ්බෙසම්පි අභිඤ්ඤෙය්‍යභාවො වුත්තො එවාති වෙදිතබ්බො. ඵලෙන විනා හෙතුභාවස්සෙව අභාවතො හෙතුවචනෙන ඵලසිද්ධි, නිරොධස්ස ච සම්පාපනෙන මග්ගස්ස හෙතුභාවො. දුක්ඛස්ස නිබ්බත්තනෙන තණ්හාය සමුදයභාවොති ඉමමත්ථං සඞ්ගහිතමෙව අත්ථතො ආපන්නත්තා. යුත්තහෙතුනාති යුත්තියුත්තෙන හෙතුනා බුද්ධභාවං සාධෙති සච්චවිනිමුත්තස්ස බුජ්ඣිතබ්බස්ස අභාවතො සච්චසම්බොධනෙනෙව ච තස්ස අනවසෙසතො බුද්ධත්තා. අත්ථවචනඤ්චෙතං, පයොගවචනානි පන – බ්‍රාහ්මණ, අහං සම්මාසම්බුද්ධො සබ්බථා අවිපරීතධම්මදෙසනො, සම්මාසම්බුද්ධත්තා සබ්බත්ථ අවිපරීතමාචික්ඛති යථාහං සබ්බමග්ගදෙසකොති. කිං පන භගවා සයමෙව අත්තනො සම්මාසම්බුද්ධභාවං ආරොචෙතීති? මහාකරුණාය අඤ්ඤෙසං මහාවිසයතො. තත්ථ ‘‘එකොම්හි සම්මාසම්බුද්ධො, සබ්බාභිභූ සබ්බවිදූහමස්මී’’තිආදීනි (මහාව. 11; ම. නි. 1.285; 2.341; කථා. 405) සුත්තපදානි ඉදමෙව ච සුත්තපදං එතස්ස අත්ථස්ස සාධකං.

විජ්ජා යනු මාර්ග ඥානයයි. උත්කෘෂ්ට දේශනයෙන් විමුක්තිය යනු ඵල විමුක්තියයි. මාර්ගය ද වැඩිය යුත්තක් (භාවේතබ්බ) ලෙස මෙහි ගෙන ඇත්තේ නොවේද? එසේය, ගෙන ඇත. සියලු ධර්මයන් විශිෂ්ට ඥානයෙන් (අභිඤ්ඤා) දත යුතු බැවින් විද්‍යාව මඟින් අභිඥෙය භාවය කියන ලදී. මේ ක්‍රමයෙන් සියල්ලෙහිම අභිඥෙය භාවය කියන ලදැයි දත යුතුය. ඵලය රහිතව හේතු භාවයක් පමණක් නොමැති බැවින්, හේතුව ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ඵල සිද්ධිය ද ප්‍රකාශ වේ. නිරෝධය සාක්ෂාත් කරවන බැවින් මාර්ගය හේතුවකි. දුක ඉපදවීමට තණ්හාව සමුදය හේතුව වන බැවින් මේ අර්ථය මෙහි අර්ථ වශයෙන්ම අන්තර්ගතව ඇත. නිවැරදි හේතුවෙන් බුද්ධත්වය සාධනය කරයි. සත්‍යයෙන් බැහැරව අවබෝධ කළ යුතු දෙයක් නැති බැවින් සත්‍යය අවබෝධ කිරීමෙන්ම උන්වහන්සේ සම්පූර්ණයෙන්ම බුද්ධත්වයට පත් වූ සේක. මෙය අර්ථ ප්‍රකාශනයකි. ප්‍රායෝගික ප්‍රකාශනයන් නම් - 'බ්‍රාහ්මණය, මම සියලු ආකාරයෙන්ම අවිපරීත ධර්ම දේශනා කරන සම්මා සම්බුද්ධ වන්නෙමි, සම්මා සම්බුද්ධ බැවින් සියල්ලෙහි අවිපරීත බව ප්‍රකාශ කරමි, මම සියලු මාර්ගයන් දේශනා කරන්නා වන්නෙමි' යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ සම්මා සම්බුද්ධත්වය තමන් විසින්ම පවසන්නේ මන්ද? මහා කරුණාවෙන් හා අන් අයගේ මහා විෂයයක් වන බැවිනි. එහිදී 'මම ලොව සම්මා සම්බුදු වෙමි, සියල්ල මැඩපැවැත්වූ සියල්ල දත් කෙනෙක් වෙමි' යනාදී සූත්‍ර පාඨ සහ මේ සූත්‍ර පාඨය ද මෙම අර්ථය තහවුරු කරයි.

---

සල්ලකන්තනොති [Pg.184] සල්ලානං සමුච්ඡින්නත්තා. රොගස්සාති කිලෙසරොගස්ස. තස්මාති අපුනපවත්තිපාදනෙන තිකිච්ඡනතො. බ්‍රහ්මං වා සෙට්ඨං සම්මාසම්බොධිං පත්තොති බ්‍රහ්මභූතො. එවං ආගතායාති ඉමිනා –

සල්ලකන්තෝ (ශල්‍ය වෛද්‍ය) යනු හුල් සහමුලින්ම සිඳ දැමූ බැවිනි. රෝගස්ස (රෝගයේ) යනු කෙලෙස් රෝගයයි. එම නිසා නැවත ඇති නොවන ලෙස ප්‍රතිකාර කරන බැවින් උන්වහන්සේ ශල්‍ය වෛද්‍යවරයකු බඳුය. උතුම් වූ ශ්‍රේෂ්ඨ සම්මා සම්බෝධියට පැමිණි බැවින් බ්‍රහ්මභූත නම් වේ. මෙසේ ආවා වූ මෙයින් -

---

‘‘කාමා තෙ පඨමා සෙනා, දුතියා අරති වුච්චති;

තතියා ඛුප්පිපාසා තෙ, චතුත්ථී තණ්හා පවුච්චති.

කාමයන් තාගේ පළමු සේනාවයි, නොඇල්ම (අරතිය) දෙවැන්නයි, තෙවැන්න බඩගින්න හා පිපාසයයි, සිව්වැන්න තණ්හාව යැයි කියනු ලැබේ.

---

ථිනමිද්ධං තෙපඤ්චමං ථිනමිද්ධං තෙ, ඡට්ඨා භීරූ පවුච්චති;

සත්තමී විචිකිච්ඡා තෙ, මක්ඛො ථම්භො තෙ අට්ඨමො.

තාගේ පස්වැන්න ථීනමිද්ධයයි, හයවැන්න බිය යැයි කියනු ලැබේ, හත්වැන්න විචිකිච්ඡාවයි (සැකය), අටවැන්න ගුණමකු බව හා තද බව (ස්ථම්භය) වේ.

---

ලාභො සිලොකො සක්කාරො, මිච්ඡාලද්ධො ච යො යසො;

යො චත්තානං සමුක්කංසෙ, පරෙ ච අවජානති;

එසා නමුචි තෙ සෙනා, කණ්හස්සාභිප්පහාරිනී’’ති. (සු. නි. 438-441);

ලාභ, කීර්ති, සත්කාර සහ වැරදි ලෙස ලැබූ යසස ද, තමා උසස් කොට අනුන් පහත් කොට සැලකීම ද (නමුචිය), පවිටු මාරයාගේ මේ සේනාව ලොව මැඩපවත්වා සිටියි.

---

එවං වුත්තං නවවිධං සෙනං සඞ්ගය්හති. වසෙ වත්තෙත්වාති සමුච්ඡින්දනෙන අනුප්පාදතාපාදනෙන වසෙ වත්තෙත්වා. කුතොචි අභයො නිබ්භයො.

මෙසේ වදාළ නව වැදෑරුම් සේනාව මෙහි ඇතුළත් වේ. වසඟයට ගෙන යනු කෙලෙස් සහමුලින් සිඳ දැමීමෙන් නැවත නූපදනා පරිදි වසඟයට ගෙන යන්නයි. කිසිදු තැනකින් බියක් නැති බැවින් නිර්භය වේ.

---

සයමෙව දට්ඨබ්බන්ති යෙන යෙන අධිගතො, තෙන තෙන පරසද්ධාය ගන්තබ්බං හිත්වා අසම්මොහතො පච්චවෙක්ඛණාඤාණෙනෙව සාමං දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘පච්චක්ඛ’’න්ති. පසට්ඨා දිට්ඨි සන්දිට්ඨි. යථා රථෙන ජයතීති රථිකො, එවං ඉදං මග්ගබ්‍රහ්මචරියං සන්දිට්ඨියා ජයතීති සන්දිට්ඨිකං. අථ වා දිට්ඨන්ති දස්සනං වුච්චති, දිට්ඨමෙව සන්දිට්ඨං, සන්දස්සනන්ති අත්ථො. සන්දිට්ඨං අරහතීති සන්දිට්ඨිකො යථා වත්ථයුගං අරහතීති වත්ථයුගිකො. සන්දිට්ඨිකං ඵලදානං සන්ධාය නාස්ස කාලොති අකාලං, අකාලමෙව අකාලිකං, න කාලන්තරං ඛෙපෙත්වා ඵලං දෙති, අත්තනො පන පවත්තිසමනන්තරමෙව ඵලං දෙතීති අත්ථො. අථ වා අත්තනො ඵලප්පදානෙ පකට්ඨො කාලො පත්තො අස්සාති කාලිකො, ලොකියො කුසලධම්මො, ඉදං පන සමනන්තරඵලත්තා න කාලිකං.

තමා විසින්ම දැක්ක යුතුය යනු යම් යම් අවබෝධයක් ලැබූ විට, එය අනුන්ගේ විශ්වාසය මත නොවී, මෝහයෙන් තොරව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන්ම තමා විසින් දැක්ක යුතුය. එබැවින් 'ප්‍රත්‍යක්ෂ' යැයි කියන ලදී. ප්‍රසන්න වූ දැකීම සන්දිට්ඨි නම් වේ. රථයකින් දිනන තැනැත්තා රථික වන්නා සේ, මේ මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව සන්දිට්ඨියෙන් ජය ගන්නා බැවින් සන්දිට්ඨික නම් වේ. නැතහොත් දිට්ඨ යනු දැක්මයි, දැක්මම සන්දිට්ඨ නම් වේ, එය මැනවින් දැක්ම යන අර්ථයයි. සන්දිට්ඨියට සුදුසු බැවින් සන්දිට්ඨික වේ. සන්දිට්ඨික ඵලය දීම ගැන සලකන විට කාලයක් නොමැති බැවින් අකාලික නම් වේ. කාලයක් ගත කර ඵල නොදෙන අතර, තමාගේ පැවැත්මට සමගාමීව ඵල දෙන බැවින් අකාලික නම් වේ. නැතහොත් ඵල දීමට සුදුසු කාලයක් පැමිණ ඇත්තේ කාලික නම් වූ ලෞකික කුසල ධර්මයන්ටය, මෙය වහා ඵල දෙන බැවින් අකාලික වේ.

---

400. ‘‘මහායඤ්ඤං පවත්තයී’’තිආදීසු කෙවලං දානධම්මාදීසු යඤ්ඤපරියායසම්භවතො ‘‘බ්‍රාහ්මණානං යඤ්ඤාභාවතො’’ති වුත්තං. බ්‍රාහ්මණා හි ‘‘අග්ගිමුඛා දෙවා’’ති අග්ගිජුහනපුබ්බකං යඤ්ඤං විදහන්ති. තෙනාහ ‘‘අග්ගිජුහනප්පධානාති අත්ථො’’ති ‘‘භූර්භුව? ස්ව?’’ ඉති සාවිත්තී පුබ්බකත්තා මුඛං පුබ්බඞ්ගමං[Pg.185]. ‘‘මුඛමිව මුඛ’’න්තිආදීසු විය ඉධාපි පධානපරියායො මුඛසද්දොති දස්සෙන්තො ‘‘මනුස්සානං සෙට්ඨතො රාජා ‘මුඛ’න්ති වුත්තො’’ති ආහ. ආධාරතොති ඔගාහන්තීනං නදීනං ආධාරභාවතො පටිසරණතො ගන්තබ්බට්ඨානභාවතො. සඤ්ඤාණතොති චන්දයොගවසෙන අජ්ජ අසුකනක්ඛත්තන්ති පඤ්ඤායනතො. ආලොකකරණතොති නක්ඛත්තානි අභිභවිත්වා ආලොකකරණතො. සොම්මභාවතොති සීතහිමවාසීතවාතූපක්ඛරභාවතො. තපන්තානන්ති දීපසිඛා අග්ගිජාලා අසනිවිචක්කන්ති එවමාදීනං විජ්ජලන්තානං. ආයමුඛං අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යභාවෙන.

400. මහා යාගයක් පැවැත්වීය යනාදී තැන්හි හුදෙක් දාන ධර්මාදියෙහි යාග යන නාමය යෙදෙන බැවින් 'බ්‍රාහ්මණයන්ගේ යාගයක් නොමැති බැවින්' යැයි කියන ලදී. බ්‍රාහ්මණවරු 'ගින්න මුල් කරගත් දෙවියෝ' යැයි ගිනි පිදීම පෙරදැරි කරගෙන යාග පවත්වති. එබැවින් 'ගිනි පිදීම ප්‍රධාන වේ' යන්න අර්ථයයි. භූර්, භුවඃ, ස්වඃ යන සාවිත්‍රී මන්ත්‍රය මුල් වන බැවින් එය මුඛ (ප්‍රමුඛ) වේ. මනුෂ්‍යයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් රජු මුඛ (ප්‍රමුඛ) යැයි කියනු ලැබේ. ගංගාවන් ගලා බසිනා තැනය, පිහිට ලබාගන්නා ස්ථානය මෙන් සාගරය වේ. තාරකා අතර චන්ද්‍රයාගේ යෝගය අනුව අද අසවල් නැකත යැයි හඳුනාගනී. තාරකාවන් අභිබවා හිරු ආලෝකය පතුරුවයි. සීතලෙන් පීඩා විඳින්නන්ට චන්ද්‍රයා සෞම්‍ය වේ. පහන් සිළු, ගිනි දැල් ආදී දිලිසෙන දේ අතර ගින්න මුල් වේ. අග්‍ර වූ දක්ෂිණෙය්‍ය භාවයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ වන සේක.

---

දිබ්බචක්ඛු ධම්මචක්ඛු පඤ්ඤාචක්ඛු බුද්ධචක්ඛු සමන්තචක්ඛූති ඉමෙහි පඤ්චහි චක්ඛූහි. තෙ සරණස්සාති තෙ සරණස්ස ච, තෙ සරණභාවමූලකත්තා ඉතරද්වයස්ස ච, යථාවුත්ත තෙ-පදෙන වුත්තත්ථතො පරස්ස චාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘තෙ තුය්හං, ඉතරස්ස ච සරණස්ස අහො ආනුභාවො’’ති. ආවුත්තිවසෙන වා තෙ සරණස්සාති එත්ථ අත්ථො විභාවෙතබ්බො – තුය්හං සරණභූතස්ස ච ඉතරසරණස්ස ච ආනුභාවොති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

දිව්‍ය චක්ඛු, ධම්ම චක්ඛු, පඤ්ඤා චක්ඛු, බුද්ධ චක්ඛු සහ සමන්ත චක්ඛු යන පංච නේත්‍රයන්ගෙන් යුක්ත බැවිනි. එම සරණ නිසාත්, එම සරණ යාම මුල් කරගෙන අනෙක් දෙවගය (ධර්ම හා සංඝ) නිසාත් මෙය කියන ලදී. ඔබගේ ද, අනෙක් සරණයන්ගේ ද ආනුභාවය කෙබඳුද යන්න මෙහි අර්ථයයි. නැතහොත් සරණ ගිය ඔබගේ ද අනෙක් සරණයන්ගේ ද ආනුභාවය යනු මෙහි අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

---

සෙලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

සේල සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ගැඹුරු අර්ථ ප්‍රකාශනය (ලීනත්ථප්පකාසනා) නිම කරන ලදී.

---

3. අස්සලායනසුත්තවණ්ණනා

3. අස්සලායන සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

401. අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිට්ඨත්තා විසදිසං රජ්ජං විරජ්ජං, විරජ්ජතො ආගතා, තත්ථ ජාතාති වා වෙරජ්ජකා, එවං ජාතා ඛො පන තෙ, යස්මා වත්ථාභරණාදිවිභාගෙන නානප්පකාරා හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘නානාවෙරජ්ජකාන’’න්ති. අට්ඨකථායං පන වෙරජ්ජස්සෙව වසෙන නානප්පකාරතා වුත්තා. යඤ්ඤුපාසනාදිනාති යඤ්ඤානුභවනමන්තජ්ඣෙනදක්ඛිණපරියෙසනාදිනා. චතුවණ්ණසාධාරණන්ති ඛත්තියාදීනං චතුන්නං වණ්ණානං සාධාරණං සංසාරසුද්ධිපාපතස්සනං. න්හානසුද්ධියාති තිත්ථසමුද්දඛාතෙසු මන්තජප්පනපුබ්බකං සායංතතියඋදකොරොහනාදින්හානසුද්ධියා. භාවනාසුද්ධියාති පරමජොතිභූතාය පුරිසභාවනාසඞ්ඛාතාය සුද්ධියා. වාපිතසිරොති ඔරොපිතකෙසො. තමෙව හි සිරො වාපිතන්ති වුච්චති.

401. එකිනෙකට වෙනස් බැවින් විවිධ වූ දේශයන් විරජ්ජ නම් වේ. එම දේශයන්ගෙන් පැමිණි හෝ එහි උපන් අය වේරජ්ජක නම් වේ. ඇඳුම් පැළඳුම් ආදියෙන් ඔවුන් විවිධ වන බැවින් 'නානාවේරජ්ජක' යැයි කියන ලදී. අටුවාවෙහි වේරජ්ජ යන්නෙහි අර්ථය විවිධ ආකාර බව පවසා ඇත. යාග පැවැත්වීම, මන්ත්‍ර හැදෑරීම සහ දක්ෂිණා සෙවීම ආදිය මෙයින් අදහස් වේ. කුල හතරටම පොදු වූ සංසාර ශුද්ධිය මෙහි අදහස් වේ. තොටුපළවල්, මුහුද සහ පොකුණුවල මන්ත්‍ර ජප කරමින් සවස් කාලයේ තුන් වරක් ජලයට බැස නෑමෙන් වන පවිත්‍රතාව ස්නාන ශුද්ධිය නම් වේ. උතුම් වූ භාවනාව මඟින් ලබන පවිත්‍රතාව භාවනා ශුද්ධිය නම් වේ. වාපිත සිරෝ යනු බෑම වූ (මුඩු කළ) හිසයි. හිසකෙස් ඉවත් කළ හිසට එම නම කියනු ලැබේ.

---

සභාවවාදීති [Pg.186] යථාභූතවාදී. පබ්බජන්තාති බ්‍රාහ්මණපබ්බජ්ජං උපගච්ඡන්තා, තස්මා බ්‍රාහ්මණානං පබ්බජ්ජාවිධානං සික්ඛන්තෙන භොතා ‘‘බ්‍රාහ්මණාව සුජ්ඣන්ති, නො අබ්‍රාහ්මණා’’ති අයං විධි සහෙතුකො සඋපාදානො සක්කච්චං උග්ගහිතො, තස්මා තුය්හං පරාජයො නත්ථි…පෙ… එවමාහංසු.

'සභාවවාදී' යනු ඇති සැටියෙන් පවසන්නා (යථාභූතවාදී) යන්නයි. 'පබ්බජන්තා' යනු බ්‍රාහ්මණ පැවිද්දට පැමිණෙන්නෝය. එබැවින් බ්‍රාහ්මණයන්ගේ පැවිදි වීමේ ක්‍රමය ඉගෙන ගන්නා තැනැත්තා විසින්, "බ්‍රාහ්මණයෝ ම පිරිසිදු වෙති, බ්‍රාහ්මණ නොවන අය පිරිසිදු නොවෙති" යන මේ විධිය හේතු සහිතව, උපාදාන සහිතව, මැනවින් උගෙන ගන්නා ලද්දේ වෙයි. එබැවින් ඔබට පරාජයක් නැත... යනාදී වශයෙන් ඔවුහු පැවසූහ.

---

402. ලද්ධිභින්දනත්ථන්ති ‘‘බ්‍රාහ්මණාව බ්‍රහ්මුනො පුත්තා ඔරසා මුඛතො ජාතා බ්‍රහ්මජා’’ති එවං පවත්තලද්ධියා විනිවෙඨනත්ථං. පුත්තපටිලාභත්ථායාති ‘‘එවං මයං පෙත්තිකං ඉණධාරං සොධෙය්‍යාමා’’ති ලද්ධියං ඨත්වා පුත්තපටිලාභත්ථාය. අයඤ්හෙත්ථ අධම්මිකානං බ්‍රාහ්මණානං අජ්ඣාසයො. නෙසන්ති බ්‍රාහ්මණානං. සච්චවචනං සියාති ‘‘බ්‍රහ්මුනො පුත්තා’’තිආදිවචනං සච්චං යදි සියා බ්‍රාහ්මණීනං…පෙ… භවෙය්‍ය, න චෙතං අත්ථි. මහාබ්‍රහ්මුනො මුඛතො ජාතොති වාදච්ඡෙදකවාදො මුඛතොජාතච්ඡෙකවාදො. අස්සලායනොවිඤ්ඤූ ජාතිකො ‘‘නිරක්ඛෙපං සමණෙන ගොතමෙන වුත්ත’’න්ති ජානන්තොපි සහගතානං බ්‍රාහ්මණානං චිත්තානුරක්ඛණත්ථං ‘‘කිඤ්චාපි භවං ගොතමො’’තිආදිමාහ.

402. 'ලද්ධිභින්දනත්ථං' යනු "බ්‍රාහ්මණයෝ ම මහා බ්‍රහ්මයාගේ පුත්‍රයෝ ය, මහා බ්‍රහ්මයාගේ පපුවෙන් උපන්නෝ ය, මුඛයෙන් උපන්නෝ ය, බ්‍රහ්මජයෝ ය" යනාදී වශයෙන් පවතින දෘෂ්ටිය බිඳලීම පිණිස ය. 'පුත්තපටිලාභත්ථාය' යනු "මෙසේ අපි පිය පරපුරේ ණය ගෙවිය යුතු ය" යන දෘෂ්ටියෙහි පිහිටා පුත්‍රයන් ලැබීම පිණිස යන්නයි. අධර්මවාදී බ්‍රාහ්මණයන්ගේ අදහස මෙයයි. 'නේසං' යනු බ්‍රාහ්මණයන්ට ය. 'සච්චවචනං සියා' යනු "බ්‍රහ්මයාගේ පුත්‍රයෝ ය" යනාදී වචනය සත්‍යයක් වන්නේ නම් බ්‍රාහ්මණ කාන්තාවන්ට ද... විය යුතු ය, නමුත් එය එසේ නොවේ. "මහා බ්‍රහ්මයාගේ මුඛයෙන් උපන්නේ ය" යන වාදය බිඳලන වාදය මුඛතෝජාතච්ඡේකවාදයයි. විචක්ෂණශීලී අස්සලායන, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ විසින් (අස්සලායනයන්ගේ මතය) බැහැර නොකර පවසන ලද බව දැන සිටිය ද, තමා සමඟ සිටින බ්‍රාහ්මණයන්ගේ සිත් රැක ගැනීම පිණිස "භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ කුමක් පැවසුවත්" යනාදිය පැවසීය.

---

403. ඉදානි බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණොති වාදං භින්දිතුං ‘‘සුතං තෙ යොනකකම්බොජෙසූ’’තිආදි ආරද්ධං. යදි බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො, සබ්බත්ථ බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො භවෙය්‍ය, අථ කස්මා යොනකකම්බොජාදිජනපදෙසු බ්‍රාහ්මණානං සෙට්ඨභාවො නත්ථි? එවඤ්හි තත්ථ වණ්ණා, තස්මා ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො’’ති ලද්ධිමත්තමෙතං. තෙසු හි ජනපදෙසු ජනා එකජ්ඣං සන්නිපතිත්වා සම්මන්තයිත්වා කතිකං අකංසු, දාසං සාමිකං කත්වා ඉතරෙ සබ්බෙ තං පූජෙත්වා තස්ස වසෙ වත්තන්ති, යො තෙසං අය්‍යො හොති ඉතරෙ සබ්බෙ තස්ස දාසා හොන්ති, තෙ කතිපයසංවච්ඡරාතික්කමෙන තස්ස කිඤ්චි දොසං දිස්වා තං තතො ඨානතො අපනෙත්වා අඤ්ඤං ඨපෙන්ති, ඉති සො අය්‍යො හුත්වා දාසො හොති, ඉතරො දාසො හුත්වා අය්‍යො හොති, එවං තාව කෙචි ‘‘අය්‍යො හුත්වා දාසො හොති, දාසො හුත්වා අය්‍යො හොතී’’ති එත්ථ අත්ථං වදන්ති. අට්ඨකථායං පන පුරිමවසෙනෙව තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘බ්‍රාහ්මණො සභරියො’’තිආදි වුත්තං. වයප්පත්තෙ පුත්තෙ අසතීති ඉදං වක්ඛමානස්ස දාරකස්ස දායජ්ජසාමිකභාවස්ස තාව දස්සනං. මාතිතො සුද්ධොති එත්ථ [Pg.187] යො මාතිතො සුද්ධත්තා අය්‍යො, පිතිතො අසුද්ධත්තා දාසො හොති, සො එව පිතිතො අසුද්ධත්තා දාසො හුත්වා මාතිතො අය්‍යො හොතීති ජාතිං සම්භෙදෙති. සොව සබ්බෙන සබ්බං හොතීති න සක්කා වත්තුන්ති අපරෙ. කො ථාමොති මහන්තෙ ලොකසන්නිවාසෙ අනමතග්ගෙ අතීතෙ කාලෙ ඉත්ථීනං වා චිත්තෙ අනවට්ඨිතෙ දාසා දාසා එව හොන්ති, අය්‍යා අය්‍යා එව හොන්තීති එත්ථ කො එකන්තිකො සහෙතුකො අවස්සයො, තස්ස සාධකො සිද්ධන්තො, කිං නිදස්සනන්ති අත්ථො.

403. දැන් "බ්‍රාහ්මණයා ම උතුම් වර්ණය" යන වාදය බිඳලීම සඳහා "යෝනක කාම්බෝජ ජනපදවල ඔබ අසා තිබේද" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදි. ඉදින් බ්‍රාහ්මණයා ම උතුම් වර්ණය වන්නේ නම්, සෑම තැනකම බ්‍රාහ්මණයා ම උතුම් විය යුතුය. එසේ නම් යෝනක, කාම්බෝජ ආදී ජනපදවල බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නැත්තේ ඇයි? එහි වර්ණ භේදය එබඳු බැවින් "බ්‍රාහ්මණයා ම උතුම්" යන්න හුදු ලද්ධියක් (මතයක්) පමණි. ඒ ජනපදවල ජනයා එක්රැස් වී සාකච්ඡා කොට සම්මුතියක් ඇති කරගත්හ. එනම්, දාසයෙකු ස්වාමියා බවට පත් කොට අනෙක් සියල්ලෝ ඔහුට පුදා ඔහුගේ වසඟයේ පවතිති. ඔවුන් අතර යමෙක් ස්වාමියා (අය්‍ය) වේ ද, අනෙක් සියල්ලෝ ඔහුගේ දාසයෝ වෙති. වසර කිහිපයක් ඉක්ම ගිය පසු, ඔහුගේ යම් වරදක් දැක ඔහු ඒ තනතුරින් ඉවත් කොට වෙනත් අයෙකු පත් කරති. මෙසේ ස්වාමියා වූ තැනැත්තා දාසයෙකු ද, දාසයා වූ තැනැත්තා ස්වාමියෙකු ද වෙයි. මෙහි "ස්වාමියා දාසයෙකු වෙයි, දාසයා ස්වාමියෙකු වෙයි" යන්නෙහි අර්ථය ඇතැමුන් එසේ පවසති. අටුවාවෙහි නම් පෙර පරිදිම ඒ අර්ථය දැක්වීමට "බ්‍රාහ්මණයා භාර්යාව සමඟ" යනාදිය වදාරන ලදී. "වැඩිවියට පත් පුත්‍රයෙකු නැති කල්හි" යන්නෙන් මතු දැක්වෙන දරුවාගේ දායාද හිමිකම පෙන්වා දෙයි. "මවු පාර්ශවයෙන් පිරිසිදු" යන්නෙහි, යමෙක් මවු පාර්ශවයෙන් පිරිසිදු බැවින් ස්වාමියෙකු වී පිය පාර්ශවයෙන් අපිරිසිදු බැවින් දාසයෙකු වේ ද, ඔහු ම පිය පාර්ශවයෙන් අපිරිසිදු බැවින් දාසයෙකු වී මවු පාර්ශවයෙන් ස්වාමියෙකු වන්නේ යැයි ජාතිය මිශ්‍ර කරයි. ඔහු සියල්ලෙන්ම සියල්ලක් වන්නේ යැයි පැවසිය නොහැකි බව අනෙක් අය පවසති. "කවර ශක්තියක් ද" යනු, මේ මහත් වූ ලෝක සන්නිවාසයෙහි, කෙළවරක් නැති අතීත කාලයෙහි, ස්ත්‍රීන්ගේ සිත් ස්ථාවර නොවන කල්හි දාසයෝ දාසයෝ ම වෙති, ස්වාමිවරු ස්වාමිවරු ම වෙති යන්නෙහි ඇති ඒකාන්ත හේතු සහිත සාධකය කුමක්ද? එහි සාධක සිද්ධාන්තය හෙවත් නිදසුන කුමක්ද යන්න අර්ථයයි.

---

404. සුක්කච්ඡෙදකවාදො නාමාති ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සුක්කො වණ්ණො’’ති එවං වුත්තො සුක්කච්ඡෙදකවාරො නාම.

404. 'සුක්කච්ඡේදකවාද' නම් "බ්‍රාහ්මණයා ම ශුක්ල (සුදු) වර්ණය" යැයි කියන ලද වාදය බිඳලන වාරයයි.

---

408. සබ්බස්මිං අග්ගිකිච්චං කරොන්තෙති එතෙන යථා යතො කුතොචි නිස්සයතො උප්පන්නො අග්ගිඋපාදානසම්පන්නො අග්ගිකිච්චං කරොති, එවං යස්මිං කස්මිඤ්චි දාසකුලෙ ජාතො උපනිස්සයසම්පන්නො සම්මාපටිපජ්ජමානො සංසාරතො සුජ්ඣති එවාති දස්සෙති.

408. "සියල්ලෙහි ගිනි මෙහෙය කරයි" යන්නෙන්, යම් යම් දර ආදිය නිසා හටගත් ගින්න ගින්නෙන් කළ යුතු කාර්යය සිදු කරයි ද, එසේම යම් කිසි දාස කුලයක උපන් තැනැත්තෙකු වුව ද උපනිශ්‍රය සම්න්නව මැනවින් පිළිපදින්නේ නම් සංසාරයෙන් පිරිසිදු වන්නේ ම ය යන්න දක්වයි.

---

409. පාදසිකවණ්ණොති අන්තරාළවණ්ණො. එතෙසන්ති ඛත්තියකුමාරෙන බ්‍රාහ්මණකඤ්ඤාය උප්පන්නපුත්තො, බ්‍රාහ්මණකුමාරෙන ඛත්තියකඤ්ඤාය උප්පන්නපුත්තොති එතෙසං ද්වින්නං මාණවකානං. මතකභත්තෙති මතෙ උද්දිස්ස කතභත්තෙ. ථාලිපාකෙති කතමඞ්ගලභත්තෙ.

409. 'පාදසික වර්ණය' යනු අන්තරාල (අතරමැදි) වර්ණයයි. 'මේ අයගේ' යනු ක්ෂත්‍රිය කුමාරයෙකුට දා බ්‍රාහ්මණ කන්‍යාවක කුස උපන් පුත්‍රයා සහ බ්‍රාහ්මණ කුමාරයෙකුට දා ක්ෂත්‍රිය කන්‍යාවක කුස උපන් පුත්‍රයා යන මේ මානවකයන් දෙදෙනාගේ ය. 'මතකභත්ත' යනු මියගිය අය උදෙසා දෙන බතයි. 'ථාලිපාක' යනු මංගල කටයුතු වෙනුවෙන් පිළියෙළ කළ බතයි.

---

410. තුම්හෙති ජාතිසාමඤ්ඤතො මාණවං බ්‍රාහ්මණෙහි සද්ධිං එකජ්ඣං සඞ්ගණ්හන්තො ආහ. කො නු ඛොති අවංසිරො ඉසිවාදො, තෙසං බ්‍රාහ්මණීසීනං අසාමත්ථියදස්සනෙන ජාතියා අප්පමාණතං විභාවෙතුං ගාමදාරකවෙසෙන උපගච්ඡි. තෙන වුත්තං ‘‘ගාමණ්ඩලරූපො වියා’’ති. කොණ්ඩදමකොති අදන්තදමකො.

410. 'ඔබලා' යනුවෙන් ජාති සාමාන්‍යයෙන් මානවකයා ද බ්‍රාහ්මණයන් සමඟ එක්කොට පැවසීය. "කවුද මේ" යනු යටහත් පහත් ඉසි වාදයයි. ඒ බ්‍රාහ්මණ ඉසිවරුන්ගේ අසමත්කම පෙන්වා ජාතියෙහි අල්ප බව විභාග කරනු පිණිස ගම් දරුවෙකුගේ වේශයෙන් පැමිණියේය. එබැවින් "ගම් දරුවෙකුගේ රූපයක් මෙන්" යැයි පවසන ලදී. 'කොණ්ඩදමක' යනු දමනය නොකළ අය දමනය කරන්නා ය.

---

411. ජනෙතීති ජනිකා ජනෙත්ති. ජනකො පිතාති එත්ථාපි එසෙව නයො. ගන්ධබ්බපඤ්හන්ති ගන්ධබ්බස්ස මාතුකුච්ඡියං උප්පජ්ජනකසත්තස්ස ඛත්තියභාවාදිපුච්ඡං. දබ්බිගහණසිප්පම්පි එකා විජ්ජා වෙදිතබ්බා. තත්ථ කිර කුසලො යං කිඤ්චි ආහාරූපගපණ්ණපුප්ඵඵලබීජං අන්තමසො එලාලුකම්පි ගහෙත්වා භෙසජ්ජෙහි යොජෙත්වා පචන්තො සප්පිමධුඵාණිතෙහි සමානරසං කත්වා සම්පාදෙතුං [Pg.188] සක්කොති, පුණ්ණොපි තාදිසො, තෙන ඤාතං ත්වං දබ්බිගහණසිප්පමත්තම්පි න ජානාසීති සම්බන්ධො. සද්ධොති කම්මඵලසද්ධාය සද්ධො, පොථුජ්ජනිකෙනෙව රතනත්තයපසාදෙන පසන්නො. තෙනෙවාහ – ‘‘උපාසකං මං භවං…පෙ… සරණං ගත’’න්ති.

411. 'ජනේති' යනු ජාතක කරන්නී හෙවත් මවයි. 'ජනකෝ පිතා' යන්නෙහි ද අර්ථය එයමයි. 'ගන්ධබ්බපඤ්හ' යනු මව් කුසෙහි උපදින සත්වයාගේ ක්ෂත්‍රිය භාවය ආදිය පිළිබඳ විමසීමයි. 'දබ්බිග්ගහණ සිල්පය' (හැන්ද ඇල්ලීමේ ශිල්පය) ද එක් විද්‍යාවක් ලෙස දත යුතුය. එහි දක්ෂයා යම් කිසි ආහාරයට ගත හැකි කොළ, මල්, ගෙඩි, බීජ හෝ අඩුම තරමින් පිපිඤ්ඤා ගෙඩියක් වුව ද ගෙන ඖෂධ සමඟ මිශ්‍ර කර පිස, ගිතෙල්, මී පැණි, උක් සකුරු ආදියෙන් රසවත් කර සම්පාදනය කිරීමට සමත් වෙයි. පුණ්ණ ද එබඳු අයෙකි. ඔහු විසින් දැනගත් "ඔබ හැන්ද ඇල්ලීමේ ශිල්පයවත් නොදන්නෙහිය" යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'සද්ධෝ' යනු කර්ම ඵල විශ්වාසයෙන් යුත් ශ්‍රද්ධාවන්තයා ය, පෘථග්ජනයෙකු තුළ ඇති වන රත්නත්‍රය පිළිබඳ ප්‍රසාදයෙන් පැහැදුණු තැනැත්තා ය. එහෙයින්ම "භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ සරණ ගිය උපාසකයෙකු ලෙස මා (ධාරණය කර ගන්න)" යනාදිය පැවසීය.

---

අස්සලායනසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

අස්සලායන සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනය (ගැඹුරු අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම) නිමාවට පත් විය.

---

4. ඝොටමුඛසුත්තවණ්ණනා

4. ඝෝටමුඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

---

412. ඛෙමියා නාම රඤ්ඤො දෙවියා රොපිතත්තා තං අම්බවනං ඛෙමියම්බවනන්ති වුච්චතීති වදන්ති. ධම්මිකොති ධම්මයුත්තො සබ්බසොව අධම්මං පහාය ධම්මෙ ඨිතො. පරිබ්බජති පබ්බජති එතෙනාති පරිබ්බජො, ඝරාවාසතො නික්ඛමනපුබ්බකං ලිඞ්ගග්ගහණවසෙන සීලසමාදානං. එත්ථාති එතස්මිං පරිබ්බජෙ. සභාවොති තං පරිබ්බාජනියං, තෙහි තෙහි පරිබ්බාජකෙහි අනුට්ඨාතබ්බො පටිපත්තිධම්මසඞ්ඛාතො සභාවො. ධම්මොව පමාණන්ති එතෙන මයං අහිරිමනා චිත්තස්ස යථාඋපට්ඨිතං කථෙම, තස්මා තං අප්පමාණං, යො පනෙත්ථ අවිතථො ධම්මො, තදෙව පමාණං. අධිගතපටිපත්තිසඞ්ඛාතො සභාවො අත්ථි, තස්ස තුම්හෙහි තුම්හෙහි බහුනා නානාසන්දස්සනාදි කම්මෙන ඉධ භවිතබ්බං, බහුදෙවෙත්ථ වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො.

412. ඛේමී නම් වූ රජ බිසව විසින් රෝපණය කරන ලද බැවින් ඒ අඹ වනයට 'ඛේමියම්බවන' යැයි කියනු ලැබේ. 'ධම්මිකෝ' යනු ධර්මයෙන් යුක්ත වූ, සියලු අධර්මය අතහැර ධර්මයෙහි පිහිටි තැනැත්තා ය. 'පරිබ්බජති' යනු මෙයින් පැවිදි වෙයි යන අර්ථයෙන් 'පරිබ්බජ' (පැවිද්ද) නම් වේ, එය ගිහිගෙයින් නික්ම ලකුණු (ලිංග) දැරීමෙන් සීල සමාදානයට පත්වීමයි. 'එත්ථ' යනු මේ පැවිද්දෙහි ය. 'සභාවෝ' යනු ඒ පැවිද්දෙහි ස්වභාවයයි, එනම් ඒ ඒ පරිබ්‍රාජකයන් විසින් අනුගමනය කළ යුතු පිළිවෙත් ධර්ම සංඛ්‍යාත ස්වභාවයයි. 'ධම්මෝව පමාණං' යන්නෙන් අප ලැජ්ජා රහිතව සිතට වැටහෙන පරිදි පවසමු, එබැවින් එය ප්‍රමාණයක් නොවේ, මෙහි යම් අවිපරීත ධර්මයක් වේ ද එයම ප්‍රමාණය වෙයි. අවබෝධ කරගත් ප්‍රතිපත්තිය නම් වූ ස්වභාවයක් ඇත, එහි ඔබලා විසින් විවිධ උපදේශ ආදියෙන් බොහෝ සෙයින් සිටිය යුතුය, බොහෝ දේ මෙහි පැවසිය යුතුය යන්න අදහසයි.

---

414. සාරත්තරත්තාති සාරජ්ජනවසෙන රත්තා, බහුලරාගවසෙන අභිරත්තාති අත්ථො. අත්තනා ඤාපෙතබ්බමත්ථං අනුග්ගහාපෙති බොධෙතීති අනුග්ගහො, ඤාපිතකාරණං, සහ අනුග්ගහෙනාති සානුග්ගහා. තෙනාහ ‘‘සකාරණා’’ති. කිං පන තං කාරණං? ඉමස්සාධිප්පායො ‘‘නත්ථි ධම්මිකො පරිබ්බජො’’ති මයා වුත්තො, අද්ධා පනායස්මා උදෙනො යාථාවතො ධම්මිකං පරිබ්බජං මෙ ආචික්ඛතීති. තෙනාහ ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි.

414. ‘සාරත්තරත්තා’ යනු ඇලීම වශයෙන් ඇලුනු, අධික රාගය නිසා බොහෝ සෙයින් ඇලුනු යන අර්ථයයි. තමා විසින් දත යුතු අර්ථය අවබෝධ කරවන හෙයින් හෝ අනුග්‍රහ කරන හෙයින් ‘අනුග්ගහ’ නම් වේ, එනම් දැනගත යුතු කරුණයි. අනුග්‍රහය සහිත වූයේ ‘සානුග්ගහ’ නම් වේ. එය ‘සකාරණා’ (හේතු සහිතව) යැයි පවසන ලදී. ඒ කවර කරුණක්ද? "ධාර්මික පැවිද්දෙක් නැත" යන්න මාගේ අදහසයි, ඒකාන්තයෙන් ආයුෂ්මත් උදේන ස්ථවිරයන් වහන්සේ මට සැබෑ වූ ධාර්මික පැවිද්දා ගැන පවසනු ඇත යන්නයි. ඒ නිසා ‘වෘත්තං හේතං’ යනාදිය කියන ලදී.

---

421. සබ්බමිදං ථාවරජඞ්ගමං පුරිසකතං, තස්මා යං කිඤ්චි කත්වා අත්තා පොසෙතබ්බො රක්ඛිතබ්බොති ලොකායතනිස්සිතො නීතිමග්ගො ඝොටමුඛකන්තො, තස්මා ආහ ‘‘එතස්ස කිර ජානනසිප්පෙ’’තිආදි. සග්ගෙ [Pg.189] නිබ්බත්තො නාම නත්ථි අකත්තබ්බමෙව කරණතො. දෙවලොකපරියාපන්නධනං මනුස්සානං උපකප්පපුඤ්ඤාභාවතො පුබ්බෙ අත්තනා නිහිතධනං ‘‘අසුකෙ චා’’ති ආචික්ඛිත්වා ගතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

421. මේ සියලු නිසල හා සසල වස්තූන් මිනිසා විසින් කරන ලද්දකි, එබැවින් යමක් කොට තමා පෝෂණය විය යුතුය, ආරක්ෂා විය යුතුය යනු ලෝකායත දෘෂ්ටිය ඇසුරු කළ ඝෝටමුඛයා කැමති වූ නීති මාර්ගයයි. එබැවින් "ඔහුගේ දැනුමෙහි (ශිල්පයෙහි)" යනාදිය කියන ලදී. නොකළ යුතු දේම කරන බැවින් ස්වර්ගයෙහි ඉපදීමක් නමටවත් නැත. දිව්‍ය ලෝකයට අයත් ධනය මිනිසුන්ට අත් නොවන පින් නැති බැවින්, පෙර තමා විසින් තැන්පත් කළ ධනය "අසවල් තැන ඇතැයි" පවසා ගියේය. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

---

ඝොටමුඛසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ඝෝටමුඛ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනා (අර්ථ විවරණය) නිම විය.

---

5. චඞ්කීසුත්තවණ්ණනා

5. චංකී සූත්‍ර වර්ණනාව

---

422. තස්මින්ති සාලවනෙ. උත්තරෙන ඔපාසාදන්ති ඔපාසාදගාමස්ස උත්තරදිසායං. උත්තරෙනාති එන-සද්දයොගෙන හි ඔපාසාදන්ති උපයොගවචනං. අජ්ඣාවසතීති එත්ථ අධි-ආ-සද්දානං අනත්ථන්තරතං හදයෙ කත්වා ආහ ‘‘වසතී’’ති. ඉදානි තෙසං අත්ථවිසෙසභාවිතං දස්සෙන්තො ‘‘අභිභවිත්වා වා ආවසතී’’තිආදිමාහ. එත්ථාති ඔපාසාදපදෙ. සත්තුස්සදන්තිආදීසු පන කථන්ති ආහ – ‘‘තස්ස අනුප්පයොගත්තාව සෙසපදෙසූ’’ති. උප-අනු-අධි-ඉති-එවං-පුබ්බකෙ වසනකිරියයාට්ඨානෙ උපයොගවචනමෙව පාපුණාතීති සද්දවිදූ ඉච්ඡන්තීති ආහ ‘‘ලක්ඛණං සද්දසත්ථතො පරියෙසිතබ්බ’’න්ති. තථා හි වුත්තං ‘‘උපසග්ගවසෙන පනෙත්ථ භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං වෙදිතබ්බ’’න්ති. උස්සදතා නාමෙත්ථ බහුලතාති තං බහුලතං දස්සෙතුං ‘‘බහුජන’’න්තිආදි වුත්තං. ආවජ්ජිත්වාති පරික්ඛිපිත්වා.

422. ‘තස්මිං’ යනු ඒ සල් වනයෙහි ය. ‘උත්තරේන ඕපාසාදං’ යනු ඕපාසාද ගමට උතුරු දිශාවෙනි. ‘උත්තරේන’ යන ‘එන’ ශබ්දයේ යෙදීම නිසා ‘ඕපාසාදං’ යන්නෙහි උපයෝගී විභක්තිය (ද්විතීයා) යෙදී ඇත. ‘අජ්ඣාවසති’ යන්නෙහි ‘අධි’ සහ ‘ආ’ යන උපසර්ගවල අර්ථය හදවතෙහි තබාගෙන ‘වසති’ (වසයි) යැයි කීවේය. දැන් එහි විශේෂ අර්ථය දක්වමින් "අභිභවනය කොට වසයි" යනාදිය කීවේය. මෙහි ‘ඕපාසාද’ යන පදයෙහි ය. ‘සත්තුස්සද’ යනාදී අනෙක් පදවල කෙසේ දැයි විමසූ විට - "අනුව යෙදෙන බැවින් සෙසු පදවල ද එසේම වේ" යැයි කීවේය. උප, අනු, අධි යන උපසර්ග පූර්ව වූ වාසය කිරීමේ ක්‍රියාවේදී උපයෝගී විභක්තියම පැමිණේ යනු ශබ්ද ශාස්ත්‍රඥයන්ගේ මතය බැවින් "ලක්ෂණය ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙන් සෙවිය යුතුය" යැයි කීවේය. එසේම "උපසර්ගය නිසා මෙහි භුම්ම අර්ථයෙහි උපයෝගී විභක්තිය දත යුතුය" යැයි කියන ලදී. ‘උස්සදතා’ යනු මෙහි බහුල බවයි. ඒ බහුල බව දැක්වීමට ‘බහුජන’ යනාදිය කියන ලදී. ‘ආවජ්ජිත්වා’ යනු වට කරගෙනය.

---

රඤ්ඤා විය භුඤ්ජිතබ්බන්ති වා රාජභොග්ගං. රඤ්ඤො දායභූතන්ති කුලපරම්පරාය භොග්ගභාවෙන රඤ්ඤා ලද්ධදායභූතං. තෙනාහ ‘‘දායජ්ජන්ති අත්ථො’’ති. රාජනීහාරෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බතො උද්ධං පරිභොගලාභස්ස සෙට්ඨදෙය්‍යතා නාම නත්ථීති ආහ – ‘‘ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රාජසඞ්ඛෙපෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති. තිත්ථපබ්බතාදීසූති නදීතිත්ථපබ්බතපාදගාමද්වාරඅටවීමුඛාදීසු. නිස්සට්ඨපරිච්චත්තන්ති මුත්තචාගවසෙන පරිච්චත්තං කත්වා. එතෙසං බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං.

රජෙකු මෙන් අනුභව කළ යුතු බැවින් හෝ ‘රාජභොග්ගං’ නම් වේ. රජුගෙන් දායාදයක් ලෙස ලැබුණු, කුල පරම්පරාවෙන් අනුභව කිරීමට රජුගෙන් ලත් දායාදයකි. එබැවින් ‘දායාදය යනු අර්ථයයි’ කීවේය. රාජකීය ආකාරයෙන් අනුභව කළ යුතු බැවින්, ඊට වඩා උතුම් පරිභෝජන ලාභයක් නොමැති හෙයින් "ශ්වේත ජත්‍රය නංවා රජෙකු මෙන් අනුභව කළ යුතුය" යැයි කීවේය. ‘තිත්ථපබ්බතාදීසු’ යනු නදී තොටුපළවල්, පර්වත පාමුල, ගම් දොරටු, වනාන්තර මුවවිටවල් යනාදියෙහි ය. ‘නිස්සට්ඨපරිච්චත්තං’ යනු මුක්ත පරිත්‍යාග වශයෙන් අත්හරින ලද යන්නයි. ඒ බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියන්ගේ ය.

---

423. ති සන්නිපතිතා. යො කොචි විඤ්ඤූනං ඉච්ඡිතො පඤ්හො, තස්ස පුච්ඡිතස්ස යාථාවතො කථනසමත්ථො පුච්ඡිතපඤ්හබ්‍යාකරණසමත්ථො.කුලාපදෙසාදිනා මහතී මත්තා එතස්සාති මහාමත්තො.

423. ‘ති’ යනු රැස් වූහ යන්නයි. නුවණැත්තන් කැමති වූ යම් ප්‍රශ්නයක් වේද, එය විමසූ විට නිවැරදිව පැහැදිලි කිරීමට සමර්ථ වූ, විමසන ලද ප්‍රශ්න විසඳීමට සමර්ථ වූ තැනැත්තායි. කුල ගෝත්‍ර ආදියෙන් මහත් වූ ප්‍රමාණයක් ඇති බැවින් ‘මහාමත්ත’ නම් වේ.

---

424. තෙති [Pg.190] ‘‘නානාවෙරජ්ජකා’’ති වුත්තබ්‍රාහ්මණා. ‘‘උභතො සුජාතො’’ති (දී. නි. ටී. 1.303; අ. නි. ටී. 3.5.134) එත්තකෙ වුත්තෙ යෙහි කෙහිචි ද්වීහි භාගෙහි සුජාතතා විඤ්ඤායෙය්‍ය, සුජාතසද්දො ච ‘‘සුජාතො චාරුදස්සනො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.399; සු. නි. 553; ථෙරගා. 818) ආරොහපරිණාහසම්පත්තිපරියායොති ජාතිවසෙනෙව සුජාතතං විභාවෙතුං ‘‘මාතිතො ච පිතිතො චා’’ති වුත්තං. අනොරසපුත්තවසෙනපි ලොකෙ මාතුපිතුසමඤ්ඤා දිස්සති, ඉධ පනස්ස ඔරසපුත්තවසෙනෙව ඉච්ඡීයතීති දස්සෙතුං ‘‘සංසුද්ධගහණීකො’’ති වුත්තං. පිතා ච මාතා ච පිතරො, පිතූනං පිතරො පිතාමහා, තෙසං යුගො පිතාමහයුගො, තස්මා යාව සත්තමා පිතාමහයුගාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යුගසද්දො චෙත්ථ එකසෙසනයෙන දට්ඨබ්බො ‘‘යුගො ච යුගො ච යුගා’’ති. එවඤ්හි තත්ථ තත්ථ ද්වින්නං ගහිතමෙව හොති. තෙනාහ – ‘‘තතො උද්ධං සබ්බෙපි පුබ්බපුරිසා පිතාමහග්ගහණෙනෙව ගහිතා’’ති. පුරිසග්ගහණඤ්චෙත්ථ උක්කට්ඨනිද්දෙසවසෙන කතන්ති දට්ඨබ්බං. එවඤ්හි ‘‘මාතිතො’’ති පාළිවචනං සමත්ථිතං හොති. අක්ඛිත්තොති අප්පත්තඛෙපො. අනවක්ඛිත්තොති සද්ධථාලිපාකාදීසු න අවක්ඛිත්තො. ජාතිවාදෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනන්ති දස්සෙතුං ‘‘කෙන කාරණෙනා’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ ච උභතො…පෙ… පිතාමහයුගාති එතෙන බ්‍රාහ්මණස්ස යොනිදොසාභාවො දස්සිතො සංසුද්ධගහණිකභාවකිත්තනතො. අක්ඛිත්තොති ඉමිනා කිරියාපරාධාභාවො. කිරියාපරාධෙන හි සත්තා ඛෙපං පාපුණන්ති. අනුපකුට්ඨොති ඉමිනා අයුත්තසංසග්ගාභාවො. අයුත්තසංසග්ගම්පි හි පටිච්ච සත්තා අක්කොසං ලභන්ති.

424. ‘තේ’ යනු ‘නානාවෙරජ්ජකා’ යැයි කියන ලද බ්‍රාහ්මණයෝය. "දෙපසින්ම මනා කොට උපන්" යැයි කී විට යම් කරුණු දෙකකින් මනා උපතක් දත හැකි වේ. ‘සුජාත’ ශබ්දය "සුජාත වූ මනරම් දර්ශනයක් ඇති" යනාදී තැන්වල සිරුරේ උස මහත ආදී සම්පත්තියට කියනු ලැබේ. ජාතිය (උපත) අනුවම මනා වූ උපත විස්තර කිරීමට "මව් පාර්ශ්වයෙන් හා පිය පාර්ශ්වයෙන්" යැයි කියන ලදී. තමාගේම නොවන පුත්‍රයන් සම්බන්ධයෙන් ද ලෝකයෙහි මව්පිය යන ව්‍යවහාරය පෙනේ. මෙහිදී ඔහු ඖරස පුත්‍රයෙකු ලෙස උපන් බව දැක්වීමට "පිරිසිදු කුසක් ඇති" යැයි කියන ලදී. පියා සහ මව යනු දෙමව්පියෝය, දෙමව්පියන්ගේ පියවරු මී මුත්තෝය, ඔවුන්ගේ යුගය ‘පිතාමහ යුගය’යි. ඒ අනුව සත් වන මී මුත්තා දක්වා යන්න මෙහි අර්ථයයි. මෙහි ‘යුග’ ශබ්දය එකශේෂ නීතියට අනුව ‘යුගය සහ යුගය යුගයෝය’ ලෙස දත යුතුය. මෙසේ ඒ ඒ තැන්වල දෙදෙනාම ගන්නා ලද්දේ වෙයි. එබැවින් "ඊට වඩා ඉහළ සියලු පූර්ව පුරුෂයන් ද පිතාමහ යන වචනයෙන්ම ගන්නා ලදී" යැයි කීවේය. මෙහි ‘පුරුෂ’ යන වචනය ගෙන ඇත්තේ උත්කෘෂ්ට නිර්දේශයක් ලෙස බව දත යුතුය. මෙසේ "මව් පාර්ශ්වයෙන්" යන පාලි වචනය තහවුරු වෙයි. ‘අක්ඛිත්තෝ’ යනු නින්දාවට පත් නොවීමයි. ‘අනවක්ඛිත්තෝ’ යනු ශ්‍රද්ධා සහගතව පිසූ බත් ආදියෙහි බැහැර නොකරන ලද්දකි. ජාතිය ගැන කතා කිරීමේදී හේතුව යන අර්ථයෙන් කරණ විභක්තිය යෙදෙන බව පෙන්වීමට "කවර කරුණකින්ද" යනාදිය කියන ලදී. මෙහි "දෙපසින්ම... මී මුත්තා දක්වා" යන්නෙන් බ්‍රාහ්මණයාගේ උප්පත්තියෙහි දෝෂයක් නැති බව පිරිසිදු කුසකින් උපන් බව පැවසීමෙන් පෙන්වයි. ‘අක්ඛිත්තෝ’ යන්නෙන් ක්‍රියාවෙහි වරදක් නැති බව පෙන්වයි. ක්‍රියාවෙහි වරද නිසා සත්වයෝ නින්දාවට පත් වෙති. ‘අනුපකුට්ඨෝ’ යන්නෙන් අයෝග්‍ය ඇසුරක් නැති බව පෙන්වයි. අයෝග්‍ය ඇසුර නිසා ද සත්වයෝ අපහාස ලබති.

---

ඉස්සරොති අධිපතෙය්‍යසංවත්තනියකම්මඵලෙන ඊසනසීලො. සා පනස්ස ඉස්සරතා විභවසම්පත්තිපච්චයා පාකටා ජාතාති අඩ්ඪතාපරියායභාවෙන වදන්තො ‘‘අඩ්ඪොති ඉස්සරො’’ති ආහ. මහන්තං ධනමස්ස භූමිගතඤ්චෙව වෙහාසට්ඨඤ්චාති මහද්ධනො. තස්සාති තස්ස තස්ස. වදන්ති ‘‘අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච අනුපසඞ්කමනකාරණං කිත්තෙමා’’ති.

‘ඉස්සරෝ’ යනු අධිපති බවට පමුණුවන කර්මඵලයෙන් පාලනය කිරීමේ ස්වභාවය ඇත්තායි. ඔහුගේ ඒ අධිපති බව වත්පොහොසත්කම් සම්පත්තිය නිසා ප්‍රකට වූවකි. එබැවින් ආඪ්‍ය බවේ පර්යාය වචනයක් ලෙස පවසමින් "ආඪ්‍ය වූයේ අධිපති වෙයි" යැයි කීවේය. ඔහුට පොළොව යට සහ අහසෙහි ඇති බොහෝ ධනය ඇති බැවින් ‘මහද්ධන’ නම් වේ. ‘තස්ස’ යනු ඒ ඒ තැනැත්තාගේය. "අන්වය හා ව්‍යතිරේක වශයෙන් අසලට නොපැමිණීමට හේතුව ප්‍රකාශ කරමු" යැයි පවසති.

---

අධිකරූපොති විසිට්ඨරූපො උත්තමසරීරො. දස්සනං අරහතීති දස්සනීයො. තෙනාහ ‘‘දස්සනයොග්ගො’’ති. පසාදං ආවහතීති පාසාදිකො. තෙනාහ ‘‘චිත්තපසාදජනනතො’’ති. වණ්ණස්සාති වණ්ණධාතුයා[Pg.191]. සරීරන්ති සන්නිවෙසවිසිට්ඨො කරචරණගීවාසීසාදි අවයවසමුදායො, සො ච සණ්ඨානමුඛෙන ගය්හතීති ‘‘පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතායාති පරමාය…පෙ… සම්පත්තියා චා’’ති වුත්තං. සබ්බවණ්ණෙසු සුවණ්ණවණ්ණොව උත්තමොති වුත්තං ‘‘සෙට්ඨෙන සුවණ්ණවණ්ණෙන සමන්නාගතො’’ති. තථා හි බුද්ධා චක්කවත්තිනො ච සුවණ්ණවණ්ණාව හොන්ති. බ්‍රහ්මවච්ඡසීති උත්තමසරීරාභො සුවණ්ණාභොති අත්ථො. ඉමමෙව හි අත්ථං සන්ධායාහ ‘‘මහාබ්‍රහ්මුනො සරීරසදිසෙන සරීරෙන සමන්නාගතො’’ති. න බ්‍රහ්මුජුගත්තතං. අඛුද්දාවකාසො දස්සනායාති ආරොහපරිණාහසම්පත්තියා අවයවපාරිපූරියා ච දස්සනාය ඔකාසො න ඛුද්දකො. තෙනාහ ‘‘සබ්බානෙවා’’තිආදි.

‘අධිකරූප’ යනු විශිෂ්ට වූ රූපයක් ඇති, උත්තම ශරීරයක් ඇති බවයි. දැකීමට සුදුසු බැවින් ‘දස්සනීය’ නම් වේ. එයම ‘දැකීමට යෝග්‍ය’ යයි කියන ලදී. ප්‍රසාදය එළවන බැවින් ‘පාසාදික’ නම් වේ. ‘සිතේ ප්‍රසාදය ඇති කරන බැවින්’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘වණ්ණස්ස’ යනු වර්ණ ධාතුව පිළිබඳවයි. ‘සරීර’ යනු අත්, පා, ගෙල, හිස ආදී අවයවයන්ගේ විශිෂ්ට සංකලනයයි. එය හැඩය (සන්ථානය) මඟින් ගනු ලබන බැවින් ‘පරම වර්ණ සම්පත්තියෙන් හා පරම සෞභාග්‍යයෙන් යුක්ත’ යයි පවසන ලදී. සියලු වර්ණයන් අතර රන්වන් පැහැය උත්තම බැවින් ‘ශ්‍රේෂ්ඨ වූ රන්වන් පැහැයෙන් යුක්ත වූ’ යයි කියන ලදී. ඒ අනුව බුදුවරු සහ සක්විති රජවරු රන්වන් පැහැ ඇත්තෝම වෙති. ‘බ්‍රහ්මවච්ඡසී’ යනු උත්තම ශරීර ප්‍රභාව ඇති හෙවත් රන්වන් පැහැති බවයි. මේ අර්ථයම අරමුණු කරගෙන ‘මහා බ්‍රහ්මයාගේ ශරීරයට සමාන ශරීරයකින් යුක්ත’ යයි පවසන ලදී. එය බ්‍රහ්මයාගේ සෘජු ශරීර ස්වභාවය ගැන නොවේ. ‘අඛුද්දාවකාසෝ දස්සනාය’ යනු උස මහතින් හා අවයවයන්ගේ පූර්ණත්වයෙන් දැකීමට ඇති අවකාශය කුඩා නොවන බවයි. ‘සෑම එකක්ම’ යනාදියෙන් පැවසුවේ එයයි.

---

යමනියමලක්ඛණං සීලමස්ස අත්ථීති සීලවා, තං පනස්ස රත්තඤ්ඤුතාය වුද්ධං වඩ්ඪිතං සීලං අස්ස අත්ථීති වුද්ධසීලී, තෙන ච සබ්බදා සමායොගතො වුඩ්ඪසීලෙන සමන්නාගතො. පඤ්චසීලමත්තමෙව සන්ධාය වදන්ති තතො පරං සීලස්ස තත්ථ අභාවතො තෙසඤ්ච අජානනතො.

යම සහ නියම ලක්ෂණ සහිත ශීලය ඔහුට ඇති බැවින් ඔහු ‘සීලවා’ නම් වේ. ඔහුගේ ඒ ශීලය බොහෝ කලක් පැවතීමෙන් (රත්තඤ්ඤු) වර්ධනය වූ බැවින් ‘වුද්ධසීලී’ නම් වේ. එම වැඩුණු ශීලය සමඟ නිරතුරුව යෙදී සිටින බැවින් ඔහු ‘වුද්ධසීලයෙන් සමන්නාගත’ වූවෙකි. යමෙක් පංචශීලය ගැන පමණක් පවසන්නේ නම්, ඒ ඉන් ඔබ්බට වූ ශීලයක් එහි නැති නිසා හෝ ඒ පිළිබඳ ඔවුන් නොදන්නා නිසා හෝ වේ.

---

ඨානකරණසම්පත්තියා සික්ඛාසම්පත්තියා ච කත්ථචිපි අනූනතාය පරිමණ්ඩලපදානි බ්‍යඤ්ජනානි අක්ඛරානි එතිස්සාති පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා. අථ වා පජ්ජති අත්ථො එතෙනාති පදං, නාමාදි, යථාධිප්පෙතමත්ථං බ්‍යඤ්ජෙතීති බ්‍යඤ්ජනං වාක්‍යං, තෙසං පරිපුණ්ණතාය පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා. අත්ථඤාපනසාධනතාය වාචාව කරණන්ති වාක්කරණං, උදාහරණඝොසො. ගුණපරිපුණ්ණභාවෙන තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස, තෙන වා භාසිතබ්බඅත්ථස්ස. පූරෙ පුණ්ණභාවෙ. පූරෙති ච පුරිමස්මිං අත්ථෙ ආධාරෙ භුම්මං, දුතියස්මිං විසයෙ. සුඛුමාලත්තනෙනාති ඉමිනා තස්සා වාචාය මුදුසණ්හභාවමාහ. අපලිබුද්ධාය පිත්තසෙම්හාදීහි. සන්දිට්ඨං සබ්බං දස්සෙත්වා විය එකදෙසකථනං. විලම්බිතං සණිකං චිරායිත්වා කථනං. ‘‘සන්දිද්ධවිලම්බිතාදී’’ති වා පාඨො. තත්ථ සන්දිද්ධං සන්දෙහජනකං. ආදි-සද්දෙන ඛලිතානුකඩ්ඪිතාදිං සඞ්ගණ්හාති. ආදිමජ්ඣපරියොසානං පාකටං කත්වාති ඉමිනා චස්ස වාචාය අත්ථපාරිපූරිං වදන්ති.

උච්චාරණ ස්ථාන හා කරණ සම්පත්තියෙන් මෙන්ම ශික්ෂා සම්පත්තියෙන්ද කිසිදු අඩුවක් නොමැති බැවින් පිරිපුන් පද, ව්‍යංජන හා අක්ෂර ඇති බැවින් ‘පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා’ නම් වේ. නැතහොත්, අර්ථය අවබෝධ කරවන බැවින් නාම පද ආදිය ‘පද’ නම් වේ; අදහස් කළ අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් වාක්‍ය ‘ව්‍යංජන’ නම් වේ. ඒවායේ පූර්ණත්වය නිසා ‘පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා’ යයි කියනු ලැබේ. අර්ථය දැන්වීමේ මාධ්‍යයක් ලෙස කටහඬ මෙවලමක් වන බැවින් ‘වාක්කරණ’ යනු උච්චාරණ හඬයි. ගුණාංග පූර්ණ වීම නිසා එම බ්‍රාහ්මණයාගේ හෝ ඔහු විසින් පැවසිය යුතු අර්ථයේ පූර්ණත්වයයි. ‘පූරේ’ යනු සම්පූර්ණ බවයි. පළමු අර්ථයේදී එය ආධාරයක් (භුම්ම) ලෙසත්, දෙවැන්නෙහි විෂයයක් ලෙසත් පූර්ණ කරයි. ‘සුඛුමාලත්ත’ යන්නෙන් එම කතාවේ ඇති මෘදු හා සිනිඳු බව පවසයි. පිත හෝ සෙම ආදියෙන් අවහිර නොවූ හඬයි. පෙනෙන සියල්ල පෙන්වන්නාක් මෙන් එක දේශනයක් පැවැත්වීම ‘සන්දිට්ඨ’ නම් වේ. පමාවෙමින්, හෙමින් සීරුවේ කතා කිරීම ‘විලම්බිත’ නම් වේ. ‘සන්දිද්ධ විලම්බිතාදී’ ලෙසද පාඨයක් ඇත. එහි ‘සන්දිද්ධ’ යනු සැක උපදවන බවයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ගොත ගැසීම ආදිය ඇතුළත් වේ. මුල, මැද සහ අග පැහැදිලි කිරීමෙන් ඔහුගේ කතාවේ අර්ථ පූර්ණත්වය පවසනු ලැබේ.

---

425. සදිසාති එකදෙසෙන සදිසා. න හි බුද්ධානං ගුණෙහි සබ්බථා සදිසා කෙචිපි ගුණා අඤ්ඤෙසු ලබ්භන්ති. ඉතරෙති අත්තනො ගුණෙහි අසදිසගුණෙ. ඉදන්ති ඉදං අත්ථජාතං. ගොපදකන්ති ගාවියා පදෙ ඨිතඋදකං. කුලපරියායෙනාති කුලානුක්කමෙන.

425. ‘සදිසා’ යනු එක් අංශයකින් සමාන බවයි. බුදුවරුන්ගේ ගුණාංගවලට සෑම අතින්ම සමාන වූ ගුණාංග අන් කිසිවකු තුළ නොමැත. ‘ඉතරේ’ යනු තම ගුණාංගවලට සමාන නොවන ගුණයන්ය. ‘ඉදං’ යනු මේ අර්ථ සමූහයයි. ‘ගෝපදක’ යනු ගවයකුගේ පා සටහනක රැඳුණු ජලයයි. ‘කුලපරියායේන’ යනු කුල පරම්පරානුගතවයි.

---

තත්ථාති [Pg.192] මඤ්චකෙ. සීහසෙය්‍යං කප්පෙසීති යථා රාහු අසුරින්දො ආයාමතො විත්ථාරතො උබ්බෙධතො ච භගවතො රූපකායස්ස පරිච්ඡෙදං ගහෙතුං න සක්කොති, තථාරූපං ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොන්තො සීහසෙය්‍යං කප්පෙසි.

‘තත්ථ’ යනු ඇඳෙහි යන්නයි. ‘සීහසෙය්‍යං කප්පේසි’ යනු, රාහු අසුරේන්ද්‍රයාට පවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ රූපකායෙහි දිග, පළල හෝ උස ප්‍රමාණයෙන් මැනිය නොහැකි වන පරිදි එවැනි සෘද්ධිමය අධිෂ්ඨානයක් ඇතිව සිංහ සෙය්‍යාවෙන් සැතපුණු බවයි.

---

පරිසුද්ධට්ඨෙන අරියන්ති ආහ ‘‘අරියං උත්තමං පරිසුද්ධ’’න්ති. අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලං, න සුඛවිපාකට්ඨෙන. කත්ථචි චතුරාසීති පාණසහස්සානි කත්ථචි අපරිමාණාපි දෙවමනුස්සා යස්මා චතුවීසතියා ඨානෙසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යා අපරිමෙය්‍යා මග්ගඵලාමතං පිවන්ති. කොටිසතසහස්සාදිපරිමාණෙනපි බහූ එව. තස්මා අනුත්තරාචාරසික්ඛාපනවසෙනෙව භගවා බහූනං ආචරියො. තෙති කාමරාගතො අඤ්ඤෙ භගවතා පහීනකිලෙසෙ.

පිරිසිදු බව යන අර්ථයෙන් ‘ආර්ය’ යනු උත්තම පිරිසිදු බවයි. නිවැරදි (නිදොස්) යන අර්ථයෙන් ‘කුසල’ නම් වේ, සැප විපාක දෙන අර්ථයෙන් නොවේ. ඇතැම් තැනක අසූහාරදහසක් ප්‍රාණීන් ද, ඇතැම් තැනක අප්‍රමාණ දෙවි මිනිසුන් ද ස්ථාන විසිහතරකදී අසංඛ්‍ය අප්‍රමාණ ලෙස මාර්ග ඵල අමෘතය පානය කරන බැවින්, කෝටි ශතසහස්‍ර ගණනින් ද ඔවුන් බොහෝම වේ. එබැවින් අනුත්තර වූ ආචාර ශික්ෂාවන් පුහුණු කරවන හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බොහෝ පිරිසකගේ ආචාර්යවරයා වන සේක. ‘තේ’ යනු කාමරාගයට අමතරව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රහීණ කරන ලද කෙලෙසුන්ය.

---

අපාපපුරෙක්ඛාරොති අපාපෙහි පුරක්ඛරීයති, න වා පාපං පුරතො කරොතීතිපි අපාපපුරෙක්ඛාරොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපාපෙ නව ලොකුත්තරධම්මෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අපාපෙති පාපපපටිපක්ඛෙ පාපරහිතෙ ච. බ්‍රහ්මනි භවා, බ්‍රහ්මුනො වා හිතා ගරුකරණාදිනා, බ්‍රහ්මානං වා මග්ගං ජානාතීති බ්‍රහ්මඤ්ඤා, තස්සා බ්‍රහ්මඤ්ඤාය පජාය.

‘අපාපපුරෙක්ඛාරෝ’ යනු පාප රහිත වූවන් ඉදිරියේ තබාගන්නා ලද, එසේත් නැතිනම් පව ඉදිරියට නොගන්නා වූ යන අර්ථයයි. ඒ බව දැක්වීමට ‘අපාප වූ නව ලෝකෝත්තර ධර්මයන්’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘අපාප’ යනු පවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ සහ පව් රහිත වූ යන්නයි. බ්‍රහ්මයන් කෙරෙහි වූ, හෝ ගරු බුහුමන් ආදියෙන් බ්‍රහ්මයන්ට හිත වූ, හෝ බ්‍රහ්ම මාර්ගය දන්නා වූ බව ‘බ්‍රාහ්මණ්‍ය’ නම් වේ; එවැනි බ්‍රාහ්මණ්‍ය ප්‍රජාවට (මෙය අදාළ වේ).

---

තිරොරට්ඨා තිරොජනපදාති එත්ථ රජ්ජං රට්ඨං රාජන්ති රාජානො එතෙනාති කත්වා. තදෙකදෙසභූතා පදෙසා පන ජනපදො ජනා පජ්ජන්ති එත්ථ සුඛජීවිකං පාපුණන්තීති කත්වා. පුච්ඡාය දොසං සල්ලක්ඛෙත්වාති සම්බන්ධො. භගවා විස්සජ්ජෙති තෙසං උපනිස්සයසම්පත්තිං චින්තෙත්වාති අධිප්පායො. නවකාති ආගන්තුකභාවෙන අම්හාකං අභිනවා.

‘තිරොරට්ඨා තිරෝජනපදා’ යන්නෙහි, රජු විසින් පාලනය කරනු ලබන බැවින් ‘රජ්ජ’ හෝ ‘රට්ඨ’ නම් වේ. එහි එක් දේශයක් ‘ජනපද’ නම් වේ, මිනිසුන් එහි සුවසේ ජීවත් වන බැවිනි. ‘ප්‍රශ්නයේ දෝෂය හඳුනාගෙන’ යනු සම්බන්ධයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය සලකා පිළිතුරු දෙන සේක යනු මෙහි අදහසයි. ‘නවකා’ යනු ආගන්තුක වූ අපට අලුත් වූ පිරිසයි.

---

426. ඔපාතෙති නිප්පාතෙතීති අත්ථො. තථාභූතො ච තත්ථ පෙසිතා හොතීති වුත්තං ‘‘පවෙසෙතී’’ති. සංපුරක්ඛරොන්තීති සක්කච්චං පුබ්බඞ්ගමං කරොන්ති. තෙනාහ ‘‘පුරතො කත්වා විචරන්තී’’ති.

426. ‘ඕපාතේති’ යනු පහත හෙළයි (නිපාතනය කරයි) යන්නයි. එවැනි තත්ත්වයකට පත්ව එහි යවන ලද්දේය යන අර්ථයෙන් ‘ප්‍රවේශ කරවයි’ යයි කියන ලදී. ‘සම්පුරක්ඛරොන්ති’ යනු ගෞරව පූර්වකව පෙරටු කර ගනිති. එබැවින් ‘පෙරටු කරගෙන හැසිරෙති’ යයි පවසන ලදී.

---

427. සුද්දෙ බහි කත්වා රහො සාසිතබ්බට්ඨෙන මන්තා එව තංතංඅත්ථපටිපත්තිහෙතුතාය පදන්ති මන්තපදං වෙදං. තෙනාහ ‘‘වෙදො’’ති. එවං කිරාති පරම්පරභාවෙන ආභතන්ති ආචරියපරම්පරාය ආභතං. පාවචනසඞ්ඛාතසම්පත්තියාති [Pg.193] පමුඛවචනම්හි උදත්තාදිසම්පත්තියා. සාවිත්තිආදීහි ඡන්දබන්ධෙහි වග්ගබන්ධෙහි චාති ගායත්තීආදීහි අජ්ඣායානුවාකාදීහි ඡන්දබන්ධෙහි ච වග්ගබන්ධෙහි ච. සම්පාදෙත්වාති පදසම්පත්තිං අහාපෙත්වා. පවත්තාරොති වා පාවචනවසෙන වත්තාරො. සජ්ඣායිතන්ති ගායනවසෙන සජ්ඣායිතං, තං පන පදෙනෙව ඉච්ඡිතන්ති ආහ ‘‘පදසම්පත්තිවසෙනා’’ති. අඤ්ඤෙසං වුත්තන්ති පාවචනවසෙන අඤ්ඤෙසං වුත්තං. රාසිකතන්ති ඉරුවෙදයජුවෙදසාමවෙදාදිවසෙන, තත්ථාපි පච්චෙකං මන්තබ්‍රහ්මාදිවසෙන අජ්ඣායානුවාකාදිවසෙන රාසිකතං. දිබ්බෙන චක්ඛුනා ඔලොකෙත්වාති දිබ්බචක්ඛුපරිභණ්ඩෙන යථාකම්මූපගඤාණෙන සත්තානං කම්මස්සකතං, පච්චක්ඛතො දස්සනට්ඨෙන දිබ්බචක්ඛුසදිසෙන පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අතීතකප්පෙ බ්‍රාහ්මණානං මන්තජ්ඣෙනවිධිඤ්ච ඔලොකෙත්වා. පාවචනෙන සහ සංසන්දෙත්වාති කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස යං වචනං වට්ටසන්නිස්සිතං, තෙන සහ අවිරුද්ධං කත්වා. න හි තෙසං විවට්ටසන්නිස්සිතො අත්ථො පච්චක්ඛො හොති. අපරාපරෙති අට්ඨකාදීහි අපරාපරෙ, පච්ඡිමා ඔක්කාකරාජකාලාදීසු උප්පන්නා. පක්ඛිපිත්වාති අට්ඨකාදීහි ගන්ථිතමන්තපදෙසු කිලෙසසන්නිස්සිතපදානං තත්ථ තත්ථ පදෙ පක්ඛිපනං කත්වා. විරුද්ධෙ අකංසූති බ්‍රාහ්මණධම්මිකසුත්තාදීසු (ඛු. නි. බ්‍රාහ්මණධම්මිකසුත්තං) ආගතනයෙනෙව සංකිලෙසිකත්ථදීපනතො පච්චනීකභූතෙ අකංසු.

427. රහසිගතව ඉගැන්විය යුතු බැවින් හෝ අදාළ අර්ථය ඉටුකර ගැනීමට හේතුවන පද බැවින් 'මන්ත්‍ර' යනු මන්ත්‍රපද හෙවත් වේදයයි. එබැවින් 'වේදය' යැයි කියන ලදී. 'මෙසේ ඇසේ' (ඒවං කිර) යනු ගුරු පරම්පරාවෙන් පැමිණි බැවින් 'ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් පැමිණි' බවයි. 'පාවචන' සංඛ්‍යාත සම්පත්තිය නම් ප්‍රධාන වචනවල උදාත්තාදී ස්වර සම්පත්තියයි. 'සාවිත්‍රි' ආදී ඡන්දස් බන්ධනවලින් සහ වර්ග බන්ධනවලින් යනු ගායත්‍රී ආදී ඡන්දස්වලින් ද, අධ්‍යාය සහ අනුවාක ආදී වර්ග බන්ධනවලින් ද යුක්ත බවයි. 'සම්පාදනය කොට' යනු පද සම්පත්තිය පිරිහෙන්නට නොදී ය. 'පවත්වන්නෝ' යනු එම වචන හසුරුවන්නන් ය. 'සජ්ඣායනා කරන ලද' යනු ගායනා ස්වරූපයෙන් සජ්ඣායනා කරන ලද බවයි. එය පද වශයෙන් ම අදහස් කරන බැවින් 'පද සම්පත්තියෙන්' යැයි පවසන ලදී. 'අන්‍යයන්ට පවසන ලද' යනු එම වචන අන්‍යයන් උදෙසා දේශනා කරන ලද්දකි. 'රාශි කරන ලද' යනු ඉරු වේදය, යජුර් වේදය, සාම වේදය ආදී වශයෙන් ද, එහි ම මන්ත්‍ර සහ බ්‍රාහ්මණ ආදී වශයෙන් ද, අධ්‍යාය සහ අනුවාක ආදී වශයෙන් ද රැස් කරන ලද බවයි. 'දිව්‍ය චක්ෂුසින් බලා' යනු දිව්‍ය චක්ෂුසට බඳු වූ, සත්ත්වයන්ගේ කර්මය අනුව පැවැත්ම දන්නා වූ, ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දක්නා ස්වභාවයෙන් යුත් පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළ දන්නා නුවණින් (පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන්) අතීත කල්පවල බ්‍රාහ්මණයන්ගේ මන්ත්‍ර සජ්ඣායනා විධිය බලා ය. 'පාවචනය සමඟ සංසන්දනය කොට' යනු කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ වෘත්ත (සංසාර) නිශ්‍රිත වූ යම් වචනයක් ඇද්ද, ඒ සමඟ විරුද්ධ නොවන සේ සසඳා ය. මන්ද, ඔවුන්ට විවෘත්ත (නිවන) නිශ්‍රිත අර්ථය ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන බැවිනි. 'අපරාපර' යනු අට්ඨක ආදීන්ට පසුව පැමිණි, ඔක්කාක රජ සමය ආදී පසු කාලවල උපන් අයයි. 'ඇතුළත් කොට' යනු අට්ඨක ආදීන් විසින් ගොතන ලද මන්ත්‍ර පදවලට කෙලෙස් සහිත පදයන් ඒ ඒ තැන ඇතුළත් කිරීමයි. 'විරුද්ධ දෑ කළහ' යනු බ්‍රාහ්මණධම්මික සූත්‍රය ආදියේ සඳහන් පරිදි ම කෙලෙස් සහිත අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීමෙන් (සම්බුදු දහමට) ප්‍රතිපක්ෂ දෑ සිදු කිරීමයි.

---

428. පටිපාටියා ඝටිතාති පටිපාටියා සම්බද්ධා. පරම්පරසංසත්තාති ආදානියාය යට්ඨියා සංසත්තා. තෙනාහ ‘‘යට්ඨිග්ගාහකෙන චක්ඛුමතා’’ති. පුරිමස්සාති මණ්ඩලාකාරෙන ඨිතාය අන්ධවෙණියා සබ්බපුරිමස්ස හත්ථෙන සබ්බපච්ඡිමස්ස කච්ඡං ගණ්හාපෙත්වා. දිවසම්පීති අනෙකදිවසම්පි. චක්ඛුස්ස අනාගතභවං ඤත්වා යථාඅක්කන්තට්ඨානෙයෙව අනුපතිත්වා අක්කමනංව සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘කහං චක්ඛුමා කහං මග්ගො’’ති පරිවෙදිත්වා.

428. 'පිළිවෙළින් සකසන ලද' යනු අනුපිළිවෙළින් සම්බන්ධ කරන ලද බවයි. 'පරම්පරාවෙන් බැඳුණු' යනු අල්ලා ගත් සැරයටියක එල්ලී සිටින්නාක් මෙන් බැඳුණු බවයි. එබැවින් 'සැරයටිය අල්ලාගත් ඇස් ඇත්තා සමඟ' යැයි කියන ලදී. 'පෙර සිටින්නාගේ' යනු මඬලක් සේ සිටින අන්ධ පෝළිමේ වඩාත්ම ඉදිරියෙන් සිටින්නාගේ අතින් වඩාත්ම පිටුපසින් සිටින්නාගේ ඉණ ප්‍රදේශය අල්වා ගැනීමයි. 'දවසක් වුවද' යනු දින ගණනාවක් වුවද යන්නයි. ඇස් ඇත්තාගේ අනාගත පැවැත්ම දැන, ඔහු පෑගූ තැන ම පය තබමින්, පෑගීම ම සලකුණු කොටගෙන, "ඇස් ඇත්තා කොහේද? මඟ කොහේද?" යි විමසමින් යන අයුරිනි.

---

පාළිආගතෙසු ද්වීසූති සද්ධා අනුස්සවොති ඉමෙසු ද්වීසු. එවරූපෙති යථා සද්ධානුස්සවා, එවරූපෙ එව පච්චක්ඛගාහිනොති අත්ථො. තයොති රුචිආකාරපරිවිතක්කදිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියො. භූතවිපාකාති භූතත්ථනිට්ඨායකා අධිප්පෙතත්ථසාධකා, වුත්තවිපරියායෙන අභූතත්ථවිපාකා වෙදිතබ්බා[Pg.194]. එත්ථාති එතෙසු සද්ධායිතාදිවත්ථූසු. එකංසෙනෙව නිට්ඨං ගන්තුං නාලං අනෙකන්තිකත්තා සද්ධාදිග්ගාහස්ස. උපරි පුච්ඡාය මග්ගං විවරිත්වා ඨපෙසි සච්චානුරක්ඛාය ඤාතුකාමතාය උප්පාදිතත්තා. පස්සති හි භගවා – මයා ‘‘සච්චමනුරක්ඛතා…පෙ… නිට්ඨං ගන්තු’’න්ති වුත්තෙ සච්චානුරක්ඛණං ඤාතුකාමො මාණවො ‘‘කිත්තාවතා’’තිආදිනා පුච්ඡිස්සති, තස්ස තං විස්සජ්ජෙත්වා සච්චානුබොධෙ පුච්ඡාය අවසරං දත්වා තස්ස උපනිස්සයෙ උපකාරධම්මෙ කථෙස්සාමීති. තෙන වුත්තං – ‘‘උපරි පුච්ඡාය මග්ගං විවරිත්වා ඨපෙසී’’ති.

පෙළෙහි සඳහන් දෙකෙහි යනු 'ශ්‍රද්ධාව' සහ 'අනුශ්‍රවය' යන මේ කරුණු දෙකෙහි ය. 'එබඳු වූ' යනු යම් සේ ශ්‍රද්ධාව හා අනුශ්‍රවය පවතී ද, එබඳු වූ දෑ ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස පිළිගන්නා බවයි. 'තුනක්' යනු රුචිය, ආකාර පරිවිතක්කය සහ දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියයි. 'සත්‍ය විපාක' යනු සත්‍ය අර්ථය තහවුරු කරන, අපේක්ෂිත අර්ථය සාධනය කරන දෑ ය. මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් අසත්‍ය විපාක දත යුතුය. 'මෙහි' යනු ශ්‍රද්ධාව ආදී වූ මේ වස්තූන් කෙරෙහිය. ශ්‍රද්ධාව ආදී වශයෙන් ගන්නා දෑ ඒකාන්ත නොවන බැවින්, ඒකාන්තයෙන් ම නිගමනයකට පැමිණීමට ඒවා ප්‍රමාණවත් නොවේ. සත්‍යය ආරක්ෂා කිරීම පිළිබඳ දැනගැනීමේ කැමැත්ත උපන් බැවින්, ඉදිරි ප්‍රශ්න සඳහා මඟ විවෘත කර තැබුවේය. මක්නිසාද යත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දකිති: "මා විසින් 'සත්‍යය රකින්නා වූ... පවා... නිගමනයට පැමිණිය නොහැක' යැයි පැවසූ කල්හි, සත්‍යය රකින අයුරු දැනගනු රිසි තරුණයා 'කොපමණකින් ද?' ආදී වශයෙන් ප්‍රශ්න කරනු ඇත. ඔහුට එය විසඳා දී, සත්‍යය අවබෝධය සම්බන්ධයෙන් ප්‍රශ්න කිරීමට අවස්ථාව ලබා දී, ඔහුගේ උපනිශ්‍රය සම්පත්තියට උපකාර වන ධර්මයන් දේශනා කරන්නෙමි" යනුවෙනි. ඒ නිසා "ඉදිරි ප්‍රශ්නය සඳහා මඟ විවෘත කර තැබීය" යැයි කියන ලදී.

---

430. අත්තානඤ්ඤෙව සන්ධාය වදති, යතො වුත්තං පාළියං – ‘‘යං ඛො පනායමායස්මා ධම්මං දෙසෙති, ගම්භීරො සො ධම්මො දුද්දසො දුරනුබොධො’’තිආදි. ලුබ්භන්තීති ලොභනීයා යථා ‘‘අපායගමනීයා’’ති ආහ ‘‘ලොභනීයෙසු ධම්මෙසූති ලොභධම්මෙසූ’’ති. යථා වා රූපාදිධම්මා ලොභනීයා, එවං ලොභොති ආහ ‘‘ලොභනීයෙසු ධම්මෙසූති ලොභධම්මෙසූ’’ති. තෙනෙවාහ – ‘‘යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසතී’’ති (දී. නි. 2.400; ම. නි. 1.133; විභ. 203). එසෙ නයො සෙසපදද්වයෙපි.

430. තමන් වහන්සේ ගැන ම අදහස් කරමින් පවසයි. එබැවින් පෙළෙහි මෙසේ සඳහන් වේ: "මෙම ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ යම් ධර්මයක් දේශනා කරත් ද, ඒ ධර්මය ගැඹුරු ය, දැකීමට අපහසු ය, අවබෝධ කිරීමට අපහසු ය" යනාදියයි. 'ලොබ බඳිති' යනු ලෝභයට කරුණු වන දෑය. 'අපායගමනීය' (අපායට යන) යන්න පවසන්නාක් මෙන්, 'ලෝභනීය ධර්මයන්හි' යනු ලෝභ සහගත ධර්මයන්හි යන්නයි. එසේත් නැතහොත් රූප ආදී ධර්මයන් ලෝභයට කරුණු වන්නා සේ ම ලෝභය ද එබඳුමය. එබැවින් 'ලෝභනීය ධර්මයන්හි' යනු ලෝභ සහගත ධර්මයන්හි යන්නයි. ඒ නිසාම මෙසේ වදාරන ලදී: "ලෝකයෙහි යම් ප්‍රිය ස්වභාවයක්, මධුර ස්වභාවයක් ඇද්ද, මේ තෘෂ්ණාව උපදින්නේ මෙහිය, ලැගුම් ගන්නේ මෙහිය". ඉතිරි පද දෙකෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

---

432. නිවෙසෙතීති ඨපෙති පට්ඨපෙති. පයිරුපාසතීති උපට්ඨානවසෙන උපගන්ත්වා නිසීදති. සුය්‍යති එතෙනාති සොතන්ති ආහ ‘‘පසාදසොත’’න්ති. තඤ්හි සවනාය ඔදහිතබ්බන්ති. ධාරෙති සන්ධාරෙති තත්ථෙව මනං ඨපෙති. අත්ථතොති යථාවුත්තස්ස ධම්මස්ස අත්ථතො. කාරණතොති යුත්තිතො හෙතුදාහරණෙහි උපපත්තිතො. ඔලොකනන්ති එවමෙතන්ති යථාසභාවතො පඤ්ඤාචක්ඛුනා දට්ඨබ්බතං ඛමන්ති, තඤ්ච මහන්තස්ස මණිනො පජ්ජලන්තස්ස විය ආවිකත්වා අත්ථස්ස චිත්තෙ උපට්ඨානන්ති ආහ ‘‘ඉධා’’තිආදි. කත්තුකම්‍යතාඡන්දොති කත්තුකාමතාසඞ්ඛාතො කුසලච්ඡන්දො. වායමතීතිආදිතො චතුන්නම්පි වීරියානං වසෙන වායාමං පරක්කමං කරොති. මග්ගපධානං පදහතීති මග්ගාවහං මග්ගපරියාපන්නඤ්ච සම්මප්පධානං පදහති, පදහනවසෙන තං පරිපූරෙති. පරමසච්චන්ති අමොඝධම්මත්තා පරමත්ථසච්චං. සහජාතනාමකායෙනාති මග්ගපඤ්ඤාසහජාතනාමකායෙන. තදෙවාති තදෙව පරමසච්චං නිබ්බානං. තෙනෙවාහ – ‘‘සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන විභූතං පාකටං කරොන්තො පස්සතී’’ති.

432. 'පිහිටුවයි' යනු තබයි, මැනවින් පිහිටුවයි. 'ඇසුරු කරයි' යනු උපස්ථාන කිරීමේ අදහසින් ළඟට ගොස් වාඩි වෙයි. මෙයින් අසනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් 'කන' (සෝත) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'ප්‍රසාද සෝතය' (කන) යැයි කීහ. එය ඇසීම සඳහා යොමු කළ යුතුය. 'ධරයි' යනු දරා ගනියි, එහිම සිත පිහිටුවයි. 'අර්ථ වශයෙන්' යනු පවසන ලද ධර්මයේ අර්ථය අනුවයි. 'කරුණු වශයෙන්' යනු යුක්ති සහගත බවින් සහ හේතු උදාහරණ මඟින් ගළපා බැලීමෙනි. 'බැලීම' යනු "මෙය මෙසේමය" යි යථා ස්වභාවයෙන් ප්‍රඥා ඇසින් දැකීමට සුදුසු බවයි. දිදුලන මහා මැණිකක් මෙන් පැහැදිලි කරමින් අර්ථය සිතෙහි මතු වීම 'මෙහි' යනාදියෙන් කීහ. 'කර්තෘකම්‍යතා ඡන්දය' යනු යමක් කිරීමට ඇති කැමැත්ත නම් වූ කුසල් ඡන්දයයි. 'වෑයම් කරයි' යනාදියෙන් වීර්යය සතරේ ම බලයෙන් උත්සාහය හා පරාක්‍රමය කරයි. 'මඟෙහි ප්‍රධන් වීර්යය වඩයි' යනු මාර්ගය ගෙන එන්නා වූ ද, මාර්ගයට අයත් වූ ද සම්‍යක් ප්‍රධානයන් වඩයි, වෑයම් කිරීමෙන් එය සම්පූර්ණ කරයි. 'පරම සත්‍යය' යනු අමෝග ධර්මයක් වන බැවින් පරමාර්ථ සත්‍යයයි. 'සහජාත නාමකයින්' යනු මාර්ග ප්‍රඥාව සමඟ එක්ව උපන් නාම සමූහය (වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර) මඟිනි. 'එයම' යනු ඒ පරම සත්‍යය වූ නිවනමයි. ඒ නිසා ම "ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම් සංඛ්‍යාත අවබෝධයෙන් විභූත කොට, ප්‍රකට කරමින් දකියි" යැයි පවසන ලදී.

---

433-4. මග්ගානුබොධොති [Pg.195] මග්ගපටිපාටියා බොධො බුජ්ඣනං, යෙසං කිලෙසානං සමුච්ඡින්දනවසෙන මග්ගප්පටිවෙධො, තෙසං පටිපස්සම්භනවසෙන පවත්තමානං සාමඤ්ඤඵලං, මග්ගෙන පටිවිද්ධානි සච්චානි, පරමත්ථසච්චමෙව වා අනුරූපබුජ්ඣනන්ති අධිප්පායො. ‘‘සච්චානුප්පත්තීති ඵලසච්ඡිකිරියා’’ති වුත්තං. එවඤ්හි සති හෙට්ඨා වුත්තා සද්ධාපටිලාභාදයො ද්වාදස ධම්මා සච්චානුප්පත්තියා උපකාරා හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘තෙසංයෙවාති හෙට්ඨා වුත්තානං ද්වාදසන්න’’න්ති. නායං ‘‘තෙසංයෙවා’’ති පදස්ස අත්ථො. සතිපි කුසලවිපාකාදිභාවෙන නානත්තෙ වත්ථාරම්මණභූමිකිච්චාදිවසෙන පන සදිසාති උපායතොව මග්ගධම්මා ආසෙවිතා බහුලීකතා ඵලභූතාති වත්තබ්බතං අරහතීති තංසදිසෙ තබ්බොහාරං කත්වා ‘‘තෙසං මග්ගසම්පයුත්තධම්මාන’’න්ති වුත්තං. එවඤ්හි ආසෙවනාගහණං සමත්ථිතං, න අඤ්ඤථා. න හි එකචිත්තක්ඛණිකානං මග්ගධම්මානං ආසෙවනා, බහුලීකම්මං වා අත්ථීති. තුලනාති විපස්සනා. සා හි වුට්ඨානගාමිනිභූතා මග්ගප්පධානස්ස බහුකාරා තස්ස අභාවෙ මග්ගප්පධානස්සෙව අභාවතො, එවං උස්සාහො තුලනාය ඡන්දො උස්සාහස්ස බහුකාරොතිආදිනා හෙට්ඨිමස්ස උපරිමූපකාරතං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති ආහ – ‘‘ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

433-4. මාර්ගානුබෝධය යනු මාර්ග පටිපාටියෙන් අවබෝධ කර ගැනීමයි. යම් කෙලෙසුන් සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් මාර්ග ප්‍රතිවේධය (අවබෝධය) සිදුවේද, ඒවා සංසිඳුවීම වශයෙන් පවත්නා සාමඤ්ඤඵලය ද, මාර්ගයෙන් අවබෝධ කළ සත්‍ය ධර්මයන් ද, නැතහොත් පරමාර්ථ සත්‍යයම අනුරූපව අවබෝධ කර ගැනීම මෙහි අදහසයි. 'සත්‍යානුප්‍රාප්තිය යනු ඵල සමාපත්තිය සාක්ෂාත් කිරීමයි' යනුවෙන් වදාළහ. මෙසේ වූ කල, පූර්වයේ සඳහන් කළ ශ්‍රද්ධා ප්‍රතිලාභය ආදී ධර්ම දොළස සත්‍යානුප්‍රාප්තියට උපකාරී වේ. එබැවින් 'තේසංයේව' (ඔවුන්ගේම) යන්නෙන් පූර්වයේ සඳහන් කළ ධර්ම දොළස ගැන කියැවිණි. මෙය 'තේසංයේව' යන පදයේ සෘජු අර්ථය නොවේ. කුසල් විපාක ආදී වශයෙන් මේවායේ වෙනස්කම් තිබුණද, වස්තු, ආරම්මණ, භූමි හා කෘත්‍ය ආදියෙන් මේවා සමාන වන බැවින්, මාර්ග ධර්මයන් ප්‍රගුණ කිරීමෙන් හා බහුල වශයෙන් වැඩීමෙන් උපයෝගී වන ඵලයක් බැවින් එසේ හැඳින්වීම සුදුසුය. එබැවින් ඒ හා සමාන ව්‍යවහාරය කරමින් 'එම මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ' යැයි කියන ලදී. මෙසේ ප්‍රගුණ කිරීම (ආසේවනා) පිළිබඳ අර්ථය තහවුරු වේ, අන් ක්‍රමයකින් නොවේ. මන්දයත්, එකම චිත්තක්ෂණයක පවතින මාර්ග ධර්මයන් වැඩීමක් හෝ බහුල වශයෙන් කිරීමක් නොමැති බැවිනි. 'තුලනා' යනු විපස්සනාවයි. එය මාර්ග ප්‍රධානයට බොහෝ සෙයින් උපකාරී වන වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව වන බැවිනි. එය නොමැති කල්හි මාර්ග ප්‍රධානය ද ඇති නොවේ. මෙලෙස උත්සාහයට විපස්සනාව ද, උත්සාහයට කැමැත්ත ද උපකාරී වන බව ආදී වශයෙන් පහළ ධර්මයන් ඉහළ ධර්මයන්ට උපකාරී වන ආකාරය මැනවින් වටහාගත හැකිය. එබැවින් 'මේ ක්‍රමයට සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය' යි වදාළහ. සෙසු කොටස් මැනවින් වටහාගත හැකිය.

---

චඞ්කීසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

චංකී සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනා (ටීකාව) නිමවා ඇත.

---

6. එසුකාරීසුත්තවණ්ණනා

6. එසුකාරී සූත්‍ර වර්ණනාව (අටුවාව).

---

437. කොට්ඨාසන්ති මංසභාගං. ලග්ගාපෙය්‍යුන්ති න්හාරුනා වා වාකෙන වා බන්ධිත්වා පුරිසස්ස හත්ථෙ වා වසනගෙහෙ වා ඔලම්බනවසෙන බන්ධෙය්‍යුං. සත්ථධම්මන්ති සත්ථිකෙසු සත්ථවාහෙන පණෙතබ්බං ආණාධම්මං. තස්ස නික්ඛමනත්ථන්ති තං මූලං සත්ථිකෙහි නිත්ථරණත්ථං. පාපං අස්සාති පරිචරන්තස්ස පාරිචරියාය අහිතංව අස්ස. තෙනාහ ‘‘න සෙය්‍යො’’ති. උච්චකුලීනාදයො දුතියවාරාදීහි වුච්චන්ති, ඉධ උපධිවිපත්තිසම්පත්තියො පාපියාදිපදෙහි වුත්තාති අධිප්පායො. තෙනාහ – ‘‘පාපියොති පාපකො ලාමකො අත්තභාවො අස්සා’’ති. සෙය්‍යංසොති හිතකොට්ඨාසො, හිතසභාවොති අත්ථො. උච්චකුලීනතාති කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘උච්චාකුලීනත්තෙනා’’ති. ‘‘වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්සා’’තිආදීසු [Pg.196] (දී. නි. අට්ඨ. 1.305; 3.141; ම. නි. අට්ඨ. 2.425; උදා. 53; අප. අට්ඨ. 2.7.20; බු. වං. අට්ඨ. 4.4; චරියා. අට්ඨ. 1.නිදානකථා; 2.පකිණ්ණකකථා; දී. නි. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; සං. නි. ටී. 1.2.1; අ. නි. ටී. 1.1.1; වජිර. ටී. ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; සාරත්ථ. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; නෙත්ති. ටී. ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; ම. නි. ටී. 1.1) විය වණ්ණසද්දො ඉධ පසංසාපරියායොති ආහ ‘‘වෙස්සොපි හි උළාරවණ්ණො හොතී’’ති.

437. 'කොට්ඨාස' යනු මස් කොටසකි. 'ලග්ගාපෙය්‍යුං' යනු නහරවලින් හෝ පට්ටාවලින් බැඳ මිනිසෙකුගේ අතේ හෝ නිවසේ එල්ලීමයි. 'සත්ථධම්ම' යනු වෙළඳ කණ්ඩායම් (සත්ථවහ) විසින් පැනවිය යුතු අණ පනත් හෙවත් නීතියයි. එය එම නීතියෙන් නිදහස් වීම සඳහා වෙළඳුන් විසින් ගෙවිය යුතු බද්දකි. සේවය කරන්නාට එම සේවය අහිත පිණිස වන්නේ නම් එය 'පැප' (පව) නම් වේ. එබැවින් 'එය යහපත් නොවේ' යැයි කියන ලදී. උසස් කුලවතුන් ආදීන් ගැන දෙවන වාරයේදී කියැවේ. මෙහි උපධි විපත්තිය හා සම්පත්තිය 'පාපිය' ආදී පදවලින් අදහස් කෙරේ. එබැවින් 'පාපියෝ' යනු පවිටු ලාමක ආත්මභාවයක් ඇත්තා යන්නයි. 'සෙය්‍යංසෝ' යනු හිතකර කොටස, යහපත් ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි. 'උච්චකුලීනතා' යනු කරන අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්තියෙන් යෙදී ඇත. එබැවින් 'උසස් කුලවත් බවින්' යැයි කියන ලදී. 'තථාගතයන් වහන්සේගේ වර්ණය (කීර්තිය) පිරිහෙන්නේ නැත' යනාදී තැන්වල මෙන් මෙහි 'වර්ණ' ශබ්දය ප්‍රශංසාවට පර්යාය පදයක් ලෙස යෙදී ඇත. එබැවින් 'වෛශ්‍යයා ද උදාර වර්ණයක් (කීර්තියක්) ඇත්තෙක් වේ' යැයි පවසන ලදී.

---

440. ‘‘නිරවො පදසද්දො සොළාරගොත්තස්ස අකිණ්ණමත්තිකාපත්තො තිට්ඨෙය්‍ය අසඞ්ගචාරී’’ති වුත්තත්තා භික්ඛා චරිතබ්බාව, අයං තෙසං කුලධම්මොති අධිප්පායො. හරිත්වාති අපනෙත්වා. සත්තජීවො සත්තවාණිජකො. ගොපෙති රක්ඛතීති ගොපො, ආරක්ඛාධිකාරෙ නියුත්තො. අසන්ති ලූනන්ති තෙනාති අසිතං, ලවිත්තං. විවිධං භාරං ආභඤ්ජන්ති ඔලම්බන්ති එත්ථාති බ්‍යාභඞ්ගී, කාජං.

440. 'ඝෝෂාවක් නැති පියවර හඬ ඇති, ධූලි තැවරුණු මැටි පාත්‍රයක් ගත් ඔහු නොඇලී හැසිරෙන්නේය' යනුවෙන් වදාළ බැවින් පිඬුසිඟා වැඩිය යුතුය. එය ඔවුන්ගේ කුල ධර්මයයි. 'හරිත්වා' යනු ඉවත් කර යන්නයි. 'සත්තජීවෝ' යනු සතුන් විකුණා ජීවත් වන්නායි. 'ගෝපෝ' යනු රකින්නායි, එනම් ආරක්ෂක කටයුතුවල නියුක්ත වූවෙක්. 'අසිතං' යනු කපන මෙවලම හෙවත් දෑකැත්තයි. 'බ්‍යාභංගී' යනු විවිධ බර දරන කදයි.

---

441. අනුස්සරතොති අනුස්සරණහෙතු කුලවංසානුස්සරණක්ඛණෙ ඛත්තියොතිආදිනා සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තෙනාහ ‘‘පොරාණෙ…පෙ… අනුස්සරියමානෙ’’ති. උච්චනීචත්තජානනත්ථඤ්ච කුලවවත්ථානං කතං හොතීති ඛත්තියාදිකුලකම්මුනා තෙසං චතුන්නං වණ්ණානං සන්ධනං ජීවිකං පඤ්ඤපෙන්ති බ්‍රාහ්මණා, තථාගතො පන ලොකුත්තරධම්මමෙව පුරිසස්ස සන්ධනං පඤ්ඤපෙති තෙන සත්තස්ස ලොකග්ගභාවසිද්ධිතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

441. සිහිපත් කරන්නාට, කුල පරම්පරාව සිහිපත් කරන මොහොතේදී 'ක්ෂත්‍රිය' ආදී වශයෙන් ගණනය කරනු ලැබේ. එබැවින් 'පැරණි... සිහිපත් කරන කල්හි' යැයි කියන ලදී. උස් පහත් බව හඳුනාගැනීම සඳහා කුල වෙන් කිරීම කර ඇත. බ්‍රාහ්මණයෝ ක්ෂත්‍රිය ආදී කුල කර්මයන්ගෙන් එම සතර වර්ණයන්ගේ ජීවිකාව (සම්බන්ධය) පනවත්. නමුත් තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකෝත්තර ධර්මයම පුද්ගලයාගේ සැබෑ සම්බන්ධය ලෙස පනවන සේක. එයින් සත්වයා ලොව අග්‍ර බවට පත්වන බැවිනි. සෙසු කොටස් මැනවින් වටහාගත හැකිය.

---

එසුකාරීසුත්තවණ්ණනා ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

එසුකාරී සූත්‍ර වර්ණනාවේ ලීනත්ථප්පකාසනා (ටීකාව) නිමවා ඇත.

---

7. ධනඤ්ජානිසුත්තවණ්ණනා

7. ධනඤ්ජානි සූත්‍ර වර්ණනාව (අටුවාව).

---

445. රාජගහං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතපබ්බතස්සාති පණ්ඩවපබ්බතං සන්ධායාහ. රාජගහනගරස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ පබ්බතස්ස සමීපෙ ඨිතො ජනපදො දක්ඛිණාගිරි. තණ්ඩුලපුටකානං පාලි එත්ථාති තණ්ඩුලපාලි. තස්ස [Pg.197] කිර ද්වාරසමීපෙ තණ්ඩුලවාණිජා තණ්ඩුලපසිබ්බකෙ විවරිත්වා පටිපාටියා ඨපෙත්වා නිසීදන්ති, තෙනස්ස ‘‘තණ්ඩුලපාලිද්වාර’’න්ති සමඤ්ඤා අහොසි. සබ්බමෙව සස්සං ගණ්හාතීති දලිද්දකස්සකානං දිවසපරිබ්බයමත්තමෙව විස්සජ්ජෙත්වා සබ්බමෙව ආයතො නිප්ඵන්නං ධඤ්ඤං ගණ්හාති. මන්දසස්සානීති මන්දනිප්ඵත්තිකානි සස්සානි.

445. රජගහ නුවර වටා පිහිටි පර්වතය යනු පණ්ඩව පර්වතය අදහස් කොට පවසන ලදී. රජගහ නුවරින් දකුණු දිශාවෙහි පර්වතය සමීපයෙහි පිහිටි ජනපදය 'දක්ඛිණාගිරි' නම් වේ. සහල් මලු පේළිය මෙහි පවතින බැවින් 'තණ්ඩුලපාලි' නම් විය. එහි දොරටුව අසල සහල් වෙළඳුන් සහල් මලු විවෘත කොට පෙළට තබාගෙන වාඩි වී සිටිති. එබැවින් එයට 'තණ්ඩුලපාලි ද්වාරය' යැයි නමක් විය. 'සබ්බමේව සස්සං ගණ්හාති' යනු දුප්පත් ගොවීන්ට දෛනික වියදම පමණක් ඉතිරි කර, අස්වැන්නෙන් ලැබෙන සියලුම ධාන්‍ය බදු ලෙස ලබා ගැනීමයි. 'මන්දසස්සානි' යනු අඩු අස්වැන්නක් ලැබෙන භෝගයි.

---

446. ඉමිනා නයෙනාති දාසකම්මකරස්ස නිවාසනභත්තවෙත්තනානුප්පදානෙන මඞ්ගලදිවසෙසු ධනවත්ථාලඞ්කාරානුප්පදානාදිනා ච පොසෙතබ්බො. මිත්තාමච්චානං පියවචනඅත්ථචරියාසමානත්තතාදි මිත්තාමච්චකරණීයං කත්තබ්බං, තථා ඤාතිසාලොහිතානං. තත්ථ ආවාහවිවාහසම්බද්ධෙන ‘‘අම්හාකං ඉමෙ’’ති ඤායන්තීති ඤාතී, මාතාපිතාදිසම්බද්ධතාය සමානලොහිතාති සාලොහිතා. සම්මා දදන්තෙසුපි අසජ්ජනතො නත්ථි එතෙසං තිථීති අතිථි, තෙසං අත්තනා සමානපරිභොගවසෙන අතිථිකරණීයං කාතබ්බං, අතිථිබලීති අත්ථො. ඤාතකභූතපුබ්බා පෙත්තිවිසයං උපගතා පුබ්බපෙතා, දක්ඛිණෙය්‍යෙසු කාලෙන කාලං දානං දත්වා තෙසං උද්දිසනං පුබ්බපෙතකරණීයං, පෙතබලීති අත්ථො. ගන්ධපුප්ඵවිලෙපනජාලාභත්තෙහි කාලෙන කාලං දෙවතානං පූජා දෙවතාකරණීයං, දෙවතාබලීති අත්ථො, රාජකිච්චකරණං උපට්ඨානං රාජකරණීයං. අයම්පි කායොති අත්තනො කායං සන්ධාය වදති. ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති.

446. මේ ක්‍රමයෙන්, එනම් දාස කම්කරුවන්ට නිවාස, ආහාර හා වැටුප් ලබා දීමෙන් ද, මංගල දිනවලදී ධනය, වස්ත්‍ර හා ආභරණ ලබා දීමෙන් ද ඔවුන් පෝෂණය කළ යුතුය. මිත්‍ර අමාත්‍යවරුන්ට ප්‍රිය වචනයෙන් හා අර්ථචර්යාවෙන්, සමානාත්මතාවයෙන් සැලකීම ආදී මිත්‍ර කර්තව්‍යයන් කළ යුතුය. නෑදෑ හිතවතුන්ට ද එසේමය. එහිදී ආවාහ විවාහ සම්බන්ධයෙන් 'මොවුන් අපේ අය' ලෙස හඳුනන අය 'ඥාති' නම් වෙති. මව්පියන්ගේ සම්බන්ධය මත සමාන ලේ ඇති අය 'සාලෝහිත' නම් වෙති. මැනවින් දන් දෙන කල්හි ද අසත්පුරුෂයන් නොවන බැවින්, ඔවුන් වෙනුවෙන් විශේෂ දිනයක් වෙන් වී නැති බැවින් 'අතිථි' (ආගන්තුක) නම් වෙති. ඔවුන්ට තමන් හා සමාන පරිභෝගයන් ලබා දීමෙන් අතිථි කර්තව්‍යය කළ යුතුය, එය 'අතිථි බලි' නම් වේ. මින් පෙර ඥාතීන්ව සිට පසුව ප්‍රේත විෂයට පත් වූවෝ 'පුබ්බපේත' නම් වෙති. දක්ෂිණාර්හයන්ට කලින් කලට දන් දී ඔවුන්ට අනුමෝදන් කිරීම 'පූර්ව ප්‍රේත කර්තව්‍යය' හෙවත් 'පේත බලි' නම් වේ. සුවඳ මල් විලවුන් හා පහන් ආදියෙන් කලින් කලට දෙවියන් පිදීම 'දේවතා කර්තව්‍යය' හෙවත් 'දේවතා බලි' නම් වේ. රජයේ කටයුතු කිරීම හෙවත් උපස්ථානය 'රාජ කර්තව්‍යය' වේ. 'අයම්පි කායෝ' යනු තමාගේ ශරීරය ගැන පවසන්නකි. මේ අර්ථය සලකා 'මේ ක්‍රමයෙන් අර්ථය දත යුතුය' යි කියන ලදී.

---

447. පඤ්ච දුස්සීල්‍යකම්මානීති නිච්චසීලපටිපක්ඛධම්මා. දස අකුසලකම්මපථධම්මා දස දුස්සීල්‍යකම්මානි. අධම්මචාරී එව විසමචාරී කායවිසමාදිචරණතොති විසමචාරීපදස්ස අත්ථො විසුං න වුත්තො.

447. ‘පංච දුස්සීල්‍ය කම්ම’ යනු නිත්‍ය සීලයට පටහැනි ධර්මයන් ය. දස අකුසල් කර්ම පථ ධර්මයන් දස දුස්සීල්‍ය කර්මයන් වේ. ‘අධර්මචාරී’ තැනැත්තා ම ‘විසමචාරී’ ද වේ. කාය විසමාදියෙහි හැසිරීම නිසා ‘විසමචාරී’ යන පදයේ අර්ථය වෙන් කොට දක්වා නැත.

---

448-453. ඔසරන්ති අපසක්කන්ති, ඛීයන්තීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පරිහායන්තී’’ති. අභිසරන්තීති අභිවඩ්ඪනවසෙන පවත්තන්ති. තෙනාහ ‘‘වඩ්ඪන්තී’’ති. තත්‍රාති බ්‍රහ්මලොකෙ. අස්සාති බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පන්නස්ස ධනඤ්ජානිස්ස. තතො පට්ඨායාති යදා භගවතා ‘‘එසො, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තො’’තිආදි වුත්තං, තතො පට්ඨාය. චතුසච්චවිනිමුත්තන්ති නිද්ධාරෙත්වා විභජිත්වා වුච්චමානෙහි සච්චෙහි විමුත්තං. අත්ථතො පන තතො පුබ්බෙපි සච්චවිමුත්තං කථං න කථෙසියෙව සච්චවිමුත්තස්ස නිය්‍යානස්ස අභාවතො.

448-453. ‘ඔසරන්ති’ යනු පසුබසියි, ක්ෂය වෙයි යන අර්ථයයි. එහෙයින් ‘පරිහායන්ති’ (පිරිහෙයි) යැයි කීහ. ‘අභිසරන්ති’ යනු අභිවෘද්ධිය පිණිස පවතියි යන්නයි. එහෙයින් ‘වඩ්ඪන්ති’ (වැඩෙයි) යැයි කීහ. ‘තත්‍ර’ යනු ඒ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ය. ‘අස්ස’ යනු බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන් ධනඤ්ජානිට ය. ‘තතෝ පට්ඨාය’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් “මහණෙනි, මේ සාරිපුත්ත...” යනාදී වශයෙන් වදාළ තැන් පටන් ය. ‘චතුසච්චවිනිමුත්තං’ යනු තෝරා වෙන් කර දක්වනු ලබන සත්‍යයන්ගෙන් මිදුණු බවයි. අර්ථය අනුව බලන කල ඊට පෙර ද සත්‍යයෙන් මිදුණු දෙයක් ගැන කතා නොකළේ මන්ද යත්, සත්‍යයන්ගෙන් බැහැර වූ විමුක්තියක් (නිවණක්) නොමැති බැවිනි.

---

ධනඤ්ජානිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ධනඤ්ජානි සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනා (අර්ථ විවරණය) නිමවා ඇත.

---

8. වාසෙට්ඨසුත්තවණ්ණනා

8. වාසෙට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව

---

454. ජාතිං [Pg.198] සොධෙතුකාමා හොන්තීති සහවාසීනං බ්‍රාහ්මණානං කිරියා පරාධෙන වා අසාරුප්පත්තෙන වා ජාතියා උපක්කිලෙසං ආසඞ්කාය තං සොධෙතුකාමා හොන්ති. මන්තෙ සොධෙතුකාමා හොන්තීති මන්තවචනෙ ආචරියමතිචොදනාය අඤ්ඤෙන වාක්‍යෙන කෙනචි කාරණෙන සංසයෙ උප්පන්නෙ තං සොධෙතුකාමා හොන්ති. අන්තරාති වෙමජ්ඣෙ, අඤ්ඤත්ථෙවා අන්තරාසද්දොති තස්ස අඤ්ඤා කථාති වචනං අවගන්තබ්බං. ඛන්තීමෙත්තානුද්දයාදිගුණසම්පන්නො එව ‘‘සීලවාති ගුණවා’’තිආහ. තෙහි සීලස්ස විස්සජ්ජනකාලෙපි ‘‘සීලවා’’ති වුච්චති. සම්පන්නසීලත්තා වා තෙහි සමන්නාගතො එව හොතීති ආහ ‘‘සීලවාති ගුණවා’’ති. ආචාරසම්පන්නොති සාධු ආචාරවත්තො.

454. ‘ජාතිං සෝධේතුකාමා හොන්ති’ යනු සහවාසී බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ක්‍රියාවන්හි වරදක් නිසා හෝ නුසුදුසු බවක් නිසා ජාතියෙහි කිලුටක් වේ යැයි සැක කොට එය පිරිසිදු කරනු කැමැත්තෝ වෙති. ‘මන්තේ සෝධේතුකාමා හොන්ති’ යනු මන්ත්‍ර වචනයෙහි ගුරු උපදෙස් ඉක්මවා යාමෙන් හෝ වෙනත් වාක්‍යයකින් යම් කරුණක් නිසා සැකයක් උපන් කල්හි එය පිරිසිදු කරනු කැමැත්තෝ වෙති. ‘අන්තරා’ යනු මධ්‍යයෙහි ය; ‘අන්තරා’ ශබ්දය වෙනත් තැනක ‘තවත් කතාවක්’ යන අර්ථයෙන් ද යෙදෙන බව දත යුතුය. ක්‍ෂාන්ති, මෛත්‍රී, අනුකම්පා ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ම ‘සීලවන්ත ගුණවන්ත’ යැයි කියනු ලැබේ. එම සීලයන් බැහැර කරන කල්හි පවා ඔහුට ‘සීලවන්ත’ යැයි කියනු ලැබේ. නොහොත් සම්පන්න සීලයෙන් යුක්ත බැවින් ම ඔහු එම ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වේ යැයි පවසා ‘සීලවන්ත ගුණවන්ත’ යැයි කීහ. ‘ආචාර සම්පන්න’ යනු මනා පැවැත්මෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය.

---

455. සික්ඛිතාති තෙවිජ්ජානං සික්ඛිතා තුම්හෙ, න දානි තුම්හෙහි කිඤ්චි කත්තබ්බං අත්ථීති අත්ථො. පටිඤ්ඤාතාති පටිජානිත්වා ඨිතා.

455. ‘සික්ඛිතා’ යනු ත්‍රෛවේදයන්හි හික්මුණු ඔබලාට දැන් කළ යුතු කිසිවක් ඉතිරිව නැත යන අර්ථයයි. ‘පටිඤ්ඤාතා’ යනු (ත්‍රිවේදය දන්නා බවට) පිළිගෙන සිටින බවයි.

---

වෙදත්තයසඞ්ඛාතා තිස්සො විජ්ජා අජ්ඣයන්තීති තෙවිජ්ජා. තෙනාහ ‘‘තිවෙදාන’’න්ති. තයො වෙදෙ අණන්ති අජ්ඣයන්තීති බ්‍රාහ්මණා, තෙසං. යං එකං පදම්පි අක්ඛාතං, තං අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච කෙවලිනො අධියිනො අප්පපයොගෙන. නිට්ඨාගතම්හාති නිප්ඵත්තිං ගතා අම්හා තෙවිජ්ජාය සකසමයස්ස කථනෙ.

වේදත්‍රය සංඛ්‍යාත විද්‍යාවන් තුන හදාරන හෙයින් ‘තේවිජ්ජා’ (තෙවිජ්ජා) නම් වේ. එහෙයින් ‘ත්‍රිවේදයන්ගේ’ යැයි කීහ. වේද තුන හදාරන බැවින් බ්‍රාහ්මණයෝ නම් වෙති, ඔවුන්ගේ (වේදයන් පිළිබඳවයි). යම් එකදු පදයක් හෝ පවසන ලද්දේ ද, එය අර්ථයෙන් හා ව්‍යඤ්ජනයෙන් සම්පූර්ණව, ස්වල්ප උත්සාහයකින් හදාරන ලද්දකි. ‘නිට්ඨාගතම්හා’ යනු තෙවිජ්ජා (ත්‍රිවිද්‍යා) නම් වූ අපගේ දර්ශනය ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ලා අපි නිමාවට පත්ව සිටිමු යන්නයි.

---

මනොකම්මතො හි වත්තසම්පදාතිකාරණූපචාරෙනායමත්ථො වුත්තොති ආහ – ‘‘තෙන සමන්නාගතො හි ආචාරසම්පන්නො හොතී’’ති.

මනෝ කර්මය නිසා ඇති වන වත් සම්පත්තිය නමැති හේතුව උපචාර වශයෙන් ගෙන මෙම අර්ථය පවසන ලදී. එහෙයින් “එයින් සමන්විත වූයේ ආචාර සම්පන්න වෙයි” යැයි කීහ.

---

ඛයාතීතන්ති වඩ්ඪිපක්ඛෙ ඨිතන්ති අත්ථො. සුක්කපක්ඛපාටිපදතො පට්ඨාය හි චන්දො වඩ්ඪතීති වුච්චති, න ඛීයතීති. වන්දමානා ජනා නමක්කාරං කරොන්ති.

‘ඛයාතීතං’ යනු වැඩෙන පක්ෂයෙහි (පුර පක්ෂයෙහි) පවතින යන අර්ථයයි. ශුක්ල පක්ෂයේ ප්‍රථම තිථියේ සිට චන්ද්‍රයා වැඩෙන බව කියනු ලැබේ මිස ක්ෂය වන බව නොකියනු ලැබේ. වන්දනා කරන ජනයා නමස්කාරය කරති.

---

අත්ථදස්සනෙනාති විවරණෙන දස්සනපරිණායකට්ඨෙන ලොකස්ස චක්ඛු හුත්වා සමුප්පන්නං.

‘අත්ථදස්සනේන’ යනු විවරණය කිරීමෙන් දර්ශනයෙහි පෙරමුණ ගන්නා අර්ථයෙන් ලෝකයාට ඇසක් වී පහළ වූ බවයි.

---

456. තිට්ඨතු තාව බ්‍රාහ්මණචින්තාති – ‘‘කිං ජාතියා බ්‍රාහ්මණො හොති උදාහු භවති කම්මුනා’’ති අයං බ්‍රාහ්මණවිචාරො තාව තිට්ඨතු[Pg.199]. ජාතිදස්සනත්ථං තිණරුක්ඛකීටපටඞ්ගතො පට්ඨාය ලොකෙ ජාතිවිභඞ්ගං විත්ථාරතො කථෙස්සාමීති තෙසං චිත්තසම්පහංසනත්ථං දෙසෙතබ්බමත්ථං පටිජානාති. තත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤා හි ජාතියොති ඉදං කාරණවචනං, යස්මා ඉමා ජාතියො නාම අඤ්ඤමඤ්ඤං විසිට්ඨා, තස්මා ජාතිවිභඞ්ගං බ්‍යාකරිස්සාමීති.

456. ‘බ්‍රාහ්මණ චින්තාව පසෙක තිබේවා’ යනු - “බ්‍රාහ්මණයෙකු වන්නේ උපතින් ද නොහොත් කර්මයෙන් ද?” යන මෙම බ්‍රාහ්මණ විචාරය දැනට පසෙක තිබේවා යන්නයි. ජාතීන් දැක්වීම පිණිස තණකොළ, ගස්වැල්, පණුවන් හා පළඟැටියන්ගේ සිට ලෝකයෙහි ජාති විභාගය විස්තර සහිතව පවසන්නෙමි යැයි ඔවුන්ගේ සිත් සතුටු කිරීම පිණිස දේශනා කළ යුතු අර්ථය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිගනිති. එහි ‘අඤ්ඤමඤ්ඤා හි ජාතියෝ’ යනු හේතු දැක්වීමකි. යම් හෙයකින් මෙම ජාතීහු එකිනෙකාට සුවිශේෂී වෙත් ද, එහෙයින් ජාති විභාගය විස්තර කරන්නෙමි යන්න එහි අදහසයි.

---

යස්මා ඉධ උපාදින්නකජාති බ්‍යාකාතබ්බභාවෙන ආගතා, තස්සා පන නිදස්සනභාවෙන ඉතරා, තස්මා ‘‘ජාතිවිභඞ්ගං පාණාන’’න්ති පාළියං වුත්තං. තෙසං තෙසං පාණානං ජාතියොති අත්ථො. එවන්ති නිදස්සනං කථෙත්වා නිදස්සිතබ්බෙ කථියමානෙ. තස්සාති වාසෙට්ඨස්ස. කාමං ‘‘තෙසං වොහං බ්‍යක්ඛිස්ස’’න්ති උභොපි මාණවෙ නිස්සාය දෙසනා ආගතා, තථාපි තත්ථ තත්ථ ‘‘එවං, වාසෙට්ඨ, ජානාහී’’තිආදිනා වාසෙට්ඨමෙව ආලපන්තො භගවා තමෙව ඉමිනා නියාමෙන පමුඛං අකාසි. තෙන වුත්තං ‘‘තස්සාති වාසෙට්ඨස්සා’’ති. ජාතිභෙදො ජාතිවිසෙසො, ජාතියා භෙදො පාකටො භවිස්සති නිදස්සනෙන විභූතභාවං ආපාදිතෙන පටිඤ්ඤාතස්ස අත්ථස්ස විභූතභාවාපත්තිතො. ආම න වට්ටතීති කම්මනානතාය එව උපාදින්නනානතාය පටික්ඛෙපපදමෙතං, න බීජනානතාය අනුපාදින්නනානතාය පටික්ඛෙපපදන්ති දස්සෙතුං ‘‘කම්මං හී’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – තංතංයොනිඛිපනමත්තං කම්මස්ස සාමත්ථියං, තංතංයොනිනියතා පන යෙ වණ්ණවිසෙසා, තෙ තංතංයොනිසිද්ධියාව සිද්ධා හොන්තීති තං පන යොනිඛිපනකම්මං තංතංයොනිවිසිට්ඨ-විසෙසාභිභූතාය පයොගනිප්ඵත්තියා, අසංමුච්ඡිතාය එව වා පච්චයභූතාය භවපත්ථනාය අභිසඞ්ඛතමෙවාති විඤ්ඤාතබ්බපච්චයවිසෙසෙන විනා ඵලවිසෙසාභාවතො එතං සමීහිතකම්මං පත්ථනාදීහි ච භින්නසත්තිතං විසිට්ඨසාමත්ථියං වා ආපජ්ජිත්වා චක්ඛුන්ද්‍රියාදිවිසිට්ඨඵලනිබ්බත්තකං ජායති, එවං යොනිඛිපනතංයොනිනියතවිසෙසාවහතා හොතීති. ථෙරෙන හි බීජනානතා විය කම්මනානතාපි උපාදින්නකනානතාය සියා නු ඛො පච්චයොති චොදනං පටික්ඛිපිත්වා පච්චයවිසෙසවිසිට්ඨා කම්මනානතා පන පච්චයොති නිච්ඡිතන්ති දට්ඨබ්බං.

මෙහිදී උපාදින්නක (සත්ත්ව) ජාතිය විස්තර කළ යුතු බැවින් ද, අනෙක්වා නිදර්ශන ලෙස ගන්නා බැවින් ද, පාලියෙහි ‘ප්‍රාණීන්ගේ ජාති විභාගය’ යැයි පවසන ලදී. එහි අර්ථය ඒ ඒ ප්‍රාණීන්ගේ උපත යන්නයි. ‘ඒවං’ යනු නිදර්ශන දක්වා, දැක්විය යුතු දේ පවසන කල්හි ය. ‘තස්ස’ යනු වාසෙට්ඨයාට ය. “ඔවුන්ට මම විස්තර කරන්නෙමි” යැයි මානවකයන් දෙදෙනාම අරමුණු කොට දේශනාව පැවතුණ ද, එහි ඒ ඒ තැන්හි “වාසෙට්ඨය, මෙසේ දැනගන්න” යනාදී වශයෙන් වාසෙට්ඨයා අමතමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම ක්‍රමයෙන් ඔහුම ප්‍රමුඛ කළ සේක. එහෙයින් ‘තස්ස යනු වාසෙට්ඨයාට’ යැයි කීහ. ජාති භේදය යනු ජාතිවල විශේෂයයි; නිදර්ශන මගින් පැහැදිලි කරනු ලබන අර්ථය ප්‍රකට වීමෙන් ජාතිවල වෙනස ප්‍රකට වෙයි. ‘ආම න වට්ටති’ යනු කර්මයේ නානත්වය නිසාම (උපාදින්නක නානත්වය) සිදු වන බව ප්‍රතික්ෂේප කරන පදයකි. එය බීජ නානත්වය නිසා වන අනුපාදින්නක නානත්වය ප්‍රතික්ෂේප කරන පදයක් නොවන බව දැක්වීමට ‘කම්මං හි’ යනාදිය වදාළහ. එහි අර්ථය නම් - ඒ ඒ යෝනිවල ඉපදවීම පමණක් කර්මයේ ශක්තියයි, ඒ ඒ යෝනිවලට නියත වූ යම් වර්ණ විශේෂ වෙත් ද, ඒවා ඒ ඒ යෝනිවල සිද්ධියෙන්ම (ඇතිවීමෙන්ම) සිද්ධ වෙයි. එම යෝනියක ඉපදවීමේ කර්මය වනාහි ඒ ඒ යෝනියට විශිෂ්ට වූ විශේෂයන්ගෙන් යුත් ප්‍රයෝගයක් නිපදවීමෙන් ද, ප්‍රාර්ථනාවන්ගෙන් ද සකස් වූවකි. ප්‍රත්‍ය විශේෂයක් නොමැතිව ඵල විශේෂයක් ඇති නොවන බැවින්, මෙම කර්මය ප්‍රාර්ථනා ආදියෙන් විවිධ වූ සුවිශේෂී ශක්තීන් උපදවාගෙන චක්ඛුන්ද්‍රිය ආදී විශිෂ්ට ඵලයන් උපදවයි. මෙසේ යෝනියෙහි ඉපදවීම ඒ ඒ යෝනියට නියත විශේෂයන් ඇති කිරීමට හේතු වේ. තෙරුන් වහන්සේ විසින් බීජ නානත්වය මෙන් කර්ම නානත්වය ද උපාදින්නක නානත්වයට හේතු වේදැයි යන චෝදනාව ප්‍රතික්ෂේප කර, ප්‍රත්‍ය විශේෂයන්ගෙන් විශිෂ්ට වූ කර්ම නානත්වය ම ප්‍රත්‍යය (හේතුව) වන බව නිශ්චය කළ බව දත යුතුය.

---

නානාවණ්ණාති නානප්පකාරවණ්ණා. තාලනාළිකෙරාදීනං ලොකෙ අභිඤ්ඤාතතිණජාතිභාවතො විසෙසෙන ගය්හති අභිඤ්ඤාතසොතනයෙන. ජාතියා බ්‍රාහ්මණොවාති අට්ඨානපයුත්තො එව-සද්දො, ජාතියාව [Pg.200] බ්‍රාහ්මණො භවෙය්‍යාති යොජනා. න ච ගය්හතීති තිණරුක්ඛාදීසු විය බ්‍රාහ්මණෙසු ජාතිනියතස්ස ලිඞ්ගස්ස අනුපලබ්භනතො, පිවනභුඤ්ජනකථනහසනාදිකිරියාය බ්‍රාහ්මණභාවෙන එකන්තිකලිඞ්ගනියතාය මන්තජ්ඣෙනාදිං විනා අනුපලබ්භනතො ච. වචීභෙදෙනෙවාති ආහච්චවචනෙනෙව.

‘නානාවණ්ණා’ යනු විවිධ ප්‍රකාර වර්ණයන් ය. තල්, පොල් ආදිය ලෝකයෙහි ප්‍රකට තණ කුලයට අයත් බැවින්, ප්‍රකට ශ්‍රැති ක්‍රමයට අනුව ඒවා විශේෂයෙන් ගනු ලැබේ. ‘ජාතියා බ්‍රාහ්මණෝ’ යන්නෙහි ‘ඒව’ ශබ්දය යෙදී ඇත්තේ ඒකාන්ත අර්ථයෙනි; උපතින්ම බ්‍රාහ්මණයෙකු විය යුතුය යන්න එහි සම්බන්ධයයි. ‘න ච ගය්හති’ යනු තණකොළ, ගස්වැල් ආදියෙහි මෙන් බ්‍රාහ්මණයන් කෙරෙහි ජාතියට නියත වූ ලකුණක් දැකගත නොහැකි බැවිනි. බීම, අනුභව කිරීම, කතා කිරීම, සිනාසීම ආදී ක්‍රියාවන්හිදී මන්ත්‍ර හැදෑරීම ආදිය හැර බ්‍රාහ්මණ භාවය පිළිබඳ ඒකාන්ත වූ ලකුණක් හමු නොවන බැවිනි. ‘වචීභේදේනේව’ යනු තමන් විසින් පවසනු ලබන වචනයෙන්ම (තමා බ්‍රාහ්මණයෙකු යැයි ප්‍රකාශ කිරීමෙන්ම) යන්නයි.

---

කීටෙ පටඞ්ගෙතිආදීසු ජාතිනානතා ලබ්භති අඤ්ඤමඤ්ඤලිඞ්ගවිසිට්ඨතාදස්සනා. කුන්ථා කීටකා, ඛජ්ජඛාදකා කිපිල්ලිකා. උප්පතිත්වාති උඩ්ඩෙත්වා උඩ්ඩෙත්වා. පටභාවං ගච්ඡන්තීති වා පටඞ්ගා, න ඛුද්දකපාණකා කීටා නාම. තෙසම්පි කීටකානං.

පණුවන්, පළඟැටියන් ආදීන් කෙරෙහි එකිනෙකාට වෙනස් වූ ලක්ෂණ දැකීමෙන් ජාති නානත්වය (විවිධත්වය) ලැබෙයි. කුන්තයෝ, කුඩා පණුවෝ, කදෝපැණියෝ සහ කූඹියෝ මෙයට අයත් වෙති. 'උප්පතිත්වා' යනු පියඹා පියඹා යන්නයි. පියපත් ඇති බැවින් 'පටංග' (පළඟැටියෝ) නම් වෙති, ඔවුහු කුඩා පණුවෝ නොවෙති. ඒ පණුවන් අතර ද විවිධත්වය පවතී.

---

කාළකාදයොති කලන්දකාදයො.

කාළකයෝ යනු ලේනුන් ආදීන්ය.

---

උදරංයෙව නෙසං පාදා උදරෙනෙව සම්පජ්ජනතො.

ඔවුන්ගේ බඩම පාද වෙයි; මන්ද යත් උදරයෙන්ම ගමන් කරන බැවිනි (බඩගා යන බැවිනි).

---

සඤ්ඤාපුබ්බකො විධි අනිච්චොති දස්සෙන්තො ‘‘උදකෙ’’ති ආහ යථා ‘‘වීරස්ස භාවො වීරිය’’න්ති.

සංඥාව පූර්ව කොට ඇති ක්‍රමය අනිත්‍ය බව පෙන්වමින්, 'වීරයාගේ ස්වභාවය වීර්යය' වන්නාක් මෙන් 'උදකේ' (දියෙහි) යැයි වදාළ සේක.

---

පත්තසමුදායෙ පක්ඛසද්දොති ‘‘පත්තෙහි යන්තී’’ති වුත්තං. න හි අවයවබ්‍යතිරෙකෙන සමුදායො අත්ථි.

පියාපත් සමූහය හැඳින්වීමට 'පක්ඛ' යන ශබ්දය යෙදේ; එබැවින් 'පියාපත්වලින් යති' යි කියන ලදී. මන්ද යත් අවයවයන්ගෙන් තොර වූ සමූහයක් නැති බැවිනි.

---

සඞ්ඛෙපෙන වුත්තො ‘‘ජාතිවසෙන නානා’’තිආදිනා. එත්ථ පදත්ථෙ දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යං නත්ථීති සම්බන්ධමත්තං දස්සෙතුං ‘‘තත්‍රායං යොජනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘න හි බ්‍රාහ්මණානං එදිසං සීසං හොති, ඛත්තියානං එදිසන්ති නියමො අත්ථි යථා හත්ථිඅස්සමිගාදීන’’න්ති ඉදමෙව වාක්‍යං සබ්බත්ථ නෙතබ්බං. තං සංඞ්ඛිපිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘ඉමිනා නයෙන සබ්බං යොජෙතබ්බ’’න්ති ආහ.

'ජාති වශයෙන් නානා' යනාදියෙන් සංක්ෂේපයෙන් පවසන ලදී. මෙහි පදයන්හි අර්ථය තේරුම් ගැනීමට අපහසු නොවන බැවින් සම්බන්ධය පමණක් දැක්වීමට 'තත්‍රායං යෝජනා' (එහි මේ යෝජනාවයි) යනාදිය පවසන ලදී. 'ඇතුන්, අසුන්, මුවන් ආදීන් මෙන් බ්‍රාහ්මණයන්ට මෙබඳු හිසක් ද, ක්ෂත්‍රියයන්ට මෙබඳු හිසක් ද කියා නියමයක් නැත' යන මේ වාක්‍යයම සෑම තැනටම ගත යුතුය. එය සංක්ෂේපයෙන් පෙන්වමින් 'මේ ක්‍රමයෙන් සියල්ල යෙදිය යුතුය' යි වදාළ සේක.

---

තස්සාති යථාවුත්තනිගමනවචනස්ස අයං යොජනා ඉදානි වුච්චමානා යොජනා වෙදිතබ්බා.

'තස්ස' යනු ඉහත කී නිගමන වචනයෙහි මේ යෝජනාවයි, දැන් කියනු ලබන යෝජනාව මෙසේ දත යුතුය.

---

457. වොකාරන්ති වොකරණං, යෙන විසිට්ඨතාය න වොකරීයති ජාතිභෙදොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නානත්ත’’න්ති.

457. 'වෝකාර' යනු වෙනස් කිරීමයි; යම් විශේෂත්වයක් නිසා ජාති භේදය වෙනස් කරනු නොලැබේ යන අර්ථයයි. එබැවින් 'නානත්ත' (විවිධත්වය) යැයි පවසන ලදී.

---

ගොරක්ඛාදිඋපජීවනෙන ආජීවවිපන්නො, හිංසාදිනා සීලවිපන්නො, නික්ඛිත්තවත්තතාදිනා ආචාරවිපන්නොති. සාමඤ්ඤජොතනා විසෙසෙ නිවිට්ඨා හොතීති ආහ ‘‘ගොරක්ඛන්ති ඛෙත්තරක්ඛ’’න්ති. ‘‘ගොති හි පථවියා නාම’’න්ති. තෙහි තෙහි උපායෙහි සික්ඛිතබ්බට්ඨෙන සිප්පං, තත්ථ කොසල්ලං. පරෙසං [Pg.201] ඊසනට්ඨෙන හිංසනට්ඨෙන ඉස්සො, සො අස්ස අත්ථීති ඉස්සො යොධාජීවිකො, ඉස්සස්ස කම්මං පහරණං, උසුං සත්තිඤ්ච නිස්සාය පවත්තා ජීවිකා ඉස්සත්තං. තෙනාහ ‘‘ආවුධජීවික’’න්ති. යං නිස්සාය අස්ස ජීවිකා, තදෙව දස්සෙතුං ‘‘උසුඤ්ච සත්තිඤ්චා’’ති වුත්තං.

ගොවිතැන් ආදියෙන් ජීවත් වීම නිසා ආජීව විපන්න ද, හිංසා පීඩා කිරීමෙන් ශීල විපන්න ද, වත්පිළිවෙත් අත්හැරීමෙන් ආචාර විපන්න ද වේ. සාමාන්‍ය නාමය විශේෂයක් කෙරෙහි පිහිටන්නේය යන අදහසින් 'ගෝරක්ඛ යනු කෙත් ආරක්ෂා කිරීමයි' යැයි ද, 'ගෝ යනු පෘථිවියට නමකි' යැයි ද වදාළහ. ඒ ඒ උපක්‍රමයන්ගෙන් ඉගෙන ගත යුතු බැවින් එය 'සිල්පය' නම් වේ, එහි දක්ෂතාව ද එසේමය. අන්‍යන් මැඩපැවැත්වීම හෝ හිංසා කිරීම යන අර්ථයෙන් 'ඉස්ස' නම් වේ, ඔහු යුද්ධයෙන් ජීවත් වන්නෙකි. ඔහුගේ කාර්යය පහරදීමයි. හී සහ හෙල්ල ඇසුරු කරගෙන පවතින ජීවිකාව 'ඉස්සත්ත' නම් වේ. එබැවින් 'ආයුධයෙන් ජීවත් වන්නා' යැයි පවසන ලදී. ඔහුගේ ජීවිකාව යමක් මත රඳා පවතින්නේ ද, එය පෙන්වීම සඳහා 'හී සහ හෙල්ල' යැයි පවසන ලදී.

---

බ්‍රහ්මං වුච්චති වෙදො, තං අණති ජානාතීති බ්‍රාහ්මණො, ජානනඤ්ච පොරාණෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි විහිතනියාමෙන බ්‍රාහ්මණෙහි කතොපසමෙන අනුට්ඨානතපෙන යථා ‘‘ආජීවසීලාචාරවිපන්නො නත්ථී’’ති බ්‍රාහ්මණධම්මිකෙහි ලොකියපණ්ඩිතෙහි ච සම්පටිච්ඡිතො, තථා පටිපජ්ජනමෙවාති ආහ ‘‘එවං බ්‍රාහ්මණසමයෙන…පෙ… සාධෙත්වා’’ති. එවං සන්තෙති එවං ආජීවසීලාචාරවිපන්නස්ස අබ්‍රාහ්මණභාවෙ සති න ජාතියා බ්‍රාහ්මණො හොති, ගුණෙහි පන ආජීවසීලාචාරසම්පත්තිසඞ්ඛාතෙහි බ්‍රාහ්මණො හොති, තස්මා ගුණානංයෙව බ්‍රාහ්මණභාවකරණතො චතුවණ්ණවිභාගෙ යත්ථ කත්ථචි කුලෙ ජාතො යො සීලාදිගුණසම්පන්නතාය ගුණවා, සො වුත්තලක්ඛණෙන නිප්පරියායතො බාහිතපාපතාය බ්‍රාහ්මණොති අයමෙත්ථ බ්‍රාහ්මණභාවෙ ඤායොති, එවං ඤායං අත්ථතො ආපන්නං කත්වා. නන්ති තමෙව යථාවුත්තං ඤායං. යො බ්‍රාහ්මණස්ස සංවණ්ණිතායාති මාතුයා උභතොසුජාතතාදිකුලවණ්ණෙන සංවණ්ණිතාය පසත්ථාය යථාරූපාය බ්‍රාහ්මණස්ස මාතා භවිතුං යුත්තා, තථාරූපාය මාතරිසම්භූතො. එතෙන චතුන්නං යොනීනං යත්ථ කත්ථචි විසෙසනිට්ඨා කතා. තෙනාහ ‘‘තත්‍රාපි විසෙසෙනා’’ති. එවං සාමඤ්ඤතො විසෙසනිට්ඨාවසෙන ‘‘යොනිජං මත්තිසම්භව’’න්ති පදස්ස අත්ථං වත්වා ඉදානි සාමඤ්ඤජොතනං අනාදියිත්වා විසෙසජොතනාවසෙනෙව අත්ථං වත්තුං ‘‘යාචාය’’න්තිආදි වුත්තං. පරිසුද්ධඋප්පත්තිමග්ගසඞ්ඛාතා යොනි වුත්තාති අනුපක්කුට්ඨභාවෙන පරිසුද්ධඋප්පත්තිමග්ගසඞ්ඛාතා යා චායං යොනි වුත්තාති සම්බන්ධො. තතොපි ජාතසම්භූතත්තාති තතො යොනිතො ජාතත්තා මාතාපෙත්තිසම්පත්තිතො සම්භූතත්තා.

'බ්‍රහ්ම' යනු වේදයයි, එය දන්නා තැනැත්තා බ්‍රාහ්මණයායි. පැරණි බ්‍රාහ්මණයන් විසින් පනවන ලද නියමයන්ට අනුව, ශාන්ත භාවයෙන් හා තපසින් යුක්ත වූ, ආජීව-සීල-ආචාර පාරිශුද්ධිය ඇති බ්‍රාහ්මණ ධර්මය දන්නා ලෝකයා විසින් පිළිගත් පරිදි පිළිපැදීමම 'බ්‍රාහ්මණ සමයෙන්...පෙ... සාධනය කොට' යන්නෙන් අදහස් වේ. එවැනි ගුණ ඇති කල්හි, වැරදි ජීවිකාවෙන් හා දුස්සීල බවින් යුතු තැනැත්තා බ්‍රාහ්මණයෙකු නොවන බැවින්, ජාතියෙන් පමණක් බ්‍රාහ්මණයෙකු නොවේ; ගුණයෙන් හා ආජීව-සීල-ආචාර සම්පත්තියෙන් යුත් තැනැත්තා බ්‍රාහ්මණයෙකු වෙයි. එබැවින් ගුණයන්ම බ්‍රාහ්මණ භාවය ඇති කරන හෙයින්, කුමන කුලයක උපන්නත්, යමෙක් ශීලාදී ගුණයෙන් සම්පූර්ණ ද, ඔහු පව් දුරු කළ බැවින් සැබෑ බ්‍රාහ්මණයා වෙයි. මෙය බ්‍රාහ්මණ භාවය පිළිබඳ න්‍යායයි. ඒ න්‍යාය අර්ථවත්ව දක්වා, 'නං' යනු ඒ න්‍යායයි. බ්‍රාහ්මණයෙකුට සුදුසු වූ දෙපාර්ශවයෙන්ම පිරිසිදු මව්පියන්ගෙන් හටගත් තැනැත්තා මෙයින් අදහස් වේ. මෙයින් සිව් වැදෑරුම් යෝනීන් අතුරින් විශේෂයක් දක්වන ලදී. එබැවින් 'එහි ද විශේෂයෙන්' යැයි පවසන ලදී. මෙසේ සාමාන්‍ය අර්ථය විශේෂ කර දක්වමින් 'යෝනිජං මත්තිසම්භවං' යන පදයේ අර්ථය කියා, දැන් එම අර්ථයම තහවුරු කිරීමට 'යාවායං' යනාදිය පවසන ලදී. පිරිසිදු උත්පත්ති මාර්ගය 'යෝනි' යැයි කියනු ලැබේ. මව්පියන්ගේ සම්පත්තියෙන් හටගත් බැවින් 'ජාත සම්භූත' නම් වේ.

---

විසිට්ඨත්තාති සමුදායභූතා මනුස්සා රාගාදිනා විසිට්ඨත්තා. රාගාදිනා සහ කිඤ්චනෙනාති සකිඤ්චනො. තථෙව රාගාදිසඞ්ඛාතෙන පලිබොධනට්ඨෙන සහ පලිබොධෙනාති සපලිබොධො. සබ්බගහණපටිනිස්සග්ගෙනාති උපාදානසඞ්ඛාතස්ස සබ්බස්ස ගහණස්ස පටිනිස්සජ්ජනෙන. යස්මා බාහිතපාපො අත්තනො සන්තානතො බහිකතපාපො, තස්මා තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණන්ති [Pg.202] අත්ථො වත්තබ්බො. එවරූපො එතිස්සා කථාය උපදෙසො නානප්පකාරතො විභත්තො, තස්මා තත්ථ තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

'විශිෂ්ටත්වයෙන්' යනු මිනිස් ප්‍රජාව රාගාදියෙන් යුක්ත වීමයි. රාගාදී කෙලෙස් නමැති කිංචන (බාධා) සමග සිටින බැවින් 'සකිංචන' නම් වේ. එමෙන්ම රාගාදී බාධාවන් සමග සිටින බැවින් 'සපලිබෝධ' නම් වේ. උපාදාන වශයෙන් සියල්ල අල්ලා ගැනීම අත්හැරීමෙන්, යමෙක් තමාගේ සන්තානයෙන් පව් බැහැර කළේ ද, ඔහුව මම 'බ්‍රාහ්මණ' යැයි කියමි. මේ කතාවේ උපදේශය නොයෙක් අයුරින් බෙදා දක්වා ඇති බැවින්, ඒ ඒ තැන්වල කියැවුණු ක්‍රමයටම දත යුතුය.

---

458. ගහිතදණ්ඩෙසූති පරෙසං දණ්ඩෙන විහෙඨනං අනිධාය ආදින්නදණ්ඩෙසු.

458. 'දඬු ගත්තවුන් කෙරෙහි' යනු අන්‍යන්ට දඬුවමින් හිංසා කිරීම සඳහා අවි ආයුධ දරා සිටින්නන් කෙරෙහිය.

---

459. කිඤ්චි ගහණන්ති තණ්හාගාහාදීසු කිඤ්චි ගාහං.

459. 'කිසියම් ගැනීමක්' යනු තෘෂ්ණාවෙන් අල්ලා ගැනීම් ආදිය අතුරින් කිසියම් ග්‍රහණයකි.

---

යෙන කාමභවෙන මානුසකෙහි පඤ්චහි කාමගුණෙහි යුඤ්ජති, තං මානුසකං යොගං. ‘‘මානුසකං යොග’’න්ති එත්ථ ච එකදෙසං ගහෙත්වා වුත්තං, එස නයො ‘‘දිබ්බයොග’’න්ති එත්ථාපි. සබ්බයොගවිසංයුත්තන්ති පදද්වයෙන වුත්තෙහි සබ්බකිලෙසයොගෙහි විප්පයුත්තං.

යම් කාම භවයක් මගින් මනුෂ්‍යයන් පංචකාම සම්පත්තියෙහි යොදවයි ද, එය 'මානුසක යෝගය' (මිනිස් බැඳීම) යි. මෙහි 'මානුසක යෝග' යනුවෙන් දැක්වූයේ එක් කොටසකි; 'දිව්‍ය යෝග' යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. 'සබ්බයෝගවිසංයුත්තං' යන පද දෙකෙන් කියැවෙන්නේ සියලු කෙලෙස් බැඳීම්වලින් වෙන් වූ බවයි.

---

රතින්ති අභිරතිං ආසත්තිං. කුසලභාවනායාති කායභාවනාදි කුසලධම්මභාවනාය උක්කණ්ඨිතං. වීරියවන්තන්ති වීරියසබ්භාවෙන වීරං නිද්දිසති, වීරභාවො හි වීරියන්ති.

'රති' යනු ඇල්ම හෙවත් ආශාවයි. කුසල් දහම් වැඩීමෙහි උත්සාහවත් වූ බැවින් 'කුසල භාවනාය' යැයි කියන ලදී. වීර්යය ඇති බැවින් 'වීර්යවන්ත' යැයි වීරයා හඳුන්වයි; වීර්යය යනු වීර භාවයයි.

---

සුන්දරං ඨානන්ති නිබ්බානං. සුන්දරාය පටිපත්තියා අරියපටිපත්තියා.

'සුන්දර ස්ථානය' යනු නිවනයි. 'සුන්දර පිළිවෙත' යනු ආර්ය ප්‍රතිපදාවයි.

---

නිබ්බත්තින්ති පරියොසානං. අතීතෙති අතීතකොට්ඨාසෙ. කිඤ්චනකාරකොති පලිබොධහෙතුභූතො.

'නිබ්බත්ති' යනු කෙළවරයි. 'අතීතේ' යනු අතීත කොටසෙහි ය. 'කිංචනකාරක' යනු බාධා ඇති කරන්නා ය.

---

අසෙක්ඛෙ සීලක්ඛන්ධාදිකෙ මහන්තෙ ගුණෙ. පඤ්චන්නං මාරානං විජිතත්තා විජිතවිජයං.

අශෛක්ෂ වූ ශීලස්කන්ධය ආදී මහා ගුණයන් කෙරෙහිය. පංච මාරයන් දිනූ බැවින් 'විජිතවිජය' (ජයග්‍රහණය කළ ජයග්‍රාහකයා) නම් වේ.

---

460. ඉදං අජානන්තාති ‘‘ජාතියා බ්‍රාහ්මණො’’ති ඉදං ලොකසමඤ්ඤාමත්තන්ති අජානන්තා. යෙ බ්‍රාහ්මණෙසු නාමගොත්තං නාම තතියං දිට්ඨාභිනිවෙසං ජනෙන්ති, සාව නෙසං දිට්ඨි. කතං අභිසඞ්ඛතන්ති පරිකප්පනවසෙනෙව කතං ඨපිතං තදුපචිතං, න හෙතුපච්චයසමායොගෙන. සමුච්චාති සම්මුතියා. කා පන සා සම්මුතීති ආහ ‘‘සමඤ්ඤායා’’ති, ලොකසමඤ්ඤාතෙනාති අත්ථො. සම්මා පන පරමත්ථතො අජානන්තානං නාමගොත්තං එවං කප්පෙතීති ආහ ‘‘නො චෙ’’තිආදි. තං පන අසන්තම්පි පරමත්ථතො සන්තතායෙව අභිනිවිසන්ති, තෙසමයං දොසොති දස්සෙතුං ‘‘එවං පකප්පිත’’න්තිආදි වුත්තං. තෙනාහ භගවා – ‘‘ජනපදනිරුත්තිං නාභිනිවෙසෙය්‍යා’’ති [Pg.203] (ම. නි. 3.331). අජානන්තා නොති එත්ථ නො-සද්දො අවධාරණත්ථො – ‘‘න නො සමං අත්ථි තථාගතෙනා’’තිආදීසු (ඛු. පා. 6.3) වියාති ආහ ‘‘අජානන්තාව එවං වදන්තී’’ති.

460. ‘‘ඉදං අජානන්තා’’ යනු ‘‘උපතින් බ්‍රාහ්මණයෙක් වේ’’ යන මෙය හුදෙක් ලෝක සම්මුතියක් පමණක් බව නොදන්නා වූ යන අර්ථයයි. බ්‍රාහ්මණයන් කෙරෙහි නාමගෝත්‍ර යන තෙවන දෘෂ්ටි අභිනිවේශය (දැඩිව ගැනීම) උපදවන්නාහු ද, එය ඔවුන්ගේ දෘෂ්ටියයි. ‘‘කතං අභිසංඛතං’’ යනු හුදෙක් පරිකල්පනය නිසාම කරන ලද, තබන ලද, රැස් කරන ලද මිස හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් වූවක් නොවේ. ‘‘සමුච්චා’’ යනු සම්මුතියෙනි. ඒ සම්මුතිය කවරේද යත්? ‘‘සමඤ්ඤායා’’ යැයි වදාළ සේක, එය ලෝක සම්මතයෙන් යන අර්ථයයි. පරමාර්ථ වශයෙන් නිවැරදිව නොදන්නවුන්ගේ නාමගෝත්‍ර මෙසේ පරිකල්පනය කෙරේ යැයි දැක්වීමට ‘‘නෝ චේ’’ යනාදිය වදාළ සේක. පරමාර්ථ වශයෙන් නැති දෙයක් වුව ද, ඇති සැටියෙන්ම ඔවුන් දැඩිව ගන්නා බැවින්, එය ඔවුන්ගේ දොසක් බව දැක්වීමට ‘‘ඒවං පකප්පිතං’’ යනාදිය වදාරන ලදී. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක - ‘‘ජනපද නිරුක්තියෙහි (ප්‍රදේශීය ව්‍යවහාරයෙහි) දැඩිව එල්බ නොගත යුතුය’’ (ම. නි. 3.331). ‘‘අජානන්තා නෝ’’ යන මෙහි ‘නෝ’ ශබ්දය අවධාරණ අර්ථයෙහි යෙදේ - ‘‘න නෝ සමං අත්ථි තථාගතේන’’ (ඛු. පා. 6.3) යනාදියේ මෙන් ‘‘නොදන්නාහුම මෙසේ පවසති’’ යන අර්ථයයි.

---

නිප්පරියායන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො, නිප්පරියායෙන උජුකමෙවාති අත්ථො, න පුබ්බෙ විය ‘‘යො හි කොචී’’ති පරියායවසෙන. ‘‘න ජච්චා’’ති ගාථාය පුබ්බද්ධෙන ජාතිවාදං පටික්ඛිපන්තො පච්ඡිමද්ධෙන කම්මවාදං පතිට්ඨපෙන්තො. තත්ථාති තිස්සං ගාථායං. උපඩ්ඪගාථාය විත්ථාරණත්ථන්ති උපඩ්ඪගාථාය අත්ථං විත්ථාරෙතුං ‘‘කස්සකො කම්මුනා’’ති වුත්තං. තත්ථ පුරිමාය චතූහි පාදෙහි, පච්ඡිමෙ ද්වීහි ද්වින්නම්පි සාධාරණතො අත්ථො විත්ථාරිතො. තත්ථ කසිකම්මාදීති ආදි-සද්දෙන සිප්පකම්මවාණිජාදි සඞ්ගහො.

‘‘නිප්පරියායන්ති’’ යනු භාවනපුංසක නිර්දේශයකි, එහි අර්ථය පරියායක් (ප්‍රජ්ප්තියක්) නැතිව සෘජුවම යන්නයි. පෙර මෙන් ‘‘යමෙක් වේ ද’’ යන පරියාය වශයෙන් නොවේ. ‘‘න ජච්චා’’ යන ගාථාවේ පූර්ව අර්ධයෙන් ජාතිවාදය (උපතින් බ්‍රාහ්මණයෙකු වීම) ප්‍රතික්ෂේප කරමින්, අපර අර්ධයෙන් කර්මවාදය පිහිටුවයි. ‘‘තත්ථ’’ යනු ඒ ගාථාවෙහි ය. ‘‘උපඩ්ඪගාථාය විත්ථාරණත්ථං’’ යනු ගාථාවෙන් අර්ධයක අර්ථය විස්තර කිරීම පිණිස ‘‘කස්සකෝ කම්මුනා’’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහිදී මුල් ගාථාවේ පාද හතරකින් ද, පසු ගාථාවේ පාද දෙකකින් ද යන දෙකෙහිම අර්ථය පොදුවේ විස්තර කරන ලදී. එහි ‘‘කසිකම්මාදී’’ යන තැන ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ශිල්ප කර්ම, වෙළඳාම් ආදිය ද ඇතුළත් වේ.

---

පටිච්චසමුප්පාදපධානවචනවිඤ්ඤෙය්‍යො පච්චයො පටිච්චසමුප්පාදසද්දස්ස අත්ථො පච්චයුප්පන්නාපෙක්ඛාය හොතීති ආහ – ‘‘ඉමිනා පච්චයෙන එතං හොතී’’ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.570) තංසංවණ්ණනායඤ්ච (විසුද්ධි. මහාටී. 2.570) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. සම්මානාවමානාරහකුලෙති සම්මානාරහෙ ඛත්තියාදිකුලෙ, අවමානාරහෙ චණ්ඩාලාදිකුලෙ කම්මවසෙන උපපත්ති හොති කම්මස්ස විපච්චමානොකාසකරතාය විනා තාදිසාය උච්චනීචකුලනිබ්බත්තියා අභාවතො. අඩ්ඪදලිද්දතාදි අඤ්ඤාපි හීනපණීතතා.

පටිච්චසමුප්පාදයෙහි ප්‍රධාන වචනයෙන් වටහාගත යුතු ‘ප්‍රත්‍යය’ යන්නෙහි අර්ථය ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් ධර්මයන් (ප්‍රත්‍යයෝත්පන්න) අපේක්ෂාවෙන් සිදුවන්නකි. එබැවින් ‘‘මෙම ප්‍රත්‍යයෙන් මෙය සිදු වේ’’ යැයි වදාළ සේක. මෙහි යමක් පැවසිය යුතු ද, එය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි (විසුද්ධි. 2.570) සහ එහි ටීකාවෙහි (විසුද්ධි. මහාටී. 2.570) දැක්වුණු ක්‍රමයට දත යුතුය. ‘‘සම්මානාවමානාරහකුලේ’’ යනු සම්මානයට සුදුසු ක්ෂත්‍රියාදී කුලවල ද, අවමානයට සුදුසු චණ්ඩාලාදී කුලවල ද කර්මය අනුව උප්පත්තිය සිදු වේ. මන්ද යත් කර්මය විපාක දීමට අවකාශ සලසන හෙයින් මිස එවැනි උස් පහත් කුලවල ඉපදීමක් සිදු නොවන බැවිනි. ධනවත් භාවය හෝ දිළිඳු භාවය ආදී අනෙකුත් හීන ප්‍රණීත භාවයන් ද එසේමය.

---

කම්මුනාති චෙත්ථ යථා ලොකපජාසත්තසද්දෙහි එකො එවත්ථො වුත්තො, එවං සෙසසද්දෙහිපි, අධිප්පායවිසෙසො පන තත්ථ අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘පුරිමපදෙන චෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. නායං ලොකො බ්‍රහ්මනිම්මිතො කම්මෙන උප්පජ්ජනතො. න හි සන්නිහිතකාරණානං ඵලානං අඤ්ඤෙන උප්පත්තිදිට්ඨි යුජ්ජති. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨියා පටිසෙධො වෙදිතබ්බො’’ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං තං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාදීසුවුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. තථා ලොකස්ස පඨමුප්පත්ති න බ්‍රහ්මුනාති ‘‘කම්මුනා හි තාසු තාසූ’’තිආදි වුත්තං. තතියෙන ‘‘අයං ලොකො ආදිතො පභුති පභවකම්මුනා වත්තතී’’ති වුත්තමත්ථං නිගමෙති.වුත්තස්සෙවත්ථස්ස සූචනඤ්හි නිගමනං. තං පන නියමත්ථං හොතීති ආහ ‘‘කම්මෙනෙව බද්ධා හුත්වා පවත්තන්ති, න අඤ්ඤථා’’ති[Pg.204]. චතුත්ථෙන පදෙන. යායතොති ගච්ඡතො. නිබ්බත්තතොති නිබ්බත්තන්තස්ස. පවත්තතොති පවත්තන්තස්ස.

‘‘කම්මුනා’’ යන්නෙහි මෙහි ලෝක, ප්‍රජා, සත්ත යන වචනවලින් එකම අර්ථයක් කියවුණ ද, එහි අදහස්වල විශේෂත්වයක් ඇති බව දැක්වීමට ‘‘පුරිමපදේන චෙත්ථ’’ යනාදිය වදාළ සේක. මේ ලෝකය බ්‍රහ්මයා විසින් මවන ලද්දක් නොවේ, එය කර්මයෙන් උපදින්නකි. මන්ද යත් ළඟ පවතින හේතූන් නිසා ඇතිවන ඵලයන්, වෙනත් කෙනෙකු විසින් මවන ලද්දක් යැයි යන දෘෂ්ටිය නොගැලපෙන බැවිනි. එබැවින් ‘‘දෘෂ්ටිය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම දත යුතුය’’ යැයි වදාළ සේක. මෙහි යමක් පැවසිය යුතු ද, එය විසුද්ධිමාර්ග වර්ණනා ආදියෙහි දැක්වුණු ක්‍රමයට දත යුතුය. එමෙන්ම ලෝකයේ පළමු උප්පත්තිය බ්‍රහ්මයා විසින් සිදු වූවක් නොවන බව දැක්වීමට ‘‘කම්මුනා හි තාසු තාසූ’’ යනාදිය වදාළ සේක. තුන්වන පදයෙන් ‘‘මේ ලෝකය ආරම්භයේ සිටම උපතට හේතු වූ කර්මයෙන් පවතී’’ යනුවෙන් පැවසුණු අර්ථය නිගමනය කරයි. වදාළ අර්ථයම නැවත හුවා දැක්වීම නිගමනයයි. එය නියමයක් වශයෙන් සිදුවන බව දැක්වීමට ‘‘කර්මයෙන්ම බැඳී පවතිති, අනෙක් අයුරකින් නොවේ’’ යැයි වදාළ සේක. සිව්වන පදයෙන් ‘යායතෝ’ යනු ගමන් කරන්නාගේ, ‘නිබ්බත්තතෝ’ යනු උපදින්නාගේ, ‘පවත්තතෝ’ යනු පවතින්නාගේ යන අර්ථයි.

---

ධුතධම්මා විසෙසතො තණ්හාය සන්තත්තවසෙන වත්තන්තීති ආහ ‘‘තපෙනාති ධුතඞ්ගතපෙනා’’ති. මෙථුනවිරති විසෙසතො බ්‍රාහ්මණානං බ්‍රහ්මචරියන්ති සා ඉධ බ්‍රහ්මචරියෙනාති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘බ්‍රහ්මචරියෙනාති මෙථුනවිරතියා’’ති. එතෙනාති ඉමිනා ‘‘තපෙනා’’තිආදීහි චතූහි පදෙහි වුත්තෙන. සෙට්ඨෙනාති උත්තමෙන. සංකිලෙසවිසුද්ධියා පරිසුද්ධෙන. බ්‍රහ්මන්ති බ්‍රහ්මභාවං සෙට්ඨභාවං. සො පනෙත්ථ අත්ථතො බ්‍රාහ්මණභාවොති ආහ ‘‘බ්‍රාහ්මණභාවං ආවහතී’’ති.

ධුත ධර්මයන් විශේෂයෙන් තෘෂ්ණාව තැවීම් වශයෙන් පවතින බැවින් ‘‘තපේනාති ධුතංගතපේනා’’ යැයි වදාළ සේක. මෛථුන විරතිය විශේෂයෙන් බ්‍රාහ්මණයන්ගේ බ්‍රහ්මචර්යාවයි, එය මෙහි බ්‍රහ්මචර්යාව ලෙස අදහස් කරන බැවින් ‘‘බ්‍රහ්මචරියේනාති මේථුනවිරතියා’’ යැයි වදාළ සේක. ‘‘ඒතේනා’’ යනු මේ ‘‘තපේනා’’ යනාදී පද හතරෙන් පැවසුණු දෙයෙනි. ‘‘සෙට්ඨේනා’’ යනු උත්තම වූ දෙයෙනි. සංක්ලේශයන්ගෙන් තොර පිරිසිදු බවෙනි. ‘‘බ්‍රහ්මං’’ යනු බ්‍රහ්ම භාවය හෙවත් ශ්‍රේෂ්ඨ භාවයයි. එය මෙහි අර්ථය වශයෙන් බ්‍රාහ්මණ භාවය වන බැවින් ‘‘බ්‍රාහ්මණ භාවය ඇති කරයි’’ යැයි වදාළ සේක.

---

බ්‍රහ්මා ච සක්කො චාති සක්කගරුකානං සක්කො සක්කෙනපි ගරුකාතබ්බතො, බ්‍රහ්මගරුකානං බ්‍රහ්මා බ්‍රහ්මුනාපි ගරුකාතබ්බතො. විජානතන්ති පරමත්ථබ්‍රාහ්මණස්ස විසෙසං ජානන්තානං විඤ්ඤූනං. අවිඤ්ඤුනො හි අප්පමාණං. තෙනාහ – ‘‘පණ්ඩිතාන’’න්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

බ්‍රහ්මයා ද ශක්‍රයා ද යන මොවුන්; ශක්‍රයා ගරු කරන්නවුන්ට ශක්‍රයා විසින් ද ගරු කළ යුතු බැවින් ද, බ්‍රහ්මයා ගරු කරන්නවුන්ට බ්‍රහ්මයා විසින් ද ගරු කළ යුතු බැවින් ද එසේ වදාළ සේක. ‘‘විජානන්තං’’ යනු පරමාර්ථ බ්‍රාහ්මණයාගේ විශේෂත්වය දන්නා වූ විඥයන්ට ය. අවිඥයා (නොදන්නා තැනැත්තා) කෙරෙහි ප්‍රමාණයක් නැත. එබැවින් ‘‘පණ්ඩිතයන්ට’’ යැයි වදාළ සේක. සෙසු කොටස පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය.

---

වාසෙට්ඨසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

වාසෙට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ලීනත්ථප්පකාසනාව (ටීකාව) නිමවා ඇත.

---

9. සුභසුත්තවණ්ණනා

9. සුභ සූත්‍ර වර්ණනාව

---

462. තුදිසඤ්ඤාතො ගාමො නිගමො එතස්සාති තොදෙය්‍යො, තස්ස අත්තජො තොදෙය්‍යපුත්තොති ආහ ‘‘තුදිගාමා’’තිආදි. ආරාධකොති සංරාධකො. ධම්මනිසන්ති යස්මා සම්පාදනෙන පරිපූරණෙන ඉච්ඡිතා, තස්මා වුත්තං ‘‘සම්පාදකො පරිපූරකො’’ති. ඤායති නිච්ඡයෙන ගමෙති නිබ්බානං, තං වා ඤායති පටිවිජ්ඣීයති එතෙනාති ඤායො, තතො එතස්ස සම්පාදකහෙතුභාවතො ඤායො ධම්මො අරියමග්ගො තං ඤායං ධම්මං. තෙනාහ ‘‘කාරණධම්ම’’න්ති. අනවජ්ජන්ති අවජ්ජපටිපක්ඛං.

462. තුදි නමැති ප්‍රසිද්ධ ගම හෝ නියම්ගම මොහුට ඇති බැවින් හෙතෙම තෝදෙය්‍ය නම් වේ, ඔහුගේ පුත්‍රයා තෝදෙය්‍යපුත්ත නම් වේ. එබැවින් ‘‘තුදිගාමා’’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘‘ආරාධකෝ’’ යනු මනාව සතුටු කරන්නෙකි. ‘‘ධම්මනිසං’’ යනු යම් හෙයකින් සම්පාදනය කිරීමෙන් හා පූර්ණය කිරීමෙන් කැමති අර්ථයන් ලැබෙන බැවින් ‘‘සම්පාදක, පරිපූරක’’ යැයි වදාරන ලදී. නිශ්චය වශයෙන් නිවනට පමුණුවන බැවින් හෝ මෙයින් නිවන අවබෝධ කරගන්නා බැවින් එය ‘ඤාය’ නම් වේ, එයට හේතුවන බැවින් ආර්ය මාර්ගය ‘ඤාය ධර්මය’ නම් වේ. එබැවින් ‘‘කාරණ ධර්මය’’ යැයි වදාරන ලදී. ‘‘අනවජ්ජං’’ යනු වරදට (සාවජ්ජයට) ප්‍රතිපක්ෂ වූවකි.

---

463. වට්ටචාරකතො නිය්‍යාතීති නිය්‍යානිකං ඊකාරස්ස රස්සත්තං ය-කාරස්ස ච ක-කාරං කත්වා. නිය්‍යානෙ වා නියුත්තං, නිය්‍යානං සීලන්ති වා නිය්‍යානිකං, තප්පටිපක්ඛතො අනිය්‍යානිකං. සා පන අත්ථතො අකුසලකිරියාති ආහ ‘‘අකුසලපටිපද’’න්ති.

463. වෘත්ත සංසාරයෙන් නික්මෙන බැවින් ‘නිය්‍යානික’ නම් වේ, මෙහි ‘ඊ’ කාරය කෙටි වී ‘ය’ කාරය වෙනුවට ‘ක’ කාරය යෙදී ඇත. නැතහොත් නික්මීමෙහි (නිවනෙහි) යෙදුණු හෙයින් හෝ නික්මීම ස්වභාව කොට ඇති බැවින් ‘නිය්‍යානික’ නම් වේ, එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ දෙය ‘අනිය්‍යානික’ වේ. එය අර්ථය වශයෙන් අකුසල ප්‍රතිපදාව බැවින් ‘‘අකුසලපටිපදං’’ යැයි වදාළ සේක.

---

බහුභාවවාචකො [Pg.205] ඉධ මහාසද්දො ‘‘මහාජනො’’තිආදීසුවියාති ආහ ‘‘මහන්තෙහි බහූහී’’ති. අත්ථොති පයොජනං. මහන්තානීති බහුලානි. කිච්චානීති කාතබ්බානි. අධිකරණානීති අධිකාරජීවිකාරූපානි. ඝරාවාසකම්මමෙව පඤ්චබලිකරණදසඅත්ථට්ඨානභාවතො ලොකයාත්‍රාය ච සම්පවත්තිට්ඨානභාවතො ජීවිතවුත්තියා වා හෙතුභාවතො ඝරාවාසකම්මට්ඨානං.

මෙහි ‘මහා’ ශබ්දය ‘මහාජන’ යනාදියේ මෙන් බහුල බව ප්‍රකාශ කරයි. එබැවින් ‘‘මහන්තේහි බහූහි’’ යැයි වදාරන ලදී. ‘‘අත්ථෝ’’ යනු ප්‍රයෝජනයයි. ‘‘මහන්තානි’’ යනු බහුල වූ. ‘‘කිච්චානි’’ යනු කළ යුතු දේය. ‘‘අධිකරණානි’’ යනු ජීවිකාව සඳහා කරන කටයුතුය. පංචබලි කර්ම සහ දස අත්තස්ථාන පවතින බැවින් ද, ලෝක චාරිත්‍රයන් පවත්නා ස්ථානය වන බැවින් ද, ජීවිකාවට හේතුවන බැවින් ද ගිහිගෙයි වාසය කිරීමේ කටයුතු ‘ඝරාවාස කම්මට්ඨාන’ නම් වේ.

---

‘‘අප්පකෙනපි මෙධාවී, පාභතෙන විචක්ඛණො;

සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති. (ජා. 1.1.4);

‘‘නුවණැති විචක්ෂණශීලී පුරුෂයා ස්වල්ප වූ දෑතමකින් වුව ද, කුඩා ගින්නක් පිඹ මහා ගින්නක් කරන්නාක් මෙන් තමා (උසස් තත්ත්වයට) ඔසවා තබයි.’’ (ජා. 1.1.4)

---

ගාථාය වුත්තනයෙන චූළන්තෙවාසිකස්ස විය.

ගාථාවෙහි දැක්වුණු ක්‍රමයට චූළන්තේවාසිකයා මෙනි.

---

464. අයොනිසො පවත්තිතං වාණිජ්ජකම්මං විය අපායභූතං කසිකම්මං නිදස්සනභාවෙ ඨපෙත්වා අයොනිසොමනසිකරණවසෙන පවත්තං ඝරාවාසකිච්චං සන්ධායාහ – ‘‘යථා කසි…පෙ… එවං ඝරාවාසකම්මට්ඨානම්පී’’ති. බ්‍රාහ්මණභත්තො අහොසීති සො කිර බහූ බ්‍රාහ්මණෙ ධනං දත්වා යඤ්ඤං කාරෙසි. උපරීති ‘‘උපරි උපට්ඨාතීති වදෙහී’’ති බ්‍රාහ්මණෙහි අත්තනො සමයෙන ආචික්ඛාපිතොපි යථා උපට්ඨිතමෙව කථෙත්වා කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තො, අථ බ්‍රාහ්මණා – ‘‘ඉමිනා අම්හාකං යඤ්ඤෙ දොසො දින්නො’’ති කුජ්ඣිත්වා තස්ස කළෙවරං සුසානං නෙතුං නාදංසු. අථස්ස ඤාතකෙහි සහස්සෙ දින්නෙ තං සහස්සං ගහෙත්වා ගෙහතො නීහරිතුං අදංසු. කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ ඡත්තිංස ඉත්ථියො ‘‘එකා වත්ථං අදාසි, එකා ගන්ධං, එකා සුමනමාල’’න්තිආදිනා තං තං දානමයං පුඤ්ඤං කත්වා ආයුපරියොසානෙ තාවතිංසභවනෙ සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො පරිචාරිකා හුත්වා නිබ්බත්තිංසු සහස්සඅච්ඡරාපරිවාරිකා, සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො වෙජයන්තරථං පෙසෙත්වා පක්කොසාපිතෙන ගුත්තිලාචරියභූතෙන මහාබොධිසත්තෙන පුච්ඡිතා තං තං අත්තනා කතං පුඤ්ඤං බ්‍යාකරිංසු. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සකලාය ගුත්තිලවිමානකථාය දීපෙතබ්බ’’න්ති. වණිජ්ජකම්මට්ඨානං විපජ්ජමානන්ති එත්ථ තස්ස විපජ්ජමානාකාරො හෙට්ඨා වුත්තො. එවං පබ්බජ්ජකම්මට්ඨානම්පි විපජ්ජමානං අප්පඵලං හොතීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. සීලෙසු අපරිපූරකාරිනොතිආදි තස්ස විපජ්ජනාකාරදස්සනං. ඣානාදිසුඛන්ති එත්ථ ආදි-සද්දෙන අභිඤ්ඤාවිපස්සනාදිසුඛස්ස විය සබ්‍රහ්මචාරීහි සද්ධිං සීලසම්පදාදිසුඛස්ස [Pg.206] සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අරහත්තම්පි පාපුණාති පගෙව සෙක්ඛපුථුජ්ජනසම්පත්තියොති අධිප්පායො.

464. අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් පවත්වන ලද වෙළඳාම වැනි විනාශකාරී වූ කෘෂිකර්මාන්තය නිදර්ශනයක් ලෙස තබා, අයෝනිසෝ මනසිකාරය නිසා පවතින ගෘහාවාස කටයුතු පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී - 'කෘෂිකර්මය යම් සේද... එමෙන්ම ගෘහාවාස කර්මස්ථානය ද එසේමය' යනුවෙනි. 'බ්‍රාහ්මණභක්තික විය' යනු ඔහු බොහෝ බ්‍රාහ්මණයන්ට ධනය දී යාග පැවැත්වූ බව කියනු ලැබේ. 'උපරි' යන්නෙන් 'ඔහු ඉහළින් උපස්ථාන කරයි' යනුවෙන් කියන්නැයි බ්‍රාහ්මණයන් විසින් තමාගේ සමයෙහි (ධර්මයෙහි) උගන්වන ලදුවත්, තමාට පෙනෙන ආකාරයටම පවසා කළුරිය කොට නිරයෙහි උපන්නේය. එවිට බ්‍රාහ්මණයෝ 'මොහු අපගේ යාගයට දෝෂයක් පමුණුවන ලද්දේය' යි කිපී ඔහුගේ මළසිරුර සොහොනට ගෙන යාමට ඉඩ නොදුන්හ. පසුව ඔහුගේ ඥාතීන් විසින් කහවණු දහසක් දුන් විට, ඒ දහස ලබාගෙන නිවසින් පිටතට ගෙන යාමට ඉඩ දුන්හ. කස්සප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි ස්ත්‍රීන් තිස්හය දෙනෙක් 'එක් අයෙක් වස්ත්‍රයක් දුන්නාය, එක් අයෙක් සුවඳ දුන්නාය, එක් අයෙක් සමන් මල් මාලාවක් දුන්නාය' ආදී වශයෙන් ඒ ඒ දානමය පින්කම් කොට ආයුෂ කෙළවර තව්තිසා භවනයෙහි සක් දෙවිඳුගේ පරිවාර ස්ත්‍රීන් වී උපන්හ. දහසක් අප්සරාවන් පිරිවරා ගත් ඔවුහු, සක් දෙවිඳු විසින් වේජයන්ත රථය එවා කැඳවන ලද ගුත්තිල ඇදුරු බවට පත්ව සිටි මහා බෝධිසත්වයන් විසින් විමසන ලදුව, තමන් විසින් කරන ලද ඒ ඒ පින්කම් විස්තර කළහ. එය අරභයා 'සම්පූර්ණ ගුත්තිල විමාන කථාවෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය' යි කියන ලදී. 'වෙළඳාම පිරිහෙන කල්හි' යන්නෙහි එහි පිරිහෙන ආකාරය පහතින් දක්වන ලදී. මෙසේ පැවිදි ජීවිතය නැමති කර්මස්ථානය ද පිරිහෙන්නේ නම් එය අල්ප ඵලදායී වන්නේය යන්න සම්බන්ධයයි. 'සීලයන්හි අසම්පූර්ණව කටයුතු කරන්නා' යනාදිය එහි පිරිහෙන ආකාරය දැක්වීමයි. 'ධ්‍යානාදී සුඛය' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් අභිඥා විපස්සනාදී සුඛය මෙන්ම සබ්‍රහ්මචාරීන් සමඟ සීල සම්පත්තියෙන් ලැබෙන සුඛය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. සේඛ පෘථග්ජන සම්පත්තියට වඩා අරහත් භාවයට පවා පත්වීම (මෙහි) අදහසයි.

---

චාගසීසෙනාති පධානභූතෙන චාගෙන දානෙන තං අවස්සයං කත්වා. එත්ථ තෙ න කොචි අඵාසුකභාවොති. උජුකං කත්වා අවිරුද්ධං කත්වා, සම්පයොජෙත්වාති අත්ථො. තපචරියන්ති අග්ගිපරිචරණං, තපචරියඤ්ච බ්‍රහ්මචරියග්ගහණා දුට්ඨුල්ලභාවතො.

'ත්‍යාගය ප්‍රධාන කොට' යනු ප්‍රධාන වූ ත්‍යාගයෙන් හෙවත් දානයෙන් එයට උපකාරයක් කොටගෙන යන්නයි. 'මෙහි තොපට කිසිදු අපහසුවක් නැත' යනු සෘජුව, විරුද්ධත්වයක් නොමැතිව, යොදාගෙන යන අර්ථයයි. 'තපශ්චර්යාව' යනු ගිනි පිදීමයි. තපශ්චර්යාව හා බ්‍රහ්මචර්යාව ගැනීම (මෙහි දැක්වෙන්නේ) කෙලෙස් සහිත බැවිනි.

---

466. අජානනභාවන්ති අසබ්බඤ්ඤුභාවං. භගවතො පන සබ්බඤ්ඤුභාවො සදෙවකෙ ලොකෙ ජලතලෙ පක්ඛිත්තතෙලං විය පත්ථරිත්වා ඨිතො, න මෙ ඉදං පතිරූපං, තතො පරිවත්තිස්සාමීති ‘‘බ්‍රාහ්මණො, භො, ගොතමා’’තිආදිමාහ. පච්චාහරිතුං පටිපක්ඛෙන අපහරිතුං. සෙතපොක්ඛරසදිසොති පුණ්ඩරීකපත්තසදිසවණ්ණො. සුවට්ටිතාති වට්ටභාවයුත්තට්ඨානෙ සුවට්ටා. නාමකංයෙවාති නාමමත්තමෙව වචනමත්තමෙව. තථාභූතානං භාවස්සපි අභාවෙන නිහීනං නාම හොති, නාම-සද්දො නිහීනපරියායො. තෙනාහ – ‘‘ලාමකංයෙවා’’ති.

466. 'නොදන්නා බව' යනු සර්වඥ නොවන බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය වනාහි දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි ජලතලය මත හෙළන ලද තෙල් බිඳක් මෙන් පැතිර පවතී. 'මට මෙය සුදුසු නැත, මම එයින් වෙන් වන්නෙමි' යි සිතා 'භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, බ්‍රාහ්මණයා' යනාදිය පැවසීය. 'ආපසු හැරවීමට' යනු ප්‍රතිපක්ෂය මගින් බැහැර කිරීමටයි. 'සුදු නෙළුමක් බඳු වූ' යනු හෙළ පියුම් පතක පැහැය බඳු පැහැයක් ඇති බවයි. 'මැනවින් වටකුරු වූ' යනු වටකුරු බව ඇති තැන්හි මැනවින් වට වූ බවයි. 'නාමයක් පමණක්ම' යනු නාම මාත්‍රයක් හෙවත් වචන මාත්‍රයක්ම පමණි. එවැනි තත්ත්වයක පවතින ස්වභාවය පවා නොමැති බැවින් හීන වූ නාමයක් වෙයි. නාම ශබ්දය මෙහි හීන යන අර්ථයෙහි වැටේ. එබැවින් 'ලාමක වූවක්ම පමණි' යයි කියන ලදී.

---

467. කතමා වාචා තෙසං සෙය්‍යොති තෙසං චඞ්කියාදීනං බ්‍රාහ්මණමහාසාලානං වුච්චමානවිභාගාසු වාචාසු කතමා වාචා සෙය්‍යොති. ‘‘සෙය්‍යා’’ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං. සම්මුතියාති අවිලඞ්ඝිතසාධුමරියාදාය ලොකසම්මුතියා. තෙනාහ ‘‘ලොකවොහාරෙනා’’ති. මන්තාති මන්තාසඞ්ඛාතාය පඤ්ඤාය මන්තෙත්වා ජානිත්වා. තෙනාහ ‘‘තුලයිත්වා’’ති. අත්ථසංහිතන්ති හෙතුසඤ්හිතං. තං පන එකංසතො යුත්තියුත්තං හොතීති ආහ – ‘‘කාරණනිස්සිත’’න්ති. ආවුතොතිආදීසු ආදිතො අභිමුඛං ඤාණගතියා විබන්ධනෙන ආවුතො, ආවරියෙන විසෙසතො ඤාණගතියා නිබන්ධනෙන නිවුතො, එවං ඔඵුටො පලිගුණ්ඨිතො. පරියොනද්ධොති සමන්තතො ඔනද්ධො ඡාදිතො. තෙනාහ ‘‘පලිවෙඨිතො’’ති.

467. 'ඔවුන්ගේ කිනම් වචනයක් උතුම් ද?' යනු ඒ චංකී ආදී මහාසාල බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ප්‍රකාශ කරනු ලබන විවිධ වචන අතුරින් කිනම් වචනයක් උතුම් ද යන්නයි. 'සෙය්‍යා' යනු ලිංග විපර්යාසයෙන් පවසන ලද්දකි. 'සම්මුතියෙන්' යනු නොඉක්මවන ලද යහපත් සීමාවන් ඇති ලෝක සම්මුතියෙනි. එබැවින් 'ලෝක ව්‍යවහාරයෙන්' යයි පවසන ලදී. 'මන්ත' යනු මන්ත (ප්‍රඥාව) නම් වූ ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් සලකා දැනගෙන යන්නයි. එබැවින් 'කිරා මැන බලා' යයි කියන ලදී. 'අර්ථසංහිත' යනු හේතු සහිත වූවකි. එය ඒකාන්තයෙන්ම යුක්ති සහගත වන බැවින් 'කරුණු ඇසුරු කළ' යයි පවසන ලදී. 'ආවුත' (වැසී පවතින) යනාදියේදී, මුල සිටම ඉදිරියෙහි ඥානයේ ගමන අවහිර කිරීමෙන් ආවුත (වැසුණු) නම් වේ. ආවරණයකින් විශේෂයෙන් ඥානයේ ගමන බන්ධනය කිරීමෙන් නිවුත (ආවරණය වූ) නම් වේ. මෙසේ වැසුණු, වෙළා ගන්නා ලද (ඕඵුට, පළිගුණ්ඨිත) වේ. 'පරියෝනද්ධ' යනු හාත්පසින්ම වෙළා ගන්නා ලද, වසන ලද යන්නයි. එබැවින් 'වට කරන ලද' යයි පවසන ලදී.

---

468. සචෙ එතං කාරණමත්ථීති ‘‘නිස්සට්ඨතිණකට්ඨුපාදානො අග්ගි ජලතී’’ති එතං කාරණං සචෙ අත්ථි යදි සියා, සො අපරො තිණකට්ඨුපාදානො අග්ගි යදි භවෙය්‍ය. සදොසො සාදීනවො සපරික්කිලෙසො. පරිසුද්ධොති උපක්කිලෙසාභාවෙන සබ්බසො සුද්ධො. ජාති ආදීනං අභාවෙනාති ජාතිපච්චයානං කම්මකිලෙසානං නිග්ගමෙන.

468. 'ඉදින් මෙයට කරුණක් පවතී නම්' යනු 'තණ හා දර නැමති උපාදාන රහිත වූ ගින්නක් දැල්වෙයි' යන මේ කරුණ ඉදින් පවතී නම්, ඉදින් එසේ වන්නේ නම්, තණ දර උපාදාන කොට ගත් ඒ අනෙක් ගින්නක් ඉදින් වන්නේ ද යන්නයි. 'සදෝස' යනු ආදීනව සහිත, කෙලෙස් සහිත යන්නයි. 'පරිසුද්ධ' යනු උපක්ලේෂයන් නොමැති බැවින් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම පිරිසිදු වූ බවයි. 'ජාති ආදියේ නොමැති බැවින්' යනු ජාතියට ප්‍රත්‍ය වූ කර්ම කෙලෙස් පහවීමෙනි.

---

469. න [Pg.207] නිච්චලා තිට්ඨන්තීති තත්ථ පක්ඛිපිතබ්බස්ස ලබ්භමානත්තා යථාපඤ්ඤත්තං හුත්වා නිච්චලා අකම්පියා න තිට්ඨන්ති. තං දොසං තං ඌනතාදොසං.

469. 'නිශ්චලව නොසිටිති' යනු එහි බහාලිය යුතු දෙය ලැබෙන බැවින්, පනවන ලද පරිදි නිශ්චලව, අකම්පිතව නොපවතිති. 'එම දෝෂය' යනු එම අඩුපාඩුව නැමති දෝෂයයි.

---

අඤ්ඤස්මිං අසතීති අත්ථභඤ්ජකමුසාවාදෙ අසති. සො හි අත්තනො සන්තකස්ස අදාතුකාමතාදිවසෙන පවත්තස්ස අකම්මපථප්පත්තස්ස මුසාවාදභාවස්ස විපරීතො අඤ්ඤො ඉධ අධිප්පෙතො. තථා හි ඉතරො යෙභුය්‍යෙන වළඤ්ජිතබ්බතො වොහරිතබ්බතො වළඤ්ජකමුසාවාදොති ආහ. න කදාචි මුසාවාදීති ද්වෙ කථා න කථෙන්ති. බාහිරකානං අනවජ්ජතපසම්මතායපි නිස්සිතොති වත්තුං ආහ ‘‘සීලවා තපනිස්සිතකො හොති’’ති. විවටමුඛා මන්තජ්ඣෙනමණ්ඩිතා සබ්බසො සජ්ඣායා හොන්ති, න ඉතරෙති ආහ ‘‘පබ්බජිතා නිච්චං සජ්ඣායන්තී’’ති.

'අන්‍ය වූවක් නොමැති කල්හි' යනු අර්ථය විනාශ කරන මුසාවාදයක් නොමැති කල්හි යන්නයි. මක්නිසාද යත්, තමා සතු දෙය දීමට අකමැති වීම ආදී වශයෙන් පවතින, අකර්මපථයට පත් වූ මුසාවාදී ස්වභාවයට වඩා වෙනස් වූ අන්‍ය දෙයක් මෙහි අදහස් කරන ලදී. එසේම අනෙක (වෙනත් මුසාවාදය) බොහෝ විට ව්‍යවහාර වන බැවින් 'ව්‍යවහාරික මුසාවාදය' යයි කියන ලදී. 'කිසි විටෙකත් මුසාවාදී නොවෙති' යනු දෙපිටකාටු කතා නොකියති යන්නයි. බාහිර අයගේ නිවැරදි තපසක් ලෙස සම්මත වූ දෙයෙහි පවා ඇලුනු බව පැවසීම සඳහා 'සීලවන්තයා තපස ඇසුරු කළේ වෙයි' යයි පවසන ලදී. විවෘත මුඛ ඇතිව, මන්ත්‍ර හැදෑරීමෙන් අලංකාර වූ ඔවුහු හැම අතින්ම සජ්ඣායනා කරන්නෝ වෙති, අන් අය එසේ නොවන බව දැක්වීමට 'පැවිද්දෝ නිරන්තරයෙන් සජ්ඣායනා කරති' යයි පවසන ලදී.

---

470. චිරං නික්ඛන්තොති නිග්ගතො හුත්වා චිරකාලෙ. න සබ්බසො පච්චක්ඛා හොන්ති සතිසම්මොහතො මග්ගානඤ්ච අඤ්ඤථා කරණතො. චිරායිතත්තන්ති ‘‘අයං මග්ගො’’ති කථනස්ස චිරායනං. විත්ථායිතත්තන්ති අසප්පටිභානං. තං පන සඋපමාහ දස්සෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං.

470. 'බොහෝ කලකට පෙර නික්මුණු' යනු නික්ම ගොස් බොහෝ කාලයක් ගත වූ යන්නයි. සිහිය මුළා වීමෙන් සහ මාර්ගයන් වෙනස් ලෙස ගැනීමෙන් (එය) සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවේ. 'පමා වූ බව' යනු 'මේ මාර්ගයයි' පැවසීමට පමා වීමයි. 'පැකිළුණු බව' යනු වැටහීමක් නොමැති වීමයි. එය උපමාවක් සහිතව දැක්වීම සඳහා 'යම් සේ' යනාදිය පවසන ලදී.

---

බලසම්පන්නොති කායබලෙන සමන්නාගතො. පමාණකතං කම්මං නාම පමාණකරානං රාගාදිකිලෙසානං අවික්ඛම්භිතත්තා ‘‘පමාණකතං කම්මං නාම කාමාවචර’’න්ති ආහ, තෙසං පන වික්ඛම්භිතත්තා වුත්තං ‘‘අප්පමාණකතං කම්මං නාම රූපාරූපාවචර’’න්ති. තත්ථාපි විසෙසතො අප්පමඤ්ඤාභාවනා සම්භවතීති ආහ ‘‘තෙසුපී’’තිආදි. නිරීහකත්තා යථා අප්පමාණසමඤ්ඤා ලබ්භති, තං දස්සෙතුං ‘‘පමාණං…පෙ… වුච්චතී’’ති ආහ. න ඔහීයති න තිට්ඨතීති කතූපචිතම්පි කාමාවචරකම්මං යථාධිගතෙ මහග්ගතජ්ඣානෙ අපරිහීනෙ තං අභිභවිත්වා ආසීදෙත්වා පස්සෙ ඔහීයකං කත්වා පටිසන්ධිං දාතුං සමත්ථභාවෙන න තිට්ඨති. ලග්ගිතුන්ති ආවරිතුං. ඨාතුන්ති පතිට්ඨාතුං. ඵරිත්වාති පටිප්ඵරිත්වා. පරියාදියිත්වාති තස්ස සාමත්ථියං ඛෙපෙත්වා. කම්මස්ස පරියාදියනං නාම විපාකුප්පාදබන්ධනමෙවාති ආහ – ‘‘තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘බලසම්පන්න’ යනු කාය බලයෙන් යුක්ත වූවකි. ‘ප්‍රමාණ කළ කර්මය’ (පමාණකතං කම්මං) යනු රාගාදී කෙලෙසුන් යටපත් නොකළ බැවින් ‘කාමාවචර කර්මය’ ට නමකි. එම කෙලෙසුන් යටපත් කළ බැවින් ‘අප්‍රමාණ කළ කර්මය’ (අප්පමාණකතං කම්මං) යනු රූපාවචර හා අරූපාවචර කර්මයන්ට නමකි. එහිදී ද විශේෂයෙන් අප්‍රමාණ භාවනාවන් (අප්පමඤ්ඤා) සිදුවන බැවින් ‘තේසුපි’ (ඔවුන් කෙරෙහි ද) යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. උත්සාහ රහිත බව නිසා කෙසේ නම් අප්‍රමාණ යන සාමාන්‍ය නාමය ලැබෙන්නේ දැයි පෙන්වා දීම පිණිස ‘ප්‍රමාණය...පෙ... කියනු ලැබේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘පසුපස නොයයි, නොසිටියි’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, මනාව රැස් කළ කාමාවචර කර්මය වුව ද, තමා ලැබූ මහග්ගත ධ්‍යානය පිරිහී නොමැති කල්හි, එම ධ්‍යානය විසින් එය යටපත් කොට, පහර දී, පසෙකට කර තබන බැවින්, ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දීමට සමත් තත්ත්වයක නොසිටින බවයි. ‘ලග්ගිතුං’ යනු වැළැක්වීමට ය. ‘ඨාතුං’ යනු පිහිටීමට ය. ‘ඵරිත්වා’ යනු ප්‍රතිප්‍රහාර දී ය. ‘පරියාදියිත්වා’ යනු එහි ශක්තිය ක්ෂය කොට ය. කර්මය ක්ෂය කිරීම යනු විපාකය ඉපදවීමේ බැඳීම නැති කිරීමම බැවින් ‘එහි විපාකය වළක්වා’ යැයි කියන ලදී. ඉතිරි කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

---

සුභසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

සුභ සූත්‍ර වර්ණනාවේ අර්ථ ප්‍රකාශනය මෙයින් අවසන් වේ.

---

10. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා

10. සංගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව

---

473. අභිප්පසන්නාති [Pg.208] අභිසමෙච්ච පසන්නා. තෙනාහ – ‘‘අවෙච්චප්පසාදවසෙන පසන්නා’’ති. බ්‍රාහ්මණී විගතමලමච්ඡෙරතාය ‘‘තුය්හං දෙය්‍යධම්මං රුච්චනකට්ඨානෙ දෙහී’’ති ආහ. මග්ගෙනෙව හිස්සා මච්ඡරියස්ස පහීනත්තා බුද්ධපක්ඛබ්‍රාහ්මණපක්ඛවසෙන උභතොපක්ඛිකා.

473. ‘අභිප්පසන්නා’ යනු අවබෝධයෙන් යුතුව පැහැදුණු බවයි. එබැවින් ‘අචල ප්‍රසාදය (අවේච්චප්පසාදය) මගින් පැහැදුණු’ යැයි කියන ලදී. එම බ්‍රාහ්මණිය මසුරු මලින් තොර වූ බැවින්, ‘ඔබගේ දානය කැමති තැනක දෙන්න’ යැයි පැවසුවාය. මාර්ග ඥානයෙන්ම ඇයගේ මසුරුකම ප්‍රහීණ වූ බැවින් ඇය බුදු පාර්ශ්වය හා බ්‍රාහ්මණ පාර්ශ්වය යන දෙපාර්ශ්වයටම අයත් වූවාය.

---

කිංසූති කින්ති පුච්ඡාවචනං. ඡෙත්වා අනාදියිත්වා විනාසෙත්වා. සුඛං සෙතීති චිත්තසන්තාපාභාවෙන සුඛෙන සුපති. න සොචතීති තතො එව සොකං නාම විනාසෙති. කොධන්ති කුජ්ඣනලක්ඛණං කොධං. ඡෙත්වා සමුච්ඡින්දිත්වා. සුඛං සෙතීති කොධපරිළාහෙන අපරිඩය්හමානත්තා සුඛං සුපති. කොධවිනාසෙන විනට්ඨදොමනස්සත්තා න සොචති. විසමූලස්සාති දුක්ඛවිපාකස්ස. මධුරග්ගස්සාති අක්කොසකස්ස පච්චක්කොසනෙන, පහාරකස්ස පටිප්පහරණෙන යං සුඛං උප්පජ්ජති, තං සන්ධායෙව ‘‘මධුරග්ගො’’ති වුත්තො. ඉමස්මිඤ්හි ඨානෙ පරියොසානං ‘‘අග්ග’’න්ති වුත්තං. අරියාති බුද්ධාදයො අරියා.

‘කිංසූ’ යනු කුමක්දැයි විමසන ප්‍රශ්න වචනයකි. ‘ඡෙත්වා’ යනු නොසලකා හැර හෝ විනාශ කර යන්නයි. ‘සුඛං සේති’ යනු සිතේ තැවුලක් නොමැති බැවින් සුවසේ නිදයි (වෙසෙයි). ‘න සෝචති’ යනු එමගින්ම ශෝකය විනාශ කරන බවයි. ‘කෝධං’ යනු කිපීමේ ලක්ෂණය ඇති ක්‍රෝධයයි. එය මුලිනුපුටා දැමීමෙන් ක්‍රෝධයේ දැවීමක් නොමැති බැවින් සුවසේ නිදයි. ක්‍රෝධය විනාශ වීමෙන් දොම්නස නැති වූ බැවින් ශෝක නොකරයි. ‘විසමූලස්ස’ යනු දුක් සහිත විපාක ඇත්තා වූ යන්නයි. ‘මධුරග්ගස්ස’ යනු තමාට ආක්‍රෝෂ කරන්නාට පෙරළා ආක්‍රෝෂ කිරීමෙන් හෝ පහර දෙන්නාට පෙරළා පහර දීමෙන් යම් සුවයක් උපදීද, එය අරමුණු කරගෙන ‘මධුරග්ග’ (මිහිරි අග්‍රය ඇති) යැයි කියන ලදී. මෙහිදී අවසානය ‘අග්ග’ ලෙස හඳුන්වන ලදී. ‘අරියා’ යනු බුදු පසේබුදු රහතන් වහන්සේලා ය.

---

පඤ්හං කථෙසීති බ්‍රාහ්මණො කිර චින්තෙසි – ‘‘සමණො ගොතමො ලොකපූජිතො, න සක්කා යං වා තං වා වත්වා සන්තජ්ජෙතුං, එකං සණ්හපඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති. සො එකං පුච්ඡාගාථං අභිසඞ්ඛරිත්වා ‘‘සචෙ අසුකස්ස නාම වධං රොචෙමීති වක්ඛති, යෙ තුය්හං න රුච්චන්ති, තෙ මාරෙතුකාමොසි, ලොකවධාය උප්පන්නො කිං තුය්හං සමණභාවෙනාති නිග්ගහෙස්සාමි. සචෙ න කස්සචි වධං රොචෙමීති වක්ඛති, අථ නං ත්වං රාගාදීනම්පි වධං න ඉච්ඡසි, තස්මා සමණො හුත්වා ආහිණ්ඩසීති නිග්ගණ්හිස්සාමීති ඉමං උභතොකොටිකං පඤ්හං පුට්ඨො සමණො ගොතමො නෙව ගිලිතුං න උග්ගිලිතුං සක්ඛිස්සතී’’ති එවං චින්තෙත්වා ඉමං පය්හං පුච්ඡි. තස්ස භගවා අජ්ඣාසයානුරූපං කථෙසි. සො පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරාධිතචිත්තො පබ්බජ්ජං යාචි. සත්ථා තං පබ්බාජෙසි, සො පබ්බජ්ජාකිච්චං මත්ථකං පාපෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘පබ්බජිත්වා අරහත්තං පත්තො’’ති.

"ප්‍රශ්නයක් විමසීය" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, එම බමුණා මෙසේ සිතූ බවයි: "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ලෝකයාගේ පූජනීයත්වයට පත් වූ උත්තමයෙකි. උන්වහන්සේට රිසි පරිදි යමක් පවසා බිය ගැන්විය නොහැකිය. එබැවින් මම ඉතා සියුම් ප්‍රශ්නයක් විමසන්නෙමි." හෙතෙම එක් ප්‍රශ්න ගාථාවක් පිළියෙළ කොට මෙසේ සිතුවේය: "ඉදින් උන්වහන්සේ 'මම අසවල් පුද්ගලයා මැරීම අනුමත කරමි' යි පවසන්නේ නම්, එවිට 'ඔබ තමන් අකමැති අය මරා දැමීමට කැමති කෙනෙකි; ඔබ ලෝකය විනාශ කිරීම පිණිස උපන් කෙනෙකි; එවන් ඔබට ඇති ශ්‍රමණ භාවයෙන් ඇති පලය කිමද?' කියා මම උන්වහන්සේට නිග්‍රහ කරමි. ඉදින් උන්වහන්සේ 'මම කිසිවෙකු මැරීම අනුමත නොකරමි' යි පවසන්නේ නම්, එවිට 'එසේ නම් ඔබ රාගාදී කෙලෙසුන් නැසීම පවා අකමැතිද? එසේ නම් කුමකට ශ්‍රමණයෙකු වී සැරිසරන්නේද?' කියා මම උන්වහන්සේට නිග්‍රහ කරමි. මෙසේ මෙම උභතෝකෝටික ප්‍රශ්නය ඇසූ විට ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට එය ගිලීමට හෝ බැහැර කිරීමට නොහැකි වනු ඇතැයි" සිතා ඔහු මෙම ප්‍රශ්නය ඇසුවේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ අදහසට අනුකූල වන අයුරින් පිළිතුරු දේශනා කළ සේක. ඔහු එම ප්‍රශ්න විසඳීමෙන් සතුටට පත් සිත් ඇත්තේ පැවිදි බව ඉල්ලා සිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුව පැවිදි කළ සේක. හෙතෙම පැවිදි බවේ පරමාර්ථය මුදුන් පමුණුවා ගත්තේය (අර්හත්වයට පත් විය). එහෙයින් "පැවිදි වී අර්හත්වයට පත් විය" යැයි පවසන ලදී.

---

අවභූතාති අධොභූතා. අධොභාවො සත්තානං අවඩ්ඪි අවමඞ්ගලන්ති ආහ – ‘‘අවඩ්ඪිභූතා අවමඞ්ගලභූතායෙවා’’ති. පරිභූතාති පරිභවප්පත්තා. විජ්ජමානානන්ති පාළියං අනාදරෙ සාමිවචනන්ති තදත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘විජ්ජමානෙසූ’’තිආහ. පකට්ඨං, පවඩ්ඪං වා ඤාණන්ති පඤ්ඤාණන්ති භගවතො ඤාණං විසෙසෙත්වා වුත්තං.

‘අවභූතා’ යනු පහත් වූ තත්ත්වයට පත් වූවන් ය. සත්ත්වයන්ගේ පහත් බව පිරිහීමක් හා අමංගල්‍යයක් බැවින් ‘පිරිහීමට පත් වූ හා අමංගල්‍යයට පත් වූ’ යැයි පවසන ලදී. ‘පරිභූතා’ යනු අවමානයට පත් වූවන් ය. ‘විජ්ජමානානං’ යනු පාළි පාඨයෙහි අනාදර සීමාර්ථයේ ෂෂ්ඨී විභක්තිය ගෙන ඇති බැවින් එහි අර්ථය පෙන්වීමට ‘පවතින කල්හි’ (විජ්ජමානේසු) යැයි කියන ලදී. ‘පකට්ඨං’ හෝ ‘පවඩ්ඪං’ ඥානය යනු ප්‍රඥාව හෙවත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥානය විශේෂ කොට දැක්වීමකි.

---

474. අභිජානිත්වාති [Pg.209] අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානිත්වා. වොසිතවොසානාති කතකරණීයතාය සබ්බසො පරිසොසිතනිට්ඨා. පාරමිසඞ්ඛාතන්ති පරමුක්කංසභාවතො පාරමීති සඞ්ඛාතං. තෙනාහ ‘‘සබ්බධම්මානං පාරභූත’’න්ති. බ්‍රහ්මචරියස්සාති සාසනබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතං. තෙනාහ ‘‘උප්පාදකා ජනකා’’ති. ‘‘ඉදමෙවං භවිස්සති ඉදමෙව’’න්ති තක්කනං තක්කො, සො එතස්ස අත්ථීති තක්කී. යස්මා සො තං තං වත්ථුං තථා තථා තක්කිත්වා ගණ්හති, තස්මා වුත්තං ‘‘තක්කගාහී’’ති. වීමංසනසීලො වීමංසී පච්චක්ඛභූතමත්ථං වීමංසනභූතාය පඤ්ඤාය කෙවලං වීමංසනතො. තෙනාහ ‘‘පඤ්ඤාචාරං චරාපෙත්වා එවංවාදී’’ති. යථාවුත්තතක්කීවීමංසීභාවෙන තක්කපරියාහතං වීමංසානුචරිතං සයංපටිභානං එවමෙතන්ති වත්වා.

‘අභිජානිත්වා’ යනු විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැනගෙන යන්නයි. ‘වෝසිතවෝසානා’ යනු කළ යුතු දේ නිම කළ බැවින් සියලු ආකාරයෙන් කෙළවරට පත් වූවන් ය. ‘පාරමිසංඛාතං’ යනු උතුම් බවට පැමිණි බැවින් ‘පාරමී’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘සකල ධර්මයන්ගේ පරතෙරට පත් වූ’ යැයි කියන ලදී. ‘බ්‍රහ්මචරියස්ස’ යනු ශාසනික බ්‍රහ්මචර්යාවේ ආරම්භයයි. එබැවින් ‘උත්පාදක වූ, ජනක වූ’ යැයි කියන ලදී. ‘මෙය මෙසේ වනු ඇත, මෙය මෙසේම වනු ඇත’ යැයි තර්ක කිරීම ‘තක්ක’ නම් වේ. එවැනි තර්කයක් ඇත්තේ ‘තක්කී’ නම් වේ. ඔහු ඒ ඒ කරුණු එලෙස එලෙස තර්කයෙන් ගන්නා බැවින් ‘තක්කගාහී’ යැයි කියන ලදී. විමසන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා ‘වීමංසී’ නම් වේ. ඔහු ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ අර්ථය විමසන සුලු ප්‍රඥාවෙන් පමණක් විමසන බැවින්, ‘ප්‍රඥා ගෝචරයෙහි හැසිරවීමට සලස්වා මෙසේ පවසන්නා’ යැයි කියන ලදී. ඉහත කී තර්ක කරන හා විමසන ස්වභාවය ඇති බැවින්, තර්කයෙන් විමසා බලා තමාගේම වැටහීමෙන් ‘මෙය මෙසේම ය’ යැයි පැවසීමයි.

---

485. අට්ඨිතපධානවතන්ති අඤ්ඤත්ථ කිස්මිඤ්චි පුග්ගලෙ අට්ඨිතපධානවතං අනඤ්ඤසාධාරණං භොතො ගොතමස්ස පධානං අහොසි. සප්පුරිසපධානවතං අහොසි සප්පුරිසපධානවතාධිගතානං එතාදිසානං අරහතං අච්ඡරියපුග්ගලානංයෙව ආවෙණිකපධානවතං අහොසි. අජානන්තොව පකාසෙතීති අයං පුච්ඡිතමත්ථං සයං පච්චක්ඛතො අජානන්තො එව කෙවලං සද්දං උප්පාදෙත්වාව පකාසෙසීති සඤ්ඤාය ආහ. අජානනභාවෙ සන්තෙති ඉමෙ අධිදෙවාති පච්චක්ඛතො ජානනෙ අසති. පණ්ඩිතෙන මනුස්සෙනාති ලොකවොහාරකුසලෙන මනුස්සෙන, ත්වං පන ලොකවොහාරෙපි අකුසලො. වචනත්ථඤ්හි අජානන්තො යං කිඤ්චි වදති. උච්චෙන සම්මතන්ති උච්චං සුපාකටං සබ්බසො තරුණදාරකෙහිපි සම්මතං. ඤාතමෙතං යදිදං අත්ථි දෙවාති. තෙනාහ ‘‘සුසුදාරකාපී’’තිආදි. දෙවාති උපපත්තිදෙවා. අධිදෙවා නාම සම්මුතිදෙවෙහි අධිකදෙවාති කත්වා, තදඤ්ඤෙ ච මනුස්සෙ අධිකභාවෙ කිමෙව වත්තබ්බං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

474. ‘අට්ඨිතපධානවතං’ යනු වෙනත් කිසිම පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි නොවූ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පමණක් සීමා වූ අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන වීර්යයයි. එය සත්පුරුෂයන්ගේ වීර්යයක් වූ අතර, එවැනි වීර්යයකින් උතුම් බවට පත් වූ රහතන් වහන්සේලා වැනි ආශ්චර්යමත් පුද්ගලයන්ටම ආවේණික වූ වීර්යයකි. ‘නොදැනම ප්‍රකාශ කරයි’ යන්නෙන් අදහස් කළේ, විමසූ කරුණ තමා ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම නොදැන, හුදෙක් වචන ශබ්ද කිරීමෙන් පමණක් ප්‍රකාශ කරයි යන අදහසිනි. දෙවිවරුන් සිටින බව ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම නොදන්නා කල්හි ‘මොවුහු අධිදේවතාවෝ ය’ යැයි කීම ගැන පණ්ඩිත වූ මිනිසෙකු විසින්, එනම් ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ මිනිසෙකු විසින් පවසනු ලබන දෙයකි. එහෙත් ඔබ ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි ද අදක්ෂයෙකි. වචනයෙහි අර්ථය නොදැන ඔබ යමක් පවසයි. ‘උච්චේන සම්මතං’ යනු ඉතා ප්‍රකට වූ, කුඩා දරුවන් පවා පිළිගන්නා කරුණකි. ‘දෙවියන් සිටින බව දන්නා ලද්දකි’ යන්න ඒ නිසාම ‘කුඩා දරුවන් පවා’ යනාදියෙන් කියන ලදී. ‘දේවා’ යනු උප්පත්ති දේවතාවෝ ය. ‘අධිදේවා’ යනු සම්මුති දේවතාවන්ට වඩා ඉහළ දෙවිවරුන් යැයි ගත් විට, අන් මිනිසුන්ට වඩා උසස් බව ගැන කවර කතා ද? ඉතිරි කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

---

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

485. පපඤ්චසූදනී නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි

---

සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

සංගාරව සූත්‍ර වර්ණනාවේ අර්ථ ප්‍රකාශනය මෙයින් අවසන් වේ.

---

නිට්ඨිතා ච බ්‍රාහ්මණවග්ගවණ්ණනා.

බ්‍රාහ්මණ වග්ග වර්ණනාව ද නිම විය.

---

මජ්ඣිමපණ්ණාසටීකා සමත්තා.

මජ්ඣිම පණ්ණාස ටීකාව මෙයින් අවසන් වේ.