නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ထိုမြတ်စွာဘုရား၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော ဘုရား၊ အလုံးစုံသောတရားတို့ကို ကိုယ်တိုင်မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော ဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

මජ්ඣිමනිකායෙ

မဇ္ဈိမနိကာယ်၌

මජ්ඣිමපණ්ණාසටීකා

မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသဋီကာ

1. ගහපතිවග්ගො

၁. ဂဟပတိဝဂ်

1. කන්දරකසුත්තවණ්ණනා

၁. ကန္ဒရကသုတ်အဖွင့်

1. ආරාමපොක්ඛරණීආදීසූති [Pg.1] ආරාමපොක්ඛරණීඋය්‍යානචෙතියට්ඨානාදීසු. උස්සන්නාති බහුලා. අසොකකණිකාරකොවිළාරකුම්භීරාජරුක්ඛෙහි සම්මිස්සතාය තං චම්පකවනං නීලාදිපඤ්චවණ්ණකුසුමපටිමණ්ඩිතන්ති දට්ඨබ්බං, න චම්පකරුක්ඛානංයෙව නීලාදිපඤ්චවණ්ණකුසුමතායාති වදන්ති. භගවා කුසුමගන්ධසුගන්ධෙ චම්පකවනෙ විහරතීති ඉමිනා න මාපනකාලෙ එව තස්මිං නගරෙ චම්පකරුක්ඛා උස්සන්නා, අථ ඛො අපරභාගෙපීති දස්සෙති. ‘‘පඤ්චසතමත්තෙහි අඩ්ඪතෙළසෙහී’’ති එවං අදස්සිතපරිච්ඡෙදෙන. හත්ථිනො චාරෙති සික්ඛාපෙතීති හත්ථාචරියො හත්ථීනං සික්ඛාපකො, තස්ස පුත්තොති ආහ ‘‘හත්ථාචරියස්ස පුත්තො’’ති. තදා භගවා තෙසං පසාදජනනත්ථං අත්තනො බුද්ධානුභාවං අනිගුහිත්වාව නිසින්නොති දස්සෙන්තො ‘‘ඡබ්බණ්ණානං ඝනබුද්ධරස්මීන’’න්තිආදිමාහ. භගවතො චෙව ගාරවෙනාති භගවතො ගරුභාවෙන, භගවති ගාරවෙනාති වා පාඨො.

၁. “အာရာမပေါက္ခရဏီအာဒီသု” ဟူသည်မှာ အရံ၊ ရေကန်၊ ဥယျာဉ်၊ စေတီဌာန စသည်တို့၌ ဖြစ်သည်။ “ဥဿန္နာ” ဟူသည်မှာ များပြားကုန်သည်။ သောက၊ ကဏိကာရ (မဟာလှေကား/ကံကော်)၊ ကောဝိဠာရ (ပန်းလဲပွင့်)၊ ကုမ္ဘီ (ပြာချီ)၊ ရာဇရုက္ခ (ပုန်းညက်) စသော သစ်ပင်တို့နှင့် ရောနှောနေသောကြောင့် ထိုစံပယ်တော (စမ္ပာပန်းတော) သည် ညိုသောပန်း စသည်ဖြင့် ငါးပါးသော အဆင်းရှိသော ပန်းတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏၊ စံပယ်ပင်တို့၏သာလျှင် ငါးပါးသော အဆင်းရှိသော ပန်းရှိသည်မဟုတ်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ပန်းရနံ့ဖြင့် မွှေးကြိုင်လှသော စမ္ပာပန်းတော၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူသည် ဟူသော ဤစကားဖြင့် မြို့ကို တည်ဆောက်စဉ်အခါ၌သာ ထိုမြို့၌ စမ္ပာပင်တို့ များပြားသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား နောက်အခါ၌လည်း များပြားသည်ကို ပြတော်မူ၏။ “ပဉ္စသတမတ္တေဟိ အဍ္ဎတေဠသေဟိ” ဟူ၍ ဤသို့ အပိုင်းအခြားကို မပြခြင်းအားဖြင့် (ဆိုအပ်၏)။ ဆင်တို့ကို ကျင့်စေတတ် သင်ပေးတတ်သောကြောင့် “ဟတ္ထာစရိယ” မည်၏၊ ဆင်သင်ဆရာ ဖြစ်၏၊ ထိုသူ၏ သားဖြစ်သောကြောင့် “ဟတ္ထာစရိယဿ ပုတ္တော (ဆင်ဆရာ၏ သား)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစဉ်အခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် သူတို့၏ ကြည်ညိုခြင်းကို ဖြစ်စေရန် မိမိ၏ ဗုဒ္ဓအာနုဘော်ကို မဖုံးကွယ်ဘဲ ထိုင်တော်မူနေသည်ကို ပြလိုသဖြင့် “ဆဗ္ဗဏ္ဏာနံ ဃနဗုဒ္ဓရသ္မီနံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “ဘဂဝတော စေဝ ဂါရဝေန” ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားအား ရိုသေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်၊ သို့မဟုတ် “ဘဂဝတိ ဂါရဝေန” ဟုလည်း ဖတ်ရ၏။

නිච්චං න හොතීති අභිණ්හං න හොති, කදාචිදෙව හොතීති අත්ථො. අභිණ්හනිච්චතා හි ඉධ අධිප්පෙතා, න කූටට්ඨනිච්චතා. ලොකෙ කිඤ්චි විම්හයාවහං දිස්වා හත්ථවිකාරම්පි කරොන්ති, අඞ්ගුලිං වා ඵොටයන්ති, තං සන්ධාය වුත්තං [Pg.2] ‘‘අච්ඡරං පහරිතුං යුත්ත’’න්ති. අභූතපුබ්බං භූතන්ති අයං නිරුත්තිනයො යෙභුය්‍යෙන උපාදාය රුළ්හීවසෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බො. තථා හි පාළියං ‘‘යෙපි තෙ, භො ගොතම, අහෙසුං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදි වුත්තං, කිඤ්චි අකත්තබ්බම්පි කරියමානං දුක්කරභාවෙන විම්හයාවහං හොති, තථා කිඤ්චි කත්තබ්බං, පුරිමං ගරහච්ඡරියං, පච්ඡිමං පසංසච්ඡරියං, තදුභයං සුත්තපදසො දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං.

“နိစ္စံ န ဟောတိ” ဟူသည်မှာ အမြဲမပြတ် မဖြစ်၊ တစ်ခါတစ်ရံသာ ဖြစ်တတ်သည်ဟူသော အနက်တည်း။ အကြောင်းမူကား ဤနေရာ၌ အမြဲမပြတ် ဖြစ်ခြင်းတည်းဟူသော “အဘိဏှနိစ္စတာ” ကိုသာ အလိုရှိအပ်၏၊ တည်တံ့ခိုင်မြဲသော “ကူဋဋ္ဌနိစ္စတာ” ကို အလိုရှိသည်မဟုတ်။ လောက၌ ထူးဆန်းအံ့ဩဖွယ် တစ်ခုခုကို မြင်၍ လက်ဟန်ခြေဟန် ပြုလုပ်ခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ လက်ဖျစ်တီးခြင်းသော်လည်းကောင်း ပြုတတ်ကြ၏၊ ထိုသို့ ပြုခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ “အစ္ဆရံ ပဟရိတုံ ယုတ္တံ (လက်ဖျစ်တီးထိုက်၏)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “အဘူတပုဗ္ဗံ ဘူတံ (ရှေးက မဖြစ်ဖူးသည် ဖြစ်လာ၏)” ဟူသော ဤစကားနည်း (နိရုတ္တိနယ) သည် များသောအားဖြင့် မှီတွဲလျက် ရူဠှီ (ဝေါဟာရသုံး) အားဖြင့် ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ပါဠိတော်၌ “ယေပိ တေ၊ ဘော ဂေါတမ၊ အဟေသုံ အတီတမဒ္ဓါနံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏၊ မပြုသင့်သည်ကို ပြုအပ်သော်လည်း ခဲယဉ်းသော အဖြစ်ကြောင့် အံ့ဩဖွယ် ဖြစ်၏၊ ထို့အတူ ပြုထိုက်သည်ကို ပြုအပ်သော်လည်း အံ့ဩဖွယ် ဖြစ်၏၊ ရှေးဦးစွာသော အံ့ဩဖွယ်သည် ကဲ့ရဲ့ဖွယ် အံ့ဩဖွယ် (ဂရဟစ္ဆရိယ) ဖြစ်၍၊ နောက်ဖြစ်သော အံ့ဩဖွယ်သည် ချီးမွမ်းဖွယ် အံ့ဩဖွယ် (ပသံသစ္ဆရိယ) ဖြစ်၏၊ ထိုနှစ်ပါးလုံးကို သုတ်ပုဒ်အလိုက် ပြခြင်းငှာ “တတ္ထ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

සම්මා පටිපාදිතොති සම්මාපටිපදායං ඨපිතො. එසා පටිපදා පරමාති එතපරමං, භාවනපුංසකනිද්දෙසොයං යථා ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්තී’’ති (අ. නි. 4.70). අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – භගවා භික්ඛුසඞ්ඝො පටිපදාය තුම්හෙහි පටිපාදිතො, අතීතෙපි කාලෙ බුද්ධා එතපරමංයෙව භික්ඛුසඞ්ඝං සම්මා පටිපාදෙසුං, අනාගතෙපි කාලෙ එතපරමංයෙව භික්ඛුසඞ්ඝං සම්මා පටිපාදෙස්සන්තීති පරිබ්බාජකො නයග්ගාහෙන දිට්ඨෙන අදිට්ඨං අනුමිනන්තො සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං සාසනෙ සඞ්ඝසුප්පටිපත්තිං මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණං විය සමසමං කත්වා දස්සෙති, එවං දස්සෙන්තො ච තෙසං සුධම්මතඤ්ච තථා දස්සෙති එවාති වෙදිතබ්බො, බුද්ධසුබුද්ධතා පන නෙසං සරූපෙනෙව දස්සිතාති. න ඉතො භිය්‍යොති ඉමිනා පාළියං එතපරමංයෙවාති අවධාරණෙන නිවත්තිතං දස්සෙති සීලපදට්ඨානත්තා සමාධිස්ස, සමාධිපදට්ඨානත්තා ච පඤ්ඤාය සීලෙපි ච අභිසමාචාරිකපුබ්බකත්තා ආදිබ්‍රහ්මචරියකස්ස වුත්තං ‘‘ආභිසමාචාරිකවත්තං ආදිං කත්වා’’ති.

“သမ္မာ ပဋိပါဒိတော” ဟူသည်မှာ ကောင်းသော အကျင့် (သမ္မာပဋိပတ်) ၌ တည်စေအပ်၏။ “ဧသာ ပဋိပဒါ ပရမာ” ဟူသည်မှာ ဤအကျင့်သည် အလွန်မြတ်၏ ဟူသောအနက်ကြောင့် “ဧတပရမံ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤသည်ကား “ဝိသမံ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဝတ္တန္တိ” ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသ တည်း။ ဤ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား— မြတ်စွာဘုရား၊ အရှင်ဘုရားတို့သည် ဘိက္ခုသံဃာကို အကျင့်ကောင်း၌ တည်စေအပ်ပါပြီ၊ အတိတ်ကာလ၌လည်း မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဤအလွန်မြတ်သော အကျင့်၌သာလျှင် ဘိက္ခုသံဃာကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်စေတော်မူခဲ့ကြကုန်ပြီ၊ အနာဂတ်ကာလ၌လည်း ဤအလွန်မြတ်သော အကျင့်၌သာလျှင် ဘိက္ခုသံဃာကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်စေတော်မူကြလတ္တံ့ ဟု ပရဗိုဇ်သည် နည်းလမ်းယူခြင်း (နယဂ္ဂါဟ) ဖြင့် မိမိမျက်မှောက် တွေ့မြင်အပ်သော အရာအားဖြင့် မမြင်အပ်သော အရာကို မှန်းဆလျက် ခပ်သိမ်းသော ဘုရားရှင်တို့၏ သာသနာ၌ သံဃာတော်တို့၏ ကောင်းစွာ ကျင့်ခြင်း (သုပဋိပတ္တိ) ကို အလယ်၌ ခွဲထားသော ရွှေစင်ကဲ့သို့ တညီတညွတ်တည်း ပြု၍ ပြ၏၊ ဤသို့ ပြသည်ရှိသော် ထိုဘုရားရှင်တို့၏ တရားကောင်းသော အဖြစ်ကိုလည်း ပြတော်မူ၏ဟု သိအပ်၏၊ ဘုရားရှင်တို့၏ ကောင်းစွာ သိမြင်တော်မူသော အဖြစ် (ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတာ) ကိုမူကား ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သဘောအားဖြင့်သာ ပြတော်မူအပ်၏။ “န ဣတော ဘိယျော” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပါဠိတော်၌ “ဧတပရမံယေဝ” ဟူသော ကန့်သတ်ချက် (အဝဓာရဏ) ဖြင့် ပယ်မြစ်အပ်သည်ကို ပြ၏။ အကြောင်းမူကား သီလသည် သမာဓိ၏ နီးကပ်သောအကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သမာဓိသည် ပညာ၏ နီးကပ်သောအကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သီလ၌လည်း အာဘိသမာစာရိက သီလသည် အာဒိဗြဟ္မစရိယ သီလ၏ ရှေ့သွားဖြစ်သောကြောင့် “အာဘိသမာစာရိကဝတ်ကို အစပြု၍” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

2. පුච්ඡානුසන්ධිආදීසු අනන්තොගධත්තා ‘‘පාටිඑක්කො අනුසන්ධී’’ති වත්වා තමෙවත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘භගවා කිරා’’තිආදි වුත්තං. උපසන්තකාරණන්ති උපසන්තභාවකාරණං. තඤ්හි අරියානංයෙව විසයො, තත්ථාපි ච බුද්ධානං එව අනවසෙසතො විසයොති ඉමමත්ථං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච දස්සෙතුං න හි ත්වන්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඤාතත්ථචරියා කාකජාතකාදිවසෙන වෙදිතබ්බා, ලොකත්ථචරියා තංතංපාරමිපූරණවසෙන, බුද්ධත්ථචරියා මහාබොධිජාතකාදිවසෙන. අච්ඡරියං භො ගොතමාතිආදිනා කන්දරකෙන කතං පසාදපවෙදනං දස්සෙති.

၂. အမေး အဆက်အစပ် (ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ) စသည်တို့၌ မပါဝင်သောကြောင့် “သီးခြား အဆက်အစပ် (ပါဋိယေက္က အနုသန္ဓိ)” ဟု ဆိုပြီးလျှင် ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစေရန် “မြတ်စွာဘုရားသည်ကား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “ဥပသန္တကာရဏံ” ဟူသည်မှာ ငြိမ်းအေးသော အဖြစ်၏ အကြောင်းတည်း။ အကြောင်းမူကား ထိုငြိမ်းအေးခြင်းသည် အရိယာတို့၏သာ လောကုတ္တရာအာရုံ (ဝိသယ) ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ ဖြစ်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားတို့၏သာလျှင် အကြွင်းမဲ့ အာရုံဖြစ်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ဆန့်ကျင်ဘက် အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လိုက်လျောညီထွေ အားဖြင့်လည်းကောင်း ပြခြင်းငှာ “န ဟိ တွံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထို၌ ဆွေမျိုးတို့၏ အကျိုးကို ဆောင်ခြင်း (ဉာတတ္ထစရိယာ) ကို ကာကဇာတ် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏၊ လောက၏ အကျိုးကို ဆောင်ခြင်း (လောကတ္ထစရိယာ) ကို ထိုထို ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်၊ ဘုရားအဖြစ်၏ အကျိုးကို ဆောင်ခြင်း (ဗုဒ္ဓတ္ထစရိယာ) ကို မဟာဗောဓိဇာတ် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ “အစ္ဆရိယံ ဘော ဂေါတမ” စသည်ဖြင့် ကန္ဒရက ပြုအပ်သော ကြည်ညိုကြောင်း လျှောက်ထားခြင်းကို ပြတော်မူ၏။

යෙපි තෙතිආදිනා තෙන වුත්තමත්ථං පච්චනුභාසන්තෙන භගවතා සම්පටිච්ඡිතන්ති චරිතත්තා ආහ – ‘‘සන්ති හි කන්දරකාති අයම්පි පාටියෙක්කො අනුසන්ධී’’ති[Pg.3]. යො හි කන්දරකෙන භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උපසන්තභාවො කිත්තිතො, තං විභජිත්වා දස්සෙන්තොපි තෙන අපුච්ඡිතොයෙව අත්තනො අජ්ඣාසයෙන භගවා ‘‘සන්ති හී’’තිආදිනා දෙසනං ආරභි. තෙනාහ ‘‘භගවතො කිර එතදහොසී’’ තිආදි. කප්පෙත්වාති අඤ්ඤථා සන්තමෙව අත්තානං අඤ්ඤථා විධාය. පකප්පෙත්වාති සනිදස්සනවසෙන ගහෙත්වා. තෙනාහ ‘‘කුහකභාවෙනා’’තිආදි. පටිපදං පූරයමානාති කාමං අවිසෙසෙන සෙක්ඛා වුච්චන්ති, තෙ පන අධිගතමග්ගවසෙන ‘‘පූරයමානා’’ති න වත්තබ්බා කිච්චස්ස නිට්ඨිතත්තා. මග්ගො හි එකචිත්තක්ඛණිකොති ආහ ‘‘උපරිමග්ගස්ස විපස්සනාය උපසන්තා’’ති. ඉතො මුත්තාති මග්ගෙනාගතූපසමතො මුත්තා. කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙ සන්ධාය වදති. තෙනාහ ‘‘චතූහි සතිපට්ඨානෙහි උපසන්තා’’ති.

“ယေပိ တေ” စသည်ဖြင့် ထိုသူပြောသော စကား၏ အနက်ကို အဖန်ဖန် မိန့်တော်မူလျက် မြတ်စွာဘုရားသည် လက်ခံတော်မူသည်ကို ကျင့်သုံးတော်မူသောကြောင့် “သန္တိ ဟိ ကန္ဒရက” ဟူသော ဤစကားသည်လည်း သီးခြား အဆက်အစပ် (ပါဋိယေက္က အနုသန္ဓိ) ပင် ဖြစ်သည်ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အကြောင်းမူကား ကန္ဒရကသည် ဘိက္ခုသံဃာ၏ ငြိမ်းအေးသော အဖြစ်ကို ချီးမွမ်းပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော် ထိုအဖြစ်ကို ခွဲခြား၍ ပြတော်မူလိုသော မြတ်စွာဘုရားသည် ကန္ဒရက မမေးအပ်ဘဲလျက် မိမိ၏ အလိုတော်အလျောက် “သန္တိ ဟိ” စသည်ဖြင့် ဒေသနာတော်ကို စတင်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “မြတ်စွာဘုရားအား ဤသို့သော အကြံဖြစ်တော်မူ၏” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “ကပ္ပေတွာ” ဟူသည်မှာ တခြားတစ်ပါးသော သဘောရှိသော မိမိကိုယ်ကို တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ပြု၍။ “ပကပ္ပေတွာ” ဟူသည်မှာ သာဓက သက်သေနှင့်တကွ ယူ၍။ ထို့ကြောင့် “စဉ်းလဲသော အဖြစ်ဖြင့်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “ပဋိပဒံ ပူရယမာနာ” ဟူသည်မှာ စင်စစ်အားဖြင့် အထူးမပြုဘဲ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလို၏၊ သို့သော် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ရရှိပြီးသော မဂ်၏ အစွမ်းဖြင့် ကိစ္စပြီးဆုံးသွားသောကြောင့် “ဖြည့်ကျင့်ဆဲ” ဟု မဆိုထိုက်ကုန်။ အကြောင်းမူကား မဂ်သည် တစ်စိတ်ခဏသာ ဖြစ်သောကြောင့် “အထက်မဂ်၏ ဝိပဿနာဖြင့် ငြိမ်းအေးကုန်သော” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ဣတော မုတ္တာ” ဟူသည်မှာ မဂ်ဖြင့် ရောက်အပ်သော ငြိမ်းအေးခြင်းမှ လွတ်ကင်းကုန်သော။ ကလျာဏပုထုဇဉ်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ဖြင့် ငြိမ်းအေးကုန်သော” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

සතතසීලාති අවිච්ඡින්නසීලා. සාතිසයො හි එතෙසං සීලස්ස අඛණ්ඩාදිභාවො. සුපරිසුද්ධසීලතාවසෙන සන්තතා වුත්ති එතෙසන්ති සන්තතවුත්තිනොති ආහ ‘‘තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. එවං සීලවුත්තිවසෙන ‘‘සන්තතවුත්තිනො’’ති පදස්ස අත්ථං වත්වා ඉදානි ජීවිතවුත්තිවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘සන්තතජීවිකාවාති අත්ථො’’ති ආහ. සාසනස්ස ජීවිතවුත්ති සීලසන්නිස්සිතා එවාති ආහ ‘‘තස්මි’’න්තිආදි.

“သတတသီလာ” ဟူသည်မှာ မပြတ်သော သီလ ရှိကုန်သော။ ထိုသူတို့၏ သီလ၏ မပျက်စီးခြင်း (အခဏ္ဍစသည်) သဘောသည် အလွန်ထူးကဲလှ၏။ လွန်စွာ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော သီလရှိသော အစွမ်းဖြင့် ထိုသူတို့အား အစဉ်မပြတ်သော အလေ့ရှိသောကြောင့် “သန္တတဝုတ္တိနော” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “(ထိုသတတသီလာဟူသော ပုဒ်၏) ဝေဝုစ်ပုဒ်တည်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ သီလအလေ့အကျင့်၏ အစွမ်းဖြင့် “သန္တတဝုတ္တိနော” ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို မိန့်ဆိုပြီး၍ ယခုအခါ အသက်မွေးမှု အစွမ်းဖြင့် ပြလိုသဖြင့် “အစဉ်မပြတ်သော အသက်မွေးခြင်း ရှိကုန်သည်ဟူသော အနက်တည်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သာသနာတော်၌ အသက်ရှင်ခြင်းသည် သီလကို မှီ၍သာ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “တသ္မိံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

නිපයති විසොසෙති රාගාදිසංකිලෙසං, තතො වා අත්තානං නිපාතීති නිපකො, පඤ්ඤවා. තෙනාහ ‘‘පඤ්ඤවන්තො’’ති. පඤ්ඤාය ඨත්වා ජීවිකාකප්පනං නාම බුද්ධපටිකුට්ඨමිච්ඡාජීවං පහාය සම්මාජීවෙන ජීවනන්ති තං දස්සෙන්තො ‘‘යථා එකච්චො’’තිආදිමාහ. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.14) තංසංවණ්ණනායඤ්ච (විසුද්ධි. මහාටී. 1.14) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. රථවිනීතපටිපදාදයො තෙසු තෙසු සුත්තෙසු වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. ඉතො අඤ්ඤත්ථ මහාගොපාලකසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.346 ආදයො) ලොකුත්තරසතිපට්ඨානා කථිතාති ආහ – ‘‘ඉධ පන ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා සතිපට්ඨානා කථිතා’’ති, සතිපට්ඨානසුත්තෙපි (දී. නි. 2.373-374; ම. නි. 1.106 ආදයො) වොමිස්සකාව කථිතාති. එත්තකෙනාති එත්තකාය දෙසනාය.

ရာဂစသော ကိလေသာညစ်ညူးမှုကို ညှိုးခြောက်စေတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုကိလေသာမှ မိမိကိုယ်ကို နှိမ့်ချတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် နိပက (ပညာရှိ) မည်၏၊ ပညာရှိသောသူ။ ထို့ကြောင့် "ပညာရှိသောသူတို့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပညာ၌ တည်၍ အသက်မွေးမှုကို ပြုခြင်းဟူသည် မြတ်စွာဘုရား ကဲ့ရဲ့တော်မူအပ်သော မိစ္ဆာဇီဝကို ပယ်၍ သမ္မာအာဇီဝဖြင့် အသက်မွေးခြင်း ဖြစ်သည်ဟူသော ထိုအဓိပ္ပာယ်ကို ပြလိုသဖြင့် "အချို့သောသူသည်" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထို၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်နှင့် ယင်း၏ မဟာဋီကာတို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ရထဝိနီတ ကျင့်စဉ် အစရှိသည်တို့ကို ထိုထိုသုတ်တို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ဤမှတစ်ပါးသော မဟာဂေါပါလကသုတ် အစရှိသည်တို့၌ လောကုတ္တရာသတိပဋ္ဌာန်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် "ဤသုတ်၌မူကား လောကီလောကုတ္တရာ ရောပြွမ်းလျက်ရှိသော သတိပဋ္ဌာန်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ သတိပဋ္ဌာန်သုတ်၌လည်း ရောပြွမ်း၍သာ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ "ဤမျှလောက်သော" ဟူသည် ဤမျှလောက်သော ဒေသနာတော်ဖြင့် ဟူလို။

3. කාරකභාවන්ති [Pg.4] පටිපත්තියං පටිපජ්ජනකභාවං. මයම්පි නාම ගිහී බහුකිච්චා සමානා කාලෙන කාලං සතිපට්ඨානෙසු සුප්පතිට්ඨිතචිත්තා විහරාම, කිමඞ්ගං පන විවෙකවාසිනොති අත්තනො කාරකභාවං පවෙදෙන්තො එවං භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච උක්ඛිපති. තෙනාහ ‘‘අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො’’තිආදි. නානාරම්මණෙසු අපරාපරං උප්පජ්ජමානානං රාගාදිකිලෙසානං ඝනජටිතසඞ්ඛාතාකාරෙන පවත්ති කිලෙසගහනෙන ගහනතා, තෙනාහ ‘‘අන්තො ජටා බහි ජටා, ජටාය ජටිතා පජා’’ති (සං. නි. 1.23, 192). මනුස්සානං අජ්ඣාසයගහණෙන සාඨෙය්‍යම්පීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කසටසාඨෙය්‍යෙසුපි එසෙව නයො’’ති. යථා සප්පිමධුඵාණිතාදීසු කචවරභාවො, සො කසටොති වුච්චති, එවං සන්තානෙ අපරිසුද්ධො සංකිලෙසභාවො කසටන්ති ආහ ‘‘අපරිසුද්ධට්ඨෙන කසටතා’’ති. අත්තනි අසන්තගුණසම්භාවනං කෙරාටියට්ඨො. ජානාතීති ‘‘ඉදං අහිතං න සෙවිතබ්බං, ඉදං හිතං සෙවිතබ්බ’’න්ති විචාරෙති දෙසෙති. විචාරණත්ථොපි හි හොති ජානාති-සද්දො යථා ‘‘ආයස්මා ජානාතී’’ති. සබ්බාපි…පෙ… අධිප්පෙතා ‘‘පසුපාලකා’’තිආදීසු විය. ඉධ අන්තර-සද්දො ‘‘විජ්ජන්තරිකායා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.149) විය ඛණත්ථොති ආහ ‘‘යත්තකෙන ඛණෙනා’’ති. තෙනාති හත්ථිනා. තානීති සාඨෙය්‍යාදීනි.

၃. "ပြုလုပ်သူ၏အဖြစ်" ဟူသည် ကျင့်ဝတ်၌ ကျင့်ဆောင်သူ၏ အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ငါတို့သည်လည်း လူဝတ်ကြောင် ဖြစ်လျက် အမှုကိစ္စများသော်လည်း အခါအားလျော်စွာ သတိပဋ္ဌာန်တရားတို့၌ ကောင်းစွာတည်သော စိတ်ရှိကြကုန်လျက် နေကြပါကုန်၏၊ ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ နေထိုင်ကြသော ရဟန်းတို့၌မူကား ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း" ဟု မိမိ၏ ပြုလုပ်သူ (တရားအားထုတ်သူ) အဖြစ်ကို သိစေလျက် ဤသို့ ရဟန်းသံဃာကိုလည်း မြှောက်ပင့််ပေး၏။ ထို့ကြောင့် "ဤ၌ ဤအဓိပ္ပာယ်ရှိ၏" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အာရုံအမျိုးမျိုးတို့၌ အဖန်ဖန် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ရာဂစသော ကိလေသာတို့၏ ထူထပ်စွာ ရှုပ်ထွေးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ကိလေသာတောအုပ်ကြောင့် ပိတ်ဆို့ရှုပ်ထွေးခြင်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "အတွင်းလည်း ရှုပ်ထွေး၊ အပြင်လည်း ရှုပ်ထွေး၊ သတ္တဝါအပေါင်းသည် ရှုပ်ထွေးမှုဖြင့် ရှုပ်ထွေးနေ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ လူတို့၏ အလိုဆန္ဒကို ဖမ်းယူခြင်းဖြင့် စဉ်းလဲခြင်းကိုလည်း ပြလိုသဖြင့် "ကသဋ (အမှိုက်သဖွယ်ဖြစ်ခြင်း)၊ သာဌေယျ (လှည့်ပတ်စဉ်းလဲခြင်း) တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထောပတ်၊ ပျားရည်၊ တင်လဲ အစရှိသည်တို့၌ အညစ်အကြေးအမှိုက်ကို "ကသဋ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စိတ်အစဉ်၌ မစင်ကြယ်သော ကိလေသာအညစ်အကြေးကိုလည်း "ကသဋ" ဟု ဆိုအပ်သဖြင့် "မစင်ကြယ်သော အနက်ကြောင့် ကသဋ ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မိမိ၌ မရှိသော ဂုဏ်ကို ဖြစ်စေခြင်းသည် လှည့်ပတ်ခြင်း (ကေရာဋိယ) ၏ အနက်တည်း။ "သိ၏" ဟူသည် "ဤမကောင်းကျိုးကို မမှီဝဲအပ်၊ ဤကောင်းကျိုးကို မှီဝဲအပ်၏" ဟု ဆင်ခြင်၏၊ ဟောကြား၏။ "ရှင်ကြီး သိတော်မူပါ၏" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ "သိ၏" ဟူသော သဒ္ဒါသည် ဆင်ခြင်ခြင်း အနက်၌လည်း ရှိ၏။ "နွားကျောင်းသား" စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ အလုံးစုံကိုလည်း...ပ... အလိုရှိအပ်၏။ ဤ၌ "အန္တရ" သဒ္ဒါသည် "ဝိဇ္ဇန္တရိကာယ" အစရှိသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ခဏ (အချိန်အခိုက်အတန့်) အနက်ကို ဟော၏၊ ထို့ကြောင့် "ဤမျှလောက်သော အခိုက်အတန့်ဖြင့်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ထိုသူဖြင့်" ဟူသည် ဆင်ဖြင့်။ "ထိုအရာတို့ကို" ဟူသည် စဉ်းလဲမှု အစရှိသည်တို့ကို။

අත්ථතො කායචිත්තුජුකතාපටිපක්ඛභූතාව ලොභසහගතචිත්තුප්පාදස්ස පවත්තිආකාරවිසෙසාති තානි පවත්තිආකාරෙන දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යස්සාති පාණභූතස්ස අස්සස්ස වා හත්ථිනො වා. ඨස්සාමීති තත්ථෙව සප්පටිභයෙ ඨානෙ ගන්ත්වා ඨස්සාමීති න හොති. ඉමස්ස සාඨෙය්‍යතාය පාකටකරණං වඤ්චනාධිප්පායභාවතො. තථා හි චතූසු ඨානෙසු ‘‘වඤ්චෙත්වා’’ ඉච්චෙව වුත්තං, නිගුහන්තො පන තත්ථෙව ගන්ත්වා තිට්ඨෙය්‍ය. එස නයො සෙසෙසුපි. පටිමග්ගං ආරොහිතුකාමස්සාති ආගතමග්ගමෙව නිවත්තිත්වා ගන්තුකාමස්ස. ලෙණ්ඩවිස්සජ්ජනාදීසු කාලන්තරාපෙක්ඛාභාවං ‘‘තථා’’ති ඉමිනා උපසංහරති.

သဘာဝအနက်အားဖြင့် ကိုယ်စိတ်၏ ဖြောင့်မတ်ခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ကုန်သော လောဘနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု၏ ဖြစ်ပျက်ပုံ အခြင်းအရာ အထူးတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုအခြင်းအရာတို့ကို ဖြစ်ပျက်ပုံ အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြခြင်းငှာ "ထို၌" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထို၌ "အကြင်သတ္တဝါအား" ဟူသည် မြင်း သို့မဟုတ် ဆင်အား။ "ရပ်အံ့" ဟူသည် ကြောက်မက်ဖွယ်ရှိသော ထိုအရပ်သို့ သွား၍ ရပ်အံ့ဟု ဆိုလိုသည်မဟုတ်။ ဤသတ္တဝါ၏ လှည့်ပတ်စဉ်းလဲခြင်းကို ထင်ရှားစေခြင်းသည် လှည့်ပတ်လိုသော အလိုဆန္ဒ ရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဌာနလေးပါးတို့၌ "လှည့်ပတ်၍" ဟူ၍သာ မိန့်တော်မူ၏၊ ဖုံးကွယ်လိုသော သူသည် ထိုအရပ်သို့ သွား၍ ရပ်နေပေလိမ့်မည်။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသော နေရာတို့၌လည်း ဖြစ်၏။ "လမ်းကြောင်းဆန့်ကျင်ဘက်သို့ တက်လိုသောသူအား" ဟူသည် လာခဲ့သော လမ်းအတိုင်း ပြန်လှည့်၍ သွားလိုသောသူအား။ ချေးစွန့်ခြင်း အစရှိသည်တို့၌ အခြားသော အချိန်အခါကို မျှော်လင့်ခြင်းမရှိပုံကို "ထို့အတူ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် နိဂုံးချုပ်ပြ၏။

අන්තොජාතකාති අත්තනො දාසියා කුච්ඡිම්හි ජාතා. ධනක්කීතාති ධනං දත්වා දාසභාවෙන ගහිතා. කරමරානීතාති දාසභාවෙන කරමරග්ගාහගහිතා. දාසබ්‍යන්ති දාසභාවං. පෙස්සාති අදාසා එව හුත්වා වෙය්‍යාවච්චකරා. ඉමං විස්සජ්ජෙත්වාති ඉමං අත්තනො හත්ථගතං විස්සජ්ජෙත්වා. ඉමං [Pg.5] ගණ්හන්තාති ඉමං තස්ස හත්ථගතං ගණ්හන්තා. සම්මුඛතො අඤ්ඤථා පරම්මුඛකාලෙ කායවාචාසමුදාචාරදස්සනෙනෙව චිත්තස්ස නෙසං අඤ්ඤථා ඨිතභාවො නිද්දිට්ඨොති වෙදිතබ්බො.

"အိမ်တွင်း၌ မွေးဖွားသူတို့" ဟူသည် မိမိ၏ ကျွန်မ၏ ဝမ်းတိုက်၌ မွေးဖွားလာသူများ ဖြစ်သည်။ "ငွေဝယ်ကျွန်တို့" ဟူသည် ဥစ္စာကို ပေး၍ ကျွန်အဖြစ် ဝယ်ယူအပ်သူများ ဖြစ်သည်။ "လက်ရဖမ်းဆီး ခေါ်ဆောင်လာသူတို့" ဟူသည် ရန်သူတို့လက်မှ ကျွန်အဖြစ် လက်ရဖမ်းဆီး ခေါ်ဆောင်လာသူများ ဖြစ်သည်။ "ဒါသဗျ" ဟူသည် ကျွန်၏အဖြစ်။ "စေပါးအပ်သူတို့" ဟူသည် ကျွန်မဟုတ်သော်လည်း ဝေယျာဝစ္စကို ပြုလုပ်ပေးကြသူများ။ "ဤသူကို လွှတ်၍" ဟူသည် မိမိလက်ဝယ်ရှိသော ဤသူကို လွှတ်၍။ "ဤသူကို ဖမ်းယူလျက်" ဟူသည် ထိုသူ၏လက်ဝယ်ရှိသော ဤသူကို ဖမ်းယူလျက်။ မျက်မှောက်၌ တစ်မျိုး၊ ကွယ်ရာ၌ တစ်မျိုး ဖြစ်သော အခါ၌ ကိုယ်နှုတ်အမူအရာကို မြင်ရရုံမျှဖြင့် ထိုသူတို့၏ စိတ်၏ အခြားတစ်မျိုး တည်ရှိပုံကို ညွှန်ပြအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

4. අයම්පි පාටියෙක්කො අනුසන්ධීති එත්ථාපි අනන්තරෙ වුත්තනයෙනෙව අනුසන්ධියොජනා වෙදිතබ්බා. තෙනෙවාහ ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි. චතුත්ථො හිතපටිපදං පටිපන්නොති යොජනා. පුග්ගලසීසෙන පුග්ගලපටිපත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘පුග්ගලෙ පහායා’’ති ආහ. පටිපත්ති හි ඉධ පහාතබ්බා, න පුග්ගලා. යථා අස්සද්ධාදිපුග්ගලපරිවජ්ජනෙන සද්ධින්ද්‍රියාදිභාවනා ඉජ්ඣන්ති, එවං මිච්ඡාපටිපන්නපුග්ගලපරිවජ්ජනෙන මිච්ඡාපටිපදා වජ්ජිතබ්බාති ආහ – ‘‘පුරිමෙ තයො පුග්ගලෙ පහායා’’ති. චතුත්ථපුග්ගලස්සාති ඉමස්මිං චතුක්කෙ වුත්තචතුත්ථපුග්ගලස්ස හිතපටිපත්තියංයෙව පටිපාදෙමි පවත්තෙමීති දස්සෙන්තො. සන්තාති සමං විනාසං නිරොධං පත්තාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘නිරුද්ධා සන්තාති වුත්තා’’ති. පුන සන්තාති භාවනාවසෙන කිලෙසපරිළාහවිගමතො සන්තාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘නිබ්බුතා’’ති. සන්තාති ආනෙත්වා යොජනා. සන්තො හවෙති එත්ථ සමභාවකරෙන සාධුභාවස්ස විසෙසපච්චයභූතෙන පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතා අරියා ‘‘සන්තො’’ති වුත්තාති ආහ – ‘‘සන්තො හවෙ…පෙ… පණ්ඩිතා’’ති.

၄. "ဤသည်လည်း သီးခြား အနုသန္ဓေ ဖြစ်၏" ဟူသော ဤ၌လည်း ရှေ့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် အနုသန္ဓေစပ်ပုံကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဤသည်ကား" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "စတုတ္ထပုဂ္ဂိုလ်သည် အကျိုးရှိသော အကျင့်ကို ကျင့်၏" ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ပုဂ္ဂိုလ်ကို အဦးမူသဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်၏အကျင့်ကို ပြလိုသဖြင့် "ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပယ်၍" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ အကျင့်ကိုသာ ပယ်အပ်သည် ဖြစ်၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပယ်အပ်သည် မဟုတ်။ မယုံကြည်သော (အဿဒ္ဓ) အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့် သဒ္ဓိန္ဒြေ အစရှိသည်တို့ကို ပွားများခြင်းသည် ပြီးမြောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မှားယွင်းစွာ ကျင့်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့် မိစ္ဆာပဋိပဒါကို ရှောင်ကြဉ်အပ်၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "ရှေးဦးဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦးတို့ကို ပယ်၍" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "စတုတ္ထပုဂ္ဂိုလ်အား" ဟူသည် ဤလေးပါးအပေါင်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စတုတ္ထပုဂ္ဂိုလ်၏ အကျိုးရှိသော အကျင့်၌သာလျှင် ဖြစ်စေ၏ (ပွားများစေ၏) ဟု ပြလိုသဖြင့်။ "ငြိမ်းကုန်၏" ဟူသည် ပျောက်ပျက်ခြင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏ ဟူသော ဤအနက်သည် ဤ၌ ရှိ၏ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "ချုပ်ငြိမ်းကုန်သည်ဖြစ်၍ ငြိမ်းကုန်၏ဟု ဆိုအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တစ်ဖန် "ငြိမ်းကုန်၏" ဟူသည် ဘာဝနာစွမ်းအားဖြင့် ကိလေသာပူပန်ခြင်း ကင်းပျောက်ခြင်းကြောင့် ငြိမ်းကုန်၏ ဟူသော ဤအနက်သည် ဤ၌ ရှိ၏ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "ကိလေသာ ငြိမ်းအေးကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "သူတော်ကောင်းတို့သည်" ဟူသည်ကို ဆောင်ယူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ "စင်စစ် သူတော်ကောင်းတို့သည်..." ဟူသော ဤ၌ ညီညွတ်ခြင်းကို ပြုတတ်သော၊ ကောင်းမြတ်သော အဖြစ်၏ ထူးခြားသော အကြောင်းဖြစ်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော အရိယာတို့ကို "သူတော်ကောင်းတို့" ဟု ဆိုအပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "သူတော်ကောင်းတို့သည် စင်စစ်...ပ... ပညာရှိတို့တည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ආහිතො අහංමානො එත්ථාති අත්තා (අ. නි. ටී. 2.4.198) අත්තභාවො, ඉධ පන යො පරො න හොති, සො අත්තා, තං අත්තානං. පරන්ති අත්තතො අඤ්ඤං. ඡාතං වුච්චති තණ්හා ජිඝච්ඡාහෙතුතාය. අන්තො තාපනකිලෙසානන්ති අත්තනො සන්තානෙ අත්තපරිළාහජනනසන්තප්පනකිලෙසානං. චිත්තං ආරාධෙතීති චිත්තං පසාදෙති, සම්පහංසෙතීති අත්ථො. යස්මා පන තථාභූතො චිත්තං සම්පාදෙන්තො අජ්ඣාසයං ගණ්හන්තො නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘චිත්තං සම්පාදෙතී’’තිආදි.

ငါဟူသော မာနကို ဤ၌ တင်ထားအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "အတ္တ" မည်၏၊ (အတ္တဘောကို ဆိုလိုသည်)၊ ဤ၌မူကား သူတစ်ပါးမဟုတ်သောသူသည် အတ္တ (မိမိ) မည်၏၊ ထိုမိမိကိုယ်ကို။ "ပရ (သူတစ်ပါး)" ဟူသည် မိမိမှတစ်ပါးသော သူ။ တဏှာဆာလောင်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် "ဆာလောင်ခြင်း" ဟု ဆိုအပ်၏။ "အတွင်း၌ ပူပန်စေတတ်သော ကိလေသာတို့၏" ဟူသည် မိမိ၏ သန္တာန်၌ မိမိကို ပူပန်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ ပူလောင်စေတတ်သော ကိလေသာတို့၏။ "စိတ်ကို တင့်တယ်စေ၏" ဟူသည် စိတ်ကို ကြည်လင်စေ၏၊ ရွှင်လန်းစေ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အကြင်ကြောင့် ထိုသို့ဖြစ်သောသူသည် စိတ်ကို ပြည့်စုံစေလျက် စိတ်အလိုကို ဖမ်းယူသည်မည်၏၊ ထို့ကြောင့် "စိတ်ကို ပြည့်စုံစေ၏" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

5. දුක්ඛං පටික්කූලං ජෙගුච්ඡං එතස්සාති දුක්ඛපටික්කූලො තං දුක්ඛපටික්කූලං. විසෙසනවිසෙසිතබ්බතා හි කාමචාරා. අට්ඨකථායං පන දුක්ඛස්ස විසෙසිතබ්බතං සන්ධාය බාහිරත්ථසමාසං අනාදියිත්වා ‘‘දුක්ඛස්ස පටික්කූල’’න්ති අත්ථො වුත්තො. යෙන හි භාගෙන පුරිසස්ස දුක්ඛං පටික්කූලං, තෙන දුක්ඛස්ස පුරිසොපීති. තෙනාහ – ‘‘පච්චනීකසණ්ඨිත’’න්ති.

၅. ဆင်းရဲခြင်းသည် စက်ဆုပ်ဖွယ်၊ ရွံရှာဖွယ်ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဆင်းရဲစက်ဆုပ်ဖွယ်" ဟု ခေါ်အပ်၏၊ ထိုဆင်းရဲစက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်ခြင်းကို။ ဝิသေသနနှင့် ဝิသေသျ ဖြစ်ခြင်းသည် အလိုရှိသလို ဖြစ်နိုင်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား ဆင်းရဲ၏ ဝิသေသျဖြစ်ပုံကို ရည်ရွယ်၍ ဗဟိရတ်သမာသ်ကို မယူဘဲ "ဆင်းရဲအား စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်ခြင်း" ဟု အနက်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အကြင်အဖို့အားဖြင့် ယောက်ျားအား ဆင်းရဲခြင်းသည် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်၏၊ ထိုအဖို့အားဖြင့် ဆင်းရဲခြင်းအား ယောက်ျားသည်လည်း စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဆန့်ကျင်ဘက် တည်ရှိခြင်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

6. චතූහි [Pg.6] කාරණෙහීති ධාතුකුසලතාදීහි චතූහි කාරණෙහි. කම්මං කරොතීති යොගකම්මං කරොති. යස්මා සම්බුද්ධා පරෙසං මග්ගඵලාධිගමාය උස්සාහජාතා, තත්ථ නිරන්තරං යුත්තප්පයුත්තා එව හොන්ති, තෙ පටිච්ච තෙසං අන්තරායො න හොතියෙවාති ආහ ‘‘න පන බුද්ධෙ පටිච්චා’’ති. කිරියපරිහානියා දෙසකස්ස තස්සෙව වා පුග්ගලස්ස තජ්ජපයොගාභාවතො. ‘‘දෙසකස්ස වා’’ති ඉදං සාවකානං වසෙන දට්ඨබ්බං. මහතා අත්ථෙනාති එත්ථ අත්ථ-සද්දො ආනිසංසපරියායොති ආහ ‘‘ද්වීහි ආනිසංසෙහී’’ති. පසාදං පටිලභති ‘‘අරහන්තො’’තිආදිනා සඞ්ඝසුප්පටිපත්තියා සුතත්තා. අභිනවො නයො උදපාදි සන්තතසීලතාදිවසෙන අනත්තන්තපතාදිවසෙන, සොපි තං සුත්වා දාසාදීසු සවිසෙසං ලජ්ජී දයාපන්නො හිතානුකම්පී හුත්වා සෙක්ඛපටිපදං සීලං සාධෙන්තො අනුක්කමෙන සතිපට්ඨානභාවනං පරිබ්‍රූහෙති. තෙනාහ භගවා ‘‘මහතා අත්ථෙන සංයුත්තො’’ති.

၆. အကြောင်းလေးပါးတို့ဖြင့်ဟူသည် ဓာတ်၌ကျွမ်းကျင်ခြင်းစသော အကြောင်းလေးပါးတို့ဖြင့် (ဟု ဆိုလိုသည်။) အမှုကိုပြု၏ဟူသည် ယောဂအမှုကို ပြု၏။ အကြင်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားတို့သည် သူတစ်ပါးတို့ မဂ်ဖိုလ်ရရှိရန် အားထုတ်သော စိတ်ရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ ထိုအရာ၌ အစဉ်မပြတ် လုံ့လပြုလျက်သာ ရှိကြကုန်၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားတို့ကို အမှီပြု၍ ထိုသူတို့အား အန္တရာယ်သည် မဖြစ်သည်သာလျှင်တည်း၊ ထို့ကြောင့် 'မြတ်စွာဘုရားကိုမူကား အမှီပြု၍ (အန္တရာယ်မရှိနိုင်)' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဟောပြောသူ၏သော်လည်းကောင်း၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏သော်လည်းကောင်း ထိုတရားဟောခြင်းနှင့် လျော်ကန်သော လုံ့လပယောဂ မရှိခြင်းကြောင့် အကျင့်သီလ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဟောပြောသူ၏သော်လည်းကောင်း' ဟူသော ဤစကားကို သာဝကတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရှုမြင်အပ်၏။ ကြီးမြတ်သော အကျိုးနှင့်ဟူရာ၌ ဤနေရာ၌ အတ္ထ-သဒ္ဒါသည် အာနိသင် (အကျိုးကျေးဇူး) ၏ ဝေဝုစ်ဖြစ်သောကြောင့် 'အကျိုးကျေးဇူး နှစ်မျိုးတို့ဖြင့်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'ရဟန္တာတို့ပေတည်း' စသည်ဖြင့် သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာကျင့်ခြင်းကို ကြားရခြင်းကြောင့် ကြည်ညိုခြင်းကို ရရှိ၏။ အစဉ်မပြတ်ကျင့်အပ်သော သီလစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်ကို ညှဉ်းဆဲမှုမရှိခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဆန်းသစ်သောနည်းလမ်းသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ထိုတရားကို ကြားနာရ၍ အစေခံကျွန်စသည်တို့အပေါ်၌ ထူးခြားစွာ ရှက်ကြောက်တတ်ခြင်း၊ သနားကြင်နာခြင်း၊ အကျိုးစီးပွားကို ငဲ့ညှာခြင်း ရှိသည်ဖြစ်၍ သိက္ခာသုံးပါး အကျင့်သီလကို ပြည့်စုံစေလျက် အစဉ်သဖြင့် သတိပဋ္ဌာန်ဘာဝနာကို ပွားများစေ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ကြီးမြတ်သော အကျိုးနှင့် စပ်ယှဉ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

8. පරෙසං හනනඝාතනාදිනා රොදාපනතො ලුද්දො, තථා විඝාතකභාවෙන කායචිත්තානං විදාරණතො දාරුණො, විරුද්ධවාදතාය කක්ඛළො, බන්ධනාගාරෙ නියුත්තො බන්ධනාගාරිකො.

၈. သူတစ်ပါးတို့ကို သတ်ဖြတ်ခြင်း ညှဉ်းဆဲခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ငိုကြွေးစေတတ်သောကြောင့် ကြမ်းကြုတ်သူ (လုဒ္ဒ) မည်၏။ ထိုနည်းတူစွာ ညှဉ်းဆဲဖျက်ဆီးတတ်သည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ကိုယ်နှင့်စိတ်တို့ကို ကွဲအက်နာကျင်စေတတ်သောကြောင့် ရက်စက်သူ (ဒါရုဏ) မည်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်စကားကို ပြောဆိုတတ်ခြင်းကြောင့် ခက်ထန်သူ (ကက္ခဠ) မည်၏။ အကျဉ်းထောင်၌ ခန့်အပ်ထားသောသူသည် ထောင်မှူး (ဗန္ဓနာဂါရိက) မည်၏။

9. ඛත්තියාභිසෙකෙනාති ඛත්තියානං කත්තබ්බඅභිසෙකෙන. සන්ථාගාරන්ති සන්ථාරවසෙන කතං අගාරං යඤ්ඤාවාටං. සප්පිතෙලෙනාති සප්පිමයෙන තෙලෙන, යමකස්නෙහෙන හි තදා කායං අබ්භඤ්ජති. වච්ඡභාවං තරිත්වා ඨිතො වච්ඡතරො. පරික්ඛෙපකරණත්ථායාති වනමාලාහි සද්ධිං දබ්භෙහි වෙදියා පරික්ඛෙපනත්ථාය. යඤ්ඤභූමියන්ති අවසෙසයඤ්ඤට්ඨානෙ. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၉. မင်းတို့၏ အဘိသိက်ဖြင့်ဟူသည် မင်းတို့အား ပြုအပ်သော အဘိသိက်သွန်းခြင်းဖြင့် (ဟု ဆိုလိုသည်။) သန္ထာဂါရ ဟူသည် ခင်းကျင်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အဆောက်အအုံဖြစ်သည့် ယဇ်ကွင်းတည်း။ ထောပတ်ဆီဖြင့်ဟူသည် ထောပတ်နှင့် ဆီတို့ ရောစပ်ထားသော ဆီဖြင့်၊ ထိုအခါ၌ နှစ်မျိုးသော ဆီတို့ဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာကို လိမ်းကျံအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ နွားငယ်၏အဖြစ်ကို လွန်မြောက်၍ တည်သော နွားပျို (ဝစ္ဆတရ) မည်၏။ ဝန်းရံခြင်းကို ပြုလုပ်ခြင်းငှာဟူသည် တောပန်းကုံးတို့နှင့်တကွ သက်ကယ်မျက်တို့ဖြင့် ယဇ်ပလ္လင်ကို ဝန်းရံခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ ယဇ်မြေ၌ဟူသည် ကြွင်းကျန်သော ယဇ်ပူဇော်ရာ အရပ်၌တည်း။ ဤအဖွင့်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် မဖွင့်ဆိုအပ်သေးသော အရာသည် အလွယ်တကူ သိသာထင်ရှားသည်သာ ဖြစ်၏။

කන්දරකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ကန္ဒရကသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. අට්ඨකනාගරසුත්තවණ්ණනා

၂. အဋ္ဌကနာဂရသုတ်အဖွင့်

17. අවිදූරෙති [Pg.7] ඉමිනා පාළියං ‘‘වෙසාලිය’’න්ති ඉදං සමීපෙ භුම්මවචනන්ති දස්සෙති. සාරප්පත්තකුලගණනායාති (අ. නි. ටී. 3.11.16) මහාසාරමහප්පත්තකුලගණනාය. දසමෙ ඨානෙති අඤ්ඤෙ අඤ්ඤෙති දසගණනට්ඨානෙ. අට්ඨකනගරෙ ජාතො භවො අට්ඨකනාගරො. කුක්කුටාරාමොති පාටලිපුත්තෙ කුක්කුටාරාමො, න කොසම්බියං.

၁၇. မဝေးသောအရပ်၌ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပါလိတော်၌ 'ဝေသာလိယံ' ဟူသော ဤစကားသည် အနီးအနားကို ပြသော ဘုမ္မဝိဘတ်ဖြစ်ကြောင်း ပြဆိုသည်။ အနှစ်သာရသို့ ရောက်သော အမျိုးတို့၏ အတွက်အချက်ဖြင့်ဟူသည် ကြီးမြတ်သော အနှစ်သာရ၊ ကြီးမြတ်သော စည်းစိမ်ဥစ္စာသို့ ရောက်သော အမျိုးတို့၏ အရေအတွက်အားဖြင့် (ဟု ဆိုလိုသည်။) ဆယ်ခုမြောက်သော နေရာ၌ဟူသည် အခြားအခြားသော ဆယ်ဂဏန်း ရေတွက်အပ်သော နေရာ၌တည်း။ အဋ္ဌကမြို့၌ ဖြစ်သော သို့မဟုတ် ကြီးပြင်းသောသူသည် အဋ္ဌကနာဂရ (အဋ္ဌကမြို့သား) မည်၏။ ကုက္ကုဋာရုံကျောင်းဟူသည် ပါဋလိပုတ်ပြည်ရှိ ကုက္ကုဋာရုံကျောင်းဖြစ်ပြီး ကောသမ္ဗီပြည်၌ ရှိသည်မဟုတ်။

18. පකතත්ථනිද්දෙසො ත-සද්දොති තස්ස ‘‘භගවතා’’තිආදීහි පදෙහි සමානාධිකරණභාවෙන වුත්තස්ස යෙන අභිසම්බුද්ධභාවෙන භගවා පකතො අධිගතො සුපාකටො ච, තං අභිසම්බුද්ධභාවං සද්ධිං ආගමනීයපටිපදාය අත්ථභාවෙන දස්සෙන්තො ‘‘යො සො…පෙ… අභිසම්බුද්ධො’’ති ආහ. සතිපි ඤාණදස්සන-සද්දානං ඉධ පඤ්ඤාවෙවචනභාවෙ තෙන තෙන විසෙසෙන තෙසං විසයවිසෙසෙ පවත්තිදස්සනත්ථං අසාධාරණඤාණවිසෙසවසෙන විජ්ජාත්තයවසෙන විජ්ජාඅභිඤ්ඤානාවරණඤාණවසෙන සබ්බඤ්ඤුතඤාණමංසචක්ඛුවසෙන පටිවෙධදෙසනාඤාණවසෙන ච තදත්ථං යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘තෙසං තෙස’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ආසයානුසයං ජානතා ආසයානුසයඤාණෙන සබ්බං ඤෙය්‍යධම්මං පස්සතා සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණෙහි. පුබ්බෙනිවාසාදීහීති පුබ්බෙනිවාසාසවක්ඛයඤාණෙහි. පටිවෙධපඤ්ඤායාති අරියමග්ගපඤ්ඤාය. දෙසනාපඤ්ඤාය පස්සතාති දෙසෙතබ්බධම්මානං දෙසෙතබ්බප්පකාරං බොධනෙය්‍යපුග්ගලානඤ්ච ආසයානුසයචරිතාධිමුත්තිආදිභෙදං ධම්මදෙසනාපඤ්ඤාය යාථාවතො පස්සතා. අරීනන්ති කිලෙසාරීනං, පඤ්චවිධමාරානං වා, සාසනස්ස වා පච්චත්ථිකානං අඤ්ඤතිත්ථියානං තෙසං පන හනනං පාටිහාරියෙහි අභිභවනං අප්පටිභානතාකරණං අජ්ඣුපෙක්ඛනමෙව වා, කෙසිවිනයසුත්තඤ්චෙත්ථ නිදස්සනං.

၁၈. တ-သဒ္ဒါသည် သိရှိပြီးသား အနက်ကို ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်၏။ 'ဘဂဝတာ' စသော ပုဒ်တို့နှင့် ကတ္တားကံ စသည် တူညီသော ပုဒ် (သမနာဓိကရဏ) အဖြစ်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ အကြင် ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသော အဖြစ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထင်ရှားတော်မူအပ်၏၊ ရရှိအပ်၏၊ အလွန်ထင်ရှားတော်မူအပ်၏၊ ထိုထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသော အဖြစ်ကို နိဗ္ဗာန်ရောက်ကြောင်း အကျင့်လမ်းနှင့်တကွ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ပြညွှန်လိုသဖြင့် 'အကြင် ထိုမြတ်စွာဘုရားသည်...ပ... ကောင်းစွာ သိမြင်တော်မူအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤနေရာ၌ ဉာဏ၊ ဒဿန သဒ္ဒါတို့သည် ပညာ၏ ဝေဝုစ်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ထိုထိုထူးခြားသော အစွမ်းဖြင့် ထိုထိုအာရုံ၏ ထူးခြားသော ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြဆိုခြင်းငှာ အသာဓာရဏ ထူးခြားသော ဉာဏ်တော်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိဇ္ဇာသုံးပါး အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိဇ္ဇာ၊ အဘိညာဉ်၊ အနာဝရဏဉာဏ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၊ မံသစက္ခုတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုးထွင်းသိမြင်သောဉာဏ် (ပဋိဝေဓဉာဏ်)၊ ဟောပြောပြသသောဉာဏ် (ဒေသနာဉာဏ်) တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ထိုအနက်ကို ညှိနှိုင်း၍ ပြဆိုလိုသဖြင့် 'ထိုထိုဉာဏ်တို့၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ အာသယာနုသယကို သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် အာသယာနုသယဉာဏ်ဖြင့် သိတော်မူ၏။ သိဖွယ်တရားအားလုံးကို မြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်၊ အနာဝရဏဉာဏ်တို့ဖြင့် မြင်တော်မူ၏။ ပုဗ္ဗေနိဝါသစသည်တို့ဖြင့်ဟူသည် ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်၊ အာသဝက္ခယဉာဏ်တို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ထိုးထွင်းသိမြင်သော ပညာဖြင့်ဟူသည် အရိယမဂ်ပညာဖြင့်တည်း။ ဒေသနာပညာဖြင့် မြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားအပ်သော တရားတို့၏ ဟောကြားအပ်သော အခြင်းအရာကိုလည်းကောင်း၊ ကျွတ်ထိုက်သော သတ္တဝါတို့၏ အာသယ၊ အနုသယ၊ စရိုက်၊ အဓိမုတ္တိစသော ကွဲပြားမှုတို့ကိုလည်းကောင်း ဓမ္မဒေသနာပညာဖြင့် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် (ဟု ဆိုလိုသည်။) ရန်သူတို့၏ဟူသည် ကိလေသာရန်သူတို့၏သော်လည်းကောင်း၊ မာရ်ငါးပါးတို့၏သော်လည်းကောင်း၊ သာသနာတော်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် တိတ္ထိတို့၏သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသူတို့ကို သတ်ဖြတ်ခြင်းဟူသည်ကား တန်ခိုးပြာဋိဟာရတို့ဖြင့် လွှမ်းမိုးနှိမ်နင်းခြင်း၊ ချေပစကား မပြောနိုင်အောင် ပြုခြင်း သို့မဟုတ် လျစ်လျူရှုခြင်းသာ ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ ကေသိဝိနယသုတ်သည် သာဓက ဖြစ်၏။

තථා ඨානාට්ඨානාදිවිභාගං ජානතා යථාකම්මූපගසත්තෙ පස්සතා, සවාසනානං ආසවානං ඛීණත්තා අරහතා, අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභෙදෙ ධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිතො අවිපරීතාවබොධතො සම්මාසම්බුද්ධෙන. අථ වා තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණතාය ජානතා, කායකම්මාදිවසෙන තිණ්ණං කම්මානං ඤාණානුපරිවත්තිතො නිසම්මකාරිතාය පස්සතා, දවාදීනං අභාවසාධිකාය [Pg.8] පහානසම්පදාය අරහතා, ඡන්දාදීනං අහානිහෙතුභූතාය අක්ඛයපටිභානසාධිකාය සබ්බඤ්ඤුතාය සම්මාසම්බුද්ධෙනාති එවං දසබලඅට්ඨාරසආවෙණිකබුද්ධධම්මවසෙනපි යොජනා කාතබ්බා.

ထိုနည်းတူစွာ အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည် စသော ကွဲပြားမှုကို သိတော်မူသော၊ ကံအားလျော်စွာ လားကြသော သတ္တဝါတို့ကို မြင်တော်မူသော၊ ဝါသနာနှင့်တကွသော အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းခြင်းကြောင့် ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော (အရဟတ)၊ ထူးခြားစွာ သိအပ်သော တရားစသော အပြားရှိသော တရားတို့ကို ထူးခြားစွာ သိအပ်သော တရားစသည်တို့ဖြင့် မဖောက်မပြန် သိတော်မူသောကြောင့် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် (ဟု ဆိုလိုသည်။) တစ်နည်းအားဖြင့် ကာလသုံးပါးတို့၌ မဆီးတားအပ်သော ဉာဏ်တော်ရှိခြင်းကြောင့် သိတော်မူသော၊ ကာယကံစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကံသုံးပါးတို့သည် ဉာဏ်တော်၏ နောက်သို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်သောကြောင့် ဆင်ခြင်တုံတရားရှိစွာ ပြုတော်မူသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် မြင်တော်မူသော၊ ကစားပျော်ပါးခြင်းစသည်တို့ ကင်းစင်ခြင်းကို ပြီးစေတတ်သော ပဟာနသမ္ပဒါကြောင့် ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော (အရဟတ)၊ ဆန္ဒစသည်တို့ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းမရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ မကုန်နိုင်သော ဉာဏ်ပညာကို ပြီးစေတတ်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကြောင့် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည်ဟူ၍ ဤသို့လျှင် ဒသဗလဉာဏ်တော်ဆယ်ပါးနှင့် တဆယ့်ရှစ်ပါးသော အာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း စပ်ယှဉ်ဆင်ခြင်အပ်၏။

19. අභිසඞ්ඛතන්ති අත්තනො පච්චයෙහි අභිසම්මුඛභාවෙන සමෙච්ච සම්භූය්‍ය කතං, ස්වස්ස කතභාවො උප්පාදනෙන වෙදිතබ්බො, න උප්පන්නස්ස පටිසඞ්ඛරණෙනාති ආහ ‘‘උප්පාදිත’’න්ති. තෙ චස්ස පච්චයා චෙතනාපධානාති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘අභිසඞ්ඛතං අභිසඤ්චෙතයිත’’න්ති වුත්තන්ති ‘‘චෙතයිතං පකප්පිත’’න්ති අත්ථමාහ. අභිසඞ්ඛතං අභිසඤ්චෙතයිතන්ති ච ඣානස්ස පාතුභාවදස්සනමුඛෙන විද්ධංසනභාවං උල්ලිඞ්ගෙති යඤ්හි අහුත්වා සම්භවති, තං හුත්වා පටිවෙති. තෙනාහ පාළියං ‘අභිසඞ්ඛත’න්තිආදි. සමථවිපස්සනාධම්මෙ ඨිතොති සමථධම්මෙ ඨිතත්තා සමාහිතො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අනිච්චානුපස්සනාදීහි නිච්චසඤ්ඤාදයො පජහන්තො අනුක්කමෙන තං අනුලොමඤාණං පාපෙතා හුත්වා විපස්සනාධම්මෙ ඨිතො. සමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙසු ධම්මෙසු රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො, නන්දනට්ඨෙන නන්දීති. තත්ථ සුඛුමා අපෙක්ඛා වුත්තා, යා ‘‘නිකන්තී’’ති වුච්චති.

၁၉. ပြုပြင်အပ်သော (အဘိသင်္ခတ) ဟူသည် မိမိ၏ အကြောင်းတရားတို့က မျက်မှောက်၌ ပေါင်းစပ်စုစည်း၍ ပြုအပ်သော တရားတည်း။ ထိုတရား၏ ပြုအပ်သည်၏ အဖြစ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းဖြင့်သာ သိအပ်၏၊ ဖြစ်ပြီးသားကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခြင်းဖြင့် မဟုတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် 'ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုတရား၏ အကြောင်းတရားတို့သည် စေတနာလျှင် အဓိကရှိကုန်၏ဟု ပြဆိုရန် ပါဠိတော်၌ 'ပြုပြင်အပ်သော စေ့ဆော်အပ်သော' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် 'စေ့ဆော်အပ်သော၊ ကြံစည်အပ်သော' ဟု အနက်ကို မိန့်ဆိုသည်။ ထို့ပြင် 'ပြုပြင်အပ်သော စေ့ဆော်အပ်သော' ဟူသော စကားသည် ဈာန်တရား၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြဆိုခြင်းဖြင့် ပျက်စီးတတ်သော သဘောကို ညွှန်ပြ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မရှိဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားသည် ဖြစ်ပြီးနောက် ပျက်စီးသွားတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ 'ပြုပြင်အပ်သော' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ သမထဝိပဿနာတရား၌ တည်သောဟူသည် သမထတရား၌ တည်သဖြင့် တည်ကြည်လျက် ဝိပဿနာကို အစပျိုးကာ အနိစ္စာနုပဿနာစသည်တို့ဖြင့် နိစ္စသညာစသည်တို့ကို ပယ်စွန့်ပြီး အစဉ်သဖြင့် ထိုအနုလောမဉာဏ်သို့ ရောက်စေတတ်သူဖြစ်၍ ဝိပဿနာတရား၌ တည်သော (ဟု ဆိုလိုသည်။) သမထ၊ ဝိပဿနာဟု ဆိုအပ်သော တရားတို့၌ တပ်မက်ခြင်း သဘောကြောင့် ရာဂမည်၏၊ နှစ်သက်ခြင်း သဘောကြောင့် နန္ဒီမည်၏။ ထိုတရားတို့၌ သိမ်မွေ့သော တောင့်တတွယ်တာမှုကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုတောင့်တမှုကို 'နိကန္တိ' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

එවං සන්තෙති එවං යථාරුතවසෙන ච ඉමස්ස සුත්තපදස්ස අත්ථෙ ගහෙතබ්බෙ සති. සමථවිපස්සනාසු ඡන්දරාගො කත්තබ්බොති අනාගාමිඵලං නිබ්බත්තෙත්වා තදත්ථාය සමථවිපස්සනාපි අනිබ්බත්තෙත්වා කෙවලං තත්ථ ඡන්දරාගො කත්තබ්බො භවිස්සති. කස්මා? තෙසු සමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙසු ධම්මෙසු ඡන්දරාගමත්තෙන අනාගාමිනා ලද්ධබ්බස්ස අලද්ධානාගාමිඵලෙන ලද්ධබ්බත්තා තථා සති තෙන අනාගාමිඵලම්පි ලද්ධබ්බමෙව නාම හොති. තෙනාහ – ‘‘අනාගාමිඵලං පටිවිද්ධං භවිස්සතී’’ති. සභාවතො රසිතබ්බත්තා අවිපරීතො අත්ථො එව අත්ථරසො. අඤ්ඤාපි කාචි සුගතියොති විනිපාතිකෙ සන්ධායාහ. අඤ්ඤාපි කාචි දුග්ගතියොති අසුරකායමාහ.

ထိုသို့ဖြစ်သော် ထိုသို့ အသံရွတ်ဆိုရုံမျှ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဤသုတ်ပုဒ်၏ အနက်ကို ယူအပ်သည်ရှိသော်။ သမထဝိပဿနာတို့၌ ဆန္ဒရာဂကို ပြုအပ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် အနာဂါမိဖိုလ်ကို ဖြစ်ထွန်းစေ၍ ထိုအနာဂါမိဖိုလ်အကျိုးငှာ သမထဝိပဿနာကိုလည်း မဖြစ်စေဘဲ သက်သက် ထိုသမထဝိပဿနာတို့၌ ဆန္ဒရာဂကို ပြုအပ်သည် ဖြစ်လတ္တံ့။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ထိုသမထဝိပဿနာဟု ဆိုအပ်ကုန်သော တရားတို့၌ ဆန္ဒရာဂမျှဖြင့် အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရအပ်သော (မရဖူးသေးသော အနာဂါမိဖိုလ်ရှိသောသူသည် ရအပ်သောကြောင့်) ထိုသို့ဖြစ်သော် ထိုသူသည် အနာဂါမိဖိုလ်ကိုလည်း ရအပ်သည်သာလျှင် မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'အနာဂါမိဖိုလ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သည် ဖြစ်လတ္တံ့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သဘောအားဖြင့် ခံစားအပ် (သိအပ်) သောကြောင့် မဖောက်ပြန်သော အနက်သည်သာလျှင် အတ္ထရသ (အနက်၏ အရသာ) မည်၏။ 'အခြားတစ်ပါးသော တစ်စုံတစ်ခုသော သုဂတိဘဝ' ဟူသည်ကို ဝိနိပါတိကနတ်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူ၏။ 'အခြားတစ်ပါးသော တစ်စုံတစ်ခုသော ဒုဂ္ဂတိဘဝ' ဟူသည်ကို အသူရကာယ်ဘုံကို မိန့်တော်မူ၏။

සමථධුරමෙව ධුරං සමථයානිකස්ස වසෙන දෙසනාය ආගතත්තා. මහාමාලුක්‍යොවාදෙ ‘‘විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාර’’න්ති පාදකජ්ඣානං කත්වා ‘‘සො යදෙව තත්ථ හොති රූපගතං වෙදනාගත’’න්තිආදිනා විපස්සනං විත්ථාරෙත්වා ‘‘සො තත්ථ ඨිතො ආසවානං ඛයං [Pg.9] පාපුණාතී’’ති (ම. නි. 2.133) ආගතත්තා ‘‘මහාමාලුක්‍යොවාදෙ විපස්සනාව ධුර’’න්ති ආහ. මහාසතිපට්ඨානසුත්තෙ (දී. නි. 2.373 ආදයො; ම. නි. 1.106 ආදයො) සබ්බත්ථකමෙව තික්ඛතරාය විපස්සනාය ආගතත්තා වුත්තං ‘‘විපස්සනුත්තරං කථිත’’න්ති. කායගතාසතිසුත්තෙ (ම. නි. 3.153-154) ආනාපානජ්ඣානාදිවසෙන සවිසෙසං සමථවිපස්සනාය ආගතත්තා වුත්තං ‘‘සමථුත්තරං කථිත’’න්ති.

သမထယာနိကပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဒေသနာတော် လာသောကြောင့် သမထဓုရသည်သာလျှင် အဓိက ဖြစ်၏။ မဟာမာလုကျောဝါဒသုတ်၌ 'ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍... သဝိတက် သဝိစာရ ရှိသော' ဟု (ပထမဈာန်ကို) ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဈာန် ပြု၍၊ 'ထိုသူသည် ထိုဈာန်၌ ဖြစ်သော ရုပ်တရား၊ ဝေဒနာတရား...' အစရှိသည်ဖြင့် ဝိပဿနာကို အကျယ်ချဲ့ထွင်၍ 'ထိုသူသည် ထိုဝိပဿနာ၌ တည်လျက် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းခြင်းသို့ ရောက်၏' ဟု လာသောကြောင့် 'မဟာမာလုကျောဝါဒသုတ်၌ ဝိပဿနာသည်သာလျှင် အဓိက ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်၌ ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ ထက်မြက်လှစွာသော ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် လာသောကြောင့် 'ဝိပဿနာလျှင် အလွန်အကဲရှိသော တရားကို ဟောတော်မူအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကာယဂတာသတိသုတ်၌ အာနာပါနဈာန် အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အထူးသဖြင့် သမထနှင့်တကွ ဝိပဿနာ လာသောကြောင့် 'သမထလျှင် အလွန်အကဲရှိသော တရားကို ဟောတော်မူအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

අප්පං යාචිතෙන බහුං දෙන්තෙන උළාරපුරිසෙන විය එකං ධම්මං පුච්ඡිතෙන ‘‘අයම්පි එකධම්මො’’ති කථිතත්තා එකාදසපි ධම්මා පුච්ඡාවසෙන එකධම්මො නාම ජාතො පච්චෙකං වාක්‍යපරිසමාපනඤායෙන. එකවීසති පබ්බානි තෙහි බොධියමානාය පටිපදාය එකරූපත්තා පටිපදාවසෙන එකධම්මො නාම ජාතොති. ඉධ ඉමස්මිං අට්ඨකනාගරසුත්තෙ. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනධම්මානං සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවප්පත්තතාය තත්ථ සාවකානං දුක්කරන්ති න චතුත්ථාරුප්පවසෙනෙත්ථ දෙසනා ආගතාති චතුන්නං බ්‍රහ්මවිහාරානං, හෙට්ඨිමානං තිණ්ණං ආරුප්පානඤ්ච වසෙන එකාදස. පුච්ඡාවසෙනාති ‘‘අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ ආනන්ද, තෙන…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධෙන එකධම්මො අක්ඛාතො’’ති (ම. නි. 2.18) එවං පවත්තපුච්ඡාවසෙන. අමතුප්පත්තියත්ථෙනාති අමතභාවස්ස උප්පත්තිහෙතුතාය, සබ්බානිපි කම්මට්ඨානානි එකරසම්පි අමතාධිගමපටිපත්තියාති අත්ථො, එවමෙත්ථ අග්ගඵලභූමි අනාගාමිඵලභූමීති ද්වෙව භූමියො සරූපතො ආගතා, නානන්තරියතාය පන හෙට්ඨිමාපි ද්වෙ භූමියො අත්ථතො ආගතා එවාති දට්ඨබ්බා.

အနည်းငယ်ကို တောင်းအပ်သည်ရှိသော် အများကို ပေးတတ်သော မွန်မြတ်သော ယောကျာ်းကဲ့သို့ တရားတစ်ပါးကို မေးအပ်သည်ရှိသော် 'ဤသည်လည်း တရားတစ်ပါးတည်း' ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ ဝါကျပြီးဆုံးခြင်း နည်းလမ်းအားဖြင့် မေးခွန်း၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော တရားတို့သည်လည်း 'ဧကဓမ္မ' (တရားတစ်ပါး) ဟု မည်အပ်ကုန်၏။ နှစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အပိုင်း (ပဗ္ဗ) တို့သည် ထိုပဗ္ဗတို့ဖြင့် သိစေအပ်သော ကျင့်စဉ် (ပဋိပဒါ) ၏ တစ်ညီတစ်ညွတ်တည်း ဖြစ်သောကြောင့် ကျင့်စဉ်၏ အစွမ်းဖြင့် 'ဧကဓမ္မ' ဟု မည်၏။ ဤ၌ 'ဤအဋ္ဌကနာဂရသုတ်၌' ဟု ဆိုလိုသည်။ နေဝသညာနာသညာယတနတရားတို့သည် သင်္ခါရကြွင်းမျှ သိမ်မွေ့သော သဘောသို့ ရောက်သဖြင့် ထိုတရား၌ သာဝကတို့အား (ဝိပဿနာ ရှုရန်) ခဲယဉ်းသောကြောင့် စတုတ္ထအရူပဈာန်၏ အစွမ်းဖြင့် ဤသုတ်၌ ဒေသနာတော်သည် မလာအပ်သဖြင့် ဗြဟ္မဝိဟာရတရားလေးပါး၊ အောက်ဖက် သုံးပါးသော အရူပဈာန်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်တစ်ပါး ဖြစ်၏။ 'မေးခွန်း၏အစွမ်းဖြင့်' ဟူသည် 'အရှင်အာနန္ဒာ... ထိုမြတ်စွာဘုရားသည်... တရားတစ်ပါးကို ဟောကြားတော်မူဖူးပါသလော' ဟု ဤသို့ဖြစ်ပွားသော မေးခွန်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'အမြိုက်နိဗ္ဗာန် ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း အကျိုးငှာ' ဟူသည် အမြိုက်တရား၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် တည်း။ ခပ်သိမ်းသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့သည် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို ရကြောင်းဖြစ်သော အကျင့်အဖြစ်ဖြင့် တစ်ခုတည်းသော အရသာရှိကုန်၏ ဟု အနက်ရသည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ အဂ္ဂဖလဘူမိ (အရဟတ္တဖိုလ်မြေ) နှင့် အနာဂါမိဖလဘူမိ ဟူ၍ နှစ်ပါးသော ဘူမိတို့သည်သာ တိုက်ရိုက် လာကုန်၏၊ အခြားမဲ့အဖြစ်ကြောင့် အောက်ဖြစ်သော ဘူမိနှစ်ပါး (သောတာပတ္တိဖလဘူမိ၊ သကဒါဂါမိဖလဘူမိ) တို့သည်လည်း အနက်အားဖြင့် ရောက်လာသည်သာ ဖြစ်၏ ဟု မှတ်အပ်၏။

21. පඤ්ච සතානි අග්ඝො එතස්සාති පඤ්චසතං. සෙසං උත්තානමෙව.

၂၁. ငါးရာ ထိုက်တန်သော အဖိုးရှိသောကြောင့် 'ပဉ္စသတ' (ငါးရာတန်) မည်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် ထင်ရှားလှပြီ။

අට්ඨකනාගරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

အဋ္ဌကနာဂရသုတ်အဖွင့်၏ အဓိပ္ပာယ်ခက်ခဲသော အနက်ကို ပြဆိုခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

3. සෙඛසුත්තවණ්ණනා

၃. သေခသုတ်အဖွင့် (သေခသုတ်ဝဏ္ဏနာ)

22. සන්ථාගාරන්ති අත්ථානුසාසනාගාරං. තෙනාහ – ‘‘උය්‍යොගකාලාදීසූ’’තිආදි. ආදි-සද්දෙන මඞ්ගලමහාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සන්ථම්භන්තීති විස්සමන්ති, පරිස්සමං විනොදෙන්තීති අත්ථො. සහාති සන්නිවෙසවසෙන [Pg.10] එකජ්ඣං. සහ අත්ථානුසාසනං අගාරන්ති එතස්මිං අත්ථෙ ත්ථ-කාරස්ස න්ථ-කාරං කත්වා සන්ථාගාරන්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. සන්ථරන්තීති සම්මන්තනවසෙන තිට්ඨන්ති.

၂၂. 'သန္ထာဂါရ' ဟူသည် အကျိုးစီးပွားကို ဆုံးမရာ အဆောက်အအုံ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အားထုတ်ရာ အချိန်ကာလ အစရှိသည်တို့၌' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် မင်္ဂလာသဘင်ကြီး အစရှိသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏ ဟု မှတ်အပ်၏။ 'သန္ထမ္ဘန္တိ' ဟူသည် အပန်းဖြေကုန်၏၊ ပင်ပန်းမှုကို ပယ်ဖျောက်ကုန်၏ ဟု အနက်ရ၏။ 'သဟ' ဟူသည် တည်ဆောက်ပုံ အစွမ်းဖြင့် တစ်ပေါင်းတည်း (ဖြစ်ခြင်းတည်း)။ အကျိုးစီးပွားကို ဆုံးမရာ အဆောက်အအုံနှင့် တကွဖြစ်သော အဆောက်အအုံ ဟူသော ဤအနက်၌ 'ထ' အက္ခရာကို 'န္ထ' အက္ခရာပြု၍ 'သန္ထာဂါရ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏ ဟု မှတ်အပ်၏။ 'သန္ထရန္တိ' ဟူသည် တိုင်ပင် ဆွေးနွေးခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် တည်ရှိကုန်၏။

තෙපිටකං බුද්ධවචනං ආගතමෙව භවිස්සතීති බුද්ධවචනස්ස ආගමනසීසෙන අරියඵලධම්මානම්පි ආගමනං වුත්තමෙව, තියාමරත්තිං තත්ථ වසන්තානං ඵලසමාපත්තිවළඤ්ජනං හොතීති. තස්මිඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝෙ කල්‍යාණපුථුජ්ජනා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙන්තා හොන්තීති චෙ? අරියමග්ගධම්මානං තත්ථ ආගමනං හොතියෙව.

'ပိဋကတ်သုံးပုံ ဘုရားစကားတော်သည် လာပြီးသား ဖြစ်လတ္တံ့' ဟူသည် ဘုရားစကားတော်၏ လာခြင်းဟူသော အဦးအစဖြင့် အရိယဖိုလ်တရားတို့၏ လာခြင်းကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ညဉ့်သုံးယံပတ်လုံး ထိုအရပ်၌ နေကုန်သော သူတို့အား ဖလသမာပတ်ကို သုံးဆောင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းသံဃာ၌ ကလျာဏပုထုဇဉ်တို့သည် ဝိပဿနာကို အားထုတ်ကုန်သည် ဖြစ်အံ့။ ထိုအခါ အရိယမဂ်တရားတို့၏ ထိုအရပ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် ဖြစ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။

අල්ලගොමයෙනාති අච්ඡෙන අල්ලගොමයරසෙන. ඔපුඤ්ඡාපෙත්වාති විලිම්පිත්වා. චතුජ්ජාතියගන්ධෙහීති තගරකුඞ්කුමයවනපුප්ඵතමාලපත්තානි පිසිත්වා කතගන්ධෙහි නානාවණ්ණෙති නීලාදිවසෙන නානාවණ්ණෙ, න භිත්තිවිසෙසවසෙන. භිත්තිවිසෙසවසෙන පන නානාසණ්ඨානරූපමෙව. මහාපිට්ඨිකකොජවකෙති හත්ථිපිට්ඨීසු අත්ථරිතබ්බතාය මහාපිට්ඨිකාති ලද්ධසමඤ්ඤෙ කොජවෙති වදන්ති. කුත්තකෙ පන සන්ධායෙතං වුත්තං හත්ථත්ථරණා හත්ථිරූපවිචිත්තා. අස්සත්ථරකසීහත්ථරකාදයොපි අස්සසීහරූපාදිවිචිත්තා එව අත්ථරකා, චිත්තත්ථරකං නානාරූපෙහි චෙව නානාවිධමාලාකම්මාදීහි ච විචිත්තං අත්ථරකං.

'အလ္လဂေါမယေန' ဟူသည် ကြည်လင်သော နွားချေးစို ရည်ဖြင့်။ 'ဩပုဉ္ဆာပေတွာ' ဟူသည် လိမ်းကျံစေ၍။ 'စတုဇ္ဇာတိယဂန္ဓေဟိ' ဟူသည် တဂရ၊ ကုင်္ကုမံ၊ ယဝနပုပ္ဖ၊ တမာလပတ္တ တို့ကို ကြိတ်၍ ပြုအပ်သော နံ့သာတို့ဖြင့်။ 'နာနာဝဏ္ဏေ' ဟူသည် ညိုသော အဆင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အဆင်းအမျိုးမျိုး ရှိသော (နံရံတို့ကို ဆိုလိုသည်)၊ နံရံ၏ ထူးခြားမှုကြောင့် မဟုတ်ပေ။ နံရံ၏ ထူးခြားမှုကြောင့်မူကား ဆန်းကြယ်သော ပုံသဏ္ဌာန် အမျိုးမျိုး ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ 'မဟာပိဋ္ဌိkကောဇဝကေ' ဟူသည် ဆင်ကျောကုန်းပေါ်၌ ခင်းအပ်သောကြောင့် 'မဟာပိဋ္ဌိက' ဟု အမည်ရသော သိုးမွေးအခင်းကြီး (ကောဇော) တို့ကို ဆိုလို၏။ 'ကုတ္တက' ၌မူကား ဤသို့ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏ - ဆင်ရုပ်ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော ဆင်ကုန်းနှီးအခင်းများ ဖြစ်၏။ 'အဿတ္ထရကသီဟတ္ထရက' အစရှိသည်တို့သည်လည်း မြင်းရုပ် ခြင်္သေ့ရုပ် အစရှိသည်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော အခင်းများသာ ဖြစ်ကုန်၏။ 'စိတ္တတ္ထရက' ဟူသည် ပုံသဏ္ဌာန် အမျိုးမျိုးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပန်းကုံး ပန်းခက် အလုပ်အမျိုးမျိုးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဆန်းကြယ်သော အခင်း ဖြစ်၏။

උපධානන්ති අපස්සයනං උපදහිත්වාති අපස්සයයොග්ගභාවෙන ඨපෙත්වා ගන්ධෙහි කතමාලා ගන්ධදාමං, තමාලපත්තාදීහි කතං පත්තදාමං. ආදි-සද්දෙන හිඞ්ගුලතක්කොලජාතිඵලජාතිපුප්ඵාදීහි කතදාමං සඞ්ගණ්හාති. පල්ලඞ්කාකාරෙන කතපීඨං පල්ලඞ්කපීඨං, තීසු පස්සෙසු, එකපස්සෙ එව වා සඋපස්සයං අපස්සයපීඨං, අනපස්සයං මුණ්ඩපීඨං යොජනාවට්ටෙති යොජනපරික්ඛෙපෙ.

'ဥပဓာနံ' ဟူသည် မှီရာအုံး ဖြစ်၏။ 'ဥပဒဟိတွာ' ဟူသည် မှီရာအုံးအဖြစ်အားဖြင့် ထား၍။ နံ့သာတို့ဖြင့် ပြုအပ်သော ပန်းကုံးသည် 'ဂန္ဓဒါမ' မည်၏။ သစ်ရွက်တို့ဖြင့် ပြုအပ်သော ပန်းကုံးသည် 'ပတ္တဒါမ' မည်၏။ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် ဟင်္သပြဒါး၊ တက္ကောလ၊ ဇာတိပ္ဖိုလ်သီး၊ ဇာတိပ္ဖိုလ်ပန်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပြုအပ်သော ပန်းကုံးတို့ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ ရာဇပလ္လင်၏ ပုံသဏ္ဌာန်အားဖြင့် ပြုအပ်သော အင်းပျဉ်သည် 'ပလ္လင်အင်းပျဉ်' မည်၏။ သုံးဖက်တို့၌ သော်လည်းကောင်း၊ တစ်ဖက်တည်း၌ သော်လည်းကောင်း မှီစရာရှိသော အင်းပျဉ်သည် 'မှီစရာရှိသော အင်းပျဉ်' မည်၏။ မှီစရာမရှိသော အင်းပျဉ်သည် 'ဦးပြည်းအင်းပျဉ် (မုဏ္ဍပီဌ)' မည်၏။ 'ယောဇနာဝဋ္ဋေ' ဟူသည် ယူဇနာအတိုင်းအတာ ပတ်လည်ရှိသော။

සංවිධායාති අන්තරවාසකස්ස කොණපදෙසඤ්ච ඉතරපදෙසඤ්ච සමං කත්වා විධාය. තෙනාහ – ‘‘කත්තරියා පදුමං කන්තන්තො වියා’’ති තිමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙන්තොති එත්ථ ච යස්මා බුද්ධානං රූපසම්පදා විය ආකප්පසම්පදාපි පරමුක්කංසගතා, තස්මා තදා භගවා එවං සොභතීති දස්සෙන්තො ‘‘සුවණ්ණපාමඞ්ගෙනා’’තිආදිමාහ, තත්ථ අසමෙන බුද්ධවෙසෙනාතිආදිනා [Pg.11] තදා භගවා බුද්ධානුභාවස්ස නිගුහණෙ කාරණාභාවතො තත්ථ සන්නිපතිතදෙවමනුස්සනාගයක්ඛගන්ධබ්බාදීනං පසාදජනනත්ථං අත්තනො සභාවපකතිකිරියායෙව කපිලවත්ථුං පාවිසීති දස්සෙති. බුද්ධානං කායප්පභා නාම පකතියා අසීතිහත්ථමත්තමෙව පදෙසං ඵරතීති ආහ – ‘‘අසීතිහත්ථට්ඨානං අග්ගහෙසී’’ති නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජිට්ඨපභස්සරානං වසෙන ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො.

"သံဝိဓာယ" ဟူသည်ကား သင်းပိုင်၏ အစွန်းအကွေးအရပ်ကိုလည်းကောင်း၊ အခြားအရပ်ကိုလည်းကောင်း ညီညာအောင်ပြု၍ ဝတ်ရုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် "ကပ်ကြေးဖြင့် ကြာပန်းကို ညှပ်ဖြတ်သကဲ့သို့" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "တိမဏ္ဍလံ ပဋိစ္ဆာဒေန္တော" (ဝန်းကျင်သုံးပါးကို ဖုံးလွှမ်းလျက်) ဟူသော ဤနေရာ၌ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ရူပသမ္ပဒါ (ကိုယ်အင်္ဂါပြည့်စုံခြင်း) ကဲ့သို့ပင် အာကပ္ပသမ္ပဒါ (ဣန္ဒြေအမူအရာပြည့်စုံခြင်း) သည်လည်း အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူသောကြောင့် ထိုစဉ်က မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ တင့်တယ်တော်မူသည်ကို ပြခြင်းငှာ "သုဝဏ္ဏပါမင်္ဂေန" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "အသမေန ဗုဒ္ဓဝေေသန" စသည်ဖြင့် ထိုစဉ်က မြတ်စွာဘုရားသည် ဗုဒ္ဓအာနုဘော်တော်ကို ဖုံးကွယ်ရန် အကြောင်းမရှိသောကြောင့် ထိုနေရာ၌ စည်းဝေးရောက်ရှိနေကြသော နတ်၊ လူ၊ နဂါး၊ ဘီလူး၊ ဂန္ဓဗ္ဗနတ် အစရှိသည်တို့အား ကြည်ညိုမှုဖြစ်စေခြင်းငှာ မိမိ၏ ပင်ကိုယ်ပုံမှန် အမူအရာဖြင့်သာ ကပိလဝတ်ပြည်သို့ ကြွတော်မူခဲ့သည်ကို ပြသတော်မူသည်။ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ (ကာယပ္ပဘာ) ဟူသည် ပကတိအားဖြင့် အတောင်ရှစ်ဆယ်ခန့်မျှသော အရပ်သို့သာ ပျံ့နှံ့သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "အတောင်ရှစ်ဆယ်ရှိသော အရပ်ကို ယူတော်မူ၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ညို၊ ရွှေ၊ နီ၊ ဖြူ၊ မောင်း၊ ပြိုးပြိုးပြက် အရောင်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခြောက်သွယ်သော ဗုဒ္ဓရောင်ခြည်တော်တို့ ဖြစ်ကုန်သည်။

සබ්බපාලිඵුල්ලොති මූලතො පට්ඨාය යාව අග්ගා ඵුල්ලො විකසිතො. පටිපාටියා ඨපිතානන්තිආදි පරිකප්පූපමා. යථා තං…පෙ… අලඞ්කතං අඤ්ඤො විරොචති, එවං විරොචිත්ථ, සමතිංසාය පාරමිතාහි අභිසඞ්ඛතත්තා එවං විරොචිත්ථාති වුත්තං හොති. පඤ්චවීසතියා නදීනන්ති ගඞ්ගාදීනං චන්දභාගාපරියොසානානං පඤ්චවීසතියා මහානදීනං. සම්භිජ්ජාති සම්භෙදං මිස්සීභාවං පත්වා මුඛද්වාරෙති සමුද්දං පවිට්ඨට්ඨානෙ.

"သဗ္ဗပါလိဖုလ္လော" ဟူသည်မှာ အရင်းမှစ၍ အဖျားတိုင်အောင် ပွင့်အာ ဝေဆာနေခြင်း ဖြစ်သည်။ "အစဉ်အတိုင်း ထားအပ်ကုန်သော" အစရှိသည်တို့သည် စိတ်ကူးပုံဖော်နှိုင်းယှဉ်ချက် (ပရိကပ္ပူပမာ) ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့်...ပ... တန်ဆာဆင်အပ်သော အခြားတစ်စုံတစ်ခုသည် တင့်တယ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ တင့်တယ်တော်မူ၏၊ သုံးဆယ်သော ပါရမီတော်တို့ဖြင့် ကောင်းစွာ ပြုပြင်အပ်သောကြောင့် ဤသို့ တင့်တယ်တော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "မြစ်နှစ်ဆယ့်ငါးစင်းတို့၏" ဟူသည် ဂင်္ဂါမြစ်မှစ၍ စန္ဒဘာဂါမြစ်အဆုံးရှိသော နှစ်ဆယ့်ငါးစင်းသော မြစ်ကြီးတို့၏ ဖြစ်သည်။ "သမ္ဘိဇ္ဇ" ဟူသည် ကွဲပြားရောနှောခြင်းသို့ ရောက်၍၊ "ဝမြေတွာ" ဟူသည် သမုဒ္ဒရာသို့ ဝင်ရာအရပ် (မြစ်ဝ) ၌ ဖြစ်သည်။

දෙවමනුස්සනාගසුපණ්ණගන්ධබ්බයක්ඛාදීනං අක්ඛීනීති චෙතං පරිකප්පනවසෙන වුත්තං. සහස්සෙනාති පදසහස්සෙන, භාණවාරප්පමාණෙන ගන්ථෙනාති අත්ථො.

"နတ်၊ လူ၊ နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ဂန္ဓဗ္ဗနတ်၊ ဘီလူး အစရှိသည်တို့၏ မျက်လုံးများ" ဟူသော ဤစကားကို စိတ်ကူးယဉ်နှိုင်းဆမှု (ပရိကပ္ပန) အားဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ "အထောင်ဖြင့်" ဟူသည် ဂါထာပုဒ်တစ်ထောင်ဖြင့်၊ တစ်ဘာဏဝါရ ပမာဏရှိသော ကျမ်းစာဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

කම්පයන්තො වසුන්ධරන්ති අත්තනො ගුණවිසෙසෙහි පථවීකම්පං උප්පාදෙන්තො, එවංභූතොපි අහෙඨයන්තො පාණානි. සබ්බදක්ඛිණත්තා බුද්ධානං දක්ඛිණං පඨමං පාදං උද්ධරන්තො. සමං සම්ඵුසතෙ භූමිං සුප්පතිට්ඨිතපාදතාය. යදිපි භූමිං සමං ඵුසති, රජසානුපලිප්පති සුඛුමත්තා ඡවියා. නින්නට්ඨානං උන්නමතීතිආදි බුද්ධානං සුප්පතිට්ඨිතපාදසඞ්ඛාතස්ස මහාපුරිසලක්ඛණපටිලාභස්ස නිස්සන්දඵලං. නාතිදූරෙ උද්ධරතීති අතිදූරෙ ඨපෙතුං න උද්ධරති. නච්චාසන්නෙ ච නික්ඛිපන්ති අච්චාසන්නෙ ච ඨානෙ අනික්ඛිපන්තො නිය්‍යාති. හාසයන්තො සදෙවකෙ ලොකෙ තොසයන්තො. චතූහි පාදෙහි චරතීති චතුචාරී.

"ကမ္ပယန္တော ဝသုန္ဓရံ" ဟူသည် မိမိ၏ ထူးခြားသော ဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် မြေကြီးကို တုန်လှုပ်စေလျက်၊ ဤသို့တုန်လှုပ်စေသော်လည်း သတ္တဝါတို့ကို မညှဉ်းဆဲဘဲ။ မြတ်စွာဘုရားတို့သည် လွန်စွာ လက်ယာရည်ရှိတော်မူသောကြောင့် လက်ယာခြေလှမ်းကို ရှေးဦးစွာ ကြွတော်မူ၏။ "သမံ သမ္ဖုသတေ ဘူမိံ" ဟူသည် ခြေဖဝါးတော် ကောင်းစွာ တည်ရှိသည်ဖြစ်၍ မြေပြင်ကို ညီညာစွာ ထိတွေ့တော်မူ၏။ မြေပြင်ကို ညီညာစွာ ထိတွေ့သော်လည်း အရေပြားတော် နုနယ်ချောမွေ့သဖြင့် ဖုန်မှုန့် အညစ်အကြေး မတင်ပေ။ "နိမ့်သောအရပ်သည် မြင့်တက်လာ၏" အစရှိသည်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားတို့၏ "ခြေဖဝါးတော် ကောင်းစွာ တည်ရှိခြင်း" ဟူသော မဟာပုရိသလက္ခဏာကို ရရှိတော်မူခြင်း၏ အကျိုးဆက် (နိဿန္ဒဖိုလ်) ဖြစ်သည်။ "လွန်စွာမဝေးသော အရပ်၌ ကြွတော်မူ၏" ဟူသည် အလွန်ဝေးသောနေရာသို့ ချထားရန် မကြွခြင်း ဖြစ်သည်။ "လွန်စွာမနီးကပ်သော အရပ်၌လည်း ချတော်မူ၏" ဟူသည် လွန်စွာနီးကပ်သော အရပ်၌ မချဘဲ ကြွတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ နတ်နှင့်တကွသော လောကကို ရွှင်လန်းစေလျက် နှစ်သက်စေလျက်။ "ခြေလေးချောင်းဖြင့် သွားတတ်သောကြောင့် စတုစာရီ မည်၏။"

බුද්ධානුභාවස්ස පකාසනවසෙන ගතත්තා වණ්ණකාලො නාම කිරෙස. සරීරවණ්ණෙ වා ගුණවණ්ණෙ වා කථියමානෙ දුක්කථිතන්ති න වත්තබ්බං. කස්මා? අපරිමාණවණ්ණා හි බුද්ධා භගවන්තො, බුද්ධගුණසංවණ්ණනා ජානන්තස්ස යථාධම්මසංවණ්ණනංයෙව අනුපවිසතීති.

ဤအရာသည် ဗုဒ္ဓအာနုဘော်တော်ကို ထင်ရှားပြသခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် "ဝဏ္ဏကာလ" (ဂုဏ်တော်ချီးမွမ်းချိန်) မည်၏။ ရုပ်အဆင်းတော်၏ ဂုဏ်ကို ဖြစ်စေ၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်ကို ဖြစ်စေ ပြောဆိုရာတွင် "မကောင်းသဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏" ဟု မဆိုအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့သည် အတိုင်းအဆမရှိသော ဂုဏ်တော်ရှိတော်မူကြကုန်၏၊ ဗုဒ္ဓဂုဏ်တော်တို့ကို ချီးမွမ်းခြင်းကို သိသောသူအား တရားသဘောနှင့်လျော်ညီစွာ ချီးမွမ်းခြင်းသို့သာ လိုက်ပါဝင်ရောက်သွားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

දුකූලචුම්බටකෙනාති [Pg.12] ගන්ථිත්වා ගහිතදුකූලවත්ථෙන, නාගවික්කන්තචරණොති හත්ථිනාගසදිසපදනික්ඛෙපො. සතපුඤ්ඤලක්ඛණොති අනෙකසතපුඤ්ඤනිම්මිතමහාපුරිසලක්ඛණො මණිවෙරොචනො යථාති අතිවිය විරොචමානො මණි විය වෙරොචනො නාම එකො මණිවිසෙසොති කෙචි මහාසාලොවාති මහන්තො සාලරුක්ඛො විය, කොවිළාරාදිමහාරුක්ඛො විය වා පදුමො කොකනදො යථාති කොකනදසඞ්ඛාතං මහාපදුමං විය, විකසමානපදුමං විය වා.

"ဒုကူလစုမ္ဗဋကေန" ဟူသည် ထုံးဖွဲ့၍ ကိုင်ဆောင်အပ်သော ဒုကုဋ်ပုဆိုးဖြင့်၊ "နာဂဝိက္ကန္တစရဏော" ဟူသည် ဆင်ပြောင်နှင့်တူသော ခြေလှမ်းလှမ်းခြင်း ရှိတော်မူသော၊ "သတပုညလက္ခဏော" ဟူသည် အရာမက များစွာသော ကုသိုလ်တို့ဖြင့် ဖန်ဆင်းအပ်သော မဟာပုရိသလက္ခဏာ ရှိတော်မူသော၊ "မဏိဝေရောစနော ယထာ" ဟူသည် လွန်စွာ တောက်ပသော ပတ္တမြားကဲ့သို့၊ "ဝေရောစန" မည်သော ထူးခြားသော ပတ္တမြားတစ်မျိုးကဲ့သို့ဟု အချို့က ဆိုကြသည်။ "မဟာသာလောဝါ" ဟူသည် ကြီးမားသော အင်ကြင်းပင်ကြီး ကဲ့သို့သော်လည်းကောင်း၊ သင်းဝင်ပင် အစရှိသော သစ်ပင်ကြီးကဲ့သို့သော်လည်းကောင်း။ "ပဒုမော ကောကနဒေါ ယထာ" ဟူသည် ကောကနဒ ဟုခေါ်သော ကြာနီကြီးကဲ့သို့သော်လည်းကောင်း၊ ပွင့်အာနေသော ကြာပန်းကဲ့သို့သော်လည်းကောင်း။

ආකාසගඞ්ගං ඔතාරෙන්තො වියාතිආදි තස්සා පකිණ්ණකකථාය අඤ්ඤෙසං දුක්කරභාවදස්සනඤ්චෙව සුණන්තානං අච්චන්තසුඛාවහභාවදස්සනඤ්ච පථවීජං ආකඩ්ඪෙන්තො වියාති නාළියන්තං යොජෙත්වා මහාපථවියා හෙට්ඨිමතලෙ පප්පටකොජං උද්ධංමුඛං කත්වා ආකඩ්ඪෙන්තො විය යොජනිකන්ති යොජනප්පමාණං මධුභණ්ඩන්ති මධුපටලං.

"ကောင်းကင်ဂင်္ဂါမြစ်ကို သက်ဆင်းစေသကဲ့သို့" အစရှိသည်တို့သည် ထိုပြန့်ပွားသော စကား၏ အခြားသူတို့ ပြုနိုင်ခဲသည်အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ နာယူရသူတို့အား အလွန်တရာ ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သည်အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "မြေဆီလွှာကို ဆွဲယူသကဲ့သို့" ဟူသည် ပြွန်စက်ကိုတပ်ဆင်၍ မဟာပထဝီမြေကြီး၏ အောက်ခြေရှိ မြေဆီလွှာကို အထက်သို့ မျက်နှာမူစေလျက် ဆွဲယူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ "ယောဇနိကံ" ဟူသည် တစ်ယူဇနာ ပမာဏရှိသော၊ "မဓုဘဏ္ဍံ" ဟူသည် ပျားလပို့ ဖြစ်သည်။

මහන්තන්ති උළාරං. සබ්බදානං දින්නමෙව හොතීති සබ්බමෙව පච්චයජාතං ආවාසදායකෙන දින්නමෙව හොති. තථාහි ද්වෙ තයො ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කිඤ්චි අලද්ධා ආගතස්සපි ඡායූදකසම්පන්නං ආරාමං පවිසිත්වා න්හායිත්වා පටිස්සයෙ මුහුත්තං නිපජ්ජිත්වා උට්ඨාය නිසින්නස්ස කායෙ බලං ආහරිත්වා පක්ඛිත්තං විය හොති. බහි විචරන්තස්ස ච කායෙ වණ්ණධාතු වාතාතපෙහි කිලමති, පටිස්සයං පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය මුහුත්තං නිසින්නස්ස විසභාගසන්තති වූපසම්මති, සභාගසන්තති පතිට්ඨාති, වණ්ණධාතු ආහරිත්වා පක්ඛිත්තා විය හොති, බහි විචරන්තස්ස ච පාදෙ කණ්ටකො විජ්ඣති, ඛාණු පහරති, සරීසපාදිපරිස්සයො චෙව චොරභයඤ්ච උප්පජ්ජති, පටිස්සයං පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය නිපන්නස්ස පන සබ්බෙ පරිස්සයා න හොන්ති, අජ්ඣයන්තස්ස ධම්මපීතිසුඛං, කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තස්ස උපසමසුඛං උප්පජ්ජති බහිද්ධා වික්ඛෙපාභාවතො, බහි විචරන්තස්ස ච කායෙ සෙදා මුච්චන්ති, අක්ඛීනි ඵන්දන්ති, සෙනාසනං පවිසනක්ඛණෙ මඤ්චපීඨාදීනි න පඤ්ඤායන්ති, මුහුත්තං නිසින්නස්ස පන අක්ඛිපසාදො ආහරිත්වා පක්ඛිත්තො විය හොති, ද්වාරවාතපානමඤ්චපීඨාදීනි පඤ්ඤායන්ති, එතස්මිම්පි ච ආවාසෙ වසන්තං දිස්වා මනුස්සා චතූහි පච්චයෙහි සක්කච්චං උපට්ඨහන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘ආවාසදානස්මිං දින්නෙ සබ්බං දානං දින්නමෙව හොතී’’ති. භූමට්ඨක…පෙ… න සක්කාති අයමත්ථො මහාසුදස්සනවත්ථුනා (දී. නි. 2.241 ආදයො) දීපෙතබ්බො.

"မဟန္တံ" ဟူသည် ပြန့်ပြောဆန်းကြယ်သော။ "အလုံးစုံသော အလှူကို ပေးလှူပြီးသည်သာ မည်၏" ဟူသည် ကျောင်းဒါယကာသည် အလုံးစုံသော ပစ္စည်းအစုကို ပေးလှူပြီးသည်သာ မည်၏။ သာဓကအားဖြင့် - ရွာနှစ်ရွာ သုံးရွာသို့ ဆွမ်းခံလှည့်လည်၍ တစ်စုံတစ်ရာ မရဘဲ ပြန်လာသောသူသော်လည်း အရိပ်ရေနှင့် ပြည့်စုံသော အရံသို့ဝင်၍၊ ရေချိုးကာ ကျောင်း၌ တစ်ခဏတာ အိပ်စက်ပြီးနောက် ထထိုင်သောအခါ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ခွန်အားကို ယူဆောင်၍ ထည့်သွင်းပေးလိုက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ပြင်ပ၌ လှည့်လည်သွားလာသူ၏ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ အဆင်းဓာတ် (ဝဏ္ဏဓာတု) သည် လေ၊ နေပူတို့ကြောင့် ပင်ပန်းရ၏၊ ကျောင်းသို့ဝင်၍ တံခါးပိတ်ကာ တစ်ခဏတာ ထိုင်နေသူအား မညီညွတ်သော ရုပ်အစဉ် (ဝိသဘာဂသန္တတိ) သည် ငြိမ်းအေးသွား၏၊ ညီညွတ်သော ရုပ်အစဉ် (သဘာဂသန္တတိ) သည် တည်တံ့၏၊ အဆင်းဓာတ်ကို ယူဆောင်၍ ထည့်သွင်းပေးလိုက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ပြင်ပ၌ လှည့်လည်သွားလာသူ၏ ခြေ၌ ဆူးစူးခြင်း၊ သစ်ငုတ်တိုက်မိခြင်း၊ ကုန်းသတ္တဝါ ရေသတ္တဝါ အစရှိသော ဘေးရန်နှင့် ခိုးသူဘေးသည်လည်း ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ကျောင်းသို့ဝင်၍ တံခါးပိတ်ကာ အိပ်စက်နေသူအားမူကား ဘေးရန်အားလုံး မရှိကြကုန်။ ပြင်ပသို့ စိတ်ပျံ့လွင့်မှု မရှိခြင်းကြောင့် စာပေသင်အံသူအား ဓမ္မပီတိချသာ၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းသူအား ငြိမ်းအေးမှုချမ်းသာ ဖြစ်ပေါ်၏။ ပြင်ပ၌ လှည့်လည်သွားလာသူ၏ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ချွေးများထွက်ကုန်၏၊ မျက်စိများ တုန်လှုပ်ကုန်၏၊ ကျောင်းသို့ ဝင်ခါစတွင် ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ် အစရှိသည်တို့ကို မမြင်ရပေ၊ တစ်ခဏမျှ ထိုင်နေသူအားမူကား မျက်စိကြည်လင်ခြင်းကို ယူဆောင်၍ ထည့်သွင်းပေးလိုက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ တံခါး၊ လေသာပြတင်း၊ ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ် အစရှိသည်တို့ကို မြင်တွေ့ရ၏၊ ဤကျောင်း၌ နေထိုင်သူကို တွေ့မြင်ရသဖြင့် လူတို့သည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် ရိုသေစွာ လုပ်ကျွေးပူဇော်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ကျောင်းအလှူကို ပေးလှူသော် အလုံးစုံသော အလှူကို ပေးလှူပြီးသည်သာ မည်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ "ဘူမဋ္ဌက...ပ... မတတ်နိုင်" ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မဟာသုဒဿနဝတ္ထု (ဒီဃနိကာယ်၊ မဟာဝဂ်) ဖြင့် ရှင်းလင်းပြသအပ်သည်။

සීතන්ති [Pg.13] (සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.295; සං. නි. ටී. 2.4.243) අජ්ඣත්තධාතුක්ඛොභවසෙන වා බහිද්ධඋතුවිපරිණාමවසෙන වා උප්පජ්ජනකසීතං. උණ්හන්ති අග්ගිසන්තාපං. තස්ස පන දවදාහාදීසු සම්භවො දට්ඨබ්බො. පටිහන්තීති පටිබාහති. යථා තදුභයවසෙන කායචිත්තානං බාධනානි න හොන්ති, එවං කරොති. සීතුණ්හබ්භාහතෙ හි සරීරෙ වික්ඛිත්තචිත්තො භික්ඛු යොනිසො පදහිතුං න සක්කොති. වාළමිගානීති සීහබ්‍යග්ඝාදිවාළමිගෙ. ගුත්තසෙනාසනඤ්හි පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය නිසින්නස්ස තෙ පරිස්සයා න හොන්ති. සරීසපෙති යෙ කෙචි සරන්තා ගච්ඡන්තෙ දීඝජාතිකෙ. මකසෙති නිදස්සනමෙතං, ඩංසාදීනං එතෙනෙව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සිසිරෙති සීතකාලවසෙන සත්තාහවද්දලිකාදිවසෙන ච උප්පන්නෙ සිසිරසම්ඵස්සෙ. වුට්ඨියොති යදා තදා උප්පන්නා වස්සවුට්ඨියො පටිහනතීති යොජනා.

‘သီတံ’ ဟူသည် (သာရတ္ထ. ဋီ. စူဠဝဂ္ဂ ၃.၂၉၅၊ သံ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၂၄၃ အရ) ကိုယ်တွင်းဓာတ်များ ကရုန်းကရင်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ပြင်ပဥတုဖောက်ပြန်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော အအေးဓာတ်တည်း။ ‘ဥဏှံ’ ဟူသည် မီး၏ပူလောင်ခြင်းတည်း။ ထိုအပူဓာတ်၏ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို တောမီးလောင်ခြင်း စသည်တို့၌ ရှုမြင်အပ်၏။ ‘ပဋိဟန္တိ’ ဟူသည် တားမြစ်ပယ်ဖျောက်တတ်၏။ ထိုအအေးအပူနှစ်ပါးတို့ကြောင့် ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါးတို့အား ညှဉ်းဆန်းနှိပ်စက်ခြင်းမဖြစ်ပေါ်စေရန် ဤသို့ပြုလုပ်တတ်၏။ အအေးအပူတို့ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော ခန္ဓာကိုယ်ရှိသဖြင့် စိတ်ပျံ့လွင့်နေသောရဟန်းသည် အသင့်အတင့် နည်းလမ်းတကျ ကြိုးပမ်းအားထုတ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။ ‘ဝါဠမိဂါနိ’ ဟူသည် ခြင်္သေ့၊ ကျား စသော သားရဲတို့ကို ဆိုလိုသည်။ လုံခြုံသောကျောင်းတိုက်သို့ ဝင်ရောက်၍ တံခါးပိတ်လျက် နေသောသူအား ထိုဘေးရန်တို့သည် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ကုန်။ ‘သရီသပ’ ဟူသည် တွားသွားတတ်သော မြွေစသော သတ္တဝါရှည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘မကသေ’ ဟူသည် ခြင်တို့ကို ဆိုလိုပြီး ဤခြင်ဟူသော စကားလုံးဖြင့်ပင် မှက်စသည်တို့ကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။ ‘သိသိရ’ ဟူသည် ဆောင်းဥတု၏စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး မိုးမစဲဘဲ ရွာသွန်းခြင်းစသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆောင်းဥတု၏အအေးဓာတ်တွေ့ထိမှုကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဝုဋ္ဌိယော’ ဟူသည် အခါမဟုတ်ဘဲ ရွာသွန်းသော မိုးတို့ကို ‘ပယ်ဖျောက်တတ်၏’ ဟု ဆက်စပ်၍ ကြည့်အပ်၏။

වාතාතපො ඝොරොති රුක්ඛගච්ඡාදීනං උම්මූලභඤ්ජනවසෙන පවත්තියා ඝොරො සරජඅරජාදිභෙදො වාතො චෙව ගිම්හපරිළාහසමයෙසු උප්පත්තියා ඝොරො සූරියාතපො ච. පටිහඤ්ඤතීති පටිබාහීයති. ලෙණත්ථන්ති නානාරම්මණතො චිත්තං නිවත්තෙත්වා පටිසල්ලානාරාමත්ථං. සුඛත්ථන්ති වුත්තපරිස්සයාභාවෙන ඵාසුවිහාරත්ථං. ඣායිතුන්ති අට්ඨතිංසාරම්මණෙසු යත්ථ කත්ථචි චිත්තං උපනිජ්ඣායිතුං. විපස්සිතුන්ති අනිච්චාදිතො සබ්බසඞ්ඛාරෙ සම්මසිතුං.

‘ဝါတာတပေါ ဃောရော’ ဟူသည် သစ်ပင်၊ ခြုံနွယ်တို့ကို အမြစ်မှ လဲပြိုစေသဖြင့် ပြင်းထန်သော မြူမှုန်တို့ဖြင့် ရောနှောခြင်း သို့မဟုတ် မရောနှောခြင်း အပြားရှိသော လေပြင်းနှင့် နွေကာလ ပူလောင်မြိုက်ချိန်၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ပြင်းထန်လှသော နေပူရှိန်တို့တည်း။ ‘ပဋိဟညတိ’ ဟူသည် ပယ်ဖျောက်အပ်၏။ ‘လေဏတ္ထံ’ ဟူသည် အာရုံအမျိုးမျိုးတို့မှ စိတ်ကို လွှဲဖယ်၍ တစ်ကိုယ်တည်း ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေခြင်းကို မွေ့လျော်ရန် အကျိုးငှာတည်း။ ‘သုခတ္ထံ’ ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဘေးရန်များ မရှိခြင်းကြောင့် ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ရခြင်း အကျိုးငှာတည်း။ ‘ဈာယိတုံ’ ဟူသည် သမထအာရုံ (၃၈) ပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အာရုံ၌ စိတ်ကို စူးစိုက်ဆင်ခြင်ရန်တည်း။ ‘ဝိပဿိတုံ’ ဟူသည် သင်္ခါရတရားအားလုံးကို အနိစ္စစသည်ဖြင့် သုံးသပ်ဆင်ခြင်ရန်တည်း။

විහාරෙති පටිස්සයෙ. කාරයෙති කාරාපෙය්‍ය. රම්මෙති මනොරමෙ නිවාසසුඛෙ. වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙති කාරෙත්වා පන එත්ථ විහාරෙසු බහුස්සුතෙ සීලවන්තෙ කල්‍යාණධම්මෙ නිවාසෙය්‍ය. තෙ නිවාසෙන්තො පන තෙසං බහුස්සුතානං යථා පච්චයෙහි කිලමථො න හොති, එවං අන්නඤ්ච පානඤ්ච වත්ථසෙනාසනානි ච දදෙය්‍ය උජුභූතෙසු අජ්ඣාසයසම්පන්නෙසු කම්මඵලානං රතනත්තයගුණානඤ්ච සද්දහනෙන විප්පසන්නෙන චෙතසා.

‘ဝိဟာရေ’ ဟူသည် မှီခိုရာ နေရာကျောင်းတို့ကို။ ‘ကာရယေ’ ဟူသည် ဆောက်လုပ်စေရာ၏။ ‘ရမ္မေ’ ဟူသည် နေထိုင်ရသည်မှာ စိတ်ကြည်နူးဖွယ် ကောင်း၍ ချမ်းသာလှသော။ ‘ဝါသယေတ္ထ ဗဟုဿုတေ’ ဟူသည် ကျောင်းဆောက်လုပ်လှူဒါန်းပြီးနောက် ထိုကျောင်းတို့၌ အကြားအမြင်များသော၊ သီလရှိသော၊ သူတော်ကောင်းတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နေထိုင်သီတင်းသုံးစေရာ၏။ ထိုသို့ သီတင်းသုံးစေလျက် ထိုအကြားအမြင်များသော အရှင်မြတ်တို့အား ပစ္စည်းလေးပါးကြောင့် ပင်ပန်းဆင်းရဲမှု မရှိစေရန် ဖြောင့်မတ်သော စိတ်ထားနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးကိုလည်းကောင်း၊ ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း ယုံကြည်သဖြင့် ကြည်လင်သော စိတ်ဓာတ်ဖြင့် ဆွမ်း၊ ခဲဖွယ်၊ ဖျော်ရည်၊ သင်္ကန်း၊ ကျောင်း အိပ်ရာနေရာတို့ကို လှူဒါန်းရာ၏။

ඉදානි ගහට්ඨපබ්බජිතානං අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරතං දස්සෙතුං ‘‘තෙ තස්සා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ තෙති බහුස්සුතා තස්සාති උපාසකස්ස. ධම්මං දෙසෙන්තීති සකලවට්ටදුක්ඛපනුදනං ධම්මං දෙසෙන්ති. යං සො ධම්මං ඉධඤ්ඤායාති සො පුග්ගලො යං සද්ධම්මං ඉමස්මිං සාසනෙ සම්මාපටිපජ්ජනෙන ජානිත්වා අග්ගමග්ගාධිගමෙන අනාසවො හුත්වා පරිනිබ්බායති.

ယခုအခါ လူပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ရဟန်းပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အပြန်အလှန် ကျေးဇူးပြုတတ်သော အဖြစ်ကို ပြသရန်အတွက် ‘တေ တဿာ’ စသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ ‘တေ’ ဟူသည် အကြားအမြင်များသော အရှင်မြတ်တို့သည်၊ ‘တဿာ’ ဟူသည် ထိုဒါယကာ ဥပါသကာအား။ ‘ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ’ ဟူသည် သံသရာဝဋ်ဒုက္ခအားလုံးကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူကုန်၏။ ‘ယံ သော ဓမ္မံ ဣဓညာယ’ ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤသာသနာတော်၌ ထိုသူတော်ကောင်းတရားကို ကောင်းစွာ ကျင့်ကြံအားထုတ်ခြင်းဖြင့် သိရှိနားလည်ပြီးလျှင် အရဟတ္တမဂ်သို့ ဆိုက်ရောက်လျက် အာသဝေါကင်းကွာ၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုလေ၏။

පූජාසක්කාරවසෙනෙව [Pg.14] පඨමයාමො ඛෙපිතො, භගවතො දෙසනාය අප්පාවසෙසො මජ්ඣිමයාමො ගතොති පාළියං ‘‘බහුදෙව රත්ති’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘අතිරෙකතරං දියඩ්ඪයාම’’න්ති. සන්දස්සෙසීති ආනිසංසං දස්සෙසි, ආවාසදානපටිසංයුත්තං ධම්මිං කථං සුත්වා තතො පරං, ‘‘මහාරාජ, ඉතිපි සීලං, ඉතිපි සමාධි, ඉතිපි පඤ්ඤා’’ති සීලාදිගුණෙ තෙසං සම්මා දස්සෙසි, හත්ථෙන ගහෙත්වා විය පච්චක්ඛතො පකාසෙසි. සමාදපෙසීති ‘‘එවං සීලං සමාදාතබ්බං, සීලෙ පතිට්ඨිතෙන එවං සමාධි, එවං පඤ්ඤා භාවෙතබ්බා’’ති යථා තෙ සීලාදිගුණෙ ආදියන්ති, තථා ගණ්හාපෙසි. සමුත්තෙජෙසීති යථා සමාදින්නං සීලං සුවිසුද්ධං හොති, සමථවිපස්සනා ච භාවියමානා යථා සුට්ඨු විසොධිතා උපරිවිසෙසාවහා හොන්ති, එවං චිත්තං සමුත්තෙජෙසි නිසාමනවසෙන වොදාපෙසි. සම්පහංසෙසීති යථානුසිට්ඨං ඨිතසීලාදිගුණෙහි සම්පති ලද්ධගුණානිසංසෙහි චෙව උපරි ලද්ධබ්බඵලවිසෙසෙහි ච උපරිචිත්තං සම්මා පහංසෙසි, ලද්ධස්සාසවසෙන සුට්ඨු තොසෙසි. එවමෙතෙසං පදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ပူဇော်သက္ကာရ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့်သာလျှင် ညဉ့်ဦးယံသည် ကုန်လွန်ခဲ့၏၊ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဟောကြားတော်မူခြင်းဖြင့် သန်းခေါင်ယံ၏ အကြွင်းအကျန် အနည်းငယ်မျှသည်လည်း ကုန်ဆုံးသွားပြီဖြစ်သောကြောင့် ပါဠိတော်၌ ‘ဗဟုဒေဝ ရတ္တိံ’ (ညဉ့်၏ များစွာသော အစိတ်အပိုင်း) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ‘တစ်ယံခွဲထက် ပိုလွန်သောအချိန်’ ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ‘သန္ဒဿေသိ’ ဟူသည် အကျိုးထူးကို ပြသတော်မူ၏၊ ကျောင်းအလှူနှင့် စပ်လျဉ်းသော တရားစကားကို ကြားနာရပြီးနောက် ‘မြတ်သောမင်းကြီး၊ သီလဟူသည် ဤသို့ဖြစ်၏၊ သမာဓိဟူသည် ဤသို့ဖြစ်၏၊ ပညာဟူသည် ဤသို့ဖြစ်၏’ ဟု သီလစသော ဂုဏ်တို့ကို ကောင်းစွာ ညွှန်ပြတော်မူကာ လက်ဖြင့် ကိုင်ပြသကဲ့သို့ မျက်မှောက်ထင်ထင် ထင်ရှားစေတော်မူ၏။ ‘သမာဒပေသိ’ ဟူသည် ‘ဤသို့လျှင် သီလကို ဆောက်တည်အပ်၏၊ သီလ၌ တည်လျက် ဤသို့ သမာဓိကိုလည်းကောင်း၊ ဤသို့ ပညာကိုလည်းကောင်း ပွားများအပ်၏’ ဟု ထိုမင်းနှင့်တကွသော ပရိသတ်တို့သည် သီလစသော ဂုဏ်တို့ကို လက်ခံကျင့်သုံးလာကြစေရန် ဆောက်တည်စေတော်မူ၏။ ‘သမုတ္တေဇေသိ’ ဟူသည် ဆောက်တည်အပ်သော သီလသည် အလွန်တရာ စင်ကြယ်စေရန်၊ ပွားများအပ်သော သမထဝိပဿနာတရားတို့သည် ကောင်းစွာ သန့်စင်လျက် အထက်မဂ်ဖိုလ်ထူးကို ဆောင်ကျဉ်းပေးနိုင်စေရန် စိတ်ဓာတ်ကို ရဲရင့်တက်ကြွစေတော်မူ၏၊ တရားတော်ကို နာယူဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် စိတ်နှလုံးကို သန့်ရှင်းကြည်လင်စေတော်မူ၏။ ‘သမ္ပဟံသေသိ’ ဟူသည် ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း တည်ရှိနေသော သီလစသော ဂုဏ်တို့ကြောင့် လက်ရှိရရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောင်ဝယ် ရရှိအပ်သော မဂ်ဖိုလ်ထူး အကျိုးတရားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း အထက်ထက်သော စိတ်နှလုံးကို ကောင်းစွာ ရွှင်လန်းစေတော်မူ၏၊ သက်သာရာရရှိမှုကြောင့် အလွန်တရာ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်စေတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ထိုပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်သားအပ်၏။

සමුදායවචනොපි අසීතිමහාථෙර-සද්දො තදෙකදෙසෙපි නිරුළ්හොති ආහ ‘‘අසීතිමහාථෙරෙසු විජ්ජමානෙසූ’’ති. ආනන්දත්ථෙරොපි හි අන්තොගධො එවාති. සාකියමණ්ඩලෙති සාකියරාජසමූහෙ.

အများစုပေါင်းမှုကို ဟောသော ပုဒ်ဖြစ်သော်လည်း ‘အသီတိမဟာထေရ’ (မဟာသာဝကကြီး ရှစ်ဆယ်) ဟူသော သဒ္ဒါသည် ထိုအစုအဝေး၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌လည်း ရိုးရာထုံးစံအားဖြင့် အတည်ဖြစ်သောကြောင့် ‘မဟာထေရ်ကြီး ရှစ်ဆယ်တို့ ရှိနေကြစဉ်’ ဟု ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည်လည်း ထိုအစုအဝေးအတွင်း၌ ပါဝင်ပြီးသား ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ‘သာကိယမဏ္ဍလေ’ ဟူသည် သာကီဝင်မင်းတို့၏ အစုအဝေး၌။

පටිපදාය නියුත්තත්තා පාටිපදො. තෙනාහ – ‘‘පටිපන්නකො’’ති. සික්ඛනසීලතාදිනා සෙඛො, ඔධිසො සමිතපාපතාය සමණො. සෙඛො පාටිපදො පටිපජ්ජනපුග්ගලාධිට්ඨානෙන පටිපදාදෙසනං නියමෙන්තො පටිපදාය පුග්ගලං නියමෙති නාමාති ‘‘පටිපදාය පුග්ගලං නියමෙත්වා දස්සෙතී’’ති. සෙඛප්පටිපදා සාසනෙ මඞ්ගලපටිපදා සම්මදෙව අසෙවිතබ්බපරිවජ්ජනෙන සෙවිතබ්බසමාදානෙන උක්කංසවත්ථූසු ච භාවතො අසෙඛධම්මපාරිපූරියා ආවහත්තා ච වඩ්ඪමානකපටිපදා. අකිලමන්තාව සල්ලක්ඛෙස්සන්තීති ඉදං තදා තෙසං අසෙඛභූමිඅධිගමාය අයොග්‍යතාය වුත්තං. අකිලමන්තාවාති ඉමිනා පටිසම්භිදාප්පත්තස්සපි අනධිගතමග්ගසඤ්ඤාපනා භාරියාති දස්සෙති. ඔසටාති අනුප්පවිට්ඨා. සකලං විනයපිටකං කථිතමෙව හොති තස්ස සීලකථාබාහුල්ලතො සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. තීහි පිටකෙහීති කරණත්ථෙ කරණවචනං. තෙන තංතංපිටකානං තස්සා තස්සා සික්ඛාය සාධකතමභාවං දස්සෙති.

ကျင့်စဉ်၌ ယှဉ်စပ်အပ်သောကြောင့် ‘ပါဋိပဒ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ကျင့်ဆဲဖြစ်သောပုဂ္ဂိုလ်’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သိက္ခာသုံးပါးကို ကျင့်သုံးဆည်းပူးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ‘သေက္ခ’ မည်၏၊ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် စွန့်ပယ်အပ်သော မကောင်းမှုရှိသောကြောင့် ‘သမဏ’ မည်၏။ သေက္ခဖြစ်သော ပါဋိပဒပုဂ္ဂိုလ်သည် ကျင့်ကြံအားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို အဓိဋ္ဌာန်ပြု၍ ကျင့်စဉ်ဟောကြားမှုကို သတ်မှတ်လျက် ကျင့်စဉ်အားဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ကန့်သတ်တတ်သောကြောင့် ‘ကျင့်စဉ်အားဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ကန့်သတ်၍ ပြသတော်မူ၏’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ သေက္ခပဋိပဒါသည် သာသနာတော်၌ မင်္ဂလာဖြစ်သော ကျင့်စဉ်ဖြစ်ပြီး မမှီဝဲအပ်သော အရာများကို ကောင်းစွာ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ မှီဝဲအပ်သော အရာများကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်ခြင်းနှင့် ထူးကဲသော အာရုံတို့၌ ဖြစ်ပွားခြင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသေက္ခတရား (ရဟန္တာအဖြစ်) ပြည့်စုံမှုကို ဆောင်ကျဉ်းပေးတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း တိုးတက်ဖြစ်ထွန်းစေသော ကျင့်စဉ်ဖြစ်၏။ ‘မပင်မပန်းဘဲ မှတ်သားနိုင်ကြလိမ့်မည်’ ဟူသည်မှာ ထိုအချိန်က သူတို့အတွက် ရဟန္တာအဖြစ် (အသေက္ခဘူမိ) သို့ မရောက်နိုင်သေးသော မသင့်လျော်မှုကြောင့် မိန့်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ‘မပင်မပန်းဘဲ’ ဟူသော စကားဖြင့် ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တရဟန္တာ ဖြစ်စေဦးတော့ မရရှိသေးသော မဂ်တရားကို သိမြင်စေရန် သိစေရခြင်းသည် ဝန်လေးလှသော အမှုဖြစ်ကြောင်း ပြဆိုသည်။ ‘ဩသဋာ’ ဟူသည် သက်ဆင်းဝင်ရောက်အပ်သော။ ဝိနည်းပိဋကတ်တစ်ခုလုံးကို ဟောကြားတော်မူပြီးသကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏၊ ထိုဝိနည်းတရားတော်၌ သီလစကား အများအပြား ပါဝင်သောကြောင့် ကျန်ရှိသော ပိဋကတ်နှစ်ပုံ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ‘ပိဋကတ်သုံးပုံတို့ဖြင့်’ ဟု ကရဏအနက်၌ ကရဏဝိဘတ်ကို သုံးစွဲထားသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုထိုပိဋကတ်တို့၏ သက်ဆိုင်ရာ သိက္ခာကို ပြီးမြောက်စေနိုင်စွမ်းရှိသော အဖြစ်ကို ပြသတော်မူ၏။

පිට්ඨිවාතො [Pg.15] උප්පජ්ජති උපාදින්නකසරීරස්ස තථාරූපත්තා සඞ්ඛාරානඤ්ච අනිච්චතාය දුක්ඛානුබන්ධත්තා. අකාරණං වා එතන්ති යෙනාධිප්පායෙන වුත්තං, තමෙව අධිප්පායං විවරිතුං ‘‘පහොතී’’තිආදි වුත්තං. චතූහි ඉරියාපථෙහි පරිභුඤ්ජිතුකාමො අහොසි සක්‍යරාජූනං අජ්ඣාසයවසෙන. තථා හි වක්ඛති ‘‘සත්ථාපි තදෙව සන්ධාය තත්ථ සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙත්වා නිපජ්ජීතී’’ති. යදි එවං ‘‘පිට්ඨි මෙ ආගිලායතී’’ති ඉදං කථන්ති ආහ ‘‘උපාදින්නකසරීරඤ්ච නාමා’’තිආදි.

ကမ္မဇရုပ်ရှိသော ခန္ဓာကိုယ်၏ ထိုကဲ့သို့သော သဘောရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရတရားတို့၏ မမြဲသော အနိစ္စသဘောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲခြင်းဝေဒနာနှင့် အစဉ်တစိုက် ယှဉ်စပ်နေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ကျောကုန်းနာကျင်သော လေရောဂါသည် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏။ ‘အကြောင်းမဲ့ မဟုတ်ပါ’ ဟု မည်သည့်အလိုအပြားဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသနည်း၊ ထိုအလိုအပြားကိုပင် ရှင်းလင်းဖွင့်ဆိုရန် ‘စွမ်းဆောင်နိုင်၏’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သာကီဝင်မင်းတို့၏ အလိုဆန္ဒအားဖြင့် ဣရိယာပုထ်လေးပါးလုံးတို့ဖြင့် အသုံးချလိုသော ဆန္ဒရှိတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ‘မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုအကြောင်းကိုပင် ရည်ညွှန်း၍ ထိုနေရာ၌ ဒုကုဋ်သင်္ကန်းကို ခင်းစေလျက် လျောင်းစက်တော်မူ၏’ ဟု နောင်၌ မိန့်တော်မူလတ္တံ့။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ‘ငါ၏ ကျောကုန်းသည် နာကျင်လှ၏’ ဟူသော စကားကို အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်းဟူမူ - ‘ကမ္မဇရုပ်ရှိသော ခန္ဓာကိုယ်ဟူသည်’ စသည်ဖြင့် ရှင်းလင်းမိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

23. ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන…පෙ… සම්පන්නො’’තිආදීසු (විභ. 511) සමන්නාගතත්ථො සම්පන්න-සද්දො, ඉධ පන පාරිපූරිඅත්ථොති දස්සෙතුං ‘‘පරිපුණ්ණසීලොති අත්ථො’’ති වුත්තං. යො පන සම්පන්නසීලොයෙව, සො පරිපුණ්ණසීලො. පරිසුද්ධඤ්හි සීලං ‘‘පරිපුණ්ණ’’න්ති වුච්චති, න සබලං කම්මාසං වා. සුන්දරධම්මෙහීති සොභනධම්මෙහි. යස්මිං සන්තානෙ උප්පන්නා තස්ස සොභනභාවතො. තෙහි සප්පුරිසභාවසාධනතො සප්පුරිසානං ධම්මෙහි.

၂၃. "ဤပါတိမောက်စောင့်စည်းမှုနှင့်...ပ... ပြည့်စုံသည်" ဟူသော အစရှိသော စကားရပ်တို့၌ (ဝိဘင်း။ ၅၁၁) 'သမ္ပန္န' သဒ္ဒါသည် (တရားတို့နှင့်) ပြည့်စုံခြင်းအနက်ရှိ၏။ သို့ရာတွင် ဤနေရာ၌မူ ပြည့်စုံခြင်း (ပြည့်ဝခြင်း) အနက်ရှိသည်ကို ပြသခြင်းငှာ "ပြည့်စုံသောသီလရှိသူဟူသည် အနက်တည်း" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အကြင်သူသည် သီလနှင့် ပြည့်စုံသည်သာဖြစ်အံ့၊ ထိုသူသည် ပြည့်စုံသောသီလရှိသူမည်၏။ စင်ကြယ်သော သီလကိုသာလျှင် "ပြည့်စုံသော သီလ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ အပြောက်အကျားရှိသော သီလကို မဆိုလို။ 'သုန္ဒရဓမ္မေဟိ' ဟူသည် တင့်တယ်ကောင်းမြတ်သော တရားတို့ဖြင့်။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ ထိုတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ တင့်တယ်ခြင်းအဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ထိုတရားတို့ဖြင့် သူတော်ကောင်းအဖြစ်ကို ပြီးမြောက်စေသောကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့၏ တရားတို့ဖြင့် (ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏)။

24. ඉමිනා එත්තකෙන ඨානෙනාති ‘‘ඉධ, මහානාම, අරියසාවකො’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘අකසිරලාභී’’ති පදං ඉමිනා එත්තකෙන උද්දෙසපදෙන මාතිකං ඨපෙත්වා. පටිපාටියාති උද්දෙසපටිපාටියා. එවමාහාති ‘‘එවං කථඤ්ච, මහානාමා’’තිආදිනා ඉදානි වුච්චමානෙන දස්සිතාකාරෙන ආහ.

၂၄. 'ဤမျှလောက်သော ဌာနဖြင့်' ဟူသည်ကား "မဟာနမ်၊ ဤသာသနာတော်၌ အရိယာသာဝကသည်" ဟု အစပြု၍ "မပင်မပန်းရရှိသူ" ဟူသော ပုဒ်တိုင်အောင် ဤမျှလောက်သော ညွှန်ပြချက်ပုဒ် (ဥဒ္ဒေသပုဒ်) ဖြင့် မာတိကာကို ထား၍။ 'စဉ်အတိုင်း' ဟူသည် ညွှန်ပြချက်၏ အစဉ်အတိုင်း။ 'ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူ၏' ဟူသည် "မဟာနမ်၊ ဤသို့ အဘယ်သို့နည်း" အစရှိသည်ဖြင့် ယခုအခါ ဟောကြားတော်မူဆဲဖြစ်သော ပြသအပ်သည့် အခြင်းအရာအားဖြင့် မိန့်ကြားတော်မူ၏။

25. හිරීයතීති ලජ්ජීයති පීළීයති. යස්මා හිරී පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණා, තස්මා ‘‘ජිගුච්ඡතීති අත්ථො’’ති වුත්තං. ඔත්තප්පතීති උත්තප්පති. පාපුත්‍රාසලක්ඛණඤ්හි ඔත්තප්පං. පග්ගහිතවීරියොති සඞ්කොචං අනාපන්නවීරියො. තෙනාහ ‘‘අනොසක්කිතමානසො’’ති. පහානත්ථායාති සමුච්ඡින්දනත්ථාය. කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදා නාම අධිගමො එවාති ආහ ‘‘පටිලාභත්ථායා’’ති. සතිනෙපක්කෙනාති සතියා නෙපක්කෙන තික්ඛවිසදසූරභාවෙන. අට්ඨකථායං පන නෙපක්කං නාම පඤ්ඤාති අධිප්පායෙන ‘‘සතියා ච නිපකභාවෙන චා’’ති අත්ථො වුත්තො, එවං සති අඤ්ඤො නිද්දිට්ඨො නාම හොති. සතිමාති ච ඉමිනාව විසෙසා සති ගහිතා, පරතො ‘‘චිරකතම්පි [Pg.16] චිරභාසිතම්පි සරිතා අනුස්සරිතා’’ති සතිකිච්චමෙව නිද්දිට්ඨං, න පඤ්ඤාකිච්චං, තස්මා සතිනෙපක්කෙනාති සතියා නෙපක්කභාවෙනාති සක්කා විඤ්ඤාතුං. තෙනෙව හි පච්චයවිසෙසවසෙන අඤ්ඤධම්මනිරපෙක්ඛො සතියා බලවභාවො. තථා හි ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙනපි අජ්ඣයනසම්මසනානි සම්භවන්ති.

၂၅. 'ဟိရီယတိ' ဟူသည် ရှက်နိုး၏၊ (အကုသိုလ်ပြုရမည်ကို) ပူပန်ညှဉ်းဆဲအပ်၏။ အကြင်ကြောင့် ဟိရီသည် မကောင်းမှုမှ စက်ဆုပ်ခြင်းလက္ခဏာရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "စက်ဆုပ်၏ဟူသည် အနက်တည်း" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ဩတ္တပ္ပတိ' ဟူသည် ထိတ်လန့်ပူပန်၏။ မကောင်းမှုမှ ထိတ်လန့်ခြင်းလက္ခဏာသည် ဩတ္တပ္ပမည်၏။ 'ပဂ္ဂဟိတဝီရိယော' ဟူသည် တွန့်ဆုတ်ခြင်းသို့ မရောက်သော ဝီရိယရှိသူ။ ထို့ကြောင့် "မဆုတ်နစ်သော စိတ်နှလုံးရှိသူ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ပဟာနတ္ထာယ' ဟူသည် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက် ပယ်သတ်ခြင်းအကျိုးငှာ။ ကုသိုလ်တရားတို့၏ ဆည်းပူးခြင်း (ဥပသမ္ပဒါ) မည်သည် ရရှိခြင်းသာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် "ရရှိခြင်းအကျိုးငှာ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'သတိနေပက္ကေန' ဟူသည် သတိ၏ ရဲရင့်ထက်မြက်ခြင်း၊ ကြည်လင်ပြတ်သားခြင်း အဖြစ်ဖြင့်။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား 'နေပက္က' မည်သည် ပညာတည်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "သတိနှင့်လည်းကောင်း၊ ရဲရင့်ထက်မြက်သော ပညာနှင့်လည်းကောင်း" ဟု အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် အခြားသောတရားကို ညွှန်ပြအပ်သည်မည်၏။ 'သတိမာ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်သာလျှင် အထူးသဖြင့် သတိကို ယူအပ်၏။ နောင်အခါ၌လည်း "ရှေးရှေးက ပြုဖူးသည်ကိုလည်းကောင်း၊ ရှေးရှေးက ပြောဖူးသည်ကိုလည်းကောင်း အောက်မေ့တတ်သူ၊ အဖန်ဖန် အောက်မေ့တတ်သူ" ဟု သတိ၏ ကိစ္စကိုသာလျှင် ညွှန်ပြအပ်၏၊ ပညာ၏ ကိစ္စကို ညွှန်ပြသည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် 'သတိနေပက္ကေန' ဟူသည် သတိ၏ ရဲရင့်ထက်မြက်သောအဖြစ်အားဖြင့်ဟု သိနိုင်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် အကြောင်းထူး၏ အစွမ်းဖြင့် အခြားတရားတို့ကို မငဲ့ဘဲ သတိ၏ အားကောင်းသောအဖြစ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုသို့စင်စစ် ဉာဏ်နှင့်မယှဉ်သော စိတ်ဖြင့်လည်း သင်အံခြင်း၊ ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းတို့သည် ဖြစ်နိုင်ကုန်၏။

චෙතියඞ්ගණවත්තාදීති ආදි-සද්දෙන බොධියඞ්ගණවත්තාදීනි සඞ්ගණ්හාති. අසීතිමහාවත්තපටිපත්තිපූරණන්ති එත්ථ අසීතිවත්තපටිපත්තිපූරණං මහාවත්තපටිපත්තිපූරණන්ති වත්තපටිපත්තිපූරණ-සද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. තත්ථ මහාවත්තානි (විභ. මූලටී. 406) නාම වත්තඛන්ධකෙ (චූළව. 356 ආදයො) වුත්තානි ආගන්තුකවත්තං ආවාසිකං ගමිකං අනුමොදනං භත්තග්ගං පිණ්ඩචාරිකං ආරඤ්ඤිකං සෙනාසනං ජන්තාඝරං වච්චකුටි උපජ්ඣායං සද්ධිවිහාරිකං ආචරියං අන්තෙවාසිකවත්තන්ති චුද්දස. තතො අඤ්ඤානි පන කදාචි තජ්ජනීයකම්මකතාදිකාලෙ පාරිවාසිකාදිකාලෙ ච චරිතබ්බානි අසීති ඛුද්දකවත්තානි සබ්බාසු අවත්ථාසු න චරිතබ්බානි, තස්මා මහාවත්තෙසු, අග්ගහිතානි. තත්ථ ‘‘පාරිවාසිකානං භික්ඛූනං වත්තං පඤ්ඤපෙස්සාමී’’ති ආරභිත්වා ‘‘න උපසම්පාදෙතබ්බං…පෙ… න ඡමායං චඞ්කමන්තෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමිතබ්බ’’න්ති (චූළව. 81) වුත්තානි පකභත්තෙ චරිතබ්බවත්තාවසානානි ඡසට්ඨි, තතො පරං ‘‘න, භික්ඛවෙ, පාරිවාසිකෙන භික්ඛුනා පාරිවාසිකවුඩ්ඪතරෙන භික්ඛුනා සද්ධිං මූලායපටිකස්සනාරහෙන මානත්තාරහෙන මානත්තචාරිකෙන අබ්භානාරහෙන භික්ඛුනා සද්ධිං එකච්ඡන්නෙ ආවාසෙ වත්තබ්බ’’න්තිආදීනි (චූළව. 82) පකතත්තෙ චරිතබ්බෙහි අනඤ්ඤත්තා විසුං විසුං අගණෙත්වා පාරිවාසිකවුඩ්ඪතරාදීසු පුග්ගලන්තරෙසු චරිතබ්බත්තා තෙසං වසෙන සම්පිණ්ඩෙත්වා එකෙකං කත්වා ගණිතබ්බානි පඤ්චාති එකසත්තතිවත්තානි, උක්ඛෙපනියකම්මකතවත්තෙසු වත්තපඤ්ඤාපනවසෙන වුත්තං – ‘‘න පකතත්තස්ස භික්ඛුනො අභිවාදනං පච්චුට්ඨානං…පෙ… න්හානෙ පිට්ඨිපරිකම්මං සාදිතබ්බ’’න්ති (චූළව. 51) ඉදං අභිවාදනාදීනං අසාදියනං එකං, ‘‘න පකතත්තො භික්ඛු සීලවිපත්තියා අනුද්ධංසිතබ්බො’’තිආදීනි ච දසාති එවමෙතානි ද්වාසීති. එතෙස්වෙව පන කානිචි තජ්ජනීයකම්මාදිවත්තානි කානිචි පාරිවාසිකාදිවත්තානීති අග්ගහිතග්ගහණෙන ද්වාසීති, එවං අප්පකං පන ඌනමධිකං වා ගණනුපගං න හොතීති ඉධ ‘‘අසීති’’ච්චෙව වුත්තං. අඤ්ඤත්ථ පන අට්ඨකථාපදෙසෙ ‘‘ද්වාසීති ඛන්ධකවත්තානී’’ති වුච්චති.

'စေတီယင်္ဂဏဝတ်စသည်' ဟူသော ပုဒ်၌ 'စသည်' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ဗောဓိယင်္ဂဏဝတ် (ဗောဓိရင်ပြင်ဝတ်) စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ 'အသီတိမဟာဝတ္တပဋိပတ္တိပူရဏံ' ဟူသော ဤစကားရပ်၌ ဝတ္တပဋိပတ္တိပူရဏ (ဝတ်ကျင့်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း) သဒ္ဒါကို အသီတိဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း၊ မဟာဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းဟု တစ်ခုစီ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုဝတ်တို့တွင် မဟာဝတ် (ဝတ်ကြီး) တို့မည်သည်ကား ဝတ္တခန္ဓက၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော အာဂန္တုကဝတ်၊ အာဝါသိကဝတ်၊ ဂမိကဝတ်၊ အနုမောဒနာဝတ်၊ ဘတ္တဂ္ဂဝတ်၊ ပိဏ္ဍစာရိကဝတ်၊ အာရညိကဝတ်၊ သေနာသနဝတ်၊ ဇန္တာဃရဝတ်၊ ဝစ္စကုဋိဝတ်၊ ဥပဇ္ဈာယဝတ်၊ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဝတ်၊ အာစရိယဝတ်၊ အန္တေဝါသိကဝတ် ဟူသော ဝတ်ကြီး ၁၄ ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုမှတစ်ပါးသော ဝတ်တို့သည်ကား တစ်ရံတစ်ခါ တဇ္ဇနီယကံပြုအပ်သော အခါစသည်၌လည်းကောင်း၊ ပါရိဝါသ်နေစသော အခါတို့၌လည်းကောင်း ကျင့်အပ်ကုန်သော ခပ်သိမ်းသော အခါတို့၌ မကျင့်အပ်ကုန်သော ရှစ်ဆယ်သော ခန္ဓကဝတ်ငယ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဝတ်ငယ်တို့ကို မဟာဝတ်တို့၌ မယူအပ်ကုန်။ ထိုဝတ်တို့တွင် "ပါရိဝါသ်နေသော ရဟန်းတို့၏ ဝတ်ကို ပညတ်အံ့" ဟု အစပြု၍ "ရဟန်းခံပေးခြင်းကို မပြုအပ်...ပ... မြေပြင်၌ စင်္ကြံလျှောက်နေသော ရဟန်း၏ စင်္ကြံ၌ စင်္ကြံမလျှောက်အပ်" ဟု မိန့်တော်မူအပ်ကုန်သော ပကတတ္တရဟန်းတို့အပေါ်၌ ကျင့်ဝတ်များပြီးဆုံးရာ ၆၆-ပါးသော ဝတ်များ ရှိကုန်၏၊ ထိုမှတစ်ပါး "ရဟန်းတို့... ပါရိဝါသ်နေသော ရဟန်းသည် မိမိထက် ဝါကြီးသော ပါရိဝါသ်နေသော ရဟန်းနှင့်လည်းကောင်း၊ မူလာယပဋိကဿနာထိုက်သော ရဟန်း၊ မာနတ်ထိုက်သော ရဟန်း၊ မာနတ်ကျင့်နေသော ရဟန်း၊ အဗ္ဘာန်ထိုက်သော ရဟန်းနှင့်လည်းကောင်း တစ်မိုးတည်းသော ကျောင်း၌ မနေအပ်" စသည်တို့သည် ပကတတ္တရဟန်းတို့၌ ကျင့်အပ်သော ဝတ်တို့နှင့် မတူခြားနားသဖြင့် သီးခြားစီ မရေတွက်ဘဲ ပါရိဝါသ်နေသော ဝါကြီးရဟန်းစသော အခြားပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ကျင့်အပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပေါင်းစုကာ တစ်ခုစီပြု၍ ရေတွက်အပ်သော ဝတ် ၅-ပါး ဟူ၍ (၆၆ နှင့်ပေါင်းသော်) ၇၁-ပါးသော ဝတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဥက္ခေပနီယကံ ပြုအပ်သော ဝတ်တို့၌ ဝတ်ကို ပညတ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် "ပကတတ္တရဟန်း၏ ရှိခိုးခြင်း၊ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း...ပ... ရေချိုးရာ၌ ကျောပွတ်ပေးခြင်းကို မသာယာအပ်" ဟု မိန့်တော်မူအပ်သော ဤရှိခိုးခြင်းစသည်တို့ကို မသာယာခြင်း ဝတ် 1-ပါး၊ "ပကတတ္တရဟန်းကို သီလဝိပတ္တိဖြင့် မစွပ်စွဲအပ်" အစရှိသည်တို့ ၁၀-ပါး ဟူ၍ ဤသို့လျှင် ဤဝတ်တို့သည် ၈၂-ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ သို့ရာတွင် ဤဝတ်တို့၌ပင် အချို့သော တဇ္ဇနီယကံစသော ဝတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အချို့သော ပါရိဝါသ်စသော ဝတ်တို့ကိုလည်းကောင်း မယူအပ်သေးသော ဝတ်တို့ကို ယူခြင်းအားဖြင့် ၈၂-ပါး ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤသို့ အနည်းငယ်မျှ လျော့ခြင်း သို့မဟုတ် ပိုခြင်းသည် ရေတွက်ခြင်းသို့ မဝင်သဖြင့် ဤနေရာ၌ "ရှစ်ဆယ်" ဟူ၍သာ မိန့်ဆိုအပ်၏။ အခြားသော အဋ္ဌကထာအရပ်၌မူ "ခန္ဓကဝတ် ၈၂-ပါး" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

සක්කච්චං [Pg.17] උද්දිසනං සක්කච්චං උද්දිසාපනන්ති පච්චෙකං සක්කච්චං-සද්දො යොජෙතබ්බො. උද්දිසනං උද්දෙසග්ගහණං. ධම්මොසාරණං ධම්මස්ස උච්චාරණං. ධම්මදෙසනා –

'သက္ကစ္စံ ဥဒ္ဒိသနံ' (ရိုသေစွာ သင်ကြားခြင်း)၊ 'သက္ကစ္စံ ဥဒ္ဒိသာပနံ' (ရိုသေစွာ သင်ကြားစေခြင်း) ဟု တစ်ခုစီ၌ 'သက္ကစ္စံ' သဒ္ဒါကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဥဒ္ဒိသနံ ဟူသည် သင်ကြားခြင်း၊ (စာပေ) သင်ယူခြင်းတည်း။ ဓမ္မောသာရဏံ ဟူသည် တရားတော်ကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်းတည်း။ တရားဟောကြားခြင်းဟူသည် -

‘‘ආදිම්හි සීලං දෙසෙය්‍ය, මජ්ඣෙ ඣානං විපස්සනං;

පරියොසානෙ ච නිබ්බානං, එසා කථිකසණ්ඨිතී’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.190;

සං. නි. අට්ඨ. 3.4.246) –

"အစ၌ သီလကို ဟောကြားရာ၏၊ အလယ်၌ ဈာန်နှင့် ဝိပဿနာကို ဟောကြားရာ၏၊ အဆုံး၌မူ နိဗ္ဗာန်ကို ဟောကြားရာ၏၊ ဤသည်ကား တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်၏ တည်ရာ (စနစ်) တည်း" ဟု (ဒီဃနိကာယ် အဋ္ဌကထာ၊ ၁။ ၁၉၀၊ သံယုတ္တနိကာယ် အဋ္ဌကထာ၊ ၃။ ၄။ ၂၄၆) -

එවං කථිතලක්ඛණා ධම්මකථා. උපගන්ත්වා නිසින්නස්ස යස්ස කස්සචි ගහට්ඨස්ස පබ්බජිතස්ස වා තඞ්ඛණානුරූපා ධම්මී කථා උපනිසින්නකථා. භත්තානුමොදනකථා අනුමොදනියා. සරිතාති එත්ථ න කෙවලං චිරකතචිරභාසිතානං සරණමනුස්සරණමත්තං අධිප්පෙතං, අථ ඛො තථාපවත්තරූපාරූපධම්මානං පරිග්ගහමුඛෙන පවත්තවිපස්සනාචාරෙ සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගසමුට්ඨාපනන්ති දස්සෙතුං ‘‘තස්මිං කායෙන චිරකතෙ’’තිආදි වුත්තං. සකිම්පි සරණෙනාති එකවාරං සරණෙන. පුනප්පුනං සරණෙනාති අනු අනු සරණෙන. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගම්පි විවෙකනිස්සිතං විරාගනිස්සිතං නිරොධනිස්සිතං වොසග්ගපරිණාමිඤ්ච කත්වා සරන්තො තත්ථ තත්ථ ජවනවාරෙ සරණජවනවාරෙ පරිත්තජවනවසෙන අනුස්සරිතාති වෙදිතබ්බා.

ဤသို့ ဟောကြားအပ်သော လက္ခဏာရှိသော တရားစကားသည် ဓမ္မကထာ မည်၏။ ချဉ်းကပ်၍ ထိုင်နေသော လူဖြစ်စေ၊ ရဟန်းဖြစ်စေ တစ်ဦးဦးအား ထိုခဏအားလျော်စွာ ဟောကြားအပ်သော တရားစကားသည် ဥပနိသိန္နကထာ (အနီး၌ ထိုင်နေသူအား ဟောသောစကား) မည်၏။ ဆွမ်းအနုမောဒနာပြုသော စကားသည် အနုမောဒနီယကထာ မည်၏။ 'သရိတာ' (အောက်မေ့တတ်သူ) ဟူသော ဤပုဒ်၌ ရှေးရှေးက ပြုဖူးသည်ကိုလည်းကောင်း၊ ရှေးရှေးက ပြောဖူးသည်ကိုလည်းကောင်း အောက်မေ့ခြင်း၊ အဖန်ဖန်အောက်မေ့ခြင်းမျှကိုသာ ရည်ရွယ်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ထိုသို့ဖြစ်ပွားသော ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို သိမ်းဆည်းခြင်းဟူသော တံခါးဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိပဿနာအကျင့်၌ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ဖြစ်ပွားစေခြင်းကို ပြသခြင်းငှာ "ကိုယ်ဖြင့် ရှေးရှေးက ပြုဖူးသော ထိုအမှု၌" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'သရန္တော' (အောက်မေ့သူ) ဟူသည် တစ်ကြိမ်မျှ အောက်မေ့ခြင်းဖြင့်။ 'အနုဿရန္တော' (အဖန်ဖန် အောက်မေ့သူ) ဟူသည် အဖန်ဖန် အောက်မေ့ခြင်းဖြင့်။ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ကိုလည်း ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကို မှီသော၊ စွဲမက်မှုကင်းခြင်းကို မှီသော၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို မှီသော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းစေတတ်သော တရားအဖြစ် ပြု၍ အောက်မေ့သော ထိုထိုဇောဝါရတို့၌လည်းကောင်း၊ အောက်မေ့ခြင်းဟူသော ဇောဝါရတို့၌လည်းကောင်း၊ ပရိတ္တဇော (အနည်းငယ်သော ဇော) အစွမ်းဖြင့် အဖန်ဖန်အောက်မေ့တတ်သူ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

ගතිඅත්ථා ධාතුසද්දා බුද්ධිඅත්ථා හොන්තීති ආහ – ‘‘උදයඤ්ච වයඤ්ච පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථායා’’ති. මිස්සකනයෙනායං දෙසනා ආගතාති ආහ – ‘‘වික්ඛම්භනවසෙන ච සමුච්ඡෙදවසෙන චා’’ති. තෙනාහ ‘‘විපස්සනාපඤ්ඤාය චෙවා’’තිආදි. විපස්සනාපඤ්ඤාය නිබ්බෙධිකපරියායතො. සා ච ඛො පදෙසිකාති නිප්පදෙසිකං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘මග්ගපඤ්ඤාය පටිලාභසංවත්තනතො චා’’ති වුත්තං. දුක්ඛක්ඛයගාමිනිභාවෙපි එසෙව නයො. සම්මාති යාථාවතො. අකුප්පධම්මතාය හි මග්ගපඤ්ඤා ඛෙපිතඛෙපනාය න පුන කිච්චං අත්ථීති උපායෙන ඤායෙන යා පවත්ති සා එවාති ආහ – ‘‘හෙතුනා නයෙනා’’ති.

သွားခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်တို့သည် သိခြင်းအနက်ရှိကုန်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့်— 'ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရန် စွမ်းနိုင်သော' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ရောနှောသော နည်းလမ်းဖြင့် ဤဒေသနာတော် ရောက်ရှိလာခြင်းကြောင့်— 'ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာဖျက်ခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမုစ္ဆေဒ (အကြွင်းမဲ့ပယ်ခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဝိပဿနာပညာဖြင့်လည်းကောင်း' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဝိပဿနာပညာဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ဖောက်ထွင်းဖျက်ဆီးနိုင်ခြင်း၏ နည်းလမ်းဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုဝိပဿနာပညာသည် အပိုင်းအခြားရှိသော ပညာဖြစ်၍ အပိုင်းအခြားမရှိအောင် (ပြည့်စုံအောင်) ပြသခြင်းငှာ 'မဂ်ပညာကို ရရှိခြင်းကို ဖြစ်ထွန်းစေသောကြောင့်လည်းကောင်း' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဆင်းရဲကုန်ရာသို့ ရောက်စေတတ်သော အဖြစ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ 'သမ္မာ' ဟူသည် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ဖြစ်၏။ မပျက်စီးနိုင်သော သဘောရှိသဖြင့် မဂ်ပညာသည် ကုန်စေအပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့ကို ကုန်စေခြင်းငှာ တစ်ဖန်ပြုဖွယ် ကိစ္စမရှိတော့သဖြင့် အကြောင်းဖြစ်သော နည်းလမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ထိုမဂ်ပညာသာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍— 'အကြောင်းအားဖြင့်၊ နည်းလမ်းအားဖြင့်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

26. අධිකං චෙතො අභිචෙතො, මහග්ගතචිත්තං, තස්ස පන අධිකතා කාමච්ඡන්දාදිපටිපක්ඛවිගමෙන විසිට්ඨභාවප්පත්ති, තන්නිස්සිතානි ආභිචෙතසිකානි. තෙනාහ ‘‘අභිචිත්තං සෙට්ඨචිත්තං සිතාන’’න්ති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානන්ති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඵාසුවිහාරභූතානං. තෙහි [Pg.18] පන සමඞ්ගිතක්ඛණෙ යස්මා විවෙකජං පීතිසුඛං සමාධිජං පීතිසුඛං අපීතිජං සතිපාරිසුද්ධිඤාණසුඛඤ්ච පටිලභති වින්දති, තස්මා ආහ – ‘‘අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ සුඛපටිලාභහෙතූන’’න්ති. ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතාති ඉමිනා තෙසු ඣානෙසු සමාපජ්ජනවසීභාවමාහ, ‘‘නිකාමලාභී’’ති පන වචනතො ආවජ්ජනාධිට්ඨානා පච්චවෙක්ඛණවසියො ච වුත්තා එවාති වෙදිතබ්බා. නිදුක්ඛලාභීති ඉමිනා තෙසං ඣානානං සුඛපටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤතං දස්සෙති, විපුලලාභීති ඉමිනා පගුණතං තප්පමාණදස්සිතභාවදීපනතො. තෙනාහ ‘‘පගුණභාවෙනා’’තිආදි. සමාපජ්ජිතුං සක්කොති සමාපජ්ජනවසීභාවතාය සාධිතත්තා. සමාධිපාරිපන්ථිකධම්මෙති වසීභාවස්ස පච්චනීකධම්මෙ. ඣානාධිගමස්ස පන පච්චනීකධම්මා පගෙව වික්ඛම්භිතා, අඤ්ඤථා ඣානාධිගමො එව න සියා. අකිලමන්තො වික්ඛම්භෙතුං න සක්කොතීති කිච්ඡෙන වික්ඛම්භෙති විසොධෙති, කාමාදීනවපච්චවෙක්ඛණාදීහි කාමච්ඡන්දාදීනං අඤ්ඤෙසං සමාධිපාරිපන්ථිකානං දූරසමුස්සාරණං ඉධ වික්ඛම්භනං විසොධනන්ති වෙදිතබ්බං.

၂၆. သာလွန်ထူးကဲသော စိတ်သည် အဘိစိတ္တ (လွန်မြတ်သောစိတ်) မည်၏၊ မဟဂ္ဂုတ်စိတ်တည်း။ ထိုစိတ်၏ လွန်ကဲသောအဖြစ်သည် ကာမစ္ဆန္ဒစသော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ ကင်းကွာခြင်းဖြင့် ထူးခြားသောအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းဖြစ်၏။ ထိုစိတ်ကို မှီကုန်သော တရားတို့သည် အာဘိစေတသိက (သာလွန်ထူးမြတ်သော စိတ်၌ ဖြစ်သော) တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'အဘိစိတ္တသည် မှီရာဖြစ်သော မြတ်သောစိတ် ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေခြင်းငှာ ဖြစ်ကုန်သော' ဟူသည် ဤအတ္တဘော၌သာလျှင် ချမ်းသာစွာ နေကြောင်း ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့၏ အနက်တည်း။ ထိုဈာန်တရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ခဏ၌ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ပီတိ ချမ်းသာ၊ သမာဓိကြောင့် ဖြစ်သော ပီတိ ချမ်းသာ၊ ပီတိမရှိသော သတိ၏ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ဉာဏ်ချမ်းသာတို့ကို ရရှိခံစားရသောကြောင့်— ထို့ကြောင့် 'ထိုထို အပ္ပနာခဏ၌ ချမ်းသာရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဈာန်တို့၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'အလိုရှိတိုင်းသော ခဏ၌ ဝင်စားအပ်ကုန်သော' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုဈာန်တို့၌ ဝင်စားခြင်းဝသီဘော် (နိုင်နင်းခြင်း) ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'အလိုရှိတိုင်း ရရှိသူ' ဟူသော စကားတော်ကြောင့် ဆင်ခြင်ခြင်း (အာဝဇ္ဇနဝသီ)၊ ဆောက်တည်ခြင်း (အဓိဋ္ဌာနဝသီ)၊ ပစ္စဝေက္ခဏာဝသီတို့သည်လည်း ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'ဆင်းရဲမရှိဘဲ ရရှိသူ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုဈာန်တို့၏ သုခပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညတ္တ (ချမ်းသာသော အကျင့်ဖြင့် လျင်မြန်စွာ သိခြင်း) ကို ပြတော်မူ၏။ 'ကျယ်ပြန့်စွာ ရရှိသူ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုဈာန်တို့၏ အတိုင်းအတာပမာဏကို ပြခြင်းအားဖြင့် ကျွမ်းကျင်နိုင်နင်းမှုကို ပြတော်မူသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'လေ့လာကျွမ်းကျင်သည့် အဖြစ်ကြောင့်' ဟူသည်အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဝင်စားခြင်းဝသီဘော် (ကျွမ်းကျင်မှု) ကို ပြီးမြောက်စေသောကြောင့် ဝင်စားနိုင်စွမ်းရှိ၏။ 'သမာဓိ၏ ဆူးငြောင့်ဖြစ်သော တရားတို့' ဟူသည် ဝသီဘော်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့တည်း။ ဈာန်ရရှိခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကိုမူ ရှေးဦးကတည်းကပင် ပယ်ခွာအပ်ပြီး ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ်ပါက ဈာန်ရရှိခြင်းသည်ပင် မဖြစ်နိုင်ရာ။ 'ပင်ပန်းခြင်းမရှိဘဲ ပယ်ခွာရန် မစွမ်းနိုင်' ဟူသည် ခဲယဉ်းစွာ ပယ်ခွာသုတ်သင်ရ၏။ ကာမဂုဏ်တို့၏ အပြစ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ကာမစ္ဆန္ဒ စသော အခြားသော သမာဓိ၏ ဆူးငြောင့်ဘေးရန်တို့ကို ဝေးစွာ ဖယ်ရှားခြင်းကို ဤနေရာ၌ 'ဝိက္ခမ္ဘန' (ပယ်ခွာခြင်း)၊ 'ဝိသောဓန' (သုတ်သင်ခြင်း) ဟု သိအပ်၏။

27. විපස්සනාහිතාය උපරූපරිවිසෙසාවහත්තා වඩ්ඪමානාය පුබ්බභාගසීලාදිපටිපදාය. සා එව පුබ්බභාගපටිපදා යථාභාවිතතාය අවස්සං භාවිනං විසෙසං පරිග්ගහිතත්තා අණ්ඩං වියාති අණ්ඩං, කිලෙසෙහි අදූසිතතාය අපූති අණ්ඩං එතස්සාති අපුච්චණ්ඩො, විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා ඨිතපුග්ගලො, තස්ස භාවො අපුච්චණ්ඩතා. විපස්සනාදිඤාණප්පභෙදායාති පුබ්බෙනිවාසඤාණාදිඤාණපභෙදාය. තත්ථාති චෙතොඛිලසුත්තෙ (ම. නි. 1.185) ‘‘ස ඛො සො, භික්ඛවෙ, එවං උස්සොළ්හිපන්නරසඞ්ගසමන්නාගතො භික්ඛු භබ්බො අභිනිබ්බිදායා’’ති ආගතත්තා උස්සොළ්හිපන්නරසෙහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතභාවොති එවං යං ඔපම්මසංසන්දනං ආගතං, තං ඔපම්මසංසන්දනං ඉධ ඉමස්මිං සෙඛසුත්තෙ යොජෙත්වා වෙදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො.

၂၇. ဝိပဿနာအား လျောက်ပတ်သည်ဖြစ်၍ အထက်ထက်သော ထူးခြားမှုကို ဆောင်တတ်သဖြင့် တိုးပွားလာသော ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော သီလစသော အကျင့်တည်း။ ထိုရှေးဦးအဖို့ဖြစ်သော အကျင့်သည်ပင်လျှင် ပွားများအပ်သည်ဖြစ်၍ မလွဲမသွေ ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ထူးခြားမှုကို ယူဆောင်တတ်သောကြောင့် ဥ (ကြက်ဥ) ကဲ့သို့ ဖြစ်သဖြင့် 'ဥ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ကိလေသာတို့ဖြင့် မဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့် မပုပ်သော ဥရှိသောပုဂ္ဂိုလ်၊ ဝိပဿနာကို အားထုတ်၍ တည်နေသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် 'အပုစ္စဏ္ဍ' (ပုပ်သောဥမရှိသူ) မည်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏အဖြစ်သည် 'အပုစ္စဏ္ဍတာ' မည်၏။ 'ဝိပဿနာစသော ဉာဏ်တို့၏ ကွဲပြားခြင်းငှာ' ဟူသည် ပုဗ္ဗေနิဝါသဉာဏ် စသော ဉာဏ်ကွဲပြားမှုတို့အတွက် ဖြစ်၏။ ထိုသုတ်၌ ဟူသည် စေတောခိလသုတ်၌ 'ရဟန်းတို့၊ ထိုသို့ ပြင်းစွာသော လုံ့လအင်္ဂါ တစ်ဆယ့်ငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် ကိလေသာကို ဖောက်ထွင်းဖျက်ဆီးခြင်းငှာ ထိုက်တန်၏' ဟု လာရှိသည်ဖြစ်၍၊ ပြင်းစွာသော လုံ့လအင်္ဂါ တစ်ဆယ့်ငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်ကြောင်းဟူသော ဥပမာ နှိုင်းယှဉ်ချက်ကို ဤသေခသုတ်၌ တွဲဖက်စပ်ဟပ်၍ သိအပ်၏။

28. මහග්ගතාදිභාවෙන හෙට්ඨිමානං ඣානානං අනුරූපම්පි අත්තනො විසෙසෙන තෙ උත්තරිත්වා අතික්කමිත්වාන ඨිතන්ති අනුත්තරං, තෙනාහ – ‘‘පඨමාදිජ්ඣානෙහි අසදිසං උත්තම’’න්ති. දුතියාදීසුපි අභිනිබ්භිදාසු. පුබ්බෙනිවාසඤාණං උප්පජ්ජමානං යථා අත්තනො විසයපටිච්ඡාදකං කිලෙසන්ධකාරං විධමන්තමෙව [Pg.19] උප්පජ්ජති, එවං අත්තනො විසයෙ කඤ්චි විසෙසං කරොන්තමෙව උප්පජ්ජතීති ආහ – ‘‘පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන පඨමං ජායතී’’ති, සෙසඤාණද්වයෙපි එසෙව නයො.

၂၈. မဟဂ္ဂုတ်စသည် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အောက်အောက်သော ဈာန်တို့အား လျော်သော်လည်း မိမိ၏ ထူးခြားမှုဖြင့် ထိုဈာန်တို့ကို ကျော်လွန်လွန်မြောက်၍ တည်သောကြောင့် 'အနုတ္တရ' (အတုမရှိသော) မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ပထမဈာန်စသည်တို့နှင့် တူမျှခြင်းမရှိသော အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဒုတိယ အစရှိသော ဖောက်ထွင်းခြင်း (ဉာဏ်) တို့၌လည်း ထို့အတူပင်တည်း။ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်သည် ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် မိမိ၏ အာရုံကို ဖုံးကွယ်တတ်သော ကိလေသာ အမိုက်မှောင်ကို ဖျက်ဆီး၍သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့၊ ဤသို့ မိမိ၏ အာရုံ၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ထူးခြားမှုကို ပြုလျက်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ရည်ရွယ်၍— 'ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ဖြင့် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ကြွင်းသော ဉာဏ်နှစ်ပါး (ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၊ အာသဝက္ခယဉာဏ်) တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။

29. චරණස්මින්ති පච්චත්තෙ භුම්මවචනන්ති ආහ ‘‘චරණං නාම හොතීති අත්ථො’’ති. තෙනාති කරණත්ථෙ කරණවචනං අගතපුබ්බදිසාගමනෙ තෙසං සාධකතමභාවතො.

၂၉. 'စရဏသ္မိံ' ဟူသော သတ္တမီဝိဘတ်သည် ပစ္စတ္တ (ကတ္တား) အနက်၌ သုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် 'စရဏမည်သည် ဖြစ်၏ဟူသော အနက်ရ၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'တေန' ဟူသည် ကရိုဏ်း (တတိယာဝိဘတ်) အနက်ဖြစ်၏။ ရှေးက မရောက်ဖူးသော အရပ်သို့ ရောက်ရာ၌ ထိုတရားတို့သည် အလွန်တရာ ပြီးမြောက်စေတတ်သော အဖြစ်ကြောင့်တည်း။

අට්ඨ ඤාණානීති ඉධ ආගතානි ච අනාගතානි ච අම්බට්ඨසුත්තාදීසු (දී. නි. 1.254 ආදයො) ආගතානි ගහෙත්වා වදති. විනිවිජ්ඣිත්වාති පුබ්බෙනිවාසපටිච්ඡාදකාදිකිලෙසතමං භින්දිත්වා පදාලෙත්වා.

'ဉာဏ်ရှစ်ပါးတို့' ဟူသည် ဤသုတ်၌ လာရှိကုန်သောလည်းကောင်း၊ မလာရှိကုန်သော်လည်း အမ္ဗဋ္ဌသုတ် အစရှိသည်တို့၌ လာရှိကုန်သော ဉာဏ်တို့ကို ယူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ထိုးထွင်းဖောက်ထွင်း၍' ဟူသည် ပုဗ္ဗေနိဝါသကို ဖုံးကွယ်တတ်သော ကိလေသာ အမိုက်မှောင်ကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီး၍ ဖြစ်၏။

30. සනඞ්කුමාරෙනාති සනන්තනකුමාරෙන. තදෙව හි තස්ස සනන්තනකුමාරතං දස්සෙතුං ‘‘චිරකාලතො පට්ඨායා’’ති වුත්තං. සො අත්තභාවොති යෙන අත්තභාවෙන මනුස්සපථෙ ඣානං නිබ්බත්තෙසි, සො කුමාරත්තභාවො, තස්මා බ්‍රහ්මභූතොපි තාදිසෙන කුමාරත්තභාවෙන චරති.

၃၀. 'သနင်္ကုမာရေန' ဟူသည် သနန္တနကုမာရ ဗြဟ္မာအားဖြင့်တည်း။ ထိုဗြဟ္မာ၏ သနန္တနကုမာရ (အမြဲပျိုသောသူငယ်) အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ 'ရှေးရှေးသော ကာလမှ စ၍' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ထိုအတ္တဘော' ဟူသည် အကြင်အတ္တဘောဖြင့် လူ့ပြည်၌ ဈာန်ကို ဖြစ်စေခဲ့၏၊ ထိုအတ္တဘောသည် သူငယ်၏ အတ္တဘောဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဗြဟ္မာဖြစ်သော်လည်း ထိုကဲ့သို့သော သူငယ်အတ္တဘောဖြင့် လှည့်လည်သွားလာ၏။

ජනිතස්මිං-සද්දො එව ඉ-කාරස්ස එ-කාරං කත්වා ‘‘ජනෙතස්මි’’න්ති වුත්තො, ජනිතස්මින්ති ච ජනස්මින්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. ජනිතස්මින්ති සාමඤ්ඤග්ගහණෙපි යත්ථ චතුවණ්ණසමඤ්ඤා, තත්ථෙව මනුස්සලොකෙ. ඛත්තියො සෙට්ඨොති ලොකසමඤ්ඤාපි මනුස්සලොකෙයෙව, න දෙවකායෙ බ්‍රහ්මකායෙ වාති දස්සෙතුං ‘‘යෙ ගොත්තපටිසාරිනො’’ති වුත්තං. පටිසරන්තීති ‘‘අහං ගොතමො, අහං කස්සපො’’ති පති පති අත්තනො ගොත්තං අනුසරන්ති පටිජානන්ති වාති අත්ථො.

'ဇနိတသ္မိံ' ဟူသော သဒ္ဒါကိုပင် 'ဣ' ကာရကို 'ဧ' ကာရပြု၍ 'ဇနေတသ္မိံ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဇနိတသ္မိံဟူသည် လူတို့၌ ဟူသော အနက်ရှိကြောင်း သိအပ်၏။ 'ဇနိတသ္မိံ (လူတို့၌)' ဟု အများဆိုင်ရာအားဖြင့် ယူသော်လည်း အမျိုးလေးပါး သတ်မှတ်ချက်ရှိသော ထိုလူ့ပြည်၌သာလျှင် ဖြစ်၏။ 'မင်းမျိုးသည် မြတ်၏' ဟူသော လောကသတ်မှတ်ချက်သည်လည်း လူ့ပြည်၌သာ ဖြစ်၏၊ နတ်ပြည် ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ မဟုတ်ကြောင်း ပြသခြင်းငှာ 'အကြင်သူတို့သည် အနွယ်ဂေါတ္တကို အစဉ်လိုက်ကုန်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'အစဉ်လိုက်ကုန်၏ (ပဋိသရန္တိ)' ဟူသည် 'ငါသည် ဂေါတမဖြစ်၏၊ ငါသည် ကဿပဖြစ်၏' ဟု မိမိ၏ အနွယ်ဂေါတ္တကို ထိုထိုသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဝန်ခံကြကုန်၏ဟူသော အနက်တည်း။

එත්තාවතාති ‘‘සාධු සාධු ආනන්දා’’ති එත්තකෙන සාධුකාරදානෙන. ජිනභාසිතං නාම ජාතන්තිආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා ථෙරභාසිතං බුද්ධභාසිතමෙව නාම ජාතං. ‘‘කිම්පනිදං සුත්තං සත්ථුදෙසනානුවිධානතො ජිනභාසිතං, උදාහු සාධුකාරදානමත්තෙනා’’ති එවරූපා චොදනා ඉධ අනොකාසා ථෙරස්ස දෙසනාය භගවතො දෙසනානුවිධානහෙතුකත්තා සාධුකාරදානස්සාති. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

'ဤမျှဖြင့်' ဟူသည် 'သာဓု သာဓု အာနန္ဒာ' ဟူသော သာဓုခေါ်ခြင်းကို ပေးတော်မူခြင်းမျှဖြင့်တည်း။ 'ဘုရားဟောတော်မူအပ်သောတရား ဖြစ်၏' ဟူသည် အစမှစ၍ အဆုံးတိုင်အောင် မထေရ်ဟောကြားအပ်သောစကားသည် ဘုရားဟောတရားတော်သာလျှင် ဖြစ်လာ၏။ 'ဤသုတ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်နည်းလမ်းအတိုင်း လျော်ညီစွာ ဟောကြားခြင်းကြောင့် ဘုရားဟော ဖြစ်သလော၊ သို့မဟုတ် သာဓုခေါ်တော်မူရုံမျှဖြင့် ဘုရားဟော ဖြစ်သလော' ဟူသော ဤသို့သော စောဒနာသည် ဤနေရာ၌ အခွင့်မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မထေရ်၏ ဒေသနာသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်နည်းလမ်းနှင့် ညီညွတ်ခြင်းကြောင့် သာဓုခေါ်တော်မူခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤ၌ အနက်အားဖြင့် မခွဲခြားရသေးသော စကားရပ်သည် အလွယ်တကူ သိနိုင်သောအရာသာ ဖြစ်၏။

සෙඛසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

သေခသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲနက်နဲသော အနက်ကို ပြဆိုခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

4. පොතලියසුත්තවණ්ණනා

၄. ပေါတလိယသုတ်အဖွင့်

31. අඞ්ගා [Pg.20] නාම ජනපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හිවසෙන අඞ්ගාත්වෙව වුච්චතීති ආහ ‘‘අඞ්ගායෙව සො ජනපදො’’ති. මහියා පනස්ස උත්තරෙන යා ආපොති මහියා නදියා යා ආපො තස්ස ජනපදස්ස උත්තරෙන හොන්ති. තාසං අවිදූරත්තා සො ජනපදො උත්තරාපොති වුච්චති. සා පන මහී කත්ථචි කත්ථචි භිජ්ජිත්වා ගතාති ආහ ‘‘කතරමහියා උත්තරෙන යා ආපො’’ති. තත්ථාති තස්සා මහියා ආගමනතො පට්ඨාය අයං ආවිභාවකථා. යස්මා (අ. නි. ටී. 3.8.19) ලොකියා ජම්බුදීපො හිමවා තත්ථ පතිට්ඨිතසමුද්දදහපබ්බතනදියොති එතෙසු යං යං න මනුස්සගොචරං, තත්ථ සයං සම්මූළ්හා අඤ්ඤෙපි සම්මොහයන්ති, තත්ථ තත්ථ සම්මොහවිධමනත්ථං ‘‘අයං කිර ජම්බුදීපො’’තිආදිමාරද්ධං. දසසහස්සයොජනපරිමාණො ආයාමතො ච විත්ථාරතො චාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. උදකෙන අජ්ඣොත්ථටො තදුපභොගිසත්තානං පුඤ්ඤක්ඛයෙන.

၃၁. အင်္ဂမည်သော ဇနပုဒ်သား မင်းသားတို့၊ ၎င်းတို့၏ နေရပ်ဖြစ်သော တစ်ခုတည်းသော ဇနပုဒ်သည်လည်း ရူဠှီအားဖြင့် ‘အင်္ဂ’ ဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် ‘အင်္ဂါယေဝ သော ဇနပဒေါ’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မဟီမြစ်၏ မြောက်ဘက်၌ရှိသော ရေတို့သည် ထိုဇနပုဒ်၏ မြောက်ဘက်၌ ရှိကုန်၏။ ထိုရေတို့နှင့် မဝေးသောကြောင့် ထိုဇနပုဒ်ကို ‘ဥတ္တရာပ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမဟီမြစ်သည် အချို့အချို့သော နေရာတို့၌ ကွဲပြား၍ သွားသောကြောင့် ‘ကတရမဟိယာ ဥတ္တရေန ယာ အာပေါ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘တတ္ထ’ ဟူသည် ထိုမဟီမြစ်၏ လာရာမှစ၍ ဤထင်ရှားအောင် ပြသသောစကား ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် လောကီသားတို့သည် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၊ ဟိမဝန္တာ၊ ထိုဟိမဝန္တာ၌ တည်ရှိသော သမုဒ္ဒရာ၊ အိုင်၊ တောင်၊ မြစ်တို့တွင် လူတို့၏ ကျက်စားရာမဟုတ်သော အရပ်၌ မိမိတို့ကိုယ်တိုင် တွေဝေလျက် သူတစ်ပါးတို့ကိုလည်း တွေဝေစေကုန်၏။ ထိုထိုအရပ်၌ တွေဝေမှုကို ဖျောက်ဖျက်ခြင်းငှာ ‘ဤသည်ကား ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းဖြစ်သတတ်’ စသည်ဖြင့် အစပြုအပ်၏။ အလျားနှင့် အနံအားဖြင့် ယူဇနာတစ်သောင်းအတိုင်းအရှည်ရှိ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် ‘တတ္ထ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုအရပ်ကို မှီဝဲသုံးဆောင်ကြသော သတ္တဝါတို့၏ ကောင်းမှုကုန်ခြင်းကြောင့် ရေဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်၏။

සුන්දරදස්සනං කූටන්ති සුදස්සනකූටං, යං ලොකෙ ‘‘හෙමකූට’’න්ති වුච්චති. මූලගන්ධො කාළානුසාරියාදි. සාරගන්ධො චන්දනාදි. ඵෙග්ගුගන්ධො සලලාදි. තචගන්ධො ලවඞ්ගාදි. පපටිකගන්ධො කබිත්ථාදි. රසගන්ධො සජ්ජාදි, පත්තගන්ධො තමාලහිරිවෙරාදි. පුප්ඵගන්ධො නාගකුඞ්කුමාදි. ඵලගන්ධො ජාතිඵලාදි. ගන්ධගන්ධො සබ්බෙසං ගන්ධානං ගන්ධො. යස්ස හි රුක්ඛස්ස සබ්බෙසම්පි මූලාදීනං ගන්ධො අත්ථි, සො ඉධ ගන්ධො නාම. තස්ස ගන්ධස්ස ගන්ධො ගන්ධගන්ධො. සබ්බානි පුථුලතො පඤ්ඤාසයොජනානි, ආයාමතො පන උබ්බෙධතො විය ද්වියොජනසතානෙවාති වදන්ති.

ကောင်းသော ရှုချင်စဖွယ်ရှိသော အထွတ်ကို သုဒဿနအထွတ် (သုဒဿနကူဋ) ဟု ခေါ်၏၊ ယင်းကို လောက၌ ‘ဟေမကူဋ’ ဟု ခေါ်ဆိုကြ၏။ အမြစ်ရနံ့ဟူသည် အကျော်မည်းစသည် ဖြစ်၏။ အနှစ်ရနံ့ဟူသည် စန္ဒကူးစသည် ဖြစ်၏။ အကာရနံ့ဟူသည် ထင်းရှူးစသည် ဖြစ်၏။ အခေါက်ရနံ့ဟူသည် လေးညှင်းစသည် ဖြစ်၏။ အဖတ်ရနံ့ (အခွံဖတ်ရနံ့) ဟူသည် သီးပင်စသည် ဖြစ်၏။ အစေးရနံ့ဟူသည် သစ်စေးစသည် ဖြစ်၏။ အရွက်ရနံ့ဟူသည် တမာလ၊ ဖက်ဖျန်းစသည် ဖြစ်၏။ အပွင့်ရနံ့ဟူသည် ကံ့ကော်၊ ကုက္ကုမ်စသည် ဖြစ်၏။ အသီးရနံ့ဟူသည် ဇာတိပ္ဖိုလ်စသည် ဖြစ်၏။ အနံ့တို့၏ အနံ့ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော နံ့သာတို့၏ အနံ့ဖြစ်၏။ အကြင်သစ်ပင်အား အမြစ်စသည်တို့၏ အနံ့အားလုံးပင် ရှိ၏၊ ထိုသစ်ပင်ကို ဤ၌ ‘ဂန္ဓ’ မည်၏။ ထိုဂန္ဓ၏ အနံ့သည် ‘ဂန္ဓဂန္ဓ’ မည်၏။ ခပ်သိမ်းသော တောင်တို့သည် အကျယ်အားဖြင့် ယူဇနာငါးဆယ်၊ အလျားနှင့် အမြင့်အားဖြင့်မူ ယူဇနာနှစ်ရာစီ ရှိကုန်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။

මනොහරසිලාතලානීති ඔතරණත්ථාය මනුඤ්ඤසොපානසිලාතලානි. සුපටියත්තානීති තදුපභොගිසත්තානං සාධාරණකම්මානුභාවෙන සුට්ඨු පටියත්තානි සුප්පවත්තිතානි හොන්ති. මච්ඡකච්ඡපාදයො උදකං මලිනං කරොන්ති, තදභාවතො ඵලිකසදිසනිම්මලුදකානි. තිරියතො දීඝං උග්ගතකූටන්ති ‘‘තිරච්ඡානපබ්බත’’න්ති ආහ.

မနောဟရသီလာတလ (နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ကျောက်ဖျာ) ဟူသည် သက်ဆင်းရန်အလို့ငှာ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော လှေကားထစ် ကျောက်ဖျာတို့ ဖြစ်၏။ ကောင်းစွာ ပြင်ဆင်အပ်ကုန်၏ ဟူသည် ထိုအရပ်ကို သုံးဆောင်အပ်သော သတ္တဝါတို့၏ ဘုံတူကံ၏ အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ ပြင်ဆင်အပ်၊ ကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်ကုန်သည် ဖြစ်၏။ ငါး၊ လိပ် စသည်တို့သည် ရေကို ညစ်နွမ်းစေတတ်ကုန်၏၊ ထိုငါးလိပ်စသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် ဖန်ချက်ကဲ့သို့ စင်ကြယ်သော ရေရှိကုန်၏။ ဖောက်ပြန် ကန့်လန့်အားဖြင့် ရှည်လျားလျက် မြင့်တက်နေသော အထွတ်ရှိသော တောင်ကို ‘တိရစ္ဆာနပဗ္ဗတ’ (ကန့်လန့်တောင်) ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ආපණානි [Pg.21] එව වොහාරස්ස මුඛභූතානීති ආහ ‘‘ආපණමුඛසහස්සානී’’ති. විභත්තානීති වවත්ථිතානි අඤ්ඤමඤ්ඤාසම්භින්නානි. වසනට්ඨානන්ති අත්තනො යථාඵාසුකං වසිතබ්බට්ඨානං. ආසති එත්ථාති ආසනං, නිසීදිතබ්බට්ඨානානි.

ဆိုင်ခန်းတို့သည်သာလျှင် ကုန်သွယ်မှု၏ တံခါးသဖွယ် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အာပဏမုခသဟဿာနိ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဝေဖန်အပ်ကုန်၏ ဟူသည် အချင်းချင်း မရောနှောဘဲ သီးခြား သတ်မှတ်အပ်ကုန်၏။ နေရာအရပ်ဟူသည် မိမိ၏ ချမ်းသာသလို နေထိုင်ရာ အရပ်တည်း။ ထိုနေရာ၌ ထိုင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အာသန’ (နေရာထိုင်ခင်း) မည်၏၊ ထိုင်စရာ နေရာများတည်း။

අසාරුප්පං පටිච්ච උප්පජ්ජනකස්ස ඡාදනතො ඡන්නං අනුච්ඡවිකං, තදෙව අජ්ඣාසයසම්පත්තිං පතිරූපෙති පකාසෙතීති පතිරූපං. තෙනාහ ‘‘නප්පතිරූප’’න්ති. කාරණවෙවචනානීති ඤාපකකාරණවෙවචනානි. ඤාපකඤ්හි කාරණං අධිප්පෙතං. අත්ථං ආකරොති පකාසෙතීති ආකාරො, තමෙව ලීනං ගුළ්හං අත්ථං ගමෙතීති ලිඞ්ගං, සො තෙන නිමීයතීති නිමිත්තන්ති වුච්චති. ඉදානි තමෙවත්ථං විවරිතුං ‘‘දීඝදසවත්ථ…පෙ… නිමිත්තාති වුත්තා’’ති ආහ. තෙති ආකාරාදයො. තථා හි පන මෙතිආදිනා පොතලියො ගහපති ‘‘පරිබ්බාජකනියාමෙන අහං ජීවාමි, තස්මා ගහපති න හොමීති වදති. ඔවදන්තොති අනුසාසන්තො. උපවදන්තොති පරිභාසන්තො.

မသင့်လျော်မှုကို အမှီပြု၍ ဖြစ်တတ်သော တရားကို ဖုံးကွယ်တတ်သောကြောင့် ‘ဆန္န’ (ဖုံးကွယ်အပ်သော လျောက်ပတ်သော အရာ) မည်၏။ ထိုအရာသည်ပင် လျောက်ပတ်သော အလိုဆန္ဒ၏ ပြည့်စုံခြင်းကို သရုပ်ဖော်တတ်၊ ပြသတတ်သောကြောင့် ‘ပတိရူပ’ (လျောက်ပတ်သော အရာ) မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘နပ္ပတိရူပံ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အကြောင်းတရား၏ ပရိယာယ်ပုဒ်တို့ဟူသည် သိစေတတ်သော အကြောင်းတရား၏ ပရိယာယ်ပုဒ်တို့ ဖြစ်၏။ အကြောင်းကို သိစေတတ်သော အရာကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေတတ်၊ ပြသတတ်သောကြောင့် ‘အာကာရ’ မည်၏။ ထိုကွယ်ဝှက် နက်ရှိုင်းသော အနက်ကိုပင် သိစေတတ်သောကြောင့် ‘လိင်္ဂ’ မည်၏။ ထိုအနက်ကို ထိုအရာဖြင့် မှတ်သားအပ်သောကြောင့် ‘နိမိတ္တ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ယခုအခါ ထိုအနက်ကိုပင် ဖွင့်ဆိုပြခြင်းငှာ ‘ဒီဃဒသဝတ္ထ...ပေ... နိမိတ္တာတိ ဝုတ္တာ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘တေ’ ဟူသည် ထိုအာကာရ စသည်တို့တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘မေ’ စသည်ဖြင့် ပေါတလိယသူကြွယ်သည် ‘ငါသည် ပရိဗိုဇ်တို့၏ နည်းလမ်းအားဖြင့် အသက်မွေး၏၊ ထို့ကြောင့် ငါသည် သူကြွယ်မဟုတ်’ ဟု ပြောဆို၏။ ဆုံးမခြင်းဟူသည် ညွှန်ပြသွန်သင်ခြင်းတည်း။ ပြစ်တင်စွပ်စွဲခြင်းဟူသည် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချခြင်းတည်း။

32. ගෙධභූතො ලොභොති ගිජ්ඣනසභාවො ලොභො. අගිජ්ඣනලක්ඛණො න ලොභො, අනින්දාභූතං අඝට්ටනන්ති නින්දාය පටිපක්ඛභූතං පරෙසං අඝට්ටනං. නින්දාඝට්ටනාති නින්දාවසෙන පරෙසං ඝට්ටනා අක්කොසනා. බ්‍යවහාරවොහාරොපීති කයවික්කයලක්ඛණො සබ්‍යොහාරොපි දානග්ගහණං වොහාරො. ‘‘දත්තො තිස්සො’’ තිආදිනා වොහරණං පඤ්ඤාපනන්ති පඤ්ඤත්ති වොහාරො. යථාධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස වොහරණං කථනං බොධනන්ති වචනං වොහාරො. යාථාවතො අයාථාවතො ච වොහරති එතෙනාති වොහාරො, චෙතනා. අයමිධාධිප්පෙතොති අයං චෙතනාලක්ඛණො වොහාරො ඉධ ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතො, සො ච ඛො සාවජ්ජොව සමුච්ඡෙදස්ස ඉච්ඡිතත්තා. ඉදානි චතුබ්බිධස්සපි වොහාරස්ස ඉධ සම්භවං දස්සෙතුං ‘‘යස්මා වා’’තිආදි වුත්තං. ගිහීති චෙතනා නත්ථීති අහං ගිහීති චෙතනාපවත්ති නත්ථි. ගිහීති වචනං නත්ථීති ගිහීති අත්තනො පරෙසඤ්ච වචනප්පවත්ති නත්ථි. ගිහීති පණ්ණත්ති නත්ථීති ගිහීති සමඤ්ඤා නත්ථි. ගිහීති බ්‍යවහාරො නත්ථීති සමුදාචාරො නත්ථි.

၃၂. ကပ်ငြိတတ်သော သဘောရှိသော လောဘသည် ‘ဂေဓဘူတော Lောဘော’ မည်၏။ ကပ်ငြိခြင်းမရှိသော လက္ခဏာရှိသည်မှာ ‘အလောဘ’ ဖြစ်၏။ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သူတစ်ပါးတို့ကို မထိပါးခြင်းသည် ‘အနိန္ဒာဘူတံ အဃဋ္ဋနံ’ မည်၏။ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သူတစ်ပါးတို့ကို ထိပါးနှိပ်စက်ခြင်း၊ ဆဲရေးခြင်းသည် ‘နိန္ဒာဃဋ္ဋနာ’ မည်၏။ အရောင်းအဝယ်လက္ခဏာရှိသော ဗျဝဟာရနှင့်တကွ ပေးကမ်းခြင်း၊ ခံယူခြင်းဟူသော ဝေါဟာရလည်း ရှိ၏။ ‘ဒတ္တ၊ တိဿ’ စသည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုခြင်း၊ သိစေခြင်းဟူသော ပညတ်ဝေါဟာရလည်း ရှိ၏။ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ခေါ်ဝေါ်ခြင်း၊ ပြောဆိုခြင်း၊ သိစေခြင်းဟူသော ဝစနဝေါဟာရလည်း ရှိ၏။ ဤတရားဖြင့် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ လည်းကောင်း၊ မဟုတ်မမှန်ဘဲ လည်းကောင်း ပြောဆိုပြုလုပ်တတ်သောကြောင့် ‘ဝေါဟာရ’ မည်၏၊ ၎င်းသည် စေတနာ ဖြစ်၏။ ဤစေတနာလက္ခဏာရှိသော ဝေါဟာရကို ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ ထိုစေတနာသည်လည်း အပြစ်နှင့်တကွဖြစ်သော စေတနာသာ ဖြစ်၏၊ အမြစ်ပြတ်ပယ်သတ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ယခုအခါ လေးပါးသော ဝေါဟာရတို့၏ ဤသုတ်၌ ဖြစ်နိုင်ပုံကို ပြခြင်းငှာ ‘ယသ္မာ ဝါ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘လူ’ ဟူသော စေတနာ မရှိခြင်းဟူသည် ‘ငါသည် လူဖြစ်၏’ ဟူ၍ စေတနာ ဖြစ်ပွားခြင်း မရှိခြင်းတည်း။ ‘လူ’ ဟူသော စကားမရှိခြင်းဟူသည် ‘လူ’ ဟူ၍ မိမိအားလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးအားလည်းကောင်း စကားပြောဆိုမှု မရှိခြင်းတည်း။ ‘လူ’ ဟူသော ပညတ်မရှိခြင်းဟူသည် ‘လူ’ ဟူသော အမည်သညာ မရှိခြင်းတည်း။ ‘လူ’ ဟူသော အလေ့အထ (ဗျဝဟာရ) မရှိခြင်းဟူသည် တုံ့ပြန်ဆက်ဆံမှု မရှိခြင်းတည်း။

33. පාණාතිපාතොව සංයොජනං. කස්මා? බන්ධනභාවෙන පවත්තනතො නිස්සරිතුං අප්පදානතො. පාණාතිපාතස්ස අත්ථිතාය සො පුග්ගලො [Pg.22] ‘‘පාණාතිපාතී’’ති වුච්චතීති ආහ – ‘‘පාණාතිපාතස්ස…පෙ… හොතී’’ති. යඤ්හි යස්ස අත්ථි, තෙන සො අපදිස්සතීති. බහුතායාති අචක්ඛුකාදිභෙදෙන බහුභාවතො. පාණාතිපාතස්ස පටිපක්ඛො අපාණාතිපාතො. සො පන අත්ථතො කායද්වාරිකො සීලසංවරොති ආහ ‘‘කායිකසීලසංවරෙනා’’ති. අත්තාපි මං උපවදෙය්‍යාතිආදි පාණාතිපාතෙ ආදීනවදස්සනං. ආදීනවදස්සිනො හි තතො ඔරමණං. දෙසනාවසෙනාති අඤ්ඤත්ථ සුත්තෙ අභිධම්මෙ ච දසසු සංයොජනෙසු පඤ්චසු නීවරණෙසු දෙසනාවසෙන අපරියාපන්නම්පි සංයොජනන්තිපි නීවරණන්තිපි ඉධ වුත්තං. කස්මා? තදත්ථසම්භවතො. තෙනාහ – ‘‘වට්ටබන්ධනට්ඨෙන හිතප්පටිච්ඡාදනට්ඨෙන චා’’ති, පාණාතිපාතො හි අපාණාතිපාතපච්චයං හිතං පටිච්ඡාදෙන්තොව උප්පජ්ජතීති. එකො අවිජ්ජාසවොති ඉදං සහජාතවසෙන වුත්තං, උපනිස්සයවසෙන පන ඉතරෙසම්පි ආසවානං යථාරහං සම්භවො වෙදිතබ්බො. පාණාතිපාතී හි පුග්ගලො ‘‘තප්පච්චයං අත්ථං කරිස්සාමී’’ති කාමෙ පත්ථෙති. දිට්ඨිං ගණ්හාති, භවවිසෙසං පච්චාසීසති. තත්ථ උප්පන්නං විහනති බාධතීති විඝාතො, දුක්ඛං, පරිළාහනං අනත්ථුප්පාදවසෙන උපතාපනං පරිළාහො, අයමෙතෙසං විසෙසො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු වාරෙසු. ඉමිනා උපායෙනාති අතිදෙසෙන පන පරිග්ගහිතො අත්ථො පරතො ආගමිස්සතීති.

၃၃. ပါဏာတိပါတသည်သာလျှင် သံယောဇဉ်ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ နှောင်ဖွဲ့ခြင်းသဘောဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ လွတ်မြောက်ခွင့် မပေးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ပါဏာတိပါတ ရှိခြင်းကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို 'ပါဏာတိပါတီ' (သူ့အသက်သတ်သူ) ဟု ဆိုအပ်၏ ဟု မိန့်တော်မူရန် ‘ပါဏာတိပါတဿ...ပေ... ဟောတိ’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အကြင်သူအား အကြင်တရားရှိ၏၊ ထိုတရားဖြင့် ထိုသူကို ခေါ်ဝေါ်အပ်၏။ ‘ဗဟုတာယ’ ဟူသည် မျက်စိမရှိသူ စသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့် များပြားသောအဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ပါဏာတိပါတ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်သည် အပါဏာတိပါတ ဖြစ်၏။ ထိုအပါဏာတိပါတသည် အနက်အားဖြင့် ကာယဒွါရ၌ဖြစ်သော သီလသံဝရဖြစ်သည်ဟု ပြရန် ‘ကာယိကသီလသံဝရေန’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘ငါ့ကိုယ်တိုင်လည်း ငါ့ကို စွပ်စွဲကဲ့ရဲ့ရာ၏’ အစရှိသည်ကား ပါဏာတိပါတ၌ အပြစ်ကို မြင်ခြင်းဖြစ်သည်။ အပြစ်ကို မြင်သူအား ထိုပါဏာတိပါတမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ‘ဒေသနာဝသေန’ ဟူသည် အခြားသုတ်နှင့် အဘိဓမ္မာတို့၌ သံယောဇဉ်ဆယ်ပါး၊ နီဝရဏငါးပါးတို့တွင် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဒေသနာ၏အစွမ်းဖြင့် (အကျုံးမဝင်သော်လည်း) ဤဒေသနာတော်၌ သံယောဇဉ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ နီဝရဏဟူ၍လည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ထိုအနက်သဘောနှင့် သင့်လျော်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘သံသရာ၌ နှောင်ဖွဲ့တတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အစီးအပွားကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပါဏာတိပါတသည် အပါဏာတိပါတ အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်သော အစီးအပွားကို ဖုံးလွှမ်းလျက်သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ‘တစ်ပါးသော အဝိဇ္ဇာသဝ’ ဟူသည် ဤသည်ကို သဟဇာတအစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဥပနိဿယအစွမ်းဖြင့်မူကား ကြွင်းသော အာသဝေါတရားတို့၏လည်း ထိုက်သလို ဖြစ်ပေါ်မှုကို သိအပ်၏။ သူ့အသက်ကို သတ်သောပုဂ္ဂိုလ်သည် ‘ထိုပါဏာတိပါတကို အကြောင်းပြု၍ အကျိုးစီးပွားကို ပြုအံ့’ ဟု ကာမတို့ကို တောင့်တတတ်၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ယူတတ်၏၊ ဘဝထူးကို မျှော်လင့်တတ်၏။ ထိုတောင့်တခြင်း၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းတတ်သောကြောင့် ‘ဝိဃာတ’ (ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်း) မည်၏၊ ဆင်းရဲခြင်းတည်း။ ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် ‘ပရိဠာဟ’ မည်၏၊ အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်စေခြင်းအားဖြင့် ပူပန်စေခြင်းသည် ပရိဠာဟဖြစ်၏၊ ဤသည်ကား ထိုတရားတို့၏ ထူးခြားချက်တည်း။ ‘သဗ္ဗတ္ထ’ ဟူသည် ဝါရအားလုံးတို့၌တည်း။ ‘ဤနည်းဖြင့်’ ဟူသည် အတိဒေသ (ထပ်ဆင့်ညွှန်ပြခြင်း) အားဖြင့် ယူအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် နောင်၌ လာလတ္တံ့။

34-40. ඉමස්මිං පදෙති එතෙන සත්තසුපි වාරෙසු තථා ආගතං පදං සාමඤ්ඤතො ගහිතං. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා’’තිආදි. රොසනං කායිකං වාචසිකඤ්චාති තප්පටිපක්ඛො අරොසොපි තථා දුවිධොති ආහ ‘‘කායිකවාචසිකසංවරෙනා’’ති. යථා අභිජ්ඣා ලොභො, අනභිජ්ඣා අලොභො, එවං අකොධූපායාසො අබ්‍යාපාදො, සංවරෙ සුඛන්ති සංවරොති දට්ඨබ්බො, අනතිලොභො පන සතිසංවරෙ, අනතිමානො ඤාණසංවරෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීති දට්ඨබ්බං. ඉමෙසු පන පදෙසු එවං සබ්බවාරෙසු යොජනා කාතබ්බාති සම්බන්ධො.

၃၄-၄၀. ‘ဤပုဒ်၌’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဝါရခုနစ်ပါးတို့၌ ထိုသို့လာသော ပုဒ်ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဤနည်းဖြင့်’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ညှဉ်းဆဲခြင်း (ရောသန) သည် ကာယိကနှင့် ဝါစသိက နှစ်မျိုးရှိ၏၊ ထို၏ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မညှဉ်းဆဲခြင်း (အရောသ) သည်လည်း ထိုနည်းတူ နှစ်မျိုးရှိ၏ဟု ပြရန် ‘ကာယိကဝါစသိကသံဝရေန’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အဘိဇ္ဈာသည် လောဘဖြစ်၍ အနဘိဇ္ဈာသည် အလောဘဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အကောဓူပါယာသ (အမျက်မထွက်ခြင်း၊ ပြင်းစွာမကျန်ခြင်း) သည် အဗျာပါဒဖြစ်၏။ သံဝရ၌ ချမ်းသာ၏ဟူသည် သံဝရဟု မှတ်အပ်၏။ မလွန်ကဲသော လောဘ (အနတိလောဘ) သည် သတိသံဝရ၌လည်းကောင်း၊ မလွန်kဲသော မာန (အနတိမာန) သည် ဉာဏသံဝရ၌လည်းကောင်း အကျုံးဝင်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤပုဒ်တို့၌ ဤသို့ ဝါရအားလုံးတို့၌ စပ်ယှဉ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု ဆက်စပ်မှုရှိသည်။

එවං ආසවුප්පත්ති වෙදිතබ්බාති එත්ථ වුත්තස්සපි එකජ්ඣං වුච්චමානත්තා ‘‘පුන අයං සඞ්ඛෙපවිනිච්ඡයො’’ති වුත්තං. අසම්මොහත්ථං ආරම්මණස්ස. පුරිමෙසු තාව චතූසු වාරෙසු විරමිතුං න සක්කොමීති වත්තබ්බං. ‘‘අත්තාපි මං උපවදෙය්‍යා’’ති එතස්ස පදස්ස අත්ථවණ්ණනායං ‘‘න සක්කොමී’’ති, ‘‘අනුවිජ්ජාපි මං විඤ්ඤූ ගරහෙය්‍යු’’න්ති එතස්ස පදස්ස අත්ථවණ්ණනායං ‘‘න සක්කොතී’’ති [Pg.23] වත්තබ්බං, ඉමිනා නයෙන පච්ඡිමෙසුපි චතූසු යථාරහං යොජනා වෙදිතබ්බා. අතිමානෙ භවාසවඅවිජ්ජාසවාති වුත්තං මානෙන සහ දිට්ඨියා අනුප්පජ්ජනතො, අතිමානො පන කාමරාගෙනපි උප්පජ්ජතෙවාති ‘‘අතිමානෙ කාමාසවඅවිජ්ජාසවා’’ති වත්තබ්බං සියා, ස්වායං නයො වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යොති න දස්සිතො. පාතිමොක්ඛසංවරසීලං කථිතං ආදිතො චතූහි ඡට්ඨෙන වාති පඤ්චහි වාරෙහි, සෙසෙහි තීහි පාතිමොක්ඛසංවරසීලෙ ඨිතස්ස භික්ඛුනො පටිසඞ්ඛාපහානං, සබ්බෙහිපි පන භික්ඛුභාවෙ ඨිතස්ස ගිහිවොහාරසමුච්ඡෙදො කථිතො. තත්ථ සබ්බත්ථ වත්තං ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච මය්හං කාතුං නප්පතිරූප’’න්ති පටිසඞ්ඛානවසෙන අකරණං පජහනඤ්ච පටිසඞ්ඛාපහානං.

‘ဤသို့ အာသဝေါဖြစ်ပေါ်ပုံကို သိအပ်၏’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ဟောကြားအပ်သည်ကိုပင် တပေါင်းတည်း ပြန်လည်ဟောကြားအပ်သောကြောင့် ‘တစ်ဖန် ဤကား အကျဉ်းချုပ် ဆုံးဖြတ်ချက်တည်း’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အာရုံ၌ မတွေဝေစေရန် အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ ရှေးဦးဝါရလေးပါးတို့၌ ‘ငါသည် မရှောင်ကြဉ်နိုင်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ငါ့ကိုယ်တိုင်လည်း ငါ့ကို စွပ်စွဲkဲ့ရဲ့ရာ၏’ ဟူသော ဤပုဒ်၏ အဖွင့်၌ ‘ငါသည် မတတ်နိုင်’ ဟုလည်းကောင်း၊ ‘ပညာရှိတို့သည်လည်း စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ ငါ့ကို ကဲ့ရဲ့ရာကုန်၏’ ဟူသော ဤပုဒ်၏ အဖွင့်၌ ‘သူသည် မတတ်နိုင်’ ဟုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ဤနည်းဖြင့် နောက်ပိုင်းဝါရလေးပါးတို့၌လည်း ထိုက်သလို စပ်ယှဉ်အပ်၏ဟု သိအပ်သည်။ အတိမာန (လွန်ကဲသော မာန) ၌ မာနနှင့်တကွ ဒိဋ္ဌိ မဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ‘ဘဝါသဝ၊ အဝိဇ္ဇာသဝ’ တို့ကို ဟောကြားတော်မူသည်။ သို့သော် အတိမာနသည် ကာမရာဂနှင့်တကွလည်း ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘အတိမာန၌ ကာမာသဝ၊ အဝိဇ္ဇာသဝ’ ဟု ဆိုသင့်ရာ၏။ ထိုနည်းသည်ကား မိန့်တော်မူခဲ့ပြီးသော နည်းဖြစ်သောကြောင့် အလွယ်တကူ သိသာသဖြင့် မပြသခဲ့ပေ။ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလကို ရှေးဦးဝါရလေးပါးနှင့် ဆဋ္ဌမဝါရ ဟူသော ဝါရငါးပါးတို့ဖြင့် ဟောကြားတော်မူသည်။ ကြွင်းသော ဝါရသုံးပါးတို့ဖြင့် ပါတိမောက္ခသံဝရသီလ၌ တည်သော ရဟန်း၏ ဆင်ခြင်၍ ပယ်ခြင်း (ပဋိသင်္ခါပဟာန) ကို ဟောကြားတော်မူသည်။ ဝါရအားလုံးတို့ဖြင့်မူကား ရဟန်းအဖြစ်၌ တည်သောပုဂ္ဂိုလ်၏ လူတို့၏ ဝေါဟာရအမှုကိစ္စများကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ခြင်း (ဂိဟိဝေါဟာရသမုစ္ဆေဒ) ကို ဟောကြားတော်မူသည်။ ထိုဝါရအားလုံးတို့၌ ‘ဤအမှု ဤအမှုသည် ငါ့အား ပြုခြင်းငှာ မထိုက်တန်’ ဟု ဆင်ခြင်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် မပြုလုပ်ခြင်း၊ စွန့်ပယ်ခြင်းသည် ဆင်ခြင်၍ ပယ်ခြင်း (ပဋိသင်္ခါပဟာန) မည်၏။

කාමාදීනවකථාවණ්ණනා

ကာမဂုဏ်တို့၏ အပြစ်ကို ပြဆိုရာစကား၏ အဖွင့်။

42. උපසුම්භෙය්‍යාති එත්ථ උප-සද්දො සමීපත්ථො, සුම්භනං වික්ඛෙපනං. තෙනෙව තමෙනන්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ – ‘‘තස්ස සමීපෙ ඛිපෙය්‍යා’’ති, තස්ස කුක්කුරස්ස සමීපෙ අට්ඨිකඞ්කලං ඛිපෙය්‍යාති අත්ථො. නිම්මංසත්තා කඞ්කලන්ති වුච්චතීති ඉමිනා විගතමංසාය අට්ඨිකඞ්කලිකාය උරට්ඨිම්හි වා පිට්ඨිකණ්ටකෙ වා සීසට්ඨිම්හි වා කඞ්කල-සද්දො නිරුළ්හොති දස්සෙති. සුනික්කන්තන්ති නිල්ලිඛිතං කත්වාව නිබ්බිසෙසං ලිඛිතං.

၄၂. ‘ဥပသုမ္ဘေယျ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ဥပ’ သဒ္ဒါသည် အနီးအနားဟူသော အနက်ရှိ၏။ ‘သုမ္ဘန’ သည် ပစ်ချခြင်း အနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘တမေတံ’ (ထိုခွေးကို) ဟူသော ဥပယောဂဝိဘတ်သည် ဘုမ္မအနက်၌ သက်ရောက်သည်ဟု ပြရန် ‘တဿ သမီပေ ခိပေယျ’ (ထိုခွေး၏ အနီး၌ ပစ်ချရာ၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုခွေး၏ အနီး၌ အရိုးစုကို ပစ်ချရာ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘အသားမရှိသောကြောင့် အရိုးကောင် (ကင်္ကလ) ဟု ခေါ်ဝေါ်အပ်၏’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် အသားကင်းသော အရိုးစု၏ ရင်ဘတ်ရိုး၊ ကျောရိုး သို့မဟုတ် ဦးခေါင်းခွံတို့၌ ‘ကင်္ကလ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ရုဠှီအားဖြင့် အထင်အရှားဖြစ်၏ဟု ပြသည်။ ‘သုနိက္ကန္တံ’ ဟူသည် အသားကို အကုန်ခြစ်ပစ်ပြီး သာမန်အားဖြင့် ခြစ်ရုံမျှမက အကြွင်းမဲ့ ခြစ်အပ်သော အရိုး။

එකත්තුපට්ඨානස්ස අජ්ඣුපෙක්ඛනවසෙන පවත්තියා එකත්තා. තෙනාහ ‘‘චතුත්ථඣානුපෙක්ඛා’’ති. යස්මා පනස්ස ආරම්මණම්පි එකසභාවමෙව, තස්මා ආහ ‘‘සා හී’’තිආදි. ලොකාමිසසඞ්ඛාතාති අපරිඤ්ඤාතවත්ථුනා ලොකෙන ආමසිතබ්බතො, ලොකෙ වා ආමිසොති සඞ්ඛං ගතාය වසෙන කාමගුණානං කාමභාවො ච ආමිසභාවො ච, සො එව නිප්පරියායතො ආමිසන්ති වත්තබ්බතං අරහති. කාමගුණාමිසාති කාමගුණෙ ඡන්දරාගා. ගහණට්ඨෙන භුසං ආදානට්ඨෙන.

ဧကတ္တ (တစ်စိတ်တစ်ဒေသတည်းဟူသော အာရုံ) ၌ ထင်ရှားရှိသော တရားကို အလယ်အလတ်ပြု၍ ရှုခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် ဧကတ္တ (တစ်ကိုယ်တည်းဖြစ်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် ‘စတုတ္ထဈာန်၏ ဥပေက္ခာ’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုဥပေက္ခာ၏ အာရုံသည်လည်း တစ်ခုတည်းသော သဘောရှိသောကြောင့်သာလျှင် ‘သာ ဟိ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ‘လောကာမိသသင်္ခါတာ’ ဟူသည် ပိုင်းခြား၍ မသိအပ်သော ဝတ္ထုရှိသော လောကသည် သုံးသပ်အပ် (ငြိတွယ်အပ်) သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် လောက၌ ‘အာမိသ’ ဟု သမုတ်အပ်သော ကာမဂုဏ်တို့၏ ကာမအဖြစ်သည်လည်းကောင်း၊ အာမိသအဖြစ်သည်လည်းကောင်း ထိုသဘောသည်ပင်လျှင် အမှန်စင်စစ် ‘အာမိသ’ ဟု ဆိုထိုက်၏။ ‘ကာမဂုဏာမိသာ’ ဟူသည် ကာမဂုဏ်တို့၌ ဖြစ်သော ဆန္ဒရာဂတို့တည်း။ ငြိတွယ်ခြင်း အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပြင်းစွာ ယူခြင်း အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

43. ඩයනං ආකාසෙන ගමනන්ති ආහ ‘‘උප්පතිත්වා ගච්ඡෙය්‍යා’’ති. ගිජ්ඣාදීනං වාසිඵරසු න හොතීති ආහ – ‘‘මුඛතුණ්ඩකෙන ඩසන්තා තච්ඡෙය්‍යු’’න්ති. විස්සජ්ජෙය්‍යුන්ති එත්ථ ‘‘විස්සජ්ජන’’න්ති ආකඩ්ඪනං අධිප්පෙතං අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං, ආකඩ්ඪනඤ්ච අනුබන්ධිත්වා පාතනන්ති ආහ ‘‘මංසපෙසිං නඛෙහි කඩ්ඪිත්වා පාතෙය්‍යු’’න්ති.

၄၃. ‘ဒယနံ’ ဟူသည် ကောင်းကင်၌ ပျံသန်းသွားခြင်းကို ဆိုလိုသောကြောင့် ‘ပျံတက်၍ သွားရာ၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ လင်းတစသည်တို့အား ဆောက်၊ ပုဆိန်တို့ မရှိကြသောကြောင့် ‘နှုတ်သီးဖြင့် ကိုက်ခဲလျက် ခြစ်ဆိတ်ကုန်ရာ၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘ဝိဿဇ္ဇေယျုံ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဓာတ်တို့သည် အနက်များစွာရှိသောကြောင့် ‘ဝိဿဇ္ဇန’ ဟူသည် ဆွဲငင်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်သည်။ ဆွဲငင်ခြင်းနှင့် အစဉ်လိုက်၍ ချပစ်ခြင်းကို ပြုကုန်အံ့ဟု ပြရန် ‘အသားတစ်ကို ခြေသည်းတို့ဖြင့် ဆွဲငင်၍ ချပစ်ကုန်ရာ၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။

47. පුරිසස්ස [Pg.24] ආරොහනයොග්‍යං පොරිසෙය්‍යං.

၄၇. ယောက်ျားတို့ တက်စီးခြင်းငှာ ထိုက်တန်သော အမြင့်အတိုင်းအတာသည် ‘ပေါရိသေယျ’ မည်၏။

48. සම්පන්නං සුන්දරං ඵලමස්සාති සම්පන්නඵලං. ඵලූපපන්නන්ති ඵලෙහි උපෙතන්ති ආහ ‘‘බහුඵල’’න්ති.

၄၈. ပြည့်စုံ ကောင်းမွန်သော အသီးရှိသော သစ်ပင်သည် ‘သမ္ပန္နဖလ’ မည်၏။ ‘ဖလူပပန္နံ’ ဟူသည် အသီးတို့နှင့် ပြည့်စုံသည်ကို ပြရန် ‘အသီးများစွာရှိသော’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။

50. සුවිදූරවිදූරෙති අරියස්ස විනයෙ වොහාරසමුච්ඡෙදතො සුට්ඨු විදූරභූතෙ එව විදූරෙ අහං ඨිතො. කස්සචි නාම අත්ථස්සපි අජානනතො න ආජානන්තීති අනාජානීයාති කත්තුසාධනමස්ස දස්සෙන්තො අජානනකෙති අජානන්තභොජනසීසෙන තෙසං දාතබ්බපච්චයෙ වදති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၅၀. ‘သုဝိဒူရဝိဒူရေ’ ဟူသည် အရိယာတို့၏ ဝိနည်းတရား၌ လောကီဝေါဟာရ အမှုကိစ္စတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ခြင်းကြောင့် အလွန်တရာ ဝေးကွာသော အရပ်၌သာလျှင် ငါသည် တည်ရှိ၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုမျှ မသိသောကြောင့် ‘မသိတတ်သောသူတို့’ ကို ‘အနာဇာနီယ’ ဟု ခေါ်၏။ ဤ ‘အနာဇာနီယ’ ပုဒ်၏ ကတ္တုသာဓနအဖြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် ‘အဇာနနကေ’ (မသိတတ်သောသူတို့) ဟု မိန့်တော်မူ၍ မသိနားမလည်သော သူတို့အား ပေးလှူအပ်သော ဆွမ်းအစရှိသော ပစ္စည်းကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားသည် အလွယ်တကူ သိသာအပ်သည်သာတည်း။

පොතලියසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ပေါတလိယသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပြသခြင်း ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. ජීවකසුත්තවණ්ණනා

၅. ဇီဝကသုတ်အဖွင့်။

51. කුමාරෙන භතො පොසාපිතොති කුමාරභතො, කුමාරභතො එව කොමාරභච්චො යථා ‘‘භිසක්කමෙව භෙසජ්ජ’’න්ති.

၅၁. မင်းသားသည် မွေးမြူအပ်သောကြောင့် ‘ကုမာရဘတ’ ဟု ခေါ်၏။ ‘ကုမာရဘတ’ သည်ပင် ‘ကောမာရဘစ္စ’ မည်၏။ သာဓကအားဖြင့် ‘ဘိသက္က’ သည် ‘ဘေသဇ္ဇ’ ဖြစ်သကဲ့သို့တည်း။

ආරභන්තීති එත්ථ ආරභ-සද්දො කාමං කාමායූහනයඤ්ඤුට්ඨාපනආපත්තිආපජ්ජනවිඤ්ඤාපනාදීසුපි ආගතො, ඉධ පන හිංසනෙ ඉච්ඡිතබ්බොති ආහ – ‘‘ආරභන්තීති ඝාතෙන්තී’’ති. උද්දිසිත්වා කතන්ති (අ. නි. ටී. 3.8.12; සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.294) අත්තානං උද්දිසිත්වා මාරණවසෙන කතං නිබ්බත්තිතං. පටිච්චකම්මන්ති එත්ථ කම්ම-සද්දො කම්මසාධනො අතීතකාලිකොති ආහ – ‘‘අත්තානං පටිච්ච කත’’න්ති. නිමිත්තකම්මස්සෙතං අධිවචනං ‘‘පටිච්ච කම්මං ඵුසතී’’තිආදීසු (ජා. 1.4.75) විය. නිමිත්තකම්මස්සාති නිමිත්තභාවෙන ලද්ධබ්බකම්මස්ස, න කරණකාරාපනවසෙන. පටිච්චකම්මං එත්ථ අත්ථීති මංසං පටිච්චකම්මං යථා ‘‘බුද්ධං එතස්ස අත්ථීති බුද්ධො’’ති. තෙසන්ති නිගණ්ඨානං. අඤ්ඤෙපි බ්‍රාහ්මණාදයො තංලද්ධිකා අත්ථෙව.

“ārabhanti” ဟူသော ဤ၌ “ārabha” သဒ္ဒါသည် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို အားထုတ်ခြင်း၊ သံဃာစသည်ကို ထမြောက်စေခြင်း၊ အာပတ်သင့်ခြင်း၊ သိစေခြင်း စသည်တို့၌လည်း လာသော်လည်း၊ ဤနေရာ၌မူကား ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်ခြင်းအနက်၌ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် “ārabhanti ဟူသည် သတ်ဖြတ်ကြကုန်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “uddisitvā kataṃ” (ရည်ညွှန်း၍ ပြုအပ်သော) ဟူသည် မိမိကို ရည်ညွှန်း၍ သတ်ဖြတ်ခြင်းအားဖြင့် ပြုအပ် စီရင်အပ်သော အရာတည်း။ “paṭiccakammaṃ” ဟူသော ဤ၌ “kamma” သဒ္ဒါသည် ကမ္မသာဓနဖြစ်၍ အတိတ်ကာလကို ပြသတတ်သောကြောင့် “မိမိကို အကြောင်းပြု၍ ပြုအပ်သော အရာ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “paṭicca kammaṃ phusati” (အကြောင်းတရားသည် ကံကို ထိပါး၏) စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဤသည်ကား နိမိတ္တကံ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “nimittakammassa” ဟူသည် အကြောင်း (နိမိတ်) အဖြစ်ဖြင့် ရအပ်သော ကံ၏၊ ပြုလုပ်ခြင်း ပြုလုပ်စေခြင်းအားဖြင့် ရအပ်သော ကံ၏ မဟုတ်။ ဤ (အသား) ၌ အကြောင်းပြု၍ ပြုအပ်သော ကံ (စေ့ဆော်မှု) ရှိသောကြောင့် အသားကို “paṭiccakamma” ဟု ခေါ်၏။ “buddhaṃ (ဉာဏ်) သည် ဤသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် ဗုဒ္ဓမည်၏” ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ “tesaṃ” ဟူသည် နိဂဏ္ဌတို့၏ ဖြစ်၏။ ထိုဝါဒရှိသော အခြား ပုဏ္ဏားစသည်တို့လည်း ရှိကြကုန်သည်သာတည်း။

කාරණන්ති එත්ථ යුත්ති අධිප්පෙතා, සා එව ච ධම්මතො අනපෙතත්තා ‘‘ධම්මො’’ති වුත්තාති ආහ – ‘‘කාරණං නාම තිකොටිපරිසුද්ධමච්ඡමංසපරිභොගො’’ති. අනුකාරණං නාම මහාජනස්ස තථා බ්‍යාකරණං යුත්තියා ධම්මස්ස අනුරූපභාවතො මංසං පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති අනුඤ්ඤාතං තථෙව කථනන්ති කත්වා. තන්ති ‘‘ජානං උද්දිස්සකතං මංසං පරිභුඤ්ජතී’’ති එවං වුත්තං පරිභුඤ්ජනං නෙව කාරණං හොති [Pg.25] සබ්බෙන සබ්බං අභාවතො සති ච අයුත්තියං අධම්මොති කත්වා. තථා බ්‍යාකරණන්ති ‘‘ජානං උද්දිස්සකතං මංසං පරිභුඤ්ජතී’’ති කථනං යුත්තියා ධම්මස්ස අනනුරූපභාවතො න අනුකාරණං හොති. පරෙහි වුත්තකාරණෙන සකාරණො හුත්වාති පරෙ තිත්ථියා ‘ජාන’න්තිආදිනා ධම්මං කථෙන්ති වදන්ති, තෙන කාරණභූතෙන සකාරණො හුත්වා. තෙහි තථා වත්තබ්බො එව හුත්වා තුම්හාකං වාදො වා අනුවාදො වා ‘‘මංසං පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති පවත්තා තුම්හාකං කථා වා පරතො පරෙහි තථා පවත්තිතා තස්සා අනුකථා වා. විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බකාරණන්ති තිත්ථියා තාව තිට්ඨන්තු, තතො අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි ගරහිතබ්බකාරණං. කොචි න ආගච්ඡතීති ගරහිතබ්බතං න ආපජ්ජතීති අත්ථො. අභිභවිත්වා ආචික්ඛන්තීති අභිභුය්‍ය මද්දිත්වා කථෙන්ති, අභිභූතෙන අක්කොසන්තීති අත්ථො.

“kāraṇaṃ” ဟူသော ဤ၌ သင့်လျော်သော အကြောင်း (ယုတ္တိ) ကို အလိုရှိအပ်၏။ ထိုယုတ္တိသည်လည်း တရားမှ မဖယ်ခွါသောကြောင့် “dhamma” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် “kāraṇa မည်သည် တိကောဋိပရိသုဒ္ဓ (သုံးပါးသော အကွက်ဖြင့် စင်ကြယ်သော) ငါး၊ အသားကို သုံးဆောင်ခြင်းဖြစ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “anukāraṇa” မည်သည် ယုတ္တိရှိသော တရားနှင့် လျော်ညီသည်ဖြစ်၍ “ငါး၊ အသားကို စားသုံးအပ်၏” ဟု ခွင့်ပြုတော်မူချက်အတိုင်း မဟာဇနအား ထိုသို့ ဟောပြောခြင်း၊ ထိုအတိုင်း ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသုံးဆောင်ခြင်းကို “ရည်ညွှန်း၍ ပြုအပ်သော အသားကို သိလျက် သုံးဆောင်၏” ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော သုံးဆောင်ခြင်းသည် လုံးဝမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ယုတ္တိမရှိသည်ရှိသော် မဟုတ်မမှန်သော တရားဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အကြောင်း (kāraṇa) မဟုတ်ပေ။ “ထိုသို့ ဟောပြောခြင်း” (tathā byākaraṇaṃ) ဟူသည် “ရည်ညွှန်း၍ ပြုအပ်သော အသားကို သိလျက် သုံးဆောင်၏” ဟူသော ပြောဆိုခြင်းသည် ယုတ္တိရှိသော တရားနှင့် မလျော်ညီသောကြောင့် အနုကာရဏ (anukāraṇa) မဟုတ်ပေ။ “သူတစ်ပါးတို့ ပြောဆိုအပ်သော အကြောင်းရှိသဖြင့် မိမိသည်လည်း အကြောင်းရှိသူဖြစ်၍” ဟူသည် တစ်ပါးသော သာသနာပ တိတ္ထိတို့သည် “သိလျက်” စသည်ဖြင့် တရားကို ပြောဆိုကြကုန်၏၊ ထိုအကြောင်းဖြစ်သော တရားဖြင့် မိမိသည်လည်း အကြောင်းရှိသူဖြစ်၍။ ထိုသူတို့သည် ထိုသို့ ပြောဆိုထိုက်သည်သာဖြစ်၍ သင်တို့၏ ဝါဒသော်လည်းကောင်း၊ ထပ်ဆင့်ပြောဆိုချက် (အနုဝါဒ) သော်လည်းကောင်း၊ “အသားကို သုံးဆောင်အပ်၏” ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော သင်တို့၏ စကားသော်လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသော သူတို့သည် ထိုသို့ ဖြစ်စေအပ်သော စကား၏ ထပ်ဆင့်စကား (အနုကထာ) သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ “ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့အပ်သော အကြောင်း” ဟူသည် တိတ္ထိတို့သည်ကား ရှိပါစေဦး၊ ထိုတိတ္ထိတို့ထက် အခြားသော ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့အပ်သော အကြောင်းတည်း။ “တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ မလာ” ဟူသည် ကဲ့ရဲ့ခြင်းသို့ မရောက်ဟူသော အနက်တည်း။ “လွှမ်းမိုး၍ ပြောကြားကြကုန်၏” ဟူသည် လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်၍ ပြောဆိုကြကုန်၏၊ လွှမ်းမိုးခြင်းခံရသဖြင့် ဆဲရေးကြကုန်၏ဟူသော အနက်တည်း။

52. කාරණෙහීති පරිභොගචිත්තස්ස අවිසුද්ධතාහෙතූහි. භික්ඛූ උද්දිස්සකතං දිට්ඨං. තාදිසමංසඤ්හි පරිභොගානාරහත්තා චිත්තඅවිසුද්ධියා කාරණං චිත්තසංකිලෙසාවහතො. ඉදානි දිට්ඨසුතපරිසඞ්කිතානි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘දිට්ඨාදීසූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තදුභයවිමුත්තපරිසඞ්කිතන්ති ‘‘දිට්ඨං සුත’’න්ති ඉමං උභයං අනිස්සාය – ‘‘කිං නු ඛො ඉමං භික්ඛුං උද්දිස්ස වධිත්වා සම්පාදිත’’න්ති කෙවලමෙව පරිසඞ්කිතං. සබ්බසඞ්ගාහකොති සබ්බෙසං තිණ්ණං පරිසඞ්කිතානං සඞ්ගණ්හනකො.

၅၂. “kāraṇehi” ဟူသည် သုံးဆောင်သော စိတ်၏ မစင်ကြယ်ခြင်း အကြောင်းတို့ကြောင့်တည်း။ ရဟန်းတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြုလုပ်ထားသည်ကို မြင်အပ်၏။ ထိုသို့သော အသားသည် သုံးဆောင်ရန် မသင့်တော်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်အညစ်အကြေးကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း စိတ်မစင်ကြယ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏။ ယခုအခါ မြင်ခြင်း၊ ကြားခြင်း၊ ယုံမှားသံသယရှိခြင်းတို့ကို ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အားဖြင့် ပြခြင်းငှါ “diṭṭhādīsu” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ “tadubhayavimuttaparisaṅkita” (ထိုမြင်ခြင်း ကြားခြင်း နှစ်ပါးမှ လွတ်၍ ယုံမှားခြင်း) ဟူသည် “မြင်ခြင်း ကြားခြင်း” ဟူသော ဤနှစ်ပါးလုံးကို အမှီမပြုဘဲ— “ဤရဟန်းကို ရည်ညွှန်း၍ သတ်ပြီး ချက်ပြုတ်ပြင်ဆင်ထားသလော” ဟု သက်သက်သာ သံသယဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “sabbasaṅgāhako” ဟူသည် သုံးပါးလုံးသော သံသယဖြစ်ခြင်းတို့ကို အကုန်လုံး သိမ်းကျုံးယူခြင်း ဖြစ်သည်။

මඞ්ගලාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන ආහුනපාහුනාදිකං සඞ්ගණ්හාති. නිබ්බෙමතිකා හොන්තීති සබ්බෙන සබ්බං පරිසඞ්කිතාභාවමාහ. ඉතරෙසන්ති අජානන්තානං වට්ටති, ජානතො එවෙත්ථ ආපත්ති හොති. තෙයෙවාති යෙ උද්දිස්ස කතං, තෙයෙව.

“maṅgalādīnaṃ” ဟူသော ဤ၌ “ādi” သဒ္ဒါဖြင့် အာဟုန ပါဟုန စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူသည်။ “ယုံမှားခြင်းမရှိကြကုန်” ဟူသည် လုံးဝဥဿုံ သံသယမရှိခြင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “အခြားသူတို့အား” ဟူသည် မသိသောသူတို့အား အပ်စပ်၏၊ သိသောသူအားသာလျှင် ဤ၌ အာပတ်သင့်သည်။ “ထိုသူတို့သာလျှင်” ဟူသည် ရည်ညွှန်း၍ ပြုအပ်သောသူတို့သာလျှင် ဖြစ်၏။

උද්දිස්සකතමංසපරිභොගතො අකප්පියමංසපරිභොගස්ස විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘අකප්පියමංසං පනා’’තිආදි වුත්තං. පුරිමස්මිං සචිත්තකා ආපත්ති, ඉතරස්මිං අචිත්තකා. තෙනාහ – ‘‘අකප්පියමංසං අජානිත්වා භුත්තස්සපි ආපත්තියෙවා’’ති. පරිභොගන්ති පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති වදාමීති අත්ථො.

ရည်ညွှန်း၍ ပြုအပ်သော အသားကို သုံးဆောင်ခြင်းမှ မအပ်စပ်သော အသား (အကပ္ပိယမံသ) ကို သုံးဆောင်ခြင်း၏ ထူးခြားပုံကို ပြခြင်းငှါ “akappiyamaṃsaṃ pana” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ရှေးအသား (ရည်ညွှန်းအပ်သောအသား) သုံးဆောင်ခြင်း၌ စိတ်ရှိမှ (သိလျက် သုံးဆောင်မှ) အာပတ်သင့်၍၊ နောက်အသား (အကပ္ပိယမံသ) သုံးဆောင်ခြင်း၌ စိတ်မရှိသော်လည်း (မသိသော်လည်း) အာပတ်သင့်သည်။ ထို့ကြောင့် “မအပ်စပ်သော အသားကို မသိဘဲ စားမိသူအားလည်း အာပတ်သင့်သည်သာတည်း” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “paribhogaṃ” ဟူသည် သုံးဆောင်အပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်ဟူသော အနက်တည်း။

53. තාදිසස්සාති තිකොටිපරිසුද්ධස්ස මච්ඡමංසස්ස පරිභොගෙ. මෙත්තාවිහාරිනොපීති අපි-සද්දෙන අමෙත්තාවිහාරිනොපි. මෙත්තාවිහාරිනො පරිභොගෙ සිඛාප්පත්තා අනවජ්ජතාති දස්සෙතුං ‘‘ඉධ, ජීවක, භික්ඛූ’’තිආදි [Pg.26] වුත්තං. අනියමෙත්වාති අවිසෙසෙත්වා සාමඤ්ඤතො. යස්මා භගවතා – ‘‘යතො ඛො, වච්ඡ, භික්ඛුනො තණ්හා පහීනා හොතී’’තිආදිනා මහාවච්ඡගොත්තසුත්තෙ (ම. නි. 2.194) අත්තා අනියමෙත්වා වුත්තො. තථා හි වච්ඡගොත්තො – ‘‘තිට්ඨතු භවං ගොතමො, අත්ථි පන භොතො ගොතමස්ස එකභික්ඛුපි සාවකො ආසවානං ඛයා…පෙ… උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති ආහ, ‘‘ඉධ, භාරද්වාජ, භික්ඛු අඤ්ඤතරං ගාමං වා නිගමං වා උපනිස්සාය විහරතී’’තිආදිනා චඞ්කීසුත්තෙ (ම. නි. 2.430) අත්තා අනියමෙත්වා වුත්තො. තථා හි තත්ථ පරතො – ‘‘යං ඛො පන අයමායස්මා ධම්මං දෙසෙති, ගම්භීරො සො ධම්මො දුද්දසො දුරනුබොධො සන්තො පණීතො අතක්කාවචරො නිපුණො පණ්ඩිතවෙදනීයො, න සො ධම්මො සුදෙසනීයො ලුද්දෙනා’’තිආදිනා දෙසනා ආගතා, තස්මා වුත්තං ‘‘භගවතා හි මහාවච්ඡගොත්තසුත්තෙ, චඞ්කීසුත්තෙ ඉමස්මිං සුත්තෙති තීසු ඨානෙසු අත්තානංයෙව සන්ධාය දෙසනා කතා’’ති. මංසූපසෙචනොව අධිප්පෙතො මච්ඡමංසසහිතස්ස ආහාරස්ස පරිභොගභාවතො මච්ඡමංසස්ස ච ඉධ අධිප්පෙතත්තා.

၅၃. “tādisassa” ဟူသည် သုံးပါးသော အကွက်ဖြင့် စင်ကြယ်သော (တိကောဋိပရိသုဒ္ဓ) ငါး၊ အသားကို သုံးဆောင်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ “mettāvihārino pi” ဟူသော ဤ၌ “api” သဒ္ဒါဖြင့် မေတ္တာဝိဟာရီ မဟုတ်သော သူကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူသည်။ မေတ္တာဝိဟာရီပုဂ္ဂိုလ်၏ သုံးဆောင်ခြင်း၌ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော အပြစ်ကင်းစင်မှုကို ပြခြင်းငှါ “idha, jīvaka, bhikkhū” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “aniyametvā” ဟူသည် အထူးမပြုဘဲ အများအားဖြင့် ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာဝစ္ဆဂေါတ္တသုတ်၌ “ဝစ္ဆ၊ အကြင်အခါ၌ ရဟန်းအား တဏှာကို ပယ်အပ်ပြီ ဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို အထူးမပြုဘဲ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ စင်စစ်သော်လည်း ဝစ္ဆဂေါတ္တသည် “အရှင်ဂေါတမသည် ရှိပါစေဦး၊ အရှင်ဂေါတမ၏ တပည့် ရဟန်းတို့တွင် အာသဝေါကုန်ခန်း၍... ဆိုက်ရောက်၍ နေသော ရဟန်းတစ်ပါးမျှ ရှိပါသလော” ဟု လျှောက်ထားခဲ့၏။ ထို့ပြင် စင်္ကီသုတ်၌လည်း “ဘုရဒွါဇ၊ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ရွာ သို့မဟုတ် နိဂုံးကို အမှီပြု၍ နေ၏” စသည်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို အထူးမပြုဘဲ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုသုတ်၌ နောင်အခါတွင် “ဤအရှင် ဟောကြားတော်မူသော တရားသည် နက်နဲ၏၊ မြင်နိုင်ခဲ၏၊ သိနိုင်ခဲ၏၊ ငြိမ်သက်၏၊ မွန်မြတ်၏၊ ကြံစည်တွေးတောရုံမျှဖြင့် မသိနိုင်၊ သိမ်မွေ့၏၊ ပညာရှိတို့သာ သိအပ်၏၊ ထိုတရားကို ယုတ်ညံ့သူသည် ကောင်းစွာ မဟောကြားနိုင်ရာ” စသည်ဖြင့် ဒေသနာတော် လာရှိသောကြောင့် “မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာဝစ္ဆဂေါတ္တသုတ်၊ စင်္ကီသုတ်နှင့် ဤသုတ်ဟူသော သုံးနေရာတို့၌ မိမိကိုယ်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဟောကြားတော်မူအပ်၏” ဟု ဆိုအပ်သတည်း။ ငါး၊ အသားနှင့်တကွသော ဆွမ်းကို သုံးဆောင်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤ၌ ငါး၊ အသားကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အသားဟင်းရည် ဆမ်းခြင်းကိုသာ အလိုရှိအပ်ပေသည်။

අගථිතො අප්පටිබද්ධො. තණ්හාමුච්ඡනායාති තණ්හායනවසෙන මුච්ඡාපත්තියා. අනජ්ඣොපන්නො තණ්හාය අභිභවිත්වා න අජ්ඣොත්ථටො, ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා න සණ්ඨිතොති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘සබ්බං ආලුම්පිත්වා’’තිආදි. ඉධ ආදීනවො ආහාරස්ස පටිකූලභාවොති ආහ ‘‘එකරත්තිවාසෙනා’’තිආදි. අයමත්ථො ආහාරපරිභොගොති අත්ථසංයොජනපරිච්ඡෙදිකා ‘‘යාවදෙව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.182; ම. නි. 1.23; 2.24; 3.75; සං. නි. 4.120) පවත්තා ආහාරපටිබද්ධඡන්දරාගනිස්සරණභූතා පඤ්ඤා අස්ස අත්ථීති නිස්සරණපඤ්ඤො. ඉදමත්ථන්ති එතමත්ථාය. එවං සන්තෙති ‘‘බ්‍රහ්මාති ච මෙත්තාවිහාරිනො සමඤ්ඤා’’ති අවත්වා යෙ ධම්මා මෙත්තාවිහාරස්ස පටිපක්ඛභූතා, තත්ථ සාවසෙසං පහාසි බ්‍රහ්මා, අනවසෙසං පහාසි භගවාති සචෙ තෙ ඉදං සන්ධාය භාසිතං, එවං සන්තෙ තව ඉදං යථාවුත්තවචනං අනුජානාමි, න මෙත්තාවිහාරිතාසාමඤ්ඤමත්තතොති අත්ථො.

ငြိကပ်ခြင်းမရှိသူ၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်းမရှိသူ။ 'တဏှာမုစ္ဆနာယ' ဟူသည် တဏှာ၏အစွမ်းဖြင့် မိန်းမောတွေဝေခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် (ဟု အနက်ရ၏)။ 'အနဇ္ဈောပန္နော' ဟူသည် တဏှာသည် လွှမ်းမိုး၍ မလွှမ်းမိုးအပ်သူ၊ (အာဟာရကို) မျိုချ၍ ပြီးစေပြီးနောက် (တဏှာဖြင့်) မတည်နေသူ ဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် 'သဗ္ဗံ အာလုမ္ပိတွာ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ အပြစ်ဟူသည် အာဟာရ၏ စက်ဆုပ်ဖွယ်အဖြစ်ကို ဆိုလိုသောကြောင့် 'ဧကရတ္တိဝါသေန' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤအနက်သည် အာဟာရကို သုံးဆောင်ခြင်းဟူသော အနက်နှင့် စပ်ယှဉ်၍ ပိုင်းခြားတတ်သော 'ယာဝဒေဝ ဣမဿ ကာယဿ ဌိတိယာ' အစရှိသည်ဖြင့် (ဒီ၊ နိ၊ ၃။၁၈၂၊ မ၊ နိ၊ ၁။၂၃၊ ၂။၂၄၊ ၃။၇၅၊ သံ၊ နိ၊ ၄။၁၂၀ တို့၌) ဟောကြားအပ်သော အာဟာရနှင့် စပ်ယှဉ်သည့် ဆန္ဒရာဂမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော ပညာသည် ထိုသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'နိဿရဏပညော' (ထွက်မြောက်ကြောင်း ပညာရှိသူ) မည်၏။ 'ဣဒမတ္ထံ' ဟူသည် ဤအကျိုးငှာ ဟူလို။ 'ဧဝံ သန္တေ' ဟူသည် 'ဗြဟ္မာဟူသည်လည်း မေတ္တာဝိဟာရီ (မေတ္တာဖြင့် နေလေ့ရှိသူ) ၏ အမည်တည်း' ဟု မဆိုဘဲ မေတ္တာဝိဟာရ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တရားတို့တွင် ဗြဟ္မာသည် အကြွင်းရှိစွန့်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အကြွင်းမဲ့ စွန့်တော်မူ၏ ဟု အကယ်၍ သင်သည် ဤအချက်ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သင်၏ ဤသို့ဆိုအပ်ပြီးသော စကားကို ငါသဘောတူခွင့်ပြု၏၊ မေတ္တာဝိဟာရီဖြစ်ရုံမျှသက်သက်ဖြင့်ကား မဟုတ်ဟု အနက်ရ၏။

55. ‘‘පාටියෙක්කො [Pg.27] අනුසන්ධී’’ති වත්වා විසුං අනුසන්ධිභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඉමස්මිං හී’’තිආදි වුත්තං. ද්වාරං ථකෙතීති මච්ඡමංසපරිභොගානුඤ්ඤාය අඤ්ඤෙසං වචනද්වාරං පිදහති, චොදනාපථං නිරුන්ධති. කථං සත්තානුද්දයං දස්සෙති? සත්තානුද්දයමුඛෙන බාහිරකානං මච්ඡමංසපරිභොගපටික්ඛෙපො තයිදං මිච්ඡා, තිකොටිපරිසුද්ධස්සෙව මච්ඡමංසස්ස පරිභොගො භගවතා අනුඤ්ඤාතො. තථා හි වුත්තං – ‘තීහි ඛො අහං, ජීවක, ඨානෙහි මංසං පරිභොගන්ති වදාමී’තිආදි (ම. නි. 2.52). විනයෙපි (පාරා. 409; චූළව. 343) වුත්තං – ‘‘තිකොටිපරිසුද්ධං, දෙවදත්ත, මච්ඡමංසං මයා අනුඤ්ඤාත’’න්ති. තිකොටිපරිසුද්ධඤ්ච භුඤ්ජන්තානං සත්තෙසු අනුද්දයා නිච්චලා. ‘‘සත්තානුද්දයං දස්සෙතී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘සචෙ හී’’තිආදිමාහ.

၅၅. 'သီးခြား အနုသန္ဓေတည်း' ဟု ဆို၍ သီးခြား အနုသန္ဓေအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ 'ဣမသ္မိံ ဟိ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'တံခါးကို ပိတ်၏' ဟူသည် ငါးအမဲသားသုံးဆောင်ခြင်းကို ခွင့်ပြုခြင်းဖြင့် သူတစ်ပါးတို့၏ စကားပြောဆိုရာလမ်းကြောင်း (နှုတ်တံခါး) ကို ပိတ်၏၊ စောဒနာရာ လမ်းကြောင်းကို တားဆီးပိတ်ပင်၏။ သတ္တဝါတို့အပေါ် သနားကြင်နာမှုကို မည်သို့ပြသနည်း? သတ္တဝါတို့အား သနားကြင်နာမှုဟူသော အကြောင်းပြချက်ဖြင့် သာသနာပပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ငါးအမဲသား သုံးဆောင်မှုကို မြစ်ပယ်ခြင်းသည် မှားယွင်းလှ၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် စင်ကြယ်ခြင်း သုံးပါး (တိကောဋိပရိသုဒ္ဓ) ရှိသော ငါးအမဲသားကိုသာ သုံးဆောင်ရန် ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုသို့လည်း မိန့်တော်မူအပ်၏ - 'ဇီဝက၊ ငါသည် အကြောင်းသုံးပါးဖြင့် အသားကို သုံးဆောင်အပ်၏ ဟု ဆို၏' အစရှိသည်ဖြင့် (မ၊ နိ၊ ၂။၅၂) မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဝိနည်းတော်၌လည်း (ပါရာ၊ ၄၀၉၊ စူဠဝ၊ ၃၄၃) 'ဒေဝဒတ်၊ စင်ကြယ်ခြင်း သုံးပါးရှိသော ငါးအမဲသားကို ငါ ခွင့်ပြုတော်မူအပ်ပြီ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ စင်ကြယ်ခြင်း သုံးပါးရှိသော အသားကို သုံးဆောင်သောသူတို့အား သတ္တဝါတို့အပေါ် သနားကြင်နာမှုသည် မလှုပ်မရှေ တည်မြဲ၏။ 'သတ္တဝါတို့အပေါ် သနားကြင်နာမှုကို ပြ၏' ဟု အကျဉ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်သောအနက်ကို ဖွင့်ပြလိုသဖြင့် 'သစေ ဟိ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

පඨමෙන කාරණෙනාති දෙසනාවසෙනපි පයොගවසෙනපි පඨමෙන පරූපඝාතහෙතුනා. කඩ්ඪිතො සො පාණො. ගලෙන පවෙධෙන්තෙනාති යොත්තගලෙන කරණෙන අසය්හමානෙන. බහුපුඤ්ඤමෙව හොති ආසාදනාපෙක්ඛාය අභාවතො, හිතජ්ඣාසයත්තා වාති අධිප්පායො. එසාහං, භන්තෙතිආදි කස්මා වුත්තං, සරණගමනවසෙනෙව ගහිතසරණොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අය’’න්තිආදි. ඔගාහන්තොතිආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා සුත්තං අනුස්සරන්තො අත්ථං උපධාරෙන්තො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

'ပထမေန ကာရဏေန' ဟူသည် ဟောကြားခြင်းအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ လုံ့လပြုခြင်းအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပထမဖြစ်သော သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲဖျက်ဆီးခြင်း အကြောင်းကြောင့်တည်း။ ထိုသတ္တဝါကို ဆွဲငင်အပ်ပြီ။ 'ဂလေန ပဝေဓေန္တေန' ဟူသည် ကြိုးကွင်းဖြင့် လည်ပင်းကို ဆွဲငင်ညှဉ်းဆဲခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် မခံမရပ်နိုင် ဖြစ်လျက် တုန်လှုပ်နေသော သတ္တဝါအား (ဟု ဆိုလိုသည်)။ ဖျက်ဆီးလိုသော အလိုဆန္ဒ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စီးပွားချမ်းသာကို လိုလားသော အဇ္ဈာသယရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ကောင်းမှုအလွန် များသည်သာ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ 'အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် ဤ' အစရှိသည်ကို အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်း? သရဏဂုံ ဆောက်တည်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာ ဆောက်တည်အပ်သော သရဏဂုံ ရှိသူဖြစ်၏ ဟူသော စောဒနာကို ရည်ညွှန်း၍ 'အယံ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'သက်ဝင်လျက်' ဟူသော စကားမှစ၍ အဆုံးတိုင်အောင် သုတ္တန်ကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့လျက် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်သူ ဖြစ်၏။ ကျန်သောစကားသည် သိလွယ်လှ၏။

ජීවකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဇီဝကသုတ္တဝဏ္ဏနာ၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားပြသခြင်း (လီနတ္ထပကာသနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

6. උපාලිසුත්තවණ්ණනා

၆. ဥပါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

56. පාවාරං පාරුපතීති පාවාරිකො, ඉදං තස්ස කුලසමුදාගතං නාමං, සො පන මහද්ධනො මහාභොගො නගරෙ සෙට්ඨිට්ඨානෙ ඨිතො. තෙනාහ ‘‘දුස්සපාවාරිකසෙට්ඨිනො’’ති. දීඝත්තා දීඝතමත්තා. සො කිර පමාණතො උපවච්ඡයතො දියඩ්ඪරතනං අතික්කම්ම ඨිතො. එවංලද්ධනාමොති ‘‘දීඝතපස්සී’’ති ලද්ධසමඤ්ඤො. බාහිරායතනෙති තිත්ථියසමයෙ පිණ්ඩපාතොති වොහාරො නත්ථි, තස්මා සාසනවොහාරෙන ‘‘පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො’’ති වුත්තන්ති අධිප්පායො.

၅၆. 'ခြုံထည်ကို ခြုံတတ်သောကြောင့် ပါဝါရိက မည်၏' ဤသည်ကား ထိုသူ၏ မျိုးရိုးစဉ်ဆက်မှ ဆင်းသက်လာသော အမည်တည်း၊ ထိုသူသည် စည်းစိမ်ဥစ္စာ များပြားသောကြောင့် မြို့၌ သူဌေးရာထူး၌ တည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဒုဿပါဝါရိကသူဌေး၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရှည်လျားသော အဖြစ်ကြောင့်၊ အလွန် ရှည်လျားသော အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ထိုသူသည် ပမာဏအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရပ်အမောင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း တစ်တောင်နှင့် တစ်ထွာထက် သာလွန်၍ တည်၏ ဟု ကြားရ၏။ 'ဤသို့ အမည်ရသူ' ဟူသည် 'ဒီဃတပဿီ' ဟု အမည်ရသူတည်း။ သာသနာပအယူဝါဒ၌ ဆွမ်းဟူသော ဝေါဟာရမရှိ၊ ထို့ကြောင့် သာသနာတော်သုံး ဝေါဟာရအဖြစ်ဖြင့် 'ဆွမ်းခံရာမှ ပြန်ခဲ့သော' ဟု မိန့်တော်မူသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

දස්සෙතීති [Pg.28] දෙසෙති. ඨපෙතීති අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරතො වවත්ථපෙති. කිරියායාති කරණෙන. පවත්තියාති පවත්තනෙන. දණ්ඩානි පඤ්ඤපෙතීති එත්ථ කස්මා භගවතා ආදිතොව තථා න පුච්ඡිතන්ති? යස්මා සා තස්මිං අත්ථෙ සභාවනිරුත්ති න හොති, සාසනෙ ලොකෙ සමයන්තරෙසු ච තාදිසො සමුදාචාරො නත්ථි, කෙවලං පන තස්සෙව නිගණ්ඨස්සායං කොට්ඨාලකසදිසො සමුදාචාරොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කම්මානි පඤ්ඤපෙති’’ ඉච්චෙවාහ. අචිත්තකන්ති චිත්තරහිතං, චිත්තෙන අසමුට්ඨාපිතන්ති අත්ථො. කථං පන තදුභයස්ස චිත්තෙන විනා සම්භවොති චොදනං සන්ධාය තත්ථ නිදස්සනමාහ ‘‘යථා කිරා’’තිආදි. පටිවිභත්තානන්ති අත්ථතො භින්නානං. පටිවිසිට්ඨානන්ති විසෙසනපදවසෙන සද්දතොපි භින්නානං. වචනං පතිට්ඨපෙතුකාමොති දීඝතපස්සිනො යථාවුත්තවචනං පතිට්ඨපෙතුකාමො. තස්මිඤ්හි පතිට්ඨාපිතෙ තෙනප්පසඞ්ගෙන ආගතො, උපාලි ගහපති තස්මිං පදෙසෙ ධම්මං දිස්වා සාසනෙ අභිප්පසීදිස්සති.

'ပြ၏' ဟူသည် ဟောကြား၏။ 'ထား၏' ဟူသည် အချင်းချင်း ရောထွေးမှုမရှိစေရန် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။ 'ကိရိယာယ' ဟူသည် ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့်တည်း။ 'ပဝတ္တိယာ' ဟူသည် ဖြစ်စေခြင်းဖြင့်တည်း။ 'ဒဏ္ဍာနိ ပညပေတိ' (ဒဏ်တို့ကို ပညတ်၏) ဟူသော ဤနေရာ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်ကြောင့် ရှေးဦးစွာကပင် ထိုသို့ မမေးတော်မူသနည်း? အကြင်ကြောင့် ထိုစကားသည် ထိုအနက်၌ သဘာဝနိရုတ္တိ (ဓမ္မတာစကား) မဟုတ်ချေ၊ သာသနာတော်၌လည်းကောင်း၊ လောက၌လည်းကောင်း၊ အခြားသော ဝါဒများ၌လည်းကောင်း ထိုသို့သော အသုံးအနှုန်း (သမုဒါစာရ) မရှိ၊ စင်စစ်သော်ကား ထိုနိဂဏ္ဌအားသာ ဤသို့သော ဖရုသဝါစာကဲ့သို့သော အသုံးအနှုန်းရှိ၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ 'ကမ္မတို့ကို ပညတ်၏' ဟုသာ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'အစိတ္တကံ' ဟူသည် စိတ်ကင်းသော၊ စိတ်ကြောင့် မဖြစ်ပေါ်လာသော ဟု အနက်ရ၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံသည် စိတ်မပါဘဲ မည်သို့ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟူသော စောဒနာကို ရည်ညွှန်း၍ 'ယထာ ကိရ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ပဋိဝိဘတ္တာနံ' ဟူသည် အနက်အားဖြင့် ကွဲပြားကုန်သော။ 'ပဋိဝိသိဋ္ဌာနံ' ဟူသည် ဝိသေသနပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့် အသံ (သဒ္ဒါ) အားဖြင့်လည်း ကွဲပြားကုန်သော။ 'စကားကို တည်စေလိုသူ' ဟူသည် ဒီဃတပဿီ၏ ဆိုအပ်ပြီးသော စကားကို တည်စေလိုသူတည်း။ ထိုစကားကို တည်စေအပ်သော် ထိုအကြောင်းကြောင့် ရောက်လာသော ဥပါလိသူကြွယ်သည် ထိုနေရာ၌ တရားကို မြင်၍ သာသနာတော်၌ အလွန် ကြည်ညိုလတ္တံ့။

කථා එව උපරි වාදාරොපනස්ස වත්ථුභාවතො කථාවත්ථු. කථායං පතිට්ඨපෙසීති කථාවත්ථුස්මිං, තදත්ථෙ වා පතිට්ඨපෙසි. යථා තං වාදාරොපනභයෙන න අවජානාති, එවං තස්සං කථායං, තස්මිං වා අත්ථෙ දීඝතපස්සිං යාවතතියං වාදෙ පතිට්ඨපෙසි. වාදන්ති දොසං.

စကားသည်ပင် နောင်အခါ၌ ဝါဒတင်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ကထာဝတ္ထု' မည်၏။ 'ကထာ၌ တည်စေ၏' ဟူသည် ကထာဝတ္ထု၌ သော်လည်းကောင်း၊ ထိုအနက်၌ သော်လည်းကောင်း တည်စေ၏။ ထိုသူသည် ဝါဒတင်ခံရမည်ကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် ငြင်းပယ်ခြင်း မပြုနိုင်ရန် ဤသို့လျှင် ထိုစကား၌ သော်လည်းကောင်း၊ ထိုအနက်၌ သော်လည်းကောင်း ဒီဃတပဿီကို သုံးကြိမ်တိုင်အောင် ဝါဒ၌ တည်စေခဲ့သည်။ 'ဝါဒံ' ဟူသည် အပြစ်ကိုတည်း။

57. ඉදානි චෙතනාසම්පයුත්තධම්මම්පි ගහෙත්වා කායකම්මාදිවසෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තිවිධං කායදුච්චරිතං කායකම්මං නාමාතිආදි ‘‘කම්මස්ස කිරියායා’’ති පාළියං අකුසලකම්මස්ස අධිගතත්තා වුත්තං, පුබ්බෙ පන අට්ඨකාමාවචරකුසලචෙතනාතිආදි සාවජ්ජං අනවජ්ජඤ්ච සාමඤ්ඤතො එකජ්ඣං කත්වා දස්සිතං. කස්මා පනෙත්ථ චෙතනා න ගහිතාති ආහ ‘‘ඉමස්මිං සුත්තෙ කම්මං ධුර’’න්ති. කායකම්මාදිභෙදං කම්මමෙව ධුරං ජෙට්ඨකං පුබ්බඞ්ගමං, න චෙතනාමත්තමෙව. එවමාගතෙපීති කම්මානීති එවං නාමෙන ආගතෙපි චෙතනා ධුරං, තත්ථ චෙතනං ජෙට්ඨකං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා වුත්තන්ති අධිප්පායො. කථං පන තත්ථ කම්මන්ති වා කම්මානීති වා ආගතෙ තෙසං චෙතනාය ධුරභාවොති ආහ ‘‘යත්ථ කත්ථචි…පෙ… ලභතී’’ති. තත්ථ යත්ථ කත්ථචීති යස්මිං කිස්මිඤ්චි ද්වාරෙ. සා වුත්තාවාති සා චෙතනා වුත්තාව, යා කායසඞ්ඛාරාදිපරියායෙන (යස්ස කස්සචි කම්මස්ස කායද්වාරාදීසු පවත්තාපනචෙතනා) සම්පයුත්තධම්මාපි [Pg.29] තදග්ගෙන ලොකියාපි ලොකුත්තරාපි කම්මමෙව, අභිජ්ඣාදයො පන චෙතනාපක්ඛිකාති දට්ඨබ්බං.

၅၇. ယခုအခါ စေတနာနှင့် ယှဉ်ဖက်တရား (စေတသိက်) ကိုလည်း ယူ၍ ကာယကံစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိမ်းသွင်း၍ ပြခြင်းငှါ ‘အပိ စ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ သုံးပါးသော ကာယဒုစရိုက်သည် ကာယကံမည်၏ စသည်ဖြင့် ‘ကမ္မဿ ကိရိယာယ’ ဟု ပါဠိတော်၌ အကုသိုလ်ကံသို့ ဆိုက်ရောက်သောကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ရှေး၌မူကား ‘ရှစ်ပါးသော ကာမာဝစရကုသိုလ်စေတနာ’ စသည်ဖြင့် အပြစ်ရှိသောတရား (အကုသိုလ်) နှင့် အပြစ်မရှိသောတရား (ကုသိုလ်) ကို ယေဘုယျအားဖြင့် တပေါင်းတည်းပြု၍ ပြတော်မူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤနေရာ၌ စေတနာကို မယူသနည်းဟူမူ ‘ဤသုတ်၌ ကံသည်သာ ပဓာန (ဓုရ)’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကာယကံစသော အပြားရှိသော ကံသည်သာလျှင် ပဓာန၊ အကြီးအမှူး၊ ရှေ့သွားဖြစ်၏၊ စေတနာမျှသာမဟုတ်။ ‘ကမ္မာနိ’ ဟု ဤသို့သော အမည်ဖြင့် လာငြားသော်လည်း စေတနာသည်သာ ပဓာနဖြစ်၏၊ ထိုသုတ်၌ စေတနာကို အကြီးအမှူး ရှေ့သွားပြု၍ မိန့်တော်မူအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်သို့လျှင် ထိုသုတ်၌ ကံဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကံတို့ဟူ၍လည်းကောင်း လာသော် ထိုကံတို့၏ စေတနာလျှင် ပဓာနရှိသည်၏ အဖြစ်သည် ဖြစ်သနည်းဟူမူ ‘ယတ္ထ ကတ္ထစိ...ပေ... လဘတိ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ‘ယတ္ထ ကတ္ထစိ’ ဟူသည် အကြင် တစ်စုံတစ်ခုသော ဒွါရ၌။ ‘သာ ဝုတ္တာဝ’ ဟူသည် ထိုစေတနာကို မိန့်တော်မူအပ်သည်သာတည်း။ အကြင် (ကာယသင်္ခါရစသော ဝေဖန်ခြင်းဖြင့် ကာယဒွါရစသည်တို့၌ ဖြစ်စေတတ်သော စေတနာသည်) ယှဉ်ဖက်တရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုထက်မြတ်သော လောကီ လောကုတ္တရာ တရားတို့သည်လည်းကောင်း ကံသာလျှင်တည်း။ အဘိဇ္ဈာစသည်တို့မူကား စေတနာ၏ အဖို့အစု၌ ပါဝင်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်ကုန်၏။

මහන්තන්ති කටුකඵලං. න කිලමති සප්පාටිහාරියත්තා පටිඤ්ඤාය. ඉදානි තෙසං සප්පාටිහාරියතං දස්සෙතුං ‘‘තථා හී’’තිආදි වුත්තං. යදි අකුසලං පත්වා කායකම්මං වචීකම්මං මහන්තන්ති වදන්තො න කිලමති, අථ කස්මා භගවා ඉධ අකුසලං මනොකම්මං මහාසාවජ්ජං කථෙසීති ආහ ‘‘ඉමස්මිං පන ඨානෙ’’තිආදි. යාවතතියං පතිට්ඨාපනමත්තෙන ගතමග්ගං පටිපජ්ජන්තො. තෙනාහ ‘‘කිඤ්චි අත්ථනිප්ඵත්තිං අපස්සන්තොපී’’ති.

‘မဟန္တံ’ ဟူသည် စပ်ရှားလှသော အကျိုးရှိသော။ မိမိ၏ ဝန်ခံချက်သည် အံ့ဩဖွယ် တန်ခိုးပြာဋိဟာရိယနှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့် မပင်ပန်းပေ။ ယခုအခါ ၎င်းတို့၏ ပြာဋိဟာရိယနှင့် တကွဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှါ ‘တထာ ဟိ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အကယ်၍ အကုသိုလ်ကို အကြောင်းပြု၍ ကာယကံ၊ ဝစီကံသည် ကြီးမား၏ဟု ပြောဆိုသောသူသည် မပင်ပန်းအံ့၊ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤနေရာ၌ အကုသိုလ်မနောကံကို အပြစ်ကြီး၏ဟု ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ ‘ဤအရပ်၌မူကား’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ သုံးကြိမ်တိုင်အောင် တည်ဆောက်ကာမျှဖြင့် သွားပြီးသော ခရီးလမ်းသို့ လိုက်ပါသူ။ ထို့ကြောင့် ‘တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးပြီးမြောက်ခြင်းကို မမြင်ရသော်လည်း’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

58. නිවාසට්ඨානභූතො බාලකො එතිස්සා අත්ථීති බාලකිනී. සත්ථුපටිඤ්ඤාතතාය නිගණ්ඨානං මහාති සම්භාවිතත්තා මහානිගණ්ඨො.

၅၈. နေထိုင်ရာအရပ်ဖြစ်သော တိုက်ရွာငယ် (ဗာလက) သည် ဤမိန်းမအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဗာလကိနီ’ ဟု ခေါ်၏။ ဆရာအဖြစ် ဝန်ခံထားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိဂဏ္ဌတို့၏အလယ်၌ ကြီးမြတ်၏ဟု ညွှန်းဆိုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘မဟာနိဂဏ္ဌ’ (နိဂဏ္ဌကြီး) မည်၏။

60. ආවට්ටෙති පුරිමාකාරතො නිවත්තෙති අත්තනො වසෙ වත්තෙති එතායාති ආවට්ටනී, මායා. තෙනාහ ‘‘ආවට්ටෙත්වා ගහණමාය’’න්ති. සත්ථුපටිඤ්ඤානං බුද්ධදස්සනෙ චිත්තමෙව න උප්පජ්ජති, අයමෙත්ථ ධම්මතා. සචෙ පන සො තං පටිඤ්ඤං අප්පහාය බුද්ධානං සම්මුඛීභාවං උපගච්ඡෙය්‍ය, සත්තධා මුද්ධා ඵලෙය්‍ය, තස්මා භගවා ‘‘මා අයං බාලො විනස්සී’’තිආදිතොව යථා සම්මුඛීභාවං න ලභති, තථා කරොති. ස්වායමත්ථො පාථිකපුත්තසමාගමෙන දීපෙතබ්බො. දස්සනසම්පත්තිනියාමමාහ ‘‘තථාගතං හී’’තිආදි. ආගමා නු ඛො ඉධ තුම්හාකං සන්තිකං.

၆၀. ရှေးမူလအဖြစ်မှ လည်ပတ်စေတတ်၏၊ မိမိ၏ အလိုသို့ လိုက်စေတတ်၏၊ ဤအရာဖြင့် (ဆွဲဆောင်တတ်၏) ဟု ‘အာဝဋ္ဋနီ’ မည်၏၊ လှည့်ပတ်တတ်သော မာယာတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ဆွဲဆောင်၍ ဖမ်းယူတတ်သော မာယာ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဆရာဟူသော ဝန်ခံချက်ရှိသူတို့အား ဘုရားဖူးမြော်လိုသော စိတ်သည်ပင် မဖြစ်ပေါ်တတ်၊ ဤသည်မှာ ဤနေရာ၌ သဘာဝဓမ္မတာ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ထိုသူသည် ထိုဝန်ခံချက်ကို မစွန့်ဘဲ ဘုရားရှင်တို့၏ မျက်မှောက်သို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့အံ့၊ ဦးခေါင်းသည် ခုနစ်စိတ် ကွဲရာ၏၊ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ဤလူမိုက်သည် မပျက်စီးပါစေနှင့်’ ဟု ရှေးဦးကပင် မျက်မှောက်တွေ့ခွင့် မရနိုင်အောင် ပြုတော်မူ၏။ ထိုအနက်ကို ပါထိကပုတ္တနှင့် တွေ့ဆုံသော အဖြစ်ဖြင့် ရှင်းလင်းပြအပ်၏။ ဖူးမြော်ခွင့် ရရှိခြင်း၏ စည်းကမ်းကို ပြခြင်းငှါ ‘တထာဂတံ ဟိ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ သင်တို့၏ ထံသို့ ဤနေရာသို့ လာခဲ့သလော။

61. වචීසච්චෙ පතිට්ඨහිත්වාති යථාපටිඤ්ඤාතාය පටිඤ්ඤාය ඨත්වා.

၆၁. ‘နှုတ်၏ သစ္စာ၌ တည်၍’ ဟူသည်ကား မိမိဝန်ခံထားသည့်အတိုင်း ကတိကဝတ်၌ တည်၍။

62. සීතොදකෙ අමතා පාණා පානකාලෙ පන මරන්ති, තෙපි තෙන සීතොදකපරිභොගෙන මාරිතා හොන්ති, තස්මා තපස්සිනා නාම සබ්බෙන සබ්බං සීතොදකං න පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති තෙසං ලද්ධි. පාකතිකං වා උදකං සත්තොති පුරාතනානං නිගණ්ඨානං ලද්ධි. තෙනාහ ‘‘සත්තසඤ්ඤාය සීතොදකං පටික්ඛිපන්තී’’ති. තෙසං තං අධුනාතනනිගණ්ඨානං වාදෙන විරුජ්ඣති. තෙ හි පථවීආදිනවපදත්ථතො අඤ්ඤමෙව ජීවිතං පටිජානන්ති. චිත්තෙන සීතොදකං පාතුකාමො පරිභුඤ්ජිතුකාමො හොති රොගෙ ඨත්වාපි සත්තානං චිත්තස්ස තථා න විතතතා. තෙනාහ – ‘‘තෙනස්ස මනොදණ්ඩො තත්ථෙව භිජ්ජතී’’ති. තෙනාති සීතොදකං පාතුං පරිභුඤ්ජිතුඤ්ච ඉච්ඡනෙන. අස්සාති යථාවුත්තස්ස නිගණ්ඨස්ස. තත්ථෙවාති තථාචිත්තුප්පාදනෙ එව. භිජ්ජති සංවරස්ස විකොපිතත්තා. තථාභූතො සො නිගණ්ඨො සීතොදකං [Pg.30] චෙ ලභෙය්‍ය, කතිපයං කාලං ජීවෙය්‍ය, අලාභෙන පන පරිසුස්සමානකණ්ඨොට්ඨතාලුජිව්හාආදිකො සබ්බසො පරිදාහාභිභූතො මරෙය්‍ය. තෙනාහ – ‘‘සීතොදකං අලභමානො කාලං කරෙය්‍යා’’ති. කස්මා? යස්මා සීතොදකං පිවාය සන්නිස්සිතචිත්තස්ස මරණං හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘මනොදණ්ඩො පන භින්නොපි චුතිම්පි ආකඩ්ඪතී’’ති. යස්මා පන තථාභූතචිත්තස්ස නිගණ්ඨස්ස මනොසත්තෙසු නාම දෙවෙසු උපපත්ති හොතීති තිත්ථියානං ලද්ධි, තස්මා වුත්තං ‘‘මනොදණ්ඩො පන භින්නොපි පටිසන්ධිම්පි ආකඩ්ඪතී’’ති. ඉතීති එවං ‘‘ඉධාස්ස නිගණ්ඨො’’තිආදිආකාරෙන. නන්ති උපාලිං ගහපතිං. මහන්තොති වදාපෙසි ‘‘මනොපටිබද්ධො කාලඞ්කරොතී’’ති වදන්තොති අධිප්පායො.

၆၂. ရေအေး၌ မသေသော သတ္တဝါတို့သည် သောက်သောအခါ သေကြကုန်၏၊ ထိုသတ္တဝါတို့သည်လည်း ထိုရေအေးကို သုံးဆောင်ခြင်းဖြင့် သတ်အပ်ကုန်သည် ဖြစ်ကြ၏၊ ထို့ကြောင့် တပဿီမည်သည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာဖြင့် ရေအေးကို မသုံးဆောင်အပ်ဟူ၍ ၎င်းတို့၏ အယူဝါဒ ရှိ၏။ သို့မဟုတ် ပကတိရေသည်ပင် သတ္တဝါဖြစ်၏ဟူသည် ရှေးဟောင်းနိဂဏ္ဌတို့၏ အယူဝါဒတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘သတ္တဝါဟု မှတ်ထင်ခြင်းဖြင့် ရေအေးကို ပယ်မြစ်ကုန်၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ၎င်းတို့၏ ထိုအယူဝါဒသည် ယခုခေတ် နိဂဏ္ဌတို့၏ အယူဝါဒနှင့် ဆန့်ကျင်၏။ ထိုသူတို့သည်ကား မြေစသော ကိုးပါးသော ပစ္စည်းတို့ထက် အခြားတစ်ပါးသော အသက် (ဇီဝ) ကိုသာ ဝန်ခံကြကုန်၏။ စိတ်ဖြင့် ရေအေးကို သောက်လိုသူ သုံးဆောင်လိုသူ ဖြစ်၏၊ ရောဂါဝေဒနာ စွဲကပ်နေသော်လည်း သတ္တဝါတို့၏ စိတ်သည် ထိုသို့ မပျံ့လွင့်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့်— ‘ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုသူ၏ မနောဒဏ်သည် ထိုနေရာ၌ပင် ပျက်စီး၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘တေန’ ဟူသည် ရေအေးကို သောက်လို သုံးဆောင်လိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့်။ ‘အဿ’ ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နိဂဏ္ဌအား။ ‘တတ္ထေဝ’ ဟူသည် ထိုကဲ့သို့ စိတ်ဖြစ်ပေါ်ရာ၌ပင်။ ပျက်စီး၏ဟူသည် သံဝရသီလ ပျက်စီးသွားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့သော အခြေအနေသို့ ရောက်သော ထိုနိဂဏ္ဌသည် အကယ်၍ ရေအေးကို ရပါမူ အနည်းငယ်သော ကာလပတ်လုံး အသက်ရှင်ရာ၏၊ မရခြင်းကြောင့်မူကား လည်ချောင်း၊ နှုတ်ခမ်း၊ အာခေါင်၊ လျှာ စသည်တို့ ခြောက်သွေ့လျက် အလုံးစုံသော ပူလောင်ခြင်းဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သည်ဖြစ်၍ သေရပေအံ့။ ထို့ကြောင့်— ‘ရေအေးကို မရသဖြင့် သေလွန်ရာ၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? ရေအေးကို သောက်လိုသော စိတ်ကို အမှီပြု၍ သေခြင်းသည် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘မနောဒဏ်သည် ပျက်စီးငြားသော်လည်း စုတိစိတ်ကို ဆွဲဆောင်တတ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ အကြင်ကြောင့်မူကား ထိုသို့သော စိတ်ရှိသော နိဂဏ္ဌအား ‘မနောသတ္တ’ မည်သော နတ်တို့၌ ကပ်ငြိခြင်း ဖြစ်၏ဟူသည် တိတ္ထိတို့၏ အယူဖြစ်သောကြောင့် ‘မနောဒဏ်သည် ပျက်စီးငြားသော်လည်း ပဋိသန္ဓေကိုလည်း ဆွဲဆောင်တတ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘ဣတိ’ ဟူသည် ဤသို့ ‘ဤသာသနာတော်၌ နိဂဏ္ဌသည်’ စသော အခြင်းအရာအားဖြင့်တည်း။ ‘နံ’ ဟူသည် ဥပါလိသူဌေးကို။ ‘မဟန္တော’ ဟူသည် ကြီးမား၏ဟု ပြောဆိုစေ၏၊ ‘မနောတရားနှင့် စပ်ယှဉ်၍ သေလွန်၏’ ဟု ပြောဆိုသောသူအား ဆိုလိုသည်။

උපාසකස්සාති උපාලිස්ස ගහපතිස්ස. මුච්ඡාවසෙනාතිආදිනා අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච මනොදණ්ඩස්ස මහන්තතං විභාවෙති. චිත්තසන්තතිප්පවත්තිමත්තෙනෙවාති විනා කායදණ්ඩෙන වචීදණ්ඩෙන ච කෙවලං චිත්තසන්තතිප්පවත්තිමත්තෙන. භිජ්ජිත්වාපීති එත්ථ පි-සද්දෙන අභිජ්ජිත්වාපි. අනිය්‍යානිකාති අප්පාටිහීරා, අයුත්තාති අත්ථො. සල්ලක්ඛෙසි උපාසකොති විභත්තිං විපරිණාමෙත්වා යොජනා. පඤ්හපටිභානානීති ඤාතුං ඉච්ඡිතෙ අත්ථෙ උප්පජ්ජනකපටිභානානි.

‘ဥပါသကဿ’ ဟူသည် ဥပါလိသူဌေးအား။ ‘မုစ္ဆာဝသေန’ စသည်ဖြင့် လိုက်လျောခြင်း အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖီဆန်ခြင်း အားဖြင့်လည်းကောင်း မနောဒဏ်၏ ကြီးမြတ်ပုံကို ဝေဖန်ပြတော်မူ၏။ ‘စိတ္တသန္တတိပ္ပဝတ္တိမတ္တေနေဝ’ ဟူသည် ကာယဒဏ် ဝစီဒဏ် မပါဘဲ၊ သက်သက် စိတ်အစဉ် ဖြစ်ပေါ်ရုံမျှဖြင့်။ ‘ဘိဇ္ဇိတွာပိ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘ပိ’ သဒ္ဒါဖြင့် မပျက်စီးဘဲလည်းကောင်း။ ‘အနိယျာနိကာ’ ဟူသည် တန်ခိုးပြာဋိဟာရိယ မရှိသော၊ မလျောက်ပတ်သော ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဥပါသကော နှလုံးသွင်း၏’ ဟု ဝိဘတ်ကို ပြောင်းလဲ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ‘ပဥှပဋိဘာနာနိ’ ဟူသည် သိလိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဖန်တတ်သော ဉာဏ်ပဋိဘာန်တို့တည်း။

‘‘මනොපටිබද්ධො කාලං කරොතී’’ති වදන්තෙන අත්ථතො මනොදණ්ඩස්ස තදුත්තරභාවො පටිඤ්ඤාතො හොතීති ආහ ‘‘ඉදානි මනොදණ්ඩො මහන්තොති ඉදං වචන’’න්ති. තථා චෙව වුත්තං – ‘‘මනොදණ්ඩොව බලවා මහන්තොති වදාපෙසී’’ති.

‘မနောတရားနှင့် စပ်ယှဉ်၍ သေလွန်၏’ ဟု ပြောဆိုသောသူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် မနောဒဏ်၏ ထိုထက် လွန်ကဲသော အဖြစ်ကို ဝန်ခံပြီးဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ယခုအခါ မနောဒဏ်သည် ကြီးမား၏ ဟူသော ဤစကားသည်’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအတိုင်းလည်း မိန့်တော်မူအပ်၏— ‘မနောဒဏ်သည်သာလျှင် အားကြီး၏၊ ကြီးမား၏ဟု ပြောဆိုစေ၏’ ဟု။

63. පාණාතිපාතාදිතො යමනං යාමො, චතුබ්බිධො යාමො චතුයාමො, චතුයාමසඞ්ඛාතෙන සංවරෙන සංවුතො චාතුයාමසංවරසංවුතො. අට්ඨකථායං පන යාම-සද්දො කොට්ඨාසපරියායොති ‘‘ඉමිනා චතුකොට්ඨාසෙනා’’ති වුත්තං. පියජාතිකං රූපාදිආරම්මණං රාගවසෙන බාලෙහි භාවනීයත්තා ‘‘භාවිත’’න්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘භාවිතන්ති පඤ්ච කාමගුණා’’ති.

၆၃. ပါဏာတိပါတစသည်တို့မှ စောင့်စည်းခြင်းသည် ‘ယာမ’ မည်၏၊ လေးပါးသော အပြားရှိသော ယာမသည် ‘စတုယာမ’ မည်၏၊ လေးပါးသော စောင့်စည်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သံဝရဖြင့် စောင့်စည်းအပ်သောကြောင့် ‘စာတုယာမသံဝရသံဝုတော’ မည်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား ‘ယာမ’ သဒ္ဒါသည် အစုအဖို့ (ကောဋ္ဌာသ) ၏ ဝေဖန်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘ဤလေးပါးသော အစုဖြင့်’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ချစ်အပ်သော သဘောရှိသော ရူပါရုံစသော အာရုံကို ရာဂ၏ အစွမ်းဖြင့် လူမိုက်တို့သည် ပွားများအပ်သောကြောင့် ‘ဘာဝိတ’ ဟု ခေါ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဘာဝိတံ’ ဟူသည် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့တည်းဟု မိန့်တော်မူ၏။

යො සබ්බං පාපං ආසවඤ්ච වාරෙතීති සබ්බවාරී, තස්ස නවසු පදත්ථෙසු සත්තමො පදත්ථො, තෙන සබ්බවාරිනා පාපං වාරිත්වා ඨිතොති සබ්බවාරිවාරිතො[Pg.31]. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙන පාපවාරණෙන වාරිතපාපො’’ති. තතො එව සබ්බස්ස වාරිතබ්බස්ස ආසවස්ස ධුනනතො සබ්බවාරිධුතො. වාරිතබ්බස්ස නිවාරණවසෙන සබ්බවාරිනො ඵුටො ඵුසිතොති සබ්බවාරිඵුටො. සඞ්ඝාතන්ති සහසා හනනං, අසඤ්චෙතනිකවධන්ති අත්ථො. කතරස්මිං කොට්ඨාසෙති තීසු දණ්ඩකොට්ඨාසෙසු කතරකොට්ඨාසෙ.

အကြင်သူသည် ခပ်သိမ်းသော အကုသိုလ်ဒုစရိုက်နှင့် အာသဝေါတရားကို တားမြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သဗ္ဗဝါရီ' မည်၏။ ထိုစကားသည် (နိဂဏ္ဌတို့၏) ကိုးပါးသော ပဒတ္ထ (အနက်အရာ) တို့တွင် သတ္တမမြောက် ပဒတ္ထ ဖြစ်၏။ ထိုခပ်သိမ်းသော တားမြစ်ခြင်းဖြင့် အကုသိုလ်ကို တားမြစ်၍ တည်သောကြောင့် 'သဗ္ဗဝါရိဝါရိတ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ခပ်သိမ်းသော အကုသိုလ်ကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် တားမြစ်အပ်သော အပြစ်ရှိသူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုမှသာလျှင် တားမြစ်အပ်သော ခပ်သိမ်းသော အာသဝေါတရားကို ခါထုတ်တတ်သောကြောင့် 'သဗ္ဗဝါရိဓုတ' မည်၏။ တားမြစ်အပ်သော အကုသိုလ်ကို တားမြစ်ခြင်းအားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော တားမြစ်မှုဖြင့် တွေ့ထိအပ်၊ ရောက်အပ်သောကြောင့် 'သဗ္ဗဝါရိဖုဋ' မည်၏။ သံဃာတဟူသည် ချက်ချင်းသတ်ခြင်း၊ မရည်ရွယ်ဘဲ သတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အဘယ်အဖို့အစု၌နည်းဟူသော် သုံးပါးသော ဒဏ္ဍအဖို့အစုတို့တွင် အဘယ်အဖို့အစု၌နည်း။

64. ඛලියති සමාදියතීති ඛලං, රාසීති ආහ – ‘‘එකං මංසඛලන්ති එකං මංසරාසි’’න්ති. විජ්ජාධරඉද්ධියා ඉද්ධිමා. සා පන ඉද්ධි යස්මා ආනුභාවසම්පන්නස්සෙව ඉජ්ඣති, න යස්ස කස්සචි. තස්මා ආහ ‘‘ආනුභාවසම්පන්නො’’ති. විජ්ජානුභාවවසෙනෙව ආනුභාවසම්පන්නො. චිත්තෙ වසීභාවප්පත්තො ආනුභාවාය එව විජ්ජාය පගුණභාවාපාදනෙන. එතෙන වසීභාවං ලොකියසමඤ්ඤාවසෙන භගවා උපාලිං ගහපතිං පඤ්ඤපෙතුකාමො එවමාහ. ලොකිකා හි ‘‘භාවනාමයඉද්ධියා ඉද්ධිමා චෙතොවසීභාවප්පත්තො පරූපඝාතං කරොතී’’ති මඤ්ඤන්ති. තථා හි තෙ ඉසයො පරෙසං සංවණ්ණෙන්ති, ඉසීනං ආනුභාවං කිත්තෙන්ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං පරතො ආගමිස්සතීති.

၆၄. ဆောင်ယူအပ်၊ စုပုံအပ်သောကြောင့် 'ခလ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဧကံ မံသခလံ ဟူသည် တစ်ခုသော အသားပုံ' ဟု ဆိုလိုသည်။ ဝိဇ္ဇာဓရ (အတတ်ပညာဆောင်) တို့၏ တန်ခိုးဖြင့် တန်ခိုးနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ ထိုတန်ခိုးသည်လည်း အာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံသူအားသာ ပြီးမြောက်၍ ကြုံရာလူအား မပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့် 'အာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံသူ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဝိဇ္ဇာအတတ်၏ အာနုဘော်ကြောင့်သာ အာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ အာနုဘော်ရှိသော ထိုဝိဇ္ဇာအတတ်ကို လေ့လာကျွမ်းကျင်စေခြင်းဖြင့် စိတ်၌ ဝသီဘော် (နိုင်နင်းခြင်း) သို့ ရောက်၏။ ဤစကားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် လောကီသမုတ်ချက်အားဖြင့် ဝသီဘော်ဖြစ်ခြင်းကို ဥပါလိသူကြွယ်အား သိစေလို၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏။ လောကီလူတို့သည် 'ဘာဝနာမယတန်ခိုးဖြင့် ပြည့်စုံသော စိတ်ဝသီဘော်သို့ ရောက်သူသည် သူတစ်ပါးကို ဖျက်ဆီးတတ်၏' ဟု မှတ်ထင်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုရသေ့တို့သည် သူတစ်ပါးတို့ကို ချီးမွမ်းကြ၏၊ ရသေ့တို့၏ အာနုဘော်ကို ကျော်စောစေကြကုန်၏။ ဤအရာ၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားသည် နောက်၌ လာလတ္တံ့။

65. අරඤ්ඤමෙව හුත්වාති සබ්බසො අරඤ්ඤමෙව හුත්වා. අරඤ්ඤභාවෙන අරඤ්ඤං ජාතං, න නාමමත්තෙන. ඉසීනං අත්ථායාති ඉසීනං ආසාදනත්ථාය.

၆၅. 'တောကြီးသက်သက်သာ ဖြစ်၍' ဟူသည် အလုံးစုံသော အားဖြင့် တောကြီးသက်သက်သာ ဖြစ်၍။ တော၏ အဖြစ်ကြောင့် တောကြီး ဖြစ်လာ၏၊ အမည်မျှသက်သက် မဟုတ်။ 'ရသေ့တို့၏ အကျိုးငှာ' ဟူသည် ရသေ့တို့ကို ပြစ်မှားစော်ကားရန် အကျိုးငှာ။

ගොධාවරීතීරතො නාතිදූරෙ. උසූයමානොති ‘‘න මං එස ජනො පරිවාරෙතී’’ති උසූයං කරොන්තො. කිලිට්ඨො වතාති පඞ්කදන්තරජසිරතාදීහි කිලිට්ඨසරීරො. අනඤ්ජිතමණ්ඩිතොති අනඤ්ජිතක්ඛිකො සබ්බෙන, සබ්බං අමණ්ඩිතො ච. තස්මිං කාලෙ ‘‘කාලස්සෙව අක්ඛීනං අඤ්ජනං මඞ්ගල’’න්ති මනුස්සානං ලද්ධි, තස්මා අනඤ්ජනං විසුං ගහිතං.

ဂေါဓာဝရီမြစ်ကမ်းမှ မလှမ်းမကမ်းသော အရပ်၌။ 'ငြူစူသော်' ဟူသည် 'ဤလူသည် ငါ့ကို ခြံရံပတ်လည် မပြု' ဟု ငြူစူခြင်းကို ပြုသည်ရှိသော်။ 'ညစ်နွမ်းလှပါဘိသော်' ဟူသည် ရွှံ့ညွှန်၊ သွားညှိ၊ ဖုန်မှုန့်၊ ဦးခေါင်းမြူစသည်တို့ဖြင့် ညစ်နွမ်းသော ကိုယ်ရှိသည် ဖြစ်၍။ 'မျက်စဉ်းမခြယ်၊ မတန်ဆာဆင်အပ်သော' ဟူသည် အလုံးစုံသော အားဖြင့် မျက်စိ၌ မျက်စဉ်းမခြယ်အပ်သည်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံ မတန်ဆာဆင်အပ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုခေတ်အခါ၌ 'နံနက်စောစော၌ မျက်စိကို မျက်စဉ်းခြယ်ခြင်းသည် မင်္ဂလာဖြစ်၏' ဟု လူတို့၏ အယူဝါဒ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် မျက်စဉ်းမခြယ်ခြင်းကို သီးခြားယူအပ်၏။

රාජා තස්ස වචනං ගහෙත්වාති ‘‘වෙදෙසු ඊදිසං ආගතං භවිස්සතීති එවං, භන්තෙ’’ති රාජා තස්ස පුරොහිතස්ස වචනං ගහෙත්වා. උසුමජාතහදයොති උත්තත්තහදයො. නාසිකානං අප්පහොන්තෙ මුඛෙන අස්සසන්තො.

'မင်းကြီးသည် ထိုသူ၏စကားကို ခံယူ၍' ဟူသည် 'ဗေဒင်ကျမ်းတို့၌ ဤသို့ လာလတ္တံ့၊ အရှင်ဘုရား ကောင်းပါပြီ' ဟု မင်းကြီးသည် ထိုပုရောဟိတ်၏ စကားကို ခံယူ၍။ 'နှလုံးပူပန်ခြင်းရှိသော' ဟူသည် တောက်လောင်ပူပြင်းသော နှလုံးရှိသူ။ နှာခေါင်းဖြင့် မလုံလောက်သဖြင့် ပါးစပ်ဖြင့် သက်ပြင်းချလျက်။

විජිතජයෙහි ආගන්ත්වා නක්ඛත්තයුත්තං ආගමෙන්තෙහි නිසීදිතබ්බට්ඨානං ජයඛන්ධාවාරට්ඨානං. උදකවුට්ඨිපාතනාදි තස්මිං පාපකම්මෙ අසමඞ්ගිභූතානම්පි සමනුඤ්ඤතාය [Pg.32] අන්තොකරණත්ථං කතං. කතභණ්ඩවුට්ඨීති ආභරණවස්සං. මහාජනො සමනුඤ්ඤො ජාතොති යොජනා. මාතුපොසකරාමොති මාතරි සම්මාපටිපන්නො රාමො නාම එකො පුරිසො. අසමඞ්ගිභූතානන්ති අසමනුඤ්ඤානං.

အောင်ပွဲရ၍ ပြန်လာပြီး နက္ခတ်ပွဲသဘင်ကို စောင့်မျှော်သူတို့ နေထိုင်ရာအရပ်သည် ဇယခန္ဓာဝါရ (အောင်တပ်စခန်း) အရပ် မည်၏။ ရေမိုးရွာသွန်းစေခြင်း စသည်ကို ထိုမကောင်းမှု၌ ကိုယ်တိုင်မပါဝင်သော်လည်း သဘောတူ ဝမ်းမြောက်ကြသူတို့ကိုပါ (ထိုပြစ်ဒဏ်အတွင်း) ထည့်သွင်းရန် ပြုအပ်၏။ 'ကတဘဏ္ဍဝုဋ္ဌိ' ဟူသည် တန်ဆာရတနာ မိုးရွာသွန်းခြင်းတည်း။ 'လူအများ သဘောတူ ဝမ်းမြောက်ကြကုန်၏' ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ 'မာတုပေါသကရာမ' ဟူသည် မိခင်အပေါ် ကောင်းစွာ ပြုစုလုပ်ကျွေးသော ရာမအမည်ရှိသော ယောကျ်ားတစ်ဦးတည်း။ 'အသမင်္ဂီဘူတာနံ' ဟူသည် ကိုယ်တိုင်မပါဝင်သော်လည်း သဘောမတူသူတို့၏ (ဝါ) သဘောတူညီမှုမရှိသူတို့၏။

අවකිරියාති අසුස්සූසතං පටිච්ච. ඵුලිඞ්ගානීති අග්ගිකණානි. පතන්ති කායෙති කායෙ ඉතො චිතො නිපතන්ති. එතෙ කිර නිරයං විවරිත්වා මහාජනස්ස දස්සෙන්ති.

'ကြဲဖြန့်၍' ဟူသည် နာခံလိုစိတ်မရှိခြင်းကို အကြောင်းပြု၍။ 'ဖုလိင်္ဂါနိ' ဟူသည် မီးပွားများ။ 'ကိုယ်ပေါ်သို့ ကျကုန်၏' ဟူသည် ကိုယ်ပေါ်၌ ဟိုမှသည်မှ ကျရောက်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် ငရဲကို ဖွင့်လှစ်၍ လူအများအား ပြသကြကုန်သတတ်။

යථාඵාසුකට්ඨානන්ති මයං කඤ්චිපි දෙසං උද්දිස්ස න ගච්ඡාම, යත්ථ පන වසන්තස්ස පබ්බජිතස්ස ඵාසු හොති, තං යථාඵාසුකට්ඨානං ගච්ඡාමාති අධිප්පායො. සඞ්ඝාති සංහතා. ගණාති තංතංසෙණිභාවෙන ගණිතබ්බතාය ගණා. ගණීභූතාති එකජ්ඣාසයා හුත්වා රාසිභූතා. අදින්නාදානන්තිආදීසුපි නිරයෙ පච්චිත්වා මනුස්සලොකං ආගතස්ස විපාකාවසෙසෙනාති ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං.

'ချမ်းသာစွာ နေရသော အရပ်' ဟူသည် ငါတို့သည် အဘယ်အရပ်ဒေသကိုမျှ ရည်ညွှန်း၍ မသွားကြကုန်၊ အကြင်အရပ်၌ နေထိုင်သော ရဟန်းအား ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုချမ်းသာစွာ နေရသော အရပ်သို့ သွားကုန်အံ့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'သံဃာ' ဟူသည် ပေါင်းစည်းညီညွတ်ကြကုန်သော။ 'ဂဏာ' ဟူသည် ထိုထိုအစုအဖွဲ့အဖြစ်ဖြင့် ရေတွက်အပ်သောကြောင့် ဂိုဏ်း (အပေါင်းအစု) တို့တည်း။ 'ဂဏီဘူတာ' ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော အလိုဆန္ဒရှိကြကုန်လျက် စုဝေးမိကြကုန်သော။ မပေးသည်ကို ယူခြင်း (အဒိန္နာဒါန) စသည်တို့၌လည်း ငရဲ၌ ကျက်ပြီး၍ လူ့ပြည်သို့ ရောက်လာသောအခါ၌ 'ကျန်ရှိသော အကျိုးဝိပါတ်အားဖြင့်' ဟူသော စကားကို ဆောင်ယူ၍ ဆက်စပ်အပ်၏။

පග්ගණ්හිස්සාමීති සම්භාවනං උප්පාදෙස්සාමි. නෙසං කත්තබ්බන්ති චින්තෙසීති යොජනා. කිං චින්තෙසි? ආඝාතං උප්පාදෙත්වා අනත්ථකරණූපායං. තෙනාහ ‘‘සො ධම්මකථාපරියොසානෙ’’තිආදි. නාගබලපිච්ඡිල්ලාදීනන්ති නාගබලසාසපඅඞ්කොලතෙලකණිකාරනිය්‍යාසාදීනං චික්ඛල්ලානං. විහෙඨයිංසු නිරයාදිකථාහි ඝට්ටෙන්තා. ඡද්වාරාරම්මණෙති චක්ඛාදීනං ඡන්නං ද්වාරානං ආරම්මණභූතෙ රූපාදිවිසයෙ.

'ချီးမြှောက်အံ့' ဟူသည် ရိုသေလေးစားမှုကို ဖြစ်စေအံ့။ 'ထိုသူတို့အား ပြုအပ်သည်ကို ကြံစည်၏' ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ အဘယ်သို့ ကြံစည်သနည်း? ရန်ငြိုးဖွဲ့၍ ပျက်စီးစေတတ်သော ဥပါယ်တံမျဉ်းကိုတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ထိုသူသည် တရားစကား ပြီးဆုံးသောအခါ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'နာဂဗလပိစ္ဆိလ္လာဒီနံ' ဟူသည် နာဂဗလသစ်ပင်၊ မုန်ညင်း၊ ကန့်ကော်ဆီ၊ ကဏိကာရသစ်စေး စသည်တို့၏ ညွှန်ပျစ်တို့တည်း။ ငရဲစသည်တို့နှင့် စပ်လျဉ်းသော စကားများဖြင့် ထိပါးတိုက်ခိုက်လျက် နှောင့်ယှက်ကြကုန်၏။ 'ခြောက်ပါးသော ဒွါရအာရုံ၌' ဟူသည် မျက်စိစသော ခြောက်ပါးသော ဒွါရတို့၏ အာရုံဖြစ်သော ရူပါရုံ စသော ဝိသယ (အာရုံငါးပါး) တို့၌တည်း။

නව වුට්ඨියොති උදකවුට්ඨි සුමනපුප්ඵවුට්ඨි මාසකවුට්ඨි කහාපණවුට්ඨි ආභරණවුට්ඨි ආවුධවුට්ඨි අඞ්ගාරවුට්ඨි පාසාණවුට්ඨි වාලිකාවුට්ඨීති ඉමා නව වුට්ඨියො. අවඤ්චයීති සක්කාරං කරොන්තො විය හුත්වා අසක්කාරං කරොන්තො අනත්ථචරණෙන වඤ්චයි. අදූසකෙති අනපරාධෙ.

'ကိုးပါးသော မိုးတို့' ဟူသည် ရေမိုး၊ မြတ်လေးပန်းမိုး၊ မသက (အသပြာငယ်) မိုး၊ ကဟာပဏ (အသပြာကြီး) မိုး၊ တန်ဆာရတနာမိုး၊ လက်နက်မိုး၊ မီးကျီးမိုး၊ ကျောက်ခဲမိုး၊ သဲမိုး ဟူသော ဤကိုးပါးသော မိုးတို့တည်း။ 'လှည့်ပတ်အပ်၏' ဟူသည် ပူဇော်သက္ကာရ ပြုသကဲ့သို့ ဖြစ်၍ ပူဇော်သက္ကာရ မပြုဘဲ မကောင်းမှုကို ပြုခြင်းဖြင့် လှည့်ပတ်အပ်၏။ 'မပြစ်မှားအပ်သောသူအား' ဟူသည် အပြစ်မရှိသောသူအား။

‘‘දිට්ඨමඞ්ගලිකා බ්‍රාහ්මණකඤ්ඤා’’ති ජාතකට්ඨකථාදීසු (ජා. අට්ඨ. 4.15.මාතඞ්ගජාතකවණ්ණනා) ආගතං, ඉධ පන ‘‘සෙට්ඨිධීතා’’ති. වාරෙය්‍යත්ථායාති ආවාහත්ථාය, අස්සාති පෙසිතපුග්ගලස්ස. තාදිසෙන නීචකුලසංවත්තනියෙන කම්මුනා ලද්ධොකාසෙන චණ්ඩාලයොනියං නිබ්බත්තො.

ဇာတကအဋ္ဌကထာစသည်တို့၌ 'ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ ပုဏ္ဏားပျိုမ' ဟု လာရှိသော်လည်း ဤနေရာ၌မူ 'သူဌေးသမီး' ဟု လာရှိ၏။ 'တောင်းရမ်းခြင်း အကျိုးငှာ' ဟူသည် လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း အကျိုးငှာ၊ 'ထိုသူအား' ဟူသည် စေလွှတ်အပ်သော သူအား။ ထိုကဲ့သို့သော ယုတ်သော အမျိုး၌ ဖြစ်စေတတ်သော ကံသည် အခွင့်ရသဖြင့် စဏ္ဍာလမျိုး၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေရ၏။

චම්මගෙහෙති [Pg.33] චම්මෙන ඡාදිතෙ ගෙහෙ. මාතඞ්ගොත්වෙවස්ස නාමං අහොසි ජාතිසමුදාගතං. තන්ති ඝණ්ටං. වාදෙන්තො තාලනෙන සද්දං කරොන්තො. මහාපථං පටිපජ්ජි දිට්ඨමඞ්ගලිකාය ගෙහද්වාරසමීපෙන.

'သားရေအိမ်၌' ဟူသည် သားရေဖြင့် မိုးအပ်သော အိမ်၌။ အမျိုးဇာတ်အရ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ထိုသူအား 'မာတင်္ဂ' ဟူ၍သာ အမည်ရှိ၏။ 'ထိုအရာကို' ဟူသည် ခေါင်းလောင်းကို။ 'တီးလျက်' ဟူသည် ခေါက်ခြင်းဖြင့် အသံပြုလျက်။ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာ၏ အိမ်တံခါးအနီးရှိ လမ်းမကြီးသို့ သွားလေ၏။

තස්සා වෙය්‍යාවච්චකරා චෙව උපට්ඨාකමනුස්සා පටිබද්ධා ච සුරාසොණ්ඩාදයො ජාණුකප්පරාදීහි සුකොට්ටිතං කොට්ටිතභාවෙන මුච්ඡං ආපන්නත්තා මතොති සඤ්ඤාය ඡඩ්ඩෙසුං.

ထိုသူဌေးသမီး၏ ဝေယျာဝစ္စလုပ်ဆောင်သူများ၊ အလုပ်အကျွေး ပြုစုသူများနှင့် နှောင်ဖွဲ့အပ်သူများ ဖြစ်ကြသော သေစာသောက်စားမူးယစ်သူ စသည်တို့သည် ဒူး၊ တံတောင်ဆစ် စသည်တို့ဖြင့် ကောင်းစွာ ထုရိုက်နှက်စက်အပ်သဖြင့် မေ့မြောခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် 'သေပြီ' ဟူသော အမှတ်သညာဖြင့် စွန့်ပစ်ခဲ့ကြကုန်၏။

අථ බොධිසත්තො ආයුඅවසෙසස්ස අත්ථිතාය මන්දමන්දෙ වාතෙ වායන්තෙ චිරෙන සඤ්ඤං පටිලභති. තෙනාහ ‘‘මහාපුරිසො’’තිආදි. ගෙහඞ්ගණෙති ගෙහස්ස මහාද්වාරතො බහි විවටඞ්ගණෙ. පතිතොති පාතං කත්වා ඉච්ඡිතත්ථනිප්ඵත්තිං අන්තරං කත්වා අනුප්පවෙසෙන නිපන්නො. දිට්ඨමඞ්ගලිකායාති දිට්ඨමඞ්ගලිකාකාරණෙන.

ထိုအခါ အသက်ရှင်ရန် အကြွင်းရှိသေးသဖြင့် လေညင်း ဖြည်းညှင်းစွာ တိုက်ခတ်သောအခါ ဗောဓိသတ်သည် ကြာမြင့်မှ သတိပြန်ရလာ၏။ ထို့ကြောင့် 'မဟာပုရိသ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'အိမ်ခြေရင်း၌' ဟူသည် အိမ်၏ တံခါးကြီးမှ အပြင်ဘက် လွတ်လပ်သော မြေကွက်လပ်၌။ 'လဲကျလျက်' ဟူသည် လဲကျခြင်းကို ပြု၍ အလိုရှိအပ်သော အကျိုးပြီးမြောက်ရန် (လှဲလျောင်းခြင်းကို) အကြားပြုကာ ဝင်ရောက်၍ အိပ်စက်လျက်။ 'ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာကြောင့်' ဟူသည် ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာကို အကြောင်းပြု၍။

යසන්ති විභවං කිත්තිසද්දඤ්ච. චන්දන්ති චන්දමණ්ඩලං, චන්දවිමානන්ති අත්ථො. උච්ඡිට්ඨගෙහෙති පරෙහි පරිභුත්තගෙහෙ. මණ්ඩපෙති නගරමජ්ඣෙ මහාමණ්ඩපෙ.

'ယသ' ဟူသည် စည်းစိမ်ချမ်းသာနှင့် ကျော်စောသံကို။ 'လကို' ဟူသည် လဝန်းကို၊ လဗိမာန်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အညစ်အကြေးရှိသော အိမ်၌' (ဝါ) 'စွန့်ပစ်ထားသော အိမ်၌' ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့ သုံးစွဲပြီးသော အိမ်၌။ 'မဏ္ဍပ်၌' ဟူသည် မြို့လယ်ရှိ မဏ္ဍပ်ကြီး၌။

ඛීරමණිමූලන්ති ඛීරමූලං, පාදෙසු බද්ධමණිමූලඤ්ච. යාවතා වාචුග්ගතා පරියත්තීති යත්තකො මනුස්සවචීද්වාරතො උග්ගතො නික්ඛන්තො පවත්තො, යංකිඤ්චි වචීමයන්ති අත්ථො. ආකාසඞ්ගණෙති විවටඞ්ගණෙ.

'နို့ရည်နှင့် ပတ္တမြားဖိုး' ဟူသည် နို့ရည်ဖိုးနှင့် ခြေကျင်းတို့၌ တပ်ဆင်အပ်သော ပတ္တမြားဖိုးကိုလည်းကောင်း။ 'နှုတ်မှထွက်သော ပိဋကတ်စာပေရှိသမျှ' ဟူသည် လူတို့၏ ဝစီဒွါရမှ ထွက်ပေါ်၍ ဖြစ်ပွားသမျှသော အရာ၊ တစ်စုံတစ်ခုသော ဝစီမယ (နှုတ်မြွက်စကား) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ကောင်းကင်ပြင်၌' ဟူသည် လွတ်လပ်ပွင့်လင်းသော ကောင်းကင်ပြင်၌။

දුම්මවාසීති ධූමො ධූසරො, අනඤ්ජිතාමණ්ඩිතොති අධිප්පායො. ඔතල්ලකොති නිහීනජ්ඣාසයො, අප්පානුභාවොති අත්ථො. පටිමුඤ්ච කණ්ඨෙති යාව ගලවාටකා පාරුපිත්වා. කො රෙ තුවන්ති අරෙ කො නාම ත්වං.

"ဒုမ္မဝါသီ" ဟူသည် မီးခိုးရောင် မွဲခြောက်သော၊ အဆင်တန်ဆာ မလိမ်းကျံ မပြင်ဆင်အပ်သော ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "ဩတလ္လက" ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော အဇ္ဈာသယရှိသော၊ တန်ခိုးအာနုဘော် နည်းသော ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "ပဋိမုဉ္စ ကဏ္ဌေ" ဟူသည် လည်ပင်းတိုင်အောင် ရုံပတ်၍ ဟူလို။ "ကော ရေ တုဝံ" ဟူသည် ဟယ်ချင်း... သင်ကား အဘယ်သူနည်း ဟူလို။

පකතන්ති පටියත්තං නානප්පකාරතො අභිසඞ්ඛතං. උත්තිට්ඨපිණ්ඩන්ති අන්තරඝරං උපගම්ම ඨත්වා ලද්ධබ්බපිණ්ඩං, භික්ඛාහාරන්ති අත්ථො. ලභතන්ති ලච්ඡතු. සපාකොති මහාසත්තො ජාතිවසෙන යථාභූතං අත්තානං ආවිකරොති.

"ပကတံ" ဟူသည် ပြင်ဆင်အပ်သော၊ အဖုံဖုံသော အပြားအားဖြင့် စီရင်အပ်သော။ "ဥတ္တိဋ္ဌပိဏ္ဍံ" ဟူသည် ရွာတွင်းသို့ ချဉ်းကပ်ရပ်တည်၍ ရအပ်သော ဆွမ်း၊ ဆွမ်းခွမ်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "လဘတံ" ဟူသည် ရပါစေသတည်း။ "သပါကော" ဟူသည် မဟာသတ္တ (ဘုရားလောင်း) သည် ဇာတ်အားဖြင့် ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း မိမိကိုယ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြုတော်မူ၏။

අත්ථත්ථිතං සද්දහතොති සම්පරායිකස්ස අත්ථස්ස අත්ථිභාවං සද්දහන්තස්ස. අපෙහීති අපගච්ඡ. එත්තොති ඉමස්මා ඨානා. ජම්මාති ලාමක.

"အတ္ထတ္ထိတံ သဒ္ဒဟတော" ဟူသည် တမလွန်ဘဝ အကျိုးစီးပွား၏ ရှိသည်အဖြစ်ကို ယုံကြည်သောသူအား။ "အပေဟိ" ဟူသည် ဖယ်သွားလော့။ "ဧတ္တော" ဟူသည် ဤအရပ်မှ။ "ဇမ္မာ" ဟူသည် ယုတ်ညံ့သောသူ။

අනූපඛෙත්තෙති [Pg.34] අජඞ්ගලෙ උදකසම්පන්නෙ ඛෙත්තෙ ඵලවිසෙසං පච්චාසීසන්තා. එතාය සද්ධාය දදාහි දානන්ති නින්නං ථලඤ්ච පූරෙන්තො මෙඝො විය ගුණවන්තෙ නිග්ගුණෙ ච දානං දෙහි, එවං දෙන්තො ච අප්පෙව ආරාධයෙ දක්ඛිණෙය්‍යෙති. දක්ඛිණෙය්‍යෙති සීලාදිගුණසමන්නාගතෙ.

"အနူပခေတ္တေ" ဟူသည် ဆူးတော ခြုံတောမဟုတ်ဘဲ ရေနှင့်ပြည့်စုံသော လယ်မြေ၌ အသီးအနှံထူးကို မျှော်လင့်ကြကုန်လျက်။ "ဧတာယ သဒ္ဓါယ ဒဒါဟိ ဒါနံ" ဟူသည် နိမ့်ရာ ကုန်းရာကို ပြည့်စေသော မိုးတိမ်ကဲ့သို့ သီလရှိသောသူ၊ သီလမရှိသောသူတို့အား အလှူကို ပေးလှူလော့၊ ဤသို့ ပေးလှူသည်ရှိသော် အလှူခံထိုက်သောသူတို့ကို ကောင်းစွာ ရနိုင်ရာ၏။ "ဒက္ခိဏေယျေ" ဟူသည် သီလစသော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံကုန်သောသူတို့အား။

තානීති තෙ බ්‍රාහ්මණා. වෙණුපදරෙනාති වෙළුවිලීවෙන.

"တာနိ" ဟူသည် ထိုပုဏ္ဏားတို့။ "ဝေဏုပဒရေန" ဟူသည် ဝါးခြမ်းစိတ်ဖြင့်။

ගිරිං නඛෙන ඛණසීති පබ්බතං අත්තනො නඛෙන ඛණන්තො විය අහොසි. අයොති කාලලොහං. පදහසීති අභිභවසි, අත්තනො සරීරෙන අභිභවන්තො විය අහොසි.

"ဂိရိံ နခေန ခဏသိ" ဟူသည် တောင်ကို မိမိလက်သည်းဖြင့် တူးဆွနေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ "အယော" ဟူသည် သံမဲ (သံခဲ)။ "ပဒဟသိ" ဟူသည် လွှမ်းမိုးဖျက်ဆီး၏၊ မိမိကိုယ်ဖြင့် လွှမ်းမိုးဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

ආවෙධිතන්ති චලිතං විපරිවත්තෙත්වා ඨිතං. පිට්ඨිතොති පිට්ඨිපස්සෙන. බාහුං පසාරෙති අකම්මනෙය්‍යන්ති අකම්මක්ඛමං බාහුද්වයං ථද්ධං සුක්ඛදණ්ඩකං විය කෙවලං පසාරෙති, න සමිඤ්ජෙති, සෙතානි අක්ඛීනි පරිවත්තනෙන කණ්හමණ්ඩලස්ස අදිස්සනතො.

"အာဝေဓိတံ" ဟူသည် တုန်လှုပ်၍ ပြောင်းပြန်ဖြစ်ကာ တည်သောအရာ။ "ပိဋ္ဌိတော" ဟူသည် ကျောဘက်ဖြင့်။ "ဗာဟုံ ပသာရေတိ အကမ္မနေယျံ" ဟူသည် အမှုကိစ္စကို မပြုနိုင်ဘဲ ခိုင်ခံ့တောင့်တင်းလျက်ရှိသော လက်နှစ်ဖက်ကို ခြောက်သွေ့သော သစ်သားတုတ်ကဲ့သို့ သက်သက် ဆန့်တန်းထား၏၊ မကွေးနိုင်၊ မျက်လုံးအိမ် လည်ပတ်သွားသဖြင့် မျက်နက်ဝန်း ကွယ်ပျောက်ကာ မျက်လုံးဖြူများ ပေါ်နေသောကြောင့်တည်း။

ජීවිතන්ති ජීවනං.

"ဇီဝိတံ" ဟူသည် အသက်ရှင်ခြင်းတည်း။

වෙහායසන්ති ආකාසෙ. පථද්ධුනොති පථභූතද්ධුනො විය.

"ဝေဟာယသံ" ဟူသည် ကောင်းကင်၌။ "ပထဒ္ဓုနော" ဟူသည် လမ်းခရီးဖြစ်သော ခရီးသည်ကဲ့သို့။

සඤ්ඤම්පි න කරොතීති ‘‘ඉමෙ කුලප්පසුතා’’ති සඤ්ඤාමත්තම්පි න කරොති. දන්තකට්ඨකුච්ඡිට්ඨකන්ති ඛාදිතදන්තකට්ඨත්තා වුත්තං. එතස්සෙව උපරි පතිස්සති අප්පදුට්ඨපදොසභාවතො, මහාසත්තස්ස තදා උක්කංසගතඛෙත්තභාවතො. ඉද්ධිවිසයො නාම අචින්තෙය්‍යො, තස්මා කථං සූරියස්ස උග්ගන්තුං නාදාසීති න චින්තෙතබ්බං. අරුණුග්ගං න පඤ්ඤායතීති තස්මිං පදෙසෙ අරුණපභා න පඤ්ඤායති, අන්ධකාරො එව හොති.

"သညာမ္ပိ န ကရောတိ" ဟူသည် "ဤသူတို့ကား အမျိုးကောင်းသားတို့တည်း" ဟု အသိမှတ်ပြုရုံမျှလည်း မပြု။ "ဒန္တကဋ္ဌကုစ္ဆိဋ္ဌကံ" ဟူသည် ဝါးစားပြီးသော မျက်နှာသစ်တုတ် ဖြစ်သောကြောင့် ဆိုအပ်၏။ မပြစ်မှားအပ်သောသူအား ပြစ်မှားမိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုစဉ်က မဟာသတ္တ (ဘုရားလောင်း) သည် အလွန်မြတ်သော အလှူခံလယ်မြေဖြစ်နေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤပြစ်မှုသည် ဤသူ၏အပေါ်၌သာလျှင် ပြန်၍ကျရောက်လတ္တံ့။ တန်ခိုးအရာ (ဣဒ္ဓိဝိသယ) မည်သည် မကြံစည်အပ် (အစိန္တေယျ) ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် နေမင်းကို အဘယ်ကြောင့် ထွက်ခွင့်မပေးသနည်းဟု မကြံစည်အပ်။ "အရုဏုဂ္ဂံ န ပညာယတိ" ဟူသည် ထိုအရပ်၌ အရုဏ်ဦးအလင်းရောင်သည် မထင်ရှားဘဲ မှောင်မိုက်လျက်သာ ရှိ၏။

යක්ඛාවට්ටො නු ඛො අයං කාලවිපරියායො. මහාපඤ්ඤන්ති මහන්තානං පඤ්ඤානං අධිට්ඨානභූතං. ජනපදස්ස මුඛං පස්සථාති ඉමස්ස ජනපදවාසිනො ජනස්ස උපද්දවෙන මඞ්කුභූතං මුඛං පස්සථ.

ဤအချိန်အခါ လွဲချော်ပျက်စီးခြင်းသည် ဘီလူးတို့ ဖျက်ဆီးခြင်းလော။ "မဟာပညာ" ဟူသည် ကြီးမြတ်သော ပညာတို့၏ တည်ရာဖြစ်သော။ "ဇနပဒဿ မုခံ ပဿထ" ဟူသည် ဘေးရန်ဥပဒ္ဒဝေါကြောင့် ညှိုးငယ်သော ဤဇနပုဒ်နေ လူတို့၏ မျက်နှာကို ကြည့်ကြကုန်လော့။

එතස්ස කථා එතස්සෙව උපරි පතිස්සතීති යාහි තෙන පාරමිතාපරිභාවනසමිද්ධාහි නානාසමාපත්තිවිහාරපරිපූරිතාහි සීලදිට්ඨිසම්පදාහි සුසඞ්ඛතසන්තානෙ මහාකරුණාධිවාසෙ මහාසත්තෙ අරියූපවාදකම්මඅභිසපසඞ්ඛාතා ඵරුසවාචා පවත්තිතා, සා අභිසපි තස්ස ඛෙත්තවිසෙසභාවතො තස්ස ච අජ්ඣාසයඵරුසතාය දිට්ඨධම්මවෙදනියකම්මං හුත්වා [Pg.35] සචෙ සො මහාසත්තං න ඛමාපෙති, සත්තමෙ දිවසෙ විපච්චනසභාවං ජාතං, ඛමාපිතෙ පන මහාසත්තෙ පයොගසම්පත්ති පටිබාහිතත්තා අවිපාකධම්මතං ආපජ්ජති අහොසිකම්මභාවතො. අයඤ්හි අරියූපවාදපාපස්ස දිට්ඨධම්මවෙදනියස්ස ධම්මතා, තෙන වුත්තං ‘එතස්ස කථා එතස්සෙව උපරි පතිස්සතී’තිආදි. මහාසත්තො පන තං තස්ස උපරි පතිතුං න අදාසි, උපායෙන මොචෙසි. තෙන වුත්තං චරියාපිටකෙ (චරියා. 2.64) –

"ထိုသူ၏စကားသည် ထိုသူ၏အပေါ်၌သာလျှင် ကျရောက်လတ္တံ့" ဟူသည်— ပါရမီတော်တို့ကို ပွားများခြင်းဖြင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ အဖုံဖုံသော သမာပတ်ချမ်းသာဖြင့် နေတော်မူခြင်းတို့ဖြင့် ပြည့်စုံသော သီလသမ္ပဒါ ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ ထုံမွှမ်းအပ်သော သန္တာန်ရှိတော်မူသော၊ မဟာကရုဏာ ကိန်းဝပ်တော်မူသော မဟာသတ္တ (ဘုရားလောင်း) အပေါ်၌ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်ကို ကဲ့ရဲ့ပြစ်မှားခြင်း၊ ကျိန်ဆဲခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကြမ်းတမ်းသောစကားကို ပြောဆိုခဲ့၏။ ထိုကျိန်ဆဲစကားသည် ထိုမဟာသတ္တ၏ အထူးသဖြင့် ကောင်းမြတ်သော အလှူခံလယ်မြေဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ စိတ်အဇ္ဈာသယ ကြမ်းတမ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနိယကံ (ယခုဘဝ ခံစားရမည့်ကံ) ဖြစ်လာပြီး၊ အကယ်၍ ထိုသူသည် မဟာသတ္တကို ကန်တော့တောင်းပန်ခြင်း မပြုပါက ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ အကျိုးပေးမည့် သဘောရှိ၏။ မဟာသတ္တကို တောင်းပန်ကန်တော့ပြီးသောအခါ၌မူ ကောင်းသောလုံ့လ (ပယောဂသမ္ပတ္တိ) ဖြင့် တားဆီးအပ်သောကြောင့် အကျိုးမပေးတော့ဘဲ အဟောသိကံအဖြစ်သို့ ရောက်သွား၏။ ဤသည်ကား မျက်မှောက်ဘဝ၌ အကျိုးပေးတတ်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်ကို စောင်းမြောင်းစွပ်စွဲသော အပြစ်၏ ဓမ္မတာတည်း။ ထို့ကြောင့် "ထိုသူ၏စကားသည် ထိုသူ၏အပေါ်၌သာ ပြန်ကျလတ္တံ့" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ မဟာသတ္တသည်ကား ထိုဘေးရန်ကို ထိုသူ၏အပေါ်သို့ မကျရောက်စေဘဲ ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြင့် လွတ်မြောက်စေတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် စရိယာပိဋက၌ ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏—

‘‘යං සො තදා මං අභිසපි, කුපිතො දුට්ඨමානසො;

තස්සෙව මත්ථකෙ නිපති, යොගෙන තං පමොචයි’’න්ති.

"ထိုစဉ်အခါ၌ စိတ်ဆိုး၍ ပြစ်မှားသောစိတ်ရှိသော ထိုပုဏ္ဏားသည် ငါ့ကို ကျိန်ဆဲခဲ့ရာ ထိုကျိန်ဆဲခြင်းသည် ထိုသူ၏ ဦးခေါင်းပေါ်သို့သာ ကျရောက်ခဲ့၏၊ ငါသည် ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြင့် ထိုသူကို လွတ်မြောက်စေခဲ့၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

යඤ්හි තත්ථ සත්තමෙ දිවසෙ බොධිසත්තෙන සූරියුග්ගමනනිවාරණං කතං, අයමෙත්ථ යොගොති අධිප්පෙතො. යොගෙන හි උබ්බළ්හා සරාජිකා පරිසා නගරවාසිනො නෙගමා චෙව ජානපදා ච බොධිසත්තස්ස සන්තිකං තාපසං ආනෙත්වා ඛමාපෙසුං. සො ච බොධිසත්තස්ස ගුණෙ ජානිත්වා තස්මිං චිත්තං පසාදෙසි. යං පනස්ස මත්ථකෙ මත්තිකාපිණ්ඩස්ස ඨපනං, තස්ස ච සත්තධා ඵාලනං කතං, තං මනුස්සානං චිත්තානුරක්ඛණත්ථං. අඤ්ඤථා හි – ‘‘ඉමෙ පබ්බජිතා සමානා චිත්තස්ස වසෙ වත්තන්ති, න පන චිත්තං අත්තනො වසෙ වත්තාපෙන්තී’’ති මහාසත්තම්පි තෙන සදිසං කත්වා ගණ්හෙය්‍යුං, තදස්ස තෙසං දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායාති. තෙනාහ ‘‘අථස්සා’’තිආදි.

အကြင် ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ဗောဓိသတ်သည် နေထွက်ခြင်းကို တားဆီးတော်မူ၏၊ ဤအရာ၌ ထိုတားဆီးခြင်းကို "ယောဂ" (ဥပါယ်တံမျဉ်) ဟူ၍ အလိုရှိအပ်၏။ ထိုဥပါယ်တံမျဉ်ကြောင့် ပူပန်နှောင့်ယှက်အပ်ကုန်သော မင်းနှင့်တကွသော ပရိသတ်တို့၊ မြို့သူ မြို့သား၊ ကုန်သည်တို့နှင့် ဇနပုဒ်သားတို့သည် ဗောဓိသတ်၏ထံသို့ ထိုရသေ့ကို ဆောင်ယူခဲ့၍ ဝန်ချကန်တော့စေကုန်၏။ ထိုရသေ့သည်လည်း ဗောဓိသတ်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို သိရှိ၍ ဗောဓိသတ်အပေါ်၌ စိတ်ကြည်ညိုခြင်း ဖြစ်လေ၏။ ထိုရသေ့၏ ဦးခေါင်းပေါ်၌ မြေစိုင်ခဲကို တင်စေ၍ ထိုမြေစိုင်ခဲကို ခုနစ်စိပ် ကွဲစေခြင်းသည် လူတို့၏ စိတ်နှလုံးကို စောင့်ရှောက်ရန် အကျိုးငှာ ပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက "ဤရဟန်းတို့သည် ရဟန်းဖြစ်လျက် စိတ်၏အလိုသို့ လိုက်ကုန်၏၊ မိမိတို့၏ စိတ်ကို မိမိအလိုသို့ လိုက်အောင် မတားဆီးနိုင်ကြကုန်" ဟု မဟာသတ္တကိုလည်း ထိုရသေ့နှင့် ထပ်တူထပ်မျှ ထင်မှတ်ယူဆကြကုန်ရာ၏၊ ထိုသို့ ယူဆခြင်းသည် ထိုလူတို့အား ရှည်မြင့်စွာသောကာလပတ်လုံး အစီးအပွားမဲ့ခြင်းနှင့် ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်စေရန် အကြောင်း ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် "အထဿာ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

ලොහකූටවස්සන්ති අයගුළවස්සං. තදා හි රතනමත්තානි දියඩ්ඪරතනමත්තානිපි තිඛිණංසානි අයගුළමණ්ඩලානි ඉතො චිතො ච නිපතන්තා මනුස්සානං සරීරානි ඛණ්ඩඛණ්ඩකානි අකංසු. කලලවස්සන්ති තනුකකද්දමපටලකද්දමං. උපහච්චාති ආඝාටෙත්වා. තදෙව මජ්ඣාරඤ්ඤං.

"လောဟကူဋဝဿံ" ဟူသည် သံခဲမိုးရွာခြင်း။ ထိုစဉ်အခါ၌ တစ်တောင်ခန့်ရှိသောလည်းကောင်း၊ တစ်တောင်ခွဲခန့်ရှိသောလည်းကောင်း ထက်မြက်သော အသွားရှိသော သံလုံးဝိုင်းကြီးတို့သည် ဟိုမှသည်မှ ကျကုန်လျက် လူတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာကို အပိုင်းပိုင်း အပြတ်ပြတ် ပြုလုပ်ခဲ့ကုန်၏။ "ကလလဝဿံ" ဟူသည် ကျဲသောညွန်မိုး ရွာခြင်း။ "ဥပဟစ္စ" ဟူသည် ထိခိုက်၍။ ထိုသည်ပင်လျှင် တောအလယ်တည်း။

67. අනුවිච්චකාරන්ති අනුවිච්චකරණං. කාරණෙහි ද්වීහි අනිය්‍යානිකසාසනෙ ඨිතානං අත්තනො සාවකත්තං උපගතෙ පග්ගහනිග්ගහානි දස්සෙතුං ‘‘කස්මා’’තිආදි වුත්තං.

၆၇. "အနုဝိစ္စကာရံ" ဟူသည် စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ ပြုခြင်း။ မထွက်မြောက်နိုင်သော သာသနာ၌ တည်ကုန်လျက် မိမိ၏ တပည့်အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သောသူတို့အား အကြောင်းနှစ်ပါးတို့ဖြင့် ချီးမြှောက်ခြင်း၊ နှိမ်နင်းခြင်းတို့ကို ပြသရန် "ကသ္မာ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

69. අනුපුබ්බිං කථන්ති (දී. නි. ටී. 2.75-76; අ. නි. ටී. 3.8.12) අනුපුබ්බියා අනුපුබ්බං කථෙතබ්බකථං, කා පන සා? දානාදිකථා. දානකථා තාව පචුරජනෙසුපි පවත්තියා සබ්බසාධාරණත්තා සුකරත්තා සීලෙ පතිට්ඨානස්ස උපායභාවතො ච ආදිතොව කථිතා[Pg.36]. පරිච්චාගසීලො හි පුග්ගලො පරිග්ගහවත්ථූසු නිස්සඞ්ගභාවතො සුඛෙනෙව සීලානි සමාදියති, තත්ථ ච සුප්පතිට්ඨිතො හොති. සීලෙන දායකපටිග්ගහණවිසුද්ධිතො පරානුග්ගහං වත්වා පරපීළානිවත්තිවචනතො, කිරියධම්මං වත්වා අකිරියධම්මවචනතො, භොගයසසම්පත්තිහෙතුං වත්වා භවසම්පත්තිහෙතුවචනතො ච දානකථානන්තරං සීලකථා කථිතා. තඤ්ච සීලං වට්ටනිස්සිතං, අයං භවසම්පත්ති තස්ස ඵලන්ති දස්සනත්ථං, ඉමෙහි ච දානසීලමයෙහි පණීතචරියභෙදභින්නෙහි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූහි එතා චාතුමහාරාජිකාදීසු පණීතතරාදිභෙදභින්නා අපරිමෙය්‍යා භොගභවසම්පත්තියොති දස්සනත්ථං තදනන්තරං සග්ගකථා. ස්වායං සග්ගො රාගාදීහි උපක්කිලිට්ඨො සබ්බදා අනුපක්කිලිට්ඨො අරියමග්ගොති දස්සනත්ථං සග්ගානන්තරං මග්ගො, මග්ගඤ්ච කථෙන්තෙන තදධිගමූපායසන්දස්සනත්ථං සග්ගපරියාපන්නාපි පගෙව ඉතරෙ සබ්බෙපි කාමා නාම බහ්වාදීනවා අනිච්චා අද්ධුවා විපරිණාමධම්මාති කාමානං ආදීනවො. හීනා ගම්මා පොථුජ්ජනිකා අනරියා අනත්ථසඤ්හිතාති තෙසං ඔකාරො ලාමකභාවො, සබ්බෙපි භවා කිලෙසානං වත්ථුභූතාති තත්ථ සංකිලෙසො. සබ්බසො කිලෙසවිප්පමුත්තං නිබ්බානන්ති නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසො ච කථෙතබ්බොති අයමත්ථො මග්ගන්තීති එත්ථ ඉති-සද්දෙන දස්සිතොති වෙදිතබ්බං.

၆၉. ‘အစဉ်အတိုင်း ဟောကြားအပ်သော စကား’ ဟူသည် (ဒီဃနိကာယဋီကာ ၂.၇၅-၇၆၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယဋီကာ ၃.၈.၁၂ ၌ ပြဆိုသည့်အတိုင်း) အစဉ်အားဖြင့် အဆင့်ဆင့် ဟောကြားအပ်သော စကားတည်း။ ထိုစကားသည် အဘယ်နည်း။ ဒါနစသည့် တရားစကားတည်း။ ဒါနတရားစကားကိုမူ လူအများ၌ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သဖြင့် အားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပြုလုပ်ရလွယ်ကူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သီလ၌ တည်စေခြင်း၏ အကြောင်းဥပဒေသဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ရှေးဦးစွာ ဟောကြားတော်မူ၏။ စွန့်ကြဲခြင်းသဘောရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် စွဲလမ်းအပ်သော ဝတ္ထုတို့၌ တွယ်တာမှုမရှိခြင်းကြောင့် သီလတို့ကို လွယ်ကူစွာပင် ဆောက်တည်နိုင်၏၊ ထိုသီလ၌လည်း ကောင်းစွာ တည်တံ့နိုင်၏။ သီလဖြင့် အလှူရှင်နှင့် အလှူခံတို့၏ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်းကို ပြသ၍၊ သူတပါးအား ချီးမြှောက်ကြောင်းကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက် သူတပါးကို မညှဉ်းဆဲခြင်းဆိုင်ရာ စကားကိုလည်းကောင်း၊ ကောင်းမှုကံတရားကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက် မကောင်းမှုကံတရားကို မပြုခြင်းဆိုင်ရာ စကားကိုလည်းကောင်း၊ စည်းစိမ်အခြံအရံ ပြည့်စုံခြင်း၏ အကြောင်းကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက် ဘဝစည်းစိမ် ပြည့်စုံခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူလိုသဖြင့် ဒါနကထာ၏နောက်၌ သီလကထာကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုသီလသည်လည်း သံသရာနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဤဘဝစည်းစိမ်သည် ထိုသီလ၏ အကျိုးတည်းဟု ပြသရန်အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ မွန်မြတ်သောအကျင့်ထူးတို့ဖြင့် ကွဲပြားသော ဤဒါနမယ၊ သီလမယ ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကြောင့် စာတုမဟာရာဇ်စသော ဘုံတို့၌ သာလွန်မွန်မြတ်ကုန်သော အတိုင်းမသိ များပြားလှစွာသော စည်းစိမ်ချမ်းသာ ဘဝစည်းစိမ်တို့သည် ရရှိနိုင်ကုန်၏ဟု ပြသရန်အလို့ငှာ ထိုသီလကထာ၏နောက်၌ သာယာဖွယ် နတ်ပြည်အကြောင်း ‘သგ္ဂကထာ’ ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုနတ်ပြည်ချမ်းသာသည်လည်း ရာဂစသည်တို့ဖြင့် ညစ်နွမ်းအပ်၏၊ အရိယာမဂ်သည်သာလျှင် အခါခပ်သိမ်း မညစ်နွမ်းသော တရားဖြစ်သည်ဟု ပြသရန်အလို့ငှာ သგ္ဂကထာ၏နောက်၌ မဂ္ဂကထာကို ဟောကြားတော်မူ၏။ မဂ်ကို ဟောကြားတော်မူသော ဘုရားရှင်သည် ထိုမဂ်ကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြသရန်အလို့ငှာ နတ်ပြည်၌ ပါဝင်သော ကာမဂုဏ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ကျန်ရှိသော အခြားကာမဂုဏ်အားလုံးတို့သည်လည်းကောင်း များစွာသောအပြစ်ရှိကုန်၏၊ မမြဲကုန်၊ မခိုင်ခံ့ကုန်၊ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိကုန်၏ဟု ကာမတို့၏ အပြစ် ‘ကာမာနံ အာဒီနဝ’ ကို လည်းကောင်း၊ ယုတ်ညံ့ကုန်၏၊ ရွာသူတို့၏ တရားဖြစ်ကုန်၏၊ ပုထုဇဉ်တို့၏ တရားဖြစ်ကုန်၏၊ အရိယာတို့၏ တရားမဟုတ်ကုန်၊ အကျိုးမရှိကုန်ဟု ထိုကာမဂုဏ်တို့၏ ယုတ်ညံ့သော အဖြစ် ‘ဩကာရ’ ကို လည်းကောင်း၊ ဘဝအားလုံးတို့သည် ကိလေသာတို့၏ တည်ရာဖြစ်ကုန်၏ဟု ထိုဘဝတို့၌ ညစ်နွမ်းကြောင်း ‘သံကိလေသ’ ကို လည်းကောင်း၊ ကိလေသာအားလုံးတို့မှ လွတ်မြောက်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သည် တောထွက်ခြင်း၏ အကျိုးဖြစ်၏ဟု ‘နေက္ခမ္မေ အာနိသံသ’ ကို လည်းကောင်း ဟောကြားအပ်၏။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ‘မဂ္ဂန္တိ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ဣတိ’ သဒ္ဒါဖြင့် ပြသအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

සුඛානං නිදානන්ති දිට්ඨධම්මිකානං සම්පරායිකානං නිබ්බානසඤ්හිතානඤ්චාති සබ්බෙසම්පි සුඛානං කාරණං. යඤ්හි කිඤ්චි ලොකෙ භොගසුඛං නාම, තං සබ්බං දානනිදානන්ති පාකටො අයමත්ථො. යං පන ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානපටිසංයුත්තං සුඛං, තස්සපි දානං උපනිස්සයපච්චයො හොතියෙව. සම්පත්තීනං මූලන්ති යා ඉමා ලොකෙ පදෙසරජ්ජසිරිස්සරියසත්තරතනසමුජ්ජලචක්කවත්තිසම්පදාති එවංපභෙදා මානුසිකා සම්පත්තියො, යා ච චාතුමහාරාජාදිගතා දිබ්බා සම්පත්තියො, යා වා පනඤ්ඤාපි සම්පත්තියො, තාසං සබ්බාසං ඉදං මූලකාරණං. භොගානන්ති භුඤ්ජිතබ්බට්ඨෙන ‘‘භොගො’’න්ති ලද්ධනාමානං මනාපියරූපාදීනං, තන්නිස්සයානං වා උපභොගසුඛානං, පතිට්ඨා නිච්චලාධිට්ඨානතාය. විසමගතස්සාති බ්‍යසනප්පත්තස්ස. තාණන්ති රක්ඛා තතො පරිපාලනතො. ලෙණන්ති බ්‍යසනෙහි පරිපාතියමානස්ස ඔලීයනපදෙසො. ගතීති ගන්තබ්බට්ඨානං. පරායණන්ති පටිසරණං. අවස්සයොති විනිපතිතුං අදෙන්තො නිස්සයො. ආරම්මණන්ති ඔලුබ්භාරම්මණං.

‘ချမ်းသာတို့၏ အကြောင်းရင်း’ ဟူသည် ပစ္စုပ္ပန်၊ သံသရာနှင့် နိဗ္ဗာန်နှင့် စပ်ယှဉ်သော ချမ်းသာဟူသမျှ အားလုံးသော ချမ်းသာတို့၏ အကြောင်းတည်း။ လောက၌ စည်းစိမ်ချမ်းသာဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ချမ်းသာမှန်သမျှသည် ဒါနလျှင် အကြောင်းရင်းရှိ၏ဟူသော အနက်သည် ထင်ရှားလှပေ၏။ ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်နှင့် ယှဉ်သော ချမ်းသာအားလုံးအတွက်လည်း ဒါနသည် ဧကန်မုချ ဥပနိဿယပစ္စည်း အားကြီးသောအထောက်အပံ့ ဖြစ်သည်သာတည်း။ ‘ပြည့်စုံခြင်းတို့၏ အမြစ်မူလ’ ဟူသည် လောက၌ ပဒေသရာဇ်မင်း၏ အဖြစ်၊ စည်းစိမ်အာဏာ လွှမ်းမိုးခြင်း၊ ရတနာခုနစ်ပါးဖြင့် တောက်ပသော စကြဝတ္တေးမင်း၏ စည်းစိမ်စသည်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသော လူ့စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့လည်းကောင်း၊ စာတုမဟာရာဇ် စသည်၌ဖြစ်သော နတ်စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အခြားသော ပြည့်စုံခြင်း ချမ်းသာမှန်သမျှတို့လည်းကောင်း၊ ထိုအားလုံးသော စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့၏ ဤဒါနသည် အရင်းအမြစ် အကြောင်းတရား ဖြစ်ပေသည်။ ‘စည်းစိမ်တို့၏’ ဟူသည် ခံစားအပ်သော အနက်ကြောင့် ‘ဘောဂ’ ဟု အမည်ရကုန်သော နှစ်သက်ဖွယ် အဆင်းအာရုံစသည်တို့၏ လည်းကောင်း၊ ထိုအာရုံတို့ကို မှီ၍ဖြစ်သော ခံစားမှုချမ်းသာတို့၏ လည်းကောင်း၊ တည်တံ့ရာ (မလှုပ်မယှက် တည်ရာ) အဖြစ်ကြောင့် ‘တည်ရာ’ မည်၏။ ‘ဘေးဒုက္ခသို့ ရောက်သောသူအား’ ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သောသူအား။ ‘အကာအကွယ်’ ဟူသည် ထိုဘေးဆိုးမှ စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ‘အကာအကွယ်’ မည်၏။ ‘မှီခိုရာ’ ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းတို့ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သောသူ၏ ပုန်းအောင်းရာ အရပ်တည်း။ ‘လားရာ’ ဟူသည် သွားရာလမ်းခရီးတည်း။ ‘လဲလျောင်းရာ’ ဟူသည် ကိုးကွယ်ရာတည်း။ ‘အမှီသဟဲ’ ဟူသည် အပါယ်ဘေးသို့ မကျရောက်စေဘဲ ထောက်ကူသော မှီခိုရာတည်း။ ‘အာရုံ’ ဟူသည် ဖက်တွယ် ဆွဲကိုင်ရာ အာရုံတည်း။

රතනමයසීහාසනසදිසන්ති [Pg.37] සබ්බරතනමයසත්තඞ්ගමහාසීහාසනසදිසං, මහග්ඝං හුත්වා සබ්බසො විනිපතිතුං අප්පදානතො. මහාපථවිසදිසං ගතගතට්ඨානෙ පතිට්ඨාසම්භවතො. යථා දුබ්බලස්ස පුරිසස්ස ආලම්බනරජ්ජු උත්තිට්ඨතො තිට්ඨතො ච උපත්ථම්භො, එවං දානං සත්තානං සම්පත්තිභවෙ උපපත්තියා ඨිතියා ච පච්චයො හොතීති ආහ ‘‘ආලම්බනට්ඨෙන ආලම්බනරජ්ජුසදිස’’න්ති. දුක්ඛනිත්ථරණට්ඨෙනාති දුග්ගතිදුක්ඛනිත්ථරණට්ඨෙන. සමස්සාසනට්ඨෙනාති ලොභමච්ඡරියාදිපටිසත්තුපද්දවතො සම්මදෙව අස්සාසනට්ඨෙන. භයපරිත්තාණට්ඨෙනාති දාලිද්දියභයතො පරිපාලනට්ඨෙන. මච්ඡෙරමලාදීහීති මච්ඡෙරලොභදොසඉස්සාමිච්ඡාදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදි චිත්තමලෙහි. අනුපලිත්තට්ඨෙනාති අනුපක්කිලිට්ඨතාය. තෙසන්ති මච්ඡෙරමලාදීනං. එතෙසං එව දුරාසදට්ඨෙන. අසන්තාසනට්ඨෙනාති අසන්තාසහෙතුභාවෙන. යො හි දායකො දානපති, සො සම්පතිපි න කුතොචි සන්තසති, පගෙව ආයතිං. බලවන්තට්ඨෙනාති මහාබලවතාය. දායකො හි දානපති සම්පති පක්ඛබලෙන බලවා හොති, ආයතිං පන කායබලාදීහි. අභිමඞ්ගලසම්මතට්ඨෙනාති ‘‘වුඩ්ඪිකාරණ’’න්ති අභිසම්මතභාවෙන. විපත්තිතො සම්පත්තියා නයනං ඛෙමන්තභූමිසම්පාපනං.

‘ရတနာအတိပြီးသော သီဟာသနပလ္လင်နှင့် တူလှစွာ၏’ ဟူသည် ရတနာအပေါင်းဖြင့် ပြီးသော အင်္ဂါခုနစ်ပါးရှိသော ရတနာသီဟာသနပလ္လင်နှင့် တူလှစွာ၏၊ လွန်စွာ အဖိုးတန်သဖြင့် အလုံးစုံသော အပါယ်ဘေးသို့ မကျရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘မဟာပထဝီမြေကြီးနှင့် တူလှစွာ၏’ ဟူသည် ရောက်လေရာရာအရပ်၌ တည်တံ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် မဟာပထဝီမြေကြီးနှင့် တူလှစွာ၏။ အားနည်းသော ယောကျ်ားအား ထူမပေးသော၊ ဆွဲကိုင်အပ်သော ကြိုးသည် ထရပ်သောအခါ၌လည်းကောင်း၊ မတ်တပ်ရပ်နေသောအခါ၌လည်းကောင်း အထောက်အပံ့ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဒါနသည် သတ္တဝါတို့အား စည်းစိမ်ရှိသော ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် တည်တံ့ခြင်း၏ အကြောင်းထောက်ပံ့ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဖက်တွယ်ဆွဲကိုင်ရာ အနက်ဖြင့် ဆွဲကိုင်စရာ ကြိုးနှင့်တူ၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ဆင်းရဲမှ ကူးမြောက်စေတတ်သော အနက်ကြောင့်’ ဟူသည် ဒုဂ္ဂတိဘဝ၏ ဆင်းရဲခြင်းမှ ကူးမြောက်စေတတ်သော အနက်ကြောင့်တည်း။ ‘သက်သာရာရစေတတ်သော အနက်ကြောင့်’ ဟူသည် လောဘ၊ မစ္ဆရိယစသော ရန်သူတို့၏ နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးမှုဘေးမှ ကောင်းစွာ သက်သာရာရစေတတ်သော အနက်ကြောင့်တည်း။ ‘ဘေးမှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်တတ်သော အနက်ကြောင့်’ ဟူသည် ဆင်းရဲမွဲတေခြင်းဘေးမှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်တတ်သော အနက်ကြောင့်တည်း။ ‘မစ္ဆရိယ အညစ်အကြေးစသည်တို့ဖြင့်’ ဟူသည် မစ္ဆရိယ၊ လောဘ၊ ဒေါသ၊ ဣဿာ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာစသော စိတ်၏ အညစ်အကြေးတို့ဖြင့်။ ‘မညစ်နွမ်းသော အနက်ကြောင့်’ ဟူသည် မညစ်နွမ်းသော အနက်ကြောင့်တည်း။ ‘ထိုတရားတို့၏’ ဟူသည် ထိုမစ္ဆရိယစသော ကိလေသာညစ်ကြေးတို့၏။ ‘ထိုတရားတို့သည်ပင် လွှမ်းမိုးဖျက်ဆီးရခက်သော အနက်ကြောင့်’ တည်း။ ‘မတုန်လှုပ် မကြောက်ရွံ့ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော အနက်ကြောင့်’ ဟူသည် မတုန်လှုပ် မကြောက်ရွံ့ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော အနက်ကြောင့်တည်း။ အကြင် အလှူဒါယကာ အလှူ့ဒကာကြီးသည် ယခုပစ္စုပ္ပန်၌ပင်လည်းကောင်း၊ နောင်အနာဂတ်ကာလ၌လည်းကောင်း အဘယ်ဘေးမှ မကြောက်ရွံ့တတ်ပေ။ ‘ကြီးမြတ်သော အားအင်ရှိသော အနက်ကြောင့်’ ဟူသည် ကြီးမြတ်သော အားအင်ရှိသော အနက်ကြောင့်တည်း။ အလှူဒါယကာ အလှူ့ဒကာကြီးသည် ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ အခြံအရံအင်အားဖြင့် အားရှိ၏၊ အနာဂတ်ကာလ၌မူ ကိုယ်ခန္ဓာခွန်အားစသည်ဖြင့် အားရှိပေလိမ့်မည်။ ‘အလွန်မင်္ဂလာရှိလှသည်ဟု သမုတ်အပ်သော အနက်ကြောင့်’ ဟူသည် ‘ကြီးပွားခြင်း၏ အကြောင်းရင်း’ ဟု အသိအမှတ်ပြုအပ်သော အနက်ကြောင့်တည်း။ ‘ပျက်စီးခြင်းမှ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ဆောင်ယူခြင်း’ ဟူသည် ဘေးကင်းရာ ကောင်းမြတ်သော ဘုံအရပ်သို့ ရောက်ရှိစေခြင်းတည်း။

ඉදානි මහාබොධිචරියභාවෙනපි දානගුණං දස්සෙතුං දානං නාමෙතන්තිආදි වුත්තං. තත්ථ අත්තානං නිය්‍යාදෙන්තෙනාති එතෙන දානඵලං සම්මදෙව පස්සන්තා මහාපුරිසා අත්තනො ජීවිතම්පි පරිච්චජන්ති, තස්මා කො නාම විඤ්ඤුජාතිකො බාහිරෙ වත්ථුම්හි සඞ්ගං කරෙය්‍යාති ඔවාදං දෙති. ඉදානි යා ලොකියා ලොකුත්තරා ච උක්කංසගතා සම්පත්තියො, තා සබ්බා දානතොයෙව පවත්තන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘දානඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සක්කමාරබ්‍රහ්මසම්පත්තියො අත්තහිතාය එව, චක්කවත්තිසම්පත්ති පන අත්තහිතාය ච පරහිතාය චාති දස්සෙතුං සා තාසං පරතො වුත්තා. එතා ලොකියා, ඉමා පන ලොකුත්තරාති දස්සෙතුං ‘‘සාවකපාරමීඤාණ’’න්තිආදි වුත්තං. තාසුපි උක්කට්ඨුක්කට්ඨතරුක්කට්ඨතමමෙව දස්සෙතුං කමෙන ඤාණත්තයං වුත්තං. තෙසං පන දානස්ස පච්චයභාවො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. එතෙනෙව තස්ස බ්‍රහ්මසම්පත්තියාපි පච්චයභාවො දීපිතොති වෙදිතබ්බො.

ယခုအခါ၌ မဟာဗောဓိပင်တိုင်ကျင့်စဉ်၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်း ဒါန၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြသရန် ‘ဒါနံ နာမေတံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ ‘မိမိကိုယ်ကို အပ်နှင်းခြင်းဖြင့်’ ဟူသော စကားဖြင့် ဒါန၏ အကျိုးတရားကို ကောင်းစွာ မြင်တော်မူကြကုန်သော မဟာပုရိသမြတ်တို့သည် မိမိ၏ အသက်ကိုပင် စွန့်လွှတ်ကြကုန်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါက အဘယ်ပညာရှိသည် ပြင်ပရုပ်ဝတ္ထုတို့၌ တွယ်တာကပ်ငြိခြင်းကို ပြုပါအံ့နည်းဟု အဆုံးအမပေးတော်မူ၏။ ယခုအခါ လောကီ လောကုတ္တရာဖြစ်သော ထူးကဲမွန်မြတ်သော ပြည့်စုံခြင်း ချမ်းသာမှန်သမျှတို့သည် ဒါနကြောင့်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်ဟု ပြသလိုသဖြင့် ‘ဒါနဥှိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစည်းစိမ်တို့တွင် သိကြားမင်း၊ မာရ်နတ်၊ ဗြဟ္မာတို့၏ စည်းစိမ်သည် မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာသာ ဖြစ်၏၊ စကြဝတ္တေးမင်း၏ စည်းစိမ်သည်မူ မိမိအကျိုးစီးပွားအတွက်သာမက သူတပါးအကျိုးစီးပွားအတွက်ပါ ဖြစ်၏ဟု ပြသရန် ထိုစကြဝတ္တေးမင်း၏ စည်းစိမ်ကို သိကြား၊ မာရ်နတ်၊ ဗြဟ္မာတို့၏ စည်းစိမ်နောက်၌ ဟောတော်မူ၏။ ဤစည်းစိမ်တို့သည် လောကီဖြစ်ကုန်၏၊ ဤသည်တို့သည်ကား လောကုတ္တရာဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြသရန် ‘သာဝကပါရမီဉာဏ်’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုဉာဏ်တို့တွင်လည်း မြတ်သည်၊ သာလွန်၍ မြတ်သည်၊ အလွန်အကဲဆုံး မြတ်သည်ဟူသော အဖြစ်ကို ပြသရန်အလို့ငှာ အစဉ်အတိုင်း ဉာဏ်သုံးပါးကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဉာဏ်သုံးပါးတို့အား ဒါနသည် အထောက်အပံ့ ဖြစ်ပုံကို အထက်၌ ဟောခဲ့ပြီးလေပြီ။ ဤသို့ဖြင့် ထိုဒါနသည် ဗြဟ္မာ့စည်းစိမ်အားလည်း အထောက်အပံ့ ဖြစ်ပုံကို ပြသပြီးဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

දානඤ්ච නාම හිතජ්ඣාසයෙන, පූජාවසෙන වා අත්තනො සන්තකස්ස පරෙසං පරිච්චජනං, තස්මා දායකො පුරිසපුග්ගලො පරෙසං සන්තකං හරිස්සතීති [Pg.38] අට්ඨානමෙතන්ති ආහ – ‘‘දානං දදන්තො සීලං සමාදාතුං සක්කොතී’’ති. සීලාලඞ්කාරසදිසො අලඞ්කාරො නත්ථි සොභාවිසෙසාවහත්තා සීලස්ස. සීලපුප්ඵසදිසං පුප්ඵං නත්ථීති එත්ථාපි එසෙව නයො. සීලගන්ධසදිසො ගන්ධො නත්ථීති එත්ථ ‘‘චන්දනං තගරං වාපී’’තිආදිකා (ධ. ප. 55; මි. ප. 4.1.1) ගාථා – ‘‘ගන්ධො ඉසීනං චිරදික්ඛිතානං, කායා චුතො ගච්ඡති මාලුතෙනා’’තිආදිකා (ජා. 2.17.55) ජාතකගාථායො ච ආහරිත්වා වත්තබ්බා, සීලඤ්හි සත්තානං ආභරණඤ්චෙව අලඞ්කාරො ච ගන්ධවිලෙපනඤ්ච දස්සනීයභාවාවහඤ්ච. තෙනාහ ‘‘සීලාලඞ්කාරෙන හී’’තිආදි.

အလှူ (ဒါန) ဟူသည်ကား ကောင်းကျိုးလိုလားသော အလိုဆန္ဒဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ပူဇော်သောအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း မိမိပိုင်ပစ္စည်းကို သူတပါးအား စွန့်လွှတ်ခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် လှူဒါန်းတတ်သော ယောက်ျားပုဂ္ဂိုလ်သည် သူတပါးပိုင်ပစ္စည်းကို လုယူလိမ့်မည်ဟူသောအချက်သည် မဖြစ်နိုင်သော အကြောင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုလို၍ "ဒါနကို ပေးလှူသူသည် သီလကို ဆောက်တည်နိုင်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သီလသည် ထူးခြားသောအဆင်းတန်ဆာကို ဆောင်သည်ဖြစ်၍ သီလတည်းဟူသော အဆင်းတန်ဆာနှင့်တူသော တန်ဆာမည်သည်မရှိ။ "သီလပန်းနှင့်တူသော ပန်းမရှိ" ဟူသော နေရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် မှတ်အပ်၏။ "သီလရနံ့နှင့်တူသော ရနံ့မရှိ" ဟူသော နေရာ၌လည်း "စန္ဒနံ တဂရံ ဝါပိ" အစရှိသော ဂါထာ (ဓမ္မပဒ၊ ၅၅၊ မိလိန္ဒပဉှာ၊ ၄.၁.၁) နှင့် "ကြာမြင့်စွာ သိက္ခာဆောက်တည်ထားသော ရသေ့တို့၏ ကိုယ်မှ ထွက်သောရနံ့သည် လေညင်းနှင့်အတူ ပျံ့လွင့်သွား၏" အစရှိသော (ဇာတက၊ ၂.၁၇.၅၅) ဇာတ်ဂါထာတို့ကို ဆောင်ယူ၍ ပြောဆိုအပ်၏။ သီလသည် သတ္တဝါတို့၏ တန်ဆာလည်းဖြစ်၏၊ နံ့သာလိမ်းကျံခြင်းလည်းဖြစ်၏၊ ကြည့်ချင်စဖွယ်ရှိသော အဖြစ်ကို ဆောင်သည်လည်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "သီလတည်းဟူသော အဆင်းတန်ဆာဖြင့်..." အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

අයං සග්ගො ලබ්භතීති ඉදං මජ්ඣිමෙහි ඡන්දාදීහි සමාදානසීලං සන්ධායාහ. තෙනාහ සක්කො දෙවරාජා –

"ဤနတ်ပြည်သို့ ရောက်နိုင်၏" ဟူသော စကားကို အလယ်အလတ်စားဖြစ်သော ဆန္ဒစသည်တို့ဖြင့် ဆောက်တည်အပ်သော သီလကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် သိကြားမင်းသည် -

‘‘හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජති;

මජ්ඣිමෙන ච දෙවත්තං, උත්තමෙන විසුජ්ඣතී’’ති. (ජා. 1.8.75;

2.22.429;

දී. නි. ටී. 2.75-76);

"ညံ့ဖျင်းသော မြတ်သောကျင့်ဝတ် (ဗြဟ္မစရိယ) ကြောင့် မင်းမျိုး၌ ဖြစ်ရ၏။ အလယ်အလတ်စား မြတ်သောကျင့်ဝတ်ကြောင့် နတ်အဖြစ်သို့ ရောက်ရ၏။ မြတ်သော (အထက်တန်းစား) မြတ်သောကျင့်ဝတ်ကြောင့် ကိလေသာမှ စင်ကြယ်၏" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ (ဇာ၊ ၁.၈.၇၅။ ၂.၂၂.၄၂၉။ ဒီ၊ ဋီ၊ ၂.၇၅-၇၆)

ඉට්ඨොති සුඛො. කන්තොති කමනීයො. මනාපොති මනවඩ්ඪනකො. තං පන තස්ස ඉට්ඨාදිභාවං දස්සෙතුං ‘‘නිච්චමෙත්ථ කීළා’’තිආදි වුත්තං.

"ဣဋ္ဌ" ဟူသည်ကား ချမ်းသာခြင်းတည်း။ "ကန္တ" ဟူသည်ကား တောင့်တအပ် (နှစ်သက်အပ်) သောအရာတည်း။ "မနာပ" ဟူသည်ကား စိတ်ကို တိုးပွားစေတတ် (နှစ်သက်စေတတ်) သောအရာတည်း။ ထိုနတ်ပြည်၏ ဣဋ္ဌစသောအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ "ဤနတ်ပြည်၌ အမြဲမပြတ် ပျော်ပါးခြင်း..." စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

දොසොති අනිච්චතාදිනා අප්පස්සාදාදිනා ච දූසිතභාවො, යතො තෙ විඤ්ඤූනං චිත්තං නාරාධෙන්ති. අථ වා ආදීනං වාති පවත්තෙතීති ආදීනවො, පරමකපණතා. තථා ච කාමා යථාභූතං පච්චවෙක්ඛන්තානං පච්චුපතිට්ඨන්ති. ලාමකභාවොති අසෙට්ඨෙහි සෙවිතබ්බො, සෙට්ඨෙහි න සෙවිතබ්බො නිහීනභාවො. සංකිලිස්සනන්ති විබාධකතා උපතාපතා ච.

"ဒေါသ (အပြစ်)" ဟူသည် အနိစ္စစသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သာယာဖွယ်နည်းပါးခြင်းစသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ဖျက်ဆီးအပ်သော အဖြစ်တည်း၊ ထို့ကြောင့် ထိုကာမဂုဏ်တို့သည် ပညာရှိတို့၏ စိတ်ကို မနှစ်သက်စေနိုင်ကုန်။ သို့မဟုတ် အောက်တန်းကျသော အဖြစ်သို့ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် "အာဒီနဝ (အပြစ်)" ဟု ခေါ်၏၊ အလွန်တရာ ဆင်းရဲခြင်းတည်း။ ကာမဂုဏ်တို့သည် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ဆင်ခြင်သောသူတို့အား ထိုသို့သော သဘောဖြင့် ထင်ရှားလာကုန်၏။ "ယုတ်ညံ့သော အဖြစ်" ဟူသည် မြတ်သောသူတို့ မမှီဝဲအပ်၊ မမြတ်သောသူတို့သာ မှီဝဲအပ်သော အောက်တန်းကျသော အဖြစ်တည်း။ "ညစ်နွမ်းခြင်း (သံကိလိဿန)" ဟူသည် ညှဉ်းဆဲတတ်သော အဖြစ်နှင့် ပူပန်စေတတ်သော အဖြစ်တည်း။

නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසන්ති එත්ථ යත්තකා කාමෙසු ආදීනවා, තප්පටිපක්ඛතො තත්තකා නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසා. අපිච – ‘‘නෙක්ඛම්මං නාමෙතං අසම්බාධං අසංකිලිට්ඨං නික්ඛන්තං කාමෙහි, නික්ඛන්තං කාමසඤ්ඤාය, නික්ඛන්තං කාමවිතක්කෙහි, නික්ඛන්තං කාමපරිළාහෙහි, නික්ඛන්තං බ්‍යාපාදසඤ්ඤායා’’තිආදිනා (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.26; දී. නි. ටී. 2.75-76) නයෙන නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසෙ පකාසෙසි, පබ්බජ්ජාය ඣානාදීසු ච ගුණෙ විභාවෙසි වණ්ණෙසි. කල්ලචිත්තන්ති හෙට්ඨා පවත්තිතදෙසනාය අස්සද්ධියාදීනං චිත්තදොසානං විගතත්තා උපරිදෙසනාය භාජනභාවූපගමනෙන කම්මක්ඛමචිත්තං. අට්ඨකථායං පන යස්මා අස්සද්ධියාදයො චිත්තස්ස රොගභූතා[Pg.39], තදා තෙ විගතා, තස්මා ආහ ‘‘අරොගචිත්ත’’න්ති. දිට්ඨිමානාදිකිලෙසවිගමෙන මුදුචිත්තං. කාමච්ඡන්දාදිවිගමෙන විනීවරණචිත්තං. සම්මාපටිපත්තියං උළාරපීතිපාමොජ්ජයොගෙන උදග්ගචිත්තං. තත්ථ සද්ධාසම්පත්තියා පසන්නචිත්තං. යදා භගවා අඤ්ඤාසීති සම්බන්ධො. අථ වා කල්ලචිත්තන්ති කාමච්ඡන්දවිගමෙන අරොගචිත්තං. මුදුචිත්තන්ති බ්‍යාපාදවිගමෙන මෙත්තාවසෙන අකථිනචිත්තං. විනීවරණචිත්තන්ති උද්ධච්චකුක්කුච්චවිගමෙන වික්ඛෙපස්ස විගතත්තා තෙන අපිහිතචිත්තං. උදග්ගචිත්තන්ති ථිනමිද්ධවිගමෙන සම්පග්ගහිතවසෙන අලීනචිත්තං. පසන්නචිත්තන්ති විචිකිච්ඡාවිගමෙන සම්මාපටිපත්තියං අධිමුත්තචිත්තන්ති එවමෙත්ථ සෙසපදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො.

"တောထွက်ခြင်း (နေက္ခမ္မ) ၌ အကျိုးကျေးဇူး" ဟူသော နေရာ၌ ကာမဂုဏ်တို့တွင် အပြစ်များ မည်မျှရှိသနည်း၊ ထိုကာမဂုဏ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍ နေက္ခမ္မ၌ ထိုမျှလောက်သော အကျိုးကျေးဇူးများ ရှိ၏။ ထို့ပြင်လည်း - "ဤနေက္ခမ္မမည်သည်ကား ကျဉ်းမြောင်းမှုမရှိ၊ ညစ်နွမ်းမှုမရှိ၊ ကာမဂုဏ်တို့မှ လွတ်မြောက်၏၊ ကာမသညာမှ လွတ်မြောက်၏၊ ကာမဝိတက်တို့မှ လွတ်မြောက်၏၊ ကာမပူပန်ခြင်းတို့မှ လွတ်မြောက်၏၊ ဗျာပါဒသညာမှ လွတ်မြောက်၏" အစရှိသော (သာရတ္ထ၊ ဋီ၊ မဟာဝဂ္ဂ၊ ၃.၂၆။ ဒီ၊ ဋီ၊ ၂.၇၅-၇၆) နည်းဖြင့် နေက္ခမ္မ၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ပြတော်မူ၏၊ ရဟန်းအဖြစ်နှင့် ဈာန်စသည်တို့၌ ရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ခွဲခြား၍ ချီးမွမ်းမိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ကလ္လစိတ္တ (ထိုက်တန်သောစိတ်)" ဟူသည် အောက်၌ ဟောကြားအပ်သော ဒေသနာတော်ကြောင့် မယုံကြည်ခြင်း (အသဒ္ဓိယ) စသော စိတ်၏အပြစ်တို့ ကင်းပျောက်သွားသဖြင့် အထက်ဒေသနာတော်ကို ခံယူရန် အိုးကဲ့သို့ ထိုက်တန်သော စိတ်ဖြစ်လာခြင်းကြောင့် ဆောင်ရွက်ရန် ထိုက်တန်သောစိတ်တည်း။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား မယုံကြည်ခြင်းစသည်တို့သည် စိတ်၏ရောဂါများဖြစ်ကြပြီး ထိုအချိန်တွင် ထိုရောဂါများ ကင်းစင်သွားသောကြောင့် "အနာကင်းသောစိတ် (အရောဂစိတ္တ)" ဟု မိန့်ဆို၏။ ဒိဋ္ဌိ၊ မာနစသော ကိလေသာများ ကင်းစင်ခြင်းကြောင့် "နူးညံ့သောစိတ် (မုဒုစိတ္တ)" တည်း။ ကာမစ္ဆန္ဒစသည်တို့ ကင်းစင်ခြင်းကြောင့် "နီဝရဏကင်းသောစိတ် (ဝိနီဝရဏစိတ္တ)" တည်း။ သမ္မာပဋိပတ် (မှန်ကန်သော ကျင့်စဉ်) ၌ ကြီးကျယ်သော ပီတိပါမောဇ္ဇနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် "ရွှင်လန်းတက်ကြွသောစိတ် (ဥဒဂ္ဂစိတ္တ)" တည်း။ ထိုစိတ်တို့တွင် သဒ္ဓါတရား ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် "ကြည်လင်သောစိတ် (ပသန္နစိတ္တ)" တည်း။ "မြတ်စွာဘုရား သိတော်မူသောအခါ" ဟူသည် ရှေ့နောက် ဆက်စပ်အပ်၏။ သို့မဟုတ် "ကလ္လစိတ္တ" ဟူသည် ကာမစ္ဆန္ဒ ကင်းခြင်းကြောင့် ရောဂါကင်းသောစိတ် ဖြစ်၏။ "မုဒုစိတ္တ" ဟူသည် ဗျာပါဒ ကင်းခြင်းကြောင့် မေတ္တာအားဖြင့် မခက်ထန်သော စိတ်ဖြစ်၏။ "ဝိနီဝရဏစိတ္တ" ဟူသည် ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စ ကင်းခြင်းကြောင့် ပျံ့လွင့်မှု မရှိသဖြင့် ဖုံးလွှမ်းခြင်းမရှိသော စိတ်ဖြစ်၏။ "ဥဒဂ္ဂစိတ္တ" ဟူသည် ထိနမိဒ္ဓ ကင်းခြင်းကြောင့် ထက်သန်စွာ ချီးမြှောက်အပ်သဖြင့် မတွန့်ဆုတ်သော စိတ်ဖြစ်၏။ "ပသန္နစိတ္တ" ဟူသည် ဝိစိကိစ္ဆာ ကင်းခြင်းကြောင့် သမ္မာပဋိပတ်၌ သက်ဝင်ယုံကြည်သော စိတ်ဖြစ်၏ဟု ဤသို့လျှင် ကျန်သောပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

සෙය්‍යථාපීතිආදිනා උපමාවසෙන උපාලිස්ස සංකිලෙසප්පහානං අරියමග්ගනිප්ඵාදනඤ්ච දස්සෙති. අපගතකාළකන්ති විගතකාළකං. සම්මදෙවාති සුට්ඨු එව. රජනන්ති නීලපීතාදිරඞ්ගජාතං. පටිග්ගණ්හෙය්‍යාති ගණ්හෙය්‍ය පභස්සරං භවෙය්‍ය. තස්මිංයෙව ආසනෙති තිස්සං එව නිසජ්ජායං. එතෙනස්ස ලහුවිපස්සකතා තික්ඛපඤ්ඤතා සුඛපටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤතා ච දස්සිතා හොති. විරජන්ති අපායගමනීයරාගරජාදීනං විගමෙන විරජං. අනවසෙසදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාමලාපගමෙන වීතමලං. තිණ්ණං මග්ගානන්ති හෙට්ඨිමානං තිණ්ණං මග්ගානං. තස්ස උප්පත්තිආකාරදස්සනන්ති කස්මා වුත්තං? නනු මග්ගඤාණං අසඞ්ඛතධම්මාරම්මණන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තං හී’’තිආදි. තත්ථ පටිවිජ්ඣන්තන්ති අසම්මොහපටිවෙධවසෙන පටිවිජ්ඣන්තං. තෙනාහ ‘‘කිච්චවසෙනා’’ති.

"သေယျထာပိ" အစရှိသော စကားဖြင့် ဥပမာအားဖြင့် ဥပါလိ၏ ကိလေသာညစ်နွမ်းမှု ကင်းစင်ပုံနှင့် အရိยมဂ်သို့ ဆိုက်ရောက်ပုံကို ပြတော်မူ၏။ "အပဂတကာဠက" ဟူသည် အမည်းစက် ကင်းစင်ခြင်းတည်း။ "သမ္မဒေဝ" ဟူသည် ကောင်းစွာသာလျှင်တည်း။ "ရဇန" ဟူသည် ညို၊ ဝါ စသော ဆိုးဆေးအမျိုးမျိုးတည်း။ "ပဋိဂ္ဂဏှေယျ" ဟူသည် ခံယူရာ၏၊ ပြောင်ပြောင်တောက်ပြောင် ဖြစ်ရာ၏။ "ထိုနေရာ၌ပင်" ဟူသည် ထိုထိုင်နေစဉ်၌သာလျှင်တည်း။ ထိုသို့ပြခြင်းဖြင့် သူ၏ လျင်မြန်သော ဝိပဿနာဉာဏ်ရှိခြင်း၊ ထက်မြက်သော ပညာရှိခြင်းနှင့် သုခပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညတ် (ချမ်းသာသော အကျင့် လျင်မြန်သော အဘိညာဉ်) ရှိခြင်းတို့ကို ပြသရာရောက်၏။ "ဝိရဇ" ဟူသည် အပါယ်သို့ သွားစေတတ်သော ရာဂမြူစသည်တို့ ကင်းပျောက်ခြင်းကြောင့် မြူကင်းခြင်းတည်း။ "ဝီတမလ" ဟူသည် အကြွင်းမဲ့ ဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာတည်းဟူသော အညစ်အကြေး ကင်းစင်ခြင်းကြောင့် အညစ်အကြေးကင်းခြင်းတည်း။ "မဂ်သုံးပါးတို့၏" ဟူသည် အောက်မဂ်သုံးပါးတို့၏တည်း။ "ထိုတရားဦး ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အခြင်းအရာကို ပြခြင်း" ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်ဆိုသနည်း။ "မဂ်ဉာဏ်သည် အသင်္ခတတရား (နိဗ္ဗာန်) ကို အာရုံပြုသည် မဟုတ်လော" ဟု ကန့်ကွက်ချက်ကို ရည်ရွယ်၍ "ထိုဉာဏ်သည်..." စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုနေရာ၌ "ထိုးထွင်း၍ သိမြင်သော" ဟူသည် မတွေဝေဘဲ ထိုးထွင်း၍ သိမြင်ခြင်းအားဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် "ကိစ္စ၏ စွမ်းအားဖြင့်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

තත්‍රිදං උපමාසංසන්දනං – වත්ථං විය චිත්තං, වත්ථස්ස ආගන්තුකමලෙහි කිලිට්ඨභාවො විය චිත්තස්ස රාගාදිමලෙහි සංකිලිට්ඨභාවො, ධොවනසිලා විය අනුපුබ්බීකථා, උදකං විය සද්ධා, උදකෙ තෙමෙත්වා ඌසගොමයඡාරිකාභරෙහි කාළකපදෙසෙ සම්මද්දිත්වා වත්ථස්ස ධොවනපයොගො විය සද්ධාසිනෙහෙන තෙමෙත්වා සතිසමාධිපඤ්ඤාහි දොසෙ සිථිලෙ කත්වා සුතාදිවිධිනා චිත්තස්ස සොධනෙ වීරියාරම්භො. තෙන පයොගෙන වත්ථෙ කාළකාපගමො විය වීරියාරම්භෙන කිලෙසවික්ඛම්භනං, රඞ්ගජාතං විය අරියමග්ගො, තෙන සුද්ධස්ස වත්ථස්ස පභස්සරභාවො විය වික්ඛම්භිතකිලෙසස්ස චිත්තස්ස මග්ගෙන පරියොදපනන්ති.

ထိုအရာ၌ ဤသည်ကား ဥပမာ နှိုင်းယှဉ်ချက်တည်း - အဝတ်နှင့်တူသည်ကား စိတ်တည်း၊ အဝတ်၌ ပြင်ပမှလာသော အညစ်အကြေးတို့ကြောင့် ညစ်ပေခြင်းနှင့် တူသည်ကား စိတ်၌ ရာဂစသော ကိလေသာညစ်ကြေးတို့ကြောင့် ညစ်နွမ်းခြင်းတည်း၊ လျှော်ဖွတ်ရာ ကျောက်ဖျာနှင့် တူသည်ကား အနုပုဗ္ဗီကထာတည်း၊ ရေနှင့် တူသည်ကား သဒ္ဓါတရားတည်း၊ ရေ၌ စိမ်၍ ဆပ်ပြာ၊ နွားချေး၊ ပြာပူတို့ဖြင့် အမည်းကွက်ရှိသော နေရာ၌ နယ်၍ အဝတ်ကို လျှော်ဖွတ်သော လုံ့လနှင့် တူသည်ကား သဒ္ဓါတည်းဟူသော ရေစိုစွတ်မှုဖြင့် စိုစွတ်စေပြီးလျှင် သတိ၊ သမာဓိ၊ ပညာတို့ဖြင့် အပြစ် (ကိလေသာ) တို့ကို လျော့ပါးစေ၍ သုတစသော နည်းလမ်းဖြင့် စိတ်ကို သန့်ရှင်းစေရာ၌ ဝီရိယကို အားထုတ်ခြင်းတည်း။ ထိုသို့ လျှော်ဖွတ်ခြင်းကြောင့် အဝတ်မှ အမည်းကွက် ကင်းစင်သွားသကဲ့သို့ ဝီရိယအားထုတ်ခြင်းကြောင့် ကိလေသာတို့ကို ခွာထုတ်နိုင်ခြင်းတည်း။ ဆိုးဆေးနှင့် တူသည်ကား အရိယမဂ်တည်း။ ထိုဆိုးဆေးကြောင့် စင်ကြယ်သော အဝတ်၏ ပြောင်လက်တောက်ပလာခြင်းနှင့် တူသည်ကား ကိလေသာတို့ကို ခွာထုတ်ပြီးသော စိတ်ကို အရိယမဂ်ဖြင့် လွန်စွာ ဖြူစင်စေခြင်းတည်း။

දිට්ඨධම්මොති වත්වා දස්සනං නාම ඤාණදස්සනතො අඤ්ඤම්පි අත්ථීති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘පත්තධම්මො’’ති වුත්තං. පත්ති ච ඤාණසම්පත්තිතො අඤ්ඤාපි විජ්ජතීති [Pg.40] තතො විසෙසනත්ථං ‘‘විදිතධම්මො’’ති වුත්තං. සා පනෙසා විදිතධම්මතා ධම්මෙසු එකදෙසනාපි හොතීති නිප්පදෙසතො විදිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘පරියොගාළ්හධම්මො’’ති වුත්තං. තෙනස්ස සච්චාභිසම්බොධංයෙව දීපෙති. මග්ගඤාණඤ්හි එකාභිසමයවසෙන පරිඤ්ඤාදිකිච්චං සාධෙන්තං නිප්පදෙසෙන චතුසච්චධම්මං සමන්තතො ඔගාහන්තං නාම හොති. තෙනාහ – ‘‘දිට්ඨො අරියසච්චධම්මො එතෙනාති දිට්ඨධම්මො’’ති. තිණ්ණා විචිකිච්ඡාති සප්පටිභයකන්තාරසදිසා සොළසවත්ථුකා අට්ඨවත්ථුකා ච තිණ්ණා විචිකිච්ඡා තිණ්ණවිචිකිච්ඡා. විගතකථංකථොති පවත්තිආදීසු ‘‘එවං නු ඛො, කිං නු ඛො’’ති එවං පවත්තිකා විගතා සමුච්ඡින්නා කථංකථා. සාරජ්ජකරානං පාපධම්මානං පහීනත්තා තප්පටිපක්ඛෙසු සීලාදිගුණෙසු සුප්පතිට්ඨිතත්තා වෙසාරජ්ජං විසාරදභාවං වෙය්‍යත්තියං පත්තො. අත්තනා එව පච්චක්ඛතො දිට්ඨත්තා න තස්ස පරො පච්චෙතබ්බො අත්ථීති අපරප්පච්චයො.

ဒိဋ္ဌဓမ္မ တရားကို မြင်ပြီးသူဟု ဆိုရာ၌ မြင်ခြင်း (ဒဿန) မည်သည် ဉာဏ်ဖြင့် မြင်ခြင်းမှတစ်ပါး အခြားသော မြင်ခြင်းလည်း ရှိနိုင်သဖြင့် ထိုအခြားသော မြင်ခြင်းကို တားမြစ်ရန် ‘ပတ္တဓမ္မ’ တရားသို့ ရောက်ပြီးသူဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ရောက်ခြင်း (ပတ္တိ) သည်လည်း ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းမှတစ်ပါး အခြားသော ရောက်ခြင်းလည်း ရှိနိုင်သဖြင့် ထိုမှ ထူးခြားစေရန် ‘ဝိဒိတဓမ္မ’ တရားကို သိပြီးသူဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုတရားကို သိပြီးသူ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း တရားတို့တွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့်သာ သိခြင်းလည်း ဖြစ်နိုင်သဖြင့် အကြွင်းမဲ့ အပြည့်အစုံ သက်ဝင်သိရှိပြီးသော အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှါ ‘ပရိယောဂါဠှဓမ္မ’ တရားသို့ သက်ဝင်ပြီးသူဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကားဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကိုသာ ပြဆိုတော်မူသည်။ မဂ်ဉာဏ်သည် တစ်ခုတည်းသော ထိုးထွင်းသိမြင်မှုအစွမ်းဖြင့် ပရိညာစသော ကိစ္စတို့ကို ပြီးစေလျက် သစ္စာလေးပါးတရားကို အကြွင်းမဲ့ အရပ်ရပ်မှ သက်ဝင်ဆင်းသက်သည် မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဤမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် အရိယသစ္စာတရားကို မြင်အပ်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် ဒိဋ္ဌဓမ္မ မည်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သံသယကို ကျော်လွန်ပြီးသူ (တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆ) ဟုဆိုရာ၌ ဘေးရန်နှင့်တူသော တောကန္တာရနှင့်တူသော ၁၆-ပါးသော အာရုံရှိသော၊ ၈-ပါးသော အာရုံရှိသော ကျော်လွန်အပ်ပြီးသော သံသယ ရှိသူကို ဆိုသည်။ တွေးတောယုံမှားခြင်း ကင်းသူ (ဝိဂတကထံကထ) ဟုဆိုရာ၌ ဖြစ်ပျက်မှုစသည်တို့၌ ‘ဤသို့လော၊ ထိုသို့လော’ ဟု ဖြစ်ပေါ်တတ်သော၊ ကင်းပြတ်ပြီးသော၊ အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်ပြီးသော တွေးတောယုံမှားမှု ရှိသူကို ဆိုသည်။ ကြောက်ရွံ့စေတတ်သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအကုသိုလ်တရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် သီလစသော ဂုဏ်တို့၌ ကောင်းစွာ တည်ဆောက်ပြီး ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ် ရဲရင့်သော အဖြစ်နှင့် ရဲရင့်လိမ္မာသော အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူသည်။ မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် မျက်မှောက်ကိုယ်တိုင် မြင်အပ်သောကြောင့် ထိုသူ၌ သူတစ်ပါးအား အကြောင်းပြု၍ ယုံကြည်ရခြင်း မရှိတော့သဖြင့် ‘အပရပစ္စယ’ မည်၏။

71. පණ්ඩිතොති පඤ්ඤවා.

၇၁. ပဏ္ဍိတဟူသည် ပညာရှိသောသူ ဖြစ်သည်။

72. තෙන හි සම්මාති දොවාරිකෙන සද්ධිං සල්ලපතියෙව, ‘‘එත්ථෙවා’’ති තෙන වුත්තවචනං සුත්වාපි තස්ස අත්ථං අසල්ලක්ඛෙන්තො. කස්මා? පරිදෙවතාය. තෙනාහ ‘‘බලවසොකෙන අභිභූතො’’ති.

၇၂. ‘တေန ဟိ သမ္မ’ (အဆွေ ထိုသို့ဖြစ်လျှင်) ဟု တံခါးစောင့်နှင့် အတူ စကားပြောရုံမျှသာ ပြော၏၊ ‘ဤနေရာ၌သာ’ ဟု ထိုတံခါးစောင့် ပြောသော စကားကို ကြားရသော်လည်း ထိုစကား၏ အဓိပ္ပာယ်ကို နှလုံးမသွင်းမိပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ငိုကြွေးမြည်တမ်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ‘ပြင်းထန်သော စိုးရိမ်ပူပန်မှု လွှမ်းမိုးအပ်သည်ဖြစ်၍’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

73. තෙනෙවාති යෙන උත්තරාසඞ්ගෙන ආසනං සම්මජ්ජති, තෙනෙව උදරෙ පරික්ඛිපන්තො ‘‘මාහං සත්ථාරං මම සරීරෙන ඵුසි’’න්ති අන්තරං කරොන්තො උත්තරාසඞ්ගෙන තං උදරෙ පරික්ඛිපන්තො පරිග්ගහෙත්වා. ‘‘දත්තපඤ්ඤත්ත’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.171) විය දත්ත-සද්දො එත්ථ බාලපරියායොති ආහ ‘‘ජළොසි ජාතො’’ති. උපට්ඨාකස්ස අඤ්ඤථාභාවෙනාති පුබ්බෙ අත්තනො උපට්ඨාකස්ස ඉදානි අනුපට්ඨාකභාවෙන.

၇၃. ‘တေနေဝ’ (ထိုအပေါ်ရုံသင်္ကန်းဖြင့်သာလျှင်) ဟူသည် အကြင်ကိုယ်ရုံသင်္ကန်းဖြင့် နေရာထိုင်ခင်းကို သုတ်သင်၏၊ ထိုသင်္ကန်းဖြင့်သာ ဝမ်းဗိုက်ကို ပတ်ပတ်လည် ရစ်ပတ်လျက် ‘ငါသည် ငါ၏ ခန္ဓာကိုယ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို မထိပါစေနှင့်’ ဟု ကြားထဲတွင် ခြားနားမှုပြုလျက် ကိုယ်ရုံသင်္ကန်းဖြင့် ထိုဝမ်းဗိုက်ကို ပတ်ပတ်လည် ရစ်ပတ်၍ ပိုက်ထုပ်လျက်။ ‘ဒတ္တပညတ္တ’ စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ‘ဒတ္တ’ သဒ္ဒါသည် ဤနေရာ၌ လူမိုက်၏ ဝေဝုစ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုရင်းကို ရည်ရွယ်၍ ‘မိုက်မဲစွာ မွေးဖွားလာသူ’ ဟု ဆိုသည်။ ‘ဥပဋ္ဌာကဿ အညထာဘာဝေန’ ဟုဆိုရာ၌ ရှေးက မိမိ၏ အလုပ်အကျွေးဖြစ်သူသည် ယခုအခါ အလုပ်အကျွေး မဟုတ်သော အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

75. අවිඤ්ඤාණකං දාරුසාඛාදිමයං. බහලබහලං පීතාවලෙපනං රඞ්ගජාතන්ති අතිවිය බහලං පීතවණ්ණමඤ්ජිට්ඨආදිඅවලෙපනරජනං. ඝට්ටෙත්වා උප්පාදිතච්ඡවිං, යා රඞ්ගං පිවති. නිල්ලොමතන්ති පුනප්පුනං අනුලිම්පනෙන. ඛණ්ඩඛණ්ඩිතන්ති ඛණ්ඩඛණ්ඩිතභාවං. රඞ්ගක්ඛමො රජනියො. තෙනාහ ‘‘රාගමත්තං ජනෙතී’’ති. අනුයොගන්ති චොදනං. වීමංසන්ති විචාරණං. ථුසෙ කොට්ටෙත්වා තණ්ඩුලපරියෙසනං [Pg.41] විය කදලියං සාරපරියෙසනං විය ච නිගණ්ඨවාදෙ සාරවීමංසනං. තතො එව ච තං වීමංසන්තො රිත්තකො තුච්ඡකොව හොතීති. සබ්බම්පි බුද්ධවචනං චතුසච්චවිනිමුත්තං නත්ථි, තඤ්ච වීමංසියමානං විඤ්ඤූනං පීතිසොමනස්සමෙව ජනෙති, අතප්පකඤ්ච අසෙචනාභාවෙනාති ආහ ‘‘චතුසච්චකථා හී’’තිආදි. යථා යථාති යදි ඛන්ධමුඛෙන යදි ධාතායතනාදීසු අඤ්ඤතරමුඛෙන බුද්ධවචනං ඔගාහිස්සති, තථා තථා ගම්භීරඤාණානංයෙව ගොචරභාවතො ගම්භීරමෙව හොති. යො චෙත්ථ පණ්ඩිතො නිපුණො කතපරප්පවාදො පණිධාය සබ්බථාමෙන චොදනං ආරම්භති තස්ස චොදනා කෙසග්ගමත්තම්පි චාලෙතුං න සක්කොති. පුන සුචිරම්පි කාලං විචාරෙන්තෙසුපි විමද්දක්ඛමතො, එවං තථාගතවාදො ස්වාඛ්‍යාතභාවතොති ආහ ‘‘අනුයොගක්ඛමො විමජ්ජනක්ඛමො චා’’ති.

၇၅. ဝိညာဉ်မရှိသော (အဝိညာဏက) ဟူသည် သစ်ကိုင်း သစ်ခက် စသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အရာကို ဆိုသည်။ အလွန်ထူထပ်သော ဝါသောလိမ်းဆေး ဆိုးရည် (ဗဟလဗဟလံ ပီတာဝလေပနံ ရင်္ဂဇာတံ) ဟူသည် အလွန်ထူထပ်သော ဝါသောအရောင်ရှိသော မဉ္ဇိဋ္ဌ (နီဝါရောင်) စသော အမွမ်းတင်ဆေးဆိုးရည်ကို ဆိုသည်။ ပွတ်တိုက်၍ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော အပေါ်ယံအရေပြား (ဃဋ္ဋေတွာ ဥပ္ပါဒိတစ္ဆဝိံ) ဟူသည် ဆိုးရည်ကို စုပ်ယူတတ်သော အရေပြားကို ဆိုသည်။ အမွေးအမျှင်ကင်းသော (နိလ္လောမတံ) ဟူသည် အဖန်ဖန် လိမ်းကျံခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်စစီ ပြတ်တောက်နေသော (ခဏ္ဍခဏ္ဍိတံ) ဟူသည် တစ်စစီ ပြတ်တောက်နေသော အဖြစ်ကို ဆိုသည်။ ဆိုးရည်စုပ်ယူနိုင်သော (ရင်္ဂက္ခမ) ဟူသည် ဆိုး၍ ကောင်းသော အရာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ‘တပ်မက်ခြင်းမျှကို ဖြစ်စေတတ်၏’ ဟု ဆိုသည်။ အနုယောဂဟူသည် စောဒနာခြင်း (စွဲချက်တင်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ ဝီမံသဟူသည် စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဖွဲကို ထောင်း၍ ဆန်ကို ရှာဖွေခြင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ငှက်ပျောတုံး၌ အနှစ်ကို ရှာဖွေခြင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း နိဂဏ္ဌတို့၏ ဝါဒ၌ အနှစ်ကို စူးစမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဝါဒကို စူးစမ်းသောသူသည် အချည်းနှီး သက်သက်သာ ဖြစ်ရ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်အားလုံးသည် သစ္စာလေးပါးမှ လွတ်ကင်းသည်မရှိ၊ ထိုတရားတော်ကို စူးစမ်းဆင်ခြင်သော် ပညာရှိတို့အား နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းကိုသာ ဖြစ်စေတတ်၏၊ မငြီးငွေ့နိုင်သော သဘောရှိသောကြောင့် ‘သစ္စာလေးပါးစကားတော်သည်ကား’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အကြင်အကြင် (ယထာ ယထာ) ဟူသည် ခန္ဓာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ဓာတ်၊ အာယတန စသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်စေ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို သက်ဝင်ဆင်းသက်ပါက၊ ထိုထိုသဘောအားဖြင့် နက်နဲသော ဉာဏ်ရှိသူတို့၏ ကျက်စားရာဖြစ်သောကြောင့် နက်နဲသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသာသနာတော်၌ ပညာရှိသော၊ ကျွမ်းကျင်သော၊ သူတစ်ပါးဝါဒကို ပယ်ဖျက်ဖူးသောသူသည် စိတ်ကို ဆောက်တည်ကာ အစွမ်းကုန် စောဒနာမှုကို အစပြုသော်လည်း သူ၏ စောဒနာချက်သည် ဆံခြည်မျှပင် လှုပ်ရှားစေရန် မတတ်နိုင်ပေ။ တစ်ဖန် အလွန်ကြာမြင့်စွာ စူးစမ်းဆင်ခြင်ကြသော်လည်း ဆန်းစစ်မှုကို ခံနိုင်ရည်ရှိသောကြောင့် ဤသို့ ဘုရားရှင်၏ ဝါဒသည် ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်သော တရားတော်ဖြစ်၍ ‘စောဒနာခြင်းကိုလည်း ခံနိုင်ရည်ရှိ၏၊ ဆန်းစစ်မှုကိုလည်း ခံနိုင်ရည်ရှိ၏’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

76. විසයපරිඤ්ඤාණෙන දහති පටිපක්ඛෙ සොධෙතීති ධීරො, ස්වායමස්ස ධීරභාවො සබ්බසො සම්මොහවිද්ධංසනතායාති ආහ – ‘‘යා පඤ්ඤා…පෙ… තෙන සමන්නාගතස්සා’’ති. පභින්නඛීලස්සාති සමුච්ඡින්නසබ්බචෙතොඛීලස්ස, කිලෙසමච්චුමාරවිජයෙනෙව අභිසඞ්ඛාරඛන්ධමාරා ජිතාව හොන්තීති තෙසං ද්වින්නං ඉධ අග්ගහණං. ඊඝ-සද්දො දුක්ඛපරියායොති ආහ ‘‘නිද්දුක්ඛස්සා’’ති. තත්ථ සඋපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තියා කිලෙසෙන නිද්දුක්ඛතා, අනුපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තියා විපාකදුක්ඛෙන නිද්දුක්ඛතා. රජ්ජනදුස්සනමුය්හනාදිවසෙන විවිධං ඊසනතො වීසං, වීසමෙව වෙසං, රාගාදීති ආහ – ‘‘වෙසන්තරස්සාති රාගාදිවීසං තරිත්වා විතරිත්වා ඨිතස්සා’’ති.

၇၆. အာရုံကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိခြင်းဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်၊ သုတ်သင်တတ်သောကြောင့် ‘ဓီရ’ (ပညာရှိ) မည်၏။ ထိုသူ၏ ဓီရဖြစ်ခြင်းသည် အလုံးစုံသော မောဟကို ဖျက်ဆီးနိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် ‘အကြင်ပညာသည်...ပ... ထိုပညာနှင့် ပြည့်စုံသောသူအား’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ စိတ်၏ခက်ထန်တောင့်တင်းခြင်းကို ဖျက်ဆီးပြီးသူ (ပဘိန္နခီလ) ဟူသည် အလုံးစုံသော စေတောခီလကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပြီးသူအား ဆိုသည်။ ကိလေသာမာရ်နှင့် မစ္စုမာရ်တို့ကို အောင်မြင်ခြင်းဖြင့်သာ အဘိသင်္ခါရမာရ်နှင့် ခန္ဓမာရ်တို့ကို အောင်ပြီးသားဖြစ်သောကြောင့် ထိုနှစ်ပါးသော မာရ်တို့ကို ဤနေရာ၌ သီးခြားထည့်သွင်းမယူတော့ပေ။ ‘ဤဃ’ သဒ္ဒါသည် ဒုက္ခ၏ ဝေဝုစ်ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဆင်းရဲကင်းသောသူအား’ ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ထိုဆင်းရဲကင်းခြင်း၌ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းဖြင့် ကိလေသာဆင်းရဲမှ ကင်းခြင်း၊ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းဖြင့် ဝိပါက်ဆင်းရဲမှ ကင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ တပ်မက်ခြင်း၊ ပြစ်မှားခြင်း၊ တွေဝေခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အမျိုးမျိုး နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် အဆိပ် (ဝီသ) မည်၏။ ထိုအဆိပ်သည်ပင် ရာဂစသော ဘေးရန် (ဝေဿ) ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဝေဿန္တရ’ ဟူသည် ရာဂစသော အဆိပ်အတောက် ဘေးရန်ကို ကျော်ဖြတ်လွန်မြောက်၍ တည်နေသောသူအား ဟု မိန့်ဆိုသည်။

තුසිතස්සාති කරුණායනවසෙන තුසියා ඉතස්ස සංවත්තස්ස. එවං සති ‘‘මුදිතස්සා’’ති ඉදං පුනරුත්තමෙව හොති. මනුජස්සාති පඨමාය ජාතියා භගවා මනුස්සජාතියො හුත්වා වුත්තානං වක්ඛමානානඤ්ච වසෙන සදෙවකං අභිභවිත්වා ඨිතො අච්ඡරියො භගවාති දස්සෙති. සදෙවකං ලොකං සංසාරතො නිබ්බානසුඛං නරති නෙති පාපෙතීති නරො, නායකොති අත්ථො, තස්ස නරස්ස, තෙනාහ ‘‘පුනරුත්ත’’න්ති. ‘‘මනුජස්සා’’ති වත්වා ‘‘නරස්සා’’ති පුනරුත්තං පදං. අත්ථවසෙන අඤ්ඤථා වුච්චමානෙ එකෙකගාථාය දසගුණා නප්පහොන්ති, න පූරෙන්තීති අත්ථො.

‘တုသိတဿ’ ဟူသည် သနားစောင့်ရှောက်မှု ကရုဏာအစွမ်းဖြင့် ဝမ်းမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်သောသူအား ဆိုသည်။ ဤသို့ ဖြစ်သော် ‘မုဒိတဿ’ ဟူသော ဤစကားသည် ထပ်နေသောစကား (ပုနရုတ္တ) သာ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ‘မနုဇဿ’ (လူသားဖြစ်သူအား) ဟုဆိုရာ၌ ပထမဘဝမှစ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် လူသားဇာတိ ဖြစ်တော်မူလျက်၊ ဟောကြားခဲ့ပြီးသော တရားတော်နှင့် ဟောကြားလတ္တံ့သော တရားတော်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် နတ်နှင့်တကွသော လောကကို လွှမ်းမိုး၍ တည်တော်မူသော အံ့ဖွယ်ရှိသော ဘုရားရှင်ဖြစ်ကြောင်း ပြသတော်မူသည်။ နတ်နှင့်တကွသော လောကကို သံသရာမှ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာသို့ ဆောင်ယူတတ်သောကြောင့် ‘နရ’ မည်၏၊ ခေါင်းဆောင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုနရ၏ဖြစ်ကြောင်း ထို့ကြောင့် ‘ထပ်နေသောစကား’ ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ‘မနုဇဿ’ ဟု ဆိုပြီးနောက် ‘နရဿ’ ဟု ဆိုခြင်းသည် ထပ်နေသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ အနက်အဓိပ္ပာယ်အရ အခြားတစ်မျိုး ပြောင်းလဲ၍ မဆိုပါက ဂါထာတစ်ပုဒ်ချင်းစီ၌ ဆယ်ပါးသော ဂုဏ်တော်တို့သည် မပြည့်စုံနိုင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

විනෙතීති විනයො, විනයො එව වෙනෙයිකොති ආහ ‘‘සත්තානං විනායකස්සා’’ති. විඤ්ඤූනං රුචිං රාති, ඊරෙතීති වා රුචිරො, ස්වායමස්ස රුචිරභාවො [Pg.42] කුසලතායාති ආහ ‘‘සුචිධම්මස්සා’’ති. පභාසකස්සාති ඤාණාලොකෙන පභස්සරභාවකරස්ස. නිස්සඞ්ගස්සාති අට්ඨසුපි පරිසාසු, සදෙවෙ වා සබ්බස්මිං ලොකෙ අග්ගණ්හාපනපරිච්චාගෙන නිස්සටස්ස. ගම්භීරගුණස්සාති පරෙසං ඤාණෙන අප්පතිට්ඨභාවා ගම්භීරගුණස්ස. තෙනාහ භගවා – ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤෙව ධම්මා ගම්භීරා’’තිආදි (දී. නි. 1.28). අරියාය වා තුණ්හීභාවෙන මොනප්පත්තස්ස. ධම්මෙ ඨිතස්සාති ධම්මකායෙ සුප්පතිට්ඨිතස්ස. සංවුතත්තස්සාති අරක්ඛියකායසමාචාරාදිතාය සංවුතසභාවස්ස.

ဆုံးမတတ်သောကြောင့် ‘ဝိနယ’ မည်၏။ ဆုံးမတတ်သောသူသည်ပင် ‘ဝေနေယျိက’ ဖြစ်သောကြောင့် ‘သတ္တဝါတို့ကို ဆုံးမလမ်းညွှန်တတ်သောသူအား’ ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ပညာရှိတို့၏ အလိုဆန္ဒကို ပေးတတ်သောကြောင့်၊ သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် ‘ရုစိရ’ (တင့်တယ်သောသူ) မည်၏။ ထိုသူ၏ တင့်တယ်ခြင်းသည် တရားတို့၌ စင်ကြယ်ကျွမ်းကျင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် ‘စင်ကြယ်သော တရားရှိသောသူအား’ ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ‘ပဘာသကဿ’ ဟူသည် ဉာဏ်တော်အလင်းဖြင့် ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပသော အဖြစ်ကို ပြုတတ်သောသူအား ဆိုသည်။ ‘နိဿင်္ဂဿ’ ဟူသည် ပရိသတ်ရှစ်ပါးတို့၌သော်လည်းကောင်း၊ နတ်နှင့်တကွသော အလုံးစုံသော လောက၌သော်လည်းကောင်း တွယ်တာခြင်းကို စွန့်လွှတ်သဖြင့် ကင်းလွတ်ပြီးသောသူအား ဆိုသည်။ ‘ဂမ္ဘီရဂုဏဿ’ ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့၏ ဉာဏ်ဖြင့် သက်ဝင်မမှီနိုင်သော နက်နဲသော ဂုဏ်ရှိသောသူအား ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက ‘ရဟန်းတို့၊ နက်နဲကုန်သော အခြားသော တရားတို့သည် ရှိကုန်သေး၏’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သို့မဟုတ် မြတ်သော ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းဖြင့် မုနိအဖြစ် (မောန) သို့ ရောက်တော်မူသောသူအား ဆိုသည်။ ‘ဓမ္မေ ဌိတဿ’ ဟူသည် ဓမ္မကာယ၌ ကောင်းစွာ တည်တော်မူသောသူအား ဆိုသည်။ ‘သံဝုတတ္တဿ’ ဟူသည် စောင့်စည်းရန် မလိုသော ကာယသမာစာရ စသည်တို့ရှိသဖြင့် စောင့်စည်းအပ်သော သဘောရှိသောသူအား ဆိုသည်။

ආගුං න කරොතීතිආදීහි චතූහි කාරණෙහි, පන්තසෙනාසනස්සාති විවිත්තසෙනාසනස්ස. පටිමන්තනපඤ්ඤායාති සබ්බපරප්පවාදානං විපරාවත්තමන්තනපඤ්ඤාය. මොනං වුච්චති ඤාණං සබ්බතො කිලෙසානං නිධුනනතො.

အပြစ်ကို မပြုဟူသော အစရှိသော အကြောင်းလေးပါးတို့ကြောင့်၊ ပန္တသေနာသနဿဟူသည် ဆိတ်ငြိမ်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာရှိသော။ ပဋိမန္တနပညာယာဟူသည် အလုံးစုံသော တစ်ပါးသူတို့၏ ဝါဒများကို ပြန်လည်လွှဲပြောင်းတုံ့ပြန်နိုင်သော အကြံအစည်ပညာဖြင့်။ မောနဟူသည် ကိလေသာအားလုံးတို့ကို ခါထုတ်တတ်သောကြောင့် ဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။

ඉසිසත්තමස්සාති සබ්බඉසීසු ජෙට්ඨස්ස සාධුතමස්ස. සෙට්ඨප්පත්තස්සාති සෙට්ඨං උත්තමං සම්මාසම්බොධිං පත්තස්ස. අක්ඛරාදීනීති අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාර-නිරුත්තිනිද්දෙස-සංකාසනපකාසන-විවරණ-විභජනුත්තානීකරණානීති බ්‍යඤ්ජනත්ථපදානි. සමොධානෙත්වා විනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං පකාසනතො කථනතො පදකස්ස. පුරි-සද්දො ‘‘පුබ්බෙ’’ති ඉමිනා සමානත්ථොති ආහ – ‘‘පුරින්දදස්සාති සබ්බපඨමං ධම්මදානදායකස්සා’’ති. භගවා අසය්හං සහිතුං සමත්ථොති ආහ ‘‘සමත්ථස්සා’’ති. තෙනාහ – ‘‘තථාගතං බුද්ධමසය්හසාහින’’න්ති (ඉතිවු. 38). තෙ පත්තස්සාති තෙ ගුණෙ අනවසෙසතො පත්තස්ස. විත්ථාරෙත්වා සංකිලෙසවොදානධම්මං බ්‍යාකරොතීති බ්‍යාකරණො, බ්‍යාකරණො එව වෙය්‍යාකරණො. තන්තිපදන්ති තන්තිං ආරොපෙත්වා ඨපිතං පදං.

ဣသိသတ္တမဿဟူသည် အလုံးစုံသော ရသေ့တို့ထက် ကြီးမြတ်ထူးကဲသော၊ အကောင်းဆုံးဖြစ်သောသူ၏။ သေဋ္ဌပ္ပတ္တဿဟူသည် အမြတ်ဆုံး အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်သို့ ရောက်တော်မူသောသူ၏။ အက္ခရာဒီနီဟူသည် အက္ခရာ၊ ပုဒ်၊ ဗျည်း၊ အခြင်းအရာ၊ နိရုတ္တိညွှန်ပြချက်၊ ညွှန်ပြခြင်း၊ ထင်ရှားပြခြင်း၊ ဖွင့်ဟခြင်း၊ ဝေဖန်ခြင်း၊ ပေါ်လွင်စေခြင်း ဟူသော ဗျည်းအနက်ရှိသော ပုဒ်တို့တည်း။ ပေါင်းစု၍ ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျတို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားလျော်စွာ ညွှန်ပြတတ် ဟောပြောတတ်သောကြောင့် 'ပဒက' မည်၏။ ပုရိသဒ္ဒါသည် 'ပုဗ္ဗေ' (ရှေး၌) ဟူသော ဤသဒ္ဒါနှင့် အနက်တူသည်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် 'ပုရိန္ဒဒဿဟူသည် အလုံးစုံထက် ရှေးဦးစွာ ဓမ္မဒါနကို ပေးလှူတော်မူသော အရှင်၏' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် မခံမရပ်နိုင်သော ဆင်းရဲကို သည်းခံနိုင်စွမ်းရှိသောကြောင့် 'သမတ္ထဿ' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် 'သီလနှင့် ပြည့်စုံသော၊ သည်းခံနိုင်ခဲသည်ကို သည်းခံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို...' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ တေ ပတ္တဿဟူသည် ထိုဂုဏ်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ ရရှိတော်မူသောသူ၏။ ကိလေသာညစ်နွမ်းကြောင်းတရားနှင့် သန့်ရှင်းကြောင်းတရားတို့ကို အကျယ်ချဲ့၍ ရှင်းလင်းဟောကြားတတ်သောကြောင့် 'ဗျာကရဏ' မည်၏၊ ဗျာကရဏသည်ပင် ဝေယျာကရဏ မည်၏။ တန္တိပဒံဟူသည် ပါဠိတော်စဉ်သို့ တင်၍ ထားအပ်သော ပုဒ်တည်း။

තණ්හාබන්ධනෙන සබ්බෙන වා කිලෙසබන්ධනෙන අබද්ධස්ස. මහාපඤ්ඤායාති මහානුභාවාය පඤ්ඤාය, මහාවිසයාය වා පඤ්ඤාය. සබ්බා හි භගවතො පඤ්ඤා මහානුභාවා, යථාසකං විසයෙ මහාවිසයා ච එකාදිවසෙන අනවසෙසතො මහාවිසයා නාම සබ්බඤ්ඤුතාව. ආනුභාවදස්සනට්ඨෙනාති අච්ඡරියාචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යස්ස අත්තනො ආනුභාවස්ස ලොකස්ස දස්සනට්ඨෙන. යක්ඛස්සාති වා ලොකෙන පූජනීයස්ස[Pg.43]. අයං උපාසකො ඛුජ්ජුත්තරා විය උපාසිකා සෙඛපටිසම්භිදාප්පත්තොති ආහ ‘‘සොතාපත්තිමග්ගෙනෙව පටිසම්භිදා ආගතා’’ති. කිලෙසප්පහානවණ්ණං කථෙන්තොති කිලෙසප්පහානං විසයං නිමිත්තං කත්වා වණ්ණං කථෙන්තො.

တဏှာအနှောင်အဖွဲ့ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော ကိလေသာအနှောင်အဖွဲ့ဖြင့်သော်လည်းကောင်း မချည်နှောင်အပ်သောသူ၏။ မဟာပညာယာဟူသည် ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်ရှိသော ပညာဖြင့်၊ သို့မဟုတ် ကျယ်ပြောသော အာရုံရှိသော ပညာဖြင့်။ မြတ်စွာဘုရား၏ အလုံးစုံသော ပညာတော်သည် ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်ရှိသည်သာတည်း၊ မိမိမိမိ၏ အာရုံ၌ ကျယ်ပြန့်သော အာရုံရှိသည်လည်း ဖြစ်သည်၊ တစ်စုံတစ်ခုသော အရာအားဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ကျယ်ပြောသော အာရုံရှိသော ပညာဟူသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သာ ဖြစ်သည်။ အာနုဘာဝဒဿနဋ္ဌေနဟူသည် အံ့ဖွယ်ဖြစ်သော၊ မကြံစည်နိုင်သော၊ အတိုင်းအရှည်မရှိသော မိမိ၏ အာနုဘော်တော်ကို လောကသားတို့အား ပြသခြင်း အနက်ကြောင့်။ ယက္ခဿဟူသည် သို့မဟုတ် လောကသားတို့ ပူဇော်ထိုက်သောသူ၏။ ဤဥပါသကာသည် ခုဇ္ဇုတ္တရာဥပါသိကာမကဲ့သို့ သေက္ခပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်ရှိသူ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် 'သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့်သာလျှင် ပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်ရှိလာ၏' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ကိလေသာပယ်သတ်ခြင်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောကြားသည်ရှိသော် ကိလေသာပယ်သတ်ခြင်းကို အာရုံ အကြောင်းပြု၍ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုသည် (ဟု ဆိုလိုသည်)။

77. සම්පිණ්ඩිතාති සන්නිචිතා, ගන්ථිතාති අත්ථො. ඉමෙ සත්තාති යං යදෙව පරිබ්භමන්තා සත්තා. අත්තනොව චින්තයන්තීති අවීතතණ්හතාය සකංයෙව පයොජනං චින්තෙන්ති. තථා හි මතෙ ඤාතකෙ අනුසොචන්තාපි තෙහි සාධෙතබ්බස්ස අත්තනො පයොජනස්සෙව වසෙන අනුසොචන්ති. උණ්හං අහොසීති බලවතා චිත්තස්ස සන්තාපෙන සන්තත්තං අබ්භන්තරං හදයට්ඨානං ඛදිරඞ්ගාරසන්තාපිතං විය උණ්හං අහොසි. තෙනාහ ‘‘ලොහිතං විලීයිත්ථා’’ති. පත්තමත්තන්ති එකපත්තපූරමත්තං. අභිසමයසාධිකාය චතුසච්චදෙසනාය සඞ්ඛෙපෙනෙව දෙසිතත්තා ආහ – ‘උග්ඝටිතඤ්ඤුපුග්ගලස්ස වසෙන ධම්මදෙසනා පරිනිට්ඨිතා’’ති.

၇၇. သမ္ပိဏ္ဍိတာဟူသည် စုဆောင်းအပ်သော၊ သီကုံးဖွဲ့စပ်အပ်သော ဟူသည် အနက်တည်း။ ဤသတ္တဝါတို့ဟူသည် ကျင်လည်ကြကုန်သော အကြင်အကြင် သတ္တဝါတို့တည်း။ မိမိ၏ အကျိုးကိုသာ ကြံစည်ကြကုန်၏ဟူသည် တဏှာမကင်းသေးသောကြောင့် မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်အကျိုးစီးပွားကိုသာ ကြံစည်ကြကုန်၏။ မှန်ပေ၏၊ သေဆုံးသွားသော ဆွေမျိုးတို့အတွက် စိုးရိမ်ပူပန်ကြသော်လည်း ထိုဆွေမျိုးတို့နှင့် ဆောင်ရွက်ရမည့် မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားကြောင့်သာလျှင် စိုးရိမ်ပူပန်ကြကုန်၏။ ပူပြင်းခဲ့၏ဟူသည် ပြင်းထန်သော စိတ်၏ပူပန်ခြင်းဖြင့် ပူလောင်အပ်သော အတွင်းနှလုံးသားနေရာသည် ရှားမီးခဲဖြင့် ပူစေအပ်သကဲ့သို့ ပူပြင်းခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် 'သွေးသည် အရည်ပျော်သွား၏' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ပတ္တမတ္တံဟူသည် သပိတ်တစ်လုံး အပြည့်မျှ။ မဂ်ဖိုလ်ကို ပြီးစီးစေတတ်သော သစ္စာလေးပါးတရားတော်ကို အကျဉ်းအားဖြင့်သာ ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် 'ဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် တရားဒေသနာသည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်၏' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။

උපාලිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဥပါလိသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (အနုဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

7. කුක්කුරවතිකසුත්තවණ්ණනා

၇. ကုက္ကုရဝတိကသုတ်အဖွင့်

78. කොලියෙසූති බහුවචනවසෙනායං පාළි ආගතා. එවංනාමකෙ ජනපදෙති අත්ථවචනං කස්මා වුත්තන්ති ආහ ‘‘සො හී’’තිආදි. න නියමිතොති ‘‘අසුකම්හි නාම විහාරෙ’’ති න නියමෙත්වා වුත්තො. සෙනාසනෙයෙවාති ආවාසෙයෙව, න රුක්ඛමූලාදිකෙ. වෙසකිරියා ඝාසග්ගහණාදිනා සමාදාතබ්බට්ඨෙන ගොවතං, තස්මිං නියුත්තො ගොවතිකො. තෙනාහ ‘‘සමාදින්නගොවතො’’ති. යං සන්ධායාහු වෙදවෙදිනො – ‘‘ගච්ඡං භක්ඛෙති, තිට්ඨං මුත්තෙති, උපාහා උදකං ධූපෙති, තිණානි ඡින්දතී’’තිආදි. අයං අචෙලොති අචෙලකපබ්බජ්ජාවසෙන අචෙලො, පුරිමො පන ගොවතිකො කුක්කුරවතිකොති එත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වත්තබ්බො. පලිකුණ්ඨිත්වාති උභො හත්ථෙ උභො පාදෙ ච සමිඤ්ජිත්වා. ‘‘උක්කුටිකො හුත්වා’’තිපි වදන්ති. ගමනං නිප්ඵජ්ජනං ගතීති ආහ – ‘‘කා [Pg.44] ගතීති කා නිප්ඵත්තී’’ති. නිප්ඵත්තිපරියොසානා හි විපාකධම්මප්පවත්ති. කතූපචිතකම්මවසෙන අභිසම්පරෙති එත්ථාති අභිසම්පරායො, පරලොකො. තත්ථස්ස ච නිප්ඵත්තිං පුච්ඡතීති ආහ – ‘‘අභිසම්පරායම්හි කත්ථ නිබ්බත්තී’’ති. කුක්කුරවතසමාදානන්ති කුක්කුරභාවසමාදානං, ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය අහං කුක්කුරො’’ති කුක්කුරභාවාධිට්ඨානං.

၇၈. ကောလိယေသုဟူသော ဤပါဠိသည် ဗဟုဝုစ်အစွမ်းဖြင့် လာသည်။ ဤသို့အမည်ရှိသော ဇနပုဒ်၌ဟု အနက်ကို အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်းဟူမူ 'သော ဟိ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ မသတ်မှတ်အပ်ဟူသည် 'ထိုမည်သော ကျောင်း၌' ဟု သီးခြားမသတ်မှတ်ဘဲ ဟောကြားအပ်သည်။ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌သာလျှင်ဟူသည် ကျောင်းတိုက်၌သာလျှင် ဖြစ်သည်၊ သစ်ပင်ရင်းစသည်တို့၌ မဟုတ်ပေ။ ဝတ်စားဆင်ယင်ခြင်း၊ အစာစားခြင်းစသည်ဖြင့် ဆောက်တည်အပ်သော အနက်ကြောင့် 'ဂေါဝတ' (နွား၏အကျင့်) မည်၏၊ ထိုအကျင့်၌ ယှဉ်စပ်သောသူသည် 'ဂေါဝတိက' (နွားကျင့်ကျင့်သူ) မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'နွား၏အကျင့်ကို ဆောက်တည်အပ်သောသူ' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုအကျင့်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဗေဒင်တတ်ကျွမ်းသူတို့သည် 'သွားရင်း စားတတ်၏၊ ရပ်ရင်း ကျင်ငယ်စွန့်တတ်၏၊ ရေကို နမ်းရှူတတ်၏၊ မြက်တို့ကို ကိုက်ဖြတ်တတ်၏' အစရှိသဖြင့် ဆိုကြကုန်၏။ ဤအစေလကဟူသည် အစေလကရဟန်းပြုခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် အဝတ်မဝတ်သောသူ ဖြစ်သည်၊ ရှေးဦးဖြစ်သော ဂေါဝတိကနှင့် ကုက္ကုရဝတိကတို့၌မူ ဤ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ကွေးဝပ်၍ဟူသည် လက်နှစ်ဖက်နှင့် ခြေနှစ်ဖက်လုံးကို ကွေးညွတ်ထား၍ ဖြစ်သည်။ 'ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်လျက်' ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ လားရာ၊ ပြီးစီးခြင်းသည် ဂတိမည်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် 'ဘယ်ဂတိရှိသနည်းဟူသည် ဘယ်ကဲ့သို့ ပြီးစီးခြင်းရှိသနည်း' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ဝိပါက်တရားတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ပြီးစီးခြင်းအဆုံးရှိသည်သာတည်း။ ပြုအပ်ဆည်းပူးအပ်သော ကံ၏အစွမ်းဖြင့် ဤဘဝမှ လွန်၍ ဖြစ်ရာဖြစ်သောကြောင့် 'အဘိသမ္ပရာယ' မည်၏၊ တမလွန်လောကတည်း။ ထိုတမလွန်၌ သူ၏ဖြစ်ပေါ်ရာကို မေးမြန်းလိုသဖြင့် 'တမလွန်ဘဝ၌ အဘယ်အရပ်၌ ဖြစ်သနည်း' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ခွေး၏အကျင့်ကို ဆောက်တည်ခြင်းဟူသည် ခွေး၏အခြေအနေကို ဆောက်တည်ခြင်းတည်း၊ 'ယနေ့မှစ၍ ငါသည် ခွေးဖြစ်၏' ဟု ခွေး၏အဖြစ်ကို ဆောက်တည်ခြင်း (အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်း) တည်း။

79. පරිපුණ්ණන්ති යත්තකා කුක්කුරවිකාරා, තෙහි පරිපුණ්ණං. තෙනාහ ‘‘අනූන’’න්ති. අබ්බොකිණ්ණන්ති තෙහි අවොමිස්සං. කුක්කුරාචාරන්ති කුක්කුරානං ගමනාකාරොතිආදිආචාරෙන කුක්කුරභාවාධිට්ඨානචිත්තමාහ. තථා තථා ආකප්පෙතබ්බතො ආකප්පො, පවත්තිආකාරො. සො පනෙත්ථ ගමනාදිකොති ආහ ‘‘කුක්කුරානං ගමනාකාරො’’තිආදි. ආචාරෙනාති කුක්කුරසීලාචාරෙන. වතසමාදානෙනාති කුක්කුරවතාධිට්ඨානෙන. කුක්කුරචරියාදියෙව දුක්කරතපචරණං. තෙන ගතිවිපරියෙසාකාරෙන පවත්තා ලද්ධි. අස්ස කුක්කුරවතිකස්ස අඤ්ඤා ගති නත්ථීති ඉතරගතිං පටික්ඛිපති, ඉතරාසං පන සම්භවො එව නත්ථීති. නිපජ්ජමානන්ති වතසීලාදීනං සංගොපනවසෙන සිජ්ඣමානං. යථා සකම්මකධාතුසද්දා අත්ථවිසෙසවසෙන අකම්මකා හොන්ති ‘‘විබුද්ධො පුරිසො විබුද්ධො කමලසණ්ඩො’’ති, එවං අත්ථවිසෙසවසෙන අකම්මකාපි සකම්මකා හොන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘න පරිදෙවාමි න අනුත්ථුනාමී’’තිආදිමාහ. අනුත්ථුනසද්දො ච සකම්මකවසෙන පයුජ්ජති ‘‘පුරාණානි අනුත්ථුන’’න්තිආදීසු. අයඤ්චෙත්ථ පයොගොති ඉමිනා ගාථායඤ්ච අනුත්ථුනනරොදනං අධිප්පෙතන්ති දස්සෙති.

၇၉. ပရိပုဏ္ဏံဟူသည် ခွေး၏မူမမှန်သော အပြုအမူ အခြင်းအရာရှိသမျှတို့ဖြင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် 'မယုတ်မလျော့သော' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ အဗ္ဗောkိဏ္ဏံဟူသည် ထိုအပြုအမူတို့ဖြင့် မရောနှောခြင်းတည်း။ ကုက္ကုရာစာရံဟူသည် ခွေးတို့၏ သွားပုံလာပုံ အခြင်းအရာ အစရှိသော အပြုအမူဖြင့် ခွေး၏အဖြစ်ကို ဆောက်တည်လိုသော စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုထိုသို့ ပြုမူအပ်သောကြောင့် 'အာကပ္ပ' (ဟန်အမူအရာ) မည်၏၊ ဖြစ်ပေါ်ပုံအခြင်းအရာတည်း။ ထိုဟန်အမူအရာသည်လည်း ဤ၌ သွားခြင်းအစရှိသည်တို့ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် 'ခွေးတို့၏ သွားလာပုံအခြင်းအရာ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ အာစာရေနဟူသည် ခွေး၏ သီလအကျင့်အားဖြင့်။ ဝတသမာဒါနေနဟူသည် ခွေး၏အကျင့်ကို ဆောက်တည်ခြင်းဖြင့်။ ခွေး၏အကျင့်အစရှိသည်တို့သည်သာလျှင် ပြုနိုင်ခဲသော အကျင့်တရား (ဒုက္ကရစရိယာ) ဖြစ်သည်။ ထိုမှားယွင်းသော ဂတိအခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူဝါဒတည်း။ ထိုခွေးကျင့်ကျင့်သောသူအား အခြားသော ဂတိမရှိဟု ဆိုသဖြင့် အခြားသော ဂတိကို ငြင်းပယ်၏၊ အခြားသောဂတိများ ဖြစ်နိုင်ခွင့်ပင် မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ နိပဇ္ဇမာနံဟူသည် အကျင့်သီလစသည်တို့ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ပြီးစီးခြင်းတည်း။ အကမ္မကဓာတ်ရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် အနက်ထူး၏အစွမ်းဖြင့် သကမ္မက ဖြစ်ကုန်သကဲ့သို့ (ဥပမာ- 'ယောက်ျားသည် နိုးကြား၏'၊ 'ကြာတောသည် ပွင့်၏')၊ ထို့အတူ အနက်ထူး၏အစွမ်းဖြင့် အကမ္မကဖြစ်သော်လည်း သကမ္မက ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြသလိုသဖြင့် 'ငါသည် မငိုကြွေး၊ မမြည်တမ်း' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ အနုတ္ထုနသဒ္ဒါသည်လည်း 'ရှေးဟောင်းတို့ကို မြည်တမ်းလျက်' အစရှိသည်တို့၌ သကမ္မကအစွမ်းဖြင့် သုံးနှုန်းအပ်သည်။ ဤသည်ကား ဤနေရာ၌ သုံးနှုန်းပုံဖြစ်သည်ဟု ပြသသဖြင့် ဤဂါထာ၌ မြည်တမ်းငိုကြွေးခြင်းကို အလိုရှိအပ်သည်ဟု ပြသတော်မူသည်။

80. වුත්තනයෙනෙවාති ඉමිනා ගොවතන්ති ගොවතසමාදානං. ගොසීලන්ති ගවාචාරං. ගොචිත්තන්ති ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය ගොහි කාතබ්බං කරිස්සාමී’’ති උප්පන්නචිත්තන්ති ඉමමත්ථං අතිදිසති. ග්වාකප්පෙ පන වත්තබ්බං අවසිට්ඨං ‘‘කුක්කුරාකප්පෙ වුත්තසදිසමෙවා’’ති ඉමිනාව අතිදිට්ඨං, විසිට්ඨඤ්ච යථා පන තත්ථාතිආදිනා වුත්තමෙව. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං කුක්කුරවතාදීසු වුත්තනයමෙව.

၈၀. ဝုတ္တနယေနေဝဟူသော ဤစကားဖြင့် 'ဂေါဝတံ' ဟူသည် နွား၏အကျင့်ကို ဆောက်တည်ခြင်းဖြစ်ကြောင်းကို ညွှန်ပြသည်။ ဂေါသီလံဟူသည် နွား၏အပြုအမူတည်း။ ဂေါစိတ္တံဟူသည် 'ယနေ့မှစ၍ နွားတို့ ပြုအပ်သောအမှုကို ပြုတော့အံ့' ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်ဟူသော ဤအနက်ကို ညွှန်ပြသည်။ နွား၏ ဟန်မူအရာ (ဂေါအာကပ္ပ) ၌မူ ပြောဆိုအပ်သော ကျန်ရှိသောအချက်ကို 'ခွေး၏ ဟန်မူအရာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူလှစွာ၏' ဟူသော ဤစကားဖြင့်သာ ညွှန်ပြအပ်ပြီးဖြစ်သည်၊ ထူးခြားသောအချက်ကိုမူ 'ထို၌ ဖြစ်သကဲ့သို့' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသည်သာတည်း။ ဤသုတ်၌ ပြောဆိုဖွယ်ရှိသမျှသည် ခွေး၏အကျင့်စသည်တို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် ဖြစ်သည်။

81. එකච්චකම්මකිරියාවසෙනාති එකච්චස්ස අකුසලකම්මස්ස කුසලකම්මස්ස කරණප්පසඞ්ගෙන. ඉමෙසන්ති ගොවතිකකුක්කුරවතිකානං. කිරියාති ගොවතභාවනාදිවසෙන පවත්තා කිරියා. පාකටා භවිස්සතීති ‘‘ඉමස්මිං කම්මචතුක්කෙ ඉදං නාම කම්මං භජතී’’ති පාකටා භවිස්සති.

၈၁. "Ekaccakammakiriyāvasenā" ဟူသည်မှာ အချို့သော အကုသိုလ်ကံနှင့် ကုသိုလ်ကံကို ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဖြစ်သည်။ "Imesaṃ" ဟူသည်မှာ နွားသီလဆောက်တည်သူ၊ ခွေးသီလဆောက်တည်သူတို့၏ ဖြစ်သည်။ "Kiriyā" ဟူသည်မှာ နွားသီလပွားများခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွားသော ပြုလုပ်မှုတည်း။ "Pākaṭā bhavissati" ဟူသည်မှာ "ဤကံလေးပါးအုပ်စု၌ ဤမည်သော ကံသည် အကျုံးဝင်၏" ဟု ထင်ရှားလိမ့်မည်။

කාළකන්ති [Pg.45] (අ. නි. ටී. 2.4.232) මලීනං, චිත්තස්ස අපභස්සරභාවකරණන්ති අත්ථො. තං පනෙත්ථ කම්මපථසම්පත්තමෙව අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘දසඅකුසලකම්මපථ’’න්ති. කණ්හන්ති කණ්හාභිජාතිහෙතුතො වා කණ්හං. තෙනාහ ‘‘කණ්හවිපාක’’න්ති. අපායූපපත්ති මනුස්සෙසු ච දොභග්ගියං කණ්හවිපාකො, යථා තමභාවො වුත්තො, එකත්තනිද්දෙසෙන පන ‘‘අපායෙ නිබ්බත්තනතො’’ති වුත්තං, නිබ්බත්තාපනතොති අත්ථො. සුක්කන්ති ඔදාතං, චිත්තස්ස පභස්සරභාවකරණන්ති අත්ථො, සුක්කාභිජාතිහෙතුතො වා සුක්කං. තෙනාහ ‘‘සුක්කවිපාක’’න්ති. සග්ගූපපත්ති මනුස්සලොකෙ සොභග්ගියඤ්ච සුක්කවිපාකො, යථා ච ජොතිභාවො වුත්තො, එකත්තනිද්දෙසෙන පන ‘‘සග්ගෙ නිබ්බත්තනතො’’ති වුත්තං, නිබ්බත්තාපනතොති අත්ථො, වොමිස්සකකම්මන්ති කාලෙන කණ්හං, කාලෙන සුක්කන්ති එවං මිස්සකවසෙන කතකම්මං. ‘‘සුඛදුක්ඛවිපාක’’න්ති වත්වා සුඛදුක්ඛානං පවත්තිආකාරං දස්සෙතුං ‘‘මිස්සකකම්මඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. කම්මස්ස කණ්හසුක්කසමඤ්ඤා කණ්හසුක්කාභිජාතිහෙතුතායාති, අපච්චයගාමිතාය තදුභයවිනිමුත්තස්ස කම්මක්ඛයකරකම්මස්ස ඉධ සුක්කපරියායොපි න ඉච්ඡිතොති ආහ – ‘‘උභය…පෙ… අසුක්කන්ති වුත්ත’’න්ති. තත්ථ උභයවිපාකස්සාති යථාධිගතස්ස විපාකස්ස. සම්පත්තිභවපරියාපන්නො හි විපාකො ඉධ ‘‘සුක්කවිපාකො’’ති අධිප්පෙතො, න අච්චන්තපරිසුද්ධො.

"Kāḷaka" (အံ၊ဋီ၊၂၊၄၊၂၃၂) ဟူသည် ညစ်နွမ်းသော၊ စိတ်၏ တောက်ပသော အဖြစ်ကို ကွယ်ပျောက်စေတတ်သော ကံဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤသုတ်၌ ထိုကံကို ကမ္မပထ အဖြစ်သို့ ရောက်သည်ကိုသာ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် "ဒသမအကုသိုလ်ကမ္မပထ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Kaṇha" ဟူသည် ကဏှာဘိဇာတိ (ညစ်ညူးသော မျိုးရိုး) ကြောင့်သော်လည်းကောင်း မည်းညစ်သော ကံတည်း။ ထို့ကြောင့် "မည်းညစ်သောအကျိုးရှိသောကံ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အပါယ်ဘုံ၌ ဖြစ်ရခြင်းနှင့် လူတို့၌ အသရေမရှိခြင်းသည် မည်းညစ်သောကံ၏ အကျိုး (ကဏှဝိပါက) မည်၏။ အမိုက်တိုက် (မှောင်မိုက်ခြင်း) ဖြစ်ကြောင်း မိန့်ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဧကဝုစ်ညွှန်းချက်ဖြင့်မူ "အပါယ်၌ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Sukka" ဟူသည် ဖြူစင်သော၊ စိတ်၏ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပသော အဖြစ်ကို ပြုတတ်သော ကံဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့မဟုတ် သုက္ကာဘိဇာတိ (ဖြူစင်သော မျိုးရိုး) ကြောင့် ဖြူစင်သောကံတည်း။ ထို့ကြောင့် "ဖြူစင်သောအကျိုးရှိသောကံ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရခြင်းနှင့် လူ့ပြည်၌ အသရေရှိ တင့်တယ်ခြင်းသည် ဖြူစင်သောကံ၏ အကျိုးတည်း။ အလင်းဓာတ် (တောက်ပခြင်း) ဖြစ်ကြောင်း မိန့်ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဧကဝုစ်ညွှန်းချက်ဖြင့်မူ "နတ်ပြည်၌ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Vomissakakamma" ဟူသည် တစ်ခါတစ်ရံ မည်းညစ်၍ တစ်ခါတစ်ရံ ဖြူစင်သောအားဖြင့် ဤသို့ ရောပြွမ်းလျက် ပြုလုပ်အပ်သော ကံတည်း။ "ချမ်းသာဆင်းရဲသော အကျိုးရှိသောကံ" ဟု မိန့်ဆိုပြီးနောက် ချမ်းသာဆင်းရဲတို့ ဖြစ်ပွားပုံ အခြင်းအရာကို ပြသခြင်းငှာ "ရောပြွမ်းသော ကံသည်ကား..." စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ကံ၏ မည်းညစ်ခြင်း၊ ဖြူစင်ခြင်းဟူသော အမည်သည် ကဏှာဘိဇာတိ၊ သုက္ကာဘိဇာတိတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ (သံသရာ) မပြန့်ပွားရာသို့ ရောက်စေတတ်သဖြင့် ထိုနှစ်ပါးစလုံးမှ လွတ်မြောက်သော၊ ကံကုန်ကြောင်းကံ၏ ဤ၌ ဖြူစင်သောကံဟူသော ဝေါဟာရကိုပင် မလိုလားအပ်သောကြောင့် "အမည်းလည်းမဟုတ်... မဖြူလည်းမဟုတ်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "နှစ်ပါးစလုံးသော အကျိုးရှိသော" ဟူသည်မှာ မိမိရရှိအပ်သော အကျိုး၏။ ဤ၌ ပြည့်စုံသော ဘဝတွင် အကျုံးဝင်သော ဝိပါက်ကိုသာ "သုက္ကဝိပါက" ဟု အလိုရှိအပ်၏၊ အလွန်အမင်း စင်ကြယ်သော အကျိုးကို မဆိုလို။

සදුක්ඛන්ති අත්තනා උප්පාදෙතබ්බෙන දුක්ඛෙන සදුක්ඛං, දුක්ඛසංවත්තනිකන්ති අත්ථො. ‘‘ඉමස්මිං සුත්තෙ චෙතනා ධුරං, උපාලිසුත්තෙ (ම. නි. 2.56) කම්ම’’න්ති හෙට්ඨා වුත්තම්පි අත්ථං ඉධ සාධයති විජානනත්ථං. අභිසඞ්ඛරිත්වාති ආයූහිත්වා. තං පන පච්චයසමවායසිද්ධිතො සංකඩ්ඪනං පිණ්ඩනං විය හොතීති ආහ – ‘‘සඞ්කඩ්ඪිත්වා, පිණ්ඩං කත්වාති අත්ථො’’ති, සදුක්ඛං ලොකන්ති අපායලොකමාහ. විපාකඵස්සාති ඵස්සසීසෙන තත්ථ විපාකපවත්තමාහ. භූතකම්මතොති නිබ්බත්තකම්මතො අත්තනා කතූපචිතකම්මතො. යථාභූතන්ති යාදිසං. කම්මසභාගවසෙනාති කම්මසරික්ඛකවසෙන. උපපත්ති හොතීති අපදාදිභෙදා උපපත්ති. කම්මෙන විය වුත්තාති යං කරොති, තෙන උපපජ්ජතීති එකකම්මෙනෙව ජායමානා විය වුත්තා අපදාදිභෙදා. උපපත්ති ච නාම විපාකෙන හොති විපාකෙ සම්භවන්තෙ එකංසෙන තෙ උපපත්තිවිසෙසා සම්භවන්ති. යදි එවං කස්මා ‘‘තෙන උපපජ්ජතී’’ති උපපත්තිකම්මහෙතුකා වුත්තාති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. යෙන කම්මවිපාකෙන නිබ්බත්තොති [Pg.46] යෙන කම්මවිපාකෙන විපච්චමානෙන අයං සත්තො නිබ්බත්තොති වුච්චති. තංකම්මවිපාකඵස්සාති තස්ස තස්ස කම්මස්ස විපාකභූතා ඵස්සා. කම්මෙන දාතබ්බං දායං තබ්බිපාකං ආදියන්තීති කම්මදායාදා, ඵස්සා. කම්මස්ස දායජ්ජතා කම්මඵලස්ස දායජ්ජං, තස්මා වුත්තං ‘‘කම්මදායජ්ජා’’ති. තෙනාහ ‘‘කම්මමෙව නෙසං දායජ්ජං සන්තක’’න්ති.

"Sadukkha" ဟူသည် မိမိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ဆင်းရဲဒုက္ခနှင့်တကွ ဖြစ်သော၊ ဆင်းရဲခြင်းသို့ လမ်းညွှန်တတ်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဤသုတ်၌ စေတနာသည် အဓิကဦးစီးဖြစ်၏၊ ဥပါလိသုတ်၌ ကံသည် အဓိကဖြစ်၏" ဟု အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်ကို သိရှိနားလည်စေရန် ဤ၌ ပြီးမြောက်စေသည်။ "Abhisaṅkharitvā" ဟူသည် စုဆောင်းအားထုတ်၍ ဖြစ်သည်။ ထိုပြုပြင်အားထုတ်ခြင်းသည် အကြောင်းတရားတို့ စုပေါင်းပြီးမြောက်မှုကြောင့် ငင်ယူခြင်း၊ စုစည်းခြင်းကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် "ငင်ယူ၍၊ အစုအပုံပြု၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ဆင်းရဲသော လောက" ဟူသည် အပါယ်လောကကို ဆိုသည်။ "Vipākaphassa" ဟူသည် ဖဿကို အဓိကထား၍ ထိုအပါယ်ဘုံ၌ ဝိပါက်ဖြစ်ပေါ်ပုံကို မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဖြစ်ပြီးသောကံကြောင့်" ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ပြီးသောကံကြောင့်၊ မိမိကိုယ်တိုင် ပြုစုပျိုးထောင်အပ်သော ကံကြောင့် ဖြစ်သည်။ "Yathābhūta" ဟူသည် အကြင်သို့သော သဘောရှိသည်။ "Kammasabhāgavasena" ဟူသည် ကံနှင့် တူမျှသော အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ဥပပတ္တိ (ဖြစ်ပေါ်ခြင်း) ဖြစ်၏" ဟူသည် ခြေမရှိသော သတ္တဝါ စသည်တို့၏ ကွဲပြားသော ကပ်ရောက်မှု ဖြစ်သည်။ "ကံကြောင့်ကဲ့သို့ မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟူသည် အကြင်ကံကို ပြု၏၊ ထိုကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်၏ဟု တစ်ခုတည်းသော ကံကြောင့်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့ မိန့်ဆိုအပ်သော ခြေမဲ့စသော ကွဲပြားမှုများတည်း။ ဥပပတ္တိ (ကပ်ရောက်ခြင်း) မည်သည် ဝိပါက်ကြောင့် ဖြစ်၏၊ ဝိပါက်ဖြစ်ထွန်းလတ်သော် ထိုထူးခြားသော ကပ်ရောက်မှုများသည် ဧကန်မုချ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက အဘယ်ကြောင့် "ထိုကံဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏" ဟု ကပ်ရောက်ခြင်းကို ကံလျှင် အကြောင်းရှိသည်ဟု မိန့်တော်မူသနည်းဟူမူ "အကြင်ကြောင့်မူကား..." စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "အကြင်ကံ၏ အကျိုးကြောင့် ဖြစ်၏" ဟူသည် အကြင်ကံ၏အကျိုး အကျိုးပေးသဖြင့် ဤသတ္တဝါသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ဆိုအပ်၏။ "ထိုကံ၏ ဝိပါကဖဿ" ဟူသည် ထိုထိုကံ၏ အကျိုးဖြစ်သော ဖဿများ ဖြစ်သည်။ ကံက ပေးအပ်ထိုက်သော အမွေဖြစ်သော ထိုကံ၏အကျိုးကို ခံယူတတ်သောကြောင့် ဖဿတို့ကို "ကမ္မဒါယာဒ (ကံ၏ အမွေခံများ)" ဟု ဆိုသည်။ ကံ၏ အမွေခံဖြစ်ခြင်းသည် ကံ၏အကျိုးကို အမွေခံရခြင်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ကမ္မဒါယာဒါ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် "ကံသည်သာလျှင် ထိုသူတို့၏ အမွေဥစ္စာ ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

තිස්සො ච හෙට්ඨිමජ්ඣානචෙතනාති ඉදං අබ්‍යාබජ්ඣවෙදනං වෙදියනඑකන්තසුඛුප්පත්තියා හෙතුභාවසාධනං. යදි එවං යථාවුත්තා ඣානචෙතනා තාව හොතු එකන්තසුඛුප්පත්තිහෙතුභාවතො. කාමාවචරා කින්තීති කාමාවචරා පන කුසලචෙතනා තංසභාවාභාවතො කින්ති කෙන පකාරෙන අබ්‍යාබජ්ඣමනොසඞ්ඛාරො නාම ජාතොති චොදෙති, ඉතරො පන න සබ්බා කාමාවචරකුසලචෙතනා තථා ගහිතා, අථ ඛො එකච්චා ඣානචෙතනානුකූලාති දස්සෙන්තො ‘‘කසිණසජ්ජනකාලෙ කසිණාසෙවනකාලෙ ලබ්භන්තී’’ති ආහ. තත්ථ කසිණාසෙවනචෙතනා ගහෙතබ්බා, සා උපචාරජ්ඣානස්ස සාධිකා. තෙන කාමාවචරචෙතනා පඨමජ්ඣානචෙතනාය ඝටිතාති කසිණසජ්ජනචෙතනාපි කදාචි තාදිසා හොතීති ගහිතා. පරිකම්මාදිවසෙන හි පවත්තා භාවනාමයා කාමාවචරකුසලචෙතනා පඨමජ්ඣානස්ස ආසන්නතාය වුත්තා. චතුත්ථජ්ඣානචෙතනා තතියජ්ඣානචෙතනාය ඝටිතාති ඉදං එකත්තකායඑකත්තසඤ්ඤීසත්තාවාසවතාය තංසරික්ඛකා උපෙක්ඛාපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු සුඛසරික්ඛතා, එවං සන්තසභාවතා ඤාණසහිතතා ච. කෙචි පන චතුත්ථජ්ඣානචෙතනානුගුණාති නිදස්සෙන්තා කසිණසජ්ජනකාලෙ කසිණජ්ඣානකාලෙ කසිණාසෙවනකාලෙ ලබ්භතීති තතියජ්ඣානචෙතනාය ආසන්නඝටිතතා වුත්තාති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං, වුත්තනයෙනෙව තාසං ඝටිතතා වෙදිතබ්බා. උභයමිස්සකවසෙනාති උභයෙසං කුසලාකුසලසඞ්ඛාරානං සුඛදුක්ඛානඤ්ච මිස්සකභාවවසෙන. වෙමානිකපෙතානන්ති ඉදං බාහුල්ලතො වුත්තං, ඉතරෙසම්පි විනිපාතිකානං කාලෙන දුක්ඛං හොතියෙව.

"အောက်ထက် သုံးပါးသော ဈာန်စေတနာတို့သည်လည်း" ဟူသော ဤစကားရပ်သည် ဆင်းရဲကင်းသော ဝေဒနာကို ခံစားရကြောင်း ဖြစ်သော စင်စစ်ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းဖြစ်ပုံကို ပြီးမြောက်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ဆိုအပ်ပြီးသော ဈာန်စေတနာသည် စင်စစ်ချမ်းသာဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ထားလိုက်ပါဦးတော့။ "ကမ္မဝစရစိတ်ကား အဘယ်သို့နည်း" ဟူမူ ကာမာဝစရ ကုသိုလ်စေတနာသည်ကား ထိုသဘော (စင်စစ်ချမ်းသာစေတတ်သောသဘော) မရှိသဖြင့် အဘယ်ကြောင့် အဘယ်အခြင်းအရာဖြင့် "မညှဉ်းဆဲတတ်သော မနောသင်္ခါရ" မည်သနည်းဟု မေးခွန်းထုတ်၏။ ဆရာတစ်ပါးမူကား ခပ်သိမ်းသော ကာမာဝစရကုသိုလ်စေတနာကို ဤသို့ယူအပ်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား အချို့သော စေတနာတို့သည် ဈာန်စေတနာအား လျော်ကန်ကုန်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "ကသိုဏ်းပြင်ဆင်စဉ် အခါ၌လည်းကောင်း၊ ကသိုဏ်းကို မှီဝဲပွားများစဉ် အခါ၌လည်းကောင်း ရအပ်ကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထို၌ ကသိုဏ်းပွားများသော စေတနာကို ယူအပ်၏၊ ထိုစေတနာသည် ဥပစာရဈာန်ကို ပြီးမြောက်စေတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကာမာဝစရစေတနာသည် ပထမဈာန်စေတနာနှင့် ဆက်စပ်နေသဖြင့် ကသိုဏ်းပြင်ဆင်သော စေတနာသည်လည်း တစ်ခါတစ်ရံ ထိုသို့သော သဘောရှိ၏ဟု ယူဆအပ်သည်။ ပရိကမ္မစသည်ဖြင့် ဖြစ်ပွားသော ဘာဝနာမယ ကာမာဝစရကုသိုလ်စေတနာသည် ပထမဈာန်နှင့် နီးကပ်သောကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "စတုတ္ထဈာန်စေတနာသည် တတိယဈာန်စေတနာနှင့် ဆက်စပ်နေ၏" ဟူသည်မှာ တစ်ခုတည်းသော ရုပ်ကိုယ်၊ တစ်ခုတည်းသော သညာရှိသော သတ္တဝါတို့၏ နေရာဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုနှင့်တူသော ဥပေက္ခာသည်လည်း ဤသို့သော နေရာများ၌ ချမ်းသာနှင့်တူသော သဘောရှိခြင်း၊ ဤသို့ ငြိမ်းချမ်းသော သဘောရှိခြင်းနှင့် ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ အချို့ဆရာတို့မူကား စတုတ္ထဈာန်စေတနာအား လျော်ကန်၏ဟု သာဓကပြ၍ ကသိုဏ်းပြင်ဆင်စဉ်၊ ကသိုဏ်းဈာန်ဝင်စားစဉ်၊ ကသိုဏ်းပွားများစဉ်အခါ၌ ရအပ်၏ဟု တတိယဈာန်စေတနာနှင့် နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေပုံကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် သူတို့၏ စိတ်ကူးမျှသာ ဖြစ်၏၊ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် ထိုစေတနာတို့၏ ဆက်စပ်မှုကို သိအပ်၏။ "နှစ်ပါးစလုံး ရောပြွမ်းခြင်းအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ ကုသိုလ် အကုသိုလ် သင်္ခါရ နှစ်ပါးစလုံးတို့၏ လည်းကောင်း၊ ချမ်းသာ ဆင်းရဲ နှစ်ပါးစလုံးတို့၏ လည်းကောင်း ရောပြွမ်းသော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ဝေမာနိကပြိတ္တာတို့၏" ဟူသော ဤစကားသည် အများအားဖြင့် မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်၊ အခြားသော ဝိနိပါတိကသတ္တဝါတို့အားလည်း အခါအားလျော်စွာ ဆင်းရဲဒုက္ခ ဖြစ်သည်သာတည်း။

තස්ස පහානායාති තස්ස යථාවුත්තස්ස කම්මස්ස අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනාය. යා චෙතනාති යා අපචයගාමිනිචෙතනා. කම්මං පත්වාති සුඛකම්මන්ති වුච්චමානෙ මග්ගචෙතනාය අඤ්ඤො පණ්ඩරතරො ධම්මො නාම නත්ථි [Pg.47] අච්චන්තපාරිසුද්ධිභාවතො. අකණ්හා අසුක්කාති ආගතාති එත්ථ සුක්කභාවපටික්ඛෙපකාරණං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. තෙනාහ ‘‘ඉදං පන කම්මචතුක්කං පත්වා’’තිආදි.

"ထိုကံကို ပယ်ခြင်းငှာ" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ထိုကံ၏ နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်ခြင်း သဘောသို့ ရောက်စေခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ "အကြင်စေတနာသည်" ဟူသည်မှာ ဝဋ်ကို လျှော့စေတတ်သော (အပစယဂါမိနီ) စေတနာ ဖြစ်သည်။ "ကံသို့ရောက်၍" ဟူသည် ချမ်းသာသောကံဟု မိန့်ဆိုအပ်လတ်သော် အလွန်စင်ကြယ်သော သဘောရှိခြင်းကြောင့် မဂ်စေတနာထက် သာလွန်ဖြူစင်သော တရားမည်သည် မရှိချေ။ "မမည်းမဖြူသော" ဟု လာသောကြောင့် ဤ၌ ဖြူစင်သောသဘောကို ငြင်းပယ်ခြင်း အကြောင်းရင်းသည် အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "ဤကံလေးပါးအုပ်စုသို့ ရောက်၍..." စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

82. අනිය්‍යානිකපක්ඛෙති අචෙළකපබ්බජ්ජාය කුක්කුරවතෙ ච. යොගෙති ඤායධම්මපටිපත්තියන්ති අත්ථො. යොනෙනාති යො තිත්ථියපරිවාසො තෙන භගවතා පඤ්ඤත්තො. යං තිත්ථියපරිවාසං සමාදියිත්වාති අයමෙත්ථ යොජනා. ඝංසිත්වා සුවණ්ණං විය නිඝංසොප්පලෙ. කොට්ටෙත්වා හත්ථෙන විය කුලාලභාජනං.

၈၂. (သံသရာမှ) မထွက်မြောက်နိုင်သော ဖက် (အဖို့အစု) ၌ ဟူသည်ကား အချည်းစည်း သွားလာသော အစေလကရဟန်းအဖြစ်၌လည်းကောင်း၊ ခွေးကဲ့သို့ ကျင့်သော ကုက္ကုရဝတ်၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ယောဂေ ဟူသည် သင့်လျော်သော တရားကျင့်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း၌ဟု အနက်ရ၏။ 'ယောနေန' ဟူသည်ကား မြတ်စွာဘုရားရှင် ပြဋ္ဌာန်းတော်မူအပ်သော တိတ္ထိတို့၏ ပရိဝါသ (အလုပ်အကျွေးခံယူ၍ နေခြင်း) တည်း။ 'အကြင် တိတ္ထိတို့၏ ပရိဝါသကို ဆောက်တည်၍' ဟု ဤသို့ ဤနေရာ၌ စကားစပ်ရမည်။ 'နိဃံသုပ္ပလေ' ဟူသည် ရွှေကို ပွတ်တိုက်သကဲ့သို့ ပွတ်တိုက်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကောဋ္ဋေတွာ' ဟူသည် လက်ဖြင့် အိုးထိန်းသည်၏ အိုးကို ခေါက်သကဲ့သို့ ခေါက်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။

වූපකට්ඨොති විවිත්තො එකීභූතො. පෙසිතත්තොති නිබ්බානං පති පෙසිතත්තො. කාමං තදනුත්තරං බ්‍රහ්මචරියපරියොසානං…පෙ… විහාසීති ඉමිනාව අරහත්තනිකූටෙන දෙසනා නිට්ඨාපිතා හොති, ආයස්මතො පන සෙනියස්ස පටිපත්තිකිත්තනපරමෙතං උජුකං ආපන්නඅරහත්තභාවදීපනං, යදිදං ‘‘අඤ්ඤතරො ඛො පනා’’තිආදිවචනන්ති ආහ ‘‘අරහත්තනිකූටෙනෙවා’’ති. අරහත්තාධිගමොයෙව තස්ස තෙසං අබ්භන්තරතා. සෙසං සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ဝူပကဋ္ဌော ဟူသည် ကင်းဆိတ်သော၊ တစ်ဦးတည်းဖြစ်သော။ ပေသိတတ္တော ဟူသည် နိဗ္ဗာန်သို့ စေလွှတ်အပ်သော စိတ်ရှိသော။ 'စင်စစ် ထိုအတုမရှိသော မြတ်သော အကျင့်၏ အဆုံးဖြစ်သော... နေတော်မူ၏' ဟူသော ဤအရဟတ္တဖိုလ်ဟူသော အထွတ်တပ်ခြင်းဖြင့်သာ ဒေသနာတော်သည် အပြီးသတ်အပ်၏။ သို့သော်လည်း အရှင်သေနိယ၏ ကျင့်ဝတ်ကို ချီးမွမ်းခြင်းလျှင် အထူးရှိသော၊ တိုက်ရိုက်ရရှိအပ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းကို ပြဆိုတတ်သော 'အညတရော ခေါ ပန' အစရှိသော စကားသည် ရှိသောကြောင့် 'အရဟတ္တဖိုလ်အထွတ်တပ်ခြင်းဖြင့်သာ' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်းသည်သာလျှင် ထိုအရှင်မြတ်၏ ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ အဝင်အပါ ဖြစ်ခြင်းတည်း။ ကြွင်းသော စကားအားလုံးသည် အလွယ်တကူ သိသာအပ်သည်သာတည်း။

කුක්කුරවතිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ကုက္ကုရဝတိကသုတ် အဖွင့်၏ လျှို့ဝှက်သောအနက်ကို ပြဆိုခြင်း (ဋီကာ) သည် ပြီးဆုံးပြီ။

8. අභයරාජකුමාරසුත්තවණ්ණනා

၈. အဘယရာဇကုမာရသုတ် အဖွင့်

83. ජාතියා අසමානො නිහීනාචරියො පරදත්තූපජීවිකාය මාතුයා කුච්ඡියං ජාතො පාදසිකපුත්තො. නින්දාවසෙන වදති එතෙනාති වාදො අගුණොති ආහ – ‘‘වාදං ආරොපෙහීති දොසං ආරොපෙහී’’ති. නිබ්බත්තවසෙන නිරයං අරහති, නිරයසංවත්තනියෙන වා කම්මෙන නිරයෙ නියුත්තො නෙරයිකො. ආපායිකොති එත්ථාපි එසෙව නයො. අවීචිම්හි උප්පජ්ජිත්වා තත්ථ ආයුකප්පසඤ්ඤිතං අන්තරකප්පං තිට්ඨතීති කප්පට්ඨො. නිරයූපපත්තිපරිහරණවසෙන තිකිච්ඡිතුං සක්කුණෙය්‍යොති තෙකිච්ඡො, න තෙකිච්ඡො අතෙකිච්ඡො. ද්වෙ අන්තෙ මොචෙත්වාති ඵරුසං වා අප්පියං වා කප්පෙය්‍යාති ද්වෙ කොට්ඨාසෙ මුඤ්චිත්වා [Pg.48] තෙ අනාමසිත්වා පුච්ඡිතං අත්ථං තතො බහි කරොන්තො උග්ගිලති නාම. තං පන එවං කාතුං න සක්කොතීති ආහ – ‘‘උග්ගිලිතුං බහි නීහරිතුං න සක්ඛිතී’’ති. එවමෙවායං පුච්ඡා න ගහෙතබ්බා, අයමෙත්ථ දොසොති තං අපුච්ඡං කරොන්තො අපනයන්තො ඔගිලති නාම, තථා පන අසක්කොන්තො පතිට්ඨාපෙන්තො න ඔගිලති නාම, භගවා පන තමත්ථං ඔකාසම්පි අකරොන්තො උභයථාපි අසක්ඛීති වෙදිතබ්බො. කථං? භගවා හි ‘‘න ඛ්වෙත්ථ රාජකුමාර එකංසෙනා’’ති වදන්තො නිගණ්ඨස්ස අධිප්පායං විපරිවත්තෙති, උභො අන්තෙ මොචෙත්වා පඤ්හං විස්සජ්ජෙසි, එවං තාව උග්ගිලිතුං අසක්ඛි. ‘‘න තත්‍ර රාජකුමාර එකංසෙනා’’ති වදන්තො එව ච ‘‘නායං පුච්ඡා එවං අවිභාගෙන පුච්ඡිතබ්බා, විභජිත්වා පන පුච්ඡිතබ්බා’’ති පුච්ඡාය දොසං දීපෙන්තො තං හාරෙන්තො ඔගිලිතුම්පි සක්ඛතීති.

၈၃. အမျိုးဇာတ်အားဖြင့် မတူမျှသူ၊ ယုတ်ညံ့သော အလေ့အကျင့်ရှိသူ၊ သူတပါး ပေးကမ်းသည်ကို မှီတင်းအသက်မွေးသော မိခင်၏ ဝမ်း၌ မွေးဖွားလာသူသည် ခြေဖြင့် တိုက်ခတ်တတ်သောသား (ပါဒသိကပုတ္တ - ဖိနပ်ချုပ်သမား၏ သား) မည်၏။ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဤစကားဖြင့် ပြောဆိုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပြောဆိုခြင်း (ဝါဒ) သည် အပြစ်ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဝါဒတင်လော့ ဟူသည် အပြစ်တင်လော့' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ငရဲ၌ ဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ငရဲနှင့် ထိုက်တန်သူ၊ သို့မဟုတ် ငရဲသို့ ရောက်စေတတ်သော ကံဖြင့် ငရဲ၌ မြဲမြံစွာ စွဲကပ်သူသည် ငရဲသား (နေရယိက) မည်၏။ 'အာပါယိကော' ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်၏။ အဝီစိငရဲ၌ ဖြစ်၍ ထိုငရဲ၌ သက်တမ်းကပ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အန္တရကပ်ပတ်လုံး တည်နေသူသည် ကပ်ပတ်လုံးတည်သူ (ကပ္ပဋ္ဌော) မည်၏။ ငရဲ၌ ဖြစ်ရခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ကုသခြင်းငှာ ထိုက်တန်သူသည် ဆေးကု၍ရသူ (တေကိစ္ဆော) မည်၏၊ ဆေးကု၍မရသူသည် ဆေးကု၍မရသူ (အတေကိစ္ဆော) မည်၏။ 'အစွန်းနှစ်ဖက်ကို လွှတ်၍' ဟူသည်ကား ကြမ်းတမ်းသော စကား သို့မဟုတ် မချစ်မနှစ်သက်အပ်သော စကားကို ကြံစည်ရာ၏ ဟူသော အစိတ်အပိုင်းနှစ်ခုကို လွှတ်၍၊ ထိုအစွန်းနှစ်ခုကို မထိပါးဘဲ မေးအပ်သောအနက်ကို ထိုအစွန်းမှ အပြင်သို့ ထုတ်ဆောင်သူသည် 'အန်ထုတ်သည် (ဥဂ္ဂိလတိ)' မည်၏။ ထိုသူသည် ဤသို့ ပြုခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ 'အန်ထုတ်ခြင်းငှာ၊ အပြင်သို့ ထုတ်ဆောင်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်လတ္တံ့' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ဤနည်းတူစွာပင် ဤအမေးကို မယူအပ်၊ ဤအမေး၌ ဤသို့ အပြစ်ရှိ၏ဟု ထိုမေးခွန်းကို မေးခွန်းမဟုတ်အောင် ပြုလုပ်လျက်၊ ဖယ်ရှားလျက် မျိုချသည် (ဩဂိလတိ) မည်၏။ သို့သော်လည်း ထိုသို့ မတတ်နိုင်ဘဲ အမေးကို တည်မြဲစေသူသည် မမျိုချနိုင်သည် မည်၏။ မြတ်စွာဘုရားရှင်မူကား ထိုနိဂဏ္ဌအား အခွင့်အရေးကိုပင် မပေးဘဲ နှစ်မျိုးလုံး၌ပင် စွမ်းဆောင်နိုင်တော်မူ၏ဟု သိအပ်၏။ အသို့နည်း? မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် 'မင်းသား၊ ဤနေရာ၌ စင်စစ်အားဖြင့် (တစ်ဖက်သတ်) မဟုတ်ပေ' ဟု မိန့်တော်မူလျက် နိဂဏ္ဌ၏ အလိုဆန္ဒကို ပြောင်းလဲစေကာ၊ အစွန်းနှစ်ဖက်လုံးကို လွှတ်လျက် ပြဿနာကို ဖြေရှင်းတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ အန်ထုတ်ခြင်းငှာ စွမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့၏။ 'မင်းသား၊ ထိုနေရာ၌ စင်စစ်အားဖြင့် မဟုတ်ပေ' ဟု မိန့်တော်မူစဉ်မှာပင် 'ဤအမေးသည် ဤသို့ မခွဲခြားဘဲ မမေးအပ်၊ ခွဲခြား၍သာ မေးအပ်၏' ဟု အမေး၏ အပြစ်ကို ပြဆိုလျက်၊ ထိုအမေးကို ပျက်ပြားစေလျက် မျိုချခြင်းကိုလည်း စွမ်းဆောင်နိုင်တော်မူ၏။

උට්ඨාතුං න සක්ඛිස්සති චිත්තස්ස අඤ්ඤථා පවත්තියා. අභයො ද්වෙ මග්ගෙ කතපරිචයො ඡෙකො නිපුණො වාදසීලො ච හුත්වා විචරති. තෙනාහ – ‘‘සො වාදජ්ඣාසයතාය තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡන්තො ‘එවං, භන්තෙ’ති ආහා’’ති.

စိတ်၏ အခြားတစ်ပါးသော အခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် (တုန်လှုပ်သွားခြင်းကြောင့်) ပြန်လည်ထူထောင်ခြင်းငှာ (ထမြောက်ခြင်းငှာ) တတ်နိုင်လိမ့်မည် မဟုတ်။ အဘယမင်းသားသည် လမ်းနှစ်သွယ်လုံး၌ လေ့ကျင့်အပ်ပြီးသော အလေ့အကျင့်ရှိသူ၊ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သူ၊ သိမ်မွေ့သူ၊ စကားပြိုင်ဆိုင်လိုသော အလေ့ရှိသူ ဖြစ်၍ လှည့်လည်သွားလာ၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုမင်းသားသည် စကားပြိုင်ဆိုင်လိုသော အလိုရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုနိဂဏ္ဌ၏ စကားကို လက်ခံလျက် "အရှင်ဘုရား၊ ကောင်းပါပြီ" ဟု လျှောက်ထား၏' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။

85. එවරූපන්ති යා පරෙසං අප්පියා අමනාපා දුරුත්තවාචා, එවරූපා වාචා, න පන ඵරුසවාචා. ඵරුසවාචාය හි සෙතුඝාතො තථාගතානං. චෙතනාඵරුසතාය හි ඵරුසවාචා ඉච්ඡිතා, න පරෙසං අප්පියතාමත්තෙන. නට්ඨා නිගණ්ඨා ඔගිලිකාදිසම්මතස්ස පඤ්හස්ස එකවචනෙන විද්ධංසිතත්තා.

၈၅. 'ဤသို့သဘောရှိသော စကား' ဟူသည် သူတပါးတို့ မချစ်မနှစ်သက်အပ်သော၊ စိတ်မချမ်းသာစရာဖြစ်သော၊ မကောင်းသဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော စကားမျိုး ဖြစ်၏၊ သို့သော် ကြမ်းတမ်းသောစကား (ဖရုသဝါစာ) မဟုတ်ပေ။ မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့အား ကြမ်းတမ်းသောစကားကို လုံးဝပယ်ဖျက်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ စေတနာ ကြမ်းတမ်းခြင်းကြောင့်သာ ကြမ်းတမ်းသောစကား ဖြစ်ရ၏၊ သူတပါးတို့ မချစ်မနှစ်သက်ရုံမျှဖြင့် ကြမ်းတမ်းသောစကား မဟုတ်ပေ။ နိဂဏ္ဌတို့သည် မျိုချအပ်သော မေးခွန်းစသည်ဖြင့် သမုတ်အပ်သော ပြဿနာကို စကားတစ်ခွန်းတည်းဖြင့် ပယ်ဖျက်လိုက်ခြင်းကြောင့် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။

86. දාරකස්ස අඞ්කෙ නිසීදනස්ස කාරණං දස්සෙතුං ‘‘ලෙසවාදිනො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ලෙසවාදිනොති ඡලවාදිනො, වාදමග්ගෙ වා අපරිපුණ්ණතාය ලෙසමත්තෙනෙව වාදසීලා. ඔසටසඞ්ගාමොති අනෙකවාරං පරවාදමද්දනවසෙන ඔතිණ්ණවාදසඞ්ගාමො. විජ්ඣිත්වාති නඛෙන විජ්ඣිත්වා. ඉමමෙවාති ය්වායං දාරකො අත්තනො වාදභඞ්ගපරිහරණත්ථං ඉමිනා අඞ්කෙ නිසීදාපිතො, ඉමමෙව අස්ස දාරකං උපමං නිස්සයං කත්වා වාදං භින්දිස්සාමි. ‘‘අස්ස වාදං අප්පටිතතාය උපමාය භඤ්ජිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා.

၈၆. သူငယ်ကို ပေါင်ပေါ်၌ ထားရခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ 'လေသဝါဒိနော' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ 'လေသဝါဒိနော' ဟူသည် လှည့်ပတ်ပြောဆိုတတ်သူများ၊ သို့မဟုတ် စကားစစ်ထိုးရာ၌ အချက်အလက် မပြည့်စုံသဖြင့် အကြောင်းပြချက်အနည်းငယ် (လှည့်ကွက်) မျှဖြင့် စကားပြိုင်ဆိုင်လိုသော အလေ့ရှိသူများ ဖြစ်၏။ 'ဩသဋသဂ္ဂါမော' ဟူသည် သူတပါး၏ ဝါဒကို နှိပ်နင်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အကြိမ်ကြိမ် သက်ဆင်းအပ်ပြီးသော စကားစစ်တလင်း ရှိသူ ဖြစ်၏။ 'ဝိဇ္ဈိတွာ' ဟူသည် လက်သည်းဖြင့် ဆိတ်ဆွတ်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဤသူငယ်ကိုပင်' ဟူသည် မိမိ၏ ဝါဒပျက်ပြားခြင်းမှ ကာကွယ်ရန်အတွက် ဤမင်းသားသည် ပေါင်ပေါ်၌ သိပ်ထားအပ်သော ဤသူငယ်ကိုပင် ဥပမာပြုလျက်၊ ဤသူငယ်ကို ဥပမာအဖြစ် အမှီပြု၍ ဝါဒကို ဖျက်ဆီးအံ့။ 'အနှိုင်းမဲ့သော ဥပမာဖြင့် သူ၏ဝါဒကို ဖျက်ဆီးအံ့' ဟု ကြံစည်တော်မူ၍ ဖြစ်၏။

අපනෙය්‍යං [Pg.49] අස්ස අහන්ති අස්ස දාරකස්ස මුඛතො අහං තං අපනෙය්‍යං. අභූතත්ථොව අභූතං උත්තරපදලොපෙනාති ආහ ‘‘අභූතන්ති අභූතත්ථ’’න්ති. අතච්ඡන්ති තස්සෙව වෙවචනන්ති ආහ ‘‘අතච්ඡන්ති න තච්ඡ’’න්ති. අභූතන්ති වා අසන්තං අවිජ්ජමානං. අතච්ඡන්ති අතථාකාරං. අනත්ථසංහිතන්ති දිට්ඨධම්මිකෙන, සම්පරායිකෙන වා අනත්ථෙන සංහිතං, අනත්ථෙ වා සංහිතං, න අත්ථොති වා අනත්ථො, අත්ථස්ස පටිපක්ඛො සභාවො, තෙන සංහිතන්ති අනත්ථසංහිතං, පිසුණවාචං සම්ඵප්පලාපඤ්චාති අත්ථො. එවමෙත්ථ චතුබ්බිධස්සපි වචීදුච්චරිතස්ස ගහිතතා දට්ඨබ්බා.

'ငါသည် ဖယ်ရှားအပ်၏' ဟူသည် ထိုသူငယ်၏ ခံတွင်းမှ ငါသည် ထိုအရာကို ဖယ်ရှားရာ၏ ဟူလို။ 'အဘူတံ' ဟူသည် နောက်ပုဒ်ကို ချေခြင်းဖြင့် မဟုတ်မမှန်သော အနက် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အဘူတံ ဟူသည် မဟုတ်မမှန်သော အနက်' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ 'အတစ္ဆံ' ဟူသည် ထို 'အဘူတံ' ၏ ဝေဝုစ်စကားပင် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အတစ္ဆံ ဟူသည် မဟုတ်မမှန်သောစကား' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'အဘူတံ' ဟူသည် မရှိသော၊ ထင်ရှားမရှိသော။ 'အတစ္ဆံ' ဟူသည် မဟုတ်မမှန်သော အခြင်းအရာ ရှိသော။ 'အနတ္ထသံဟိတံ' ဟူသည် ပစ္စုပ္ပန် သို့မဟုတ် တမလွန်ဘဝ၌ အကျိုးမဲ့နှင့် စပ်ယှဉ်သော၊ သို့မဟုတ် အကျိုးမဲ့၌ စပ်ယှဉ်သော၊ သို့မဟုတ် အကျိုးစီးပွား၏ ဆန့်ကျင်ဘက်သဘောဖြစ်သော အကျိုးမဲ့နှင့် စပ်ယှဉ်သောကြောင့် 'အနတ္ထသံဟိတ' မည်၏။ ကုန်းတိုက်သောစကားနှင့် ပြိန်ဖျင်းသောစကားကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ လေးပါးသော ဝစီဒုစရိုက်အားလုံးကို ယူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

දුප්පයුත්තොති දුප්පටිපන්නො. න තං තථාගතො භාසති අභූතතාදිදොසදුට්ඨත්තා. තම්පි තථාගතො න භාසති භූතත්ථෙපි අනත්ථසංහිතතාදිදොසදුට්ඨත්තා.

ဒုပ္ပယုတ္တော ဟူသည် မှားယွင်းစွာ ကျင့်အပ်သော။ ထိုစကားသည် မဟုတ်မမှန်ခြင်း စသောအပြစ်တို့ဖြင့် ညစ်နွမ်းအပ်သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုစကားကို မိန့်တော်မမူပေ။ ထိုစကားသည် ဟုတ်မှန်သော်လည်း အကျိုးမဲ့နှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်း စသောအပြစ်တို့ဖြင့် ညစ်နွမ်းအပ်သောကြောင့် ထိုစကားကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားသည် မိန့်တော်မမူပေ။

ඨානං කාරණං එතිස්සා අත්ථීති ඨානියා ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා, න ඨානියාති අට්ඨානියා, නික්කාරණා අයුත්තියුත්තා, සා එව කථාති අට්ඨානියකථා. අත්තපච්චක්ඛකථං කථෙමාති අත්තනා එව පච්චක්ඛං කත්වා පවත්තියමානං ඡලකථං කථෙම.

အကြောင်းရှိသော ဟူသောအနက်ကြောင့် 'ဌာနိယာ' မည်၏။ က-အက္ခရာကို ယ-အက္ခရာ ပြု၍၊ အကြောင်းမရှိသောကြောင့် 'အဌာနိယာ' ဟု ဖြစ်၏။ အကြောင်းမရှိသော၊ အကြောင်းအကျိုးနှင့် မလျော်ကန်သော၊ ထိုစကားသည်ပင်လျှင် 'အဌာနိယကထာ' (အကြောင်းမရှိသောစကား) မည်၏။ 'ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်ပြုအပ်သော စကားကို ပြောဆိုအံ့' ဟူသည်ကား မိမိကိုယ်တိုင်ပင် မျက်မှောက်ပြု၍ ပြောဆိုအပ်သော လှည့်ပတ်သောစကားကို ပြောဆိုအံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။

ගාමිකමහල්ලකො ‘‘ඉමෙ මං වඤ්චෙතුකාමා, අහමෙව දානි ඉමෙ වඤ්චෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘එවං භවිස්සතී’’තිආදිමාහ. ‘‘න මයං දාසා’’තිපි වත්තුං නාසක්ඛිංසු පුබ්බෙ තථාකතිකාය කතත්තා.

ရွာသူကြီးအိုသည် 'ဤသူတို့သည် ငါ့ကို လှည့်ပတ်လိုကြကုန်၏၊ ယခုအခါ ငါသည်သာလျှင် ဤသူတို့ကို လှည့်ပတ်အံ့' ဟု ကြံစည်၍ 'ဤသို့ ဖြစ်လတ္တံ့' အစရှိသည်ကို ပြောဆိုခဲ့၏။ ရှေးဦးစွာ ထိုသို့ ကတိကဝတ် ပြုခဲ့ကြသောကြောင့် 'ငါတို့သည် အစေခံများ မဟုတ်ကြကုန်' ဟုလည်း ပြောဆိုခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကြကုန်။

තතියං තතියමෙවාති ද්වීසුපි පක්ඛෙසු තතියං තතියමෙව වාචං. භාසිතබ්බකාලං අනතික්කමිත්වාති යස්ස යදා යථා භාසිතබ්බං, තස්ස තදා තථෙව ච භාසනතො භාසිතබ්බං කාරණං භාසිතබ්බකාලඤ්ච අනතික්කමිත්වාව භාසති.

'တတိယံ တတိယမေဝ' ဟူသည် နှစ်ဖက်လုံး၌ တတိယမြောက် တတိယမြောက် စကားကိုပင် ဆိုလိုသည်။ 'ပြောဆိုအပ်သော ကာလကို မလွန်ဘဲ' ဟူသည်ကား အကြင်သူအား အကြင်အခါ၌ အကြင်သို့ ပြောဆိုအပ်၏၊ ထိုသူအား ထိုအခါ၌ ထိုသို့သာလျှင် ပြောဆိုတော်မူခြင်းကြောင့် ပြောဆိုအပ်သောအကြောင်းနှင့် ပြောဆိုအပ်သော ကာလကို မကျော်လွန်ဘဲသာလျှင် မိန့်တော်မူ၏။

87. ඨානුප්පත්තිකඤාණෙනාති ඨානෙ එව උප්පජ්ජනකඤාණෙන. තස්මිං තස්මිං කාරණෙ තස්ස තං තං අවත්ථාය උප්පජ්ජනකඤාණෙන, ධම්මානං යථාසභාවතො අවබුජ්ඣනසභාවොති ධම්මසභාවො. ධම්මෙ සභාවධම්මෙ අනවසෙසෙ වා යාථාවතො උපධාරෙතීති ධම්මධාතු, සබ්බඤ්ඤුතා. තෙනාහ ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. සුප්පටිවිද්ධන්ති සබ්බං ඤෙය්‍යධම්මං සුට්ඨු පටිවිජ්ඣනවසෙන, සුට්ඨු පටිවිද්ධන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘හත්ථගතං භගවතො’’ති. නෙය්‍යපුග්ගලවසෙන පරිනිට්ඨිතාති කථාපරිවිභාගෙන අයමෙව [Pg.50] දෙසනා චත්තාරි අරියසච්චානි දස්සෙන්තො අරහත්තං පච්චක්ඛාසීති.

၈၇. "ဌာနုပ္ပတ္တိကဉာဏ်ဖြင့်" ဟူသည်မှာ အကြောင်းအခွင့်သင့်ရာ (သင့်လျော်ရာ) ဌာန၌သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဉာဏ်ဖြင့် (ဟု ဆိုလိုသည်။) ထိုထိုအကြောင်းကြောင့် ထိုထိုအခြေအနေ၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဉာဏ်ဖြင့်၊ တရားတို့၏ သဘောအတိုင်း သိမြင်တတ်သော သဘောသည် "ဓမ္မသဘာဝ" မည်၏။ သဘောတရားတို့ကို သို့မဟုတ် အကြွင်းမဲ့သော သဘောတရားတို့ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ဆင်ခြင်တတ်သောကြောင့် "ဓမ္မဓာတု" မည်၏၊ ယင်းသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဤ (ဓမ္မဓာတု) သည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ အမည်တည်း" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ (ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိအပ်ပြီ)" ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော သိဖွယ်ဉေယျဓမ္မတရားတို့ကို ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းအားဖြင့် ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိအပ်ပြီဟူသော အနက်တည်း။ ထို့ကြောင့် "မြတ်စွာဘုရား၏ လက်တွင်းသို့ ရောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "နေယျပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် ပြီးဆုံးအပ်၏" ဟူသည်မှာ ဤဒေသနာတော်သည်ပင် တရားစကား၏ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် သစ္စာလေးပါးတို့ကို ပြသလျက် အရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုစေတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

අභයරාජකුමාරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

အဘယရာဇကုမာရသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနီ (အနက်အဓိပ္ပာယ်ခက်ခဲသော စကားရပ်တို့ကို ဖွင့်ဆိုချက်) ပြီးဆုံးပါပြီ။

9. බහුවෙදනියසුත්තවණ්ණනා

၉. ဗဟုဝေဒနိယသုတ်အဖွင့်

88. පඤ්චකඞ්ගොති වඩ්ඪකීකිච්චසාධනෙ වාසිආදිපඤ්චකං අඞ්ගං සංධනං එතස්මින්ති පඤ්චකඞ්ගො. ථම්භාදිවත්ථූනං ථපනට්ඨෙන ථපති. පණ්ඩිතඋදායිත්ථෙරො, න කාළුදායී ථෙරො.

၈၈. "ပဉ္စကင်္ဂ" ဟူသည် လက်သမား၏ လုပ်ငန်းကိစ္စပြီးမြောက်စေရန် ပဲကွပ် (ဆောက်) စသော ငါးပါးသော အင်္ဂါတန်ဆာ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းမှု ဤသူ၌ ရှိသောကြောင့် "ပဉ္စကင်္ဂ" မည်၏။ တိုင် စသော ဝတ္ထုပစ္စည်းတို့ကို တည်ဆောက် (စိုက်ထူ) တတ်သော အနက်ကြောင့် "ထပတိ (လက်သမား)" ဟု ခေါ်သည်။ (ဤနေရာ၌ ဥဒါယီဟူသည်) ပညာရှိ ဥဒါယီထေရ် ဖြစ်၏၊ ကာဠုဒါယီထေရ် မဟုတ်ပေ။

89. පරියායති අත්තනො ඵලං වත්තෙතීති පරියායො, කාරණං. වෙදනාසන්නිස්සිතො ච කායිකචෙතසිකභාවො කාරණං. තෙනාහ – ‘‘කායිකචෙතසිකවසෙන ද්වෙ වෙදිතබ්බා’’ති. තත්ථ පසාදකායසන්නිස්සිතා කායිකා, චෙතොසන්නිස්සිතා චෙතසිකා. සුඛාදිවසෙන තිස්සොති එත්ථ සුඛනදුක්ඛනුපෙක්ඛනානි සුඛාදිවෙදනාය කාරණං. තානි හි පවත්තිනිමිත්තානි කත්වා තත්ථ සුඛාදිසද්දප්පවත්ති, ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි යථාරහං කාරණං නිද්ධාරෙත්වා වත්තබ්බං. උපවිචාරවසෙනාති ආරම්මණං උපෙච්ච සවිසෙසපවත්තිවසෙන. යස්මිඤ්හි ආරම්මණෙ සොමනස්සවෙදනා පවත්තති, ආරම්මණතාය තං උපගන්ත්වා ඉතරවෙදනාහි විසිට්ඨතාය සවිසෙසං තත්ථ පවත්ති. තෙනාහ ‘‘සොමනස්සට්ඨානියං රූපං උපවිචරතී’’ති. එස නයො සෙසවෙදනාසු ගෙහස්සිතානීති ගෙහනිස්සිතානි.

၈၉. "မိမိ၏ အကျိုးတရားကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် 'ပရိယာယ' မည်၏၊ (၎င်းသည်) အကြောင်းတည်း။ ဝေဒနာကို မှီ၍ဖြစ်သော ကိုယ်ပိုင်ဆိုင်ရာ၊ စိတ်ပိုင်ဆိုင်ရာ သဘောသည်လည်း အကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ကိုယ်နှင့်စပ်ဆိုင်သော အစွမ်း၊ စိတ်နှင့်စပ်ဆိုင်သော အစွမ်းအားဖြင့် (ဝေဒနာ) နှစ်ပါးကို သိအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ကြည်လင်သော ရူပကာယကို မှီ၍ဖြစ်သော ဝေဒနာသည် ကိုယ်နှင့်စပ်ဆိုင်သော ဝေဒနာ (ကာယိက) မည်၏၊ စိတ်ကို မှီ၍ဖြစ်သော ဝေဒနာသည် စိတ်နှင့်စပ်ဆိုင်သော ဝေဒနာ (စေတသိက) မည်၏။ 'သုခစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါး' ဟူသော ဤစကား၌ သာယာဖွယ်၊ မသာယာဖွယ်၊ အလယ်အလတ်ဖြစ်ဖွယ် သဘောတို့သည် သုခစသော ဝေဒနာတို့၏ အကြောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသဘောတို့ကို ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ နိမိတ်ပြု၍ ထိုဝေဒနာတို့၌ သုခစသော အသုံးအနှုန်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကြ၏။ ဤနည်းလမ်းအားဖြင့် ကြွင်းသော ဝေဒနာတို့၌လည်း သင့်လျော်သလို အကြောင်းတရားကို ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ပြောဆိုအပ်၏။ 'ဥပဝိစာရ (လှည့်လည်ဆင်ခြင်ခြင်း) ၏ အစွမ်းဖြင့်' ဟူသည် အာရုံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ထူးခြားစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ အကြင်အာရုံ၌ သောမနဿဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုအာရုံကို အာရုံပြု၍ ချဉ်းကပ်ပြီးလျှင် အခြားသော ဝေဒနာတို့ထက် ထူးခြားသောအားဖြင့် ထိုအာရုံ၌ အထူးတလည် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'သောမနဿ၏ တည်ရာဖြစ်သော ရူပါရုံသို့ လှည့်လည်ဆင်ခြင်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤနည်းလမ်းသည် ကျန်ဝေဒနာတို့၌လည်း အလားတူပင်တည်း။ 'ဂေဟဿိတ' ဟူသည် အိမ်ရာတည်ထောင် လူတို့၏ ကာမဂုဏ်ကို မှီသော တရားတို့တည်း။"

90. පරියායෙනාති ‘‘ඉදමෙත්ථ දුක්ඛස්මින්ති වදාමී’’ති වුත්තට්ඨානං සන්ධාය වදති. තං දස්සෙන්තොති කාමඤ්චෙත්ථ සුත්තෙ – ‘‘ද්වෙපානන්ද, වෙදනා වුත්තා’’ති ද්වෙ ආදිං කත්වා වෙදනා දස්සිතා, එකාපි පන දස්සිතා එවාති දස්සෙන්තො. උපත්ථම්භෙතුන්ති එකාපි වෙදනා වුත්තා මයා පරියායෙන, එවං සති ද්වෙපි වත්තබ්බාති එවං තස්ස වාදං උපත්ථම්භෙතුං. කථං පන එකා වෙදනා වුත්තාති? යං කිඤ්චි වෙදයිතං සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා, ඉදමෙත්ථ දුක්ඛස්මින්ති වදාමීති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං ඉතිවුත්තකවණ්ණනායං (ඉතිවු. අට්ඨ. 52 ආදයො) පරමත්ථදීපනියං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

၉၀. " 'ပရိယာယ်အားဖြင့်' ဟူသည်မှာ 'ဤဝေဒနာကို ဤသာသနာတော်၌ ဒုက္ခဟူ၍ ငါဆို၏' ဟု ဟောတော်မူသော နေရာကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအချက်ကို ပြလိုသဖြင့်—ဤသုတ်၌ 'အာနန္ဒာ၊ ဝေဒနာတို့ကို နှစ်ပါးဟူ၍ ငါဟောတော်မူအပ်ပြီ' ဟု နှစ်ပါးစသည်ကို အစပြု၍ ဝေဒနာတို့ကို ပြသထားသော်လည်း တစ်ပါးတည်းသော ဝေဒနာကိုလည်း ပြသပြီးသည်သာ ဖြစ်၏ဟု ပြသလိုသဖြင့် (မိန့်ဆိုသည်။) 'ထောက်ခံအားပေးရန်' ဟူသည်မှာ 'ငါသည် တစ်ပါးသော ဝေဒနာကိုလည်း ပရိယာယ်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ပြီ၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် နှစ်ပါးကိုလည်း ဆိုအပ်၏' ဟု ဤသို့ဖြင့် ထိုသူ၏ စကားကို ထောက်ခံအားပေးရန် ဖြစ်သည်။ တစ်ပါးတည်းသော ဝေဒနာကို အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ— 'ခံစားအပ်သော သုခဖြစ်စေ၊ ဒုက္ခဖြစ်စေ၊ အဒုက္ခမသုခဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ခုသော ခံစားမှုရှိအံ့၊ ထိုခံစားမှုအားလုံးကို ဤသာသနာတော်၌ ဒုက္ခဟူ၍ ငါဆို၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ဆက်လက်ပြောဆိုဖွယ်ရှိသည်ကိုမူ ဣတိဝုတ္တကအဖွင့် ပရမတ္ထဒီပနီကျမ်း၌ ပြဆိုထားသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိမှတ်အပ်၏။"

කථං [Pg.51] පනෙත්ථ රූපාවචරචතුත්ථෙ අරූපෙසු සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධෙ සුඛං උද්ධතන්ති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. සන්තට්ඨෙනාති පටිපක්ඛධම්මානං වූපසන්තභාවෙන. පණීතට්ඨෙනාති භාවනාවිසෙසවිසිට්ඨෙන අතප්පකභාවෙනෙව සෙට්ඨභාවෙන ච, පච්චයවිසෙසෙන පධානභාවං නීතන්තිපි පණීතං. වෙදයිතසුඛං නාම වෙදනාභූතං සුඛන්ති කත්වා. අවෙදයිතසුඛං නාම යාවතා නිද්දුක්ඛතා, තාවතා සුඛන්ති වුච්චතීති.අථ වා නිරොධො සුට්ඨු ඛාදති ඛනති කායිකචෙතසිකාබාධන්ති වත්තබ්බතං අරහති සත්තාහම්පි තත්ථ දුක්ඛස්ස නිරුජ්ඣනතො. තෙනාහ ‘‘නිද්දුක්ඛභාවසඞ්ඛාතෙන සුඛට්ඨෙනා’’ති.

"ဤသုတ်၌ ရူပဘုံစတုတ္ထဈာန်၊ အရူပဘုံနှင့် သညာဝေဒယိတနိရောဓတို့၌ သုခ (ချမ်းသာ) ကို အဘယ်သို့ ဖော်ထုတ်အပ်သနည်းဟူမူ— 'ဧတ္ထ စ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ငြိမ်းအေးသော အနက်ကြောင့်' ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ ငြိမ်းအေးသွားသော အခြေအနေကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'မွန်မြတ်သော အနက်ကြောင့်' ဟူသည် ထူးခြားသော ဘာဝနာဖြင့် လွန်ကဲမွန်မြတ်ခြင်း၊ ပူပန်မှုမရှိခြင်းနှင့် အလွန်မြတ်သော သဘောရှိခြင်းကြောင့်၎င်း၊ ထူးခြားသောအကြောင်းထောက်ပံ့ကြောင့် အဓိကအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိစေအပ်သော တရားသည်လည်း 'ပဏီတ' မည်၏။ 'ဝေဒယိတသုခ (ခံစားအပ်သော ချမ်းသာ)' မည်သည် ဝေဒနာအဖြစ် ဖြစ်သော ချမ်းသာကို ဆိုလိုသည်။ 'အဝေဒယိတသုခ (မခံစားအပ်သော ချမ်းသာ)' မည်သည် ဆင်းရဲကင်းသမျှ ကာလပတ်လုံး ချမ်းသာဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ်မူလည်း နိရောဓသမာပတ်သည် ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် စိတ်နှလုံး၏ အနာရောဂါကို ကောင်းစွာ ဖျက်ဆီး (တူးဖြို) တတ်သောကြောင့် ဤသို့ ဆိုထိုက်ပေ၏၊ အကြောင်းမူကား ထိုနိရောဓသမာပတ်၌ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ဆင်းရဲဒုက္ခ ချုပ်ငြိမ်းနေသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဆင်းရဲကင်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ချမ်းသာသော အနက်ဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။"

91. යස්මිං යස්මිං භවෙ, චිත්තුප්පාදෙ, අවත්ථාය වා නිද්දුක්ඛභාවො, දුක්ඛස්ස පටිපක්ඛතා අනුපලබ්භනෙන දුක්ඛවිවිත්තං, තං සුඛස්මිංයෙව පඤ්ඤපෙති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၉၁. အကြင်အကြင်သော ဘဝ၌လည်းကောင်း၊ စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု၌လည်းကောင်း၊ အခြေအနေ၌လည်းကောင်း ဆင်းရဲကင်းသော သဘောသည် ရှိ၏၊ ဆင်းရဲ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဆင်းရဲခြင်းကို မရနိုင်သဖြင့် ဆင်းရဲမှ ကင်းဆိတ်သော ထိုအခြေအနေကို ချမ်းသာဟူ၍သာ ပညတ်တော်မူ၏။ ကျန်သောအချက်တို့သည် လွယ်ကူစွာ သိနိုင်သည်သာ ဖြစ်သည်။

බහුවෙදනීයසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဗဟုဝေဒနိယသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနီ ပြီးဆုံးပါပြီ။

10. අපණ්ණකසුත්තවණ්ණනා

၁၀. အပဏ္ဏကသုတ်အဖွင့်

93. නානාවිධාති නානාවිධදිට්ඨිකා සමණබ්‍රාහ්මණාති පබ්බජ්ජාමත්තෙන සමණා, ජාතිමත්තෙන බ්‍රාහ්මණා ච. දස්සනන්ති දිට්ඨි. ගහිතන්ති අභිනිවිස්ස ගහිතං. ඉති තෙ අත්තනො දස්සනං ගහෙතුකාමා පුච්ඡන්ති. විනා දස්සනෙන ලොකො න නිය්‍යාතීති විමොක්ඛභාවනාය එකෙන දස්සනෙන විනා ලොකො සංසාරදුක්ඛතො න නිගච්ඡති. එකදිට්ඨියම්පි පතිට්ඨාතුං නාසක්ඛිංසු සද්ධාකාරාභාවතො. තථා හි තෙ ඉමාය දෙසනාය සරණෙසු පතිට්ඨහිංසු. යස්මා අවිපරීතෙ සද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං උප්පන්නසද්ධා ‘‘ආකාරවතී’’ති අධිප්පෙතා, තස්මා යො ලොකෙ අවිපරීතධම්මදෙසනා, අයමෙවෙසාති පවත්තා මග්ගසාධනගතාය සද්ධාය කාරණභාවතො තන්නිස්සයා සද්ධා, සා ආකාරවතීති වුත්තා. අවත්ථුස්මිඤ්හි සද්ධා අයුත්තකාරණතාය න ආකාරවතී. ආකාරවතීති එත්ථ වතී-සද්දො න කෙවලං අත්ථිතාමත්තදීපකො, අථ ඛො අතිසයත්ථදීපකො පාසංසත්ථදීපකො වා දට්ඨබ්බො. තෙන ආකාරවතීති සද්ධෙය්‍යවත්ථුවසෙන අතිසයකාරණවතීති වා පාසංසකාරණවතීති වා [Pg.52] අයමෙත්ථ අත්ථො. අපණ්ණකොති එත්ථ යථා කඤ්චි අත්ථං සාධෙතුං ආරද්ධස්ස පයොගො විරද්ධො, තත්ථ අකාරකො විය හොති පුනපි ආරභිතබ්බතාය. අවිරද්ධො පන අත්ථස්ස සාධනතො අපණ්ණකො, එවං අයම්පි ධම්මො අභිභවිත්වා පවත්තනතො එකංසතො ‘‘අපණ්ණකො’’ති වුත්තො. තෙනාහ ‘‘අවිරද්ධො අද්වෙජ්ඣගාමී එකංසගාහිකො’’ති.

၉၃. " 'နာနာဝိဓာ' ဟူသည် အမျိုးမျိုးသော အယူဝါဒရှိကြကုန်သော (ဟု ဆိုလိုသည်။) 'သမဏဗြာဟ္မဏာ' ဟူသည် ရဟန်းအသွင်ဆောင်ရုံမျှဖြင့် ရဟန်းဖြစ်ကြသူများနှင့် ဇာတ် (အနွယ်) မျှဖြင့် ပုဏ္ဏားဖြစ်ကြသူများ ဖြစ်သည်။ 'ဒဿန' ဟူသည် အယူဝါဒတည်း။ 'ဂဟိတံ' ဟူသည် စွဲလမ်းစွာ ယူအပ်သောအယူ။ ဤသို့လျှင် ထိုသူတို့သည် မိမိတို့၏ အယူဝါဒကို လက်ခံစေလိုသဖြင့် မေးမြန်းကြကုန်၏။ 'အယူအမြင်မရှိဘဲ သတ္တလောကသည် မထွက်မြောက်နိုင်' ဟူသည် လွတ်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော ဘာဝနာဟူသော တစ်ခုတည်းသော သမ္မာဒိဋ္ဌိအမြင် မရှိဘဲ သတ္တလောကသည် သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ မထွက်မြောက်နိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်ခုတည်းသော အယူ၌လည်း မတည်နိုင်ကြကုန်၊ အကြောင်းမူကား သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း၏ အကြောင်း (သဒ္ဓါတရား၏ အခွင့်အလမ်း) မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်လည်း ထိုသူတို့သည် ဤဒေသနာတော်ဖြင့် ရတနာသုံးပါး၌ ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ကြကုန်၏။ အကြောင်းမူကား မဖောက်မပြန်သော ယုံကြည်ထိုက်သော အာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်သော သဒ္ဓါတရားကို 'အာကာရဝတီ (အကြောင်းအရင်းရှိသော သဒ္ဓါ)' ဟု ရည်ရွယ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် လောက၌ မဖောက်မပြန်သော တရားဒေသနာတော်သည် ဤသည်ပင် ဖြစ်၏ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော မဂ်ဉာဏ်ကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော သဒ္ဓါတရား၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ထိုမဂ်ဉာဏ်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော သဒ္ဓါတရားကို 'အာကာရဝတီ' ဟု ဆိုအပ်၏။ မဟုတ်မမှန်သောအာရုံ၌ ယုံကြည်မှု သဒ္ဓါသည် သင့်လျော်သောအကြောင်းမရှိသဖြင့် 'အာကာရဝတီ' မဟုတ်ပေ။ 'အာကာရဝတီ' ဟူသော ဤစကား၌ 'ဝတီ' သဒ္ဒါသည် ရှိရုံမျှကိုသာ ပြရုံမျှမက၊ အမှန်စင်စစ်မူကား ထူးကဲသော အနက်ကို ပြတတ်သော သို့မဟုတ် ချီးမွမ်းထိုက်သော အနက်ကို ပြတတ်သော သဒ္ဒါဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အာကာရဝတီ' ဟူသည် ယုံကြည်ထိုက်သော အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် ထူးကဲသော အကြောင်းအရင်းရှိသော သဒ္ဓါ သို့မဟုတ် ချီးမွမ်းအပ်သော အကြောင်းအရင်းရှိသော သဒ္ဓါဟူ၍ ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အပဏ္ဏက' ဟူသော ဤစကား၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးစီးပွားကို ပြီးမြောက်စေရန် အားထုတ်သောသူ၏ လုံ့လဝီရိယသည် အကယ်၍ လွဲချော်ခဲ့သော် တစ်ဖန် ပြန်လည်အားထုတ်ရမည် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုအကျိုးအတွက် မပြုလုပ်သူကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ လွဲချော်မှုမရှိသော လုံ့လဝီရိယမူကား အကျိုးစီးပွားကို ပြီးမြောက်စေတတ်သောကြောင့် 'အပဏ္ဏက' မည်၏၊ ထို့အတူ ဤတရားတော်သည်လည်း လွှမ်းမိုး၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဧကန်မလွဲ 'အပဏ္ဏက (မချွတ်ယွင်းသောတရား)' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'မလွဲချော်သောတရား၊ နှစ်ခွမသွားသောတရား၊ ဧကန်တည်းဟူသော အယူရှိသောတရား' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။"

94. තබ්බිපච්චනීකභූතාති තස්සා මිච්ඡාදිට්ඨියා පච්චනීකභූතා.

၉၄. "တဗ္ဗိပစ္စနီကဘူတာ" ဟူသည် ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောတရားတို့ ဖြစ်ကုန်သည်။

95. නෙසන්ති කුසලානං ධම්මානං. අකුසලතො නික්ඛන්තභාවෙති අසංකිලිට්ඨභාවෙ. ආනිසංසොති සුද්ධවිපාකතා. විසුද්ධිපක්ඛොති විසුද්ධිභාවො පරියොදාතතා. අභූතධම්මස්ස දිට්ඨිභාවස්ස සඤ්ඤාපනා ආචික්ඛනා අභූතධම්මසඤ්ඤාපනා. සාවජ්ජෙසු පරමවජ්ජෙ මිච්ඡාදස්සනෙ පග්ගහණන්ති කුතො සුසීල්‍යස්ස පග්ගහොති ආහ – ‘‘මිච්ඡාදස්සනං ගණ්හන්තස්සෙව සුසීල්‍යං පහීනං හොතී’’ති. මිච්ඡාදිට්ඨිආදයොති එත්ථ මිච්ඡාසඞ්කප්පො පරලොකාභාවචින්තා, මිච්ඡාවාචා පරලොකාභාවවාදභූතො මුසාවාදො, අරියානං පච්චනීකතාදයො. අපරාපරං උප්පජ්ජනවසෙනාති පුනප්පුනං චිත්තෙ උප්පජ්ජනවසෙන. පාපකා අකුසලා ධම්මාති පච්චවෙක්ඛණසඤ්ඤාපනාදිකාලෙ උප්පජ්ජනකා තථාපවත්තා අකුසලඛන්ධා.

၉၅. ကုသိုလ်တရားတို့၏ (ဖြစ်ကြောင်း) မဟုတ်ကုန်။ အကုသိုလ်မှ ထွက်မြောက်ပြီးသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ညစ်ညူးမှုမရှိသည်၏ အဖြစ်၌။ အာနိသင်ဟူသည် စင်ကြယ်သော အကျိုးပေးရှိသည်၏ အဖြစ်တည်း။ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ဘက်ဟူသည် စင်ကြယ်သော အဖြစ်၊ ဖြူစင်သော အဖြစ်တည်း။ မဟုတ်မမှန်သောတရားဖြစ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏အဖြစ်ကို သွန်သင်ပြသခြင်း၊ ပြောကြားခြင်းသည် 'မဟုတ်မမှန်သောတရားကို သွန်သင်ပြသခြင်း' (အဘူတဓမ္မသညာပနာ) မည်၏။ အပြစ်ရှိသောတရားတို့တွင် အလွန်အမင်း အပြစ်ကြီးလှစွာသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၌ ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်းဟူသည် သီလရှိသည်၏ အဖြစ်ကို အဘယ်မှာ ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ရာ ရောက်အံ့နည်းဟု ဆိုလိုသဖြင့်— 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ယူသူအား သီလစင်ကြယ်မှုသည် ကွယ်ပျောက်ပြီးသား ဖြစ်၏' ဟု ဆိုသည်။ 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအစရှိသည်တို့' ဟူရာ၌ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပဟူသည် နောင်တမလွန်လောက မရှိဟု ကြံစည်ခြင်း၊ မိစ္ဆာဝါစာဟူသည် နောင်တမလွန်လောက မရှိကြောင်း ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သော မုသာဝါဒ၊ အရိယာတို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုခြင်း အစရှိသည်တို့ ဖြစ်သည်။ 'ထပ်ခါထပ်ခါ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်' ဟူသည် စိတ်၌ အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့' ဟူသည် ဆင်ခြင်ခြင်း၊ သွန်သင်ပြသခြင်းစသော ကာလတို့၌ ဖြစ်ပေါ်၍ ထိုကဲ့သို့ ဖြစ်ပွားတတ်သော အကုသိုလ်ခန္ဓာများ ဖြစ်သည်။

කලිග්ගහොති අනත්ථපරිග්ගහො. සො පන යස්මා දිට්ඨෙව ධම්මෙ අභිසම්පරායඤ්ච පරාජයො හොතීති ආහ ‘‘පරාජයග්ගාහො’’ති. දුස්සමත්තොති එත්ථ දු-සද්දො ‘‘සමාදින්නො’’ති එත්ථාපි ආනෙත්වා යොජෙතබ්බොති ආහ ‘‘දුප්පරාමට්ඨො’’ති. යථා දුප්පරාමට්ඨො හොති, එවං සමාදින්නො දුස්සමත්තො දුසමාදින්නො වුත්තො. සකවාදමෙව ඵරිත්වාති අත්තනො නත්ථිකවාදමෙව ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති (ම. නි. 2.187; 3.27-28) අවධාරෙන්තො අඤ්ඤස්ස ඔකාසඅදානවසෙන ඵරිත්වා. තෙනාහ ‘‘අධිමුච්චිත්වා’’ති. ‘‘සම්බුද්ධො’’තිආදි අධිමුච්චනාකාරදස්සනං. රිඤ්චතීති විවෙචෙති අපනෙති. තෙනාහ ‘‘වජ්ජෙතී’’ති.

ကလိဂ္ဂဟ (ရှုံးခြင်းကို ယူခြင်း) ဟူသည် အကျိုးမဲ့ကို ဆုပ်ကိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုကလိဂ္ဂဟသည် ပစ္စုပ္ပန်နှင့် တမလွန် နှစ်ဘဝလုံး၌ ရှုံးနိမ့်ခြင်း ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် 'ရှုံးနိမ့်ခြင်းကို ယူခြင်း' ဟု ဆိုသည်။ 'ဒုဿမတ္တ' ဟူရာ၌ 'ဒု' ဟူသော သဒ္ဒါကို 'သမာဒိန်န' ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဆောင်ယူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်သောကြောင့် 'မကောင်းသဖြင့် သုံးသပ်အပ်သော' ဟု ဆိုသည်။ မကောင်းသဖြင့် သုံးသပ်အပ်သည် ဖြစ်သကဲ့သို့ ထိုနည်းတူစွာ ဆောက်တည်အပ်သော၊ မကောင်းသဖြင့် ဆောက်တည်အပ်သော အရာကို 'ဒုဿမတ္တ' (သို့မဟုတ်) 'ဒုဿမာဒိန်န' ဟု ဆိုအပ်သည်။ မိမိဝါဒကိုသာ လွှမ်းမိုးစေခြင်းဟူသည် မိမိ၏ နတ္ထိကဝါဒကိုသာလျှင် 'ဤအယူသာ မှန်၏၊ အခြားအယူသည် အချည်းနှီးတည်း' ဟု ဆုံးဖြတ်လျက် အခြားသူ၏ဝါဒအား အခွင့်မပေးဘဲ လွှမ်းမိုးစေခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'သက်ဝင်ယုံကြည်၍' ဟု ဆိုသည်။ 'သမ္ဗုဒ္ဓေါ' အစရှိသည်တို့သည် သက်ဝင်ယုံကြည်ပုံ အခြင်းအရာကို ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ရိဉ္စတိ' ဟူသည် ဆိတ်ငြိမ်စေ၏၊ ဖယ်ရှား၏။ ထို့ကြောင့် 'ရှောင်ကြဉ်၏' ဟု ဆိုသည်။

96. කටග්ගහොති කතං සබ්බසො සිද්ධිමෙව කත්වා ගහණං. සො පන ජයලාභො හොතීති වුත්තං ‘‘ජයග්ගාහො’’ති. සුග්ගහිතොති සුට්ඨුකරණවසෙන ගහිතො. සුපරාමට්ඨොති සුට්ඨු පරාපරං ආසෙවනවසෙන ආමට්ඨො[Pg.53]. උභයෙනපි තස්ස කම්මස්ස කතූපචිතභාවං දස්සෙති, සොත්ථිභාවාවහත්තඤ්ච සග්ගුපපත්තිසංවත්තනතො පාපසභාවපහානතො ච.

၉၆. ကဋဂ္ဂဟ (နိုင်ခြင်းကို ယူခြင်း) ဟူသည် အလုံးစုံ ပြီးမြောက်အောင် ဆောင်ရွက်ပြီးမှ ရယူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရယူခြင်းသည် အောင်နိုင်မှုကို ရခြင်းဖြစ်သောကြောင့် 'အောင်နိုင်ခြင်းကို ယူခြင်း' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'ကောင်းစွာ ယူအပ်သော' ဟူသည် ကောင်းစွာ ပြုလုပ်ခြင်းအားဖြင့် ယူအပ်သော။ 'ကောင်းစွာ သုံးသပ်အပ်သော' ဟူသည် အဖန်ဖန် ကောင်းစွာ မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်းအားဖြင့် သုံးသပ်အပ်သော။ နှစ်မျိုးလုံးဖြင့်ပင် ထိုကံ၏ ပြုလုပ်ဆည်းပူးအပ်သော အဖြစ်ကို လည်းကောင်း၊ နတ်ရွာသုဂတိသို့ ရောက်စေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ယုတ်မာသော သဘောကို ပယ်စွန့်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဘေးရန်ကင်းကွာ ချမ်းသာခြင်းကို ဆောင်ယဉ်တတ်သော အဖြစ်ကို လည်းကောင်း ပြသသည်။

97. සහත්ථා කරොන්තස්සාති (දී. නි. ටී. 1.166; සං. නි. ටී. 2.3.211) සහත්ථෙනෙව කරොන්තස්ස. නිස්සග්ගියථාවරාදයොපි ඉධ සහත්ථකරණෙනෙව සඞ්ගහිතා. පචනං දහනං විබාධනන්ති ආහ ‘‘දණ්ඩෙන පීළෙන්තස්සා’’ති. සොකං සයං කරොන්තස්සාති පරස්ස සොකකාරණං සයං කරොන්තස්ස, සොකං වා උප්පාදෙන්තස්ස. පරෙහි අත්තනො වචනකරෙහි. සයම්පි ඵන්දතොති පරස්ස විබාධනපයොගෙන සයම්පි ඵන්දතො. අතිපාතයතොති පදං සුද්ධකත්තුඅත්ථෙ හෙතුකත්තුඅත්ථෙ ච වත්තතීති ආහ ‘‘හනන්තස්සපි හනාපෙන්තස්සාපී’’ති.

၉၇. 'မိမိလက်ဖြင့် ပြုသူအား' ဟူသည် မိမိလက်ဖြင့်ကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်သူအား။ နှုတ်မိန့်ဖြင့် စေခိုင်းခြင်း၊ အမြဲတည်သော လက်နက်စသည်တို့ဖြင့် သတ်ဖြတ်ခြင်း အစရှိသည်တို့ကိုလည်း ဤနေရာ၌ မိမိလက်ဖြင့် ပြုလုပ်ခြင်း၌ပင် သွင်းယူအပ်ကုန်၏။ ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ မီးတိုက်ခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်းတို့ကို 'လက်နက် (တုတ်၊ ဓား) ဖြင့် ညှဉ်းဆဲသူအား' ဟု ဆိုသည်။ 'စိုးရိမ်ခြင်းကို ကိုယ်တိုင် ပြုသူအား' ဟူသည် သူတပါးအား စိုးရိမ်ကြောင်းကို ကိုယ်တိုင် ပြုသူ သို့မဟုတ် စိုးရိမ်မှုကို ဖြစ်စေသူအား။ မိမိစကားကို နားထောင်သော သူတပါးတို့ဖြင့် (ပြုစေသူအား)။ 'ကိုယ်တိုင်လည်း တုန်လှုပ်သူအား' ဟူသည် သူတပါးကို ညှဉ်းဆဲရန် အားထုတ်မှုကြောင့် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း တုန်လှုပ်စိုးရိမ်သူအား။ 'သတ်ဖြတ်သူအား' (အတိပါတယတော) ဟူသော ပုဒ်သည် ကတ္တုကာရိတ် အနက်နှင့် ဟေတုကာရိတ် အနက် နှစ်မျိုးလုံး၌ ရသောကြောင့် 'သတ်ဖြတ်သူအားလည်းကောင်း၊ သတ်ဖြတ်စေသူအားလည်းကောင်း' ဟု ဆိုသည်။

ඝරස්ස භිත්ති අන්තො බහි ච සන්ධිතා හුත්වා ඨිතා ඝරසන්ධි. කිඤ්චිපි අසෙසෙත්වා නිරවසෙසමෙව ලොපොති නිල්ලොපො. එකාගාරෙ නියුත්තො විලොපො එකාගාරිකො. පරිතො සබ්බසො පන්ථෙ හනනං පරිපන්ථො. පාපං න කරීයති පුබ්බෙ අසතො උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා, තස්මා නත්ථි පාපං. යදි එවං කථං සත්තා පාපං පටිපජ්ජන්තීති ආහ – ‘‘සත්තා පන කරොමාති එවංසඤ්ඤිනො හොන්තී’’ති. එවං කිරස්ස හොති ‘‘ඉමෙසඤ්හි සත්තානං හිංසාදිකිරියා න අත්තානං ඵුසති තස්ස නිච්චතාය නිබ්බිකාරත්තා, සරීරං පන අචෙතනං කට්ඨකලිඞ්ගරූපමං, තස්මිං විකොපිතෙපි න කිඤ්චි පාප’’න්ති. ඛුරනෙමිනාති නිසිතඛුරමයනෙමිනා. ගඞ්ගාය දක්ඛිණදිසා අප්පතිරූපදෙසො, උත්තරදිසා පතිරූපදෙසොති අධිප්පායෙන ‘‘දක්ඛිණඤ්චෙ’’තිආදි වුත්තන්ති ‘‘දක්ඛිණතීරෙ මනුස්සා කක්ඛළා’’තිආදිමාහ.

အိမ်၏ နံရံအတွင်းပြင်ကို စပ်လျက် တည်ရှိသော အပေါက်ကို 'အိမ်၏ အစပ် (အိမ်တွင်း ဥမင်တူးခြင်း)' ဟု ဆိုသည်။ တစ်စုံတစ်ခုမျှ ကြွင်းကျန်ခြင်း မရှိစေဘဲ အကြွင်းမဲ့ အကုန်ယူခြင်းကို 'နိလ္လောပ (အကုန်လုယက်ခြင်း)' ဟု ဆိုသည်။ အိမ်တစ်လုံးတည်းကို ရည်ညွှန်း၍ လုယက်ဖျက်ဆီးခြင်းကို 'ဧကာဂါရိက' ဟု ဆိုသည်။ လမ်းခရီး၌ ဘက်စုံ အရပ်ရပ်မှ သတ်ဖြတ်လုယက်ခြင်းကို 'ပရိပန္ထ' ဟု ဆိုသည်။ ရှေးဦးစွာ မရှိသော အကုသိုလ်ကို အသစ်ဖြစ်ပေါ်စေရန် မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် 'အပြစ် (ပါပ) ကို မပြုနိုင်ပါ၊ ထို့ကြောင့် ပါပမရှိပါ' ဟု ယူဆကြသည်။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သတ္တဝါတို့သည် အဘယ်ကြောင့် အပြစ်ကို ပြုလုပ်ကြသနည်းဟု မေးသော်— 'သတ္တဝါတို့သည် ငါတို့ပြုကြကုန်အံ့ဟူ၍ ဤကဲ့သို့သော အမှတ်သညာသာ ရှိကြကုန်၏' ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းတို့၏ အယူဝါဒကား ဤသို့ဖြစ်သတတ်— 'ဤသတ္တဝါတို့အား ညှဉ်းဆဲခြင်းအစရှိသော ပြုလုပ်မှုသည် အတ္တသို့ မသက်ရောက်ပေ၊ ထိုအတ္တသည် မြဲသောအဖြစ်၊ ဖောက်ပြန်မှုမရှိသော အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ခန္ဓာကိုယ်သည်ကား စိတ်ဝိညာဉ်မရှိသော ထင်းတုံး သစ်စနှင့် တူလှ၏၊ ထိုခန္ဓာကိုယ်ကို ဖျက်ဆီးသော်လည်း တစ်စုံတစ်ခုမျှ အပြစ်မရှိပေ' ဟု ယူဆကြသည်။ 'ခေါရစက် (ဓားစက်)' ဟူသည် ထက်လှစွာသော သင်တုန်းဓားဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော အစွန်းရှိသော စက်ဝိုင်းတည်း။ ဂင်္ဂါမြစ်၏ တောင်ဘက်အရပ်သည် မလျောက်ပတ်သော အရပ်ဖြစ်၍ မြောက်ဘက်အရပ်သည် လျောက်ပတ်သော အရပ်ဖြစ်သည်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် 'တောင်ဘက်ကမ်းသို့၎င်း' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းကြောင့် 'တောင်ဘက်ကမ်းရှိ လူတို့သည် ရာဇဝတ်ကြမ်းတမ်းကြကုန်၏' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။

මහායාගන්ති මහාවිජිතයඤ්ඤසදිසං මහායාගං. සීලසංයමෙනාති කායිකවාචසිකසංවරෙන. සච්චවචනෙනාති සච්චවාචාය. තස්ස විසුං වචනං ලොකෙ ගරුතරපුඤ්ඤසම්මතභාවතො. යථා හි පාපධම්මෙසු මුසාවාදො ගරු, එවං පුඤ්ඤධම්මෙසු සච්චවාචා. තෙනාහ භගවා – ‘‘එකං ධම්මමතීතස්සා’’තිආදි (ධ. ප. 176). වුත්තනයෙනෙවාති කණ්හපක්ඛෙ වුත්තනයෙන. තත්ථ හි – ‘‘නත්ථි පාපං, නත්ථි පාපස්ස ආගමො’’ති ආගතං, ඉධ ‘‘අත්ථි පුඤ්ඤං, අත්ථි පුඤ්ඤස්ස ආගමො’’ති ආගතං, අයමෙව විසෙසො. සෙසං වුත්තසදිසමෙවාති [Pg.54] ‘‘තෙසමෙතං පාටිකඞ්ඛ’’න්ති එවමාදිං සන්ධාය වදති, තං හෙට්ඨා පුරිමවාරසදිසං.

'မဟာယာဂ (အလှူကြီး)' ဟူသည် မဟာဝိဇိတမင်း၏ ယဇ်ပူဇော်ပွဲနှင့် တူသော အလှူကြီးကို ဆိုသည်။ 'သီလစောင့်ထိန်းခြင်း' ဟူသည် ကိုယ် နှုတ် စောင့်စည်းခြင်းဖြင့်။ 'မှန်ကန်သောစကားကို ပြောဆိုခြင်း' ဟူသည် သစ္စာစကား ပြောဆိုခြင်းဖြင့်။ ထိုမှန်သောစကားကို ပြောဆိုခြင်းကို သီးခြား ထုတ်နုတ်၍ ဟောတော်မူခြင်းမှာ လောက၌ အလွန်ကြီးကျယ်သော ကုသိုလ်ဟု သတ်မှတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကုသိုလ်တရားတို့တွင် မုသာဝါဒသည် အလွန်လေးလံသကဲ့သို့ ကုသိုလ်တရားတို့တွင်လည်း သစ္စာစကားသည် အလွန်လေးနက်မြတ်လှပေသည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'သစ္စာတရား တစ်ခုကို လွန်ကျူးသောသူအား...' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ 'မိန့်ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင်' ဟူသည် ကဏှပက္ခ (မည်းညစ်သောဘက်) ၌ မိန့်ဆိုခဲ့သော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုမည်းညစ်သောဘက်၌ 'အပြစ်မရှိ၊ အပြစ်ဖြစ်ကြောင်း အကုသိုလ်မရှိ' ဟု လာရှိ၍၊ ဤနေရာ၌မူ 'ကုသိုလ်ရှိ၏၊ ကုသိုလ်ဖြစ်ကြောင်း အကျိုးတရားရှိ၏' ဟု လာရှိသည်။ ဤသည်ကား ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။ 'ကြွင်းသော အနက်သည် မိန့်ဆိုခဲ့ပြီးသည်နှင့် တူတူပင်' ဟူသည် 'ထိုသူတို့အား ဤအကျိုးကို မျှော်လင့်အပ်၏' အစရှိသည်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်၊ ၎င်းသည် အောက်၌ ဖော်ပြခဲ့ပြီးသော ရှေးဦးပိုင်းနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။

100. උභයෙනාති හෙතුපච්චයපටිසෙධවචනෙන. සංකිලෙසපච්චයන්ති සංසාරෙ පරිබ්භමනෙන කිලින්නස්ස මලිනභාවස්ස කාරණං. වුත්තවිපරියායෙන විසුද්ධිපච්චයන්ති සද්දත්ථො වෙදිතබ්බො. බලන්තිආදීසු සත්තානං සංකිලෙසාවහං වොදානාවහඤ්ච උස්සාහසඞ්ඛාතං බලං වා, සූරවීරභාවසඞ්ඛාතං වීරියං වා, පුරිසෙන කත්තබ්බො පුරිසථාමො වා, සො එව පරං පරං ඨානං අක්කමනප්පත්තියා පුරිසපරක්කමො වා නත්ථි න උපලබ්භති.

၁၀၀. 'နှစ်မျိုးလုံးဖြင့်' ဟူသည် အကြောင်း (ဟေတု) နှင့် အထောက်အပံ့ (ပစ္စယ) ကို ပယ်မြစ်သော စကားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'ညစ်နွမ်းခြင်း၏ အကြောင်း (သံကိလေသပစ္စယ)' ဟူသည် သံသရာ၌ ကျင်လည်သဖြင့် စိုစွတ်ညစ်ပေသော အဖြစ်၏ အကြောင်းတည်း။ ဟောတော်မူအပ်သော နည်းလမ်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် 'စင်ကြယ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ဝိသုဒ္ဓိပစ္စယ)' ဟူသော သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို သိအပ်သည်။ 'ဗလ (အား)' အစရှိသော စကားတို့၌— သတ္တဝါတို့၏ ကိလေသာညစ်နွမ်းကြောင်း၊ ဖြူစင်ကြောင်း ဖြစ်သော အားထုတ်မှုဟု ဆိုအပ်သော 'ဗလ (အား)' လည်းကောင်း၊ ရဲရင့်တည်ကြည်သော အဖြစ်ဟု ဆိုအပ်သော 'ဝီရိယ' လည်းကောင်း၊ ယောက်ျားတို့ ပြုအပ်သော 'ယောက်ျားတို့၏ အစွမ်း (ပုရိသထာမ)' လည်းကောင်း၊ ထိုအစွမ်းသည်ပင် အထက်ထက်သော အဆင့်သို့ ကျော်လွန်တက်လှမ်းနိုင်ခြင်းအားဖြင့် 'ယောက်ျားတို့၏ လုံ့လဝီရိယ (ပုရိသပရက္ကမ)' လည်းကောင်း မရှိ၊ မတွေ့ရှိနိုင်ပေ။

සත්වයොගතො, රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය ච සත්තා. පාණනතො අස්සාසපස්සාසවසෙන පවත්තියා පාණා. තෙ පන සො එකින්ද්‍රියාදිවසෙන විභජිත්වා වදතීති ආහ ‘‘එකින්ද්‍රියො’’තිආදි. අණ්ඩකොසාදීසු භවනතො භූතාති වුච්චන්තීති ආහ ‘‘අණ්ඩකොස…පෙ… වදන්තී’’ති. ජීවනතො පාණං ධාරෙන්තො විය වඩ්ඪනතො ජීවාති එවං සත්තපාණභූතජීවෙසු සද්දත්ථො වෙදිතබ්බො. නත්ථි එතෙසං සංකිලෙසවිසුද්ධීසු වසොති අවසා. නත්ථි නෙසං බලං වීරියඤ්චාති අබලා අවීරියා. නියතතාති අච්ඡෙජ්ජසුත්තාවුතාභෙජ්ජමණි විය නියතපවත්තනතාය ගතිජාතිබන්ධපජහවසෙන නියාමො. තත්ථ තත්ථ ගමනන්ති ඡන්නං අභිජාතීනං තාසු තාසු ගතීසු උපගමනං සමවායෙන සමාගමො. සභාවොයෙවාති යථා කණ්ටකස්ස තික්ඛතා, කබිට්ඨඵලානං පරිමණ්ඩලතා, මිගපක්ඛීනං විචිත්තාකාරතා, එවං සබ්බස්සපි ලොකස්ස හෙතුපච්චයෙන විනා තථා තථා පරිණාමො, අයං සභාවොයෙව අකිත්තිමොයෙව. තෙනාහ ‘‘යෙන හී’’තිආදි.

သတ္တဝါတို့နှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရူပစသော အာရုံတို့၌ ကပ်ငြိတွယ်တာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သတ္တဝါတို့ (သတ္တဟူ၍ ခေါ်အပ်ကုန်၏)။ ထွက်သက်ဝင်သက်၏ အစွမ်းဖြင့် အသက်ရှင်လျက် ဖြစ်ပျက်နေခြင်းကြောင့် 'ပါဏ' မည်ကုန်၏။ ထိုမက္ခလိဂေါသာလသည် ထိုသတ္တဝါတို့ကို ဧကိန္ဒြေရှိသော သတ္တဝါစသည်ဖြင့် ခွဲခြား၍ ပြောဆိုသောကြောင့် 'ekindriyo' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဥခွံစသည်တို့၌ ဖြစ်ပွားခြင်းကြောင့် 'ဘူတ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ပြခြင်းငှါ 'aṇḍakosa...pe... vadanti' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အသက်ရှင်ခြင်းကြောင့် သို့မဟုတ် အသက်ဇီဝိန္ဒြေကို ဆောင်ထားသကဲ့သို့ ကြီးပွားခြင်းကြောင့် 'ဇီဝ' မည်ကုန်၏၊ ဤသို့လျှင် သတ္တ၊ ပါဏ၊ ဘူတ၊ ဇီဝဟူသော ပုဒ်တို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ညစ်နွမ်းခြင်း၊ စင်ကြယ်ခြင်းတို့၌ ဤသတ္တဝါတို့အား စိုးပိုင်ခြင်းမရှိသောကြောင့် 'အဝသ' (စိုးပိုင်ခြင်းကင်းသူများ) မည်ကုန်၏။ ထိုသတ္တဝါတို့အား ကိုယ်အား၊ စိတ်အားနှင့် ဝီရိယမရှိသောကြောင့် 'အဗလ အဝီရိယ' မည်ကုန်၏။ 'နိယတတာ' ဟူသည် ဖြတ်တောက်၍ မရသော အပ်ချည်ကြိုးဖြင့် သီထားသော၊ မခွဲနိုင်သော ကျောက်မျက်ရတနာကဲ့သို့ မြဲစွာဖြစ်ပေါ်နေခြင်းကြောင့် ဂတိ၊ ဇာတိ၊ သံသရာအနှောင်အဖွဲ့၊ စွန့်ပယ်ခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မြဲမြံစွာ သတ်မှတ်ထားခြင်း (နိယာမ) ဖြစ်သည်။ ထိုထိုဘဝသို့ သွားခြင်းဟူသည် အဘိဇာတ် ခြောက်ပါးတို့၏ ထိုထိုလားရာဂတိတို့သို့ အဆင့်ဆင့် ရောက်ရှိပေါင်းဆုံခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သဘာဝမျှသာ' ဟူသည် ဆူး၏ စူးရှထက်မြက်ခြင်း၊ သီးသီးသီးတို့၏ ဝိုင်းဝန်းခြင်း၊ သားငှက်တို့၏ ဆန်းကြယ်သော အဆင်းရှိခြင်းတို့ကဲ့သို့၊ ဤသို့လျှင် လောကတစ်ခုလုံး၏ အကြောင်းအထောက်အပံ့မရှိဘဲ ထိုထိုသဘောအားဖြင့် ပြောင်းလဲခြင်းသည် သဘာဝမျှသာ ဖြစ်သည်၊ ပြုပြင်ဖန်တီးထားခြင်း မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'yena hi' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

සකුණෙ හනතීති සාකුණිකො, තථා සූකරිකො. ලුද්දොති අඤ්ඤොපි යො කොචි මාගවිකො නෙසාදො. පාපකම්මපසුතතාය කණ්හාභිජාති නාම. භික්ඛූති සාකියා භික්ඛූ, මච්ඡමංසඛාදනතො නීලාභිජාතීති වදන්ති. ඤායලද්ධෙපි පච්චයෙ භුඤ්ජමානා ආජීවකසමයස්ස විලොමගාහිතාය ‘‘පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්තී’’ති වදන්ති. එකෙ පබ්බජිතා, යෙ සවිසෙසං අත්තකිලමථානුයොගමනුයුත්තා. තථා [Pg.55] හි තෙ කණ්ටකෙ වත්තෙන්තා විය හොන්තීති කණ්ටකවුත්තිකාති වුත්තා. ඨත්වා භුඤ්ජනදානපටික්ඛෙපාදිවතසමායොගෙන පණ්ඩරතරා. අචෙලකසාවකාති ආජීවකසාවකෙ වදති. තෙ කිර ආජීවකලද්ධියා විසුද්ධචිත්තතාය නිගණ්ඨෙහිපි පණ්ඩරතරා. නන්දාදයො හි තථාරූපාය පටිපත්තියා පත්තබ්බා, තස්මා නන්දාදයො නිගණ්ඨෙහි ආජීවකසාවකෙහි ච පණ්ඩරතරාති වුත්තා ‘‘සුක්කාභිජාතී’’ති.

ငှက်တို့ကို သတ်ဖြတ်တတ်သောကြောင့် 'သာကုဏိက' (ငှက်မုဆိုး) မည်၏၊ ထို့အတူ ဝက်တို့ကို သတ်ဖြတ်တတ်သောကြောင့် 'သူကရိက' (ဝက်သတ်သမား) မည်၏။ 'လုဒ္ဒ' ဟူသည် အခြားသော သားကောင်မုဆိုး သို့မဟုတ် တံငါသည် စသည့် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ ဖြစ်သည်။ ယုတ်မာသော အကုသိုလ်ကံတို့၌ စွဲမြဲစွာ လုပ်ဆောင်ခြင်းကြောင့် 'ကဏှာဘိဇာတ်' (အမည်းရောင်အနွယ်) မည်၏။ 'ရဟန်းတို့' ဟူသည် သာကီဝင်ရဟန်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ငါး၊ အသားကို စားခြင်းကြောင့် 'နီလာဘိဇာတ်' (အညိုရောင်အနွယ်) ဟု ပြောဆိုကြ၏။ နည်းလမ်းတကျရအပ်သော ပစ္စည်းတို့ကို သုံးဆောင်ကြသော်လည်း အာဇီဝကအယူဝါဒ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ကို ယူဆခြင်းကြောင့် 'ပစ္စည်းတို့၌ ဆူးတို့ကို ထည့်၍ စားကြကုန်၏' ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ တချို့သော ရဟန်းတို့သည် အတ္တကိလမထာနုယောဂကို အထူးသဖြင့် ဆောက်တည်ကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် ဆူးပေါ်၌ လှိမ့်နေကြသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ကဏ္ဍကဝုတ္တိက' (ဆူးကျင့်ကျင့်သူများ) ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ မတ်တတ်ရပ်၍ စားခြင်း၊ လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ငြင်းပယ်ခြင်း စသော အကျင့်ဆောက်တည်ခြင်းနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ပိုမိုဖြူစင်သောအဆင်းရှိကုန်၏။ 'အစေလကသာဝက' ဟူသည် အာဇီဝက၏ တပည့်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသူတို့သည် အာဇီဝကအယူဝါဒဖြင့် စိတ်စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် နိဂဏ္ဌတို့ထက်ပင် ပိုမိုဖြူစင်ကြကုန်သတတ်။ နန္ဒအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ထိုသို့သော အကျင့်ဖြင့် ရောက်အပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် နန္ဒစသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် နိဂဏ္ဌတို့ထက်လည်းကောင်း၊ အာဇီဝကသာဝကတို့ထက်လည်းကောင်း ပိုမိုဖြူစင်ကြကုန်၏ဟု 'သုက္ကာဘိဇာတ်' (အဖြူရောင်အနွယ်) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

අයමෙතෙසං ලද්ධීති සාකුණිකාදිභාවූපගමනෙන කණ්හාභිජාතිආදීසු දුක්ඛං සුඛඤ්ච පටිසංවෙදෙන්තා අනුක්කමෙන මහාකප්පානං චුල්ලාසීතිසහස්සානි ඛෙපෙත්වා ආජීවකභාවූපගමනෙන පරමසුක්කාභිජාතියං ඨත්වා සංසාරතො සුජ්ඣන්තීති අයං තෙසං නියති ආජීවකානං ලද්ධි.

'ဤသည်ကား ထိုသူတို့၏ အယူဝါဒတည်း' ဟူသည်မှာ— ငှက်မုဆိုး စသည်တို့၏အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းဖြင့် ကဏှာဘိဇာတ် စသည်တို့၌ ဆင်းရဲချမ်းသာကို ခံစားကြရကုန်လျက် အစဉ်သဖြင့် မဟာကပ် ရှစ်သောင်းလေးထောင်တို့ကို ကုန်လွန်စေပြီးလျှင် အာဇီဝက၏အဖြစ်သို့ ရောက်သဖြင့် အလွန်ဖြူစင်သော ပရမသုက္ကာဘိဇာတ်၌ တည်၍ သံသရာမှ စင်ကြယ်ကုန်၏ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား ထိုအာဇီဝကတို့၏ 'နိယတိ' (မြဲသောသဘော) ဟူသော အယူဝါဒတည်း။

‘‘නත්ථි දින්න’’න්ති වදන්තො නත්ථිකො දානස්ස ඵලං පටික්ඛිපතීති ආහ – ‘‘නත්ථිකදිට්ඨි විපාකං පටිබාහතී’’ති. තථා චෙව හෙට්ඨා සංවණ්ණිතං ‘‘නත්ථිකදිට්ඨි හි නත්ථිතමාහා’’ති. අහෙතුකදිට්ඨි උභයන්ති කම්මං විපාකඤ්ච උභයං. සො හි ‘‘අහෙතූ අපච්චයා සත්තා සංකිලිස්සන්ති විසුජ්ඣන්තී’’ති වදන්තො කම්මස්ස විය විපාකස්සපි සංකිලෙසවිසුද්ධීනං පච්චයත්තාභාවවචනතො තදුභයං පටිබාහති නාම. විපාකො පටිබාහිතො හොති අසති කම්මෙ විපාකාභාවතො. කම්මං පටිබාහිතං හොති අසති විපාකෙ කම්මස්ස නිරත්ථකභාවාපත්තිතො. අත්ථතොති සරූපෙන. උභයපටිබාහකාති විසුං විසුං තංතංදිට්ඨිතා වුත්තාපි සබ්බෙ තෙ නත්ථිකාදයො නත්ථිකදිට්ඨිආදිවසෙන පච්චෙකං තිවිධදිට්ඨිකා එව උභයපටිබාහකත්තා. ‘‘උභයපටිබාහකා’’ති හි හෙතුවචනං. අහෙතුකවාදා චාතිආදි පටිඤ්ඤාවචනං. යො හි විපාකපටිබාහනෙන නත්ථිකදිට්ඨිකො, සො අත්ථතො කම්මපටිබාහනෙන අකිරියදිට්ඨිකො, උභයපටිබාහනෙන අහෙතුකදිට්ඨිකො ච හොති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

'ပေးလှူအပ်သောအလှူသည် မရှိ (အကျိုးမရှိ)' ဟု ပြောဆိုသော နတ္ထိကဝါဒီသည် အလှူ၏ အကျိုးကို ပယ်မြစ်တတ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ပြခြင်းငှါ 'နတ္ထိကဒိဋ္ဌိသည် အကျိုးဝိပါက်ကို ပယ်မြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့အတူပင် အောက်၌ 'နတ္ထိကဒိဋ္ဌိသည် မရှိသည်၏အဖြစ်ကိုသာ ပြောဆို၏' ဟု ဖွင့်ဆိုအပ်ခဲ့ပြီ။ 'အဟေတုကဒိဋ္ဌိသည် နှစ်ပါးစုံကို (ပယ်၏)' ဟူရာ၌ 'နှစ်ပါးစုံ' ဟူသည် ကံနှင့် ကံ၏ အကျိုးဝိပါက် နှစ်မျိုးလုံးကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသူသည် 'အကြောင်းမရှိ၊ အထောက်အပံ့မရှိဘဲ သတ္တဝါတို့သည် ညစ်နွမ်းကြကုန်၏၊ စင်ကြယ်ကြကုန်၏' ဟု ပြောဆိုသဖြင့် ကံ၏အကျိုးကဲ့သို့ပင် ကိလေသာညစ်နွမ်းခြင်း၊ စင်ကြယ်ခြင်းတို့၏ အကြောင်းမရှိဟု ပြောဆိုခြင်းကြောင့် ထိုနှစ်ပါးလုံးကို ပယ်မြစ်သည်မည်၏။ ကံမရှိလျှင် အကျိုးဝိပါက်လည်း မရှိနိုင်သောကြောင့် အကျိုးဝိပါက်ကို ပယ်မြစ်ရာရောက်၏။ အကျိုးဝိပါက်မရှိလျှင် ကံသည် အကျိုးမဲ့ဖြစ်သွားသောကြောင့် ကံကို ပယ်မြစ်ရာရောက်၏။ 'အတ္ထတော' ဟူသည် ကိုယ်ပိုင်သဘော (သရုပ်) အားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'နှစ်ပါးလုံးကို ပယ်မြစ်တတ်ကုန်၏' ဟူသည်မှာ သီးခြားစီ ထိုထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူရှိသူတို့ကို ဖော်ပြသော်လည်း ထိုနတ္ထိကဝါဒီစသော သူအားလုံးတို့သည် နတ္ထိကဒိဋ္ဌိစသည်၏အစွမ်းဖြင့် တစ်ဦးစီ၌ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ သုံးပါးလုံး ရှိကြကုန်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နှစ်ပါးလုံးကို ပယ်မြစ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ 'နှစ်ပါးလုံးကို ပယ်မြစ်တတ်ကုန်၏' ဟူသည် အကြောင်းပြစကား ဖြစ်၏။ 'အဟေတုကဝါဒီတို့သည်လည်းကောင်း' စသည်ကား ဝန်ခံချက်စကား ဖြစ်သည်။ အကြင်သူသည် အကျိုးဝိပါက်ကို ပယ်မြစ်ခြင်းဖြင့် နတ္ထိကဒိဋ္ဌိရှိသူဖြစ်ပါက ထိုသူသည် အနက်အားဖြင့် ကံကို ပယ်မြစ်ခြင်းကြောင့် အကိရိယဒိဋ္ဌိရှိသူ ဖြစ်၏၊ နှစ်ပါးလုံးကို ပယ်မြစ်ခြင်းကြောင့် အဟေတုကဒိဋ္ဌိရှိသူလည်း ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော အယူဝါဒနှစ်ပါးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

සජ්ඣායන්තීති තං දිට්ඨිදීපකං ගන්ථං උග්ගහෙත්වා පඨන්ති. වීමංසන්තීති තස්ස අත්ථං විචාරෙන්ති. තෙසන්තිආදි වීමංසනාකාරදස්සනං. තස්මිං ආරම්මණෙති යථාපරිකප්පිතකම්මඵලාභාවදීපකෙ ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තාය ලද්ධියා ආරම්මණෙ. මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨතීති ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිවසෙන [Pg.56] අනුස්සවූපලද්ධෙ අත්ථෙ තදාකාරපරිවිතක්කනෙහි සවිග්ගහෙ විය සරූපතො චිත්තස්ස පච්චුපට්ඨිතෙ චිරකාලපරිචයෙන ‘‘එවමෙත’’න්ති නිජ්ඣානක්ඛමභාවූපගමනෙන නිජ්ඣානක්ඛන්තියා තථා ගහිතෙ පුනප්පුනං තථෙව ආසෙවන්තස්ස බහුලීකරොන්තස්ස මිච්ඡාවිතක්කෙන සමාදියමානා මිච්ඡාවායාමුපත්ථම්භිතා අතංසභාවං ‘‘තංසභාව’’න්ති ගණ්හන්තී මිච්ඡාසතීති ලද්ධනාමා තංලද්ධිසහගතා තණ්හා සන්තිට්ඨති. චිත්තං එකග්ගං හොතීති යථාවුත්තවිතක්කාදිපච්චයලාභෙන තස්මිං ආරම්මණෙ අවට්ඨිතතාය අනෙකග්ගං පහාය එකග්ගං අප්පිතං විය හොති. මිච්ඡාසමාධිපි හි පච්චයවිසෙසෙහි ලද්ධභාවනාබලෙහි කදාචි සමාධානපතිරූපකිච්චකරො හොතියෙව වාලවිජ්ඣනාදීසු වියාති දට්ඨබ්බං. ජවනානි ජවන්තීති අනෙකක්ඛත්තුං තෙනාකාරෙන පුබ්බභාගියෙසු ජවනවාරෙසු පවත්තෙසු සබ්බපච්ඡිමෙ ජවනවාරෙ සත්ත ජවනානි ජවන්ති. පඨමජවනෙ පන සතෙකිච්ඡා හොන්ති, තථා දුතියාදීසූති ධම්මසභාවදස්සනමෙතං, න පන තස්මිං ඛණෙ තෙසං සතෙකිච්ඡභාවාපාදනං කෙනචි සක්කා කාතුං.

'ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ကြကုန်၏' ဟူသည် ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ပြတတ်သော ကျမ်းစာကို သင်ယူ၍ ရွတ်ဖတ်ကြကုန်၏။ 'စုံစမ်းဆင်ခြင်ကြကုန်၏' ဟူသည် ထိုကျမ်းစာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ကြံစည်စစ်ဆေးကြကုန်၏။ 'ထိုသူတို့အား...' စသည်ကား စုံစမ်းဆင်ခြင်ပုံ အခြင်းအရာကို ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ထိုအာရုံ၌' ဟူသည် မိမိတို့ အဖန်တလဲလဲ ကြံစည်အပ်သော ကံနှင့်ကံ၏အကျိုးမရှိခြင်းကို ပြတတ်သော 'ပေးလှူအပ်သောအလှူသည် မရှိ' စသော နည်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အယူဝါဒ၏ အာရုံ၌ ဖြစ်သည်။ 'မိစ္ဆာသတိသည် တည်တံ့၏' ဟူသည်မှာ 'ပေးလှူအပ်သောအလှူသည် မရှိ' စသည်ဖြင့် တဆင့်စကားအားဖြင့် ရရှိအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်၌ ထိုသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကြံစည်ခြင်းတို့ဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်ထင်ရှားရှိသကဲ့သို့ စိတ်၌ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ထင်ရှားလာသောအခါ၊ ရှည်လျားစွာ ကျွမ်းဝင်လာခြင်းကြောင့် 'ဤအတိုင်းသာလျှင် မှန်ပေ၏' ဟု ကြံစည်နှစ်သက်ခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် နိဇ္ဈာနက္ခန္တိ (နှစ်သက်လက်ခံနိုင်သောဉာဏ်) ဖြင့် ထိုသို့ သိမှတ်အပ်သည်ရှိသော်၊ အဖန်တလဲလဲ ထိုအတိုင်းပင် အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲဆည်းကပ်၍ အထပ်ထပ်ပြုလုပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား မိစ္ဆာဝိတက်ဖြင့် စွဲကိုင်အပ်သည်ဖြစ်၍ မိစ္ဆာဝါယာမက ထောက်ပံ့အပ်ရကား၊ ဟုတ်မှန်သော သဘောမဟုတ်သည်ကို 'ဟုတ်မှန်သော သဘော' ဟု မှားယွင်းစွာ ယူဆတတ်သော 'မိစ္ဆာသတိ' ဟူသော အမည်ကို ရရှိသော၊ ထိုမိစ္ဆာအယူနှင့် အတူဖြစ်သော တဏှာသည် တည်တံ့စွဲမြဲလာ၏။ 'စိတ်သည် တည်ကြည်လာ၏' ဟူသည်မှာ အထက်တွင် ဆိုအပ်ခဲ့သော ဝိတက်စသော အကြောင်းအထောက်အပံ့ကို ရရှိခြင်းကြောင့် ထိုမိစ္ဆာအာရုံ၌ မြဲမြံစွာ တည်ရှိသည်ဖြစ်၍ ပျံ့လွင့်ခြင်းကို စွန့်ပယ်ကာ စိတ်သည် အာရုံတစ်ခုတည်း၌ စိုက်ဝင်နေသကဲ့သို့ တည်ကြည်သွားတတ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မိစ္ဆာသမာဓိသည်လည်း အကြောင်းထူးတို့ကြောင့် ရအပ်သော ဘာဝနာ၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ခါတစ်ရံ၌ သမထအစစ်နှင့် တူသော အမှုကို ပြုတတ်သည်သာတည်း၊ မြင်းမွေးကို ပစ်ခတ်သော အတတ်ပညာရှင်စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ သိအပ်၏။ 'ဇောတို့ ကျကုန်၏' ဟူသည် ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ကုန်သော ဇောဝါရတို့သည် အကြိမ်ကြိမ် ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် နောက်ဆုံးသော ဇောဝါရ၌ ဇောခုနစ်ကြိမ် ကျကုန်၏။ ပထမဇော၌မူကား ကုစား၍ ရနိုင်သေး၏ (မှားသောအယူကို ပြန်ပြင်နိုင်သေး၏)၊ ထို့အတူ ဒုတိယဇောစသည်တို့၌လည်း ကုစား၍ ရနိုင်သေး၏၊ ဤသည်ကား ဓမ္မသဘာဝကို ပြခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ သို့သော်လည်း ထိုခဏ၌ ထိုသူတို့ကို ကုစား၍ ရသောအဖြစ်သို့ ရောက်အောင် မည်သူမျှ မတတ်နိုင်ပေ။

තත්ථාති තෙසු තීසු මිච්ඡාදස්සනෙසු. කොචි එකං දස්සනං ඔක්කමතීති යස්ස එකස්මිංයෙව අභිනිවෙසො ආසෙවනා ච පවත්තා, සො එකංයෙව දස්සනං ඔක්කමති. යස්ස පන ද්වීසු, තීසුපි වා අභිනිවෙසනා පවත්තා, සො ද්වෙ තීණි ඔක්කමති. එතෙන යා පුබ්බෙ උභයපටිබාහනතාමුඛෙන වුත්තා අත්ථසිද්ධා සබ්බදිට්ඨිකතා, සා පුබ්බභාගියා. යා පන මිච්ඡත්තනියාමොක්කන්ති භූතා, සා යථාසකං පච්චයසමුදාගමසිද්ධිතො භින්නාරම්මණානං විය විසෙසාධිගමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං එකජ්ඣං අනුප්පත්තියා අසංකිණ්ණා එවාති දස්සෙති. එකස්මිං ඔක්කන්තෙපීතිආදිනා තිස්සන්නම්පි දිට්ඨීනං සමානබලතං සමානඵලතඤ්ච දස්සෙති, තස්මා තිස්සොපි චෙතා එකස්ස උප්පන්නා අඤ්ඤමඤ්ඤං අබ්බොකිණ්ණා එව, එකාය විපාකෙ දින්නෙ ඉතරා අනුබලප්පදායිකා හොන්ති. වට්ටඛාණු නාමාති ඉදං වචනං නෙය්‍යත්ථං, න නීතත්ථන්ති තං විවරිත්වා දස්සෙතුං කිං පනෙසාතිආදි වුත්තං, අකුසලං නාමෙතං අබලං දුබ්බලං, න කුසලං විය මහාබලන්ති ආහ – ‘‘එකස්මිංයෙව අත්තභාවෙ නියතො’’ති. අඤ්ඤථා සම්මත්තනියාමො විය මිච්ඡත්තනියාමොපි අච්චන්තිකො සියා. යදි එවං වට්ටඛාණුකජොතනා කථන්ති ආහ ‘‘ආසෙවනවසෙන පනා’’තිආදි, තස්මා යථා ‘‘සකිං නිමුග්ගො [Pg.57] නිමුග්ගොව හොතී’’ති (අ. නි. 7.15) වුත්තං, එවං වට්ටඛාණුකජොතනා. යාදිසෙ හි පච්චයෙ පටිච්ච අයං තංතංදස්සනං ඔක්කන්තො පුන කදාචි තප්පටිපක්ඛෙ පච්චයෙ පටිච්ච තතො සීසුක්ඛිපනමස්ස න හොතීති න වත්තබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති.

ထိုစကားရပ်၌ ‘တတ္ထ’ ဟူသည် ထိုမိစ္ဆာအယူသုံးပါးတို့၌ (ဟု ဆိုလိုသည်။) တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် အယူတစ်ခုသို့ သက်ဝင်၏ဟူသည်မှာ အကြင်သူအား တစ်ခုသော မိစ္ဆာအယူ၌သာလျှင် စွဲလမ်းခြင်းနှင့် အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုသူသည် တစ်ခုသော အယူ၌သာလျှင် သက်ဝင်၏။ အကြင်သူအားမူကား နှစ်ခု သို့မဟုတ် သုံးခုတို့၌ စွဲလမ်းခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုသူသည် နှစ်ခု သုံးခုတို့၌ သက်ဝင်၏။ ဤစကားဖြင့် ရှေး၌ အယူနှစ်ခုလုံးကို ပယ်မြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အနက်အားဖြင့် ပြီးစီးသော သဗ္ဗဒိဋ္ဌိကတာ (အလုံးစုံသော အယူရှိသည်အဖြစ်) သည် ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သောအယူ ဖြစ်၏။ မိစ္ဆတ္တနိယာမသို့ သက်ဝင်သည်ဖြစ်သော အကြင်အယူမူကား မိမိမိမိ၏ အကြောင်းတရားတို့ ပေါင်းဆုံပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့် ကွဲပြားသော အာရုံရှိသော ထူးခြားသော တရားထူးကို ရခြင်းတို့ကဲ့သို့ အချင်းချင်း တစ်ပေါင်းတည်းသို့ ရောက်သော်လည်း မရောမရှုပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ပြတော်မူသည်။ “တစ်ခုသော အယူသို့ သက်ဝင်သော်လည်း” စသည်ဖြင့် မိစ္ဆာအယူ သုံးပါးတို့၏ အလားတူသော အစွမ်းအင်အားရှိသည်အဖြစ်နှင့် အလားတူသော အကျိုးရှိသည်အဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအယူသုံးပါးလုံးသည်လည်း တစ်ဦးတည်းသောသူအား ဖြစ်ပေါ်ကုန်သည်ရှိသော် အချင်းချင်း မရောနှောသည်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏၊ တစ်ခုသောအယူက အကျိုးပေးအပ်သည်ရှိသော် အခြားသော အယူတို့သည် အားပေးတတ်ကုန်သည် ဖြစ်ကြကုန်၏။ “ဝဋ်၏ ငုတ်တိုင်” (ဝဋ္ဋခါဏု) မည်သည်ဟူသော ဤစကားသည် နက်နဲသော အနက်ရှိသော (နေယျတ္ထ) စကားဖြစ်၏၊ ထင်ရှားသော အနက်ရှိသော (နီတတ်ထ) စကားမဟုတ်ပေ၊ ထိုအနက်ကို ဖွင့်ပြခြင်းငှာ “ကိံ ပနေသ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ အကုသိုလ်မည်သည်မှာ ဤသို့ အားနည်းသောတရား၊ အင်အားမရှိသော တရားဖြစ်၏၊ ကုသိုလ်ကဲ့သို့ ကြီးစွာသော အားရှိသည်မဟုတ်ဟု ဆိုလို၍ “တစ်ခုတည်းသော ဘဝ၌သာလျှင် မြဲ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ်ပါက သမ္မတ္တနိယာမကဲ့သို့ မိစ္ဆတ္တနိယာမသည်လည်း အလွန်အမင်း အဆုံးစွန်တိုင်အောင် မြဲရာ၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ဝဋ်၏ငုတ်တိုင် ဖြစ်သည်ကို ပြခြင်းသည် အဘယ်သို့နည်းဟု မေးသော် “အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲခြင်း (အာသေဝန) ၏ အစွမ်းဖြင့်မူကား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “တစ်ကြိမ် နစ်မြုပ်သူသည် နစ်မြုပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏” (အံ၊ နိ၊ ၇.၁၅) ဟု ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ဝဋ်၏ငုတ်တိုင်ဖြစ်သည်ကို ပြတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ အကြင်သို့သော အကြောင်းကို စွဲ၍ ဤသူသည် ထိုထိုအယူသို့ သက်ဝင်၏၊ နောက်တစ်ဖန် တစ်ရံတစ်ဆ၌ ထိုအယူ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အကြောင်းကိုစွဲ၍ ထိုအယူမှ ဦးခေါင်းကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခြင်း (လွတ်မြောက်ခြင်း) သည် ထိုသူအား မဖြစ်နိုင်ဟု မဆိုသာပေ။ ထိုကြောင့် “များသောအားဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

තස්මාති යස්මා එවං සංසාරඛාණුභාවස්සපි පච්චයො අකල්‍යාණජනො, තස්මා. භූතිකාමොති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථානං වසෙන අත්තනො ගුණෙහි වඩ්ඪිකාමො. යං පනෙත්ථ කෙචි වදන්ති ‘‘යථා චිරකාලභාවනාය පරිපාකූපගමලද්ධබලත්තා උපනිස්සයකුසලා අකුසලෙ සබ්බසො සමුච්ඡින්දන්ති, එවං අකුසලධම්මා තතොපි චිරකාලභාවනාසම්භවතො ලද්ධබලා හුත්වා කදාචි කුසලධම්මෙපි සමුච්ඡින්දන්ති. එවඤ්ච කත්වා දළ්හමිච්ඡාභිනිවෙසස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස වට්ටඛාණුකභාවජොතනාපි සමත්ථිතා හොතී’’ති යථා තං ‘‘වස්සභඤ්ඤානං දිට්ඨී’’ති, තං න, මිච්ඡත්තනියතධම්මානං චිරකාලභාවනාමත්තෙන න පටිපක්ඛස්ස පජහනසමත්ථතා, අථ ඛො ධම්මතාසිද්ධෙන පච්චයවිසෙසාහිතසාමත්ථියෙන අත්තනො පහායකසභාවෙන පහායකභාවො භාවනාකුසලානංයෙව වුත්තො, අකුසලානංයෙව ච පහාතබ්බභාවො ‘‘දස්සනෙන පහාතබ්බා’’තිආදිනා නයෙන, අකුසලානංයෙව දුබ්බලභාවො ‘‘අබලානං බලීයන්තී’’තිආදිනා (සු. නි. 776; මහානි. 5) (යුත්තිනාපි නාමතො වා අධිගමනියො ආලොකො ආලොකභාවතො බාහිරාරණෙකා විය න චෙත්ථ පටිඤ්ඤත්තෙ භාවෙසතා සොතුනො ආසංකිතබ්බා විසෙසවස්ස සාධෙතබ්බතො සාමඤ්ඤස්ස ච සොතුභාවෙන අධිප්පෙතත්තා වෙද-සද්දස්ස ලොපො දීපෙ සභාවෙ සාධනෙ යථා තං සද්දයභාවස්ස නාපි විසුද්ධකඅනුමානාදිවිරොධසම්භාවතො. න හි සක්කා අන්තරාලොකස්ස බාහිරාලොකස්ස විය රූපකායං උපාදාය රූපතා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තාදිකෙ පතිට්ඨාපෙතුං සක්කාති වුත්තං, නනුපි අන්තරාලොකො අවිග්ගහත්තා වෙදනා වියාති සද්ධෙව ඤාණාලොකස්ස අවිජ්ජන්ධකාරා විය විධමනියභාවෙ සබ්බෙසම්පි කුසලධම්මානං කෙනචිපි අකුසලධම්මෙන සමුච්ඡින්දනියතා සිද්ධාව හොති). වට්ටඛාණුකචොදනාය යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙවාති තිට්ඨතෙසා බාලජනවිකත්ථනා.

‘တသ္မာ’ ဟူသည်မှာ အကြင်ကြောင့် ဤသို့ သံသရာငုတ်တိုင်ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းသည်လည်း ယုတ်ညံ့သောမိတ်ဆွေ (အကလျာဏမိတ္တ) ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် (ဟု ဆိုလိုသည်။) ‘ဘူတိကာမော’ ဟူသည် မျက်မှောက်ဘဝ၊ တမလွန်ဘဝနှင့် ပရမတ်အကျိုးတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မိမိ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် ကြီးပွားခြင်းကို အလိုရှိသူ။ ဤကျမ်းစာ၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် “ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး ပွားများခြင်းကြောင့် ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် ရရှိအပ်သော အစွမ်းအင်အားရှိသည် ဖြစ်၍ ဥပနိဿယအစွမ်းရှိသော ကုသိုလ်တရားတို့သည် အကုသိုလ်တရားတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း ထိုထက်မက ရှည်လျားသောကာလပတ်လုံး ပွားများခြင်းကြောင့် ရရှိအပ်သော အင်အားရှိသည် ဖြစ်၍ တစ်ရံတစ်ဆ၌ ကုသိုလ်တရားတို့ကိုလည်း အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ကုန်၏။ ဤသို့ ပြုခြင်းဖြင့် ပြင်းထန်သော မိစ္ဆာအယူရှိသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပုဂ္ဂိုလ်၏ သံသရာငုတ်တိုင်အဖြစ်ကို ပြသခြင်းသည်လည်း ပြီးမြောက်အောင်မြင်သည် ဖြစ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “ဝဿဘည” တို့၏ အယူဝါဒကဲ့သို့ ဖြစ်သော ထိုသူတို့၏ စကားသည် မမှန်ပေ။ မိစ္ဆတ္တနိယတတရားတို့သည် ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး ပွားများရုံမျှဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ပယ်စွန့်ခြင်းငှာ မစွမ်းဆောင်နိုင်ကုန်။ စင်စစ်သော်ကား ဓမ္မတာအားဖြင့် ပြီးစီးသော အကြောင်းထူးတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စွမ်းအားရှိသဖြင့် မိမိ၏ ပယ်တတ်သော သဘောအားဖြင့် ပယ်တတ်သောအဖြစ်ကို ဘာဝနာကုသိုလ်တို့အားသာလျှင် မိန့်တော်မူအပ်၏။ အကုသိုလ်တို့၏ ပယ်အပ်သောအဖြစ်ကိုမူကား “ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ” စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်တို့၏ အားနည်းသောအဖြစ်ကို “အဗလာနံ ဗလီယန္တိ” စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း မိန့်တော်မူအပ်၏။ (ယုတ္တိအားဖြင့်လည်း ဉာဏ်အလင်းသည် အဝိဇ္ဇာအမှောင်ကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ အလုံးစုံသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို တစ်စုံတစ်ခုသော အကုသိုလ်တရားက ဖြတ်တောက်အပ်သည်အဖြစ်သည် ပြီးစီးသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။) ဝဋ်၏ ငုတ်တိုင်ဟူသော စောဒနာ၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားသည် အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုလူမိုက်တို့၏ ကြွားဝါသော စကားသည် တည်ရှိပါစေတော့။

103. ඣානචිත්තමයාති [Pg.58] රූපාවචරජ්ඣානචිත්තෙන නිබ්බත්තා. තථා හි තෙසං විසෙසෙන ඣානමනසා නිබ්බත්තත්තා ‘‘මනොමයා’’ති වුත්තා, අවිසෙසෙන පන අභිසඞ්ඛාරමනසා සබ්බෙපි සත්තා මනොමයා එව. සඤ්ඤාමයාති එත්ථාපි එසෙව නයො. තෙනාහ ‘‘අරූපජ්ඣානසඤ්ඤායා’’ති. අයන්ති රූපිතාභාවපටිපජ්ජනකපුග්ගලො. අප්පටිලද්ධජ්ඣානොති අනධිගතරූපජ්ඣානො. තස්සපීති තක්කිනොපි. රූපජ්ඣානෙ කඞ්ඛා නත්ථි අනුස්සවවසෙන ලද්ධවිනිච්ඡයත්තා.

၁၀၃. ‘ဈာနစိတ္တမယာ’ ဟူသည် ရူပါဝစရဈာန်စိတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဗြဟ္မာတို့သည် အထူးသဖြင့် ဈာန်စိတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သောကြောင့် ‘မနောမယ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏၊ အထူးမပြုဘဲ ကံကို စီရင်တတ်သော စိတ်ဖြင့်မူကား သတ္တဝါအားလုံးတို့သည်လည်း မနောမယသာလျှင် ဖြစ်ကြကုန်၏။ ‘သညာမယာ’ ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “အရူပဈာန်သညာဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘အယံ’ ဟူသည် ရုပ်မရှိသောအဖြစ် (အရူပဘဝ) သို့ သက်ဝင်သော ပုဂ္ဂိုလ်။ ‘အပ္ပဋိလဒ္ဓဈာနော’ ဟူသည် ရူပဈာန်ကို မရရှိသေးသောသူ။ ‘တဿပိ’ ဟူသည် ကြံစည်တတ်သောသူအားလည်း။ ထိုသူအား ကောလာဟလ စကားအစဉ်ဖြင့် ရရှိအပ်သော ဆုံးဖြတ်ချက်ရှိသောကြောင့် ရူပဈာန်၌ ယုံမှားခြင်း (ကင်္ခါ) မရှိပေ။

104. සාරාගායාති සරාගභාවාය. සන්තිකෙති සමීපෙ, න ථාමගතා දිට්ඨිනාතිදූරත්තා සරාගා, න සම්පයුත්තත්තා. සා හි න ථාමගතා වට්ටපරියාපන්නෙසු ධම්මෙසු රජ්ජතීති විඤ්ඤායතීති ආහ – ‘‘රාගවසෙන වට්ටෙ රජ්ජනස්සා’’ති. සබ්බෙපි සංයොජනා තණ්හාවසෙනෙව සම්භවන්තීති ආහ – ‘‘තණ්හාවසෙන සංයොජනත්ථායා’’ති. ආරුප්පෙ පනස්ස කඞ්ඛා නත්ථීති අනුස්සවවසෙන ලද්ධනිච්ඡයං සන්ධාය වුත්තං. කාමං දුග්ගතිදුක්ඛානං එකන්තසංවත්තනෙන නත්ථිකදිට්ඨිආදීනං අපණ්ණකතා පාකටා එව, නිප්පරියායෙන පන අනවජ්ජස්ස අත්ථස්ස එකන්තසාධකං අපණ්ණකන්ති කත්වා චොදනා, සාවජ්ජස්සපි අත්ථස්ස සාධනෙ එකංසිකභාවං ගහෙත්වා පරිහාරො. තෙනාහ ‘‘ගහණවසෙනා’’තිආදි. තෙන රුළ්හීවසෙන ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදීනි අපණ්ණකඞ්ගානි ජාතානීති දස්සෙති.

၁၀၄. ‘သာရာဂါယ’ ဟူသည် ရာဂနှင့်တကွဖြစ်သော သဘောရှိသည်၏အဖြစ်ငှာ။ ‘သန္တိကေ’ ဟူသည် အနီး၌၊ အားမရှိသော ဒိဋ္ဌိသည် အလွန်မဝေးသောကြောင့် ရာဂနှင့်တကွဖြစ်၏၊ ယှဉ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် မဟုတ်ပေ။ ထိုဒိဋ္ဌိသည် အားမရှိသည်ဖြစ်၍ ဝဋ်အတွင်း၌ အကျုံးဝင်သော တရားတို့၌ စွဲမက်တတ်၏ဟု သိအပ်သောကြောင့် “ရာဂ၏အစွမ်းဖြင့် ဝဋ်၌ စွဲမက်ခြင်း၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ သံယောဇဉ် အားလုံးတို့သည် တဏှာ၏အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် “တဏှာ၏အစွမ်းဖြင့် သံယောဇဉ်ဖြစ်ခြင်း အကျိုးငှာ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ အရူပဘဝ၌မူကား ထိုသူအား ယုံမှားခြင်းမရှိဟူသည် ကောလာဟလစကားအစဉ်ဖြင့် ရရှိအပ်သော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ရည်မှတ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဧကန်မလွဲ ဒုဂ္ဂတိဒုက္ခတို့ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် နတ္ထိကဒိဋ္ဌိစသည်တို့၏ မလွဲမှားသောအယူ (အပဏ္ဏကတရား) ဖြစ်သည်အဖြစ်သည် ထင်ရှားသည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ သို့သော် အနက်သဘောအားဖြင့် စင်စစ် အပြစ်ကင်းသော အကျိုးတရားကို ဧကန်ပြီးစီးစေတတ်သောတရားကို ‘အပဏ္ဏက’ ဟု ပြု၍ စောဒနာအပ်၏၊ အပြစ်ရှိသော အကျိုးတရားကို ပြီးစီးစေခြင်း၌မူကား တစ်ဖက်သတ်အယူကို ယူ၍ ဖြေရှင်းအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ယူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤသို့ဖြင့် အစဉ်အလာအရ ယူဆခြင်းအစွမ်းဖြင့် “လှူအပ်သောအလှူ၏ အကျိုးသည် မရှိ” စသည်ဖြင့် အပဏ္ဏကအင်္ဂါတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏ဟု ပြတော်မူသည်။

105. හෙට්ඨා තයො පුග්ගලාව හොන්තීති අත්තන්තපො පරන්තපොති ඉමස්මිං චතුක්කෙ හෙට්ඨා තයො පුග්ගලා හොන්ති. යථාවුත්තා පඤ්චපි පුග්ගලා දුප්පටිපන්නාව, තතො අත්ථිකවාදාදයො පඤ්චපුග්ගලා සම්මාපටිපන්නතාය ඉමස්මිං චතුක්කෙ එකො චතුත්ථපුග්ගලොව හොති. එතමත්ථං දස්සෙතුන්ති ඉධ හෙට්ඨා වුත්තපුග්ගලපඤ්චකද්වයං ඉමස්මිං චතුක්කෙ එව සඞ්ගහං ගච්ඡතීති විභාගෙන දුප්පටිපත්තිසුප්පටිපත්තියො දස්සෙතුං භගවා ඉමං දෙසනං ආරභීති. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၁၀၅. “အောက်၌ ပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦးတို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏” ဟူသည် အတ္တန္တပ၊ ပရန္တပ ဟူသော ဤလေးပါးစု (စတုက္က) ၌ အောက်ပိုင်း၌ ဖော်ပြအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦးတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်ငါးဦးတို့သည်လည်း မှားယွင်းစွာ ကျင့်သောသူ (ဒုပ္ပဋိပန္န) တို့သာလျှင် ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထိုမှတစ်ပါး အတ္ထိကဝါဒီစသော ပုဂ္ဂိုလ်ငါးဦးတို့သည် ကောင်းစွာကျင့်သည်အဖြစ် (သမ္မာပဋိပန္နတရား) ရှိသောကြောင့် ဤလေးပါးစု၌ စတုတ္ထဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတည်းသာလျှင် ဖြစ်၏။ ဤအနက်သဘောကို ပြခြင်းငှာ - ဤကျမ်းစာ၌ အောက်ပိုင်း၌ ဟောတော်မူအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ငါးဦးအစု နှစ်ခုလုံးသည် ဤလေးပါးစု (စတုက္က) ၌သာလျှင် အကျုံးဝင်၏ဟု အပြားအားဖြင့် မှားယွင်းစွာကျင့်ခြင်း (ဒုပ္ပဋိပတ္တိ) နှင့် ကောင်းစွာကျင့်ခြင်း (သုပ္ပဋိပတ္တိ) တို့ကို ပြတော်မူခြင်းငှာ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤဒေသနာတော်ကို စတင်အပ်၏။ ဤသုတ်တော်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် မဝေဖန်အပ်သော အကြင်တရားရှိ၏၊ ထိုတရားသည် လွယ်ကူစွာ သိအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။

අපණ්ණකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

အပဏ္ဏကသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနီ (ဋီကာ) သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

නිට්ඨිතා ච ගහපතිවග්ගවණ්ණනා.

ဂဟပတိဝဂ်အဖွင့် (၏ ဋီကာ) သည်လည်း ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. භික්ඛුවග්ගො

၂. ဘိက္ခုဝဂ်

1. අම්බලට්ඨිකරාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා

၁. အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ်အဖွင့်

107. අම්බලට්ඨිකායන්ති [Pg.59] එත්ථ අම්බලට්ඨිකා වුච්චති සුජාතො තරුණම්බරුක්ඛො, තස්ස පන අවිදූරෙ කතො පාසාදො ඉධ ‘‘අම්බලට්ඨිකා’’ති අධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘වෙළුවනවිහාරස්සා’’තිආදි. පධානඝරසඞ්ඛෙපෙති භාවනාගෙහප්පකාරෙ යොගීනං ගෙහෙති අත්ථො. තිඛිණොව හොති, න තස්ස තිඛිණභාවො කෙනචි කාතබ්බො සභාවසිද්ධත්තා. එවමෙව අත්තනො විමුත්තිපරිපාචනකම්මුනා තික්ඛවිසදභාවප්පත්තියා අයම්පි ආයස්මා…පෙ… තත්ථ විහාසි. පකතිපඤ්ඤත්තමෙවාති පකතියා පඤ්ඤත්තං බුද්ධානං උපගමනතො පුරෙතරමෙව චාරිත්තවසෙන පඤ්ඤත්තං.

၁၀၇. “အမ္ဗလဋ္ဌိကာယံ” ဟူသော ပုဒ်၌ ကောင်းစွာ ပေါက်ရောက်သော သရက်ပင်ငယ်ကို “အမ္ဗလဋ္ဌိကာ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုသရက်ပင်၏ မနီးမဝေးသော နေရာ၌ ဆောက်လုပ်အပ်သော ပြာသာဒ်ကို ဤသုတ်၌ “အမ္ဗလဋ္ဌိကာ” ဟူသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ရည်ရွယ်အပ်သည်။ ထို့ကြောင့် “ဝေဠုဝနဝိဟာရဿ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ပဓာနဃရသန္ခေပေ” ဟူသည်မှာ ကမ္မဋ္ဌာန်း စီးဖြန်းရာ ကျောင်းအမျိုးအစားဖြစ်သော ယောဂီတို့၏ ကျောင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သဘာဝအလျောက် ထက်မြက်မှု ပြီးစီးနေသဖြင့် ထိုသူ၏ ထက်မြက်မှုကို တစ်စုံတစ်ယောက်ကမျှ ပြုလုပ်ပေးရန် မလိုပေ။ ထို့အတူပင် မိမိ၏ ဝိမုတ္တိ (လွတ်မြောက်မှု) ကို ရင့်ကျက်စေသော ကံဖြင့် ထက်မြက်ကြည်လင်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းကြောင့် ဤအရှင်သည်လည်း ...ပေ... ထိုကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူခဲ့၏။ “ပကတိပညတ္တမေဝ” ဟူသည်မှာ ပကတိအားဖြင့် ပညတ်အပ်သော၊ မြတ်စွာဘုရားများ ကြွရောက်တော်မမူမီကပင် လောကစာရိတ္တ (ထုံးတမ်းစဉ်လာ) အားဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းပညတ်ထားပြီးဖြစ်သော (နေရာထိုင်ခင်း စသည်) ဖြစ်သည်။

108. උදකං අනෙන ධීයති, ඨපීයති වා එත්ථාති උදකාධානං. උදකට්ඨානන්ති ච ඛුද්දකභාජනං. ‘‘ඔවාදදානත්ථං ආමන්තෙසී’’ති වත්වා තං පනස්ස ඔවාදදානං න ඉධෙව, අථ ඛො බහූසු ඨානෙසු බහුක්ඛත්තුං පවත්තිතන්ති තානි තානි සඞ්ඛෙපතො දස්සෙත්වා ඉධ සංවණ්ණනත්ථං ‘‘භගවතා හී’’තිආදි වුත්තං.

၁၀၈. ဤခွက်ဖြင့် ရေကို သိုမှီးအပ်၏၊ သို့မဟုတ် ဤခွက်၌ ရေကို ထည့်ထားအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဥဒကာဓာန” (ရေခွက်) မည်၏။ “ဥဒကဋ္ဌာန” ဟူသည်မှာလည်း ခွက်ငယ်ကို ဆိုလိုသည်။ “အဆုံးအမပေးခြင်းအကျိုးငှာ ခေါ်တော်မူ၏” ဟု ဆိုပြီးနောက်၊ ထိုအရှင်ရာဟုလာအား အဆုံးအမပေးခြင်းသည် ဤသုတ်တစ်ခုတည်း၌သာ မဟုတ်ဘဲ၊ များစွာသော ဌာနတို့၌ အကြိမ်များစွာ ဖြစ်ပွားခဲ့ကြောင်း ထိုထိုအဆုံးအမတို့ကို အကျဉ်းချုပ်ပြသ၍၊ ဤကျမ်း၌ ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းရန်အလို့ငှာ “ဘဂဝတာ ဟိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

තත්ථ සබ්බබුද්ධෙහි අවිජහිතන්ති ඉමිනා සබ්බෙසං බුද්ධානං සාසනෙ කුමාරපඤ්හා නාම හොතීති දස්සෙති. එකෙකතො පට්ඨාය යාව දසකා පවත්තා දස පුච්ඡා එතස්සාති දසපුච්ඡං, එකෙකතො පට්ඨාය යාව දසකා එකුත්තරවසෙන පවත්තං විස්සජ්ජනත්ථාය පඤ්චපණ්ණසවිස්සජ්ජනං සාමණෙරපඤ්හන්ති සම්බන්ධො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං පරමත්ථජොතිකායං ඛුද්දකට්ඨකථායං (ඛු. පා. අට්ඨ. 4.කුමාරපඤ්හවණ්ණනා) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අනාදීනවදස්සිතාය අභිණ්හං මුසා සමුදාචරණතො ‘‘පියමුසාවාදා’’ති වුත්තං, උදකාවසෙසඡඩ්ඩනඋදකාධානනිකුජ්ජනඋක්කුජ්ජනදස්සනසඤ්ඤිතා චතස්සො උදකාධානූපමායො සබ්බස්ස යුද්ධකම්මස්ස අකරණකරණවසෙන දස්සිතා ද්වෙ හත්ථිඋපමායො.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် “သဗ္ဗဗုဒ္ဓေဟိ အဝိဇဟိတံ” ဟူသော စကားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော မြတ်စွာဘုရားတို့၏ သာသနာတော်၌ ကုမာရပဥှာ (သူငယ်မေးခွန်း) မည်သည် ရှိစမြဲဖြစ်ကြောင်း ပြသတော်မူသည်။ တစ်ခုမှစ၍ တစ်ဆယ်တိုင်အောင် ဖြစ်ပွားသော မေးခွန်းတစ်ဆယ် ရှိသဖြင့် “ဒသပုစ္ဆ” မည်၏။ တစ်ခုမှစ၍ တစ်ဆယ်တိုင်အောင် တစ်ခုချင်း တိုးပွားသောနည်း (ဧကုတ္တရနည်း) ဖြင့် ဖြစ်ပွားသော ဖြေဆိုခြင်းငှာ ငါးဆယ့်ငါးခုသော ဖြေဆိုခြင်းရှိသော “သာမဏေရပဥှာ” နှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိသည်။ ဤအရာ၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို ပရမတ္ထဇောတိကာ မည်သော ခုဒ္ဒကပါဌ်အဋ္ဌကထာ (ကုမာရပဥှာအဖွင့်) ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ အပြစ်ကို မရှုမြင်ဘဲ မုသားစကားကို အမြဲမပြတ် ပြောဆိုတတ်သဖြင့် “ပိယမုသာဝါဒါ” (မုသာဝါဒကို နှစ်သက်သူ) ဟု ဆိုအပ်သည်။ ကျန်ရှိသော ရေကို သွန်ပစ်ခြင်း၊ ရေခွက်ကို မှောက်ထားခြင်း၊ ရေခွက်ကို လှန်ပြခြင်း တို့ကို ပြသခြင်းဟု မှတ်အပ်သော ရေခွက်ဥပမာ လေးမျိုးတို့နှင့်၊ စစ်မြေပြင်၌ အလုံးစုံသော အမှုကိစ္စကို မပြုလုပ်ခြင်းနှင့် ပြုလုပ်ခြင်းတို့အားဖြင့် ပြသအပ်သော ဆင်ဥပမာ နှစ်မျိုးတို့ ဖြစ်သည်။

තත්ථ රාහුලසුත්තන්ති සුත්තනිපාතෙ ආගතං රාහුලසුත්තං (සු. නි. 337 ආදයො). අභිණ්හොවාදවසෙන වුත්තන්ති ඉමිනා අන්තරන්තරා තං සුත්තං කථෙත්වා භගවා ථෙරං ඔවදතීති දස්සෙති. ඉදඤ්ච පනාති ඉදං යථාවුත්තං භගවතො තංතංකාලානුරූපං අත්තනො ඔවාදදානං සන්ධාය. බීජන්ති අණ්ඩං. පස්සසි නූති [Pg.60] නු-සද්දො අනුජානනෙ, නනු පස්සසීති අත්ථො. සච්චධම්මං ලඞ්ඝිත්වා ඨිතස්ස කිඤ්චිපි අකත්තබ්බං නාම පාපං නත්ථීති ආහ – ‘‘සම්පජානමුසාවාදෙ සංවරරහිතස්ස ඔපම්මදස්සනත්ථං වුත්තා’’ති. තථා හි –

ထိုစကားရပ်တို့တွင် “ရာဟုလသုတ္တံ” ဟူသည်မှာ သုတ္တနိပါတ်တော်၌ လာသော ရာဟုလသုတ် ဖြစ်သည်။ “အဘိဏှောဝါဒဝသေန ဝုတ္တံ” ဟူသော စကားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုထိုအချိန်ကာလကြား၌ ထိုသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူ၍ အရှင်ရာဟုလာမထေရ်အား အဆုံးအမပေးတော်မူကြောင်း ပြသသည်။ “ဣဒဉ္စ ပန” ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ ထိုထိုအချိန်ကာလအားလျော်စွာ မိမိကိုယ်တိုင် အဆုံးအမပေးတော်မူခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဗီဇံ” ဟူသည်မှာ ဥ (သို့မဟုတ် မျိုးစေ့) ဖြစ်သည်။ “ပဿသိ နု” ဟူသော ပုဒ်၌ “နု” သဒ္ဒါသည် ဝန်ခံစေခြင်းအနက်၌ ရှိ၏၊ “မမြင်ဖူးသလော” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သစ္စာတရားကို လွန်ကျူး၍ တည်သောသူအား မပြုဝံ့သော မကောင်းမှုဟူ၍ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိသောကြောင့် “သိလျက်နှင့် မုသာဝါဒကို ပြောဆိုခြင်း၌ စောင့်စည်းမှု ကင်းသောသူအား ဥပမာပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားသည် မှန်ပေ၏၊ သို့ဖြစ်၍ -

‘‘එකං ධම්මමතීතස්ස, මුසාවාදිස්ස ජන්තුනො;

විතිණ්ණපරලොකස්ස, නත්ථි පාපමකාරිය’’න්ති. (ධ. ප. 176);

«သစ္စာတရားတစ်ခုကို လွန်ကျူး၍ မုသာဝါဒကို ပြောဆိုလေ့ရှိသော၊ နောင်တမလွန်လောကကို စွန့်ပယ်ထားသော သတ္တဝါအား မပြုဝံ့သော မကောင်းမှုဟူ၍ မရှိပေ။»

උරුළ්හවාති උරුළ්හො හුත්වා උස්සිතො. සො පන දමවසෙන අභිරුය්හ වඩ්ඪිතො ආරොහනයොග්‍යො ච හොතීති ආහ ‘‘අභිවඩ්ඪිතො ආරොහසම්පන්නො’’ති. ආගතාගතෙති අත්තනො යොග්‍යපදෙසං ආගතාගතෙ. පටිසෙනාය ඵලකකොට්ඨකමුණ්ඩපාකාරාදයොති පටිසෙනාය අත්තනො ආරක්ඛත්ථාය ඨපිතෙ ඵලකකොට්ඨකෙ චෙව උද්ධච්ඡදපාකාරාදිකෙ ච. එතං පදෙසන්ති එතං පරසෙනාපදෙසං. එත්තකෙනාති ඔලොකනමත්තෙන. තස්ස ඔලොකනාකාරදස්සනෙනෙව. සතම්පි සහස්සම්පි සෙනානීකං ද්වෙධා භිජ්ජති, තීරපාතිකං මද්දිතං හුත්වා පදාතා හුත්වා ද්වෙධා හුත්වා පලායන්ති. කණ්ණෙහි පහරිත්වාති පගෙව සරානං ආගමනසද්දං උපධාරෙත්වා යථා වෙගො න හොති, එවං සමුට්ඨාපෙත්වා තෙහි පහරිත්වා පාතනං. පටිහත්ථිපටිඅස්සාතිආදිනා පච්චෙකං පති-සද්දො යොජෙතබ්බොති. දීඝාසිලට්ඨියාති දීඝලතාය අසිලට්ඨියා.

“ဥရုဠှော” ဟူသည်မှာ ကြီးထွားမြင့်မားလာသောဆင် ဖြစ်သည်။ ထိုဆင်သည် ဆုံးမခြင်းအားဖြင့် စီးနင်း၍ ကြီးပြင်းလာပြီး စီးနင်းရန် သင့်လျော်သည်ဖြစ်သောကြောင့် “ကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးပြီး စီးနင်းရန် ပြည့်စုံသော ဆင်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “အာဂတာဂတေ” ဟူသည်မှာ မိမိနှင့် သင့်လျော်သော အရပ်သို့ လာပြီးသော ရန်သူတို့ကို။ “ပဋိသေနာယ ဖလကကောဋ္ဌကမုဏ္ဍပါကာရာဒယော” ဟူသည်မှာ ရန်သူ့တပ်ကို ကာကွယ်ရန် မိမိတို့ စောင့်ရှောက်မှုအလို့ငှာ ထားအပ်သော သစ်သားတံတိုင်း၊ စစ်တဲများနှင့် အမိုးမရှိသော ပြာသာဒ်၊ တံတိုင်းစသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ဧတံ ပဒေသံ” ဟူသည်မှာ ထိုရန်သူ့တပ်တည်ရာ အရပ်ကို။ “ဧတ္တကေန” ဟူသည်မှာ ကြည့်ရုံမျှဖြင့်။ ထိုဆင်၏ ကြည့်ရှုပုံ အခြင်းအရာကို ပြသခြင်းဖြင့်သာ။ ရာဂဏန်း၊ ထောင်ဂဏန်းရှိသော စစ်သည်တို့သည် နှစ်စုကွဲပြားကာ ကမ်းပါးပြိုသကဲ့သို့ ပျက်စီးလျက် ခြေလျင်တပ်သားတို့သည် နှစ်ခြမ်းကွဲ၍ ထွက်ပြေးကြကုန်၏။ “နားတို့ဖြင့် ရိုက်ခတ်၍” ဟူသည်မှာ မြားတို့ လာရာအသံကို ရှေးဦးစွာ နားစွင့်၍ အဟုန်မပြင်းစေရန် ထိုမြားတို့ကို နားရွက်တို့ဖြင့် ရိုက်ခတ်၍ ချပစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ပဋိဟတ္ထိ ပဋိအဿ” စသည်တို့၌ တစ်ခုချင်းစီ၌ “ပဋိ” သဒ္ဒါကို ယှဉ်တွဲစပ်ဆိုအပ်၏။ “ဒီဃာသိလဋ္ဌိယာ” ဟူသည်မှာ ရှည်လျားသော ဓားမြှောင်ဖြင့် ဖြစ်သည်။

කරණෙති කම්මකරණෙ. මඤ්ඤති හත්ථාරොහො. අයමුග්ගරන්ති තාදිසෙ කාලෙ ගහිතමුග්ගරං. ඔලොකෙත්වාති ඤාණචක්ඛුනා දිස්වා, අභිණ්හං සම්පජඤ්ඤං උපට්ඨපෙත්වාති අත්ථො.

“ကရဏေ” ဟူသည်မှာ အမှုကိစ္စကို ပြုလုပ်ခြင်း၌။ ဆင်ဦးစီးသည် ထင်မှတ်၏။ “အယမုဂ္ဂရံ” ဟူသည်မှာ ထိုသို့သော အချိန်၌ ကိုင်ဆောင်အပ်သော တူရိယာ သို့မဟုတ် ဆင်ချွန်း၊ တုတ်စသည်ကို ဆိုလိုသည်။ “ကြည့်ရှု၍” ဟူသည်မှာ ဉာဏ်မျက်စိဖြင့် မြင်၍၊ အမြဲမပြတ် ဆင်ခြင်တုံတရား (သမ္ပဇဉ်) ကို တည်ဆောက်၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

109. සසක්කන්ති පස්සිතුං යුත්තං කත්වා උස්සාහං ජනෙත්වා න කරණීයං, තාදිසං නියමතො අකත්තබ්බං හොතීති ආහ ‘‘එකංසෙනෙව න කාතබ්බ’’න්ති. පටිසංහරෙය්‍යාසීති කරණතො සඞ්කොචං ආපජ්ජෙය්‍යාසි. යථාභූතො අසන්තො නිවත්තො අකරොන්තො නාම හොතීති ආහ ‘‘නිවත්තෙය්‍යාසි මා කරෙය්‍යාසී’’ති. අනුපදෙය්‍යාසීති අනුබලප්පදායී භවෙය්‍යාසි. තෙනාහ ‘‘උපත්ථම්භෙය්‍යාසී’’ති. තං පන අනුබලප්පදානං උපත්ථම්භනං පුනප්පුනං කරණමෙවාති ආහ ‘‘පුනප්පුනං කරෙය්‍යාසී’’ති[Pg.61]. සික්ඛමානොති තංයෙව අධිසීලසික්ඛං තන්නිස්සයඤ්ච සික්ඛාද්වයං සික්ඛන්තො සම්පාදෙන්තො.

၁၀၉. “သသက္ကံ” ဟူသည်မှာ ရှုမြင်အပ်သည်ကို ပြုလုပ်၍ လုံ့လဝီရိယကို ဖြစ်စေလျက် မပြုအပ်သောအမှုကို၊ ထိုသို့သောအမှုကို အမှန်စင်စစ် မပြုအပ်သောကြောင့် “ဧကံသေနေဝ န ကာတဗ္ဗံ” (မုချမပြုအပ်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ပဋိသံဟရေယျာသိ” ဟူသည်မှာ ပြုလုပ်ခြင်းမှ တွန့်ဆုတ်ခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏။ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မဟုတ်ဘဲ ဆုတ်နစ်လျက် မပြုလုပ်သောသူ မည်သည်ဖြစ်သောကြောင့် “ဆုတ်နစ်ရာ၏၊ မပြုလုပ်ရာ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “အနုပဒေယျာသိ” ဟူသည်မှာ ထပ်ဆင့်၍ အားပေးကူညီသူ ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် “ထောက်ပံ့ရာ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုသို့ ထပ်ဆင့်အားပေး ကူညီထောက်ပံ့ခြင်းသည် အဖန်ဖန် ပြုလုပ်ခြင်းသာ ဖြစ်သောကြောင့် “အဖန်ဖန် ပြုလုပ်ရာ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “သိက္ခမာနော” ဟူသည်မှာ ထိုအဓိသီလသိက္ခာနှင့် ထိုသိက္ခာကို အမှီပြုသော သိက္ခာနှစ်ရပ်ကို သင်ယူကျင့်ကြံ ဖြည့်ကျင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။

111. කිත්තකෙ පන ඨානෙති කිත්තකෙ ඨානෙ පවත්තානි. අවිදූරෙ එව පවත්තානීති දස්සෙන්තො ‘‘එකස්මිං පුරෙභත්තෙයෙව සොධෙතබ්බානී’’ති ආහ. එවඤ්හි තානි සුසොධිතානි හොන්ති සුපරිසුද්ධානි. පරෙසං අප්පියං ගරුං ගාරය්හං, යථාවුත්තට්ඨානතො පන අඤ්ඤං වා කම්මට්ඨානමනසිකාරෙනෙව කායකම්මාදීනි පරිසොධිතානි හොන්තීති න ගහිතං. පටිඝං වාති එත්ථ වා-සද්දෙන අසමපෙක්ඛණෙ මොහස්ස සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

၁၁၁. “ကိတ္တကေ ပန ဌာနေ” ဟူသည်မှာ အဘယ်မျှလောက်သော နေရာ၌ ဖြစ်ပွားသနည်း။ မနီးမဝေးသော အရပ်၌သာ ဖြစ်ပွားကြောင်း ပြသလိုသဖြင့် “တစ်နေ့တည်းသော ဆွမ်းမစားမီ အချိန်၌သာ သုတ်သင်အပ်ကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤသို့လျှင် ထိုကံတို့သည် ကောင်းစွာ သုတ်သင်အပ်သည် ဖြစ်၍ အလွန်စင်ကြယ်ကုန်၏။ သူတစ်ပါးတို့ မနှစ်သက်အပ်၊ ကြီးလေးအပ်၊ ကဲ့ရဲ့အပ်သော ကံကို၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နေရာမှ တစ်ပါးသော အရပ်၌မူကား ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့်သာ ကာယကံစသည်တို့ကို သုတ်သင်အပ်သဖြင့် (ထိုကံကို ဤ၌) မယူအပ်ပေ။ “ပဋိဃံ ဝါ” ဟူသော ပုဒ်၌ “ဝါ” သဒ္ဒါဖြင့် မဆင်ခြင်ခြင်း တည်းဟူသော မောဟကို သိမ်းကျုံးယူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။

112. වුත්තනයෙන කායකම්මාදිපරිසොධනං නාම ඉධෙව, න ඉතො බහිද්ධාති ආහ ‘‘බුද්ධා…පෙ… සාවකා වා’’ති. තෙ හි අත්ථතො සමණබ්‍රාහ්මණා වාති. තස්මාති යස්මා සබ්බබුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකෙහි ආරුළ්හමග්ගො, රාහුල, මයා තුය්හං ආචික්ඛිතො, තස්මා. තෙන අනුසික්ඛන්තෙන තයා එවං සික්ඛිතබ්බන්ති ඔවාදං අදාසි. සෙසං වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၁၁၂. ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ကာယကံစသည်တို့ကို သုတ်သင်စင်ကြယ်စေခြင်းမည်သည် ဤသာသနာတော်၌သာ ရှိ၏၊ ဤသာသနာတော်မှ ပြင်ပ၌ မရှိဟု ပြသခြင်းငှာ “မြတ်စွာဘုရားတို့သည်လည်းကောင်း ...ပေ... သာဝကတို့သည်လည်းကောင်း” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုသူတို့သည်သာ အနက်အားဖြင့် စစ်မှန်သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ “တသ္မာ” (ထို့ကြောင့်) ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် သာဝကတို့ လျှောက်လှမ်းအပ်သော လမ်းစဉ်ကို၊ ရာဟုလာ၊ ငါသည် သင့်အား ညွှန်ပြအပ်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုညွှန်ပြအပ်သော လမ်းစဉ်အတိုင်း လိုက်နာကျင့်ကြံသော သင်သည် ဤသို့ ကျင့်အပ်၏ဟု အဆုံးအမကို ပေးတော်မူခဲ့သည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၍ သိလွယ်ရုံမျှသာ ရှိ၏။

අම්බලට්ඨිකරාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා

အမ္ဗလဋ္ဌိကရာဟုလောဝါဒသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနီ (ဋီကာ)

සමත්තා.

ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. මහාරාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා

၂. မဟာရာဟုလောဝါဒသုတ်အဖွင့်

113. ඉරියාපථානුබන්ධනෙනාති ඉරියාපථගමනානුබන්ධනෙන, න පටිපත්තිගමනානුබන්ධනෙන. අඤ්ඤමෙව හි බුද්ධානං පටිපත්තිගමනං අඤ්ඤං සාවකානං. විලාසිතගමනෙනාති – ‘‘දූරෙ පාදං න උද්ධරති, න අච්චාසන්නෙ පාදං නික්ඛිපති, නාතිසීඝං ගච්ඡති නාතිසණික’’න්තිආදිනා (සං. නි. අට්ඨ. 3.4.243; උදා. අට්ඨ. 76; සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.285) වුත්තෙන සභාවසීලෙන බුද්ධානං චාතුරියගමනෙන. තදෙව හි සන්ධාය ‘‘පදෙ පදං නික්ඛිපන්තො’’ති වුත්තං. පදානුපදිකොති රාහුලත්ථෙරස්සපි ලක්ඛණපාරිපූරියා තාදිසමෙව ගමනන්ති යත්තකං පදෙසං අන්තරං අදත්වා භගවතො පිට්ඨිතො ගන්තුං ආරද්ධො, සබ්බත්ථ තමෙව ගමනපදානුපදං ගච්ඡතීති පදානුපදිකො.

၁၁၃. "ဣရိယာပထာနုဗန္ဓနေန" ဟူသည်မှာ ဣရိယာပုတ်၏ သွားခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်ခြင်းဖြင့်၊ ကျင့်ဝတ် (ပဋိပတ်) ၏ သွားခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်ခြင်းဖြင့် မဟုတ်။ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ကျင့်ဝတ်သွားခြင်းသည် တစ်မျိုး၊ သာဝကတို့၏ ကျင့်ဝတ်သွားခြင်းသည် တစ်မျိုး တခြားစီ ဖြစ်၏။ "ဝိလာသိတဂမနေန" ဟူသည်မှာ "ခြေလှမ်းကို ဝေးလွန်းသောအရပ်၌ မမြှောက်၊ အလွန်နီးသောအရပ်၌ မချ၊ အလွန်မမြန်၊ အလွန်မနှေး" စသည်ဖြင့် (သံ၊ နိ၊ ဋ္ဌ၊ ၃၊ ၄၊ ၂၄၃၊ ဥဒါ၊ ဋ္ဌ၊ ၇၆၊ သာရတ္ထ၊ ဋီ၊ မဟာဝဂ္ဂ၊ ၃၊ ဥပါလိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ) ဟောတော်မူအပ်သော ပကတိအလေ့အထ (ကိုယ်ကျင့်) ဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ကျက်သရေရှိသော သွားခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသွားခြင်းကိုပင် ရည်ညွှန်း၍ "ခြေရာ၌ ခြေလှမ်းကို ချလျက်" ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ "ပဒါနုပဒိကော" ဟူသည်မှာ ရာဟုလာမထေရ်အားလည်း (ထိုကဲ့သို့သော) လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ထိုကဲ့သို့ပင် သွားခြင်းဖြစ်သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ နောက်တော်မှ အကြားအကွာအဝေး မထားဘဲ လိုက်ပါသွားရန် အားထုတ်သည်ရှိသော် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ထိုသွားခြင်း ခြေတစ်လှမ်းချင်းစီ၏ နောက်သို့ ထပ်ကြပ်မကွာ လိုက်ပါသွားသောကြောင့် "ပဒါနုပဒိက (ခြေလှမ်းအစဉ်အတိုင်း လိုက်ပါသူ)" ဟု ဆိုအပ်သည်။

වණ්ණනාභූමි [Pg.62] චායං තත්ථ භගවන්තං ථෙරඤ්ච අනෙකරූපාහි උපමාහි වණ්ණෙන්තො ‘‘තත්ථ භගවා’’තිආදිමාහ. නික්ඛන්තගජපොතකො විය විරොචිත්ථාති පදං ආනෙත්වා යොජනා. එවං තං කෙසරසීහො වියාතිආදීසුපි ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. තාරකරාජා නාම චන්දො. ද්වින්නං චන්දමණ්ඩලානන්තිආදි පරිකප්පවචනං, බුද්ධාවෙණිකසන්තකං විය බුද්ධානං ආකප්පසොභා අහොසි, අහො සිරීසම්පත්තීති යොජනා.

ဤဒေသသည် ချီးမွမ်းရာအခွင့်အလမ်း (ဝဏ္ဏနာဘူမိ) ဖြစ်ရာ ထိုသုတ္တန်၌ မြတ်စွာဘုရားနှင့် မထေရ်ကို အထူးထူးသော ဥပမာတို့ဖြင့် ချီးကျူးလျက် "ထိုသုတ္တန်၌ မြတ်စွာဘုရားသည်" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "ထွက်လာသော ဆင်ငယ်ကဲ့သို့ တင့်တယ်တော်မူ၏" ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤနည်းအတိုင်း "ထိုသူ့ကို ကေသရာဇာ ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့" စသော စကားတို့၌လည်း ဆောင်ယူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်သည်။ "တာရကရာဇာ" မည်သည် လမင်း ဖြစ်သည်။ "လဗိမာန်နှစ်စင်းတို့၏" စသည်မှာ ကြံဆ၍ ဆိုသောစကား (ပရိကပ္ပဝစန) ဖြစ်သည်၊ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ သီးခြားပိုင်ဆိုင်သော အာဝေဏိကတရားကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ အမူအရာ ကျက်သရေ တင့်တယ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ "အို... ကျက်သရေနှင့် ပြည့်စုံလှပေစွ" ဟု ယှဉ်စပ်အပ်သည်။

ආදියමානාති ගණ්හන්ති. ‘‘පච්ඡා ජානිස්සාමා’’ති න අජ්ජුපෙක්ඛිතබ්බො. ඉදං න කත්තබ්බන්ති වුත්තෙති ඉදං පාණඅතිපාතනං න කත්තබ්බන්ති වුත්තෙ ඉදං දණ්ඩෙන වා ලෙඩ්ඩුනා වා විහෙඨනං න කත්තබ්බං, ඉදං පාණිනා දණ්ඩකදානඤ්ච අන්තමසො කුජ්ඣිත්වා ඔලොකනමත්තම්පි න කත්තබ්බමෙවාති නයසතෙනපි නයසහස්සෙනපි පටිවිජ්ඣති, තථා ඉධ තාව සම්මජ්ජනං කත්තබ්බන්ති වුත්තෙපි තත්ථ පරිභණ්ඩකරණං විහාරඞ්ගණසම්මජ්ජනං කචවරඡඩ්ඩනං වාලිකාසමකිරණන්ති එවමාදිනා නයසතෙන නයසහස්සෙන පටිවිජ්ඣති. තෙනාහ – ‘‘ඉදං කත්තබ්බන්ති වුත්තෙපි එසෙව නයො’’ති. පරිභාසන්ති තජ්ජනං. ලභාමීති පච්චාසීසති.

"အာဒိယမာနာ" ဟူသည်မှာ ယူကြကုန်လျက်။ "နောင်မှ သိကြလိမ့်မည်" ဟု လျစ်လျူမရှုအပ်။ "ဤအမှုကို မပြုအပ်" ဟု ဆိုအပ်သည်ရှိသော် ဤသူ့အသက်သတ်ခြင်းကို မပြုအပ်ဟု ဆိုရာ၌ တုတ်ဖြင့်ဖြစ်စေ ခဲဖြင့်ဖြစ်စေ ညှဉ်းဆဲခြင်းကို မပြုအပ်၊ လက်ဖြင့်ရိုက်ပုတ်ခြင်း၊ ဒုတ်တိုဖြင့်ရိုက်ခြင်းနှင့် အနည်းဆုံး အမျက်ထွက်၍ ကြည့်ရုံမျှကိုပင် မပြုအပ်ပါတကားဟု နည်းလမ်းရာကျော် နည်းလမ်းထောင်ကျော်တို့ဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိမြင်၏၊ ထိုနည်းတူစွာ ဤနေရာ၌ ဦးစွာ တံမြက်လှည်းခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု ဆိုသော်လည်း ထိုတံမြက်လှည်းခြင်း၌ ပရိဘဏ္ဍပြုလုပ်ခြင်း (လိမ်းကျံခြင်း)၊ ကျောင်းရင်ပြင် တံမြက်လှည်းခြင်း၊ အမှိုက်သွန်ခြင်း၊ သဲညီအောင် ဖြန့်ခြင်း စသည်ဖြင့် ဤသို့သော နည်းလမ်းရာကျော် နည်းလမ်းထောင်ကျော်တို့ဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိမြင်၏။ ထို့ကြောင့် "ဤအမှုကို ပြုအပ်၏ ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ပရိဘာသံ" ဟူသည်မှာ ခြိမ်းခြောက်ခြင်း (ငေါက်ငမ်းခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ "လဘာမိ" ဟူသည်မှာ မျှော်လင့်တောင့်တ၏။

සබ්බමෙතන්ති සබ්බං එතං මයි ලබ්භමානං සික්ඛාකාමතං. අභිඤ්ඤායාති ජානිත්වා. සහායොති රට්ඨපාලත්ථෙරං සන්ධායාහ. සො හි භගවතා සද්ධාපබ්බජිතභාවෙ එතදග්ගෙ ඨපිතො. ධම්මාරක්ඛොති සත්ථු සද්ධම්මරතනානුපාලකො ධම්මභණ්ඩාගාරිකො. පෙත්තියොති චූළපිතා. සබ්බං මෙ ජිනසාසනන්ති සබ්බම්පි බුද්ධසාසනං මය්හමෙව.

"သဗ္ဗမေတံ" ဟူသည်မှာ ငါ့၌ရှိသော ဤသိက္ခာကို လိုလားသောစိတ် (သိက္ခာကာမတာ) ရှိသမျှ အားလုံးကို။ "အဘိညာယ" ဟူသည်မှာ သိ၍။ "သဟာယော" ဟူသည်မှာ ရဋ္ဌပါလမထေရ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမထေရ်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် သဒ္ဓါတရားဖြင့် သာသနာ့ဘောင်သို့ ဝင်ရောက်သူတို့တွင် ဧတဒဂ်ရာထူး၌ ထားတော်မူအပ်၏။ "ဓမ္မာရက္ခော" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ သဒ္ဓမ္မရတနာကို စောင့်ရှောက်သော တရားဘဏ္ဍာစိုး ဖြစ်သည်။ "ပေတ္တိယော" ဟူသည်မှာ ဘထွေး (ဦးလေး)။ "သဗ္ဗံ မေ ဇိနသာသနံ" ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော ဘုရားသာသနာတော်သည် ငါ့အတွက်သာလျှင် (ငါ့အကျိုးငှာသာလျှင်) ဖြစ်သည်။

ඡන්දරාගං ඤත්වාති ඡන්දරාගං මම චිත්තෙ උප්පන්නං ඤත්වා. අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙති විහාරපරියන්තෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලට්ඨානෙ අනුච්ඡවිකෙ.

"ဆန္ဒရာဂံ ဉတွာ" ဟူသည်မှာ ငါ၏စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆန္ဒရာဂကို သိ၍။ "အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေ" ဟူသည်မှာ ကျောင်းအနီးအပါး (ပရိဝုဏ်) ရှိ သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော သစ်ပင်ရင်း တစ်နေရာရာ၌။

තදාති අග්ගසාවකෙහි පසාදාපනකාලෙ. අඤ්ඤකම්මට්ඨානානි චඞ්කමනඉරියාපථෙපි පිට්ඨිපසාරණකාලෙපි සමිජ්ඣන්ති, න එවමිදන්ති ආහ – ‘‘ඉදමස්ස එතිස්සා නිසජ්ජාය කම්මට්ඨානං අනුච්ඡවික’’න්ති. ආනාපානස්සතින්ති ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං.

"တဒါ" ဟူသည်မှာ အဂ္ဂသာဝကတို့က သက်ဝင်ကြည်ညိုစေအပ်သော အခါ၌။ အခြားသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့သည် စင်္ကြံသွားသော ဣရိယာပုတ်၌လည်းကောင်း၊ ကျောဆန့်သော အခါ၌လည်းကောင်း ပြီးမြောက်နိုင်ကုန်၏။ ဤကမ္မဋ္ဌာန်းသည် ထိုသို့မဟုတ်၊ ထို့ကြောင့် "ဤကမ္မဋ္ဌာန်းသည် ဤမထေရ်၏ ဤထိုင်ခြင်း ဣရိယာပုတ်အား လျောက်ပတ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းဖြစ်သည်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "အာနာပါနဿတိံ" ဟူသည်မှာ အာနာပါနဿတိ ကမ္မဋ္ဌာန်း ဖြစ်သည်။

සමසීසී හොතීති සචෙ සමසීසී හුත්වා න පරිනිබ්බායති. පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකරොති නො චෙ පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකරොති. ඛිප්පාභිඤ්ඤොති ඛිප්පං ලහුංයෙව පත්තබ්බඡළභිඤ්ඤො.

"သမသီသီ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ အကယ်၍ သမသီသီ ဖြစ်၍ ပရိနိဗ္ဗာန် မပြုပါမူ၊ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြု၏။ အကယ်၍ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်မပြုပါမူ၊ "ခိပ္ပါဘိညော" ဟူသည်မှာ လျင်မြန်စောစွာပင် ရအပ်သော ဆဠာဘိညာဏ် (အဘိညာဉ်ခြောက်ပါး) ရှိသူ ဖြစ်သည်။

පරිපුණ්ණාති [Pg.63] සොළසසු ආකාරෙසු කස්සචිපි අතාපනෙන සබ්බසො පුණ්ණා. සුභාවිතාති සමථභාවනාය විපස්සනාභාවනාය ච අනුපුබ්බසම්පාදනෙන සුභාවිතා. ගණනාවිධානානුපුබ්බියා ආසෙවිතත්තා අනුපුබ්බං පරිචිතා.

"ပရိပုဏ္ဏာ" ဟူသည်မှာ (အသက်ရှူခြင်း၊ ရှူထုတ်ခြင်း စသော) တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာတို့၌ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မပူပန်စေဘဲ ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာဖြင့် ပြည့်စုံခြင်း။ "သုဘာဝိတာ" ဟူသည်မှာ သမထဘာဝနာ၊ ဝိပဿနာဘာဝနာတို့ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ပြီးမြောက်စေခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာ ပွားများအပ်ခြင်း။ ရေတွက်ခြင်းနည်းစနစ်၏ အစဉ်အတိုင်း မှီဝဲအပ်သောကြောင့် အစဉ်တစိုက် လေ့ကျင့်အပ်ခြင်း။

ඔමානං වාති අවජානනං උඤ්ඤාතන්ති එවංවිධං මානං වා. අතිමානං වාති ‘‘කිං ඉමෙහි, මමෙව ආනුභාවෙන ජීවිස්සාමී’’ති එවං අතිමානං වා කුතො ජනෙස්සතීති.

"ဩမာနံ ဝါ" ဟူသည်မှာ ရှုတ်ချခြင်း၊ နိမ့်ချခြင်း စသော ဤသို့သော မာနတရားကို ဖြစ်စေ၊ "အတိမာနံ ဝါ" ဟူသည်မှာ "ဤသူတို့ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ ငါ၏ ကိုယ်ပိုင်စွမ်းအား (အာနုဘော်) ဖြင့်သာ အသက်မွေးအံ့" ဟူ၍ ဤကဲ့သို့သော အလွန်အမင်း ထောင်လွှားသော မာနတရားကို ဖြစ်စေ အဘယ်မှာ ဖြစ်စေနိုင်အံ့နည်း။

114. විසඞ්ඛරිත්වාති විසංයුත්තෙ කත්වා, යථා සඞ්ගාකාරෙන ගහණං න ගච්ඡති, එවං විනිභුඤ්ජිත්වාති අත්ථො. මහාභූතානි තාව විත්ථාරෙතු, සම්මසනූපගත්තා, අසම්මසනූපගං ආකාසධාතුං අථ කස්මා විත්ථාරෙසීති ආහ ‘‘උපාදාරූපදස්සනත්ථ’’න්ති. ආපොධාතු සුඛුමරූපං. ඉතරාසු ඔළාරිකසුඛුමතාපි ලබ්භතීති ආහ ‘‘උපාදාරූපදස්සනත්ථ’’න්ති. හෙට්ඨා චත්තාරි මහාභූතානෙව කථිතානි, න උපාදාරූපන්ති තස්ස පනෙත්ථ ලක්ඛණහාරනයෙන ආකාසදස්සනෙන දස්සිතතා වෙදිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා මුඛෙන තං දස්සෙතු’’න්ති. න කෙවලං උපාදාරූපග්ගහණදස්සනත්ථමෙව ආකාසධාතු විත්ථාරිතා, අථ ඛො පරිග්ගහසුඛතායපීති දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පරිච්ඡින්දිතබ්බස්ස රූපස්ස නිරවසෙසපරියාදානත්ථං ‘‘අජ්ඣත්තිකෙනා’’ති විසෙසනමාහ. ආකාසෙනාති ආකාසධාතුයා ගහිතාය. පරිච්ඡින්නරූපන්ති තාය පරිච්ඡින්දිතකලාපගතම්පි පාකටං හොති විභූතං හුත්වා උපට්ඨාති.

၁၁၄. "ဝိသင်္ခရိတွာ" ဟူသည်မှာ ကင်းကွာအောင်ပြု၍၊ အစုအပေါင်း အခြင်းအရာအားဖြင့် စွဲလမ်းယူခြင်းသို့ မရောက်စေရန် ဤသို့ ခွဲခြားစိတ်ဖြာ၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ မဟာဘုတ်တရားတို့သည်ကား သုံးသပ်ခြင်း (ဝိပဿနာရှုခြင်း) သို့ ရောက်ထိုက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတရားတို့ကို ချဲ့ပြအပ်တုံအံ့။ သုံးသပ်ခြင်းသို့ မရောက်သော ကောင်းကင်ဓာတ် (အာကာသဓာတ်) ကိုမူ အဘယ်ကြောင့် ချဲ့ပြသနည်းဟူမူ "ဥပါဒါရုပ်ကို ပြခြင်းငှာ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အာပေါဓာတ်သည် သိမ်မွေ့သောရုပ် (သုခုမရုပ်) ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောဓာတ်တို့၌လည်း ရုန့်ရင်းခြင်း၊ သိမ်မွေ့ခြင်းသဘောတို့ကို ရရှိနိုင်သောကြောင့် "ဥပါဒါရုပ်ကို ပြခြင်းငှာ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အောက်၌ မဟာဘုတ်လေးပါးတို့ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏၊ ဥပါဒါရုပ်ကို မဟောအပ်။ သို့သော် ထိုဥပါဒါရုပ်၏ တည်ရှိပုံကို ဤ၌ လက္ခဏာဟာရနည်းအားဖြင့် အာကာသဓာတ်ကို ပြခြင်းဖြင့် ပြသအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဤနည်းလမ်းဖြင့် ထိုဥပါဒါရုပ်ကို ပြခြင်းငှာ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အာကာသဓာတ်ကို ဥပါဒါရုပ် သိမ်းဆည်းယူခြင်းကို ပြရန်သက်သက်သာ ချဲ့ပြသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား သိမ်းဆည်းရန် လွယ်ကူစေရန်အတွက်လည်း ချဲ့ပြခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် "အပိ စ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပါဌ်၌ ပိုင်းခြားအပ်သောရုပ်ကို အကြွင်းမဲ့ ကုန်စင်အောင် သိမ်းဆည်းနိုင်ရန် "အဇ္ဈတ္တိကေန (ကိုယ်တွင်းဖြစ်သော)" ဟု ထူးခြားသော ဝိသေသနကို မိန့်တော်မူသည်။ "အာကာသေန" ဟူသည်မှာ အာကာသဓာတ်ကို ယူအပ်သော်။ "ပရိစ္ဆိန္နရူပံ" ဟူသည်မှာ ထိုအာကာသဓာတ်ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော ကလာပ်သို့ ရောက်သောရုပ်သည်လည်း ထင်ရှားပြတ်သားစွာ ဖြစ်၍ ဉာဏ်၌ ထင်လာ၏။

ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං සුඛග්ගහණත්ථං ගාථාය දස්සෙති. තස්සාති උපාදායරූපස්ස. එවං ආවිභාවත්ථන්ති එවං පරිච්ඡින්නතාය ආකාසස්ස වසෙන විභූතභාවත්ථං. තන්ති ආකාසධාතුං.

ယခုအခါ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို လွယ်ကူစွာ သိစေရန် ဂါထာဖြင့် ပြတော်မူ၏။ "တဿ" ဟူသည်မှာ ဥပါဒါရုပ်၏။ "ဧဝံ အာဝိဘာဝတ္ထံ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ပိုင်းခြားအပ်သောအဖြစ်ကြောင့် ကောင်းကင် (အာကာသ) ၏ စွမ်းအားဖြင့် ထင်ရှားစေခြင်းငှာ။ "တံ" ဟူသည်မှာ ထိုအာကာသဓာတ်ကို။

118. ආකාසභාවං ගතන්ති චතූහි මහාභූතෙහි අසම්ඵුට්ඨානං තෙසං පරිච්ඡෙදකභාවෙන ආකාසන්ති ගහෙතබ්බතං ගතං, ආකාසමෙව වා ආකාසගතං යථා ‘‘දිට්ඨිගතං (ධ. ස. 381; මහානි. 12), අත්ථඞ්ගත’’න්ති (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.130) ච. ආදින්නන්ති ඉමන්ති තණ්හාදිට්ඨීහි ආදින්නං. තෙනාහ ‘‘ගහිතං පරාමට්ඨ’’න්ති. අඤ්ඤත්ථ කම්මජං ‘‘උපාදින්න’’න්ති වුච්චති, න තථා ඉධාති ආහ ‘‘සරීරට්ඨකන්ති අත්ථො’’ති. පථවීධාතුආදීසු [Pg.64] වුත්තනයෙනෙවාති මහාහත්ථිපදොපමෙ (ම. නි. 1.300 ආදයො) වුත්තනයදස්සනං සන්ධාය වදති.

၁၁၈. "အာကာသဘာဝံ ဂတံ" ဟူသည်မှာ မဟာဘုတ်လေးပါးတို့ဖြင့် မတွေ့ထိအပ်သော၊ ထိုမဟာဘုတ်တို့၏ ပိုင်းခြားကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် ကောင်းကင် (အာကာသ) ဟု ယူအပ်သောအဖြစ်သို့ ရောက်သော၊ သို့မဟုတ် ကောင်းကင်စင်စစ်ကိုပင် "အာကာသဂတ" ဟု ဆိုအပ်၏၊ "ဒိဋ္ဌိဂတံ"၊ "အတ္ထင်္ဂတံ" စသည်တို့ကဲ့သို့တည်း။ "အာဒိန္နံ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် သိမ်းပိုက်အပ်သော။ ထို့ကြောင့် "သိမ်းဆည်းအပ်သော၊ သုံးသပ်အပ်သော" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အခြားသောနေရာ၌ ကမ္မဇရုပ်ကို "ဥပါဒိန္န" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤ၌ ထိုသို့မဟုတ်၊ ထို့ကြောင့် "ကိုယ်ခန္ဓာ၌ တည်ရှိသောရုပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ပထဝီဓာတ်စသည်တို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင်" ဟူသည်မှာ မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ် (မ၊ နိ၊ ၁၊ ၃၀၀ စသည်) ၌ ဟောတော်မူအပ်သော နည်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်။

119. තාදිභාවො නාම නිට්ඨිතකිච්චස්ස හොති, අයඤ්ච විපස්සනං අනුයුඤ්ජති, අථ කිමත්ථං තාදිභාවතා වුත්තාති? පථවීසමතාදිලක්ඛණාචික්ඛණාහි විපස්සනාය සුඛප්පවත්තිඅත්ථං. තෙනාහ ‘‘ඉට්ඨානිට්ඨෙසූ’’තිආදි. ගහෙත්වාති කුසලප්පවත්තියා ඔකාසදානවසෙන පරිග්ගහෙත්වා. න පතිට්ඨිතොති න නිස්සිතො න ලග්ගො.

၁၁၉. တာဒိဘာဝ (မတုန်မလှုပ် ညီမျှသောသဘော) မည်သည် ကိစ္စပြီးဆုံးသော ရဟန္တာအားသာ ဖြစ်၏၊ ဤအရှင်ရာဟုလာကား ဝိပဿနာကို အားထုတ်ဆဲဖြစ်၏၊ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် တာဒိဘာဝကို မိန့်တော်မူသနည်းဟူမူ - မြေကြီးနှင့် တူသည်၏အဖြစ် စသော လက္ခဏာတို့ကို ပြသခြင်းဖြင့် ဝိပဿနာ ဖြစ်လွယ်စေရန် အကျိုးငှာ မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဂဟေတွာ” ဟူသည် ကုသိုလ်ဖြစ်ခွင့် အခွင့်ပေးခြင်းအားဖြင့် သိမ်းဆည်း၍ဟု ဆိုလိုသည်။ “န ပတိဋ္ဌိတော” ဟူသည် အမှီမပြုသော၊ မငြိကပ်သောသူ ဖြစ်သည်။

120. බ්‍රහ්මවිහාරභාවනා අසුභභාවනා ආනාපානස්සතිභාවනා ච උපචාරං වා අප්පනං වා පාපෙන්තො විපස්සනාය පාදකභාවාය අනිච්චාදිසඤ්ඤාය විපස්සනාභාවෙන උස්සක්කිත්වා මග්ගපටිපාටියා අරහත්තාධිගමාය හොතීති ‘‘මෙත්තාදිභාවනාය පන හොතී’’ති වුත්තං. යත්ථ කත්ථචි සත්තෙසු සඞ්ඛාරෙසු ච පටිහඤ්ඤනකිලෙසොති ආඝාතභාවමෙව වදති ඤායභාවතො අඤ්ඤෙසම්පි. අස්මිමානොති රූපාදිකෙ පච්චෙකං එකජ්ඣං ගහෙත්වා ‘‘අයමහමස්මී’’ති එවං පවත්තමානො.

၁၂၀. ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာ၊ အသုဘဘာဝနာနှင့် အာနာပါနဿတိဘာဝနာတို့သည် ဥပစာရ သို့မဟုတ် အပ္ပနာသို့ ရောက်စေလျက် ဝိပဿနာ၏ အခြေခံအဖြစ်ဖြင့် လည်းကောင်း၊ အနိစ္စသညာ စသည်တို့ဖြင့် ဝိပဿနာအဖြစ်သို့ တက်လှမ်း၍ မဂ်အစဉ်ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ “မေတ္တာဒိဘာဝနာယ ပန ဟောတိ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “အကြင် တစ်စုံတစ်ခုသော သတ္တဝါတို့၌ လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရတို့၌ လည်းကောင်း ထိခိုက်တတ်သော ကိလေသာ” ဟူသည် ဉာယနည်းအားဖြင့် အခြားသော ကိလေသာတို့၏ အဖြစ်ကိုလည်း ပြဆိုသော်လည်း ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း (အာဃာတ) သဘောကိုသာ ဆိုလိုသည်။ “အသ္မိမာနော” ဟူသည် ရူပစသော တရားတို့ကို တစ်ခုစီ သို့မဟုတ် အစုလိုက် သိမ်းယူ၍ “ဤငါသည် ရှိ၏” ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော မာန ဖြစ်သည်။

121. ඉදං කම්මට්ඨානන්ති එත්ථ ගණනාදිවසෙන ආසෙවියමානා අස්සාසපස්සාසා යොගකම්මස්ස පතිට්ඨානතාය කම්මට්ඨානං. තත්ථ පන තථාපවත්තො මනසිකාරො භාවනා. එත්ථ ච තස්සෙව ථෙරස්ස භගවතා බහූනං කම්මට්ඨානානං දෙසිතත්තා චරිතං අනාදියිත්වා කම්මට්ඨානානි සබ්බෙසං පුග්ගලානං සප්පායානීති අයමත්ථො සිද්ධො, අතිසප්පායවසෙන පන කම්මට්ඨානෙසු විභාගකථා කථිතාති වෙදිතබ්බා.

၁၂၁. “ဤကမ္မဋ္ဌာန်း” ဟူသော စကား၌ ရေတွက်ခြင်း (ဂဏနာ) စသည်ဖြင့် ပွားများအပ်သော ထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည် ယောဂီ၏ အားထုတ်မှုအလုပ်၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် ကမ္မဋ္ဌာန်း မည်၏။ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ထိုသို့ဖြစ်ပေါ်သော နှလုံးသွင်းမှုသည် ဘာဝနာ မည်၏။ ဤသုတ်၌လည်း ထိုအရှင်ရာဟုလာမထေရ်အား မြတ်စွာဘုရားသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းများစွာတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သဖြင့် စရိုက်ကို ပဓာနမထားဘဲ (အာရုံမပြုဘဲ) ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားတို့သည် ခပ်သိမ်းသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား သင့်လျော် (သပ္ပါယ) ပါပေ၏ဟူသော ဤအနက်သည် ပြီး၏။ သို့ရာတွင် အလွန် သင့်လျော်သော အစွမ်းအားဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့၌ အဖို့အစု ခွဲခြား၍ ဟောကြားအပ်သော စကားကို ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

මහාරාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

မဟာရာဟုလောဝါဒသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

3. චූළමාලුක්‍යසුත්තවණ්ණනා

၃. စူဠမာလုကျသုတ်အဖွင့်

122. එවං ඨපිතානීති ‘‘සස්සතො ලොකො’’තිආදිනයප්පවත්තානි දිට්ඨිගතානි අනිය්‍යානිකතාය න බ්‍යාකාතබ්බානි න කථෙතබ්බානි, එවං ඨපනීයපක්ඛෙ ඨපිතානි චෙව නිය්‍යානිකසාසනෙ ඡඩ්ඩනීයතාය පටික්ඛිත්තානි ච, අපිචෙත්ථ අත්ථතො පටික්ඛෙපො එව බ්‍යාකාතබ්බතො. යථා එකො [Pg.65] කම්මකිලෙසවසෙන ඉත්ථත්තං ආගතො, තථා අපරොපි අපරොපීති සත්තො තථාගතො වුච්චතීති ආහ – ‘‘තථාගතොති සත්තො’’ති. තං අබ්‍යාකරණං මය්හං න රුච්චතීති යදි සස්සතො ලොකො, සස්සතො ලොකොති, අසස්සතො ලොකො, අසස්සතො ලොකොති ජානාමාති බ්‍යාකාතබ්බමෙව, යං පන උභයථා අබ්‍යාකරණං, තං මෙ චිත්තං න ආරාධෙති අජානනහෙතුකත්තා අබ්‍යාකරණස්ස. තෙනාහ – ‘‘අජානතො ඛො පන අපස්සතො එතදෙව උජුකං, යදිදං න ජානාමි න පස්සාමී’’ති. සස්සතොතිආදීසු සස්සතොති සබ්බකාලිකො, නිච්චො ධුවො අවිපරිණාමධම්මොති අත්ථො. සො හි දිට්ඨිගතිකෙහි ලොකීයන්ති එත්ථ පුඤ්ඤපාපතබ්බිපාකා, සයං වා තබ්බිපාකාකරාදිභාවෙන අවියුත්තෙහි ලොකීයතීති ලොකොති අධිප්පෙතො. එතෙන චත්තාරොපි සස්සතවාදා දස්සිතා හොන්ති. අසස්සතොති න සස්සතො, අනිච්චො අද්ධුවො භෙදනධම්මොති අත්ථො, අසස්සතොති ච සස්සතභාවපටික්ඛෙපෙන උච්ඡෙදො දීපිතොති සත්තපි උච්ඡෙදවාදා දස්සිතා හොන්ති. අන්තවාති පරිවටුමො පරිච්ඡින්නපරිමාණො, අසබ්බගතොති අත්ථො. තෙන ‘‘සරීරපරිමාණො, අඞ්ගුට්ඨපරිමාණො, යවපරිමාණො පරමාණුපරිමාණො අත්තා’’ති (උදා. අට්ඨ. 54; දී. නි. ටී. 1.76-77) එවමාදිවාදා දස්සිතා හොන්ති.

၁၂၂. “ဤသို့ ထားအပ်ကုန်၏” ဟူသည် “လောကသည် မြဲ၏” စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူတို့သည် သံသရာမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း (နိယျာနိက) မဟုတ်သဖြင့် မဖြေကြားအပ်၊ မပြောဆိုအပ်ကုန်၊ ဤသို့ ဖယ်ထားအပ်သော ဘက်၌ ထားအပ်ကုန်သည်လည်းကောင်း၊ ထွက်မြောက်ကြောင်း သာသနာတော်၌ စွန့်ပစ်အပ်သောကြောင့် ပယ်မြစ်အပ်ကုန်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ဤ၌ အနက်အားဖြင့် ပယ်မြစ်ခြင်းသည်သာလျှင် ဖြေကြားထိုက်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ တစ်ဦးသောသူသည် ကံ ကိလေသာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဤဘဝသို့ ရောက်လာသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အခြားသူသည်လည်းကောင်း၊ အခြားသူသည်လည်းကောင်း ရောက်လာသဖြင့် သတ္တဝါကို “တထာဂတ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “တထာဂတောတိ သတ္တော” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ထိုသို့ မဖြေကြားခြင်းသည် အကျွန်ုပ်အား မနှစ်သက်ပါ” ဟူသည် အကယ်၍ လောကသည် မြဲပါမူ “လောကသည် မြဲ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ လောကသည် မမြဲပါမူ “လောကသည် မမြဲ” ဟူ၍လည်းကောင်း ငါသိ၏ဟု ဖြေကြားအပ်သည်သာ ဖြစ်၏၊ နှစ်ဦးစလုံး မဖြေကြားခြင်း (အဗျာကတ) ဖြစ်ပါက ထိုမဖြေကြားခြင်းသည် မသိခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သောကြောင့် ငါ၏စိတ်ကို မနှစ်သက်စေနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် “မသိမမြင်သောသူအား ‘ငါမသိပါ၊ ငါမမြင်ပါ’ ဟူ၍ ဤသို့ဝန်ခံခြင်းသည်သာ တည့်မတ်ဖြောင့်စင်းသော စကားဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “သဿတော” စသည်တို့၌ “သဿတော” ဟူသည် အခါခပ်သိမ်းဖြစ်သော၊ မြဲသော၊ ခိုင်ခံ့သော၊ မဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိသော ဟု အဓိပ္ပယ်ရ၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူတို့သည် “လောကီယန္တိ” (အတွေ့အကြုံ ခံစားအပ်၏) ဟု သုံးနှုန်းအပ်သောကြောင့် ဤ၌ ကုသိုလ် အကုသိုလ်နှင့် ၎င်းတို့၏ အကျိုးတရားတို့ သို့မဟုတ် ၎င်းတို့၏ အကျိုးတရားတို့ကို ပြုတတ်သော သဘောစသည်တို့နှင့် မကင်းသော တရားတို့ကို “လောက” ဟု ရည်ရွယ်သည်။ ဤစကားဖြင့် သဿတဝါဒ လေးမျိုးလုံးကို ပြသရာရောက်၏။ “အသဿတော” ဟူသည် မမြဲသော၊ မခိုင်ခံ့သော၊ ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “အသဿတော” ဟု ဆိုခြင်းဖြင့် မြဲသောသဘောကို ပယ်မြစ်ကာ ဥစ္ဆေဒ (ပြတ်စဲခြင်း) ကို ပြဆိုသောကြောင့် ဥစ္ဆေဒဝါဒ ခုနစ်မျိုးလုံးကိုလည်း ပြသရာရောက်၏။ “အန္တဝါ” ဟူသည် အဝန်းအဝိုင်းရှိသော၊ အတိုင်းအတာ အပိုင်းအခြားရှိသော၊ ခပ်သိမ်းသောအရပ်သို့ မရောက်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုစကားဖြင့် “အတ္တသည် ကိုယ်ခန္ဓာပမာဏရှိ၏၊ လက်မပမာဏရှိ၏၊ မုယောစပါးပမာဏရှိ၏၊ မြူမှုန်ပမာဏရှိ၏” စသည်ဖြင့် ပြဆိုသော အယူဝါဒတို့ကို ပြသရာရောက်၏။

තථාගතො පරං මරණාති තථාගතො ජීවො අත්තා මරණතො ඉමස්ස කායස්ස භෙදතො පරං උද්ධං හොති අත්ථි සංවිජ්ජතීති අත්ථො. එතෙන සස්සතභාවමුඛෙන සොළස සඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ ච නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා දස්සිතා හොන්ති. න හොතීති නත්ථි න උපලබ්භති. එතෙන උච්ඡෙදවාදො දස්සිතො හොති. අපිච හොති ච න ච හොතීති අත්ථි නත්ථි චාති. එතෙන එකච්චසස්සතවාදො දස්සිතො. නෙව හොති න න හොතීති පන ඉමිනා අමරාවික්ඛෙපවාදො දස්සිතොති වෙදිතබ්බං. භගවතා පන අනිය්‍යානිකත්තා අනත්ථසංහිතානි ඉමානි දස්සනානීති තානි න බ්‍යාකතානි, තං අබ්‍යාකරණං සන්ධායාහ අයං ථෙරො ‘‘තං මෙ න රුච්චතී’’ති. සික්ඛං පටික්ඛිපිත්වා යථාසමාදින්නසික්ඛං පහාය.

“တထာဂတော ပရံ မရဏာ” ဟူသည် တထာဂတ မည်သော ဇီဝ (အသက်) အတ္တသည် သေသည်မှတစ်ပါး ဤကိုယ်ခန္ဓာ ပျက်စီးခြင်းမှနောက်၌ ဖြစ်၏၊ ရှိ၏၊ ထင်ရှားရှိ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤစကားဖြင့် သဿတဘာဝလမ်းစဉ်အားဖြင့် သညီဝါဒ တစ်ဆယ့်ခြောက်မျိုး၊ အသညီဝါဒ ရှစ်မျိုးနှင့် နေဝသညီနာသညီဝါဒ ရှစ်မျိုးတို့ကို ပြသရာရောက်၏။ “န ဟောတိ” ဟူသည် မရှိ၊ မရအပ် ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤစကားဖြင့် ဥစ္ဆေဒဝါဒကို ပြသရာရောက်၏။ ထို့ပြင် “ဟောတိ စ န စ ဟောတိ” ဟူသည် ရှိလည်းရှိ၏ မရှိလည်းမရှိ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤစကားဖြင့် ဧကစ္စသဿတဝါဒကို ပြသရာရောက်၏။ “နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ” ဟူသော ဤစကားဖြင့်မူ အမရာဝိက္ခေပဝါဒ (ငါးပူတင်းတုပ် အယူဝါဒ) ကို ပြသရာရောက်သည်ဟု သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် သံသရာမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း မဟုတ်ခြင်း၊ အကျိုးစီးပွားနှင့် မစပ်ယှဉ်ခြင်းတို့ကြောင့် ဤအယူဝါဒတို့ကို ဖြေကြားတော်မမူခဲ့ပေ။ ထိုသို့ ဖြေကြားတော်မမူခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဤမထေရ်က “ထိုသို့ မဖြေကြားခြင်းသည် အကျွန်ုပ်အား မနှစ်သက်ပါ” ဟု လျှောက်ထားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ “သိက္ခံ ပဋိက္ခိပိတွာ” ဟူသည် သိက္ခာကို ပယ်မြစ်၍၊ ဆောက်တည်အပ်ပြီးသော သိက္ခာကို စွန့်ပယ်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။

125. ත්වං [Pg.66] නෙව යාචකොති අහං භන්තෙ භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිස්සාමීතිආදිනා. න යාචිතකොති ත්වං මාලුක්‍යපුත්ත මයි බ්‍රහ්මචරියං චරාතිආදිනා.

၁၂၅. “သင်သည်လည်း မတောင်းပန်ဖူးပါ” ဟူသည် “အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်၌ မြတ်သော အကျင့် (ဗြဟ္မစရိယ) ကို ကျင့်ပါအံ့” စသည်ဖြင့် မလျှောက်ထားဖူးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ငါကလည်း မတောင်းပန်ဖူးပါ” ဟူသည် “မာလုကျပုတ္တ၊ သင်သည် ငါ၏ ထံတော်၌ မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်လော့” စသည်ဖြင့် မတိုက်တွန်းဖူးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

126. පරසෙනාය ඨිතෙන පුරිසෙන. බහලලෙපනෙනාති බහලවිලෙපනෙන. මහාසුපියාදි සබ්බො මුදුහිදකො වෙණුවිසෙසො සණ්හො. මරුවාති මකචි. ඛීරපණ්ණිනොති ඛීරපණ්ණියා, යස්සා ඡින්දනමත්තෙ පණ්ණෙ ඛීරං පග්ඝරති. ගච්ඡන්ති ගච්ඡතො ජාතං සයංජාතගුම්බතො ගහිතන්ති අධිප්පායො. සිථිලහනු නාම දත්තා කණ්ණො පතඞ්ගො. එතාය දිට්ඨියා සති න හොතීති ‘‘සස්සතො ලොකො’’ති එතාය දිට්ඨියා සති මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසො න හොති, තං පහාය එව පත්තබ්බතො.

၁၂၆. “ရန်သူ့စစ်တပ်၌ တည်သော ယောက်ျားသည်” ဟု ဆိုလိုသည်။ “ထူထပ်စွာ လိမ်းကျံအပ်သော” ဟူသည် ထူထဲစွာ လိမ်းကျံထားသောဆေး ရှိသော ဟု ဆိုလိုသည်။ “မဟာသုပိယ” စသည်တို့သည် အလုံးစုံသော နုညံ့သော ဝါးအမျိုးအစား၊ ချောမွေ့သော ဝါးအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ “မရူဝါ” ဟူသည် လျှော်ပင် တစ်မျိုး (မကစိ) ဖြစ်သည်။ “ခီရပဏ္ဏိနော” ဟူသည် အရွက်ကို ဖြတ်လိုက်ရုံမျှဖြင့် နို့ရည် ယိုစီးတတ်သော “နို့ရည်ထွက်သော သစ်ပင်” မှ ဖြစ်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဂစ္ဆံ” ဟူသည် အလိုအလျောက် ပေါက်သော ချုံပုတ်မှ ရယူအပ်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “သိထိလဟာနု” (မေးရိုးလျော့သော) မည်သည် နှံကောင်၊ ကျိုင်းကောင် စသော ပိုးမွှား ဖြစ်သည်။ “ဤအယူရှိသော် မဖြစ်” ဟူသည် “လောကသည် မြဲ၏” ဟူသော ဤအယူ ရှိနေပါက မဂ်ဗြဟ္မစရိယ အကျင့်ကို ကျင့်သုံးခြင်း မရှိနိုင်၊ ထိုအယူကို ပယ်စွန့်၍သာလျှင် မဂ်ဖိုလ်သို့ ရောက်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

127. අත්ථෙව ජාතීතිආදිනා එතා දිට්ඨියො පච්චෙකම්පි සංසාරපරිබ්‍රූහනා කටසිවඩ්ඪනා නිබ්බානවිබන්ධනාති දස්සෙති.

၁၂၇. “ဇာတိ (ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း) သည် ရှိသည်သာလျှင်တည်း” စသည်ဖြင့် ဤအယူဝါဒတို့သည် တစ်ခုချင်းစီ သော်လည်း သံသရာကို တိုးပွားစေတတ်ကုန်၏၊ သုသာန်ကို စည်ပင်စေတတ်ကုန်၏၊ နိဗ္ဗာန်ကို ပိတ်ပင်တားဆီးတတ်ကုန်၏ဟု ပြတော်မူသည်။

128. තස්මාතිහාති ඉදං අට්ඨානෙ උද්ධටං, ඨානෙයෙව පන ‘‘වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බ’’න්ති ඉමස්ස පරතො කත්වා සංවණ්ණෙතබ්බං. අත්තනො ඵලෙන අරණීයතො අනුගන්තබ්බතො කාරණම්පි ‘‘අත්ථො’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘කාරණනිස්සිත’’න්ති. තෙනාහ ‘‘බ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිමත්තම්පී’’ති. පුබ්බපදට්ඨානන්ති පඨමාරම්භො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၁၂၈. “တသ္မာတိဟ” ဟူသော ဤစကားကို မသင့်လျော်သော နေရာ၌ ထုတ်နုတ်အပ်၏၊ သင့်လျော်သော နေရာ၌သာလျှင် “ဆိုအပ်ပြီးသော ဆန့်ကျင်ဘက် နည်းလမ်းဖြင့် သိအပ်၏” ဟူသော ဤစကား၏ နောက်၌ ထား၍ ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ မိမိ၏ အကျိုးတရားဖြင့် ဆည်းကပ်အပ်၊ နောက်သို့ အစဉ်လိုက်အပ်သောကြောင့် အကြောင်းတရားကိုလည်း “အတ္ထ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “အကြောင်းကို မှီသော” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် “မြတ်သော အကျင့်၏ အစအဦးမျှလည်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ပုဗ္ဗပဒဋ္ဌာနံ” ဟူသည် ရှေးဦးစွာ အစပျိုးခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားသည် လွယ်ကူစွာ သိနိုင်အပ်သည်သာတည်း။

චූළමාලුක්‍යසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

စူဠမာလုကျသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

4. මහාමාලුක්‍යසුත්තවණ්ණනා

၄. မဟာမာလုကျသုတ်အဖွင့်

129. ඔරං වුච්චති කාමධාතු, තත්ථ පවත්තියා සංවත්තනතො ඔරං භජන්තීති ඔරම්භාගියානි, හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣතාය ඔරම්භාගෙ හෙට්ඨාකොට්ඨාසෙ භජන්තීති ඔරම්භාගියානි ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨාකොට්ඨාසිකානී’’තිආදි. කම්මුනා හි වට්ටෙන ච දුක්ඛං සංයොජෙන්තීති සංයොජනානි, ඔරම්භාගියසඤ්ඤිතානි සංයොජනානි යස්ස අප්පහීනානි, තස්සෙව වට්ටදුක්ඛං. යස්ස පන තානි පහීනානි, තස්ස තං නත්ථීති. අප්පහීනතාය අනුසෙතීති අරියමග්ගෙන අසමුච්ඡින්නතාය කාරණලාභෙ [Pg.67] සති උප්පජ්ජති, අප්පහීනභාවෙන අනුසෙති. අනුසයමානො සංයොජනං නාම හොතීති අනුසයත්තං ඵරිත්වා පවත්තමානො පාපධම්මො යථාවුත්තෙනත්ථෙන සංයොජනං නාම හොති. එතෙන යදි පන අනුසයතො සංයොජනං පවත්තං, තථාපි යෙ තෙ කාමරාගාදයො ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්ති, තෙයෙව බන්ධනට්ඨෙන සංයොජනානීති දස්සෙති.

၁၂၉. အောက်ပိုင်း (ဤဘက်ကမ်း) ကို ကာမဓာတ်ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုကာမဓာတ်၌ ဖြစ်ခြင်းငှာ လာရောက်စေတတ်သောကြောင့် အောက်ပိုင်းကို မှီဝဲတတ်ကုန်သောကြောင့် ဩရမ္ဘာဂိယ မည်ကုန်၏။ အောက်မဂ်ဖြင့် သတ်အပ်သောကြောင့် အောက်ဘက်အဖို့အစုဖြစ်သော အောက်ပိုင်းကို မှီဝဲတတ်ကုန်သောကြောင့် က-အက္ခရာကို ယ-အက္ခရာ ပြု၍ ဩရမ္ဘာဂိယ မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'အောက်ပိုင်းအဖို့၌ ဖြစ်ကုန်သော' ဟူ၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကံနှင့်လည်းကောင်း၊ ဝဋ်နှင့်လည်းကောင်း ဆင်းရဲကို ယှဉ်စပ်တတ်သောကြောင့် သံယောဇဉ် မည်ကုန်၏။ ဩရမ္ဘာဂိယဟု ခေါ်ဝေါ်အပ်သော သံယောဇဉ်တို့ကို အကြင်သူသည် မပယ်အပ်သေး၊ ထိုသူအားသာလျှင် ဝဋ်ဆင်းရဲ ဖြစ်၏။ အကြင်သူသည် ထိုသံယောဇဉ်တို့ကို ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်၏၊ ထိုသူအား ထိုဝဋ်ဆင်းရဲ မရှိပြီ။ မပယ်အပ်သေးသောကြောင့် ကိန်းအောင်းနေ၏ဟူသည်မှာ အရိယာမဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ မဖြတ်တောက်ရသေးသောကြောင့် အကြောင်းကို ရရှိသောအခါ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏၊ မပယ်ရသေးသော အဖြစ်ဖြင့် ကိန်းအောင်းနေတတ်၏။ ကိန်းအောင်းလျက် သံယောဇဉ်မည်၏ဟူသည်မှာ ကိန်းအောင်းသောသဘောအားဖြင့် ပျံ့နှံ့၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ယုတ်ညံ့သောတရား (အကုသိုလ်တရား) သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် သံယောဇဉ် မည်၏။ ဤစကားဖြင့် အကယ်၍ ကိန်းအောင်းရာမှ သံယောဇဉ် ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း ကာမရာဂစသည်တို့ကို 'အနုသယ' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့သည်ပင် တုတ်နှောင်တတ်သော အနက်ဖြင့် သံယောဇဉ် ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြရာရောက်၏။

එවං සන්තෙපීති යදෙව ඔරම්භාගියසංයොජනං භගවතා පුච්ඡිතං, තදෙව ථෙරෙනපි විස්සජ්ජිතං, තථාපි අයං ලද්ධි සන්නිස්සයා. තත්ථ දොසාරොපනාති දස්සෙතුං ‘‘තස්ස වාදෙ’’තිආදි වුත්තං. සමුදාචාරක්ඛණෙයෙවාති පවත්තික්ඛණෙ එව. න හි සබ්බෙ වත්තමානා කිලෙසා සංයොජනත්ථං ඵරන්තීති අධිප්පායො. තෙනාති තෙන කාරණෙන, තථාලද්ධිකත්තාති අත්ථො. චින්තෙසි ‘‘ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති යොජනා. අත්තනො ධම්මතායෙවාති අජ්ඣත්තාසයෙනෙව. විසංවාදිතාති සත්ථු චිත්තස්ස අනාරාධනෙන විවෙචිතා. එවමකාසි එවං ධම්මං දෙසාපෙසි.

ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်းဟူသည် မြတ်စွာဘုရား မေးမြန်းတော်မူသော ဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇဉ်ကိုပင် မထေရ်ကလည်း ဖြေကြားတော်မူခဲ့၏၊ သို့သော်လည်း ဤအယူဝါဒသည် မှီရာအကြောင်း ရှိပေသေး၏။ ထိုအယူဝါဒ၌ အပြစ်တင်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ 'ထိုသူ၏ ဝါဒ၌' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဖြစ်ပေါ်လှုပ်ရှားဆဲ ခဏ၌သာဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ဆဲခဏ၌သာ ဖြစ်၏။ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်ကုန်သော ကိလေသာအားလုံးတို့သည် သံယောဇဉ်၏ အနက်သဘောသို့ ပျံ့နှံ့သည်မဟုတ်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုကြောင့်ဟူသည် ထိုအကြောင်းကြောင့်၊ ထိုသို့သော ဝါဒရှိသောကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။ 'တရားဟောကြားအံ့' ဟု ကြံစည်တော်မူ၏ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ မိမိ၏ ဓမ္မတာအားဖြင့်သာဟူသည် မိမိ၏ အတွင်းအဇ္ဈာသယဖြင့်သာ ဖြစ်၏။ လွဲမှားစေအပ်၏ဟူသည် ဘုရားရှင်၏ စိတ်တော်ကို မနှစ်သက်စေခြင်းဖြင့် ကင်းကွာစေအပ်၏။ ဤသို့ ပြုတော်မူ၏ဟူသည် ဤသို့ တရားတော်ကို ဟောကြားစေတော်မူ၏။

130. සක්කායදිට්ඨිපරියුට්ඨිතෙනාති පරියුට්ඨානසමත්ථසක්කායදිට්ඨිකෙන. තථාභූතඤ්ච චිත්තං තාය දිට්ඨියා විගය්හිතං අජ්ඣොත්ථටඤ්ච නාම හොතීති ආහ ‘‘ගහිතෙන අභිභූතෙනා’’ති. දිට්ඨිනිස්සරණං නාම දස්සනමග්ගො තෙන සමුච්ඡින්දිතබ්බතො, සො පන නිබ්බානං ආගම්ම තං සමුච්ඡින්දති, තස්මා වුත්තං ‘‘දිට්ඨිනිස්සරණං නිබ්බාන’’න්ති. අවිනොදිතා අනීහටාති පදද්වයෙනපි සමුච්ඡෙදවසෙන අප්පහීනත්තංයෙව වදති. අඤ්ඤං සංයොජනං අඤ්ඤො අනුසයොති වදන්ති, සහභාවො නාම අඤ්ඤෙන හොති. න හි තදෙව තෙන සහාති වුච්චතීති තෙසං අධිප්පායො. අඤ්ඤෙනාති අත්ථතො අඤ්ඤෙන. අවත්ථාමත්තතො යදිපි අවයවවිනිමුත්තො සමුදායො නත්ථි, අවයවො පන සමුදායො න හොතීති සො සමුදායතො අඤ්ඤො එවාති සක්කා වත්තුන්ති යථාවුත්තස්ස පරිහාරස්ස අප්පාටිහීරකතං ආසඞ්කිත්වා පක්ඛන්තරං ආසල්ලිතං ‘‘අථාපි සියා’’තිආදිනා. පක්ඛන්තරෙහි පරිහාරා හොන්තීති යථාවුත්තඤායෙනපි අඤ්ඤො පුරිසො අථාපි සියා, අයං පනෙත්ථ අඤ්ඤො දොසොති ආහ ‘‘යදි තදෙවා’’තිආදි. අථාපි සියා තුය්හං යදි පරිවිතක්කො ඊදිසො යදි තදෙව සංයොජනන්තිආදි. ඉමමත්ථං සන්ධායාති පරමත්ථතො සො එව [Pg.68] කිලෙසො සංයොජනමනුසයො ච, බන්ධනත්ථඅප්පහීනත්ථානං පන අත්ථෙව භෙදොති ඉමමත්ථං සන්ධාය.

၁၃၀. သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ထကြွနှိပ်စက်အပ်သည်ဟူသည် ထကြွခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ရှိသည်ဖြစ်၍။ ထိုသို့ဖြစ်သော စိတ်ကို ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် စွဲကိုင်အပ် လွှမ်းမိုးအပ်သည် မည်၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'စွဲလမ်းအပ်သော၊ လွှမ်းမိုးအပ်သော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဒိဋ္ဌိမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း မည်သည်မှာ ဒဿနမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) ဖြစ်၏၊ ထိုမဂ်ဖြင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်အပ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုမဂ်သည်လည်း နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ထိုဒိဋ္ဌိကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဒိဋ္ဌိမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းကား နိဗ္ဗာန်ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ မပယ်ဖျောက်ရသေးသော၊ မနှုတ်အပ်သေးသော ဟူသော ဤပုဒ်နှစ်ခုလုံးဖြင့်လည်း သမုစ္ဆေဒ (အကြွင်းမဲ့ဖြတ်တောက်ခြင်း) အားဖြင့် မပယ်ရသေးသည်ကိုပင် မိန့်တော်မူ၏။ 'သံယောဇဉ်သည် တစ်ခြား၊ အနုသယသည် တစ်ခြား' ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ အတူဖြစ်ခြင်း (သဟဘာဝ) မည်သည် တစ်ပါးသောတရားနှင့်သာ ဖြစ်၏။ ထိုတရားသည်ပင် ထိုတရားနှင့် အတူဖြစ်၏ဟု မဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုသူတို့၏ အလိုအဆွဲ ဖြစ်၏။ တစ်ပါးသောတရားဖြင့်ဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် တစ်ပါးဖြစ်သော တရားဖြင့်။ အခြေအနေမျှအားဖြင့် အစိတ်အပိုင်းတို့မှ ကင်းလွတ်သော အစုအပေါင်းဟူသည် မရှိသော်လည်း၊ အစိတ်အပိုင်းသည် အစုအပေါင်း မဟုတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုအစိတ်အပိုင်းသည် အစုအပေါင်းမှ တစ်ပါးပင်ဖြစ်၏ဟု ဆိုနိုင်၏ဟူ၍ ဆိုခဲ့ပြီးသော အဖြေ၏ မပြတ်သားမှုကို သံသယဖြစ်၍ 'သို့မဟုတ် ဖြစ်နိုင်၏' စသည်ဖြင့် အခြားတစ်နည်းကို ဆွေးနွေးတော်မူ၏။ အခြားနည်းလမ်းများဖြင့် ဖြေရှင်းချက်များ ရှိကုန်၏ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့်ပင် အခြားသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဖြစ်နိုင်သေး၏၊ ဤအရာ၌ ဤသည်ကား အခြားသောအပြစ်တည်းဟု ပြခြင်းငှာ 'အကယ်၍ ထိုတရားသည်ပင် ဖြစ်အံ့' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'အကယ်၍ သင့်အား ဤသို့သော အကြံအစည် ဖြစ်ခဲ့အံ့၊ အကယ်၍ ထိုတရားသည်ပင် သံယောဇဉ် ဖြစ်အံ့' စသည်ဖြင့်။ ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ဟူသည် ပရမတ်အားဖြင့် ထိုကိလေသာသည်ပင် သံယောဇဉ်လည်း ဖြစ်၏၊ အနုသယလည်း ဖြစ်၏၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း အနက်နှင့် မပယ်ရသေးခြင်း အနက်တို့၏ ခြားနားမှုကား ရှိသည်သာဖြစ်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍တည်း။

132. තචච්ඡෙදො විය සමාපත්ති කිලෙසානං සමාපත්තිවික්ඛම්භනස්ස සාරච්ඡෙදස්ස අනුසයස්ස දූරභාවතො. ඵෙග්ගුච්ඡෙදො විය විපස්සනා තස්ස ආසන්නභාවතො. එවරූපා පුග්ගලාති අභාවිතසද්ධාදිබලතාය දුබ්බලනාමකායා පුග්ගලා, යෙසං සක්කායනිරොධාය…පෙ… නාධිමුච්චති. එවං දට්ඨබ්බාති යථා සො දුබ්බලකො පුරිසො, එවං දට්ඨබ්බො සො පුරිසො ගඞ්ගාපාරං විය සක්කායපාරං ගන්තුං අසමත්ථත්තා. වුත්තවිපරියායෙන සුක්කපක්ඛස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො.

၁၃၂. အခွံကို ဖြတ်တောက်သကဲ့သို့ သမာပတ် (ဈာန်သမာပတ်) သည် ဖြစ်၏၊ ကိလေသာတို့ကို သမာပတ်ဖြင့် ခွာထားခြင်းသည် အနှစ်ကို ဖြတ်တောက်ခြင်းနှင့်တူသော အနုသယကို ပယ်သတ်ခြင်းနှင့် ဝေးကွာသောကြောင့်တည်း။ အကာကို ဖြတ်တောက်သကဲ့သို့ ဝိပဿနာသည် ဖြစ်၏၊ ထိုအနုသယကို ပယ်သတ်ခြင်းနှင့် နီးကပ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့သောသဘောရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ဟူသည် ပွားများအပ်သော သဒ္ဓါစသော ခွန်အားမရှိသောကြောင့် အားနည်းသော နာမ်ကိုယ်ရှိကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တည်း၊ အကြင်သူတို့သည် သက္ကာယချုပ်ငြိမ်းရာ၌ ...ပေ... စိတ်မညွတ်ကုန်။ ဤသို့ ရှုအပ်၏ဟူသည် ထိုအားနည်းသော ယောက်ျားကဲ့သို့ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ရှုအပ်၏၊ ဂင်္ဂါမြစ်တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ကူးသကဲ့သို့ သက္ကာယတစ်ဖက်ကမ်းသို့ သွားခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ကုသိုလ်ဘက် (ဖြူစင်သောဘက်) ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

133. උපධිවිවෙකෙනාති ඉමිනා උපධිවිවෙකාති කරණෙ නිස්සක්කනන්ති දස්සෙති, උපධිවිවෙකාති වා හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනස්ස උපධිවිවෙකෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනෙන පඤ්චකාමගුණවිවෙකො කථිතො. කාමගුණාපි හි උපධීයති එත්ථ දුක්ඛන්ති උපධීති වුච්චන්තීති. ථිනමිද්ධපච්චයා කායවිජම්භිතාදිභෙදං කායාලසියං. තත්ථාති අන්තොසමාපත්තියං සමාපත්තිඅබ්භන්තරෙ ජාතං. තං පන සමාපත්තිපරියාපන්නම්පි අපරියාපන්නම්පීති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘අන්තොසමාපත්තික්ඛණෙයෙවා’’තිආදි වුත්තං. රූපාදයො ධම්මෙති රූපවෙදනාදිකෙ පඤ්චක්ඛන්ධධම්මෙ. න නිච්චතොති ඉමිනා නිච්චපටික්ඛෙපතො තෙසං අනිච්චතමාහ. තතො එව උදයවයන්තතො විපරිණාමතො තාවකාලිකතො ච තෙ අනිච්චාති ජොතිතං හොති. යඤ්හි නිච්චං න හොති, තං උදයබ්බයපරිච්ඡින්නං ජරාය මරණෙන චාති ද්වෙධා විපරිණතං ඉත්තරඛණමෙව ච හොති. න සුඛතොති ඉමිනා සුඛපටික්ඛෙපතො තෙසං දුක්ඛතමාහ, අතො එව අභිණ්හං පටිපීළනතො දුක්ඛවත්ථුතො ච තෙ දුක්ඛාති ජොතිතං හොති. උදයබ්බයවන්තතාය හි තෙ අභිණ්හං පටිපීළනතො නිරන්තරදුක්ඛතාය දුක්ඛස්සෙව ච අධිට්ඨානභූතාති. පච්චයයාපනීයතාය රොගමූලතාය ච රොගතො. දුක්ඛතාසූලයොගිතාය කිලෙසාසුචිපග්ඝරණතො උප්පාදජරාභඞ්ගෙහි උද්ධුමාතපක්කභිජ්ජනතො ච ගණ්ඩතො. පීළාජනනතො අන්තොතුදනතො දුන්නීහරණතො ච අවද්ධිආවහතො අඝවත්ථුතො ච අසෙරීභාවතො ආබාධපදට්ඨානතාය ච ආබාධතො. අවසවත්තනතො අවිධෙය්‍යතාය පරතො[Pg.69]. බ්‍යාධිජරාමරණෙහි පලුජ්ජනීයතාය පලොකතො. සාමීනිවාසීකාරකවෙදකඅධිට්ඨායකවිරහතො සුඤ්ඤතො. අත්තපටික්ඛෙපට්ඨෙන අනත්තතො, රූපාදිධම්මාපි න එත්ථ අත්තා හොන්තීති අනත්තා, එවං අයම්පි න අත්තා හොතීති අනත්තා. තෙන අබ්‍යාපාරතො නිරීහතො තුච්ඡතො අනත්තාති දීපිතං හොති. ලක්ඛණත්තයමෙව අවබොධත්ථං එකාදසහි පදෙහි විභජිත්වා ගහිතන්ති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං.

၁၃၃. ဥပဓိဝိဝေကေန (ဥပဓိမှ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းဖြင့်) ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဥပဓိဝိဝေကာဟူသော ကရဏဝိဘတ်၌ အပါဒါန်အနက်ကို ပြ၏၊ သို့မဟုတ် ဥပဓိဝိဝေကာဟူသော ဟိတ်အနက်၌ အပါဒါန်ဝိဘတ်ကို ဥပဓိဝိဝေကေန ဟူသော ဟိတ်အနက်၌ ကရဏဝိဘတ်ဖြင့် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့မှ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ကာမဂုဏ်တို့ကိုလည်း ဤအရာ၌ ဆင်းရဲကို တည်ထားတတ်သောကြောင့် ဥပဓိ (ကိလေသာ၏ တည်ရာ) ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိနမိဒ္ဓဟူသော အကြောင်းကြောင့် ကိုယ်လက်ဆန့်ခြင်းစသော အပြားရှိသော ကိုယ်၏ ပျင်းရိခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုတရား၌ဟူသည် သမာပတ်အတွင်း၌၊ သမာပတ်၏ အလယ်၌ ဖြစ်သောတရား။ ထိုတရားသည် သမာပတ်၌ အကျုံးဝင်သည်လည်းဖြစ်၏၊ အကျုံးမဝင်သည်လည်းဖြစ်၏ဟူသော ထိုနှစ်ပါးလုံးကို ပြခြင်းငှာ 'သမာပတ်အတွင်းဖြစ်သော ခဏ၌သာလျှင်' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ရူပစသော တရားတို့ဟူသည် ရုပ်၊ ဝေဒနာစသော ငါးပါးသော ခန္ဓာတရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ မြဲသောအားဖြင့်မဟုတ်ဟူသော ဤစကားဖြင့် မြဲခြင်းကို မြစ်ပယ်သောကြောင့် ထိုခန္ဓာတရားတို့၏ မမြဲသော အဖြစ် (အနိစ္စသဘော) ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုကြောင့်သာလျှင် ဖြစ်ပျက်ခြင်းရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖောက်ပြန်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ခဏမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုတရားတို့သည် မမြဲကုန်ဟု ထင်ရှားစေအပ်၏။ အကြင်တရားသည် မမြဲသည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုတရားသည် ဖြစ်ပျက်ခြင်းဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏၊ အိုခြင်း ပျက်ခြင်းနှင့် နှစ်ပါးသောအပြားဖြင့် ဖောက်ပြန်တတ်၏၊ တိုတောင်းသော ခဏမျှသာ ဖြစ်၏။ ချမ်းသာသောအားဖြင့်မဟုတ်ဟူသော ဤစကားဖြင့် ချမ်းသာခြင်းကို မြစ်ပယ်သောကြောင့် ထိုတရားတို့၏ ဆင်းရဲသော အဖြစ် (ဒုက္ခသဘော) ကို မိန့်တော်မူ၏၊ ထိုကြောင့်ပင် အဖန်ဖန် နှိပ်စက်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုတရားတို့သည် ဆင်းရဲကုန်၏ဟု ထင်ရှားစေအပ်၏။ ဖြစ်ပျက်ခြင်းရှိကုန်သောကြောင့် ထိုတရားတို့သည် အဖန်ဖန် နှိပ်စက်အပ်သည်ဖြစ်၍ အကြားမရှိ ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်ကုန်၏၊ ဆင်းရဲခြင်း၏ တည်ရာအခြေခံလည်း ဖြစ်ကုန်၏။ အကြောင်းတရားတို့ဖြင့် မျှတစေအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရောဂါ၏ အခြေခံဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ရောဂါအားဖြင့် (ရှုရ၏)။ ဆင်းရဲခြင်းတည်းဟူသော လှံစူးနှင့် ယှဉ်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာညစ်ကြေး ယိုစီးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ခြင်း၊ အိုခြင်း၊ ပျက်ခြင်းတို့ဖြင့် ဖူးရောင်ခြင်း၊ မှည့်ခြင်း၊ ပေါက်ကွဲခြင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း အိုင်းအမာ (အနာစိမ်း) အားဖြင့်။ နှိပ်စက်ခြင်းကို ဖြစ်စေသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတွင်းမှ ထိုးဆွတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှုတ်ပယ်ရန် ခဲယဉ်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မကြီးပွားခြင်းကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘေးဒုက္ခ၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိအလိုအတိုင်း မဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နာကျင်ခြင်း၏ နီးစွာသောအကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဘေးဥပဒ် (အနာရောဂါ) အားဖြင့်။ မိမိအလိုသို့ မလိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အမိန့်မနာခံသောကြောင့်လည်းကောင်း တစ်ပါးသောသူအားဖြင့်။ နာခြင်း၊ အိုခြင်း၊ သေခြင်းတို့ဖြင့် ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် ပျက်စီးတတ်သော သဘောအားဖြင့်။ အစိုးရသူ၊ နေထိုင်သူ၊ ပြုလုပ်သူ၊ ခံစားသူ၊ စီမံသူတို့မှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် ဆိတ်ညံသောအားဖြင့်။ အတ္တကို မြစ်ပယ်သော အနက်ဖြင့် အနတ္တအားဖြင့်။ ရုပ်စသော တရားတို့သည်လည်း ဤခန္ဓာ၌ အတ္တ မဟုတ်ကုန်သောကြောင့် အနတ္တဖြစ်၏၊ ဤသို့ ဤခန္ဓာသည်လည်း အတ္တ မဟုတ်သောကြောင့် အနတ္တ ဖြစ်၏။ ထိုစကားဖြင့် စိုးရိမ်ကြောင့်ကြမှု မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ လုံ့လအားထုတ်မှု မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အချည်းနှီးဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အနတ္တဟု ပြတော်မူ၏။ လက္ခဏာရေးသုံးပါးကိုသာလျှင် သိရှိနားလည်စေရန် ပုဒ်တစ်ဆယ့်တစ်ပါးတို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ ယူအပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'ထိုအရာ၌' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

අන්තොසමාපත්තියන්ති සමාපත්තීනං සහජාතතාය සමාපත්තීනං අබ්භන්තරෙ. චිත්තං පටිසංහරතීති තප්පටිබද්ධඡන්දරාගාදිඋපක්කිලෙසවික්ඛම්භනෙන විපස්සනාචිත්තං පටිසංහරති. තෙනාහ ‘‘මොචෙතී’’ති. සවනවසෙනාති ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරසමථො’’තිආදිනා සවනවසෙන. ථුතිවසෙනාති තථෙව ථොමනාවසෙන ගුණතො සංකිත්තනවසෙන. පරියත්තිවසෙනාති තස්ස ධම්මස්ස පරියාපුණනවසෙන. පඤ්ඤත්තිවසෙනාති තදත්ථස්ස පඤ්ඤාපනවසෙන. ආරම්මණකරණවසෙනෙව උපසංහරති මග්ගචිත්තං. එතං සන්තන්තිආදි පන අවධාරණනිවත්තිතත්ථදස්සනං. යථා විපස්සනා ‘‘එතං සන්තං එතං පණීත’’න්තිආදිනා අසඞ්ඛතාය ධාතුයා චිත්තං උපසංහරති, එවං මග්ගො නිබ්බානං සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන අභිසමෙන්තො තත්ථ ලබ්භමානෙ සබ්බෙ විසෙසෙ අසම්මොහතො පටිවිජානන්තො තත්ථ චිත්තං උපසංහරති. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා පන ආකාරෙනා’’තිආදි. සො තත්ථ ඨිතොති සො අදන්ධවිපස්සනො යොගී තත්ථ තාය අනිච්චාදිලක්ඛණත්තයාරම්මණාය විපස්සනාය ඨිතො. සබ්බසොති තස්ස මග්ගස්ස අධිගමාය නිබ්බත්තිතසමථවිපස්සනාසු. අසක්කොන්තො අනාගාමී හොතීති හෙට්ඨිමමග්ගවහාසු එව සමථවිපස්සනාසු ඡන්දරාගං පහාය අග්ගමග්ගවහාසු තාසු නිකන්තිං පරියාදාතුං අසක්කොන්තො අනාගාමිතායමෙව සණ්ඨාති.

'Antosamāpattiyaံ' ဟူသည်မှာ သမာပတ်တို့နှင့် အတူတကွဖြစ်သည်ဖြစ်၍ သမာပတ်တို့၏အတွင်း၌ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'Cittaṃ paṭisaṃharati' ဟူသည်မှာ ထိုသမာပတ်နှင့် စပ်ဆိုင်သော ဆန္ဒရာဂစသည့် ဥပက္ကိလေသာတို့ကို ခွာထုတ်ခြင်းဖြင့် ဝိပဿနာစိတ်ကို ဆုတ်နစ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် 'moceti (လွတ်စေ၏)' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'Savanavasena' ဟူသည်မှာ 'သဗ္ဗသင်္ခါရသမထ' စသည်ဖြင့် ကြားနာခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'Thutivasena' ဟူသည်မှာ ထိုနည်းတူစွာ ချီးမွမ်းခြင်းအားဖြင့်၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'Pariyattivasena' ဟူသည်မှာ ထိုတရားကို သင်ယူခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'Paññattivasena' ဟူသည်မှာ ထိုတရား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပညတ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ မဂ်စိတ်သည် အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့်သာ လျှင် စိတ်ကို ဆောင်ယူညွတ်စေ၏။ 'Etaṃ santaṃ' စသည်သည်ကား ပိုင်းခြားသတ်မှတ်မှုဖြင့် တားမြစ်အပ်သော အနက်ကို ပြခြင်းဖြစ်သည်။ ဝိပဿနာသည် 'ဤနိဗ္ဗာန်သည် ငြိမ်းချမ်းလှ၏၊ မြတ်လှ၏' စသည်ဖြင့် အသင်္ခတဓာတ် (နိဗ္ဗာန်) သို့ စိတ်ကို ဆောင်ယူညွတ်စေသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မဂ်သည် နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းအားဖြင့် မျက်မှောက်ပြုလျက် ထိုနိဗ္ဗာန်၌ ရအပ်သော ထူးခြားမှုအားလုံးကို မတွေဝေဘဲ ထိုးထွင်းသိမြင်လျက် ထိုနိဗ္ဗာန်၌ စိတ်ကို ညွတ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် 'iminā pana ākārena' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'So tattha ṭhito' ဟူသည်မှာ ထိုမတုန့်မနှေး လျင်မြန်စွာ ဝိပဿနာရှုသော ယောဂီသည် ထိုသို့သော အနိစ္စစသော လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို အာရုံပြုသည့် ဝိပဿနာ၌ တည်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်သည်။ 'Sabbaso' ဟူသည်မှာ ထိုမဂ်ကို ရခြင်းငှာ ဖြစ်ထွန်းစေအပ်သော သမထဝိပဿနာတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'Asakkonto anāgāmī hoti' ဟူသည်မှာ အောက်မဂ်ကို ဆောင်တတ်ကုန်သော သမထဝိပဿနာတို့၌သာ ဆန္ဒရာဂကို ပယ်စွန့်၍ အထက်မဂ်ကို ဆောင်တတ်ကုန်သော ထိုသမထဝိပဿနာတို့၌ တပ်မက်မှု (နိကန္တိ) ကို ကုန်စင်အောင် မပြုနိုင်သဖြင့် အနာဂါမိဖိုလ်၌သာ တည်ရှိတော့သည်။

සමතික්කන්තත්තාති සමථවසෙන විපස්සනාවසෙන චාති සබ්බථාපි රූපස්ස අතික්කන්තත්තා. තෙනාහ ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි. අනෙනාති යොගිනා. තං අතික්කම්මාති ඉදං යො වා පඨමං පඤ්චවොකාරභවපරියාපන්නෙ ධම්මෙ සම්මදෙව සම්මසිත්වා තෙ විවජ්ජෙත්වා තතො අරූපසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා අරූපධම්මෙ සම්මසති, තං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ඉදානි අරූපං සම්මසතී’’ති.

'Samatikkantattā' ဟူသည်မှာ သမထလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ရုပ်ကို လွန်မြောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ayañhi' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'Anena' ဟူသည်မှာ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'Taṃ atikkamma' ဟူသော ဤစကားကို - ရှေးဦးစွာ ငါးဝေါကာရဘုံ၌ အကျုံးဝင်သော တရားတို့ကို ကောင်းစွာ သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍ ထိုတရားတို့ကို စွန့်ပယ်ကာ ထိုမှ အရူပသမာပတ်သို့ ဝင်စား၍ အရူပတရားတို့ကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်သော သူကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ယခုအခါ အရူပတရားကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

සමථවසෙන [Pg.70] ගච්ඡතොති සමථප්පධානං පුබ්බභාගපටිපදං අනුයුඤ්ජන්තස්ස. චිත්තෙකග්ගතා ධුරං හොතීති තස්ස විපස්සනාභාවනාය තථා පුබ්බෙ පවත්තත්තා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා සමාධිප්පධානා හොති, මග්ගෙපි චිත්තෙකග්ගතා ධුරං හොති, සමාධින්ද්‍රියං පුබ්බඞ්ගමං බලවං හොති. සො චෙතොවිමුත්තො නාමාති සො අරියො චෙතොවිමුත්තො නාම හොති. විපස්සනාවසෙන ගච්ඡතොති ‘‘සමථවසෙන ගච්ඡතො’’ති එත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයඤ්ච පුග්ගලවිභාගො සුත්තන්තනයෙන ඉධාභිහිතො පරියායො නාම, අභිධම්මනයෙන පරතො කීටාගිරිසුත්තවණ්ණනායං දස්සයිස්සාම. අයං සභාවධම්මොයෙවාති පුබ්බභාගපටිපදා සමථප්පධානා චෙ සමාධි ධුරං, විපස්සනාපධානා චෙ පඤ්ඤා ධුරන්ති අයං ධම්මසභාවොයෙව, එත්ථ කිඤ්චි න ආසඞ්කිතබ්බං.

'Samathavasena gacchato' ဟူသည်မှာ သမထလျှင် အဓိကရှိသော ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော အကျင့်ကို အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်သောသူအား ဖြစ်သည်။ 'Cittekaggatā dhuraṃ hoti' ဟူသည်မှာ ထိုသူအား ဝိပဿနာဘာဝနာသည် ထိုသို့ ရှေး၌ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသဖြင့် ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာသည် သမာဓိလျှင် အဓိကရှိသည် ဖြစ်၏၊ မဂ်၌လည်း စိတ်တည်ကြည်မှု (ဧကဂ္ဂတာ) သည် အဓိကဖြစ်၏၊ သမာဓိန္ဒြေသည် ရှေ့သွားဖြစ်လျက် အားကောင်း၏။ 'So cetovimutto nāma' ဟူသည်မှာ ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်သည် စေတောဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် မည်၏။ 'Vipassanāvasena gacchato' ဟူသော စကား၌ 'samathavasena gacchato' ဟူသော စကား၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ခွဲခြားပြသခြင်းသည် သုတ္တန်နည်းအရ ဤ၌ ပြဆိုအပ်သော ပရိယာယ်မည်၏။ အဘိဓမ္မာနည်းအားဖြင့် နောက်နား၌ရှိသော ကီဋာဂိရိသုတ်အဖွင့်၌ ပြသပါအံ့။ 'Ayaṃ sabhāvadhammoyeva' ဟူသည်မှာ ရှေးဦးအဖို့ဖြစ်သော အကျင့်သည် သမထလျှင် အဓိကရှိခဲ့သော် သမာဓိသည် ဦးဆောင် (ဓုရ) ဖြစ်၏၊ ဝိပဿနာလျှင် အဓိကရှိခဲ့သော် ပညာသည် ဦးဆောင် (ဓုရ) ဖြစ်၏ဟူသော ဤသဘောတရားမျှသာတည်း၊ ဤ၌ တစ်စုံတစ်ခု သံသယဖြစ်ဖွယ်မရှိပေ။

ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තං ඉන්ද්‍රියවෙමත්තතා. තෙනාහ ‘‘ඉන්ද්‍රියනානත්තං වදාමී’’ති. ඉන්ද්‍රියනානත්තතා කාරණන්ති ඉදං දස්සෙති – අනිච්චාදිවසෙන විපස්සනාභිනිවෙසො විය සමථවසෙන විපස්සනාවසෙන ච යං පුබ්බභාගගමනං, තං අප්පමාණං තං වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනං, යස්ස සමාධි ධුරං පුබ්බඞ්ගමං බලවං හොති, සො අරියො චෙතොවිමුත්ති නාම හොති. යස්ස පඤ්ඤා ධුරං පුබ්බඞ්ගමං බලවං හොති සො අරියො පඤ්ඤාවිමුත්තො නාම හොති. ඉදානි තමත්ථං බුද්ධිවිසිට්ඨෙන නිදස්සනෙන දස්සෙන්තො ‘‘ද්වෙ අග්ගසාවකා’’තිආදිමාහ, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ဣန္ဒြေတို့၏ နုရင့်ထက်မြက်ခြင်းသည် ဣန္ဒြေတို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ဣန္ဒြေတို့၏ ထူးခြားကွဲပြားမှုကို ငါဟောကြား၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဣန္ဒြေတို့၏ မတူညီခြားနားခြင်းသည် အကြောင်းတရားဖြစ်၏ဟူသော ဤအချက်ကို ပြသလို၍ - အနိစ္စစသည်ဖြင့် ဝိပဿနာ၌ စွဲမြဲစွာသက်ဝင်သကဲ့သို့၊ သမထလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဝိပဿနာလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ရှေးဦးအဖို့၌ သွားခြင်းသည် အတိုင်းအရှည်မရှိသော ထိုဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာဖြစ်၏၊ အကြင်သူအား သမာဓိသည် ဦးဆောင် (ဓုရ) ဖြစ်၍ ရှေ့သွားဖြစ်လျက် အားကောင်း၏၊ ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်သည် စေတောဝိမုတ္တိ မည်၏။ အကြင်သူအား ပညာသည် ဦးဆောင် (ဓုရ) ဖြစ်၍ ရှေ့သွားဖြစ်လျက် အားကောင်း၏၊ ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်သည် ပညာဝိမုတ္တိ မည်၏။ ယခုအခါ ထိုအနက်ကို ဉာဏ်ပညာအားဖြင့် ထူးခြားသော သာဓကဖြင့် ပြလို၍ 'dve aggasāvakā (အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါး)' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်၊ ထိုစကားသည် အလွယ်တကူ သိသာနိုင်လှပေသည်။

මහාමාලුක්‍යසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

မဟာမာလုကျသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ခက်ခဲသော စကားရပ်တို့ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. භද්දාලිසුත්තවණ්ණනා

၅. ဘဒ္ဒါလိသုတ်အဖွင့်။

134. අසියතීති අසනං, භුඤ්ජනං භොජනං, අසනස්ස භොජනං අසනභොජනං, ආහාරපරිභොගො, එකස්මිං කාලෙ අසනභොජනං එකාසනභොජනං. සො පන කාලො සබ්බබුද්ධානං සබ්බපච්චෙකබුද්ධානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණවසෙන පුබ්බණ්හො එව ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘එකස්මිං පුරෙභත්තෙ අසනභොජන’’න්ති. විප්පටිසාරකුක්කුච්චන්ති ‘‘අයුත්තං වත මයා කතං, යො අත්තනො සරීරපකතිං අජානන්තො එකාසනභොජනං භුඤ්ජි, යෙන මෙ ඉදං සරීරං කිසං ජාතං බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහො නාහොසී’’ති එවං [Pg.71] විප්පටිසාරකුක්කුච්චං භවෙය්‍ය. එතං සන්ධාය සත්ථා ආහ, න භද්දාලිමෙව තාදිසං කිරියං අනුජානන්තො. ඉතරථාති යදි එකංයෙව භත්තං ද්විධා කත්වා තතො එකස්ස භාගස්ස භුඤ්ජනං එකදෙසභුඤ්ජනං අධිප්පෙතං. කො සක්කොතීති කො එවං යාපෙතුං සක්කොති. අතීතජාතිපරිචයොපි නාම ඉමෙසං සත්තානංයෙව අනුබන්ධතීති ආහ ‘‘අතීතෙ’’තිආදි. විරවන්තස්සෙවාති අනාදරෙ සාමිවචනං. තං මද්දිත්වාති ‘‘අයං සික්ඛා සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං සාසනෙ ආචිණ්ණං, අයඤ්ච භික්ඛු ඉමං සික්ඛතෙවා’’ති වත්වා තං භද්දාලිං තස්ස වා අනුස්සාහපවෙදනං අභිභවිත්වා. භික්ඛාචාරගමනත්ථං න විතක්කමාළකං අගමාසි, විහාරචාරිකං චරන්තො තස්ස වසනට්ඨානං භගවා ගච්ඡති.

၁၃၄. 'Asiyati' ဟူသော စကားကြောင့် စားခြင်းသည် 'asana' မည်၏၊ စားသုံးခြင်းသည် 'bhojana' မည်၏၊ စားခြင်းဟူသော စားသုံးခြင်းသည် 'asanabhojana' မည်၏၊ အာဟာရကို သုံးဆောင်ခြင်းတည်း။ တစ်ချိန်တည်းတွင် စားဖွယ်ဘောဇဉ်ကို စားခြင်းသည် 'ekāsanabhojana' မည်၏။ ထိုအချိန်သည်လည်း ခပ်သိမ်းသော ဘုရားရှင်တို့၊ ခပ်သိမ်းသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ အစဉ်တစိုက် ကျင့်သုံးအပ်သော အားဖြင့် နံနက်ပိုင်းအချိန်သာလျှင် ဤ၌ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် 'ekasmiṃ purebhatte asanabhojanaṃ' ဟူ၍ မိန့်တော်မူသည်။ 'Vippaṭisārakukkucca' ဟူသည်မှာ 'ငါပြုခဲ့သောအမှုသည် မတော်လျော်လှပါတကား၊ မိမိ၏ ခန္ဓာကိုယ်သဘာဝကို မသိဘဲ တစ်ထိုင်တည်း စားသော အစာကို စားမိခဲ့လေပြီ၊ ထို့ကြောင့် ငါ့ခန္ဓာကိုယ်သည် ပိန်ကြုံသွားပြီး မြတ်သော အကျင့်အား ထောက်ပံ့မှု မဖြစ်ခဲ့ပါတကား' ဟူ၍ ဤကဲ့သို့သော နောင်တပူပန်ခြင်းနှင့် တွေးတောပူပန်ခြင်းမျိုး ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ ထိုအချက်ကို ရည်ရွယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်၏၊ ဘဒ္ဒါလိအား ထိုကဲ့သို့သော အမှုကို ခွင့်ပြုလိုသဖြင့် မဟုတ်ပေ။ 'Itaratha' ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ဆွမ်းတစ်နပ်တည်းကိုပင် နှစ်ပိုင်းခွဲ၍ ထိုမှ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို စားခြင်းဟူသော တစ်စိတ်တစ်ဒေသစားခြင်း (ဧကဒေသဘုဉ္ဇန) ကို အလိုရှိပါမူ။ 'Ko sakkoti' ဟူသည်မှာ မည်သူသည် ဤသို့ အသက်မွေးနိုင်ပါမည်နည်း။ အတိတ်ဘဝ၏ အလေ့အကျင့်သည်လည်း ဤသတ္တဝါတို့၏ နောက်သို့သာ လိုက်ပါတတ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'atīte' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'Viravantasseva' ဟူသည်မှာ မရိုသေ မလေးစားရာ၌ သုံးသော သာမီဝိဘတ်စကားတည်း။ 'Taṃ madditvā' ဟူသည်မှာ 'ဤသိက္ခာပုဒ်သည် ခပ်သိမ်းသော ဘုရားရှင်တို့၏ သာသနာတော်၌ အစဉ်တစိုက် ကျင့်သုံးအပ်သော သိက္ခာပုဒ်ဖြစ်၏၊ ဤရဟန်းသည်လည်း ဤသိက္ခာပုဒ်ကို ကျင့်စောင့်ရမည်သာဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၍၊ ထိုဘဒ္ဒါလိရဟန်းကို သော်လည်းကောင်း၊ ထိုရဟန်း၏ အားထုတ်မှုကင်းမဲ့စွာ ပြောဆိုခြင်းကို သော်လည်းကောင်း နှိပ်ကွပ်လွှမ်းမိုး၍။ ဆွမ်းခံကြွရန်အတွက် ဝိတက်မဏ္ဍပ်သို့ မကြွဘဲ၊ ကျောင်းစဉ်လှည့်လည်လျက် ထိုဘဒ္ဒါလိ၏ နေထိုင်ရာ အရပ်သို့ မြတ်စွာဘုရား ကြွတော်မူသည်။

135. දූසයන්ති ගරහන්ති එතෙනාති දොසො, අපරාධො, සො එව කුච්ඡිතභාවෙන දොසකො. ගරහාය පවත්තිට්ඨානතො ඔකාසො. තෙනාහ – ‘‘එතං ඔකාසං එතං අපරාධ’’න්ති. දුක්කරතරන්ති පතිකාරවසෙන අතිසයෙන දුක්කරං. අපරාධො හි න ඛමාපෙන්තං යථාපච්චයං විත්ථාරිතො හුත්වා දුප්පතිකාරො හොති. තෙනාහ ‘‘වස්සඤ්හී’’තිආදි.

၁၃၅. 'Dūsayanti garahanti etena' ဟူသော စကားကြောင့် ဒေါသ (အပြစ်) မည်၏၊ အပြစ် (အပရာဓ) ပင်တည်း၊ ထိုအပြစ်သည်ပင် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'dosako' မည်၏။ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၏ ဖြစ်ပေါ်ရာအရပ် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'okāsa' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'etaṃ okāsaṃ etaṃ aparādhaṃ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'Dukkaratara' ဟူသည်မှာ ကုစားခြင်းအားဖြင့် အလွန်တရာ ပြုနိုင်ခဲလှ၏။ အပြစ်သည်ကား တောင်းပန်ဝန်ချခြင်း မပြုသူအား အကြောင်းအားလျော်စွာ ကျယ်ပြန့်သွားသဖြင့် ကုစားရခက်လှပေ၏။ ထို့ကြောင့် 'vassañhi' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

අලග්ගිත්වාති ඉමම්පි නාම අපනීතං අකාසීති එවං අවිනෙත්වා, තං තං තස්ස හිතපටිපත්තිං නිවාරණං කත්වාති අත්ථො. ඤායපටිපත්තිං අතිච්ච එති පවත්තතීති අච්චයො, අපරාධො, පුරිසෙන මද්දිත්වා පවත්තිතො අපරාධො අත්ථතො පුරිසං අතිච්ච අභිභවිත්වා පවත්තො නාම හොති. තෙනාහ ‘‘අච්චයො මං, භන්තෙ, අච්චගමා’’ති. අවසෙසපච්චයානං සමාගමෙ එති ඵලං එතස්මා උප්පජ්ජති පවත්තති චාති සමයො, හෙතු යථා ‘‘සමුදායො’’ති ආහ ‘‘එකං කාරණ’’න්ති. යං පනෙත්ථ භද්දාලිත්ථෙරස්ස අපරිපූරකාරිතාය භික්ඛුආදීනං ජානනං, තම්පි කාරණං කත්වා ‘‘අහං ඛො, භන්තෙ, න උස්සහාමී’’තිආදිනා වත්තබ්බන්ති දස්සෙති.

“မကပ်ငြိဘဲ” ဟူသည်မှာ ဤသို့သော အပြစ်ကို ဖယ်ရှားအပ်ပြီဟူ၍ ဤသို့ မဆုံးမဘဲ ထိုသူ၏ ထိုထိုသော အကျိုးစီးပွား ကျင့်စဉ်ကို တားဆီးပိတ်ပင်ခြင်းကို ပြု၍ ဟု အနက်ရ၏။ သင့်လျော်သော ကျင့်စဉ်ကို လွန်ကဲ၍ ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် “အစ္စယ” (အပြစ်) ဟု မိန့်အပ်၏၊ အပြစ် (အပရာဓ) ဟု ဆိုလိုသည်။ ယောက်ျားသည် နင်းခြေ၍ ဖြစ်စေအပ်သော အပြစ်သည် အနက်အားဖြင့် ယောက်ျားကို လွန်ကဲ၍ လွှမ်းမိုး၍ ဖြစ်ပေါ်လာသည်မည်၏။ ထို့ကြောင့် “အရှင်ဘုရား၊ အပြစ်သည် တပည့်တော်ကို လွန်မင်း၍ သွားပါပြီ” ဟု လျှောက်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော အကြောင်းတရားတို့ ပေါင်းဆုံမိရာ၌ အကျိုးတရားသည် ဤအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထို့ကြောင့် “သမယ” (အကြောင်း) မည်၏၊ “သမုဒယ” ဟု ဆိုသကဲ့သို့ “အကြောင်းတစ်ခု” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသုတ်၌ အရှင်ဘဒ္ဒါလိ၏ သိက္ခာပုဒ်ကို အပြည့်အစုံ မကျင့်ခြင်းကြောင့် ရဟန်းစသည်တို့ သိရှိနားလည်ခြင်းကိုလည်း အကြောင်းပြု၍ “အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်သည် မစွမ်းဆောင်နိုင်ပါ” စသည်ဖြင့် လျှောက်ထားအပ်ပုံကို ပြသတော်မူသည်။

136. එකචිත්තක්ඛණිකාති පඨමමග්ගචිත්තක්ඛණෙන එකචිත්තක්ඛණිකා. එවං ආණාපෙතුං න යුත්තන්ති සඞ්කමත්ථාය ආණාපෙතුං න යුත්තං පයොජනාභාවතො. අනාචිණ්ණඤ්චෙතං බුද්ධානං, යදිදං පදසා අක්කමනං. තථා හි –

၁၃၆. “ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ” ဟူသည်မှာ ပထမမဂ်စိတ်ခဏဖြင့် စိတ်တစ်ခဏမျှသာရှိသောကြောင့် ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ မည်၏။ “ဤသို့ စေခိုင်းခြင်းငှာ မသင့်” ဟူသည်မှာ ကူးခြင်းအကျိုးငှာ စေခိုင်းရန် မသင့်ပေ၊ အကျိုးထူးမရှိသောကြောင့်တည်း။ ခြေကျင် နင်းဖြတ်ခြင်းဟူသော ဤအမှုသည် မြတ်စွာဘုရားတို့၏ အလေ့အကျင့်မဟုတ်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်ပါပေသည်။

‘‘අක්කමිත්වාන මං බුද්ධො, සහ සිස්සෙහි ගච්ඡතු;

මා නං කලලං අක්කමිත්ථ, හිතාය මෙ භවිස්සතී’’ති. (බු. වං. 2.53);

“မြတ်စွာဘုရားသည် တပည့်သားတို့နှင့်တကွ ငါ့ကို နင်း၍ ကြွတော်မူပါစေ၊ ထိုညွန်ကို မနင်းပါစေနှင့်၊ ထိုသို့ နင်းကြွခြင်းသည် ငါ့အား အစီးအပွား ဖြစ်ထွန်းပါလိမ့်မည်” ဟု (သုမေဓာပဏ္ဍိတသည် တောင်းပန်ခဲ့၏)။

සුමෙධපණ්ඩිතෙන [Pg.72] පච්චාසීසිතං න කතං. යථාහ –

သုမေဓာပဏ္ဍိတသည် မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တိုင် နင်းကြွရန် တောင်းပန်ခြင်းမျိုးကို မပြုခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် ဟောတော်မူအပ်သည်မှာ -

‘‘දීපඞ්කරො ලොකවිදූ, ආහුතීනං පටිග්ගහො;

උස්සීසකෙ මං ඨත්වාන, ඉදං වචනමබ්‍රවී’’ති. (බු. වං. 2.60);

“လောကအလုံးစုံကို သိတော်မူသော၊ ပူဇော်သက္ကာရတို့ကို ခံယူထိုက်တော်မူသော ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရားသည် ငါ၏ ဦးခေါင်းအနီး၌ ရပ်တော်မူလျက် ဤစကားကို မိန့်တော်မူ၏” ဟု (ဟောတော်မူ၏)။

භගවතා ආණත්තෙ සති තෙසම්පි එවං කාතුං න යුත්තන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. එතෙසං පටිබාහිතුං යුත්තන්ති ඉදං අට්ඨානපරිකප්පනවසෙනෙව වුත්තං. න හි බුද්ධානං කාතුං ආරද්ධං නාම කිච්චං කෙහිචි පටිබාහිතුං යුත්තං නාම අත්ථි පටිබාහිතුංයෙව අකරණතො. සම්මත්තනියාමස්ස අනොක්කන්තත්තා වුත්තං ‘‘බාහිරකො’’ති.

မြတ်စွာဘုရားက မိန့်တော်မူအပ်သည်ရှိသော် ထိုသူတို့အားလည်း ဤသို့ပြုရန် မသင့်ဟူသော နေရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ “ထိုသူတို့ကို တားမြစ်ရန် သင့်၏” ဟူသော ဤစကားကို မဖြစ်နိုင်သောအရာကို ကြံဆခြင်းအားဖြင့်သာ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ အကြောင်းမူကား မြတ်စွာဘုရားတို့ စတင်တော်မူအပ်သော ကိစ္စမည်သည်ကို တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူမျှ တားမြစ်ခြင်းငှာ မထိုက်ပေ၊ တားမြစ်ခြင်းကို မပြုနိုင်သောကြောင့်သာတည်း။ သမ္မတ္တနိယာမသို့ မသက်ဝင်သေးသောကြောင့် “ပြင်ပပုဂ္ဂိုလ်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

137. න කම්මට්ඨානං අල්ලීයතීති චිත්තං කම්මට්ඨානං න ඔතරති.

၁၃၇. “ကမ္မဋ္ဌာန်းသို့ မကပ်ငြိ” ဟူသည်မှာ စိတ်သည် ကမ္မဋ္ဌာန်းသို့ သက်ဝင်ခြင်းမရှိဟု အနက်ရ၏။

140. පුනප්පුනං කාරෙන්තීති දණ්ඩකම්මපණාමනාදිකාරණං පුනප්පුනං කාරෙන්ති. සම්මාවත්තම්හි න වත්තතීති තස්සා තස්සා ආපත්තියා වුට්ඨානත්ථං භගවතා පඤ්ඤත්තසම්මාවත්තම්හි න වත්තති. අනුලොමවත්තෙ න වත්තතීති යෙන යෙන වත්තෙන සඞ්ඝො අනුලොමිකො හොති, තස්මිං තස්මිං අනුලොමවත්තෙ න වත්තති විලොමමෙව ගණ්හාති, පටිලොමෙන හොති. නිත්ථාරණකවත්තම්හීති යෙන වත්තෙන සඞ්ඝො අනුලොමිකො හොති, සාපත්තිකභාවතො නිත්ථිණ්ණො හොති, තම්හි නිත්ථාරණවත්තස්මිං න වත්තති. තෙනාහ ‘‘ආපත්තී’’තිආදි. දුබ්බචකරණෙති දුබ්බචස්ස භික්ඛුනො කරණෙ.

၁၄၀. “ထပ်ခါတလဲလဲ ပြုစေကုန်၏” ဟူသည်မှာ ဒဏ်ကံပေးခြင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်း စသောအကြောင်းကိစ္စတို့ကို ထပ်ခါတလဲလဲ ပြုစေကုန်၏။ “သမ္မာဝတ်၌ မကျင့်” ဟူသည်မှာ ထိုထိုအာပတ်မှ ထမြောက်စိမ့်သောငှာ မြတ်စွာဘုရား ပညတ်တော်မူအပ်သော သမ္မာဝတ်၌ မကျင့်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အနုလောမဝတ်၌ မကျင့်” ဟူသည်မှာ အကြင်အကြင်ဝတ်ဖြင့် သံဃာတော်သည် လျော်ညီသည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုထိုအနုလောမဝတ်၌ မကျင့်ဘဲ ဆန့်ကျင်ဘက်ကိုသာ ယူတတ်၏၊ ပြောင်းပြန်ဖြစ်တတ်၏။ “နိတ္ထာရဏကဝတ်၌” ဟူသည်မှာ အကြင်ဝတ်ဖြင့် သံဃာတော်သည် လျော်ညီသည်ဖြစ်၍ အာပတ်ရှိသော အဖြစ်မှ လွတ်မြောက်သည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုလွတ်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော နိတ္ထာရဏဝတ်၌ မကျင့်ခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် “အာပတ္တိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “ဒုဗ္ဗစကရဏေ” ဟူသည်မှာ ဆိုဆုံးမရခက်သော ရဟန်းကို ပြုပြင်ဆုံးမရာ၌ ဟု အနက်ရသည်။

144. යාපෙතීති වත්තති, සාසනෙ තිට්ඨතීති අත්ථො. අභිඤ්ඤාපත්තාති ‘‘අසුකො අසුකො ච ථෙරො සීලවා කල්‍යාණධම්මො බහුස්සුතො’’තිආදිනා අභිඤ්ඤාතභාවං පත්තා අධිගතඅභිඤ්ඤාතා.

၁၄၄. “မျှတစေ၏” ဟူသည်မှာ ဖြစ်စေ၏၊ သာသနာတော်၌ တည်၏ဟု အနက်ရသည်။ “အဘိညာပတ္တာ” ဟူသည်မှာ “ဤမည်သော မထေရ်၊ ထိုမည်သော မထေရ်သည် သီလရှိ၏၊ ကောင်းသောတရားရှိ၏၊ ဗဟုသုတရှိ၏” စသည်ဖြင့် လူသိများကျော်စောခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သော၊ ထင်ရှားကျော်စောခြင်းသို့ ရောက်ရှိပြီးဖြစ်ကုန်သော မထေရ်မြတ်များဖြစ်သည်။

145. සත්තෙසු හායමානෙසූති කිලෙසබහුලතාය පටිපජ්ජනකසත්තෙසු පරිහායන්තෙසු පටිපථෙසු ජායමානෙසු. අන්තරධායති නාම තදාධාරතාය. දිට්ඨධම්මිකා පරූපවාදාදයො. සම්පරායිකා අපායදුක්ඛවිසෙසා. ආසවන්ති තෙන තෙන පච්චයෙන පවත්තන්තීති ආසවා. නෙසන්ති පරූපවාදාදිආසවානං. තෙති වීතික්කමධම්මා.

၁၄၅. “သတ္တဝါတို့ ဆုတ်ယုတ်ကုန်လတ်သော်” ဟူသည်မှာ ကိလေသာများပြားခြင်းကြောင့် ကျင့်ကြံအားထုတ်သော သတ္တဝါတို့သည် ဆုတ်ယုတ်ကုန်လတ်သော်၊ ကျင့်စဉ်လမ်းများ ပျက်စီးကုန်လတ်သော်။ “ကွယ်ပျောက်တတ်၏” ဟူသည်မှာ ထိုကျင့်စဉ်ကို မှီရာပြုသောကြောင့် ကွယ်ပျောက်ခြင်းဖြစ်သည်။ “မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်ကုန်သော” ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့ ကဲ့ရဲ့စွပ်စွဲခြင်းစသည်တို့တည်း။ “တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်ကုန်သော” ဟူသည်မှာ အပါယ်ဆင်းရဲ အထူးတို့တည်း။ “အာသဝေါတရားတို့ ဖြစ်ပွားကုန်၏” ဟူသည်မှာ ထိုထိုအကြောင်းစပ်ယှက်မှုကြောင့် ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် အာသဝေါတရားတို့ မည်ကုန်၏။ “ထိုသူတို့အား” ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးကဲ့ရဲ့ခြင်းစသော အာသဝေါတရားတို့အား ဖြစ်သည်။ “ထိုတရားတို့” ဟူသည်မှာ လွန်ကျူးကြောင်းတရားတို့တည်း။

අකාලං දස්සෙත්වාති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා අකාලං දස්සෙත්වා. උප්පත්තින්ති ආසවට්ඨානියානං ධම්මානමුප්පත්තිං. සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා කාලං, තාව [Pg.73] සෙනාසනානි පහොන්ති, තෙන ආවාසමච්ඡරියාදිහෙතුනා සාසනෙ එකච්චෙ ආසවට්ඨානියා ධම්මා න උප්පජ්ජන්ති. ඉමිනා නයෙනාති ඉමිනා පන හෙතුනා පදසොධම්මසික්ඛාපදානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

“အခါမဟုတ်သည်ကို ပြ၍” ဟူသည်မှာ သိက္ခာပုဒ် ပညတ်ရန် အခါမဟုတ်သေးသည်ကို ပြသ၍ ဖြစ်သည်။ “ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို” ဟူသည်မှာ အာသဝေါတရား၏ တည်ရာဖြစ်သော တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်း၏ အခါကာလတိုင်အောင် ကျောင်းသေနာသနတို့သည် လောက်ငသေး၏၊ ထိုကျောင်းမစ္ဆရိယစသောအကြောင်းကြောင့် သာသနာတော်၌ အချို့သော အာသဝေါတရား၏ တည်ရာဖြစ်သော တရားတို့သည် မဖြစ်ပေါ်သေးကုန်။ “ဤနည်းဖြင့်” ဟူသည်မှာ ဤအကြောင်းကြောင့် ပဒသောဓမ္မသိက္ခာပုဒ်တို့၏ အကျုံးဝင်ပုံကို သိအပ်၏။

යසන්ති කිත්තිසද්දං පරිවාරඤ්ච. සාගතත්ථෙරස්ස නාගදමනකිත්තියසාදිවසෙන සුරාපානසඞ්ඛාතො ආසවට්ඨානියො ධම්මො උප්පජ්ජි.

“အခြံအရံကို” ဟူသည်မှာ ကျော်စောသတင်းနှင့် အခြံအရံကို ဖြစ်သည်။ အရှင်သာဂတမထေရ်အား နဂါးကို ဆုံးမခြင်းဟူသော ကျော်စောသတင်း အခြံအရံ စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် သေရည်သောက်ခြင်းဟူသော အာသဝေါတရား၏ တည်ရာဖြစ်သော တရားသည် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့၏။

රසෙන රසං සංසන්දෙත්වාති උපාදින්නකඵස්සරසෙන අනුපාදින්නකඵස්සරසං සංසන්දෙත්වා.

“အရသာဖြင့် အရသာကို နှိုင်းယှဉ်၍” ဟူသည်မှာ ဥပါဒိန္နကဖဿအရသာဖြင့် အနုပါဒိန္နကဖဿအရသာကို နှိုင်းယှဉ်ညှိနှိုင်း၍ ဟု အနက်ရသည်။

146. න ඛො, භද්දාලි, එසෙව හෙතු, අථ ඛො අඤ්ඤම්පි අත්ථීති දස්සෙන්තො භගවා ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තෙන ධම්මස්ස සක්කච්චසවනෙ ථෙරං නියොජෙති.

၁၄၆. “ဘဒ္ဒါလိ၊ ဤအကြောင်းမျှသာ မဟုတ်သေး၊ အခြားသော အကြောင်းလည်း ရှိသေးသည်” ဟု ပြလိုသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “အပိ စ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားဖြင့် တရားတော်ကို ရိုသေစွာ နာယူခြင်း၌ မထေရ်အား တိုက်တွန်းတော်မူသည်။

147. විසෙවනාචාරන්ති අදන්තකිරියං. පරිනිබ්බායතීති වූපසම්මති. තත්ථ අදන්තකිරියං පහාය දන්තො හොති. යුගස්සාති රථධුරස්ස.

၁၄၇. “ဝိသေဝနာစာရ” ဟူသည်မှာ မယဉ်ကျေးသော အပြုအမူတည်း။ “ငြိမ်းအေး၏” ဟူသည်မှာ ကိလေသာငြိမ်း၏။ ထိုငြိမ်းအေးခြင်း၌ မယဉ်ကျေးသော အပြုအမူကို ပယ်စွန့်၍ ယဉ်ကျေးသူ ဖြစ်၏။ “ယုဂဿ” ဟူသည်မှာ ရထားထမ်းပိုး၏ ဟု အနက်ရသည်။

අනුක්කමෙති අනුරූපපරිගමෙ. තදවත්ථානුරූපං පාදානං උක්ඛිපනෙ නික්ඛිපනෙ ච. තෙනාහ ‘‘චත්තාරො පාදෙ’’තිආදි. රජ්ජුබන්ධනවිධානෙනාති පාදතො භූමියා මොචනවිධානෙන. එවං කරණත්ථන්ති යථා අස්සෙ නිසින්නස්සෙව භූමිං ගහෙතුං සක්කා, එවං චත්තාරො පාදෙ තථා කත්වා අත්තනො නිච්චලභාවකරණත්ථං. මණ්ඩලෙති මණ්ඩලධාවිකායං. පථවීකමනෙති පථවිං ඵුට්ඨමත්තෙන ගමනෙ. තෙනාහ ‘‘අග්ගග්ගඛුරෙහී’’ති. ඔක්කන්තකරණස්මින්ති ඔක්කන්තෙත්වා පරසෙනාසම්මද්දන ඔක්කන්තකරණෙ. එකස්මිං ඨානෙති චතූසු පාදෙසු යත්ථ කත්ථචි එකස්මිං ඨානෙ ගමනං චොදෙන්තීති අත්ථො, සො පනෙත්ථ සීඝතරො අධිප්පෙතො. දවත්තෙති මරියාදාකොපනෙහි නානප්පයොජනෙ, පරසෙනාය පවත්තමහානාදපහරණෙහි අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යුද්ධකාලස්මි’’න්තිආදි.

“အနုက္ကမေ” ဟူသည်မှာ လျော်ညီစွာ လှည့်လည်သွားလာခြင်း၌ ဖြစ်သည်။ ထိုအခြေအနေနှင့် လျော်ညီစွာ ခြေတို့ကို ကြွခြင်း၊ ချခြင်း၌လည်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “ခြေလေးချောင်းတို့ကို” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “ကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်ခြင်း စည်းကမ်းဖြင့်” ဟူသည်မှာ မြေပြင်မှ ခြေကို မြှင့်တင်ခြင်း စည်းကမ်းနည်းလမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ “ဤသို့ ပြုခြင်းအကျိုးငှာ” ဟူသည်မှာ မြင်းစီးသူ ထိုင်နေစဉ်၌ပင် မြေပြင်ကို နင်းယူနိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ခြေလေးချောင်းတို့ကို ထိုသို့ပြုလုပ်၍ မိမိကိုယ်ကို မလှုပ်မယှက် တည်ငြိမ်စေရန် အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ “မဏ္ဍလေ” ဟူသည်မှာ ဝိုင်းပတ်ပြေးရာ လမ်း၌ ဖြစ်သည်။ “မြေပြင်ကို နင်း၍ သွားခြင်း၌” ဟူသည်မှာ မြေပြင်ကို ခွာဖျားတို့ဖြင့် ထိရုံမျှဖြင့် သွားခြင်း၌ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “ခွာဦးအဖျားတို့ဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “အောက်သို့သက်၍ နင်းခြင်း၌” ဟူသည်မှာ အောက်သို့သက်၍ ရန်သူ့စစ်တပ်ကို နင်းခြေဖျက်ဆီးခြင်း၌ ဖြစ်သည်။ “တစ်နေရာတည်း၌” ဟူသည်မှာ ခြေလေးချောင်းတို့တွင် တစ်နေရာရာ၌ သွားခြင်းကို တိုက်တွန်းနှိုးဆော်ခြင်းဟု အနက်ရ၏၊ ဤနေရာ၌ အလွန်လျင်မြန်စွာ သွားခြင်းကို ရည်ရွယ်သည်။ “ဒဝတ္တေ” ဟူသည်မှာ စည်းကမ်းကို ဖောက်ဖျက်ခြင်းဖြင့် အမျိုးမျိုးသော အကျိုးကျေးဇူးကို ဖြစ်စေခြင်း၊ ရန်သူ့စစ်တပ်မှ ထွက်ပေါ်လာသော အသံကြီးများကို လွှမ်းမိုးဖျက်ဆီးခြင်းဟူသော အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် “စစ်တိုက်ချိန်၌” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

රඤ්ඤා ජානිතබ්බගුණෙති යථා රාජා අස්සස්ස ගුණෙ ජානාති, එවං තෙන ජානිතබ්බගුණකාරණං කාරෙති. අස්සරාජවංසෙති දුස්සහං දුක්ඛං පත්වාපි යථා අයං රාජවංසානුරූපකිරියං න ජහිස්සති, එවං සික්ඛාපනෙ. සික්ඛාපනමෙව හි සන්ධාය සබ්බත්ථ ‘‘කාරණං කාරෙතී’’ති වුත්තං තස්ස කරණකාරාපනපරියායත්තා.

“မင်းကြီး သိအပ်သော ဂုဏ်တို့၌” ဟူသည်မှာ မင်းကြီးသည် မြင်း၏ဂုဏ်ကျေးဇူးကို သိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုမင်းကြီး သိအပ်သော ဂုဏ်ကျေးဇူး ဖြစ်ပေါ်စေရန် လေ့ကျင့်ပေးခြင်းကို ပြုလုပ်စေ၏။ “မြင်းမင်းမျိုးရိုး၌” ဟူသည်မှာ ခံရခက်သော ဆင်းရဲဒုက္ခသို့ ရောက်ရသော်လည်း ဤမြင်းသည် မိမိ၏ မင်းမျိုးရိုးနှင့် လျော်ညီသော အပြုအမူကို မစွန့်လွှတ်စေရန် ဤသို့ လေ့ကျင့်ပေးခြင်း၌ ဖြစ်သည်။ လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးခြင်းကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ “အကြောင်းကို ပြစေ၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်၊ ထိုအပြုအမူကို ပြုလုပ်စေခြင်း၏ ဝေါဟာရအလှည့်အပတ် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

යථා [Pg.74] උත්තමජවො හොතීති ජවදස්සනට්ඨානෙ යථා හයො උත්තමජවං න හාපෙසි, එවං සික්ඛාපෙති. උත්තමහයභාවෙ, යථා උත්තමහයො හොතීති කම්මකරණකාලෙ අත්තනො උත්තමසභාවං අනිගුහිත්වා අවජ්ජෙත්වා යථා අත්ථසිද්ධි හොති, එවං පරමජවෙන සික්ඛාපෙති. යථා කිරියා විනා දබ්බම්පි විනා කිරියං න භවති, එවං දට්ඨබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ පකතියා’’තිආදි වුත්තං.

မြင်း၏အရှိန်အဟုန်ကို ပြသရာဌာန၌ မြင်းသည် မြတ်သော အရှိန်အဟုန်ကို မလျော့ပါးစေရန် ဤသို့ လေ့ကျင့်ပေး၏ဟူသော အနက်ကြောင့် 'မြတ်သောအရှိန်ရှိသူ ဖြစ်စေရန်' ဟု ဆိုအပ်၏။ မြတ်သော မြင်းအဖြစ်၌၊ 'မြတ်သော မြင်းဖြစ်စေရန်' ဟူသည်မှာ အမှုကိစ္စကို ပြုလုပ်သောအခါ မိမိ၏ မွန်မြတ်သော သဘောကို မဖုံးကွယ်ဘဲ၊ ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်း၍ အကျိုးကိစ္စ ပြီးစီးစေရန် ထူးမြတ်သော အရှိန်အဟုန်ဖြင့် လေ့ကျင့်ပေး၏။ အလုပ်ကို ကြဉ်၍ အထည်ဒြပ်သည်လည်းကောင်း၊ အထည်ဒြပ်ကို ကြဉ်၍ အလုပ်သည်လည်းကောင်း မဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ရှုမြင်အပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'ထိုထို၌ ပကတိအားဖြင့်' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။

තත්‍රාති තස්මිං පකතියා උත්තමහයස්සෙව උත්තමහයකාරණාරහත්තා උත්තමජවපටිපජ්ජනෙ. මාසඛාදකඝොටකානන්ති මාසං ඛාදිත්වා යථා තථා විගුණඛලුඞ්ගකානං. වලඤ්ජකදණ්ඩන්ති රඤ්ඤා ගහෙතබ්බසුවණ්ණදණ්ඩං. ධාතුපත්ථද්ධොති අත්තනාව සමුප්පාදිතධාතුයා උපත්ථම්භිතො හුත්වා.

'တတြ' ဟူသည် ထိုပကတိအားဖြင့် မြတ်သောမြင်း၏သာလျှင် မြတ်သောမြင်းဖြစ်ကြောင်း ဂုဏ်နှင့် လျော်ကန်သောကြောင့် မြတ်သောအရှိန်အဟုန်သို့ ရောက်ခြင်း၌ (ဟု ဆိုလိုသည်။) 'မာသခါဒကဃောဋကာနံ' ဟူသည် ပဲနောက်ကို စား၍ ဖြစ်သလို နေကြကုန်သော အင်္ဂါချို့တဲ့သော မြင်းဖျင်းတို့၏။ 'ဝလဉ္ဇကဒဏ္ဍံ' ဟူသည် မင်းကြီး ကိုင်စွဲအပ်သော ရွှေတောင်ဝှေးကို။ 'ဓာတုပတ္ထဒ္ဓေါ' ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ဓာတ်ဖြင့် ထောက်ကန်အပ်သည် ဖြစ်၍။

උත්තමෙ සාඛල්‍යෙති පරමසඛිලභාවෙ සඛිලවාචාය එව දමෙතබ්බතාය. තෙනාහ ‘‘මුදුවාචාය හී’’තිආදි.

'ဥတ္တမေ သာခလျေ' ဟူသည် အလွန်ပြေပြစ် နူးညံ့သော အဖြစ်၌၊ ပြေပြစ်နူးညံ့သော စကားဖြင့်သာလျှင် ဆုံးမထိုက်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'မုဒုဝါစာယ ဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

අරහත්තඵලසම්මාදිට්ඨියාති ඵලසමාපත්තිකාලෙ පවත්තසම්මාඤාණං. සම්මාඤාණං පුබ්බෙ වුත්තසම්මාදිට්ඨියෙවාති පන ඉදං ඵලසම්මාදිට්ඨිභාවසාමඤ්ඤෙන වුත්තං. කෙචි පන ‘‘පච්චවෙක්ඛණඤාණ’’න්ති වදන්ති, තං න යුජ්ජති ‘‘අසෙක්ඛෙනා’’ති විසෙසිතත්තා. තම්පි අසෙක්ඛඤාණන්ති චෙ? එවම්පි නිප්පරියාය සෙක්ඛග්ගහණෙ පරියායසෙක්ඛග්ගහණං න යුත්තමෙව, කිච්චභෙදෙන වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එකා එව හි සා පඤ්ඤා නිබ්බානස්ස පච්චක්ඛකිරියාය සම්මාදස්සනකිච්චං උපාදාය ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වුත්තා, සම්මාජානනකිච්චං උපාදාය ‘‘සම්මාඤාණ’’න්ති. අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියවසෙන වා සම්මාදිට්ඨි, පඤ්ඤින්ද්‍රියවසෙන සම්මාඤාණන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. මග්ගඵලාවහාය දෙසනාය සඞ්ඛෙපතොව ආගතත්තා වුත්තං ‘‘උග්ඝටිතඤ්ඤුපුග්ගලස්ස වසෙනා’’ති.

'အရဟတ္တဖလသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ' ဟူသည် ဖလသမာပတ်ဝင်စားသောအခါ၌ ဖြစ်ပေါ်သော သမ္မာဉာဏ်ကို (ဆိုလိုသည်။) သမ္မာဉာဏ်သည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သမ္မာဒိဋ္ဌိပင် ဖြစ်သည်ဟူသော ဤစကားကိုမူ ဖလသမ္မာဒိဋ္ဌိဖြစ်ခြင်း၏ ယေဘုယျသဘောအားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့မူကား 'ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'အသေက္ခေန' ဟု ထူးခြားစွာ ညွှန်းဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုစကားသည် မသင့်လျော်ပေ။ ထိုဉာဏ်သည်လည်း အသေက္ခဉာဏ်ဖြစ်သည် မဟုတ်လောဟု မေးသော်၊ ဤသို့ဖြစ်သော်လည်း တိုက်ရိုက်အနက်အားဖြင့် အသေက္ခကို ယူရာ၌ သွယ်ဝိုက်သောအနက်အားဖြင့် အသေက္ခကို ယူခြင်းသည် မသင့်လျော်သည်သာတည်း။ သို့မဟုတ် ကိစ္စကွဲပြားမှုအားဖြင့် ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား တစ်ခုတည်းသော ထိုပညာသည် နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရာ၌ ကောင်းစွာမြင်ခြင်းကိစ္စကို အကြောင်းပြု၍ 'သမ္မာဒိဋ္ဌိ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ကောင်းစွာသိခြင်းကိစ္စကို အကြောင်းပြု၍ 'သမ္မာဉာဏ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် အညာတာဝိန္ဒြေ၏ အစွမ်းဖြင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ ပညိန္ဒြေ၏ အစွမ်းဖြင့် သမ္မာဉာဏ်ဟု ဤသို့ ဤနေရာ၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ မဂ်ဖိုလ်ကို ဆောင်တတ်သော တရားဒေသနာတော်၌ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့်သာ လာရှိသောကြောင့် 'ဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

භද්දාලිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဘဒ္ဒါလိသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနာ (အနက်ခက်ဖွင့်ဆိုချက်) ပြီးဆုံးပါပြီ။

6. ලටුකිකොපමසුත්තවණ්ණනා

၆. လဋုကိကောပမသုတ်အဖွင့်

148. මහාඋදායිත්ථෙරොති කාළුදායිලාළුදායිත්ථෙරෙහි අඤ්ඤො මහාදෙහතාය මහාඋදායීති සාසනෙ පඤ්ඤාතො ථෙරො. අපහරි අපහරති අපහරිස්සතීති අපහත්තා. තෙකාලිකො හි අයං [Pg.75] සද්දො. උපහත්තාති එත්ථාපි එසෙව නයො. අපහාරකොති අපනෙතා. උපහාරකොති උපනෙතා.

၁၄၈. 'မဟာဥဒါယိတ္ထေရော' ဟူသည် ကာဠုဒါယီမထေရ်၊ လာဠုဒါယီမထေရ်တို့မှ တစ်ပါးအခြားဖြစ်သော၊ ကိုယ်ခန္ဓာကြီးမားသောကြောင့် သာသနာတော်၌ 'မဟာဥဒါယီ' ဟု ထင်ရှားသော မထေရ်ဖြစ်၏။ 'အပဟတ္တာ' (ဖျက်ဆီးတတ်သူ) ဟူသည် လုယက်ဖျက်ဆီးခဲ့ပြီ၊ လုယက်ဖျက်ဆီးဆဲဖြစ်၏၊ လုယက်ဖျက်ဆီးလတ္တံ့ ဟူသော အနက်တို့ကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ် ဤစကားလုံးသည် ကာလသုံးပါးလုံးနှင့် ဆိုင်၏။ 'ဥပဟတ္တာ' ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ 'အပဟာရကော' ဟူသည် ဖယ်ရှားတတ်သူ။ 'ဥပဟာရkော' ဟူသည် ဆောင်ယူတတ်သူ။

149. යන්ති භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනං, තෙන ච අනන්තරනිද්දිට්ඨසමයො පච්චාමට්ඨොති ආහ ‘‘යස්මිං සමයෙ’’ති. න භගවන්තං පටිච්චාති න භගවන්තං ආරම්මණං කත්වා.

၁၄၉. 'ယံ' ဟူသော ပုဒ်သည် ဘုမ္မဝိဘတ်အနက်၌ သက်သော ပထမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တဝုစ်) ဖြစ်၏၊ ထိုပုဒ်ဖြင့် ထိုမရှေးမနှောင်း ညွှန်းဆိုအပ်သော အချိန်သမယကို ပြန်လည်ညွှန်းဆိုသောကြောင့် 'ယသ္မိံ သမယေ' (အကြင်အခါ၌) ဟု ဆိုအပ်၏။ 'န ဘဂဝန္တံ ပဋိစ္စ' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားကို အာရုံမပြုဘဲ (ဟု ဆိုလိုသည်။)

කම්මනිප්ඵන්නත්ථන්ති අත්තනා ආයාචියමානකම්මසිද්ධිඅත්ථං. භවතීති භූ, න භූති අභූ, භයවසෙන පන සා ඉත්ථී ‘‘අභු’’න්ති ආහ. ආතු මාතූති එත්ථ යථා –

'ကမ္မနိပ္ဖန္နတ္ထံ' ဟူသည် မိမိတောင်းပန်အပ်သော အမှုကိစ္စပြီးမြောက်ရန် အကျိုးငှာ။ ဖြစ်၏ဟူသော အနက်၌ 'ဘူ'၊ မဖြစ်ဟူသော အနက်၌ 'အဘူ' ဟု ရှိရာ၊ ထိုအမျိုးသမီးသည် ကြောက်ရွံ့ခြင်းကြောင့် 'အဘု' ဟု ပြောဆိုခဲ့၏။ 'အာတု မာတု' ဟူသော ဤနေရာ၌ သာဓကအားဖြင့် -

‘‘අඞ්ගා අඞ්ගා සම්භවසි, හදයා අධිජායසෙ;

අත්තා එව පුත්ත නාමාසි, ස ජීව සරදොසත’’න්ති. –

“ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်စိတ်မှ ဖြစ်ထွန်းလာ၏၊ နှလုံးမှ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ သား... သင်သည် ငါကိုယ်တိုင်ပင် ဖြစ်၏၊ ထိုသင်သည် အနှစ်တစ်ရာတိုင်အောင် အသက်ရှည်ပါစေ” စသည်ဖြင့်။

ආදීසු පුත්තො ‘‘අත්තා’’ති වුච්චති කුලවසෙන සන්තානෙ පවත්තනතො. එවං පිතාපි ‘‘පුත්තස්ස අත්තා’’ති වුච්චති. යස්මා ‘‘භික්ඛුස්ස අත්තා මාතා’’ති වත්ථුකාමා භයවසෙන ‘‘ආතු මාතූ’’ති ආහ. තෙනාහ ‘‘ආතූති පිතා’’තිආදි.

စသည်တို့၌ သားကို အမျိုးအနွယ်အားဖြင့် အစဉ်အဆက် ဖြစ်ပွားစေသောကြောင့် 'အတ္တ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ ဖခင်ကိုလည်း 'သား၏ အတ္တ' ဟု ဆိုအပ်၏။ အကြင်ကြောင့် 'ရဟန်း၏ အတ္တ (ဖခင်) နှင့် မိခင်' ဟု ဆိုလိုရင်းရှိသော အမျိုးသမီးသည် ကြောက်ရွံ့ခြင်းကြောင့် 'အာတု မာတု' ဟု ပြောဆိုခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် 'အာတုဟူသည် ဖခင်ဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။

150. එවමෙවන්ති ඉදං ගරහත්ථජොතනනිපාතපදන්ති වුත්තං ‘‘ගරහන්තො ආහා’’ති. තථා හි නං වාචකසද්දෙනෙව දස්සෙන්තො ‘‘ඉධෙකච්චෙ මොඝපුරිසා’’ති ආහ. ආහංසූති තෙසං තථා වචනස්ස අවිච්ඡෙදෙන පවත්තිදීපනන්ති ආහ ‘‘වදන්තී’’ති. කිං පනිමස්ස අප්පමත්තකස්සාති පහාතබ්බවත්ථුං අවමඤ්ඤමානෙහි වුත්තං. තෙනාහ ‘‘කිං පනා’’ති. හෙතුම්හි ජොතෙතබ්බෙ චෙතං සාමිවචනං යථා ‘‘අනුස්සවස්ස හෙතු, අජ්ඣෙනස්ස හෙතූ’’ති. තෙනාහ ‘‘අප්පමත්තකස්ස හෙතූ’’ති. නනු අපස්සන්තෙන විය අසුණන්තෙන විය භවිතබ්බන්ති? සත්ථාරා නාම අප්පමත්තකෙසු දොසෙසු අපස්සන්තෙන විය ච අසුණන්තෙන විය ච භවිතබ්බන්ති තෙසං අධිප්පායෙන විවරණං. තෙසු චාති සික්ඛාකාමෙසු ච. අප්පච්චයං උපට්ඨාපෙන්තීති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බන්ති දස්සෙති. තෙසන්ති යෙ ‘‘මොඝපුරිසා’’ති වුත්තා පුග්ගලා, තෙසං. ගලෙ බද්ධං මහාකට්ඨන්ති ගලෙ ඔලම්බෙත්වා බද්ධං රුක්ඛදණ්ඩමාහ. පූතිලතායාති ගලොචියා. පාරාජිකවත්ථු විය දුප්පජහං හොතීති ඡන්දකප්පහානවසෙන තං පජහිතුං න සක්කොති.

၁၅၀. 'ဧဝမေဝံ' ဟူသော ဤစကားလုံးသည် ကဲ့ရဲ့ခြင်းအနက်ကို ပြတတ်သော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်သောကြောင့် 'ကဲ့ရဲ့လျက် မိန့်ဆိုတော်မူ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ စင်စစ် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဟောပြတတ်သော စကားလုံးဖြင့်သာ ညွှန်ပြလျက် 'ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော မောဃပုရိသတို့သည်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'အာဟံသု' ဟူသည် ထိုသူတို့၏ ထိုကဲ့သို့ ပြောဆိုခြင်း အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပွားခြင်းကို ပြလိုသဖြင့် 'ပြောဆိုကြကုန်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ကိံ ပနိမဿ အပ္ပမတ္တကဿ' ဟူသည် စွန့်ပယ်အပ်သော ဝတ္ထုကို မထီမဲ့မြင် ပြုကြကုန်သော သူတို့သည် ပြောဆိုအပ်သော စကားတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ကိံ ပနာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ အကြောင်းတရားကို ပြလိုအပ်သောအခါ၌ ဤသမ္ဗန်ဝိဘတ်သည် 'ကြားဖူးရခြင်း၏ အကြောင်းကြောင့်၊ သင်ယူခြင်း၏ အကြောင်းကြောင့်' ဟု ရှိသကဲ့သို့တည်း။ ထို့ကြောင့် 'အနည်းငယ်မျှသော အကြောင်းကြောင့်' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'မမြင်သကဲ့သို့ မကြားသကဲ့သို့ ဖြစ်ထိုက်သည်မဟုတ်လော' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် နည်းပါးသော အပြစ်တို့၌ မမြင်သကဲ့သို့ မကြားသကဲ့သို့ ဖြစ်ထိုက်သည်ဟူသော ထိုသူတို့၏ အလိုအဆအားဖြင့် ဖွင့်ပြချက် ဖြစ်၏။ 'တေသု စ' ဟူသည် သီလကို လိုလားသော ရဟန်းတို့၌လည်းကောင်း။ 'အပ္ပစ္စယံ ဥပဋ္ဌာပေန္တိ' ဟူသည် ဆောင်ယူ၍ ဆက်စပ်အပ်၏ဟု ပြ၏။ 'တေသံ' ဟူသည် 'မောဃပုရိသ' ဟု ဆိုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏။ 'ဂလေ ဗဒ္ဓံ မဟာကဋ္ဌံ' ဟူသည် လည်ပင်း၌ ဆွဲဆွဲ၍ ချည်နှောင်အပ်သော သစ်တုံးကြီးကို ဆိုလိုသည်။ 'ပူတိလတာယ' ဟူသည် ဆင်တုံးမနွယ်ဖြင့်။ 'ပါရာဇိကဝတ္ထုကဲ့သို့ စွန့်ပယ်ရန် ခဲယဉ်းသည်ဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ ဆန္ဒရာဂကို စွန့်ပယ်ခြင်းအားဖြင့် ထိုဝတ္ထုကို မစွန့်ပယ်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

151. අනුස්සුක්කාති [Pg.76] තස්ස පහාතබ්බස්ස පහානෙ උස්සුක්කරහිතා. අපච්චාසීසනපක්ඛෙති තාය පරදත්තවුත්තිතාය කස්සචි පච්චයස්ස කුතොචි අපච්චාසීසකපක්ඛෙ ඨිතා හුත්වා සුප්පජහං හොති, න තස්ස පහානෙ භාරියං අත්ථි.

၁၅၁. 'အနုဿုက္ကာ' ဟူသည် ထိုစွန့်ပယ်အပ်သော တရားကို စွန့်ပယ်ရာ၌ လုံ့လဝီရိယ ကင်းမဲ့ကြကုန်သော။ 'အပစ္စာသီသနပက္ခေ' ဟူသည် ထိုသူတစ်ပါးပေးအပ်သော ပစ္စည်းဖြင့် အသက်မွေးခြင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ပစ္စည်းကို တစ်စုံတစ်ရာမှ မျှော်လင့်ခြင်းမရှိသော ဘက်၌ တည်သည်ဖြစ်၍ စွန့်ပယ်ရန် လွယ်ကူသည်ဖြစ်၏၊ ထိုတရားကို စွန့်ပယ်ရာ၌ ခဲယဉ်းပင်ပန်းမှု မရှိပေ။

152. දලිද්දො දුග්ගතො. අස්සකොති අසාපතෙය්‍යො. ගෙහයට්ඨියොති ගෙහඡදනස්ස ආධාරා, තා උජුකං තිරියං ඨපෙතබ්බදණ්ඩා. සමන්තතො භිත්තිපාදෙසු ඨපෙතබ්බදණ්ඩා මණ්ඩලා. කාකාතිදායින්ති ඉතො චිතො කාකෙහි අතිපාතවසෙන උඩ්ඩෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘යත්ථ කිඤ්චිදෙවා’’තිආදි. සූරකාකාති කාකානං උඩ්ඩෙපනාකාරමාහ. නපරමරූපන්ති හීනරූපං. විලීවමඤ්චකොති තාලවෙත්තකාදීහි වීතමඤ්චකො. සා පනස්ස සන්තානානං ඡින්නභින්නතාය ඔලුග්ගවිලුග්ගතා, තථා සති සා විසමරූපා හොතීති ආහ ‘‘ඔණතා’’තිආදි. සො පුග්ගලො ලූඛභොජී හොතීති ආහ ‘‘ධඤ්ඤං නාම කුද්‍රූසකො’’ති. සමකාලං වපිතබ්බතාය සමවාපකං, යථාඋතු වපිතබ්බබීජං. ජායිකාති කුච්ඡිතා භරියා, සබ්බත්ථ ගරහායං ක-සද්දො. සො වතාහං පබ්බජෙය්‍යන්ති සොහං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා පබ්බජෙය්‍යං, යොහං පුරිසො නාම අස්සං වතාති පබ්බජ්ජාවසෙන අත්තනො පුරිසං බොධෙය්‍ය. තංසභාවෙ ඨිතස්ස බොධා න තු දුක්කරා, සා ඛටොපිකා. සා කුම්භී. මෙණ්ඩකසෙට්ඨිනො අඩ්ඪතෙළසානි කොට්ඨාගාරසතානි විය.

၁၅၂. 'ဒလိဒ္ဒေါ' ဟူသည် ဆင်းရဲသောသူ။ 'အဿကော' ဟူသည် ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာမရှိသောသူ။ 'ဂေဟယဋ္ဌိယော' ဟူသည် အိမ်မိုးရန် အမှီပြုရာဖြစ်ကုန်သော၊ ထောင်လိုက်ဖြစ်စေ၊ ကန့်လန့်ဖြစ်စေ ထားအပ်သော သစ်တိုင်များ ဖြစ်ကုန်၏။ နံရံအခြေတို့၌ ပတ်ပတ်လည် ထားအပ်သော သစ်တိုင်များသည် 'မဏ္ဍလ' မည်ကုန်၏။ 'ကာကာတိဒါယိံ' ဟူသည် ဟိုမှသည်မှ ကျီးတို့၏ အလွန်ကျဆင်းခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပျံသန်းအပ်သောအရာ။ ထို့ကြောင့် 'ယတ္ထ ကိဉ္စိဒေဝ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'သူရကာကာ' ဟူသည် ကျီးတို့၏ ပျံသန်းပုံ အခြင်းအရာကို ဆိုလိုသည်။ 'နပရမရူပံ' ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော သဏ္ဌာန်ရှိသော။ 'ဝိလီဝမဉ္စကော' ဟူသည် ထန်းရွက်၊ ကြိမ် စသည်တို့ဖြင့် ရက်လုပ်အပ်သော ညောင်စောင်း။ ထိုညောင်စောင်းသည်လည်း ယင်း၏ အစိတ်အပိုင်းတို့ ပြတ်တောက်ပျက်စီးနေခြင်းကြောင့် ယိုင်နဲ့ပျက်စီးနေသဖြင့်၊ ထိုသို့ဖြစ်သော် မညီမညာသော သဏ္ဌာန်ရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် 'အောဏတာ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ခေါင်းပါးသော အစားအစာကို စားလေ့ရှိသူ ဖြစ်သောကြောင့် 'ကုဒြူသကမည်သော ကောက်နှံ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ကြဲပက်စိုက်ပျိုးအပ်သောကြောင့် 'သမဝါပက' မည်၏၊ ရာသီဥတုအလိုက် ကြဲအပ်သော မျိုးစေ့ကဲ့သို့တည်း။ 'ဇာယိကာ' ဟူသည် စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းသော ဇနီးမယားတည်း၊ ခပ်သိမ်းသော ကဲ့ရဲ့ရာ၌ 'က' သဒ္ဒါ ရှိ၏။ 'သော ဝတာဟံ ပဗ္ဗဇေယျံ' ဟူသည် 'ငါသည် ဆံမုတ်ဆိတ်တို့ကို ပယ်လှီး၍ ရဟန်းပြုရပါမူ ကောင်းလေစွ၊ ငါသည် ယောက်ျားစစ်စစ် ဖြစ်ပါလျက်တကား' ဟု ရဟန်းပြုခြင်းဖြင့် မိမိ၏ ယောက်ျားကောင်းအဖြစ်ကို သိစေရာ၏။ ထိုသဘော၌ တည်သောသူအား သိမြင်ခြင်းသည် ခဲယဉ်းသည်မဟုတ်ပေ၊ ထို 'ခဋောပိကာ' ဟူသည် မြေအိုး (သို့မဟုတ်) အိုးခြမ်းကွဲ ဖြစ်၏။ ထိုအရာသည် 'ကုမ္ဘီ' (မြေအိုး) ဖြစ်၏။ မေဏ္ဍကသူဌေး၏ တစ်ဆယ့်နှစ်ရာ့ငါးဆယ်သော (၁၂၅၀) ကျီဂိုဒေါင်ကြီးများ ကဲ့သို့တည်း။

153. සුවණ්ණනික්ඛසතානන්ති අනෙකෙසං සුවණ්ණනික්ඛසතානං. චයොති සන්තානෙහි නිචයො අවීචි නිච්චප්පබන්ධනිචයො. තෙනාහ ‘‘සන්තානතො කතසන්නිචයො’’ති.

၁၅၃. "Suvaṇṇanikkhasatānaံ" ဟူသည် ဥပမာအားဖြင့် များစွာသော ရွှေနိက္ခအရာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "Cayo" (စုပုံခြင်း) ဟူသည် အစဉ်အဆက်အားဖြင့် စုပုံခြင်း၊ မပြတ်မစဲ အစဉ်မပြတ် စုပုံခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် "santānato katasannicayo" (အစဉ်တစိုက် စုဆောင်းအပ်သော) ဟု မိန့်တော်မူသည်။

154. හෙට්ඨා කිඤ්චාපි අප්පජහනකා පඨමං දස්සිතා, පජහනකා පධානා, තෙසඤ්ච වසෙනෙත්ථ පුග්ගලචතුක්කං දස්සිතං. තෙ තඤ්චෙව පජහන්තීති පජහනකා පඨමං ගහිතා. රාසිවසෙනාති ‘‘ඉධුදායි එකච්චො පුග්ගලො’’තිආදිනා චතුක්කෙ ආගතවිභාගං අනාමසිත්වා ‘‘තෙ තෙ’’ති පචුරවසෙන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘න පාටියෙක්කං විභත්තා’’ති. අවිභාගෙන ගහිතවත්ථූසු විභාගතො ගහණං ලොකසිද්ධමෙතන්ති දස්සෙතුං ‘‘යථා නාමා’’තිආදි [Pg.77] වුත්තං. පජහනකපුග්ගලාති ‘‘තෙ තඤ්චෙව පජහන්තී’’ති එවං පජහනකපුග්ගලා එව.

၁၅၄. အောက်၌ အပယ်မရသူ (မစွန့်နိုင်သူ) တို့ကို ရှေးဦးစွာ ပြသော်လည်း၊ ပယ်စွန့်သူတို့သည်သာ အဓိက ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဤသုတ္တန်၌ ပုဂ္ဂိုလ်လေးစုကို ပြသအပ်၏။ 'ထိုသူတို့သည် ထိုနှောင်ကြိုးကိုသာလျှင် ပယ်စွန့်ကုန်၏' ဟု ပယ်စွန့်သူတို့ကို ရှေးဦးစွာ ယူအပ်ကုန်၏။ 'အစုအပုံ၏ အစွမ်းဖြင့်' ဟူသည် 'ဥဒါယီ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည်' စသည်ဖြင့် ကဏ္ဍလေးခု၌ လာသော ဝိဘတ် (ခွဲခြားခြင်း) ကို မညွှန်းဘဲ 'ထိုထိုသူတို့' ဟု အများအားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'သီးခြား ခွဲခြား၍ မပြအပ်ကုန်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မခွဲခြားဘဲ ယူအပ်သော ဝတ္ထုတို့၌ ခွဲခြား၍ ယူခြင်းသည် လောက၌ ထင်ရှားလှပေ၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'ဥပမာသော်ကား' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'ပယ်စွန့်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့' ဟူသည် 'ထိုသူတို့သည် ထိုနှောင်ကြိုးကိုသာလျှင် ပယ်စွန့်ကုန်၏' ဟု ဤသို့ ပယ်စွန့်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သာတည်း။

උපධිඅනුධාවනකාති උපධීසු අනුඅනුධාවනකා උපධියො ආරබ්භ පවත්තනකා. විතක්කායෙවාති කාමසඞ්කප්පාදිවිතක්කායෙව. ඉන්ද්‍රියනානත්තතාති විමුත්තිපරිපාචකානං ඉන්ද්‍රියානං පරොපරියත්තං. තස්ස හි වසෙනෙව තෙ චත්තාරො පුග්ගලා ජාතා. අග්ගමග්ගත්ථාය විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා යාව න තං මග්ගෙන සමුග්ඝාතෙන්ති, තාව නප්පජහන්ති නාම. ඉති හෙට්ඨිමා තයොපි අරියා අප්පහීනස්ස කිලෙසස්ස වසෙන ‘‘නප්පජහන්තී’’ති වුත්තා, පගෙව පුථුජ්ජනා. වුත්තනයෙන පන විපස්සනං මග්ගෙන ඝටෙන්තා තෙ චත්තාරො ජනා අග්ගමග්ගක්ඛණෙ පජහන්ති නාම. තෙ එව තත්ථ සීඝකාරිනො ඛිප්පං පජහන්ති නාම, තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි.

"Upadhianudhāvanakā" ဟူသည် ဥပဓိ (ခန္ဓာ၊ ကိလေသာ စသည်) တို့သို့ အဖန်ဖန် အစဉ်ပြေးသွားကြကုန်သော၊ ဥပဓိတို့ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ကြကုန်သော သူတို့တည်း။ "Vitakkāyeva" ဟူသည် ကာမသင်္ကပ္ပစသော ဝိတက်တို့သာတည်း။ "Indriyanānattatā" ဟူသည် လွတ်မြောက်ခြင်းကို ရင့်ကျက်စေတတ်သော ဣန္ဒြေတို့၏ နုရင့်ထက်မြက်မှု ကွဲပြားခြားနားခြင်းတည်း။ ထိုဣန္ဒြေကွဲပြားခြားနားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ထိုပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ အရဟတ္တမဂ်အလို့ငှာ ဝိပဿနာကို ကြိုးပမ်းအားထုတ်စေ၍ ထိုကိလေသာကို အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် အမြစ်ပြတ် မသတ်နိုင်သရွေ့ ကာလပတ်လုံး "မပယ်ရသေး" ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အောက်မဂ်ရ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦးတို့သည်လည်း မပယ်ရသေးသော ကိလေသာ၏ အစွမ်းဖြင့် "မပယ်နိုင်ကြကုန်" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ပုထုဇဉ်တို့ကား ဆိုဖွယ်ရာ မရှိပြီ။ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဝိပဿနာကို မဂ်နှင့် ယှဉ်စေလျက် အားထုတ်ကြကုန်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးတို့သည် အရဟတ္တမဂ်ခဏ၌ ပယ်စွန့်ကြကုန်သည် မည်၏။ ထိုသူတို့သည်သာ ထိုအရဟတ္တမဂ်ခဏ၌ လျင်မြန်စွာ ပြုလုပ်တတ်ကြသဖြင့် လျင်မြန်စွာ ပယ်စွန့်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "tattha" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

සංවෙගං කත්වා අග්ගිං අක්කන්තපුරිසො විය. මග්ගෙනාති අනුක්කමාගතෙන අග්ගමග්ගෙන. මහාහත්ථිපදොපමෙති මහාහත්ථිපදොපමසුත්තෙ (ම. නි. 1.300 ආදයො). තත්ථ හි ‘‘තස්ස ධාතාරම්මණමෙව චිත්තං පක්ඛන්දති පසීදති සන්තිට්ඨති අධිමුච්චතී’’ති (ම. නි. 1.302) එත්ථ අතිතික්ඛනාතිතික්ඛ-නාතිමන්දඅතිමන්ද-පුග්ගලවසෙන අට්ඨකථායං (ම. නි. අට්ඨ. 2.302) තයො වාරා උද්ධටා, තත්ථ මජ්ඣිමවසෙනෙව පඤ්හො කථිතො. ඉන්ද්‍රියභාවනෙති ඉන්ද්‍රියභාවනාසුත්තෙ, තත්ථාපි මජ්ඣිමනයෙනෙව පඤ්හො කථිතො. තෙනාහ ‘‘ඉමෙසූ’’තිආදි.

သံဝေဂရလျက် မီးပုံကို နင်းမိသော ယောက်ျားကဲ့သို့။ "Maggena" ဟူသည် အစဉ်အတိုင်း ဆိုက်ရောက်အပ်သော အရဟတ္တမဂ်ဖြင့်တည်း။ "Mahāhatthipadopame" ဟူသည် မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ်၌ (မ၊ နိ၊ ၁၊ ၃၀၀ စသည်) တည်း။ ထိုသုတ်၌ "ထိုသူ၏ စိတ်သည် ဓာတ်အာရုံသို့သာလျှင် ပြေးဝင်၏၊ ကြည်လင်၏၊ တည်တံ့၏၊ သက်ဝင်၏" ဟူသော ဤပါဠိ၌ လွန်စွာထက်မြက်သူ၊ မလွန်စွာထက်မြက်သူ၊ မလွန်စွာညံ့ဖျင်းသူ၊ လွန်စွာညံ့ဖျင်းသူ ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အဋ္ဌကထာ၌ ဝါရသုံးမျိုးတို့ကို ထုတ်နုတ်ပြဆိုအပ်၏၊ ထိုဝါရတို့တွင် အလယ်အလတ် (မဇ္ဈိမ) အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ပြဿနာကို ဖြေကြားတော်မူအပ်၏။ "Indriyabhāvene" ဟူသည် ဣန္ဒြိယဘာဝနာသုတ်၌တည်း၊ ထိုသုတ်၌လည်း အလယ်အလတ်နည်းဖြင့်သာလျှင် ပြဿနာကို ဖြေကြားတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "imesu" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

තන්ති ‘‘උපධී’’ති වුත්තං ඛන්ධපඤ්චකං. දුක්ඛස්ස මූලන්ති සබ්බස්සපි වට්ටදුක්ඛස්ස කාරණං. නිග්ගහණොති නිරුපාදානො. තෙනාහ ‘‘නිත්තණ්හො’’ති.

"Taံ" ဟူသည် "ဥပဓိ" ဟု ဆိုအပ်သော ခန္ဓာငါးပါးတည်း။ "Dukkhassa mūlaံ" ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အကြောင်းတည်း။ "Niggahaṇo" ဟူသည် စွဲလမ်းမှု (ဥပါဒါန်) မရှိသောသူတည်း။ ထို့ကြောင့် "တဏှာကင်းသောသူ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

155. යෙ පජහන්තීති ‘‘තෙ තඤ්චෙව පජහන්තී’’ති එවං වුත්තපුග්ගලා. තෙ ඉමෙ නාම එත්තකෙ කිලෙසෙ පජහන්තීති යෙ තෙ පුථුජ්ජනා ලාභිනො ච පඤ්ච කාමගුණෙ එත්තකෙ තංතංඣානාදිවත්ථුකෙ ච තංතංමග්ගවජ්ඣතාය පරිච්ඡින්නත්තා එත්තකෙ කිලෙසෙ පජහන්ති. යෙ නප්පජහන්තීති එත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අසුචිසුඛං කායාසුචිසන්නිස්සිතත්තා. අනරියෙහීති අපරිසුද්ධෙහි. පටිලාභතො භායිතබ්බං කිලෙසදුක්ඛගතිකත්තා. විපාකතො භායිතබ්බං අපායදුක්ඛගතිකත්තා. ගණතොපි කිලෙසතොපි විවිත්තසුඛන්ති ගණසඞ්ගණිකතො ච කිලෙසසඞ්ගණිකතො [Pg.78] ච විවිත්තසුඛං. රාගාදිවූපසමත්ථායාති රාගාදිවූපසමාවහං සුඛං. න භායිතබ්බං සම්පති ආයතිඤ්ච එකන්තහිතභාවතො.

၁၅၅. "Ye pajahanti" ဟူသည် "ထိုသူတို့သည် ထိုနှောင်ကြိုးကိုသာလျှင် ပယ်စွန့်ကုန်၏" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တည်း။ "ထိုသူတို့သည် ဤအမည်ရှိသော ဤမျှသော ကိလေသာတို့ကို ပယ်စွန့်ကုန်၏" ဟူသည်ကား ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် ဈာန်ရပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုထိုဈာန်စသည်လျှင် တည်ရာရှိသော ဤမျှသော ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုထိုမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် ပိုင်းခြားအပ်သည်ဖြစ်၍ ဤမျှသော ကိလေသာတို့ကို ပယ်စွန့်ကုန်၏။ "Ye nappajahanti" ဟူသော ပုဒ်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ကိုယ်၏ မစင်ကြယ်ခြင်းကို မှီ၍ ဖြစ်သောကြောင့် "အသုစိသုခ (မစင်ကြယ်သော ချမ်းသာ)" မည်၏။ "Anariyehi" ဟူသည် မစင်ကြယ်သော သူတို့ဖြင့်တည်း။ ရရှိခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ကြောက်ရွံ့ထိုက်၏၊ ကိလေသာဆင်းရဲသို့ လားတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့်တည်း။ အကျိုးဝိပါတ်၏အစွမ်းဖြင့် ကြောက်ရွံ့ထိုက်၏၊ အပါယ်ဆင်းရဲသို့ လားတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့်တည်း။ "အပေါင်းအဖော်မှလည်းကောင်း၊ ကိလေသာမှလည်းကောင်း ဆိတ်ငြိမ်သောချမ်းသာ" ဟူသည် ဂိုဏ်းအပေါင်းနှင့် ရောနှောခြင်းမှလည်းကောင်း၊ ကိလေသာနှင့် ရောနှောခြင်းမှလည်းကောင်း ကင်းဆိတ်သော ချမ်းသာတည်း။ "Rāgādivūpasamatthāya" ဟူသည် ရာဂစသည်တို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းကို ဆောင်တတ်သော ချမ်းသာတည်း။ ပစ္စုပ္ပန်၌လည်းကောင်း၊ သံသရာ၌လည်းကောင်း စင်စစ် ကောင်းကျိုးရှိသောကြောင့် မကြောက်ရွံ့အပ်ပေ။

156. ඉඤ්ජිතස්මින්ති පච්චත්තෙ භුම්මවචනන්ති ආහ ‘‘ඉඤ්ජන’’න්තිආදි. ඉඤ්ජති තෙනාති ඉඤ්ජිතං, තස්ස තස්ස ඣානස්ස ඛොභකරං ඔළාරිකං ඣානඞ්ගං. චතුත්ථජ්ඣානං අනිඤ්ජනං සන්නිසින්නාභාවතො. තථා හි වුත්තං ‘‘ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ’’ති (දී. නි. 1.244-245; ම. නි. 1.384-386; පාරා. 12-13).

၁၅၆. "Iñjitasmiံ" ဟူသောပုဒ်သည် ပစ္စတ္တပုဒ်၌ ဘုမ္မဝိဘတ် (သတ္တမီဝိဘတ်) ဖြစ်သောကြောင့် "iñjanaံ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုတရားဖြင့် တုန်လှုပ်တတ်သောကြောင့် "iñjita" မည်၏၊ ထိုထိုဈာန်၏ တုန်လှုပ်ခြင်းကို ပြုတတ်သော ရင့်ကျက်ကြမ်းတမ်းသော ဈာန်အင်္ဂါတည်း။ စတုတ္ထဈာန်သည် တုန်လှုပ်တတ်သော တရား တည်ရှိမှု မရှိခြင်းကြောင့် တုန်လှုပ်မှုကင်းသောဈာန် (အာနဉ္စ) မည်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း "တည်ကြည်၍ အာနဉ္စသို့ ရောက်လတ်သော်" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

අලං-සද්දො යුත්තත්ථොපි හොති – ‘‘අලමෙව නිබ්බින්දිතුං, අලං විමුච්චිතු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.272; සං. නි. 2.124, 128, 134, 143), තස්මා අනලං අනුසඞ්ගං කාතුං අයුත්තන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අකත්තබ්බආලයන්ති වදාමී’’ති. සන්නිට්ඨානන්ති සම්මාපටිපත්තියං අලං එත්තාවතාති උස්සාහපටිප්පස්සම්භනවසෙන සන්නිට්ඨානං න කාතබ්බන්ති යොජනා. උද්ධම්භාගියසඤ්ඤිතං අණුං වා ඔරම්භාගියසඤ්ඤිතං ථූලං වා, රූපරාගොති එවරූපං අණුං වා කාමාසවො පටිඝන්ති එවරූපං ථූලං වා, මුදුනා පවත්තිආකාරවිසෙසෙන අප්පසාවජ්ජං, කම්මබන්ධනට්ඨෙන වා අප්පසාවජ්ජං, තබ්බිපරියායතො මහාසාවජ්ජං වෙදිතබ්බං. නාතිතික්ඛපඤ්ඤස්ස වසෙන දෙසනාය පවත්තත්තා ‘‘නෙය්‍යපුග්ගලස්ස වසෙනා’’ති වුත්තං. සබ්බසො හි පරියාදින්නනිකන්තිකස්ස අරියපුග්ගලස්ස වසෙන සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධස්ස ආගතත්තා ‘‘අරහත්තනිකූටෙනෙව නිට්ඨාපිතා’’ති වුත්තං. යං පනෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

"Alaံ" သဒ္ဒါသည် "ငြီးငွေ့ခြင်းငှာ လျောက်ပတ်သည်သာတည်း၊ လွတ်မြောက်ခြင်းငှာ လျောက်ပတ်သည်သာတည်း" စသည်တို့၌ လျောက်ပတ်သော အနက်၌လည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "analaံ" ဟူသည် တွယ်တာမှုပြုခြင်းငှာ မလျောက်ပတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် "မပြုထိုက်သော တွယ်တာမှု (အာလယ) ဟု ငါဆို၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "Sanniṭṭhānaံ" ဟူသည် သမ္မာပဋိပတ်၌ "ဤမျှဖြင့် တန်ပြီ" ဟု လုံ့လဝီရိယ ဆုတ်ယုတ်စေသော အစွမ်းဖြင့် ဆုံးဖြတ်ချက် (ရောင့်ရဲမှု) မပြုအပ်ဟု ယှဉ်စပ်ရမည်။ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယဟု ခေါ်အပ်သော သိမ်မွေ့သောတရား သို့မဟုတ် သြရမ္ဘာဂိယဟု ခေါ်အပ်သော ကြမ်းတမ်းသောတရား၊ ရူပရာဂတည်းဟူသော ဤသို့သော သိမ်မွေ့သောတရား သို့မဟုတ် ကာမာသဝ၊ ပဋိဃတည်းဟူသော ဤသို့သော ကြမ်းတမ်းသောတရားသည် နူးညံ့သော ဖြစ်ပုံအခြင်းအရာထူးကြောင့် အပြစ်နည်း၏၊ သို့မဟုတ် ကံ၏ ချည်နှောင်မှု သဘောကြောင့် အပြစ်နည်း၏၊ ထိုမှတစ်ပါး ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်လျှင်မူကား အပြစ်ကြီး၏ဟု သိအပ်၏။ လွန်စွာမထက်မြက်သော ပညာရှိသူ၏ အစွမ်းဖြင့် ဒေသနာတော်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် "နေယျပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အလုံးစုံသော သံယောဇဉ်တဏှာ ကုန်ပြီးသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် သညာဝေဒယိတနိရောဓ သမာပတ်ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် "အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အထွတ်ဖြင့်သာလျှင် ပြီးဆုံးစေအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤသုတ္တန်၌ အနက်အားဖြင့် မခွဲခြားအပ်သော တရားသည် ကောင်းစွာ သိလွယ်သည်သာ ဖြစ်၏။

ලටුකිකොපමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

လဋုကိကောပမသုတ်အဖွင့်၏ အနက်ခက်ကို ပြဆိုခြင်း (လင်းတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

7. චාතුමසුත්තවණ්ණනා

၇. စာတုမသုတ်အဖွင့်

157. යථාඋපනිස්සයෙනාති යො යො උපනිස්සයො යථාඋපනිස්සයො, තෙන යථාඋපනිස්සයෙන සම්මාපයොගෙන. පතිට්ඨහිස්සන්ති සාසනෙ පතිට්ඨං පටිලභිස්සන්ති. වසනට්ඨානානීති වස්සග්ගාදිවසෙන වසනට්ඨානානි. සණ්ඨාපයමානාති සුවිභත්තභාවෙන ඨපෙන්තා.

၁၅၇. "Yathāupanissayena" ဟူသည် အကြင်အကြင် ဥပနိဿယသည် ဥပနိဿယအားလျော်စွာ ဖြစ်၏၊ ထိုဥပနိဿယအားလျော်သော မှန်ကန်သော ကြိုးပမ်းမှု (သမ္မာပယောဂ) ဖြင့်တည်း။ "Patiṭṭhahissanti" ဟူသည် သာသနာတော်၌ တည်ကြည်ခြင်းသို့ ရောက်ကြလတ္တံ့။ "Vasanaṭṭhānāni" ဟူသည် ဝါတွင်းကာလစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် နေထိုင်ရာ အရပ်တို့တည်း။ "Saṇṭhāpayamānā" ဟူသည် ကောင်းစွာ ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ထားရှိကြကုန်သည်ရှိသော်။

අවිනිබ්භොගසද්දන්ති විනිභුඤ්ජිත්වා ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යසද්දං. වචීඝොසොපි හි බහූහි එකච්චං පවත්තිතො ඨානතො ච දූරතරො කෙවලං මහානිග්ඝොසො [Pg.79] එව හුත්වා සොතපථමාගච්ඡති. මච්ඡවිලොපෙති මච්ඡෙ විලුම්පිත්වා විය ගහණෙ, මච්ඡානං වා නයනෙ.

"Avinibbhogasaddaံ" ဟူသည် သီးခြား ခွဲခြား၍ ယူခြင်းငှာ မတတ်ကောင်းသော အသံတည်း။ လူအများတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်စေအပ်သော နှုတ်မှထွက်သော အသံသည်လည်းကောင်း၊ တည်နေရာမှ အလွန်ဝေးကွာသော အသံသည်လည်းကောင်း စင်စစ်အားဖြင့် ကြီးစွာသော ဟီးဟီးခြိမ်းခြိမ်း အသံကြီးသာ ဖြစ်၍ နားပေါက်သို့ ဆိုက်ရောက်လာတတ်၏။ "Macchavilope" ဟူသည် ငါးတို့ကို လုယက်ဖမ်းယူသကဲ့သို့ ဖမ်းယူခြင်း၌၊ သို့မဟုတ် ငါးတို့ကို ဖမ်းယူဆောင်ယူခြင်း၌တည်း။

158. වවස්සග්ගත්ථෙති නිච්ඡයත්ථෙ, ඉදං තාව අම්හෙහි වුච්චමානවචනං එකන්තසොතබ්බං, පච්ඡා තුම්හෙහි කාතබ්බං කරොථාති අධිප්පායො. වචනපරිහාරොති තෙහි සක්‍යරාජූහි වුත්තවචනස්ස පරිහාරො. ලෙසකප්පන්ති කප්පියලෙසං. ධුරවහාති ධුරවාහිනො, ධොරය්හාති අත්ථො. පාදමූලන්ති උපචාරං වදති. විගච්ඡිස්සතීති හායිස්සති. පටිප්ඵරිතොති න භගවතො සම්මුඛාව, සක්‍යරාජූනං පුරතොපි විප්ඵරිතොව හොති.

၁၅၈. "ဝဝဿဂ္ဂတ္ထေ" ဟူသည် ဆုံးဖြတ်ခြင်းအနက်၌ တည်၏။ "ငါတို့ပြောဆိုသော ဤစကားကို ရှေးဦးစွာ မချွတ်ဧကန် နာယူအပ်၏၊ ထို့နောက်မှ သင်တို့ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုကြလော့" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ဝစနပရိဟာရော" ဟူသည် ထိုသာကီဝင်မင်းတို့ ပြောဆိုသော စကားကို ပယ်ရှားခြင်း ဖြစ်သည်။ "လေသကပ္ပံ" ဟူသည် အပ်စပ်သော အကြောင်းပြဆင်ခြေမျှကို ဆိုလိုသည်။ "ဓုရဝဟာ" ဟူသည် ဝန်ဆောင်နွားလားဥသဘတို့ဟူသော အနက်တည်း။ "ပါဒမူလံ" ဟူသည် အပါး (ဥပစာ) ကို ဆိုလိုသည်။ "ဝိဂစ္ဆိဿတိ" ဟူသည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်ပြားလိမ့်မည်။ "ပဋိပ္ဖရိတော" ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့မှောက်၌သာမက သာကီဝင်မင်းတို့၏ ရှေ့၌လည်း ပျံ့နှံ့တုံ့ပြန်လျက် ရှိသည်။

159. අභිනන්දතූති අභිමුඛො හුත්වා පමොදතු. අභිවදතූති අභිරූපවසෙන වදතු. පසාදඤ්ඤථත්තන්ති අප්පසාදස්ස විපරිණාමො හීනායාවත්තනසඞ්ඛාතං පරිවත්තනං, තෙනාහ ‘‘විබ්භමන්තානං. විපරිණාමඤ්ඤථත්ත’’න්ති. කාරණූපචාරෙන සස්සෙසු බීජපරියායොති ආහ ‘‘බීජානං තරුණානන්ති තරුණසස්සාන’’න්ති. තරුණභාවෙනෙව තස්ස භාවිනො ඵලස්ස අභාවෙන විපරිණාමො.

၁၅၉. "အဘိနန္ဒတု" ဟူသည် ရှေးရှုမျက်နှာမူ၍ ဝမ်းမြောက်ပါစေ။ "အဘိဝဒတု" ဟူသည် လွန်စွာ တင့်တယ်လှပသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောဆိုပါစေ။ "ပသာဒညထတ္တံ" ဟူသည် မကြည်ညိုခြင်း သို့မဟုတ် လူထွက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "ဝိဗ္ဘမန္တာနံ၊ ဝိပရိဏာမညထတ္တံ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အကြောင်းဥပစာအားဖြင့် သီးနှံတို့၌ "မျိုးစေ့" ဟူသော ဝေါဟာရကို သုံးနှုန်းထားသောကြောင့် "ဗီဇာနံ တရုဏာနံ" ဟူသည် ပျိုးပင်ငယ် (သီးနှံငယ်) တို့အား ဟု မိန့်တော်မူသည်။ နုပျိုသော အဖြစ်ကြောင့်ပင် လာလတ္တံ့သော အသီးအနှံများ မရှိတော့ခြင်းဖြင့် ပျက်စီးဖောက်ပြန်ခြင်း ဖြစ်သည်။

160. කත්තබ්බස්ස සරසෙනෙව කරණං චිත්තරුචියං, න තථා පරස්ස උස්සාදනෙනාති ආහ – ‘‘පක්කොසියමානානං ගමනං නාම න ඵාසුක’’න්ති. මයම්පි භගවා විය දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරෙනෙව විහරිස්සාමාති දීපෙති පකතියා විවෙකජ්ඣාසයභාවතො විරද්ධො ආගතස්ස භාරස්ස අවහනතොයෙව. තෙනාහ ‘‘අත්තනො භාරභාවං න අඤ්ඤාසී’’ති.

၁၆၀. ပြုအပ်သော ကိစ္စကို မိမိ၏ အလိုဆန္ဒအတိုင်းသာ ပြုလုပ်ခြင်းသည် စိတ်ချမ်းသာဖွယ် ဖြစ်၏၊ သူတပါး တိုက်တွန်းနှိုးဆော်သကဲ့သို့ မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် "ခေါ်ယူစေခိုင်း၍ သွားရခြင်းသည် မချမ်းသာ" (ပက္ကောသိယမာနာနံ ဂမနံ နာမ န ဖာသုကံ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ငါတို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရားကဲ့သို့ လက်ရှိဘဝ ချမ်းသာစွာ နေခြင်းဖြင့်သာ နေကြကုန်အံ့" ဟု ပြသ၏။ ပင်ကိုယ်အားဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်မှုကို လိုလားသော အာသယရှိသည့်အဖြစ်မှ လွဲချော်လျက် ကျရောက်လာသော ဝန်ထုတ်ဝန်ပိုးကို မထမ်းဆောင်လိုခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "မိမိ၏ ဝန်ထုတ်ဝန်ပိုးဖြစ်သည်ကို မသိလေ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

161. කස්මා ආරභීති? සප්පායතො. පඤ්චසතා හි භික්ඛූ අභිනවා, තස්මා තෙසං ඔවාදදානත්ථං භගවා ඉමං දෙසනං ආරභීති.

၁၆၁. အဘယ်ကြောင့် စတင် ဟောကြားတော်မူသနည်းဟူမူ— သင့်လျော်သော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ငါးရာသော ရဟန်းတို့သည် သစ်လွင်သော ရဟန်းသစ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းတို့အား အဆုံးအမပေးရန်အလို့ငှာ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤဒေသနာတော်ကို စတင် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

162. කොධුපායාසස්සාති එත්ථ කුජ්ඣනට්ඨෙන කොධො, ස්වෙව චිත්තස්ස කායස්ස ච අතිප්පමද්දනමථනුප්පාදනෙහි දළ්හං ආයාසට්ඨෙන උපායාසො. අනෙකවාරං පවත්තිත්වා අත්තනා සමවෙතං සත්තං අජ්ඣොත්ථරිත්වා සීසං උක්ඛිපිතුං අදත්වා අනයබ්‍යසනපාපනෙන කොධුපායාසස්ස ඌමිසදිසතා දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘කොධුපායාසෙ’’තිආදි.

၁၆၂. "ကောဓုပါယာသဿ" ဟူသော ပုဒ်၌ စိတ်ဆိုးခြင်းအနက်ဖြင့် "ကောဓ" မည်၏၊ ထိုဒေါသသည်ပင် စိတ်နှင့် ရုပ်ကို အလွန်အမင်း ညှဉ်းဆန်းနှိပ်စက်ခြင်းကို ဖြစ်စေသဖြင့် ပြင်းထန်စွာ ပင်ပန်းခြင်းအနက်ဖြင့် "ဥပါယာသ" မည်၏။ အကြိမ်ကြိမ် ဖြစ်ပွားလျက် မိမိနှင့် ယှဉ်သော သတ္တဝါကို လွှမ်းမိုး၍ ခေါင်းမဖော်နိုင်အောင် ပြုပြီးလျှင် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်သဖြင့် ကောဓုပါယာသ၏ လှိုင်းတံပိုးနှင့် တူသောအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ကောဓုပါယာသေ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

163. ඔදරිකත්තෙන ඛාදිතොති ඔදරිකභාවෙන ආමිසගෙධෙන මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකාකප්පනෙන නාසිතසීලාදිගුණතාය ඛාදිතධම්මසරීරො.

၁၆၃. "ဩဒရိကတ္တေန ခါဒိတော" ဟူသည် လောဘကြီးသောအဖြစ် (ဝမ်းစာအလိုကြီးမှု) ကြောင့် အာမိသ၌ တပ်မက်ခြင်းဖြင့်၊ မိစ္ဆာဇီဝဖြင့် အသက်မွေးခြင်းဖြင့် သီလစသော ဂုဏ်တို့ ပျက်စီးရသဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သော တရားကိုယ်ခန္ဓာ ရှိသည်ဖြစ်ခြင်း။

164. පඤ්චකාමගුණාවට්ටෙ [Pg.80] නිමුජ්ජිත්වාති එත්ථ කාමරාගාභිභූතෙ සත්තෙ ඉතො ච එත්තො, එත්තො ච ඉතොති එවං මනාපියරූපාදිවිසයසඞ්ඛාතෙ ආවට්ටෙ අත්තානං සංසාරෙත්වා යථා තතො බහිභූතෙ නෙක්ඛම්මෙ චිත්තම්පි න උප්පාදෙති, එවං ආවට්ටෙත්වා බ්‍යසනාපාදනෙන කාමගුණානං ආවට්ටසදිසතා දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘යථා හී’’තිආදි.

၁၆၄. "ပဉ္စကာမဂုဏာဝဋ္ဋေ နိမုဇ္ဇိတွာ" ဟူသော ပုဒ်၌— ကာမရာဂ လွှမ်းမိုးခံရသော သတ္တဝါတို့ကို ဤမှ ထိုသို့၊ ထိုမှ ဤသို့ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ရူပါရုံစသော ကာမဂုဏ်တည်းဟူသော ဝဲဂယက်၌ မိမိကိုယ်ကို လည်ပတ်စေလျက် ထိုကာမဂုဏ်မှ ပြင်ပဖြစ်သော နေက္ခမ္မ၌ စိတ်ကိုမျှ မဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သကဲ့သို့၊ ဤသို့ ဝဲလှည့်၍ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေသဖြင့် ကာမဂုဏ်တို့၏ ဝဲဂယက်နှင့် တူသောအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ယထာ ဟိ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

165. රාගානුද්ධංසිතෙනාති රාගෙන අනුද්ධංසිතෙන. චණ්ඩමච්ඡං ආගම්මාති සුසුකාදිචණ්ඩමච්ඡං ආගම්ම. මාතුගාමං ආගම්මාති මාතුගාමො හි යොනිසොමනසිකාරරහිතං අධීරපුරිසං ඉත්ථිකුත්තභූතෙහි අත්තනො හාවභාවවිලාසෙහි අභිභුය්‍ය ගහෙත්වා ධීරජාතියම්පි අත්තනො රූපාදීහි පලොභනවසෙන අනවසෙසං අත්තනො උපකාරධම්මෙ සීලාදිකෙ සම්පාදෙතුං අසමත්ථං කරොන්තො අනයබ්‍යසනං පාපෙති. තෙනාහ – ‘‘මාතුගාමං ආගම්ම උප්පන්නකාමරාගො විබ්භමතී’’ති.

၁၆၅. "ရာဂါနုဒ္ဓံသိတေန" ဟူသည် ရာဂဖြင့် လွှမ်းမိုးဖျက်ဆီးအပ်သော။ "စဏ္ဍမစ္ဆံ အာဂမ္မ" ဟူသည် လင်းပိုင်စသော ကြမ်းတမ်းသော ငါးကြီးကို အမှီပြု၍။ "မာတုဂါမံ အာဂမ္မ" ဟူသည်ကား— မာတုဂါမသည် ယောနိသောမနသိကာရ ကင်းမဲ့သော စိတ်ဓာတ်မခိုင်ခံ့သော ယောက်ျားကို မိန်းမတို့၏ ဟန်ပန်အမူအရာ မာယာတို့ဖြင့် လွှမ်းမိုးနှောင်ဖွဲ့၍၊ တည်ကြည်သော အမျိုးသားကိုပင် မိမိ၏ ရူပါရုံစသည်ဖြင့် ဖြားယောင်းသွေးဆောင်ကာ မိမိ၏ ကျေးဇူးတရားဖြစ်သော သီလစသည်တို့ကို မဖြည့်ကျင့်နိုင်အောင် ပြုလျက် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် "မာတုဂါမကို အမှီပြု၍ ကာမရာဂ ဖြစ်ပေါ်ကာ လူထွက်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

භයං නාම යත්ථ භායිතබ්බවත්ථු, තත්ථ ඔතරන්තස්සෙව හොති, න අනොතරන්තස්ස, තං ඔතරිත්වා භයං විනොදෙත්වා තත්ථ කිච්චං සාධෙතබ්බං, ඉතරථා චත්ථසිද්ධි න හොතීති ඉමමත්ථං උපමොපමිතබ්බසරූපවසෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උදකං නිස්සාය ආනිසංසො පිපාසවිනයනං සරීරසුද්ධි පරිළාහූපසමො කායඋතුග්ගාහාපනන්ති එවමාදි. සාසනං නිස්සාය ආනිසංසො පන සඞ්ඛෙපතො වට්ටදුක්ඛූපසමො, විත්ථාරතො පන සීලානිසංසාදිවසෙන අනෙකවිධො, සො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.9) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. වුත්තප්පකාරො ආනිසංසො හොති තානි භයානි අභිභුය්‍ය පවත්තස්සාති අධිප්පායො. ඉමානි අභායිත්වාති ඉමානි කොධූපායාසාදිභයානි අභිභුය්‍ය පවත්තිත්වා අභායිත්වා. කොධූපායාසාදයො හි භායති එතස්මාති භයන්ති වුත්තා. ථෙරොති මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරො. කාමං පහානාභිසමයකාලො එව සච්ඡිකිරියාභිසමයො, සම්මාදිට්ඨියා පන සංකිලෙසවොදානධම්මෙසු කිච්චං අසංකිණ්ණං කත්වා දස්සෙතුං සමානකාලිකම්පි අසමානකාලිකං විය වුත්තං ‘‘තණ්හාසොතං ඡින්දිත්වා නිබ්බානපාරං දට්ඨුං න සක්කොතී’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ဘေးမည်သည် ကြောက်ရွံ့ဖွယ် ဝတ္ထုရှိရာသို့ သက်ဆင်းဝင်ရောက်သူအားသာ ဖြစ်၏၊ မသက်ဆင်းသူအား မဖြစ်ပေ။ ထိုဘေးရှိရာသို့ သက်ဆင်း၍ ဘေးကို ပယ်ဖျောက်ပြီးလျှင် ထိုနေရာ၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြီးစီးစေအပ်၏၊ သို့မဟုတ်ပါက အကျိုးစီးပွား ပြီးမြောက်ခြင်း မရှိပေ။ ဤအနက်ကို ဥပမာ ဥပမေယျ သရုပ်အားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ "ယထာ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုဥပမာ၌ ရေကို အမှီပြု၍ ရအပ်သော အကျိုးကျေးဇူးကား ရေငတ်ပြေခြင်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာ စင်ကြယ်ခြင်း၊ ပူပန်ခြင်း ငြိမ်းအေးခြင်း၊ ကိုယ်အပူရှိန်ကို မျှတစေခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ သာသနာတော်ကို အမှီပြု၍ ရအပ်သော အကျိုးကျေးဇူးကား အကျဉ်းအားဖြင့် သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲ ငြိမ်းအေးခြင်းဖြစ်၍၊ အကျယ်အားဖြင့် သီလ၏ အကျိုးကျေးဇူး စသည်ဖြင့် အထူးထူးအပြားပြား ရှိ၏။ ထိုအကျိုးကျေးဇူးကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ပြဆိုထားသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အကျိုးကျေးဇူးသည် ထိုဘေးတို့ကို လွှမ်းမိုး၍ ကျင့်ဆောင်သူအားသာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဣမာနိ အဘာယိတွာ" ဟူသည် ဤကောဓုပါယာသ စသော ဘေးတို့ကို လွှမ်းမိုး၍ မကြောက်မရွံ့ ကျင့်ဆောင်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ကောဓုပါယာသ စသည်တို့ကို ထိုဘေးတို့ကြောင့် ကြောက်ရွံ့ရတတ်သဖြင့် "ဘေး" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ "ထေရော" ဟူသည် မဟာဓမ္မရက္ခိတမထေရ် ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ပဟာနအဘိသမယ (ပယ်ခြင်းကို ထိုးထွင်းသိသောအချိန်) သည်သာလျှင် သစ္ဆိကိရိယအဘိသမယ (မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ထိုးထွင်းသိသောအချိန်) ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း သမ္မာဒိဋ္ဌိဉာဏ်ဖြင့် ကိလေသာညစ်နွမ်းကြောင်းတရားနှင့် စင်ကြယ်ကြောင်းတရားတို့၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို မရောမရှက် သီးခြားစီ ပြသခြင်းငှာ တချိန်တည်း ဖြစ်သော်လည်း အချိန်မတူသကဲ့သို့ "တဏှာရေအလျဉ်ကို ဖြတ်တောက်၍ နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော တစ်ဖက်ကမ်းကို မမြင်နိုင်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကျန်သောစကားသည် သိလွယ်လှ၏။

චාතුමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

စာတုမသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနာ ပြီးဆုံးပြီ။

8. නළකපානසුත්තවණ්ණනා

၈. နဠကပါနသုတ် အဖွင့်။

166. යත්ථ [Pg.81] බොධිසත්තපමුඛො වානරො නළකෙන පානීයං පිවි, සා පොක්ඛරණී, තස්සාමන්තො භූමිප්පදෙසො, තත්ථ නිවිට්ඨගාමො ච ‘‘නළකපාන’’න්තෙව පඤ්ඤායිත්ථ, ඉධ පන ගාමො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘නළකපානෙති එවංනාමකෙ ගාමෙ’’ති. ඉදානි තමත්ථං ආගමනතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ‘‘පුබ්බෙ කිරා’’ති ආරද්ධං. පඤ්ඤවාති ඉතිකත්තබ්බතාය පඤ්ඤාය පඤ්ඤවා.

၁၆၆. အကြင်နေရာ၌ ဘုရားလောင်းအမှူးရှိသော မျောက်အပေါင်းသည် ကျူရိုးဖြင့် ရေကို သောက်ခဲ့၏၊ ထိုရေကန်နှင့် ယင်း၏ အနီးအနား အရပ်ဒေသ၊ ထိုအရပ်၌ တည်ထောင်ထားသော ရွာကိုလည်း "နဠကပါန" ဟူ၍ပင် ခေါ်တွင်ခဲ့ကြသည်။ ဤနေရာ၌မူ ရွာကို ရည်ရွယ်လိုသောကြောင့် "နဠကပါန အမည်ရှိသော ရွာ၌" ဟု ဆိုသည်။ ယခုအခါ ထိုအကြောင်းအရာကို အစမှစတင်၍ ပြသခြင်းငှာ "ရှေးအခါက သတင်းစကားအားဖြင့်" (ပုဗ္ဗေ ကိရ) စသည်ဖြင့် စတင်ထားသည်။ "ပညာဝါ" ဟူသည် ပြုဖွယ်ကိစ္စကို စီမံတတ်သော ပညာရှိခြင်း ဖြစ်သည်။

ථූලදීඝබහුලභාවෙන මහතීහි දාඨිකාහි සමන්නාගතත්තා මහාදාඨිකො. ‘‘උදකරක්ඛසො අහ’’න්ති වත්වා වානරානං කඤ්චි අමුඤ්චිත්වා ‘‘සබ්බෙ තුම්හෙ මම හත්ථගතා’’ති දස්සෙන්තො ‘‘තුම්හෙ පන සබ්බෙ ඛාදිස්සාමී’’ති ආහ. ධමි…පෙ… පිවිංසූති බොධිසත්තෙන ගහිතනළො අනවසෙසො අබ්භන්තරෙ සබ්බසන්ධීනං නිබ්බාධෙන එකච්ඡිද්දො අහොසි. නෙව මං ත්වං වධිස්සසීති උදකරක්ඛස ත්වං වධිතුකාමොපි මම පුරිසථාමෙන න වධිස්සසි.

ကြီးမား၊ ရှည်လျား၊ ထူထဲသော အစွယ်ကြီးများနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် "မဟာဒါဌိက" (အစွယ်ကြီးသောသူ) မည်၏။ "ငါသည် ရေဘီလူး ဖြစ်၏" ဟု ဆိုကာ မျောက်တစ်ကောင်ကိုမျှ မလွှတ်ဘဲ "သင်တို့အားလုံး ငါ့လက်သို့ ရောက်နေကြပြီ" ဟု ပြသလျက် "သင်တို့ကို ငါ အကုန်စားမည်" ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။ "မှုတ်၏...ပေ... သောက်ကြကုန်၏" ဟူသည်— ဘုရားလောင်း ကိုင်ထားသော ကျူရိုးသည် အတွင်းဘက်ရှိ အဆစ်အားလုံး အနှောက်အယှက်မရှိ တစ်ဆက်တည်း ပေါက်ထွက်နေသော အပေါက်တစ်ခုတည်း ဖြစ်သွားခဲ့သည်။ "သင်သည် ငါ့ကို မသတ်နိုင်" ဟူသည် အို-ရေဘီလူး သင်သည် သတ်လိုသော်လည်း ငါ၏ ယောက်ျားကောင်းဇွဲလုံ့လစွမ်းအားကြောင့် မသတ်နိုင်ပေ။

එවං පන වත්වා මහාසත්තො ‘‘අයං පාපො එත්ථ පානීයං පිවන්තෙ අඤ්ඤෙපි සත්තෙ මා බාධයිත්ථා’’ති කරුණායමානො ‘‘එත්ථ ජායන්තා නළා සබ්බෙ අපබ්බබන්ධා එකච්ඡිද්දාව හොන්තූ’’ති අධිට්ඨාය ගතො. තෙනාහ ‘‘තතො පට්ඨායා’’තිආදි.

ဤသို့ ပြောဆိုပြီးနောက် မဟာသတ္တ (ဘုရားလောင်း) သည် "ဤယုတ်မာသော ရေဘီလူးသည် ဤရေကန်၌ ရေသောက်လာသော အခြားသတ္တဝါတို့ကို မညှဉ်းဆဲပါစေလင့်" ဟု သနားကရုဏာသက်ကာ၊ "ဤရေကန်၌ ပေါက်ရောက်သော ကျူရိုးအားလုံးသည် အဆစ်မရှိဘဲ တစ်ဆက်တည်း အပေါက်များသာ ဖြစ်ကြပါစေ" ဟု အဓိဋ္ဌာန်ပြုကာ သွားလေသည်။ ထို့ကြောင့် "ထိုအခါမှစ၍" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

167. අනුරුද්ධප්පමුඛා භික්ඛූ භගවතා ‘‘කච්චි තුම්හෙ අනුරුද්ධා’’ති පුච්ඡිතාති ථෙරො ‘‘තග්ඝ මයං, භන්තෙ’’ති ආහ.

၁၆၇. အရှင်အနုရုဒ္ဓါ အမှူးရှိသော ရဟန်းတို့ကို မြတ်စွာဘုရားက "အို-အနုရုဒ္ဓါတို့... သင်တို့သည် (ချမ်းသာစွာ နေကြရပါစို့)" စသည်ဖြင့် မေးမြန်းတော်မူအပ်သည်ရှိသော်၊ မထေရ်က "မြတ်စွာဘုရား... အမှန်စင်စစ် တပည့်တော်တို့သည် (ချမ်းသာစွာ နေကြရပါသည်)" ဟု ပြန်လည် လျှောက်ထားခဲ့သည်။

සචෙ පබ්බජති, ජීවිතං ලභිස්සති, නො අඤ්ඤථාති රඤ්ඤා පබ්බජ්ජාය අභිනීතාති රාජාභිනීතා. චොරාභිනීතාති එත්ථාපි එසෙව නයො. චොරානං මූලං ඡින්දන්තො ‘‘කණ්ටකසොධනං කරිස්සාමී’’ති. ආජීවිකායාති ආජීවෙන ජීවිතවුත්තියා. ඉමෙසු පන අනුරුද්ධත්ථෙරාදීසු.

"အကယ်၍ ရဟန်းပြုပါက အသက်ကို ရလိမ့်မည်၊ အခြားနည်းဖြင့် မဟုတ်" ဟု မင်းကြီးက ရဟန်းပြုရန် ဆောင်ယူအပ်သောကြောင့် "ရာဇာဘိနီတာ" (မင်းက ဆောင်ယူအပ်သူ) မည်၏။ "စောရာဘိနီတာ" (ခိုးသူတို့ ဆောင်ယူအပ်သူ) ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ခိုးသူတို့၏ အမြစ်ကို ဖြတ်တောက်လျက် "ဆူးငြောင့်ကို သုတ်သင်အံ့" ဟူ၍ ဖြစ်၏။ "အာဇီဝိကာယ" ဟူသည် အသက်မွေးမှုဖြင့် အသက်ရှင် နေထိုင်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ထိုရဟန်းတို့တွင် အရှင်အနုရုဒ္ဓါ စသည်တို့၌ကား။

විවෙකන්ති පුබ්බකාලිකකිරියප්පධානං ‘‘අබ්‍යාපජ්ජං උපෙත’’න්තිආදීසු වියාති ආහ – ‘‘විවිච්චා’’ති, විවිච්චිත්වා විවිත්තො හුත්වා විනා හුත්වාති අත්ථො. පබ්බජිතකිච්චන්ති පබ්බජිතස්ස සාරුප්පකිච්චං. සමණකිච්චන්ති සමණභාවකරණකිච්චං. යදග්ගෙන හි පබ්බජිතකිච්චං කාතුං න සක්කොති තදග්ගෙන සමණභාවකරම්පි කිච්චං කාතුං න සක්කොති. තෙනාහ ‘‘සො යෙවා’’තිආදි.

"ဝိဝေကံ" ဟူသည် "အဗျာပဇ္ဇံ ဥပေတံ" စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ရှေးဦးဖြစ်သော ကိရိယာကို အဓိကထား၍ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် "ဝိဝိစ္စ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ကင်းဆိတ်၍၊ ဆိတ်ငြိမ်သည်ဖြစ်၍၊ ကင်းကွာ၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ" ဟူသည် ရဟန်းအား သင့်လျော်သော ကိစ္စတည်း။ "သမဏကိစ္စံ" ဟူသည် သမဏအဖြစ်ကို ပြုတတ်သော ကိစ္စတည်း။ အကြင်မျှလောက်သော အတိုင်းအရှည်ဖြင့် ရဟန်းကိစ္စကို မပြုနိုင်လျှင် ထိုမျှလောက်သော အတိုင်းအရှည်ဖြင့် သမဏအဖြစ်ကို ပြုတတ်သော ကိစ္စကိုလည်း မပြုနိုင်ရာ။ ထို့ကြောင့် "သော ယေဝါ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။

168. අප්පටිසන්ධිකෙ [Pg.82] තාව බ්‍යාකරොන්තො පවත්තීසු ඨානං අතීතොති කත්වා උපපත්තීසු බ්‍යාකරොති නාම තත්ථ පටිසන්ධියා අභාවකිත්තනතො. මහන්තතුට්ඨිනොති විපුලපමොදා.

၁၆၈. ပဋိသန္ဓေမရှိသူကို ဦးစွာ ရှင်းပြသည်ရှိသော် ဖြစ်ပျက်မှုတို့၌ တည်ရာကို လွန်မြောက်ပြီးဟု ပြု၍၊ ထိုဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေမရှိခြင်းကို ကျူးရင့်တော်မူသောကြောင့် ဘဝသစ်တို့၌ ရှင်းပြခြင်းမည်၏။ "မဟန္တတုဋ္ဌိနော" ဟူသည် ပြန့်ပြောသော ဝမ်းမြောက်ခြင်း ရှိသူတို့တည်း။

169. ඉමස්සාති ‘‘අස්සා’’ති පදස්ස අත්ථවචනං. ඉමස්ස ඨිතස්ස ආයස්මතො සාමං දිට්ඨො වා හොති අනුස්සවසුතො වාති යොජනා. සමාධිපක්ඛිකා ධම්මා ධම්මාති අධිප්පෙතා, සමාධි පන එවංවිහාරීති එත්ථ විහාරසද්දෙන ගහිතො. එවංවිමුත්තාති එත්ථ පන විමුත්තිසද්දෙන ඵලවිමුත්ති ගහිතා. චරතොපීති සමථවිපස්සනාචාරෙන චරතොපි විහරන්තස්සපි. උපාසකඋපාසිකාඨානෙසු ලබ්භමානම්පි අරහත්තං අප්පකභාවතො පාළියං අනුද්ධටන්ති දට්ඨබ්බං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၁၆၉. "ဣမဿ" ဟူသည် "အဿ" ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ဤတည်နေသော အရှင်အား ကိုယ်တိုင် မြင်အပ်သည်သော်လည်းကောင်း၊ တစ်ဆင့်စကားဖြင့် ကြားအပ်သည်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏ ဟု စပ်ရမည်။ "ဓမ္မာ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သမာဓိ၏ အဖို့၌ ဖြစ်သော တရားတို့ကို အလိုရှိအပ်၏၊ သမာဓိကိုမူကား "ဧဝံဝိဟာရီ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ဝိဟာရ" သဒ္ဒါဖြင့် ယူအပ်၏။ "ဧဝံဝိမုတ္တာ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ကား "ဝိမုတ္တိ" သဒ္ဒါဖြင့် ဖလဝိမုတ္တိကို ယူအပ်၏။ "စရတောပိ" ဟူသည် သမထဝိပဿနာအကျင့်ဖြင့် ကျင့်ကြံလျက် နေသော်လည်း။ ဥပါသကာ ဥပါသိကာတို့၏ အရာ၌ ရရှိနိုင်သော အရဟတ္တဖိုလ်ကို နည်းပါးသောကြောင့် ပါဠိတော်၌ သီးခြား ထုတ်မပြဟု မှတ်အပ်၏။ ကျန်ရှိသောအရာသည် လွယ်ကူစွာ သိသာအပ်သည်သာတည်း။

නළකපානසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

နဠကပါနသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်) ပြီးဆုံးပါပြီ။

9. ගොලියානිසුත්තවණ්ණනා

၉. ဂေါလိယာနိသုတ်အဖွင့်

173. පදසමාචාරොති තංතංපච්චයභෙදදස්සනාය විගතත්තා පකාරෙහි දලිද්දසමාචාරො සිථිලසමාචාරොති අත්ථො. යස්මා පන තාදිසො සමාචාරො ථිරො දළ්හො නාම න හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘දුබ්බලසමාචාරො’’ති. ‘‘සාඛසමාචාරො’’ති වා පාඨො, තත්ථ තත්ථ ලග්ගනට්ඨෙන සාඛාසදිසසීලොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඔළාරිකාචාරො’’ති. පච්චයෙසු සාපෙක්ඛොති පච්චයෙසු සාපෙක්ඛතාය එව හිස්ස ඔළාරිකාචාරතා වෙදිතබ්බා. ගරුනා කිස්මිඤ්චි වුත්තෙ ගාරවවසෙන පතිස්සවනං පතිස්සො, පතිස්සවචනභූතං තංසභාගඤ්ච යං කිඤ්චි ගාරවන්ති අත්ථො. සහ පතිස්සෙනාති සප්පතිස්සෙන, සප්පතිස්සවෙන ඔවාදසම්පටිච්ඡනෙන. පතිස්සීයතීති වා පතිස්සො, ගරුකාතබ්බො, තෙන සහ පතිස්සෙනාති සබ්බං පුබ්බෙ විය. තෙනාහ ‘‘සජෙට්ඨකෙනා’’ති. සෙරිවිහාරො නාම අත්තප්පධානවාසො. තෙනාහ ‘‘නිරඞ්කුසවිහාරෙනා’’ති.

၁၇၃. "ပဒသမာစာရော" ဟူသည် ထိုထိုပစ္စည်းတို့၏ ကွဲပြားမှုကို ပြခြင်းမှ ကင်းပြတ်သောကြောင့် အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဆင်းရဲသော အကျင့်၊ ချောင်ချိသော အကျင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုသို့သော အကျင့်သည် မြဲမြံခိုင်ခံ့သည် မဟုတ်သောကြောင့် "ဒုဗ္ဗလသမာစာရော" (အားနည်းသော အကျင့်ရှိသူ) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "သာခါသမာစာရော" ဟုလည်း ပုဒ်ဖတ်ရှိ၏၊ ထိုထိုအရပ်၌ ငြိကပ်တတ်သော အနက်ကြောင့် သစ်ခက်နှင့်တူသော သီလရှိသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် "ဩဠာရိကာစာရော" (ကြမ်းတမ်းသော အကျင့်ရှိသူ) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "ပစ္စယေသု သာပေက္ခော" (ပစ္စည်းတို့၌ ငဲ့ကွက်မှုရှိသူ) ဟူသည် ပစ္စည်းတို့၌ ငဲ့ကွက်မှုရှိခြင်းကြောင့်သာလျှင် သူ၏ ကြမ်းတမ်းသော အကျင့်ရှိသည်အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ဆရာသမား စသည်တို့က တစ်စုံတစ်ခုကို ပြောဆိုအပ်သော် ရိုသေသောအားဖြင့် ဝန်ခံခြင်းသည် "ပဋိဿ" မည်၏၊ ဝန်ခံသော စကားဖြစ်သော ထိုနှင့်တူမျှသော ရိုသေမှု တစ်စုံတစ်ခု ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "သဟ ပဋိဿေန" ဟူသည် ရိုသေမှုနှင့်တကွဖြစ်သော၊ အဆုံးအမကို ဝန်ခံခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော။ သို့မဟုတ် ရိုသေအပ်သောကြောင့် "ပဋိဿ" မည်၏၊ "သဟ ပဋိဿေန" ဟူသော ဤပုဒ်၌ အလုံးစုံသည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသည့်အတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "သဇေဋ္ဌကေန" (ကြီးသူနှင့်တကွဖြစ်သော) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "သေရိဝိဟာရော" မည်သည် မိမိကိုယ်တိုင်သာ အဓိကထား၍ နေထိုင်ခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် "နိရင်္ဂုသဝိဟာရေန" (အတားအဆီးမရှိ နေထိုင်ခြင်းဖြင့်) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

අනුපඛජ්ජාති අනුපකඩ්ඪිත්වා. ගරුට්ඨානියානං අන්තරං අනාපුච්ඡා අනුපවිසිත්වාති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ යො’’තිආදි වුත්තං.

"အနုပခဇ္ဇ" ဟူသည် တိုးဝှေ့ဝင်ရောက်၍။ ဂရုဂါရဝပြုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလယ်သို့ မပန်ကြားဘဲ တိုးဝင်၍ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှါ "တတ္ထ ယော" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။

ආභිසමාචාරිකන්ති [Pg.83] අභිසමාචාරෙ භවං. කිං පන තන්ති ආහ ‘‘වත්තපටිපත්තිමත්තම්පී’’ති. නාතිකාලස්සෙව සඞ්ඝස්ස පුරතො පවිසිතබ්බං, න පච්ඡා පටික්කමිතබ්බන්ති අධිප්පායෙන අතිකාලෙ ච ගාමප්පවෙසො අතිදිවා පටික්කමනඤ්ච නිවාරිතං, තං දස්සෙතුං ‘‘න අතිපාතො’’තිආදි වුත්තං. උද්ධච්චපකතිකොති විබ්භන්තචිත්තො. අවචාපල්‍යෙනාති දළ්හවාතාපහතපල්ලවසදිසෙන ලොලභාවෙන.

"အာဘိသမာစာရိကံ" ဟူသည် အာဘိသမာစာရိကသီလ၌ ဖြစ်သော။ ထိုတရားကား အဘယ်နည်း ဟူမူကား "ဝတ်ပတ်တရားမျှကိုလည်း" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သံဃာတော်၏ ရှေ့မှစော၍ မဝင်အပ်၊ နောက်ကျမှလည်း မပြန်အပ် ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် အချိန်စောလွန်းစွာ ရွာသို့ဝင်ခြင်းနှင့် နေ့လွဲလွန်းစွာ ပြန်ခဲ့ခြင်းကို တားမြစ်အပ်၏၊ ထိုအကြောင်းကို ပြခြင်းငှါ "န အတိပါတော" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ "ဥဒ္ဓစ္စပကတိကော" ဟူသည် ပျံ့လွင့်သော စိတ်ရှိသူတည်း။ "အဝစာပလျေန" ဟူသည် ပြင်းထန်သော လေတိုက်ခတ်အပ်သော သစ်ရွက်နုနှင့်တူသော လှုပ်ရှားတုန်လှုပ်သော အဖြစ်မရှိခြင်းဖြင့်။

පඤ්ඤවතාති ඉමිනා භික්ඛුසාරුප්පෙසු ඉතිකත්තබ්බෙසු උපායපඤ්ඤා අධිප්පෙතා, න සුතමයපඤ්ඤා. අභිධම්මෙ අභිවිනයෙ යොගොති ඉමිනා භාවනාපඤ්ඤාඋත්තරිමනුස්සධම්මෙ යොගො පකාසිතො. යොගොති ච පරිචයො උග්ගණ්හවසෙන.

"ပညဝတာ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ရဟန်းတို့အား သင့်လျော်သော ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့၌ ဥပါယ်ပညာကို အလိုရှိအပ်၏၊ သုတမယပညာကို အလိုရှိအပ်သည် မဟုတ်။ "အဘိဓမ္မေ အဘိဝိနယေ ယောဂေါ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဘာဝနာပညာနှင့် ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ (လူတို့ထက် မြတ်သောတရား) တို့၌ အားထုတ်ခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ "ယောဂေါ" ဟူသည် သင်ယူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် လေ့လာခြင်းတည်း။

ආරුප්පාති ඉමිනා චතස්සොපි අරූපසමාපත්තියො ගහිතා, තා පන චතූහි රූපසමාපත්තීහි විනා න සම්පජ්ජන්තීති ආහ – ‘‘ආරුප්පාති එත්තාවතා අට්ඨපි සමාපත්තියො වුත්තා හොන්තී’’ති. කසිණෙති දසවිධෙ කසිණෙ. එකං පරිකම්මකම්මට්ඨානන්ති යං කිඤ්චි එකභාවනා පරිකම්මදීපනං ඛන්ධකම්මට්ඨානං. තෙනාහ ‘‘පගුණං කත්වා’’ති. කසිණපරිකම්මං පන තග්ගහණෙනෙව ගහිතං හොති, ලොකියා උත්තරිමනුස්සධම්මා හෙට්ඨා ගහිතාති ආහ ‘‘උත්තරිමනුස්සධම්මෙති ඉමිනා සබ්බෙපි ලොකුත්තරධම්මෙ දස්සෙතී’’ති. නෙය්‍යපුග්ගලස්ස වසෙනාති ජානිත්වා විත්ථාරෙත්වා ඤාතබ්බපුග්ගලස්ස වසෙනාති.

"အာရုပ္ပါ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အရူပသမာပတ် လေးပါးလုံးကို ယူအပ်၏၊ ထိုအရူပသမာပတ်တို့သည်ကား ရူပသမာပတ် လေးပါးမရှိဘဲ မပြည့်စုံနိုင်ကြကုန်သောကြောင့် "အာရုပ္ပါ ဟူသော ဤမျှဖြင့် သမာပတ် ရှစ်ပါးလုံးကို မိန့်ဆိုအပ်သည် ဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "ကသိဏေ" ဟူသည် ဆယ်ပါးသော ကသိုဏ်း၌။ "ဧကံ ပရိကမ္မကမ္မဋ္ဌာနံ" ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ပရိကမ္မကို ပြတတ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတည်း။ ထို့ကြောင့် "ပဂုဏံ ကတွာ" (ကျွမ်းကျင်အောင် ပြု၍) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ကသိုဏ်းပရိကမ္မကိုမူကား ထိုကသိုဏ်းကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် ယူအပ်ပြီးဖြစ်၏၊ လောကီဥတ္တရိမနုဿဓမ္မတို့ကို အောက်၌ ယူအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် "ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် လောကုတ္တရာတရား အားလုံးတို့ကို ပြတော်မူ၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "နေယျပုဂ္ဂလဿ ဝသေန" ဟူသည် သိ၍ ချဲ့ထွင်၍ သိအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။

ගොලියානිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဂေါလိယာနိသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်) ပြီးဆုံးပါပြီ။

10. කීටාගිරිසුත්තවණ්ණනා

၁၀. ကီဋာဂိရိသုတ်အဖွင့်

174. පඤ්ච ආනිසංසෙති අප්පාබාධතාදිකෙ පඤ්ච ගුණෙ. තත්ථ අක්ඛිරොගකුච්ඡිරොගාදීනං අභාවො අප්පාබාධතා. සරීරෙ තෙසං කුප්පනදුක්ඛස්ස අභාවො අප්පාතඞ්කං. සරීරස්ස උට්ඨානසුඛතා ලහුට්ඨානං. බලං නාම කායබලං. ඵාසුවිහාරො ඉරියාපථසුඛතා. අනුපක්ඛන්දානීති දුච්චජනවසෙන සත්තානං අනුපවිට්ඨානි. සඤ්ජානිස්සථාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, තස්මා ඉති එවං ආනිසංසන්ති අත්ථො.

၁၇၄. "ပဉ္စ အာနိသံသေ" ဟူသည် နာကျင်မှုကင်းခြင်း စသော အကျိုးတရား ငါးပါးတို့ကို ဆိုလို၏။ ထိုငါးပါးတို့တွင် မျက်စိရောဂါ ဝမ်းရောဂါ စသည်တို့ မရှိခြင်းသည် "အပ္ပါဗာဓတာ" (နာကျင်မှုနည်းခြင်း) မည်၏။ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ထိုရောဂါတို့ကြောင့် ဖြစ်သော ပူပန်ဆင်းရဲခြင်း မရှိခြင်းသည် "အပ္ပါတင်္ကံ" (ဘေးဥပဒ်ကင်းခြင်း) မည်၏။ ကိုယ်ခန္ဓာ၏ ထကြွနိုင်သော ချမ်းသာခြင်းသည် "လဟုဋ္ဌာနံ" (ပေါ့ပါးဖျတ်လတ်ခြင်း) မည်၏။ "ဗလံ" မည်သည် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ ခွန်အားတည်း။ "ဖာသုဝိဟာရော" ဟူသည် ဣရိယာပုထ် မျှတချမ်းသာခြင်းတည်း။ "အနုပက္ခန္ဒာနိ" ဟူသည် မကောင်းသော လူတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကပ်ရောက်ဝင်ရောက်အပ်ကုန်သော။ "သဉ္ဇာနိဿထ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါသည် အစရှိသော အနက် (သို့မဟုတ် ဤသို့ဟူသော အနက်) ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "ဤသို့သော အကျိုးတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

175. ආවාසෙ නියුත්තාති ආවාසිකා තස්ස අනතිවත්තනතො. තෙනාහ ‘‘නිබද්ධවාසිනො’’ති, නියතවාසිනොති අත්ථො. තන්නිබන්ධාති [Pg.84] නිබන්ධං වුච්චති බ්‍යාපාරො, තත්ථ බන්ධා පසුතා උස්සුකාති තන්නිබන්ධා. කථං තෙ තත්ථ නිබන්ධාති ආහ ‘‘අකතං සෙනාසන’’න්තිආදි. උප්පජ්ජනකෙන කාලෙන පත්තබ්බං කාලිකං සො පන කාලො අනාගතො එව හොතීති ආහ ‘‘අනාගතෙ කාලෙ පත්තබ්බ’’න්ති.

၁၇၅. "အာဝါသေ နိယုတ္တာ" (ကျောင်း၌ ခန့်အပ်အပ်သူတို့) ဟူသည် ကျောင်းကို မစွန့်ခွာခြင်းကြောင့် ကျောင်းနေရဟန်းတို့တည်း။ ထို့ကြောင့် "နိဗဒ္ဓဝါသိနော" (အမြဲနေထိုင်သူတို့) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏၊ အမြဲတစေ နေထိုင်သူတို့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "တန္နိဗန္ဓာ" ဟူရာ၌ "နိဗန္ဓ" ဟူသည် အမှုကိစ္စကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုအမှု၌ လုံ့လပြုလျက် ကြိုးပမ်းသူတို့ကို "တန္နိဗန္ဓာ" ဟု ဆို၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် ထိုကျောင်း၌ အဘယ်သို့ လုံ့လပြုကြကုန်သနည်း ဟူမူကား "မပြုအပ်သေးသော ကျောင်း" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဖြစ်ပေါ်လာသော အချိန်၌ ရအပ်သော တရားကို "ကာလိက" ဟု ဆို၏၊ ထိုအချိန်သည် အနာဂတ်ကာလသာ ဖြစ်သောကြောင့် "အနာဂတ်ကာလ၌ ရအပ်သော တရား" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

178. එත්තකා වෙදනා සෙවිතබ්බාති අට්ඨාරසපි නෙක්ඛම්මනිස්සිතා වෙදනා සෙවිතබ්බා, ගෙහස්සිතා න සෙවිත්බ්බා.

၁၇၈. "ဤမျှသော ဝေဒနာတို့ကို မှီဝဲအပ်၏" ဟူသည် နေက္ခမ္မကို မှီသော တဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဝေဒနာတို့ကို မှီဝဲအပ်၏၊ လူ့ဘောင် (အိမ်ရာတည်ထောင်ခြင်း) ကို မှီသော ဝေဒနာတို့ကို မမှီဝဲအပ်။

181. තං කතං සොළසවිධස්සපි කිච්චස්ස නිට්ඨිතත්තා. අනුලොමිකානීති උතුසුඛභාවෙන අනුරූපානි. තෙනාහ ‘‘කම්මට්ඨානසප්පායානී’’ති. සමානං කුරුමානාති ඔමත්තතං අධිමත්තතඤ්ච පහාය සමකිච්චතං සම්පාදෙන්තා.

၁၈၁. "ထိုပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုအပ်ပြီ" ဟူသည် တဆယ့်ခြောက်ပါးသော ကိစ္စပြီးဆုံးခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ "အနုလောမိကာနိ" ဟူသည် ဥတုချမ်းသာခြင်းအားဖြင့် သင့်လျော်သော။ ထို့ကြောင့် "ကမ္မဋ္ဌာန်းအား လျော်ပတ်သော" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "သမာနံ ကုရုမာနာ" ဟူသည် ယုတ်လျော့ခြင်းနှင့် လွန်ကဲခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၍ ညီမျှသော ကိစ္စရှိသည်အဖြစ်ကို ပြီးစေကုန်လျက်။

182. තෙ ද්වෙ හොන්තීති තෙ ආදිතො වුත්තා ද්වෙ.

၁၈၂. "ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် နှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏" ဟူသည် အစဦး၌ မိန့်ဆိုအပ်သော ထိုနှစ်ပါးတို့တည်း။

උභතො (අ. නි. ටී. 3.7.14) උභයථා උභොහි භාගෙහි විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො එකදෙසසරූපෙකසෙසනයෙන. තථා හි වුත්තං අභිධම්මට්ඨකථායං (පු. ප. අට්ඨ. 24) ‘‘ද්වීහි භාගෙහි ද්වෙ වාරෙ විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො’’ති. තත්ථ කෙචි තාව ථෙරා – ‘‘සමාපත්තියා වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන, මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛෙන විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො’’ති වදන්ති. අඤ්ඤෙ ථෙරා – ‘‘අයං උභතොභාගවිමුත්තො රූපතො මුච්චිත්වා නාමං නිස්සාය ඨිතො පුන තතො මුච්චනතො නාමනිස්සිතකො’’ති වත්වා තස්ස ච සාධකං –

‘ဥဘတော’ (အံ၊ဋီ၊ ၃၊ ၇၊ ၁၄) ဟူသည် နှစ်မျိုးသော အပြားအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ဖုံသော အဖို့အစုတို့ဖြင့် သော်လည်းကောင်း လွတ်မြောက်သောကြောင့် ‘ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ’ မည်၏ (ဧကဒေသသရူပေကသေသနည်းအားဖြင့်)။ စင်စစ်သော်လည်း အဘိဓမ္မာအဋ္ဌကထာ (ပုဂ္ဂလပညတ်အဋ္ဌကထာ ၂၄) ၌ ‘နှစ်ဖုံသော အဖို့အစုတို့ဖြင့် နှစ်ကြိမ် လွတ်မြောက်သောကြောင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ မည်၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုအရာ၌ အချို့သော မထေရ်တို့သည်ကား - ‘သမာပတ်ဖြင့် ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ဖြင့် သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခအားဖြင့်လည်းကောင်း လွတ်မြောက်သောကြောင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ မည်၏’ ဟု မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ အခြားသော မထေရ်တို့သည်ကား - ‘ဤဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည် ရုပ်မှ လွတ်မြောက်၍ နာမ်ကို မှီ၍ တည်လျက်၊ တစ်ဖန် ထိုနာမ်မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် နာမ်ကိုမှီသော ပုဂ္ဂိုလ်မည်၏’ ဟု မိန့်ဆို၍ ထိုစကားကို သက်သေထူရန် -

‘‘අච්චි යථා වාතවෙගෙන ඛිත්තා, (උපසිවාති භගවා,)අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං;

එවං මුනි නාමකායා විමුත්තො,අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛ’’න්ති. (සු. නි. 1080;

චූළනි. උපසීවමාණවපුච්ඡා 11;

උපසීවමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 43) –

“ဥပသီဝ... လေပြင်းအဟုန်ကြောင့် လွင့်စဉ်သွားသော မီးလျှံသည် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ရ၏၊ အမှတ်သညာ (ရေတွက်ခြင်း) သို့ မရောက်။ ထို့အတူ မုနိသည် နာမ်အစု (နာမကာယ) မှ လွတ်မြောက်လျက် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ရ၏၊ အမှတ်သညာ (ရေတွက်ခြင်း) သို့ မရောက်” ဟု (သုတ္တနိပါတ် ၁၀၈၀၊ စူဠနိဒ္ဒေသ၊ ဥပသီဝမာဏဝပုစ္ဆာ ၁၁၊ ဥပသီဝမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၄၃ ၌ လာရှိသော) -

ඉමං සුත්තපදං වත්වා ‘‘නාමකායතො ච රූපකායතො ච සුවිමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති වදන්ති. සුත්තෙ හි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනලාභිනො උපසිවබ්‍රාහ්මණස්ස භගවතා නාමකායා විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තොති අක්ඛාතොති. අපරෙ පන ‘‘සමාපත්තියා වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන [Pg.85] එකවාරං විමුත්තො, මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛෙන එකවාරං විමුත්තොති එවං උභතොභාගවිමුත්තො’’ති වදන්ති. එත්ථ පඨමවාදෙ ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො. දුතියවාදෙ උභතොභාගතො විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො. තතියවාදෙ පන ද්වීහි භාගෙහි ද්වෙ වාරෙ විමුත්තොති අයමෙතෙසං විසෙසො. කිලෙසෙහි විමුත්තො කිලෙසා වා වික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදෙහි කායද්වයතො විමුත්තා අස්සාති අයමත්ථො දට්ඨබ්බො. තෙනාහ ‘‘ද්වීහි භාගෙහී’’තිආදි.

ဤသုတ္တန်ပုဒ်ကို မိန့်ဆို၍ ‘နာမ်ကိုယ်နှင့် ရုပ်ကိုယ်နှစ်ပါးလုံးမှ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်သောကြောင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ မည်၏’ ဟု မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ သုတ္တန်၌ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ရသော ဥပသီဝပုဏ္ဏားအား မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ‘နာမ်ကိုယ်မှ လွတ်မြောက်သောကြောင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ မည်၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သတည်း။ အခြားသောသူတို့သည်ကား - ‘သမာပတ်ဖြင့် ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခအားဖြင့် တစ်ကြိမ် လွတ်မြောက်သူ၊ မဂ်ဖြင့် သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခအားဖြင့် တစ်ကြိမ် လွတ်မြောက်သူ၊ ဤသို့လျှင် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ ဖြစ်၏’ ဟု မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ ဤဝါဒသုံးရပ်တို့တွင် ပထမဝါဒ၌ ‘အဖို့နှစ်ပါးတို့ဖြင့် လွတ်မြောက်သူသည် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ’၊ ဒုတိယဝါဒ၌ ‘အဖို့နှစ်ပါးမှ လွတ်မြောက်သူသည် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ’၊ တတိယဝါဒ၌မူ ‘အဖို့နှစ်ပါးတို့ဖြင့် နှစ်ကြိမ် လွတ်မြောက်သူသည် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ’ ဟူ၍ ဤသည်ကား ၎င်းဝါဒတို့၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။ ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်သူ သို့မဟုတ် ကိလေသာတို့သည် ဝိက္ခမ္ဘန၊ သမုစ္ဆေဒတို့ဖြင့် ကိုယ်နှစ်ပါးမှ ကင်းလွတ်ကုန်၏ ဟူ၍ ဤအနက်ကို မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘dvīhi bhāgehi’ (နှစ်ဖုံသော အဖို့အစုတို့ဖြင့်) စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့၏။

සොති උභතොභාගවිමුත්තො. කාමඤ්චෙත්ථ රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානම්පි අරූපාවචරජ්ඣානං විය දුවඞ්ගිකං ආනෙඤ්ජප්පත්තන්ති වුච්චති. තං පන පදට්ඨානං කත්වා අරහත්තං පත්තො උභතොභාගවිමුත්තො නාම න හොති රූපකායතො අවිමුත්තත්තා. තඤ්හි කිලෙසකායතොව විමුත්තං, න රූපකායතො, තස්මා තතො වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තො උභතොභාගවිමුත්තො න හොතීති ආහ – ‘‘චතුන්නං අරූප…පෙ… පඤ්චවිධො හොතී’’ති. ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදිකෙ නිරොධසමාපත්තිඅන්තෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ වත්වා – ‘‘යතො ච ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු ඉමෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති, අයං වුච්චති, ආනන්ද, භික්ඛු උභතොභාගවිමුත්තො’’ති යදිපි මහානිදානෙ (දී. නි. 2.129-130) වුත්තං, තං පන උභතොභාගවිමුත්තසෙට්ඨවසෙන වුත්තන්ති ඉධ සබ්බඋභතොභාගවිමුත්තසඞ්ගහණත්ථං ‘‘පඤ්චවිධො හොතී’’ති වත්වා ‘‘පාළි පනෙත්ථ…පෙ… අභිධම්මෙ අට්ඨවිමොක්ඛලාභිනො වසෙන ආගතා’’ති ආහ. ඉධාපි හි කීටාගිරිසුත්තෙ ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො පුග්ගලො…පෙ… උභතොභාගවිමුත්තො’’ති අරූපසමාපත්තිවසෙන චත්තාරො උභතොභාගවිමුත්තා, සෙට්ඨො ච වුත්තො වුත්තලක්ඛණූපපත්තිතො. යථාවුත්තෙසු හි පඤ්චසු පුරිමා චත්තාරො නිරොධං න සමාපජ්ජන්තීති පරියායෙන උභතොභාගවිමුත්තා නාම. අට්ඨසමාපත්තිලාභී අනාගාමී තං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තොති නිප්පරියායෙන උභතොභාගවිමුත්තසෙට්ඨො නාම.

ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဤသာသနာတော်၌ ရူပဝစရစတုတ္ထဈာန်ကိုလည်း အရူပဝစရဈာန်ကဲ့သို့ အင်္ဂါနှစ်ပါးရှိသော၊ ‘အာနဉ္စပတ္တ’ (မလှုပ်မရှား တည်တံ့ခြင်းသို့ ရောက်သောဈာန်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သို့သော် ထိုရူပဝစရစတုတ္ထဈာန်ကို ခြေကုပ် (ပဒဋ္ဌာန်) ပြု၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောသူသည် ရူပကိုယ်မှ မလွတ်မြောက်သေးသောကြောင့် ‘ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ’ မည်သည် မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသူသည် ကိလေသာကိုယ်မှသာ လွတ်မြောက်သော်လည်း ရူပကိုယ်မှ မလွတ်မြောက်သေးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဈာန်မှ ထ၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောသူသည် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ မဟုတ်ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘catunnaṃ arūpa…pe… pañcavidho hotī’ (အရူပဈာန်လေးပါး... ငါးပါးအပြားရှိ၏) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ မဟာနိဒါနသုတ္တန် (ဒီ၊ နိ၊ ၂၊ ၁၂၉-၁၃၀) ၌ ‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတိ’ (ရုပ်ရှိသောသူသည် ရုပ်တို့ကို မြင်၏) ဟူသည်မှစ၍ နိရောဓသမာပတ်အဆုံးရှိသော ဝိမောက္ခရှစ်ပါးကို ဟောကြားတော်မူပြီးလျှင် - ‘အာနန္ဒာ... အကြင်အခါ၌ ရဟန်းသည် ဤဝိမောက္ခရှစ်ပါးတို့ကို နာမ်ကိုယ်ဖြင့် တွေ့ထိကာ နေ၏၊ ပညာဖြင့်လည်း သိမြင်၍ အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းကုန်၏၊ အာနန္ဒာ... ဤရဟန်းကို ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သော်လည်း ထိုဟောကြားချက်သည် မြတ်လှစွာသော (အမြတ်စား) ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူခြင်းသာ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌မူ ခပ်သိမ်းသော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူစေခြင်းငှာ ‘ငါးပါးအပြားရှိ၏’ ဟု ဟောတော်မူပြီးလျှင် ‘ဤ၌ ပါဠိတော်သည်... အဘိဓမ္မာ၌ ဝိမောက္ခရှစ်ပါး ရရှိသူ၏ အစွမ်းဖြင့် လာရှိ၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤကီဋာဂိရိသုတ္တန်၌လည်း ‘ရဟန်းတို့... ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည်... ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ ဖြစ်၏’ ဟူ၍ အရူပသမာပတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ လေးပါးနှင့် ပြဆိုအပ်ပြီးသော အင်္ဂါလက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် အမြတ်စား ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်ငါးပါးတို့တွင် ရှေ့လေးပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် နိရောဓသမာပတ်သို့ မဝင်စားနိုင်ကြသောကြောင့် ပရိယာယ်အားဖြင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ မည်ကုန်၏။ သမာပတ်ရှစ်ပါးရသော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုနိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားပြီးလျှင် ထိုမှထ၍ ဝိပဿနာကို ပွားများကာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောသူသည် နိပ္ပရိယာယ်အားဖြင့် အမြတ်ဆုံးသော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ မည်၏။

කතමො ච පුග්ගලොතිආදීසු කතමොති පුච්ඡාවචනං, පුග්ගලොති අසාධාරණතො පුච්ඡිතබ්බවචනං. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. එකච්චොති එකො[Pg.86]. අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරතීති අට්ඨ සමාපත්තියො සහජාතනාමකායෙන පටිලභිත්වා විහරති. පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති විපස්සනාපඤ්ඤාය සඞ්ඛාරගතං, මග්ගපඤ්ඤාය චත්තාරි සච්චානි පස්සිත්වා චත්තාරොපි ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

‘Katamo ca puggalo’ (အဘယ်သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်နည်း) စသည်တို့၌ ‘katamo’ ဟူသည် မေးခွန်းစကား ဖြစ်၏။ ‘puggalo’ ဟူသည် အထူးပြု၍ မေးအပ်သော စကားဖြစ်၏။ ‘idha’ ဟူသည် ဤသာသနာတော်၌ ဖြစ်၏။ ‘ekacco’ ဟူသည် တစ်ဦးသောသူ ဖြစ်၏။ ‘aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati’ (ဝိမောက္ခရှစ်ပါးတို့ကို ကိုယ်ဖြင့် တွေ့ထိကာ နေ၏) ဟူသည် ဝိမောက္ခရှစ်ပါးတည်းဟူသော သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့ကို အတူတကွဖြစ်သော နာမ်ကိုယ်ဖြင့် ရရှိ၍ နေထိုင်၏။ ‘paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti’ (ပညာဖြင့်လည်း မြင်၍ အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းကုန်၏) ဟူသည် ဝိပဿနာပညာဖြင့် သင်္ခါရတရားအစုကို လည်းကောင်း၊ မဂ်ပညာဖြင့် သစ္စာလေးပါးတို့ကို လည်းကောင်း မြင်၍ အာသဝေါတရား လေးပါးတို့သည် ကုန်ခန်းကုန်၏ ဟူ၍ ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏။

පඤ්ඤාවිමුත්තොති විසෙසතො පඤ්ඤාය එව විමුත්තො, න තස්සා පතිට්ඨානභූතෙන අට්ඨවිමොක්ඛසඞ්ඛාතෙන සාතිසයෙන සමාධිනාති පඤ්ඤාවිමුත්තො. යො අරියො අනධිගතඅට්ඨවිමොක්ඛෙන සබ්බසො ආසවෙහි විමුත්තො, තස්සෙතං අධිවචනං. අධිගතෙපි හි රූපජ්ඣානවිමොක්ඛෙ න සො සාතිසයසමාධිනිස්සිතොති න තස්ස වසෙන උභතොභාගවිමුත්තො හොතීති වුත්තොවායමත්ථො. අරූපජ්ඣානෙසු පන එකස්මිම්පි සති උභතොභාගවිමුත්තොයෙව නාම හොති. තෙන හි අට්ඨවිමොක්ඛෙකදෙසෙන තංනාමදානසමත්ථෙන අට්ඨවිමොක්ඛලාභීත්වෙව වුච්චති. සමුදායෙ හි පවත්තො වොහාරො අවයවෙපි දිස්සති යථා ‘‘සත්තිසයො’’ති. පාළීති අභිධම්මපාළි. එත්ථාති එතිස්සං පඤ්ඤාවිමුත්තිකථායං. අට්ඨවිමොක්ඛපටික්ඛෙපවසෙනෙවාති අවධාරණෙන ඉධාපි පටික්ඛෙපවසෙනෙව ආගතභාවං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘කායෙන ඵුසිත්වා විහරතී’’ති.

‘Paññāvimuttoti’ ဟူသည် အထူးသဖြင့် ပညာဖြင့်သာ လွတ်မြောက်သူ ဖြစ်၏၊ ထိုပညာ၏ တည်ရာဖြစ်သော၊ ဝိမောက္ခရှစ်ပါးဟု ဆိုအပ်သော လွန်ကဲထူးခြားသော သမာဓိဖြင့် လွတ်မြောက်သည် မဟုတ်သောကြောင့် ပညာဝိမုတ္တ မည်၏။ ဝိမောက္ခရှစ်ပါးကို မရရှိဘဲ အာသဝေါတရားတို့မှ အကြွင်းမဲ့ လွတ်မြောက်သော အကြင်အရိယာပုဂ္ဂိုလ်အား ဤသည်ကား အမည်ဖြစ်၏။ ရူပဈာန် ဝိမောက္ခတို့ကို ရရှိစေကာမူ ထိုသူသည် လွန်ကဲထူးခြားသော သမာဓိကို မှီသည်မဟုတ်သောကြောင့် ထိုရူပဈာန်၏အစွမ်းဖြင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ မဖြစ်နိုင်ဟူသော ဤအနက်ကို ဆိုအပ်ခဲ့ပြီ။ အရူပဈာန်တို့တွင်မူ တစ်ခုခုကို ရရှိပါက ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍သာ မည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဝိမောက္ခရှစ်ပါး၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ထိုအမည်ကို ပေးခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ‘ဝိမောက္ခရှစ်ပါးကို ရရှိသူ’ ဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ တစ်ခုလုံး (အစုအဝေး) ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဝေါဟာရသည် အစိတ်အပိုင်း၌လည်း သုံးစွဲသည်ကို တွေ့ရ၏၊ ဥပမာ - ‘ခုနစ်ဆယ်သော ထီး’ (သတ္တိသယ) ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ‘Pāḷi’ ဟူသည် အဘိဓမ္မာပါဠိတော် ဖြစ်၏။ ‘Ettha’ ဟူသည် ဤပညာဝိမုတ္တကထာ၌ ဖြစ်၏။ ‘Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavasenevāti’ ဟူသော ဧဝသဒ္ဒါဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းဖြင့် ဤ၌လည်း ငြင်းပယ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ လာရှိသည်ကို ပြ၏။ ထို့ကြောင့် ‘kāyena phusitvā viharati’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකරොතීති ඵුට්ඨානං අන්තො ඵුට්ඨන්තො, ඵුට්ඨානං අරූපජ්ඣානානං අනන්තරො කාලොති අධිප්පායො. අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං, ඵුට්ඨානන්තරකාලමෙව සච්ඡිකරොති සච්ඡිකාතබ්බොපායෙනාති වුත්තං හොති. භාවනපුංසකං වා එතං ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’තිආදීසු (පාරා. 2) විය. යො හි අරූපජ්ඣානෙන රූපකායතො නාමකායෙකදෙසතො ච වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන විමුත්තො, තෙන නිරොධසඞ්ඛාතො විමොක්ඛො ආලොචිතො පකාසිතො විය හොති, න පන කායෙන සච්ඡිකතො, නිරොධං පන ආරම්මණං කත්වා එකච්චෙසු ආසවෙසු ඛෙපිතෙසු තෙන සො සච්ඡිකතො හොති, තස්මා සො සච්ඡිකාතබ්බං නිරොධං යථාආලොචිතං නාමකායෙන සච්ඡිකරොතීති ‘‘කායසක්ඛී’’ති වුච්චති, න තු ‘‘විමුත්තො’’ති එකච්චානං ආසවානං අපරික්ඛීණත්තා. තෙනාහ [Pg.87] – ‘‘ඣානඵස්සං පඨමං ඵුසති, පච්ඡා නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකරොතී’’ති. අයං චතුන්නං අරූපසමාපත්තීනං එකෙකතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා කායසක්ඛිභාවං පත්තානං චතුන්නං, නිරොධා වුට්ඨාය අග්ගමග්ගප්පත්තඅනාගාමිනො ච වසෙන උභතොභාගවිමුත්තො විය පඤ්චවිධො නාම හොති. තෙන වුත්තං අභිධම්මටීකායං ‘‘කායසක්ඛිම්හිපි එසෙව නයො’’ති.

"Phuṭṭhantaṃ sacchikaroti (တွေ့ထိခြင်းအဆုံး၌ မျက်မှောက်ပြု၏)" ဟူသည်မှာ တွေ့ထိခြင်း၏အဆုံးသည် "Phuṭṭhanta" မည်၏၊ (ဈာန်တရားတို့ကို) တွေ့ထိခြင်းတည်းဟူသော အရူပဈာန်တို့၏ အခြားမဲ့ကာလဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤ (Phuṭṭhantaṃ ဟူသော) ဥပယောဂဝိဘတ်သည် အစ္စန္တသံယောဂ (အဆက်မပြတ် စပ်လျက်ရှိခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော အကြောင်းဥပါယ်ဖြင့် တွေ့ထိပြီးစ အခြားမဲ့ကာလ၌သာလျှင် မျက်မှောက်ပြု၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ဤ (Phuṭṭhantaṃ) ပုဒ်သည် "ekamantaṃ nisīdi" (တင့်တယ်သော တစ်ခုသော အရပ်၌ ထိုင်၏) စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဘာဝနပုံသကလိင် (နပု အနက်ရှိသော ကြိယာဝိသေသန) ဖြစ်သည်။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အရူပဈာန်ဖြင့် ရုပ်အပေါင်းမှလည်းကောင်း၊ နာမ်အပေါင်း၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသမှလည်းကောင်း ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိ (ခွာဖျက်၍ လွတ်မြောက်ခြင်း) ဖြင့် လွတ်မြောက်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် နိရောဓဟု ဆိုအပ်သော ဝိမောက် (လွတ်မြောက်မှု) ကို ဖူးမြင်အပ်၊ ပြသအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ သို့သော်လည်း ကိုယ်တိုင် (နာမ်ကိုယ်ဖြင့်) မျက်မှောက်မပြုရသေးပေ။ နိရောဓကို အာရုံပြု၍ အချို့သော အာသဝေါတရားတို့ကို ကုန်စင်စေသဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် နိရောဓကို မျက်မှောက်ပြုအပ်သည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော နိရောဓကို မြင်အပ်သကဲ့သို့ နာမ်ကိုယ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြုတတ်သောကြောင့် "ကာယသက္ခိ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အချို့သော အာသဝေါတရားတို့ မကုန်စင်သေးသောကြောင့် "ဝိမုတ္တ" ဟုမူကား မခေါ်ဆိုအပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် "ရှေးဦးစွာ ဈာန်အတွေ့ကို တွေ့ထိ၏၊ နောက်မှ နိရောဓတည်းဟူသော နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြု၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အရူပသမာပတ် ၄ ပါးတို့တွင် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီမှ ထ၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ပြီး ကာယသက္ခိအဖြစ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ် ၄ ပါး၊ နိရောဓသမာပတ်မှ ထ၍ အထက်မဂ် (အရဟတ္တမဂ်) သို့ ရောက်သော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ကဲ့သို့ ငါးမျိုး အပြားရှိ၏။ ထို့ကြောင့် အဘိဓမ္မာဋီကာ၌ "ကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

දිට්ඨන්තං පත්තොති දස්සනසඞ්ඛාතස්ස සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්ස අනන්තරං පත්තොති වුත්තං හොති. ‘‘දිට්ඨත්තා පත්තො’’තිපි පාඨො. එතෙන චතුසච්චදස්සනසඞ්ඛාතාය දිට්ඨියා නිරොධස්ස පත්තතං දීපෙති. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛා සඞ්ඛාරා, සුඛො නිරොධොති ඤාතං හොතී’’ති. තත්ථ පඤ්ඤායාති මග්ගපඤ්ඤාය. පඨමඵලට්ඨතො යාව අග්ගමග්ගට්ඨා, තාව දිට්ඨිප්පත්තො. තෙනාහ ‘‘සොපි කායසක්ඛි විය ඡබ්බිධො හොතී’’ති. යථා පන පඤ්ඤාවිමුත්තො පඤ්චවිධො වුත්තො, එවං අයම්පි සුක්ඛවිපස්සකො, චතූහි රූපජ්ඣානෙහි වුට්ඨාය දිට්ඨිප්පත්තභාවප්පත්තා චත්තාරො චාති පඤ්චවිධො හොතීති වෙදිතබ්බො. සද්ධාවිමුත්තෙපි එසෙව නයො. ඉදං දුක්ඛන්ති එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො උද්ධං දුක්ඛන්ති. යථාභූතං පජානාතීති ඨපෙත්වා තණ්හං උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං දුක්ඛසච්චන්ති යාථාවතො පජානාති. යස්මා පන තණ්හා දුක්ඛං ජනෙති නිබ්බත්තෙති, තතො තං දුක්ඛං සමුදෙති, තස්මා නං ‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති යථාභූතං පජානාති යස්මා පන ඉදං දුක්ඛං සමුදයො ච නිබ්බානං පත්වා නිරුජ්ඣති අප්පවත්තිං ගච්ඡති, තස්මා ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති යථාභූතං පජානාති. අරියො පන අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තං දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති, තෙන ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදා’’ති යථාභූතං පජානාති. එත්තාවතා නානක්ඛණෙ සච්චවවත්ථානං දස්සිතං. ඉදානි තං එකක්ඛණෙ දස්සෙතුං ‘‘තථාගතප්පවෙදිතා’’තිආදි වුත්තං, තස්සත්ථො ආගමිස්සති.

"Diṭṭhantaṃ patto" (မြင်ခြင်း၏အဆုံးသို့ ရောက်သောသူ) ဟူသည်မှာ ဒဿန (မြင်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သော သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်၏ အခြားမဲ့၌ ရောက်သောသူဟု ဆိုလိုသည်။ "Diṭṭhattā patto" ဟူ၍လည်း စာမူရှိ၏။ ဤစကားဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို မြင်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကင်းရာ သမ္မာဒိဋ္ဌိဉာဏ်ဖြင့် နိရောဓ (နိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်သည်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြ၏။ ထို့ကြောင့် "သင်္ခါရတရားတို့သည် ဆင်းရဲကုန်၏၊ နိရောဓသည် ချမ်းသာ၏ဟု သိအပ်သည်ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "Paññāya" ဟူသည် မဂ်ပညာဖြင့် ဖြစ်သည်။ ပထမဖိုလ်ပုဂ္ဂိုလ် (သောတာပတ္တိဖലဋ္ဌ) မှ စ၍ အထက်မဂ္ဂဋ္ဌ (အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌ) တိုင်အောင်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် "ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "ထိုဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်ကဲ့သို့ ခြောက်ပါးအပြားရှိ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ကို ငါးမျိုး ဟု ဆိုခဲ့သကဲ့သို့ ဤ (ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ) ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း သုက္ခဝိပဿက ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး၊ ရူပဈာန် ၄ ပါးတို့မှ ထ၍ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တအဖြစ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ် ၄ ပါးအားဖြင့် ငါးမျိုးအပြားရှိ၏ဟု သိအပ်၏။ သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ "Idaṃ dukkhaṃ" (ဤကား ဆင်းရဲတည်း) ဟူသည်မှာ ဤမျှလောက်သည် ဆင်းရဲဖြစ်၏၊ ဤထက် အလွန် ဆင်းရဲမရှိတော့ပြီ ဟူ၍တည်း။ "Yathābhūtaṃ pajānāti" (ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၏) ဟူသည်မှာ တဏှာကို ဖယ်ထား၍ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးကို ဒုက္ခသစ္စာဟု ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိခြင်းတည်း။ တဏှာသည် ဆင်းရဲကို ဖြစ်စေတတ် တည်ဆောက်တတ်သောကြောင့်၊ ထိုတဏှာကြောင့် ဆင်းရဲသည် ဖြစ်ပေါ်လာရသဖြင့် ထိုတဏှာကို "မီးကဲ့သို့ ပူလောင်သော ဤကား ဒုက္ခသမုဒယ (ဆင်းရဲဖြစ်ကြောင်း) တည်း" ဟု ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၏။ ဤဆင်းရဲနှင့် သမုဒယတရားတို့သည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်သော် ချုပ်ငြိမ်း၍ မဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် "ဤကား ဒုက္ခနိရောဓ (ဆင်းရဲချုပ်ရာ) တည်း" ဟု ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၏။ အရိယာမဂ္ဂင် ရှစ်ပါးသည် ထိုဒုက္ခနိရောဓသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် "ဤကား ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီပဋိပဒါ (ဆင်းရဲချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်း လမ်းစဉ်) တည်း" ဟု ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၏။ ဤမျှဖြင့် မတူညီသော ခဏတို့၌ သစ္စာသတ်မှတ်ပုံကို ပြတော်မူခဲ့ပြီ။ ယခုအခါ၌မူ ထိုသစ္စာသတ်မှတ်ပုံကို တစ်ခုတည်းသောခဏ၌ ပြခြင်းငှာ "Tathāgatappaveditā" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့၏၊ ၎င်း၏အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ရှေ့၌ လာလတ္တံ့။

සද්ධාය විමුත්තොති එතෙන සබ්බථා අවිමුත්තස්සපි සද්ධාමත්තෙන විමුත්තභාවො දීපිතො හොති. සද්ධාවිමුත්තොති වා සද්ධාය අධිමුත්තොති අත්ථො. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘සොතාපත්තිඵල’’න්තිආදිනා වුත්තනයෙන. සද්දහන්තස්සාති ‘‘එකංසතො අයං පටිපදා කිලෙසක්ඛයං ආවහති සම්මාසම්බුද්ධෙන භාසිතත්තා’’ති එවං සද්දහන්තස්ස. යස්මා පනස්ස අනිච්චානුපස්සනාදීහි [Pg.88] නිච්චසඤ්ඤාපහානවසෙන භාවනාය පුබ්බෙනාපරං විසෙසං පස්සතො තත්ථ තත්ථ පච්චක්ඛතාපි අත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘සද්දහන්තස්ස වියා’’ති. සෙසපදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං. එත්ථ ච පුබ්බභාගමග්ගභාවනාති වචනෙන ආගමනීයපටිපදානානත්තෙන සද්ධාවිමුත්තදිට්ඨිප්පත්තානං පඤ්ඤානානත්තං හොතීති දස්සිතං. අභිධම්මට්ඨකථායම්පි (පු. ප. අට්ඨ. 28) ‘‘නෙසං කිලෙසප්පහානෙ නානත්තං නත්ථි, පඤ්ඤාය නානත්තං අත්ථියෙවා’’ති වත්වා – ‘‘ආගමනීයනානත්තෙනෙව සද්ධාවිමුත්තො දිට්ඨිප්පත්තං න පාපුණාතීති සන්නිට්ඨානං කත’’න්ති වුත්තං.

"Saddhāya vimutto" (သဒ္ဓါဖြင့် လွတ်မြောက်သူ) ဟူသော ဤစကားဖြင့် အလုံးစုံ မလွတ်မြောက်သေးသော်လည်း သဒ္ဓါတရားမျှဖြင့် လွတ်မြောက်ခြင်းအဖြစ်ကို ပြတော်မူသည်။ သို့မဟုတ် "Saddhāvimutta" ဟူသည် သဒ္ဓါတရားဖြင့် ညွတ်ကိုင်းသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Vuttanayeneva" ဟူသည် "သောတာပတ္တိဖိုလ်" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "Saddahantassa" (ယုံကြည်သောသူအား) ဟူသည် "ဤကျင့်စဉ်သည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ကိလေသာကုန်စင်ကြောင်းကို ဧကန်ဆောင်နိုင်၏" ဟု ဤသို့ ယုံကြည်သောသူအား ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား အနိစ္စာနုပဿနာ စသည်တို့ဖြင့် နိစ္စသညာကို ပယ်စွန့်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဘာဝနာ၏ ရှေးဦးနှင့် နောက်ပိုင်း ထူးခြားမှုကို ရှုမြင်စဉ် ထိုထိုနေရာ၌ ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်သိမှုလည်း ရှိသောကြောင့် "ယုံကြည်သူကဲ့သို့" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခုသည် ထိုယုံကြည်ခြင်း၏ ဝေဝုစ် (တူညီသော အနက်ရှိသော ပုဒ်) များသာ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ "ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဘာဝနာ" ဟူသော စကားဖြင့် ဆိုက်ရောက်အပ်သော ကျင့်စဉ်၏ ကွဲပြားမှုကြောင့် သဒ္ဓါဝိမုတ္တနှင့် ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ပညာကွဲပြားမှု ရှိသည်ကို ပြတော်မူသည်။ အဘိဓမ္မာအဋ္ဌကထာ၌လည်း "၎င်းတို့အား ကိလေသာပယ်စွန့်ခြင်း၌ ကွဲပြားမှုမရှိ、ပညာ၌မူကား ကွဲပြားမှု ရှိသည်သာတည်း" ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် "ဆိုက်ရောက်အပ်သော (ဉာဏ်) ကျင့်စဉ်၏ ကွဲပြားမှုကြောင့်သာလျှင် သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည် ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တအဖြစ်သို့ မရောက်နိုင်ဟု ဆုံးဖြတ်ချက် ချတော်မူအပ်ပြီ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

පඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ධම්මං අධිමත්තතාය පුබ්බඞ්ගමං හුත්වා පවත්තං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී. තෙනාහ ‘‘ධම්මො’’තිආදි. සද්ධං අනුස්සරති සද්ධාපුබ්බඞ්ගමං මග්ගං භාවෙතීති ඉමමත්ථං ‘‘එසෙව නයො’’ති අතිදිසති. පඤ්ඤං වාහෙතීති පඤ්ඤාවාහී, පඤ්ඤං සාතිසයං පවත්තෙතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමං අරියමග්ගං භාවෙතී’’ති. සද්ධාවාහින්ති එත්ථ වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. උභතොභාගවිමුත්තාදිකථාති උභතොභාගවිමුත්තාදීසු ආගමනතො පට්ඨාය වත්තබ්බකථා. එතෙසන්ති යථාවුත්තානං උභතොභාගවිමුත්තාදීනං. ඉධාති ඉමස්මිං කීටාගිරිසුත්තෙ. නනු ච අට්ඨසමාපත්තිලාභිවසෙන උභතොභාගවිමුත්තො කායසක්ඛීආදයො ච අභිධම්මෙ ආගතා, කථමිධ අරූපජ්ඣානලාභීවසෙනෙව උද්ධටාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යස්මා’’තිආදි.

ပညာဟု ဆိုအပ်သော တရားကို အလွန်များပြားသည်ဖြစ်၍ ရှေ့သွားပြုကာ ဖြစ်ပေါ်စေပြီး အဖန်ဖန် အောက်မေ့တတ် သုံးသပ်တတ်သောကြောင့် "ဓမ္မာနုသာရီ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "Dhammo" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သဒ္ဓါတရားကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့၏၊ သဒ္ဓါတရားရှေ့သွားရှိသော မဂ်ကို ပွားများ၏ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို "ဤနည်းပင်တည်း" ဟု ညွှန်ပြတော်မူသည်။ ပညာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် "Paññāvāhī" မည်၏၊ ပညာကို လွန်ကဲစွာ ဖြစ်ပေါ်စေ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် "ပညာရှေ့သွားရှိသော အရိယာမဂ်ကို ပွားများ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Saddhāvāhī" ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ "Ubhatobhāgavimuttādikathā" ဟူသည် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် စသည်တို့၌ ပါဠိတော် ဆိုက်ရောက်ရာမှစ၍ ပြောကြားအပ်သော စကားတည်း။ "Etesaṃ" ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် စသည်တို့၏တည်း။ "Idha" ဟူသည် ဤကီဋာဂိရိသုတ်၌ ဖြစ်သည်။ "စင်စစ်သော်ကား သမာပတ်ရှစ်ပါး ရရှိခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ၊ ကာယသက္ခိ စသည်တို့သည် အဘိဓမ္မာ၌ လာရှိကုန်၏၊ အဘယ်ကြောင့် ဤသုတ်၌ အရူပဈာန်ရရှိခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ထုတ်နှုတ်ပြတော်မူသနည်း" ဟု စောဒနာခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ "Yasmā" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

ඵුසිත්වා පත්වා. පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති න ආසවා පඤ්ඤාය පස්සීයන්ති, දස්සනකාරණා පඤ්ඤාය පරික්ඛීණා ‘‘දිස්වා පඤ්ඤාය පරික්ඛීණා’’ති වුත්තා. දස්සනායත්තපරික්ඛයත්තා එව හි දස්සනං ආසවානං ඛයස්ස පුරිමකිරියා හොතීති. තථාගතෙන පවෙදිතාති බොධිමණ්ඩෙ නිසීදිත්වා තථාගතෙන පටිවිද්ධා විදිතා පච්ඡා පරෙසං පාකටීකතා. ‘‘චතුසච්චධම්මා’’ති වත්වා තදන්තොගධත්තා සීලාදීනං ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ සීලං කථිත’’න්තිආදි වුත්තං. අත්ථෙනාති අවිප්පටිසාරාදිපයොජනෙන තස්මිං තස්මිං පීතිආදිකෙන අත්ථෙන. කාරණෙනාති සප්පුරිසූපනිස්සයාදිනා කාරණෙන තස්මිං තස්මිං සමාධිආදිපදට්ඨානතාය සීලාදි [Pg.89] කාරණෙ. චිණ්ණචරිතත්තාති සද්ධාචිණ්ණභාවෙන සම්බොධාවහභාවෙ. තත්ථ තත්ථ විචරිතා විසෙසෙන චරිතා, තෙසු තෙන පඤ්ඤා සුට්ඨු චරාපිතාති අත්ථො. පතිට්ඨිතා හොති මග්ගෙන ආගතත්තා. මත්තාය පරිත්තප්පමාණෙන. ඔලොකනං ඛමන්ති, පඤ්ඤාය ගහෙතබ්බතං උපෙන්ති.

တွေ့ထိအပ်သဖြင့် ရောက်၍။ “ပညာဖြင့်လည်း မြင်၍ အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏” ဟူရာ၌ အာသဝေါတရားတို့ကို ပညာဖြင့် မြင်ရသည်မဟုတ်၊ ပညာဖြင့် မြင်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ကုန်ခန်းသွားသည်ကို “ပညာဖြင့် မြင်၍ ကုန်ခန်း၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ မြင်ခြင်းကို အမှီပြု၍ ကုန်ခန်းရသောကြောင့်သာလျှင် မြင်ခြင်းသည် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းခြင်း၏ ရှေးဦးကိစ္စ ဖြစ်ပေသည်။ “တထာဂတေန ပဝေဒိတာ” ဟူသည် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ သီတင်းသုံး၍ တထာဂတမြတ်စွာဘုရား ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူအပ်သော၊ သိတော်မူအပ်သော၊ နောက်မှ သူတစ်ပါးတို့အား ထင်ရှားစေတော်မူအပ်သော။ “သစ္စာလေးပါးတရားတို့” ဟု ဆိုသဖြင့် သီလစသည်တို့သည် ထိုသစ္စာလေးပါး၌ ပါဝင်သောကြောင့် “ဤနေရာ၌ သီလကို ဟောကြားအပ်၏” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “အနက်အားဖြင့်” ဟူသည် မနောင်တရခြင်း စသောအကျိုးဖြင့် သို့မဟုတ် ထိုထိုတရား၌ နှစ်သက်ခြင်း စသောအကျိုးဖြင့်။ “အကြောင်းအားဖြင့်” ဟူသည် သူတော်ကောင်းကို ဆည်းကပ်ခြင်း စသောအကြောင်းဖြင့်၊ ထိုထိုသမာဓိ စသည်တို့၏ နီးကပ်သောအကြောင်းဖြစ်သည့် သီလစသော အကြောင်းတရား၌။ “ကျင့်အပ်သော အလေ့ရှိသောကြောင့်” ဟူသည် သဒ္ဓါတရားဖြင့် လေ့ကျင့်အပ်သည်ဖြစ်၍ မဂ်ဉာဏ်ကို ဆောင်နိုင်သောသဘော၌။ ထိုထိုတရား၌ လှည့်လည်ကျက်စားအပ်သော၊ အထူးသဖြင့် ကျင့်အပ်သော၊ ထိုတရားတို့၌ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ပညာကို ကောင်းစွာ ကျက်စားစေအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “တည်တံ့သည်ဖြစ်၏” ဟူသည် မဂ်ဖြင့် ရောက်ရှိလာသောကြောင့် ဖြစ်၏။ “မတ္တာယ” ဟူသည် အတိုင်းအတာ အနည်းငယ်မျှဖြင့်။ “ကြည့်ရှုခြင်းကို သည်းခံကုန်၏” ဟူသည် ပညာဖြင့် သိမြင်ယူဆနိုင်သောအဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်၏။

තයොති කායසක්ඛිදිට්ඨිප්පත්තසද්ධාවිමුත්තා. යථාඨිතොව පාළිඅත්ථො, න තත්ථ කිඤ්චි නිද්ධාරෙත්වා වත්තබ්බං අත්ථීති සුත්තන්තපරියායෙන අවුත්තං වදති. තස්ස මග්ගස්සාති සොතාපත්තිමග්ගස්ස යං කාතබ්බං, තස්ස අධිගතත්තා. උපරි පන තිණ්ණං මග්ගානං අත්ථාය සෙවමානා අනුලොමසෙනාසනං, භජමානා කල්‍යාණමිත්තෙ, සමන්නානයමානා ඉන්ද්‍රියානි අනුපුබ්බෙන භාවනාමග්ගප්පටිපාටියා අරහත්තං පාපුණිස්සන්ති මග්ගස්ස අනෙකචිත්තක්ඛණිකතායාති අයමෙත්ථ සුත්තපදෙසෙ පාළියා අත්ථො.

“သုံးဦးတို့” ဟူသည် ကာယသက္ခိ၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ နှင့် သဒ္ဓါဝိမုတ္တ ပုဂ္ဂိုလ် သုံးဦးတို့တည်း။ ပါဠိတော်၏ အနက်သည် ရှိရင်းအတိုင်းသာတည်း၊ ထိုပါဠိ၌ အထူးသဖြင့် ကောက်ယူ၍ ပြောဆိုအပ်သော အရာ တစ်စုံတစ်ရာ မရှိဟု သုတ္တန်နည်းလမ်းဖြင့် မဟောအပ်သည်ကို ဟောတော်မူ၏။ “ထိုမဂ်၏” ဟူသည် သောတာပတ္တိမဂ်၏ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ရရှိပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အထက်မဂ်သုံးပါးတို့အကျိုးငှာ လျောက်ပတ်သောကျောင်းကို မှီဝဲလျက်၊ မိတ်ကောင်းဆွေကောင်းကို ပေါင်းသင်းလျက်၊ ဣန္ဒြေတို့ကို သင့်တင့်အောင် စီမံလျက် အစဉ်သဖြင့် ဘာဝနာမဂ်၏ အစဉ်အတိုင်း အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိကြလတ္တံ့ ဟူသည်မှာ “မဂ်သည် စိတ်အစဉ်များစွာရှိ၏” ဟူသော ဝါဒအရ ဤသုတ္တန်ဒေသနာ၌ ပါဠိတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။

ඉමමෙව පාළිං ගහෙත්වාති ‘‘කතමො ච පුග්ගලො සද්ධානුසාරී’’ති මග්ගට්ඨෙ පුග්ගලෙ වත්වා ‘‘ඉමස්ස ඛො අහං, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා තෙසං වසෙන අනුලොමසෙනාසනසෙවනාදීනං වුත්තත්තා ඉමමෙව යථාවුත්තං පාළිපදෙසං ගහෙත්වා ‘‘ලොකුත්තරධම්මො බහුචිත්තක්ඛණිකො’’ති වදති. සො වත්තබ්බොති සො විතණ්ඩවාදී එවං වත්තබ්බො. යදි මග්ගට්ඨපුග්ගලෙ වත්වා අනුලොමිකසෙනාසනසෙවනාදි පාළියං වුත්තන්ති මග්ගසමඞ්ගිනො එව හුත්වා තෙ තථා පටිපජ්ජන්ති, එවං සන්තෙ සෙනාසනපටිසංයුත්තරූපාදිවිපස්සනග්ගහණස්මිං තව මතෙන මග්ගසමඞ්ගිනො එව ආපජ්ජෙය්‍යුං, න චෙතං එවං හොති, තස්මා සුත්තං මෙ ලද්ධන්ති යං කිඤ්චි මා කථෙහීති වාරෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘යදි අඤ්ඤෙන චිත්තෙනා’’තිආදි. තත්ථ එවං සන්තෙති නානාචිත්තෙනෙව සෙනාසනපටිසෙවනාදිකෙ සති. තත්ථ පාළියං යදි ලොකුත්තරධම්මසමඞ්ගිනො එව පඤ්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිකාලෙපි ලොකුත්තරසමඞ්ගිතං සචෙ සම්පටිච්ඡසි, සත්ථාරා සද්ධිං පටිවිරුජ්ඣසි සුත්තවිරොධදීපනතො. තෙනාහ ‘‘සත්ථාරා හී’’තිආදි. ධම්මවිචාරණා නාම තුය්හං අවිසයො, තස්මා යාගුං පිවාහීති උය්‍යොජෙතබ්බො.

“ဤပါဠိတော်ကိုသာလျှင် ယူ၍” ဟူသည် “သဒ္ဓါနုသာရီပုဂ္ဂိုလ်ဟူသည် အဘယ်နည်း” ဟု မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မိန့်ကြားတော်မူပြီးလျှင် “ရဟန်းတို့၊ ငါသည် ဤပုဂ္ဂိုလ်အား...” စသည်ဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လျောက်ပတ်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို မှီဝဲခြင်း စသည်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်၊ ဤဆိုအပ်ပြီးသော ပါဠိဒေသကိုသာလျှင် ယူ၍ “လောကုတ္တရာတရားသည် များစွာသော စိတ္တက္ခဏရှိ၏” ဟု ပြောဆို၏။ “ထိုသူအား ပြောဆိုအပ်၏” ဟူသည် ထိုဝိတဏ္ဍဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်အား ဤသို့ ပြောဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ မဂ်၌တည်သောပုဂ္ဂိုလ်ကို ဟောတော်မူ၍ လျောက်ပတ်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို မှီဝဲခြင်းစသည်ကို ပါဠိတော်၌ ဟောအပ်သည်ဖြစ်၍ မဂ်နှင့် ပြည့်စုံသူတို့သာလျှင် ဖြစ်လျက် ၎င်းတို့သည် ထိုသို့ ကျင့်သုံးကြကုန်အံ့၊ ဤသို့ ဖြစ်လတ်သော် ကျောင်းအိပ်ရာနေရာနှင့် စပ်လျဉ်းသော ရုပ်စသည်တို့ကို ဝိပဿနာရှုခြင်း၌ သင့်ဝါဒအရ မဂ်နှင့် ပြည့်စုံသူတို့သည်သာလျှင် လေ့ကျင့်ရာသို့ ရောက်ကုန်အံ့၊ ထိုသို့လည်း မဖြစ်နိုင်ပေ၊ ထို့ကြောင့် “ငါသည် သုတ္တန်ကို ရအပ်ပြီ” ဟု ဆိုကာ ကြုံရာတရားတို့ကို မပြောဆိုလင့်ဟု တားမြစ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် “အကယ်၍ အခြားသော စိတ်ဖြင့်...” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ “ဤသို့ ဖြစ်လတ်သော်” ဟူသည် မတူကွဲပြားသော စိတ်ဖြင့်သာလျှင် ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို မှီဝဲခြင်း စသည်ရှိလတ်သော်။ ထိုပါဠိတော်၌ အကယ်၍ လောကုတ္တရာတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်သာလျှင် ငါးပါးသော ဝိညာဉ်နှင့် ပြည့်စုံသော အခါ၌လည်း လောကုတ္တရာတရားနှင့် ပြည့်စုံသောအဖြစ်ကို လက်ခံအံ့၊ သုတ္တန်နှင့် ဆန့်ကျင်ကြောင်း ပြခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် “မြတ်စွာဘုရားနှင့်လည်း...” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ တရားကို ဆင်ခြင်စိစစ်ခြင်းဟူသည် သင့်အား အရာမဟုတ် (သင့်ဉာဏ်၏ အရာမဟုတ်)၊ ထို့ကြောင့် ယာဂုကိုသာ သောက်လော့ဟု နှင်ထုတ်အပ်၏။

183. ආදිකෙනෙවාති පඨමෙනෙව. අනුපුබ්බසික්ඛාති අනුපුබ්බෙනෙව පවත්තසික්ඛාය. තෙනාහ ‘‘කරණත්ථෙ පච්චත්තවචන’’න්ති. සද්ධා ජාතා එතස්සාති සද්ධාජාතො, අග්‍යාහිතාතිපක්ඛෙපෙන ජාත-සද්දස්ස පච්ඡාවචනං[Pg.90]. එවමෙතන්ති අධිමුච්චනං ඔකප්පනියසද්ධා. සන්තිකෙ නිසීදති උපට්ඨානවසෙන. සාධුකං කත්වා ධාරෙතීති යථාසුතං ධම්මං වාචුග්ගතකරණවසෙන තං පගුණං කත්වා සාරවසෙන ධාරෙති. ඡන්දො ජායතීති ධම්මෙසු නිජ්ඣානක්ඛමෙසු ඉමෙ ධම්මෙ භාවනාපඤ්ඤාය පච්චක්ඛතො උස්සාමීති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දො ජායති. උස්සහතීති ඡන්දො උප්පාදමත්තෙ අට්ඨත්වා තතො භාවනාරම්භවසෙන උස්සහති. තුලයතිති සම්මසනවසෙන සඞ්ඛාරෙ. තීරණවිපස්සනාය තුලයන්තොති තීරණපරිඤ්ඤාය ජානිත්වා උපරි පහානපරිඤ්ඤාය වසෙන පරිතුලයන්තො පටිජානන්තො. මග්ගපධානං පදහතීති මග්ගලක්ඛණං පධානිකං මග්ගං පදහති. පෙසිතචිත්තොති නිබ්බානං පති පෙසිතචිත්තො. නාමකායෙනාති මග්ගප්පටිපාටියා තංතංමග්ගසම්පයුත්තනාමකායෙන. න පන කිඤ්චි ආහාති දූරතාය සමානං න කිඤ්චි වචනං භගවා ආහ තෙ දළ්හතරං නිග්ගණ්හිතුං.

၁၈၃. “ရှေးဦးစွာဖြင့်သာ” ဟူသည် ပထမဆုံးဖြင့်သာ။ “အစဉ်အတိုင်း သင်ယူကျင့်ကြံခြင်း” ဟူသည် အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော သိက္ခာဖြင့်။ ထို့ကြောင့် “ကရိုဏ်းအနက်၌ ပထမာဝိဘတ်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ဤသူအား သဒ္ဓါတရားသည် ဖြစ်ပေါ်လာပြီ” ဟူသည် သဒ္ဓါဇာတ (သဒ္ဓါတရား ဖြစ်ပေါ်သောသူ)၊ အဂ္ဂီဂဟိတ (မီးကို ယူအပ်သော) ဟူသော ပုဒ်၌ကဲ့သို့ ဇာတသဒ္ဒါကို နောက်မှ ထား၍ ဆိုခြင်းဖြစ်၏။ “ဤသို့” ဟူသည် သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း ဖြစ်သော သက်ဝင်သက်ညှာ သဒ္ဓါတရားတည်း။ “အပါး၌ ထိုင်နေ၏” ဟူသည် ဆည်းကပ်သောအားဖြင့်။ “ကောင်းစွာ ဆောင်ထား၏” ဟူသည် ကြားနာရသည့်အတိုင်း တရားတော်ကို နှုတ်တက်အာဂုံဆောင်ခြင်းအားဖြင့် ထိုတရားကို နှုတ်ငုံရအောင် ပြု၍ အနှစ်သာရအားဖြင့် ဆောင်ထား၏။ “ဆန္ဒဖြစ်ပေါ်၏” ဟူသည် စူးစိုက်ဆင်ခြင်ထိုက်သော တရားတို့၌ “ဤတရားတို့ကို ဘာဝနာပညာဖြင့် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ပြုအံ့” ဟု ပြုလိုသော သုစရိုက်ကုသိုလ်ဆန္ဒ ဖြစ်ပေါ်၏။ “အားထုတ်၏” ဟူသည် ဆန္ဒဖြစ်ပေါ်ရုံမျှဖြင့် မရပ်တန့်ဘဲ ထိုမှတစ်ဆင့် ဘာဝနာကို အားထုတ်ခြင်းအားဖြင့် ကြိုးစားအားထုတ်၏။ “ချိန်ဆ၏” ဟူသည် ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းအားဖြင့် သင်္ါရတရားတို့ကို။ “တီးရဏဝိပဿနာဖြင့် ချိန်ဆလျက်” ဟူသည် တီးရဏပရိညာဖြင့် သိပြီးလျှင် အထက်ဖြစ်သော ပဟာနပရိညာ၏ အစွမ်းဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ဆင်ခြင်လျက် ဝန်ခံလျက်။ “မဂ်အဓိက အားထုတ်မှုကို အားထုတ်၏” ဟူသည် မဂ်၏လက္ခဏာဖြစ်သော ပဓာနမဂ်ကို အားထုတ်၏။ “စေလွှတ်အပ်သော စိတ်ရှိသူ” ဟူသည် နိဗ္ဗာန်သို့ ဦးတည်၍ စေလွှတ်အပ်သော စိတ်ရှိသူ။ “နာမ်ကိုယ်ဖြင့်” ဟူသည် မဂ်၏အစဉ်အားဖြင့် ထိုထိုမဂ်နှင့် ယှဉ်သော နာမ်ကိုယ်ဖြင့်။ “တစ်စုံတစ်ရာကိုမျှ မဟောကြားတော့ပေ” ဟူသည် ကွဲပြားခြားနားလှသဖြင့် ၎င်းတို့ကို ပိုမိုပြင်းထန်စွာ နှိမ်နင်းရန် မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်စုံတစ်ရာသော စကားကိုမျှ မိန့်တော်မမူတော့ပေ။

184. පණෙන වොහාරෙන බ්‍යාකරණං පණවියා, පණවියා අභාවෙන ඔපණවියා, න උපෙතීති න යුජ්ජති. තන්ති ඉදං ඉධ අධිප්පෙතං පණො පණවියං දස්සෙතුං. තයිදං සබ්බං භගවා ‘‘මයං ඛො, ආවුසො, සායඤ්චෙව භුඤ්ජාමා’’ති අස්සජිපුනබ්බසුකෙහි වුත්තං සික්ඛාය අවත්තනභාවදීපනවචනං සන්ධාය වදති.

၁၈၄. “ပဏ” ဟူသော အပြန်အလှန်အရောင်းအဝယ် (စကားဖြင့်) ပြောဆိုခြင်းသည် ပဏဝိယာ (ပဏာမစကား) မည်၏၊ ပဏဝိယာ မရှိခြင်းသည် ဩပဏဝိယာ မည်၏၊ “မချဉ်းကပ်” ဟူသည် မလျော်ကန်။ ဤစကား၌ “ပဏော ပဏဝိယံ” (ကုန်သွယ်မှု၊ အပြန်အလှန် စကားပြောဆိုမှု) ကို ပြသရန် ဤသို့ အလိုရှိအပ်၏။ ဤအလုံးစုံကို မြတ်စွာဘုရားသည် “ငါ့ရှင်၊ ငါတို့သည် ညစာကိုသာလျှင် စားကြကုန်၏” ဟု အဿဇိနှင့် ပုနဗ္ဗသုက ရဟန်းတို့က မိန့်ကြားသော သိက္ခာကို မလိုက်နာကြောင်း ထင်ရှားပြသော စကားကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။

උක්ඛිපිත්වාති සීසෙන ගහෙත්වා විය සමාදාය. අනුධම්මොති අනුරූපො සභාවො, සාවකභාවස්ස අනුච්ඡවිකා පටිපත්ති. රොහනීයන්ති විරුළ්හිභාවං. සිනිය්හති එත්ථ, එතෙන වාති සිනෙහො, කාරණං. තං එත්ථ අත්ථීති සිනෙහවන්තං, පාදකන්ති අත්ථො. තචො එකං අඞ්ගන්ති තචො වීරපක්ඛභාවෙ එකමඞ්ගං. පධානං අනුයුඤ්ජන්තස්ස හි තචෙ පලුජ්ජමානෙපි තංනිමිත්තං අවොසානං අනාපජ්ජනකස්සෙව වීරියස්ස එකං අඞ්ගං එකං කාරණං. එවං සෙසෙසු වත්තබ්බං. තෙනාහ – ‘‘අරහත්තං අප්පත්වා න වුට්ඨහිස්සාමීති එවං පටිපජ්ජතී’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

“မြှောက်၍” ဟူသည် ဦးခေါင်းဖြင့် ယူသကဲ့သို့ ဆောက်တည်၍။ “အနုဓမ္မ” ဟူသည် လျောက်ပတ်သော သဘော၊ သာဝကဖြစ်ခြင်းအား လျော်ကန်သော ကျင့်ဝတ်။ “ရုဟဏီယ” ဟူသည် ကြီးပွားတိုးတက်သော အဖြစ်သို့။ “ဤအရာ၌ စေးကပ်၏၊ သို့မဟုတ် ဤတရားဖြင့် စေးကပ်၏” ဟု စိနေဟ (အစေး၊ အဆီ) ဟူသည် အကြောင်းတရားတည်း။ ထိုအစေးသည် ဤတရား၌ ရှိ၏ဟူ၍ “စိနေဟဝန္တံ” (အစေးရှိသောတရား)၊ အခြေခံဖြစ်သောတရား ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “အရေသည် အင်္ဂါတစ်ခု” ဟူသည် အရေသည် ဝီရိယဘက်၌ အင်္ဂါတစ်ခု ဖြစ်၏။ အားထုတ်မှုကို အားထုတ်သောသူအား အရေသည် ပျက်စီးသွားစေကာမူ ထိုပျက်စီးခြင်းကြောင့် လက်လျှော့စိတ်မပျက်သော ဝီရိယ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု၊ အကြောင်းတစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤနည်းတူစွာ ကျန်ရှိသော အင်္ဂါတို့၌လည်း ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်ဘဲ ဝီရိယကို မလျှော့တော့အံ့ ဟူ၍ ဤသို့ ကျင့်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကျန်ရှိသော စကားသည် နားလည်လွယ်လှပေ၏။

කීටාගිරිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ကီဋာဂိရိသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပြသော လီနတ္ထပ္ပကာသနာ ကျမ်းပြီးဆုံးပါပြီ။

නිට්ඨිතා ච භික්ඛුවග්ගවණ්ණනා.

ဘိက္ခုဝဂ်အဖွင့်လည်း ပြီးဆုံးပါပြီ။

3. පරිබ්බාජකවග්ගො

၃. ပရိဗ္ဗာဇကဝဂ်

1. තෙවිජ්ජවච්ඡසුත්තවණ්ණනා

၁. တေဝိဇ္ဇဝစ္ဆသုတ်အဖွင့်

185. තත්ථාති [Pg.91] එකපුණ්ඩරීකසඤ්ඤිතෙ පරිබ්බාජකාරාමෙ. අනාගතපුබ්බො ලොකියසමුදාහාරවසෙන ‘‘චිරස්සං ඛො, භන්තෙ’’තිආදිනා වුච්චති, අයං පනෙත්ථ ආගතපුබ්බතං උපාදාය තථා වුත්තො. භගවා හි කෙසඤ්චි විමුත්තිජනනත්ථං, කෙසඤ්චි ඉන්ද්‍රියපරිපාකත්ථං, කෙසඤ්චි විසෙසාධිගමත්ථං කදාචි තිත්ථියාරාමං උපගච්ඡති. අනනුඤ්ඤාය ඨත්වාති අනනුජානිතබ්බෙ ඨත්වා. අනුජානිතබ්බං සියා අනඤ්ඤාතස්ස ඤෙය්‍යස්ස අභාවතො. යාවතකඤ්හි ඤෙය්‍යං, තාවතකං භගවතො ඤාණං, යාවතකඤ්ච භගවතො ඤාණං තාවතකං ඤෙය්‍යං. තෙනෙවාහ – ‘‘න තස්ස අදිට්ඨමිධත්ථි කිඤ්චි, අථො අවිඤ්ඤාතමජානිතබ්බ’’න්තිආදි (මහානි. 156; චූළනි. ධොතකමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 32; පටි. ම. 1.121). සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන හි භගවා ආවජ්ජෙත්වා පජානාති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ආවජ්ජනපටිබද්ධං බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණ’’න්ති (මි. ප. 4.1.2). යදි එවං ‘‘චරං සමාහිතො නාගො, තිට්ඨං නාගො සමාහිතො’’ති (අ. නි. 6.43) ඉදං සුත්තපදං කථන්ති? වික්ඛෙපාභාවදීපනපදමෙතං, න අනාවජ්ජනෙනපි ඤාණානං පවත්තිපරිදීපනං. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා විත්ථාරතො වුත්තමෙව.

၁၈၅. “တတ္ထ” ဟူသည် ဧကပုဏ္ဍရိကအမည်ရှိသော ပရိဗိုဇ်တို့၏ အာရာမ်၌ ဖြစ်သည်။ “မလာဖူးသေးသောသူ” ဟူသည် လောကဝေါဟာရအားဖြင့် “အို အရှင်ဘုရား၊ ကြာမြင့်မှသာလျှင်” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ဤသုတ်၌မူကား ယခင်က လာဖူးသည်ကို အစွဲပြု၍ ထိုသို့ ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အချို့သောသူတို့အား ကျွတ်လွတ်ခြင်းကို ဖြစ်စေရန်၊ အချို့သောသူတို့အား ဣန္ဒြေရင့်ကျက်စေရန်၊ အချို့သောသူတို့အား ထူးမြတ်သော တရားကို ရရှိစေရန် တစ်ခါတစ်ရံ တိတ္ထိတို့၏ အာရာမ်သို့ ကြွတော်မူတတ်၏။ “ခွင့်မပြုအပ်သောတရား၌ တည်၍” ဟူသည် ခွင့်မပြုထိုက်သောတရား၌ တည်၍ ဖြစ်သည်။ မသိအပ်သော သိဖွယ်တရား မရှိသောကြောင့် ခွင့်ပြုထိုက်သည်သာ ဖြစ်ရာ၏။ သိဖွယ်တရားရှိသမျှ မြတ်စွာဘုရား၏ ဉာဏ်တော်သည် ရှိ၏၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ဉာဏ်တော်ရှိသမျှ သိဖွယ်တရားသည် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ဤလောက၌ မမြင်အပ်သော တရားမည်သည် အနည်းငယ်မျှ မရှိ၊ မသိအပ်သော တရားသည်လည်း မရှိ” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် ဆင်ခြင်တော်မူ၍ သိတော်မူ၏။ “မြတ်စွာဘုရား၏ ဉာဏ်တော်သည် ဆင်ခြင်ခြင်း (အာဝဇ္ဇန်း) လျှင် အကြောင်းရင်းရှိ၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် “မြတ်စွာဘုရားဟူသော ဆင်ပြောင်ကြီးသည် သွားစဉ်၌လည်း တည်ကြည်၏၊ ရပ်စဉ်၌လည်း တည်ကြည်၏” ဟူသော ဤသုတ္တန်ပုဒ်သည် အဘယ်သို့နည်း။ ယင်းပုဒ်သည် ပျံ့လွင့်မှုမရှိသည်ကို ပြသော ပုဒ်မျှသာဖြစ်၏၊ မဆင်ခြင်ဘဲလျက်လည်း ဉာဏ်များ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ပြသောပုဒ်မဟုတ်ပေ။ ဤ၌ ပြောဆိုဖွယ်ရှိသမျှကို အောက်၌ အကျယ်တဝံ့ ဆိုခဲ့ပြီးလေပြီ။

186. යාවදෙවාති ඉදං යථාරුචි පවත්ති විය අපරාපරුප්පත්තිපි ඉච්ඡිතබ්බාති තදභාවං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘සකිං ඛීණානං ආසවානං පුන ඛෙපෙතබ්බාභාවා’’ති. පච්චුප්පන්නජානනගුණන්ති ඉදං දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස පරිභණ්ඩඤාණං අනාගතංසඤාණං අනාදියිත්වා වුත්තං, තස්ස පන වසෙන අනාගතංසඤාණගුණං දස්සෙතීති වත්තබ්බං සියා.

၁၈၆. “အကြင်မျှလောက်သာ” ဟူသော ဤပုဒ်သည် မိမိအလိုအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကဲ့သို့ ထပ်ခါတလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကိုလည်း အလိုရှိအပ်၏ဟု ယင်းသို့ ဖြစ်ပေါ်မှုမရှိခြင်းကို ပြလို၍ “တစ်ကြိမ် ကုန်ခမ်းပြီးသော အာသဝေါတရားတို့ကို တစ်ဖန် ကုန်ခမ်းစေရန် မလိုတော့သောကြောင့်” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ပစ္စုပ္ပန်ကို သိတတ်သော ဂုဏ်တော်” ဟူသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၏ အခြံအရံဖြစ်သော အနာဂတံသဉာဏ်ကို မယူဘဲ ဆိုအပ်၏။ ထိုဉာဏ်၏ စွမ်းအားဖြင့်မူကား အနာဂတံသဉာဏ်၏ ဂုဏ်ကို ပြတော်မူ၏ဟု ပြောဆိုအပ်ရာသည်။

ගිහිපරික්ඛාරෙසූති වත්ථාභරණාදිධනධඤ්ඤාදිගිහිපරික්ඛාරෙසු. ගිහිලිඞ්ගං පන අප්පමාණං, තස්මා ගිහිබන්ධනං ඡින්දිත්වා දුක්ඛස්සන්තකරා හොන්තියෙව. සති පන දුක්ඛස්සන්තකිරියාය ගිහිලිඞ්ගෙ තෙ න තිට්ඨන්තියෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘යෙපී’’තිආදිමාහ. සුක්ඛාපෙත්වා සමුච්ඡින්දිත්වා. අරහත්තං පත්තදිවසෙයෙව පබ්බජනං වා පරිනිබ්බානං වාති අයං නයො න සබ්බසාධාරණොති ආහ ‘‘භූමදෙවතා පන තිට්ඨන්තී’’ති. තත්ථ කාරණවචනං [Pg.92] ‘‘නිලීයනොකාසස්ස අත්ථිතායා’’ති. අරඤ්ඤපබ්බතාදිපවිවෙකට්ඨානං නිලීයනොකාසො. සෙසකාමභවෙති කාමලොකෙ. ලළිතජනස්සාති ආභරණාලඞ්කාරනච්චගීතාදිවසෙන විලාසයුත්තජනස්ස.

“လူတို့၏ အသုံးအဆောင်တို့၌” ဟူသည် အဝတ်တန်ဆာ၊ ရွှေငွေစပါး စသော လူတို့၏ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းတို့၌ ဖြစ်သည်။ လူ့အသွင်သဏ္ဌာန်သည် ပမာဏမဟုတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် လူတို့၏ အနှောင်အဖွဲ့ကို ဖြတ်တောက်၍ ဆင်းရဲ၏အဆုံးကို ပြုသူတို့သည် ဖြစ်ကြသည်သာတည်း။ ဆင်းရဲ၏အဆုံးကို ပြုခြင်းသည် ရှိသော်လည်း လူ့အသွင်သဏ္ဌာန်ဖြင့် ထိုသူတို့သည် မတည်နိုင်ကြကုန်ဟူသည်ကို ပြလို၍ “အကြင်သူတို့သည်လည်း” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ခြောက်သွေ့စေ၍” ဟူသည် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်၍ ဖြစ်သည်။ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောနေ့၌ပင် ရဟန်းပြုခြင်း သို့မဟုတ် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်း ဖြစ်သည်ဟူသော ဤနည်းလမ်းသည် အားလုံးနှင့် မသက်ဆိုင်ကြောင်း ပြလို၍ “ဘုမ္မစိုးနတ်တို့သည်ကား တည်နေကြကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းစကားကား “ပုန်းကွယ်ရာအရပ် ရှိခြင်းကြောင့်” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ တောတောင်စသော ဆိတ်ငြိမ်ရာ အရပ်သည် ပုန်းကွယ်ရာ အရပ်ဖြစ်သည်။ “ကြွင်းသော ကာမဘုံ၌” ဟူသည် ကာမလောက၌ ဖြစ်သည်။ “ပျော်ပါးသော လူတို့၏” ဟူသည် တန်ဆာဆင်ခြင်း၊ ကခုန်ခြင်း၊ သီဆိုခြင်းစသည်ဖြင့် တင့်တယ်မှုနှင့် ပြည့်စုံသော လူတို့၏ ဖြစ်သည်။

සොපීති ‘‘සො අඤ්ඤත්‍ර එකෙනා’’ති වුත්තො සොපි. කරතො න කරීයති පාපන්ති එවං න කිරියං පටිබාහති. යදි අත්තානංයෙව ගහෙත්වා කථෙති, අථ කස්මා මහාසත්තො තදා ආජීවකපබ්බජ්ජං උපගච්ඡීති ආහ ‘‘තදා කිරා’’තිආදි. තස්සපීති න කෙවලං අඤ්ඤෙසං එව පාසණ්ඩානං, තස්සපි. වීරියං න හාපෙසීති තපොජිගුච්ඡවාදං සමාදියිත්වා ඨිතො විරාගත්ථාය තං සමාදිණ්ණවත්තං න පරිච්චජි, සත්ථුසාසනං න ඡඩ්ඩෙසි. තෙනාහ – ‘‘කිරියවාදී හුත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තතී’’ති.

“ထိုသူသည်လည်း” ဟူသည် “ထိုသူသည် တစ်ယောက်မှတစ်ပါး” ဟု ဆိုအပ်သော ထိုသူသည်လည်း ဖြစ်သည်။ “ပြုသောသူအား မကောင်းမှုအကုသိုလ်ကို မပြုရာ” ဟူ၍ ဤသို့ အကြွင်းမဲ့ အကိရိယဝါဒကို ပယ်မြစ်၏။ အကယ်၍ မိမိကိုယ်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ပြောဆိုပါမူ၊ ထိုစဉ်က မဟာသတ္တဗောဓိသတ်သည် အဘယ်ကြောင့် အာဇီဝက ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ခဲ့ပါသနည်းဟူမူ “ထိုစဉ်က” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ထိုသူအားလည်း” ဟူသည် အခြားသော တိတ္ထိတို့အားသာမက ထိုသူအားလည်း ဖြစ်သည်။ “လုံ့လကို မလျှော့ခဲ့” ဟူသည် ကိလေသာကို စက်ဆုပ်တတ်သော အကျင့်တရား (တပေါဇိဂုစ္ဆဝါဒ) ကို ဆောက်တည်၍ တည်ရှိသောကြောင့် ကိလေသာ ကင်းပြတ်ခြင်းအကျိုးငှာ ထိုဆောက်တည်အပ်သော အကျင့်ဝတ်ကို မစွန့်လွှတ်ခဲ့ပေ၊ ဆရာ၏ အဆုံးအမကို စွန့်ပယ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် “ကိရိယဝါဒီ ဖြစ်၍ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရ၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

තෙවිජ්ජවච්ඡසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

တေဝိဇ္ဇဝစ္ဆသုတ်အဖွင့်၏ ဖုံးကွယ်နေသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေသော လီနတ္ထပကာသနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. අග්ගිවච්ඡසුත්තවණ්ණනා

၂. အဂ္ဂိဝစ္ဆသုတ်အဖွင့်

187. ලොකස්ස සස්සතතාපවත්තිපටික්ඛෙපවසෙන පවත්තො වාදො උච්ඡෙදවාදො එව හොතීති සස්සතග්ගාහාභාවෙ උච්ඡෙදග්ගාහභාවතො පුන පරිබ්බාජකෙන ‘‘අසස්සතො ලොකො’’ති වදන්තෙන උච්ඡෙදග්ගාහො පුච්ඡිතො, භගවතාපි සො එව පටික්ඛිත්තොති ආහ ‘‘දුතියෙ නාහං උච්ඡෙදදිට්ඨිකො’’ති. අන්තානන්තිකාදිවසෙනාති එත්ථ අන්තානන්තිකග්ගහණෙන අන්තවා ලොකො අනන්තවා ලොකොති ඉමං වාදද්වයමාහ. ආදි-සද්දෙන ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්තිආදිවාදචතුක්කං සඞ්ගණ්හාති, ඉතරං පන ද්වයං සරූපෙනෙව ගහිතන්ති. පටික්ඛෙපො වෙදිතබ්බොති ‘‘තතියෙ නාහං අන්තවාදිට්ඨිකො, චතුත්ථෙ නාහං අනන්තවාදිට්ඨිකො’’ති එවමාදිනා පටික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො. ‘‘හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති අයම්පි සස්සතවාදො, සො ච ඛො අපරන්තකප්පිකවසෙන, ‘‘සස්සතො ලොකො’’ති පන පුබ්බන්තකප්පිකවසෙනාති අයමෙතෙසං විසෙසො. ‘‘න හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති අයම්පි උච්ඡෙදවාදො, සො ච ඛො සත්තවසෙන, ‘‘අසස්සතො ලොකො’’ති පන සත්තසඞ්ඛාරවසෙනාති වදන්ති.

၁၈၇. လောက၏ မြဲသောအဖြစ်ကို ပယ်မြစ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဝါဒသည် ဥစ္ဆေဒဝါဒသာ ဖြစ်၏ဟူ၍ သဿတယူဆချက် မရှိသော် ဥစ္ဆေဒယူဆချက် ရှိသောကြောင့် တစ်ဖန် ပရိဗိုဇ်သည် “လောကသည် မမြဲ” ဟု ဆိုလျက် ဥစ္ဆေဒယူဆချက်ကို မေးမြန်းခဲ့၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ယင်းယူဆချက်ကိုပင် ပယ်မြစ်တော်မူခဲ့သည်ကို ပြလို၍ “ဒုတိယပုဒ်၌ ငါသည် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိရှိသူ မဟုတ်ပေ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “အန္တာနန္တိကစသည်ဖြင့်” ဟူသော ဤပုဒ်၌ အန္တာနန္တိကကို ယူခြင်းဖြင့် “လောကသည် အပိုင်းအခြားရှိ၏၊ လောကသည် အပိုင်းအခြားမရှိ” ဟူသော ဤဝါဒနှစ်ခုကို ဆို၏။ “အစရှိသည်” ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် “ထိုအသက်သည် ထိုကိုယ်တည်း” စသော ဝါဒလေးခုကို ယူ၏၊ အခြားနှစ်ခုကိုမူကား ကိုယ်တိုင်ယူထားပြီးသား ဖြစ်သည်။ ပယ်မြစ်ခြင်းကို သိအပ်၏ဟူသည် “တတိယပုဒ်၌ ငါသည် အန္တဝါဒီဒိဋ္ဌိရှိသူ မဟုတ်၊ စတုတ္ထပုဒ်၌ ငါသည် အနန္တဝါဒီဒိဋ္ဌိရှိသူ မဟုတ်” စသည်ဖြင့် ပယ်မြစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ “သေလွန်ပြီးနောက် မြတ်စွာဘုရားသည် ဖြစ်၏” ဟူသော ဤဝါဒသည်လည်း သဿတဝါဒပင် ဖြစ်၏၊ သို့သော် ထိုဝါဒသည် အပရန္တကပ္ပိက (အနာဂတ်ကို ကြံစည်မှု) အားဖြင့် ဖြစ်၏၊ “လောကသည် မြဲ၏” ဟူသော ဝါဒသည်ကား ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက (အတိတ်ကို ကြံစည်မှု) အားဖြင့် ဖြစ်၏ဟူ၍ ဤသည်ကား ထိုဝါဒတို့၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။ “သေလွန်ပြီးနောက် မြတ်စွာဘုရားသည် မဖြစ်” ဟူသော ဤဝါဒသည်လည်း ဥစ္ဆေဒဝါဒပင် ဖြစ်၏၊ သို့သော် ထိုဝါဒသည် သတ္တဝါကို အစွဲပြု၍ ဖြစ်၏၊ “လောကသည် မမြဲ” ဟူသော ဝါဒသည်ကား သတ္တဝါ၏ သင်္ခါရတရားတို့ကို အစွဲပြု၍ ဖြစ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။

189. සප්පතිභයං [Pg.93] උප්පජ්ජනතො සහ දුක්ඛෙනාති සදුක්ඛං. තෙනාහ ‘‘කිලෙසදුක්ඛෙනා’’තිආදි. තෙසංයෙවාති කිලෙසදුක්ඛවිපාකදුක්ඛානංයෙව. සඋපඝාතකන්ති සබාධං. සඋපායාසන්ති සපරිස්සමං සඋපතාපං සපීළං. සපරිළාහන්ති සදරථං.

၁၈၉. ဘေးရန်နှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သည်ဟူ၍ “ဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော (သဒုက္ခ)” မည်၏။ ထို့ကြောင့် “ကိလေသာဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ထိုတရားတို့၏သာ” ဟူသည် ကိလေသာဆင်းရဲခြင်းနှင့် ဝိပါက်ဆင်းရဲခြင်းတို့၏သာ ဖြစ်သည်။ “နှိပ်စက်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော” ဟူသည် ဘေးရန်နှင့်တကွ ဖြစ်သော ဖြစ်သည်။ “ပြင်းစွာပင်ပန်းခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော” ဟူသည် လုံ့လပြုရခြင်း၊ ပူပန်ရခြင်း၊ နှိပ်စက်ခံရခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော ဖြစ်သည်။ “ပူပန်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော” ဟူသည် ပူလောင်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော ဖြစ်သည်။

කිඤ්චි දිට්ඨිගතන්ති ඉමා තාව අට්ඨ දිට්ඨියො මා හොන්තු, අත්ථි පන, භො ගොතම, යං කිඤ්චි දිට්ඨිගතං ගහිතං. න හි තාය දිට්ඨියා විනා කඤ්චි සමයං පවත්තෙතුං යුජ්ජතීති අධිප්පායෙන පුච්ඡති. අපවිද්ධන්ති සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන ඡඩ්ඩිතං. පඤ්ඤාය දිට්ඨන්ති විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය භගවතා පටිවිද්ධං. යත්ථ උප්පජ්ජන්ති, තං සත්තං මථෙන්ති සම්මද්දන්තීති මථිතාති ආහ ‘‘මථිතානන්ති තෙසංයෙව වෙවචන’’න්ති. කඤ්චි ධම්මන්ති රූපධම්මං අරූපධම්මං වා. අනුපාදියිත්වාති අග්ගහෙත්වා.

“တစ်စုံတစ်ခုသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ” ဟူသည် ဤအယူဝါဒ ရှစ်ပါးတို့သည်ကား မရှိပါစေနှင့်၊ အရှင်ဂေါတမ၊ အခြားစွဲလမ်းအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် ရှိပါသလော။ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမရှိဘဲ တစ်စုံတစ်ခုသော အယူဝါဒကို ဖြစ်စေရန် မသင့်လျော်ဟု ရည်ရွယ်၍ မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ “စွန့်ပယ်အပ်သော” ဟူသည် သမုစ္ဆေဒပဟာန်အားဖြင့် စွန့်ပယ်အပ်သော ဖြစ်သည်။ “ပညာဖြင့် မြင်အပ်သော” ဟူသည် ဝိပဿနာပညာနှင့်တကွဖြစ်သော မဂ်ပညာဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော ဖြစ်သည်။ အကြင်တရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ထိုသတ္တဝါကို နှိပ်စက်ကုန်၏၊ ညှဉ်းဆဲကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “နှိပ်စက်အပ်သော တရားတို့” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “မထိတာနံဟူသည် ထိုတရားတို့၏ပင် လှည့်ပတ်၍ ဆိုအပ်သော အမည် ဖြစ်သည်” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “တစ်စုံတစ်ခုသော တရားကို” ဟူသည် ရုပ်တရား သို့မဟုတ် နာမ်တရားကို ဖြစ်သည်။ “ဥပါဒါန်မပြုဘဲ” ဟူသည် မစွဲလမ်းဘဲ ဖြစ်သည်။

190. න උපෙතීති සඞ්ඛං න ගච්ඡතීති අත්ථොති ආහ ‘‘න යුජ්ජතී’’ති. අනුජානිතබ්බං සියා අනුපාදාවිමුත්තස්ස කඤ්චිපි උප්පත්තියා අභාවතො. ‘‘එවං විමුත්තචිත්තො න උපපජ්ජතී’’ති කාමඤ්චෙතං සභාවපවෙදනං පරිනිබ්බානං, එකෙ පන උච්ඡෙදවාදිනො ‘‘මයම්පි ‘සත්තො ආයතිං න උපපජ්ජතී’ති වදාම, සමණො ගොතමොපි තථා වදතී’’ති උච්ඡෙදභාවෙයෙව පතිට්ඨහිස්සන්ති, තස්මා භගවා ‘‘න උපපජ්ජතීති ඛො වච්ඡ න උපෙතී’’ති ආහ. ‘‘උපපජ්ජතී’’ති පන වුත්තෙ සස්සතමෙව ගණ්හෙය්‍යාති යොජනා. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. අප්පතිට්ඨොති උච්ඡෙදවාදාදිවසෙන පතිට්ඨාරහිතො. අනාලම්බොති තෙසංයෙව වාදානං ඔලම්බාරම්මණස්ස අභාවෙන අනාලම්බො. සුඛපවෙසනට්ඨානන්ති තෙසඤ්ඤෙව වාදානං සුඛපවෙසනොකාසං මා ලභතූති. අනනුඤ්ඤාය ඨත්වාති ‘‘න උපපජ්ජතී’’තිආදිනා අනුජානිතබ්බාය පටිඤ්ඤාය ඨානහෙතු. අනුඤ්ඤම්පීති අනුජානිතබ්බම්පි දුතියපඤ්හං පටික්ඛිපි. පරියත්තො පන ධම්මො අත්ථතො පච්චයාකාරො එවාති ආහ ‘‘ධම්මොති පච්චයාකාරධම්මො’’ති. අඤ්ඤත්ථ පයොගෙනාති ඉමම්හා නිය්‍යානිකසාසනා අඤ්ඤස්මිං මිච්ඡාසමයෙ පවත්තප්පයොගෙන, අනිය්‍යානිකං විවිධං මිච්ඡාපටිපත්තිං පටිපජ්ජන්තෙනාති අත්ථො. ‘‘අඤ්ඤවාදියකෙනා’’තිපි පාඨො, පච්චයාකාරතො අඤ්ඤාකාරදීපකආචරියවාදං පග්ගය්හ තිට්ඨන්තෙනාති අත්ථො.

၁၉၀. "Na upeti" ဟူသည် အကျုံးမဝင် (အရေအတွက်သို့ မရောက်) ဟူသော အနက် ဖြစ်သောကြောင့် "မသင့်လျော်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဥပါဒါန် ကင်း၍ လွတ်မြောက်ပြီးသော ရဟန္တာအား မည်သည့် ပဋိသန္ဓေမျိုးမျှ မရှိတော့သဖြင့် (မဖြစ်တော့သဖြင့်) ဝန်ခံထိုက်ပေ၏။ "ဤသို့ စိတ်လွတ်မြောက်ပြီးသောသူသည် တစ်ဖန် မဖြစ်တော့ပြီ" ဟူသော ဤစကားသည် စင်စစ်သော်ကား ပရိနိဗ္ဗာန်၏ သဘောတရားကို ဖော်ပြခြင်း ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် အချို့သော ဥစ္ဆေဒဝါဒီတို့သည် "ငါတို့လည်း 'သတ္တဝါသည် နောင်အခါ၌ တစ်ဖန် မဖြစ်တော့ပြီ' ဟု ပြောကြသည်၊ သမဏဂေါတမသည်လည်း ထိုနည်းတူ ပြောသည်" ဟု ဥစ္ဆေဒအယူ၌သာ တည်ကြလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက "ဝစ္ဆ... 'တစ်ဖန် မဖြစ်တော့ပြီ' ဟူသည်လည်း အကျုံးမဝင်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "တစ်ဖန် ဖြစ်၏" ဟု ဆိုပါမူ သဿတအယူကိုသာ ယူပေလိမ့်မည်ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ကြွင်းသော နှစ်ခုတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "Appatiṭṭho" ဟူသည် ဥစ္ဆေဒဝါဒ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် တည်ရာ မရှိသော။ "Anālambo" ဟူသည် ထိုဝါဒတို့၏ စွဲကိုင်စရာ အာရုံမရှိခြင်းကြောင့် အမှီမရှိသော။ "Sukhapavesanaṭṭhānaံ" ဟူသည် ထိုဝါဒတို့အား လွယ်ကူစွာ ဝင်ရောက်ခွင့် မရစေရန် အလို့ငှာ။ "Ananuññāya ṭhatvā" ဟူသည် "မဖြစ်တော့ပြီ" စသည်ဖြင့် ဝန်ခံထိုက်သော ကတိ၌ မတည်ခြင်းကြောင့်။ "Anuññampī" ဟူသည် ဝန်ခံထိုက်သော ဒုတိယမေးခွန်းကိုလည်း ပယ်တော်မူ၏။ ပရိယတ်တရားသည် အနက်အားဖြင့် ပစ္စယာကာရ (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်) သာ ဖြစ်သောကြောင့် "dhammo" ဟူသည် ပစ္စယာကာရတရား ဟု မိန့်ဆိုသည်။ "Aññattha payogena" ဟူသည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော ဤသာသနာတော်မှ တစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူ၌ ဖြစ်ပေါ်သော လုံ့လဖြင့်၊ ဝဋ်မှမထွက်မြောက်နိုင်သော အထွေထွေသော မိစ္ဆာအကျင့်ကို ကျင့်ခြင်းဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "Aññavādiyakena" ဟူသော ပါဌ်လည်း ရှိ၏။ ပစ္စယာကာရမှ တစ်ပါးသော အခြင်းအရာကို ပြတတ်သော ဆရာဝါဒကို စွဲကိုင်၍ တည်သောအားဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

191. අප්පච්චයොති [Pg.94] අනුපාදානො, නිරින්ධනොති අත්ථො.

၁၉၁. "Appaccayo" ဟူသည် ဥပါဒါန် (အစွဲ) မရှိသော၊ လောင်စာမရှိသော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

192. යෙන රූපෙනාති යෙන භූතුපාදාදිභෙදෙන රූපධම්මෙන. තං රූපං තප්පටිබද්ධසංයොජනප්පහානෙන ඛීණාසව-තථාගතස්ස පහීනං අනුප්පත්තිධම්මතං ආපන්නං. තෙන වුත්තං පාළියං ‘‘අනුප්පාදධම්ම’’න්තිආදි. අඤ්ඤෙසං ජානනාය අභාවගුණතාය ගුණගම්භීරො. ‘‘එත්තකා ගුණා’’ති පමාණං ගණ්හිතුං න සක්කුණෙය්‍යො. ‘‘ඊදිසා එතස්ස ගුණා’’ති පරියොගාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය දුප්පරියොගාළ්හොති. දුජ්ජානොති අගාධතාය ගම්භීරො ‘‘එත්තකානි උදකළ්හකසතානී’’තිආදිනා පමෙතුං න සක්කාති අප්පමෙය්‍යො, තතො එව දුජ්ජානො. එවමෙවාන්ති යථා මහාසමුද්දො ගම්භීරො අප්පමෙය්‍යො දුජ්ජානො, එවමෙව ඛීණාසවොපි ගුණවසෙන, තස්මා අයං රූපාදිං ගහෙත්වා රූපීතිආදිවොහාරො භවෙය්‍ය, පරිනිබ්බුතස්ස පන තදභාවා තථා පඤ්ඤාපෙතුං න සක්කා, තතො තං ආරබ්භ උපපජ්ජතීතිආදි න යුජ්ජෙය්‍ය. යථා පන විජ්ජමානො එව ජාතවෙදො බ්‍යත්තෙන පුරිසෙන නීයමානො පුරත්ථිමාදිදිසං ගතොති වුච්චෙය්‍ය, න නිබ්බුතො, එවං ඛීණාසවොපීති දස්සෙන්තො ‘‘එවමෙවා’’තිආදිමාහ.

၁၉၂. "Yena rūpena" ဟူသည် မဟာဘုတ်၊ ဥပါဒါရုပ် စသော အပြားရှိသော မည်သည့် ရုပ်တရားဖြင့်။ ထိုရုပ်တရားသည် ထိုရုပ်၌ စပ်ယှဉ်သော သံယောဇဉ်ကို ပယ်ခြင်းဖြင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်၍ နောက်ထပ်တစ်ဖန် မဖြစ်ခြင်း သဘောသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ "နောက်ထပ် မဖြစ်ခြင်း သဘောရှိသော" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ သူတစ်ပါးတို့ သိနိုင်သော ဂုဏ်သဘော မရှိခြင်းကြောင့် ဂုဏ်အားဖြင့် နက်နဲ၏။ "ဤမျှလောက်သော ဂုဏ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု အတိုင်းအရှည်ကို မယူနိုင်ပေ။ "ဤကဲ့သို့သော ဂုဏ်တို့သည် ဤသူအား ရှိကုန်၏" ဟု သက်ဝင်၍ မသိနိုင်ခြင်းကြောင့် "duppariyogāḷho" (သက်ဝင်စူးစမ်းခြင်းငှာ ခဲယဉ်းသောသူ) မည်၏။ "Dujjāno" (သိနိုင်ခဲသောသူ) ဟူသည် အောက်ခြေမရှိ (နက်လှသဖြင့်) နက်နဲသောကြောင့် "ဤမျှလောက်သော ရေတောင်း ရာပေါင်းရှိ၏" စသည်ဖြင့် မတိုင်းတာနိုင်သဖြင့် "appameyyo" (မတိုင်းတာနိုင်သောသူ) မည်၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် သိနိုင်ခဲ၏။ "Evameva" (ထိုနည်းတူစွာပင်) ဟူသည် မဟာသမုဒ္ဒရာသည် နက်နဲခြင်း၊ မတိုင်းတာနိုင်ခြင်း၊ သိနိုင်ခဲခြင်း ရှိသကဲ့သို့ ထို့အတူ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဂုဏ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤရုပ်တရား စသည်ကို စွဲယူ၍ "ရုပ်ရှိသောသူ" စသည်ဖြင့် ဝေါဟာရ ဖြစ်ကောင်းဖြစ်ရာ၏။ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးသော ရဟန္တာအား ထိုရုပ်စသည် မရှိခြင်းကြောင့် ထိုသို့ ပညတ်ခြင်းငှာ မတတ်ကောင်း။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန္တာကို အကြောင်းပြု၍ "တစ်ဖန် ဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် ဆိုခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။ ထင်ရှားရှိနေသော မီးကိုသာလျှင် လိမ္မာသော ယောကျ်ားသည် ဆောင်ယူအပ်သော် "အရှေ့အရပ် စသော အရပ်သို့ သွားပြီ" ဟု ပြောဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ငြိမ်းသွားသောမီးကို မပြောဆိုနိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "evameva" စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

අනිච්චතාති එත්ථ අනිච්චතාගහණං අසාරනිදස්සනං. තෙන යථා සො සාලරුක්ඛො සාඛාපලාසාදිඅසාරාපගමෙන සුද්ධො සාරෙ පතිට්ඨිතො, එවමයං ධම්මවිනයො සාසවසඞ්ඛාතඅසාරවිගමෙන ලොකුත්තරධම්මසාරෙ පතිට්ඨිතොති දස්සෙති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

"Aniccatā" ဟူရာ၌ အနိစ္စသဘောကို ယူခြင်းသည် အနှစ်မရှိပုံကို ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားဖြင့် ထိုအင်ကြင်းပင်သည် သစ်ကိုင်း သစ်ရွက် စသော အနှစ်မဟုတ်သည်တို့ ကင်းပျောက်ခြင်းကြောင့် စင်ကြယ်လျက် အနှစ်၌ တည်သကဲ့သို့၊ ဤဓမ္မဝိနယ သာသနာတော်သည်လည်း အာသဝေါနှင့်တကွဖြစ်သော အနှစ်မဟုတ်သည်တို့ ကင်းပျောက်ခြင်းကြောင့် လောကုတ္တရာတရားတည်းဟူသော အနှစ်၌ တည်၏ဟု ပြတော်မူသည်။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

අග්ගිවච්ඡසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

အဂ္ဂိဝစ္ဆသုတ် အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (လင်းတ္ထပကာသနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

3. මහාවච්ඡසුත්තවණ්ණනා

၃. မဟာဝစ္ဆသုတ် အဖွင့်

193. සහ කථා එතස්ස අත්ථීති සහකථී, ‘‘මයං පුච්ඡාවසෙන තුම්හෙ විස්සජ්ජනවසෙනා’’ති එවං සහපවත්තකථොති අත්ථො. එතස්සෙව කථිතානි, තත්ථ පඨමෙ විජ්ජාත්තයං දෙසිතං, දුතියෙ අග්ගිනා දස්සිතන්ති තෙවිජ්ජවච්ඡසුත්තං අග්ගිවච්ඡසුත්තන්ති නාමං විසෙසෙත්වා වුත්තං. සීඝං ලද්ධිං න විස්සජ්ජෙන්ති, යස්මා සඞ්ඛාරානං නියතොයං විනාසො අනඤ්ඤසමුප්පාදො, හෙතුසමුප්පන්නාපි න චිරෙන නිජ්ඣානං ඛමන්ති, න ලහුං. තෙනාහ ‘‘වසාතෙල [Pg.95] …පෙ… සුජ්ඣන්තී’’ති. පච්ඡිමගමනං ඤාණස්ස පරිපාකං ගතත්තා. යට්ඨිං ආලම්බිත්වා උදකං තරිතුං ඔතරන්තො පුරිසො ‘‘යට්ඨිං ඔතරිත්වා උදකෙ පතමානො’’ති වුත්තො. කම්මපථවසෙන විත්ථාරදෙසනන්ති සංඛිත්තදෙසනං උපාදාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘මූලවසෙන චෙත්ථා’’තිආදි. විත්ථාරසදිසාති කම්මපථවසෙන ඉධ දෙසිතදෙසනාව මූලවසෙන දෙසිතදෙසනං උපාදාය විත්ථාරසදිසා. විත්ථාරදෙසනා නාම නත්ථීති න කෙවලං අයමෙව, අථ ඛො සබ්බාපි බුද්ධානං නිප්පරියායෙන උජුකෙන නිරවසෙසතො විත්ථාරදෙසනා නාම නත්ථි දෙසනාඤාණස්ස මහාවිසයතාය කරණසම්පත්තියා ච තජ්ජාය මහානුභාවත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසමඞ්ගිතාය හි අවසෙසපටිසම්භිදානුභාවිතාය අපරිමිතකාලසම්භතඤාණසම්භාරසමුදාගතාය කදාචිපි පරික්ඛයානරහාය අනඤ්ඤසාධාරණාය පටිභානපටිසම්භිදාය පහූතජිව්හාදිතදනුරූපරූපකායසම්පත්තිසම්පදාය විත්ථාරියමානා භගවතො දෙසනා කථං පරිමිතා පරිච්ඡින්නා භවෙය්‍ය, මහාකාරුණිකතාය පන භගවා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං තත්ථ තත්ථ පරිමිතං පරිච්ඡින්නං කත්වා නිට්ඨපෙති. අයඤ්ච අත්ථො මහාසීහනාදසුත්තෙන (ම. නි. 1.146 ආදයො) දීපෙතබ්බො. සබ්බං සංඛිත්තමෙව අත්තජ්ඣාසයවසෙන අකථෙත්වා බොධනෙය්‍යපුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන දෙසනාය නිට්ඨාපිතත්තා. න චෙත්ථ ධම්මසාසනවිරොධො පරියායං අනිස්සාය යථාධම්මං ධම්මානං බොධිතත්තා සබ්බලහුත්තා චාති.

၁၉၃. "အတူတကွ ပြောဆိုအပ်သော စကားသည် ဤသူအား ရှိ၏" ဟူသော အနက်ကြောင့် "sahakathī" (အတူတကွ စကားပြောဆိုသူ) မည်၏။ "ငါတို့က မေးမြန်းခြင်းအားဖြင့်၊ သင်တို့က ဖြေကြားခြင်းအားဖြင့်" ဟူ၍ ဤသို့ အတူတကွ ဖြစ်ပွားသော စကားရှိသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤသူအားပင် ဟောကြားအပ်ကုန်၏။ ထိုသုတ်တို့တွင် ပထမသုတ်၌ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးကို ဟောတော်မူ၏၊ ဒုတိယသုတ်၌ မီးဥပမာဖြင့် ပြတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် "တေဝိဇ္ဇဝစ္ဆသုတ်"၊ "အဂ္ဂိဝစ္ဆသုတ်" ဟု အမည်ကို ထူးခြားအောင် မိန့်တော်မူသည်။ မိမိတို့၏ အယူဝါဒကို လျင်မြန်စွာ မစွန့်လွှတ်ကြကုန်။ အကြောင်းမူကား သင်္ခါရတရားတို့၏ ပျက်စီးခြင်းသည် မြဲ၏၊ အခြားတစ်ပါးသော သဘောအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမရှိ၊ အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း မကြာမြင့်မီ၌ စူးစူးစိုက်စိုက် ရှုခြင်းကို သည်းခံနိုင်ကုန်၏၊ လျင်မြန်စွာ မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် "ဆီဦးဆီ...ပ... စင်ကြယ်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ နောက်မှ သွားခြင်းသည် ဉာဏ်တော် ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တောင်ဝှေးကို အမှီပြု၍ ရေကို ဖြတ်ကူးရန် ဆင်းသွားသော ယောကျ်ားကို "တောင်ဝှေးဖြင့် ဆင်းသက်၍ ရေ၌ ကျသောသူ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ကမ္မပထအားဖြင့် အကျယ်ဟောကြားခြင်းဟူသည် အကျဉ်းဟောကြားခြင်းကို အစွဲပြု၍ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "mūlavasena cetthā" (ဤသုတ်၌လည်း အမြစ်အရင်းအားဖြင့်) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "အကျယ်နှင့် တူသော" ဟူသည် ကမ္မပထအားဖြင့် ဤသုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော ဒေသနာသည်သာလျှင် အမြစ်အရင်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ဒေသနာကို အစွဲပြု၍ အကျယ်နှင့် တူလှ၏။ "အကျယ်ဒေသနာဟူသည် မရှိ" ဆိုရာ၌ ဤသုတ်တစ်ခုတည်းသာ မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားတို့၏ တိုက်ရိုက်ဖြစ်သော ဖြောင့်မတ်သော အကြွင်းမဲ့ အကျယ်ဒေသနာဟူသည် မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဒေသနာဉာဏ်၏ ကျယ်ဝန်းသော အာရုံရှိသည်ဖြစ်၍၊ ထိုဉာဏ်နှင့် လျော်ကန်သော အကြောင်းတရားတို့ ပြည့်စုံသဖြင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သည် ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော် ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်း၊ ကြွင်းသော ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ခြံရံအပ်ခြင်း၊ အတိုင်းမသိသော ကာလပတ်လုံး ဆည်းပူးအပ်သော ဉာဏ်အဆောက်အဦးမှ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၊ မည်သည့်အခါမျှ ကုန်ခန်းခြင်း မရှိထိုက်ခြင်း၊ အခြားသူတို့နှင့် မဆက်ဆံသော ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ် ရှိတော်မူခြင်း၊ ပြန့်ပြောသော လျှာတော် စသော ထိုဉာဏ်နှင့် လျော်ကန်သော ရူပကာယ သမ္ပတ္တိနှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းတို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ချဲ့ထွင်၍ ဟောတော်မူအပ်သော ဒေသနာတော်သည် အဘယ်မှာလျှင် အတိုင်းအတာ အပိုင်းအခြား ရှိနိုင်ပါအံ့နည်း။ သို့ရာတွင် ကြီးမြတ်သော ကရုဏာတော်ရှိခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေနေယျတို့၏ အလိုဇ္ဈာသယအားလျော်စွာ ထိုထိုနေရာ၌ အတိုင်းအတာ အပိုင်းအခြား ပြု၍ ပြီးဆုံးစေတော်မူသည်။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မဟာသီဟနာဒသုတ် (မ၊ နိ၊ ၁။146 စသည်) ဖြင့် ပြအပ်၏။ အလုံးစုံသော တရားတော်သည် မိမိ၏ အလိုဇ္ဈာသယအားဖြင့် မဟောကြားဘဲ ဆုံးမထိုက်သော သတ္တဝါတို့၏ အလိုဇ္ဈာသယအားဖြင့်သာ ဒေသနာတော်ကို ပြီးဆုံးစေတော်မူခြင်းကြောင့် အကျဉ်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ဓမ္မဝိနယ သာသနာတော်နှင့် ဆန့်ကျင်ခြင်း မရှိပေ။ ပရိယာယ်ကို မမှီဘဲ တရားတော်အတိုင်း တရားတို့ကို သိစေအပ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ အလွန် လျင်မြန်သောကြောင့် လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

194. සත්ත ධම්මා කාමාවචරා සම්පත්තසමාදානවිරතීනං ඉධාධිප්පෙතත්තා.

၁၉၄. ကာမဝစရတရား ခုနစ်ပါးတို့သည် ဆိုင်ရာဆိုင်ရာ (သမ္ပတ္တဝိရတီ) နှင့် ဆောက်တည်၍ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (သမာဒါနဝိရတီ) တို့ကို ဤသုတ်၌ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

අනියමෙත්වාති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො, සාවකො’’ති වා නියමං විසෙසෙන අකත්වා. අත්තානමෙව…පෙ… වෙදිතබ්බං, තථා හි පරිබ්බාජකො ‘‘තිට්ඨතු භවං ගොතමො’’ති ආහ.

"Aniyametvā" ဟူသည် "သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ" သို့မဟုတ် "သာဝက" ဟု အထူးအားဖြင့် အပိုင်းအခြား မပြုဘဲ။ မိမိကိုယ်ကိုသာလျှင်...ပ... သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် ပရိဗိုဇ်သည် "အရှင်ဂေါတမသည် ရှိပါစေဦး" ဟု လျှောက်ထား၏။

195. සත්ථාව අරහා හොති පටිපත්තියා පාරිපූරිභාවතො. තස්මිං බ්‍යාකතෙති තස්මිං ‘‘එකභික්ඛුපි සාවකො’’තිආදිනා සුට්ඨු පඤ්හෙ කථිතෙ.

၁၉၅. ဆရာတော် (မြတ်စွာဘုရား) သာလျှင် အကျင့်ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ရဟန္တာ ဖြစ်တော်မူ၏။ "Tasmiṃ byākate" ဟူသည် ထို "ရဟန်းတစ်ပါးမျှပင် သာဝကဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် ပြဿနာကို ကောင်းစွာ ဖြေကြားအပ်သော်။

196. සම්පාදකොති පටිපත්තිසම්පාදකො.

၁၉၆. "Sampādako" ဟူသည် အကျင့်သိက္ခာကို ပြည့်စုံစေသူ (ကျင့်ကြံအားထုတ်သူ)။

197. සෙඛාය [Pg.96] විජ්ජායාති සෙඛලක්ඛණප්පත්තාය මග්ගපඤ්ඤාය සාතිසයං කත්වා කරණවසෙන වුත්තා, ඵලපඤ්ඤා පන තාය පත්තබ්බත්තා කම්මභාවෙන වුත්තා. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨිමඵලත්තයං පත්තබ්බ’’න්ති. ඉමං පනෙත්ථ අවිපරීතමත්ථං පාළිතො එව විඤ්ඤායමානං අප්පටිවිජ්ඣනතො විතණ්ඩවාදී ‘‘යාවතකං සෙඛෙන පත්තබ්බං, අනුප්පත්තං තං මයා’’ති වචනලෙසං ගහෙත්වා ‘‘අරහත්තමග්ගොපි අනෙන පත්තොයෙවා’’ති වදති. එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාය ගාථාය.

၁၉၇. “သေခါယ ဝိဇ္ဇာယ” ဟူသည် သေခလက္ခဏာသို့ ရောက်သော မဂ်ပညာကို ထူးကဲလွန်ကဲအောင် ပြု၍ ကရုဏ်း (ပြုလုပ်ကြောင်း) အားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဖိုလ်ပညာကိုမူကား ထိုမဂ်ပညာဖြင့် ရောက်အပ်သောကြောင့် ကမ္မဘာဝ (ကံအဖြစ်) အားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “အောက်ဖိုလ်သုံးပါးကို ရောက်အပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤသို့လျှင် မဖောက်မပြန်သော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပါဠိတော်မှသာ သိသာထင်ရှားပါလျက် ထိုးထွင်း၍ မသိခြင်းကြောင့် ဝိတဏ္ဍဝါဒီသည် “သေခပုဂ္ဂိုလ် ရောက်အပ်သမျှသော တရားကို ငါသည် ရောက်အပ်ပြီ” ဟူသော စကားအနက်ကို (အလွဲ) ယူ၍ “ထိုသူသည် အရဟတ္တမဂ်သို့လည်း ရောက်ပြီးသည်သာတည်း” ဟု ပြောဆို၏။ “ဧဝံ” ဟူသည် ယခု ရွတ်ဆိုလတ္တံ့သော ဂါထာ၌ (ဆက်စပ်၏)။

කිලෙසානි පහාය පඤ්චාති පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනසඞ්ඛාතෙ සංකිලෙසෙ පහාය පජහිත්වා, පහානහෙතු වා. පරිපුණ්ණසෙඛොති සබ්බසො වඩ්ඪිතසෙඛධම්මො. අපරිහානධම්මොති අපරිහානසභාවො. න හි යස්ස ඵාතිගතෙහි සීලාදිධම්මෙහි පරිහානි අත්ථි, සමාධිම්හි පරිපූරකාරිතාය චෙතොවසිප්පත්තො. තෙනාහ ‘‘සමාහිතින්ද්‍රියො’’ති. අපරිහානධම්මත්තාව ඨිතත්තො.

“ကိလေသာနိ ပဟာယ ပဉ္စ” ဟူသည် အောက်ပိုင်းဆိုင်ရာ သံယောဇဉ်ငါးပါးဟု ဆိုအပ်သော ညစ်ညူးကြောင်း ကိလေသာငါးပါးတို့ကို ပယ်ရှား၍၊ သို့မဟုတ် ပယ်ခြင်း၏ အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ “ပရိပုဏ္ဏသေခေါ” ဟူသည် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် တိုးပွားစေအပ်သော သေခဓမ္မ ရှိသူတည်း။ “အပရိဟာနဓမ္မော” ဟူသည် မဆုတ်ယုတ်သော သဘောရှိသူတည်း။ စင်စစ်သော်ကား ကြီးပွားတိုးတက်လျက်ရှိသော သီလစသော တရားတို့မှ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း မရှိသော ထိုသူအား သမာဓိ၌ ပြည့်စုံစွာ ပြုလုပ်နိုင်သောကြောင့် စိတ်၏ ဝသီဘော်သို့ ရောက်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် “သမာဟိတိန္ဒြိယော” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မဆုတ်ယုတ်သော သဘောရှိသောကြောင့်သာ တည်ကြည်သော စိတ်ရှိသူ ဖြစ်၏။

අනාගාමිනා හි අසෙඛභාවාවහා ධම්මා පරිපූරෙතබ්බා, න සෙඛභාවාවහාති සො එකන්තපරිපුණ්ණෙ සෙඛො වුත්තො. එතං න බුද්ධවචනන්ති ‘‘මග්ගො බහුචිත්තක්ඛණිකො’’ති එතං වචනං න බුද්ධවචනං අනන්තරෙකන්තවිපාකදානතො, බහුක්ඛත්තුං පවත්තනෙ පයොජනාභාවතො ච ලොකුත්තරකුසලස්ස, ‘‘සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහු (ඛු. පා. 6.5; සු. නි. 228), න පාරං දිගුණං යන්තී’’ති (සු. නි. 719) එවමාදීනි සුත්තපදානි එතස්සත්ථසාධකානි. ඔරම්භාගියසංයොජනප්පහානෙන සෙක්ඛධම්මපරිපූරිභාවස්ස වුත්තතාය අත්ථො තව වචනෙන විරුජ්ඣතීති. අස්ස ආයස්මතො වච්ඡස්ස.

စင်စစ်သော်ကား အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အသေခအဖြစ်ကို ဆောင်တတ်သော တရားတို့ကိုသာ ဖြည့်ကျင့်အပ်ကုန်၏၊ သေခအဖြစ်ကို ဆောင်တတ်သော တရားတို့ကို ဖြည့်ကျင့်ရန် မရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုအနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဧကန်ပြည့်စုံသော သေခပုဂ္ဂိုလ်ဟု ဆိုအပ်၏။ “ဧတံ န ဗုဒ္ဓဝစနံ” ဟူသည် “မဂ်သည် များစွာသော စိတ်အစဉ် (စိတ်ခဏ) ရှိ၏” ဟူသော ဤစကားသည် ဗုဒ္ဓဝစန မဟုတ်ပေ။ အခြားမဲ့၌ စင်စစ် အကျိုးကို ပေးတတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ လောကုတ္တရာကုသိုလ်သည် အဖန်ဖန် ဖြစ်ခြင်း၌ အကျိုးမရှိသောကြောင့် လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ “သမာဓိမာနန္တရိကညမာဟု၊ န ပါရံ ဒိဂုဏံ ယန္တိ” စသော သုတ္တန်ပုဒ်တို့သည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ် (ထောက်ခံတတ်) ကုန်၏။ အောက်ပိုင်းဆိုင်ရာ သံယောဇဉ်တို့ကို ပယ်ခြင်းဖြင့် သေခဓမ္မ ပြည့်စုံသောအဖြစ်ကို မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် သင်၏ စကားနှင့် အနက်အဓိပ္ပာယ် ဆန့်ကျင်နေ၏။ “အဿ” ဟူသည် ထိုအရှင်ဝစ္ဆအား တည်း။

198. අභිඤ්ඤා වා කාරණන්ති යඤ්හි තං තත්‍ර තත්‍ර සක්ඛිභබ්බතාසඞ්ඛාතං ඉද්ධිවිධපච්චනුභවනාදි, තස්ස අභිඤ්ඤා කාරණං. අථ ඉද්ධිවිධපච්චනුභවනාදි අභිඤ්ඤා, එවං සති අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං කාරණං. අවසානෙ ඡට්ඨාභිඤ්ඤාය පන අරහත්තං. එත්ථ ච යස්මා පඨමසුත්තෙ ආසවක්ඛයො අධිප්පෙතො, ආසවා ඛීණා එව, න පුන ඛෙපෙතබ්බා, තස්මා තත්ථ ‘‘යාවදෙවා’’ති න වුත්තං. ඉධ ඵලසමාපත්ති අධිප්පෙතා, සා ච පුනප්පුනං සමාපජ්ජීයති, තස්මා ‘‘යාවදෙවා’’ති වුත්තං. තතො එව හි ‘‘අරහත්තං වා කාරණ’’න්ති වුත්තං. තඤ්හි ‘‘කුදාස්සු නාමාහං තදායතනං උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමි, [Pg.97] යදරියා එතරහි උපසම්පජ්ජ විහරන්තී’’ති (ම. නි. 1.465; 3.307) අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසු පිහං උපට්ඨපෙත්වා අභිඤ්ඤා නිබ්බත්තෙන්තස්ස කාරණං, තයිදං සබ්බසාධාරණං න හොතීති සාධාරණවසෙන නං දස්සෙන්තො ‘‘අරහත්තස්ස විපස්සනා වා’’ති ආහ.

၁၉၈. “အဘိညာ ဝါ ကာရဏံ” ဟူသည် ထိုထိုအရာ၌ ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်ပြုထိုက်သော အဖြစ်ဟု ဆိုအပ်သော တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်းကို ကိုယ်တိုင်ခံစားခြင်း စသည်သည် အကြင်သို့ ဖြစ်၏၊ ထိုတရားအား အဘိညာဉ်သည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်းကို ကိုယ်တိုင် ခံစားခြင်းစသည်သည် အဘိညာဉ်ဖြစ်အံ့၊ ဤသို့ဖြစ်လတ်သော် အဘိညာဉ်၏ ခြေကုပ်ဖြစ်သော ဈာန်သည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ အဆုံး၌ ဆဋ္ဌမမြောက် အဘိညာဉ်၏ အကြောင်းကား အရဟတ္တဖိုလ် ဖြစ်၏။ ဤသို့လည်း ပထမသုတ်၌ အာသဝေါကုန်ခန်းခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏၊ အာသဝေါတို့သည် ကုန်ပြီးသည်သာတည်း၊ တစ်ဖန် ကုန်စေရန် မရှိတော့ပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုသုတ်၌ “ယာဝဒေဝ” ဟု မမိန့်ဆိုအပ်ပေ။ ဤသုတ်၌မူကား ဖလသမာပတ်ကို အလိုရှိအပ်၏၊ ထိုဖလသမာပတ်ကိုလည်း အဖန်ဖန် ဝင်စားအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ယာဝဒေဝ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် “အရဟတ္တံ ဝါ ကာရဏံ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား “အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ယခုအခါ၌ အကြင်အာယတနသို့ ဝင်စား၍ နေကြကုန်၏၊ ငါသည် ဘယ်သောအခါ၌ ထိုအာယတနသို့ ဝင်စား၍ နေရပါအံ့နည်း” ဟု အတုမဲ့ ဝိမောက္ခတို့၌ တောင့်တခြင်းကို ထင်ရှားစေ၍ အဘိညာဉ်ကို ဖြစ်စေသောသူအား အရဟတ္တဖိုလ်သည် အကြောင်း ဖြစ်၏။ ထိုအကြောင်းသည် အလုံးစုံသောသူတို့နှင့် သက်ဆိုင်သည်မဟုတ်သဖြင့် အများသက်ဆိုင်သောအားဖြင့် ပြလိုသောကြောင့် “အရဟတ္တဿ ဝိပဿနာ ဝါ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

200. පරිචරන්ති නාම විප්පකතබ්‍රහ්මචරියවාසත්තා. පරිචිණ්ණො හොති සාවකෙන නාම සත්ථු ධම්මෙ කත්තබ්බා පරිචරියා සම්මදෙව නිට්ඨාපිතත්තා. තෙනාහ ‘‘ඉති…පෙ… ථෙරො එවමාහා’’ති. තෙසං ගුණානන්ති තෙසං අසෙක්ඛගුණානං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၂၀၀. “ပရိစရန္တိ” မည်သည် မပြီးသေးသော မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သုံးနေခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ “ပရိစိဏ္ဏော ဟောတိ” ဟူသည် သာဝကမည်သည် ဘုရားရှင်၏ တရားတော်၌ ပြုအပ်သော လုပ်ကျွေးခြင်းကို ကောင်းစွာ ပြီးစီးစေအပ်သောကြောင့် လုပ်ကျွေးပြီး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဣတိ ...ပ... ထေရော ဧဝမာဟ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “တေသံ ဂုဏာနံ” ဟူသည် ထိုအသေခဂုဏ်တို့၏ (ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၏) အနက်တည်း။ ကြွင်းသောစကားသည် ကောင်းစွာ သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

මහාවච්ඡසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

မဟာဝစ္ဆသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

4. දීඝනඛසුත්තවණ්ණනා

၄. ဒီဃနခသုတ်အဖွင့်

201. ඛනනං ඛතං, සූකරස්ස ඛතං එත්ථ අත්ථීති සූකරඛතා, සූකරස්ස වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ පඨමං ඛතං උපාදාය සූකරඛතා, තාය. එවංනාමකෙති එවං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමකෙ. පංසුධොතෙති ධොතපංසුකෙ. ඔතරිත්වා අභිරුහිතබ්බන්ති පකතිභූමිතො අනෙකෙහි සොපානඵලකෙහි ඔතරිත්වා පුන ලෙණද්වාරං කතිපයෙහි අභිරුහිතබ්බං.

၂၀၁. တူးဆွခြင်းကို “ခတံ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ တောဝက်၏ တူးဆွထားခြင်းသည် ဤနေရာ၌ ရှိသောကြောင့် “သူကရခတာ (ဝက်တူးရာလိုဏ်ဂူ)” ဟု ခေါ်၏။ သို့မဟုတ် ဤဘုရားပွင့်တော်မူရာ ကာလ၌ တောဝက်၏ ဦးစွာပထမ တူးဆွခြင်းကို အစပြု၍ “သူကရခတာ” ဟု ခေါ်၏၊ ထိုလိုဏ်ဂူ၌။ “ဧဝံနာမကေ” ဟူသည် ဤသို့ ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် ရအပ်သော အမည်ရှိသော လိုဏ်ဂူ၌။ “ပံသုဓေါတေ” ဟူသည် ဖုန်သဲတို့ကို ဆေးကြောသုတ်သင်အပ်သော လိုဏ်ဂူ၌။ “ဩတရိတွာ အဘိရုဟိတဗ္ဗံ” ဟူသည် ပကတိမြေပြင်မှ များစွာသော လှေကားထစ်တို့ဖြင့် ဆင်းသက်ပြီးလျှင် တစ်ဖန် လိုဏ်ဂူတံခါးသို့ အနည်းငယ်သော လှေကားထစ်တို့ဖြင့် တက်ရမည် ဖြစ်၏။

ඨිතකොවාති මාතුලස්ස ඨිතත්තා තත්ථ සගාරවසපතිස්සවසෙන ඨිතකොව. කිඤ්චාපි සබ්බ-සද්දො අවිසෙසතො අනවසෙසපරියාදායකො, වත්ථුඅධිප්පායානුරොධී පන සද්දප්පයොගොති තමත්ථං සන්ධාය පරිබ්බාජකො ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති ආහ. යා ලොකෙ මනුස්සඋපපත්තියොතිආදිකා උපපත්තියො, තා අනත්ථසමුදාගතා තත්ථ තත්ථෙව සත්තානං උච්ඡිජ්ජනතො, තස්මා සමයවාදීහි වුච්චමානා සබ්බා ආයතිං උප්පජ්ජනඋපපත්ති න හොති. ජලබුබ්බුළකා විය හි ඉමෙ සත්තා තත්ථ තත්ථ සමයෙ උප්පජ්ජිත්වා භිජ්ජන්ති, තෙසං තත්ථ පටිසන්ධි නත්ථීති අස්ස අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘පටිසන්ධියො’’තිආදි. අස්ස අධිප්පායං මුඤ්චිත්වාති යෙනාධිප්පායෙන පරිබ්බාජකො ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති ආහ, තං තස්ස අධිප්පායං ජානන්තොපි අජානන්තො විය හුත්වා තස්ස අක්ඛරෙ තාව දොසං දස්සෙන්තොති [Pg.98] පදෙසසබ්බං සන්ධාය තෙන වුත්තං, සබ්බසබ්බවිසයං කත්වා තත්ථ දොසං ගණ්හන්තො. යථා ලොකෙ කෙනචි ‘‘සබ්බං වුත්තං, තං මුසා’’ති වුත්තෙ තස්ස වචනස්ස සබ්බන්තොගධත්තා මුසාභාවො ආපජ්ජෙය්‍ය, එවං ඉමස්සපි ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති වදතො තථා පවත්තා දිට්ඨිපි නක්ඛමතීති අත්ථතො ආපන්නමෙව හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘එසාපි තෙ දිට්ඨි නක්ඛමතී’’ති. යථා පන කෙනචි ‘‘සබ්බං වුත්තං මුසා’’ති වුත්තෙ අධිප්පායානුරොධිනී සද්දප්පවත්ති, තස්ස වචනං මුඤ්චිත්වා තදඤ්ඤෙසමෙව මුසාභාවො ඤායාගතො, එවමිධාපි ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති වචනතො යස්සා දිට්ඨියා වසෙන ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති තෙන වුත්තං, තං දිට්ඨිං මුඤ්චිත්වා තදඤ්ඤමෙව යථාධිප්පෙතං සබ්බං නක්ඛමතීති අයමත්ථො ඤායාගතො, භගවා පන වාදීවරො සුඛුමාය ආණියා ථූලං ආණිං නීහරන්තො විය උපායෙන තස්ස දිට්ඨිගතං නීහරිතුං තස්ස අධිප්පායෙන අවත්වා සද්දවසෙන තාව ලබ්භමානං දොසං දස්සෙන්තො ‘‘යාපි ඛො තෙ’’තිආදිමාහ. තෙන වුත්තං – ‘‘අස්ස අධිප්පායං මුඤ්චිත්වා අක්ඛරෙ තාව දොසං දස්සෙන්තො’’ති.

“ဌိတကောဝ” ဟူသည် ဦးရီးတော် (ရှင်သာရိပုတ္တရာ) ရပ်လျက် တည်နေသောကြောင့် ထိုနေရာ၌ ရိုသေခန့်ညားခြင်း အစွမ်းဖြင့် ရပ်လျက်သာ တည်နေခြင်းတည်း။ စင်စစ်သော်ကား “သဗ္ဗ” သဒ္ဒါသည် အထူးမပြုဘဲ အကြွင်းမဲ့ အလုံးစုံကို သိမ်းကျုံးယူတတ်သော်လည်း သဒ္ဒါ၏ သုံးနှုန်းခြင်းသည် အလိုရှိအပ်သော အဓိပ္ပာယ်သို့ အစဉ်လိုက်တတ်၏။ ထိုအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ ပရိဗိုဇ်သည် “ငါ့အား အလုံးစုံသည် မနှစ်သက်” ဟု ပြောဆိုခဲ့၏။ လောက၌ လူ့ဘဝသို့ ရောက်ခြင်း စသည်တို့သည် အကျိုးမဲ့ကို ဆောင်တတ်ကုန်၏၊ ထိုထိုဘဝ၌ပင် သတ္တဝါတို့သည် ပျက်စီးကုန်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝါဒဆရာတို့ ပြောဆိုအပ်သော နောင်တစ်ဖန် ဖြစ်ပေါ်သော ကပ်ရောက်ခြင်း (ဥပပတ္တိ) ဟူသမျှသည် မရှိပေ။ ရေပွက်ပမာ ဤသတ္တဝါတို့သည် ထိုထိုအချိန်ကာလ၌ ဖြစ်ပေါ်၍ ပျက်စီးကြကုန်၏၊ ထိုသတ္တဝါတို့အား နောက်ထပ် ပဋိသန္ဓေမရှိဟု ၎င်း၏ အလိုရှိအပ်သော အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ပဋိသန္ဓိယော” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “အဿ အဓိပ္ပာယံ မုဉ္စိတွာ” ဟူသည် အကြင်အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ပရိဗိုဇ်သည် “ငါ့အား အလုံးစုံသည် မနှစ်သက်” ဟု ဆိုခဲ့၏၊ ထိုသူ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို သိပါလျက်နှင့်ပင် မသိသကဲ့သို့ ပြု၍ ၎င်း၏ အက္ခရာစကား၌သာ အပြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် အပိုင်းအခြားရှိသော အလုံးစုံကို ရည်ရွယ်၍ ၎င်းပြောဆိုအပ်သော စကားကို အလုံးစုံသောအရာအားလုံး၏ အာရုံပြု၍ ထိုစကား၌ အပြစ်ကို ရှာလိုသောကြောင့်တည်း။ လောက၌ တစ်ဦးတစ်ယောက်သောသူက “ပြောဆိုသမျှသော စကားလုံးစုံသည် မုသာဝါဒ ဖြစ်၏” ဟု ပြောဆိုလျှင် ထိုသူ၏ စကားသည်လည်း အလုံးစုံ၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် မုသားဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏။ ထို့အတူပင် “ငါ့အား အလုံးစုံသည် မနှစ်သက်” ဟု ပြောဆိုသော ဤသူအားလည်း ထိုသို့ဖြစ်ပေါ်သော အယူဝါဒသည်လည်း မနှစ်သက်ဟု အနက်အားဖြင့် ဆိုက်ရောက်ပြီး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “သင်၏ ဤအယူသည်လည်း သင့်အား မနှစ်သက်လော” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တစ်ဦးတစ်ယောက်သောသူက “ပြောသမျှစကားသည် မုသာဝါဒ ဖြစ်၏” ဟု ပြောသော်လည်း သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် အလိုရှိအပ်သော အနက်သို့ အစဉ်လိုက်၏၊ ထိုပြောသောစကားကို ချန်လှပ်၍ ထိုမှတစ်ပါးသော စကားတို့၏သာ မုသားအဖြစ်သည် နည်းလမ်းအားဖြင့် ရောက်၏။ ဤသို့ ဤနေရာ၌လည်း “ငါ့အား အလုံးစုံသည် မနှစ်သက်” ဟူသော စကားကြောင့် အကြင်အယူဝါဒ၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုသူသည် “ငါ့အား အလုံးစုံသည် မနှစ်သက်” ဟု ပြောဆိုခဲ့၏၊ ထိုမိစ္ဆာအယူကို ချန်လှပ်၍ ထိုမှတစ်ပါးသော အလိုရှိအပ်သမျှသော အရာအားလုံးသည် မနှစ်သက်ဟု ဤအနက်သည် နည်းလမ်းအားဖြင့် ဆိုက်ရောက်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်မူကား ဝါဒီတို့ထက် မြတ်တော်မူသောကြောင့် သိမ်မွေ့သော သပ်ဖြင့် ကြမ်းတမ်းသော သပ်ကို နှုတ်ပယ်သကဲ့သို့ ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြင့် ထိုသူ၏ မိစ္ဆာအယူကို နှုတ်ပယ်လိုသဖြင့် ထိုသူ၏ အလိုရှိရာအတိုင်း မမိန့်ဘဲ သဒ္ဒါ၏ အစွမ်းဖြင့် ရအပ်သော အပြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် “ယာပိ ခေါ တေ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ထိုသူ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ချန်လှပ်၍ အက္ခရာစကား၌သာ အပြစ်ကို ပြလိုသဖြင့်” ဟု ဆိုအပ်၏။

පරිබ්බාජකො පන යං සන්ධාය ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති මයා වුත්තං, ‘‘අයං සො’’ති යථාවුත්තදොසපරිහරණත්ථං තස්මිං අත්ථෙ වුච්චමානෙ එස දොසො සබ්බො න හොති, එවම්පි සමණො ගොතමො මම වාදෙ දොසමෙව ආරොපෙය්‍යාති අත්තනො අජ්ඣාසයං නිගුහිත්වා යථාවුත්තදොසං පරිහරිතුකාමො ‘‘එසා මෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ තම්පස්ස තාදිසමෙවාති යං ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති ගහිතං වත්ථු, තම්පි තාදිසමෙව භවෙය්‍යාති. අයඤ්ච සබ්බන්තොගධදිට්ඨි මය්හම්පි දිට්ඨිවත්ථු, තං මෙ ඛමෙය්‍යවාති. යස්මා පන ‘‘එසාපි දිට්ඨි තුය්හං නක්ඛමතී’’ති යාපි දිට්ඨි වුත්තා භවතා ගොතමෙන, සාපි මය්හං නක්ඛමති, තස්මා සබ්බං මෙ නක්ඛමතෙවාති පරිබ්බාජකස්ස අධිප්පායො. තෙනාහ – ‘‘තං පරිහරාමීති සඤ්ඤාය වදතී’’ති. තථා ච වක්ඛති ‘‘තස්මාපි උච්ඡෙදදිට්ඨි මය්හං නක්ඛමතී’’ති. ‘‘එසා මෙ දිට්ඨී’’ති යා ඨිතිභූතා දිට්ඨි, තාය ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති පනෙත්ථ සබ්බග්ගහණෙන ගහිතත්තා ආහ – ‘‘අත්ථතො පනස්ස එසා දිට්ඨි න මෙ ඛමතීති ආපජ්ජතී’’ති. අයං දොසොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්ස පනා’’තිආදි. එසාති දිට්ඨි. රුචිතන්ති දිට්ඨිදස්සනෙන අභිනිවිසිත්වා රොචෙත්වා ගහිතං. තෙන හි දිට්ඨිඅක්ඛමෙන අරුචිතෙන භවිතබ්බන්ති සති දිට්ඨියා අක්ඛමභාවෙ තතො තාය ගහිතාය ඛමෙය්‍ය රුච්චෙය්‍ය යථා, එවං සබ්බස්ස අක්ඛමභාවෙති [Pg.99] අපරභාගෙ සබ්බං ඛමති රුච්චතීති ආපජ්ජති. න පනෙස තං සම්පටිච්ඡතීති එස ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති එවං වදන්තො උච්ඡෙදවාදී තං වුත්තනයෙන සබ්බස්ස ඛමනං රුච්චනං න සම්පටිච්ඡති. ඤායෙන වුත්තමත්ථං කථං න සම්පටිච්ඡතීති ආහ ‘‘කෙවලං තස්සාපි උච්ඡෙදදිට්ඨියා උච්ඡෙදමෙව ගණ්හාතී’’ති. සබ්බෙසඤ්හි ධම්මානං ආයතිං උප්පාදං අරුච්චිත්වා තං සන්ධාය අයං ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති වදති, උච්ඡෙදදිට්ඨිකෙසු ච උච්ඡින්නෙසු කුතො උච්ඡෙදදිට්ඨිසභාවොති.

ပရဗိုဇ်သည်ကား မိမိက 'အလုံးစုံကို ငါမနှစ်သက်' ဟု အကြင်အရာကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်၏၊ 'ထိုအရာသည် ဤအရာပင်တည်း' ဟု ဆိုခဲ့ပြီးသော အပြစ်ကို ပယ်ဖျောက်ရန် ထိုအနက်ကို ဆိုအပ်သည်ရှိသော် ဤအပြစ်အားလုံးသည် မဖြစ်နိုင်၊ ဤသို့ပင်ဖြစ်သော်လည်း ရဟန်းဂေါတမသည် ငါ၏ဝါဒ၌ အပြစ်ကိုသာ တင်ပေလိမ့်မည်ဟု မိမိ၏အလိုဆန္ဒကို ဖုံးကွယ်၍ ဆိုခဲ့ပြီးသော အပြစ်ကို ပယ်ဖျောက်လိုသဖြင့် 'ဤသည်ကား ငါ၏...' စသည်ဖြင့် ဆို၏။ ထိုစကား၌ 'တံပဿ တာဒိသမေဝ' ဆိုသည်မှာ 'အလုံးစုံကို ငါမနှစ်သက်' ဟု ယူအပ်သော အရာဝတ္ထုသည်လည်း ထိုကဲ့သို့သာ ဖြစ်ရာ၏။ ဤအလုံးစုံပါဝင်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည်လည်း ငါ၏ ဒိဋ္ဌိအာရုံဖြစ်၏၊ ထိုဒိဋ္ဌိသည် ငါ့အား နှစ်သက်သလော (မနှစ်သက်သလော)။ စင်စစ်သော်ကား 'ဤဒိဋ္ဌိသည်လည်း သင့်အား မနှစ်သက်ပေလော' ဟု အရှင်ဂေါတမ မိန့်တော်မူအပ်သော အကြင်ဒိဋ္ဌိသည် ရှိ၏၊ ထိုဒိဋ္ဌိသည်လည်း ငါ့အား မနှစ်သက်ပေ၊ ထို့ကြောင့် 'အလုံးစုံသည် ငါ့အား မနှစ်သက်သည်သာတည်း' ဟု ပရဗိုဇ်၏ အလိုဆန္ဒရှိ၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုအပြစ်ကို ပယ်ဖျောက်အံ့ဟူသော အမှတ်သညာဖြင့် ပြောဆို၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့အတူပင် ရှေ့၌လည်း 'ထို့ကြောင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသည် ငါ့အား မနှစ်သက်ပေ' ဟု ဆိုလတ္တံ့။ 'ဤသည်ကား ငါ၏ဒိဋ္ဌိတည်း' ဟု တည်ရှိနေသော ဒိဋ္ဌိဖြင့် 'အလုံးစုံကို ငါမနှစ်သက်' ဟူသော ဤစကား၌ 'အလုံးစုံ' ဟူသော စကားလုံးဖြင့် သိမ်းယူအပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် 'အနက်အားဖြင့်မူကား သူ၏ ဤဒိဋ္ဌိသည် ငါ့အား မနှစ်သက်ပေဟု ရောက်၏' ဟု ဆိုတော်မူ၏။ 'ဤကား အပြစ်တည်း' ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ယဿ ပန' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ 'ဧသာ' ဟူသည် ဒိဋ္ဌိတည်း။ 'ရုစိတံ' ဟူသည် ဒိဋ္ဌိအမြင်ဖြင့် စွဲလမ်း၍ သဘောကျကာ ယူအပ်သောအရာ။ ထို့ကြောင့် ဒိဋ္ဌိကို မနှစ်သက်ခြင်း (အတ္တနောအဂ္ဂဟဏ) ဖြင့် သဘောမကျခြင်းဖြစ်ရမည် ရှိသော် ဒိဋ္ဌိ၏ မနှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်မှု၌ ထိုမိမိယူထားသော ဒိဋ္ဌိကို နှစ်သက်ကျေနပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အလုံးစုံ၏ မနှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်မှု၌ နောက်ပိုင်းတွင် 'အလုံးစုံကို နှစ်သက်၏၊ သဘောကျ၏' ဟု ဖြစ်ပေါ်လာပေလိမ့်မည်။ သို့သော် သူသည် ထိုအချက်ကို ဝန်မခံပေ။ 'အလုံးစုံကို ငါမနှစ်သက်' ဟု ဤသို့ပြောဆိုသော ဤဥစ္ဆေဒဝါဒီသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် အလုံးစုံကို နှစ်သက်ခြင်း လက်ခံခြင်းကို ဝန်မခံပေ။ သင့်လျော်သော အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ဆိုအပ်သော အနက်ကို အဘယ်ကြောင့် ဝန်မခံသနည်းဟူမူ 'ထိုဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ၏ ပျက်စီးခြင်း (ဥစ္ဆေဒ) သက်သက်ကိုသာ ယူသောကြောင့်တည်း' ဟု ဆိုတော်မူ၏။ အလုံးစုံသော တရားတို့၏ နောင်အနာဂတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို မနှစ်သက်ဘဲ ထိုအရာကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသူသည် 'အလုံးစုံကို ငါမနှစ်သက်' ဟု ပြောဆို၏၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိရှိသူတို့သည် ပြတ်စဲပျက်စီးသွားကြသော် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ သဘာဝသည် အဘယ်မှာ ရှိတော့အံ့နည်း။

තෙනාති තෙන කාරණෙන, යස්මා ඉධෙකච්චෙ සත්තා ඊදිසං දිට්ඨිං පග්ගය්හ තිට්ඨන්ති, තස්මාති වුත්තං හොති. පජහනකෙන වා චිත්තෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා පජහනකෙහි අප්පජහනකෙ නිද්ධාරෙතුං භගවා ‘‘අතො…පෙ… බහුතරා’’ති අවොචාති ආහ – ‘‘පජහනකෙසු නිස්සක්ක’’න්ති යථා ‘‘පඤ්චසීලෙහි පභාවනා පඤ්ඤවන්තතරා’’ති. ‘‘බහූ’’ති වත්වා න කෙවලං බහූ, අථ ඛො අතිවිය බහූති දස්සෙන්තො ‘‘බහුතරා’’ති ආහ. ‘‘බහූ හී’’ති නයිදං නිස්සක්කවචනං, අථ ඛො පච්චත්තවචනං. කථං හි-සද්දොති ආහ ‘‘හි-කාරො නිපාතමත්ත’’න්ති. අනිස්සක්කවචනං තාව තස්ස පජහනකානං බහුභාවතො තෙපි පරතො ‘‘බහුතරා’’ති වුච්චීයන්ති. මූලදස්සනන්ති යෙ තාදිසං දස්සනං පඨමං උපාදියන්ති, තජ්ජාතිකමෙව පච්ඡා ගහිතදස්සනං. විජාතියඤ්හි පඨමං ගහිතදස්සනං අප්පහාය විජාතියස්ස ගහණං න සම්භවති විරුද්ධස්ස අභිනිවෙසස්ස සහ අනවට්ඨානතො. අවිරුද්ධං පන මූලදස්සනං අවිස්සජ්ජිත්වා විසයාදිභෙදභින්නං අපරදස්සනං ගහෙතුං ලබ්භති. තෙනාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි.

'တေန' ဟူသည် ထိုအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏၊ ဤလောက၌ အချို့သော သတ္တဝါတို့သည် ဤသို့သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ဆုပ်ကိုင်၍ တည်ရှိကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ပယ်စွန့်သောစိတ်ဖြင့် တပေါင်းတည်းယူ၍ ပယ်စွန့်သောသူတို့ဖြင့် မပယ်စွန့်သောသူတို့ကို ခွဲခြားထုတ်နုတ်ရန် ဘုရားရှင်သည် 'ဤထက်...ပ... သာ၍ များကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်ကို ရည်ညွှန်း၍ 'ပယ်စွန့်သောသူတို့ထက် သာလွန်သောအားဖြင့် (နိဿက္ကဝိဘတ်)' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဥပမာ- 'ငါးပါးသော သီလတို့ထက် ပညာ၏ တိုးပွားခြင်းသည် သာ၍ ပညာရှိ၏' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'များကုန်၏' ဟု ဆိုပြီးနောက် များရုံသာမကဘဲ အလွန်တရာ သာ၍များကုန်၏ ဟု ပြလိုသဖြင့် 'သာ၍ များကုန်၏ (ဗဟုတရာ)' ဟု ဆိုတော်မူ၏။ 'ဗဟူ ဟိ' ဟူသော ဤစကားသည် နိဿက္ကဝိဘတ်စကား မဟုတ်ပေ၊ စင်စစ်သော်ကား ပစ္စတ္တဝိဘတ် (ပထမာဝိဘတ်) သာ ဖြစ်၏။ 'ဟိ' သဒ္ဒါသည် အဘယ်သို့နည်းဟူမူ 'ဟိ-ကာရသည် နိပါတ်မျှသာတည်း' ဟု ဆိုတော်မူ၏။ နိဿက္ကဝိဘတ် မဟုတ်သော စကား ဖြစ်သော်လည်း ပယ်စွန့်သောသူတို့၏ များပြားသောကြောင့် ထိုသူတို့ကိုလည်း နောင်တွင် 'သာ၍ များပြားကုန်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'မူလဒဿန' ဟူသည် အကြင်သူတို့သည် ထိုကဲ့သို့သောအမြင်ကို ရှေးဦးစွာ စွဲလမ်းယူငြိကြ၏၊ ထိုအနွယ်တူ အမြင်ကိုပင် နောက်မှယူသော အမြင်တည်း။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ရှေးဦးစွာ ယူအပ်သောအမြင်ကို မပယ်စွန့်ဘဲ ဆန့်ကျင်ဘက်အမြင်ကို ယူခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ပေ၊ အကြောင်းမူကား ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော စွဲလမ်းမှုတို့သည် အတူတကွ မတည်ရှိနိုင်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ဆန့်ကျင်ဘက်မဟုတ်သော မူလအမြင်ကိုမူ မစွန့်လွှတ်ဘဲ အာရုံစသည်တို့၏ ကွဲပြားမှုဖြင့် ကွဲပြားသော အခြားအမြင်ကို ယူခွင့်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဤ၌လည်း...' စသည်ဖြင့် ဆိုတော်မူ၏။

තත්ථ කිඤ්චාපි එකච්චසස්සතවාදො සස්සතුච්ඡෙදාභිනිවෙසානං වසෙන යථාක්කමං සස්සතුච්ඡෙදග්ගාහනජාතිකො, උච්ඡෙදග්ගාහෙන පන සස්සතාභිනිවෙසස්ස තංගාහෙන ච අසස්සතාභිනිවෙසස්ස විරුජ්ඣනතො උභයත්ථපි ‘‘එකච්චසස්සතං වා ගහෙතුං න සක්කා’’ති වුත්තං, තථා ‘‘සස්සතං වා උච්ඡෙදං වා න සක්කා ගහෙතු’’න්ති ච. මූලසස්සතඤ්හි පඨමං ගහිතං. ආයතනෙසුපි යොජෙතබ්බන්ති පඨමං චක්ඛායතනං සස්සතන්ති ගහෙත්වා අපරභාගෙ න කෙවලං චක්ඛායතනමෙව සස්සතං, සොතායතනම්පි සස්සතං, ඝානායතනාදිපි සස්සතන්ති ගණ්හාතීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. ආයතනෙසුපීති පි-සද්දෙන ධාතූනං ඉන්ද්‍රියානම්පි ගාහො දට්ඨබ්බො. ඉදං සන්ධායාති [Pg.100] ‘‘මූලෙ සස්සත’’න්තිආදිනා වුත්තපඨමග්ගාහස්ස සමානජාතියං අපරග්ගාහං සන්ධාය.

ထိုစကားရပ်၌ အချို့သော သဿတဝါဒသည် သဿတ၊ ဥစ္ဆေဒ စွဲလမ်းမှုတို့၏အစွမ်းဖြင့် အစဉ်အတိုင်း သဿတ၊ ဥစ္ဆေဒကို ယူတတ်သော သဘောရှိသော်လည်း၊ ဥစ္ဆေဒအယူဖြင့် သဿတစွဲလမ်းမှုကိုလည်းကောင်း၊ သဿတအယူဖြင့် အသဿတ (ဥစ္ဆေဒ) စွဲလမ်းမှုကိုလည်းကောင်း ဆန့်ကျင်သောကြောင့် နှစ်ခုလုံး၌ပင် 'ဧကစ္စသဿတကိုသော်လည်း ယူခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့အတူ 'သဿတကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဥစ္ဆေဒကိုသော်လည်းကောင်း ယူခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်' ဟုလည်း ဆိုအပ်၏။ မူလ သဿတအယူကို ရှေးဦးစွာ ယူအပ်၏။ 'အာယတနတို့၌လည်း ယှဉ်အပ်၏' ဆိုသည်မှာ ရှေးဦးစွာ စက္ခာယတနသည် သဿတ (မြဲ၏) ဟု ယူ၍၊ နောင်အခါ၌ စက္ခာယတနမျှသာ မြဲသည်မဟုတ်၊ သောတာယတနသည်လည်း မြဲ၏၊ ဃာနာယတနစသည်တို့သည်လည်း မြဲ၏ ဟု ယူ၏ဟူ၍ ဤသို့စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'အာယတနတို့၌လည်း' ဟူရာ၌ 'ပိ' သဒ္ဒါဖြင့် ဓာတ်တို့နှင့် ဣန္ဒြေတို့ကိုလည်း သိမ်းယူခြင်းကို ရှုအပ်၏။ 'ဤအရာကို ရည်ညွှန်း၍' ဆိုသည်မှာ 'မူလ၌ သဿတတည်း' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော ရှေးဦးစွာ ယူအပ်သောအယူနှင့် အမျိုးအစားတူသော အခြားအယူကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်၏။

දුතියවාරෙ පඨමවාරෙ වුත්තසදිසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. තත්ථ ආදීනවං දිස්වාති ‘‘යදි රූපං සස්සතං සියා, නයිදං ආබාධාය සංවත්තෙය්‍ය. යස්මා ච ඛො ඉදං රූපං අසස්සතං, තස්මා අභිණ්හපටිපීළනට්ඨෙන උදයවයවන්තතාය රූපං අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්නං, සස්සතාභිනිවෙසො මිච්ඡා’’තිආදිනා තත්ථ සස්සතවාදෙ ආදීනවං දොසං දිස්වා. ඔළාරිකන්ති තස්මා පටිපීළනට්ඨෙන අයාථාවග්ගාහතාය රූපං න සණ්හං ඔළාරිකමෙව. වෙදනාදීනම්පි අනිච්චාදිභාවදස්සනං රූපවෙදනාආදීනං සමානයොගක්ඛමත්තා. විස්සජ්ජෙතීති පජහති.

ဒုတိယအလှည့်၌ ပထမအလှည့်၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူသည်ဖြစ်၍ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ထိုစကား၌ 'အပြစ်ကို မြင်၍' ဆိုသည်မှာ 'အကယ်၍ ရုပ်သည် မြဲပါမူ ဤရုပ်သည် နာကျင်ခြင်းငှာ မဖြစ်ရာ။ စင်စစ်သော်ကား ဤရုပ်သည် မမြဲသောကြောင့် အဖန်ဖန် နှိပ်စက်အပ်သော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပျက်မှုရှိသည်ဖြစ်၍ လည်းကောင်း ရုပ်သည် အနိစ္စ၊ သင်္ခတ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပန် ဖြစ်၏၊ သဿတ စွဲလမ်းမှုသည် မှားယွင်း၏' ဟူ၍ ဤသို့စသည်ဖြင့် ထိုသဿတဝါဒ၌ အပြစ်အနာအဆာကို မြင်၍။ 'ကြမ်းတမ်း၏ (ဩဠာရိက)' ဟူသည် ထိုသို့ နှိပ်စက်အပ်သော အနက်ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဟုတ်အမှန်မဟုတ်ဘဲ စွဲယူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ရုပ်သည် နုနယ်သိမ်မွေ့သည်မဟုတ်၊ ကြမ်းတမ်းသည်သာ ဖြစ်၏။ ဝေဒနာစသည်တို့၏လည်း အနိစ္စစသည်၏ အဖြစ်ကို မြင်ခြင်းသည် ရုပ်၊ ဝေဒနာစသည်တို့၏ ဘေးဒုက္ခချင်း တူညီစွာ ခံစားရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'စွန့်လွှတ်၏' ဟူသည် ပယ်စွန့်၏။

තිස්සො ලද්ධියොති සස්සතුච්ඡෙදඑකච්චසස්සතදිට්ඨියො. යස්මා සස්සතදිට්ඨිකා වට්ටෙ රජ්ජනස්ස ආසන්නා. තථා හි තෙ ඔලීයන්තීති වුච්චන්ති, භවාභවදිට්ඨීනං වසෙන ඉමෙසං සත්තානං සංසාරතො සීසුක්ඛිපනං නත්ථීති එතාව තිස්සො විසෙසතො ගහෙතබ්බා.

'ဝါဒသုံးပါးတို့' ဟူသည် သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိနှင့် ဧကစ္စသဿတဒိဋ္ဌိတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အကြောင်းမူကား သဿတဒိဋ္ဌိရှိသူတို့သည် ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ တပ်မက်ခြင်းနှင့် နီးစပ်ကုန်၏။ ထို့အတူပင် ထိုသူတို့ကို 'ကပ်ငြိနေသူတို့' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဘဝငယ်၊ ဘဝကြီး အယူတို့၏အစွမ်းဖြင့် ဤသတ္တဝါတို့အား သံသရာမှ ခေါင်းဖော်နိုင်ခြင်း မရှိဟူ၍ ဤမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ သုံးပါးတို့ကိုသာလျှင် အထူးအားဖြင့် ယူအပ်ကုန်၏။

ඉධලොකං පරලොකඤ්ච අත්ථීති ජානාතීති එත්තාවතා සස්සතදස්සනස්ස අප්පසාවජ්ජතාකාරණමාහ, වට්ටං අස්සාදෙති, අභිනන්දතීති ඉමිනා දන්ධවිරාගතාය. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. ඉධලොකං පරලොකඤ්ච අත්ථීති ජානාතීති ඉමිනා තාසු තාසු ගතීසු සත්තානං සංසරණං පටික්ඛිපතීති දස්සෙති, සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං අත්ථීති ජානාතීති ඉමිනා කම්මඵලං. කුසලං න කරොතීති ඉමිනා කම්මං, අකුසලං කරොන්තො න භායතීති ඉමිනා පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි සභාවතො ජායන්තීති දස්සෙති. වට්ටං අස්සාදෙති අභිනන්දති තන්නින්නභාවතො. සීඝං ලද්ධිං ජහිතුං න සක්කොති වට්ටුපච්ඡෙදස්ස අරුච්චනතො. උච්ඡෙදවාදී හි තස්මිං භවෙ උච්ඡෙදං මඤ්ඤති. තතො පරං ඉධලොකං පරලොකඤ්ච අත්ථීති ජානාති සුකතදුක්කටානං ඵලං අත්ථීති ජානාති කම්මඵලවාදීභාවතො. යෙභුය්‍යෙන හි උච්ඡෙදවාදී සභාවනියතියදිච්ඡාභිනිවෙසෙසු අඤ්ඤත්‍රාභිනිවෙසො හොති. සීඝං දස්සනං පජහති වට්ටාභිරතියා අභාවතො. පාරමියො පූරෙතුං සක්කොන්තො පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා, ලොකවොහාරමත්තෙනෙව සො සම්මාසම්බුද්ධො හුත්වා පරිනිබ්බායතීති යොජනා. අසක්කොන්තොති බුද්ධො හොතුං අසක්කොන්තො. අභිනීහාරං [Pg.101] කත්වා අග්ගසාවකාදිභාවස්ස අභිනීහාරං සම්පාදෙත්වා. සාවකො හුත්වාති අග්ගසාවකො මහාසාවකො හුත්වා, තත්ථාපි තෙවිජ්ජො ඡළභිඤ්ඤො පටිසම්භිදාප්පත්තො වා සුක්ඛවිපස්සකො එව වා බුද්ධසාවකො හුත්වා පරිනිබ්බායති. සබ්බමිදං උච්ඡෙදවාදිනො කල්‍යාණමිත්තනිස්සයෙන සම්මත්තනියාමොක්කමනෙ ඛිප්පවිරාගතාදස්සනත්ථං ආගතං. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි.

“ဤလောက နောင်လောက ရှိ၏ဟု သိ၏” ဟူသော ဤမျှဖြင့် သဿတဒိဋ္ဌိ၏ အပြစ်နည်းသော အကြောင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ “သံသရာ၌ ပျော်မွေ့၏၊ အလွန်နှစ်သက်၏” ဟူသော ဤစကားဖြင့် နှေးကွေးစွာ ငြီးငွေ့တတ်သည်ဖြစ်ကြောင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “တသ္မာ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ “ဤလောက နောင်လောက ရှိ၏ဟု သိ၏” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုထိုဂတိတို့၌ သတ္တဝါတို့၏ လည်ပတ်ခြင်းကို ပယ်မြစ်ကြောင်း ပြ၏။ “ကောင်းစွာ ပြုအပ် ဆိုးဝါးစွာ ပြုအပ်သော ကံတို့၏ အကျိုးရှိ၏ဟု သိ၏” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ကံ၏အကျိုးကို ပြ၏။ “ကုသိုလ်ကို မပြု” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ကံကို၎င်း၊ “အကုသိုလ်ကို ပြုလျက် မကြောက်” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ကောင်းမှု မကောင်းမှုတို့သည် သဘာဝအလျောက်သာ ဖြစ်ပေါ်ကြသည်ကို၎င်း ပြ၏။ ထိုသံသရာသို့ ညွှတ်ကိုင်းသည့် အဖြစ်ကြောင့် သံသရာ၌ သာယာ၏၊ အလွန်နှစ်သက်၏။ သံသရာပြတ်တောက်ခြင်းကို မနှစ်သက်သောကြောင့် မိမိ၏အယူကို လျင်မြန်စွာ မစွန့်လွှတ်နိုင်ပေ။ ဥစ္ဆေဒဝါဒီသည် ထိုဘဝ၌ ပြတ်စဲအံ့ဟု မှတ်ထင်၏။ ထို့ကြောင့် နောက်၌ “ဤလောက နောင်လောက ရှိ၏ဟု သိ၏၊ ကောင်းစွာ ပြုအပ် ဆိုးဝါးစွာ ပြုအပ်သော ကံတို့၏ အကျိုးရှိ၏ဟု သိ၏” ဟူသည်မှာ ကမ္မဖလဝါဒီ (ကံကံ၏အကျိုးကို ယူသူ) ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ များသောအားဖြင့် ဥစ္ဆေဒဝါဒီသည် သဘာဝဝါဒ၊ နိယတိဝါဒ၊ ယဒိစ္ဆာဝါဒ ဟူသော အယူတို့တွင် တစ်ခုခု၌ စွဲလမ်းသူ ဖြစ်တတ်၏။ သံသရာ၌ မမွေ့လျော်သောကြောင့် (မိမိ၏ မိစ္ဆာ) အယူကို လျင်မြန်စွာ စွန့်တတ်၏။ ပါရမီတို့ကို ဖြည့်ကျင့်နိုင်သော် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ လောကဝေါဟာရမျှဖြင့် ထိုသူသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်၍လည်းကောင်း ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့ဟု သံဝဏ္ဏနာစပ်အပ်၏။ “အသက္ကောန္တော” ဟူသည် ဘုရားဖြစ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သော်။ အဘိနီဟာရကို ပြု၍ အဂ္ဂသာဝက စသည့်အဖြစ်၏ ဆုတောင်းခြင်းကို ပြီးမြောက်စေ၍။ “သာဝကော ဟုတွာ” ဟူသည် အဂ္ဂသာဝက၊ မဟာသာဝက ဖြစ်၍၎င်း၊ ထိုသို့ဖြစ်ရာ၌လည်း ဝိဇ္ဇာသုံးပါးရသူ၊ အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးရသူ၊ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တ သို့မဟုတ် သုက္ခဝိပဿက သာလျှင် ဖြစ်သော ဗုဒ္ဓသာဝက ဖြစ်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြု၏။ ဤအလုံးစုံသည် ဥစ္ဆေဒဝါဒီ ပုဂ္ဂိုလ်၏ ကလျာဏမိတ္တကို အမှီပြု၍ သမ္မတ္တနိယာမ (မဂ်) သို့ သက်ဝင်ရာ၌ လျင်မြန်စွာ ငြီးငွေ့ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ လာသော စကားတည်း။ ထို့ကြောင့် “တသ္မာ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

202. කඤ්ජියෙනෙවාති ආරනාළෙන. කඤ්ජියසදිසෙන උච්ඡෙදදස්සනෙන. පූරිතොති පරිපුණ්ණජ්ඣාසයො. සොති පරිබ්බාජකො. අප්පහායාති අභින්දිත්වා. විග්ගහොති කලහො ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධග්ගාහොති කත්වා. විවාදන්ති විරුද්ධවාදං. විඝාතන්ති විරොධහෙතුකං චිත්තවිඝාතං. විහෙසන්ති විග්ගහවිවාදනිමිත්තං කායිකං චෙතසිකඤ්ච කිලමථං. ආදීනවං දිස්වාති එතාසං දිට්ඨීනං එවරූපො ආදීනවො, අනිය්‍යානිකභාවතාය පන සම්පති ආයතිඤ්ච මහාදීනවොති එවං ආදීනවං දිස්වා.

၂၀၂. “ကဉ္ဇိယေနေဝ” ဟူသည် ဆန်ဆေးရည်ဖြင့် (သို့မဟုတ် ပုန်းရည်ဖြင့်)။ ပုန်းရည်နှင့်တူသော ဥစ္ဆေဒအယူဖြင့်။ “ပူရိတော” ဟူသည် ပြည့်စုံသော အဇ္ဈာသယ (စိတ်ဆန္ဒ) ရှိသူ။ “သော” ဟူသည် ထိုပရိဗိုဇ်။ “အပ္ပဟာယ” ဟူသည် မဖျက်ဆီးဘဲ။ “ဝိဂ္ဂဟော” ဟူသည် “ဤသည်သာ သစ္စာဖြစ်၏၊ အခြားသော အယူသည် အနတ္ထဖြစ်၏” ဟု အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ကို စွဲလမ်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း။ “ဝိဝါဒံ” ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက် စကားပြောခြင်း။ “ဝိဃာတံ” ဟူသည် ဆန့်ကျင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော စိတ်ပူပန်ခြင်း။ “ဝိဟေသံ” ဟူသည် ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း၊ ငြင်းခုံခြင်း အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သော ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါးတို့၏ ပင်ပန်းခြင်း။ “အာဒီနဝံ ဒိသွာ” ဟူသည် ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏ ဤကဲ့သို့သော အပြစ်ကို၊ (ဝါ) ဝဋ်ဆင်းရဲမှ မထွက်မြောက်နိုင်သောကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်နှင့် သံသရာ၌ ကြီးစွာသော အပြစ်ရှိ၏ဟု ဤသို့ အပြစ်ကို မြင်၍။

205. ‘‘එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.241; සං. නි. 3.8) කායං අන්වෙතීති කායන්වයො, සොයෙව, තස්ස වා සමූහො කායන්වයතා, කායපටිබද්ධො කිලෙසො. තෙනාහ ‘‘කායං…පෙ… අත්ථො’’ති.

၂၀၅. “ဤငါသည် ဖြစ်၏၊ ဤသည် ငါ၏အတ္တတည်း” စသည်ဖြင့် ကိုယ်သို့ အစဉ်လိုက်တတ်သောကြောင့် “ကာယနွယ” မည်၏။ ထို (အစဉ်လိုက်တတ်သော တရား) သာလျှင် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုတရားတို့၏ အပေါင်းသည် “ကာယနွယတာ” ဖြစ်၏။ ကိုယ်နှင့် ဆက်စပ်နေသော ကိလေသာတည်း။ ထို့ကြောင့် “ကာယံ...ပေ... အတ္ထော” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

අසම්මිස්සභාවන්ති අසඞ්කරතො වවත්ථිතභාවං. තෙන තාසං යථාසකං පච්චයානං උප්පජ්ජිත්වා විගමං දස්සෙති. එවඤ්හි තාසං කදාචිපි සඞ්කරො නත්ථි. තෙනාහ ‘‘තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො’’තිආදි. සරූපං අග්ගහෙත්වා ‘‘අඤ්ඤා වෙදනා’’ති අනියමෙන වුත්තත්තා තමෙව විගමං දස්සෙන්තො ‘‘අනුප්පන්නාව හොන්ති අන්තරහිතා වා’’ති ආහ. සරූපතො නියමෙත්වා වුච්චමානෙ කාචි අනුප්පන්නා වා හොති, කාචි අන්තරහිතා වාති. චුණ්ණවිචුණ්ණභාවදස්සනත්ථන්ති ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජමානභාවදස්සනත්ථං.

“အသမ္မိဿဘာဝံ” ဟူသည် ရောနှောခြင်းမရှိဘဲ သီးခြားစီ တည်ရှိသော အဖြစ်။ ထိုစကားဖြင့် ထိုဝေဒနာတို့သည် မိမိမိမိတို့၏ အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီးလျှင် ချုပ်ပျောက်ခြင်းကို ပြ၏။ ဤသို့ ဝေဒနာတို့၏ အချင်းချင်း ရောနှောခြင်းသည် ဘယ်အခါမျှ မရှိ။ ထို့ကြောင့် “တတြာယံ သင်္ခေပတ္ထော” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ရုပ်ပုံ သရုပ်ကို မယူဘဲ “အခြားသော ဝေဒနာ” ဟု အတည်မပြုဘဲ မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့်၊ ထိုချုပ်ပျောက်ခြင်းကို ပြလို၍ “မဖြစ်သေးကုန်သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏ သို့မဟုတ် ကွယ်ပျောက်ကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ သရုပ်အားဖြင့် ကန့်သတ်၍ မိန့်ဆိုသော် အချို့သည် မဖြစ်သေးသည်ဖြစ်၏၊ အချို့သည် ကွယ်ပျောက်သည် ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏဘာဝဒဿနတ္ထံ” ဟူသည် ခဏချင်း ခဏချင်း ကွဲအက် ပျက်စီးတတ်သော သဘောကို ပြခြင်းငှာ။

න කෙනචි සංවදතීති කෙනචි පුග්ගලෙන සද්ධිං දිට්ඨිරාගවසෙන සංකිලිට්ඨචිත්තො න වදති. තෙනාහ ‘‘සස්සතං ගහෙත්වා’’තිආදි. න විවදතීති විරුද්ධභාවො හුත්වා න විවදති. පරිවත්තෙත්වාති උච්ඡෙදං ගහෙත්වා එකච්චසස්සතං ගහෙත්වා එවං වුත්තනයෙන තයොපි වාදා පරිවත්තෙත්වා යොජෙතබ්බා[Pg.102]. තෙන වොහරතීති තෙන ලොකවොහාරෙන ලොකසමඤ්ඤං අනතිධාවන්තො සත්තො පුරිසො පුග්ගලොතිආදිනා වොහරති, න පන ඉතො බාහිරකා විය අභිනිවිසති. තෙනාහ ‘‘අපරාමසන්තො’’ති. කඤ්චි ධම්මන්ති රූපාදීසු එකං ධම්මම්පි. පරාමාසග්ගාහෙන අග්ගණ්හන්තොති ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා, ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා ච ධම්මසභාවං අතික්කමිත්වා පරතො ආමසිත්වා ගහණෙන අග්ගණ්හන්තො.

“န ကေနစိ သံဝဒတိ” ဟူသည် မည်သည့် ပုဂ္ဂိုလ်နှင့်မျှ ဒိဋ္ဌိရာဂအစွမ်းဖြင့် ညစ်နွမ်းသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ စကားမပြော။ ထို့ကြောင့် “သဿတံ ဂဟေတွာ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ “န ဝိဝဒတိ” ဟူသည် ဆန့်ကျင်သော အဖြစ်သို့ ရောက်၍ မငြင်းခုံ။ “ပရိဝတ္တေတွာ” ဟူသည် ဥစ္ဆေဒကို ယူ၍၊ ဧကစ္စသဿတကို ယူ၍ ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်သော နည်းဖြင့် ထိုဝါဒသုံးပါးတို့ကိုလည်း ပြောင်းလဲကာ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ “တေန ဝေါဟရတိ” ဟူသည် ထိုလောကဝေါဟာရအားဖြင့် လောကသမုတိကို ကျော်လွန်ခြင်းမရှိဘဲ သတ္တဝါ၊ ယောက်ျား၊ ပုဂ္ဂိုလ် စသည်ဖြင့် ပြောဆိုသုံးနှုန်း၏။ သာသနာပ သာသနာပြင်ပရှိသူတို့ကဲ့သို့ စွဲလမ်းခြင်း မရှိ။ ထို့ကြောင့် “အပရာမသန္တော” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ကဉ္စိ ဓမ္မံ” ဟူသည် ရုပ်စသည်တို့တွင် တစ်ခုသော တရားကိုမျှ။ “ပရာမာသဂ္ဂါဟေန အဂ္ဂဏှန္တော” ဟူသည် “မြဲ၏” စသည်ဖြင့်၎င်း၊ “ဤသည် ငါ့ဥစ္စာတည်း” စသည်ဖြင့်၎င်း တရားကိုယ်သဘာဝကို ကျော်လွန်၍ တစ်ပါးသောအားဖြင့် သုံးသပ်စွဲလမ်းသောအားဖြင့် မယူဘဲ။

කතාවීති කතකිච්චො. සො වදෙය්‍යාති ඛීණාසවො භික්ඛු අහඞ්කාරමමඞ්කාරෙසු සබ්බසො සමුච්ඡින්නෙසුපි අහං වදාමීති වදෙය්‍ය. තත්ථ අහන්ති නියකජ්ඣත්තසන්තානෙ. මමන්ති තස්ස සන්තකභූතෙ වත්ථුස්මිං ලොකනිරුළ්හෙ. සමඤ්ඤන්ති තත්ථ සුකුසලතාය ලොකෙ සමඤ්ඤා කුසලො විදිත්වා. වොහාරමත්තෙනාති කෙවලං පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා මහාබොධිපාරමියො පූරෙතුං අසක්කොන්තො සාවකො හුත්වා දෙසවොහාරමත්තෙන න අප්පහීනතණ්හො විය අන්ධපුථුජ්ජනො අභිනිවෙසනවසෙන.

“ကတာဝီ” ဟူသည် ပြုအပ်သော ကိစ္စရှိသော (ရဟန္တာ)။ “သော ဝဒေယျ” ဟူသည် အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန်းသည် ငါဟူသော အစွဲ (အဟင်္ကာရ)၊ ငါ့ဥစ္စာဟူသော အစွဲ (မမင်္ကာရ) တို့ကို အကြွင်းမဲ့ အမြစ်ပြတ် ပယ်သတ်ပြီးသော်လည်း “ငါ ပြော၏” ဟု ပြောဆိုရာ၏။ ထိုစကား၌ “ငါ” ဟူသည် မိမိ၏ အတွင်းသန္တာန်ကို၎င်း၊ “ငါ့ဥစ္စာ” ဟူသည် ထိုသန္တာန်နှင့် သက်ဆိုင်သော လောက၌ ထင်ရှားသော ဝတ္ထုအပေါ်၌၎င်း (ရည်ရွယ်၏)။ “သမညံ” ဟူသည် ထိုစကား၌ အလွန်လိမ္မာသောကြောင့် လောကသမုတိကို လိမ္မာသဖြင့် သိ၍။ “ဝေါဟာရမတ္တေန” ဟူသည် သီးသန့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဖြစ်၍ သော်လည်းကောင်း၊ မဟာဗောဓိပါရမီတို့ကို ဖြည့်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်၍ သာဝကဖြစ်သော်လည်းကောင်း ဟောပြောပြသမှု ဝေါဟာရမျှဖြင့် ပြောဆိုခြင်းတည်း။ တဏှာကို မပယ်ရသေးသော ကန်းသော ပုထုဇဉ်ကဲ့သို့ စွဲလမ်းသောအားဖြင့် မဟုတ်။

206. සස්සතාදීසූති සස්සතාභිනිවෙසාදීසු. තෙසං තෙසං ධම්මානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. සස්සතං අභිඤ්ඤායාති සස්සතදිට්ඨිං සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො නිස්සරණතො අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය පටිවිජ්ඣිත්වා. පහානන්ති අච්චන්තප්පහානං සමුච්ඡෙදං. රූපස්ස පහානන්ති රූපස්ස තප්පටිබද්ධසඤ්ඤොජනප්පහානෙන පහානං. අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධෙහි ආසවෙහි අග්ගහෙත්වාව චිත්තං විමුච්චි. ‘‘ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චී’’ති එත්ථ කිඤ්චිපි අග්ගහෙත්වා අසෙසෙත්වා. සොළස පඤ්ඤාති මහාපඤ්ඤාදිකා සොළස පඤ්ඤා. චතුරඞ්ගසමන්නාගතොති පුණ්ණඋපොසථදිවසතා, කෙනචි අනාමන්තිතමෙව අනෙකසතානංයෙව අනෙකසහස්සානං වා භික්ඛූනං සන්නිපතිතතා, සබ්බෙසං එහිභික්ඛුභාවෙන උපසම්පන්නතා, ඡළභිඤ්ඤතා චාති. තෙනාහ ‘‘තත්‍රිමානි අඞ්ගානී’’තිආදි. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၂၀၆. “သဿတာဒီသု” ဟူသည် သဿတစွဲလမ်းခြင်း စသည်တို့၌။ “တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ” ဟူသည် ခွဲခြားထုတ်ပယ်ရာ၌ သုံးသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ် (သာမိဝစန) တည်း။ “သဿတံ အဘိညာယ” ဟူသည် သဿတဒိဋ္ဌိကို ဖြစ်ကြောင်း၊ ချုပ်ကြောင်း၊ သာယာဖွယ်၊ ထွက်မြောက်ရာ အားဖြင့် ထူးကဲသော ပညာဖြင့် ထိုးထွင်းသိ၍။ “ပဟာနံ” ဟူသည် အပြီးတိုင် ပယ်ခြင်း (သမုစ္ဆေဒပဟာန်)။ “ရူပဿ ပဟာနံ” ဟူသည် ရုပ်နှင့် ဆက်စပ်နေသော သံယောဇဉ်ကို ပယ်ခြင်းဖြင့် ပယ်ခြင်း။ မဖြစ်ပေါ်ခြင်း ချုပ်ခြင်းဖြင့် ချုပ်ပြီးကုန်သော အာသဝေါတရားတို့ကြောင့် မစွဲလမ်းဘဲ စိတ်သည် လွတ်မြောက်၏။ “အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စic” ဟူသော ဤစကား၌ တစ်စုံတစ်ခုမျှ စွဲလမ်းခြင်း မရှိဘဲ၊ မကျန်စေဘဲ။ “သောဠသ ပညာ” ဟူသည် မဟာပညာစသည် ဖြစ်ကုန်သော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပညာတို့တည်း။ “စတုရင်္ဂသမန္နာဂတော” (အင်္ဂါလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံခြင်း) ဟူသည် ပြည့်ဝသော ဥပုသ်နေ့ဖြစ်ခြင်း၊ မည်သူမျှ မပင့်ဖိတ်ဘဲ ရာပေါင်းများစွာ သို့မဟုတ် ထောင်ပေါင်းများစွာသော ရဟန်းတို့ အလိုအလျောက် စည်းဝေးလာခြင်း၊ အားလုံး ဧဟိဘိက္ခုအဖြစ်ဖြင့် ရဟန်းပြုပြီးသူများ ဖြစ်ခြင်း၊ ဆဠဘိညာ (အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးရသူ) ဖြစ်ခြင်းတို့တည်း။ ထို့ကြောင့် “တတြိမာနိ အင်္ဂါနိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤစကား၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် မခွဲခြားအပ်သေးသော တရားသည် လွယ်ကူစွာ သိအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

දීඝනඛසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဒီဃနခသုတ်အဖွင့်၏ စကားရပ်ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေသော ဋီကာသည် ပြီးဆုံးပြီ။

5. මාගණ්ඩියසුත්තවණ්ණනා

၅. မာဂဏ္ဍိယသုတ် အဖွင့် (ဋီကာ)။

207. ද්වෙ [Pg.103] මාගණ්ඩියාති ද්වෙ මාගණ්ඩියනාමකා. දෙවගබ්භසදිසන්ති දෙවානං වසනඔවරකසදිසං. එතං වුත්තන්ති ‘‘භාරද්වාජගොත්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අග්‍යාගාරෙ තිණසන්ථාරකෙ’’ති එතං වුත්තං. න කෙවලං තං දිවසමෙවාති යං දිවසං මාගණ්ඩියො පරිබ්බාජකො තිණසන්ථාරකං පඤ්ඤත්තං, න කෙවලං තං දිවසමෙව භගවා යෙනඤ්ඤතරො වනසණ්ඩො, තෙනුපසඞ්කමීති යොජනා. ගාමූපචාරෙති ගාමසමීපෙ. සඤ්ඤාණං කත්වාති සඤ්ඤාණං කත්වා විය. න හි භගවතො තස්ස සඤ්ඤාණකරණෙ පයොජනං අත්ථි.

၂၀၇. မာဂဏ္ဍိယနှစ်ဦးဟူသည် မာဂဏ္ဍိယအမည်ရှိသူ နှစ်ဦးတို့တည်း။ နတ်သမီးတို့၏ အိပ်ခန်းနှင့်တူသောဟူသည် နတ်တို့၏ နေထိုင်ရာ တိုက်ခန်းနှင့် တူလှစွာသော။ ထိုသို့ ဆိုအပ်သည်ဟူသည် “ဘာရဒွါဇဂေါတ္တပုဏ္ဏား၏ မီးပူဇော်ရာကျောင်း၌ မြက်ခင်းနှိုက်” ဟူသော ဤစကားကို ဆိုလိုသည်။ ထိုနေ့မျှသာ မဟုတ်ဟူသည် မာဂဏ္ဍိယပရဗိုဇ်သည် မြက်ခင်းကို ခင်းအပ်သောနေ့၌ ထိုနေ့၌သာ မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ခုသော တောအုပ်သို့ ကြွတော်မူသည်မဟုတ်၊ (အခြားနေ့တို့၌လည်း ကြွတော်မူသည်) ဟု တွဲစပ်ရမည်။ ရွာခြေ၌ဟူသည် ရွာ၏အနီး၌။ အမှတ်အသားပြု၍ဟူသည် အမှတ်အသား ပြုသကဲ့သို့။ မြတ်စွာဘုရားအား ထိုသို့ အမှတ်အသားပြုခြင်းဖြင့် အကျိုးကိစ္စ မရှိပေ။

සමණසෙය්‍යානුරූපන්ති සමණස්ස අනුච්ඡවිකා සෙය්‍යා. පාසංසත්ථො හි අයං රූප-සද්දො. තෙනාහ ‘‘ඉමං තිණසන්ථාරක’’න්තිආදි. අනාකිණ්ණොති විලුළිතො අඝට්ටිතො. හත්ථපාදසීසෙහි තත්ථ තත්ථ පහටෙන න චලිතො අභින්නො, අචලිතත්තා එව අභින්නං අත්ථරණං. පරිච්ඡින්දිත්වා පඤ්ඤත්තො වියාති අයං ඡෙකෙන චිත්තකාරෙන චින්තෙත්වා තුලිකාය පරිච්ඡින්නලෙඛාය පරිච්ඡින්දිත්වා ලිඛිතා චිත්තකතසෙය්‍යා විය. භූනං වුච්චති වඩ්ඪිතං, තං හන්තීති භූනහුනො. තෙනාහ ‘‘හතවඩ්ඪිනො’’ති. තං පනායං චක්ඛාදීසු සංවරවිධානං වඩ්ඪිහනනං මඤ්ඤති. තෙනාහ ‘‘මරියාදකාරකස්සා’’ති. බ්‍රූහෙතබ්බන්ති උළාරවිසයූපහාරෙන වඩ්ඪෙතබ්බං පීණෙතබ්බං. තං පන අනනුභූතානුභවනෙන හොතීති ආහ ‘‘අදිට්ඨං දක්ඛිතබ්බ’’න්ති. අනුභූතං පන අපණීතං හොතීති වුත්තං ‘‘දිට්ඨං සමතික්කමිතබ්බ’’න්ති. සෙසවාරෙසුපි එසෙව නයො. පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදී කිරෙස පරිබ්බාජකො, තස්මා එවං ඡසු ද්වාරෙසු වඩ්ඪිං පඤ්ඤපෙති. යස්මා යං ඡන්නම්පි චක්ඛාදීනං යථාසකං විසයග්ගහණං පටික්ඛිපන්තො ලොකස්ස අවඩ්ඪිතං විනාසමෙව පඤ්ඤපෙති, තස්මා සො සයම්පි වඩ්ඪිහතො හතවඩ්ඪිතො.

ရဟန်းတို့၏ အိပ်ရာနှင့် လျော်ပတ်သောဟူသည် ရဟန်းနှင့် လျော်ကန်တင့်တယ်သော အိပ်ရာ။ ဤ ‘ရူပ’သဒ္ဒါသည် ချီးမွမ်းခြင်းအနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် “ဤမြက်ခင်းကို” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ မရှုပ်ထွေးသောဟူသည် မရှုပ်ထွေး မထိခိုက်သော။ လက်၊ ခြေ၊ ဦးခေါင်းတို့ဖြင့် ထိုထိုအရပ်၌ တိုက်ခတ်ခြင်းကြောင့် မလှုပ်ရှား မပျက်စီးသော၊ မလှုပ်ရှားခြင်းကြောင့်သာလျှင် မပျက်စီးသော ခင်းနှိုက်မှုတည်း။ ပိုင်းခြား၍ ခင်းအပ်သကဲ့သို့ဟူသည် ဤသည်ကား လိမ္မာသော ပန်းချီဆရာသည် ကြံစည်၍ စုတ်တံဖြင့် ပိုင်းခြားထားသော အမှတ်အသားလိုင်းဖြင့် ပိုင်းခြား၍ ရေးဆွဲအပ်သော ဆန်းကြယ်သော အိပ်ရာကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ကြီးပွားခြင်းကို ‘ဘူန’ ဟု ခေါ်၏၊ ထိုကြီးပွားခြင်းကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ‘ဘူနဟူ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် “ကြီးပွားခြင်းကို ဖျက်ဆီးသူ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုမျက်စိစသည်တို့၌ စောင့်စည်းခြင်းနည်းလမ်းကို ဤပရဗိုဇ်သည် ကြီးပွားခြင်းကို ဖျက်ဆီးခြင်းဟူ၍ မှတ်ထင်၏။ ထို့ကြောင့် “အတားအဆီး ပြုလုပ်သူ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ တိုးပွားစေအပ်၏ဟူသည် မွန်မြတ်သော အာရုံကို ပူဇော်ဆက်သခြင်းဖြင့် တိုးပွားစေအပ် စည်ပင်စေအပ်၏။ ထိုတိုးပွားခြင်းသည်လည်း မခံစားဖူးသေးသော အာရုံကို ခံစားခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် “မမြင်ဖူးသည်ကို ကြည့်ရှုအပ်၏” ဟု ဆိုလိုသည်။ ခံစားဖူးပြီးသော အာရုံသည်ကား ယုတ်ညံ့၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် “မြင်ဖူးသည်ကို ကျော်လွန်အပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကျန်သော ကြိမ်ဖန်များ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤပရဗိုဇ်သည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ အမြတ်ဆုံးနိဗ္ဗာန်ရှိသည်ဟု ဝါဒရှိသူဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ ကြီးပွားခြင်းကို ပြသ၏။ အကြင်ကြောင့် မျက်စိစသော ဒွါရခြောက်ပါးတို့၏ အသီးသီးသော အာရုံယူခြင်းကို တားမြစ်သောသူသည် လူတို့အား ကြီးပွားခြင်းမရှိဘဲ ပျက်စီးခြင်းကိုသာ ပြသ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် ကိုယ်တိုင်လည်း ကြီးပွားခြင်း ပျက်စီးသောသူ၊ သူတစ်ပါး၏ ကြီးပွားခြင်းကို ဖျက်ဆီးသောသူ ဖြစ်၏။

සංකිලෙසතො ආරකත්තා අරියො නිය්‍යානිකධම්මභාවතො ඤායො ධම්මො. වජ්ජලෙසස්සපි අභාවතො කුසලො. තෙනාහ ‘‘පරිසුද්ධෙ කාරණධම්මෙ අනවජ්ජෙ’’ති. උග්ගතස්සාති උච්චකුලීනතාදිනා උළාරස්ස. මුඛෙ ආරක්ඛං ඨපෙත්වාති මුඛෙන සංයතො හුත්වා. අම්බජම්බූආදීනි ගහෙත්වා විය අපූරයමානොති අම්බජම්බූආදීනි අඤ්ඤමඤ්ඤවිසදිසානි විය පූරණකථානයෙන යං කිඤ්චි අකථෙත්වා. තෙනාහ ‘‘මයා කථිතනියාමෙනා’’ති.

ကိလေသာညစ်နွမ်းမှုမှ ဝေးကွာသောကြောင့် ‘အရိယ’ မည်၏၊ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းတရား ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဉာယဓမ္မ’ မည်၏။ အပြစ်အနည်းငယ်မျှပင် မရှိသောကြောင့် ‘ကုသိုလ်’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် “စင်ကြယ်သော၊ အကြောင်းတရားဖြစ်သော၊ အပြစ်မရှိသော” ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြီးမြတ်သောသူအားဟူသည် မြင့်မြတ်သော အမျိုးရှိသည်၏အဖြစ် စသည်ဖြင့် မြင့်မြတ်သောသူအား။ နှုတ်၌ အစောင့်အရှောက်ကို ထား၍ဟူသည် နှုတ်ဖြင့် စောင့်စည်းသူ ဖြစ်၍။ သရက်သီး၊ သပြေသီး စသည်တို့ကို ယူ၍ မပြည့်စေသကဲ့သို့ဟူသည် သရက်သီး၊ သပြေသီးစသော အချင်းချင်းမတူသော အရာတို့ကို ဖြည့်သကဲ့သို့ စကားအရှုပ်အထွေးတို့ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုကို မပြောဆိုဘဲ။ ထို့ကြောင့် “ငါဟောကြားသော နည်းလမ်းအတိုင်း” ဟု ဆိုအပ်၏။

208. ඵලසමාපත්තියා [Pg.104] වුට්ඨිතොති දිවාවිහාරතො වුට්ඨිතොති අත්ථො. දිවාවිහාරොපි හි ‘‘පටිසල්ලාන’’න්ති වුච්චති ‘‘රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදී’’තිආදීසු (පාරා. 18). භගවා හි ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨානුත්තරකාලං තෙසං කථාසල්ලාපං සුත්වා දිවාවිහාරතො වුට්ඨාය තත්ථ ගතො. සංවෙගො නාම සහොත්තප්පඤාණං, තං නිබ්බින්දනවසෙනපි හොති, සංවෙගනිස්සිතං සන්ධායාහ ‘‘පීතිසංවෙගෙන සංවිග්ගො’’ති. සො පන යස්මා පුරිමාවත්ථාය චලනං හොති චිත්තස්ස, තස්මා ආහ ‘‘චලිතො කම්පිතො’’ති. තිඛිණසොතෙන පුරිසෙනාති භගවන්තං සන්ධායාහ.

၂၀၈. ဖလသမာပတ်မှ ထတော်မူသောဟူသည် နေ့သန့်စင်ရာ (တစ်ပါးတည်း ကိန်းအောင်းရာ) မှ ထတော်မူသည်ဟု အနက်ရ၏။ နေ့သန့်စင်ခြင်းကိုလည်း “ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ “ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ ကပ်လျက် တစ်ပါးတည်း ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေသောသူအား ဤသို့ စိတ်အကြံ ဖြစ်ပေါ်၏” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဖလသမာပတ်မှ ထတော်မူပြီးနောက် ထိုသူတို့၏ စကားပြောသံကို ကြားရ၍ နေ့သန့်စင်ရာမှ ထကာ ထိုနေရာသို့ ကြွတော်မူ၏။ သံဝေဂဟူသည် ဩတ္တပ္ပနှင့်တကွဖြစ်သော ဉာဏ်တည်း၊ ထိုသံဝေဂသည် ငြီးငွေ့ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဖြစ်၏၊ သံဝေဂကို မှီသောဉာဏ်ကို ရည်ညွှန်း၍ “ဝမ်းမြောက်ခြင်း သံဝေဂဖြင့် တုန်လှုပ်သော” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုတုန်လှုပ်ခြင်းသည်ကား ရှေးဖြစ်သော အခြေအနေမှ စိတ်၏ လှုပ်ရှားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်၊ ထို့ကြောင့် “လှုပ်ရှားအပ်သော၊ တုန်လှုပ်အပ်သော” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထက်မြက်သော နားအကြားရှိသော ယောက်ျားအားဖြင့်ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်။

209. ධම්මදෙසනං ආරභි යථා විනෙය්‍යදමනකුසලො වසනට්ඨානට්ඨෙනාති ඉදං ආරමිතබ්බභාවස්ස භාවලක්ඛණවචනං. ආරමති එත්ථාති ආරාමො, රූපං ආරාමො එතස්සාති රූපාරාමං, තතො එව තන්නින්නභාවෙන රූපෙ රතන්ති රූපරතං, තෙන සම්මො දුප්පත්තියා රූපෙන සම්මුදිතන්ති රූපසම්මුදිතං, තදෙතං තදභිහතජවනකිච්චං තත්ථ ආරොපෙත්වා වුත්තං. දන්තන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. දන්තං දමිතං. නිබ්බිසෙවනන්ති විගතවිසුකායිකං. ගුත්තන්ති සතියා ගුත්තං. රක්ඛිතන්ති තස්සෙව වෙවචනං. සංවුතන්ති අපනීතං පවෙසනිවාරණෙන. තෙනාහ ‘‘පිහිත’’න්ති.

၂၀၉. ဆုံးမထိုက်သော သတ္တဝါတို့ကို ဆုံးမရာ၌ လိမ္မာတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် တရားဟောခြင်းကို အစပြုတော်မူ၏၊ “နေထိုင်ရာအရပ်ဟူသော အနက်ဖြင့်” ဟူသော ဤစကားသည် မွေ့လျော်အပ်သော သဘော၏ လက္ခဏာကို ပြဆိုသော စကားတည်း။ ဤအာရုံ၌ မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် ‘အာရာမ’ မည်၏၊ ရူပါရုံသည် ထိုသူ၏ မွေ့လျော်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ရူပါရာမ’ မည်၏၊ ထိုရူပါရုံသို့ ကိုင်းညွတ်ခြင်းအဖြစ်ဖြင့် ရူပါရုံ၌ ပျော်မွေ့သောကြောင့် ‘ရူပရတ’ မည်၏၊ ထိုသို့ ရူပါရုံ၌ မွေ့လျော်ခြင်းကြောင့် ကောင်းစွာ ရရှိနိုင်ခဲသော ရူပါရုံဖြင့် ကောင်းစွာ ရွှင်လန်းတက်ကြွသောကြောင့် ‘ရူပသမ္မုဒိတ’ မည်၏၊ ထိုရူပါရုံဖြင့် တိုက်ခိုက်အပ်သော ဇော၏ ကိစ္စကို ထိုရူပါရုံ၌ တင်စား၍ ဆိုအပ်၏။ “ယဉ်ကျေးသော” စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ယဉ်ကျေးသောဟူသည် ဆုံးမအပ်သော။ အမှီမပြုအပ်သောဟူသည် ကာမဂုဏ်၌ မှီဝဲခြင်းကင်းသော။ စောင့်ရှောက်အပ်သောဟူသည် သတိဖြင့် စောင့်ရှောက်အပ်သော။ ‘ရက္ခိတ’ဟူသည် ထိုစကား၏ ပရိယာယ်ပုဒ်တည်း။ ပိတ်ပင်အပ်သောဟူသည် (ကိလေသာတို့) ဝင်ရောက်ခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် ဖယ်ရှားအပ်သော။ ထို့ကြောင့် “ပိတ်ဆို့အပ်သော” ဟု ဆိုအပ်၏။

210. උප්පජ්ජනපරිළාහන්ති උප්පජ්ජනකිලෙසපරිළාහං. කිං වචනං වත්තබ්බං අස්සාති රූපාරම්මණං අනුභවිත්වා සමුදයාදිපහානං පරිග්ගණ්හිත්වා පරිනිබ්බින්දිත්වා විරජ්ජිත්වා යො විමුත්තො, තත්ථ කිං වුද්ධිහතපරියායො අවස්සං ලභති න ලභතීති පුච්ඡති. පරිබ්බාජකො තාදිසෙ සාරබද්ධවිමුත්තිකෙ වුද්ධිහතොති න වදෙය්‍යාති ආහ ‘‘න කිඤ්චි, භො, ගොතමා’’ති.

၂၁၀. ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ပူပန်ခြင်းဟူသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ကိလေသာပူပန်ခြင်းတည်း။ ထိုသူအား အဘယ်စကားကို ပြောဆိုအပ်အံ့နည်းဟူသည် ရူပါရုံကို ခခံစား၍ သမုဒယသစ္စာစသည်တို့ကို ပယ်ခြင်းကို ပိုင်းခြားမှတ်သားကာ ငြီးငွေ့၍ စိတ်မဝင်စားတော့ဘဲ လွတ်မြောက်ပြီးသောသူ၌ ထိုသူ၌ ကြီးပွားခြင်း ပျက်စီးသောသူဟူသော အသုံးအနှုန်းကို အမှန်ပင် ရထိုက်ပါသလော မရထိုက်ပါသလောဟု မေးတော်မူသည်။ ပရဗိုဇ်သည် ထိုကဲ့သို့ အနှစ်သာရကို စွဲလမ်းခြင်းမှ လွတ်မြောက်ပြီးသောသူကို ကြီးပွားခြင်း ပျက်စီးသူဟူ၍ မပြောဆိုနိုင်သောကြောင့် “အရှင်ဂေါတမ၊ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မပြောဆိုနိုင်ပါ” ဟု လျှောက်ထားသည်။

211. තෙති තයා, අයමෙව වා පාඨො. වස්සං වාසො වස්සං උත්තරපදලොපෙන, වස්සිතුං අරහතීති වස්සිකො, වස්සකාලෙ නිවාසානුච්ඡවිකොති අත්ථො.

၂၁၁. “တေ”ဟူသည် သင့်အား၊ ဤသို့သော ပါဌ်ပင်တည်း။ “ဝဿံ” ဟူသည် နောက်ပုဒ် ကျေခြင်းကြောင့် ဝဿဝါသ (မိုးတွင်းပတ်လုံး နေထိုင်ခြင်း) တည်း၊ နေထိုင်ရန် ထိုက်တန်သောကြောင့် ‘ဝဿိက’ မည်၏၊ မိုးတွင်းအခါ၌ နေထိုင်ရန် လျော်ကန်သော ဟူသော အနက်တည်း။

නාතිඋච්චො හොති නාතිනීචොති ගිම්හිකො විය උච්චො, හෙමන්තිකො විය නීචො න හොති, අථ ඛො තදුභයවෙමජ්ඣලක්ඛණතාය නාතිඋච්චො හොති නාතිනීචො. නාතිතනූනීති [Pg.105] හෙමන්තිකස්ස විය න ඛුද්දකානි. නාතිබහූනීති ගිම්හිකස්ස විය න අතිබහූනි. මිස්සකානෙවාති හෙමන්තිකගිම්හිකෙසු වුත්තලක්ඛණවොමිස්සකානි. උණ්හපවෙසනත්ථායාති නියූහෙසු පුරෙභත්තං පච්ඡාභත්තඤ්ච පතිතසූරියොභාසවසෙන උණ්හස්ස අබ්භන්තරපවෙසනත්ථාය. භිත්තිනියූහානි නීහරීයන්තීති දක්ඛිණපස්සෙ භිත්තීසු නියූහානි නීහරිත්වා කරීයන්ති. විපුලජාලානීති පුථුලඡිද්දානි. උදකයන්තානීති උදකවාහකයන්තානි.

မမြင့်လွန်း မနိမ့်လွန်းဟူသည် နွေရာသီသုံး ပြာသာဒ်ကဲ့သို့ မမြင့်၊ ဆောင်းရာသီသုံး ပြာသာဒ်ကဲ့သို့ မနိမ့်၊ စင်စစ်သော်ကား ထိုနှစ်မျိုး၏ အလယ်အလတ် လက္ခဏာရှိသောကြောင့် မမြင့်လွန်း မနိမ့်လွန်း ဖြစ်၏။ မကျဉ်းလွန်းဟူသည် ဆောင်းရာသီသုံး ပြာသာဒ်၏ ပြတင်းပေါက်များကဲ့သို့ သေးငယ်သော အပေါက်များ မဟုတ်ကုန်။ မများလွန်းဟူသည် နွေရာသီသုံး ပြာသာဒ်၌ကဲ့သို့ အလွန်မများကုန်။ ရောနှောအပ်ကုန်သည်သာလျှင်ဟူသည် ဆောင်းရာသီသုံးနှင့် နွေရာသီသုံး ပြာသာဒ်တို့၌ ဆိုအပ်ခဲ့သော လက္ခဏာချင်း ရောနှောလျက်ရှိကုန်သော။ အပူရှိန် ဝင်ရောက်စေရန်အလို့ငှာဟူသည် ပြတင်းပေါက်ငယ်တို့၌ နံနက်ပိုင်းနှင့် ညနေပိုင်းတို့၌ ကျရောက်သော နေရောင်ခြည်၏ အစွမ်းဖြင့် အပူရှိန်ကို အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်စေရန်အလို့ငှာ။ နံရံတို့၌ ပြတင်းပေါက်ငယ်တို့ကို ထုတ်ဖော်အပ်ကုန်၏ဟူသည် တောင်ဘက်မျက်နှာစာ နံရံတို့၌ ပြတင်းပေါက်ငယ်တို့ကို အပြင်ဘက်သို့ ထုတ်ဖော်၍ ပြုလုပ်အပ်ကုန်၏။ ကျယ်ပြန့်သော ဇာတ်ကွက် (ဝါ) ကွန်ရက်အပေါက်များရှိသောဟူသည် ကျယ်ဝန်းသော အပေါက်များ ရှိကုန်သော။ ရေစက်ကိရိယာတို့ဟူသည် ရေဆောင်ယူသော စက်ကိရိယာတို့တည်း။

නීලුප්පලගච්ඡකෙ කත්වාති විකසිතෙහි නීලුප්පලෙහි ගච්ඡකෙ නළිනිකෙ කත්වා. ගන්ධකලලන්ති ගන්ධමිස්සකකද්දමං. යමකභිත්තීති යුගළභිත්ති, තස්සා අන්තරෙ නාළි, යතො උදකං අභිරුහති. ලොහනාළින්ති ලොහමයයන්තනාළිං. ජාලන්ති තම්බලොහමයං ජාලං. හෙට්ඨා යන්තං පරිවත්තෙන්තීති හෙට්ඨාභාගෙ උදකයන්තං ගමෙන්ති. උදකඵුසිතෙ තෙමෙන්තෙ විවණ්ණතා මාහොසීති නීලපටං නිවාසෙති. දිවාකාලෙති දිවසවෙලාය. අජ්ඣත්තං වූපසන්තචිත්තො විහරාමීති එතෙන අත්තනො ඵලසමාපත්තිවිහාරො භගවතා දස්සිතොති ආහ – ‘‘තාය රතියා රමමානොති ඉදං චතුත්ථජ්ඣානිකඵලසමාපත්තිරතිං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති.

"နီလုပ္ပလဂစ္ဆကေ ကတွာ" ဟူသည် ပွင့်နေသော ကြာညိုပန်းတို့ဖြင့် ချုံပုတ်သဖွယ် ကြာအုပ်စုတို့ကို ပြုလုပ်၍ ဟူလို။ "ဂန္ဓကလလံ" ဟူသည် နံ့သာနှင့် ရောစပ်ထားသော ရွှံ့ညွန်ကို ဆိုသည်။ "ယမကဘိတ္တိ" ဟူသည် အပိတ်နှစ်ထပ်နံရံ ဖြစ်၏၊ ထိုနံရံနှစ်ခုအကြား၌ ရေတက်ရာ ပြွန်ရှိသည်။ "လောဟနာဠိံ" ဟူသည် ကြေးနီဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော စက်ပြွန်ကို ဆိုသည်။ "ဇာလံ" ဟူသည် ကြေးနီဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ကွန်ရက် ဖြစ်သည်။ "ဟေဋ္ဌာ ယန္တံ ပရိဝတ္တေန္တိ" ဟူသည် အောက်ပိုင်း၌ ရေစက်ကို လည်ပတ်စေကုန်၏ ဟူလို။ "ဥဒကဖုသိတေ တေမေန္တေ ဝိဝဏ္ဏတာ မာဟောသိ" ဟူသည် ရေစက်များ စိုစွတ်သဖြင့် အရောင်ပျက်ခြင်း မဖြစ်စေရန် ပြာသော အဝတ်တန်ဆာကို ဆင်ယင်စေ၏။ "ဒိဝါကာလေ" ဟူသည် နေ့အခါ၌။ "အဇ္ဈတ္တံ ဝူပသန္တစိတ္တော ဝိဟရာမိ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ ဖလသမာပတ်ဖြင့် နေခြင်းကို ပြတော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "တာယ ရတိယာ ရမမာနော" ဟူသော ဤစကားသည် စတုတ္ထဈာန်ဖလသမာပတ်၌ မွေ့လျော်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်သည် ဟု ဆိုသည်။

212. මහා ච නෙසං පපඤ්චොති නෙසං රාජූනං මහාපපඤ්චො රාජිද්ධිවසෙන සබ්බදා සම්පත්තිවිසයො ච, අනුභවිතුං න ලභන්තීති අධිප්පායො. මන්තෙ ගවෙසන්තා විචරන්ති, න භොගසුඛං. ගණනා නාම අච්ඡින්නගණනා, න විගණගණනා න පණගණනා. ආවට්ටොති යථාධිගතෙ දිබ්බෙ කාමෙ පහාය කාමහෙතු ආවට්ටො නිවත්තො පරිවත්තිතො භවෙය්‍ය. එවං මානුසකා කාමාති යථා කොචි කුසග්ගෙන උදකං ගහෙත්වා මහාසමුද්දෙ උදකං මිනෙය්‍ය. තත්ථ මහාසමුද්දෙ උදකමෙව මහන්තං විපුලං පණීතඤ්ච, එවං දිබ්බානං කාමානං සමීපෙ උපනිධාය මානුසකා කාමා අප්පමත්තකා ඔරමත්තකා නිහීනා, දිබ්බාව කාමා මහන්තා විපුලා උළාරා පණීතා. සමධිගය්හාති සම්මා අධිගමනවසෙන නිග්ගය්හ දිබ්බම්පි සුඛං හීනං කත්වා තිට්ඨති.

၂၁၂. "မဟာ စ နေသံ ပပဉ္စော" ဟူသည် ထိုမင်းတို့အား မဟာပပဉ္စ (အနှောင့်အယှက် အဆီးအတားကြီးမားခြင်း) သည် မင်း၏ တန်ခိုးအာဏာအားဖြင့် အခါခပ်သိမ်း စည်းစိမ်ချမ်းသာ၏ အရာဖြစ်သော်လည်း ခံစားခွင့် မရကြကုန်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ တိုင်ပင်နှီးနှောမှုကိုသာ ရှာဖွေလျက် လှည့်လည်ကြကုန်၏၊ စည်းစိမ်ချမ်းသာကို မဟုတ်။ "ဂဏနာ" မည်သည် အပြတ်တွက်ချက်ခြင်းဖြစ်၏၊ အစုအဝေးကို တွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ကုန်ပစ္စည်းကို တွက်ခြင်း မဟုတ်။ "အာဝဋ္ဋော" ဟူသည် ရရှိပြီးသော နတ်စည်းစိမ် ကာမဂုဏ်တို့ကို စွန့်ပယ်၍ ကာမဂုဏ်အကြောင်းကြောင့် ပြန်လည်လည်ပတ်ခြင်း၊ ဆုတ်နစ်ခြင်း၊ ပြောင်းပြန်ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ "ဧဝံ မာနုသကာ ကာမာ" ဟူသည် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် သမန်းမြက်ဖျားဖြင့် ရေကိုယူ၍ သမုဒ္ဒရာရှိ ရေကို တိုင်းတာဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုသမုဒ္ဒရာ၌ ရေသည်သာလျှင် ကြီးမြတ်၊ ကျယ်ပြန့်၊ မွန်မြတ်သကဲ့သို့၊ နတ်တို့၏ ကာမဂုဏ်တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် လူတို့၏ ကာမဂုဏ်တို့သည် နည်းပါးလှကုန်၏၊ အောက်ကျလှကုန်၏၊ ယုတ်ညံ့လှကုန်၏။ နတ်တို့၏ ကာမဂုဏ်တို့သည်သာ ကြီးမြတ်၊ ကျယ်ပြန့်၊ စည်ပင်၊ မွန်မြတ်ကုန်၏။ "သမဓိဂယှ" ဟူသည် ကောင်းစွာ ရောက်ရှိခြင်းအားဖြင့် နှိမ်နင်း၍ နတ်ချမ်းသာကိုပင် ယုတ်ညံ့အောင် ပြုလျက် တည်၏ ဟူလို။

213. ආරොග්‍යහෙතුකං සුඛං අස්ස අත්ථීති සුඛී, තං පනස්ස රොගවිගමතොවාති ආහ ‘‘පඨමං දුක්ඛිතො පච්ඡා සුඛිතො’’ති. සෙරී නාම අත්තාධීනවුත්තීති ආහ ‘‘සෙරී එකකො භවෙය්‍යා’’ති. අත්තනො වසො [Pg.106] සයංවසො, සො එතස්ස අත්ථීති සයංවසී. අඞ්ගාරකපල්ලං විය කාමවත්ථුපරිළාහහෙතුතො. තච්ඡෙත්වාති ඝට්ටෙත්වා, කණ්ඩූයිත්වාති අත්ථො.

၂၁၃. ကျန်းမာခြင်းအကြောင်းပြုသော ချမ်းသာသည် ထိုသူအား ရှိ၏ဟူ၍ "သုခီ" (ချမ်းသာသူ) မည်၏၊ ထိုချမ်းသာသည် ထိုသူအား ရောဂါကင်းငြိမ်းခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "ရှေးဦးစွာ ဆင်းရဲ၍ နောက်မှ ချမ်းသာသူဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "သေရီ" မည်သည် မိမိအလိုအတိုင်း ဖြစ်ခြင်းရှိသူဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "လွတ်လပ်သူ တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်ရာ၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မိမိ၏ အလိုသည် သယံဝသ (မိမိကိုယ်တိုင် စိုးပိုင်ခြင်း) မည်၏၊ ထိုအလိုရှိသူသည် သယံဝသီ (မိမိကိုယ်မိမိ စိုးပိုင်သူ) မည်၏။ ကာမဝတ္ထုတို့သည် ပူလောင်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် မီးကျီးခဲကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ "တစ္ဆေတွာ" ဟူသည် တိုက်ခတ်၍၊ "ကဏ္ဍူးယိတွာ" (ကုတ်ခြစ်၍) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

214. යෙන කායො මධුරකජාතො හොති, තං කිර කුට්ඨං ඡවිං විනාසෙති, චම්මං ඡිද්දජාතං විය හොති. තෙනෙවාහ ‘‘උපහතකායප්පසාදො’’ති. පච්චලත්ථාති පටිලභි. අවිජ්ජාභිභූතතාය විරොධිපච්චයසමායොගෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස උපහතත්තා. ආයතිං දුක්ඛඵලතාය එතරහි ච කිලෙසදුක්ඛබහුලතාය කාමානං දුක්ඛසම්ඵස්සතා, තදුභයසංයුත්තෙසු තෙසු ච තං අසල්ලක්ඛිත්වා එකන්තසුඛාභිනිවෙසො විපරීතසඤ්ඤාය, න කෙවලාය සුඛවෙදනාය සුඛාති පවත්තසඤ්ඤී.

၂၁၄. အကြင်ရောဂါကြောင့် ကိုယ်သည် ယားယံခြင်း သို့မဟုတ် ယားယံသည့်အသွင် ဖြစ်ရ၏၊ ထိုနူနာသည် အရေပြားကို ပျက်စီးစေ၏၊ အရေသည် အပေါက်အပြဲများ ဖြစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ပျက်စီးအပ်သော ကိုယ်အကြည်ဓာတ် ရှိသူ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ပစ္စလတ္ထာ" ဟူသည် ပြန်လည်ရရှိ၏။ အဝိဇ္ဇာလွှမ်းမိုးထားသဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက် အကြောင်းတရားများနှင့် တွေ့ဆုံခြင်းကြောင့် ပညာိန္ဒြေ ပျက်စီးရခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ နောင်အခါ ဆင်းရဲသော အကျိုးရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ယခုအခါ ကိလေသာဆင်းရဲ များပြားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ကာမဂုဏ်တို့သည် ဆင်းရဲစွာ တွေ့ထိအပ်ကုန်သည်ဖြစ်ရာ၊ ထိုနှစ်ပါးစုံနှင့် ယှဉ်ကုန်သော ထိုကာမဂုဏ်တို့၌ ထိုသဘောကို မမှတ်သားဘဲ ဖောက်ပြန်သော သညာဖြင့် စင်စစ်ချမ်းသာဟု စွဲလမ်းခြင်းဖြစ်၏၊ သုခဝေဒနာ သက်သက်ကြောင့်သာ ချမ်းသာဟူ၍ သညာဖြစ်ပေါ်သည် မဟုတ်။

215. තානීති කුට්ඨසරීරෙ වණමුඛානි. අසුචීනීති අසුභානි. දුග්ගන්ධානීති විස්සගන්ධානි. පූතීනීති කුණපභූතානි. ඉදානීති එතරහි. නඛෙහි විප්පතච්ඡනඅග්ගිපරිතාපනෙහි අතිනිප්පීළනකාලෙ පාණකා…පෙ… පග්ඝරන්ති, තෙන වෙදනා තනුකා හොති. එවන්ති වුත්තනයෙන වෙදනාය තනුකභාවතො.

၂၁၅. "တာနိ" ဟူသည် နူနာစွဲသော ကိုယ်၌ ရှိကုန်သော အနာဝများတည်း။ "အသုစီနိ" ဟူသည် မစင်ကြယ် မတင့်တယ်ကုန်သော။ "ဒုဂ္ဂန္ဓာနိ" ဟူသည် ညှီစော်နံကုန်သော။ "ပူတီနိ" ဟူသည် ပုပ်စပ်သော အကောင်ပုပ်ကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်သော။ "အိဒါနိ" ဟူသည် ယခုအခါ၌။ လက်သည်းတို့ဖြင့် ကုတ်ခြစ်ခြင်း၊ မီးဖြင့် ကင်ခြင်းတို့ဖြင့် အလွန်ညှစ်စဉ်အခါ၌ ပိုးကောင်တို့သည်... ဖိတ်စင် ကျဆင်းကုန်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဝေဒနာသည် လျော့ပါးသွား၏။ "ဧဝံ" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် ဝေဒနာ လျော့ပါးသွားခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

ආරොග්‍යභාවෙ ධනලාභාදිලාභුප්පත්තිතො, අසති ච ආරොග්‍යෙ ලාභස්ස නිරත්ථකභාවතො, දිට්ඨධම්මිකාදිසබ්බසම්පත්තීනං ලාභස්ස නිමිත්තභාවතො ච ආරොග්‍යපරමා ලාභා. නිබ්බානෙ සුඛුප්පත්තිතො, අසති ච නිබ්බානාධිගමෙ තාදිසස්ස සුඛස්ස අනුපලබ්භනතො, සබ්බසඞ්ඛතවිවිත්තත්තා ච සබ්බසො ච සංසාරදුක්ඛාභාවතො, අධිගතෙ ච තස්මිං සකලවට්ටදුක්ඛාභාවතො ච නිබ්බානං පරමං සුඛං. පුබ්බභාගමග්ගානන්ති කායානුපස්සනාදිභෙදභින්නානං අරියමග්ගස්ස පුබ්බභාගියානං මග්ගානං. තෙසඤ්ච අමතගාමිතා නාම තන්නින්නතාවසෙනෙව සච්ඡිකිරියාවසෙනාති ආහ ‘‘පුබ්බභාගගමනෙනෙව අමතගාමින’’න්ති. අට්ඨඞ්ගිකො අරියමග්ගො ඛෙමො සබ්බපරිස්සයසමුග්ඝාතනෙන අනුපද්දුතත්තා, තංසමඞ්ගීනං සබ්බසො අනුපද්දුතත්තා තංසමඞ්ගීනං සබ්බසො අනුපද්දවහෙතුතො ච. ලද්ධිවසෙන ගහිතාති සස්සතවාදාදීහි කෙවලං තෙසං ලද්ධිවසෙන තථා ගහිතා. ඛෙමඅමතගාමිනන්ති ඉමිනා හි ‘‘ඛෙමංඅමතගාමින’’න්ති විභත්තිඅලොපෙන නිද්දෙසො, අත්ථො පන විභත්තිලොපෙන දට්ඨබ්බොති දස්සෙති.

ကျန်းမာခြင်းရှိမှသာ စည်းစိမ်ဥစ္စာ စသည်ကို ရရှိနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကျန်းမာခြင်းမရှိပါက ရရှိသမျှ စည်းစိမ်သည် အချည်းနှီးဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ စသည်၌ အလုံးစုံသော စည်းစိမ်ချမ်းသာ ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း "ကျန်းမာခြင်းသည် အမြတ်ဆုံးသော လာဘ်" မည်၏။ နိဗ္ဗာန်၌ ချမ်းသာဖြစ်ထွန်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်သို့ မရောက်ပါက ထိုသို့သော ချမ်းသာကို မရနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပြုပြင်အပ်သော သင်္ခါရတရားတို့မှ အလုံးစုံကင်းလွတ်ပြီး သံသရာဆင်းရဲ အလုံးစုံ ကင်းငြိမ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ရရှိသောအခါ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲ အားလုံး ကင်းငြိမ်းသွားသောကြောင့်လည်းကောင်း "နိဗ္ဗာန်သည် အမြတ်ဆုံးသော ချမ်းသာ" ဖြစ်၏။ "ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂါနံ" ဟူသည် ကာယာနုပဿနာ စသည်ဖြင့် ကွဲပြားသော အရိယမဂ်၏ ရှေးဦးကနဦးဖြစ်သော ပုဗ္ဗဘာဂမဂ်တို့၏တည်း။ ထိုပုဗ္ဗဘာဂမဂ်တို့၏ အမြိုက်နိဗ္ဗာန်သို့ သွားတတ်သည်၏ အဖြစ်သည် ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "ပုဗ္ဗဘာဂမဂ်ဖြင့် သွားခြင်းကြောင့်သာလျှင် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်သို့ သွားတတ်သော" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သင်္ဂဟတရားရှစ်ပါးရှိသော အရိယမဂ်သည် ဘေးရန်အားလုံးကို ပယ်သတ်သဖြင့် ဘေးအန္တရာယ် မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမဂ်နှင့် ပြည့်စုံသူတို့သည် အလုံးစုံသော ဘေးရန်မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘေးရန်ကင်းခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ခေမ" (ဘေးကင်းသောမဂ်) မည်၏။ "လဒ္ဓိဝသေန ဂဟိတာ" ဟူသည် သဿတဝါဒ စသည်တို့က မိမိတို့၏ အယူဝါဒအားဖြင့်သာ ထိုသို့ ယူအပ်ကုန်၏။ "ခေမအမတဂါမိနံ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် "ခေမံ အမတဂါမိနံ" ဟူ၍ ဝိဘတ်မချေဘဲ ပြသော်လည်း၊ အဓိပ္ပာယ်ကိုမူ ဝိဘတ်ချေ၍ ကြည့်ရှုအပ်၏ဟု ပြတော်မူသည်။

216. අනොමජ්ජතීති [Pg.107] අනු අනු ඔමජ්ජති. අපරාපරං හත්ථං හෙට්ඨා ඔතාරෙන්තො මජ්ජති.

၂၁၆. "အနောမဇ္ဇတိ" ဟူသည် အဖန်တလဲလဲ ငုံ့လျက် ပွတ်သပ်၏။ လက်ကို အဖန်ဖန် အောက်သို့ နှိမ့်ချလျက် ပွတ်သပ်ပွတ်တိုက်၏ ဟူလို။

217. ඡෙකන්ති ඝනභාවෙන වීතං. ඝනමට්ඨභාවෙන සුන්දරං හොතීති ආහ ‘‘සම්පන්න’’න්ති. සාධූහි පරමප්පිච්ඡසන්තුට්ඨෙහි ලාතො ගහිතොති සාහුළි. සඞ්කාරචොළකං නිච්චකාළකං.

၂၁၇. "ဆေကံ" ဟူသည် စိတ်ဝင်တစား ထူထပ်စွာ ရက်အပ်သော။ ထူထပ်ချောမွေ့ခြင်းကြောင့် ကောင်းမြတ်လှ၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "သမ္ပန္နံ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အလွန်အလိုနည်း၍ ရောင့်ရဲလွယ်သော သူတော်ကောင်းတို့ သိမ်းဆည်းအပ်၊ ယူအပ်သောကြောင့် "သာဟုဠိ" မည်၏။ တံမြက်လှည်းရာ စွန့်ပစ်သောအဝတ်သည် အမြဲတစေ မည်းညစ်ပေရေနေ၏။

218. තත්ථ තත්ථ රුජනට්ඨෙන විබාධනට්ඨෙන රොගොව භූතො. විපස්සනාඤාණෙනපි සිඛාප්පත්තෙන ආරොග්‍යං එකදෙසෙන පස්සති, නිබ්බානඤ්ච වට්ටපටිපක්ඛතොති ආහ ‘‘විපස්සනාඤාණඤ්චෙවා’’ති.

၂၁၈. ထိုထိုခန္ဓာကိုယ်၌ နာကျင်တတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှိပ်စက်တတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ရောဂါကဲ့သို့သာ ဖြစ်၏။ ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့်လည်း အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သဖြင့် ကျန်းမာခြင်းကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် မြင်၏၊ နိဗ္ဗာန်ကိုမူ သံသရာဝဋ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် မြင်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "ဝိပဿနာဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

219. අන්තරාති පඨමුප්පත්ති ජරාමරණානං වෙමජ්ඣෙ. උපහතොති පිත්තසෙම්හාදිදොසෙහි දූසිතභාවෙන කථිතො. පිත්තාදිදොසෙ පන භෙසජ්ජසෙවනාය නිවත්තෙන්තො උපහතං පටිපාකතිකං කරොන්තො චක්ඛූනි උප්පාදෙති නාම. විනට්ඨානීති අනුප්පත්තිධම්මතං ආපන්නානි.

၂၁၉. "အန္တရာ" ဟူသည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် အိုခြင်း သေခြင်းတို့၏ အကြား၌။ "ဥပဟတော" ဟူသည် သည်းခြေ၊ သလိပ် စသော အနာရောဂါတို့ဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဆိုအပ်၏။ ဆေးဝါးမှီဝဲခြင်းဖြင့် သည်းခြေ စသော အနာရောဂါတို့ကို ပယ်ဖျောက်လျက် ပျက်စီးနေသော မျက်စိကို ပကတိအတိုင်း ဖြစ်စေသူသည် မျက်စိကို ဖြစ်စေသည် မည်၏။ "ဝိနဋ္ဌာနိ" ဟူသည် နောက်ထပ်မဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သော။

220. පුබ්බෙ වුත්තෙ සාහුළියචීරෙ. වට්ටෙ අනුගතචිත්තෙනාති අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ අනාදීනවදස්සිතාය අනුගාමිචිත්තෙන.

၂၂၀. ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ပြီးသော သာဟုဠိမည်သောအဝတ်၌။ "ဝဋ္ဋေ အနုဂတစိတ္တေန" ဟူသည် အစမထင်သော သံသရာဝဋ်၌ အပြစ်ကို မမြင်ခြင်းကြောင့် လိုက်ပါတတ်သော စိတ်ဖြင့် ဟူလို။

221. ධම්මස්සාති නිබ්බානස්ස. අනුධම්මන්ති අනුරූපං නිය්‍යානධම්මං. තෙනාහ ‘‘අනුච්ඡවිකං පටිපද’’න්ති. පඤ්චක්ඛන්ධෙති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ දස්සෙති. ‘‘දීඝරත්තං වත, භො’’තිආදිනා පාළියං විවට්ටං දස්සිතං. තෙනාහ ‘‘උපාදානනිරොධාති විවට්ටං දස්සෙන්තො’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၂၂၁. "ဓမ္မဿ" ဟူသည် နိဗ္ဗာန်၏။ "အနုဓမ္မံ" ဟူသည် လျော်ကန်သော ဝဋ်မှထွက်မြောက်ကြောင်းတရား။ ထို့ကြောင့်ပင် "ထိုက်တန်သော ကျင့်ဝတ်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ပဉ္စက္ခန္ဓေ" ဟူသည် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို ပြတော်မူ၏။ "ဒီဃရတ္တံ ဝတ ဘော" စသည်ဖြင့် ပါဠိတော်၌ ဝိဝဋ္ဋ (ဝဋ်မှ ကင်းလွတ်ခြင်း) ကို ပြတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဥပါဒါနနိရောဓာ ဟူ၍ ဝိဝဋ္ဋကို ပြတော်မူလျက်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကျန်ရှိသော စကားသည် အလွယ်တကူ သိနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏။

මාගණ්ඩියසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

မာဂဏ္ဍိယသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

6. සන්දකසුත්තවණ්ණනා

၆. သန္ဒကသုတ်အဖွင့်

223. දෙවෙන වස්සෙන කතො සොබ්භො දෙවකතසොබ්භො. තෙනාහ ‘‘වස්සො…පෙ… රහදො’’ති. ගුහාති පංසුගුහා පාසාණගුහා මිස්සකගුහාති තිස්සො ගුහා. තත්ථ පංසුගුහා උදකමුත්තට්ඨානෙ අහොසි නින්නට්ඨානං පන උදකෙන අජ්ඣොත්ථතං. උමඞ්ගං කත්වාති හෙට්ඨා සුදුග්ගං කත්වා. අනමතග්ගියං [Pg.108] පච්චවෙක්ඛිත්වාති ‘‘න ඛො සො සත්තාවාසො සුලභරූපො, යො ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා අනාවුට්ඨපුබ්බො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.160) ඉදඤ්ච තළාකං මයා වුත්ථපුබ්බං භවිස්සති, තම්පි ඨානං සො ච අත්තභාවො අපඤ්ඤත්තිකභාවං ගතොති එවං අනමතග්ගියං පච්චවෙක්ඛිත්වා තාදිසං ඨානං ගන්තුං වට්ටති. ඉමිනා නයෙන සමුද්දපබ්බතදස්සනාදීසුපි පච්චවෙක්ඛණාවිධි වෙදිතබ්බො.

၂၂၃. မိုးနတ်မင်း ရွာသွန်းသော မိုးရေကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ချိုင့်ဝှမ်းသည် 'ဒေဝကတသောဗ္ဘ' (နတ်မင်းပြုပြင်အပ်သော ချိုင့်ဝှမ်း) မည်၏။ ထို့ကြောင့် (မြတ်စွာဘုရားသည်) "ဝဿော...ပေ... ရဟဒေါ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဂူ' ဟူသည် မြေဂူ၊ ကျောက်ဂူ၊ ရောနှောသောဂူ ဟူ၍ ဂူသုံးမျိုး ရှိ၏။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် မြေဂူသည် ရေလွတ်ရာအရပ်၌ ဖြစ်၏၊ နိမ့်သောအရပ်ကိုမူ ရေဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်၏။ 'ဥမင်ပြု၍' ဟူသည် အောက်ဘက်၌ သွားလာရ အလွန်ခဲယဉ်းအောင် ပြုလုပ်၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'သံသရာ၏ အစမထင်မှုကို ဆင်ခြင်၍' ဟူသည် "ဤရှည်လျားလှစွာသော ကာလပတ်လုံး (တစ်ခါမျှ) မနေဖူးသေးသော သတ္တဝါတို့၏ နေထိုင်ရာအရပ်သည် မရလွယ်နိုင်" စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း (မ၊ နိ၊ ၁။၁၆၀)၊ "ဤရေကန်၌လည်း ငါသည် ရှေး၌ နေဖူးခဲ့လိမ့်မည်၊ ထိုအရပ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုစဉ်က ငါ၏အတ္တဘောသည်လည်းကောင်း ပညတ်မျှပင် မကျန်တော့ဘဲ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ခဲ့လေပြီ" ဟု ဤသို့ အနမတဂ္ဂိယ (အစမထင်သော သံသရာ) ကို ဆင်ခြင်၍ ထိုသို့သော အရပ်သို့ သွားခြင်းငှါ သင့်တော်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် သမုဒ္ဒရာ၊ တောင်တို့ကို မြင်ရခြင်း စသည်တို့၌လည်း ဆင်ခြင်ပုံ နည်းလမ်းကို သိအပ်၏။

උච්චං නදමානායාති උච්චං කත්වා සද්දං කරොන්තියා කාමස්සාදභවස්සාදාදිවත්ථුන්ති ‘‘අයඤ්ච අයඤ්ච කාමො ඉට්ඨො කන්තො මනාපො, අසුකො භවො ඉට්ඨො කන්තො මනාපො, එවමයං ලොකො පියෙහි පියතරො’’ති එවං කාමස්සාදභවස්සාදලොකස්සාදාදිසඞ්ඛාතං වත්ථුං. දුග්ගතිතො සංසාරතො ච නිය්‍යාති එතෙනාති නිය්‍යානං, සග්ගමග්ගො මොක්ඛමග්ගො ච, තං නිය්‍යානං අරහති, නිය්‍යානෙ වා නියුත්තාති නිය්‍යානිකා, නිය්‍යානං වා ඵලං එතිස්සා අත්ථීති නිය්‍යානිකා, වචීදුච්චරිතාදිසංකිලෙසතො නිය්‍යාතීති වා නිය්‍යානීයා, ඊ-කාරස්ස රස්සත්තං ය-කාරස්ස ච ක-කාරං කත්වා නිය්‍යානිකා, චෙතනාය සද්ධිං සම්ඵප්පලාපා වෙරමණි. තප්පටිපක්ඛතො අනිය්‍යානිකා, තස්සා භාවො අනිය්‍යානිකත්තං, තස්මා අනිය්‍යානිකත්තා. තිරච්ඡානභූතාති තිරොකරණභූතා. ගෙහස්සිතකථාති කාමපටිසංයුත්තකථා. කම්මට්ඨානභාවෙති අනිච්චතාපටිසංයුත්තචතුසච්චකම්මට්ඨානභාවෙ. සහ අත්ථෙනාති සාත්ථකං, හිතපටිසංයුත්තන්ති අත්ථො. විසිඛාති ඝරසන්නිවෙසො, විසිඛාගහණෙන ච තන්නිවාසිනො ගහිතා ‘‘ගාමො ආගතො’’තිආදීසු (සාරත්ථ. ටී. 1.ආචරියපරම්පරකථාවණ්ණනා) විය. තෙනෙවාහ ‘‘සූරා සමත්ථා’’ති ‘‘සද්ධා පසන්නා’’ති ච. කුම්භට්ඨානප්පදෙසෙන කුම්භදාසියො වුත්තාති ආහ ‘‘කුම්භදාසිකථා වා’’ති.

"ကျယ်လောင်စွာ ဟစ်အော်ကျူးရင့်သော" ဟူသည် အသံကို ကျယ်လောင်စွာပြု၍ အော်ဟစ်ခြင်း ပြုသော။ "ကာမဂုဏ်၌ သာယာမှု၊ ဘဝ၌ သာယာမှု စသောအကြောင်းအရာ" ဟူသည် "ဤကာမဂုဏ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုကာမဂုဏ်သည်လည်းကောင်း အလိုရှိအပ်၊ နှစ်သက်အပ်၊ နှလုံးမွေ့လျော်အပ်၏၊ ထိုထိုဘဝသည် အလိုရှိအပ်၊ နှစ်သက်အပ်၊ နှလုံးမွေ့လျော်အပ်၏၊ ဤသို့လျှင် ဤလောကသည် ချစ်အပ်သော အရာတို့ဖြင့် သာလွန်၍ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်၏" ဟု ဤသို့ ကာမဿာဒ (ကာမသာယာမှု)၊ ဘဝဿာဒ (ဘဝသာယာမှု)၊ လောကဿာဒ (လောက၌ သာယာမှု) စသည်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အကြောင်းအရာကို (ဆိုလို၏)။ "ဤတရားဖြင့် ဒုဂ္ဂတိဘဝနှင့် သံသရာမှ ထွက်မြောက်တတ်၏" ထို့ကြောင့် "နိယျာန" (ထွက်မြောက်ကြောင်း) မည်၏၊ နတ်ပြည်ရောက်ကြောင်းလမ်း (သဂ္ဂမဂ္ဂ) နှင့် နိဗ္ဗာန်ရောက်ကြောင်းလမ်း (မောက္ခမဂ္ဂ) တို့တည်း။ ထိုထွက်မြောက်ကြောင်းနှင့် ထိုက်တန်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထွက်မြောက်ကြောင်း၌ ယှဉ်စပ်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "နိယျာနိက" မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုတရားအား ထွက်မြောက်ခြင်းတည်းဟူသော အကျိုးရှိသောကြောင့် "နိယျာနိက" မည်၏။ သို့မဟုတ် ဝစီဒုစရိုက် စသော ကိလေသာညစ်ညူးမှုတို့မှ ထွက်မြောက်တတ်သောကြောင့် "နိယျာနီယ" မည်၏၊ (ဤ၌) "ဤ" အက္ခရာကို ရဿ (အသံတို) ပြု၍ "ယ" အက္ခရာကို "က" အက္ခရာပြုခြင်းဖြင့် "နိယျာနိက" ဟု ဖြစ်လာ၏၊ (ယင်းတရားကား) စေတနာနှင့်တကွဖြစ်သော သမ္ဖပ္ပလာပ (ပြိန်ဖျင်းသောစကား) မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းပေတည်း။ ထိုတရား၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် "အနိယျာနိက" မည်၏၊ ထိုအဖြစ်သည် "အနိယျာနိကတ္တ" မည်၏၊ ထိုထွက်မြောက်ကြောင်း မဟုတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်။ "တိရစ္ဆာနဘူတ" ဟူသည် (နိဗ္ဗာန်မဂ်ဖိုလ်ကို) ဖုံးကွယ်တားဆီးတတ်သည်၏ အဖြစ်။ "အိမ်ရာတည်ထောင်သူတို့နှင့် စပ်သောစကား" ဟူသည် ကာမဂုဏ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော စကားတည်း။ "ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းရာ၌" ဟူသည် အနိစ္စသဘောနှင့် စပ်ယှဉ်သော သစ္စာလေးပါး ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပွားများအားထုတ်ရာ၌။ "အနက်နှင့်တကွဖြစ်သော" ဟူသည် အကျိုးရှိသောစကား၊ စီးပွားချမ်းသာနှင့် စပ်ယှဉ်သော စကားဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ဝိသိခါ" ဟူသည် အိမ်ခြေများ တည်ဆောက်ထားရာ လမ်းမဖြစ်၏၊ "ဝိသိခါ" ဟူသော စကားလုံးကို ယူခြင်းဖြင့် ထိုလမ်းမ၌ နေထိုင်ကြသူများကို ယူအပ်၏။ "ရွာကြီး လာပြီ" စသည်တို့၌ (ရွာသားများကို ဆိုလိုသကဲ့သို့) တည်း။ (သာရတ္ထ၊ ဋီ၊ ၁) ထို့ကြောင့်ပင် "ရဲရင့်သူတို့သည်၊ စွမ်းဆောင်နိုင်သူတို့သည်" ဟုလည်းကောင်း၊ "သဒ္ဓါတရား ရှိသူတို့သည်၊ ကြည်ညိုသူတို့သည်" ဟုလည်းကောင်း မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့၏။ ရေအိုးထားရာအရပ်ကို ညွှန်ပြခြင်းဖြင့် ရေခပ်ကျွန်မတို့ကို ဆိုလိုသောကြောင့် "ရေခပ်ကျွန်မတို့နှင့် စပ်သောစကား" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

228. වොහාරො විය තෙසං තථා වොහාරමත්තං ගහෙත්වා වුත්තං ‘‘බ්‍රහ්මචරියවාසෙ’’ති. අකතාති සමෙන, විසමෙන වා කෙනචි හෙතුනා න කතා න විහිතා. කතවිධො කරණවිධි නත්ථි එතෙසන්ති අකටවිධා. පදද්වයෙනපි ලොකෙ කෙනචි හෙතුපච්චයෙන නෙසං අනිබ්බත්තතං දස්සෙති. ඉද්ධියාපි න නිම්මිතාති කස්සචි ඉද්ධිමතො චෙතොවසිප්පත්තස්ස දෙවස්ස, ඉස්සරාදිනො වා ඉද්ධියාපි න නිම්මිතා. අනිම්මාතාති කස්සචි අනිම්මාපිතා. රූපාදිජනකභාවන්ති රූපසද්දාදීනං පච්චයභාවං, රූපාදයොපි පථවියාදීහි [Pg.109] අප්පටිබද්ධවුත්තිකාති තස්ස අධිප්පායො. යථා පබ්බතකූටං කෙනචි අනිබ්බත්තිතං කස්සචි ච අනිබ්බත්තනකං, එවමෙතෙපීති ආහ ‘‘පබ්බතකූටා විය ඨිතාති කූටට්ඨා’’ති. යමිදං බීජතො අඞ්කුරාදි ජායතීති වුච්චති, තං විජ්ජමානමෙව තතො නික්ඛමති නාවිජ්ජමානං, අඤ්ඤථා අඤ්ඤතොපි අඤ්ඤස්ස උපලද්ධි සියාති අධිප්පායො. එවං ඨිතාති එවං නිබ්බිකාරා ඨිතා. උභයෙනපීති අත්ථද්වයෙනපීති වදන්ති. ‘‘කූටට්ඨා එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’ති පදද්වයෙනපි. තෙසං සත්තන්නං කායානං. ඨිතත්තාති නිබ්බිකාරාභාවෙන ඨිතත්තා. න චලන්තීති විකාරං නාපජ්ජන්ති. විකාරාභාවතො හි තෙසං සත්තන්නං කායානං එසිකට්ඨායිට්ඨිතතා. අනිඤ්ජනඤ්ච අත්ථතො පකතියා අවට්ඨානමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘න විපරිණාමෙන්තී’’ති වුත්තං. තථා අවිපරිණාමධම්මත්තා එව තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං න බ්‍යාබාධෙන්ති. සති හි විකාරං ආපාදෙතබ්බතාය බ්‍යාබාධකතාපි සියා, තථා අනුග්ගහෙතබ්බතාය අනුග්ගාහකතාති තදභාවං දස්සෙතුං පාළියං ‘‘නාල’’න්තිආදි වුත්තං.

၂၂၈. ထိုသူတို့၏ ပြောဆိုသုံးနှုန်းမှုကဲ့သို့ ထိုသို့သော ဝေါဟာရမျှကိုသာ ယူ၍ "မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သုံးရာ၌" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "မပြုအပ်ကုန်" (အကတ) ဟူသည် ညီမျှသော အကြောင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ မညီမျှသော အကြောင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းတရားဖြင့် မပြုလုပ်အပ်၊ မဖန်ဆင်းအပ်ကုန်။ "ပြုလုပ်အပ်သော ပြုလုပ်မှု အစီအစဉ်သည် ဤတရားတို့အား မရှိ" ထို့ကြောင့် "အကဋဝိဓာ" မည်ကုန်၏။ ဤပုဒ်နှစ်ခုလုံးဖြင့် လောက၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ဟိတ်ပစ္စည်းကြောင့် ထိုတရားတို့၏ မဖြစ်ပေါ်လာမှုကို ပြတော်မူ၏။ "တန်ခိုးဖြင့်လည်း ဖန်ဆင်းအပ်သည် မဟုတ်ကုန်" ဟူသည် စိတ်ကို ဝသီဘော်ရ၍ တန်ခိုးနှင့် ပြည့်စုံသော တစ်စုံတစ်ယောက်သော နတ်၊ သို့မဟုတ် အရှင်သခင် စသည်တို့၏ တန်ခိုးဖြင့်လည်း ဖန်ဆင်းအပ်သည် မဟုတ်ကုန်။ "မဖန်ဆင်းအပ်ကုန်" (အနိမ္မာတာ) ဟူသည် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူက မဖန်ဆင်းအပ်ကုန်။ "ရူပစသည်တို့ကို ဖြစ်စေတတ်သော အဖြစ်" ဟူသည် ရူပ၊ သဒ္ဒ စသည်တို့၏ အကြောင်းအဖြစ်တည်း၊ ရူပစသည်တို့သည်လည်း ပထဝီ စသည်တို့နှင့် မပတ်သက်ဘဲ ဖြစ်တည်ခြင်း ရှိကုန်၏ဟု ၎င်း၏ အလိုရှိအပ်သော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "တောင်ထွဋ်သည် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူက မဖြစ်စေအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တစ်စုံတစ်ယောက်အား မဖြစ်စေတတ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဤတရားတို့သည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်ကုန်၏" ဟု ဆိုလိုသောကြောင့် "တောင်ထွဋ်ကဲ့သို့ တည်ရှိကုန်သောကြောင့် 'ကူဋဋ္ဌာ' မည်ကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "မျိုးစေ့မှ အညှောက်စသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ပြောဆိုအပ်သော အရာသည် ထိုမျိုးစေ့၌ ရှိနှင့်ပြီးသား သဘောတရားသာလျှင် ထိုမှ ထွက်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်၏၊ မရှိသော တရားသည် ထွက်ပေါ်လာသည် မဟုတ်၊ သို့မဟုတ်ပါက အခြားသောအရာမှလည်း အခြားသောအရာကို ရရှိနိုင်လိမ့်မည်" ဟု အလိုရှိအပ်သော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "ဤသို့ တည်ရှိကုန်၏" ဟူသည် ဤသို့ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှု မရှိဘဲ တည်ရှိကုန်၏။ "နှစ်မျိုးလုံးဖြင့်လည်း" ဟူသည် အနက်နှစ်မျိုးလုံးဖြင့်လည်း ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "ကူဋဋ္ဌာ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ" ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုလုံးဖြင့်လည်း ထိုခုနစ်ပါးသော အစု (ကာယ) တို့၏။ "တည်ရှိသောကြောင့်" ဟူသည် ဖောက်ပြန်မှုမရှိသော သဘောဖြင့် တည်ရှိနေသောကြောင့်။ "မလှုပ်ရှားကုန်" ဟူသည် ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်းသို့ မရောက်ကုန်။ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှု မရှိခြင်းကြောင့်သာလျှင် ထိုခုနစ်ပါးသော အစုတို့၏ တိုင်စိုက်ထူထားသကဲ့သို့ မြဲမြံစွာ တည်ရှိခြင်း (ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတတာ) ဖြစ်၏။ မလှုပ်မယှက် တုန်လှုပ်မှု မရှိခြင်းသည်လည်း အနက်အားဖြင့် ပကတိအတိုင်း တည်ရှိနေခြင်းသာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ပြခြင်းငှါ "မဖောက်ပြန်ကြကုန်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲတတ်သော သဘောမရှိခြင်းကြောင့်သာလျှင် ထိုတရားတို့သည် အချင်းချင်း ညှဉ်းဆဲမှု မပြုကြကုန်။ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုကို ဖြစ်စေအပ်သည်ရှိသော် ညှဉ်းဆဲတတ်သောအဖြစ်သည်လည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ ထို့အတူ ချီးမြှောက်အပ်သည်ရှိသော် ချီးမြှောက်တတ်သောအဖြစ်သည်လည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ ထို (ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ချီးမြှောက်ခြင်း) မရှိသည်ကို ပြခြင်းငှါ ပါလိတော်၌ "နာလံ" (မထိုက်တန်) စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။

පථවී එව කායෙකදෙසත්තා පථවීකායො. හන්තුං වා ඝාතෙතුං වා සමත්ථො නාම නත්ථි ජීවසත්තමානං කායානං නිච්චතාය නිබ්බිකාරභාවතො, එතෙනෙව නෙසමහන්තබ්බතා අඝාතෙතබ්බතා අත්ථතො වුත්තායෙවාති දට්ඨබ්බා. තථා හි වුත්තං ‘‘සත්තන්නංත්වෙව කායාන’’න්තිආදි. සොතුං වා සාවෙතුං වා සමත්ථො නාම නත්ථීති පච්චෙකං නෙසං සවනෙසු අසමත්ථත්තා තදෙකදෙසාදීසුපි අසමත්ථතං දීපෙති. යදි කොචි හන්තා නත්ථි, කථං සත්ථප්පහාරොති ආහ ‘‘යථා මුග්ගරාසිආදීසූ’’තිආදි. කෙවලං සඤ්ඤාමත්තමෙව හොති, හනනඝාතනාදි පන පරමත්ථතො නත්ථෙව කායානං අවිකොපනීයභාවතොති අධිප්පායො. කෙවලං තක්කමත්තෙන නිරත්ථකං දිට්ඨිං දීපෙතීති එතෙන යස්මා තක්කිකා නිරඞ්කුසතාය පරිකප්පනස්ස යං කිඤ්චි අත්තනා පරිකප්පිතං සාරතො මඤ්ඤමානා තථෙව අභිනිවිස්ස තක්කදිට්ඨිග්ගාහං ගණ්හන්ති, තස්මා න තෙසං දිට්ඨිවත්ථුස්මිං විඤ්ඤූහි විචාරණා කත්තබ්බාති දස්සෙති. කෙචීති සාරසමාසාචරියා. පඤ්චින්ද්‍රියවසෙනාති පඤ්චරූපින්ද්‍රියවසෙන. කම්මන්ති ලද්ධි කම්මභාවෙන සුපාකටත්තා. අවඞ්කකථාතාරණාදිකා ද්වාසට්ඨි පටිපදා. එකස්මිං කප්පෙති එකස්මිං මහාකප්පෙ.

ပထဝီသည်သာလျှင် အစုတစ်ခု (ကာယ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း) ဖြစ်သောကြောင့် "ပထဝီကာယ" (မြေအစု) မည်၏။ အသက်နှင့်တကွသော ဤခုနစ်ပါးသော အစုတို့၏ မြဲမြံခြင်းအဖြစ်နှင့် ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုမရှိခြင်းကြောင့် သတ်ဖြတ်ရန်သော်လည်းကောင်း၊ သတ်ဖြတ်စေရန်သော်လည်းကောင်း စွမ်းဆောင်နိုင်သူ မည်သည် မရှိ၊ ဤအချက်ဖြင့်ပင် ထိုတရားတို့ကို သတ်၍မရခြင်း၊ သတ်ဖြတ်စေ၍မရခြင်းကို အနက်အားဖြင့် ဟောတော်မူပြီးဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "စင်စစ်အားဖြင့် ဤခုနစ်ပါးသော အစုတို့တွင်" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့၏။ "ကြားနာရန်သော်လည်းကောင်း၊ ကြားနာစေရန်သော်လည်းကောင်း စွမ်းဆောင်နိုင်သူ မည်သည် မရှိ" ဟူသည် ထိုခုနစ်ပါးသော အစုတစ်ခုချင်းစီအား ကြားနာခြင်း၌ မစွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် ယင်းတို့၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း စသည်တို့၌လည်း မစွမ်းဆောင်နိုင်ပုံကို ပြဆို၏။ အကယ်၍ သတ်ဖြတ်သူ တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ မရှိပါက လက်နက်ဖြင့် ထိုးနှက်ခြင်းသည် မည်သို့ ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်းဟု မေးသော် "ပဲနောက်ပုံ စသည်တို့၌ ကဲ့သို့" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အမှတ်သညာမျှသာ ဖြစ်၏၊ သတ်ဖြတ်ခြင်း၊ သတ်ဖြတ်စေခြင်း စသည်တို့သည်ကား ပရမတ္ထအားဖြင့် ထိုအစုတို့၏ မပျက်စီးနိုင်သော သဘောရှိသောကြောင့် စင်စစ်မရှိပေဟု အလိုရှိအပ်သော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "ကြံဆတွေးတောမှုမျှဖြင့် အကျိုးမဲ့သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူကို ပြ၏" ဟူသော ဤစကားဖြင့် - အကြင်ကြောင့် ကြံဆတွေးတောတတ်သောသူတို့သည် အတားအဆီးမရှိ ကြံဆခြင်းဖြင့် မိမိတို့ ကိုယ်တိုင် ကြံဆအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုကို အနှစ်သာရဟု မှတ်ထင်ကြလျက် ထိုအတိုင်းပင် စွဲလမ်း၍ ကြံဆသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူကို ယူကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ပညာရှိတို့သည် ထိုသူတို့၏ ဒိဋ္ဌိဖြစ်ကြောင်း အရာ၌ ဆန်းစစ်ဆွေးနွေးမှု မပြုအပ်ဟု ပြတော်မူ၏။ "အချို့သောသူတို့" ဟူသည် သာရသမာသဆရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ "ဣန္ဒြေငါးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်" ဟူသည် ရုပ်ဣန္ဒြေငါးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်။ "ကံ" ဟူသည် ကမ္မဘဝအားဖြင့် ထင်ရှားလှသောကြောင့် (၎င်းတို့၏) အယူဝါဒ ဖြစ်၏။ မကောက်မကွေ့သော စကားဖြင့် ကူးမြောက်စေခြင်း စသည်ရှိသော ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ကျင့်စဉ်။ "ကပ်တစ်ခု၌" ဟူသည် မဟာကပ်တစ်ခု၌။

පුරිසභූමියොති [Pg.110] පධානපුග්ගලෙන නිද්දෙසො, ඉත්ථීනම්පෙතා භූමියො ඉච්ඡන්තෙව. භික්ඛු ච පන්නකොතිආදි තෙසං පාළියෙව. තත්ථ පන්නකොති භික්ඛාය විචරණකොති වදන්ති, තෙසං වා පටිපත්තිං පටිපන්නකො. ජිනොති ජිණ්ණො, ජරාවසෙන නිහීනධාතුකොති වදන්ති, අත්තනො වා පටිපත්තියා පටිපක්ඛං ජිනිත්වා ඨිතො. සො කිර තථාභූතො කස්සචිපි ධම්මං න කථෙති, තෙනාහ ‘‘න කිඤ්චි ආහා’’ති. අලාභින්ති ‘‘සො න කුම්භිමුඛා පටිග්ගණ්හතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.394) නයෙන වුත්තඅලාභහෙතුසමායොගෙන අලාභිං. තතො එව ජිඝච්ඡාදුබ්බලපරෙතතාය සයනපරායණං සමණං පන්නභූමීති වදති.

“Purisabhūmiyo” (ယောက်ျားတို့၏ ဘူမိတရားတို့) ဟူသည်မှာ မြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်ကို အစွဲပြု၍ ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်သည်၊ အမျိုးသမီးများအတွက်လည်း ထိုဘူမိတရားတို့ကို အလိုရှိအပ်သည်သာ။ “Bhikkhu ca pannako” စသည်တို့သည် ထိုသူတို့၏ ပါဠိတော်ပင် ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ “pannako” ဟူသည်မှာ ဆွမ်းအတွက် လှည့်လည်သွားလာသူဟု ဆိုကြသည်။ သို့မဟုတ် ထိုသူတို့၏ အကျင့်ကို ကျင့်ဆောင်သူ ဖြစ်သည်။ “Jino” (ဇိန) ဟူသည် ဆွေးမြေ့ဟောင်းနွမ်းသောသူ၊ အိုမင်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် ယုတ်ညံ့သောဓာတ်ရှိသူဟု ဆိုကြသည်။ သို့မဟုတ် မိမိ၏ အကျင့်ဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို အောင်နိုင်၍ တည်နေသူ ဖြစ်သည်။ ထိုသူသည် ထိုသို့သော သဘောရှိသဖြင့် မည်သူအားမျှ တရားမဟော၊ ထို့ကြောင့် “တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မပြောဆို” ဟု ဆိုသည်။ “Alābhiṃ” (အလာဘီ) ဟူသည် “သူသည် အိုးဝတ်မှ ခံယူလေ့မရှိ” စသည်ဖြင့် (ဒီ၊ နိ၊ ၁၊ ၃၉၄) နည်းလမ်းအားဖြင့် ဟောကြားအပ်သော လာဘ်မရခြင်း၏ အကြောင်းနှင့် ယှဉ်သဖြင့် အလာဘီ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ လာဘ်မရခြင်းကြောင့်ပင် ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း၊ အားနည်းခြင်းတို့ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် အိပ်ရာကိုသာ အားကိုးအားထားပြုနေရသော သမဏကို “pannabhūmi” (ညွတ်ကျသောဘူမိရှိသူ) ဟု ဆိုသည်။

ආජීවවුත්තිසතානීති සත්තානං ආජීවභූතානි ජීවිකාවුත්තිසතානි. පසුග්ගහණෙන එළකජාති ගහිතා, මිගග්ගහණෙන රුරුගවයාදිසබ්බමිගජාති. බහූ දෙවාති චාතුමහාරාජිකාදිබ්‍රහ්මකායිකාදිවසෙන නෙසං අන්තරභෙදවසෙන බහූ දෙවා. තත්ථ චාතුමහාරාජිකානං එකච්චො අන්තරභෙදො ‘‘මහාසමයසුත්තෙන’’ (දී. නි. 2.331 ආදයො) දීපෙතබ්බො. මානුසාපි අනන්තාති දීපදෙසකුලවංසාජීවාදිවිභාගවසෙන මානුසාපි අනන්තභෙදා. පිසාචා එව පෙසාචා, තෙ අපරපෙතාදයො මහන්තා වෙදිතබ්බා.

“Ājīvavuttisatāni” ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းဖြစ်သော အသက်မွေးမှု ရာပေါင်းများစွာတို့ဖြစ်သည်။ “Pasu” (တိရစ္ဆာန်) ဟု ယူခြင်းဖြင့် သိုးအနွယ်တို့ကို ယူအပ်သည်။ “miga” (သားကောင်) ဟု ယူခြင်းဖြင့် ရုရုမင်၊ ပြောင် စသော သားကောင်အနွယ်အားလုံးတို့ကို ယူအပ်သည်။ “Bahū devā” (များစွာသော နတ်တို့) ဟူသည် စာတုမဟာရာဇ် စသော နတ်များ၊ ဗြဟ္မကာယိက စသော ဗြဟ္မာများ အစရှိသည်တို့၏ အတွင်းအပြား အားဖြင့် များစွာသော နတ်တို့ဖြစ်သည်။ ထိုတွင် စာတုမဟာရာဇ် နတ်တို့၏ အချို့သော အတွင်းအပြားကို “မဟာသမယသုတ်” (ဒီ၊ နိ၊ ၂၊ ၃၃၁ အစရှိသည်) ဖြင့် ပြသအပ်သည်။ “Mānusāpi anantā” (လူတို့သည်လည်း အဆုံးမရှိကုန်) ဟူသည်မှာ ကျွန်း၊ တိုင်းပြည်၊ အမျိုးအနွယ်၊ အသက်မွေးမှုလုပ်ငန်း စသော ကွဲပြားခြားနားမှု အစွမ်းဖြင့် လူတို့သည်လည်း အတိုင်းမသိ ကွဲပြားကြကုန်သည်။ “Pisācā” တို့သည်ပင် “pesācā” တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသူတို့ကို အခြားသော ကြီးမြတ်ကုန်သော ပြိတ္တာစသည်တို့ဟု သိအပ်ကုန်သည်။

ඡද්දන්තදහමන්දාකිනියො කුළීරමුචලින්දනාමෙන වදති. ගණ්ඨිකාති පබ්බගණ්ඨිකා. පණ්ඩිතොපි…පෙ… උද්ධං න ගච්ඡති, කස්මා? සත්තානං සංසරණකාලස්ස නියතභාවතො.

ဆဒ္ဒန္တအိုင်နှင့် မန္ဒာကိနီအိုင်တို့ကို ကုဠီရအိုင်၊ မုစလိန္ဒအိုင် ဟူသော အမည်ဖြင့် ဆိုသည်။ “Gaṇṭhikā” (ဂဏ္ဌိကာ) ဟူသည် ဝါးဆစ်၊ သစ်ဆစ် (အဆစ်အဖု) တို့ ဖြစ်သည်။ ပညာရှိသည်လည်း...ပ... အထက်သို့ မသွားနိုင်၊ အဘယ်ကြောင့်နည်း? သတ္တဝါတို့ သံသရာလည်ရမည့်ကာလသည် အမြဲအတည်ဖြစ်နေသောကြောင့်တည်း။

අපරිපක්කං සංසරණනිමිත්තං සීලාදිනා පරිපාචෙති නාම සීඝංයෙව විසුද්ධිප්පත්තියා. පරිපක්කං ඵුස්ස ඵුස්ස පත්වා පත්වා පරිපක්කභාවාපාදනෙන බ්‍යන්තිං කරොති නාම. සුත්තගුළෙති සුත්තවට්ටියං. නිබ්බෙඨියමානමෙව පලෙතීති උපමාය සත්තානං සංසාරො අනුක්කමෙන ඛීයතෙව, න තස්ස වද්ධීති දස්සෙති පරිච්ඡින්නරූපත්තා.

မရင့်ကျက်သေးသော သံသရာမှ လွတ်မြောက်ကြောင်းတရားကို သီလစသည်တို့ဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်းသို့ အမြန်ရောက်ရှိရန် ရင့်ကျက်အောင် ပြုသည်မည်၏။ ရင့်ကျက်ပြီးသော တရားကို တွေ့ထိလျက် တွေ့ထိလျက်၊ ဆိုက်ရောက်လျက် ဆိုက်ရောက်လျက်၊ ရင့်ကျက်သော အဖြစ်သို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် ကိလေသာကို ပယ်ဖျောက်သည်မည်၏။ “Suttaguḷe” ဟူသည် အပ်ချည်လုံး၌ ဖြစ်သည်။ “ဖြန့်ခါကျဲအပ်သည်ရှိသော် လိမ့်သွားသည်သာတည်း” ဟူသော ဥပမာဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ သံသရာသည် အစဉ်သဖြင့် ကုန်ဆုံးသည်သာဖြစ်၏၊ ထိုသံသရာ၏ တိုးပွားခြင်းမရှိဟု အတိုင်းအတာ အပိုင်းအခြားရှိသော သဘောရှိသည့်အတွက် ပြသတော်မူသည်။

229. නියතිවාදෙ පක්ඛිපන්තොති සබ්බඤ්ඤුතං පටිජානිත්වාපි පදෙසඤ්ඤුතාය අසම්පායමානො තත්ථ අත්තනො අඤ්ඤාණකිරියං පරිහරිතුං අසක්කොන්තො ච ‘‘එවමෙසා නියතී’’ති නියතිවාදෙ පක්ඛිපන්තො.

၂၂၉. “Niyativāde pakkhipanto” (နိယတိဝါဒသို့ သွင်းယူသူ) ဟူသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ရှိကြောင်း ဝန်ခံထားသော်လည်း အချို့အဝက်ကိုသာ သိသောဉာဏ်ဖြင့် ပြီးပြည့်စုံအောင် မတတ်နိုင်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအရာ၌ မိမိ၏ မသိမှုလုပ်ရပ်ကို ကွယ်ဝှက်ရန် မစွမ်းနိုင်သဖြင့်လည်းကောင်း “ဤသို့လျှင် ဤသည်ကား အမြဲအတည်ဖြစ်သည်” ဟု နိယတိဝါဒသို့ သွင်းယူခြင်း ဖြစ်သည်။

230. ධම්මකථාය [Pg.111] අපස්සයභූතො අනුස්සවො එතස්ස අත්ථීති අනුස්සවී, තෙනෙවස්ස අපස්සයවාදං දස්සෙතුං ‘‘අනුස්සවනිස්සිතො’’ති ආහ. සවනං සච්චතොති යං කිඤ්චි අනුස්සවං, තං සවනං සච්චන්ති ගහෙත්වා ඨිතො. පිටකසම්පදායාති ගන්ථසම්පාදනෙන, තාදිසං ගන්ථං පගුණං වාචුග්ගතං කත්වා තං නිස්සාය ධම්මං කථෙති. තෙනාහ ‘‘වග්ගපණ්ණාසකායා’’තිආදි.

၂၃၀. တရားစကားအား မှီရာဖြစ်သော တဆင့်ကြားစကားသည် ဤသူအား ရှိသဖြင့် “Anussavī” (တဆင့်ကြားစကား ရှိသူ) မည်၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုသူ၏ မှီရာဝါဒကို ပြခြင်းငှာ “Anussavanissito” (တဆင့်ကြားစကားကို မှီငြမ်းသူ) ဟု ဆိုသည်။ “Savanaṃ saccato” (ကြားနာရခြင်းကို အမှန်တရားအားဖြင့်) ဟူသည် တဆင့်ကြားစကား တစ်စုံတစ်ခုကို ထိုကြားနာရခြင်းသည်သာ အမှန်ဖြစ်သည်ဟု စွဲလမ်း၍ တည်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ “Piṭakasampadāya” (ပိဋကတ်နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့်) ဟူသည် ကျမ်းဂန်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်၊ ထိုသို့သော ကျမ်းဂန်ကို လေ့လာနှုတ်တက်ရအောင် ပြုပြီးလျှင် ထိုကျမ်းဂန်ကို မှီငြမ်း၍ တရားဟောသည်။ ထို့ကြောင့် “ဝဂ် ငါးဆယ်တို့ဖြင့်” စသည်ဖြင့် ဆိုသည်။

232. මන්දපඤ්ඤොති පරිත්තපඤ්ඤො. මොමූහොති සම්මුය්හකො. ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදිනා විවිධො නානප්පකාරො ඛෙපො වාචාය පරවාදානං ඛීපනං වාචාවික්ඛෙපො, තං වාචාවික්ඛෙපං, න මරති න පච්ඡිජ්ජති යථාවුත්තො වාදවික්ඛෙපො එතායාති අමරා, තත්ථ පවත්තා දිට්ඨි අමරාවික්ඛෙපො, තං අමරාවික්ඛෙපං. අපරියන්තවික්ඛෙපන්ති ‘‘එවම්පි මෙ නො’’තිආදිනා පුච්ඡිතස්ස අපරියොසාපනවසෙන වික්ඛෙපං. ඉතො චිතො ච සන්ධාවති එකස්මිං සභාවෙ අනවට්ඨානතො. ගාහං න උපගච්ඡතීති මිච්ඡාගාහතාය උත්තරවිධානාය පුරිමපක්ඛං ඨපෙත්වා ගාහං න උපගච්ඡති. අමරාසදිසාය අමරාය වික්ඛෙපොති අමරාවික්ඛෙපො.

၂၃၂. “Mandapañño” ဟူသည် နည်းသော ပညာရှိသူ ဖြစ်သည်။ “Momūho” ဟူသည် အလွန်တွေဝေသောသူ ဖြစ်သည်။ “ဤသို့လည်း ငါ့အား မဟုတ်” စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး အထွေထွေ ကဲ့ရဲ့ခြင်း သို့မဟုတ် နှုတ်ဖြင့် သူတစ်ပါးတို့၏ အယူဝါဒကို ပယ်ဖျက်ခြင်းသည် နှုတ်၏ တုန်လှုပ်ချောက်ချားခြင်း (ဝါစာဝိက္ခေပ) မည်၏၊ ထို ဝါစာဝိက္ခေပကို...။ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဝါဒတုန်လှုပ်ခြင်းသည် ဤအယူဖြင့် မသေ မပြတ်တတ်သဖြင့် “Amarā” (မသေသော ငါးရှဉ့်နှင့်တူသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ) မည်၏၊ ထိုအယူ၌ ဖြစ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် “Amarāvikkhepa” မည်၏၊ ထို အမရာဝိက္ခေပကို...။ “Apariyantavikkhepaṃ” (အဆုံးမရှိ တုန်လှုပ်ခြင်း) ဟူသည် “ဤသို့လည်း ငါ့အား မဟုတ်” စသည်ဖြင့် မေးအပ်သော အမေးကို အဆုံးမသတ်နိုင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် တုန်လှုပ်ချောက်ချားခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်ခုတည်းသော သဘော၌ မတည်တံ့နိုင်သောကြောင့် ဤမှ ထိုမှ ပြေးသွား၏။ “Gāhaṃ na upagacchati” (အယူကို မယူ) ဟူသည် မှားယွင်းစွာ ယူခြင်းဖြင့် နောင်အခါ ဖြေရှင်းရန်အလို့ငှာ ရှေးဦးဖက်ကို ထားရှိ၍ အယူဝါဒကို ခိုင်မြဲစွာ မယူခြင်းတည်း။ ငါးရှဉ့်နှင့်တူသော သို့မဟုတ် မသေသော အမရာဝိက္ခေပနှင့်တူသော တုန်လှုပ်ခြင်းသည် “Amarāvikkhepa” ဖြစ်သည်။

ඉදං කුසලන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, ඉමිනා පකාරෙනාති අත්ථො. අමරාවික්ඛෙපිකො යථා කුසලෙ, එවං අඤ්ඤස්මිං යං කිඤ්චි කෙනචි පුච්ඡිතං අත්ථං අත්තනො අරුච්චනතාය ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදිනා තත්ථ තත්ථ වික්ඛෙපඤ්ඤෙව ආපජ්ජති, තස්මා ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදි තත්ථ තත්ථ පුච්ඡිතාකාරපටිසෙධනවසෙන වික්ඛිපනාකාරදස්සනං. නනු චෙත්ථ වික්ඛෙපවාදිනො වික්ඛෙපපක්ඛස්ස අනනුජානනං වික්ඛෙපපක්ඛෙ අවට්ඨානං යුත්තන්ති? න, තත්ථාපි තස්ස සම්මූළ්හස්ස පටික්ඛෙපවසෙනෙව වික්ඛෙපවාදස්ස පවත්තනතො. තෙන වුත්තං ‘‘නො’’ති. තථා හි සඤ්චයො බෙලට්ඨපුත්තො රඤ්ඤා අජාතසත්තුනා සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො පරලොකත්තිකාදීනං පටිසෙධනමුඛෙන වික්ඛෙපං බ්‍යාකාසි.

“Idaṃ kusalan” (ဤသည်ကား ကုသိုလ်တည်း) ဟူသော ဤစကား၌ “iti” သဒ္ဒါသည် အပြား (အခြင်းအရာ) အနက်ရှိ၏၊ “ဤအခြင်းအရာအားဖြင့်” ဟု အနက်ရသည်။ အမရာဝိက္ခေပဝါဒီသည် ကုသိုလ်၌ ဖြစ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ အခြားသော တစ်စုံတစ်ခုသော အရာ၌ တစ်ဦးဦးက မေးအပ်သော အနက်ကို မိမိ မနှစ်သက်သောကြောင့် “ဤသို့လည်း ငါ့အား မဟုတ်” စသည်ဖြင့် ထိုထိုအရပ်၌ တုန်လှုပ်ခြင်း သို့သာ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဤသို့လည်း ငါ့အား မဟုတ်” စသည်တို့သည် ထိုထိုမေးအပ်သော အခြင်းအရာကို ငြင်းပယ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ရှောင်လွှဲတုန်လှုပ်ပုံကို ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ရှောင်လွှဲပြောဆိုသူအား ရှောင်လွှဲသောဖက်ကို လက်မခံဘဲ ထိုရှောင်လွှဲသောဖက်၌သာ တည်နေခြင်းသည် သင့်လျော်သည် မဟုတ်လော? မဟုတ်ပါ၊ ထိုအရာ၌ပင် တွေဝေသော ထိုသူအား ငြင်းပယ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာ ရှောင်လွှဲဝါဒ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် “မဟုတ်” ဟု ဆိုသည်။ မှန်ပေ၏၊ သဉ္စယဗေလဋ္ဌပုတ္တသည် အဇာတသတ်မင်းက မျက်မှောက်ဘဝ၌ ရအပ်သော သာမညဖိုလ်ကို မေးမြန်းအပ်သော် နောင်တမလွန် စသည်တို့ကို ငြင်းပယ်ခြင်း အာရုံဖြင့် ရှောင်လွှဲ၍ ဖြေကြားခဲ့သည်။

එත්ථාහ – ‘‘නනු චායං සබ්බොපි අමරාවික්ඛෙපිකො කුසලාදයො ධම්මෙ පරලොකත්තිකාදීනි ච යථාභූතං අනවබුජ්ඣමානො තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨො සමානො පුච්ඡාය වික්ඛෙපමත්තං ආපජ්ජති, තස්ස කථං දිට්ඨිගතභාවො. න හි අවත්තුකාමස්ස විය පුච්ඡිතමත්ථං අජානන්තස්ස වික්ඛෙපකරණමත්තෙන [Pg.112] තස්ස දිට්ඨිගතිකතා යුත්තා’’ති? වුච්චතෙ – න හෙව ඛො පුච්ඡාය වික්ඛෙපකරණමත්තෙන තස්ස දිට්ඨිගතිකතා, අථ ඛො මිච්ඡාභිනිවෙසවසෙන. සස්සතාභිනිවෙසෙන මිච්ඡාභිනිවිට්ඨොයෙව හි පුග්ගලො මන්දබුද්ධිතාය කුසලාදිධම්මෙ පරලොකත්තිකාදීනි ච යාථාවතො අප්පටිපජ්ජමානො අත්තනා අවිඤ්ඤාතස්ස අත්ථස්ස පරං විඤ්ඤාපෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය මුසාවාදභයෙන ච වික්ඛෙපං ආපජ්ජතීති. අථ වා පුඤ්ඤපාපානං තබ්බිපාකානඤ්ච අනවබොධෙන අසද්දහනෙන ච තබ්බිසයාය පුච්ඡාය වික්ඛෙපකරණංයෙව සුන්දරන්ති ඛන්තිං රුචිං උප්පාදෙත්වා අභිනිවිසන්තස්ස උප්පන්නා විසුංයෙව සා එකා දිට්ඨි සත්තභඞ්ගදිට්ඨි වියාති දට්ඨබ්බා, ඉන්ද්‍රියබද්ධතො ච තතියට්ඨානභාවෙ දස්සිතො.

ဤ၌ မေးခွန်းထုတ်အပ်သည်မှာ - “ဤအမရာဝိက္ခေပဝါဒီ အားလုံးသည် ကုသိုလ်စသော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နောင်တမလွန်စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မသိဘဲ ထိုထိုအရာ၌ မေးခွန်းမေးအပ်သော် မေးခွန်းအပေါ် ရှောင်လွှဲခြင်းမျှသို့သာ ရောက်၏၊ ထိုသူအား မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူ၏ အဖြစ်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ မပြောလိုသောသူကဲ့သို့ မေးအပ်သော အနက်ကို မသိသဖြင့် ရှောင်လွှဲခြင်းမျှ ပြုရုံဖြင့် ထိုသူ၌ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူ၏ အဖြစ်သည် မသင့်လျော်ပါလော?” ဟူ၍တည်း။ ဖြေဆိုအပ်သည်မှာ - မေးခွန်းကို ရှောင်လွှဲခြင်းမျှဖြင့်သာ ထိုသူအား မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူ ဖြစ်သည် မဟုတ်ပါ၊ စင်စစ်သော်ကား မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ သဿတဒိဋ္ဌိကို စွဲလမ်းခြင်းဖြင့် မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းအပ်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်သာလျှင် နုနယ်သော ဉာဏ်ပညာရှိသည်ဖြစ်၍ ကုသိုလ်စသော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နောင်တမလွန်စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မသိနားမလည်ဘဲ မိမိမသိသော အနက်ကို သူတစ်ပါးအား သိအောင် မပြောကြားနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မုသာဝါဒကို ကြောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ရှောင်လွှဲခြင်းသို့ ရောက်ရသည်။ သို့မဟုတ် ကုသိုလ် အကုသိုလ်နှင့် ယင်းတို့၏ အကျိုးတရားတို့ကို မသိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မယုံကြည်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုအရာနှင့် စပ်လျဉ်းသော မေးခွန်းကို ရှောင်လွှဲခြင်းသည်သာ ကောင်းမြတ်လှ၏ဟု သဘောကျခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်းကို ဖြစ်စေ၍ စွဲလမ်းသောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုဒိဋ္ဌိသည် သတ္တဘင်္ဂဒိဋ္ဌိကဲ့သို့ သီးခြားဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိတစ်မျိုး ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အိန္ဒြေနှင့် ယှဉ်အပ်သော တရားတို့ထက် တတိယမြောက် နေရာ၌ ရှိသည်ကို ပြသတော်မူသည်။

234. සන්නිධිකාරකං කාමෙති එත්ථ අනින්ද්‍රියබද්ධානි අධිප්පෙතානීති තිලතණ්ඩුලාදිග්ගහණං, තස්ස ලොකස්ස අප්පසාදපරිහාරත්ථං කදාචි තණ්ඩුලනාළිආදිසඞ්ගහණකරණං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තිලතණ්ඩුලාදයො පඤ්ඤායන්තී’’ති.

၂၃၄. “Sannidhikārakaṃ kāmeti” (သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်းကို ပြုသည်) ဟူသော ဤ၌ အသက်ဝိညာဉ်မရှိသော ဝတ္ถုပစ္စည်းတို့ကို အလိုရှိအပ်ကုန်၏ဟု နှမ်း၊ ဆန် စသည်တို့ကို ယူအပ်သည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ လူတို့ မကြည်ညိုခြင်းကို ရှောင်လွှဲရန်အလို့ငှာ တစ်ခါတစ်ရံ ဆန်တစ်ပြည် စသည်တို့ကို သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်းကို ရည်မှတ်၍ “နှမ်း၊ ဆန် စသည်တို့သည် ထင်ရှားကုန်၏” ဟု ဆိုသည်။

236. ආජීවකා මතා නාමාති ඉමෙ ආජීවකා සබ්බසො සම්මාපටිපත්තිරහිතා මිච්ඡා එව ච පටිපජ්ජමානා අධිසීලසඞ්ඛාතස්ස සීලජීවිතස්ස අභාවෙන මතා නාම. පුත්තමතාති මතපුත්තා. සමණෙ ගොතමෙ බ්‍රහ්මචරියවාසො අත්ථීති සමණං එව ගොතමං පරිසුද්ධො සුපරිපුණ්ණො තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයාවහො බ්‍රහ්මචරියවාසො අත්ථි. එතෙනෙත්ථ ධම්මසුධම්මතාදිදීපනෙන බුද්ධසුබුද්ධතඤ්ච දීපෙති, අඤ්ඤත්ථ නත්ථීති ඉමිනා බාහිරකෙසු තස්ස අභාවං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၂၃၆. “အာဇီဝကများ သေဆုံးသည် မည်၏” ဟူသည် ဤအာဇီဝကတို့သည် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် သမ္မာပဋိပတ်မှ ကင်းလျက် မိစ္ဆာပဋိပတ်ကိုသာလျှင် ကျင့်ကြကုန်သောကြောင့်၊ အဓိသီလဟု ဆိုအပ်သော သီလအသက်ရှင်ခြင်း မရှိသဖြင့် သေသူများမည်ကုန်၏။ “ပုတ္တမတာ” ဟူသည် သေပြီးသော သားရှိသူတို့တည်း။ “ရဟန်းဂေါတမ၌ မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်ခြင်းသည် ရှိ၏” ဟူသည် ရဟန်းဂေါတမ၌သာလျှင် စင်ကြယ်လှစွာသော၊ အလုံးစုံ ပြည့်စုံလှစွာသော၊ မှန်ကန်စွာ ဝဋ်ဆင်းရဲကုန်ရာသို့ ဆောင်တတ်သော မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်ခြင်းသည် ရှိ၏။ ထိုစကားဖြင့် ဤသာသနာတော်၌ တရားတော်၏ ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သည်ဖြစ်သောအဖြစ် စသည်ကို ပြသသဖြင့် ဘုရားရှင်၏ ကောင်းစွာ သိတော်မူသောအဖြစ်ကိုလည်း ပြတော်မူ၏၊ “အခြားသာသနာပ၌ မရှိ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် သာသနာပ၌ ထိုမြတ်သော အကျင့်မရှိပုံကို ပြတော်မူ၏။ ကျန်သောစကားသည် ကောင်းစွာ သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

සන්දකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

သန္ဒကသုတ်အဋ္ဌကထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေသော ဋီကာ (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

7. මහාසකුලුදායිසුත්තවණ්ණනා

၇. မဟာသကုလုဒါယိသုတ်အဋ္ဌကထာဖွင့်။

237. අභිඤ්ඤාතාති එදිසො එදිසො චාති අභිලක්ඛණවසෙන ඤාතා. අප්පසද්දස්ස විනීතො, අප්පසද්දතාය මන්දභාණිතාය විනීතොති ච අප්පසද්දවිනීතොති වුච්චමානෙ අඤ්ඤෙන විනීතභාවො දීපිතො හොති, භගවා පන සයම්භුඤාණෙන සයමෙව විනීතො. තස්මා පාළියං ‘‘අප්පසද්දවිනීතො’’ති න වුත්තං. තෙනාහ ‘‘න හි භගවා අඤ්ඤෙන විනීතො’’ති.

၂၃၇. “အဘိညာတာ” ဟူသည် ဤသို့ဤပုံရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည်ဟူ၍ ထူးခြားသော အမှတ်အသား၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်ကုန်သော။ “အပ္ပသဒ္ဒ” ဟူသော ပုဒ်၌ “အပ္ပသဒ္ဒဝိနီတ” (အသံနည်းပါးစွာ ဆုံးမအပ်သူ) ဟု ဆိုအပ်သော်၊ အသံနည်းပါးသောအဖြစ်ကြောင့် လည်းကောင်း၊ ဖြည်းညှင်းစွာ ပြောဆိုတတ်သောအဖြစ်ကြောင့် လည်းကောင်း ဆုံးမအပ်သူ ဟု ဖြစ်၍ သူတစ်ပါးက ဆုံးမထားသောအဖြစ်ကို ပြရာရောက်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား သယမ္ဘူဉာဏ်တော်ဖြင့် ကိုယ်တိုင်သာလျှင် ဆုံးမအပ် (ယဉ်ကျေးအပ်) ပြီး ဖြစ်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ “အပ္ပသဒ္ဒဝိနီတ” ဟု မဟောကြားခဲ့ပေ။ ထိုသို့ မဟောကြားခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ “မြတ်စွာဘုရားသည် သူတစ်ပါးက ဆုံးမအပ်သည် မဟုတ်ပါပေ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

238. හිය්‍යොදිවසං [Pg.113] උපාදාය තතො ආසන්නානි කතිපයානි දිවසානි පුරිමානි නාම හොන්ති, පුරිමානීති ච පුබ්බකානි, අතීතානීති අත්ථො. තතො පරන්ති යථා වුත්තඅතීතදිවසතො අනන්තරං පරං පුරිමතරං අතිසයෙන පුරිමත්තා. ඉති ඉමෙසු ද්වීසු පවත්තිතො යථාක්කමං පුරිමපුරිමතරභාවො, එවං සන්තෙපි යදෙත්ථ ‘‘පුරිමතර’’න්ති වුත්තං, තතො පභුති යං යං ඔරං, තං තං පරං, යං යං පරං, තං තං ‘‘පුරිමතර’’න්ති වුත්තං හොති. කුතූහලයුත්තා සාලා කුතූහලසාලා යථා ‘‘ආජඤ්ඤරථො’’ති. ඉමෙ දස්සනාදයො.

၂၃၈. မနေ့ကနေ့မှစ၍ ထိုမှ နီးကပ်သော အချို့သောနေ့တို့ကို ရှေး၌ဖြစ်သော (ပုရိမာနိ) နေ့တို့မည်၏၊ “ပုရိမာနိ” ဟူသည် ရှေးမဆွကဖြစ်သော၊ လွန်လေပြီးသော နေ့တို့ဟု အနက်ရ၏။ “ထိုမှ တစ်ပါး” (တတော ပရံ) ဟူသည်ကား လွန်လေပြီးသော ထိုနေ့မှစ၍ အခြားမဲ့တစ်ပါးဖြစ်သော ထူးကဲစွာ ရှေးကျလှသော နေ့တို့တည်း။ ဤသို့လျှင် ဤနှစ်မျိုးသော ကာလတို့၌ အစဉ်အတိုင်း ရှေးကျခြင်းနှင့် သာလွန်ရှေးကျခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ပြဆိုပြီးဖြစ်သော်လည်း၊ ဤနေရာ၌ “သာလွန်ရှေးကျသော (ပုရိမတရ)” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်ရှိသော် ထိုကာလမှစ၍ နီးသောကာလကို “ပရ” ဟုလည်းကောင်း၊ ဝေးသောကာလကို “ပုရိမတရ” ဟုလည်းကောင်း ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ လူအများ လာရောက် စုဝေး ဆွေးနွေးတတ်သော ဇရပ်ကို ကူတူဟလသာလာ (တစ်နည်း အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် ဖြစ်တတ်သော ဇရပ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ “အာဇညရထား” ဟု ခေါ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤစကားသည် ဖူးမြင်ခြင်း စသည်တို့ကို ပြဆိုသည်။

අයථාභූතගුණෙහීති අයථාභූතං මිච්ඡාදීපිතඅත්ථමත්තෙනෙව උග්ඝොසිතගුණෙහි සමුග්ගතො ඝොසිතො. තරන්ති අතික්කමන්ති එතෙනාති තිත්ථං, අග්ගමග්ගො. දිට්ඨිගතිකමග්ගො පන අයථාභූතොපි තෙසං තථා විතරණං උපාදාය තිත්ථන්ති වොහරීයතීති තං කරොන්තා තිත්ථකරා. ඔසරතීති පවිසති.

“အယထာဘူတဂုဏေဟိ” ဟူသည်ကား မဟုတ်မမှန်သောအားဖြင့် မိစ္ဆာဉာဏ်ဖြင့် ပြအပ်သော အနက်မျှဖြင့်သာ ကြေညာအပ်သော ဂုဏ်တို့ဖြင့် ထင်ရှားကျော်စောသော (ကျော်စောသံ ထွက်ပေါ်သော) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤတရားဖြင့် ကူးမြောက်တတ် ကျော်လွန်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “တိတ်ထ” (ဆိပ်ကမ်း) မည်၏၊ အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော အရဟတ္တမဂ်တည်း။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏ လမ်းစဉ်သည်ကား မဟုတ်မမှန်သော်လည်း ၎င်းတို့အတွက် ထိုသို့ ကူးမြောက်ကြောင်း ဖြစ်သည်ဟု စွဲလမ်း၍ “တိတ်ထ” ဟု ဝေါဟာရပြုအပ်၏၊ ထိုလမ်းစဉ်ကို ပြုလုပ်တတ်သောသူတို့ကို “တိတ္ထကရ” (ဂိုဏ်းဆရာကြီးများ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “ဩသရတိ” ဟူသည် ဝင်ရောက်၏ ဟု အနက်ရ၏။

239. සහිතන්ති පුබ්බාපරාවිරුද්ධං. න කිඤ්චි ජාතන්ති පටිඤ්ඤාදොසහෙතුදොසඋදාහරණදොසදුට්ඨදොසතාය න කිඤ්චි ජාතං. තෙනාහ ‘‘ආරොපිතො තෙ වාදො’’ති. වදන්ති තෙන පරිභාසන්තීති වාදො දොසො. සභාවක්කොසෙනාති සභාවතො පවත්තකොට්ඨාසෙන.

၂၃၉. “သဟိတံ” ဟူသည် ရှေ့စကား နောက်စကား မဆန့်ကျင်ဘဲ ညီညွတ်ခြင်းတည်း။ “တစ်စုံတစ်ခုမျှ ဖြစ်မလာ” (န ကိဉ္စိ ဇာတံ) ဟူသည် ဝန်ခံချက် ချို့ယွင်းခြင်း၊ အကြောင်းပြချက် ချို့ယွင်းခြင်း၊ ဥပမာပြချက် ချို့ယွင်းခြင်း၊ ပျက်စီးယိုယွင်းခြင်း စသော အပြစ်တို့ကြောင့် မည်သည့်အရာမျှ ဖြစ်မလာခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် “သင့်အား ဝါဒကို တင်ထားအပ်ပြီ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားဖြင့် စွပ်စွဲ နှိပ်စက်တတ်ကုန်သောကြောင့် ဝါဒဟူသည် အပြစ်ပြစ်တင်ခြင်းတည်း။ “သဘာဝက္ကောသေန” ဟူသည် သဘောအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေစုဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ သဘာဝအလျောက် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချခြင်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

240. පීළෙය්‍යාති මධුභණ්ඩෙන සහ භාජනෙ පීළෙත්වා දදෙය්‍ය. සබ්‍රහ්මචාරීහි සම්පයොජෙත්වාති සහධම්මිකෙහි විහෙඨනපයොගං කත්වා, තෙනාහ ‘‘විවාදං කත්වා’’ති.

၂၄၀. “ညှစ်ရာ၏” (ပီဠေယျ) ဟူသည် ပျားရည်အိုးနှင့်တကွ ခွက်၌ ညှစ်၍ ပေးရာ၏။ “သဗြဟ္မစာရီတို့နှင့် ယှဉ်စေ၍” ဟူသည် သီတင်းသုံးဖော်တို့နှင့်အတူ နှောင့်ယှက်ခြင်း လုံ့လကို ပြု၍၊ ထို့ကြောင့် “ငြင်းခုံခြင်းကို ပြု၍” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

241. ඉතරීතරෙනාති පණීතතො ඉතරෙන. තෙනාහ ‘‘ලාමකලාමකෙනා’’ති.

၂၄၁. “ဣတရီတရေန” (ရသမျှ မျှတသော အရာဖြင့်) ဟူသည် မွန်မြတ်သော အရာမှ တစ်ပါးသော အရာဖြင့်။ ထို့ကြောင့် “ညံ့ဖျင်းသထက် ညံ့ဖျင်းသော အရာဖြင့်” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

242. භත්තකොසකෙනාති කොසකභත්තෙන, ඛුද්දකසරාවභත්තකෙනාති අත්ථො. බෙලුවමත්තභත්තාහාරාති බිල්ලපමාණභත්තභොජනා. ඔට්ඨවට්ටියාති මුඛවට්ටියා. සබ්බාකාරෙනෙවාති සබ්බප්පකාරෙනෙව. අනප්පාහාරොති න වත්තබ්බො කදාචි අප්පාහාරොති කත්වා. තත්ථ අතිවිය අඤ්ඤෙහි අවිසය්හං අප්පාහාරතං භගවතො දස්සෙතුං ‘‘පධානභූමිය’’න්තිආදි වුත්තං. මයාති නිස්සක්කවචනං. විසෙසතරාති තෙන ධම්මෙන විසෙසවන්තතරා.

၂၄၂. “ဘတ္တကောသကေန” ဟူသည် ခွက်ငယ်ဖြင့် ထည့်အပ်သော ဆွမ်း၊ ခွက်ငယ်ဖြင့် ခြင်အပ်သော ဆွမ်းငယ်မျှဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ “ဗေလုဝမတ္တဘတ္တာဟာရာ” ဟူသည် ဥသျှစ်သီးခန့်မျှသော ဆွမ်းအာဟာရ ရှိကုန်သော။ “အောဋ္ဌဝဋ္ဋိယာ” ဟူသည် နှုတ်ခမ်းအဝဖြင့် (ခွက်နှုတ်ခမ်းဖြင့်)။ “သဗ္ဗာကာရေနေဝ” ဟူသည် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့်သာလျှင်။ “အနပ္ပါဟာရော” ဟူသည် အာဟာရနည်းပါးသူဟူ၍ မည်သည့်အခါမျှ မပြောအပ်။ ထိုစကား၌ အခြားသူတို့ မခံမရပ်နိုင်လောက်အောင် အလွန်တရာ အာဟာရနည်းပါးခြင်းဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှါ “ပဓာနဘူမိယံ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ “မယာ” ဟူသည် ကရိုဏ်းဝိဘတ် (နိဿက္ကဝစန - ငါ့ထက်) အနက်ရှိ၏။ “ဝိသေသတရာ” ဟူသည် ထိုတရားဖြင့် ပိုမိုထူးခြား လွန်ကဲကုန်သော။

වතසමාදානවසෙනෙව [Pg.114] පංසුකූලං ධාරෙන්තීති පංසුකූලිකාති ආහ – ‘‘සමාදින්නපංසුකූලිකඞ්ගා’’ති, සද්දත්ථො පන ‘‘විසුද්ධිමග්ගෙ’’ (විසුද්ධි. 1.24) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. පිණ්ඩපාතිකා සපදානචාරිනොතිආදීසුපි එසෙව නයො. තත්ථ තත්ථ සත්ථෙන ඡින්දිතත්තා සත්ථලූඛානි. යං යං සප්පායං, තස්සෙව ගහණං උච්චිනන්ති ආහ ‘‘උච්චිනිත්වා…පෙ… ථිරට්ඨානමෙව ගහෙත්වා’’ති. අලාබුලොමසානීති අලාබුලොමානි විය සුඛුමතරානි චීවරසුත්තංසූනි එතෙසං සන්තීති අලාබුලොමසානි. පාතිතසාණපංසුකූලන්ති කළෙවරෙන සද්ධිං ඡඩ්ඩිතසාණමයං පංසුකූලං, යං තුම්බමත්තෙ පුළවෙ ඔධුනිත්වා සත්ථා ගණ්හි.

အကျင့်ကို ဆောက်တည်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ပံ့သုကူသင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံကြကုန်သောကြောင့် “ပံသုကူလိကာ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဆောက်တည်အပ်သော ပံ့သုကူဓုတင် ရှိကုန်သော” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပုဒ်၏ အနက်သဘောကိုမူ “ဝိသုဒ္ဓိမဂ်” ၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ “ပိဏ္ဍပါတိကာ”၊ “သပဒါနစာရိနော” စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုထိုအရပ်၌ ဓားဖြင့် ဖြတ်တောက်အပ်သောကြောင့် “သတ္ထလူခါနိ” (ဓားရာထင်သော အဝတ်စုတ်များ) ဟု ခေါ်၏။ အကြင်အကြင် သင့်လျော်သော အဝတ်စုတ်ကို ရွေးချယ်၍ ယူတတ်ကုန်သောကြောင့် “ရွေးချယ်၍...ပ... ခိုင်ခံ့သောနေရာကိုသာ ယူ၍” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “အလာဗုလောမာနိ” ဟူသည် ဘူးသီး၏ အမွေးအမျှင်ကဲ့သို့ အလွန်နူးညံ့သော သင်္ကန်းချည်မျှင်များ ရှိကုန်သော သင်္ကန်းတို့တည်း။ “ပါတိတသာဏပံသုကူလံ” ဟူသည် အလောင်းကောင်နှင့်အတူ စွန့်ပစ်ထားသော လျှော်တေသင်္ကန်းဖြစ်ပြီး၊ ပြည်တောင်းခန့်မျှရှိသော ပိုးလောက်ကောင်တို့ကို ခါထုတ်၍ မြတ်စွာဘုရားရှင် ကောက်ယူတော်မူခဲ့သော သင်္ကန်းတည်း။

‘‘යථාපි භමරො පුප්ඵ’’න්තිආදිනා (ධ. ප. 49) වුත්තං මධුකරභික්ඛාචාරවතං ‘‘පිණ්ඩියාලොපභොජනං නිස්සාය පබ්බජ්ජා’’ති (මහාව. 73, 128) වචනතො භික්ඛූනං පකතිභූතං වතන්ති වුත්තං ‘‘උඤ්ඡාසකෙ වතෙ රතා’’ති. වත-සද්දො චෙත්ථ පකතිවතසඞ්ඛාතං සකවතං වදති. තෙනාහ ‘‘උඤ්ඡාචරියසඞ්ඛාතෙ භික්ඛූනං පකතිවතෙ’’ති. උච්චනීචඝරද්වාරට්ඨායිනොති මහන්තඛුද්දකගෙහානං බහිද්වාරකොට්ඨකට්ඨායිනො. කබරමිස්සකං භත්තං සංහරිත්වාති කණාජකමිස්සකං භත්තං සම්පිණ්ඩිත්වා. උම්මාරතො පට්ඨායාති ඝරුම්මාරතො පට්ඨාය.

“ပျားပိတုန်းသည် ပန်းကို...” စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ပျားကဲ့သို့ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်း အကျင့်ဝတ်ကို၊ “ဆွမ်းဆုပ်တည်းဟူသော အာဟာရကို အမှီပြု၍ ရဟန်းပြုရ၏” ဟူသော ဝစနဖြင့် ရဟန်းတို့၏ သဘာဝအလျောက် ကျင့်အပ်သော အကျင့်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် “ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်း အကျင့်၌ မွေ့လျော်ကုန်သော” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌ “ဝတ” သဒ္ဒါသည် ပကတိအကျင့်ဟု ဆိုအပ်သော မိမိတို့၏ အကျင့်ကို ပြောဆို၏။ ထို့ကြောင့် “ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်း အကျင့်ဟု ဆိုအပ်သော ရဟန်းတို့၏ ပကတိအကျင့်၌” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ဥစ္စနီစဃရဒွါရဋ္ဌာယိနော” ဟူသည် ကြီးငယ်ကုန်သော အိမ်တို့၏ အပြင်ဘက် တံခါးဝ၌ ရပ်တည်ကုန်သော။ “ကဗရမိဿကံ ဘတ္တံ သံဟရိတွာ” ဟူသည် ဆန်ကွဲဆွမ်း သို့မဟုတ် အထွေထွေ ရောနှောနေသော ဆွမ်းတို့ကို စုပေါင်း၍။ “ဥမ္မာရတော ပဋ္ဌာယ” ဟူသည် အိမ်၏ တံခါးခုံမှ စ၍။

චීවරානුග්ගහත්ථන්ති චීවරානුරක්ඛණත්ථං. එත්ථ ච යස්මා බුද්ධා නාම සදෙවකෙ ලොකෙ අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං, සා චස්ස පුඤ්ඤක්ඛෙත්තතා පරමුක්කංසගතා, තස්මා සත්තානං තාදිසං උපකාරං ආචික්ඛිත්වා තෙ ච අනුග්ගණ්හන්තා ගහපතිචීවරං සාදියන්ති, චතුපච්චයසන්තොසෙ පන නෙ පරමුක්කංසගතා එවාති දට්ඨබ්බං.

“သင်္ကန်းကို ချီးမြှောက်ခြင်းငှါ” ဟူသည် သင်္ကန်းကို ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက်ခြင်းငှါတည်း။ ဤနေရာ၌ ဘုရားရှင်တို့သည် နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ အတုမဲ့ မြတ်သော ကောင်းမှုစိုက်ပျိုးရာ လယ်ယာမြေ (ပုညက္ခေတ္တ) ဖြစ်တော်မူ၏၊ ထိုကောင်းမှုလယ်ယာမြေအဖြစ်သည် အထူးသဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် သတ္တဝါတို့အား ထိုသို့သော အကျိုးကျေးဇူးကို ညွှန်ပြလျက်၊ ၎င်းတို့ကို ချီးမြှောက်သောအားဖြင့် ဒါယကာတို့ လှူဒါန်းသော သင်္ကန်းကို အလှူခံတော်မူကြကုန်၏၊ သို့သော်လည်း ပစ္စည်းလေးပါး၌ ရောင့်ရဲတင်းတိမ်ခြင်း၌မူ ၎င်းတို့သည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူသည်သာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။

244. සප්පච්චයන්ති සහෙතුකං සකාරණං හුත්වා ධම්මං දෙසෙතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. චොදකො පන අධිප්පායං අජානන්තො ‘‘කිං පනා’’තිආදිමාහ. ඉතරො ‘‘නො න දෙසෙතී’’තිආදිනා අධිප්පායං විවරති. නිදානන්ති චෙත්ථ ඤාපකං උප්පත්තිකාරණං අධිප්පෙතං, තඤ්ච තස්ස තස්ස අනුප්පත්තියුත්තස්ස අත්ථස්ස පටිපක්ඛහරණතො ‘‘සප්පාටිහාරිය’’න්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘පුරිමස්සෙවෙතං වෙවචන’’න්ති. රාගාදීනං වා පටිහරණං පටිහාරියං, තදෙව පාටිහාරියං, සහ පාටිහාරියෙනාති සප්පාටිහාරියං. රාගාදිපටිසෙධවසෙනෙව හි සත්ථා ධම්මං දෙසෙති.

၂၄၄. “သပ္ပစ္စယံ” ဟူသည် အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်စေ၍ တရားကို ဟောတော်မူ၏ဟူသည် ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ စောဒနာပြုသူသည်ကား အလိုဆန္ဒကို မသိသဖြင့် “အသို့နည်း...” စသည်ဖြင့် ဆို၏။ တစ်ဖက်လူ (ဖြေကြားသူ) က “မဟောသည် မဟုတ်ပါ...” စသည်ဖြင့် အလိုအဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ပြ၏။ ဤနေရာ၌ “နိဒါနံ” ဟူသည် သိစေတတ်သော ဖြစ်ကြောင်းတရား (အကြောင်းရင်း) ကို ဆိုလို၏၊ ထိုတရားသည်လည်း သက်ဆိုင်ရာ ဖြစ်ပေါ်ထိုက်သော အကျိုးတရား၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ကို ပယ်ဖျက်တတ်သောကြောင့် “သပ္ပါဋိဟာရိယ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ယင်းသည် ရှေးဦးစကား၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) သာတည်း” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ်လျှင် ရာဂစသည်တို့ကို ပယ်ဖျက်ခြင်းသည် “ပါဋိဟာရိယ” မည်၏၊ ထိုသို့ ပယ်ဖျက်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် “သပ္ပါဋိဟာရိယ” မည်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဂစသည်တို့ကို တားမြစ်ပယ်ဖျက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။

245. තස්ස [Pg.115] තස්ස පඤ්හස්සාති යං යං පඤ්හං පරො අභිසඞ්ඛරිත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡති, තස්ස තස්ස පඤ්හස්ස. උපරි ආගමනවාදපථන්ති විස්සජ්ජනෙ කතෙ තතො උපරි ආගච්ඡනකං වාදමග්ගං. විසෙසෙත්වා වදන්තොති වත්තති, ‘‘භො ගොතම, වත්තුමරහතී’’ති අත්තනො වාදභෙදනත්ථං ආහතං කාරණං අත්තනො මාරණත්ථං ආවුධං නිදස්සෙන්තො විය විසෙසෙත්වා වදන්තො පහාරකෙන වචනෙන. අන්තරන්තරෙති මයා වුච්චමානකථාපබන්ධස්ස අන්තරන්තරෙ. දදෙය්‍ය වදෙය්‍ය. එවරූපෙසු ඨානෙසූති පරවාදීහි සද්ධිං වාදපටිවාදට්ඨානෙසු. තෙ නිග්ගහෙතුං මයා දෙසිතං සුත්තපදං ආනෙත්වා මමයෙව අනුසාසනිං ඔවාදං පච්චාසීසන්ති.

၂၄၅. "Tassa tassa pañhassa" ဟူသည်မှာ တစ်ပါးသောသူသည် စီစဉ်ပြင်ဆင်၍ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်ကာ မေးမြန်းသော ထိုထိုပြဿနာ၏။ "Upari āgamanavādapatha" ဟူသည်မှာ ဖြေကြားချက်ကို ပြုပြီးသောအခါ ထိုမှတစ်ပါး အထက်သို့ တက်လာလတ္တံ့သော ဝါဒလမ်းကြောင်းကို။ "Visesetvā vadanto" ဟူသော ပုဒ်၌— "အို ဂေါတမ၊ ပြောဆိုခြင်းငှာ ထိုက်၏" ဟု မိမိ၏ ဝါဒကို ဖျက်ဆီးရန် ဆောင်ယူလာသော အကြောင်းကို မိမိကိုယ်ကို သတ်ရန် လက်နက်ကို ပြသဘိသကဲ့သို့ တိုက်ခိုက်တတ်သော စကားဖြင့် ထူးခြားစွာ ပြောဆိုလျက် ရှိ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Antarantare" ဟူသည်မှာ ငါပြောဆိုအပ်သော စကားအစဉ်၏ အကြားအကြား၌။ "Dadeyya" ဟူသည်မှာ ပြောဆိုရာ၏။ "Evarūpesu ṭhānesu" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့နှင့် အခြေအတင် စကားပြောဆိုရာ အရပ်တို့၌။ "Te niggahetuṃ..." ဟူသည်မှာ ထိုသူတို့ကို နှိမ်နင်းရန် ငါဟောကြားအပ်သော သုတ်ပုဒ်ကို ဆောင်ယူကာ ငါ၏ အဆုံးအမ ဩဝါဒကိုသာလျှင် တောင့်တကြကုန်၏။

246. සම්පාදෙමීති මනොරථං සම්පාදෙමි. පරිපූරෙමීති අජ්ඣාසයං පරිපූරෙමි. අධිසීලෙති අධිකෙ උත්තමසීලෙ. සාවකසීලතො ච පච්චෙකබුද්ධසීලතො ච බුද්ධානං සීලං අධිකං උක්කට්ඨං පරමුක්කංසතො අනඤ්ඤසාධාරණභාවතො. තෙනාහ ‘‘බුද්ධසීලං නාම කථිත’’න්ති. ඨානුප්පත්තිකපඤ්ඤාති තත්ථ තත්ථ ඨානසො උප්පන්නපඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. අවසෙසා පඤ්ඤාති ඉධ පාළියං ආගතා අනාගතා ච යථාවුත්තඤාණද්වයවිනිමුත්තා පඤ්ඤා.

၂၄၆. "Sampādemi" ဟူသည် နှလုံးအလိုဆန္ဒ (မနောရထ) ကို ပြည့်စုံစေ၏။ "Paripūremi" ဟူသည် အလိုအဇ္ဈာသယကို ပြည့်စုံစေ၏။ "Adhisīle" ဟူသည် သာလွန်ထူးကဲသော မြတ်သော သီလ၌။ သာဝကသီလထက်လည်းကောင်း၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသီလထက်လည်းကောင်း ဘုရားရှင်တို့၏ သီလသည် သာလွန်မြင့်မြတ်၏၊ အထူးသဖြင့် အလွန်အကဲ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးနှင့် မဆက်ဆံသော (အသာဓာရဏ) အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဗုဒ္ဓသီလကို ဟောကြားတော်မူအပ်သည်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Ṭhānuppattikapaññā" ဟူသည် ထိုထိုသင့်လျော်သော အရာဌာန၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပညာ။ ထို့ကြောင့် "tattha" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Avasesā paññā" ဟူသည် ဤပါဠိတော်၌ လာရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မလာရှိသည်ဖြစ်စေ ဖော်ပြပါ ဉာဏ်နှစ်ပါးမှ လွတ်သော ကြွင်းကျန်သော ပညာကို ဆိုသည်။

247. විසෙසාධිගමානන්ති සතිපට්ඨානාදීනං අධිගන්ධබ්බවිසෙසානං. අභිඤ්ඤා නාම ඡ අභිඤ්ඤා, තාසු උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන ඡළභිඤ්ඤාරහතොව අග්ගමග්ගපඤ්ඤා ඉධ අභිඤ්ඤාති අධිප්පෙතා, තස්ස වොසානං පරියොසානං පාරමී පරමුක්කංසාති අවකංසාති ච අග්ගඵලං වුච්චතීති ආහ ‘‘අභිඤ්ඤා…පෙ… අරහත්තං පත්තා’’ති.

၂၄၇. "Visesādhigamānaṃ" ဟူသည် သတိပဋ္ဌာန် စသည်တို့ကြောင့် ရရှိအပ်သော တရားထူး တရားမြတ်တို့၏။ "Abhiññā" မည်သည် အဘိညာဉ် ခြောက်ပါးတို့ ဖြစ်၏၊ ထိုအဘိညာဉ်တို့တွင် ထူးမြတ်သောအားဖြင့် ညွှန်းဆိုခြင်းအားဖြင့် ဆဠာဘိညာဉ်နှင့် ထိုက်သူ၏သာလျှင် အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော မဂ်ဉာဏ်ပညာကို ဤနေရာ၌ "အဘိညာဉ်" ဟု ရည်ရွယ်အပ်၏၊ ထိုမဂ်ပညာ၏ အဆုံးအပိုင်းအခြားဖြစ်သော ပါရမီ (အထွတ်အထိပ်) အဖြစ်ကို အရဟတ္တဖိုလ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် "abhiññā…pe… arahattaṃ pattā" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

උපායපධානෙති අරියඵලාධිගමනස්ස උපායභූතෙ පධානෙ. ‘‘අනුප්පන්නපාපකානුප්පාදාදිඅත්ථා’’ති ගහිතා තථෙව හොන්ති, තං අත්ථං සාධෙන්තියෙවාති එතස්ස අත්ථස්ස දීපකො සම්මා-සද්දොති යථාඅධිප්පෙතත්ථස්ස අනුප්පන්නපාපකානුප්පාදාදිනො උපායභූතෙ, පධානඋපායභූතෙති අත්ථො. සම්මා-සද්දස්ස වා යොනිසො අත්ථදීපකතං සන්ධාය ‘‘යොනිසො පධානෙ’’ති වුත්තං. ඡන්දං ජනෙතීති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දං උප්පාදෙති පවත්තෙති වා. වායමතීති පයොගපරක්කමං කරොති. වීරියං ආරභතීති කායිකචෙතසිකවීරියං කරොති. චිත්තං උක්ඛිපතීති [Pg.116] තෙනෙව සහජාතවීරියෙන කොසජ්ජපක්ඛතො චිත්තං උක්ඛිපති. පදහතීති සම්මප්පධානභූතං වීරියං පවත්තෙති. පටිපාටියා පනෙතානි චත්තාරි පදානි ආසෙවනාභාවනාබහුලීකම්මසාතච්චකිරියාහි යොජෙතබ්බානි. ‘‘පදහතී’’ති වා ඉමිනා ආසෙවනාදීහි සද්ධිං සිඛාපත්තං උස්සොළ්හිවීරියං යොජෙතබ්බං. වඩ්ඪියා පරිපූරණත්ථන්ති යාවතා භාවනාපාරිපූරියා පරිපූරණත්ථං. යා ඨිතීති යා කුසලානං ධම්මානං පටිපක්ඛවිගමෙන අවට්ඨිති. සො අසම්මොසොති සො අවිනාසො. යං වෙපුල්ලන්ති යො සබ්බසො විපුලභාවො මහන්තතා. භාවනාපාරිපූරීති භාවනාය පරිපූරිතා. අත්ථොතිපි වෙදිතබ්බං පුරිමපච්ඡිමපදානං සමානත්ථභාවතො.

"Upāyapadhāne" ဟူသည်မှာ အရိယာဖိုလ်ကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းဥပါယ်ဖြစ်သော ဝီရိယ၌။ "Anuppannapāpakānuppādādiatthā" ဟူ၍ ယူအပ်ကုန်သော အနက်တို့သည် ထို့အတူပင် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုအနက်ကို ပြီးမြောက်စေတတ်သည်သာတည်းဟူသော ဤအနက်ကို ပြတတ်သော ပုဒ်သည် "သမ္မာ" သဒ္ဒါတည်း၊ ရည်ရွယ်အပ်သော အနက်ဖြစ်သော မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်တရားတို့ မဖြစ်ပေါ်စေခြင်း စသည်တို့၏ အကြောင်းဥပါယ်ဖြစ်သော၊ ဝီရိယလုံ့လ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့မဟုတ် "သမ္မာ" သဒ္ဒါ၏ သင့်လျော်စွာ (ယောနိသော) အနက်ကို ပြခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ "yoniso padhāne" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "Chandaṃ janeti" ဟူသည် ပြုလိုသော သဘောရှိသော ကုသိုလ်ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏ သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်စေ၏။ "Vāyamati" ဟူသည် ပယောဂလုံ့လကို ပြု၏။ "Vīriyaṃ ārabhati" ဟူသည် ကိုယ်၌ဖြစ်သော စိတ်၌ဖြစ်သော ဝီရိယကို အားထုတ်၏။ "Cittaṃ ukkhipati" ဟူသည် ထိုသဟဇာတ်ဝီရိယဖြင့် ပျင်းရိခြင်းအဖို့မှ စိတ်ကို မြှင့်တင်ပေး၏။ "Padahati" ဟူသည် သမ္မပ္ပဓာန်ဖြစ်သော ဝီရိယကို ဖြစ်ပေါ်စေ၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤပုဒ်လေးခုကို အစဉ်အတိုင်း မှီဝဲခြင်း၊ ပွားများခြင်း၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုခြင်း၊ အမြဲမပြတ် အားထုတ်ခြင်းတို့နှင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် "Padahati" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် မှီဝဲခြင်း စသည်တို့နှင့်အတူ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော အားကြီးသော လုံ့လကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ "Vaḍḍhiyā paripūraṇatthaṃ" ဟူသည်မှာ ဘာဝနာပြည့်စုံခြင်းသို့ တိုင်အောင် ပြည့်စုံစေခြင်း အကျိုးငှာ။ "Yā ṭhiti" ဟူသည်မှာ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားများ ကင်းကွာခြင်းကြောင့် ကုသိုလ်တရားတို့၏ တည်တံ့ခြင်း။ "So asammoso" ဟူသည်မှာ ထိုကုသိုလ်တရားတို့ မပြိုကွဲ မပျက်စီးခြင်း။ "Yaṃ vepullaṃ" ဟူသည်မှာ အလုံးစုံ ပြန့်ပြောကြီးပွားခြင်း။ "Bhāvanāpāripūrī" ဟူသည်မှာ ဘာဝနာပြည့်စုံခြင်း။ ရှေ့ပုဒ်နှင့် နောက်ပုဒ်တို့သည် အနက်တူညီသောကြောင့် အနက်အားဖြင့်လည်း ဤသို့ သိအပ်၏။

පුබ්බභාගපටිපදා කථිතාතංතංවිසෙසාධිගමස්ස පටිපදාවිභාවනාය ආරද්ධත්තා. අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පජ්ජනෙන අනත්ථාවහතා නාම නත්ථීති වුත්තං – ‘‘උප්පජ්ජමානා’’ති වචනං උප්පන්නානං රාසන්තරභාවෙන ගහිතත්තා. තථා කුසලානං ධම්මානං උප්පජ්ජනෙනාති වුත්තං – අනුප්පජ්ජමානාති වචනං උප්පන්නානං රාසන්තරභාවෙන ගහිතත්තා. නිරුජ්ඣමානාති පටිපක්ඛසමායොගෙන විනස්සමානා, න ඛණනිරොධවසෙන නිරුජ්ඣමානා.

ထိုထိုထူးခြားသော တရားထူးကို ရရှိခြင်း၏ ကျင့်စဉ်ကို ထင်ရှားစေရန် စတင်အားထုတ်သောကြောင့် ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော ကျင့်စဉ် (ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ) ကို ဟောကြားအပ်၏။ အကုသိုလ်တရားတို့ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် အကျိုးမဲ့ကို ဆောင်ခြင်း မည်သည်မရှိဟု မိန့်ဆိုအပ်၏ — "uppajjamānā" ဟူသော စကားကို ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော တရားတို့၏ အခြားသောအစုအဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့်ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏ — "anuppajjamānā" ဟူသော စကားကို ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော တရားတို့၏ အခြားသောအစုအဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ "Nirujjhamānā" ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားနှင့် ယှဉ်စပ်မိခြင်းကြောင့် ပျက်စီးကုန်သော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်၊ ခဏိကနိရောဓအားဖြင့် ချုပ်ပျက်ကုန်ခြင်းကို မဆိုလို။

ලොභාදයො වෙදිතබ්බා, යෙ ආරද්ධවිපස්සකානං උප්පජ්ජනාරහා. සකිං උප්පජ්ජිත්වාති සභාවකථනමත්තමෙතං. එකවාරමෙව හි මග්ගො උප්පජ්ජති. නිරුජ්ඣමානොති සරසෙනෙව නිරුජ්ඣමානො. න හි තස්ස පටිපක්ඛසමායොගො නාම අත්ථි. ඵලස්සාති අනන්තරකාලෙව උප්පජ්ජනකඵලස්ස. පච්චයං දත්වාව නිරුජ්ඣතීති ඉමිනා මග්ගො සම්පති ආයතිඤ්ච එකන්තෙනෙව අත්ථාවහොති දස්සෙති. පුරිමස්මිම්පීති ‘‘අනුප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මා අනුප්පජ්ජමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’’න්ති එතස්මිං තතියවාරෙපි. ‘‘සමථවිපස්සනා ගහෙතබ්බා’’ති වුත්තං අට්ඨකථායං, තං පන මග්ගස්ස අනුප්පන්නතාය සබ්භාවතො, අනුප්පජ්ජමානෙ ච තස්මිං වට්ටානත්ථසබ්භාවතොති මග්ගස්සපි සාධාරණභාවතො න යුත්තන්ති පටික්ඛිපති. යදි සමථවිපස්සනානම්පි අනුප්පත්ති අනත්ථාවහා, මග්ගස්ස අනුප්පත්තියා වත්තබ්බං නත්ථීති.

ဝိပဿနာကို စတင်အားထုတ်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဖြစ်ပေါ်ထိုက်သော လောဘစသည်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ "Sakiṃ uppajjitvā" ဟူသည် သဘာဝကို ဖော်ပြခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား မဂ်စိတ်သည် တစ်ကြိမ်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့်တည်း။ "Nirujjhamāno" ဟူသည် မိမိသဘောအားဖြင့်သာ ချုပ်ငြိမ်းသည်ဖြစ်၍။ ထိုမဂ်တရားအား ဆန့်ကျင်ဘက်တရားနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်း မည်သည်မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ "Phalassa" ဟူသည်မှာ အခြားမဲ့အခါ၌ ဖြစ်ပေါ်ထိုက်သော ဖိုလ်ဉာဏ်အား။ "Paccayaṃ datvāva nirujjhati" ဟူသော ဤစကားဖြင့် မဂ်တရားသည် ပစ္စုပ္ပန်၌လည်းကောင်း၊ နောင်အနာဂတ်၌လည်းကောင်း ဧကန်အကျိုးကို ဆောင်သည်ကို ပြသ၏။ "Purimasmiṃpi" ဟူသည်မှာ "မဖြစ်ပေါ်သေးသော ငါ၏ ကုသိုလ်တရားတို့သည် မဖြစ်ပေါ်ပါက အကျိုးမဲ့ဖြစ်ရန် လမ်းစရှိကုန်၏" ဟူသော ဤတတိယအကြိမ်၌လည်း။ အဋ္ဌကထာ၌ "သမထဝိပဿနာကို ယူအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်၊ ထိုစကားသည် မဂ်တရား၏ မဖြစ်ပေါ်သေးသောအဖြစ် ထင်ရှားရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမဂ် မဖြစ်ပေါ်ပါက ဝဋ်ဆင်းရဲတည်းဟူသော အကျိုးမဲ့ ရှိနေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မဂ်နှင့်လည်း သက်ဆိုင်သောကြောင့် မသင့်လျော်ဟု ပယ်မြစ်အပ်၏။ အကယ်၍ သမထဝိပဿနာတို့ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်ပင် အကျိုးမဲ့ကို ဆောင်ပါမူ မဂ်တရား မဖြစ်ပေါ်ခြင်း၌မူကား ပြောဖွယ်ရာမရှိပြီ။

මහන්තං[Pg.117], ගාරවං හොති, තස්මා ‘‘සඞ්ඝගාරවෙන යථාරුචි වන්දිතුං න ලභාමී’’ති සඞ්ඝෙන සහ න නික්ඛමි. එත්තකං ධාතූනං නිධානං නාම අඤ්ඤත්‍ර නත්ථි, මහාධාතුනිධානතො හි නීහරිත්වා කතිපයා ධාතුයො තත්ථ තත්ථ චෙතියෙ උපනීතා, ඉධ පන රාමගාමථූපෙ විනට්ඨෙ නාගභවනං පවිට්ඨා දොණමත්තා ධාතුයො උපනීතා. අතිමන්දානි නොති නනු අතිවිය මන්දානි.

ကြီးမြတ်လှစွာသော ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှု (ဂါရဝ) ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "သံဃာတော်ကို ရိုသေသောအားဖြင့် မိမိအလိုရှိတိုင်း ရှိခိုးခွင့် မရပါ" ဟု နှလုံးသွင်းကာ သံဃာတော်နှင့်အတူ အပြင်သို့ မထွက်ခဲ့ပေ။ ဤမျှလောက်သော ဓာတ်တော်များ ဌာပနာခြင်း မည်သည် အခြားနေရာ၌ မရှိပါ၊ ကြီးစွာသော ဓာတ်တော်ဌာပနာတိုက်မှ ထုတ်ဆောင်၍ အနည်းငယ်သော ဓာတ်တော်တို့ကို ထိုထိုစေတီများသို့ ဆောင်ယူအပ်ကုန်၏၊ ဤနေရာ၌မူကား ရာမရွာစေတီတော် ပျက်စီးသောအခါ နဂါးပြည်သို့ ရောက်ရှိသွားသော တစ်ဒေါဏမျှသော ဓာတ်တော်တို့ကို ဆောင်ယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ "Atimandāni no" ဟူသည် အလွန်တုံ့နှေးလှသည် မဟုတ်ပါလောဟု မေးခွန်းထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

සංවිජ්ජිත්වාති ‘‘කථඤ්හි නාම මාදිසො ඊදිසං අනත්ථං පාපුණිස්සතී’’ති සංවෙගං ජනෙත්වා. ඊදිසං නාම මාදිසං ආරබ්භ වත්තබ්බන්ති කිං වදතීති තං වචනං අනාදියන්තො.

"Saṃvijjitvā" ဟူသည် "ငါကဲ့သို့သောသူသည် ဤသို့သော အကျိုးမဲ့ကို အဘယ်ကြောင့် ရောက်ရပါသနည်း" ဟု သံဝေဂဖြစ်ပေါ်စေ၍။ "ငါကဲ့သို့သောသူကို ရည်ရွယ်၍ ဤကဲ့သို့ ပြောဆိုထိုက်သလော၊ အဘယ်သို့ ပြောဆိုသနည်း" ဟု ထိုစကားကို ဂရုမစိုက်ဘဲ။

සන්තසමාපත්තිතො අඤ්ඤං සන්ථම්භනකාරණං බලවං නත්ථීති තතො පරිහීනො සම්මාපටිපත්තියං පතිට්ඨා කථං භවිස්සතීති ආහ ‘‘සන්තාය…පෙ… න සක්කොතී’’ති. න හි මහාරජ්ජුයා ඡින්නාය සුත්තතන්තූ සන්ථම්භෙතුං සක්කොන්තීති. සමථෙ දස්සෙත්වා තෙන සමානගතිකා ඉමස්මිං විසයෙ විපස්සනාපීති ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ ‘‘එවං උප්පන්නා සමථවිපස්සනා…පෙ… සංවත්තන්තී’’ති.

ငြိမ်သက်သော သမာပတ်ထက် အားကောင်းသော ထောက်ကန်တည်တံ့စေတတ်သည့် အကြောင်းရင်းသည် အခြားမရှိ၊ ထိုသမာပတ်မှ ဆုတ်ယုတ်သောသူသည် သမ္မာပဋိပတ်၌ အဘယ်သို့လျှင် တည်ကြည်နိုင်အံ့နည်း ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "santāya…pe… na sakkoti" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကြိုးကြီး ပြတ်တောက်သွားသောအခါ အပ်ချည်မျှင်ကလေးများဖြင့် မထောက်ကန်နိုင်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သမထကို ပြသ၍ ထိုသမထနှင့် လားရာတူညီသော ဝိပဿနာသည်လည်း ဤအရာ၌ သက်ဆိုင်၏ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "evaṃ uppannā samathavipassanā…pe… saṃvattanti" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

කාසාවන්ති කාසාවවත්ථං. කච්ඡං පීළෙත්වා නිවත්ථන්ති පච්ඡිමං ඔවට්ටිකං පීළෙන්තො විය දළ්හං කත්වා නිවත්ථං අද්දසංසූති යොජනා.

"ကါသာဝံ" ဟူသည် ကာသာဝတ် (ဖန်ရည်စွန်းသောအဝတ်) ကို ဆိုလိုသည်။ "ခါးတောင်းကျိုက်၍ ဝတ်ဆင်အပ်သည်ကို" ဟူသည် နောက်ဘက်ခါးပုံစကို တင်းကျပ်စွာ စည်းနှောင်သကဲ့သို့ မြဲမြံစွာ ဝတ်ဆင်အပ်သည်ကို မြင်ကြကုန်ပြီဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။

වුත්තනයෙනාති (අ. නි. ටී. 1.1.394) ‘‘කාමා නාමෙතෙ අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා’’තිආදිනා වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු ආදීනවදස්සනපුබ්බකනෙක්ඛම්මපටිපත්තියා ඡන්දරාගං වික්ඛම්භයතො සමුච්ඡින්දන්තස්ස ච ‘‘අනුප්පන්නො ච කාමාසවො න උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා හෙට්ඨා සබ්බාසවසුත්තවණ්ණනාදීසු (ම. නි. 1.15 ආදයො; ම. නි. අට්ඨ. 1.15 ආදයො) වුත්තනයෙන. ආරම්මණරසං අනුභවිත්වා නිරුද්ධවිපාකොති තදාරම්මණමාහ. අනුභවිත්වා භවිත්වා ච විගතං භූතවිගතං. අනුභූතභූතා හි භූතතාසාමඤ්ඤෙන භූත-සද්දෙන වුත්තා. සාමඤ්ඤමෙව හි උපසග්ගෙන විසෙසීයතීති. අනුභූතසද්දො ච කම්මවචනිච්ඡාය අභාවතො අනුභවකවාචකො දට්ඨබ්බො. විපාකො ආරම්මණෙ උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධො භුත්වාවිගතොති වත්තබ්බතං අරහති, [Pg.118] විකප්පගාහවසෙන රාගාදීහි තබ්බිපක්ඛෙහි ච අකුසලං කුසලඤ්ච කම්මං ආරම්මණරසං අනුභවිත්වා විගතන්ති වත්තබ්බතං අරහති. යථාවුත්තො පන විපාකො කෙවලං ආරම්මණරසානුභවනවසෙනෙව පවත්තතීති අනුභවිත්වා විගතත්තා නිප්පරියායෙනෙව වුත්තො, තස්ස ච තථා වුත්තත්තා කම්මං භවිත්වා විගතපරියායෙන, යං ‘‘උප්පන්නානං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය, උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා’’ති එත්ථ ‘‘උප්පන්න’’න්ති ගහෙත්වා තංසදිසානං පහානං, වුද්ධි ච වුත්තා. විපච්චිතුං ඔකාසකරණවසෙන උප්පතිතං අතීතකම්මඤ්ච තතො උප්පජ්ජිතුං ආරද්ධො අනාගතො විපාකො ච ‘‘ඔකාසකතුප්පන්නො’’ති වුත්තො. යං උප්පන්නසද්දෙන විනාපි විඤ්ඤායමානං උප්පන්නං සන්ධාය ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, සඤ්චෙතනිකාන’’න්තිආදි (අ. නි. 10.217, 219) වුත්තං.

"ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်" ဟူသည် (အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်ဋီကာ ၁။၁။၃၉၄ ၌) "ကာမမည်သည်တို့သည် မမြဲခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း၊ ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိခြင်း သဘောရှိကုန်၏" ဟူသည် စသည်ဖြင့် ဝတ္ထုကာမ ကိလေသာကာမတို့၌ အပြစ်ကို ရှုခြင်းလျှင် ရှေ့သွားရှိသော နေက္ခမ္မအကျင့်ဖြင့် ကာမစ္ဆန္ဒရာဂကို ခွာဆဲ၊ အမြစ်ပြတ် ဖြတ်တောက်ဆဲဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား "မဖြစ်သေးသော ကာမေသနာသည် မဖြစ်ပေါ်တော့" ဟူသည် စသည်ဖြင့် အောက်၌ သဗ္ဗာသဝသုတ် အဖွင့် စသည်တို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်တည်း။ အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားပြီး၍ ချုပ်ငြိမ်းသွားသော ဝိပါတ်ဟူသည် တဒါရုံကို ဆိုလိုသည်။ ခံစားပြီး၍လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပြီး၍လည်းကောင်း ကင်းပျောက်ခြင်းကို "ဘူတဝိဂတ" မည်၏။ အမှန်စင်စစ် ခံစားပြီးဖြစ်သော တရားတို့ကို ဖြစ်ပြီးသည်ဟူသော အများဆိုင်ရာ သဘောအားဖြင့် "ဘူတ" သဒ္ဒါဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ သာမညသဒ္ဒါကိုသာ ဥပသဂ်ဖြင့် ထူးခြားစေအပ်၏။ "အနုဘူတ" သဒ္ဒါသည်လည်း ကမ္မဝုဒ်အလိုမရှိခြင်းကြောင့် ခံစားတတ်သူကို ဟောသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဝိပါတ်သည် အာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် ချုပ်ငြိမ်းသွားသဖြင့် "ဖြစ်ပြီး၍ ကင်းပျောက်ပြီ" ဟု ဆိုထိုက်၏။ စိတ်ကူးကြံစည်ခြင်းကို စွဲလမ်းခြင်းအားဖြင့် ရာဂစသည်တို့နှင့် ၎င်းတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့ကြောင့် အကုသိုလ်နှင့် ကုသိုလ်ကံသည် အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားပြီး၍ ကင်းပျောက်ပြီဟု ဆိုထိုက်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော ဝိပါတ်သည်ကား အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားခြင်းသက်သက်ဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် ခံစားပြီးနောက် ကင်းပျောက်သည့်အတွက် နိပ္ပရိယာယ် (တိုက်ရိုက်) အားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ၎င်းဝိပါတ်ကို ထိုသို့ဆိုအပ်သောကြောင့် ကံကို ဖြစ်ပြီး၍ ကင်းပျောက်သော ပရိယာယ်အားဖြင့် "ဖြစ်ပေါ်လာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်ခြင်းငှာ၊ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကုသိုလ်တရားတို့ တည်တံ့ခြင်းငှာ" ဟူသော ဤနေရာ၌ "ဖြစ်ပေါ်လာသော" ဟု ယူ၍ ထိုနှင့်တူသော တရားတို့ကို ပယ်ခြင်းနှင့် တိုးပွားခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ အကျိုးပေးခွင့်ပြုခြင်း အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အတိတ်ကံနှင့် ထိုမှ ဖြစ်ပေါ်ရန် အစပြုအပ်သော အနာဂတ်ဝိပါတ်ကိုလည်းကောင်း "ဩကာသကတုပ္ပန္န" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဖြစ်ပေါ်လာသောဟူသော သဒ္ဒါမပါဘဲ သိအပ်သော ဥပ္ပန္နတရားကို ရည်ညွှန်း၍ "ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် စေတနာကြောင့်ဖြစ်သော..." စသည်ဖြင့် (အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ၁၀။၂၁၇၊ ၂၁၉ ၌) မိန့်တော်မူအပ်၏။

තෙසූති විපස්සනාය භූමිභූතෙසු ඛන්ධෙසු. අනුසයිතකිලෙසාති අනුසයවසෙන පවත්තා අප්පහීනා මග්ගෙන පහාතබ්බා කිලෙසා අධිප්පෙතා. තෙනාහ ‘‘අතීතා…පෙ… න වත්තබ්බා’’ති. තෙසඤ්හි අම්බරුක්ඛොපමාය වත්තමානාදිතා න වත්තබ්බා මග්ගෙන පහාතබ්බානං තාදිසස්ස විභාගස්ස අනුප්පජ්ජනතො. අප්පහීනාව හොන්තීති ඉමිනා අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයට්ඨොති දස්සෙති. ඉදං භූමිලද්ධුප්පන්නං නාමාති ඉදං තෙසු ඛන්ධෙසු උප්පත්තිරහකිලෙසජාතං තාය එව උප්පත්තිරහතාය භූමිලද්ධුප්පන්නං නාම, තෙභූමකභූමිලද්ධා නාම හොතීති අත්ථො. තාසු තාසු භූමීසූති මනුස්සදෙවාදිඅත්තභාවසඞ්ඛාතෙසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු. තස්මිං තස්මිං සන්තානෙ අනුප්පත්තිඅනාපාදිතතාය අසමුග්ඝාතිතා. එත්ථ ච ලද්ධභූමිකං භූමිලද්ධන්ති වුත්තං අග්ගිආහිතො විය.

"ထိုတရားတို့၌" ဟူသည် ဝိပဿနာ၏ မြေပြင်သဖွယ်ဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးတို့၌ ဖြစ်ကုန်သော။ "ကိန်းအောင်းနေသော ကိလေသာများ" ဟူသည် ကိန်းအောင်းခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပွားကုန်သော၊ မပယ်အပ်ရသေးကုန်သော၊ မဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော ကိလေသာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် "အတိတ်စသည်ဖြင့်... မဆိုအပ်ကုန်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုကိလေသာတို့၏ သရက်ပင်ဥပမာဖြင့် ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သည် စသည်ကို မဆိုအပ်၊ မဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော တရားတို့အား ထိုသို့သော ကွဲပြားမှု မဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ "မပယ်ရသေးသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏" ဟူသော ဤစကားဖြင့် မပယ်ရသေးသော အနက်ကြောင့် ကိန်းအောင်းသော အနက်ဖြစ်သည်ကို ပြ၏။ "ဤသည်ကား ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နမည်၏" ဟူသည် ဤခန္ဓာငါးပါးတို့၌ ဖြစ်ထိုက်သော ကိလေသာအပေါင်းသည် ထိုဖြစ်ထိုက်သောကြောင့်ပင် "ဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္န" မည်၏၊ ဘုံသုံးပါး၌ ရအပ်သော အခြေခံရှိသော ကိလေသာဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ထိုထိုဘုံတို့၌" ဟူသည် လူ၊ နတ် စသော အတ္တဘောဟု ဆိုအပ်သော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့၌။ ထိုထိုသန္တာန်၌ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းသို့ မရောက်စေအပ်သောကြောင့် အမြစ်မပြတ်ရသေးကုန်။ ဤ၌ ရအပ်သော အခြေခံရှိသည်ကို "ဘူမိလဒ္ဓ" ဟု မီးကို သိုမှီးထားသကဲ့သို့ (အဂ္ဂိအာဟိတ ကဲ့သို့) ပြောင်းပြန်ဆိုအပ်၏။

ඔකාසකතුප්පන්න-සද්දෙපි ච ඔකාසො කතො එතෙනාති ඔකාසො කතො එතස්සාති ච අත්ථද්වයෙපි කත-සද්දස්ස පරනිපාතො දට්ඨබ්බො. ආහතඛීරරුක්ඛො විය නිමිත්තග්ගාහවසෙන අධිග්ගහිතං ආරම්මණං, අනාහතඛීරරුක්ඛො විය අවික්ඛම්භිතතාය අන්තොගධකිලෙසං ආරම්මණං. නිමිත්තග්ගාහකාවික්ඛම්භිතකිලෙසා වා පුග්ගලා ආහතානාහතඛීරරුක්ඛසදිසා. පුරිමනයෙනෙවාති අවික්ඛම්භිතුප්පන්නෙ විය ‘‘ඉමස්මිං නාම ඨානෙ නුප්පජ්ජිස්සන්තීති න වත්තබ්බා. කස්මා? අසමුග්ඝාතිතත්තා’’ති යොජෙත්වා විත්ථාරෙතබ්බං.

"ဩကာသကတုပ္ပန္န" သဒ္ဒါ၌လည်း "ဤတရားသည် အခွင့်ကို ပြုအပ်ပြီ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဤတရားအား အခွင့်ကို ပြုအပ်ပြီ" ဟူ၍လည်းကောင်း အနက်နှစ်မျိုးလုံး၌ "ကတ" သဒ္ဒါကို နောက်၌ ထားအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ခြစ်အပ်ပြီးသော နို့စေးရှိသော သစ်ပင်ကဲ့သို့ နိမိတ်ကို ယူခြင်းအားဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်သော အာရုံသည်လည်းကောင်း၊ မခြစ်ရသေးသော နို့စေးရှိသော သစ်ပင်ကဲ့သို့ မခွာအပ်ရသေးသဖြင့် အတွင်း၌ ကိန်းအောင်းနေသော ကိလေသာရှိသော အာရုံသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် နိမိတ်ကို ယူတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ကိလေသာကို မခွာရသေးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ခြစ်အပ်ပြီးသော၊ မခြစ်ရသေးသော နို့စေးရှိသော သစ်ပင်တို့နှင့် တူကုန်၏။ "ရှေးနည်းဖြင့်သာ" ဟူသည် မခွာရသေးသော တရား၌ ကဲ့သို့ "ဤမည်သော အရပ်၌ မဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့ဟု မဆိုအပ်ကုန်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? အမြစ်မပြတ်ရသေးသောကြောင့်တည်း" ဟု ယှဉ်စပ်၍ ချဲ့အပ်၏။

වුත්තං පටිසම්භිදාමග්ගෙ. තත්ථ ච මග්ගෙන පහීනකිලෙසානමෙව තිධා නවත්තබ්බතං අපාකටං සුපාකටං කාතුං අජාතඵලරුක්ඛො උපමාභාවෙන ආගතො[Pg.119]. අතීතාදීනං අප්පහීනතා දස්සනත්ථම්පි ‘‘ජාතඵලරුක්ඛෙන දීපෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ යථා අච්ඡින්නෙ රුක්ඛෙ නිබ්බත්තාරහානි ඵලානි ඡින්නෙ අනුප්පජ්ජමානානි න කදාචි සසභාවානි අහෙසුං හොන්ති භවිස්සන්ති චාති තානි අතීතාදිභාවෙන න වත්තබ්බානි, එවං මග්ගෙන පහීනකිලෙසා ච දට්ඨබ්බා. යථා ඡෙදෙ අසති ඵලානි උප්පජ්ජිස්සන්ති, සති ච නුප්පජ්ජිස්සන්තීති ඡෙදස්ස සාත්ථකතා, එවං මග්ගභාවනාය ච සාත්ථකතා යොජෙතබ්බා.

ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၌ ဆိုအပ်၏။ ထိုမဂ်၌လည်း မဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့၏ သုံးပါးသော ကာလအားဖြင့် မဆိုအပ်သော သဘောကို အလွန်ထင်ရှားစေခြင်းငှာ အသီးမသီးသေးသော သစ်ပင်ကို ဥပမာအဖြစ် ဆောင်ခဲ့၏။ အတိတ်စသော ကိလေသာတို့၏ မပယ်ရသေးသော သဘောကို ပြခြင်းငှာလည်း "အသီးသီးပြီးသော သစ်ပင်ဖြင့် ပြအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုဥပမာ၌ သစ်ပင်ကို မခုတ်အပ်စဉ် ဖြစ်ထိုက်သော အသီးတို့သည် သစ်ပင်ကို ခုတ်အပ်ပြီးသောအခါ မဖြစ်ပေါ်နိုင်တော့သဖြင့် မည်သည့်အခါမျှ ကိုယ်ပိုင်သဘောအားဖြင့် မဖြစ်ဖူးကုန်၊ မဖြစ်ကုန်၊ ဖြစ်လတ္တံ့လည်း မဟုတ်ကုန်သဖြင့် ထိုအသီးတို့ကို အတိတ်စသော ကာလအားဖြင့် မဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ မဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့ကိုလည်း ထိုအတူ မှတ်အပ်၏။ သစ်ပင်ကို မခုတ်လျှင် အသီးတို့ ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့၊ ခုတ်လျှင် မဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့ဟု ခုတ်ခြင်း၏ အကျိုးရှိပုံကို ယှဉ်စပ်သကဲ့သို့၊ မဂ်ဘာဝနာ၏ အကျိုးရှိပုံကိုလည်း ထိုအတူ ယှဉ်စပ်အပ်၏။

තෙපි පජහතියෙව කිලෙසප්පහානෙනෙව තෙසම්පි අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනතො. අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්සාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස. උපාදින්නඅනුපාදින්නතොති උපාදින්නඛන්ධතො චෙව කිලෙසතො ච. උපපත්තිවසෙන වුට්ඨානං දස්සෙතුමාහ – ‘‘භවවසෙන පනා’’තිආදි. යෙ සොතාපන්නස්ස සත්ත භවා අප්පහීනා, තතො පඤ්ච ඨපෙත්වා ඉතරෙ ද්වෙ ‘‘සුගතිභවෙකදෙසා’’ති අධිප්පෙතා. සුගතිකාමභවතොති සුගතිභවෙකදෙසභූතකාමභවතො. අරහත්තමග්ගො රූපාරූපභවතො වුට්ඨාති උද්ධම්භාගියසංයොජනසමුග්ඝාතභාවතො. යදි අරහත්තමග්ගො එව අරියමග්ගො සියා, සො එව සබ්බකිලෙසෙ පජහෙය්‍ය, සබ්බභවෙහිපි වුට්ඨහෙය්‍ය. යස්මා පන ඔධිසොව කිලෙසා පහීයන්ති, තස්මා හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමමග්ගෙහි පහීනාවසෙසෙ කිලෙසෙ සො පජහති, ඉති ඉමං සාමත්ථියං සන්ධාය ‘‘සබ්බභවෙහි වුට්ඨාතියෙවාතිපි වදන්තී’’ති වුත්තං. තථා හි සො එව ‘‘වජිරූපමො’’ති වුත්තො.

ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခြင်းဖြင့်သာ ထိုတရားတို့ကိုလည်း တစ်ဖန်မဖြစ်ပေါ်သော သဘောသို့ ရောက်စေသောကြောင့် ထိုတရားတို့ကိုလည်း ပယ်သည်သာ မည်၏။ "အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်၏" ဟူသည် ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်၏။ "ဥပါဒိန်၊ အနုပါဒိန်တရားတို့မှ" ဟူသည် ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓာမှလည်းကောင်း၊ ကိလေသာမှလည်းကောင်း။ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းအားဖြင့် လွတ်မြောက်ပုံကို ပြခြင်းငှာ "ဘဝအားဖြင့်မူကား..." စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား မပယ်ရသေးသော ဘဝခုနစ်ပါးတို့တွင် ငါးပါးကို ဖယ်ထား၍ ကျန်နှစ်ပါးကို "သုဂတိဘဝ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ" ဟု ဆိုလိုသည်။ "သုဂတိကာမဘဝမှ" ဟူသည် သုဂတိဘဝ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်သော ကာမဘဝမှ။ အရဟတ္တမဂ်သည် ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇဉ်တို့ကို အမြစ်ပြတ် ပယ်သတ်သောကြောင့် ရူပဘဝ၊ အရူပဘဝတို့မှ လွတ်မြောက်၏။ အကယ်၍ အရဟတ္တမဂ်သည်သာ အရိယမဂ် ဖြစ်အံ့၊ ထိုမဂ်သည်သာ ကိလေသာအားလုံးကို ပယ်ရာ၏၊ ဘဝအားလုံးတို့မှလည်း လွတ်မြောက်ရာ၏။ သို့သော်လည်း အပိုင်းအခြားအားဖြင့်သာ ကိလေသာတို့သည် ပယ်အပ်ကုန်သောကြောင့် အောက်အောက်မဂ်တို့ဖြင့် ပယ်အပ်၍ ကြွင်းကျန်သော ကိလေသာတို့ကိုသာ ထိုအရဟတ္တမဂ်သည် ပယ်၏၊ ဤသို့လျှင် ၎င်း၏ စွမ်းရည်ကို ရည်ညွှန်း၍ "ဘဝအားလုံးတို့မှ စင်စစ် လွတ်မြောက်၏ ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍သာ ထိုမဂ်ကိုသာလျှင် "ဝဇိရူပမ (ဝဇီရစိန်လက်နက်နှင့်တူသော မဂ်)" ဟု ဆိုအပ်၏။

හොතු තාව වුත්තනයෙන අනුප්පන්නානං අකුසලානං අනුප්පාදාය, උප්පන්නානං උප්පන්නසදිසානං පහානාය අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනාය මග්ගභාවනා, අථ මග්ගක්ඛණෙ කථං අනුප්පන්නානං කුසලානං උප්පාදාය උප්පන්නානඤ්ච ඨිතියා භාවනා හොති එකචිත්තක්ඛණිකත්තා තස්සාති චොදෙති, ඉතරො ‘‘මග්ගප්පවත්තියායෙවා’’ති පරිහාරමාහ. මග්ගො හි කාමඤ්චෙකචිත්තක්ඛණිකො, තථාරූපො පනස්ස පවත්තිවිසෙසො, යං අනුප්පන්නා කුසලා ධම්මා සාතිසයං උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච සවිසෙසං පාරිපූරිං පාපුණන්ති. තෙනාහ ‘‘මග්ගො හී’’තිආදි. කිඤ්චාපි අරියමග්ගො වත්තමානක්ඛණෙ අනුප්පන්නො නාම න හොති, අනුප්පන්නපුබ්බතං උපාදාය උපචාරවසෙන තථා වුච්චතීති දස්සෙතුං ‘‘අනාගතපුබ්බං හී’’තිආදි වුත්තං. අයමෙවාති අයං මග්ගස්ස යථාපච්චයපවත්ති [Pg.120] එව ඨිති නාමාති, මග්ගසමඞ්ගී පුග්ගලො මග්ගම්පි භාවෙන්තො එව තස්ස ඨිතියා භාවෙතීති වත්තුං වට්ටති.

ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်တရားတို့ မဖြစ်ပေါ်စေရန်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ဖြစ်ပေါ်ဆဲနှင့်တူသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်ရှားရန်လည်းကောင်း၊ နောက်ထပ်တစ်ဖန် မဖြစ်ပေါ်ခြင်းသဘောသို့ ရောက်စေရန်လည်းကောင်း မဂ်ပွားများခြင်းသည် ဖြစ်ပါစေဦးတော့။ သို့ရာတွင် မဂ်စိတ်သည် တစ်စိတ်ခဏမျှသာ ရှိသောကြောင့် မဂ်ခဏ၌ မဖြစ်သေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့ တည်တံ့ရန်လည်းကောင်း မည်သို့လျှင် ပွားများခြင်း ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်းဟု စောဒနာ၏။ တစ်ပါးသောသူက 'မဂ်၏ ဖြစ်ပေါ်မှုကြောင့်သာလျှင်' ဟု အဖြေကို ဆို၏။ မဂ်သည် စင်စစ် တစ်စိတ်ခဏမျှသာ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်း၏ ဖြစ်ပေါ်မှု ထူးခြားပုံမှာ မဖြစ်သေးသော ကုသိုလ်တရားတို့သည် အလွန်တရာ ထူးကဲစွာ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏၊ ဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း အထူးသဖြင့် ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'maggo hī' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ အရိยมဂ်သည် ပစ္စုပ္ပန်ခဏ၌ မဖြစ်သေးသောတရား မည်သည် မဟုတ်သော်လည်း၊ ရှေးက မဖြစ်ဖူးသေးခြင်းကို အစွဲပြု၍ တင်စားသောအားဖြင့် ထိုသို့ ဆိုအပ်၏ဟု ပြသခြင်းငှာ 'anāgatapubbaṃ hī' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'Ayamevā' ဟူသည် ဤသို့သော အကြောင်းအားလျော်စွာ မဂ်၏ ဖြစ်ပေါ်မှုသည်သာလျှင် တည်တံ့ခြင်း မည်၏၊ မဂ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မဂ်ကို ပွားများသည်ရှိသော် ထိုမဂ်၏ တည်တံ့ခြင်းအလို့ငှာ ပွားများရာရောက်၏ဟု ဆိုထိုက်၏။

උපසමමානං ගච්ඡතීති වික්ඛම්භනවසෙන සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසෙ උපසමෙන්තං වත්තති. පුබ්බභාගින්ද්‍රියානි එව වා අධිප්පෙතානි. තෙනෙවාහ ‘‘කිලෙසූපසමත්ථං වා ගච්ඡතී’’ති.

'ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်၏' ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာဖယ်ခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမုစ္ဆေဒ (အကြွင်းမဲ့ပယ်ခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း ကိလေသာတို့ကို ငြိမ်းအေးစေလျက် ဖြစ်ပေါ်လှည့်လည်၏။ သို့မဟုတ် ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော ဣန္ဒြေတို့ကိုသာလျှင် ရည်ရွယ်သည်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် 'သို့မဟုတ် ကိလေသာ ငြိမ်းအေးခြင်းအကျိုးငှာ ရောက်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

248. අධිමුච්චනට්ඨෙනාති (දී. නි. ටී. 2.129; අ. නි. ටී. 3.8.66) අධිකං සවිසෙසං මුච්චනට්ඨෙන, තෙනාහ ‘‘සුට්ඨු මුච්චනට්ඨො’’ති. එතෙන සතිපි සබ්බස්සපි රූපාවචරජ්ඣානස්ස වික්ඛම්භනවසෙන පටිපක්ඛතො විමුත්තභාවෙ යෙන භාවනාවිසෙසෙන තං ඣානං සාතිසයං පටිපක්ඛතො විමුච්චිත්වා පවත්තති, සො භාවනාවිසෙසො දීපිතො. භවති හි සමානජාතියුත්තොපි භාවනාවිසෙසෙන පවත්තිආකාරවිසෙසො. යථා තං සද්ධාවිමුත්තතො දිට්ඨිප්පත්තස්ස, තථා පච්චනීකධම්මෙහි සුට්ඨු විමුත්තතාය එව අනිග්ගහිතභාවෙන නිරාසඞ්කතාය අභිරතිවසෙන සුට්ඨු අධිමුච්චනට්ඨෙනපි විමොක්ඛො. තෙනාහ ‘‘ආරම්මණෙ චා’’තිආදි. අයං පනත්ථොති අයං අධිමුච්චනත්ථො පච්ඡිමවිමොක්ඛෙ නිරොධෙ නත්ථි. කෙවලො විමුත්තත්ථො එව තත්ථ ලබ්භති, තං සයමෙව පරතො වක්ඛති.

၂၄၈. 'Adhimuccanaṭṭhena' ဟူသည် အလွန်တရာ အထူးသဖြင့် လွတ်မြောက်ခြင်း အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်ခြင်း အနက်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤစကားဖြင့် ရူပါဝစရဈာန်အားလုံးသည် ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာဖယ်ခြင်း) အားဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားမှ လွတ်မြောက်သော သဘောရှိသော်လည်း၊ မည်သည့် ပွားများမှုအထူးကြောင့် ထိုဈာန်သည် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားမှ အလွန်တရာ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်၍ ဖြစ်ပေါ်သနည်း၊ ထိုပွားများမှုအထူးကို ပြသတော်မူသည်။ တူညီသော အမျိုးအစားဖြစ်သော်လည်း ပွားများမှုအထူးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ပုံအခြင်းအရာ အထူးထူး ဖြစ်နိုင်သည်သာတည်း။ သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ထက် ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ်၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ ထူးခြားသကဲ့သို့၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်သည်ဖြစ်၍သာလျှင် နှိပ်စက်အပ်သည်မဟုတ်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သံသယမရှိသော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မွေ့လျော်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းညွတ်ခြင်း အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ဝိမောက္ခ (လွတ်မြောက်ခြင်း) မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ārammaṇe ca' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'ဤအနက်သည်ကား' ဟူသည် ဤသို့သော နှလုံးသွင်းညွတ်ခြင်းအနက်သည် နောက်ဆုံးဝိမောက္ခဖြစ်သော နိရောဓသမာပတ်၌ မရှိ။ လွတ်မြောက်ခြင်း သက်သက်အနက်ကိုသာ ထိုနိရောဓ၌ ရအပ်၏၊ ထိုအကြောင်းကို ဆရာကိုယ်တိုင်ပင် နောက်၌ မိန့်ဆိုလတ္တံ့။

රූපීති යෙනායං සසන්තතිපරියාපන්නෙන රූපෙන සමන්නාගතො, තං යස්ස ඣානස්ස හෙතුභාවෙන විසිට්ඨං රූපං හොති. යෙන විසිට්ඨෙන රූපෙන ‘‘රූපී’’ති වුච්චෙය්‍ය රූපී-සද්දස්ස අතිසයත්ථදීපනතො, තදෙව සසන්තතිපරියාපන්නරූපනිමිත්තං ඣානමිව පරමත්ථතො රූපීභාවසාධකන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්තිආදි. රූපජ්ඣානං රූපං උත්තරපදලොපෙන. රූපානීති පනෙත්ථ පුරිමපදලොපො දට්ඨබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘නීලකසිණාදීනි රූපානී’’ති.

'Rūpī' (ရုပ်ရှိသောသူ) ဟူသည် မိမိ၏ သန္တာန်၌ အကျုံးဝင်သော ရုပ်နှင့် မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပြည့်စုံသနည်း၊ ထိုရုပ်သည် မည်သည့်ဈာန်၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ထူးခြားသော ရုပ်ဖြစ်၏။ 'Rūpī' ဟူသော ပုဒ်သည် လွန်ကဲသောအနက်ကို ပြသောကြောင့်၊ မည်သည့် ထူးခြားသော ရုပ်ကြောင့် 'ရုပ်ရှိသောသူ' ဟု ခေါ်ဆိုထိုက်သနည်း၊ မိမိသန္တာန်၌ အကျုံးဝင်သော ထိုရုပ်နိမိတ်သည်သာလျှင် ဈာန်ကဲ့သို့ ပရမတ်အားဖြင့် ရုပ်ရှိသောအဖြစ်ကို ပြီးစေတတ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ajjhattaṃ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ရူပဈာန်ကို နောက်ပုဒ်ကို ချေခြင်းဖြင့် 'ရူပ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'Rūpāni' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ရှေ့ပုဒ်ကို ချေခြင်းဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ညိုသော ကသိုဏ်းစသော ရုပ်တရားတို့' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

අන්තොඅප්පනායං සුභන්ති ආභොගො නත්ථීති ඉමිනා පුබ්බාභොගවසෙන අධිමුත්ති සියාති දස්සෙති. එවඤ්හෙත්ථ තථාවත්තබ්බතාපත්තිචොදනා අනවකාසා හොති. යස්මා සුවිසුද්ධෙසු නීලාදීසු වණ්ණකසිණෙසු තත්ථ කතාධිකාරානං අභිරතිවසෙන සුට්ඨු අධිමුත්ති සියා, තස්මා අට්ඨකථායං තථා තතියො විමොක්ඛො සංවණ්ණිතො. යස්මා පන මෙත්තාදිවසෙන පවත්තමානා භාවනා සත්තෙ අප්පටිකූලතො දහති, [Pg.121] තෙ සුභතො අධිමුච්චිත්වාව පවත්තති, තස්මා පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.212) බ්‍රහ්මවිහාරභාවනා ‘‘සුභවිමොක්ඛො’’ති වුත්තා, තයිදං උභයම්පි තෙන තෙන පරියායෙන වුත්තත්තා න විරුජ්ඣතීති දට්ඨබ්බං.

'အပ္ပနာ၏အတွင်း၌ တင့်တယ်၏ဟု နှလုံးသွင်းခြင်း မရှိ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ရှေးဦးအဖို့၌ နှလုံးသွင်းခြင်းအားဖြင့် နှလုံးသွင်းညွတ်ခြင်း (adhimutti) ရှိနိုင်၏ဟု ပြသတော်မူသည်။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ဤအရာ၌ 'ထိုသို့ ဆိုထိုက်သော အဖြစ်သို့ ရောက်၏' ဟူသော စောဒနာသည် အခွင့်မရှိ ဖြစ်ရ၏။ အကြင်ကြောင့် အလွန်စင်ကြယ်သော ညိုသောအရောင် စသော ဝဏ္ဏကသိုဏ်းတို့၌ ထိုကသိုဏ်းတို့၌ ပြုအပ်သော အလေ့အလာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မွေ့လျော်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းညွတ်ခြင်း ဖြစ်နိုင်၏၊ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာ၌ တတိယဝိမောက္ခကို ထိုသို့ ဖွင့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ တစ်ဖန် မေတ္တာစသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဘာဝနာသည် သတ္တဝါတို့ကို စက်ဆုပ်ဖွယ်မရှိသော အားဖြင့် ရှုမြင်တတ်၏၊ ထိုသတ္တဝါတို့ကို တင့်တယ်သောအားဖြင့်သာလျှင် နှလုံးသွင်းညွတ်၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၌ ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာကို 'သုဘဝမောက္ခ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုနှစ်မျိုးလုံးသည်လည်း ထိုထိုသော ပရိယာယ်အားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် မဆန့်ကျင်ဟု မှတ်အပ်၏။

සබ්බසොති අනවසෙසතො. න හි චතුන්නං අරූපක්ඛන්ධානං එකදෙසොපි තත්ථ අවසිට්ඨොති. විස්සට්ඨත්තාති යථාපරිච්ඡින්නෙ කාලෙ නිරොධිතත්තා. උත්තමො විමොක්ඛො නාම අරියෙහෙව සමාපජ්ජිතබ්බතො, අරියඵලපරියොසානත්තා දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානප්පත්තිභාවතො ච.

'Sabbaso' (ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာဖြင့်) ဟူသည် အကြွင်းမဲ့ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နာမ်ခန္ဓာလေးပါးတို့၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှပင် ထိုနိရောဓ၌ ကြွင်းကျန်ရစ်ခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ 'Vissaṭṭhattā' (လွှတ်အပ်ပြီးသောကြောင့်) ဟူသည် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်သော ကာလပတ်လုံး ချုပ်ငြိမ်းစေအပ်သောကြောင့်တည်း။ မြတ်သော ဝိမောက္ခ မည်သည် အရิယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သာလျှင် ဝင်စားအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရိယာဖိုလ်လျှင် အဆုံးရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ပင် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

249. අභිභවතීති අභිභු (දී. නි. ටී. 2.173; අ. නි. ටී. 3.6.61-65) පරිකම්මං, ඤාණං වා. අභිභු ආයතනං එතස්සාති අභිභායතනං, ඣානං. අභිභවිතබ්බං වා ආරම්මණසඞ්ඛාතං ආයතනං එතස්සාති අභිභායතනං, ඣානං. ආරම්මණාභිභවනතො අභිභු ච තං ආයතනඤ්ච යොගිනො සුඛවිසෙසානං අධිට්ඨානභාවතො මනායතනධම්මායතනභාවතො චාතිපි සසම්පයුත්තං ඣානං අභිභායතනං. තෙනාහ ‘‘අභිභවනකාරණානී’’තිආදි. තානීති අභිභායතනසඤ්ඤිතානි ඣානානි. සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස ආභොගො පුබ්බභාගභාවනාවසෙන ඣානක්ඛණෙ පවත්තං අභිභවනාකාරං ගහෙත්වා පවත්තොති දට්ඨබ්බො. පරිකම්මවසෙන අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී, න අප්පනාවසෙන. න හි පටිභාගනිමිත්තාරම්මණා අප්පනා අජ්ඣත්තවිසයා සම්භවති. තං පන අජ්ඣත්ත පරිකම්මවසෙන ලද්ධං කසිණනිමිත්තං අසුවිසුද්ධමෙව හොති, න බහිද්ධා පරිකම්මවසෙන ලද්ධං විය විසුද්ධං.

၂၄၉. 'လွှမ်းမိုးတတ်၏' ဟူသော အနက်ကြောင့် ပရိကံသည်လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်သည်လည်းကောင်း 'အဘိဘူ' (လွှမ်းမိုးတတ်သောတရား) မည်၏။ လွှမ်းမိုးတတ်သော တရားသည် ဤဈာန်၏ အာယတန (အကြောင်း) ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အဘိဘာယတန' (လွှမ်းမိုးခြင်း၏အကြောင်း) ဟု ခေါ်အပ်သော ဈာန်တည်း။ သို့မဟုတ် လွှမ်းမိုးအပ်သော အာရုံဟု ဆိုအပ်သော အာယတနသည် ဤဈာန်အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'အဘိဘာယတန' ဟု ခေါ်အပ်သော ဈာန်တည်း။ အာရုံကို လွှမ်းမိုးသောကြောင့် အဘိဘူ လည်း ဖြစ်၏၊ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ ထူးခြားသော ချမ်းသာတို့၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မနာယတနနှင့် ဓမ္မာယတန အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ထိုတရားသည် အာယတနလည်း ဖြစ်၏၊ ဤသို့ သမ္ပယုတ်တရားနှင့်တကွ ဖြစ်သော ဈာန်ကို 'အဘိဘာယတန' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'abhibhavanakāraṇāni' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'ထိုတရားတို့' ဟူသည် အဘိဘာယတနဟု သမုတ်အပ်သော ဈာန်တို့တည်း။ သမာပတ်မှ ထမြောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ နှလုံးသွင်းခြင်းသည် ရှေးဦးအဖို့ ဘာဝနာ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဈာန်ခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်သော လွှမ်းမိုးပုံအခြင်းအရာကို ယူ၍ ဖြစ်ပေါ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ပရိကံ၏ စွမ်းအားဖြင့်သာလျှင် မိမိသန္တာန်၌ ရုပ်ကို အမှတ်ရခြင်း (ရူပသညီ) ဖြစ်၏၊ အပ္ပနာ၏ စွမ်းအားဖြင့် မဟုတ်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပဋိဘာဂနိမိတ် အာရုံရှိသော အပ္ပနာသည် မိမိသန္တာန်ဟူသော အာရုံရှိသည်ဖြစ်၍ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ မိမိသန္တာန်၌ ပရိကံ၏ စွမ်းအားဖြင့် ရအပ်သော ကသိုဏ်းနိမိတ်သည်ကား ကောင်းစွာ မစင်ကြယ်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ပြင်ပ၌ ပရိကံ၏ စွမ်းအားဖြင့် ရအပ်သော နိမိတ်ကဲ့သို့ စင်ကြယ်သည်မဟုတ်။

පරිත්තානීති යථාලද්ධානි සුප්පසරාවමත්තානි. තෙනාහ ‘‘අවඩ්ඪිතානී’’ති. පරිත්තවසෙනෙවාති වණ්ණවසෙන ආභොගෙ විජ්ජමානෙපි පරිත්තවසෙනෙව ඉදමභිභායතනං වුත්තං. පරිත්තතා හෙත්ථ අභිභවනස්ස කාරණං. වණ්ණාභොගෙ සතිපි අසතිපි අභිභායතනභාවනා නාම තික්ඛපඤ්ඤස්සෙව සම්භවති, න ඉතරස්සාති ‘‘ඤාණුත්තරිකො පුග්ගලො’’ති. අභිභවිත්වා සමාපජ්ජතීති එත්ථ අභිභවනං සමාපජ්ජනඤ්ච උපචාරජ්ඣානාධිගමසමනන්තරමෙව අප්පනාඣානුප්පාදනන්ති ආහ ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතී’’ති. සහ නිමිත්තුප්පාදෙනාති ච අප්පනාපරිවාසාභාවස්ස ලක්ඛණවචනමෙතං. යො ‘‘ඛිප්පාභිඤ්ඤො’’ති වුච්චති[Pg.122], තතොපි ඤාණුත්තරස්සෙව අභිභායතනභාවනා. එත්ථාති එතස්මිං නිමිත්තෙ. අප්පනං පාපෙතීති භාවනා අප්පනං නෙති.

'နုတ်သိမ်သောတရားတို့' ဟူသည် စကော သို့မဟုတ် ခွက်ပမာဏမျှရှိသော ရသမျှသောတရားတို့တည်း။ ထို့ကြောင့် 'မပွားအပ်သောတရားတို့' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'နုတ်သိမ်သောအားဖြင့်သာလျှင်' ဟူသည် အရောင်၏ စွမ်းအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း ရှိသော်လည်း နုတ်သိမ်သောအားဖြင့်သာလျှင် ဤအဘိဘာယတနကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤအရာ၌ နုတ်သိမ်သော အဖြစ်သည် လွှမ်းမိုးခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အရောင်ကို နှလုံးသွင်းခြင်း ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မရှိသည်ဖြစ်စေ အဘိဘာယတနဘာဝနာ မည်သည်မှာ ထက်မြတ်သော ပညာရှိသောသူအားသာ ဖြစ်နိုင်၏၊ တစ်ပါးသောသူအား မဖြစ်နိုင်ဟု ပြခြင်းငှာ 'ဉာဏ်အလွန်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'လွှမ်းမိုး၍ ဝင်စား၏' ဟူသော ဤအရာ၌ လွှမ်းမိုးခြင်းနှင့် ဝင်စားခြင်းသည် ဥပစာရဈာန်ကို ရပြီးသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် အပ္ပနာဈာန်ကို ဖြစ်စေခြင်း ဖြစ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'ဤအရာ၌ နိမိတ်ဖြစ်ပေါ်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် အပ္ပနာသို့ ရောက်စေ၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'နိမိတ်ဖြစ်ပေါ်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက်' ဟူသည် အပ္ပနာသို့ ရောက်ရန် စောင့်ဆိုင်းနေရခြင်း မရှိပုံ၏ လက္ခဏာကို ဆိုသော စကားတည်း။ 'ခိပ္ပါဘိည' (ဉာဏ်လျင်သောသူ) ဟု ဆိုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ထက်လည်း ဉာဏ်ပိုမိုထက်မြတ်သောသူအားသာလျှင် အဘိဘာယတနဘာဝနာ ဖြစ်၏။ 'Ettha' ဟူသည် ဤနိမိတ်၌ ဖြစ်၏။ 'အပ္ပနာသို့ ရောက်စေ၏' ဟူသည် ဘာဝနာသည် အပ္ပနာသို့ ဆောင်ယူ၏။

එත්ථ ච කෙචි ‘‘උප්පන්නෙ උපචාරජ්ඣානෙ තං ආරබ්භ යෙ හෙට්ඨිමන්තෙන ද්වෙ තයො ජවනවාරා පවත්තන්ති, තෙ උපචාරජ්ඣාන පක්ඛිකා එව, තදනන්තරඤ්ච භවඞ්ගපරිවාසෙන උපචාරාසෙවනාය ච විනා අප්පනා හොති, සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙව අප්පනං පාපෙතී’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං. න හි පාරිවාසිකපරිකම්මෙන අප්පනාවාරො ඉච්ඡිතො, නාපි මහග්ගතප්පමාණජ්ඣානෙසු විය උපචාරජ්ඣානෙ එකන්තතො පච්චවෙක්ඛණා ඉච්ඡිතබ්බා, තස්මා උපචාරජ්ඣානාධිගමතො පරං කතිපයභවඞ්ගචිත්තාවසානෙ අප්පනං පාපුණන්තො ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතී’’ති වුත්තො. ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනා’’ති ච අධිප්පායිකමිදං වචනං, න නීතත්ථං, අධිප්පායො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

ဤ (သမာဓိဘာဝနာ) ၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် “ဥပစာရဈာန် ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် ထိုဥပစာရဈာန်ကို အာရုံပြု၍ အနည်းဆုံးအားဖြင့် နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ်မျှ ဖြစ်ပွားကုန်သော ဇောဝါရတို့သည် ဥပစာရဈာန်၏ အဖို့အစု၌ ပါဝင်ကုန်သည်သာတည်း။ ထို့နောက်၌မူ ဘဝင်ဖြင့် နေခြင်း (ဘဝင်ခြားခြင်း) လည်းကောင်း၊ ဥပစာရဈာန်ကို အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲခြင်းလည်းကောင်း မရှိဘဲ အပ္ပနာ ဖြစ်၏။ နိမိတ်ဖြစ်ပေါ်လာသည်နှင့် တပြိုင်နက်တည်းသာလျှင် အပ္ပနာသို့ ရောက်စေ၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုစကားသည် ထိုဆရာတို့၏ အယူမျှသာ ဖြစ်၏။ အပ္ပနာဝါရကို ဘဝင်ဖြင့် နေခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ပရိကံဖြင့် အလိုရှိအပ်သည်မဟုတ်၊ မဟဂ္ဂုတ်ဈာန် အပ္ပမာဏဈာန်တို့၌ ကဲ့သို့ ဥပစာရဈာန်၌ စင်စစ် ပစ္စဝေက္ခဏာကို အလိုရှိအပ်သည်လည်း မဟုတ်၊ ထို့ကြောင့် ဥပစာရဈာန်ကို ရပြီးနောက် အနည်းငယ်သော ဘဝင်စိတ်တို့၏ အဆုံး၌ အပ္ပနာသို့ ရောက်သော ယောဂီကို “ဤ၌ နိမိတ်ဖြစ်ပေါ်လာသည်နှင့် တပြိုင်နက်တည်းသာလျှင် အပ္ပနာသို့ ရောက်စေ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ “နိမိတ် ဖြစ်ပေါ်လာသည်နှင့်တပြိုင်နက်” ဟူသော ဤစကားသည်လည်း အလိုအပ္ပပတ်အားဖြင့် ဆိုအပ်သော စကားသာ ဖြစ်၏၊ တိုက်ရိုက်ယူရမည့်အနက် (နီတတ္ထ) မဟုတ်၊ အလိုအဆန္ဒကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

න අන්තොසමාපත්තියං තදා තථාරූපස්ස ආභොගස්ස අසම්භවතො, සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස ආභොගො පුබ්බභාගභාවනාවසෙන ඣානක්ඛණෙ පවත්තං අභිභවනාකාරං ගහෙත්වා පවත්තොති දට්ඨබ්බං. අභිධම්මට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 204) පන ‘‘ඉමිනා පනස්ස පුබ්බභාගො කථිතො’’ති වුත්තං. අන්තොසමාපත්තියං තථා ආභොගාභාවෙ කස්මා ‘‘ඣානසඤ්ඤායපී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘අභිභව…පෙ… අත්ථී’’ති.

သမာပတ်၏ အတွင်း၌ ထိုအခါ၌ ထိုကဲ့သို့သော နှလုံးသွင်းခြင်း (အာဘောဂ) မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် သမာပတ်အတွင်း၌ မဟုတ်၊ သမာပတ်မှ ထမြောက်ပြီးသောသူ၏ နှလုံးသွင်းခြင်းသည် ရှေးဦးအဖို့ဖြစ်သော ဘာဝနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဈာန်ခဏ၌ ဖြစ်ပွားသော လွှမ်းမိုးခြင်းအခြင်းအရာ (အဘိဘဝနကာရ) ကို ယူ၍ ဖြစ်ပွားသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ အဘိဓမ္မာအဋ္ဌကထာ၌မူကား “ဤစကားဖြင့် ဤသူ၏ ရှေးဦးအဖို့ (ဘာဝနာ) ကို ဟောတော်မူအပ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ သမာပတ်အတွင်း၌ ထိုကဲ့သို့ နှလုံးသွင်းခြင်း မရှိပါဘဲလျက် အဘယ်ကြောင့် “ဈာန်သညာ၌လည်း” ဟု ဆိုအပ်သနည်းဟူမူ “အဘိဘဝ...ပ...အတ္ထိ” ဟု (ဋီကာဆရာ) မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

වඩ්ඪිතප්පමාණානීති විපුලප්පමාණානීති අත්ථො, න එකඞ්ගුලද්වඞ්ගුලාදිවසෙන වඩ්ඪිතප්පමාණානීති තථා වඩ්ඪනස්සෙවෙත්ථ අසම්භවතො. තෙනාහ ‘‘මහන්තානී’’ති.

“ဝဍ္ဎိတပ္ပမာဏာနိ” ဟူသည် ပြန့်ပြူးကျယ်ပြန့်သော အတိုင်းအရှည်ရှိကုန်သော ဟု အနက်ရ၏၊ တစ်သစ် နှစ်သစ် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တိုးပွားစေအပ်သော အတိုင်းအရှည်ရှိကုန်သော ဟု မဆိုလို၊ ထိုကဲ့သို့ တိုးပွားခြင်းသည် ဤ၌ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် “မဟန္တာနိ (ကြီးမြတ်ကုန်သော)” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, සා අස්ස අත්ථීති රූපසඤ්ඤී, න රූපසඤ්ඤී අරූපසඤ්ඤී. සඤ්ඤාසීසෙන ඣානං වදති. රූපසඤ්ඤාය අනුප්පාදනමෙවෙත්ථ අලාභිතා. බහිද්ධාව උප්පන්නන්ති බහිද්ධාවත්ථුස්මිංයෙව උප්පන්නං. අභිධම්මෙ පන ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි, අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති එවං චතුන්නං අභිභායතනානං ආගතත්තා අභිධම්මට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 204) ‘‘කස්මා පන යථා සුත්තන්තෙ – ‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානී’තිආදි වුත්තං, එවං අවත්වා ඉධ චතූසුපි අභිභායතනෙසු අජ්ඣත්තං [Pg.123] අරූපසඤ්ඤිතාව වුත්තා’’ති චොදනං කත්වා ‘‘අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතො’’ති කාරණං වත්වා ‘‘තත්ථ වා හි ඉධ වා බහිද්ධාරූපානෙව අභිභවිතබ්බානි, තස්මා තානි නියමතො වත්තබ්බානීති තත්‍රාපි ඉධාපි වුත්තානි. ‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී’ති ඉදං පන සත්ථු දෙසනාවිලාසමත්තමෙවා’’ති වුත්තං.

ရုပ်၌ သညာသည် ရူပသညာမည်၏၊ ထိုရူပသညာသည် ထိုသူအား ရှိ၏ဟူ၍ ရူပသညီ မည်၏၊ ရူပသညီ မဟုတ်သည်မှာ အရူပသညီ မည်၏။ သညာကို ဦးခေါင်းပြု၍ ဈာန်ကို ဟောတော်မူ၏။ ဤ၌ ရူပသညာ မဖြစ်ခြင်းသည်ပင် ရူပသညာကို မရခြင်း မည်၏။ “ဗဟိဒ္ဓါဝ ဥပ္ပန္နံ” ဟူသည် ပြင်ပအာရုံ၌သာ ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု အနက်ရ၏။ အဘိဓမ္မာ၌မူကား “မိမိသန္တာန်၌ ရုပ်ရှိသည်ဟူသော သညာမရှိဘဲ ပြင်ပ၌ သေးငယ်၍ အဆင်းလှကုန်သော အဆင်းမလှကုန်သော၊ အတိုင်းအရှည်မရှိဘဲ အဆင်းလှကုန်သော အဆင်းမလှကုန်သော ရုပ်တို့ကို ရှု၏” ဟု ဤသို့ အဘိဘာယတန (လွှမ်းမိုးရာဌာန) လေးပါးတို့ ရောက်လာသဖြင့် အဘိဓမ္မာအဋ္ဌကထာ၌ “အဘယ်ကြောင့် သုတ္တန်၌ ကဲ့သို့— ‘တစ်ဦးသောသူသည် မိမိသန္တာန်၌ ရုပ်ရှိသည်ဟူသော သညာရှိသည်ဖြစ်၍ ပြင်ပ၌ သေးငယ်သော ရုပ်တို့ကို ရှု၏’ ဟူ၍ စသည်ဖြင့် မဟောဘဲ၊ ဤအဘိဓမ္မာ၌မူ အဘိဘာယတန လေးပါးလုံးတို့၌ မိမိသန္တာန်၌ ရုပ်ရှိသည်ဟူသော သညာမရှိသည်ဖြစ်၍ (အရူပသညီ) အဖြစ်ကိုသာ ဟောတော်မူသနည်း” ဟု စောဒနာပြု၍၊ “မိမိသန္တာန်ရှိ ရုပ်တို့ကို လွှမ်းမိုး၍မရသောကြောင့် ဖြစ်၏” ဟု အကြောင်းပြချက်ကို မိန့်ဆိုကာ၊ “ထိုသုတ္တန်၌ဖြစ်စေ ဤအဘိဓမ္မာ၌ဖြစ်စေ ပြင်ပရုပ်တို့ကိုသာ လွှမ်းမိုးအပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုပြင်ပရုပ်တို့ကို ဧကန် ဟောအပ်ကုန်၏ဟု ထို၌လည်းကောင်း ဤ၌လည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘မိမိသန္တာန်၌ ရုပ်ရှိသည်ဟူသော သညာမရှိဘဲ’ ဟူသော ဤစကားသည်ကား မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာဝိလာသမျှသာတည်း” ဟု ဆိုအပ်၏။

එත්ථ ච වණ්ණාභොගරහිතානි සහිතානි ච සබ්බානි ‘‘පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති වුත්තානි, තථා ‘‘අප්පමාණානී’’ති දට්ඨබ්බානි. අත්ථි හි එසො පරියායො ‘‘පරිත්තානි අභිභුය්‍ය තානි චෙ කදාචි වණ්ණවසෙන ආභුජිතානි හොන්ති සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි අභිභුය්‍යා’’ති. පරියායකථා හි සුත්තන්තදෙසනාති. අභිධම්මෙ පන නිප්පරියායදෙසනත්තා වණ්ණාභොගරහිතානි විසුං වුත්තානි, තථා සහිතානි. අත්ථි හි උභයත්ථ අභිභවනපරියායොති ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’තිආදිනා පඨමදුතියඅභිභායතනෙසු පඨමවිමොක්ඛො, තතියචතුත්ථාභිභායතනෙසු දුතියවිමොක්ඛො, වණ්ණාභිභායතනෙසු තතියවිමොක්ඛො ච අභිභවනප්පවත්තිතො සඞ්ගහිතො, අභිධම්මෙ පන නිප්පරියායදෙසනත්තා විමොක්ඛාභිභායතනානි අසඞ්කරතො දස්සෙතුං විමොක්ඛෙ වජ්ජෙත්වා අභිභායතනානි කථිතානි, සබ්බානි ච විමොක්ඛකිච්චානි ඣානානි විමොක්ඛදෙසනායං වුත්තානි. තදෙතං ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’ති ආගතස්ස අභිභායතනද්වයස්ස අභිධම්මෙ අභිභායතනෙසු අවචනතො ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනඤ්ච සබ්බවිමොක්ඛකිච්චසාධාරණවචනභාවතො වවත්ථානං කතන්ති විඤ්ඤායති.

ဤ၌ အဆင်းကို နှလုံးသွင်းခြင်း (ဝဏ္ဏာဘောဂ) ကင်းကုန်သော ရုပ်၊ ရှိကုန်သော ရုပ်အားလုံးတို့ကိုပင် “သေးငယ်၍ အဆင်းလှကုန်သော၊ အဆင်းမလှကုန်သော” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏၊ ထို့အတူ “အတိုင်းအရှည်မရှိကုန်သော” ဟုလည်း မှတ်အပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား “သေးငယ်သော ရုပ်တို့ကို လွှမ်းမိုး၍ ထိုရုပ်တို့ကို အကယ်၍ တစ်ရံတစ်ခါ အဆင်း၏ အစွမ်းဖြင့် နှလုံးသွင်းအပ်ကုန်သည်ဖြစ်အံ့၊ အဆင်းလှသည် အဆင်းမလှသည်တို့ကို လွှမ်းမိုး၍” ဟူသော ဤပရိယာယ် (နည်းလမ်း) သည် ရှိသည်သာတည်း။ သုတ္တန္တဒေသနာသည် ပရိယာယကထာ (ဝေဖန်ဟောကြားအပ်သော စကား) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အဘိဓမ္မာ၌မူကား နိပ္ပရိယာယဒေသနာ (တိုက်ရိုက်ဟောကြားအပ်သော စကား) ဖြစ်သောကြောင့် အဆင်းနှလုံးသွင်းခြင်း ကင်းကုန်သော ရုပ်တို့ကို သီးခြား ဟောတော်မူအပ်၏၊ ထို့အတူ အဆင်းနှလုံးသွင်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်ကုန်သော ရုပ်တို့ကိုလည်း သီးခြား ဟောတော်မူအပ်၏။ နှစ်မျိုးလုံး၌ လွှမ်းမိုးခြင်း ပရိယာယ် ရှိသည်ဖြစ်၍ “မိမိသန္တာန်၌ ရုပ်ရှိသည်ဟူသော သညာရှိသည်ဖြစ်၍” စသည်ဖြင့် ပထမနှင့် ဒုတိယ အဘိဘာယတနတို့၌ ပထမဝိမောက္ခကိုလည်းကောင်း၊ တတိယနှင့် စတုတ္ထ အဘိဘာယတနတို့၌ ဒုတိယဝိမောက္ခကိုလည်းကောင်း၊ ဝဏ္ဏအဘိဘာယတနတို့၌ တတိယဝိမောက္ခကိုလည်းကောင်း လွှမ်းမိုးခြင်း၏ဖြစ်ပုံအစွမ်းဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်၏။ အဘိဓမ္မာ၌မူကား နိပ္ပရိယာယဒေသနာ ဖြစ်သောကြောင့် ဝိမောက္ခနှင့် အဘိဘာယတနတို့ကို မရောမရှက်ဘဲ ပြခြင်းငှါ ဝိမောက္ခတို့ကို ချန်လှပ်၍ အဘိဘာယတနတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ခပ်သိမ်းသော ဝိမောက္ခကိစ္စရှိသော ဈာန်တို့ကိုလည်း ဝိမောက္ခဒေသနာ၌ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုဤသို့ ပိုင်းခြားခြင်းသည် “မိမိသန္တာန်၌ ရုပ်ရှိသည်ဟူသော သညာရှိသည်ဖြစ်၍” ဟု လာသော အဘိဘာယတန နှစ်ပါးကို အဘိဓမ္မာ၌ အဘိဘာယတနတို့တွင် မဟောတော်မူခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ “ရူပီ ရူပါနိ ပဿတိ” စသည်တို့သည် ခပ်သိမ်းသော ဝိမောက္ခကိစ္စနှင့် သာဓာရဏဖြစ်သော စကားများ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်၏ဟု သိအပ်၏။

‘‘අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතො’’ති ඉදං අභිධම්මෙ කත්ථචිපි ‘‘අජ්ඣත්තං රූපානි පස්සතී’’ති අවත්වා සබ්බත්ථ යං වුත්තං ‘‘බහිද්ධාරූපානි පස්සතී’’ති, තස්ස කාරණවචනං. තෙන යං අඤ්ඤහෙතුකං, තං තෙන හෙතුනා වුත්තං, යං පන දෙසනාවිලාසහෙතුකං අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤිතාය එව අභිධම්මෙ වචනං, න තස්ස අඤ්ඤං කාරණං මග්ගිතබ්බන්ති දස්සෙති. අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතා ච තෙසං බහිද්ධාරූපානං විය අවිභූතත්තා, දෙසනාවිලාසො ච යථාවුත්තවවත්ථානවසෙන වෙදිතබ්බො, වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන විජ්ජමානපරියායකථනභාවතො. ‘‘සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති එතෙනෙව සිද්ධත්තා නීලාදිඅභිභායතනානි න වත්තබ්බානීති චෙ? න, නීලාදීසු [Pg.124] කතාධිකාරානං නීලාදිභාවස්සෙව අභිභවනකාරණත්තා. න හි තෙසං පරිසුද්ධාපරිසුද්ධවණ්ණානං පරිත්තතා තදප්පමාණතා වා අභිභවනකාරණං, අථ ඛො නීලාදිභාවො එවාති. එතෙසු ච පරිත්තාදිකසිණරූපෙසු යං චරිතස්ස ඉමානි අභිභායතනානි ඉජ්ඣන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘ඉමෙසු පනා’’තිආදි වුත්තං.

“မိမိသန္တာန်ရှိ ရုပ်တို့ကို လွှမ်းမိုး၍မရသောကြောင့် ဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကားသည် အဘိဓမ္မာ၌ မည်သည့်နေရာ၌မျှ “မိမိသန္တာန်၌ ရုပ်တို့ကို ရှု၏” ဟု မဟောဘဲ ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ “ပြင်ပရုပ်တို့ကို ရှု၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်သော စကား၏ အကြောင်းပြချက် ဖြစ်၏။ ထိုအကြောင်းပြချက်ဖြင့် တစ်ပါးသောအကြောင်းရှိသော တရားကို ထိုအကြောင်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဒေသနာဝိလာသဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၍ မိမိသန္တာန်၌ ရုပ်ရှိသည်ဟူသော သညာမရှိဘဲ (အရူပသညီ) ဟု အဘိဓမ္မာ၌ ဟောတော်မူအပ်သော စကားအား တစ်ပါးသော အကြောင်းကို မရှာဖွေအပ်ဟု ပြတော်မူ၏။ မိမိသန္တာန်ရှိ ရုပ်တို့ကို လွှမ်းမိုး၍ မရနိုင်ခြင်းသည်ကား ထိုရုပ်တို့သည် ပြင်ပရုပ်များကဲ့သို့ ထင်ရှားမရှိ (မထင်ရှား) သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဒေသနာဝိလာသကိုလည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော ပိုင်းခြားမှုအစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏၊ ဝေနေယျတို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားရှိသော ပရိယာယ်စကားကို ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ “အဆင်းလှသော အဆင်းမလှသော” ဟူသော ဤစကားမျှဖြင့်ပင် ပြီးမြောက်သောကြောင့် နီလစသော အဘိဘာယတနတို့ကို မဟောအပ်ကုန်လောဟု မေးအံ့။ မဟုတ်ပါ၊ ညိုသော အဆင်းစသည်တို့၌ ပြုအပ်သော ကုသိုလ်ထူးရှိကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ညိုသော အဆင်းအဖြစ်သည်ပင် လွှမ်းမိုးခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ စင်စစ် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့အား သန့်ရှင်းသော မသန့်ရှင်းသော အဆင်းတို့၏ သေးငယ်ခြင်း၊ အတိုင်းအရှည်မရှိခြင်းသည် လွှမ်းမိုးခြင်း၏ အကြောင်းမဟုတ်၊ အမှန်စင်စစ်သော်ကား ညိုသော အဆင်းအဖြစ်စသည်သည်သာလျှင် လွှမ်းမိုးခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏။ ဤသို့သော သေးငယ်သော ကသိဏ်ရုပ်စသည်တို့၌ မည်သည့်စရိုက်ရှိသူအား ဤအဘိဘာယတနတို့သည် ပြီးမြောက်ကုန်သနည်းဟူသည်ကို ပြခြင်းငှါ “ဤ (အဘိဘာယတန) တို့၌မူကား...” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။

සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙනාති සකලනීලවණ්ණනීලනිදස්සනනීලනිභාසානං සාධාරණවසෙන. වණ්ණවසෙනාති සභාවවණ්ණවසෙන. නිදස්සනවසෙනාති පස්සිතබ්බතාවසෙන. ඔභාසවසෙනාති සප්පභාසතාය අවභාසනවසෙන. උමාපුප්ඵන්ති අතසිපුප්ඵං. නීලමෙව හොති වණ්ණසඞ්කරාභාවතො. බාරාණසියං භවන්ති බාරාණසියං සමුට්ඨිතං.

“သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဝသေန” ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော ညိုသောအဆင်း၊ ညိုသောအဆင်းကို ပြခြင်း၊ ညိုသောအဆင်း၏ အရောင်အဝါတို့၏ သာဓာရဏ (အများဆိုင်) ဖြစ်သော အစွမ်းဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဝဏ္ဏဝသေန” ဟူသည် သဘာဝအဆင်း၏ အစွမ်းဖြင့်။ “နိဒဿနဝသေန” ဟူသည် ရှုအပ်သည်၏ (မြင်အပ်သည်၏) အစွမ်းဖြင့်။ “ဩဘာသဝသေန” ဟူသည် ရောင်ခြည်နှင့်တကွဖြစ်သော အရောင်ထွက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်။ “ဥမာပုပ္ဖံ” ဟူသည် အတသိပန်း (လျှော်ပင်ပန်း) ကို ဆိုလိုသည်။ အဆင်းရောနှောမှု မရှိသောကြောင့် ညိုစင်စင်သာ ဖြစ်၏။ “ဗာရာဏသိယံ ဘဝန္တိ” ဟူသည် ဗာရာဏသီပြည်၌ ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော (ဗာရာဏသီဖြစ် အထည်စသည်)။

තෙ ධම්මෙති තෙ සතිපට්ඨානාදිධම්මෙ චෙව අට්ඨවිමොක්ඛධම්මෙ ච. චිණ්ණවසීභාවායෙව තත්ථ අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය පරියොසානුත්තරං සතං ගතා අභිඤ්ඤාවොසානපාරමිප්පත්තා.

“ထိုတရားတို့ကို” ဟူသည် ထိုသတိပဋ္ဌာန်စသော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိမောက္ခရှစ်ပါး တရားတို့ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ထိုတရားတို့၌ လေ့လာနိုင်နင်းအပ်သော ဝသီဘော်ရှိကြသည်သာ ဖြစ်၍ လွန်ကဲထူးခြားသော ပညာဖြင့် အဆုံးစွန်သို့လည်းကောင်း၊ အမြတ်ဆုံးသို့လည်းကောင်း ရောက်ကုန်သည်ဖြစ်၍ အဘိညာဉ်၏ အဆုံးစွန်သော ပါရမီသို့ ရောက်တော်မူကြကုန်ပြီ။

250. සකලට්ඨෙනාති (දී. නි. ටී. 3.346; අ. නි. ටී. 3.10.25) සකලභාවෙන, අසුභනිමිත්තාදීසු විය එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනවසෙසතො ගහෙතබ්බට්ඨෙනාති අත්ථො. යථා ඛෙත්තං සස්සානං උප්පත්තිට්ඨානං වඩ්ඪිට්ඨානඤ්ච, එවමෙව තංතංසම්පයුත්තධම්මානන්ති ආහ ‘‘ඛෙත්තට්ඨෙනා’’ති. පරිච්ඡින්දිත්වාති ඉදං උද්ධං අධො තිරියන්ති යොජෙතබ්බං. පරිච්ඡින්දිත්වා එව හි සබ්බත්ථ කසිණං වඩ්ඪෙතබ්බං. තෙන තෙන කාරණෙනාති උපරිආදීසු තෙන තෙන කසිණෙන. යථා කින්ති ආහ – ‘‘ආලොකමිව රූපදස්සනකාමො’’ති, යථා දිබ්බචක්ඛුනා උද්ධං චෙ රූපං දට්ඨුකාමො, උද්ධං ආලොකං පසාරෙති, අධො චෙ, අධො, සමන්තතො චෙ රූපං දට්ඨුකාමො, සමන්තතො ආලොකං පසාරෙති, එවං සබ්බකසිණන්ති අත්ථො. එකස්සාති පථවීකසිණාදීසු එකෙකස්ස. අඤ්ඤභාවානුපගමනත්ථන්ති අඤ්ඤකසිණභාවානුපගමනදීපනත්ථං, අඤ්ඤස්ස වා කසිණභාවානුපගමනදීපනත්ථං. න හි අඤ්ඤෙන පසාරිතකසිණං තතො අඤ්ඤෙන පසාරිතකසිණභාවං උපගච්ඡති, එවම්පි නෙසං අඤ්ඤකසිණසම්භෙදාභාවො වෙදිතබ්බො. න අඤ්ඤං පථවීආදි. න හි උදකෙන ඨිතට්ඨානෙ සසම්භාරපථවී අත්ථි. අඤ්ඤකසිණසම්භෙදොති ආපොකසිණාදිනා සඞ්කරො[Pg.125]. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු සෙසකසිණෙසු. එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනවසෙසඵරණං පමාණස්ස අග්ගහණතො අප්පමාණං. තෙනෙව හි නෙසං කසිණසමඤ්ඤා. තථා හි ‘‘තඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ චෙතසා ඵරන්තොති භාවනාචිත්තෙන ආරම්මණං කරොන්තො. භාවනාචිත්තඤ්හි කසිණං පරිත්තං වා විපුලං වා සකලමෙව මනසි කරොති.

၂၅၀. “Sakalaṭṭhena” ဟူသည်မှာ (ဒီ၊ ဋီ၊ ၃၊ ၃၄၆။ အံ၊ ဋီ၊ ၃၊ ၁၀၊ ၂၅) အလုံးစုံသော အဖြစ်ဖြင့်၊ အသုဘနိမိတ် စသည်တို့၌ကဲ့သို့ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌ မတည်ဘဲ အကြွင်းမဲ့ ယူအပ်သော အနက်ကြောင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ လယ်ကွင်းသည် ကောက်ပဲသီးနှံတို့၏ ဖြစ်ရာအရပ် တိုးပွားရာအရပ် ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုထို ယှဉ်ဖက်တရားတို့၏ (ဖြစ်ရာ တိုးပွားရာ အရပ် ဖြစ်သောကြောင့်) “လယ်ကွင်း၏ အနက်ဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ပိုင်းခြား၍” ဟူသော ဤပုဒ်ကို အထက်၊ အောက်၊ ဖီလာ ဟူသည်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ပိုင်းခြား၍သာလျှင် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ကသိဏ်ကို ပွားများအပ်၏။ “ထိုထို အကြောင်းကြောင့်” ဟူသည်မှာ အထက်စသည်တို့၌ ထိုထို ကသိဏ်ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကဲ့သို့နည်း ဟူမူ - “အဆင်းကို မြင်လိုသူသည် အလင်းရောင်ကို ဖြန့်သကဲ့သို့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ဖြင့် အထက်၌ အဆင်းကို မြင်လိုလျှင် အထက်သို့ အလင်းကို ဖြန့်၏၊ အောက်၌ မြင်လိုလျှင် အောက်သို့၊ ထက်ဝန်းကျင်၌ အဆင်းကို မြင်လိုလျှင် ထက်ဝန်းကျင်သို့ အလင်းကို ဖြန့်သကဲ့သို့၊ ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသော ကသိဏ်၌လည်း ဖြန့်အပ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “တစ်ခု၏” ဟူသည်မှာ ပထဝီကသိဏ် စသည်တို့တွင် တစ်ခုစီ၏။ “တစ်ပါးသော အဖြစ်သို့ မရောက်စေခြင်းငှာ” ဟူသည်မှာ အခြားသော ကသိဏ်အဖြစ်သို့ မရောက်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အခြားသောတရား၏ ကသိဏ်အဖြစ်သို့ မရောက်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ တစ်ယောက်သောသူ ဖြန့်အပ်သော ကသိဏ်သည် ထိုထက် အခြားသောသူ ဖြန့်အပ်သော ကသိဏ်၏ အဖြစ်သို့ မရောက်နိုင်ပေ၊ ဤသို့လျှင် ထိုကသိဏ်တို့၏ အခြားသော ကသိဏ်နှင့် ရောနှောမှုမရှိပုံကို သိအပ်၏။ “အခြားမဟုတ်” ဟူသည်မှာ ပထဝီ စသည်တို့မှ တစ်ပါးမဟုတ်။ ရေတည်ရှိရာ အရပ်၌ သမ္ဘာရနှင့်တကွသော ပထဝီ (မြေ) မရှိသည်သာတည်း။ “အခြားသော ကသိဏ်နှင့် ရောနှောခြင်း” ဟူသည်မှာ အာပေါကသိဏ် စသည်တို့နှင့် ရောနှောခြင်း ဖြစ်သည်။ “ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌” ဟူသည်မှာ ကျန်သော ကသိဏ်အားလုံးတို့၌။ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌ မတည်ဘဲ အကြွင်းမဲ့ ပျံ့နှံ့ခြင်းသည် အတိုင်းအရှည်ကို မယူခြင်းကြောင့် “အပ္ပမာဏ (အတိုင်းအရှည်မရှိသောတရား)” မည်၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့်သာလျှင် ထိုတရားတို့အား “ကသိဏ်” ဟူသော အမည် ရှိ၏။ သို့ဖြစ်၍သာလျှင် “တဉှိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ “စိတ်ဖြင့် ပျံ့နှံ့စေသည်ရှိသော်” ဟူသည်မှာ ဘာဝနာစိတ်ဖြင့် အာရုံပြုသည်ရှိသော် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဘာဝနာစိတ်သည် နည်းသည်ဖြစ်စေ၊ များသည်ဖြစ်စေ ကသိဏ်တစ်ခုလုံးကိုသာလျှင် နှလုံးသွင်းတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ පවත්තං විඤ්ඤාණං ඵරණඅප්පමාණවසෙන ‘‘විඤ්ඤාණකසිණ’’න්ති වුත්තං. තථා හි තං ‘‘විඤ්ඤාණ’’න්ති වුච්චති. කසිණවසෙනාති උග්ඝාටිතකසිණවසෙන කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා. යත්තකඤ්හි ඨානං කසිණං පසාරිතං, තත්තකං ආකාසභාවනාවසෙන ආකාසං හොතීති. එවං යත්තකං ඨානං ආකාසං හුත්වා උපට්ඨිතං, තත්තකං ආකාසමෙව හුත්වා විඤ්ඤාණස්ස පවත්තනතො ආගමනවසෙන විඤ්ඤාණකසිණෙපි උද්ධංඅධොතිරියතා වුත්තාති ‘‘කසිණුග්ඝාටිමාකාසවසෙන තත්ථ පවත්තවිඤ්ඤාණෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා’’ති ආහ.

ကသိဏ်ကို ခွာအပ်သော ကောင်းကင်ပြင်၌ ဖြစ်သော ဝိညာဉ်ကို ပြန့်ပွားခြင်း အတိုင်းအဆမရှိသော အစွမ်းဖြင့် “ဝိညာဏကသိဏ်” ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့ဖြစ်၍သာလျှင် ထိုတရားကို “ဝိညာဉ်” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ကသိဏ်၏အစွမ်းဖြင့်” ဟူသည်မှာ ခွာအပ်သော ကသိဏ်၏ အစွမ်းဖြင့် ကသိဏ်ခွာအပ်သော ကောင်းကင်ပြင်၌ အထက်၊ အောက်၊ ဖီလာ အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ အကြင်မျှလောက်သော အရပ်၌ ကသိဏ်ကို ဖြန့်အပ်၏၊ ထိုမျှလောက်သော အရပ်သည် အာကာသဘာဝနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ကောင်းကင်ပြင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အကြင်မျှလောက်သော အရပ်သည် ကောင်းကင်ပြင် ဖြစ်၍ ထင်ရှားလာ၏၊ ထိုမျှလောက်သော အရပ်သည် ကောင်းကင်ပြင်သာလျှင် ဖြစ်၍ ဝိညာဉ်၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသို့ ရောက်သော အစွမ်းဖြင့် ဝိညာဏkasiဏ်၌လည်း အထက်၊ အောက်၊ ဖီလာ ဖြစ်ခြင်းကို မိန့်တော်မူအပ်သဖြင့် “ကသိဏ်ခွာအပ်သော ကောင်းကင်ပြင်၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုကောင်းကင်၌ ဖြစ်သော ဝိညာဉ်၌ အထက်၊ အောက်၊ ဖီလာ အဖြစ်ကို သိအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

252. වුත්තොයෙව වම්මිකසුත්තෙ. නිස්සිතඤ්ච ඡවත්ථුනිස්සිතත්තා විපස්සනාඤාණස්ස. පටිබද්ධඤ්ච තෙන විනා අප්පවත්තනතො කායසඤ්ඤිතානං රූපධම්මානං ආරම්මණකරණතො ච. සුට්ඨු භාති ඔභාසතීති වා සුභො. කුරුවින්දජාතිආදිජාතිවිසෙසොපි මණි ආකරපාරිසුද්ධිමූලකො එවාති ආහ ‘‘සුපරිසුද්ධආකරසමුට්ඨිතො’’ති. දොසනීහරණවසෙන පරිකම්මනිප්ඵත්තීති ආහ ‘‘සුට්ඨු කතපරිකම්මො අපනීතපාසාණසක්ඛරො’’ති. ධොවනවෙධනාදීහීති චතූසු පාසාණෙසු ධොවනෙන චෙව කාළකාදිඅපහරණත්ථාය සුත්තෙන ආවුනනත්ථාය ච විජ්ඣනෙන. තාපසණ්හකරණාදීනං සඞ්ගහො ආදි-සද්දෙන. වණ්ණසම්පත්තින්ති සුත්තස්ස වණ්ණසම්පත්තිං.

၂၅၂. ဝမ္မိကသုတ်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသည်သာတည်း။ ဝိပဿနာဉာဏ်၏ တည်ရာမှီရာ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း တည်ရာဝတ္ထု ခြောက်ပါးကို မှီသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် စပ်ဆက်ခြင်းသည်လည်း ထိုဝိပဿနာဉာဏ်မရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ဟု သမုတ်အပ်သော ရုပ်တရားတို့ကို အာရုံပြုခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ကောင်းစွာ တင့်တယ်၏ သို့မဟုတ် ထွန်းလင်းတောက်ပ၏၊ ထို့ကြောင့် “သုဘ” မည်၏။ ကုရုဝိန္ဒအမျိုး စသော အမျိုးအစား ထူးခြားသော ပတ္တမြားသည်လည်း ကျောက်တွင်း၏ စင်ကြယ်ခြင်းလျှင် အခြေခံရှိသည်သာတည်း၊ ထို့ကြောင့် “အလွန်သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော တွင်းမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အပြစ်တို့ကို ဖယ်ရှားခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပြုပြင်မှု ပြီးမြောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသဖြင့် “ကောင်းစွာ ပြုပြင်အပ်သော၊ ကျောက်ခဲ သဲပွင့်တို့ကို ဖယ်ရှားအပ်သော” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ဆေးကြောခြင်း၊ ထွင်းဖောက်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့်” ဟူသည်မှာ ကျောက်ပြားလေးချပ်တို့၌ ဆေးကြောခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း၊ အမည်းစက် စသည်တို့ကို ဖယ်ရှားရန်နှင့် အပ်ချည်ကြိုးဖြင့် သီရန် ဖောက်ခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ အာဒိ-သဒ္ဒါဖြင့် မီးတိုက်ခြင်း၊ ချောမွေ့အောင် ပြုလုပ်ခြင်း စသည်တို့ကို သိမ်းယူအပ်၏။ “အဆင်း၏ ပြည့်စုံခြင်း” ဟူသည်မှာ အပ်ချည်ကြိုး၏ အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုသည်။

මණි විය කරජකායො පච්චවෙක්ඛිතබ්බතො. ආවුතසුත්තං විය විපස්සනාඤාණං අනුපවිසිත්වා ඨිතත්තා. චක්ඛුමා පුරිසො විය විපස්සනාලාභී භික්ඛු සම්මදෙව තස්ස දස්සනතො. තදාරම්මණානන්ති රූපධම්මාරම්මණානං. ඵස්සපඤ්චමකචිත්තචෙතසිකග්ගහණෙන ගහිතධම්මාපි විපස්සනාචිත්තුප්පාදපරියාපන්නා එවාති වෙදිතබ්බං. එවඤ්හි තෙසං විපස්සනාඤාණගතිකත්තා ‘‘ආවුතසුත්තං විය විපස්සනාඤාණ’’න්ති වචනං අවිරොධිතං හොති.

ဆင်ခြင်အပ်သော တရားဖြစ်ခြင်းကြောင့် ကရဇကာယ (ရူပကာယ) သည် ပတ္တမြားနှင့် တူ၏။ (ကိုယ်တွင်းသို့) သက်ဝင်၍ တည်နေသောကြောင့် ဝိပဿနာဉာဏ်သည် သီအပ်သော အပ်ချည်ကြိုးနှင့် တူ၏။ ထိုရုပ်နာမ်တို့ကို ကောင်းစွာ မြင်ရသောကြောင့် ဝိပဿနာရသော ရဟန်းသည် မျက်စိအမြင်ရှိသော ယောက်ျားနှင့် တူ၏။ “ထိုအာရုံရှိသော” ဟူသည်မှာ ရုပ်တရားတည်းဟူသော အာရုံရှိသော (တရားတို့၏)။ ဖဿလျှင် ငါးခုမြောက်ရှိသော စိတ် စေတသိက်တို့ကို ယူခြင်းဖြင့် ယူအပ်သော တရားတို့သည်လည်း ဝိပဿနာစိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု၌ အကျုံးဝင်သော တရားတို့သာလျှင် ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုတရားတို့သည် ဝိပဿနာဉာဏ်၏ လားရာရှိသောကြောင့် “ဝိပဿနာဉာဏ်သည် သီအပ်သော အပ်ချည်ကြိုးနှင့် တူ၏” ဟူသော စကားသည် မဆန့်ကျင်ဘဲ သင့်မြတ်ပေသည်။

ඤාණස්සාති [Pg.126] පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස. යදි එවං ඤාණස්ස වසෙන වත්තබ්බං, න පුග්ගලස්සාති ආහ ‘‘තස්ස පනා’’තිආදි. මග්ගස්ස අනන්තරං, තස්මා ලොකියාභිඤ්ඤානං පරතො ඡට්ඨාභිඤ්ඤාය පුරතො වත්තබ්බං විපස්සනාඤාණං. එවං සන්තෙපීති යදිපායං ඤාණානුපුබ්බට්ඨිති, එවං සන්තෙපි එතස්ස අන්තරා වාරො නත්ථීති පඤ්චසු ලොකියාභිඤ්ඤාසු කථිතාසු ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.64 ආදයො) විය ඡට්ඨාභිඤ්ඤා කථෙතබ්බාති එතස්ස අනභිඤ්ඤාලක්ඛණස්ස විපස්සනාඤාණස්ස තාසං අන්තරා වාරො න හොති, තස්මා තත්ථ අවසරාභාවතො ඉධෙව රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානානන්තරමෙව දස්සිතං විපස්සනාඤාණං. යස්මා චාති ච-සද්දො සමුච්චයත්ථො. තෙන න කෙවලං තදෙව, අථ ඛො ඉදම්පි කාරණං විපස්සනාඤාණස්ස ඉධෙව දස්සනෙති ඉමමත්ථං දීපෙති. දිබ්බෙන චක්ඛුනා භෙරවරූපං පස්සතොති එත්ථ ඉද්ධිවිධඤාණෙන භෙරවං රූපං නිම්මිනිත්වා චක්ඛුනා පස්සතොති වත්තබ්බං, එවම්පි අභිඤ්ඤාලාභිනො අපරිඤ්ඤාණවත්ථුකස්ස භයසන්තාසො උප්පජ්ජති උච්චවාලිකවාසීමහානාගත්ථෙරස්ස විය. ඉධාපීති ඉමස්මිං විපස්සනාඤාණෙපි, න සතිපට්ඨානාදීසු එවාති අධිප්පායො.

“ဉာဏ်၏” ဟူသည်မှာ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်၏။ အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်ပါက ဉာဏ်၏ အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် “ထိုသူ၏မူကား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ မဂ်၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် လောကီအဘိညာဉ်တို့၏ အလွန်၊ ဆဋ္ဌမအဘိညာဉ် (အာသဝက္ခယဉာဏ်) ၏ ရှေး၌ ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ဟောကြားအပ်၏။ “ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း” ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ဤဉာဏ်စဉ် အစီအစဉ်သည် ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း ထိုအဘိညာဉ်တို့၏ အကြား၌ ဤဝိပဿနာဉာဏ်အတွက် အလှည့်မရှိပေ၊ အာကင်္ခေယျသုတ် စသည်တို့၌ လောကီအဘိညာဉ်ငါးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်သည်ရှိသော် ဆဋ္ဌမအဘိညာဉ်ကို ဟောရသကဲ့သို့၊ အဘိညာဉ်၏ လက္ခဏာမရှိသော ဤဝိပဿနာဉာဏ်အား ထိုအဘိညာဉ်တို့၏ အကြား၌ အလှည့်မရှိပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုအရပ်၌ အခွင့်မရှိခြင်းကြောင့် ဤအရပ်၌သာလျှင် ရူပါဝစရ စတုတ္ထဈာန်၏ အခြားမဲ့၌ ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ပြတော်မူသည်။ “အကြင်ကြောင့်လည်း” ဟူသော စကား၌ စ-သဒ္ဒါသည် ဖက်စပ်ခြင်း (သမုစ္စယ) အနက် ရှိ၏။ ထို စ-သဒ္ဒါဖြင့် ထိုအကြောင်းမျှသာ မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ဤနေရာ၌ ပြခြင်း၏ အကြောင်းရင်းသည် ဤသည်လည်း ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြသသည်။ “ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အဆင်းကို မြင်သူ” ဟူသော ဤနေရာ၌ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်ဖြင့် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အဆင်းကို ဖန်ဆင်း၍ မျက်စိဖြင့် မြင်ရ၏ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤသို့ဖြစ်သော်လည်း အာရုံကို ပိုင်းခြား၍ မသိသော အဘိညာဉ်ရ ပုဂ္ဂိုလ်အား ဥစ္စဝါလိကဝါသီ မဟာနာဂမထေရ်ကဲ့သို့ ကြောက်ရွံ့ခြင်း တုန်လှုပ်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ “ဤ၌လည်း” ဟူသည်မှာ ဤဝိပဿနာဉာဏ်၌လည်း ဖြစ်၏၊ သတိပဋ္ဌာန် စသည်တို့၌သာ မဟုတ် ဟု ရည်ရွယ်သည်။

253. මනොමයිද්ධියං චිණ්ණවසිතාය අභිඤ්ඤා වොසානපාරමිප්පත්තතා වෙදිතබ්බාති යොජනා. මනෙන නිබ්බත්තන්ති අභිඤ්ඤාමනෙන නිබ්බත්තිතං. තං සදිසභාවදස්සනත්ථමෙවාති සණ්ඨානතොපි වණ්ණතොපි අවයවවිසෙසතොපි සදිසභාවදස්සනත්ථමෙව. සජාතියං ඨිතො, න නාගිද්ධියා අඤ්ඤජාතිරූපො. සුපරිකම්මකතමත්තිකාදයො විය ඉද්ධිවිධඤාණං විකුබ්බනකිරියාය නිස්සයභාවතො.

၂၅၃. မနောမယိဒ္ဓိ၌ လေ့လာကျွမ်းကျင်ခြင်း (ဝသီဘော်ရှိခြင်း) ကြောင့် အဘိညာဉ်၏ ပြီးဆုံးခြင်း အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခြင်းကို သိအပ်၏ ဟု သမ္ဗန် (ယှဉ်စပ်) ရမည်။ “စိတ်ဖြင့် ဖန်ဆင်းအပ်သော” ဟူသည်မှာ အဘိညာဉ်စိတ်ဖြင့် ဖန်ဆင်းအပ်သော။ “ထိုကိုယ်နှင့် တူသောအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာသာ” ဟူသည်မှာ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် လည်းကောင်း၊ အဆင်းအားဖြင့် လည်းကောင်း၊ ကိုယ်အင်္ဂါ အစိတ်အပိုင်း အထူးအားဖြင့် လည်းကောင်း တူသောအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာသာလျှင် ဖြစ်သည်။ မိမိနှင့် အမျိုးအစားတူစွာ တည်၏၊ နဂါးတို့၏ တန်ခိုးကဲ့သို့ အခြားသော အမျိုးအစား၏ အဆင်းမဟုတ်။ ကောင်းစွာ ပြုပြင်အပ်သော မြေစေးစသည်တို့ကဲ့သို့ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်သည် ဖန်ဆင်းခြင်း ကိစ္စ၌ မှီရာအခြေခံ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

255. අප්පකසිරෙනෙවාති අකිච්ඡෙනෙව.

၂၅၅. “ပင်ပန်းမှု မရှိဘဲ (လွယ်ကူစွာဖြင့်)” ဟူသည်မှာ မငြိုငြင်ဘဲ (မခဲယဉ်းဘဲ) သာလျှင်။

256. මන්දො උත්තානසෙය්‍යකදාරකොපි ‘‘දහරො’’ති වුච්චතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘යුවා’’ති වුත්තං. යුවාපි කොචි අනිච්ඡනතො අමණ්ඩනසීලො හොතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘මණ්ඩනකජාතිකො’’ති වුත්තං. තෙන වුත්තං ‘‘යුවාපී’’තිආදි. කාළතිලප්පමාණා බින්දවො කාළතිලකානි. නාතිකම්මාසතිලප්පමාණා බින්දවො තිලකානි. වඞ්කං නාම පියඞ්ගං. යොබ්බනපීළකාදයො මුඛදූසිපීළකා. මුඛගතො දොසො මුඛදොසො, ලක්ඛණවචනඤ්චෙතං මුඛෙ අදොසස්සපි පාකටභාවස්ස අධිප්පෙතත්තා[Pg.127]. යථා වා මුඛෙ දොසො, එවං මුඛෙ අදොසොපි මුඛදොසො සරලොපෙන, මුඛදොසො ච මුඛදොසො ච මුඛදොසොති එකසෙසනයෙනපෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි පරෙසං සොළසවිධං චිත්තං පාකටං හොතීති වචනං සමත්ථිතං හොති.

၂၅၆. နုနယ်သော ပက်လက်အိပ်တတ်သော သူငယ်ကိုလည်း "ဒဟရ (ပျိုနုသူ)" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုသူငယ်မှ ထူးခြားစေရန် "ယုဝါ (ပျိုရွယ်သူ)" ဟု ဆိုအပ်၏။ ပျိုရွယ်သူသော်လည်း အချို့သူသည် အလိုမရှိခြင်းကြောင့် တန်ဆာမဆင်တတ်သော သဘောရှိတတ်၏၊ ထိုသူမှ ထူးခြားစေရန် "မဏ္ဍနကဇာတိက (တန်ဆာဆင်တတ်သော သဘောရှိသူ)" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ယုဝါပိ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ နှမ်းမည်းခန့်ရှိသော အစက်တို့သည် "ကာဠတိလက (မှဲ့နက်)" တို့တည်း။ အလွန်မပြောက်ကျားသော နှမ်းခန့်ရှိသော အစက်တို့သည် "တိလက (မှဲ့)" တို့တည်း။ ဝကင်္ မည်သည် ပိယင်္ဂုပင်တည်း။ ပျိုရွယ်သူတို့၌ ဖြစ်တတ်သော ဝက်ခြံစသည်တို့သည် "မုခဒူသိပီဠကာ" (မျက်နှာဖျက်ဆီးတတ်သော အဖုအပိမ့်) တို့တည်း။ မျက်နှာ၌ဖြစ်သော အပြစ်သည် "မုခဒေါသ" မည်၏၊ ဤသည်ကား လက္ခဏာစကားတည်း၊ မျက်နှာ၌ အပြစ်မရှိသော်လည်း ထင်ရှားသော သဘောကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ် မျက်နှာ၌ အပြစ်ရှိသည်နည်းတူ မျက်နှာ၌ အပြစ်မရှိခြင်းကိုလည်း သရချေခြင်းဖြင့် "မုခဒေါသ" ဟု ခေါ်၏၊ မုခဒေါသ (မျက်နှာပြစ်) နှင့် မုခဒေါသ (မျက်နှာမပြစ်) ဟု ဧကသေသနည်းဖြင့် ဤ၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့ဆိုလျှင် သူတပါးတို့၏ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော စိတ်သည် ထင်ရှားဖြစ်၏ဟူသော စကားသည် ပြီးမြောက်ပေသည်။

259. පටිපදාවසෙනාති යථාරහං සමථවිපස්සනාමග්ගපටිපදාවසෙන. අට්ඨසු කොට්ඨාසෙසූති සතිපට්ඨානාදීසු බොධිපක්ඛියධම්මකොට්ඨාසෙසු, විමොක්ඛකොට්ඨාසෙසු වාති ඉමෙසු අට්ඨසු කොට්ඨාසෙසු. සෙසෙසූති වුත්තාවසෙසෙසු අභිභායතනකොට්ඨාසාදීසු. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၂၅၉. "ပဋိပဒါဝသေန" ဟူသည် အားလျော်စွာ သမထ ဝိပဿနာ မဂ်ကျင့်စဉ်၏ အစွမ်းဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ "အဋ္ဌသု ကောဋ္ဌာသေသု" ဟူသည် သတိပဋ္ဌာန်စသော ဗောဓိပက္ခိယတရား အဖို့အစုတို့၌၎င်း၊ ဝိမောက္ခ အဖို့အစုတို့၌၎င်း ဤရှစ်ပါးသော အဖို့အစုတို့၌ဟု ဆိုလိုသည်။ "သေသေသု" ဟူသည် ဟောတော်မူအပ်ပြီး၍ ကြွင်းကျန်သော အဘိဘုအာယတန အဖို့အစု အစရှိသည်တို့၌ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားသည် အလွယ်တကူ သိသာအပ်သည်သာတည်း။

මහාසකුලුදායිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

မဟာသကုလုဒါယိသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသောအနက်ကို ပြဆိုခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

8. සමණමුණ්ඩිකාපුත්තසුත්තවණ්ණනා

၈. သမဏမုဏ္ဍိကာပုတ္တသုတ်အဖွင့်

260. උග්ගහිතුන්ති සික්ඛිතුං. උග්ගාහෙතුන්ති සික්ඛාපෙතුං, පාඨතො අත්තනා යථාඋග්ගහිතමත්ථං තබ්බිභාවනත්ථාය උච්චාරණවසෙන පරෙසං ගාහෙතුන්ති අත්ථො. සමයන්ති දිට්ඨිං. සා හි සංයොජනභාවතො සමෙති සම්බන්ධා එති පවත්තති, දළ්හග්ගහණභාවතො වා සංයුත්තා අයන්ති පවත්තන්ති සත්තා යථාභිනිවෙසං එතෙනාති සමයොති වුච්චති. දිට්ඨිසංයොජනෙන හි සත්තා අතිවිය බජ්ඣන්තීති. සූරියස්ස උග්ගමනතො අත්ථඞ්ගමා අයං එත්තකො කාලො රත්තන්ධකාරවිධමනතො දිවා නාම, තස්ස පන මජ්ඣිමපහාරසඤ්ඤිතො කාලො සමුජ්ජලිතපභාතෙජදහනභාවෙන දිවා නාම. තෙනාහ ‘‘දිවසස්සපි දිවාභූතෙ’’ති. පටිසංහරිත්වාති නිවත්තෙත්වා. එවං චිත්තස්ස පටිසංහරණං නාම ගොචරක්ඛෙත්තෙ ඨපනන්ති ආහ ‘‘ඣානරතිසෙවනවසෙන එකීභාවං ගතො’’ති. එතෙන කායවිවෙකපුබ්බකං චිත්තවිවෙකමාහ. සීලාදිගුණවිසෙසයොගතො මනසා සම්භාවනීයා, තෙ පන යස්මා අත්තනො සීලාදිගුණෙහි විඤ්ඤූනං මනාපා හොන්ති (කිලෙසඅනිග්ගහස්ස පඤ්චපසාදායත්තත්තා,) තස්මා ආහ ‘‘මනවඩ්ඪනකාන’’න්තිආදි. තත්ථ උන්නමතීති උදග්ගං හොති. වඩ්ඪතීති සද්ධාවසෙන වඩ්ඪති. තෙනාහ භගවා – ‘‘අනුස්සරණම්පහං, භික්ඛවෙ, තෙසං භික්ඛූනං බහූපකාරං වදාමී’’ති (ඉතිවු. 104; සං. නි. 5.184).

၂၆၀. "ဥဂ္ဂဟိတုံ" ဟူသည် သင်ယူခြင်းငှာ။ "ဥဂ္ဂါဟေတုံ" ဟူသည် သင်ကြားပြသပေးခြင်းငှာ၊ ပါဠိတော်အားဖြင့် မိမိသင်ယူထားသည့်အတိုင်း ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစေရန် ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် သူတပါးတို့အား သင်ယူစေခြင်းငှာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "သမယံ" ဟူသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို။ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် သံယောဇဉ်ဖြစ်သောကြောင့် စပ်ယှဉ်၍ ဖြစ်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် စွဲမြဲစွာ စွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြင့် စွဲလမ်းသည့်အတိုင်း အတူတကွ ယှဉ်စပ်၍ ဖြစ်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "သမယ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဒိဋ္ဌိသံယောဇဉ်ဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် အလွန်တရာ တုပ်နှောင်အပ်ကုန်၏။ နေထွက်သည်မှ ဝင်သည်အထိ ဤမျှသောကာလသည် ညဉ့်အမှောင်ကို ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် "ဒိဝါ (နေ့)" မည်၏၊ ထိုနေ့၏ အလယ်ပိုင်းယာမ်ဟု ခေါ်အပ်သောကာလသည်လည်း အလွန်တောက်ပသော အရောင်အဝါ အရှိန်အစော် အပူရှိသောကြောင့် "ဒိဝါ (နေ့)" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "ဒိဝသဿပိ ဒိဝါဘူတေ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ပဋိသံဟရိတွာ" ဟူသည် ဆုတ်နစ်စေ၍။ ဤသို့ စိတ်ကို ဆုတ်နစ်စေခြင်းမည်သည် အာရုံတည်းဟူသော ကျက်စားရာအရပ်၌ တည်ထားခြင်းဖြစ်သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "ဈာနရတိသေဝနဝသေန ဧကီဘာဝံ ဂတော" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤစကားဖြင့် ကာယဝိဝေကကို ရှေးဦးစွာပြု၍ စိတ္တဝိဝေက ဖြစ်ခြင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ သီလအစရှိသော ထူးခြားသောဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် စိတ်ဖြင့် ချီးမွမ်းထိုက်ကုန်၏၊ ထိုရဟန်းတို့သည် မိမိတို့၏ သီလစသောဂုဏ်တို့ဖြင့် ပညာရှိတို့၏ စိတ်ကို တိုးပွားစေတတ် (နှစ်သက်စေတတ်) ကုန်၏ (ကိလေသာကို နှိပ်ကွပ်ခြင်းသည် ကြည်ညိုခြင်းငါးပါးသို့ သက်ရောက်သောကြောင့်တည်း)၊ ထို့ကြောင့် "မနဝဍ္ဎနကာနံ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "ဥန္နမတိ" ဟူသည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်၏။ "ဝဍ္ဎတိ" ဟူသည် သဒ္ဓါတရား၏ အစွမ်းဖြင့် တိုးပွား၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့ကို အဖန်ဖန်အောက်မေ့ခြင်းကိုလည်း များစွာသော ကျေးဇူးရှိ၏ဟု မိန့်တော်မူ၏" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

261. පඤ්ඤපෙමීති [Pg.128] පජානනභාවෙන ඤාපෙමි තථා වවත්ථපෙමි. තෙනාහ ‘‘දස්සෙමි ඨපෙමී’’ති. පරිපුණ්ණකුසලන්ති සබ්බසො පුණ්ණකුසලධම්මං, උත්තමකුසලන්ති උත්තමභාවං සෙට්ඨභාවං පත්තකුසලධම්මං. අයොජ්ඣන්ති වාදයුද්ධෙන අයොධනීයං, වාදයුද්ධං හොතු, තෙන පරාජයො න හොතීති දස්සෙති, තෙනාහ ‘‘වාදයුද්ධෙනා’’තිආදි. සංවරප්පහානන්ති පඤ්චසු සංවරෙසු යෙන කෙනචි සංවරෙන සංවරලක්ඛණං පහානං. පටිසෙවනප්පහානං වාති වා-සද්දෙන පරිවජ්ජනප්පහානාදිං සඞ්ගණ්හාති. සෙසපදෙසූති ‘‘න භාසතී’’තිආදීසු පදෙසු. එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘අභාසනමත්තමෙව වදතී’’ති එවමාදිං අතිදිසති.

၂၆၁. "ပညပေမိ" ဟူသည် သိစေတတ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် သိစေ၏၊ ထို့အတူ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဒဿေမိ ဌပေမိ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ပရိပုဏ္ဏကုသလံ" ဟူသည် အလုံးစုံ ပြည့်စုံသော ကုသိုလ်တရား၊ "ဥတ္တမကုသလံ" ဟူသည် မြတ်သောအဖြစ်၊ အမြတ်ဆုံးအဖြစ်သို့ ရောက်သော ကုသိုလ်တရားတည်း။ "အယောဇ္ဈံ" ဟူသည် စကားအပြိုင်အဆိုင်ပြောခြင်း (ဝါဒစစ်ထိုးခြင်း) ဖြင့် မတိုက်ခိုက်နိုင်သော၊ ဝါဒစစ်ပွဲဖြစ်ပါစေ ထိုဝါဒစစ်ပွဲဖြင့် ရှုံးနိမ့်ခြင်းမရှိဟူသည်ကို ပြ၏၊ ထို့ကြောင့် "ဝါဒယုဒ္ဓေန" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "သံဝရပ္ပဟာနံ" ဟူသည် ငါးပါးသော သံဝရတို့တွင် တစ်ခုခုသော သံဝရဖြင့် သံဝရလက္ခဏာရှိသော ပယ်ခြင်းတည်း။ "ပဋိသေဝနပ္ပဟာနံ ဝါ" ဟူသော ဝါ-သဒ္ဒါဖြင့် ပရိဝဇ္ဇနပ္ပဟာန (ရှောင်ကြဉ်၍ ပယ်ခြင်း) အစရှိသည်ကို သိမ်းယူ၏။ "သေသပဒေသု" ဟူသည် "န ဘာသတိ" အစရှိသော ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌။ "ဧသေဝ နယော" ဟူသော ဤစကားဖြင့် "မပြောဆိုရုံမျှကိုသာ ဆိုလိုသည်" ဟူသော ဤသို့စသော နည်းကို လွှဲပြောင်းညွှန်ပြ၏။

නාභිනන්දීති න සම්පටිච්ඡි. සාසනෙ තිණ්ණං දුච්චරිතානං මිච්ඡාජීවස්ස විවජ්ජනං වණ්ණීයති, අයඤ්ච එවං කථෙති, තස්මා සාසනස්ස අනුලොමං විය වදති, වදන්තො ච සම්මාසම්බුද්ධෙ ධම්මෙ චස්ස අප්පසාදං න දස්සෙති, තස්මා පසන්නකාරම්පි වදතීති මඤ්ඤමානො තස්ස වාදං න පටිසෙධෙති.

"နာဘိနန္ဒိ" ဟူသည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ လက်မခံ။ သာသနာတော်၌ ဒုစရိုက်သုံးပါးနှင့် မိစ္ဆာဇီဝကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကို ချီးမွမ်းတော်မူ၏၊ ဤသူသည်လည်း ဤသို့ပြောဆို၏၊ ထို့ကြောင့် သာသနာတော်အား လျော်သကဲ့သို့ ပြောဆို၏၊ ပြောဆိုသော်လည်း သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားနှင့် တရားတော်၌ သူ၏မကြည်ညိုခြင်းကို မပြပေ၊ ထို့ကြောင့် ကြည်ညိုဟန်ဖြင့် ပြောဆိုသည်ဟု မှတ်ထင်ကာ သူ၏စကားကို မတားမြစ်ပေ။

262. යථා තස්ස වචනං, එවං සන්තෙති යථා තස්ස පරිබ්බාජකස්ස වචනං, එවං සමණභාවෙ සන්තෙ ලබ්භමානෙ. මයං පන එවං න වදාමාති එතෙන සමණභාවො නාම එවං න හොතීති දස්සෙති. යො හි ධම්මො යාදිසො, තථෙව තං බුද්ධා දීපෙන්ති. විසෙසඤාණං න හොතීති කායවිසෙසවිසයඤාණං තස්ස තදා නත්ථි, යතො පරකායෙ උපක්කමං කරෙය්‍යාති දස්සෙති, තස්ස පන තත්ථ විසෙසඤාණම්පි නත්ථෙවාති. යස්මා කායපටිබද්ධං කායකම්මං, තස්මා තං නිවත්තෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤත්‍ර ඵන්දිතමත්තා’’ති. කිලෙසසහගතචිත්තෙනෙවාති දුක්ඛසම්ඵස්සස්ස අසහනනිමිත්තෙන දොමනස්සසහගතචිත්තෙනෙව. දුතියවාරෙපි එසෙව නයො. ජිඝච්ඡාපිපාසදුක්ඛස්ස අසහනනිමිත්තෙන දොමනස්සෙනෙව. විකූජිතමත්තාති එත්ථ විරූපං කූජිතං විකූජිතං පුබ්බෙනිවාසසන්නිස්සයං උපයං, තං පනෙත්ථ රොදනහසනසමුට්ඨාපකචිත්තසහගතන්ති දොසසහගතං ලොභසහගතඤ්චාති දට්ඨබ්බං. චිත්තන්ති කුසලචිත්තං. අකුසලචිත්තං පන අතීතාරම්මණං පවත්තතීති වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සරිත්වාති යාව න සතිසණ්ඨාපනා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, තාව සුපිනන්තෙ අනුභූතං විය දුක්ඛං සරිත්වා රොදන්ති. හසන්තීති එත්ථාපි එසෙව නයො. අයඤ්ච නයො යෙ ලද්ධසුඛාරම්මණා හුත්වා ගහිතපටිසන්ධිකා මාතුකුච්ඡිතොපි සුඛෙනෙව නික්ඛමන්ති, තෙසං වසෙන වුත්තොති දට්ඨබ්බො. පායන්තියාති අත්තනො ජනපදදෙසරූපෙන [Pg.129] පායන්තියා. අයම්පීති ආජීවොපි මාතු අඤ්ඤවිහිතකාලෙ ච ලොකස්සාදවසෙන කිලෙසසහගතචිත්තෙනෙව හොති.

၂၆၂. "ယထာ တဿ ဝစနံ၊ ဧဝံ သန္တေ" ဟူသည် ထိုပရိဗိုဇ်၏ စကားကဲ့သို့ ရဟန်းအဖြစ်သည် ထိုသို့ရှိလတ်သော် ရနိုင်အပ်သည်ရှိသော်။ "မယံ ပန ဧဝံ န ဝဒါမ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်မည်သည် ဤသို့မဖြစ်ဟု ပြ၏။ အကြင်တရားသည် အကြင်သို့သော သဘောရှိ၏၊ မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ထိုတရားကို ထိုအတိုင်းပင် ပြတော်မူကြကုန်၏။ "ဝိသေသဉာဏံ န ဟောတိ" ဟူသည် ထိုသူငယ်အား ထိုအခါ၌ သူတပါး၏ကိုယ်၌ လုံ့လပြုနိုင်လောက်သော ကိုယ်အထူးကို အာရုံပြုသည့် ထူးခြားသောဉာဏ်သည် မရှိ၊ ထိုသူငယ်အား ထိုအရပ်၌ ထူးခြားသောဉာဏ်သည်လည်း မရှိသည်သာတည်းဟု ပြ၏။ ကိုယ်နှင့် စပ်ယှဉ်အပ်သော ကိုယ်မှု (ကာယကံ) ဖြစ်သောကြောင့် ထိုကိုယ်မှုကို တားမြစ်လိုသဖြင့် "အညတြ ဖန္ဒိတမတ္တာ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ကိလေသသဟဂတစိတ္တေနေဝ" ဟူသည် ဆင်းရဲသောတွေ့ထိမှုကို မခံနိုင်ခြင်း အကြောင်းရှိသော ဒေါမနဿနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်ဖြင့်သာတည်း။ ဒုတိယအကြိမ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း ဆင်းရဲကို မခံနိုင်ခြင်း အကြောင်းရှိသော ဒေါမနဿဖြင့်သာတည်း။ "ဝိကူဇိတမတ္တာ" ဟူသော ဤစကား၌ ဖောက်ပြန်စွာ အော်မြည်ခြင်းသည် "ဝိကူဇိတ" မည်၏၊ ရှေးဘဝ၌ နေဖူးခြင်းကို မှီသော အာရုံသည် ဤ၌ ငိုကြွေးခြင်း၊ ရယ်မောခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော စိတ်နှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် ဒေါသနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်၊ လောဘနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်ဟု သိအပ်၏။ "စိတ္တံ" ဟူသည် ကုသိုလ်စိတ်တည်း။ အကုသိုလ်စိတ်မူကား အတိတ်အာရုံကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်၏ဟူသည် ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိပေ။ "သရိတွာ" ဟူသည် သတိကို ကောင်းစွာတည်စေတတ်သော တရားတို့ မဖြစ်ပေါ်သေးသရွေ့ အိမ်မက်၌ ခံစားအပ်သကဲ့သို့ ဆင်းရဲကို အောက်မေ့၍ ငိုကြွေးကြကုန်၏။ "ဟသန္တိ" ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ ဤနည်းသည်လည်း ချမ်းသာသော အာရုံကို ရရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ အမိဝမ်းမှလည်း ချမ်းသာစွာဖြင့်ပင် ထွက်လာကြသော ပဋိသန္ဓေတည်နေသော သူတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ "ပါယန္တိယာ" ဟူသည် မိမိ၏ ဇနပုဒ် ဒေသ၏ အလေ့အထအားဖြင့် နို့စို့သော သူငယ်မ၌။ "အယမ္ပိ" ဟူသည် အသက်မွေးခြင်းသည်လည်း အမိသည် အခြားအမှု၌ စိတ်ညွတ်နေသောအခါ၌၎င်း၊ လောကသာယာမှု၏အစွမ်းဖြင့် ကိလေသာနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်ဖြင့်သာ ဖြစ်၏။

263. සමධිගය්හාති සම්මා අධිගතභාවෙන ගහෙත්වා අභිභවිත්වා විසෙසෙත්වා විසිට්ඨො හුත්වා. ඛීණාසවං සන්ධායාති බ්‍යතිරෙකවසෙන ඛීණාසවං සන්ධාය. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – ඛීණාසවම්පි සොතාපන්නකුසලං පඤ්ඤපෙති සෙක්ඛභූමියං ඨිතත්තා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

၂၆၃. “သမဓိဂယှ”ဟူသည် ကောင်းစွာ ရအပ်ပြီးသော အဖြစ်ဖြင့် ယူ၍ (လွှမ်းမိုး၍)၊ ထူးခြားစေ၍ ထူးမြတ်သည်ဖြစ်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ “ခီဏာသဝံ သန္ဓာယ”ဟူသည် ဖောက်ပြန်ပြောင်းပြန်သော အစွမ်းဖြင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ ဤအနက်ကား— ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း သိက္ခာပုဒ် သုံးပါး (ကျင့်ရာဘူမိ) ၌ တည်သောကြောင့် သောတာပန်၏ ကုသိုလ်တရားကို ပညတ်တော်မူ၏။ ကျန်ရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

තීණි පදානි නිස්සායාති න කායෙන පාපකං කම්මං කරොති, න පාපකං වාචං භාසති, න පාපකං ආජීවං ආජීවතීති ඉමානි තීණි පදානි නිස්සාය කුසලසීලමූලකා ච අකුසලසීලමූලකා චාති ද්වෙ පඨමචතුක්කා ඨපිතා. එකං පදං නිස්සායාති න පාපකං සඞ්කප්පං සඞ්කප්පෙතීති ඉමං එකපදං නිස්සාය කුසලසඞ්කප්පමූලකා අකුසලසඞ්කප්පමූලකා චාති ඉමෙ ද්වෙ පච්ඡිමචතුක්කා ඨපිතා.

“တီးဏိ ပဒါနိ နိဿာယ”ဟူသည် ကိုယ်ဖြင့် ယုတ်မာသော အမှုကို မပြုခြင်း၊ နှုတ်ဖြင့် ယုတ်မာသော စကားကို မပြောခြင်း၊ ယုတ်မာသော အသက်မွေးမှုဖြင့် အသက်မမွေးခြင်းဟူသော ဤပုဒ်သုံးခုကို အမှီပြု၍ ကုသိုလ်သီလလျှင် အခြေခံရှိသော လေးပါးတွဲနှင့် အကုသိုလ်သီလလျှင် အခြေခံရှိသော လေးပါးတွဲဟူသော ရှေးဦးပထမ လေးပါးတွဲ နှစ်ခုတို့ကို ထားတော်မူအပ်၏။ “ဧကံ ပဒံ နိဿာယ”ဟူသည် ယုတ်မာသော ကြံစည်မှုကို မကြံစည်ခြင်းဟူသော ဤတစ်ပုဒ်ကို အမှီပြု၍ ကုသိုလ်ကြံစည်မှုလျှင် အခြေခံရှိသော လေးပါးတွဲနှင့် အကုသိုလ်ကြံစည်မှုလျှင် အခြေခံရှိသော လေးပါးတွဲဟူသော နောက်ဖြစ်သော လေးပါးတွဲ နှစ်ခုတို့ကို ထားတော်မူအပ်၏။

264. විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතචිත්තද්වයම්පි වට්ටති බලවතා මොහෙන සමන්නාගතත්තා. තථා හි තානි ‘‘මොමූහචිත්තානී’’ති වුච්චන්ති.

၂၆၄. ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂုတ်စိတ်၊ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်ဟူသော စိတ်နှစ်ပါးတို့သည်လည်း အားကြီးသော မောဟနှင့် ယှဉ်စပ်သောကြောင့် (အကုသိုလ်၌) ပါဝင်ထိုက်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ထိုစိတ်တို့ကို “မောမူဟစိတ် (တွေဝေသောစိတ်)” တို့ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။

කුහින්ති කිංනිමිත්තං. කතරංඨානං පාපුණිත්වාති කිං කාරණං ආගම්ම. එත්ථෙතෙති එත්ථාති කායවචීමනොසුචරිතභාවනාසාජීවනිප්ඵත්තියං. සා පන හෙට්ඨිමකොටියා සොතාපත්තිඵලෙන දීපෙතබ්බාති ආහ ‘‘සොතාපත්තිඵලෙ භුම්ම’’න්ති. යස්මා ආජීවට්ඨමකං අවසිට්ඨඤ්ච සීලං පාතිමොක්ඛසංවරසීලස්ස ච පාරිසුද්ධිපාතිමොක්ඛාධිගමෙන සොතාපත්තිඵලප්පත්තියා සිද්ධො හොතීති ආහ – ‘‘පාතිමොක්ඛ…පෙ… නිරුජ්ඣතී’’ති. ‘‘සුඛසීලො දුක්ඛසීලො’’තිආදීසු විය පකතිඅත්ථසීලසද්දං ගහෙත්වා වුත්තං ‘‘අකුසලසීල’’න්තිආදි.

“ကုဟိံ”ဟူသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်း။ “ကတရံ ဌာနံ ပါပုဏိတွာ”ဟူသည် အဘယ်အကြောင်းရင်းကို အမှီပြု၍နည်း။ “ဧတ္ထေတေ”ဟူသော ပုဒ်၌ “ဧတ္ထ”ဟူသည် ကာယသုစရိုက်၊ ဝစီသုစရိုက်၊ မနောသုစရိုက်၊ ဘာဝနာနှင့် စင်ကြယ်သော အသက်မွေးမှုတို့ ပြီးမြောက်ခြင်း၌ ဖြစ်သည်။ ထိုတရားသည် အောက်ထက်အဆုံးအပိုင်းအခြားအားဖြင့် သောတာပတ္တိဖိုလ်ဖြင့် ပြအပ်သောကြောင့် “သောတာပတ္တိဖလေ ဘုမ္မံ”ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြင်ကြောင့် အာဇီဝဋ္ဌမကသီလနှင့် ကျန်ရှိသောသီလသည်လည်းကောင်း၊ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလသည်လည်းကောင်း သောတာပတ္တိဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းဖြင့် စင်ကြယ်သော ပါတိမောက္ခကို ရရှိခြင်းကြောင့် ပြီးမြောက်သည်ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ပါတိမောက္ခ...ပ... ချုပ်ငြိမ်း၏”ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “သုခသီလော ဒုက္ခသီလော”စသည်တို့၌ကဲ့သို့ သဘာဝအနက်ရှိသော သီလသဒ္ဒါကို ယူ၍ “အကုသိုလ်သီလ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။

265. කාමාවචරකුසලචිත්තමෙව වුත්තං සම්පත්තසමාදානවිරතිපුබ්බකස්ස සීලස්ස අධිප්පෙතත්තා. තෙනාහ – ‘‘එතෙන හි කුසලසීලං සමුට්ඨාතී’’ති.

၂၆၅. ဆိုက်ရောက်လာသောအရာကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (သမ္ပတ္တဝိရတီ)၊ ဆောက်တည်၍ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (သမာဒါနဝိရတီ) လျှင် ရှေးဦးစွာရှိသော သီလကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်ကိုသာ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ဤစိတ်ဖြင့် ကုသိုလ်သီလသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏”ဟု မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။

සීලවාති එත්ථ වා-සද්දො පාසංසත්ථොව වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘සීලසම්පන්නො හොතී’’ති. යො සීලමත්තෙ පතිට්ඨිතො, න සමාධිපඤ්ඤාසු, සො [Pg.130] සීලමයධම්මපූරිතතාය සීලමයො. තෙනාහ ‘‘අලමෙත්තාවතා’’තිආදි. යත්ථාති යස්සං චෙතොවිමුත්තියං පඤ්ඤාවිමුත්තියඤ්ච. තදුභයඤ්ච යස්මා අරහත්තඵලෙ සඞ්ගහිතං, තස්මා වුත්තං ‘‘අරහත්තඵලෙ භුම්ම’’න්ති. අසෙසං නිරුජ්ඣති සුඛවිපාකභාවස්ස සබ්බසො පටිප්පස්සම්භනතො.

“သီလဝါ”ဟူသော ဤပုဒ်၌ “ဝါ”သဒ္ဒါသည် ချီးမွမ်းခြင်းအနက်ရှိသည်ဟု သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “သီလနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏”ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သမာဓိ၊ ပညာတို့၌ မဟုတ်ဘဲ သီလမျှ၌သာ တည်သောသူသည် သီလမယတရားဖြင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် “သီလမယ” မည်၏။ ထို့ကြောင့် “ဤမျှဖြင့် တန်ပြီ”စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ယတ္ထ”ဟူသည် အကြင် စေတောဝိမုတ္တိနှင့် ပညာဝိမုတ္တိ၌ ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်ပါးစလုံးသည် အရဟတ္တဖိုလ်၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် “အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်သော ဘုမ္မဝိဘတ်”ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ချမ်းသာသော အကျိုးပေးရှိသော အဖြစ်သည် အလုံးစုံ ငြိမ်းအေးသွားခြင်းကြောင့် အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်း၏။

266. කාමපටිසංයුත්තා සඤ්ඤා කාමසඤ්ඤා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඉතරා ද්වෙති බ්‍යාපාදවිහිංසාසඤ්ඤා.

၂၆၆. ကာမဂုဏ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော သညာသည် “ကာမသညာ” မည်၏။ ကျန်ရှိသော သညာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ “အခြားသော နှစ်ပါး”ဟူသည် ဗျာပါဒသညာနှင့် ဝိဟိံသာသညာတို့ ဖြစ်သည်။

අනාගාමිඵලපඨමජ්ඣානන්ති අනාගාමිඵලසහගතං පඨමජ්ඣානං. එත්ථාති යථාවුත්තෙ පඨමජ්ඣානෙ. එත්ථ ච උජුවිපච්චනීකෙන පටිපක්ඛප්පහානං සාතිසයන්ති පඨමජ්ඣානග්ගහණං. තෙනාහ ‘‘අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්තී’’ති. නෙක්ඛම්මසඤ්ඤානං කාමාවචරචිත්තසහගතතා තස්ස සීලස්ස සමුට්ඨානතා ච සම්පයුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා.

“အနာဂါမိဖလပထမဇ္ဈာန”ဟူသည် အနာဂါမိဖိုလ်နှင့်တကွဖြစ်သော ပထမဈာန် ဖြစ်သည်။ “ဧတ္ထ”ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ပထမဈာန်၌ ဖြစ်သည်။ ဤပထမဈာန်၌လည်း တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အင်္ဂါအားဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ပယ်ခြင်းသည် အလွန်ထူးကဲသောကြောင့် ပထမဈာန်ကို ယူရသည်။ ထို့ကြောင့် “အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏”ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ နေက္ခမ္မသညာတို့၏ ကာမာဝစရစိတ်နှင့် အတူတကွ ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသီလ၏ ဖြစ်ကြောင်း ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း သမ္ပယုတ္တနည်းဖြင့် သိအပ်၏။

267. කුසලසඞ්කප්පනිරොධදුතියජ්ඣානිකඅරහත්තඵලඅකුසලසඞ්කප්පනිරොධ- පඨමජ්ඣානිකඅනාගාමිඵලග්ගහණෙන සමණො දස්සිතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၂၆၇. ကုသိုလ်ကြံစည်မှု ချုပ်ရာ ဒုတိယဈာန်ရှိသော အရဟတ္တဖိုလ်ကိုလည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်ကြံစည်မှု ချုပ်ရာ ပထမဈာန်ရှိသော အနာဂါမိဖိုလ်ကိုလည်းကောင်း ယူခြင်းဖြင့် ရဟန်းကို ပြတော်မူ၏။ ကျန်ရှိသောစကားသည် လွယ်ကူစွာ သိအပ်သည်သာတည်း။

සමණමුණ්ඩිකාපුත්තසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

သမဏမုဏ္ဍိကာပုတ္တသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (ဋီကာ) သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

9. චූළසකුලුදායිසුත්තවණ්ණනා

၉. စူဠသကုလုဒါယိသုတ်အဖွင့် (ဋီကာ)

271. පඤ්හොති ඤාතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො, තදෙව ධම්මදෙසනාය නිමිත්තභාවතො කාරණං. උපට්ඨාතූති ඤාණස්ස ගොචරභාවං උපගච්ඡතු. යෙන කාරණෙනාති යෙන තුය්හං උපට්ඨිතෙන කාරණෙන ධම්මදෙසනා උපට්ඨහෙය්‍ය, තං පන පරිබ්බාජකස්ස අජ්ඣාසයවසෙන තථා වුත්තං. තෙනාහ ‘‘එතෙන හි…පෙ… දීපෙතී’’ති. එකඞ්ගණානීති පිධානාභාවෙන එකඞ්ගණසදිසානි. තෙනාහ ‘‘පාකටානී’’ති.

၂၇၁. “ပဉှာ”ဟူသည် သိလိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်၏၊ ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်သည်သာလျှင် တရားဒေသနာ၏ အကြောင်းနိမိတ် ဖြစ်သောကြောင့် အကြောင်းရင်း မည်၏။ “ဥပဋ္ဌာတု”ဟူသည် ဉာဏ်၏ ကျက်စားရာအဖြစ်သို့ ရောက်ပါစေ။ “ယေန ကာရဏေန”ဟူသည် သင့်အား ထင်ရှားသော အကြင်အကြောင်းကြောင့် တရားဒေသနာသည် ထင်ရှားရာ၏၊ ထိုစကားကို ပရဗိုဇ်၏ အလိုဆန္ဒ၏အစွမ်းဖြင့် ထိုသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဧတေန ဟိ...ပ... ပြတော်မူ၏”ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ဧကင်္ဂဏာနိ”ဟူသည် ဖုံးကွယ်မှု မရှိခြင်းကြောင့် တစ်ပြင်တည်းသော ရင်ပြင်နှင့် တူကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ထင်ရှားကုန်၏”ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

ජානන්තොති අත්තනො තථාභාවං සයං ජානන්තො. සක්කච්චං සුස්සූසතීති ‘‘තථාභූතංයෙව මං තථා අවොචා’’ති සාදරං සුස්සූසති. තස්මාති දිබ්බචක්ඛුලාභිනො අනාගතංසඤාණලාභතො. එවමාහාති ‘‘යො [Pg.131] ඛො, උදායි, දිබ්බෙන චක්ඛුනා’’ති ආරභිත්වා ‘‘සො වා මං අපරන්තං ආරබ්භ පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍යා’’ති එවං අවොච.

“ဇာနန္တော”ဟူသည် မိမိ၏ ထိုသို့သော အဖြစ်ကို ကိုယ်တိုင် သိသူ ဖြစ်သည်။ “သက္ကစ္စံ သုဿူသတိ”ဟူသည် “ငါ့ကို ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်းသာလျှင် ထိုသို့ မိန့်ဆိုတော်မူ၏”ဟု ရိုသေစွာ နာယူလို၏။ “တသ္မာ”ဟူသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကို ရရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနာဂတံသဉာဏ်ကို ရရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ “ဧဝမာဟ”ဟူသည် “ဥဒါယိ၊ အကြင်သူသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့်”ဟု အစပြု၍ “ထိုသူသည် သို့မဟုတ် ငါ့ကို နောင်အနာဂတ်ကာလကို ရည်ညွှန်း၍ မေးခွန်းကို မေးမြန်းရာ၏”ဟု ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

ඉතරන්ති අවසිට්ඨං ඉමස්මිං ඨානෙ වත්තබ්බං. වුත්තනයමෙවාති ‘‘යො හි ලාභී’’තිආදිනා වුත්තනයමෙව. අතීතෙති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස විසයභූතෙ අත්ථෙ. අනාගතෙති අනාගතංසඤාණස්ස විසයභූතෙ අනාගතෙ අත්ථෙ.

“ဣတရံ”ဟူသည် ဤနေရာ၌ ပြောဆိုအပ်သော ကျန်ရှိသော အရာ ဖြစ်သည်။ “ဝုတ္တနယမေဝ”ဟူသည် “အကြင်သူသည် ရရှိသူဖြစ်၏”စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ “အတီတေ”ဟူသည် ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်၏ အာရုံဖြစ်သော အတိတ်အနက်အဓိပ္ပာယ်၌ ဖြစ်သည်။ “အနာဂတေ”ဟူသည် အနာဂတံသဉာဏ်၏ အာရုံဖြစ်သော အနာဂတ်အနက်အဓိပ္ပာယ်၌ ဖြစ်သည်။

පංසුපදෙසෙ නිබ්බත්තනතො පංසුසමොකිණ්ණසරීරතාය පංසුපිසාචකං. එකං මූලං ගහෙත්වාති දීඝසො හෙට්ඨිමන්තෙන චතුරඞ්ගුලං, උපරිමන්තෙන විදත්ථිකං රුක්ඛගච්ඡලතාදීසු යස්ස කස්සචි එකං මූලං ගහෙත්වා අඤ්ඤජාතිකානං අදිස්සමානකායො හොති. අයං කිර නෙසං ජාතිසිද්ධා ධම්මතා. තත්‍රාති තස්ස මූලවසෙන අදිස්සමානකතාය. න දිස්සති ඤාණෙන න පස්සති.

မြေမှုန့်အရပ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြေမှုန့်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော ကိုယ်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း “ပံသုပိသာစက (မြေမှုန့်ဘုတ်ပြိတ္တာ)” မည်၏။ “ဧကံ မူလံ ဂဟေတွာ”ဟူသည် သစ်ပင်၊ ခြုံနွယ်၊ နွယ်ပင် စသည်တို့တွင် အလျားအားဖြင့် အနည်းဆုံး လေးလက်မ၊ အများဆုံး တစ်ထွာရှိသော အကြင် တစ်ခုသော အမြစ်ကို ကိုင်စွဲ၍ အခြားသော အမျိုးတူမဟုတ်သူတို့အား မမြင်နိုင်သော ကိုယ်ရှိသူ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ထိုပြိတ္တာတို့၏ ဇာတ်အားဖြင့် ပြီးသော ဓမ္မတာ (သဘာဝ) ဖြစ်သတတ်။ “တတြ”ဟူသည် ထိုအမြစ်ကို အမှီပြု၍ မမြင်နိုင်သော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ “န ဒိဿတိ”ဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် မမြင်ရ၊ မရှုမြင်နိုင်။

272. න ච අත්ථං දීපෙය්‍යාති අධිප්පෙතමත්ථං සා වාචා සරූපතො න ච දීපෙය්‍ය, කෙවලං වාචාමත්තමෙවාති අධිප්පායො. පටිහරිතබ්බට්ඨෙන පරසන්තානෙ නෙතබ්බට්ඨෙන පටිහාරිය-සද්දද්වාරෙන විඤ්ඤාතබ්බො භාවත්ථො, සොව පාටිහීරකො නිරුත්තිනයෙන, නත්ථි එතස්ස පාටිහීරකන්ති අප්පාටිහීරකතං, ත-සද්දෙන පදං වඩ්ඪෙත්වා තථා වුත්තං, අනිය්‍යානං. තෙනාහ ‘‘නිරත්ථකං සම්පජ්ජතී’’ති. සුභකිණ්හදෙවලොකෙ ඛන්ධා විය ජොතෙතීති ඉමිනා – ‘‘දිබ්බො රූපී මනොමයො සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගී අහීනින්ද්‍රියො අත්තා’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති.

၂၇၂. “န စ အတ္ထံ ဒီပေယျ”ဟူသည် ထိုစကားသည် အလိုရှိအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ကိုယ်တိုင် ထင်ရှားအောင် မပြနိုင်ရာ၊ ပြောကာမျှ စကားသက်သက်သာ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဆောင်ယူအပ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါး၏ သန္တာန်သို့ ပို့ဆောင်အပ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း “ပါဋိဟာရိယ” သဒ္ဒါ၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်သော သဘာဝအနက်သည် နိရုတ္တိနည်းအားဖြင့် “ပါဋိဟီရက” မည်၏၊ ထိုသူအား ပါဋိဟီရက မရှိသည်၏ အဖြစ်သည် “အပ္ပါဋိဟီရကတာ” မည်၏၊ (တာ) သဒ္ဒါဖြင့် ပုဒ်ကို တိုးပွားစေ၍ ထိုသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏၊ (ဝိမုတ္တိသို့) မဆောင်နိုင်သော တရား ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “အကျိုးမရှိသည်ဖြစ်၍ ပြီး၏”ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “သုဘကိဏှနတ်ပြည်၌ ခန္ဓာတို့ကဲ့သို့ ထွန်းလင်းတောက်ပ၏”ဟူသော ဤစကားဖြင့်— “နတ်၌ဖြစ်သော၊ ရုပ်ရှိသော၊ စိတ်ဖြင့်ပြီးသော၊ အင်္ဂါကြီးငယ်အားလုံးနှင့် ပြည့်စုံသော၊ ဣန္ဒြေမချို့တဲ့သော အတ္တ”ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြတော်မူ၏။

273. සඋපසග්ගපදස්ස අත්ථො උපසග්ගෙන විනාපි විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘විද්ධෙති උබ්බිද්ධෙ’’ති. සා චස්ස උබ්බිද්ධතා උපක්කිලෙසවිගමෙන සුචිභාවෙන උපට්ඨානන්ති ආහ ‘‘මෙඝවිගමෙන දූරීභූතෙ’’ති. ඉන්දනීලමණි විය දිබ්බති ජොතෙතීති දෙවො, ආකාසො. ‘‘අඩ්ඪරත්තසමයෙ’’ති වත්තබ්බෙ භුම්මත්ථෙ විහිතවචනානං අච්චන්තසංයොගාභාවා උපයොගවචනං වෙදිතබ්බං. පුණ්ණමාසියඤ්හි ගගනමජ්ඣස්ස පුරතො වා පච්ඡතො වා අන්තෙ ඨිතෙ අඩ්ඪරත්තෙ සමයො භින්නො නාම හොති, මජ්ඣෙ එව පන ඨිතො අභින්නො නාම. තෙනාහ ‘‘අභින්නෙ අඩ්ඪරත්තසමයෙ’’ති.

၂၇၃. ဥပသဂ်နှင့်တကွဖြစ်သော ပုဒ်၏အနက်ကို ဥပသဂ်မပါဘဲလည်း သိနိုင်၏ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ‘‘ဝိဒ္ဓေဟူသည် ဥဗ္ဗိဒ္ဓေ (မြင့်မားသော)’’ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုကောင်းကင်၏ မြင့်မားသော အဖြစ်သည် ဥပက္ကိလေသာ ကင်းစင်သဖြင့် စင်ကြယ်သောအဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားခြင်းဖြစ်သည်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ‘‘မိုးတိမ်ကင်းစင်သဖြင့် ဝေးကွာသွားသောအခါ’’ဟု မိန့်တော်မူသည်။ နီလာကျောက်ကဲ့သို့ ထွန်းပ တောက်ပတတ်သောကြောင့် ‘ဒေဝ’ မည်၏၊ ကောင်းကင်တည်း။ ‘‘အဍ္ဎရတ္တသမယေ’’ (သန်းခေါင်ယံအချိန်၌) ဟု ဆိုအပ်သော ကာလ၌ သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ဟောရမည့်အနက်၌ အလွန်အမင်း စပ်ယှဉ်မှုမရှိသဖြင့် ဒုတိယာဝိဘတ် သုံးထားခြင်းကို သိအပ်၏။ လပြည့်ဝန်း၌ ကောင်းကင်အလယ်၏ ရှေ့ဘက် သို့မဟုတ် နောက်ဘက် အစွန်း၌ တည်သော သန်းခေါင်ယံအချိန်သည် ကွဲပြားခြားနားသော အချိန်မည်၏၊ အလယ်တည့်တည့်၌ တည်သော အချိန်သည်သာ မကွဲပြား မခြားနားသော အချိန်မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘မကွဲပြား မခြားနားသော သန်းခေါင်ယံအချိန်၌’’ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

යෙ අනුභොන්තීති යෙ දෙවා චන්දිමසූරියානං ආභා අනුභොන්ති විනිභුඤ්ජන්ති වළඤ්ජන්ති ච තෙහි දෙවෙහි බහූ චෙව බහුතරා ච චන්දිමසූරියානං ආභා [Pg.132] අනනුභොන්තො. තෙනාහ – ‘‘අත්තනො සරීරොභාසෙනෙව ආලොකං ඵරිත්වා විහරන්තී’’ති.

‘‘ယေ အနုဘောန္တိ’’ဟူသည် လ, နေတို့၏ အရောင်ကို ခံစားကုန်၊ ဝေဖန်ကုန်၊ သုံးဆောင်ကုန်သော နတ်တို့ထက် လ, နေတို့၏ အရောင်ကို မခံစားရကုန်သော နတ်တို့သည် များလည်းများပြားကုန်၏၊ သာ၍လည်း များပြားကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘မိမိတို့ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါဖြင့်သာ အလင်းရောင်ကို ဖြန့်၍ နေကြကုန်၏’’ဟု မိန့်တော်မူသည်။

274. පුච්ඡාමූළ්හො පන ජාතො ‘‘අයං පරමො වණ්ණො’’ති ගහිතපදස්ස විධමනෙන. අචෙලකපාළින්ති ‘‘අචෙලකො හොති මුත්තාචාරො’’තිආදිනයප්පවත්තං (දී. නි. 1.394) අචෙලකපටිපත්තිදීපකගන්ථං, ගන්ථසීසෙනෙව තෙන පකාසිතවාදානි වදති. සුරාමෙරයපානමනුයුත්තපුග්ගලස්ස සුරාපානතො විරති තස්ස කායං චිත්තඤ්ච තාපෙන්තී සංවත්තතීති සුරාපානවිරති (තපො, සොයෙව ගුණො. තෙනාහ ‘‘සුරාපානවිරතීති අත්ථො’’ති).

၂၇၄. ‘‘ဤသည်ကား အမြတ်ဆုံး အဆင်းတည်း’’ဟု ယူထားသော ပုဒ်ကို ပယ်ဖျက်လိုက်သဖြင့် မေးခွန်း၌ တွေဝေသူ ဖြစ်သွားရသည်။ ‘အစေလကပါဠိ’ဟူသည် ‘‘အစေလက (အဝတ်မဝတ်သူ) ဖြစ်၏၊ နှောင်ကြိုးမဲ့ အကျင့်ရှိသူဖြစ်၏’’ စသည်ဖြင့် လာသော နည်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ အစေလကတို့၏ အကျင့်ကို ပြဆိုတတ်သော ကျမ်းစာတည်း။ ထိုကျမ်းစာ၏ ခေါင်းစဉ်ဖြင့်ပင် ထိုကျမ်း၌ ပြဆိုအပ်သော ဝါဒများကို ပြောဆို၏။ သေရည်သေရက် သောက်စားခြင်း၌ အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား သေရည်သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် ထိုသူ၏ ကိုယ်နှင့်စိတ်ကို ပူပန်စေလျက် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သုရာပါနဝိရတိ’ (ကိုယ်စိတ်ပူပန်စေတတ်သော အကျင့် ‘တပ’၊ ထိုအကျင့်သည်ပင် ဂုဏ်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘သေရည်သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဟူသော အနက်’’ဟု မိန့်တော်မူသည်)။

275. එකන්තං අච්චන්තමෙව සුඛං අස්සාති එකන්තසුඛං. පඤ්චසු ධම්මෙසූති ‘‘පාණාතිපාතා පටිවිරතී’’තිආදීසු පඤ්චසු සීලාචාරධම්මෙසු. න ජානිංසූති සම්මොසෙන අනුපට්ඨහන්ති තදත්ථං න බුජ්ඣන්ති. බුද්ධුප්පාදෙන කිර විහතතෙජානි මහානුභාවානි මන්තපදානි විය බාහිරකානං යොගාවචරගන්ථෙන සද්ධිං යොගාවචරපටිපදා නස්සති. උග්ගණ්හිංසූති ‘‘පඤ්ච පුබ්බභාගධම්මෙ’’තිආදිවචනමත්තං උග්ගණ්හිංසු. තතියජ්ඣානතොති කාරණොපචාරෙන ඵලං වදති, ඵලභූතතො තතියජ්ඣානතො.

၂၇၅. ဧကန် အလွန်အမင်းသာလျှင် ချမ်းသာရှိသောကြောင့် ‘ဧကန္တသုခ’ မည်၏။ ‘‘ပဉ္စသု ဓမ္မေသု’’ဟူသည် ‘‘ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိ’’ စသည်ဖြင့် လာသော ငါးပါးသော သီလ အာစာရတရားတို့၌တည်း။ ‘‘န ဇာနိံသု’’ဟူသည် မေ့လျော့သဖြင့် ထင်ရှားမရှိကုန်၊ ထိုအနက်ကို မသိကြကုန်။ ဘုရားပွင့်တော်မူခြင်းကြောင့် တန်ခိုးအာနုဘော် ပျက်စီးသွားသော မန္တန်ပုဒ်များ ကဲ့သို့ သာသနာပ ယောဂါဝစရကျမ်းနှင့်တကွ ယောဂါဝစရကျင့်စဉ်သည် ပျက်စီးသွား၏တတ်။ ‘‘ဥဂ္ဂဏှိံသု’’ဟူသည် ‘‘ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော တရားငါးပါး’’ဟူသော စကားမျှကိုသာ သင်ယူကြကုန်၏။ ‘‘တတိယဇ္ဈာနတော’’ဟူသည် အကြောင်းကို တင်စား၍ အကျိုးကို ပြောဆိုခြင်းဖြစ်၏၊ အကျိုးဖြစ်သော တတိယဈာန်မှတည်း။

276. එකන්තසුඛස්ස ලොකස්ස පටිලාභෙන පත්තියා තත්ථ නිබ්බත්ති පටිලාභසච්ඡිකිරියා. එකන්තසුඛෙ ලොකෙ අනභිනිබ්බත්තිත්වා එව ඉද්ධියා තත්ථ ගන්ත්වා තස්ස සත්තලොකස්ස භාජනලොකස්ස ච පච්චක්ඛතො දස්සනං පච්චක්ඛසච්ඡිකිරියා. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි.

၂၇၆. စင်စစ် ချမ်းသာရှိသော လောကကို ရရှိခြင်းဖြင့်၊ ရောက်ရှိခြင်းဖြင့် ထိုလောက၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ‘ပဋိလာဘသစ္ဆိkိရိယာ’ (ရရှိသဖြင့် မျက်မှောက်ပြုခြင်း) မည်၏။ စင်စစ် ချမ်းသာရှိသော လောက၌ မဖြစ်ပေါ်ဘဲလျက်သာ တန်ခိုးဖြင့် ထိုလောကသို့ သွားရောက်၍ ထိုသတ္တလောကနှင့် ဘာဇနလောကကို မျက်မှောက်ကိုယ်တိုင် မြင်တွေ့ရခြင်းသည် ‘ပစ္စက္ခသစ္ဆိကိရိယာ’ (ကိုယ်တိုင်မြင်၍ မျက်မှောက်ပြုခြင်း) မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘တတ္ထ’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

277. උදඤ්චනිකොති උදඤ්චනො. විඤ්ඣුපබ්බතපස්සෙ ගාමානං අනිවිට්ඨත්තා තිංසයොජනමත්තං ඨානං අටවී නාම, තත්ථ සෙනාසනං, තස්මිං අටවිසෙනාසනෙ පධානකම්මිකානං භික්ඛූනං බහූනං තත්ථ නිවාසෙන එකං පධානඝරං අහොසි.

၂၇၇. ‘‘ဥဒဉ္စနိကော’’ဟူသည် ရေခပ်တန်ဆာတည်း။ ဝိန္ဓုတောင်စောင်း၌ ရွာများ မတည်ရှိသောကြောင့် ယူဇနာသုံးဆယ်မျှရှိသော အရပ်ကို တောကြီးဟု ခေါ်၏၊ ထိုတော၌ ကျောင်းတည်း၊ ထိုတောကျောင်း၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းသော ရဟန်းများစွာ နေထိုင်ကြသဖြင့် တရားအားထုတ်ရာဇရပ် (ပဓာနဃရ) တစ်ခု ရှိခဲ့သည်။

චූළසකුලුදායිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

စူဠသကုလုဒါယိသုတ်အဖွင့်၏ လျှို့ဝှက်သောအနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

10. වෙඛනසසුත්තවණ්ණනා

၁၀. ဝေခနသသုတ်အဖွင့်

280. සහ [Pg.133] වත්ථුකාමෙන කිලෙසකාමො ගරු ගරුකාතබ්බො එතස්සාති කාමගරු. තෙස්වෙව කාමෙසු නින්නපොණපබ්භාරජ්ඣාසයොති කාමාධිමුත්තො. පබ්බජ්ජාපඨමජ්ඣානාදිකං නෙක්ඛම්මං ගරු ගරුකාතබ්බං එතස්සාති නෙක්ඛම්මගරු. තත්ථ නින්නපොණපබ්භාරජ්ඣාසයො නෙක්ඛම්මාධිමුත්තො ස්වායමත්ථො යථා එකච්චෙ ගහට්ඨෙ ලබ්භති, එවං එකච්චෙ අනගාරෙපීති ආහ ‘‘පබ්බජිතොපී’’තිආදි. අයං පන වෙඛනසො පරිබ්බාජකො. සො හි වෙඛනසතාපසපබ්බජ්ජං උපගන්ත්වා වෙඛනසෙන ඉමිනා දිට්ඨිමාදාය සමාදියිත්වා ඨිතත්තා ‘‘වෙඛනසො’’ති වුච්චති. යථා ලොකො සයං එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තොපි සමානො පච්චක්ඛතො අනුභවියමානං සාලාකිකං අග්ගිසන්තාපං විය අනාදිකාලානුගතසම්මාකවචරසන්තාපං ආදිත්තතාය න සල්ලක්ඛෙති, සම්මාසම්බුද්ධෙන පන මහාකරුණාසමුස්සාහිතමානසෙන ‘‘සබ්බං, භික්ඛවෙ, ආදිත්ත’’න්ති ආදිත්තපරියායෙ (සං. නි. 4.28; මහාව. 54) දෙසියමානෙ සල්ලක්ඛෙති, එවං අයම්පි අනාදිකාලපරිභාවිතං අත්තඅජ්ඣාසයෙ අවට්ඨිතං කාමාධිමුත්තං සරසෙන අනුපධාරෙන්තො සත්ථාරා – ‘‘පඤ්ච ඛො ඉමෙ, කච්චාන, කාමගුණා’’තිආදිනා කාමගුණෙසු කාමසුඛෙ භාසියමානෙ ‘‘කාමාධිමුත්තං වත පබ්බජිතස්ස චිත්ත’’න්ති උපධාරෙස්සතීති ආහ – ‘‘ඉමාය කථාය කථියමානාය අත්තනො කාමාධිමුත්තතං සල්ලක්ඛෙස්සතී’’ති. කාමග්ගසුඛන්ති කාමෙතබ්බවත්ථූහි අග්ගභූතං සුඛං. සබ්බෙ හි තෙභූමකධම්මා කාමනීයට්ඨෙන කාමා, තෙ පටිච්ච උප්පජ්ජනසුඛතො නිබ්බානසුඛමෙව අග්ගභූතං සුඛං. යථාහ – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34) – ‘‘නිබ්බානං පරමං සුඛ’’න්ති (ම. නි. 2.215, 217; ධ. ප. 203) ච. තෙන වුත්තං ‘‘නිබ්බානං අධිප්පෙත’’න්ති.

၂၈၀. ဝတ္ထုကာမနှင့်တကွ ကိလေသာကာမကို လေးစားအပ်၏၊ အလေးဂရုပြုအပ်၏ဟူ၍ ယူဆသောသူသည် ‘ကာမဂရု’ (ကာမကို အလေးဂရုပြုသူ) မည်၏။ ထိုကာမတို့၌သာလျှင် ညွတ်ကိုင်းရှိုင်းသော အာသယ (အလိုဆန္ဒ) ရှိသောသူသည် ‘ကာမာဓိမုတ္တ’ (ကာမသို့ ညွတ်သူ) မည်၏။ ရဟန်းအဖြစ်နှင့် ပထမဈာန် စသည်တည်းဟူသော နေက္ခမ္မကို လေးစားအပ်၏၊ အလေးဂရုပြုအပ်၏ဟူ၍ ယူဆသောသူသည် ‘နေက္ခမ္မဂရု’ (နေက္ခမ္မကို အလေးဂရုပြုသူ) မည်၏။ ထိုနေက္ခမ္မ၌ ညွတ်ကိုင်းရှိုင်းသော အာသယရှိသောကြောင့် ‘နေက္ခမ္မာဓိမုတ္တ’ မည်၏။ ဤအနက်သည် အချို့သော လူတို့၌ ရသကဲ့သို့ ထို့အတူ အချို့သော ရဟန်းတို့၌လည်း ရနိုင်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ‘‘ရဟန်းဖြစ်သော်လည်း’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဤဝေခနသသည်ကား ပရိဗိုဇ်တည်း။ ထိုပရိဗိုဇ်သည် ဝေခနသရသေ့ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်၍၊ ဤဝေခနသဟူသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ကိုင်စွဲဆောက်တည်၍ တည်နေသောကြောင့် ‘‘ဝေခနသ’’ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ လောကသားတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်တိုင် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော မီးတို့ဖြင့် တောက်လောင်အပ်သော်လည်း ကိုယ်တိုင်ခံစားနေရသော စူးငြောင့်ကဲ့သို့သော မီးအပူကို နှလုံးသွင်းသကဲ့သို့၊ အစမထင် ကာလပတ်လုံး အစဉ်လိုက်ပါလာသော ကိလေသာအပူကို ပူပြင်းသည့်အဖြစ်ဖြင့် သတိမပြုမိကြပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား မဟာကရုဏာတော်ဖြင့် နှိုးဆော်အပ်သော စိတ်နှလုံးတော်ရှိသည်ဖြစ်၍ ‘‘ရဟန်းတို့၊ ခပ်သိမ်းသောတရားသည် ပူလောင်၏’’ဟု အာဒိတ္တပရိယာယသုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်သောအခါမှသာ သတိပြုမိကြကုန်၏။ ထို့အတူ ဤသူသည်လည်း အစမထင် ကာလပတ်လုံး ပွားများအပ်သော၊ မိမိသန္တာန်၌ တည်နေသော၊ ကာမသို့ ညွတ်သောစိတ်ကို မိမိအလိုလို သတိမပြုမိဘဲ၊ မြတ်စွာဘုရားက ‘‘ကစ္စာန၊ ဤကာမဂုဏ်တို့သည် ငါးပါးတို့တည်း’’ စသည်ဖြင့် ကာမဂုဏ်တို့၌ ကာမချမ်းသာကို ဟောတော်မူအပ်သောအခါ ‘‘ငါ့ကဲ့သို့သော ရဟန်း၏စိတ်သည် ကာမသို့ အမှန်ပင် ညွတ်နေပါကောလား’’ဟု သတိပြုမိလိမ့်မည်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့်— ‘‘ဤတရားစကားကို ဟောတော်မူအပ်သည်ရှိသော် မိမိ၏ ကာမသို့ညွတ်သောအဖြစ်ကို သတိပြုမိလိမ့်မည်’’ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘‘ကာမဂ္ဂသုခံ’’ဟူသည် သာယာဖွယ်ဝတ္ထုတို့ထက် အလွန်မြတ်သော ချမ်းသာတည်း။ သုံးဘုံသားတရား အားလုံးတို့သည်ပင် တောင့်တအပ်သော အနက်ကြောင့် ‘ကာမ’ မည်ကုန်၏၊ ထိုကာမတို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်သော ချမ်းသာထက် နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာသည်သာ အမြတ်ဆုံး ချမ်းသာဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည်— ‘‘ရဟန်းတို့၊ သင်္ခတတရား ဖြစ်စေ၊ အသင်္ခတတရား ဖြစ်စေ တရားတို့တွင် ဝိရာဂတရား (နိဗ္ဗာန်) ကို အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘နိဗ္ဗာန်သည် အမြတ်ဆုံး ချမ်းသာဖြစ်၏’’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောတော်မူသည်။ ထိုကြောင့် ‘‘နိဗ္ဗာန်ကို ရည်ရွယ်သည်’’ဟု ဆိုအပ်သည်။

281. පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභිනො පුබ්බන්තං ආරබ්භ වුච්චමානකථා අනුච්ඡවිකා තදත්ථස්ස පච්චක්ඛභාවතො, තදභාවතො වෙඛනසස්ස අනනුච්ඡවිකාති ආහ ‘‘යස්මා…පෙ… නත්ථී’’ති. අනාගතකථාය…පෙ… නත්ථීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ආරක්ඛත්ථායාති දෙවතාහි මන්තපදෙහි සහ ඨිතා [Pg.134] තත්ථ ආරක්ඛත්ථාය. අවිජ්ජායාති ඉදං ලක්ඛණවචනං, තංමූලකත්තා වා සබ්බකිලෙසධම්මානං අවිජ්ජාව ගහිතා. ජානනං පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණඤාණෙන. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၂၈၁. ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကို ရရှိသောသူအား ရှေးဦးအစွန်း (အတိတ်) ကို အကြောင်းပြု၍ ပြောဆိုအပ်သော စကားသည် ထိုဉာဏ်၏အနက်ကို ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ပြုနိုင်သောကြောင့် သင့်လျော်ပေ၏၊ ထိုဉာဏ်မရှိသောကြောင့် ဝေခနသအား မသင့်လျော်ဟူသော အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် ‘‘ယသ္မာ...ပေ... နတ္ခိ’’ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အနာဂတ်နှင့် စပ်သော စကား၌လည်း...ပေ... မရှိဟူသော နေရာ၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်၏။ ‘‘အာရက္ခတ္ထာယ’’ဟူသည် နတ်တို့သည် မန္တန်ပုဒ်များနှင့်တကွ တည်ရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ ထိုအရပ်၌ စောင့်ရှောက်ရန် အလို့ငှာတည်း။ ‘‘အဝိဇ္ဇာယ’’ဟူသည် ဤကား လက္ခဏာကို ပြဆိုသော စကားတည်း၊ သို့မဟုတ် ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာတရားတို့၏ အခြေခံမူလ ဖြစ်သောကြောင့် အဝိဇ္ဇာကိုသာ ယူအပ်၏။ သိခြင်းသည် ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာကို ဆင်ခြင်တတ်သော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဖြင့် သိခြင်းတည်း။ ကြွင်းသောအနက်သည် အလွယ်တကူ သိနိုင်၏။

වෙඛනසසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဝေခနသသုတ်အဖွင့်၏ လျှို့ဝှက်သောအနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

නිට්ඨිතා ච පරිබ්බාජකවග්ගවණ්ණනා.

ပရိဗ္ဗာဇကဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

4. රාජවග්ගො

၄. ရာဇဝဂ်

1. ඝටිකාරසුත්තවණ්ණනා

၁. ဃဋီကာရသုတ်အဖွင့်

282. චරියන්ති [Pg.135] බොධිචරියං, බොධිසම්භාරසම්භරණවසෙන පවත්තිතං බොධිසත්තපටිපත්තින්ති අත්ථො. සුකාරණන්ති බොධිපරිපාචනස්ස එකන්තිකං සුන්දරං කාරණං, කස්සපස්ස භගවතො පයිරුපාසනාදිං සන්ධාය වදති. තඤ්හි තෙන සද්ධිං මයා ඉධ කතන්ති වත්තබ්බතං ලභති. මන්දහසිතන්ති ඊසකං හසිතං. කුහං කුහන්ති හාස-සද්දස්ස අනුකරණමෙතං. හට්ඨපහට්ඨාකාරමත්තන්ති හට්ඨපහට්ඨමත්තං. යථා ගහිතසඞ්කෙතා ‘‘පහට්ඨො භගවා’’ති සඤ්ජානන්ති, එවං ආකාරදස්සනමත්තං.

၂၈၂. စရိယံဟူသည် ဗောဓိစရိယ (ဗောဓိဉာဏ်၏ ကျင့်ဝတ်) ကို ဆိုလိုသည်၊ ဗောဓိသမ္ဘာရ (ပါရမီတော်အစု) ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ဘုရားလောင်း၏ ကျင့်ဝတ်ကို ဆိုလိုသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သုကာရဏံဟူသည် ဗောဓိဉာဏ်ရင့်ကျက်ခြင်း၏ စင်စစ် ကောင်းမြတ်သော အကြောင်းတည်း၊ ကဿပမြတ်စွာဘုရားအား ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ခြင်း စသည်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။ ထိုအကြောင်းကို 'ငါသည် ဤဘဝ၌ ထိုမြတ်စွာဘုရားနှင့်အတူ ပြုခဲ့ပြီ' ဟု ဆိုထိုက်သော အဖြစ်သို့ ရောက်၏။ မန္ဒဟသိတံဟူသည် အနည်းငယ် ပြုံးခြင်းတည်း။ ကုဟံ ကုဟံဟူသည် ရယ်သံကို အတုယူ၍ ပြုလုပ်သော အသံတည်း။ ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌာκαရမတ္တံဟူသည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်သော အမူအရာမျှသာတည်း။ အမှတ်အသားကို ယူထားကြကုန်သော သူတို့သည် 'မြတ်စွာဘုရားသည် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်တော်မူ၏' ဟု သိရှိကြသကဲ့သို့ ထိုကဲ့သို့သော အမူအရာကို ပြခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။

ඉදානි ඉමිනා පසඞ්ගෙන තාසං සමුට්ඨානං විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘හසිතඤ්ච නාමෙත’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ අජ්ඣුපෙක්ඛනවසෙනපි හාසො න සම්භවති, පගෙව දොමනස්සවසෙනාති ආහ ‘‘තෙරසහි සොමනස්සසහගතචිත්තෙහී’’ති. නනු ච කෙචි කොධවසෙනපි හසන්තීති? න, තෙසම්පි යං තං කොධවත්ථු, තස්ස මයං දානි යථාකාමකාරිතං ආපජ්ජිස්සාමාති දුවිඤ්ඤෙය්‍යන්තරෙන සොමනස්සචිත්තෙනෙව හාසස්ස උප්පජ්ජනතො. තෙසූති පඤ්චසු සොමනස්සසහගතචිත්තෙසු. බලවාරම්මණෙති උළාරආරම්මණෙ යමකමහාපාටිහාරියසදිසෙ. දුබ්බලාරම්මණෙති අනුළාරෙ ආරම්මණෙ. ඉමස්මිං පන ඨානෙ…පෙ… උප්පාදෙසීති ඉදං පොරාණට්ඨකථායං තථා ආගතත්තා වුත්තං. න අහෙතුකසොමනස්සසහගතචිත්තෙන භගවතො සිතං හොතීති දස්සනත්ථං.

ယခုအခါ ဤအစပ်အဟပ်အားဖြင့် ထိုပြုံးခြင်းတို့၏ ဖြစ်ကြောင်းကို အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ပြခြင်းငှာ 'ဟသိတဉ္စ နာမေတံ' စသည်ဖြင့် စတင်မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုပြုံးခြင်း ရယ်ခြင်း၌ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော ဥပေက္ခာပြုခြင်းအားဖြင့်လည်း ပြုံးခြင်းရယ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်၊ ဝမ်းနည်းခြင်း ဒေါမနဿအားဖြင့် မဖြစ်နိုင်ပုံကိုကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီ၊ ထို့ကြောင့် 'သောမနဿသဟဂုတ်စိတ် တစ်ဆယ့်သုံးပါးတို့ဖြင့်' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ အချို့သော သူတို့သည် အမျက်ထွက်ခြင်းကြောင့်လည်း ရယ်ကြသည် မဟုတ်လောဟူမူ? မဟုတ်ပေ၊ ထိုသူတို့အားလည်း ထိုအမျက်ထွက်ရာ အာရုံ၌ 'ငါတို့သည် ယခုအခါ အလိုရှိတိုင်း ပြုလုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ရတော့မည်' ဟု သိနိုင်ခဲသော အခြားသော သောမနဿစိတ်ဖြင့်သာ ရယ်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့်တည်း။ တေသုဟူသည် (မြတ်စွာဘုရား၌ ဖြစ်သော) သောမနဿသဟဂုတ်စိတ် ငါးပါးတို့၌တည်း။ ဗလဝါရမ္မဏေဟူသည် ယမကပြာဋိဟာရိယ ကဲ့သို့သော ကြီးမြတ်သော အာရုံ၌တည်း။ ဒုဗ္ဗလာရမ္မဏေဟူသည် မကြီးမြတ်သော အာရုံ၌တည်း။ ဤအရပ်၌ကား...ပ... ဖြစ်စေတော်မူ၏ဟူသော ဤစကားကို ပေါရာဏအဋ္ဌကထာ၌ ထိုသို့ လာရှိသောကြောင့် ဆိုအပ်သည်။ အဟိတ် သောမနဿသဟဂုတ်စိတ် (ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်) ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား ပြုံးတော်မူခြင်း မဖြစ်ဟု ပြခြင်းငှာတည်း။

අභිධම්මටීකායං (ධ. ස. මූලටී. 568) පන ‘‘අතීතංසාදීසු අප්පටිහතං ඤාණං වත්වා ‘ඉමෙහි තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්ත’න්තිආදිවචනතො (මහානි. 69, 156; චූළනි. මාඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5; නෙත්ති. 15; දී. නි. අට්ඨ. 3.305; විභ. මූලටී. සුත්තන්තභාජනීයවණ්ණනා; දී. නි. ටී. 3.141, 305) ‘භගවතො ඉදං චිත්තං උප්පජ්ජතී’ති වුත්තවචනං විචාරෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ඉමිනා හසිතුප්පාදචිත්තෙන පවත්තියමානම්පි භගවතො සිතකරණං පුබ්බෙනිවාස-අනාගතංස-සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං අනුවත්තකත්තා ඤාණානුපරිවත්තියෙවාති, එවං පන ඤාණානුපරිවත්තිභාවෙ සති න කොචි පාළිඅට්ඨකථානං විරොධො. තථා හි අභිධම්මට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 568) ‘‘තෙසං [Pg.136] ඤාණානං චිණ්ණපරියන්තෙ ඉදං චිත්තං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. අවස්සඤ්ච එතං එවං ඉච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා ආවජ්ජනස්සපි භගවතො පවත්ති තථාරූපෙ කාලෙ න සංයුජ්ජෙය්‍ය, තස්සපි හි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා, තථා හි වුත්තං – ‘‘එවඤ්ච කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනස්සපි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තං උපපන්නං හොතී’’ති, න ච විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තෙ තංසමුට්ඨිතාය විඤ්ඤත්තියා කායකම්මාදිභාවං ආපජ්ජනභාවො විබන්ධතීති තමෙව සන්ධාය වදති. තෙනාහ ‘‘එවං අප්පමත්තකම්පී’’ති. සතෙරිතා විජ්ජුලතා නාම සතෙරතාවිජ්ජුලතා. සා හි ඉතරවිජ්ජුලතා විය ඛණට්ඨිතිකා සීඝනිරොධා ච න හොති, අපිච ඛො දන්ධනිරොධා, තඤ්ච සබ්බකාලං චතුදීපිකමහාමෙඝතොව නිච්ඡරති තෙනාහ ‘‘චාතුද්දීපිකමහාමෙඝමුඛතො’’ති. අයං කිර තාසං රස්මිවට්ටීනං ධම්මතා, යදිදං තික්ඛත්තුං සිරවරං පදක්ඛිණං කත්වා දාඨග්ගෙසුයෙව අන්තරධානං.

အဘိဓမ္မာဋီကာ၌ကား 'အတိတ်အနာဂတ်စသည်တို့၌ အဆီးအတားမရှိသော ဉာဏ်တော်ကို ဆို၍ - ဤတရားသုံးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ခပ်သိမ်းသော ကာယကံသည် ဉာဏ်လျှင် ရှေ့သွားရှိ၏၊ ဉာဏ်သို့ အစဉ်လိုက်၏ - စသည်ဖြင့် လာသော စကားတော်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားအား ဤစိတ်ဖြစ်ပေါ်၏ဟု ဆိုအပ်သော စကားကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်အပ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ ဤဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ ပြုံးတော်မူခြင်းသည် ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်၊ အနာဂတံသဉာဏ်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တို့၏ အစဉ်သို့ လိုက်သောကြောင့် ဉာဏ်သို့ အစဉ်လိုက်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ဤသို့လျှင် ဉာဏ်သို့ အစဉ်လိုက်သော အဖြစ်ရှိလတ်သော် ပါဠိအဋ္ဌကထာတို့နှင့် တစ်စုံတစ်ခုမျှ ဆန့်ကျင်ဘက်မဖြစ်ပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် အဘိဓမ္မာအဋ္ဌကထာ၌ 'ထိုဉာဏ်တို့၏ အရာအဆုံး၌ ဤစိတ်ဖြစ်ပေါ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဤအချက်ကိုလည်း မုချဤသို့ အလိုရှိအပ်၏၊ ထိုသို့မဟုတ်လျှင် ထိုကဲ့သို့သော အခါ၌ မြတ်စွာဘုရားအား အာဝဇ္ဇန်းစိတ်၏ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း သင့်လျော်မည်မဟုတ်ပေ၊ ထိုအာဝဇ္ဇန်းစိတ်၏လည်း ဝိညတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့်တည်း၊ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဤသို့ပြု၍ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်သည်လည်း ဝိညတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သောအဖြစ်သည် သင့်လျော်ပေ၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဝိညတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သောအဖြစ်၌လည်း ထိုစိတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဝိညတ်အား ကာယကံစသည်ဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်သော သဘောမရှိပေ၊ ထိုသဘောကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် 'ဤသို့ အနည်းငယ်မျှသော်လည်း' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ သတေရိတာ ဝိဇ္ဇုလတာဟူသည် လျှပ်စီးတည်း။ ထိုလျှပ်စီးသည် အခြားသော လျှပ်စီးကဲ့သို့ တစ်ခဏမျှတည်တတ်သည်၊ လျင်မြန်စွာ ချုပ်ပျောက်တတ်သည်မဟုတ်ဘဲ၊ နှေးကွေးစွာ ချုပ်ပျောက်တတ်၏၊ ထိုလျှပ်စီးသည်လည်း အခါခပ်သိမ်း ကျွန်းကြီးလေးကျွန်းသို့ ရွာသွန်းသော မိုးကြီးမှသာ ထွက်ပေါ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ကျွန်းကြီးလေးကျွန်းသို့ ရွာသွန်းသော မိုးကြီး၏ မျက်နှာမှ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဤသည်ကား ထိုရောင်ခြည်ဝန်းတို့၏ ဓမ္မတာ (သဘာဝ) တည်း၊ ဆိုလိုသည်မှာ ဦးခေါင်းတော်ကို သုံးကြိမ် လက်ယာရစ်လှည့်လည်၍ စွယ်တော်ဖျားတို့၌သာ ကွယ်ပျောက်သွားခြင်း ဖြစ်သည်။

283. යදිපි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පානං සතසහස්සඤ්ච පඤ්ඤාපාරමිතා පරිභාවිතා, තථාපි ඉදානි තං බුද්ධන්තරං තස්සා පටිපාදෙතබ්බත්තා වුත්තං ‘‘අපරිපක්කඤාණත්තා’’ති. කාමඤ්චස්ස ඤාණාය ඉදානිපි පටිපාදෙතබ්බතා අත්ථි, එවං සන්තෙපි නනු සම්මාසම්බුද්ධෙසු පසාදෙන සම්භාවනාය භවිතබ්බං තථා චිරකාලං පරිභාවිතත්තා, කථං තත්ථ හීළනාති ආහ ‘‘බ්‍රාහ්මණකුලෙ’’තිආදි. චිරකාලපරිචිතාපි හි ගුණභාවනා අප්පකෙනපි අකල්‍යාණමිත්තසංසග්ගෙන විපරිවත්තති අඤ්ඤථත්තං ගච්ඡති. තෙන මහාසත්තොපි ජාතිසිද්ධායං ලද්ධියං ඨත්වා ජාතිසිද්ධෙන මානෙන එවමාහ – ‘‘කිං පන තෙන මුණ්ඩකෙන සමණකෙන දිට්ඨෙනා’’ති. තථා හි වුත්තං අට්ඨකථායං –

၂၈၃. လေးအသင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး ပညာပါရမီကို ပွားများအားထုတ်ခဲ့သော်လည်း ယခုအခါ၌ ထိုဘုရားရှင်တို့အကြားကာလ၌ ထိုပညာပါရမီကို ရင့်ကျက်အောင် ပြုအပ်သောကြောင့် 'ဉာဏ်တော်မရင့်ကျက်သေးသဖြင့်' ဟု ဆိုအပ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့်လည်း သူ၏ ဉာဏ်တော်အတွက် ယခုအခါ၌လည်း ကျင့်အပ်သောအဖြစ်သည် ရှိ၏၊ ဤသို့ ရှိသော်လည်း ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး ပွားများအပ်သောကြောင့် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့၌ ကြည်ညိုခြင်း၊ ရိုသေမြတ်နိုးခြင်း ရှိအပ်သည်မဟုတ်ပါလော၊ အဘယ်ကြောင့် ထိုဘုရားရှင်၌ ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ပြုသနည်းဟူမူ 'ဗြာဟ္မဏကုလေ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး ဆည်းပူးအပ်သော ဂုဏ်ပွားများမှုသည်ပင် နည်းပါးသော မိတ်ဆွေယုတ်နှင့် ပေါင်းဖော်ရခြင်းကြောင့်လည်း ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်၏၊ တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ပြောင်းလဲသွားတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ဘုရားလောင်းမဟာသတ္တသည်လည်း ဇာတ်အရရရှိသော အယူဝါဒ၌ တည်၍၊ ဇာတ်အရဖြစ်ပေါ်သော မာန်မာနဖြင့် 'ထိုဦးပြည်း ကတုံးရဟန်းယုတ်ကို ဖူးမြင်ခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း' ဟု ဤသို့ ဆိုခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် အဋ္ဌကထာ၌ မိန့်ဆိုအပ်သည်မှာ -

‘‘තස්මා අකල්‍යාණජනං, ආසීවිසමිවොරගං,ආරකා පරිවජ්ජෙය්‍ය, භූතිකාමො විචක්ඛණො’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.170-172);

'ထို့ကြောင့် ကြီးပွားချမ်းသာခြင်းကို အလိုရှိသော ပညာရှိသည် မိတ်ဆွေယုတ်ကို ပြင်းထန်သော အဆိပ်ရှိသော မြွေဟောက်ကဲ့သို့ ဝေးစွာ ရှောင်ကြဉ်ရာ၏' ဟူသတည်း။

න්හානචුණ්ණෙන සුත්තෙන කතා සොත්ති, කුරුවින්දගුළිකා, සා එව සිනායන්ති කායං විසොධෙන්ති එතායාති සිනානං. තෙනාහ – ‘‘සොත්ති සිනානන්ති සිනානත්ථාය කතසොත්ති’’න්ති.

ရေချိုးဆေးမှုန့် ခြည်မျှင်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ပွတ်တိုက်စရာအိတ် သို့မဟုတ် ကူရုဝိန္ဒကျောက်ခဲမှုန့်သည် 'သုတ္တိ' မည်၏၊ ယင်းဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာကို သန့်စင်စေလျက် ရေချိုးကြသောကြောင့် 'သိနာန' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'သုတ္တိ သိနာနံဟူသည် ရေချိုးရန်အတွက် ပြုလုပ်ထားသော သုတ္တိ (ပွတ်တိုက်စရာ) တည်း' ဟု မိန့်ဆိုသည်။

284. අරියපරිහාරෙනාති අරියානං පරිහාරෙන, අනාගාමීනං න්හානකාලෙ අත්තනො කායස්ස පරිහාරනියාමෙනාති අත්ථො. අත්තනො [Pg.137] ඤාණසම්පත්තියා විභවසම්පත්තියා පසන්නකාරං කාතුං සක්ඛිස්සති. එතදත්ථන්ති ‘‘අහිතනිවාරණං, හිතෙ නියොජනං බ්‍යසනෙ පරිවජ්ජන’’න්ති යදිදං, එතදත්ථං මිත්තා නාම හොන්ති. කෙචි ‘‘යාවෙත්ථ අහුපී’’ති පඨන්ති, තෙසං යාව එත්ථ කෙසග්ගගහණං තාව අයං නිබන්ධො අහුපීති අත්ථො.

၂၈၄. အရိယပရိဟာရေနဟူသည် အရိယာတို့၏ သုံးသပ်ထိန်းသိမ်းခြင်းဖြင့်တည်း၊ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ရေချိုးသည့်အခါ မိမိကိုယ်ခန္ဓာကို သုံးသပ်ထိန်းသိမ်းသော နည်းလမ်းဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ မိမိ၏ ဉာဏ်သမ္ပတ္တိ၊ စည်းစိမ်ချမ်းသာ သမ္ပတ္တိတို့ဖြင့် ကြည်ညိုဖွယ်ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်နိုင်လိမ့်မည်။ ဧတဒတ္ထံဟူသည် 'မကောင်းမှုကို တားမြစ်ခြင်း၊ ကောင်းမှု၌ ယှဉ်စေခြင်း၊ ဘေးဒုက္ခမှ ရှောင်ကြဉ်စေခြင်း' တည်းဟူသော ဤအကျိုးငှာ မိတ်ဆွေဟူသည် ဖြစ်ကြကုန်၏။ အချို့သောသူတို့သည် 'ယာဝေတ္ထ အဟုပိ' ဟု ဖတ်ကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့၏ အလိုအရ ဤအရပ်၌ ဆံပင်ကို ဆွဲကိုင်မိသည့်တိုင်အောင် ထိုတားဆီးနှောင်ဖွဲ့မှုသည် ဖြစ်ခဲ့၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

285. සතිපටිලාභත්ථායාති බොධියා මහාභිනීහාරං කත්වා බොධිසම්භාරපටිපදාය පූරණභාවෙ සතියා පටිලාභත්ථාය. ඉදානි තස්ස සතුප්පාදනීයකථාය පවත්තිතාකාරං සඞ්ඛෙපෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘තස්ස හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ න ලාමකට්ඨානං ඔතිණ්ණසත්තොති ඉමිනා මහාසත්තස්ස පණීතාධිමුත්තතං දස්සෙත්වා එවං පණීතාධිමුත්තිකස්ස පමාදකිරියා න යුත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘තාදිසස්ස නාම පමාදවිහාරො න යුත්තො’’ති ආහ. තදා බොධිසත්තස්ස නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයො තෙලප්පදීපො විය විසෙසතො නිබ්බත්ති, තං දිස්වා භගවා තදනුරූපං ධම්මකථං කරොන්තො ‘‘තාදිසස්ස…පෙ… කථෙසී’’ති. පරසමුද්දවාසී ථෙරා අඤ්ඤථා වදන්ති. අට්ඨකථායං පන නායං බුද්ධානං භාරො, යදිදං පූරිතපාරමීනං බොධිසත්තානං තථා ධම්මදෙසනා තෙසං මහාභිනීහාරසමනන්තරම්පි බොධිසම්භාරස්ස සයම්භුඤාණෙනෙව පටිවිදිතත්තා. තස්මා බොධිසත්තභාවපවෙදනමෙව තස්ස භගවා අකාසීති දස්සෙතුං ‘‘සතිපටිලාභත්ථායා’’තිආදි වුත්තං. සතිපටිලාභත්ථායාති සම්මාපටිපත්තියා උජ්ජලනෙ පාකටකරසතිපටිලාභාය.

၂၈၅. “သတိပဋိလာဘတ္ထာယ” ဟူသည် ဘုရားအဖြစ်ကိုရခြင်းငှါ ကြီးစွာသော အဘိနီဟာရကို ပြု၍ ဗောဓိသမ္ဘာရ ကျင့်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း၌ သတိရရှိစေရန် အကျိုးငှါ ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ ထိုသူအား သတိဖြစ်စေတတ်သော တရားစကား၏ ဖြစ်ပွားပုံ အခြင်းအရာကို အကျဉ်းမျှ ပြသခြင်းငှါ “တဿ ဟိ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ “ယုတ်ညံ့သော ဌာနသို့ သက်ဝင်သော သတ္တဝါ မဟုတ်” ဟူသော ဤစကားဖြင့် မဟာသတ္တ (ဘုရားလောင်း)၏ မွန်မြတ်သော နှလုံးသွင်း ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြသ၍၊ ဤသို့ မွန်မြတ်သော နှလုံးသွင်းရှိသောသူအား မေ့လျော့ခြင်းကို ပြုခြင်းသည် မသင့်လျော်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် “ထိုသို့သော သူအား မေ့လျော့၍ နေခြင်းသည် မသင့်လျော်” ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ထိုအခါ ဘုရားလောင်းအား နေက္ခမ္မအဇ္ဈာသယ (တောထွက်လိုသော အလိုဆန္ဒ) သည် ဆီမီးကဲ့သို့ ထူးခြားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုအခြင်းအရာကို မြင်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသို့သော အခြင်းအရာနှင့် လျော်ညီစွာ တရားစကား ဟောကြားတော်မူသည်ကို ပြခြင်းငှါ “တာဒိသဿ...ပ... ကထေသိ” ဟု မိန့်ဆိုသည်။ တစ်ဖက်ကမ်း သမုဒ္ဒရာ၌ နေထိုင်ကြကုန်သော မထေရ်တို့သည် တစ်မျိုး ပြောင်းလဲ၍ ဆိုကြကုန်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား ဤသို့ ပါရမီ ဖြည့်ကျင့်တော်မူပြီးသော ဘုရားလောင်းတို့အား ထိုကဲ့သို့ တရားဟောကြားခြင်းသည် မြတ်စွာဘုရားတို့၏ တာဝန်မဟုတ်ပေ၊ အကြောင်းမူကား ထိုဘုရားလောင်းတို့သည် ကြီးစွာသော အဘိနီဟာရ ပြုပြီးသည်၏ အခြားမဲ့၌ပင် လျှင် ဗောဓိသမ္ဘာရကို သယမ္ဘူဉာဏ်ဖြင့်သာ ထိုးထွင်းသိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသူအား ဘုရားလောင်း ဖြစ်ကြောင်းကို ထင်ရှားစေခြင်းမျှကိုသာ ပြုတော်မူ၏ ဟု ပြသရန် “သတိပဋိလာဘတ္ထာယ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “သတိပဋိလာဘတ္ထာယ” ဟူသည် သမ္မာပဋိပတ် (မှန်ကန်သော ကျင့်ဝတ်) ကို တောက်ပစေခြင်းဖြင့် ထင်ရှားသော အရသာရှိသော သတိကို ရခြင်း အကျိုးငှါ ဖြစ်သည်။

286. ඤාණඤ්හි කිලෙසධම්මවිදාලනපදාලනෙහි සිඞ්ගං වියාති සිඞ්ගං. තඤ්හි පටිපත්තියා උපත්ථම්භිතං උස්සිතං නාම හොති, තදභාවෙ පතිතං නාම. කෙචි පන වීරියං සිඞ්ගන්ති වදන්ති. තස්මිං සම්මප්පධානවසෙන පවත්තෙ බාහිරපබ්බජ්ජං උපගතාපි මහාසත්තා විසුද්ධාසයා අප්පිච්ඡතාදිගුණසමඞ්ගිනො යථාරහං ගන්ථධුරං වාසධුරඤ්ච පරිබ්‍රූහයන්තා විහරන්ති, පගෙව බුද්ධසාසනෙ අප්පිච්ඡතාදීහීති ආහ ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ පනා’’තිආදි. විපස්සනං බ්‍රූහෙන්තා සිඛාප්පත්තවිපස්සනා හොන්තීති වුත්තං – ‘‘යාව අනුලොමඤාණං ආහච්ච තිට්ඨන්තී’’ති, අනුලොමඤාණතො ඔරමෙව විපස්සනං ඨපෙන්තීති අත්ථො. මග්ගඵලත්ථං වායාමං න කරොන්ති පඤ්ඤාපාරමිතාය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගබ්භස්ස අපරිපුණ්ණත්තා අපරිපක්කත්තා ච.

၂၈၆. ဉာဏ်သည် ကိလေသာတရားတို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်း၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းတို့ကြောင့် ဦးချိုနှင့်တူသောကြောင့် “သိင်္ဂံ” (ဦးချို) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုဉာဏ်သည် ပဋိပတ်ဖြင့် ထောက်ပံ့အပ်သည်ရှိသော် ချီးမြှောက်အပ်သည် (ထောင်ထားအပ်သည်) မည်၏၊ ထိုပဋိပတ် မရှိလျှင် ကျဆင်းသွားသည် မည်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား ဝီရိယကို “သိင်္ဂ” (ဦးချို) ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဝီရိယကို သမ္မပ္ပဓာန်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သည်ရှိသော် သာသနာပ၌ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော မဟာသတ္တ (ဘုရားလောင်း) တို့သည်ပင် စင်ကြယ်သော အလိုရှိကုန်လျက်၊ အလိုနည်းခြင်း စသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်လျက် အားလျော်စွာ ဂန္ထဓုရနှင့် ဝိပဿနာဓုရ (ဝါသဓုရ) ကို တိုးပွားစေလျက် နေကြကုန်၏၊ မြတ်စွာဘုရား သာသနာတော်၌ အလိုနည်းခြင်းစသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် နေကြကုန်သည်ကို ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် “စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေ ပန” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဝိပဿနာကို တိုးပွားစေကုန်သည်ရှိသော် ထိပ်တိုင်သို့ ရောက်သော ဝိပဿနာဉာဏ် ရှိကြကုန်၏ ဟု ဖော်ပြခြင်းငှါ “ယာဝ အနုလောမဉာဏံ အာဟစ္စ တိဋ္ဌန္တိ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်၊ အနုလောမဉာဏ်တိုင်အောင်သာ ဝိပဿနာကို တည်စေကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ မဂ်ဖိုလ်အကျိုးငှါ အားထုတ်ခြင်းကို မပြုကြကုန်၊ ပညာပါရမီတည်းဟူသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ သန္ဓေသည် မပြည့်စုံသေးခြင်း၊ မရင့်ကျက်သေးခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။

287. ථෙරෙහීති [Pg.138] වුද්ධතරෙහි. නිවාසෙ සතීති යස්මිං ඨානෙ පබ්බජිතො, තත්ථෙව නිවාසෙ. වප්පකාලතොති සස්සානං වප්පකාලතො. පුබ්බෙ විය තතො පරං තිඛිණෙන සූරියසන්තාපෙන පයොජනං නත්ථීති වුත්තං – ‘‘වප්පකාලෙ විතානං විය උපරි වත්ථකිලඤ්ජං බන්ධිත්වා’’ති. පුටකෙති කලාපෙ.

၂၈၇. “ထေရေဟိ” ဟူသည် သက်ကြီးဝါကြီးသော မထေရ်တို့နှင့်။ “နိဝါသေ သတိ” ဟူသည် အကြင်အရပ်၌ ရဟန်းပြုအပ်၏၊ ထိုအရပ်၌ပင် နေထိုင်ခြင်းရှိသော်။ “ဝပ္ပကာလတော” ဟူသည် ကောက်ပဲသီးနှံ စိုက်ပျိုးချိန်မှစ၍။ ရှေးကကဲ့သို့ ထိုမှနောက်၌ ပြင်းထန်သော နေအပူရှိန်ဖြင့် အလိုမရှိသောကြောင့် “ဝပ္ပကာလေ ဝိတာနံ ဝိယ ဥပရိ ဝတ္ထkိလဉ္ဇံ ဗန္ဓိတွာ” (စိုက်ပျိုးချိန်၌ မျက်နှာကြက်ကဲ့သို့ အထက်၌ အဝတ်ဖျာကို ဖွဲ့ချည်၍) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “ပုဋကေ” ဟူသည် အစု (စည်း) ၌ ဖြစ်သည်။

288. පච්චයසාමග්ගිහෙතුකත්තා ධම්මප්පත්තියා පදෙසතො පරිඤ්ඤාවත්ථුකාපි අරියා උපට්ඨිතෙ චිත්තවිඝාතපච්චයෙ යදෙතං නාතිසාවජ්ජං, තදෙවං ගණ්හන්තීති අයමෙත්ථ ධම්මතාති ආහ – ‘‘අලාභං ආරබ්භ චිත්තඤ්ඤථත්ත’’න්තිආදි. සොති කිකී කාසිරාජා. බ්‍රාහ්මණභත්තොති බ්‍රාහ්මණෙසු භත්තො. දෙවෙති බ්‍රාහ්මණෙ සන්ධායාහ. භූමිදෙවාති තෙසං සමඤ්ඤා, තදා බ්‍රාහ්මණගරුකො ලොකො. තදා හි කස්සපොපි භගවා බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති. ධීතු අවණ්ණං වත්වාති, ‘‘මහාරාජ, තව ධීතා බ්‍රාහ්මණසමයං පහාය මුණ්ඩපාසණ්ඩිකසමයං ගණ්හී’’තිආදිනා රාජපුත්තියා අගුණං වත්වා. වරං ගණ්හිංසු ඤාතකා. රජ්ජං නිය්‍යාතෙසි ‘‘මා මෙ වචනං මුසා අහොසි, අට්ඨමෙ දිවසෙ නිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති.

၂၈၈. အကြောင်းအင်္ဂါ စုံညီခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် တရားထူးကို ရရှိခြင်းကြောင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ပိုင်းခြားသိခြင်း၏ တည်ရာရှိကြကုန်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်ပင် စိတ်ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်း အကြောင်းကို ဆိုက်ရောက်လာသောအခါ အပြစ်မကြီးသော အရာမျိုးကို ဤသို့ ယူကြကုန်၏ဟူသော ဤအချက်သည် ဤနေရာ၌ သဘာဝတရားပင် ဖြစ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် “အလာဘံ အာရဗ္ဘ စိတ္တညထတ္တံ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “သော” ဟူသည် ထိုကိကီ ကာသိမင်းတည်း။ “ဗြာဟ္မဏဘတ္တော” ဟူသည် ပုဏ္ဏားတို့၌ သက်ဝင်ယုံကြည်သူ။ “ဒေဝေ” ဟူသည် ပုဏ္ဏားတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။ “ဘူမိဒေဝါ” ဟူသည် ထိုပုဏ္ဏားတို့၏ သမုတ်အပ်သောအမည် ဖြစ်သည်၊ ထိုအခါ၌ လောကသည် ပုဏ္ဏားတို့ကို အလေးဂရုပြုသော လောကဖြစ်သည်။ ထိုအခါ၌ ကဿပမြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ပုဏ္ဏားမျိုး၌ လူဖြစ်တော်မူ၏။ “ဓီတု အဝဏ္ဏံ ဝတွာ” ဟူသည် “မြတ်သောမင်းကြီး၊ သင်၏သမီးတော်သည် ပုဏ္ဏားဝါဒကို စွန့်၍ ကတုံးရဟန်းတို့၏ ဝါဒကို ယူလေပြီ” အစရှိသဖြင့် မင်းသမီး၏ အပြစ်ကို ပြောဆို၍။ အမျိုးတို့သည် ဆုကို ယူကြကုန်၏။ “ငါ့စကားသည် မုသာမဖြစ်ပါစေလင့်၊ ရှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ နှိပ်ကွပ်အံ့” ဟု မင်းကြီးသည် တိုင်းပြည်ကို အပ်နှင်းခဲ့၏။

පාවනඅස්මනයනවසෙන සම්මා පාවීකතත්තා පරිසුද්ධතණ්ඩුලානි. පාළියං තණ්ඩුලපටිභස්තානීති තණ්ඩුලඛණ්ඩානි. මුග්ගපටිභස්තකළායපටිභස්තෙසුපි එසෙව නයො.

ယပ်လှိုင်းခြင်း၊ ခါထုတ်ခြင်းစသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ သန့်စင်အပ်သောကြောင့် စင်ကြယ်သော ဆန်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ပါဠိတော်၌ “တဏ္ဍုလပဋိဘတ္ထာနိ” ဟူသည် ဆန်ကွဲများ ဖြစ်သည်။ ပဲနောက်ကွဲ၊ စားတော်ပဲကွဲ တို့၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်သည်။

289. කො නු ඛොති භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ – ‘‘කුහිං නු ඛො’’ති පාරිපූරිං යොජීයන්ති බ්‍යඤ්ජනභොජනානි එත්ථාති පරියොගො, තතො පරියොගා. තෙනාහ ‘‘සූපභාජනතො’’ති. සඤ්ඤං දත්වාති වුත්තං සබ්බං ආචික්ඛිත්වා තුම්හාකං අත්ථාය සම්පාදෙත්වා නික්ඛිත්තො උපට්ඨාකොති භගවතො ආරොචෙථාති සඤ්ඤං දත්වා. අතිවිස්සත්ථොති අතිවිය විස්සත්ථො. පඤ්චවණ්ණාති ඛුද්දිකාදිවසෙන පඤ්චප්පකාරා.

၂၈၉. “ကော နု ခေါ” ဟူသည် ဘုမ္မတ္ထ (သတ္တမီဝိဘတ်အနက်) ၌ ပစ္စတ္တဝုစ် (ပဌမာဝိဘတ်) ဖြစ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် “ကုဟိံ နု ခေါ” ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ဟင်း၊ ဘောဇဉ်တို့ကို ဤခွက်၌ ဖြည့်စွက်၍ ထည့်အပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုခွက်ကို ပရိယောဂ ဟု ခေါ်သည်၊ ထို ပရိယောဂ မှ။ ထို့ကြောင့် “သူပဘာဇနတော” (ဟင်းခွက်မှ) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “သညံ ဒတွာ” ဟူသည် အလုံးစုံကို ပြောကြား၍ သင်တို့အကျိုးငှါ စီရင်ပြင်ဆင်၍ ထားအပ်သော ဝေယျာဝစ္စပြုသူ ဖြစ်သည်ဟု မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားလော့ဟု အမှတ်သညာကို ပေး၍။ “အတိဝိဿတ္ထော” ဟူသည် အလွန်အမင်း ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်သော။ “ပဉ္စဝဏ္ဏာ” ဟူသည် သေးငယ်သော အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ငါးပါးသောအပြားရှိကုန်သော။

290. කින්ති නිස්සක්කෙ පච්චත්තවචනං, කස්මාති අත්ථො? ධම්මිකොති ඉමිනා ආගමනසුද්ධිං දස්සෙති[Pg.139]. භික්ඛූනං පත්තෙ භත්තසදිසොති ඉමිනා උපාසකෙන සත්ථු පරිච්චත්තභාවං තත්ථ සත්ථුනො ච අපරිසඞ්කතං දස්සෙති. සික්ඛාපදවෙලා නාම නත්ථීති ධම්මස්සාමිභාවතො සික්ඛාපදමරියාදා නාම නත්ථි පණ්ණත්තිවජ්ජෙ, පකතිවජ්ජෙ පන සෙතුඝාතො එව.

၂၉၀. “ကိန္တိ” ဟူသည် အပါဒါန်အနက်၌ ပဌမာဝိဘတ် ဖြစ်သည်၊ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ဓမ္မိကော” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ရရှိခြင်း၏ စင်ကြယ်ပုံကို ပြသ၏။ “ဘိက္ခူနံ ပတ္တေ ဘတ္တသဒိသော” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဥပါသကာသည် မြတ်စွာဘုရားအား စွန့်လွှတ်လှူဒါန်းပြီးဖြစ်ကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဆွမ်း၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ယုံမှားသံသယ ကင်းရှင်းကြောင်းကိုလည်းကောင်း ပြသ၏။ “သိက္ခာပဒဝေလာ နာမ နတ္ထိ” ဟူသည် တရားမင်း ဖြစ်တော်မူခြင်းကြောင့် ပညတ်တော်မူအပ်သော အပြစ် (ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇ) ၌ သိက္ခာပုဒ်၏ အပိုင်းအခြားဟူသည် မရှိပေ၊ ပကတိအပြစ် (ပကတိဝဇ္ဇ) ၌မူကား တံတားကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့သာ ဖြစ်၏။

291. ඡදනට්ඨානෙ යදාකාසං, තදෙව තස්ස ගෙහස්ස ඡදනන්ති ආකාසච්ඡදනං. පකතියා උතුඵරණමෙවාති ඡාදිතෙ යාදිසං උතු, ඡදනෙ උත්තිණභාවෙපි තම්හි ගෙහෙ තාදිසමෙව උතුඵරණං අහොසි. තෙසංයෙවාති තෙසං ඝටිකාරස්ස මාතාපිතූනං එව.

၂၉၁. မိုးမိုးရာအရပ်၌ အကြင်ကောင်းကင်သည် ရှိ၏၊ ထိုကောင်းကင်သည်ပင် ထိုအိမ်၏ အမိုးဖြစ်သောကြောင့် “အာကာသဆဒန” (ကောင်းကင်အမိုးရှိသော အိမ်) မည်၏။ “ပကတိယာ ဥတုဖရဏမေဝ” ဟူသည် အမိုးမိုးထားစဉ်က ကဲ့သို့သော ဥတုမျိုးသည်ပင် အမိုးကို ဖယ်ရှားအပ်သော်လည်း ထိုအိမ်၌ ထိုကဲ့သို့သော ဥတုမျိုးသာ ပျံ့နှံ့တည်ရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။ “တေသညေဝ” ဟူသည် ထိုဃဋိကာရအိုးထိန်းသည်၏ မိဘတို့အားသာလျှင် တည်း။

292. ‘‘චතස්සො මුට්ඨියො එකො කුඩුවො, චත්තාරො කුඩුවා එකො පත්ථො, චත්තාරො පත්ථා එකො ආළ්හකො, චත්තාරො ආළ්හකා එකං දොණං, චත්තාරි දොණානි එකා මානිකා, චතස්සො මානිකා එකා ඛාරී, වීසති ඛාරිකා එකො වාහොති තදෙව එකසකට’’න්ති සුත්තනිපාතට්ඨකථාදීසු (සු. නි. අට්ඨ. 2.662) වුත්තං, ඉධ පන ‘‘ද්වෙ සකටානි එකො වාහො’’ති වුත්තං. තෙලඵාණිතාදින්ති ආදි-සද්දෙන සප්පිආදිං මරිචාදිකටුකභණ්ඩඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. නාහං රඤ්ඤා දිට්ඨපුබ්බො, කුතො පරිප්ඵස්සොති අධිප්පායො. නච්චිත්වාති නච්චං දත්වා.

၂၉၂. “လက်ဆုပ်လေးဆုပ်သည် တစ်ကုဍုဝ၊ ကုဍုဝလေးခုသည် တစ်ပတ္ထ (တစ်ပြည်)၊ ပတ္ထလေးခုသည် တစ်အာဠှက၊ အာဠှကလေးခုသည် တစ်ဒေါဏ၊ ဒေါဏလေးခုသည် တစ်မာနိကာ၊ မာနိကာလေးခုသည် တစ်ခါရီ၊ ခါရီနှစ်ဆယ်သည် တစ်ဝါဟ၊ ထိုဝါဟသည်ပင် လှည်းတစ်စီးတိုက်ဖြစ်သည်” ဟု သုတ္တနိပါတအဋ္ဌကထာ အစရှိသည်တို့၌ မိန့်ဆိုအပ်သည်၊ ဤနေရာ၌မူကား “လှည်းနှစ်စီးသည် တစ်ဝါဟ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “တေလဖာဏိတာဒိ” ဟူသော စကား၌ “အာဒိ” သဒ္ဒါဖြင့် ထောပတ် အစရှိသည်ကိုလည်းကောင်း၊ ငရုတ်ကောင်းစသော စပ်ရှားသော ဘဏ္ဍာကိုလည်းကောင်း သိမ်းယူ၏။ “ငါသည် မင်းကြီးကို တစ်ခါမျှ မမြင်ဖူးပါ၊ ထိတွေ့မှုသည် အဘယ်မှာ ဖြစ်အံ့နည်း” ဟု ဆိုလိုသည်။ “နစ္စိတွာ” ဟူသည် ကပြခြင်းကို ပြု၍။

ඝටිකාරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဃဋိကာရသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ပြခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

2. රට්ඨපාලසුත්තවණ්ණනා

၂. ရဋ္ဌပါလသုတ် အဖွင့်

293. ථූලමෙව ථුල්ලං, ථුල්ලා විපුලා මහන්තා කොට්ඨා ජාතා ඉමස්සාති ථුල්ලකොට්ඨිකන්ති ඔදනපූපපහූතවසෙන ලද්ධනාමො නිගමො. අට්ඨකථායං පන ථුල්ලකොට්ඨන්ති අත්ථො වුත්තො. තෙන පාළියං ඉක-සද්දෙන පදවඩ්ඪනං කතන්ති දස්සෙති.

၂၉၃. ကြီးမားသည်ကိုပင် “ထုလ္လံ” ဟု ခေါ်သည်၊ ကြီးမားကုန် ကျယ်ပြန့်ကုန်သော စပါးကျီတို့သည် ဤအရပ်၌ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “ထုလ္လကောဋ္ဌိကံ” ဟု ခေါ်သည်၊ ဆွမ်း ခဲဖွယ် အဆာအဟာရ များပြားခြင်းကြောင့် အမည်ရသော နိဂုံး ဖြစ်သည်။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား “ထုလ္လကောဋ္ဌံ” ဟု အနက်ကို ဆိုသည်။ ထိုသို့ ဆိုခြင်းဖြင့် ပါဠိတော်၌ “ဣက” သဒ္ဒါဖြင့် ပုဒ်ကို တိုးပွားစေအပ်သည်ကို ပြသသည်။

294. රට්ඨපාලොති ඉදං තස්ස කුලපුත්තස්ස නාමං. පවෙණිවසෙන ආගතකුලවංසානුගතන්ති සමුදාගමතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ‘‘කස්මා රට්ඨපාලො’’තිආදි වුත්තං. සන්ධාරෙතුන්ති විනාසනතො පුබ්බෙ යාදිසං, තථෙව සම්මදෙව ධාරෙතුං සමත්ථො. සද්ධාති කම්මඵලසද්ධාය සම්පන්නා. සාමණෙරං දිස්වාති සික්ඛාකාමතාය එතදග්ගෙ ඨපියමානං දිස්වා.

၂၉၄. "ရဋ္ဌပါလ" ဟူသည်မှာ ထိုအမျိုးကောင်းသား၏ အမည်ဖြစ်၏။ "မျိုးရိုးအစဉ်အဆက်မှ ဆင်းသက်လာသော အမျိုးအနွယ်၏ အစဉ်သို့ လိုက်သည်" ဟူသော ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အစမှ စ၍ ပြသခြင်းငှာ "အဘယ်ကြောင့် ရဋ္ဌပါလ မည်သနည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "ဆောင်ထားရန်" ဟူသည် မပျက်စီးမီ အခြေအနေအတိုင်း ကောင်းမွန်စွာ ဆောင်ရွက်ထားနိုင်စွမ်းရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သဒ္ဓါ" ဟူသည် ကံ၊ ကံ၏အကျိုးကို ယုံကြည်သော သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်းဖြစ်၏။ "သာမဏေကို မြင်၍" ဟူသည်မှာ သိက္ခာကို အလိုရှိသဖြင့် ဤဧတဒဂ်အရာ၌ ထားတော်မူအပ်သောသူကို မြင်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။

සහ [Pg.140] රඤ්ඤාති සරාජිකං, රඤ්ඤා සද්ධිං රාජපරිසං. චාතුවණ්ණන්ති බ්‍රාහ්මණාදිචතුවණ්ණසමුදායං. පොසෙතුන්ති වද්ධෙතුං දානාදීහි සඞ්ගහවත්ථූහි සඞ්ගණ්හිතුං. යං කුලං. පහොස්සතීති සක්ඛිස්සති.

"မင်းနှင့်တကွ" ဟူသည် မင်းနှင့်အတူရှိသော မင်းပရိသတ်နှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အမျိုးလေးပါး" ဟူသည် ပုဏ္ဏားစသော အမျိုးလေးပါး အစုအပေါင်း ဖြစ်သည်။ "ကျွေးမွေးရန်" ဟူသည် တိုးပွားစေရန်၊ ပေးလှူခြင်းစသော သင်္ဂဟဝတ္ထုတို့ဖြင့် ချီးမြှောက် ထောက်ပံ့ရန် ဖြစ်သည်။ "အကြင်အမျိုးသည်"။ "တတ်နိုင်လတ္တံ့" ဟူသည် စွမ်းဆောင်နိုင်လိမ့်မည်။

තෙන තෙන මෙ උපපරික්ඛතොති ‘‘කාමා නාමෙතෙ අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, අට්ඨිකඞ්කලූපමා’’ති (ම. නි. 1.234; පාචි. 417; මහානි. 3, 6) ච ආදිනා යෙන යෙන ආකාරෙන කාමෙසු ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං, තබ්බිපරියායතො නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං ගුණං පකාසෙන්තං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, තෙන තෙන පකාරෙන උපපරික්ඛතො වීමංසන්තස්ස මය්හං එවං හොති එවං උපට්ඨාති. සික්ඛත්තයබ්‍රහ්මචරියන්ති අධිසීලාදිසික්ඛත්තයසඞ්ගහං සෙට්ඨචරියං. අඛණ්ඩාදිභාවාපාදනෙන අඛණ්ඩං ලක්ඛණවචනඤ්හෙතං. කඤ්චිපි සික්ඛෙකදෙසං අසෙසෙත්වා එකන්තෙනෙව පරිපූරෙතබ්බතාය එකන්තපරිපුණ්ණං. චිත්තුප්පාදමත්තම්පි සංකිලෙසමලං අනුප්පාදෙත්වා අච්චන්තමෙව විසුද්ධං කත්වා පරිහරිතබ්බතාය එකන්තපරිසුද්ධං. තතො එව සඞ්ඛං විය ලිඛිතන්ති සඞ්ඛලිඛිතං. තෙනාහ ‘‘ලිඛිතසඞ්ඛසදිස’’න්ති. දාඨිකාපි මස්සුග්ගහණෙනෙව ගහෙත්වා ‘‘මස්සු’’ත්වෙව වුත්තං, උත්තරාධරමස්සුන්ති අත්ථො. කසායෙන රත්තානි කාසායානි. අනනුඤ්ඤාතං පුත්තං න පබ්බාජෙති ‘‘මාතාපිතූනං ලොකියමහාජනස්ස චිත්තඤ්ඤථත්තං මා හොතූ’’ති. තථා හි සුද්ධොදනමහාරාජස්ස තථා වරො දින්නො.

"ထိုထိုအကြောင်းဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်သော ငါ့အား" ဟူသည်မှာ "ကာမတို့မည်သည် မမြဲခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း၊ ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိခြင်း၊ အရိုးစုနှင့်တူခြင်း" စသည်ဖြင့် ထိုထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ကာမတို့၌ အပြစ်ရှိပုံ၊ ယုတ်ညံ့ပုံ၊ ညစ်နွမ်းပုံတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော နေက္ခမ္မ (တောထွက်ခြင်း) ၌ အကျိုးကျေးဇူး ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ပြသလျက် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို ငါသိ၏၊ ထိုထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင် သုံးသပ်နေသော ငါ့အား ဤသို့ စိတ်ဖြစ်၏၊ ဤသို့ ထင်ရှားဖြစ်၏။ "သိက္ခာသုံးပါးဟူသော မြတ်သော အကျင့်" ဟူသည် အဓိသီလ စသော သိက္ခာသုံးပါးကို ခြုံငုံမိသော မြတ်သော အကျင့်တည်း။ မပြတ်မပေါက်သည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်စေသဖြင့် "မပြတ်မတောက်ခြင်း" ဟူသည် ဤအကျင့်၏ လက္ခဏာကို ဖော်ပြသော စကားတည်း။ သိက္ခာ၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ခုကိုမျှ မကြွင်းကျန်စေဘဲ စင်စစ် ဖြည့်ကျင့်အပ်သောကြောင့် "အကြွင်းမဲ့ ပြည့်စုံခြင်း" မည်၏။ စိတ်အကြံမျှပင် ဖြစ်သော ကိလေသာ ညစ်ညူးမှုကို မဖြစ်စေဘဲ လုံးဝ စင်ကြယ်အောင် ပြု၍ ကျင့်သုံးအပ်သောကြောင့် "အကြွင်းမဲ့ စင်ကြယ်ခြင်း" မည်၏။ ထိုကြောင့်ပင် သမုဒ္ဒရာခရုသင်းကို ပွတ်တိုက်သကဲ့သို့ ဖြူစင်သဖြင့် "ခရုသင်းပွတ်သကဲ့သို့ ဖြူစင်ခြင်း" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "သွေးအပ်သော ခရုသင်းနှင့် တူလှစွာသော" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ နှုတ်ခမ်းမွေးကိုလည်း မုတ်ဆိတ်ဟူသောအသုံးဖြင့်ပင် သိမ်းကျုံးယူ၍ "မုတ်ဆိတ်" ဟုသာ ဆိုအပ်၏၊ အထက်နှုတ်ခမ်းမွေးနှင့် အောက်နှုတ်ခမ်းမွေးဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဖန်ရည်ဖြင့် ဆိုးအပ်သော အဝတ်တို့သည် "ဖန်ရည်ဆိုး သင်္ကန်း" မည်ကုန်၏။ ခွင့်မပြုအပ်သော သားကို ရှင်ရဟန်း မပြုပေးခြင်းမှာ "မိဘများနှင့် လောကီလူအများ၏ စိတ်နှလုံး ဖောက်ပြန် ညိုညင်ခြင်း မဖြစ်ပါစေနှင့်" ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ သုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီးအား ထိုသို့သော အခွင့်ထူး (ဆု) ကို ပေးတော်မူခဲ့ဖူးသည်။

295. පියායිතබ්බතො පියොති ආහ ‘‘පීතිජනකො’’ති. මනස්ස අප්පායනතො මනාපොති ආහ ‘‘මනවඩ්ඪනකො’’ති. සුඛෙධිතො තරුණදාරකකාලෙ. තතො පරඤ්ච සප්පිඛීරාදිසාදුරසමනුඤ්ඤභොජනාදිආහාරසම්පත්තියා සුඛපරිභතො. අථ වා දළ්හභත්තිකධාතිජනාදිපරිජනසම්පත්තියා චෙව පරිච්ඡදසම්පත්තියා ච උළාරපණීතසුඛපච්චයූපහාරෙහි ච සුඛෙධිතො, අකිච්ඡෙනෙව දුක්ඛප්පච්චයවිනොදනෙන සුඛපරිභතො. අජ්ඣත්තිකඞ්ගසම්පත්තියා වා සුඛෙධිතො, බාහිරඞ්ගසම්පත්තියා සුඛපරිභතො. කස්සචීති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, කිඤ්චීති වුත්තං හොති, අයමෙව වා පාඨො. තථා හි ‘‘අප්පමත්තකම්පි කලභාගං දුක්ඛස්ස න ජානාසී’’ති අත්ථො වුත්තො. එවං සන්තෙති නනු මයං රට්ඨපාල මරණාදීසු කෙනචි උපායෙන අප්පතීකාරෙන මරණෙනපි තයා අකාමකාපි [Pg.141] විනා භවිස්සාම, එවං සති. යෙනාති යෙන කාරණෙන. කිං පනාති එත්ථ කින්ති කාරණත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කෙන පන කාරණෙනා’’ති.

၂၉၅. ချစ်မြတ်နိုးထိုက်သောကြောင့် "ချစ်အပ်သောသူ" ဟု ဆိုရာ၌ "ပီတိကို ဖြစ်စေတတ်သောသူ" ဟု ဆိုလိုသည်။ စိတ်ကို နှစ်သက်စေတတ်သောကြောင့် "စိတ်ကြိုက် (မနာပ)" ဟု ဆိုရာ၌ "စိတ်နှလုံးကို တိုးပွားစေတတ်သောသူ" ဟု ဆိုလိုသည်။ ငယ်စဉ်ကလေးဘဝ၌ "ချမ်းသာစွာ ပြုစုအပ်သောသူ" ဖြစ်ပြီး ထို့နောက်တွင်လည်း ထောပတ်၊ นို့ရည်စသော ချိုသာကောင်းမြတ်သော အာဟာရ ပြည့်စုံမှုဖြင့် "ချမ်းသာစွာ သုံးဆောင်အပ်သောသူ" ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ခိုင်မြဲသော သစ္စာရှိသော အထိန်းတော်စသော အခြံအရံ ပြည့်စုံခြင်း၊ အသုံးအဆောင် ပစ္စည်း ပြည့်စုံခြင်း၊ မြတ်သော ချမ်းသာခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပစ္စည်းအလှူတို့ကို ရရှိခြင်းဖြင့် "ချမ်းသာစွာ မွေးမြူအပ်သောသူ"၊ မပင်မပန်းဘဲ ဆင်းရဲခြင်း အကြောင်းတို့ကို ဖယ်ရှားခြင်းဖြင့် "ချမ်းသာစွာ သုံးဆောင်အပ်သောသူ" ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ်ပါက ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အတွင်းအင်္ဂါ ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် "ချမ်းသာစွာ မွေးမြူအပ်သောသူ"၊ ပြင်ပအင်္ဂါ ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် "ချမ်းသာစွာ သုံးဆောင်အပ်သောသူ" ဟုလည်း ဆိုနိုင်သည်။ "ကဿစိ" ဟူသည်မှာ ကံ၏အနက်၌ သာမိဝိဘတ်ဖြစ်ပြီး "တစ်စုံတစ်ခုမျှ" ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ဤပါဌ်အတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "အနည်းငယ်မျှသော ဆင်းရဲခြင်း၏ အစိတ်အပိုင်းကိုပင် မသိဖူးပေ" ဟူသော အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ "ဤသို့ ရှိလတ်သော်" ဟူသည်မှာ - အို ရဋ္ဌပါလ၊ ငါတို့သည် တစ်စုံတစ်ခုသော နည်းလမ်းဖြင့် တားဆီး၍မရသော သေခြင်းတရားကြောင့် သင်နှင့် မလိုလားအပ်ဘဲ ကွဲကွာရပေဦးမည် မဟုတ်ပါလော၊ ဤသို့ ကွဲကွာရမည် ဖြစ်ပါလျက်။ "ယေန" ဟူသည် အကြင်အကြောင်းကြောင့်။ "ကိံ ပန" ဟူသော ဤနေရာ၌ "ကိံ" ဟူသည် အကြောင်းအနက်၌ ပထမာဝိဘတ်ဖြစ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် "အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်း" ဟု မိန့်ဆိုသည်။

296. පරිචාරෙහීති පරිතො තත්ථ තත්ථ යථාසකං විසයෙසු චාරෙහි. තෙනාහ ‘‘ඉතො චිතො ච උපනෙහී’’ති. පරිචාරෙහීති වා සුඛූපකරණෙහි අත්තානං පරිචාරෙහි, අත්තනො පරිචරණං කාරෙහි. තථාභූතො ච යස්මා ලළන්තො කීළන්තො නාම හොති, තස්මා ‘‘ලළා’’තිආදි වුත්තං. නිච්චදානං දානං නාම, උපොසථදිවසාදීසු දාතබ්බං අතිරෙකදානං පදානං නාම. පවෙණීරක්ඛණවසෙන වා දීයමානං දානං නාම, අත්තනාව පට්ඨපෙත්වා දීයමානං පදානං නාම. පචුරජනසාධාරණං වා නාතිඋළාරං දානං නාම, අනඤ්ඤසාධාරණං අතිඋළාරං පදානං නාම. උද්දස්සෙතබ්බාති උද්ධං දස්සෙතබ්බා. කුතො උද්ධං තෙ දස්සෙතබ්බා? පබ්බජිතතො උද්ධං අත්තානං මාතාපිතරො දස්සෙතබ්බා, තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි.

၂၉၆. "ခံစားစေလော့ (ပျော်ပါးစေလော့)" ဟူသည်မှာ ပတ်ပတ်လည်ရှိ ထိုထို မိမိတို့၏ အာရုံငါးပါးတို့၌ လှည့်လည် ခံစားစေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် "ဤမှ ထိုမှ ယူဆောင်ခဲ့လော့" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ သို့မဟုတ် "ခံစားစေလော့" ဟူသည်မှာ ချမ်းသာစေတတ်သော အသုံးအဆောင်တို့ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ပျော်ရွှင်စေလော့၊ မိမိအား ခစားပြုစုစေလော့ ဟူ၏။ ထိုသို့ ခံစားသောသူသည် ပျော်ရွှင်စွာ ကစားတတ်သောကြောင့် "ကစားပျော်ပါးလော့" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ အမြဲမပြတ် လှူအပ်သောအလှူသည် "ဒါန" မည်၏၊ ဥပုသ်နေ့စသည်တို့၌ လှူအပ်သော အပိုအလွန် အလှူသည် "ပဒါန" မည်၏။ သို့မဟုတ် မျိုးရိုးစဉ်ဆက်ကို စောင့်ရှောက်သောအားဖြင့် လှူသောအလှူသည် "ဒါန" မည်၏၊ မိမိကိုယ်တိုင် စတင်တည်ထောင်၍ လှူသောအလှူသည် "ပဒါန" မည်၏။ သို့မဟုတ် လူအများနှင့် သက်ဆိုင်၍ အလွန်အမင်း ထူးခြားမှုမရှိသော အလှူသည် "ဒါန" မည်၏၊ အခြားသူများနှင့် မသက်ဆိုင်ဘဲ အလွန်ထူးခြားမွန်မြတ်သော အလှူသည် "ပဒါန" မည်၏။ "ပြသအပ်ကုန်၏" ဟူသည်မှာ နောက်ပိုင်း၌ ပြသအပ်ကုန်၏။ အဘယ်အရာ၏ နောက်ပိုင်း၌ ပြသအပ်သနည်း။ ရဟန်းပြုပြီးနောက် မိမိကိုယ်ကို မိဘတို့အား ပြသအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "မည်သို့" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။

299. බලං ගහෙත්වාති එත්ථ බලග්ගහණං නාම කායබලස්ස උප්පාදනමෙවාති ආහ ‘‘කායබලං ජනෙත්වා’’ති. එවං විහරන්තොති යථා පාළියං වුත්තං එවං එකො වූපකට්ඨො අප්පමත්තො විහරන්තො. තස්මාති යස්මා නෙය්‍යො, න උග්ඝටිතඤ්ඤූ, න ච විපඤ්චිතඤ්ඤූ, තස්මා. චිරෙන පබ්බජිතො ද්වාදසමෙ වස්සෙ අරහත්තං පාපුණි. යං පන වුත්තං පාළියං ‘‘න චිරස්සෙවා’’ති, තං සට්ඨි වස්සානි තතො අධිකම්පි විපස්සනාපරිවාසං වසන්තෙ උපාදාය වුත්තං.

၂၉၉. "အားကို ယူ၍" ဟူသော ဤနေရာ၌ အားယူခြင်းဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အားကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းကိုပင် ဆိုလိုသဖြင့် "ကိုယ်အင်အား ဖြစ်ပေါ်စေ၍" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ "ဤသို့ နေသည်ရှိသော်" ဟူသည်မှာ ပါဠိတော်၌ ဆိုအပ်သည့်အတိုင်း တစ်ဦးတည်း ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ ကပ်လျက် မမေ့မလျော့ နေထိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ထိုကြောင့်" ဟူသည်မှာ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုအရှင်သည် (တရားပြရုံမျှဖြင့် ချက်ချင်းမသိနိုင်ဘဲ ကျင့်ကြံမှသိနိုင်သော) နေယျပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ပြီး၊ ဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်လည်းမဟုတ်၊ ဝိပဉ္စိတညူပုဂ္ဂိုလ်လည်း မဟုတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ရဟန်းပြုပြီးနောက် ကြာမြင့်စွာ ကျင့်ကြံခဲ့ရသဖြင့် တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်မြောက်သော ဝါ၌သာ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူခဲ့သည်။ ပါဠိတော်၌ "မကြာမြင့်မီပင်" ဟု ဟောကြားတော်မူချက်သည်ကား အနှစ်ခြောက်ဆယ် သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပို၍ ဝိပဿနာတရားပွားများလျက် တောကျောင်း၌ ကျင့်ကြံနေထိုင်ကြရသူများနှင့် နှိုင်းယှဉ်၍ မိန့်ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

සත්තද්වාරකොට්ඨකස්සාති සත්තගබ්භන්තරද්වාරකොට්ඨකසීසෙන ගබ්භන්තරානි වදති. පහරාපෙතීති වයොවුඩ්ඪානුරූපං කප්පාපනාදිනා අලඞ්කාරාපෙති. අන්තොජාතතාය ඤාතිසදිසී දාසී ඤාතිදාසී. පූතිභාවෙනෙව ලක්ඛිතබ්බො දොසො වා අභිදොසො, සොව ආභිදොසිකො, අභිදොසං වා පච්චූසකාලං ගතො පත්තො අතික්කන්තොති ආභිදොසිකො. තෙනාහ ‘‘එකරත්තාතික්කන්තස්සා’’තිආදි. අපරිභොගාරහො පූතිභූතභාවෙන. අරියවොහාරෙනාති අරියසමුදාචාරෙන. අරියා හි මාතුගාමං භගිනිවාදෙන සමුදාචරන්ති. නිස්සට්ඨපරිග්ගහන්ති පරිච්චත්තාලයං. වත්තුං වට්ටතීති නිරපෙක්ඛභාවතො වුත්තං, ඉධ පන විසෙසතො අපරිභොගාරහත්තාව වත්ථුනො. නිමීයති සඤ්ඤායතීති නිමිත්තං, තථාසල්ලක්ඛිතො ආකාරොති ආහ ‘‘ආකාරං අග්ගහෙසී’’ති.

"ခုနစ်ထပ်သော တံခါးမုတ်ရှိသော" ဟူသည်မှာ ခုနစ်ခုသော အတွင်းတိုက်ခန်းတို့၏ တံခါးမုတ်ဦးသရုပ်ဖြင့် အတွင်းခန်းအဆင့်ဆင့်ကို ဆိုလိုသည်။ "ရိုက်ပုတ်စေ၏" ဟူသည်မှာ အသက်အရွယ်နှင့် လျော်ညီစွာ ဆံပင်ညှပ်ပေးခြင်း စသည်ဖြင့် တန်ဆာဆင်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိမ်တွင်း၌ မွေးဖွားလာသဖြင့် ဆွေမျိုးကဲ့သို့ ဖြစ်သော ကျွန်မကို "ဆွေမျိုးကျွန်မ" ဟု ခေါ်သည်။ သိုးအဲ့နံစော်သော အဖြစ်ဖြင့်သာ မှတ်ယူထိုက်သော အပြစ် (သို့မဟုတ်) လွန်ကဲသော အပြစ်သည် "အဘိဒေါသ" မည်၏၊ ထိုအပြစ်နှင့် ယှဉ်သဖြင့် "အာဘိဒေါသိက (တစ်ညလွန်သော)" ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် နံနက်မိုးသောက် အချိန်သို့ ရောက်၍ ကျော်လွန်သွားသဖြင့် "အာဘိဒေါသိက" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "တစ်ညဉ့်လွန်သော" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ သိုးအဲ့ပုပ်စပ်သွားသော အဖြစ်ကြောင့် စားသုံးရန် မထိုက်တန်ပေ။ "အရိယာတို့၏ ပြောဆိုပုံဖြင့်" ဟူသည်မှာ အရိယာတို့၏ သီလကျင့်ဝတ် အလေ့အထအားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြစ်၏။ အရိယာတို့သည် မိန်းမပျိုအား "နှမ" ဟူသော စကားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုလေ့ရှိကြ၏။ "စွန့်လွှတ်အပ်သော သိမ်းဆည်းခြင်း ရှိသူ" ဟူသည်မှာ ငြိတွယ်တောင့်တမှုကို စွန့်လွှတ်ပြီးသောသူ ဖြစ်၏။ "ပြောဆိုရန် ထိုက်၏" ဟူသည်မှာ တသသ ငဲ့ကွက်မှုမရှိဘဲ ပြောဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်၊ ဤနေရာ၌မူ အထူးသဖြင့် ထိုအစားအစာသည် စားသုံးရန် မသင့်လျော်တော့သဖြင့် ပြောဆိုထိုက်ခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ သိမှတ်အပ်သောကြောင့် "နိမိတ်" မည်၏၊ ထိုသို့ မှတ်သားအပ်သော အခြင်းအရာကို ဆိုလိုသဖြင့် "အခြင်းအရာကို သတိပြုမိပြီ" ဟု မိန့်ဆိုသည်။

300. ඝරං [Pg.142] පවිසිත්වාති ගෙහසාමිනියා නිසීදිතබ්බට්ඨානභූතං අන්තොගෙහං පවිසිත්වා. ආලපනෙති දාසිජනස්ස ආලපනෙ. බහි නික්ඛමන්තාති යථාවුත්තඅන්තොගෙහතො බහි නික්ඛමන්තියො. ඝරෙසු සාලා හොන්තීති ඝරෙසු එකමන්තෙ භොජනසාලා හොන්ති පාකාරපරික්ඛිත්තා සුසංවිහිතද්වාරබන්ධා සුසම්මට්ඨවාලිකඞ්ගණා.

၃၀၀. "အိမ်သို့ ဝင်၍" ဟူသည်မှာ အိမ်ရှင်မ နေထိုင်ရာ အရပ်ဖြစ်သော အိမ်တွင်းဆောင်သို့ ဝင်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပြောဆိုသံ၌" ဟူသည် ကျွန်မတို့၏ အချင်းချင်း ပြောဆိုသံ၌ ဖြစ်၏။ "ပြင်ပသို့ ထွက်ကုန်သော်" ဟူသည်မှာ ဆိုခဲ့ပြီးသော အိမ်တွင်းဆောင်မှ အပြင်သို့ ထွက်လာကြကုန်သောအခါ ဟု ဆိုလိုသည်။ "အိမ်တို့၌ ခန်းမဆောင်တို့ ရှိကုန်၏" ဟူသည်မှာ အိမ်တို့၏ တစ်နေရာ၌ တံတိုင်းကာရံထားလျက်၊ ကောင်းစွာ ပိတ်ဆို့ထားအပ်သော တံခါးများရှိကာ၊ ကောင်းစွာ တံမြက်လှည်း၍ သဲခင်းထားသော ရင်ပြင်ရှိသည့် စားသောက်ရာ ခန်းမဆောင်များ ရှိကြကုန်၏။

අනොකප්පනං අසද්දහනං. අමරිසනං අසහනං. අනාගතවචනං අනාගතසද්දප්පයොගො, අත්ථො පන වත්තමානකාලිකොව. තෙනාහ ‘‘පච්චක්ඛම්පී’’ති. අරියිද්ධියන්ති ‘‘පටිකූලෙ අපටිකූලසඤ්ඤී විහරතී’’ති (අ. නි. 5.144) එවං වුත්තඅරියිද්ධියං.

မသက်ဝင်ခြင်းသည် မယုံကြည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မသည်းခံခြင်းသည် မအောင့်အီးနိုင်ခြင်း (မခံမရပ်နိုင်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ အနာဂတ်စကား (အနာဂတ်ဝစန) ဟူသည် အနာဂတ်ပြသဒ္ဒါကို အသုံးပြုခြင်းဖြစ်သော်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာမူ ပစ္စုပ္ပန်ကာလနှင့် သက်ဆိုင်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် 'မျက်မှောက်၌ပင်ဖြစ်စေဦးတော့' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အရိယိဒ္ဓိ ဟူသည်မှာ 'စက်ဆုပ်ဖွယ်သော အာရုံ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်မရှိဟု နှလုံးသွင်းလျက် နေ၏' (အံ၊၅၊၁၄၄) ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော အရိယာတို့၏ တန်ခိုးစွမ်းအား ဖြစ်သည်။

පූතිකුම්මාසො ඡඩ්ඩනීයධම්මො තස්ස ගෙහතො ලද්ධොපි න දාතබ්බයුත්තකො දාසිජනෙන දින්නොති ආහ ‘‘දෙය්‍යධම්මවසෙන නෙව දානං අලත්ථම්හා’’ති. ‘‘ඉමෙහි මුණ්ඩකෙහී’’තිආදිනා නිත්ථුනනවචනෙන පච්චක්ඛානං අත්ථතො ලද්ධමෙව, තස්ස පන උජුකඵාසුසමාචාරවසෙන අලද්ධත්තා වුත්තං ‘‘න පච්චක්ඛාන’’න්ති. තෙනාහ – ‘‘පටිසන්ථාරවසෙන පච්චක්ඛානම්පි න අලත්ථම්හා’’ති. ‘‘නෙව දාන’’න්තිආදි පච්චාසීසාය අක්ඛන්තියා ච වුත්තං විය පචුරජනො මඤ්ඤෙය්‍යාති තන්නිවත්තනත්ථං අධිප්පායමස්ස විවරිතුං ‘‘කස්මා පනා’’තිආදි වුත්තං. සුත්තිකාපටිච්ඡන්නන්ති සිප්පිකාඡදාහි ඡන්නං.

ပုပ်စပ်သော မုန့်ဆန်းသည် စွန့်ပစ်ထိုက်သော အရာဖြစ်သည်။ ထိုအိမ်မှ ရရှိသော်လည်း ပေးလှူရန် မသင့်လျော်သော အရာကို ကျွန်မိန်းမက ပေးလှူအပ်သောကြောင့် 'လှူဖွယ်ဝတ္ထုအားဖြင့် အလှူကို လုံးဝမရရှိခဲ့ကြကုန်' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ဤဦးပြည်းတုံးတို့သည်' စသည်ဖြင့် ညည်းတွားကဲ့ရဲ့သော စကားအားဖြင့် ငြင်းပယ်ခြင်းကို အနက်အားဖြင့် ရရှိပြီးဖြစ်သော်လည်း ထိုငြင်းပယ်ခြင်းကို ဖြောင့်မတ် ကောင်းမွန်သော ကျင့်ဝတ်အလေ့အထအားဖြင့် မရရှိခဲ့သောကြောင့် 'ပြတ်ပြတ်သားသား ငြင်းပယ်ခြင်းကို မရရှိခဲ့' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်မှာ - 'ခရီးဦးကြိုပြုခြင်း (နှုတ်ဆက်ခြင်း) အားဖြင့် ငြင်းပယ်ခြင်းကိုမျှ မရရှိခဲ့ကြကုန်' ဟူသတည်း။ 'အလှူကို လုံးဝမရရှိခဲ့ကြ' စသော စကားကို မျှော်လင့်တောင့်တခြင်းနှင့် မစောင့်စည်းနိုင်ခြင်း (သည်းမခံနိုင်ခြင်း) ဖြင့် ပြောဆိုသကဲ့သို့ လူအများက ထင်မှတ်ကြမည်ကို တားမြစ်ရန်၊ ထိုမထေရ်၏ အလိုဆန္ဒကို ဖွင့်ပြရန်အလို့ငှာ 'အဘယ်ကြောင့်နည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'သုတ္တိကာပဋိစ္ဆန္န' ဟူသည် ယောက်သွားခွံအမိုးတို့ဖြင့် ဖုံးအုပ်မိုးထားသော အိမ်ကို ဆိုသည်။

උක්කට්ඨඑකාසනිකතායාති ඉදං භූතකථනමත්තං ථෙරස්ස තථාභාවදීපනතො. මුදුකස්සපි හි එකාසනිකස්ස යාය නිසජ්ජාය කිඤ්චිමත්තං භොජනං භුත්තං, වත්තසීසෙනපි තතො වුට්ඨිතස්ස පුන භුඤ්ජිතුං න වට්ටති. තෙනාහ තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො ‘‘ආසනං වා රක්ඛෙය්‍ය භොජනං වා’’ති. උක්කට්ඨසපදානචාරිකොති පුරතො පච්ඡතො ච ආහටභික්ඛම්පි අග්ගහෙත්වා බහිද්වාරෙ ඨත්වා පත්තවිස්සජ්ජනමෙව කරොති. එතෙනෙව ථෙරස්ස උක්කට්ඨපිණ්ඩපාතිකභාවො දීපිතො. තෙනාහ – ‘‘ස්වාතනාය භික්ඛං නාම නාධිවාසෙතී’’ති. අථ කස්මා අධිවාසෙසීති ආහ ‘‘මාතු අනුග්ගහෙනා’’තිආදි. පණ්ඩිතා හි මාතාපිතූනං ආචරියුපජ්ඣායානං වා කාතබ්බං අනුග්ගහං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා ධුතඞ්ගසුද්ධිකා න භවන්ති.

ဥက္ကဋ္ဌ ဧကာသနိကအဖြစ် ဟူသော ဤစကားသည် မထေရ်၏ ထိုသို့သော အခြေအနေကို ဖော်ပြရုံမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ပြောဆိုခြင်းမျှသာတည်း။ နူးညံ့သော (မုဒုက) ဧကာသနိကပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်စေဦးတော့၊ အကြင်ထိုင်ခြင်းဖြင့် ဆွမ်းအနည်းငယ် စားပြီးပါက၊ ဝတ်၏ အစွမ်းဖြင့်ပင် ဖြစ်စေ ထိုနေရာမှ ထပြီးနောက် တစ်ဖန် ပြန်လည်သုံးဆောင်ရန် မအပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် တိပိဋကစူဠာဘယမထေရ်က 'နေရာကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဆွမ်းကိုသော်လည်းကောင်း စောင့်ရှောက်အပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ဥက္ကဋ္ဌ သပဒါနစာရိက' ဟူသည် ရှေ့မှသော်လည်းကောင်း၊ နောက်မှသော်လည်းကောင်း ယူဆောင်လာသော ဆွမ်းကိုပင် လက်မခံဘဲ၊ အိမ်တံခါးပြင်ပ၌ ရပ်လျက် သပိတ်လှစ်ခြင်းကိုသာ ပြုသောသူ ဖြစ်သည်။ ဤကျင့်ဝတ်ဖြင့်ပင် ထိုမထေရ်၏ မြတ်သော ဥက္ကဋ္ဌပိဏ္ဍပါတိကဓုတင်ဆောင် အဖြစ်ကို ပြသအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'နက်ဖြန်အတွက် ဆွမ်းပင့်ဖိတ်ခြင်းကို လက်မခံပါ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် လက်ခံခဲ့သနည်း' ဟူမူကား၊ 'မိခင်အား ချီးမြှောက်သောအားဖြင့်' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ပညာရှိတို့သည် မိဘတို့အား သို့မဟုတ် ဆရာသမား ဥပဇ္ဈာယ်တို့အား ပြုအပ်သော ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်းကို လျစ်လျူရှု၍ ဓုတင်အားဖြင့်သာ စင်ကြယ်သူ မဖြစ်ကြကုန်။

301. පයුත්තන්ති වද්ධිවසෙන පයොජිතං, තද්ධිතලොපං කත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං යථා අඤ්ඤත්ථාපි ‘‘පිතාමහං ධනං ලද්ධා, සුඛං ජීවති සඤ්චයො’’ති[Pg.143]. ජෙට්ඨකිත්ථියොති පධානිත්ථියො. ඉතොති ඉමස්මිං කුලෙ අනුභවිතබ්බවිභවසම්පත්තිතො. අඤ්ඤතොති ඉමස්ස දින්නත්තා අඤ්ඤස්මිං කුලෙ අනුභවිතබ්බසම්පත්තිතො.

၃၀၁. 'ပယုတ္တ' (အတိုးပေးစားအပ်သောငွေ) ဟူသည် တိုးပွားခြင်း (အတိုးတက်ခြင်း) အစွမ်းဖြင့် အသုံးချအပ်သော ငွေကို ဆိုလိုသည်။ အခြားတစ်ပါးသော နေရာ၌လည်း 'အဘိုး၏ ဥစ္စာကို ရရှိသဖြင့် သိုမှီးသိမ်းဆည်းသူသည် ချမ်းသာစွာ အသက်မွေးရ၏' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဤနေရာ၌လည်း တဒ္ဓိတ်ပုဒ်ကို ချေဖျက်၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'ဇေဋ္ဌကိတ္ထိယော' ဟူသည် အကြီးအမှူးဖြစ်သော အမျိုးသမီးများ ဖြစ်သည်။ 'ဣတော' (ဤမှ) ဟူသည် ဤအမျိုး၌ ခံစားအပ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာမှ ဖြစ်သည်။ 'အညတော' (အခြားမှ) ဟူသည် ဤသူအား ပေးအပ်သောကြောင့် အခြားအမျိုး၌ ခံစားအပ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာမှ ဖြစ်သည်။

302. චිත්තවිචිත්තන්ති කප්පනාය චෙව අරහරූපෙන අලඞ්කාරාදිනා ච චිත්තිතඤ්චෙව විචිත්තිතඤ්ච. වණකායන්ති වණභූතං කායං. සමන්තතො උස්සිතන්ති හෙට්ඨිමකායවසෙන හෙට්ඨා උපරි ච සන්නිස්සිතං. නිච්චාතුරන්ති අභිණ්හප්පටිපීළිතං, සදා දුක්ඛිතං වා. බහුසඞ්කප්පන්ති රාගවත්ථුභාවෙන අභිජනෙහි හාවභාවවිලාසවසෙන, ආමිසවසෙන ච සොණසිඞ්ගාලාදීහි බහූහි සඞ්කප්පෙතබ්බං. ඨිතීති අවට්ඨානං අවිපරිණාමො නත්ථි. තෙනාහ – ‘‘භිජ්ජනධම්මතාව නියතා’’ති, පරිස්සවභාවාපත්ති චෙව විනාසපත්ති ච එකන්තිකාති අත්ථො.

၃၀၂. 'စိတ္တဝိစိတ္တံ' ဟူသည် ဝတ်ဆင်ပြင်ဆင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သင့်လျော်သော ရုပ်ပုံသဏ္ဌာန် တန်ဆာဆင်ခြင်းစသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ဆန်းကြယ်စွာ ပြုပြင်မွမ်းမံအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာ ဖြစ်သည်။ 'ဝဏကာယံ' ဟူသည် အနာစိမ်းသဖွယ် ဖြစ်သော ကိုယ်ခန္ဓာကို ဆိုသည်။ 'သမန္တတော ဥဿိတံ' ဟူသည် ကိုယ်အောက်ပိုင်းကို အမှီပြု၍ အောက်၌လည်းကောင်း၊ အထက်၌လည်းကောင်း ထောက်ကန်မြှင့်တင်ထားသော ကိုယ်ခန္ဓာတည်း။ 'နိစ္စာတုရံ' ဟူသည် အမြဲမပြတ် နှိပ်စက်ခံနေရသော သို့မဟုတ် အစဉ်သဖြင့် နာကျင်ဆင်းရဲနေသော ကိုယ်ခန္ဓာ ဖြစ်သည်။ 'ဗဟုသင်္ကပ္ပံ' ဟူသည် ကိလေသာတပ်မက်ဖွယ် အရာဖြစ်သောကြောင့် လူတို့က ဟန်ပန်မူယာ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ စားဖွယ်ရာ အာမိသဖြစ်သောကြောင့် ခွေး၊ မြေခွေး စသည်တို့ကလည်းကောင်း များစွာ ကြံစည်တောင့်တအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာတည်း။ 'ဌိတိ' ဟူသည် တည်တံ့ခြင်း သို့မဟုတ် မဖောက်မပြန် ရှိနေခြင်းသည် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် 'ပျက်စီးခြင်း သဘောတရားသာလျှင် မြဲ၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အရည်တစိုစို ယိုစီးခြင်းသို့ ရောက်ရခြင်းနှင့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခြင်းသို့ ရောက်ရခြင်းတို့သည် ဧကန်မလွဲ ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရသည်။

චිත්තකතම්පීති ගන්ධාදීහි චිත්තකතම්පි. රූපන්ති සරීරං.

'စိတ္တကတမ္ပိ' ဟူသည် နံ့သာစသည်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်အောင် ပြုပြင်အပ်သော်လည်း ဖြစ်သည်။ 'ရူပံ' ဟူသည် ခန္ဓာကိုယ်ကို ဆိုသည်။

අලත්තකකතාති පිණ්ඩිඅලත්තකෙන සුවණ්ණකතා. තෙනාහ ‘‘අලත්තකෙන රඤ්ජිතා’’ති. චුණ්ණකමක්ඛිතන්ති දොසනීහරණෙහි තාපදහනාදීහි කතාභිසඞ්ඛාරමුඛං ගොරොචනාදීහි ඔභාසනකචුණ්ණෙහි මක්ඛිතං, තෙනාහ ‘‘සාසපකක්කෙනා’’තිආදි.

'အလတ္တကကတာ' ဟူသည် ချိပ်တုံးဖြင့် လှပတင့်တယ်အောင် ပြုအပ်သော (ချိပ်ဆိုးအပ်သော)။ ထို့ကြောင့် 'ချိပ်ရည်ဖြင့် ဆိုးအပ်ကုန်သော' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'စုဏ္ဏကမက္ခိတံ' ဟူသည် အသားအရေ အပြစ်များကို ဖယ်ရှားပေးသော၊ နေပူဒဏ်ကို ကာကွယ်ပေးသော ပစ္စည်းများဖြင့် ပြုပြင်ထားသော မျက်နှာကို ဂေါရောဇနာ (နွားကတိုး) စသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော လိမ်းခြယ်စရာ မှုန့်များဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သော မျက်နှာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'မုန်ညင်းနှစ်ဖြင့်' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

රසොදකෙනාති සරලනිය්‍යාසරසමිස්සෙන උදකෙන. ආවත්තනපරිවත්තෙ කත්වාති ආවත්තනපරිවත්තනවසෙන නතෙ කත්වා. අට්ඨපදකරචනායාති භිත්තිකූටද්ධචන්දාදිවිභාගාය අට්ඨපදකරචනාය.

'ရသောဒကေန' ဟူသည် ထင်ရှူးစေးရည်နှင့် ရောစပ်ထားသော ရေဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'အာဝတ္တနပရိဝတ္တေ ကတွာ' ဟူသည် လှည့်ပတ်ခြင်း၊ ပြန်လှန်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ကွေးညွတ်စေလျက် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဋ္ဌပဒကရစနာယ' ဟူသည် နံရံ၊ ပြာသာဒ်ဦး၊ လခြမ်းပုံသဏ္ဌာန် စသော အစိတ်အပိုင်းတို့ကို အကွက်ချ၍ ပုံဖော်တန်ဆာဆင်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။

විරවමානෙති ‘‘අයං පලායති, ගණ්හ ගණ්හා’’ති විරවමානෙ. හිරඤ්ඤසුවණ්ණඔරොධෙති වත්තබ්බං.

'ဝိရဝမာနေ' ဟူသည် 'ဤသူသည် ပြေးနေပြီ၊ ဖမ်းကြ ဖမ်းကြ' ဟု ဟစ်အော်ကြသည်ရှိသော် ဖြစ်သည်။ 'ဟိရညသုဝဏ္ဏဩရောဓေ' ဟု ဆိုအပ်၏။

303. උස්සිතාය උස්සිතායාති කුලවිභවබාහුසච්චපඤ්ඤාසම්පත්තියා උග්ගතාය උග්ගතාය. අභිලක්ඛිතො උළාරභාවෙන.

၃၀၃. 'ဥဿိတာယ ဥဿိတာယ' ဟူသည် အမျိုးအနွယ်၊ စည်းစိမ်ချမ်းသာ၊ ဗဟုသုတ၊ ပညာအရည်အချင်းတို့ဖြင့် မြင့်မားသည်ထက် မြင့်မားသော ဟူလိုသည်။ မြင့်မြတ်သော အဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားသတ်မှတ်အပ်သော။

304. පරිජුඤ්ඤානීති පරිහානානි. යෙ බ්‍යාධිනා අභිභූතා සත්තා ජිණ්ණකප්පා වයොහානිසත්තා විය හොන්ති, තතො නිවත්තෙන්තො ‘‘ජරාජිණ්ණො’’ති ආහ. වයොවුඩ්ඪො, න සීලාදිවුඩ්ඪො. මහත්තං ලාති ගණ්හාතීති මහල්ලකො, ජාතියා මහල්ලකො, න විභවාදිනාති ජාතිමහල්ලකො[Pg.144]. ද්වත්තිරාජපරිවත්තසඞ්ඛාතං අද්ධානං කාලං ගතො වීතිවත්තොති අද්ධගතො. තථා ච පඨමවයං මජ්ඣිමවයඤ්ච අතීතො හොතීති ආහ ‘‘අද්ධානං අතික්කන්තො’’ති. ජිණ්ණාදිපදෙහි පඨමවයමජ්ඣිමවයස්ස බොධිතත්තා අනුප්පත්තතාවිසිට්ඨො වය-සද්දො ඔසානවයවිසයොති ආහ ‘‘පච්ඡිමවයං අනුප්පත්තො’’ති.

၃၀၄. 'ပရိဇုညာနိ' ဟူသည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ရောဂါနှိပ်စက်အပ်သောကြောင့် ဆွေးမြည့်အိုမင်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အရွယ်ပျက်စီးဆုတ်ယုတ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်နေသော သတ္တဝါတို့မှ ခွဲခြားပြသရန်အတွက် 'ဇရာဇိဏ္ဏ' (အိုမင်းရင့်ရော်သော) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အရွယ်အားဖြင့် ကြီးရင့်သူဖြစ်ပြီး သီလစသည်ဖြင့် ကြီးရင့်သူမဟုတ်ပေ။ ကြီးမြတ်သောအဖြစ် (အရွယ်ကြီးခြင်း) ကို ယူတတ်သောကြောင့် 'မဟလ္လက' မည်၏။ မွေးဖွားခြင်း (ဇာတိ) အားဖြင့် ကြီးရင့်သူဖြစ်ပြီး စည်းစိမ်စသည်ဖြင့် မဟုတ်သောကြောင့် 'ဇာတိမဟလ္လက' မည်၏။ မင်းနှစ်ဆက် သုံးဆက် ပြောင်းလဲခြင်းဟူသော ရှည်လျားသော ကာလခရီးကို ဖြတ်သန်းခဲ့သူ ဖြစ်သောကြောင့် 'အဒ္ဓဂတ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် ပထမအရွယ်နှင့် မဇ္ဈိမအရွယ်ကို လွန်မြောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'ကာလခရီးကို လွန်မြောက်ပြီးသော' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ဇိဏ္ဏ' စသောပုဒ်တို့ဖြင့် ပထမအရွယ်နှင့် မဇ္ဈိမအရွယ်တို့ကို သိနားလည်အပ်ပြီးဖြစ်၍ သို့ရောက်ခြင်းအထူးရှိသော 'ဝယ' သဒ္ဒါသည် နောက်ဆုံးအရွယ်ကို ရည်ညွှန်းသောကြောင့် 'နောက်ဆုံးအရွယ်သို့ ရောက်ရှိနေသော' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

‘‘අප්පිච්ඡො, අප්පඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සො’’ති (අ. නි. 10.11) එවමාදීසු විය අප්ප-සද්දො අභාවත්ථොති අධිප්පායෙනාහ ‘‘අප්පාබාධොති අරොගො, අප්පාතඞ්කොති නිද්දුක්ඛො’’ති. අප්පත්ථො වා ඉධ, තත්ථාපි අප්ප-සද්දො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි ‘‘යො හි, ගහපති, ඉමං පූතිකායං පරිහරන්තො මුහුත්තම්පි ආරොග්‍යං පටිජානෙය්‍ය කිමඤ්ඤත්‍ර බාල්‍යා’’ති (සං. නි. 3.1) සුත්තපදං සමත්ථිතං හොති. විපච්චනං විපාකො, සො එව වෙපාකො. සමො වෙපාකො එතිස්සා අත්ථීති සමවෙපාකිනී, තාය. තෙනෙව සමවෙපාකිනිභාවෙන සබ්බම්පි සම්මදෙව ගණ්හාති ධාරෙතීති ගහණී. ගහණිසම්පත්තියා හි යථාභුත්තආහාරො සම්මදෙව ජීරන්තො සරීරෙ තිට්ඨති, නො අඤ්ඤථා භුත්තභුත්තො ආහාරො ජීරති ගහණියා තික්ඛභාවෙන. තථෙව තිට්ඨතීති භුත්තාකාරෙනෙව තිට්ඨති ගහණියා මන්දභාවතො. භත්තච්ඡන්දො උප්පජ්ජතෙව භුත්තආහාරස්ස සම්මා පරිණාමං ගතත්තා. තෙනෙවාති සමවෙපාකිනිභාවෙනෙව. පත්තානං භොගානං පරික්ඛියමානං න සහසා එකජ්ඣංයෙව පරික්ඛයං ගච්ඡන්ති, අථ ඛො අනුක්කමෙන, තථා ඤාතයොපීති ආහ ‘‘අනුපුබ්බෙනා’’ති. ඡාතකභයාදිනාති ආදි-සද්දෙන බ්‍යාධිභයාදිං සඞ්ගණ්හාති.

'အလိုနည်းသော၊ မှက် ခြင် လေ ပူအရှိန် မြွေကင်းတို့၏ အတွေ့အထိမရှိသော' (အံ၊၁၀၊၁၁) စသည်တို့၌ကဲ့သို့ 'အပ္ပ' သဒ္ဒါသည် မရှိခြင်းအနက် (အဘာဝတ္ထ) ရှိ၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် 'အပ္ပါဗာဓ ဟူသည် ရောဂါကင်းသော၊ အပ္ပါတင်္က ဟူသည် ဆင်းရဲကင်းသော' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သို့မဟုတ် အနည်းငယ်သော အနက်ရှိသော အပ္ပသဒ္ဒါဟု ဤနေရာ၌ မှတ်အပ်၏။ ဤသို့ဖြစ်မှသာလျှင် 'သူကြွယ်... ဤပုပ်စပ်သော ခန္ဓာကိုယ်ကို ဆောင်ရွက်ရွက်ဆောင်လျက် ခဏမျှသော်လည်း ရောဂါကင်း၏ဟု ဝန်ခံပါမူကား လူမိုက်၏အဖြစ်မှတစ်ပါး အဘယ်ရှိအံ့နည်း' (သံ၊၃၊၁) ဟူသော သုတ်ပါဌ်သည် လျောက်ပတ်ပေလိမ့်မည်။ ကြေညက်ခြင်းကို ဝိပါက ဟု ခေါ်ပြီး ၎င်းသည်ပင် ဝေပါက မည်၏။ ညီမျှသော အစာကြေညက်ခြင်း ရှိသောကြောင့် 'သမဝေပါကိနီ' မည်၏။ ထိုညီမျှစွာ အစာကြေညက်သော ဝမ်းမီးအဖြစ်ကြောင့် အလုံးစုံသော အစာကို ကောင်းစွာ ယူတတ်၊ ဆောင်တတ်သောကြောင့် 'ဂဟဏီ' (ဝမ်းမီး) မည်၏။ ဝမ်းမီးကောင်းခြင်း (ဂဟဏီသမ္ပတ္တိ) ကြောင့်သာလျှင် စားအပ်သော အစာသည် ကောင်းစွာ ကြေညက်လျက် ခန္ဓာကိုယ်၌ တည်တံ့နိုင်၏။ ဝမ်းမီး အလွန်အားကောင်းပါက စားပြီးပြီးချင်း အစာသည် ချက်ချင်း ကြေပျက်သွားတတ်သောကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်၌ ဤသို့မတည်တံ့နိုင်ပေ။ ဝမ်းမီးညံ့ဖျင်းပါက စားသည့်ပုံစံအတိုင်း မကြေဘဲ တည်ရှိနေတတ်သည်။ စားပြီးသောအစာသည် ကောင်းစွာ ကြေညက်သွားသောကြောင့် အစာစားချင်စိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာစမြဲ ဖြစ်သည်။ 'တေနေဝ' ဟူသည် ထိုညီမျှစွာ အစာကြေညက်သော ဝမ်းမီးအဖြစ်ကြောင့်သာတည်း။ ရရှိထားသော စည်းစိမ်ချမ်းသာများ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးသောအခါ ချက်ချင်း တစ်ပြိုင်နက်တည်း ကုန်ဆုံးသွားသည်မဟုတ်ဘဲ အစဉ်အတိုင်းသာ ဆုတ်ယုတ်သွားတတ်၏။ ဆွေမျိုးများ ပျက်စီးရာ၌လည်း ထို့အတူပင်ဖြစ်သောကြောင့် 'အစဉ်အတိုင်း' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဘေးစသည်' ၌ 'စသည်' သဒ္ဒါဖြင့် ရောဂါဘေးစသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူငင်သည်။

305. උද්දෙසසීසෙන නිද්දෙසො ගහිතොති ආහ ‘‘ධම්මනිද්දෙසා උද්දිට්ඨා’’ති. යස්මා වා යෙ ධම්මා උද්දිසිතබ්බට්ඨෙන ‘‘උද්දෙසා’’ති වුච්චන්ති. තෙව ධම්මා නිද්දිසිතබ්බට්ඨෙන නිද්දෙසාති ‘‘ධම්මනිද්දෙසා උද්දිට්ඨා’’ති අත්ථො වුත්තො. අථ වා යෙ ධම්මා අනිච්චතාදිවිභාවනවසෙන උද්ධං උද්ධං දෙසෙස්සන්ති, තෙ ධම්මා තථෙව නිස්සෙසතො දෙසෙස්සන්තීති එවං උද්දෙසනිද්දෙසපදානං අනත්ථන්තරතා වෙදිතබ්බා. තත්ථාති ජරාමරණසන්තිකෙ. අද්ධුවොති නිද්ධුවො න ථිරො, අනිච්චොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ධුවට්ඨානවිරහිතො’’ති, අජාතාභූතාසඞ්ඛතධුවභාවකාරණවිවිත්තොති අත්ථො. උපනීය්‍යතීති වා [Pg.145] ජරාමරණෙන ලොකො සම්මා නීයති, තස්මා අද්ධුවොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තායිතුන්ති ජාතිආදිබ්‍යසනතො රක්ඛිතුං සමත්ථෙන ඉස්සරෙන අත්තනා විරහිතොති. ‘‘ඉමං ලොකං ඉතො වට්ටදුක්ඛතො මොචෙස්සාමි, ජරාබ්‍යාධිමරණානං තං අධිභවිතුං න දස්සාමී’’ති එවං අභිසරතීති අභිස්සරණං, ලොකස්ස සුඛස්ස දාතා හිතස්ස විධාතා කොචි ඉස්සරො, තදභාවතො ආහ ‘‘අනභිස්සරොති අසරණො’’ති. නිස්සකො මමායිතබ්බවත්ථුඅභාවතො, තෙනාහ ‘‘සකභණ්ඩවිරහිතො’’තිආදි. තණ්හාය වසෙ ජාතො තණ්හාය විජිතොති කත්වා ‘‘තණ්හාය දාසො’’ති වුත්තං.

၃၀၅. ဟောကြားအပ်သော တရားတို့၏ အမွှန်းဖြင့် အကျယ်ပြဆိုချက်ကို ယူအပ်ပြီဟု ဆိုလို၍ “dhammaniddesā uddiṭṭhā (တရားပြဆိုချက်တို့ကို ညွှန်ပြအပ်ကုန်ပြီ)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် အကြင်တရားတို့ကို ညွှန်ပြအပ်သော အနက်ကြောင့် “ဥဒ္ဒေသ” ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့ကိုပင် အကျယ်ပြဆိုအပ်သော အနက်ကြောင့် “နိဒ္ဒေသ” ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “dhammaniddesā uddiṭṭhā” ဟု အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက အကြင်တရားတို့ကို အနိစ္စစသည်ဖြင့် ထင်ရှားစေခြင်းဖြင့် အထက်ထက်၌ ဟောတော်မူလတ္တံ့၊ ထိုတရားတို့ကို ထိုနည်းအတိုင်းပင် အကြွင်းမဲ့ ဟောတော်မူလတ္တံ့၊ ဤသို့လျှင် ဥဒ္ဒေသနှင့် နိဒ္ဒေသပုဒ်တို့၏ ထူးခြားသော အနက်မရှိသည်၏အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ “Tattha” ဟူသည် ဇရာနှင့် မရဏ၏ အနီး၌။ “Addhuvo” ဟူသည် မမြဲသော၊ မတည်တံ့သော၊ အနိစ္စဟူသော အနက်တည်း။ ထို့ကြောင့် “dhuvaṭṭhānavirahito (မြဲသော တည်ရာမှ ကင်းဆိတ်သော)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မဖြစ်ပေါ်အပ်၊ မဖြစ်ဖူးအပ်၊ မပြုပြင်အပ်သော မြဲသောသဘော၏ အကြောင်းမှ ကင်းဆိတ်သောဟူသော အနက်တည်း။ သို့မဟုတ် ဇရာနှင့် မရဏသည် လောကကို ကောင်းစွာ ဆောင်ယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “addhuvo” ဟု ဤ၌ အနက်ကို ရှုအပ်၏။ “Tāyituṃ (ကယ်တင်ခြင်းငှာ)” ဟူသည် ဇာတိစသော ပျက်စီးခြင်းမှ ကာကွယ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော အစိုးရသော အတ္တမှ ကင်းဆိတ်၏။ “ဤသတ္တလောကကို ဤဝဋ်ဆင်းရဲမှ ငါကယ်တင်အံ့၊ ဇရာ၊ ဗျာဓိ၊ မရဏတို့အား ထိုသူကို လွှမ်းမိုးခြင်းငှာ မပေးအံ့” ဟု ဤသို့ ချဉ်းကပ်တတ်သဖြင့် “abhissaraṇa (ကိုးကွယ်ရာ)” မည်၏။ လောကအား ချမ်းသာကို ပေးတတ်သော၊ အစီးအပွားကို ပြုတတ်သော အစိုးရသူတစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ မရှိ၊ ထိုသို့ မရှိခြင်းကြောင့် “anabhissaro (ကိုးကွယ်ရာ ကင်းသော)” ဟူသည် ကိုးကွယ်ရာ ကင်းသောဟု မိန့်တော်မူ၏။ “Nissako” ဟူသည် ငါ၏ဥစ္စာဟု သိမ်းပိုက်အပ်သော ဝတ္ထုမရှိခြင်းကြောင့်၊ ထို့ကြောင့် “sakabhaṇḍavirahito (မိမိဥစ္စာမှ ကင်းဆိတ်သော)” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ တဏှာ၏ အလိုသို့ လိုက်ရသော၊ တဏှာသည် အောင်အပ် (လွှမ်းမိုးအပ်) သောကြောင့် “taṇhāya dāso (တဏှာ၏ အစေခံ)” ဟု ဆိုအပ်၏။

306. හත්ථිවිසයත්තා හත්ථිසන්නිස්සිතත්තා වා හත්ථිසිප්පං ‘‘හත්ථී’’ති ගහිතන්ති ආහ – ‘‘හත්ථිස්මින්ති හත්ථිසිප්පෙ’’ති, සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සාතිසයං ඌරුබලං එතස්ස අත්ථීති ඌරුබලීති ආහ – ‘‘ඌරුබලසම්පන්නො’’ති, තමෙවත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘යස්ස හී’’තිආදි වුත්තං. අභින්නං පරසෙනං භින්දතො භින්නං සකසෙනං සන්ධාරයතො උපත්ථම්භයතො. බාහුබලීති එත්ථාපි ‘‘යස්ස හි ඵලකඤ්ච ආවුධඤ්ච ගහෙත්වා’’තිආදිනා අත්ථො වත්තබ්බො, ඉධ පන පරහත්ථගතං රජ්ජං ආහරිතුං බාහුබලන්ති යොජනා. යථා හි ‘‘ඌරුබලී’’ති එත්ථාපි බාහුබලං අනාමසිත්වා අත්ථො, එවං ‘‘බාහුබලී’’ති එත්ථ ඌරුබලං අනාමසිත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො, ආහිතො අහංමානො එත්ථාති අත්තා, අත්තභාවො. අලං සමත්ථො අත්තා එතස්සාති අලමත්ථොති ආහ ‘‘සමත්ථඅත්තභාවො’’ති.

၃၀၆. ဆင်၏ အရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်အတတ်ကို “ဆင်” ဟု ယူအပ်၏ဟု မိန့်တော်မူလို၍ “hatthismiṃ ဟူသည် ဆင်အတတ်၌” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ လွန်ကဲသော ပေါင်ခွန်အား (ခြေဖဝါး အား) ရှိသောကြောင့် “ūrubalī” ဟု မိန့်တော်မူ၍၊ ထိုအနက်ကိုပင် “ပေါင်ခွန်အားနှင့် ပြည့်စုံသော” ဟု ပြဆို၏။ ထိုအနက်ကိုပင် ထင်ရှားစေခြင်းငှာ “yassa hi” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ မပျက်စီးသေးသော ရန်သူစစ်သည်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော၊ ပျက်စီးနေသော မိမိစစ်သည်ကို ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက်တတ်သော။ “Bāhubalī” ဟူသော ပုဒ်၌လည်း “အကြင်သူသည် ကာယကွယ်နှင့် လက်နက်ကို ကိုင်ဆောင်၍” စသည်ဖြင့် အနက်ကို ဆိုအပ်၏၊ ဤ၌မူ သူတပါးလက်သို့ ရောက်နေသော တိုင်းပြည်ကို ဆောင်ယူရန် လက်ရုံးအားရှိခြင်းဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ “ūrubalī” ဟု ဆိုရာ၌ လက်ရုံးအားကို မညွှန်းဘဲ အနက်ကို ယူသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ “bāhubalī” ဟု ဆိုရာ၌လည်း ပေါင်ခွန်အားကို မညွှန်းဘဲ အနက်ကို သိအပ်၏။ ငါဟူသော မာနကို ဤ၌ တည်စေအပ်သောကြောင့် “အတ္တ” မည်၏၊ (အတ္တဘောတည်း)။ စွမ်းနိုင်သော ကိုယ်ခန္ဓာရှိသောကြောင့် “alamattho” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “စွမ်းနိုင်သော အတ္တဘောရှိသူ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

පරියොධායාති වා පරිතො ආරක්ඛං ඔදහිත්වා. ‘‘සංවිජ්ජන්තෙ ඛො, භො රට්ඨපාල, ඉමස්මිං රාජකුලෙ හත්ථිකායාපි…පෙ… වත්තිස්සන්තී’’ති ඉදම්පි සො රාජා උපරි ධම්මුද්දෙසස්ස කාරණං ආහරන්තො ආහ.

“Pariyodhāya” ဟူသည် ပတ်ပတ်လည်၌ အစောင့်အရှောက်ကို ထား၍။ “အို ရဋ္ဌပါလ၊ ငါတို့၏ မင်းမျိုး၌ ဆင်တပ်တို့သည်လည်း ရှိကုန်၏…ပ… ကျင့်သုံးကုန်လတ္တံ့” ဟူသော ဤစကားကိုလည်း ထိုမင်းသည် အထက်၌ ဆိုအပ်လတ္တံ့သော ဓမ္မုဒ္ဒေသ၏ အကြောင်းကို ဆောင်ပြလျက် မိန့်ဆို၏။

වුත්තස්සෙව අනු පච්ඡා ගායනවසෙන කථනං අනුගීති. තා පන ගාථා ධම්මුද්දෙසානං දෙසනානුපුබ්බිං අනාදියිත්වාපි යථාරහං සඞ්ගණ්හනවසෙන අනුගීතාති ආහ ‘‘චතුන්නං ධම්මුද්දෙසානං අනුගීති’’න්ති.

ဟောကြားအပ်ပြီးသော တရားကိုပင် အစဉ်အတိုင်း ထပ်မံရွတ်ဆိုခြင်းအားဖြင့် ပြောကြားခြင်းသည် “အနုဂီတိ (ထပ်မံသီကုံးရွတ်ဆိုအပ်သော ဂါထာ)” မည်၏။ ထိုဂါထာတို့သည် ဓမ္မုဒ္ဒေသတို့၏ ဟောကြားစဉ်အတိုင်း မယူသော်လည်း သင့်လျော်သလို စုစည်းသိမ်းဆည်းခြင်း အားဖြင့် သီကုံးအပ်ကုန်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ “catunnaṃ dhammuddesānaṃ anugīti (ဓမ္မုဒ္ဒေသလေးပါးကို ထပ်မံသီကုံးရွတ်ဆိုခြင်း)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

307. එකන්ති එකජාතියං. වත්ථුකාමකිලෙසකාමා විසයභෙදෙන භින්දිත්වා තථා වුත්තාති දට්ඨබ්බො.

၃၀၇. “Ekaṃ” ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော အမျိုးအစားဖြစ်သော။ ဝတ္ထုကာမနှင့် ကိလေသာကာမတို့ကို အာရုံ၏ ကွဲပြားခြင်းအားဖြင့် ခွဲခြား၍ ထိုသို့ ဆိုအပ်၏ဟု ရှုအပ်၏။

සාගරන්තෙනාති [Pg.146] සාගරපරියන්තෙන.

“Sāgarantena” ဟူသည် သမုဒ္ဒရာ အဆုံးရှိသော (သမုဒ္ဒရာ အပိုင်းအခြားရှိသော)။

අහො වතාති සොචනෙ නිපාතො, ‘‘අහො වත පාපං කතං මයා’’තිආදීසු විය. අමරාතිආදීසු ආහූති කථෙන්ති. මතං උද්දිස්ස ‘‘අම්හ’’න්ති වත්තබ්බෙ සොකවසෙන ‘‘අමර’’න්ති වුච්චති.

“Aho vata” ဟူသည် စိုးရိမ်ခြင်း၌ သုံးသော နိပါတ်ဖြစ်၏၊ “အို ငါသည် ယုတ်မာသောအမှုကို ပြုမိလေပြီတကား” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ “Amarā” စသော ပုဒ်တို့၌ “āhū” ဟူသည် ပြောဆိုကြကုန်၏။ သေလွန်သူကို ရည်ညွှန်း၍ “ငါတို့၏သူ” ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ စိုးရိမ်ပူဆွေးခြင်းကြောင့် “Amara (မသေသောသူ)” ဟု ဆိုအပ်၏။

වොසානන්ති නිට්ඨං, පරියොසානන්ති අත්ථො. සාවාති පඤ්ඤා එව. ධනතොති සබ්බධනතො. උත්තමතරා සෙට්ඨා, තෙනෙවාහ ‘‘පඤ්ඤාජීවිං ජීවිතමාහු සෙට්ඨ’’න්ති (සං. නි. 1.246; සු. නි. 184).

“Vosānaṃ” ဟူသည် ပြီးဆုံးခြင်း၊ အဆုံးတိုင်ခြင်းဟူသော အနက်တည်း။ “Sā” ဟူသည် ပညာသာလျှင်တည်း။ “Dhanato” ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော ဥစ္စာတို့ထက်။ သာလွန်ထူးကဲသော၊ မြတ်သော၊ ထို့ကြောင့်ပင် “ပညာဖြင့် အသက်မွေးခြင်းကို အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုကြကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

තෙසු පාපං කරොන්තෙසු සත්තෙසු, නිද්ධාරණෙ චෙතං භුම්මවචනං. පරම්පරායාති අත්තභාවපරම්පරාය. සංසාරං ආපජ්ජිත්වාති භවාදීසු සංසාරස්ස ආපජ්ජනහෙතුං ආපජ්ජන්තො පරලොකං උපෙති, පරලොකං උපෙන්තොව බහුවිධදුක්ඛසඞ්ඛාතං ගබ්භඤ්ච උපෙති. තාදිසස්සාති තථාරූපස්ස ගබ්භවාසදුක්ඛාදීනං අධිට්ඨානභූතස්ස අප්පපඤ්ඤස්ස අඤ්ඤො අප්පපඤ්ඤො ච අභිසද්දහන්තො හිතසුඛාවහන්ති පත්තියායන්තො.

“Tesu” ဟူသည် ထိုမကောင်းမှုကို ပြုကြကုန်သော သတ္တဝါတို့တွင်၊ ဤသည်ကား သီးခြားထုတ်ယူခြင်း (နိဒ္ဓါရဏ) ၌ သုံးသော သတ္တမီဝိဘတ်တည်း။ “Paramparāya” ဟူသည် ဘဝအစဉ်အတိုင်း။ “Saṃsāraṃ āpajjitvā (သံသရာသို့ ရောက်၍)” ဟူသည် ဘဝစသည်တို့၌ သံသရာသို့ ရောက်ကြောင်းတရားကို ရောက်စေလျက် တမလွန်လောကသို့ ကပ်ရောက်၏၊ တမလွန်လောကသို့ ကပ်ရောက်သည်ရှိသော် များစွာသော ဆင်းရဲဟု ဆိုအပ်သော အမိဝမ်းတိုက်သို့လည်း ကပ်ရောက်၏။ “Tādisassa” ဟူသည် ထိုသို့သော အမိဝမ်း၌ နေရခြင်း ဆင်းရဲစသည်တို့၏ တည်ရာဖြစ်သော ပညာနည်းသောသူ၏ စကားကို အခြားသော ပညာနည်းသူသည် ယုံကြည်လျက်၊ အစီးအပွား ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်၏ဟု နှလုံးသွင်းလျက်။

‘‘පාපධම්මො’’ති වුත්තත්තා තාදිසස්ස පරලොකො නාම දුග්ගති එවාති ආහ ‘‘පරම්හි අපායලොකෙ’’ති.

“Pāpadhammo (ယုတ်မာသော တရားရှိသူ)” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုသို့သောသူအား တမလွန်လောကဟူသည် ဒုဂ္ဂတိဘဝသာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ “paramhi apāyaloke (တမလွန် အပါယ်လောက၌)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

විවිධරූපෙනාති රූපසද්දාදිවසෙන තත්ථපි පණීතතරාදිවසෙන බහුවිධරූපෙන.

“Vividharūpena” ဟူသည် ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်၊ ထို၌လည်း ပိုမိုမွန်မြတ်ခြင်းစသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုးသော အသွင်သဏ္ဌာန်အားဖြင့်။

සාමඤ්ඤමෙවාති සමණභාවො එව සෙය්‍යො. එත්ථ ච ආදිතො ද්වීහි ගාථාහි චතුත්ථො ධම්මුද්දෙසො අනුගීතො. චතුත්ථගාථාය තතියො. පඤ්චමගාථාය දුතියො. ඡට්ඨගාථාය දුතියතතියා. සත්තමගාථාය පඨමො ධම්මුද්දෙසො අනුගීතො, අට්ඨමාදීහි පවත්තිනිවත්තීසු කාමෙසු නෙක්ඛම්මෙ ච යථාරහං ආදීනවානිසංසං විභාවෙත්වා අත්තනො පබ්බජ්ජකාරණං පරමතො දස්සෙන්තො යථාවුත්තධම්මුද්දෙසං නිගමෙති, තෙන වුත්තං ‘‘තා පන ගාථා ධම්මුද්දෙසානං දෙසනානුපුබ්බිං අනාදියිත්වාපි යථාරහං සඞ්ගණ්හනවසෙන අනුගීතා’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

“Sāmaññameva” ဟူသည် သမဏအဖြစ် (ရဟန်းဘဝ) သည်သာလျှင် မြတ်လှ၏။ ဤ၌လည်း ရှေးဦးဂါထာနှစ်ပုဒ်တို့ဖြင့် စတုတ္ထမြောက် ဓမ္မုဒ္ဒေသကို ထပ်မံသီကုံးရွတ်ဆိုအပ်၏။ စတုတ္ထဂါထာဖြင့် တတိယမြောက်ကို။ ပဉ္စမဂါထာဖြင့် ဒုတိယမြောက်ကို။ ဆဋ္ဌမဂါထာဖြင့် ဒုတိယနှင့် တတိယမြောက်ကို။ သတ္တမဂါထာဖြင့် ပထမမြောက် ဓမ္မုဒ္ဒေသကို ထပ်မံသီကုံးရွတ်ဆိုအပ်၏။ အဋ္ဌမဂါထာစသည်တို့ဖြင့် (ဝဋ်၌) ဖြစ်ခြင်းနှင့် ဆုတ်နစ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ကာမတို့၌လည်းကောင်း၊ တောထွက်ခြင်း (နေက္ခမ္မ) ၌လည်းကောင်း သင့်လျော်သလို အပြစ်နှင့် အကျိုးကျေးဇူးကို ထင်ရှားစေ၍ မိမိရဟန်းပြုရခြင်း၏ အကြောင်းကို အလွန်ထင်ရှားစွာ ပြလျက် ဆိုအပ်ပြီးသော ဓမ္မုဒ္ဒေသကို နိဂုံးချုပ်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ထိုဂါထာတို့သည် ဓမ္မုဒ္ဒေသတို့၏ ဟောကြားစဉ်အတိုင်း မယူသော်လည်း သင့်လျော်သလို စုစည်းသိမ်းဆည်းခြင်းအားဖြင့် သီကုံးအပ်ကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောအနက်သည် ကောင်းစွာ သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

රට්ඨපාලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ရဋ္ဌပါလသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်ကို ပြဆိုခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

3. මඝදෙවසුත්තවණ්ණනා

၃. မဃဒေဝသုတ်အဖွင့်။

308. පුබ්බෙ [Pg.147] මඝදෙවො නාම රාජාති අතීතකාලෙ ඉමස්මිංයෙව කප්පෙ අනෙකවස්සසහස්සායුකෙසු මනුස්සෙසු පටිපාටියා උප්පන්නානං චතුරාසීතිසහස්සානං චක්කවත්තිරාජූනං ආදිපුරිසො මඝදෙවොති එවංනාමො රාජා.

၃၀၈. “Pubbe maghadevo nāma rājā” ဟူသည် လွန်လေပြီးသောအခါ ဤကမ္ဘာ၌ပင် လူတို့၏သက်တမ်း အထောင်မက များစွာရှိသောကာလ၌ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော စကြာဝတ္တေးမင်းတို့၏ အဦးအစ ဖြစ်သော မဃဒေဝဟု အမည်ရှိသော မင်းတည်း။

ධම්මොති රාජධම්මොති ලොකිකා වදන්ති. මහාබොධිනිධානපාරමිතාසඞ්ඛාතො පන ධම්මො අත්ථීති ධම්මිකො. ධම්මෙනාති ඤායෙන. තදා බ්‍රහ්මවිහාරාදිභාවනාධම්මස්ස රඤ්ඤො අනධිගතත්තා තස්සපි වා අනභිජ්ඣාදීහි සමානයොගක්ඛමත්තා වුත්තං ‘‘දසකුසලකම්මපථෙ ඨිතො’’ති. ධම්මන්ති ධම්මතො අනපෙතං. තථා හි ච සො පක්ඛපාතාභාවතො ‘‘සමො’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘සමං චරතී’’ති. පකතිනියාමෙනෙවාති පවෙණියා ආගතනියාමෙනෙව. යස්මා නිගමජනපදෙසු යෙභුය්‍යෙන ගහපතීනං සඞ්ගහො, තස්මා අට්ඨකථායං ‘‘ගහපතිකාන’’න්ත්වෙව වුත්තං. පාළියං පන අඤ්ඤමෙව නාගරචාරිත්තං, අඤ්ඤං නෙගමජනපදචාරිත්තන්ති තෙ විසුං ගහිතා ‘‘නෙගමෙසු චෙව ජනපදෙසු චා’’ති. පච්චුග්ගමනනිග්ගමනවසෙන උපොසථස්ස පටිහරණං පාටිහාරියො, සො එව පාටිහාරිකො, පක්ඛො. ඉමෙ දිවසාති ඉමෙ චත්තාරො දිවසා.

"ဓမ္မော" ဟူသည် မင်းကျင့်တရား (ရာဇဓမ္မ) ကို လောကီလူတို့ ပြောဆိုကြကုန်၏။ "ဓမ္မိကော" ဟူသည်ကား မဟာဗောဓိ၏ တည်ရာ အခြေခံဖြစ်သော ပါရမီတော်ဟု ဆိုအပ်သော တရားရှိသူ။ "ဓမ္မေန" ဟူသည် တရားသဖြင့် (နည်းလမ်းတကျ)။ ထိုစဉ်အခါက ဗြဟ္မဝိဟာရ စသော ဘာဝနာတရားကို မင်းကြီးသည် မရရှိသေးသဖြင့် သို့မဟုတ် ထိုမင်းကြီးအားလည်း အဘိဇ္ဈာမရှိခြင်း စသည်တို့ဖြင့် တူညီသော ယောဂက္ခမ ဖြစ်သောကြောင့် "ဆယ်ပါးသော ကုသလကမ္မပထ၌ တည်သော" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဓမ္မံ" ဟူသည် တရားမှ မဖယ်မသွေ။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုမင်းသည် ဘက်လိုက်မှု မရှိခြင်းကြောင့် "မျှတသူ (သမ)" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် "မျှတစွာ ကျင့်၏ (သမံ စရတိ)" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ပကတိနိယာမေနေဝ" ဟူသည် အစဉ်အလာဖြင့် လာသော နည်းလမ်းအားဖြင့်သာ။ အကြင်ကြောင့် နိဂုံး ဇနပုဒ်တို့၌ အများအားဖြင့် သူဌေး သူကြွယ် (ဂဟပတိ) တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာ၌ "ဂဟပတိကာနံ" ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏။ ပါဠိတော်၌မူကား မြို့ပြ၏ ကျင့်ဝတ်သည် တခြားစီ၊ နိဂုံး ဇနပုဒ်၏ ကျင့်ဝတ်သည် တခြားစီ ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းတို့ကို "နေဂမတို့၌လည်းကောင်း ဇနပုဒ်တို့၌လည်းကောင်း" ဟု သီးခြား ယူအပ်ကုန်၏။ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း၊ ထွက်ခွာခြင်း အားဖြင့် ဥပုသ်ကို ဆောင်ယူခြင်းသည် "ပါဋိဟာရိယ" မည်၏၊ ၎င်းသည်ပင် "ပါဋိဟာရိက" မည်၏၊ (ဥပုသ်ဆောက်တည်ရာ) ပက္ခ (လဝက်) တည်း။ "ဣမေ ဒိဝသာ" ဟူသည် ဤလေးရက်သော နေ့တို့တည်း။

309. දෙවොති මච්චු අභිභවනට්ඨෙන. යථා හි දෙවො පකතිසත්තෙ අභිභවති, එවං මච්චු සත්තෙ අභිභවති. ‘‘අහං අසුකං මද්දිතුං ආගමිස්සාමි, ත්වං තස්ස කෙසෙ ගහෙත්වා මා විස්සජ්ජෙහී’’ති මච්චුදෙවස්ස ආණාකරා දූතා වියාති දූතාති වුච්චන්ති. අලඞ්කතපටියත්තායාති ඉදං අත්තනො දිබ්බානුභාවං ආවිකත්වා ඨිතායාති දස්සෙතුං වුත්තං. දෙවතාබ්‍යාකරණසදිසමෙව හොති න චිරෙනෙව මරණසම්භවතො. විසුද්ධිදෙවානන්ති ඛීණාසවබ්‍රහ්මානං. තෙ හි චරිමභවෙ බොධිසත්තානං ජිණ්ණාදිකෙ දස්සෙන්ති.

၃၀၉. "ဒေဝေါ" ဟူသည် လွှမ်းမိုးခြင်း အနက်ကြောင့် သေခြင်း (မစ္စု) မည်၏။ ပကတိ နတ်သည် သတ္တဝါတို့ကို လွှမ်းမိုးသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သေခြင်းတရားသည်လည်း သတ္တဝါတို့ကို လွှမ်းမိုး၏။ "ငါသည် အညာသူ အညာသားကို နှိပ်စက်ရန် လာလတ္တံ့၊ သင်သည် ထိုသူ၏ ဆံပင်တို့ကို ကိုင်ဆွဲ၍ မလွှတ်လေနှင့်" ဟု မစ္စုမင်း၏ အမိန့်တော်ပြန် တမန်များကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် "ဒူတာ (တမန်များ)" ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ "အလင်္ကတပဋိယတ္တာယ" ဟူသည် မိမိ၏ နတ်တန်ခိုး အာနုဘော်ကို ထင်ရှားပြ၍ တည်နေသော (နတ်သမီး) အား ဟု ပြသခြင်းငှာ ဆိုအပ်၏။ နတ်သမီး၏ ဗျာဒိတ်စကားနှင့် တူသည်သာ ဖြစ်၏၊ မကြာမီပင် သေဆုံးခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ "ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါနံ" ဟူသည် ကိလေသာကုန်ပြီးသော ဗြဟ္မာတို့အား။ ထိုဗြဟ္မာတို့သည် နောက်ဆုံးဘဝ၌ ဖြစ်သော ဘုရားလောင်းတို့အား အိုခြင်း စသည်တို့ကို ပြသတတ်ကုန်၏။

දුඛිතඤ්ච බ්‍යාධිතන්ති බ්‍යාධිභාවෙන සඤ්ජාතදුක්ඛන්ති අත්ථො. අන්තිමභවිකබොධිසත්තානං විසුද්ධිදෙවෙහි උපට්ඨාපිතභාවං උපාදාය තදඤ්ඤෙසං තෙහි අනුපට්ඨාපිතානම්පි පණ්ඩිතානං තථා වොහරිතබ්බතා පරියායසිද්ධාති ආහ ‘‘ඉමිනා පරියායෙනා’’ති.

"ဒုက္ခိတဉ္စ ဗျာဓိတံ" ဟူသည် နာဖျားခြင်း အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်းရဲခြင်း ရှိသော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ နောက်ဆုံးဘဝ၌ ဖြစ်သော ဘုရားလောင်းတို့အား ဝိသုဒ္ဓိနတ် (ဗြဟ္မာ) တို့က ရှေ့၌ ထင်ရှားပြအပ်သော အဖြစ်ကို စွဲ၍ ထိုမှတစ်ပါးသော ထိုဗြဟ္မာတို့ မပြအပ်သော်လည်း ပညာရှိတို့အား ထိုသို့ သုံးနှုန်းအပ်သော အဖြစ်သည် အကြောင်းပရိယာယ်အားဖြင့် ပြီးစီးသောကြောင့် "ဤအကြောင်းအရာ ပရိယာယ်အားဖြင့်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

දිසම්පතීති [Pg.148] විභත්තිඅලොපෙන නිද්දෙසො, දිසාසීසෙන දෙසා වුත්තාති දෙසානං අධිපතිරාජාති අත්ථො. උත්තමඞ්ගෙ සිරසි රුහන්තීති උත්තමඞ්ගරුහා, කෙසා. තෙ පනෙත්ථ යස්මා පලිතත්තා අවිසෙසතො සබ්බපච්ඡිමවයසන්දස්සකා හොන්ති, තස්මා ‘‘වයොහරා’’ති වුත්තා.

"ဒိသမ္ပတိ" ဟူသည် ဝိဘတ်ကျေခြင်းဖြင့် ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်၏၊ အရပ်မျက်နှာ (ဒိသာ) ဟူသော ဦးခေါင်းဖြင့် ဒေသတို့ကို ဆိုအပ်သောကြောင့် ဒေသတို့၏ အရှင်သခင်ဖြစ်သော မင်းကြီး ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ မြတ်သော အင်္ဂါဖြစ်သော ဦးခေါင်း၌ ပေါက်ရောက်တတ်သောကြောင့် "ဥတ္တမင်္ဂရုဟာ" မည်ကုန်၏၊ ဆံပင်တို့တည်း။ ထိုဆံပင်တို့သည် ဤသံသရာ၌ ဖြူသော အဖြစ်ကြောင့် အထူးမရှိဘဲ ခပ်သိမ်းသော နောက်ဆုံးအရွယ်ကို ပြသတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "အရွယ်ကို ဆောင်ယူတတ်ကုန်သော ဆံပင်တို့" ဟု ဆိုအပ်၏။

පුරිසයුගො යස්මා තස්මිං වංසෙ සඤ්ජාතපුරිසට්ඨිතියා පරිච්ඡින්නො, තස්මා ආහ ‘‘වංසසම්භවෙ පුරිසෙ’’ති. රාජගෙහතො ආහටභික්ඛාය යාපෙන්තොති ඉමිනා කුමාරකපබ්බජ්ජාය උපගතභාවං දස්සෙති.

"ပုရိသယုဂေါ" ဟူသည် ထိုမင်းမျိုး၌ ဖြစ်သော ယောက်ျားတို့၏ တည်တံ့ခြင်းဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သောကြောင့် "အနွယ်၌ ဖြစ်သော ယောက်ျားတို့ကို" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "မင်းအိမ်မှ ဆောင်ယူအပ်သော ဆွမ်းဖြင့် မျှတစေလျက်" ဟူသော ဤစကားဖြင့် မင်းသားငယ်ဘဝဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်သော အဖြစ်ကို ပြသတော်မူ၏။

පරිහරියමානොවාති අඤ්ඤෙන අඤ්ඤෙන පරිහරියමානො විය වෙලාය වෙලාය තෙන මහතා පරිජනෙන උපට්ඨියමානො කුමාරකීළං කීළීති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘පරිහරියමානො එවා’’ති අවධාරණවසෙන අත්ථං වදන්ති, තථා සති චතුරාසීතිවස්සසහස්සානි ථඤ්ඤපායී තරුණදාරකො අහොසීති ආපජ්ජතීති තදයුත්තං. කුමාරකාලං වත්වා තදනන්තරං ඔපරජ්ජවචනතො විරුද්ධඤ්චෙතං. (පඤ්චමඞ්ගලවචනෙන උන්නඞ්ගලමඞ්ගලඋක්කන්තනමඞ්ගලකම්මහායමඞ්ගලදුස්සමඞ්ගලානි සමුපගතානි එව අහෙසුන්ති දට්ඨබ්බං).

"ပရိဟရိယမာနော" ဟူသည် တစ်ယောက်ပြီးတစ်ယောက် ပွေ့ချီ မြှောက်စားအပ်သကဲ့သို့ အချိန်အခါအလိုက် ထိုကြီးစွာသော အခြံအရံ ပရိသတ်တို့က လုပ်ကျွေး ပြုစုအပ်သည်ဖြစ်၍ သူငယ်တို့၏ ကစားခြင်းကို ကစား၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အချို့သော ဆရာတို့မူကား "ပရိဟရိယမာနော ဧဝ (ပွေ့ပိုက် ချီမအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၍)" ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်သော အားဖြင့် အနက်ကို ပြောဆိုကြကုန်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော နှစ်တို့ပတ်လုံး နို့စို့ရသော သူငယ်ဖြစ်ခဲ့၏ ဟု သင့်ရောက်ပေလိမ့်မည်၊ ထို့ကြောင့် ထိုစကားသည် မသင့်လျော်ပေ။ သူငယ်ဘဝကို ဆိုပြီးနောက် ထိုသူငယ်ဘဝ၏ အခြားမဲ့၌ အိမ်ရှေ့မင်းအဖြစ်ကို ဆိုအပ်သောကြောင့်လည်း ထိုစကားသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၏။ (မင်္ဂလာငါးပါး စကားဖြင့် ချက်မြှုပ်မင်္ဂလာ၊ ကတ္တီပါခြုံမင်္ဂလာ၊ ဆံပင်ရိတ်မင်္ဂလာ၊ နားသမင်္ဂလာ၊ ဘိသိက်မင်္ဂလာ တို့သည် ဆိုက်ရောက်လာကုန်သည်သာ ဖြစ်၏ ဟု မှတ်အပ်၏။)

311. සවංසවසෙන ආගතා පුත්තනත්තුආදයො පුත්තා ච පපුත්තා ච එතිස්සාති පුත්තපපුත්තකා පරම්පරා. නිහතන්ති නිහිතං ඨපිතං, පවත්තිතන්ති අත්ථො. නිහතන්ති වා සතතං පතිට්ඨිතභාවෙන වළඤ්ජිතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කල්‍යාණවත්ත’’න්ති. අතිරෙකතරා ද්වෙ ගුණාති මහාසත්තස්ස මඝදෙවකාලතො අතිරෙකතරා ද්වෙ ගුණා ඉතරරාජූහි පන අතිරෙකතරා අනෙකසතසහස්සප්පභෙදා එව ගුණා අහෙසුන්ති.

၃၁၁. မိမိ၏ အနွယ်အဆက်အားဖြင့် လာကုန်သော သားမြေး စသည်တို့နှင့် သား မြေး မြစ်တို့သည် ဤအစဉ်၌ ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "သားမြေးအစဉ်အဆက် (ပုတ္တပပုတ္တကာ ပရမ္ပရာ)" ဟု ဆိုအပ်၏။ "နိဟတံ" ဟူသည် အပ်နှံထားအပ်သော၊ တည်ထားအပ်သော၊ ဖြစ်စေအပ်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် "နိဟတံ" ဟူသည် အမြဲတည်တံ့သော အဖြစ်ဖြင့် သုံးစွဲအပ်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် "ကောင်းသော ကျင့်ဝတ်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အတိရေkတရာ ဒွေ ဂုဏာ" ဟူသည် မဟာသတ္တ (ဘုရားလောင်း) အား မဃဒေဝမင်း လက်ထက်ထက် သာလွန်ထူးကဲသော ဂုဏ်နှစ်ပါးတို့တည်း၊ အခြားသော မင်းတို့ထက်မူကား သာလွန်ထူးကဲသော အပြားများစွာသော အထောင်မက အသိန်းမကသော ဂုဏ်တို့သည်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။

312. තෙත්තිංස සහපුඤ්ඤකාරිනො එත්ථ නිබ්බත්තාති තංසහචරිතට්ඨානං තෙත්තිංසං, තදෙව තාවතිංසං, තංනිවාසො එතෙසන්ති තාවතිංසා. නිවාසභාවො ච තෙසං තත්ථ නිබ්බත්තනපුබ්බකොති ආහ – ‘‘දෙවානං තාවතිංසානන්ති තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තදෙවාන’’න්ති. රඤ්ඤොති නිමිමහාරාජස්ස. ඔවාදෙ ඨත්වාති ‘‘සීලං අරක්ඛන්තො මම සන්තිකං මා ආගච්ඡතූ’’ති නිග්ගණ්හනවසෙනපි, ‘‘එකන්තතො මම විජිතෙ වසන්තෙන සීලං රක්ඛිතබ්බ’’න්ති එවං පවත්තිතඔවාදවසෙනපි ඔවාදෙ ඨත්වා.

၃၁၂. "တတ္တိံသ" ဟူသည် အတူတကွ ကောင်းမှုပြုဖော် သုံးဆယ့်သုံးယောက်သော သူတို့သည် ဤဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့နှင့် တကွဖြစ်သော နေရာဌာနသည် "တတ္တိံသ" မည်၏၊ ၎င်းသည်ပင် "တာဝတိံသ" မည်၏၊ ထိုတာဝတိံသသည် ဤနတ်တို့၏ နေရာဖြစ်သောကြောင့် "တာဝတိံသာ" မည်ကုန်၏။ ၎င်းနတ်တို့၏ ထိုဘုံ၌ နေထိုင်ခြင်းသည် ထိုဘုံ၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းလျှင် ရှေ့သွားရှိသောကြောင့် "ဒေဝါနံ တာဝတိံသာနံ" ဟူသည် တာဝတိံသာနတ်ပြည်၌ ဖြစ်ကုန်သော နတ်တို့အား ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ရညော" ဟူသည် နိမိမင်းကြီး၏။ "ဩဝါဒေ ဌတွာ" ဟူသည် "သီလကို မစောင့်ထိန်းသောသူသည် ငါ့ထံသို့ မလာစေလင့်" ဟု နှိမ်နင်းဆုံးမခြင်း အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ "ဧကန်စင်စစ် ငါ၏ တိုင်းနိုင်ငံ၌ နေသောသူသည် သီလကို စောင့်ထိန်းအပ်၏" ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပွားသော ဆုံးမဩဝါဒ အားဖြင့်လည်းကောင်း ဆုံးမဩဝါဒ၌ တည်၍။

අථ [Pg.149] නන්ති මහාජුතිකං මහාවිප්ඵාරං මහානුභාවං නිමිරාජානං. ‘‘සක්කොහමස්මි දෙවින්දො, තව සන්තිකමාගතො’’ති අත්තනො සක්කභාවං පවෙදෙත්වා ‘‘කඞ්ඛං තෙ පටිවිනොදෙස්සාමී’’ති ආහ. තෙනාහ ‘‘සබ්බභූතානමිස්සරා’’තිආදි.

"အထ နံ" ဟူသည် ကြီးသော အရောင်အဝါရှိသော၊ ကြီးစွာ ပျံ့နှံ့သော တန်ခိုးရှိသော၊ ကြီးသော အာနုဘော်ရှိသော နိမိမင်းကြီးအား။ "ငါသည် နတ်တို့၏ အရှင် သိကြားမင်း ဖြစ်၏၊ သင့်ထံသို့ လာခဲ့၏" ဟု မိမိ၏ သိကြားမင်းအဖြစ်ကို သိစေ၍ "သင့်၏ ယုံမှားသံသယကို ပယ်ဖျောက်ပေးအံ့" ဟု ဆို၏။ ထို့ကြောင့် "သဗ္ဗဘူတာနမိဿရာ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

සීලං උපාදාය ඔමකතාය ‘‘කි’’න්ති හීළෙන්තො වදති. ගුණවිසිට්ඨතායාති ලාභයසාදීනඤ්චෙව පියමනාපතාදීනඤ්ච ආසවක්ඛයපරියොසානානං නිමිත්තභාවෙන උත්තමගුණතාය. තදා සක්කො අනුරුද්ධත්ථෙරො, සො අත්තනො පුරිමජාතියං පච්චක්ඛසිද්ධංව දානතො සීලං මහන්තං විභාවෙන්තො ‘‘අහඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ අත්තනා වසියමානං කාමාවචරදෙවලොකං සන්ධාය ‘‘පෙත්තිවිසයතො’’ති වුත්තං. තස්ස හි කප්පසතසහස්සං විවට්ටජ්ඣාසයස්ස පූරිතපාරමිස්ස දෙවලොකො පෙතලොකො විය උපට්ඨාසි. තෙනෙවාහ ‘‘අච්ඡරාගණසඞ්ඝුට්ඨං, පිසාචගණසෙවිත’’න්ති (සං. නි. 1.46).

သီလနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် နိမ့်ကျသော အဖြစ်ကြောင့် "ကိံ (အဘယ်နည်း)" ဟု ရှုတ်ချသော အားဖြင့် ဆို၏။ "ဂုဏဝိသိဋ္ဌတာယ" ဟူသည် လာဘ်သပ္ပကာ အခြံအရံ စသည်တို့၏ လည်းကောင်း၊ ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ် အဖြစ် စသည်တို့၏ လည်းကောင်း၊ အာသဝေါကုန်ခန်းခြင်း အဆုံးရှိသော တရားတို့၏ အကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် မြတ်သောဂုဏ်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်။ ထိုစဉ်အခါက သိကြားမင်းသည် အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ် ဖြစ်၏၊ ထိုမထေရ်သည် မိမိ၏ ရှေးဘဝ၌ ကိုယ်တိုင် ကိုယ်ကျ ပြီးစီးထင်ရှားခဲ့သကဲ့သို့ အလှူထက် သီလသည် ကြီးမြတ်ပုံကို ထင်ရှားစေလျက် "အဟဉ္ဟိ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ မိမိကိုယ်တိုင် နေထိုင်အပ်သော ကာမဝစရ နတ်ပြည်ကို ရည်ညွှန်း၍ "ပြိတ္တာဘုံမှ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်သော အလိုဆန္ဒရှိသော၊ ပါရမီတော်ကို ဖြည့်ကျင့်အပ်သော ထိုမထေရ်အား နတ်ပြည်သည် ပြိတ္တာဘုံကဲ့သို့ ထင်ရှားခဲ့၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "နတ်သမီးအပေါင်းတို့ဖြင့် ပဲ့တင်ထပ်အပ်သော ဘုံကို ဘီလူးအပေါင်းတို့ မှီဝဲအပ်သော ဘုံကဲ့သို့" (သံယုတ္တနိကာယ၊ ၁.၄၆) ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ඛත්තියෙති ඛත්තියජාතියං. විසුජ්ඣතීති බ්‍රහ්මලොකූපපත්තිං සන්ධාය වදති කාමසංකිලෙසවිසුජ්ඣනතො. කායාති ච බ්‍රහ්මකායමාහ.

"ခတ္တိယေ" ဟူသည် မင်းမျိုး (ခတ္တိယဇာတ်) ၌။ "ဝိသုဇ္ဈတိ" ဟူသည် ကာမကိလေသာတို့မှ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ဖြစ်ရခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။ "ကာယာ" ဟူသည် ဗြဟ္မာတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာ (ဗြဟ္မကာယ) ကို ဆို၏။

ඉමස්ස මම අදිට්ඨපුබ්බරූපං දිස්වා ‘‘අහුදෙව භය’’න්ති චින්තෙත්වා ආහ ‘‘අවිකම්පමානො’’ති. භායන්තො හි චිත්තස්ස අඤ්ඤථත්තෙන කායස්ස ච ඡම්භිතත්තෙන විකම්පති නාම. තෙනාහ ‘‘අභායමානො’’ති. සුඛං කථෙතුං හොතීති පුඤ්ඤඵලං කථෙතුං සුඛං හොති.

"ဤသူသည် ငါ၏ တစ်ခါမျှ မမြင်စဖူးသော အဆင်းသဏ္ဌာန်ကို မြင်၍ ဘေးဘယ ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်၍ "မတုန်လှုပ်ဘဲ (အဝိကမ္ပမာနော)" ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြောက်လန့်သော သူသည် စိတ်၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်၏ တုန်လှုပ်ချောက်ချားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း တုန်လှုပ်သည် မည်၏။ ထို့ကြောင့် "မကြောက်ရွံ့ဘဲ (အဘာယမာနော)" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ကောင်းစွာ ပြောဆိုရ၏" ဟူသည် ကောင်းမှု၏ အကျိုးကို ကောင်းစွာ ပြောဆိုရခြင်း ဖြစ်၏။

313. මනං ආගම්ම යුත්තායෙව හොන්තීති මාතලිස්ස සක්කස්සෙව චිත්තං ජානිත්වා යුත්තා විය හොන්ති, රථෙ යුත්තආජානීයකිච්චං කරොන්ති දෙවපුත්තා. එවං තාදිසෙ කාලෙ තථා පටිපජ්ජන්ති, යථා එරාවණො දෙවපුත්තො හත්ථිකිච්චං. නද්ධිතො පට්ඨායාති රථපඤ්ජරපරියන්තෙන අක්ඛස්ස සම්බන්ධට්ඨානං නද්ධී, තතො පට්ඨාය. අක්ඛො බජ්ඣති එත්ථාති අක්ඛබද්ධො, අක්ඛෙන රථස්ස බද්ධට්ඨානං. යථා දෙවලොකතො යාව චන්දමණ්ඩලස්ස ගමනවීථි, තාව අත්තනො ආනුභාවෙන හෙට්ඨාමුඛමෙව රථං පෙසෙසි, එවං චන්දමණ්ඩලස්ස ගමනවීථිතො යාව රඤ්ඤො පාසාදො, තාව තථෙව පෙසෙසි. ද්වෙ මග්ගෙ දස්සෙත්වාති පතොදලට්ඨියා ආකාසං විලිඛන්තො විය අත්තනො ආනුභාවෙන නිරයගාමී දෙවලොකගාමී චාති ද්වෙ මග්ගෙ [Pg.150] දස්සෙත්වා. කතමෙනාතිආදි දෙසනාමත්තං, යථා තෙන රථෙන ගච්ඡන්තස්ස නිරයො දෙවලොකො ච පාකටා හොන්ති, තථා කරණං අධිප්පෙතං.

၃၁၃. "Manaṃ āgamma yuttāyeva hontī" ဟူသည် မာတလိ၏လည်းကောင်း၊ သိကြားမင်း၏လည်းကောင်း စိတ်ကိုသိ၍ ကန္နား၌ ကလျာဏာဇာနည်မြင်းတို့၏ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုကြကုန်သော နတ်သားတို့သည် ကန္နား၌ ကပ်လျက်ရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ ထိုသို့သောအခါ၌ ဧရာဝဏ်နတ်သားသည် ဆင်၏ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုသကဲ့သို့ ကျင့်ဆောင်ကုန်၏။ "Naddhito paṭṭhāya" ဟူသည် ရထားအိမ်အဆုံး၌ ဝင်ရိုးတံ၏ စပ်စပ်မိမိ ဖွဲ့ချည်ရာအရပ်သည် "နဒ္ဓိ" မည်၏၊ ထိုမှစ၍။ "Akkho bajjhati ettha" ဟူသည် "အက္ခဗဒ္ဓ" မည်၏၊ ဝင်ရိုးဖြင့် ရထားကို ဖွဲ့ချည်ရာအရပ်တည်း။ နတ်ပြည်မှသည် လဗိမ္မာန်၏ သွားရာလမ်းခရီးတိုင်အောင် မိမိ၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ဖြင့် ရထားကို အောက်သို့ ဦးခေါင်းမူလျက်သာလျှင် စေလွှတ်သကဲ့သို့၊ လဗိမ္မာန်၏ သွားရာလမ်းခရီးမှသည် မင်းကြီး၏ ပြာသာဒ်တိုင်အောင်လည်း ထို့အတူသာလျှင် စေလွှတ်တော်မူ၏။ "Dve magge dassetvā" ဟူသည် နှင်တံဖြင့် ကောင်းကင်ကို ရေးခြစ်သကဲ့သို့ မိမိ၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ဖြင့် ငရဲသို့သွားသောလမ်း၊ နတ်ပြည်သို့သွားသောလမ်း ဟူ၍ လမ်းနှစ်သွယ်ကို ပြသ၍။ "Katamena" စသည်သည် ဒေသနာမျှသာတည်း၊ ထိုရထားဖြင့် သွားသောသူအား ငရဲနှင့် နတ်ပြည်သည် ထင်ရှားဖြစ်ကုန်အံ့၊ ထိုသို့ ပြုလုပ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏။

වුත්තකාරණමෙව සන්ධායාහ මහාසත්තො ‘‘උභයෙනෙව මං මාතලි නෙහී’’ති. දුග්ගන්ති දුග්ගමං. වෙත්තරණින්ති එවංනාමකං නිරයං. කුථිතන්ති පක්කුථිතං නිපක්කතෙලසදිසජාලං. ඛාරසංයුත්තන්ති ඛාරොදකසදිසං.

ဖော်ပြပါ အကြောင်းရင်းကိုသာ ရည်ရွယ်၍ မဟာသတ္တသည် "ubhayeneva maṃ mātali nehī" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "Duggaṃ" ဟူသည် သွားရခက်သောအရပ်။ "Vettaraṇiṃ" ဟူသည် ထိုသို့အမည်ရှိသော ငရဲ။ "Kuthitaṃ" ဟူသည် ဆူပွက်နေသော၊ ကျိုချက်ထားသော ဆီပူနှင့်တူသော အရှိန်အစော်ရှိသော။ "Khārasaṃyuttaṃ" ဟူသည် ဆားငန်ရေ (ပြာပူရေ) နှင့် တူသော။

රථං නිවත්තෙත්වාති නිරයාභිමුඛතො නිවත්තෙත්වා. බීරණීදෙවධීතායාති ‘‘බීරණී’’ති එවංනාමිකාය අච්ඡරාය. සොණදින්නදෙවපුත්තස්සාති ‘‘සොණදින්නො’’ති එවංනාමකස්ස දෙවපුත්තස්ස. ගණදෙවපුත්තානන්ති ගණවසෙන පුඤ්ඤං කත්වා ගණවසෙනෙව නිබ්බත්තදෙවපුත්තානං.

"Rathaṃ nivattetvā" ဟူသည် ငရဲသို့ ရှေးရှုရာမှ လှည့်ပြန်စေ၍။ "Bīraṇīdevadhītāya" ဟူသည် "ဗီရဏီ" အမည်ရှိသော နတ်သမီးအား။ "Soṇadinnadevaputtassa" ဟူသည် "သောဏဒိန္န" အမည်ရှိသော နတ်သားအား။ "Gaṇadevaputtānaṃ" ဟူသည် အစုအသင်းအလိုက် ကောင်းမှုကုသိုလ်ပြု၍ အစုအသင်းအလိုက်ဖြစ်သော နတ်သားတို့အား။

පත්තකාලෙති උපකට්ඨාය වෙලාය. අතිථින්ති පච්චෙකසම්බුද්ධං. කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ එකං ඛීණාසවත්ථෙරන්තිපි වදන්ති. මාතාව පුත්තං සකිමාභිනන්දීති යථා පවාසතො ආගතං පුත්තං මාතා සකිං එකවාරං ආගතකාලෙ අභිනන්දති, තථා නිච්චකාලෙ අභිනන්දි සක්කච්චං පරිවිසි. සංයමා සංවිභාගාති සීලසංයමා සංවිභාගසීලා. ජාතකෙති නිමිජාතකෙ.

"Pattakāle" ဟူသည် ဆိုက်ရောက်လုနီးသော အချိန်ကာလ၌။ "Atithiṃ" ဟူသည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအား၊ ကဿပမြတ်စွာဘုရားသာသနာတော်၌ ရဟန္တာမထေရ်တစ်ပါးကိုလည်း ဆိုကြကုန်သေး၏။ "Mātāva puttaṃ sakimābhinandī" ဟူသည် တစ်ပါးသောအရပ်မှ ပြန်လာသောသားကို မိခင်သည် ပြန်လာသောတစ်ခေါက်တည်း၌ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ကြိုဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အမြဲမပြတ် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ အရိုအသေ လုပ်ကျွေးပြုစု၏။ "Saṃyamā saṃvibhāgā" ဟူသည် သီလ၌ စောင့်စည်းခြင်း ရှိကုန်သော၊ ပေးကမ်းဝေမျှခြင်း သီလရှိကုန်သော။ "Jātake" ဟူသည် နိမိဇာတ်၌။

චිත්තකූටන්ති දෙවනගරස්ස දක්ඛිණදිසාය ද්වාරකොට්ඨකං. සක්කො චිත්තං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තොති මහාසත්තෙ පවත්තං දෙවතානං සක්කාරසම්මානං පටිච්ච උප්පන්නං අත්තනො උසූයචිත්තං බහි අනාවිකත්වා අබ්භන්තරෙයෙව ච නං ඨපෙතුං අසක්කොන්තො. අඤ්ඤෙසං පුඤ්ඤෙන වසාහීති සක්කස්ස මහාසත්තං රොසෙතුකාමතාය ආරාධනං නිදස්සෙති. පුරාණසක්කො දීඝායුකො, තං උපාදාය ජරාජිණ්ණං විය කත්වා ‘‘ජරසක්කො’’ති වුත්තං.

"Cittakūṭaṃ" ဟူသည် နတ်ပြည်မြို့တော်၏ တောင်ဘက်အရပ်ရှိ တံခါးမုခ်။ "Sakko cittaṃ sandhāretuṃ asakkonto" ဟူသည် မဟာသတ္တအပေါ်၌ ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော နတ်တို့၏ ပူဇော်သက္ကာရ အလေးအမြတ်ပြုခြင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော မိမိ၏ ငြူစူစိတ်ကို အပြင်သို့ မဖော်ပြဘဲ အတွင်း၌သာလျှင်လည်း မထားနိုင်သဖြင့်။ "Aññesaṃ puññena vasāhi" ဟူသည် သိကြားမင်းသည် မဟာသတ္တကို စိတ်ဆိုးစေလိုသဖြင့် ဖိတ်မန္တကပြုခြင်းကို ပြ၏။ ရှေးကဖြစ်သော သိကြားမင်းသည် အသက်ရှည်၏၊ ထိုသူကို ရည်ညွှန်း၍ အိုမင်းရင့်ရော်သူကဲ့သို့ ပြုလုပ်၍ "Jarāsakko" ဟု ဆိုအပ်၏။

315. සෙසං සබ්බන්ති පබ්බජ්ජුපගමනා සෙසං අත්තනො වංසෙ පොරාණරාජූනං රාජචාරිත්තං. පාකතිකන්ති පුන සභාවත්තමෙව ගතො අහොසි, අපබ්බජිතභාවවචනෙනෙවස්ස බ්‍රහ්මවිහාරභාවනාදීනං පබ්බජ්ජාගුණානං අභාවො දීපිතො හොති.

၃၁၅. "Sesaṃ sabbaṃ" ဟူသည် ရဟန်းပြုခြင်းမှတစ်ပါး ကျန်ရှိသော မိမိ၏ အနွယ်၌ ရှေးမင်းတို့၏ မင်းကျင့်ဝတ်ထုံးစံတည်း။ "Pākatikaṃ" ဟူသည် တစ်ဖန် ပကတိအဖြစ်သို့သာ ရောက်ရှိသွား၏၊ ရဟန်းမပြုသော စကားဖြင့်သာလျှင် ထိုမင်းအား ဗြဟ္မစိုရ်တရားပွားများခြင်းစသော ရဟန်းတရားဂုဏ်တို့၏ မရှိခြင်းကို ပြရာရောက်၏။

316. වීරියං අකරොන්තො සමුච්ඡින්දති, න තාව සමුච්ඡින්නං, කල්‍යාණමිත්තසංසග්ගාදිපච්චයසමවායෙ සති සීලවතං කල්‍යාණවත්තං පවත්තෙතුං සක්කොති[Pg.151]. දුස්සීලෙන සමුච්ඡින්නං නාම හොති තස්ස තත්ථ නිරාසභාවෙන පටිපත්තියා එව අසම්භවතො. සත්ත සෙඛා පවත්තෙන්ති කල්‍යාණවත්තස්ස අපරිනිට්ඨිතකිච්චත්තා. ඛීණාසවෙන පවත්තිතං නාම පරිනිට්ඨිතකිච්චත්තා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၃၁၆. လုံ့လမပြုသောသူသည် ဖြတ်တောက်ပစ်၏၊ သို့သော် လုံးဝမပြတ်သေးပေ၊ မိတ်ဆွေကောင်းနှင့် ပေါင်းသင်းခြင်း စသော အကြောင်းတရားတို့ စုံညီပါက သီလရှိသောသူသည် ကောင်းသောဝတ်ကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်၏။ သီလမရှိသောသူမူကား လုံးဝဖြတ်တောက်ပြီးဖြစ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသူအား ယင်းဝတ်၌ မျှော်လင့်ချက်ကင်းမဲ့သော အဖြစ်ကြောင့် ကျင့်သုံးရန် မဖြစ်နိုင်တော့ခြင်းကြောင့်တည်း။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် ခုနစ်ယောက်တို့သည် ကောင်းသောဝတ်ကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်ကြကုန်၏၊ အကြောင်းမူကား မပြီးဆုံးသေးသော ပြုဖွယ်ကိစ္စ ရှိကြသောကြောင့်တည်း။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆောင်ရွက်ပြီးဖြစ်၏၊ ပြုဖွယ်ကိစ္စ ပြီးဆုံးသွားသောကြောင့်တည်း။ ကျန်ရှိသောစကားသည် သိလွယ်လှ၏။

මඝදෙවසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

မဃဒေဝသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနာ ပြီးဆုံးပြီ။

4. මධුරසුත්තවණ්ණනා

၄. မဓုရသုတ်အဖွင့်

317. මධුරායන්ති උත්තරමධුරායං. ගුන්දාවනෙති කාළසිප්පලිවනෙ. අතිමුත්තකවනෙති ච වදන්ති. චතූසු වණ්ණෙසු බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො. පණ්ඩරොති පරිසුද්ධො. කාළකොති අපරිසුද්ධො. ජාතිගොත්තාදිපඤ්ඤාපනට්ඨානෙසූති ජාතිගොත්තාදිවසෙන සුද්ධචින්තායං බ්‍රාහ්මණා එව සුද්ධජාතිකා, න ඉතරෙති අධිප්පායො. සංසාරතො වා සුද්ධචින්තායං බ්‍රාහ්මණාව සුජ්ඣන්ති වෙදවිහිතස්ස සුද්ධවිධිනො අඤ්ඤෙසං අවිසයත්තාති අධිප්පායො. තං පනෙතං තෙසං විරුජ්ඣති ඛත්තියවෙස්සානම්පි මන්තජ්ඣෙනස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා, මන්තජ්ඣෙනවිධිනා ච සංසාරසුද්ධියාභාවතො. පුත්තා නාම අනොරසාපි හොන්ති, න තථා ඉමෙති ආහ ‘‘ඔරසා’’ති. උරෙ සංවඩ්ඪිතපුත්තොපි ‘‘ඔරස’’න්ති වුච්චති. ඉමෙ පන මුඛතො නිග්ගතො හුත්වා උරෙ සංවඩ්ඪාති දස්සෙතුං ‘‘ඔරසා මුඛතො ජාතා’’ති වුත්තං. තතො එව බ්‍රහ්මතො ජාතාති බ්‍රහ්මජා, බ්‍රහ්මසම්භූතාපි ‘‘බ්‍රහ්මජා’’ති වුච්චන්ති, න තථා ඉමෙ. ඉමෙ පන පච්චක්ඛතො බ්‍රහ්මුනා නිම්මිතාති බ්‍රහ්මනිම්මිතා, තතො එව බ්‍රහ්මතො ලද්ධබ්බවිජ්ජාදිදායජ්ජදායාදාති බ්‍රහ්මදායාදාති සබ්බමෙතං බ්‍රාහ්මණානං කත්ථනාපලාපසදිසං විඤ්ඤූනං අප්පමාණං අවිමද්දක්ඛමං වාචාවත්ථුමත්තං බ්‍රහ්මකුත්තස්සෙව අභාවතො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගවණ්ණනායං වුත්තමෙව. තෙනාහ ‘‘ඝොසොයෙවා’’තිආදි. වොහාරමත්තමෙවෙතන්ති එතං ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො’’තිආදි වචනමත්තමෙව, න තස්ස අත්ථො තෙහි අධිප්පෙතප්පකාරො අත්ථි.

၃၁၇. "Madhurāyaṃ" ဟူသည် ဥတ္တရမဓုရာပြည်၌။ "Gundāvane" ဟူသည် မည်းနက်သော သျှိသျှားတော၌၊ အတိမုတ္တကတော ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ အမျိုးလေးပါးတို့တွင် ပုဏ္ဏားမျိုးသည်သာ အမြတ်ဆုံးအမျိုး ဖြစ်၏။ "Paṇḍaro" ဟူသည် ဖြူစင်သန့်ရှင်းသော။ "Kāḷako" ဟူသည် ညစ်နွမ်းမည်းညစ်သော။ "Jātigottādipaññāpanaṭṭhānesu" ဟူသည် အမျိုးနွယ် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် စင်ကြယ်သည်ဟု ယူဆရာ၌ ပုဏ္ဏားတို့သည်သာ စင်ကြယ်သော အမျိုးရှိကုန်၏၊ ကြွင်းသောသူတို့မူကား မဟုတ်ကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် သံသရာမှ စင်ကြယ်သည်ဟု ယူဆရာ၌ ပုဏ္ဏားတို့သည်သာ စင်ကြယ်ကုန်၏၊ ဗေဒင်လာ စင်ကြယ်ခြင်းနည်းလမ်းသည် အခြားသောသူတို့၏ အရာမဟုတ်သောကြောင့်တည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့သော် ထိုယူဆချက်သည် မင်းမျိုးနှင့် ကုန်သည်မျိုးတို့အားလည်း ဗေဒင်သင်ယူခြင်းကို ခွင့်ပြုထားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဗေဒင်သင်ယူခြင်းနည်းလမ်းဖြင့် သံသရာမှ စင်ကြယ်မှုမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုသူတို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၏။ သားဟူသည် ရင်ဝယ်မဖြစ်သောသားလည်း ရှိနိုင်၏၊ ဤသူတို့ကား ထိုသို့မဟုတ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် "orasā" ဟု ဆိုအပ်၏။ ရင်ခွင်၌ ကြီးပြင်းလာသော သားကိုလည်း "ဩရသ" ဟု ခေါ်၏။ ဤသူတို့ကား နှုတ်တော်မှ ထွက်၍ ရင်ခွင်၌ ကြီးပြင်းလာသည်ကို ပြခြင်းငှာ "orasā mukhato jātā" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုမဟာဗြဟ္မာမှ ဖြစ်သောကြောင့် "Brahmajā" မည်ကုန်၏၊ ဗြဟ္မာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသူတို့ကိုလည်း "ဗြဟ္မဇ" ဟု ဆို၏၊ ဤသူတို့ကား ထိုသို့မဟုတ်ကုန်။ ဤသူတို့သည် မျက်မှောက်၌ ဗြဟ္မာဖန်ဆင်းအပ်သောကြောင့် "Brahmanimmitā" မည်ကုန်၏၊ ထိုဗြဟ္မာထံမှ ရအပ်သော ဝိဇ္ဇာစသော အမွေကို ခံယူထိုက်သောကြောင့် "Brahmadāyādā" မည်ကုန်၏၊ ဤအားလုံးသည် ပုဏ္ဏားတို့၏ ဝါကြွားစကားမျှသာ ဖြစ်၍ ပညာရှိတို့အတွက် အတည်ပြုစရာမရှိ၊ မဆင်ခြင်ထိုက်သော နှုတ်ထွက်စကားမျှသာ ဖြစ်၏၊ အကြောင်းမူကား ဗြဟ္မာ၏ အမျိုးအနွယ်ဟူ၍ မရှိသောကြောင့်တည်း။ ဤ၌ ပြောဆိုထိုက်သောအချက်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်အဖွင့်၌ ဆိုခဲ့ပြီ။ ထို့ကြောင့် "ghosoyeva" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ "Vohāramattamevetaṃ" ဟူသည် ဤ "ပုဏ္ဏားသည်သာ အမြတ်ဆုံးအမျိုးဖြစ်၏" စသော စကားမျှသာ ဖြစ်၍ ၎င်းတို့ အလိုရှိအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် မရှိပေ။

318. සමිජ්ඣෙය්‍යාති දිට්ඨිදීපනවසෙන අත්තනො අජ්ඣාසයො නිප්ඵජ්ජෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘මනොරථො පූරෙය්‍යා’’ති. ඛත්තියොපීති පරඛත්තියොපි[Pg.152]. අස්සාති සමිද්ධධනාදිං පත්තස්ස. තෙනාහ – ‘‘ඉස්සරියසම්පත්තස්සා’’ති නෙසන්ති එතෙසං චතුන්නං වණ්ණානං එත්ථ පුබ්බුට්ඨායිභාවාදිනා ඉතරෙහි උපචරිතබ්බතාය න කිඤ්චි නානාකරණන්ති යොජනා.

၃၁၈. "Samijjheyya" ဟူသည် အယူဝါဒကို ပြသခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် မိမိ၏အလိုဆန္ဒ ပြီးမြောက်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် "manoratho pūreyya" ဟု ဆိုအပ်၏။ "Khattiyopi" ဟူသည် တစ်ပါးသော မင်းမျိုးလည်းဖြစ်၏။ "Assa" ဟူသည် ပြည့်စုံသော စည်းစိမ်ဥစ္စာ စသည်သို့ ရောက်သောသူအား။ ထို့ကြောင့် "issariyasampattassa" ဟု ဆိုအပ်၏။ "Nesaṃ" ဟူသည် ဤအမျိုးလေးပါးတို့တွင် ဤနေရာ၌ အရင်ထသူ၏အဖြစ် စသည်ဖြင့် အခြားသူတို့က ခစားလုပ်ကျွေးအပ်သည့်အတွက် ထူးခြားမှုတစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိဟူ၍ စပ်တွဲအပ်၏။

322. අහං චීවරාදීහි උපට්ඨාකො, තුම්හාකං ඉච්ඡිතච්ඡිතක්ඛණෙ වදෙය්‍යාථ යෙනත්ථොති යොජනා. චොරාදිඋපද්දවනිසෙධනෙන රක්ඛාගුත්ති, දානාදිනිමිත්තඋපද්දවනිසෙධනෙන ආවරණගුත්ති. පච්චුප්පන්නානත්ථනිසෙධනෙන වා රක්ඛාගුත්ති, ආගාමිඅනත්ථනිසෙධනෙන ආවරණගුත්ති. එත්ථ ච ඛත්තියාදීසු යො යො ඉස්සරො, තස්ස ඉතරෙන අනුවත්තෙතබ්බභාවෙ, කුසලාකුසලකරණෙන නෙසං වසෙන ලද්ධබ්බඅභිසම්පරායෙ, පබ්බජිතෙහි ලද්ධබ්බසාමීචිකිරියාය ච අණුමත්තොපි විසෙසො නත්ථි, තස්මා සො විසෙසාභාවො පාළියං තත්ථ තත්ථ වාරෙ ‘‘එවං සන්තෙ’’තිආදිනා විභාවිතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၃၂၂. ငါသည် သင်္ကန်းစသည်တို့ဖြင့် လုပ်ကျွေးပြုစုသူ ဖြစ်၏၊ သင်တို့ အလိုရှိတိုင်းသော ခဏ၌ အဘယ်အရာဖြင့် အလိုရှိသနည်းဟု ပြောကြားပါကုန်လော့ ဟူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ခိုးသူစသည်တို့၏ ဘေးရန်ကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် စောင့်ရှောက်ခြင်းသည် ရက္ခာဂုတ္တိ (စောင့်ရှောက်၍ ကာကွယ်ခြင်း) မည်၏၊ ပေးလှူခြင်းစသည်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သော ဘေးရန်ကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် ကာကွယ်ခြင်းသည် အာဝရဏဂုတ္တိ (ပိတ်ဆို့၍ ကာကွယ်ခြင်း) မည်၏။ သို့မဟုတ် ပစ္စုပ္ပန်၌ ဖြစ်သော အကျိုးမဲ့ကို တားမြစ်ခြင်းသည် ရက္ခာဂုတ္တိ မည်၏၊ နောင်လာလတ္တံ့သော အကျိုးမဲ့ကို တားမြစ်ခြင်းသည် အာဝရဏဂုတ္တိ မည်၏။ ဤမင်းစသည်တို့တွင် အကြင်အကြင် အစိုးရသောသူသည် ရှိ၏၊ ထိုသူ၏နောက်သို့ အခြားသူက လိုက်နာရခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ် အကုသိုလ်ကို ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် ထိုသူတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရအပ်သော တမလွန်ဘဝ၌လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့ထံမှ ရအပ်သော ရိုသေစွာ ပြုခြင်း (သာမီစိကံ) ၌လည်းကောင်း မြူမှုန်ခန့်မျှသော ထူးခြားမှု မရှိပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုထူးခြားမှုမရှိခြင်းကို ပါဠိတော်၌ ထိုထိုဝါရတို့၌ 'ဧဝံ သန္တေ' စသည်ဖြင့် ကောင်းစွာ ဖွင့်ပြအပ်၏။ ကြွင်းသောအရာသည် ကောင်းစွာ သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

මධුරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

မဓုရသုတ်အဋ္ဌကထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှင်းလင်းချက် (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

5. බොධිරාජකුමාරසුත්තවණ්ණනා

၅. ဗောဓိရာဇကုမာရသုတ်အဋ္ဌကထာဖွင့်

324. ඔලොකනකපදුමන්ති ලීලාඅරවින්දං. තස්මාති කොකනදසණ්ඨානත්තා කොකනදොති සඞ්ඛං ලභි.

၃၂၄. ‘ဩလောကနကပဒုမံ’ ဟူသည်ကား ကစားဖွယ် ကြာနီပန်းတည်း။ ‘တသ္မာ’ ဟူသည် ကုမုဒြာကြာနီကဲ့သို့ ပုံသဏ္ဌာန်ရှိခြင်းကြောင့် ‘ကောကနဒ’ (ကောကနဒပြာသာဒ်) ဟူသောအမည်ကို ရလေသည်။

325. යාව පච්ඡිම…පෙ… ඵලකං වුත්තං තස්ස සබ්බපච්ඡා සන්ථතත්තා. උපරිමඵලගතඤ්හි සොපානමත්ථකං. ඔලොකනත්ථංයෙවාති න කෙවලං භගවතො ආගමනඤ්ඤෙව ඔලොකනත්ථං, අථ ඛො අත්තනො පත්ථනාය සන්ථරාපිතාය චෙලපටිකාය අක්කමනස්සපි.

၃၂၅. ‘ယာဝ ပစ္ဆိမ…ပေ… ဖလကံ’ ဟု ဆိုအပ်သော ပျဉ်ချပ်သည် ထိုပျဉ်ချပ်များအားလုံး၏ နောက်အကျဆုံး၌ ခင်းထားအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ လှေကားထိပ်သည် အထက်ဘက်ရှိ ပျဉ်ချပ်သို့ ရောက်သည် မဟုတ်ပါလော။ ‘ဩလောကနတ္ထံယေဝ’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူခြင်းကို ကြည့်ရှုခြင်းငှာသာ မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား မိမိ၏ တောင်းဆု အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ခင်းထားအပ်သော ပိတ်ဖြူအပေါ် နင်းတော်မူရန်လည်း ကြည့်ရှုခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။

සකුණපොතකෙති කාදම්බටිට්ටිභපුත්තකෙ. අඤ්ඤොව භවෙය්‍යාති තස්මිං අත්තභාවෙ මාතුගාමතො අඤ්ඤො ඉදානි භරියාභූතො මාතුගාමො භවෙය්‍ය. පුත්තං ලභෙය්‍යාති අත්තනො කම්මවසෙන පුත්තං, නො තස්ස. උභොහීති ඉමෙහි එව උභොහි. ඉමෙහි කාරණෙහීති තස්ස රාජකුමාරස්ස බුද්ධං පටිච්ච මිච්ඡාගහණං, තිත්ථියානං උජ්ඣායනං, අනාගතෙ මනුස්සානං භික්ඛූනං උද්දිස්ස විප්පටිසාරොති ඉමෙහි තීහි කාරණෙහි. පඤ්ඤත්තන්ති සන්ථතං චෙලපටිකං. මඞ්ගලං ඉච්ඡන්තීති මඞ්ගලිකා.

‘သကုဏပေါတကေ’ ဟူသည် ငန်းငယ်၊ တီတီတွတ်ငယ်တို့ကို ဆိုသည်။ ‘အညောဝ ဘဝေယျ’ ဟူသည် ထိုအတ္တဘော၌ မိန်းမသားမှတစ်ပါး ယခုအခါ မယားဖြစ်သော မိန်းမသား ဖြစ်ရာ၏။ ‘ပုတ္တံ လဘေယျ’ ဟူသည် မိမိ၏ ကံအားလျော်စွာ သားကို ရရာ၏၊ ထိုမယား၏ ကံကြောင့် မဟုတ်။ ‘ဥဘောဟိ’ ဟူသည် ဤနှစ်ပါးတို့ဖြင့်ပင်တည်း။ ‘ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ’ ဟူသည် ထိုမင်းသား၏ မြတ်စွာဘုရားကို အကြောင်းပြု၍ မှားယွင်းစွာ ယူခြင်း၊ တိတ္ထိတို့၏ ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်း၊ နောင်အခါ၌ လူတို့၏ ရဟန်းတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ နှလုံးမသာယာခြင်း (နောင်တရခြင်း) ဖြစ်ခြင်းဟူသော ဤအကြောင်းသုံးပါးတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘ပညတ္တံ’ ဟူသည် ခင်းအပ်သော ပိတ်ဖြူတည်း။ ‘မင်္ဂလံ ဣစ္ဆန္တိ’ ဟူသည် မင်္ဂလာကို လိုလားကုန်သောသူတို့တည်း။

326. තතියං [Pg.153] කාරණන්ති ඉමිනා භික්ඛූසු විප්පටිසාරානුප්පාදනමාහ. යං කිඤ්චි පරිභුඤ්ජන-සුඛං කාමසුඛල්ලිකානුයොගොති අධිප්පායෙන කාමසුඛල්ලිකානුයොගසඤ්ඤී හුත්වා…පෙ… මඤ්ඤමානො එවමාහ.

၃၂၆. ‘တတိယံ ကာရဏံ’ ဟူသော စကားဖြင့် ရဟန်းတို့၌ နှလုံးမသာယာမှု မဖြစ်စေခြင်းကို မိန့်တော်မူသည်။ တစ်စုံတစ်ခုသော ခံစားမှု သုခသည် ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂ (ကာမဂုဏ်တို့ကို ခံစားခြင်း၌ အဖန်ဖန် ယှဉ်ခြင်း) ဖြစ်၏ဟူသော အကြံဖြင့် ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂဟု မှတ်ထင်ကာ…ပေ… ထင်မှတ်လျက် ဤသို့ ပြောဆိုခဲ့၏။

327. අථ නං භගවා තතො මිච්ඡාභිනිවෙසතො විවෙචෙතුකාමො ‘‘සො ඛො අහ’’න්තිආදිනා අත්තනො දුක්කරචරියං දස්සෙතුං ආරභි. මහාසච්චකෙ(ම. නි. 1.364 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං ‘‘සො ඛො අහ’’න්තිආදිපාඨස්ස තත්ථ ආගතනියාමෙනෙව ආගතත්තා. පාසරාසිසුත්තෙ (ම. නි. 1.272 ආදයො) වුත්තනයෙනාති එත්ථාපි එසෙව නයො.

၃၂၇. ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမင်းသားကို ထိုမှားယွင်းသော စွဲလမ်းမှုမှ လွတ်မြောက်စေလိုရကား ‘သော ခေါ အဟံ’ စသည်ဖြင့် မိမိ၏ ဒုက္ကရစရိယာကျင့်စဉ်ကို ပြသခြင်းငှာ အားထုတ်တော်မူ၏။ မဟာသစ္စကသုတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏၊ ‘သော ခေါ အဟံ’ စသော ပါဠိတော်သည် ထိုမဟာသစ္စကသုတ်၌ လာသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် လာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပါသရာသိသုတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် ဟူသည်၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။

343. අඞ්කුසං ගණ්හන්ති එතෙන තස්ස ගහණෙ ඡෙකො හොතීති අඞ්කුසගහණසිප්පං. මෙඝඋතුන්ති මෙඝං පටිච්ච උප්පන්නසීතඋතුං. පබ්බතඋතුන්ති පබ්බතං පටිච්ච උණ්හඋතුං. උභයවසෙන ච තස්ස තථා සීතුණ්හඋතුතො එනො ආගතොති ත-කාරස්ස ද-කාරං කත්වා උදෙනොති නාමං අකාසි.

၃၄၃. ‘အင်္ကုသံ ဂဏှန္တိ’ ဟူသည် ဤချွန်းကို ကိုင်စွဲခြင်းဖြင့် ထိုချွန်းကို ကိုင်စွဲခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ချွန်းကိုင်စွဲခြင်း အတတ်ပညာတည်း။ ‘မေဃဥတုံ’ ဟူသည် မိုးတိမ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အေးသောဥတုတည်း။ ‘ပဗ္ဗတဥတုံ’ ဟူသည် တောင်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပူသောဥတုတည်း။ ထိုအေးခြင်း၊ ပူခြင်း နှစ်ပါးသောအစွမ်းဖြင့် ထိုသို့သော သီတဥတု၊ ဥဏှဥတုမှ ဤသူ (ဥတေန) သည် ရောက်လာသောကြောင့် ‘တ’အက္ခရာကို ‘ဒ’အက္ခရာ ပြု၍ ‘ဥဒေန’ ဟူ၍ အမည်မှည့်လေသည်။

තාපසො ඔගාළ්හඤාණවසෙන රඤ්ඤො මතභාවං ඤත්වා. ආදිතො පට්ඨායාති කොසම්බිනගරෙ පරන්තපරඤ්ඤො අග්ගමහෙසිභාවතො පට්ඨාය. පුබ්බෙති සීලවන්තකාලෙ. හත්ථිගන්ථන්ති හත්ථීනං අත්තනො වසෙ වත්තාපනසත්ථං. තෙනෙවස්ස තං සික්ඛාපෙති, කිච්චඤ්ච ඉජ්ඣති.

ရသေ့သည် နက်ရှိုင်းသော ဉာဏ်အစွမ်းဖြင့် မင်းကြီး သေဆုံးခြင်းကို သိ၍။ ‘အာဒိတော ပဋ္ဌာယ’ ဟူသည် ကောသမ္ဗီပြည်၌ ပရန္တပမင်းကြီး၏ မိဖုရားကြီး ဖြစ်သည်မှ စ၍တည်း။ ‘ပုဗ္ဗေ’ ဟူသည် သီလရှိသော အခါ၌တည်း။ ‘ဟတ္ထိဂန္ထံ’ ဟူသည် ဆင်တို့ကို မိမိအလိုသို့ လိုက်စေတတ်သော (နိုင်နင်းစေတတ်သော) ဆင်မန္တန်ကျမ်းတည်း။ ထိုဆင်မန္တန်ကျမ်းဖြင့်ပင် ထိုမင်းသားကို သင်ကြားပေး၏၊ ကိစ္စသည်လည်း ပြီးစီး၏။

344. පදහනභාවොති භාවනානුයොගො. පධානෙ වා නියුත්තො පධානියො, පධානියස්ස භික්ඛුනො, තස්සෙව පධානියභාවස්ස අඞ්ගානි කාරණානි පධානියඞ්ගානි. සද්ධා එතස්ස අත්ථීති සද්ධො. කිඤ්චාපි පච්චෙකබොධිසත්තානම්පි අභිනීහාරතො පට්ඨාය ආගතා ආගමනසද්ධා එව, මහාබොධිසත්තානං පන සද්ධා ගරුතරාති සා එව ගහිතා. අචලභාවෙන ඔකප්පනං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාඛ්‍යාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති කෙනචි අකම්පියභාවෙන රතනත්තයගුණෙ ඔගාහිත්වා කප්පනං. පසාදුප්පත්ති රතනත්තයෙ පසීදනමෙව. බොධින්ති චතුමග්ගඤාණන්ති වුත්තං තංනිමිත්තත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස, බොධීති වා සම්මාසම්බොධි. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානඤ්හි මග්ගඤාණං, මග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ‘‘සම්මාසම්බොධී’’ති වුච්චති. නිච්ඡිතසුබුද්ධතාය ධම්මස්ස සුධම්මතා සඞ්ඝස්ස සුප්පටිපත්ති විනිච්ඡිතා එව [Pg.154] හොතීති ආහ ‘‘දෙසනාසීසමෙව චෙත’’න්තිආදි. තස්ස පධානං වීරියං ඉජ්ඣති රතනත්තයසද්ධාය ‘‘ඉමාය පටිපදාය ජරාමරණතො මුච්චිස්සාමී’’ති පධානානුයොගෙ අවංමුඛසම්භවතො.

၃၄၄. ‘ပဒဟနဘာဝေါ’ ဟူသည် ဘာဝနာ၌ အဖန်ဖန်ယှဉ်ခြင်းတည်း။ သို့မဟုတ် ကောင်းစွာ အားထုတ်ခြင်း (ပဓာန) ၌ ယှဉ်စပ်အပ်သောသူသည် ပဓာနိယမည်၏၊ ပဓာနိယဖြစ်သော ရဟန်း၏၊ ထိုပဓာနိယ ဖြစ်ကြောင်း၏ အင်္ဂါ (အကြောင်း) တို့သည် ပဓာနိယင်္ဂ (ပဓာနိယင်္ဂါ ငါးပါး) တို့တည်း။ ‘သဒ္ဓါ ဧတဿ အတ္ထီတိ သဒ္ဓေါ’ ဟူသည် သဒ္ဓါတရား ရှိသောသူတည်း။ စင်စစ်သော်ကား ပစ္စေကဗောဓိလောင်းတို့အားလည်းကောင်း၊ မဟာဗောဓိလောင်းတို့အားလည်းကောင်း ဆုတောင်းခြင်း (အဘိနီဟာရ) မှ စ၍ ရောက်လာသော သဒ္ဓါသည် အာဂမနသဒ္ဓါသာတည်း၊ သို့သော်လည်း မဟာဗောဓိလောင်းတို့၏ သဒ္ဓါသည် သာ၍ ကြီးမြတ်သောကြောင့် ထိုသဒ္ဓါကိုသာ ယူအပ်၏။ ‘မတုန်မလှုပ် သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း’ ဟူသည် ‘မြတ်စွာဘုရားသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူ၏၊ တရားတော်သည် သွာက္ခာတ ဖြစ်၏၊ သံဃာတော်သည် သုပ္ပဋိပန္န ဖြစ်၏’ ဟု တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူကမျှ မလှုပ်ရှားနိုင်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၌ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပသာဒုပ္ပတ္တိ’ ဟူသည် ရတနာသုံးပါး၌ ကြည်ညိုခြင်းသာတည်း။ ‘ဗောဓိ’ ဟူသည် မဂ်ဉာဏ်လေးပါးကို ဆိုလို၏၊ ထိုမဂ်ဉာဏ်သည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ဗောဓိဟူသည် သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်တည်း။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) သည် မဂ်ဉာဏ်ဖြစ်၏၊ မဂ်ဉာဏ်၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကိုလည်း ‘သမ္မာသမ္ဗောဓိ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ကောင်းစွာ သိအပ်သော တရားတော်၏ ကောင်းမြတ်သော သဘောနှင့် သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာ ကျင့်ကြံခြင်းသည် ဆုံးဖြတ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဒေသနာသီသံယေဝ စေတံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုသူ၏ အားထုတ်မှု ဝီရိယသည် ‘ဤအကျင့်ဖြင့် အိုခြင်း သေခြင်းမှ လွတ်မြောက်ပေအံ့’ ဟု ရတနာသုံးပါးအပေါ် သဒ္ဓါတရားဖြင့် အားထုတ်ခြင်း၌ မျက်နှာမူခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် ပြီးမြောက်လေသည်။

අප්පාබාධොතිආදි හෙට්ඨා වුත්තමෙව. අගුණං පකාසෙතා ආයතිං සංවරං ආපජ්ජිතා සම්මාපටිපත්තියා විසොධනත්ථං. උදයඤ්ච අත්ථඤ්ච ගන්තුන්ති ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා’’තිආදිනා පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං උදයඤ්ච වයඤ්ච ජානිතුං. තෙනාහ ‘‘එතෙනා’’තිආදි. පරිසුද්ධාය උපක්කිලෙසවිනිමුත්තාය. නිබ්බිජ්ඣිතුන්ති තදඞ්ගවසෙන පජහිතුං සමුච්ඡෙදප්පහානස්ස පච්චයො භවිතුං. යං දුක්ඛං ඛීයතීති කිලෙසෙසු අප්පහීනෙසු තෙන තදුපනිස්සයකම්මං පටිච්ච යං දුක්ඛං උප්පජ්ජෙය්‍ය, තං සන්ධාය වුත්තං.

‘အပ္ပါဗာဓေါ’ စသည်သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်သာတည်း။ မိမိ၏ အပြစ်ကို ဖော်ပြ၍ နောင်အခါ၌ စောင့်စည်းခြင်းသို့ ရောက်လျက် သမ္မာပဋိပတ်ဖြင့် စင်ကြယ်စေခြင်းငှာ။ ‘ဥဒေယဉ္စ အတ္ထဉ္စ ဂန္တုံ’ ဟူသည် ‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ’ စသည်ဖြင့် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ဖြစ်ခြင်း (ဥဒယ) နှင့် ချုပ်ခြင်း (ဝယ) ကို သိခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ‘ဧတေန’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ‘ပရိသုဒ္ဓါယ’ ဟူသည် ညစ်နွမ်းကြောင်း ကိလေသာတို့မှ လွတ်ကင်း စင်ကြယ်သော။ ‘နိဗ္ဗိဇ္ဈိတုံ’ ဟူသည် တဒင်္ဂအစွမ်းဖြင့် ပယ်ရှားခြင်းငှာ သို့မဟုတ် သမုစ္ဆေဒပဟာန်၏ အကြောင်း ဖြစ်ခြင်းငှာ။ ‘ယံ ဒုက္ခံ ခီယတိ’ ဟူသည် ကိလေသာတို့ကို မပယ်ရသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး ထိုကိလေသာတို့ကို အမှီပြုသော ကံကြောင့် အကြင်ဆင်းရဲသည် ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုဆင်းရဲကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်။

345. සෙසදිවසෙති සත්තදිවසතො පට්ඨාය යාව ද්වෙ රත්තින්දිවා.

၃၄၅. ‘သေသဒိဝသေ’ ဟူသည် ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့မှ စ၍ နှစ်ရက် နှစ်လဲတိုင်အောင် ဖြစ်သည်။

346. කුච්ඡිසන්නිස්සිතො ගබ්භො නිස්සයවොහාරෙන ‘‘කුච්ඡී’’ති වුච්චති, සො එතිස්සා අත්ථීති කුච්ඡිමතී. තෙනාහ ‘‘ආපන්නසත්තා’’ති. ආරක්ඛො පනස්ස පච්චුපට්ඨිතො හොතීති මාතරා ගහිතසරණං ගබ්භවුට්ඨිතස්ස තස්ස සරණගමනං පවෙදයිතස්ස කුසලං සරණං නාම, මාතු කතරක්ඛො පුත්තස්සපි පච්චුපට්ඨිතොති. මහල්ලකකාලෙති වචනත්ථං ජානනකාලෙ. සාරෙන්තීති යථාදිට්ඨං යථාබලං රතනත්තයගුණපතිට්ඨාපනවසෙන අස්ස සාරෙන්ති. සල්ලක්ඛෙත්වාති වුත්තමත්ථං උපධාරෙත්වා. සරණං ගහිතං නාම හොති රතනත්තයස්ස සරණභාවසල්ලක්ඛණපුබ්බකතන්නින්නචිත්තභාවතොව. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၃၄၆. ဝမ်း၌ မှီသော သန္ဓေသားကို အမှီပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်း (နိဿယဝေါဟာရ) အားဖြင့် ‘ကုစ္ဆိ’ (ဝမ်းဗိုက်) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုသန္ဓေသားသည် ဤမိန်းမအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ကုစ္ဆိမတီ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘အာပန္နသတ္တာ’ (ကိုယ်ဝန်ရှိသော မိန်းမ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘အာရက္ခော ပနဿ ပစ္စုပဋ္ဌိတော ဟောတိ’ ဟူသည် အမိက ယူအပ်သော ကိုးကွယ်ရာ (သရဏဂုံ) သည် သန္ဓေမှ ဖွားမြင်ပြီးသော ထိုသူအား သရဏဂုံ ဆောက်တည်ကြောင်း သိစေအပ်သည်ရှိသော် ကုသိုလ်ဖြစ်သော ကိုးကွယ်ရာ မည်၏၊ မိခင်က ပြုအပ်သော စောင့်ရှောက်မှုသည် သားအားလည်း တည်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ‘မဟလ္လကကာလေ’ ဟူသည် စကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိသောအခါ၌ ဖြစ်သည်။ ‘သာရေန္တိ’ ဟူသည် မြင်အပ်သည့်အတိုင်း၊ အားလျော်စွာ ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို သက်ဝင်စေခြင်းအားဖြင့် ထိုသူအား အောက်မေ့ သတိရစေကုန်၏။ ‘သလ္လက္ခေတွာ’ ဟူသည် ဆိုအပ်သော အနက်ကို နှလုံးသွင်း ဆင်ခြင်၍ ဖြစ်သည်။ ရတနာသုံးပါး၏ ကိုးကွယ်ရာအဖြစ်ကို နှလုံးသွင်း ဆင်ခြင်ခြင်းကို ရှေးဦးစွာ ပြု၍ ထိုသို့ ညွတ်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍သာ သရဏဂုံ ဆောက်တည်အပ်သည် မည်၏။ ကြွင်းသောအရာသည် ကောင်းစွာ သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

බොධිරාජකුමාරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဗောဓိရာဇကုမာရသုတ်အဋ္ဌကထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ရှင်းလင်းချက် (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

6. අඞ්ගුලිමාලසුත්තවණ්ණනා

၆. အင်္ဂုလိမာလသုတ်အဋ္ဌကထာဖွင့်

347. අඞ්ගුලීනං මාලං ධාරෙතීති ඉමිනා අන්වත්ථා තස්ස සමඤ්ඤාති දස්සෙති. තත්‍රාති තස්මිං ආචරියවචනෙන අඞ්ගුලිමාලස්ස ධාරණෙ. කරීසසහස්සඛෙත්තෙ එකසාලිසීසං විය අපඤ්ඤායමානසකකිච්චො හොතීති අධිප්පායො. තක්කසීලං පෙසයිංසු ‘‘තාදිසස්ස ආචරියස්ස සන්තිකෙ [Pg.155] සිප්පුග්ගහසම්මාපයොගෙන දිට්ඨධම්මිකෙ සම්පරායිකෙ ච අත්ථෙ ජානන්තො භාරියං න කරෙය්‍යා’’ති. බාහිරකා අහෙසුං අහිංසකස්ස වත්තසම්පත්තියා ආචරියස්ස චිත්තසභාවතො නිබ්බත්තනතිභාවෙන. සිනෙහෙනෙව වදන්තෙති සිනෙහෙන විය වදන්තෙ.

၃၄၇. “လက်ညှိုးတို့ကို အကုံးပြု၍ ဆောင်၏” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုသူ၏ အမည်သည် အနက်နှင့်အညီ ဖြစ်သည်ကို ပြ၏။ “ထိုအရပ်၌” ဟူသည် ထိုဆရာ၏ စကားဖြင့် လက်ညှိုးတို့ကို ဆောင်ခြင်း၌ (အင်္ဂုလိမာလ ဖြစ်ခြင်း၌) ဖြစ်၏။ “ကရီသ တစ်ထောင်ကျယ်သော လယ်ကွင်း၌ သလေးနှံတစ်ခုကဲ့သို့ မိမိပြုဖွယ်ကိစ္စသည် ထင်ရှားမရှိသည် ဖြစ်၏” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ထိုသို့သော ဆရာ့ထံ၌ အတတ်ပညာသင်ယူခြင်းကို ကောင်းစွာ အားထုတ်သဖြင့် မျက်မှောက်ဘဝအကျိုးနှင့် တမလွန်ဘဝအကျိုးတို့ကို သိလျက် မယားကို မပြုရာ” ဟု တက္ကသိုလ်သို့ စေလွှတ်ကြကုန်၏။ အဟိံသက၏ ဝတ်တရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဆရာ၏ စိတ်အလိုသို့ လိုက်ပါခြင်း အလွန်ဖြစ်သဖြင့် (တစ်ပါးသောတပည့်တို့သည်) ပြင်ပလူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ “ချစ်ခင်သဖြင့်သာ ပြောဆိုကုန်သော်” ဟူသည် ချစ်ခင်သကဲ့သို့ ပြောဆိုကုန်သော် ဖြစ်သည်။

ගණනම්පි න උග්ගණ්හාතීති ගණනවිධිම්පි න සල්ලක්ඛෙති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘පකතියා’’තිආදිනා. ඨපිතට්ඨානෙති රුක්ඛගච්ඡන්තරාදිකෙ ඨපිතට්ඨානෙ සකුන්තසිඞ්ගාලානං වසෙන අඞ්ගුලියො විනස්සන්ති. භග්ගවොති කොසලරඤ්ඤො පුරොහිතං ගොත්තෙන වදති. චොරො අවිස්සාසනීයො සාහසිකභාවතො. පුරාණසන්ථතා සාඛා අවිස්සාසනීයා විච්ඡිකාදීනං පවෙසනයොග්‍යත්තා. රාජා අවිස්සාසනීයො ඉස්සරියමදෙන ධනලොභෙන ච කදාචි ජීවිතෙ සඞ්කාභාවතො. ඉත්ථී අවිස්සාසනීයා ලොලසීලචිත්තභාවතො. අනුද්ධරණීයො භවිස්සති සංසාරපඞ්කතො.

“ရေတွက်ခြင်းကိုမျှ မသင်ယူ” ဟူသည် ရေတွက်ခြင်း နည်းလမ်းကိုမျှ ဂရုမပြု။ ထိုသို့ မသင်ယူရခြင်း အကြောင်းကို “ပကတိအားဖြင့်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “ထားရာအရပ်၌” ဟူသည် သစ်ပင် ခြုံနွယ်အကြား စသည်တို့၌ ထားရှိသော အရပ်၌ ငှက်, မြေခွေးတို့ကြောင့် လက်ညှိုးတို့သည် ပျက်စီးကုန်၏။ “ဘဂ္ဂဝ” ဟူသည် ကောသလမင်း၏ ပုရောဟိတ်ကို အနွယ်အားဖြင့် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ခိုးသူသည် ကြမ်းတမ်းခက်ထန်သော အဖြစ်ကြောင့် မယုံကြည်အပ်။ ဟောင်းနွမ်းစွာ မိုးထားသော သစ်ကိုင်းသည် ကင်းမြီးကောက် စသည်တို့ ဝင်ရောက်ရန် လျောက်ပတ်သောကြောင့် မယုံကြည်အပ်။ မင်းသည် စည်းစိမ်ယစ်မူးခြင်း၊ စည်းစိမ်လောဘရှိခြင်းတို့ကြောင့် တစ်ရံတစ်ခါ အသက်ဘေးအတွက် သံသယဖြစ်ဖွယ်ရှိသဖြင့် မယုံကြည်အပ်။ မိန်းမသည် လျှပ်ပေါ်လော်လည်သော သီလရှိသော စိတ်ရှိသဖြင့် မယုံကြည်အပ်။ သံသရာရွှံ့ညွန်မှ မဆယ်တင်နိုင်သည် ဖြစ်လိမ့်မည်။

348. සඞ්කරිත්වාති ‘‘මයං එකජ්ඣං සන්නිපතිත්වා චොරං මාරෙත්වා වා පලාපෙත්වා ගමිස්සාමා’’ති සඞ්කරං කත්වා. ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරන්ති අභිසඞ්ඛරණං අධිට්ඨානං. අභිසඞ්ඛාසීති අධිට්ඨහි. සංහරිත්වාති සංඛිපිත්වා. ඔරභාගෙති චොරස්ස ඔරභාගෙ.

၃၄၈. “တိုင်ပင်စုရုံး၍” ဟူသည် “ငါတို့သည် တစ်ပေါင်းတည်း စည်းဝေးလျက် ခိုးသူကို သတ်၍သော်လည်းကောင်း၊ မောင်းထုတ်၍သော်လည်းကောင်း သွားကြကုန်အံ့” ဟု တိုင်ပင်စုရုံးခြင်းကို ပြု၍။ “တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်း” ဟူသည် ဖန်ဆင်းခြင်း အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းတည်း။ “ဖန်ဆင်းတော်မူ၏” ဟူသည် အဓိဋ္ဌာန်ပြုတော်မူ၏။ “ချုပ်၍ (သိမ်းဆည်း၍)” ဟူသည် ကျဉ်းမြောင်းစေ၍။ “အနီးအပိုင်းအခြား၌” ဟူသည် ခိုးသူ၏ အနီးအပိုင်းအခြား၌ ဖြစ်၏။

349. දණ්ඩොති පහරණහත්ථච්ඡෙදනාදිකො දණ්ඩනසඞ්ඛාතො දණ්ඩො. පවත්තයිතබ්බොති ආනෙතබ්බො. අපනෙත්වාති අත්තනො සන්තානතො සමුච්ඡෙදවසෙන පහාය. පටිසඞ්ඛායාති පටිසඞ්ඛානෙන. අවිහිංසායාති කරුණාය. සාරණීයධම්මෙසූති ඡසුපි සාරණීයධම්මෙසු, ඨිතො අට්ඨිතානං පාපධම්මානං බොධිමූලෙ එව සමුච්ඡින්නත්තා. යථා අතීතෙ අපරිමිතං කාලං සන්ධාවිතං, එවං ඉමාය පටිපත්තියා අනාගතෙපි සන්ධාවිස්සතීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉදානී’’තිආදිමාහ.

၃၄၉. “ဒဏ်” ဟူသည် ရိုက်နှက်ခြင်း၊ လက်ဖြတ်ခြင်းစသည်ဖြင့် ဒဏ်ခတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဒဏ်တည်း။ “ဆောင်အပ်၏” ဟူသည် ယူဆောင်အပ်၏။ “ပယ်ရှား၍” ဟူသည် မိမိ၏ သန္တာန်မှ သမုစ္ဆေဒအားဖြင့် ပယ်စွန့်၍။ “ဆင်ခြင်၍” ဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့်။ “မညှဉ်းဆဲခြင်းဖြင့်” ဟူသည် ကရုဏာဖြင့်။ “သာရဏီယတရားတို့၌” ဟူသည် သာရဏီယတရား ခြောက်ပါးတို့၌ပင် တည်သဖြင့်၊ မတည်သေးသော ယုတ်ညံ့သော တရားတို့သည် ဗောဓိပင်ခြေရင်း၌ပင် ကောင်းစွာ အကြွင်းမဲ့ ပြတ်စဲပြီးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အတိတ်၌ အတိုင်းအရှည်မရှိသော ကာလပတ်လုံး ကျင်လည်ခဲ့သကဲ့သို့၊ ဤကျင့်ဝတ်ဖြင့် အနာဂတ်၌လည်း ကျင်လည်ရပေဦးအံ့ဟု ပြလိုသဖြင့် “ယခုအခါ၌” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

ඉත්වෙවාති ඉති එව, ඉති-සද්දො නිදස්සනත්ථො. තෙනාහ ‘‘එවං වත්වා යෙවා’’ති. අකිරීති ආකිරි, පඤ්චපි ආවුධානි විකිරි. තෙන වුත්තං ‘‘ඛිපි ඡඩ්ඩෙසී’’ති.

“ဤသို့လျှင်” ဟူသည် ဤသို့သာလျှင်၊ ဣတိ-သဒ္ဒါသည် ပုံစံပြအနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် “ဤသို့ ပြောဆို၍သာလျှင်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ကြဲဖြန့်၏” ဟူသည် ကြဲဖြန့်တော်မူ၏၊ လက်နက်ငါးပါးတို့ကိုလည်း ကြဲဖြန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ပစ်ချ၏ စွန့်ပစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

350. එත්තොවාති අතො එව ආගතමග්ගෙනෙව සාවත්ථිං ගතා. අධිවාසෙස්සතීති ‘‘චොරං පටිසෙධෙතුං ගමිස්සාමී’’ති වුත්තෙ තුණ්හී භවිස්සති[Pg.156]. දාරුණකම්මෙන උප්පන්නනාමන්ති ‘‘අඞ්ගුලිමාලො’’ති ඉමං නාමං සන්ධාය වදති.

၃၅၀. “ဤအရပ်မှသာလျှင်” ဟူသည် ဤလာခဲ့သော လမ်းဖြင့်သာ သာဝတ္ထိသို့ သွားကြကုန်၏။ “လက်ခံလိမ့်မည်” ဟူသည် “ခိုးသူကို တားမြစ်ရန် သွားအံ့” ဟု ပြောဆိုအပ်သော် ဆိတ်ဆိတ်နေလိမ့်မည်။ “ကြမ်းတမ်းသော အမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အမည်” ဟူသည် “အင်္ဂုလိမာလ” ဟူသော ဤအမည်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုသည်။

351. හත්ථී අරඤ්ඤහත්ථී හොන්ති මනුස්සානං තත්ථ ගන්තුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා, එවං අස්සාපි. කූටසහස්සානං භිජ්ජනකාරණං හොති ථෙරස්ස ආගමනභයෙන ඝටෙ ඡඩ්ඩෙත්වා පලායනෙන. ගබ්භමූළ්හායාති බ්‍යාකුලගබ්භාය. පබ්බජ්ජාබලෙනාති වුත්තං, සත්ථු දෙසනානුභාවෙනාති පන වත්තබ්බං. සො හි තස්සාපි කාරණන්ති. අරියා නාම ජාති පබ්බජ්ජා අරියභාවත්ථාය ජාතීති කත්වා.

၃၅၁. လူတို့သည် ထိုအရပ်သို့ မသွားနိုင်သောကြောင့် ဆင်တို့သည် တောဆင်ရိုင်းများ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ မြင်းတို့လည်း ထို့အတူပင်တည်း။ အိုးတစ်ထောင်တို့ ပျက်စီးခြင်း အကြောင်းသည် မထေရ် ကြွလာသည်ကို ကြောက်သဖြင့် အိုးတို့ကို ပစ်ချ၍ ထွက်ပြေးခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ “သားဖွားရခက်သော မိန်းမအား” ဟူသည် မွေးရခက်၍ လွန်စွာပင်ပန်းနေသော ကိုယ်ဝန်ရှိသော မိန်းမအား ဖြစ်၏။ “ရဟန်းအဖြစ်၏ အစွမ်းကြောင့်” ဟု ဆိုအပ်၏၊ သို့သော်လည်း “မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော် အနုဘော်ကြောင့်” ဟု ဆိုသင့်၏။ စင်စစ် ထိုတရားတော်သည် ထိုရဟန်းအဖြစ်၏လည်း အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အရိယာ ဇာတ်မည်သည် ရဟန်းအဖြစ်ကို အရိယာအဖြစ် ရောက်ခြင်းငှာ ဖြစ်သော ဇာတ်ဟု ပြု၍ဖြစ်သည်။

මහාපරිත්තං නාමෙතන්ති මහානුභාවං පරිත්තං නාමෙතං. තථා හි නං ථෙරො සබ්බභාවෙන අරියාය ජාතො සච්චාධිට්ඨානෙන අකාසි. තෙනාහ ‘‘සච්චකිරියකතට්ඨානෙ’’ති. ගබ්භමූළ්හන්ති මූළ්හගබ්භං. ගබ්භො හි පරිපක්කො සම්පජ්ජමානො විජායනකාලෙ කම්මජවාතෙහි සඤ්චාලෙත්වා පරිවත්තිතො උද්ධංපාදො අධොසීසො හුත්වා යොනිමුඛාභිමුඛො හොති, එවං සො කස්සචි අලග්ගො සොත්ථිනා බහි නික්ඛමති, විපජ්ජමානො පන විපරිවත්තනවසෙන යොනිමග්ගං පිදහිත්වා තිරියං නිපජ්ජති, තථා යස්සා යොනිමග්ගො පිදහති, සා තත්ථ කම්මජවාතෙහි අපරාපරං පරිවත්තමානා බ්‍යාකුලා මූළ්හගබ්භාති වුච්චති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ගබ්භමූළ්හ’’න්ති.

“ဤသည်ကား မဟာပရိတ်တော် မည်၏” ဟူသည် ကြီးမြတ်သော အနုဘော်ရှိသော ပရိတ်တော် မည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကား မထေရ်သည် ထိုပရိတ်တော်ကို အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အရိယာဇာတ်၌ ဖြစ်သော သစ္စာအဓိဋ္ဌာန်ဖြင့် ပြုတော်မူခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် “သစ္စာပြုအပ်သော အရပ်၌” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “သားဖွားရခက်ခြင်း” ဟူသည် မွေးရခက်သော ကိုယ်ဝန်ရှိသော မိန်းမတည်း။ စင်စစ်သော်ကား ရင့်ကျက်ပြည့်စုံသော ကိုယ်ဝန်သည် ဖွားမြင်အံ့သော ကာလ၌ ကမ္မဇလေတို့ကြောင့် လှုပ်ရှား လည်ပတ်လျက် ခြေအထက် ခေါင်းအောက် ဖြစ်၍ သားအိမ်ဝသို့ ရှေးရှုဦးခေါင်း ပြုလျက်ရှိ၏၊ ဤသို့လျှင် ထိုကိုယ်ဝန်သည် တစ်စုံတစ်ခု၌ မငြိတွယ်ဘဲ ဘေးကင်းစွာ ပြင်ပသို့ ထွက်မြောက်၏။ ဘေးအန္တရာယ် ဖြစ်လတ်သော်ကား လည်ပတ်ပုံ မမှန်ခြင်းကြောင့် မွေးလမ်းကြောင်းကို ပိတ်ဆို့လျက် စောင်းလျက် တည်ရှိတတ်၏။ ထိုသို့ မွေးလမ်းကြောင်း ပိတ်ဆို့နေသော မိန်းမသည် ထိုအရပ်၌ ကမ္မဇလေတို့ကြောင့် ထက်အောက် ဘေးဘယ်ညာ လည်ပတ်လှုပ်ရှားလျက် ပူပန်ရရှာသောကြောင့် “မွေးရခက်သော ကိုယ်ဝန်ရှိသူ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုအဓိပ္ပာယ်ကို ရည်ရွယ်၍ “မွေးရခက်သော ကိုယ်ဝန်ရှိသူ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

සච්චකිරියා නාම බුද්ධාසයං අත්තනො සීලං පච්චවෙක්ඛිත්වා කතා, තස්මා සච්චකිරියා වෙජ්ජකම්මං න හොතීති දට්ඨබ්බං. ථෙරස්සපි චාතිආදිනා උපසඞ්කමිතබ්බකාරණං වදති. ඉමෙ ද්වෙ හෙතූ පටිච්ච භගවා ථෙරං සච්චකිරියං කාරෙසි. ජාතින්ති මූලජාතිං.

သစ္စာပြုခြင်း မည်သည် ဘုရားရှင်၏ အလိုတော်နှင့် မိမိ၏ သီလကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ ပြုအပ်သောအရာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် သစ္စာပြုခြင်းသည် ဆေးကုသခြင်း မဟုတ်ဟု မှတ်အပ်၏။ “မထေရ်အားလည်း” စသည်ဖြင့် ဆည်းကပ်ချဉ်းကပ်ရခြင်း အကြောင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤအကြောင်းနှစ်ပါးကို အစွဲပြု၍ မြတ်စွာဘုရားသည် မထေရ်အား သစ္စာပြုစေတော်မူ၏။ “ဇာတ်ကို” ဟူသည် မူလဇာတ်ကို ဖြစ်သည်။

352. පරියාදාය ආහච්ච භින්නෙන සීසෙන. සභාගදිට්ඨධම්මවෙදනීයකම්මන්ති නිරයෙ නිබ්බත්තනසකකම්මසභාගභූතං දිට්ඨධම්මවෙදනීයකම්මං. සභාගතා ච සමානවත්ථුකතා සමානාරම්මණතාඑකවීථිපරියාපන්නතාදිවසෙන සබ්බථා සරික්ඛතා, සදිසම්පි ච නාම තදෙවාහරීයති යථා ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකො’’ති ච ‘‘සා එව තිත්තිරී තානෙව ඔසධානී’’ති ච. ඉදානි තමෙව සභාගතං දස්සෙතුං ‘‘කම්මං හී’’තිආදි ආරද්ධං. කරියමානමෙවාති පච්චයසමවායෙන පටිපාටියා නිබ්බත්තියමානමෙව. තයො කොට්ඨාසෙ පූරෙති, දිට්ඨධම්මවෙදනීයඅපරාපරියායවෙදනීයඋපපජ්ජවෙදනීයසඞ්ඛාතෙ තයො භාගෙ පූරෙති, තෙසං තිණ්ණං භාගානං වසෙන පවත්තති.

၃၅၂. “ကုန်ဆုံးစေ၍” ဟူသည် တိုက်ခိုက်မိသဖြင့် ကွဲအက်သော ဦးခေါင်းရှိသည်ဖြစ်၍။ “တူညီသော မျက်မှောက်ဘဝ ခံစားအပ်သော ကံ” ဟူသည် ငရဲ၌ ဖြစ်စေတတ်သော မိမိ၏ ကံနှင့် တူညီသော သဘောရှိသော မျက်မှောက်ဘဝ၌ ခံစားအပ်သော ကံတည်း။ တူညီသော အဖြစ် (သဘာဂတာ) သည်လည်း တူညီသော တည်ရာရှိခြင်း၊ တူညီသော အာရုံရှိခြင်း၊ တစ်ခုတည်းသော စိတ်ဝီထိ၌ အကျုံးဝင်ခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အလုံးစုံ တူညီသောအဖြစ် ဖြစ်သည်။ တူညီသော သဘောကိုလည်း ထိုသဘောတရားအဖြစ်ပင် ယူအပ်၏၊ သာဓကအားဖြင့် “ထိုကံ၏ အကျိုး” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ထိုခါငှက်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထိုဆေးတို့သည်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း ကဲ့သို့တည်း။ ယခုအခါ၌ ထိုတူညီသောအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ “စင်စစ် ကံသည်” စသည်ဖြင့် အစပြုတော်မူ၏။ “ပြုလုပ်ဆဲဖြစ်၍သာ” ဟူသည် အကြောင်းတရားတို့ ပေါင်းဆုံမိသဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သည် ဖြစ်၍သာ။ “အဖို့သုံးပါးတို့ကို ပြည့်စေ၏” ဟူသည် ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယ၊ အပရာပရိယဝေဒနီယ၊ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယ ဟု ဆိုအပ်သော အဖို့သုံးပါးတို့ကို ပြည့်စုံစေ၏၊ ထိုသုံးပါးသော အဖို့တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏။

දිට්ඨධම්මො [Pg.157] වුච්චති පච්චක්ඛභූතො පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො, තත්ථ වෙදිතබ්බඵලං කම්මං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. පච්චුප්පන්නභවතො අනන්තරං වෙදිතබ්බඵලං කම්මං උපපජ්ජවෙදනීයං. දිට්ඨධම්මානන්තරභවතො අඤ්ඤස්මිං අත්තභාවපරියායෙ අත්තභාවපරිවත්තෙ වෙදිතබ්බඵලං කම්මං අපරාපරියායවෙදනීයං. පටිපක්ඛෙහි අනභිභූතතාය, පච්චයවිසෙසෙන පටිලද්ධවිසෙසතාය ච බලවභාවප්පත්තා තාදිසස්ස පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස වසෙන සාතිසයා හුත්වා පවත්තා පඨමජවනචෙතනා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඵලදායිනී දිට්ඨධම්මවෙදනීයා නාම. සා හි වුත්තාකාරෙන බලවති ජවනසන්තානෙ ගුණවිසෙසයුත්තෙසු උපකාරානුපකාරවසප්පවත්තියා ආසෙවනාලාභෙන අප්පවිපාකතාය ච ඉතරද්වයං විය පවත්තසන්තානුපරමාපෙක්ඛං ඔකාසලාභාපෙක්ඛඤ්ච කම්මං න හොතීති ඉධෙව පුප්ඵමත්තං විය පවත්තිවිපාකමත්තං ඵලං දෙති.

ဒိဋ္ဌဓမ္မ ဟု ဆိုအပ်သည်ကား မျက်မှောက်ထင်ရှားရှိသော၊ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော အတ္တဘော (ဘဝ) ဖြစ်၏၊ ထိုဘဝ၌ ခံစားအပ်သော အကျိုးရှိသော ကံကို ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံ ဟု ဆိုအပ်၏။ ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၏ အခြားမဲ့ (နောက်ဘဝ) ၌ ခံစားအပ်သော အကျိုးရှိသော ကံကို ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံ ဟု ဆိုအပ်၏။ မျက်မှောက်ဘဝ၏ အခြားမဲ့ဖြစ်သော ဘဝမှတစ်ပါး အခြားသော အတ္တဘောအစဉ်၊ အတ္တဘောအလဲအလှယ်၌ ခံစားအပ်သော အကျိုးရှိသော ကံကို အပရာပရိယာယဝေဒနီယကံ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့သည် မလွှမ်းမိုးနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းထူးကြောင့် ရအပ်သော ထူးခြားမှုရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အားကောင်းသည်သို့ ရောက်၍၊ ထိုသို့သော ရှေးဦးအဘိသင်္ခါရ၏ အစွမ်းဖြင့် အထူးလွန်ကဲလျက် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပထမဇောစေတနာသည် ထိုအတ္တဘော၌ပင် အကျိုးပေးတတ်သောကြောင့် ‘ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယ’ မည်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုပထမဇောစေတနာသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် အားကောင်းသော ဇောအစဉ်၌ ဂုဏ်ထူးနှင့်ပြည့်စုံသူတို့အပေါ် ကျေးဇူးပြုခြင်း၊ မပြုခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာသေဝန (အထပ်ထပ်မှီဝဲခြင်း) မရရှိသဖြင့် အကျိုးပေးနည်းပါးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော ကံနှစ်မျိုးကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့သော ဘဝအစဉ်၏ အဆုံးကို မျှော်လင့်ခြင်း၊ အခွင့်ရရန် မျှော်လင့်ခြင်းမရှိသော ကံဖြစ်၍၊ ဤဘဝ၌ပင် ပန်းပွင့်ရုံမျှ ဖြစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်ရုံမျှသော ဝိပါက်အကျိုးကို ပေးသောကြောင့်တည်း။

තථා අසක්කොන්තන්ති කම්මස්ස ඵලදානං නාම උපධිපයොගාදිපච්චයන්තරසමවායෙනෙව හොතීති තදභාවතො තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දාතුං අසක්කොන්තං. අහොසිකම්මන්ති කම්මංයෙව අහොසි, න තස්ස විපාකො අහොසි, අත්ථි භවිස්සති වාති එවං වත්තබ්බං කම්මං. අත්ථසාධිකාති දානාදිපාණාතිපාතාදිඅත්ථස්ස නිප්ඵාදිකා. කා පන සාති ආහ ‘‘සත්තමජවනචෙතනා’’ති. සා හි සන්නිට්ඨාපකචෙතනා වුත්තනයෙන පටිලද්ධවිසෙසා පුරිමජවනචෙතනාහි ලද්ධාසෙවනා ච සමානා අනන්තරෙ අත්තභාවෙ විපාකදායිනී උපපජ්ජවෙදනීයකම්මං නාම. තෙනාහ ‘‘අනන්තරෙ අත්තභාවෙ විපාකං දෙතී’’ති. සති සංසාරප්පවත්තියාති ඉමිනා අසති සංසාරප්පවත්තියා අහොසිකම්මපක්ඛෙ තිට්ඨති විපච්චනොකාසස්ස අභාවතොති.

ထို့အတူ အကျိုးမပေးနိုင်ခြင်း ဟူသည် ကံ၏ အကျိုးပေးခြင်းမည်သည် ဥပဓိ၊ ပယောဂ စသော အခြားအကြောင်းတရားတို့၏ ညီညွတ်ခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်၏၊ ထိုအကြောင်းတရား မရှိခြင်းကြောင့် ထိုအတ္တဘော၌ပင် ဝိပါက်အကျိုးကို မပေးနိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အဟောသိကံ ဟူသည် ကံသာလျှင် ဖြစ်ခဲ့၏၊ ထိုကံ၏ ဝိပါက်အကျိုးသည် မဖြစ်ခဲ့ဖူး၊ မရှိ၊ မဖြစ်လတ္တံ့ ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော ကံ ဖြစ်သည်။ အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သည် ဟူသည် အလှူပေးခြင်းစသော ကုသိုလ်အကျိုး၊ သတ္တဝါကို သတ်ခြင်းစသော အကကုသိုလ်အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သော (စေတနာ) ဖြစ်သည်။ ထိုစေတနာသည် အဘယ်နည်း ဟု မေးသော် ‘သတ္တမဇောစေတနာ’ ဟု ဆို၏။ ထိုစေတနာသည် ဆုံးဖြတ်တတ်သော စေတနာဖြစ်၍၊ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ထူးခြားမှုကို ရရှိကာ၊ ရှေးဦးဇောစေတနာတို့မှ အာသေဝနကို ရရှိသည်ဖြစ်၍၊ အခြားမဲ့ (နောက်) အတ္တဘော၌ ဝိပါက်အကျိုးကို ပေးတတ်သောကြောင့် ‘ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘အခြားမဲ့ အတ္တဘော၌ ဝိပါက်အကျိုးကို ပေး၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘သံသရာဖြစ်ခြင်း ရှိလတ်သော်’ ဟု ဆိုခြင်းဖြင့် သံသရာဖြစ်ခြင်း မရှိလျှင် အကျိုးပေးခွင့်မရှိခြင်းကြောင့် အဟောသိကံအဖို့၌ တည်၏ ဟု ဖော်ပြသည်။

සමුග්ඝාටිතානි විපච්චනොකාසස්ස අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනෙන. දිට්ඨධම්මවෙදනීයං අත්ථි විපාකාරහාභාවස්ස අනිබ්බත්තිතත්තා විපච්චනොකාසස්ස අනුපච්ඡින්නත්තා. කතූපචිතඤ්හි කම්මං සති විපච්චනොකාසෙ යාව න ඵලං දෙති, තාව අත්ථෙව නාම විපාකාරහභාවතො. ‘‘යස්ස ඛො’’ති ඉදං අනියමාකාරවචනං භගවතා කම්මසරික්ඛතාවසෙන සාධාරණතො වුත්තන්ති ආහ ‘‘යාදිසස්ස ඛො’’ති.

အကျိုးပေးခွင့် မရခြင်းသဘောသို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာ နှုတ်ပယ်အပ်ကုန်ပြီ။ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံသည် ဝိပါက်အကျိုး မပေးထိုက်သော အဖြစ်သို့ မရောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးပေးခွင့် မပြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ရှိသေး၏။ ပြုအပ် ဆည်းပူးအပ်သော ကံသည် အကျိုးပေးခွင့် ရှိလတ်သော် အကျိုးမပေးသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး ဝိပါက်ပေးထိုက်သော အဖြစ်ကြောင့် ရှိနေသည်သာ မည်၏။ ‘အကြင်သူအား’ ဟူသော ဤစကားသည် အတိအကျမဟုတ်သော စကားဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ကံ၏ တူညီသော အဖြစ်အားဖြင့် သာမန်အားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် ‘အကြင်ကဲ့သို့သော သူအား’ ဟု ဆိုလိုကြောင်း ပြဆိုသည်။

පමාදකිලෙසවිමුත්තොති පමාදහෙතුකෙහි සබ්බෙහි කිලෙසෙහි විමුත්තො.

မေ့လျော့ခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ဖြစ်သော ကိလေသာအားလုံးမှ လွတ်မြောက်သူ။

පාපස්ස [Pg.158] පිධානං නාම අවිපාකධම්මතාපාදනන්ති ආහ ‘‘අප්පටිසන්ධිකං කරීයතී’’ති. බුද්ධසාසනෙති සික්ඛාත්තයසඞ්ගහෙ බුද්ධස්ස භගවතො සාසනෙ. යුත්තප්පයුත්තො විහරතීති අකත්තබ්බස්ස අකරණවසෙන, කත්තබ්බස්ස ච පරිපූරණවසෙන පවත්තති.

မကောင်းမှုကို ပိတ်ဆို့ခြင်းမည်သည် ဝိပါက်အကျိုး မဖြစ်စေသော အနေအထားသို့ ရောက်စေခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် ‘ပဋိသန္ဓေမကျေ (ပဋိသန္ဓေမပေးနိုင်အောင်) ပြုအပ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌’ ဟု ဆိုသော် သိက္ခာသုံးပါးအကျုံးဝင်သော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အားထုတ်ယှဉ်ကပ်လျက် နေ၏’ ဟူသည် မပြုအပ်သောအမှုကို မပြုခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပြုအပ်သောအမှုကို ပြည့်စုံစေခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

දිස්සන්ති කුජ්ඣන්තීති දිසා, පටිපක්ඛාති ආහ ‘‘සපත්තා’’ති. තප්පසංසපකාරන්ති මෙත්තානිසංසකිත්තනාකාරං. කාලෙනාති ආමෙඩිතලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘ඛණෙ ඛණෙ’’ති. අනුකරොන්තූති යෙසං කල්‍යාණමිත්තානං සන්තිකෙ සුණන්ති, යථාසුතං ධම්මං තෙසං අනුකරොන්තු දිට්ඨානුගතිකරණං ආපජ්ජන්තු, අත්තනො වෙරිපුග්ගලානම්පි භගවතො සන්තිකෙ ධම්මස්සවනං සම්මාපටිපත්තිඤ්ච පච්චාසීසති.

ရန်မူတတ်ကြသဖြင့် ‘ဒိသာ’ (ရန်သူ) မည်ကုန်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် ‘ရန်သူတို့’ ဟု ဆို၏။ ထိုမေတ္တာ၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်း အခြင်းအရာအားဖြင့်။ ‘ကာလေန’ ဟူသော ပုဒ်သည် အထပ်ထပ်ရွတ်ခြင်းကို ချေဖျက်၍ ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် ‘ခဏတိုင်း ခဏတိုင်း’ ဟု ဆိုလိုသည်။ အတုယူကြပါစေ ဟူသည် အကြင်ကလျာဏမိတ္တတို့၏ ထံ၌ တရားနာကြရကုန်၏၊ ကြားနာရသည့်အတိုင်း ထိုသူတို့နောက်သို့ လိုက်၍ အတုယူခြင်းသို့ ရောက်ကြပါစေ၊ မိမိ၏ ရန်သူဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်များအတွက်ပင် မြတ်စွာဘုရား၏ ထံ၌ တရားနာရခြင်းနှင့် မှန်ကန်သော ကျင့်ဝတ်ကို ကျင့်ရခြင်းကို လိုလားတောင့်တတော်မူ၏။

තසන්ති ගතිං පත්ථයන්තීති තසා භවන්තරාදීසු සංසරණභාවතො. තෙනාහ ‘‘තසා වුච්චන්ති සතණ්හා’’ති.

ဘဝတစ်ပါးစသည်တို့၌ ကျင်လည်ရသော သဘောရှိသောကြောင့် လားရာဂတိကို တောင့်တလျက် တုန်လှုပ်တတ်ကြသဖြင့် ‘တသ’ (တုန်လှုပ်သူ) မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘တဏှာရှိသူတို့ကို တသ ဟု ဆိုအပ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။

නෙතබ්බට්ඨානං උදකං නයන්තීති නෙත්තිකා. බන්ධිත්වාති දළ්හං බන්ධිත්වා. තෙලකඤ්ජිකෙනාති තෙලමිස්සිතෙන කඤ්ජිකෙන.

ဆောင်ယူအပ်သော အရပ်သို့ ရေကို ဆောင်ယူတတ်သောကြောင့် ‘ရေသွယ်သမား’ ဟု ဆိုအပ်၏။ မြဲမြံစွာ ချည်နှောင်၍။ ဆီနှင့် ရောနှောအပ်သော ဆန်ဆေးရည်ဖြင့်။

යාදිසොව අනිට්ඨෙ, තාදිසොව ඉට්ඨෙති ඉට්ඨානිට්ඨෙ නිබ්බිකාරෙන තාදී. යෙසං පන කාමාමිසාදීනං වන්තත්තා රාගාදීනං චත්තත්තා කාමොඝාදීනං තිණ්ණත්තා තාදිභාවො භවෙය්‍ය, තෙසං භගවතා සබ්බසො වන්තා චත්තා තිණ්ණා, තස්මා භගවා වන්තාවීති තාදී, චත්තාවීති තාදී, තිණ්ණාවීති තාදී, යෙහි අනඤ්ඤසාධාරණෙහි සීලාදිගුණෙහි සමන්නාගතත්තා භගවා තාදිභාවෙන උක්කංසපාරමිප්පත්තො තංනිද්දෙසො, තෙහි ගුණෙහි යාථාවතො නිද්දිසිතබ්බතොපි තාදී. යථා යන්තරජ්ජුයා යන්තං නීයති, එවං යාය තණ්හාය භවො නීයති, සා ‘‘භවනෙත්ති භවරජ්ජූ’’ති වුත්තා. තෙනාහ ‘‘තාය හී’’තිආදි, කම්මානි කුසලාදීනි විපච්චයන්ති අපච්චයන්ති එතායාති කම්මවිපාකො. අපච්චයභාවො නාම අරියමග්ගචෙතනායාති ආහ ‘‘මග්ගචෙතනායා’’ති. යාව න කිලෙසා පහීයන්ති, තාව ඉමෙ සත්තා සඉණා එව අසෙරිවිහාරභාවතොති ආහ ‘‘අණණො නික්කිලෙසො ජාතො’’ති.

မလိုလားအပ်သော အာရုံ၌ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ လိုလားအပ်သော အာရုံ၌လည်း ဖြစ်၏ ဟု ဣဋ္ဌာရုံ အနိဋ္ဌာရုံတို့၌ တုန်လှုပ်ဖောက်ပြန်မှု မရှိသောကြောင့် ‘တာဒီ’ (ထိုသို့ သဘောရှိသူ) မည်၏။ အကြင် ကာမအာမိသစသည်တို့ကို အန်ထုတ်ပြီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရာဂစသည်တို့ကို စွန့်ပယ်ပြီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာမောဃစသည်တို့ကို ကူးမြောက်ပြီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း တာဒီအဖြစ်သည် ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုတရားတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် အလုံးစုံ အန်ထုတ်တော်မူအပ်၊ စွန့်ပယ်တော်မူအပ်၊ ကူးမြောက်တော်မူအပ်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အန်ထုတ်ပြီးသောကြောင့် ‘တာဒီ’ မည်၏၊ စွန့်ပယ်ပြီးသောကြောင့် ‘တာဒီ’ မည်၏၊ ကူးမြောက်ပြီးသောကြောင့် ‘တာဒီ’ မည်၏။ အခြားသူများနှင့် မဆက်ဆံသော သီလစသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် တာဒီအဖြစ်ဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူသည်ကို ပြဆိုခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုဂုဏ်တို့ဖြင့် ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့်လည်း ‘တာဒီ’ မည်၏။ စက်ကြိုးဖြင့် စက်ကို ဆွဲဆောင်သကဲ့သို့၊ ဤအတူ အကြင်တဏှာဖြင့် ဘဝကို ဆွဲဆောင်အပ်၏၊ ထိုတဏှာကို ‘ဘဝနတ္တိ (ဘဝကြိုး)’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ထိုတဏှာဖြင့်...’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ကုသိုလ်စသော ကံတို့ကို အကျိုးမဖြစ်စေတတ်သော (မပေးစေတတ်သော) အရာသည် ကမ္မဝိပါက မည်၏။ အကျိုးမပေးစေတတ်သော အဖြစ်သည် အရိယမဂ်စေတနာအားဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် ‘မဂ်စေတနာအားဖြင့်’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကိလေသာတို့ကို မပယ်ရသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး ဤသတ္တဝါတို့သည် အလိုသို့ မလိုက်နိုင်ဘဲ နေရခြင်းကြောင့် အကြွေးရှိသူတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏ ဟု ဖော်ပြရန် ‘အကြွေးမရှိသော ကိလေသာကင်းသူ ဖြစ်ပြီ’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။

ථෙය්‍යපරිභොගො (විසුද්ධි. ටී. 1.91) නාම සාමිපරිභොගාභාවතො. භගවතාපි හි අත්තනො සාසනෙ සීලවතො පච්චයා අනුඤ්ඤාතා, න දුස්සීලස්ස, දායකානං [Pg.159] සීලවතොයෙව පරිච්චාගො, න දුස්සීලස්ස අත්තනො කාරානං මහප්ඵලභාවස්ස පච්චාසීසනතො. ඉති සත්ථාරා අනනුඤ්ඤාතත්තා දායකෙහි ච අපරිච්චත්තත්තා ‘‘දුස්සීලස්ස පරිභොගො ථෙය්‍යපරිභොගො නාමා’’ති වුත්තං. ඉණවසෙන පරිභොගො ඉණපරිභොගො. පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධියා අභාවතො ඉණං ගහෙත්වා පරිභොගො වියාති අත්ථො. යස්මා සෙක්ඛා භගවතො ඔරසපුත්තා, තස්මා තෙ පිතුසන්තකානං පච්චයානං දායාදා හුත්වා තෙ පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්තීති තෙසං පරිභොගො දායජ්ජපරිභොගො නාම. කිං පන තෙ භගවතො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්ති, උදාහු ගිහීහි දින්නන්ති? ගිහීහි දින්නාපි තෙ භගවතා අනුඤ්ඤාතත්තා භගවතො සන්තකා හොන්ති අනනුඤ්ඤාතෙසු සබ්බෙන සබ්බං පරිභොගාභාවතො අනුඤ්ඤාතෙසුයෙව පරිභොගසම්භවතො. ධම්මදායාදසුත්තඤ්චෙත්ථ (ම. නි. 1.29 ආදයො) සාධකං.

ခိုး၍ သုံးစွဲခြင်း (ထေယျပရိဘောဂ) မည်သည် ပိုင်ရှင်အဖြစ် သုံးစွဲခြင်း မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း မိမိ၏ သာသနာတော်၌ သီလရှိသူအားသာ ပစ္စည်းတို့ကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏၊ သီလမရှိသူ (ဒုဿီလ) အား ခွင့်မပြုတော်မူ၊ အလှူဒါယကာတို့သည်လည်း မိမိတို့ ပြုရသော အလှူ၏ အကျိုးကြီးမြတ်ခြင်းကို တောင့်တကြသောကြောင့် သီလရှိသူအားသာ စွန့်ကြဲလှူဒါန်းကြ၏၊ သီလမရှိသူအား လှူဒါန်းခြင်းမဟုတ်ပေ။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ခွင့်မပြုအပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒါယကာတို့သည် စွန့်လွှတ်လှူဒါန်းအပ်သည် မဟုတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ‘သီလမရှိသူ၏ သုံးစွဲခြင်းသည် ထေယျပရိဘောဂ မည်၏’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ အကြွေးအဖြစ် သုံးစွဲခြင်းသည် ‘ဣဏပရိဘောဂ’ မည်၏။ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် အလှူ၏ စင်ကြယ်ခြင်း (ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိ) မရှိခြင်းကြောင့် အကြွေးယူ၍ သုံးစွဲသကဲ့သို့ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြင်ကြောင့် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ရင်သွေးတော် သားစစ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့သည် ဖခင်ပိုင်သော ပစ္စည်းတို့၏ အမွေခံများဖြစ်၍ ထိုပစ္စည်းတို့ကို သုံးစွဲကြသောကြောင့် ထိုသူတို့၏ သုံးစွဲခြင်းသည် ‘ဒါယဇ္ဇပရိဘောဂ’ (အမွေခံအဖြစ် သုံးစွဲခြင်း) မည်၏။ ထိုသူတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ပစ္စည်းကို သုံးစွဲကြပါသလော၊ သို့မဟုတ် လူဝတ်ကြောင်တို့ လှူဒါန်းအပ်သော ပစ္စည်းကို သုံးစွဲကြပါသလော ဟု မေးသော် - လူဝတ်ကြောင်တို့ လှူဒါန်းအပ်သော ပစ္စည်းဖြစ်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရား ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားပိုင် ဖြစ်ကုန်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ခွင့်မပြုအပ်သော ပစ္စည်းတို့ကို အလုံးစုံ သုံးစွဲခွင့်မရှိဘဲ ခွင့်ပြုအပ်သော ပစ္စည်းတို့ကိုသာ သုံးစွဲခွင့်ရှိသောကြောင့်တည်း။ ဤအရာ၌ ဓမ္မဒါယာဒသုတ်သည် သက်သေသာဓက ဖြစ်၏။

අවීතරාගානං තණ්හාපරවසතාය පච්චයපරිභොගෙ සාමිභාවො නත්ථි, තදභාවෙන වීතරාගානං තත්ථ සාමිභාවො යථාරුචි පරිභොගසම්භවතො. තථා හි තෙ පටිකූලම්පි අප්පටිකූලාකාරෙන, අප්පටිකූලම්පි පටිකූලාකාරෙන තදුභයං විවජ්ජෙත්වා උපෙක්ඛාකාරෙන ච පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්ති, දායකානඤ්ච මනොරථං පරිපූරෙන්ති. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගෙ, තංසංවණ්ණනාසු ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. කිලෙසඉණානං අභාවං සන්ධාය ‘‘අණණො’’ති වුත්තං, න පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගමත්තං. තෙනාහ ආයස්මා ච බාකුලො – ‘‘සත්තාහමෙව ඛො අහං, ආවුසො, සරණො රට්ඨපිණ්ඩං භුඤ්ජි’’න්ති (ම. නි. 3.211).

ရာဂမကင်းသေးသောသူတို့အား တဏှာ၏အလိုသို့ လိုက်ပါနေရသဖြင့် ပစ္စည်းများကို သုံးစွဲရာ၌ အရှင်သခင်ဖြစ်ခြင်း (ပိုင်စိုးခြင်း) မရှိ၊ ထိုတဏှာမရှိသဖြင့် ရာဂကင်းပြီးသောသူတို့အား ထိုပစ္စည်းများ၌ မိမိစိတ်တိုင်းကျ သုံးဆောင်နိုင်ခြင်းကြောင့် အရှင်သခင်ဖြစ်ခြင်း ရှိ၏။ စင်စစ်သော်လည်းကောင်း ထိုရာဂကင်းပြီးသောသူတို့သည် စက်ဆုပ်ဖွယ်သော ပစ္စည်းကိုလည်း မစက်ဆုပ်ဖွယ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့်၊ မစက်ဆုပ်ဖွယ်သော ပစ္စည်းကိုလည်း စက်ဆုပ်ဖွယ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့်၊ ထိုနှစ်ပါးလုံးကို ရှောင်ကြဉ်၍ အလယ်အလတ် (ဥပေက္ခာ) အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း ပစ္စည်းများကို သုံးဆောင်တော်မူကြကုန်၏၊ အလှူရှင်တို့၏ စိတ်အလိုကိုလည်း ပြည့်စုံစေတော်မူကြကုန်၏။ ဤ၌ ကျန်ရှိသော ပြောဆိုဖွယ်အချက်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်နှင့် ယင်း၏ ဋီကာတို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ကိလေသာတည်းဟူသော အကြွေးမရှိခြင်းကို ရည်မှတ်၍ “အကြွေးမရှိသူ (အနဏ)” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ဆင်ခြင်၍ သုံးဆောင်ရုံမျှကိုသာ ရည်ရွယ်သည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် အရှင်ဗာကုလသည်— “ငါ့သျှင်တို့... ငါသည် ခုနစ်ရက်တို့ပတ်လုံးသာလျှင် အကြွေးရှိသူဖြစ်၍ တိုင်းပြည်၏ ဆွမ်းကို သုံးဆောင်ခဲ့၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙහි තණ්හාය පවත්තිආකාරං පටිච්ච අත්ථි රමණවොහාරොති ආහ – ‘‘දුවිධෙසුපි කාමෙසු තණ්හාරතිසන්ථව’’න්ති. මන්තිතන්ති කථිතං. උප්පන්නෙහි සත්ථුපටිඤ්ඤෙහි. සංවිභත්තාති කුසලාදිවසෙන ඛන්ධාදීහි ආකාරෙහි විභත්තා. සුන්දරං ආගමනන්ති ස්වාගතං. තතො එව න කුච්ඡිතං ආගතං. සොළසවිධකිච්චස්ස පරියොසිතත්තා ආහ ‘‘තං සබ්බං මයා කත’’න්ති. මග්ගපඤ්ඤායමෙව තතියවිජ්ජාසමඤ්ඤාති ආහ – ‘‘තීහි විජ්ජාහි නවහි ච ලොකුත්තරධම්මෙහී’’ති.

ဝတ္ထုကာမ ကိလေသာကာမတို့ဖြင့် တဏှာ၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အခြင်းအရာကို အကြောင်းပြု၍ မွေ့လျော်ခြင်းဟူသော ဝေါဟာရ ရှိ၏ဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် “နှစ်မျိုးသော ကာမတို့၌ တဏှာဖြင့် မွေ့လျော်စုံမက်ခြင်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မန္တိတံ-ဟူသည် ပြောဆိုအပ်သော။ ဥပ္ပန္နေဟိ-ဟူသည် ပွင့်ထွန်းလာကုန်သော ဘုရားဟု ဝန်ခံတော်မူသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့်။ သံဝိဘတ္တာ-ဟူသည် ကုသိုလ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခန္ဓာစသည်တို့၏ အခြင်းအရာအားဖြင့် ခွဲခြားဝေဖန်အပ်သော။ ကောင်းသော လာခြင်းသည် သွာဂတံ မည်၏။ ထိုသို့ ကောင်းစွာလာခြင်းကြောင့်ပင် စက်ဆုပ်ဖွယ် မဟုတ်သော လာခြင်း ဖြစ်၏။ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ကိစ္စပြီးဆုံးခြင်းကြောင့် “ထိုအားလုံးကို ငါပြုအပ်ပြီ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မဂ်ဉာဏ်၌သာလျှင် တတိယဝိဇ္ဇာဟူသော အမည်ရှိ၏ဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် “ဝိဇ္ဇာသုံးပါးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

අඞ්ගුලිමාලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

အင်္ဂုလိမာလသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

7. පියජාතිකසුත්තවණ්ණනා

၇. ပိယဇာတိကသုတ်အဖွင့်

353. පකතිනියාමෙනාති [Pg.160] යථා සොකුප්පත්තිතො පුබ්බෙ ඉති කත්තබ්බෙසු අසම්මොහවසෙන චිත්තං පක්ඛන්දති, තානි චස්ස උපට්ඨහන්ති, න එවං සොකස්ස චිත්තසඞ්කොචසභාවතො. තෙන වුත්තං ‘‘පකතිනියාමෙන පන න පටිභන්තී’’ති. කෙචි පන ‘‘සාමන්තා කතිපයෙ න කුටුම්බං සන්ධාරෙති. තෙනාහ ‘න සබ්බෙන සබ්බං පටිභන්තී’ති’’ වදන්ති. එත්ථාති දුතියපදෙ. අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං ‘‘න පටිභාතී’’ති පදස්ස ‘‘න රුච්චතී’’ති අත්ථමාහ. න පටිභාතීති වා භුඤ්ජිතුකාමතාචිත්තං න උපට්ඨිතන්ති අත්ථො. පතිට්ඨිතොකාසන්ති ඉන්ද්‍රියාවිට්ඨට්ඨානං වදති. පියායිතබ්බතො පියො ජාති උප්පත්තිට්ඨානං එතෙසන්ති පියජාතිකා. පියො පභුති එතෙසන්ති පියප්පභුතිකාති වත්තබ්බෙ, උ-කාරස්ස ව-කාරං, ත-කාරස්ස ච ලොපං කත්වා ‘‘පියප්පභාවිකා’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘පියතො පභවන්තී’’ති.

၃၅၃. “ပကတိနိယာမအားဖြင့်” ဟူသည် စိုးရိမ်မှုမဖြစ်ပေါ်မီက ပြုလုပ်ဖွယ်ကိစ္စတို့၌ မတွေဝေဘဲ စိတ်သည် သက်ဝင်ပတ်သက်သကဲ့သို့၊ ထိုပြုလုပ်ဖွယ်ကိစ္စတို့သည်လည်း ထိုသူအား ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ကုန်သကဲ့သို့၊ စိုးရိမ်မှု ဖြစ်နေသောအခါ၌မူ စိတ်၏ ကျုံ့ဝင်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ထိုသို့မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် “ပကတိနိယာမအားဖြင့်မူကား မထင်ရှားကုန်” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့မူကား “ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ အနည်းငယ်မျှသော အိမ်ခြေတို့သည် အိမ်ထောင်ကို မထောက်ပံ့နိုင်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ‘လုံးဝ မထင်ရှားကုန်’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “ဤ၌” ဟူသည် ဒုတိယပုဒ်၌။ ဓာတ်တို့သည် အနက်အမျိုးမျိုးရှိသောကြောင့် “န ပဋိဘာတိ” ဟူသော ပုဒ်၏ “မနှစ်သက်အပ်” ဟူသော အနက်ကို ဆိုတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် “န ပဋိဘာတိ” ဟူသည် စားချင်သောစိတ် မထင်ရှား (မဖြစ်ပေါ်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ပတိဋ္ဌိတောကာသံ” ဟူသည် အာရုံတို့ တည်ရာဌာန (ဣန္ဒြေတို့ ဝင်ရောက်ရာဌာန) ကို ဆို၏။ ချစ်မြတ်နိုးအပ်သောကြောင့် “ပိယ” မည်၏၊ ဇာတိ ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ရာအရပ် ဖြစ်၏၊ ထိုချစ်ခင်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်ရာအရပ်ရှိသောသူတို့သည် “ပိယဇာတိက” မည်ကုန်၏။ “ချစ်အပ်သောသူသည် အစရှိသည်ရှိကုန်သောသူတို့သည် ပိယပ္ပဘုတိက” ဟု ပြောဆိုအပ်ပါလျက်၊ ဥ-ကာရကို ဝ-ကာရ ပြု၍၊ တ-ကာရကို ချေဖျက်၍ “ပိယပ္ပဘာဝိကာ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ချစ်အပ်သောသူမှ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

355. පර-සද්දෙන සමානත්ථං අජ්ඣත්තිකභාවනිසෙධනත්ථං ‘‘පිරෙ’’ති පදන්ති ආහ ‘‘අම්හාකං පරෙ’’ති. පිරෙති වා ‘‘පරතො’’ති ඉමිනා සමානත්ථං නිපාතපදන්ති ආහ ‘‘චර පිරෙති පරතො ගච්ඡා’’ති.

၃၅၅. ပရ-သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိနှင့် သက်ဆိုင်သော သဘောကို မြစ်ပယ်ရန်အတွက်လည်းကောင်း “ပိရေ” ဟူသော ပုဒ်ဖြစ်၏ဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် “ငါတို့၏ သူတစ်ပါးတို့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် “ပိရေ” ဟူသည် “ပရတော (တစ်ပါးမှ)” ဟူသော ပုဒ်နှင့် အနက်တူသော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်၏ဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် “စရ ပိရေ-ဟူသည် တစ်ပါးသို့ သွားလော့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

356. ද්විධා ඡෙත්වාති එත්ථ යදි ඉත්ථී තස්ස පුරිසස්ස පියා, කථං ද්විධා ඡින්දතීති ආහ ‘‘යදි හී’’තිආදි.

၃၅၆. “နှစ်ခြမ်းခွဲ၍” ဟူသော ဤပုဒ်၌ အကယ်၍ ထိုမိန်းမသည် ထိုယောက်ျား၏ ချစ်သူဖြစ်ပါက အဘယ်ကြောင့် နှစ်ခြမ်းခွဲသနည်းဟူမူ “ယဒိ ဟိ (အကယ်၍ စင်စစ်)” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

357. කථං කථෙය්‍යන්ති යථා භගවා එතස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කථෙසි, සො ච මෙ කථෙසි, තථා චාහං කථෙය්‍යං. මරණවසෙන විපරිණාමො අත්තභාවස්ස පරිවත්තත්තා. පලායිත්වා ගමනවසෙන අඤ්ඤථාභාවො මිත්තසන්ථවස්ස සමාගමස්ස ච අඤ්ඤථාභූතත්තා.

၃၅၇. “အဘယ်သို့ ပြောဆိုရအံ့နည်း” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပုဏ္ဏားအား ဟောကြားတော်မူသကဲ့သို့၊ ထိုပုဏ္ဏားသည်လည်း ငါ့အား ပြောကြားခဲ့သကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူစွာ ငါသည် ပြောကြားပါအံ့။ သေဆုံးခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း (ဝိပရိဏာမ) သည် ရုပ်နာမ်ကိုယ်ခန္ဓာ (အတ္တဘော) ပြောင်းလဲသွားခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်သွားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ဖြစ်ခြင်း (အညထာဘာဝ) သည် မိတ်ဆွေအပေါင်းအဖော်နှင့် ပေါင်းသင်းဆက်ဆံမှုတို့ တခြားစီ ဖြစ်သွားခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

ඡඩ්ඩිතභාවෙනාති පරිවත්තිතභාවෙන. හත්ථගමනවසෙන අඤ්ඤථාභාවො පුබ්බෙ සවසෙ වත්තිතානං ඉදානි වසෙ අවත්තනභාවෙන.

“စွန့်ပစ်အပ်သည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်” ဟူသည် ပြောင်းလဲသွားခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ သူတစ်ပါးလက်သို့ ရောက်ရှိသွားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်မျိုးတစ်ဖုံဖြစ်ခြင်းသည် ရှေးက မိမိ၏အလိုသို့ လိုက်ခဲ့ကြသော်လည်း ယခုအခါ၌ မိမိ၏အလိုသို့ မလိုက်တော့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

ආචමෙහීති ආචමනං මුඛවික්ඛාලනං කාරෙහි. යස්මා මුඛං වික්ඛාලෙන්තා හි හත්ථපාදෙ ධොවිත්වා වික්ඛාලෙන්ති, තස්මා ‘‘ආචමිත්වා’’ති වත්වා පච්ඡාපි තස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘මුඛං වික්ඛාලෙත්වා’’ති ආහ. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

“အာစမေဟိ” ဟူသည် တိုက်ချွတ်ဆေးကြောခြင်း (မျက်နှာသစ်ခြင်း) ကို ပြုလော့။ စင်စစ် မျက်နှာသစ်သောသူတို့သည် လက်ခြေတို့ကို ဆေးကြောသစ်လွင်ကြသောကြောင့် “တိုက်ချွတ်ဆေးကြောပြီးလျှင် (အာစမိတွာ)” ဟု မိန့်ဆိုပြီးနောက်မှ ထိုပုဒ်၏ အနက်ကို ပြသလိုသဖြင့် “မျက်နှာသစ်ပြီးလျှင်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်ရုံမျှသာ ဖြစ်၏။

පියජාතිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ပိယဇာတိကသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

8. බාහිතිකසුත්තවණ්ණනා

၈. ဗာဟိတိကသုတ်အဖွင့်

359. සාවජ්ජතාය [Pg.161] උපාරම්භං අරහතීති ඔපාරම්භො. තෙනාහ ‘‘දොසං ආරොපනාරහො’’ති. බාලා උපාරම්භවත්ථුමඤ්ඤං අමූලකම්පි නං ආරොපෙන්තා උග්ඝොසෙන්ති, තස්මා තෙ අනාමසිත්වා ‘‘විඤ්ඤූහී’’ති ඉදං පදං ගහෙත්වා පඤ්හෙන ඤාතුං ඉච්ඡිතෙන අත්ථෙන උපාරම්භාදීනං උපරි උත්තරං පරිපූරෙතුං නාසක්ඛිම්හා. තං කාරණන්ති තං උප්පත්තිකාරණං. යදි හි මයා ‘‘විඤ්ඤූහී’’ති පදං පක්ඛිපිත්වා වුත්තං භවෙය්‍ය, පඤ්හා මෙ පරිපුණ්ණා භවෙය්‍ය, න පන වුත්තා. ඉදානි පන තං කාරණං උත්තරං ආයස්මතා ආනන්දෙන ‘‘විඤ්ඤූහී’’ති එවං වදන්තෙන පරිපූරිතං.

၃၅၉. ပြစ်မှုနှင့်တကွဖြစ်သောကြောင့် ကဲ့ရဲ့စွပ်စွဲခြင်းကို ထိုက်သည်ဖြစ်၍ “ဩပါရမ္ဘော (စွပ်စွဲကဲ့ရဲ့ထိုက်သောတရား)” မည်၏။ ထို့ကြောင့် “အပြစ်တင်ထိုက်သော” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ လူမိုက်တို့သည် ကဲ့ရဲ့ဖွယ်ရာ အခြားသောအကြောင်းကို အခြေအမြစ်မရှိဘဲလျက်လည်း စွပ်စွဲ၍ ကြွေးကြော်တတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုလူမိုက်တို့ကို မရည်ညွှန်းဘဲ “ပညာရှိတို့သည် (ဝိညူဟိ)” ဟူသော ဤပုဒ်ကို ယူ၍ အမေးဖြင့် သိလိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ကဲ့ရဲ့စွပ်စွဲခြင်းစသည်တို့၏ အထက်၌ အဖြေကို မပြည့်စုံစေနိုင်ခဲ့ကြကုန်။ “ထိုအကြောင်း” ဟူသည် ထိုဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းတည်း။ အကယ်၍ ငါသည် “ပညာရှိတို့သည် (ဝိညူဟိ)” ဟူသော ပုဒ်ကို ထည့်သွင်း၍ ဆိုခဲ့ပါအံ့၊ ငါ၏ မေးခွန်းသည် ပြည့်စုံပေလိမ့်မည်၊ သို့သော် မဆိုခဲ့မိပေ။ ယခုမူကား ထိုအကြောင်းရင်းဖြစ်သော အဖြေကို အရှင်အာနန္ဒာသည် “ပညာရှိတို့သည်” ဟု ဤသို့ ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ပြည့်စုံစေတော်မူပြီ။

360. කොසල්ලපටිපක්ඛතො අකොසල්ලං වුච්චති අවිජ්ජා, තංසමුට්ඨානතො අකොසල්ලසම්භූතො. අවජ්ජං වුච්චති ගරහිතබ්බං, සහ අවජ්ජෙහීති සාවජ්ජො, ගාරය්හො. රාගාදිදොසෙහි සදොසො. තෙහි එව සබ්‍යාබජ්ඣො, තතො එව සම්පති ආයතිඤ්ච සදුක්ඛො. සබ්‍යාබජ්ඣාදිකො නිස්සන්දවිපාකො.

၃၆၀. ကောသလ္လ (ဉာဏ်ပညာရှိခြင်း) ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် အကောသလ္လကို အဝိဇ္ဇာဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုအဝိဇ္ဇာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် “အကောသလ္လသမ္ဘူတ (ဉာဏ်မရှိမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောတရား)” မည်၏။ စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ်ရာကို “အဝဇ္ဇ (အပြစ်)” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုအပြစ်တို့နှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် “သာဝဇ္ဇ (အပြစ်ရှိသောတရား)”၊ ကဲ့ရဲ့အပ်သောတရား မည်၏။ ရာဂစသော အပြစ်တို့နှင့်တကွဖြစ်သောကြောင့် “သဒေါသ (အပြစ်နှင့်တကွဖြစ်သောတရား)” မည်၏။ ထိုရာဂစသည်တို့ကြောင့်ပင် ဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော “သဗျာဗဇ္ဈ” မည်၏၊ ထိုဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သောကြောင့်ပင် ပစ္စုပ္ပန်၌လည်းကောင်း၊ နောင်အနာဂတ်၌လည်းကောင်း ဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော “သဒုက္ခ” မည်၏။ သဗျာဗဇ္ဈအစရှိသည်တို့သည် အကျိုးဆက်ဖြစ်သော ဝိပါက်တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

තථා අත්ථො වුත්තො භවෙය්‍යාති පුච්ඡාසභාගෙනපි අත්ථො වුත්තො භවෙය්‍ය, පුච්ඡන්තස්ස පන න තාව චිත්තාරාධනං. තෙනාහ – ‘‘එවං බ්‍යාකරණං පන න භාරිය’’න්ති, ගරුකරණං න හොති විසාරජ්ජං න සියාති අධිප්පායො. තෙනාහ – ‘‘අප්පහීනඅකුසලොපි හි පහානං වණ්ණෙය්‍යා’’ති. එවරූපො පන යථාකාරී තථාවාදී න හොති, න එවං භගවාති ආහ ‘‘භගවා’’තිආදි. එවං බ්‍යාකාසීති ‘‘සබ්බාකුසලධම්මපහීනො ඛො, මහාරාජ, තථාගතො’’ති එවං බ්‍යාකාසි. සුක්කපක්ඛෙපි එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘සබ්බෙසංයෙව කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදං වණ්ණෙතී’’ති වුත්තෙ යථා පුච්ඡා, තථා අත්ථො වුත්තො භවෙය්‍ය, එවං බ්‍යාකරණං පන න භාරියං, අසම්පාදිතකුසලධම්මොපි උපසම්පදං වණ්ණෙය්‍ය. භගවා පන සම්මදෙව සම්පාදිතකුසලත්තා යථාකාරී තථාවාදීති දස්සෙතුං ‘‘එවං බ්‍යාකාසී’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

“ထိုသို့ အနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်ရာ၏” ဟူသည် မေးမြန်းသည့်ပုံစံနှင့် တူညီသောအားဖြင့်လည်း အနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်ရာ၏၊ သို့သော် မေးမြန်းသူ၏ စိတ်ကိုမူကား မနှစ်သက်စေနိုင်သေး။ ထို့ကြောင့် “ဤသို့ ဖြေကြားခြင်းသည်ကား ဝန်မလေး (မခက်ခဲ)” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ရိုသေလေးမြတ်ခြင်း မရှိ၊ ရဲရင့်ခြင်း (ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်) မဖြစ်နိုင်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထို့ကြောင့် “အကုသိုလ်ကို မပယ်ရသေးသောသူသည်လည်း ပယ်ခြင်း၏ ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုနိုင်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့သောသူသည်ကား ပြောသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်သောသူ (ယထာကာရီ တထာဝါဒီ) မဟုတ်ပေ၊ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ထိုသို့မဟုတ်ပေဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် “မြတ်စွာဘုရားသည်” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “ဤသို့ ဖြေကြားတော်မူ၏” ဟူသည် “မြတ်မင်းကြီး... တถาဂတသည် အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်၏” ဟု ဤသို့ ဖြေကြားတော်မူ၏။ “ဖြူစင်သောဘက် (သုက္ကပက္ခ) ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကားရပ်ဖြင့် “အလုံးစုံသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပြည့်စုံစေခြင်း၏ ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းတော်မူ၏” ဟု ဆိုအပ်သောအခါ အမေးနှင့်အညီ အနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်ရာ၏၊ ထိုသို့ ဖြေကြားခြင်းသည်ကား ဝန်မလေးပေ၊ မပြီးမြောက်သေးသော ကုသိုလ်တရားရှိသောသူသည်လည်း ပြည့်စုံခြင်း၏ ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုနိုင်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ကုသိုလ်တရားတို့ကို ကောင်းစွာ ပြည့်စုံစေတော်မူပြီးဖြစ်သောကြောင့် ပြောသည့်အတိုင်း ပြုတော်မူတတ်သောသူ ဖြစ်တော်မူသည်ကို ပြသရန်အတွက် “ဤသို့ ဖြေကြားတော်မူ၏” ဟူသော ဤအနက်ကို ပြဆိုတော်မူ၏။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်ရုံမျှသာ ဖြစ်၏။

බාහිතිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဗာဟိတိကသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

9. ධම්මචෙතියසුත්තවණ්ණනා

၉. ဓမ္မစေတိယသုတ်အဖွင့်

364. මෙදවණ්ණා [Pg.162] උළුපවණ්ණා ච තත්ථ තත්ථ පාසාණා උස්සන්නා අහෙසුන්ති මෙදාළුපන්ති ගාමස්ස සමඤ්ඤා ජාතා. උළුපවණ්ණාති චන්දසමානවණ්ණතාය මෙදපාසාණා වුත්තාති කෙචි. අට්ඨකථායං පන ‘‘මෙදවණ්ණා පාසාණා කිරෙත්ථ උස්සන්නා අහෙසු’’න්ති ඉදං වුත්තං. අස්සාති සෙනාපතිස්ස. කථාසමුට්ඨාපනත්ථන්ති මල්ලිකාය සොකවිනොදනධම්මකථාසමුට්ඨාපනත්ථං.

၃၆၄. ထိုထိုအရပ်၌ ဆီဦးအရောင်ရှိသော ကျောက်တို့သည်လည်းကောင်း၊ မြက်ညိုရောင်ရှိသော ကျောက်တို့သည်လည်းကောင်း များပြားစွာ ရှိကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုရွာအား 'မေဒါဠုပ' ဟူသော အမည်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ 'ဥဠုပဝဏ္ဏာ' ဟူသည် လနှင့်တူသော အရောင်ရှိခြင်းကြောင့် ဆီဦးကျောက်တို့ကို ဆိုလိုသည်ဟု အချို့က ဆိုကြ၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား 'ဤအရပ်၌ ဆီဦးအရောင်ရှိသော ကျောက်တို့သည် များပြားစွာ ရှိကုန်သတတ်' ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ 'အဿ' ဟူသည် စစ်သူကြီးအား။ 'ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ' ဟူသည် မလ္လိကာဒေဝီ၏ စိုးရိမ်မှုကို ပယ်ဖျောက်ရန် တရားစကား ဖြစ်ပေါ်လာစေခြင်းအကျိုးငှာ။

රඤ්ඤාති පසෙනදීකොසලරඤ්ඤා. මහච්චාති මහතියා. පදවිපල්ලාසෙන චෙතං වුත්තං. පසාදමරහන්තීති පාසාදිකානි. තෙනාහ ‘‘සහ රඤ්ජනකානී’’ති. යානි පන පාසාදිකානි, තානි පස්සිතුං යුත්තානි. පාසාදිකානීති වා සද්දහනසහිතානි. තෙනාහ ‘‘පසාදජනකානී’’ති. ‘‘අප්පාබාධ’’න්ති ආදීසු විය අප්පසද්දො අභාවත්ථොති ආහ ‘‘නිස්සද්දානී’’ති. අනියමත්ථවාචී ය-සද්දො අනියමාකාරවාචකොපි හොතීති ‘‘යත්ථා’’ති පදස්ස ‘‘යාදිසෙසූ’’තිආදිමාහ. තථා හි අඞ්ගුලිමාලසුත්තෙ (ම. නි. අට්ඨ. 2.347 ආදයො) ‘‘යස්ස ඛො’’ති පදස්ස ‘‘යාදිසස්ස ඛො’’ති අත්ථො වුත්තො.

'ရညော' ဟူသည် ပသေနဒီကောသလမင်းကြီးအား။ 'မဟစ္စာ' ဟူသည် ကြီးမြတ်သော။ ဤသည်ကား ပုဒ်ဖောက်ပြန်ခြင်း (ပဒဝိပလ္လာသ) အားဖြင့် ဆိုအပ်သော စကားတည်း။ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိထိုက်သောကြောင့် 'ပါသာဒိက' မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဆိုးဆေးနှင့်တကွသော' ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော အရာတို့ကိုကား ကြည့်ရှုထိုက်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် 'ပါသာဒိက' ဟူသည် သဒ္ဓါတရားနှင့် ယှဉ်ကုန်သော။ ထို့ကြောင့် 'ကြည်ညိုမှုကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်သော' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'အပ္ပါဗာဓ' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ 'အပ္ပ' သဒ္ဒါသည် မရှိခြင်း (အဘာဝ) အနက်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'နိဿဒ္ဒါနိ (အသံမရှိကုန်သော)' ဟု ဆို၏။ အနိယမ (မမြဲသော) အနက်ကို ဟောတတ်သော 'ယ' သဒ္ဒါသည် မမြဲသော အခြင်းအရာကို ဟောတတ်သည်လည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ယတ္ထ' ဟူသော ပုဒ်အား 'ယာဒိသေသု' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ မှန်ပေ၏၊ အင်္ဂုလိမာလသုတ်၌ 'ယဿ ခေါ' ဟူသော ပုဒ်အား 'ယာဒိသဿ ခေါ' ဟူ၍ အနက်ကို ဆိုအပ်၏။

366. පටිච්ඡදන්ති පටිච්ඡාදකං. රාජකකුධභණ්ඩානීති රාජභණ්ඩභූතානි. රහායතීති රහො කරොති, මං අජ්ඣෙසතීති අත්ථො.

၃၆၆. 'ပဋိစ္ဆဒံ' ဟူသည် ဖုံးကွယ်တတ်သော အရာ (မျက်နှာကြက်စသည်)။ 'ရာဇကကုဓဘဏ္ဍာနိ' ဟူသည် မင်းမြောက်တန်ဆာငါးပါးတို့ကို။ 'ရဟာယတိ' ဟူသည် ဆိတ်ငြိမ်ရာကို ပြု၏၊ ငါ့ကို တောင်းပန်၏ဟု အနက်ရ၏။

367. යථාසභාවතො ඤෙය්‍යං ධාරෙති අවධාරෙතීති ධම්මො, ඤාණන්ති ආහ ‘‘පච්චක්ඛඤාණසඞ්ඛාතස්ස ධම්මස්සා’’ති. අනුනයොති අනුගච්ඡනකො. දිට්ඨෙන හි අදිට්ඨස්ස අනුමානං. තෙනාහ ‘‘අනුමානං අනුබුද්ධී’’ති. ආපාණකොටිකන්ති යාව පාණකොටි, තාව ජීවිතපරියොසානං. එතන්ති ධම්මන්වයසඞ්ඛාතං අනුමානං. එවන්ති ‘‘ඉධ පනාහ’’න්ති වුත්තප්පකාරෙන.

၃၆၇. သိဖွယ်တရားကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ဆောင်တတ်၏ ဆုံးဖြတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဓမ္မ' မည်၏၊ (ထိုဓမ္မသည်) ဉာဏ်တည်း၊ ထို့ကြောင့် 'ပစ္စက္ခဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော တရား၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'အနုနယော' ဟူသည် အစဉ်လိုက်တတ်သော။ မျက်မှောက်တွေ့မြင်ရသော အရာဖြင့် မမြင်အပ်သော အရာကို မှန်းဆရ၏။ ထို့ကြောင့် 'အနုမာနဉာဏ်သည် အစဉ်သိခြင်း ဖြစ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'အာပါဏကောဋိကံ' ဟူသည် အသက်၏အဆုံးတိုင်အောင်၊ အသက်ထက်ဆုံး။ 'ဧတံ' ဟူသည် ဓမ္မနွယဟု ဆိုအပ်သော အနုမာနဉာဏ်ကို။ 'ဧဝံ' ဟူသည် 'ဤကျမ်း၌ ဆိုအပ်၏' ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာအားဖြင့်။

369. චක්ඛුං අබන්ධන්තෙ වියාති අපාසාදිකතාය පස්සන්තානං චක්ඛුං අත්තනි අබන්ධන්තෙ විය. කුලසන්තානානුබන්ධො රොගො කුලරොගො. උළාරන්ති සානුභාවං. යො හි ආනුභාවසම්පන්නො, තං ‘‘මහෙසක්ඛ’’න්ති වදන්ති. අරහත්තං ගණ්හන්තොති උක්කට්ඨනිද්දෙසොයං, හෙට්ඨිමඵලානි ගණ්හන්තොපි.

၃၆၉. 'စက္ခုံ အဗန္ဓန္တေ ဝိယ' ဟူသည် မကြည်ညိုဖွယ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ကြည့်ရှုသူတို့၏မျက်စိကို မိမိ၌ မဖွဲ့ချည်နိုင်သကဲ့သို့။ အမျိုးအနွယ်အစဉ်သို့ အစဉ်လိုက်သော ရောဂါသည် 'ကုလရောဂါ' (မျိုးရိုးလိုက်သောရောဂါ) မည်၏။ 'ဥဠာရံ' ဟူသည် တန်ခိုးအာနုဘော်နှင့်တကွဖြစ်သော။ တန်ခိုးအာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံသောသူကို 'မဟေသက္ခ' (ဘုန်းကြီးသောသူ) ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'အရဟတ္တံ ဂဏှန္တော' ဟူသည် ဤရဟတ်ဖိုလ်ကို ယူသောဟူသော စကားသည် အမြတ်စားအားဖြင့် ညွှန်ပြချက်ဖြစ်၏၊ အောက်ဖိုလ်တို့ကို ယူသောသူသည်လည်း ပါဝင်၏။

373. ජීවිකා [Pg.163] ජීවිතවුත්ති.

၃၇၃. 'ဇီဝိကာ' ဟူသည် အသက်မွေးမှု။

374. ධම්මං චෙතෙති සංවෙදෙති එතෙහීති ධම්මචෙතියානි, ධම්මස්ස පූජාවචනානි. නනු චෙතානි බුද්ධසඞ්ඝගුණදීපනානිපි සන්ති? කථං ‘‘ධම්මචෙතියානීති ධම්මස්ස චිත්තීකාරවචනානී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘තීසු හී’’තිආදි. තත්ථ යස්මා බුද්ධරතනමූලකානි සෙසරතනානි තස්ස වසෙන ලද්ධබ්බතො. කොසලරඤ්ඤා චෙත්ථ බුද්ධගාරවෙන ධම්මසඞ්ඝගාරවං පවෙදිතං, තස්මා ‘‘භගවති චිත්තීකාරෙ කතෙ ධම්මොපි කතොව හොතී’’ති වුත්තං. යස්මා ච රතනත්තයපසාදපුබ්බිකා සාසනෙ සම්මාපටිපත්ති, තස්මා වුත්තං – ‘‘ආදිබ්‍රහ්මචරියකානීති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතානී’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၃၇၄. ထိုစကားတို့ဖြင့် တရားကို အောက်မေ့စေတတ်၏ သိစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဓမ္မစေတိယ' မည်ကုန်၏၊ တရားတော်ကို ပူဇော်သော စကားများ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤစကားတို့သည် ဘုရား, သံဃာတို့၏ ဂုဏ်တော်များကိုလည်း ပြသတတ်သည်မဟုတ်လော။ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် 'ဓမ္မစေတိယများဟူသည် တရားတော်အား ရိုသေစွာ ပူဇော်သောစကားများဖြစ်သည်' ဟု ဆိုသနည်းဟူမူ— 'တီးသု ဟိ' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ အခြားသော ရတနာတို့သည် ဘုရားရတနာကို အခြေခံကုန်၏၊ ဘုရားရတနာအားဖြင့်သာ ရအပ်ကုန်သောကြောင့်တည်း။ ဤနေရာ၌ ကောသလမင်းကြီးသည် ဘုရားရှင်အား ရိုသေကိုင်းညွတ်ခြင်းဖြင့် တရား၊ သံဃာတို့အား ရိုသေကိုင်းညွတ်ခြင်းကို ထင်ရှားစေ၏၊ ထို့ကြောင့် 'မြတ်စွာဘုရားအား ရိုသေမှုပြုအပ်သည်ရှိသော် တရားတော်အားလည်း ရိုသေမှုပြုအပ်သည်သာ ဖြစ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ရတနာသုံးပါး၌ ကြည်ညိုခြင်းလျှင် ရှေ့သွားရှိသော သာသနာတော်၌ မှန်ကန်စွာ ကျင့်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အာဒိဗြဟ္မစရိယကာနိ ဟူသည် မဂ်ဗြဟ္မစရိယ၏ အစဖြစ်ကုန်သော' ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောအရာသည် အလွယ်တကူ သိသာအပ်သည်သာတည်း။

ධම්මචෙතියසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဓမ္မစေတိယသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

10. කණ්ණකත්ථලසුත්තවණ්ණනා

၁၀. ကဏ္ဏကတ္ထလသုတ် အဖွင့်။

375. අනන්තරසුත්තෙ වුත්තකරණීයෙනෙවාති ‘‘පාසාදෙ වා නාටකෙසු වා චිත්තස්සාදං අලභමානො තත්ථ තත්ථ විචරිතුං ආරද්ධො’’ති වුත්තකරණීයෙන. අප්පදුට්ඨපදොසීනඤ්හි එවං හොතීති.

၃၇၅. 'အနန္တရသုတ္တေ ဝုတ္တကရဏီယေနေဝ' ဟူသည် 'ပြာသာဒ်၌သော်လည်းကောင်း၊ ကပြသီဆိုမှုတို့၌သော်လည်းကောင်း စိတ်နှလုံးမွေ့လျော်မှုကို မရသဖြင့် ထိုထိုအရပ်၌ လှည့်လည်သွားလာခြင်းကို အစပြု၏' ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်းဖြင့်။ မပြစ်မှားသောစိတ် သို့မဟုတ် အနည်းငယ်သာ ပြစ်မှားသောစိတ် ရှိသူတို့အား ဤသို့ ဖြစ်တတ်၏။

376. පුච්ඡිතොති ‘‘අඤ්ඤං දූතං නාලත්ථු’’න්ති පුච්ඡිතො. සොති රාජා. තාසං වන්දනා සචෙ උත්තරකාලං, අත්තනො ආගමනකාරණං කථෙස්සති.

၃၇၆. 'ပုစ္ဆိတော' ဟူသည် 'အခြားသော တမန်ကို မရလေသလော' ဟု မေးမြန်းအပ်သော်။ 'သော' ဟူသည် ထိုမင်းကြီးသည်တည်း။ ထိုမိဖုရားတို့၏ ရှိခိုးခြင်းသည် အကယ်၍ နောက်အခါ၌ ဖြစ်ပါမူ၊ မိမိလာခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြောပေလိမ့်မည်။

378. එකාවජ්ජනෙනාති එකවීථිජවනෙන. තෙන එකචිත්තං තාව තිට්ඨතු, එකචිත්තවීථියාපි සබ්බං ජානිතුං න සක්කාති දස්සෙති. ‘‘ඉදං නාම අතීතං ජානිස්සාමී’’ති අනියමෙත්වා ආවජ්ජතො යං කිඤ්චි අතීතං ජානාති, නියමිතෙ පන නියමිතමෙවාති ආහ – ‘‘එකෙන හි…පෙ… එකදෙසමෙව ජානාතී’’ති. තෙන චිත්තෙනාති ‘‘අතීතං සබ්බං ජානිස්සාමී’’ති එවං පවත්තචිත්තෙන. ඉතරෙසූති අනාගතපච්චුප්පන්නෙසු. කාරණජාතිකන්ති යුත්තිසභාවං, යුත්තියා යුත්තන්ති අත්ථො. සම්පරායගුණන්ති සම්පරායෙ කතකම්මස්ස විසෙසං.

၃၇၈. 'ဧကာဝဇ္ဇနေန' ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော ဝီထိဇောအားဖြင့်။ ထိုစကားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော စိတ်သည်ကား ထားဘိဦး၊ တစ်ခုတည်းသော စိတ်ဝီထိဖြင့်လည်း အလုံးစုံကို မသိနိုင်ကြောင်း ပြသ၏။ 'ဤအရာမည်သော အတိတ်ကို သိအံ့' ဟု မသတ်မှတ်ဘဲ ဆင်ခြင်လျှင် တစ်စုံတစ်ခုသော အတိတ်ကို သိ၏၊ သတ်မှတ်လျှင်မူကား သတ်မှတ်အပ်သည်ကိုသာ သိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'တစ်ခုသော စိတ်ဖြင့်...ပ... အစိတ်အပိုင်းကိုသာ သိ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'တေန စိတ္တေန' ဟူသည် 'အတိတ်အလုံးစုံကို သိအံ့' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်ဖြင့်။ 'ဣတရေသု' ဟူသည် အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်တို့၌။ 'ကာရဏဇာติk' ဟူသည် အကြောင်းယုတ္တိရှိသော သဘော၊ ယုတ္တိနှင့် လျော်ညီသောအရာဟု အနက်ရ၏။ 'သမ္ပရာယဂုဏံ' ဟူသည် တမလွန်ဘဝ၌ ပြုအပ်သော ကံ၏ ထူးခြားသော အကျိုးကျေးဇူးကို။

379. ලොකුත්තරමිස්සකානි කථිතානි බොධිරාජකුමාරසුත්තෙ විය ලොකියා චෙව ලොකුත්තරා ච. යථාලාභවසෙන චෙත්ථ පධානියඞ්ගානං [Pg.164] ලොකුත්තරග්ගහණං වෙදිතබ්බං. පච්චෙකං එව නෙසඤ්ච පධානියඞ්ගතා දට්ඨබ්බා යථා ‘‘අට්ඨවිමොක්ඛා සන්දිස්සන්ති ලොකුත්තරමිස්සකා’’ති. ලොකුත්තරානෙවාති චෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පරතො ආවි භවිස්සති. පධානනානත්තන්ති පදහනනානත්තං, භාවනානුයොගවිසෙසන්ති අත්ථො. සඞ්ඛාරෙ පරිමද්දිත්වා පටිපක්ඛධම්මෙ එකදෙසතො පජහිත්වා ඨිතස්ස භාවනානුයොගො සබ්බෙන සබ්බං අපරිමද්දිතසඞ්ඛාරස්ස අප්පහීනපටිපක්ඛස්ස භාවනානුයොගතො සුඛුමො විසදොව හොති, සච්චාභිසමයෙන සන්තානස්ස ආහිතවිසෙසත්තාති ආහ – ‘‘අඤ්ඤාදිසමෙව හි පුථුජ්ජනස්ස පධානං, අඤ්ඤාදිසං සොතාපන්නස්සා’’තිආදි. අයඤ්ච විසෙසො න කෙවලං අනරියඅරියපුග්ගලතො එව, අථ ඛො අරියෙසුපි සෙක්ඛාදිවිසෙසතොපි ලබ්භති අභිසඞ්ඛාරවිසෙසතො අභිනීහාරතො ච ඉජ්ඣනතොති දස්සෙන්තො ‘‘අඤ්ඤාදිසං සකදාගාමිනො’’තිආදිමාහ. න පාපුණාතීති යස්මා පුථුජ්ජනො සබ්බථාව පධානං පදහන්තො සොතාපත්තිමග්ගං අධිගච්ඡති, සොතාපන්නො ච සකදාගාමිමග්ගන්ති හෙට්ඨිමං උපරිමතො ඔළාරිකං, උපරිමඤ්ච ඉතරතො සුඛුමං තෙන පහාතුං අසක්කුණෙය්‍යස්ස පජහනතො, ඉති අධිගන්තබ්බවිසෙසෙන ච අධිගමපටිපදාය සණ්හසුඛුමතා තික්ඛවිසදතා ච විඤ්ඤායතීති ආහ – ‘‘පුථුජ්ජනස්ස පධානං සොතාපන්නස්ස පධානං න පාපුණාතී’’තිආදි.

၃၇၉. ဗောဓိရာဇကုမာရသုတ်၌ကဲ့သို့ လောကီ လောကုတ္တရာ ရောပြွမ်း၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ ရနိုင်သမျှသော အခွင့်အားဖြင့် ပဓာနိယင်္ဂ (လုံ့လစိုက်ရာအင်္ဂါ) တို့တွင် လောကုတ္တရာကို ယူခြင်းဟု သိအပ်၏။ 'ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတို့သည် လောကုတ္တရာနှင့် ရောပြွမ်းလျက် ထင်ရှားကုန်၏' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ထိုတရားတို့၏ တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီသော ပဓာနိယင်္ဂအဖြစ်ကိုလည်း ရှုအပ်၏။ 'လောကုတ္တရာနိယေဝ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပြောဆိုထိုက်သော စကားသည် နောင်၌ ထင်ရှားလတ္တံ့။ 'ပဓာနနာနတ္တံ' ဟူသည် လုံ့လပြုခြင်း၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်း၊ ဘာဝနာနှလုံးသွင်းခြင်း၏ ထူးခြားမှုဟု အနက်ရ၏။ သင်္ခါရတရားတို့ကို ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်၍ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ပယ်စွန့်ပြီး၍ တည်သောသူ၏ ဘာဝနာနှလုံးသွင်းခြင်းသည် သင်္ခါရတရားတို့ကို အလုံးစုံ မနှိပ်စက်ရသေးသော၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို မပယ်ရသေးသောသူ၏ ဘာဝနာနှလုံးသွင်းခြင်းထက် သိမ်မွေ့သန့်ရှင်းသည်သာ ဖြစ်၏၊ သစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းအားဖြင့် သန္တာန်၌ ထူးခြားသောဂုဏ်ကို ဆောင်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပုထုဇဉ်၏ လုံ့လသည် တစ်မျိုးတစ်ဖုံသာဖြစ်၏၊ သောတာပန်၏ လုံ့လသည် တစ်မျိုးတစ်ဖုံသာဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ဤထူးခြားမှုသည် ပုထုဇဉ်နှင့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့်သာ ရနိုင်သည်မဟုတ်၊ အရိယာတို့တွင်လည်း သေက္ခစသော ထူးခြားမှုကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဘိသင်္ခါရ၏ ထူးခြားမှုကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဘိနီဟာရ (ရှေးဆုပန်မှု) ကြောင့် အောင်မြင်မှုရရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ရအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'သကဒါဂါမ်၏ လုံ့လသည် တစ်မျိုးတစ်ဖုံတည်း' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ 'န ပါပုဏာတိ' (မရောက်နိုင်) ဟူသည်မှာ ပုထုဇဉ်သည် လုံ့လကို အလုံးစုံ ကြိုးပမ်းသည်ရှိသော် သောတာပတ္တိမဂ်သို့ ရောက်၏၊ သောတာပန်သည် သကဒါဂါမိမဂ်သို့ ရောက်၏၊ အောက်မဂ်သည် အထက်မဂ်နှင့် နှိုင်းစာလျှင် ကြမ်းတမ်းပြီး အထက်မဂ်သည် အောက်မဂ်ထက် သိမ်မွေ့၏၊ ထိုသို့ သိမ်မွေ့သောကြောင့် ပယ်စွန့်ရန် မစွမ်းနိုင်သော ကိလေသာကို ပယ်စွန့်နိုင်သဖြင့်၊ ဤသို့ ရရှိထိုက်သော ထူးခြားမှုဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရရှိကြောင်းလမ်းစဉ်၏ သိမ်မွေ့နူးညံ့မှုနှင့် ထက်မြက်သန့်ရှင်းမှုတို့ဖြင့်လည်းကောင်း သိသာနိုင်သောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်၏ လုံ့လသည် သောတာပန်၏ လုံ့လသို့ မမီနိုင်' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။

අකූටකරණන්ති අවඤ්චනකිරියං. අනවච්ඡින්දනන්ති අතියානං. අවිඤ්ඡනං න ආකඩ්ඪනං, නියුත්තතං විනිවෙඨෙත්වා සමන්තා විපරිවත්තිත්වා සමධාරාය ඡඩ්ඩනං වා. තස්ස කාරණං තංකාරණං, තං කාරණන්ති වා තං කිරියං තං අධිකාරං. දන්තෙහි ගන්තබ්බභූමින්ති දන්තෙහි පත්තබ්බට්ඨානං, පත්තබ්බවත්ථුං වා. චත්තාරොපි අස්සද්ධා නාම උපරිමඋපරිමසද්ධාය අභාවතො. යෙන හි යං අප්පත්තං, තස්ස තං නත්ථි. අරියසාවකස්ස…පෙ… නත්ථි පඨමමග්ගෙනෙව මායාසාඨෙය්‍යානං පහාතබ්බත්තා. තෙනෙවාති සම්මදෙව විරුද්ධපක්ඛානං සද්ධාදීනං ඉධාධිප්පෙතත්තා. යදි එවං කථං මිස්සකකථාති ආහ ‘‘අස්සඛළුඞ්කසුත්තන්තෙ පනා’’තිආදි. චත්තාරොව හොන්ති පුථුජ්ජනාදිවසෙන.

"အကူဋကရဏံ" ဟူသည် မလှည့်ပတ်ခြင်း ပြုလုပ်ခြင်းတည်း။ "အနဝစ္ဆိန္ဒနံ" ဟူသည် လွန်ကဲစွာ သွားခြင်းတည်း။ "အဝိဉ္ဆနံ" ဟူသည် မဆွဲငင်ခြင်းတည်း၊ သို့မဟုတ် ချည်နှောင်ထားသည်ကို ဖြည်၍ ပတ်ပတ်လည် လှည့်ပြီးလျှင် ညီမျှစွာ ကိုင်မြှောက်၍ ချထားခြင်းတည်း။ ထိုအရာ၏ အကြောင်းသည် "တံကာရဏံ" မည်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုအကြောင်းဟူသည် ထိုအမှုကိစ္စ ထိုတာဝန်တည်း။ "ဒန္တေဟိ ဂန္တဗ္ဗဘူမိံ" ဟူသည် ယဉ်ကျေးသော ဆင်တို့ ရောက်အပ်သော အရပ်၊ သို့မဟုတ် ရောက်အပ်သော ဝတ္ထုတည်း။ ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးတို့သည်လည်း အထက်ထက်သော သဒ္ဓါတရား မရှိခြင်းကြောင့် "အဿဒ္ဓါ" (သဒ္ဓါတရားမရှိသူ) မည်ကုန်၏။ အကြင်သူသည် အကြင်တရားကို မရောက်အပ်၊ ထိုသူအား ထိုတရားသည် မရှိသည်သာတည်း။ အရိယာသာဝကအား ...ပ... မရှိ၊ ပထမမဂ်ဖြင့်သာလျှင် လှည့်ပတ်ခြင်း (မာယာ) နှင့် ကောက်ကျစ်ခြင်း (သာဌေယျ) တို့ကို ပယ်အပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဆန့်ကျင်ဘက်တရား ဖြစ်ကုန်သော သဒ္ဓါတရား စသည်တို့ကို ဤသုတ်၌ ကောင်းစွာ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက အဘယ်ကြောင့် ရောနှောသောစကား ဖြစ်သနည်းဟူမူ - "အဿခဠုင်္ကသုတ္တန်၌မူကား" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ပုထုဇဉ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လေးဦးတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။

ඔපම්මසංසන්දනෙ අදන්තහත්ථිආදයො වියාතිආදිනා කණ්හපක්ඛෙ, යථා පන දන්තහත්ථිආදයොතිආදිනා සුක්කපක්ඛෙ ච සාධාරණතො එකජ්ඣං [Pg.165] කත්වා වුත්තං, අසාධාරණතො භින්දිත්වා දස්සෙතුං ‘‘ඉදං වුත්තං හොතී’’තිආදි වුත්තං.

ဥပမာနှိုင်းယှဉ်ရာ၌ "မယဉ်ကျေးသော ဆင်စသည်တို့ကဲ့သို့" စသည်ဖြင့် ကဏှပက္ခ (မည်းညစ်သောဘက်) ၌လည်းကောင်း၊ "ယဉ်ကျေးသော ဆင်စသည်တို့ကဲ့သို့" စသည်ဖြင့် သုက္ကပက္ခ (ဖြူစင်သောဘက်) ၌လည်းကောင်း အများဆိုင်ရာ အားဖြင့် တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ အများမဆိုင်သောအားဖြင့် ခွဲခြား၍ ပြသခြင်းငှာ "ဤဆိုလိုရင်းကား" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

380. සම්මප්පධානා නිබ්බිසිට්ඨවීරියා. තෙනාහ – ‘‘න කිඤ්චි නානාකරණං වදාමි, යදිදං විමුත්තියා විමුත්ති’’න්ති. න හි සුක්ඛවිපස්සකතෙවිජ්ජඡළභිඤ්ඤානං විමුත්තියා නානාකරණං අත්ථි. තෙන වුත්තං ‘‘යං එකස්සා’’තිආදි. කිං ත්වං න ජානාසීති සම්බන්ධො. ආගච්ඡන්තීති උප්පජ්ජනවසෙන ආගච්ඡන්ති. නාගච්ඡන්තීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ඉදං පුච්ඡන්තොති ඉදං පුච්ඡාමීති දස්සෙන්තො. අප්පහීනචෙතසිකදුක්ඛා අනධිගතඅනාගාමිතා. තෙනාහ ‘‘උපපත්තිවසෙන ආගන්තාරො’’ති. සමුච්ඡින්නදුක්ඛාති සමුග්ඝාටිතචෙතසිකදුක්ඛා.

၃၈၀. သမ္မပ္ပဓာန်တို့သည် မထူးခြားသော လုံ့လရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "လွတ်မြောက်မှု (ဝိမုတ္တိ) အချင်းချင်း၌ တစ်စုံတစ်ခု ထူးခြားမှု ရှိသည်ဟု ငါမဆို" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သုက္ခဝိပဿက၊ တေဝိဇ္ဇ (ဝိဇ္ဇာသုံးပါးရ)၊ ဆဠဘိည (အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးရ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ လွတ်မြောက်မှု (ဝိမုတ္တိ) အားဖြင့် ထူးခြားမှုသည် မရှိသည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် "အကြင် တစ်ဦးသောသူအား" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ "သင်မသိသလော" ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ "လာကုန်၏" ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် လာကုန်၏။ "မလာကုန်" ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ "ဤအရာကို မေးသည်ရှိသော်" ဟူသည် ဤအရာကို မေးပါ၏ဟု ပြလိုရင်းတည်း။ မပယ်ရသေးသော စေတသိကဒုက္ခ ရှိသူတို့သည် အနာဂါမိဖိုလ်သို့ မရောက်သေးသူများ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ပဋိသန္ဓေနေခြင်း အစွမ်းဖြင့် လာမည့်သူတို့တည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အပူအပင်ဒုက္ခ ကင်းပြီးသူတို့" ဟူသည် စေတသိကဒုက္ခကို အကြွင်းမဲ့နုတ်ပယ်ပြီးသူတို့တည်း။

381. තම්හා ඨානාති තතො යථාධිගතඉස්සරියට්ඨානතො. පුන තම්හා ඨානාති තතො දුග්ගතා. සම්පන්නකාමගුණන්ති උළාරකාමගුණසමන්නාගතං.

၃၈၁. "ထိုအရပ်မှ" ဟူသည် ထိုသို့ရရှိအပ်ပြီးသော အစိုးရခြင်း အဆင့်အတန်းမှတည်း။ တစ်ဖန် "ထိုအရပ်မှ" ဟူသည် ထိုသို့သော ဒုဂ္ဂတိဘဝမှတည်း။ "ပြည့်စုံသော ကာမဂုဏ်ရှိသော" ဟူသည် မြင့်မြတ်သော ကာမဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။

තත්ථාති කාමදෙවලොකෙ. ඨානභාවතොති අරහත්තඤ්චෙ අධිගතං, තාවදෙව පරිනිබ්බානතො. උපරිදෙවෙ චාති උපරූපරි භූමිවාසෙ දෙවෙ ච, චක්ඛුවිඤ්ඤාණදස්සනෙනපි දස්සනාය නප්පහොන්තීති යොජනා.

"ထိုအရပ်၌" ဟူသည် ကာမဘုံနတ်ပြည်၌တည်း။ "အရပ်၏ အဖြစ်ကြောင့်" ဟူသည် အကယ်၍ ရဟတ်ဖိုလ်သို့ ရောက်ပါက၊ ထိုခဏ၌ပင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသောကြောင့်တည်း။ "အထက်နတ်တို့၌လည်းကောင်း" ဟူသည် အထက်ထက်သော ဘုံ၌ နေကြကုန်သော နတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် မြင်ခြင်းငှာလည်း မတတ်နိုင်ကုန်ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။

382. වුත්තනයෙනෙවාති දෙවපුච්ඡාය වුත්තෙනෙව නයෙන. සා කිර කථාති ‘‘නත්ථි සො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා, යො සකිදෙව සබ්බං නෙය්‍ය’’න්ති කථා. තෙති විටටූභසඤ්ජයා. ඉමස්මිංයෙව ඨානෙති ඉමස්මිං මිගදායෙයෙව. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၃၈၂. "ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာလျှင်" ဟူသည် နတ်သား၏ အမေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာလျှင်တည်း။ "ထိုစကားသည်" ဟူသည် "တစ်ကြိမ်တည်းဖြင့် သိဖွယ်အားလုံးကို သိနိုင်သော ထိုသို့သော သမဏ သို့မဟုတ် ဗြာဟ္မဏသည် မရှိ" ဟူသော စကားတည်း။ "ထိုသူတို့သည်" ဟူသည် ဝိဋဋူဘနှင့် သဉ္ဇယတို့တည်း။ "ဤအရပ်၌ပင်" ဟူသည် ဤမိဂဒါဝုန်တော၌ပင်တည်း။ ကြွင်းသောစကားသည် လွယ်ကူစွာ သိအပ်သည်သာတည်း။

කණ්ණකත්ථලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ကဏ္ဏကတ္ထလသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

නිට්ඨිතා ච රාජවග්ගවණ්ණනා.

ရာဇဝဂ်အဖွင့်လည်း ပြီးဆုံးပြီ။

5. බ්‍රාහ්මණවග්ගො

၅. ဗြာဟ္မဏဝဂ်

1. බ්‍රහ්මායුසුත්තවණ්ණනා

၁. ဗြာဟ္မာယုသုတ်အဖွင့်

383. ‘‘මහාසත්තො [Pg.166] මහිද්ධිකො මහානුභාවො’’තිආදීසු (මහාව. 38) උළාරතා විසයො, ‘‘මහාජනකායො සන්නිපතී’’තිආදීසු සම්බහුලභාවවිසයො, ඉධ පන තදුභයම්පිස්ස අත්ථොති ‘‘මහතාති ගුණමහත්තෙනපි මහතා’’තිආදි වුත්තං. අප්පිච්ඡතාදීති ආදි-සද්දෙන සන්තුට්ඨිසල්ලෙඛපවිවෙකඅසංසග්ගවීරියාරම්භාදීනං සඞ්ගහො. දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤසඞ්ඝාතසඞ්ඛාතෙනාති එත්ථ ‘‘නියතො සම්බොධිපරායණො’’ (සං. නි. 2.41; 3.998, 1004) – ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො සඤ්චිච්ච පාණං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාති නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’තිආදිවචනතො දිට්ඨිසීලානං නියතසභාවත්තා සොතාපන්නාපි අඤ්ඤමඤ්ඤං දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතා, පගෙව සකදාගාමිආදයො. ‘‘තථාරූපාය දිට්ඨියා දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො විහරති (දී. නි. 3.324, 356; ම. නි. 1.492; 3.54; අ. නි. 6.11; පරි. 274) තථාරූපෙහි සීලෙහි සීලසාමඤ්ඤගතො විහරතී’’ති (දී. නි. 3.324; ම. නි. 1.492; 3.54; අ. නි. 6.12; පරි. 274) වචනතො පුථුජ්ජනානම්පි දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතභාවො ලබ්භතියෙව.

၃၈၃. "မဟာသတ္တော မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ" စသည်တို့၌ မြင့်မြတ်သော အဖြစ်သည် အနက်အရာ ဖြစ်၏။ "မဟာဇနကာယော သန္နိပတိ" စသည်တို့၌ များပြားသော အဖြစ်သည် အနက်အရာ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌မူကား ထိုနှစ်ပါးလုံးပင် ဤပုဂ္ဂိုလ်အား ရှိ၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "မဟတာဟူသည် ဂုဏ်ကျေးဇူး ကြီးမြတ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ကြီးမြတ်သော" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ "အပ္ပိစ္ဆတာဒိ" ဟူသော ပုဒ်၌ "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် ရောင့်ရဲလွယ်ခြင်း (သန္တုဋ္ဌိ)၊ ကိလေသာကို ခြိုးခြံခြင်း (သလ္လေခ)၊ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း (ပဝိဝေက)၊ မရောနှောခြင်း (အသံသგ္ဂ)၊ လုံ့လအားထုတ်ခြင်း (ဝီရိယာရမ္ဘ) စသည်တို့ကို သိမ်းယူအပ်၏။ "ဒိဋ္ဌိသီလသာမညသံဃာတသင်္ခါတေန" ဟူသော ဤစကား၌ "နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ရဟန်းတို့၊ ဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သိလျက်နှင့် သတ္တဝါကို အသက်မှ ချွေချရာ၏ဟူသော ဤအချက်သည် မဖြစ်နိုင်သော အကြောင်း၊ အခွင့်မရှိသော အကြောင်းတည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သော စကားကြောင့် ဒိဋ္ဌိနှင့် သီလတို့၏ မြဲသော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ သောတာပန်တို့သည်လည်း အချင်းချင်း ဒိဋ္ဌိတူခြင်း၊ သီလတူခြင်းဖြင့် ပေါင်းစည်းမိကြကုန်၏။ သကဒါဂါမိစသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီ။ "ထိုသို့သဘောရှိသော ဒိဋ္ဌိဖြင့် ဒိဋ္ဌိချင်း တူမျှသည်ဖြစ်၍ နေ၏၊ ထိုသို့သဘောရှိသော သီလတို့ဖြင့် သီလချင်း တူမျှသည်ဖြစ်၍ နေ၏" ဟူသော ဝစနကြောင့် ပုထုဇဉ်တို့အားလည်း ဒိဋ္ဌိတူခြင်း၊ သီလတူခြင်းဖြင့် ပေါင်းစည်းမိသော အဖြစ်ကို ရအပ်သည်သာတည်း။

ඔට්ඨපහතකරණවසෙන අත්ථවිභාගවසෙන. සනිඝණ්ඩුකෙටුභානන්ති එත්ථ නිඝණ්ඩූති වචනීයවාචකභාවෙන අත්ථං සද්දඤ්ච ඛණ්ඩති විභජ්ජ දස්සෙතීති නිඛණ්ඩු. සො එව ඉධ ඛ-කාරස්ස ඝ-කාරං කත්වා ‘‘නිඝණ්ඩූ’’ති වුත්තො. කිටති ගමෙති කිරියාදිවිභාගං, තං වා අනවසෙසපරියාදානතො ගමෙන්තො පූරෙතීති කෙටුභං. වෙවචනප්පකාසකන්ති පරියායසද්දදීපකං, එකෙකස්ස අත්ථස්ස අනෙකපරියායවචනවිභාවකන්ති අත්ථො. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං අනෙකෙසම්පි අත්ථානං එකසද්දවචනීයතාවිභාවනවසෙනපි තස්ස ගන්ථස්ස පවත්තත්තා. වචීභෙදාදිලක්ඛණා කිරියා කප්පීයති එතෙනාති කිරියාකප්පො, සො පන වණ්ණපදසම්බන්ධපදත්ථවිභාගතො බහුවිකප්පොති ආහ ‘‘කිරියාකප්පවිකප්පො’’ති. ඉදඤ්ච මූලකිරියාකප්පගන්ථං සන්ධාය වුත්තං. සො හි සතසහස්සපරිමාණො නලචරියාදිපකරණං. ඨානකරණාදිවිභාගතො [Pg.167] නිබ්බචනවිභාගතො ච අක්ඛරා පභෙදීයන්ති එතෙහීති අක්ඛරප්පභෙදා, සික්ඛානිරුත්තියො. එතෙසන්ති වෙදානං. තෙ එව වෙදෙ පදසො කායතීති පදකො. තං තං සද්දං තදත්ථඤ්ච බ්‍යාකරොති බ්‍යාචික්ඛති එතෙනාති බ්‍යාකරණං, සද්දසත්ථං. ආයතිං හිතං තෙන ලොකො න යතති න ඊහතීති ලොකායතං. තඤ්හි ගන්ථං නිස්සාය සත්තා පුඤ්ඤකිරියාය චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති. වයතීති වයො, න වයො අවයො, න අවයො අනවයො, ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු කත්ථචි අපරිකිලන්තො අවිත්ථායන්තො තෙ ගන්ථෙ සන්ධාරෙති පූරෙතීති අත්ථො. ද්වෙ පටිසෙධා පකතිං ගමෙන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘අවයො න හොතී’’ති වත්වා තත්ථ අවයං දස්සෙතුං ‘‘අවයො…පෙ… න සක්කොතී’’ති වුත්තං.

နှုတ်ခမ်းကို ခတ်မိစေတတ်သော ကရိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်ကို ခွဲခြားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း။ 'သနိဃဏ္ဍုကေဋုဘာနံ' ဟူသော ဤစကား၌ ဟောအပ်သောအနက်နှင့် ဟောတတ်သောသဒ္ဒါ၏ အဖြစ်ဖြင့် အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါကိုလည်းကောင်း ခွဲခြား၍ ပြသတတ်သောကြောင့် 'နိခဏ္ဍု' မည်၏။ ထိုကျမ်းကိုပင် ဤနေရာ၌ 'ခ' အက္ခရာကို 'ဃ' အက္ခရာပြု၍ 'နိဃဏ္ဍု' ဟု ဆိုအပ်၏။ ပြုလုပ်ခြင်း (ကိရိယာ) စသော အပြားကို သိစေတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုအပြားကို အကြွင်းမဲ့ ကုန်စင်အောင် ပြည့်စုံစေတတ်သောကြောင့် 'ကေဋုဘ' မည်၏။ 'ဝေဝစနပ္ပကာသကံ' ဟူသည် ပရိယာယသဒ္ဒါကို ပြဆိုတတ်သော၊ တစ်ခုစီသော အနက်အား များစွာသော ပရိယာယသဒ္ဒါတို့ကို ခွဲခြား၍ ပြဆိုတတ်သောကျမ်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသို့ပြဆိုခြင်းသည် ဥပမာမျှသာ ဖြစ်၏၊ များစွာသော အနက်တို့ကို တစ်ခုသော သဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သော အဖြစ်ကို ပြသခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုကျမ်းသည် ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ နှုတ်မြွက်ခြင်း ကွဲပြားခြင်း စသော လက္ခဏာရှိသော ကိရိယာကို ဤကျမ်းဖြင့် စီရင်အပ်သောကြောင့် 'ကိရိယာကပ္ပ' မည်၏။ ထိုကျမ်းသည်လည်း အက္ခရာ (ဝဏ္ဏ)၊ ပုဒ်တို့၏ ဆက်စပ်မှု (ပဒသမ္ဗန္ဓ)၊ ပုဒ်၏ အနက်ခွဲခြားမှု (ပဒတ္ထဝိဘာဂ) တို့၏ အစွမ်းဖြင့် များစွာသော အပြားရှိသောကြောင့် 'ကိရိယာကပ္ပဝိကပ္ပ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤစကားသည်လည်း မူလကိရိယာကပ္ပကျမ်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုကျမ်းသည် ဂါထာတစ်သိန်းမျှသော အတိုင်းအရှည်ရှိသော နဠစရိယစသော ကျမ်းဖြစ်၏။ ဌာန် ကရိုဏ်း စသော ခွဲခြားမှု အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ နိရုတ္တိခွဲခြားမှု အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အက္ခရာတို့ကို ခွဲခြားအပ်ကုန်၏၊ ဤကျမ်းတို့ဖြင့် ခွဲခြားအပ်သောကြောင့် 'အက္ခရပ္ပဘေဒ' မည်ကုန်၏၊ သိက္ခာကျမ်းနှင့် နိရုတ္တိကျမ်းတို့ ဖြစ်၏။ 'ထိုသူတို့၏' ဟူသည် ဝေဒတို့၏ ဖြစ်၏။ ထိုဝေဒကျမ်းတို့ကိုပင် ပုဒ်အားဖြင့် ရွတ်ဆိုတတ်သောကြောင့် 'ပဒက' မည်၏။ ထိုထိုသဒ္ဒါနှင့် ထိုထိုအနက်ကို ဤကျမ်းဖြင့် ရှင်းလင်းပြသတတ်သောကြောင့် 'ဗျာကရဏ' ဟု ခေါ်သော သဒ္ဒါကျမ်း မည်၏။ นောင်အခါ၌ ဖြစ်မည့် အကျိုးစီးပွားကို ထိုကျမ်းကြောင့် လူအပေါင်းသည် မအားထုတ်၊ မရှာဖွေတတ်သောကြောင့် 'လောကာယတ' ကျမ်းမည်၏။ ထိုကျမ်းကို အမှီပြု၍ သတ္တဝါတို့သည် ကောင်းမှုပြုရန် စိတ်ကိုမျှပင် မဖြစ်စေကြကုန်။ သွားတတ် (ပျက်စီးတတ်) သောကြောင့် 'ဝယ' မည်၏၊ ဝယ မဟုတ်သည်မှာ 'အဝယ' မည်၏၊ အဝယ မဟုတ်သည်မှာ 'အနဝယ' မည်၏။ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးတို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော နေရာ၌ မပင်ပန်းဘဲ၊ မပျံ့လွင့်ဘဲ ထိုကျမ်းတို့ကို ဆောင်ထားတတ်၏၊ ပြည့်စုံစေတတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ငြင်းပယ်ခြင်းနှစ်ခု (ပဋိသေဓ) တို့သည် ပကတိသဘောသို့ ရောက်စေတတ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'အဝယ မဟုတ်' ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင်၊ ထိုနေရာ၌ အဝယကို ပြခြင်းငှာ 'အဝယ...ပ... မတတ်နိုင်' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

384. ගරූති භාරියං අත්තානං තතො මොචෙත්වා ගමනං දුක්කරං හොති. අනත්ථොපි උප්පජ්ජති නින්දාබ්‍යාරොසඋපාරම්භාදි. අබ්භුග්ගතොති එත්ථ අභිසද්දයොගෙන ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථෙ උපයොගවචනං.

၃၈၄. "ဂရု" (လေးလံသော) ဟူသည် ဝန်ကြီးသော အရာတည်း၊ ထိုဝန်မှ မိမိကိုယ်ကို လွတ်မြောက်စေ၍ သွားရန် ခဲယဉ်းလှ၏။ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ စိတ်ဆိုးခြင်း၊ အပြစ်တင်ခြင်း စသော အကျိုးမဲ့သည်လည်း ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ "အဗ္ဘုဂ္ဂတော" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "အဘိ" သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ဤသို့သော သဘောရှိသည်ကို ပြဆိုခြင်း အနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ် (ဥပယောဂဝစန) ဖြစ်၏။

ලක්ඛණානීති ලක්ඛණදීපනානි මන්තපදානි. අන්තරධායන්තීති න කෙවලං ලක්ඛණමන්තානියෙව, අඤ්ඤානිපි බ්‍රාහ්මණානං ඤාණබලාභාවෙන අනුක්කමෙන අන්තරධායන්ති. තථා හි වදන්ති ‘‘එකසතං අද්ධරියං දිපඤ්ඤාසමත්තතො සාමා’’තිආදි. පණිධිමහතො සමාදානමහතොතිආදිනා පච්චෙකං මහ-සද්දො යොජෙතබ්බො. පණිධිමහන්තතාදි චස්ස බුද්ධවංසචරියාපිටකවණ්ණනාදිවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. නිට්ඨාති නිප්ඵත්තියො. ජාතිසාමඤ්ඤතොති ලක්ඛණජාතියා ලක්ඛණභාවෙන සමානභාවතො. යථා හි බුද්ධානං ලක්ඛණානි සුවිසුද්ධානි සුපරිබ්‍යත්තානි පරිපුණ්ණානි ච හොන්ති, න එවං චක්කවත්තීනං. තෙනාහ ‘‘න තෙහෙව බුද්ධො හොතී’’ති.

လက္ခဏာနိ-ဟူသည် လက္ခဏာကို ပြဆိုတတ်ကုန်သော မန္တန်ပုဒ်တို့တည်း။ အန္တရဓာယန္တိ-ဟူရာ၌ လက္ခဏာပြမန္တန်တို့သည်သာ ကွယ်ပျောက်ကြသည်မဟုတ်၊ အခြားသော မန္တန်တို့သည်လည်း ပုဏ္ဏားတို့၏ ဉာဏ်ပညာအစွမ်း မရှိတော့သဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ကွယ်ပျောက်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍သာလျှင် 'တစ်ရာ့တစ်ပါးသော အဒ္ဓရိယမန္တန်၊ ငါးဆယ့်နှစ်ပါးမျှသော သာမမန္တန်' စသည်ဖြင့် ပြောဆိုကြကုန်၏။ ပဏိဓိမဟတော၊ သမာဒါနမဟတော စသည်တို့၌ တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ၌ 'မဟ' သဒ္ဒါကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ဆုပန်ခြင်း၏ ကြီးမြတ်သည်၏ အဖြစ် စသည်ကို ဗုဒ္ဓဝံသ၊ စရိယာပိဋကတ် အဖွင့်အဋ္ဌကထာ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ သိအပ်၏။ နိဋ္ဌာ-ဟူသည် ပြီးစီးခြင်းတို့တည်း။ ဇာတိသာမညတော-ဟူသည် လက္ခဏာအမျိုးအစားအားဖြင့် လက္ခဏာ၏ အဖြစ်ဖြင့် တူညီသော အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ဘုရားရှင်တို့၏ လက္ခဏာတော်တို့သည် အလွန်သန့်ရှင်းကုန်၏၊ အလွန်ထင်ရှားကုန်၏၊ ပြည့်စုံကုန်၏၊ စကြာမင်းတို့၏ လက္ခဏာများသည် ထိုသို့မဖြစ်ကုန်။ ထိုကြောင့် 'ထိုလက္ခဏာတို့ဖြင့်သာ ဘုရားမဖြစ်နိုင်' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

අභිරූපතා දීඝායුකතා, අප්පාතඞ්කතා බ්‍රාහ්මණාදීනං පියමනාපතාති චතූහි අච්ඡරියධම්මෙහි. දානං පියවචනං අත්ථචරියා සමානත්තතාති ඉමෙහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි. රඤ්ජනතොති පීතිජනනතො. චක්කං චක්කරතනං වත්තෙති පවත්තෙතීති චක්කවත්තී, සම්පත්තිචක්කෙහි සයං වත්තෙති, තෙහි ච පරං සත්තනිකායං වත්තෙති පවත්තෙතීති චක්කවත්තී, පරහිතාවහො ඉරියාපථචක්කානං වත්තො වත්තනං එතස්ස අත්ථීති චක්කවත්තී, අප්පටිහතං වා [Pg.168] ආණාසඞ්ඛාතං චක්කං වත්තෙතීති චක්කවතී, අප්පටිහතං වා ආණාසඞ්ඛාතං චක්කං වත්තෙතීති චක්කවත්තී, ඛත්තියමණ්ඩලාදිසඤ්ඤිතං චක්කං සමූහං අත්තනො වසෙ වත්තෙතීති චක්කවත්තී. ධම්මං චරතීති ධම්මිකො. ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මො රඤ්ජනත්ථෙන රාජාති ධම්මරාජා. කොපාදීති ආදි-සද්දෙන කාමලොභමානමදාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. විජිතාවීති විජිතවා. කෙනචි අකම්පියට්ඨෙන ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො. දළ්හභත්තිභාවතො වා ජනපදො ථාවරියං පත්තො එත්ථාති ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො. චිත්තීකතභාවාදිනාපි (ඛු. පා. අට්ඨ. 6.3; දී. නි. අට්ඨ. 2.33; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.223; සු. නි. අට්ඨ. 1.226; මහානි. අට්ඨ. 50) චක්කස්ස රතනට්ඨො වෙදිතබ්බො. එස නයො සෙසෙසුපි. රතිනිමිත්තතාය වා චිත්තීකතාදිභාවස්ස රතිජනනට්ඨෙන එකසඞ්ගහතාය විසුං අග්ගහණං.

အဆင်းလှခြင်း၊ အသက်ရှည်ခြင်း၊ အနာရောဂါကင်းခြင်း၊ ပုဏ္ဏားစသည်တို့၏ ချစ်မြတ်နိုးဖွယ်ရှိခြင်း ဟူသော အံ့ဖွယ်တရား လေးပါးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း။ ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်း၊ ချိုသာစွာ ပြောဆိုခြင်း၊ အကျိုးရှိအောင် ကျင့်ဆောင်ခြင်း၊ တစ်သားတည်းပြုခြင်း ဟူသော ဤသင်္ဂဟဝတ္ထုလေးပါးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း။ ရဉ္ဇနတော-ဟူသည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ပီတိ) ကို ဖြစ်စေခြင်းကြောင့်တည်း။ စကြာရတနာတည်းဟူသော စက်ကို ဖြစ်စေတတ်၊ လည်စေတတ်သောကြောင့် စက္ကဝတ္တီ မည်၏။ မိမိကိုယ်တိုင်သည်လည်း သမ္ပတ္တိစက်တို့ဖြင့် ဖြစ်စေတတ်၏၊ ထိုစက်တို့ဖြင့်လည်း အခြားသော သတ္တဝါအပေါင်းကို လည်ပတ်စေတတ်၊ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် စက္ကဝတ္တီ မည်၏။ သူတစ်ပါးအကျိုးကို ဆောင်ရွက်တတ်သော ဣရိယာပုထ်စက်တို့၏ လည်ပတ်ခြင်းသည် ဤမင်းအား ရှိသောကြောင့် စက္ကဝတ္တီ မည်၏။ သို့မဟုတ်ပါက မဆီးတားအပ်သော အာဏာဟုဆိုအပ်သော စက်ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် စက္ကဝတ္တီ မည်၏။ သို့မဟုတ်ပါက မဆီးတားအပ်သော အာဏာဟုဆိုအပ်သော စက်ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် စက္ကဝတ္တီ မည်၏။ သို့မဟုတ်ပါက မင်းအသိုင်းအဝိုင်း စသည်ဟု သမုတ်အပ်သော အစုအဝေး (စက်) ကို မိမိ၏ အလိုသို့ လိုက်စေတတ်သောကြောင့် စက္ကဝတ္တီ မည်၏။ တရားနှင့်အညီ ကျင့်တတ်သောကြောင့် ဓမ္မိက မည်၏။ တရားသဖြင့် တရားနှင့်မကင်းခြင်းကြောင့် 'ဓမ္မ' လည်းမည်၏၊ (သတ္တဝါတို့ကို) နှစ်သက်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် 'ရာဇာ' လည်းမည်၏၊ ထိုကြောင့် ဓမ္မရာဇာ မည်၏။ ကောပါဒီတိ ဟူသော ပုဒ်၌ အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် ကာမလောဘ၊ မာန၊ မဒ စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ ဝိဇိတာဝီ-ဟူသည် အောင်မြင်ပြီးသူတည်း။ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူမျှ မလှုပ်ရှားနိုင်သော အနက်ကြောင့် တိုင်းနိုင်ငံကို မြဲမြံခိုင်ခံ့စေခြင်းသို့ ရောက်သောသူမည်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ခိုင်မြဲသော သက်ဝင်ယုံကြည်မှုရှိသောကြောင့် တိုင်းနိုင်ငံသည် ဤမင်း၌ ခိုင်မြဲခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် တိုင်းနိုင်ငံကို မြဲမြံခိုင်ခံ့စေခြင်းသို့ ရောက်သောသူမည်၏။ အလေးအမြတ်ပြုအပ်သည်၏ အဖြစ် စသည်ဖြင့်လည်း စက်၏ ရတနာဟူသော အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသောရတနာတို့၌လည်း နည်းတူပင်တည်း။ သို့မဟုတ်ပါက နှစ်သက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အလေးအမြတ်ပြုအပ်သည်၏ အဖြစ်စသည်တို့၌ နှစ်သက်မှုကို ဖြစ်စေတတ်သော အနက်ဖြင့် တစ်ခုတည်းသော သင်္ဂဟ၌ ပါဝင်သောကြောင့် သီးခြားမယူခြင်းဖြစ်၏။

ඉමෙහි පන රතනෙහි රාජා චක්කවත්තී යං යමත්ථං පච්චනුභොති, තං තං දස්සෙතුං ‘‘ඉමෙසු පනා’’තිආදි වුත්තං. අජිතං ජිනාති මහෙසක්ඛතාසංවත්තනියකම්මනිස්සන්දභාවතො. විජිතෙ යථාසුඛං අනුවිචරති හත්ථිරතනං අස්සරතනඤ්ච අභිරුහිත්වා තෙසං ආනුභාවෙන අන්තොපාතරාසෙයෙව සකලං පථවිං අනුසංයායිත්වා රාජධානියං පච්චාගමනතො. පරිණායකරතනෙන විජිතමනුරක්ඛති තෙන තත්ථ තත්ථ කත්තබ්බකිච්චස්ස සංවිධානතො. සෙසෙහීති මණිරතනඉත්ථිරතනගහපතිරතනෙහි. තත්ථ මණිරතනෙන යොජනප්පමාණෙ දෙසෙ අන්ධකාරං විධමිත්වා ආලොකදස්සනාදිනා සුඛමනුභවති, ඉත්ථිරතනෙන අතික්කන්තමානුසරූපසම්පත්තිදස්සනාදිවසෙන, ගහපතිරතනෙන ඉච්ඡිතිච්ඡිතමණිකනකරජතාදිධනප්පටිලාභවසෙන. උස්සාහසත්තියොගො යෙන කෙනචි අප්පටිහතාණාචක්කභාවසිද්ධිතො. හත්ථිඅස්සරතනාදීනං මහානුභාවත්තා කොසසම්පත්තියාපි පභාවසම්පත්තිසිද්ධිතො ‘‘හත්ථි…පෙ… යොගො’’ති වුත්තං. කොසො හි නාම සති උස්සාහසම්පත්තියං (උග්ගතෙජස්ස සුකුමාරපරක්කමස්ස පසන්නමුඛස්ස සම්මුඛෙ පාපුණාති). පච්ඡිමෙනාති පරිණායකරතනෙන. තඤ්හි සබ්බරාජකිච්චෙසු කුසලං අවිරජ්ඣනපයොගං. තෙනාහ ‘‘මන්තසත්තියොගො’’ති. තිවිධසත්තියොගඵලං පරිපුණ්ණං හොතීති සම්බන්ධො. සෙසෙහීති සෙසෙහි පඤ්චහි රතනෙහි. අදොසකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙනාති අදොසසඞ්ඛාතෙන කුසලමූලෙන සහජාතාදිපච්චයවසෙන උප්පාදිතකම්මස්ස [Pg.169] ආනුභාවෙන සම්පජ්ජන්ති සොම්මතරරතනජාතිකත්තා. මජ්ඣිමානි මණිඉත්ථිගහපතිරතනානි. අලොභ…පෙ… කම්මානුභාවෙන සම්පජ්ජන්ති උළාරධනස්ස උළාරධනපටිලාභකාරණස්ස ච පරිච්චාගසම්පදාහෙතුකත්තා. පච්ඡිමන්ති පරිණායකරතනං. තඤ්හි අමොහ…පෙ… කම්මානුභාවෙන සම්පජ්ජති මහාපඤ්ඤෙනෙව චක්කවත්තිරාජකිච්චස්ස පරිණෙතබ්බත්තා.

ဤရတနာတို့ဖြင့် စကြာမင်းသည် အကြင်အကြင် အကျိုးကျေးဇူးကို ခံစားရ၏၊ ထိုထိုအကျိုးကျေးဇူးကို ပြခြင်းငှါ 'ဣမေသု ပန' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ တန်ခိုးအာဏာ ကြီးမားခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံ၏အကျိုးဆက်ဖြစ်သောကြောင့် မအောင်နိုင်သေးသော နယ်မြေကို အောင်မြင်၏။ ဆင်ရတနာ၊ မြင်းရတနာတို့ကို စီးနင်း၍ ထိုရတနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နံနက်စာ မစားမီအတွင်း၌ပင် မြေပြင်တစ်ခုလုံးကို လှည့်လည်လှည့်ပတ်ပြီး မင်းနေပြည်တော်သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိနိုင်သောကြောင့် အောင်မြင်ပြီးသော နယ်မြေ၌ အလိုရှိတိုင်း လှည့်လည်သွားလာနိုင်၏။ ပရိဏာယကရတနာ (သားကြီးရတနာ) ဖြင့် အောင်မြင်ပြီးသော နယ်မြေကို စောင့်ရှောက်၏၊ ထိုပရိဏာယကရတနာသည် ထိုထိုအရပ်၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့ကို စီမံပေးတတ်သောကြောင့်တည်း။ သေသေဟိ-ဟူသည် ပတ္တမြားရတနာ၊ မိဖုရားရတနာ၊ သူဌေးရတနာတို့ဖြင့်တည်း။ ထိုရတနာတို့တွင် ပတ္တမြားရတနာဖြင့် တစ်ယူဇနာအတိုင်းအတာရှိသော အရပ်၌ မှောင်မိုက်ကို ပယ်ဖျောက်၍ အလင်းရောင်ကို မြင်ရခြင်းစသည်ဖြင့် ချမ်းသာကို ခံစားရ၏။ မိဖုရားရတနာဖြင့် လူတို့ထက် သာလွန်သော ရူပသမ္ပတ္တိကို ကြည့်ရှုရခြင်းစသည်ဖြင့် ချမ်းသာကို ခံစားရ၏။ သူဌေးရတနာဖြင့် အလိုရှိတိုင်းသော ပတ္တမြား၊ ရွှေ၊ ငွေစသော ရတနာတို့ကို ရရှိခြင်းစသည်ဖြင့် ချမ်းသာကို ခံစားရ၏။ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူမျှ မဆီးတားနိုင်သော အာဏာစက်အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းကြောင့် ဥဿာဟသတ္တိနှင့် ပြည့်စုံခြင်း မည်၏။ ဆင်ရတနာ၊ မြင်းရတနာစသည်တို့၏ တန်ခိုးကြီးမားလှသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘဏ္ဍာတိုက်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပဘာဝသတ္တိ (အာနုဘော်) နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဖြစ်စေသောကြောင့် 'ဟတ္ထိ...ပေ... ယောဂေါ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဘဏ္ဍာတိုက်ဟူသည် ဥဿာဟသမ္ပတ္တိရှိလတ်သော် (ပြင်းထန်သော တန်ခိုးရှိသူ၊ နူးညံ့သောအလေ့ရှိသူ၊ ကြည်လင်သောမျက်နှာရှိသူတို့၏ ရှေ့မှောက်သို့ ရောက်ရှိတတ်၏)။ ပစ္ဆိမေန-ဟူသည် ပရိဏာယကရတနာ (သားကြီးရတနာ) ဖြင့်တည်း။ ထိုသားကြီးရတနာသည် ခပ်သိမ်းသော မင်းမှုကိစ္စတို့၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်၏၊ မလွဲမချော်အောင် ဆောင်ရွက်တတ်၏။ ထိုကြောင့် 'မန္တသတ္တိနှင့် ပြည့်စုံခြင်း' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ သုံးပါးသော သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးသည် ပြည့်စုံ၏ဟု စပ်စပ်အပ်၏။ သေသေဟိ-ဟူသည် ကြွင်းသောရတနာ ငါးပါးတို့ဖြင့်တည်း။ အဒေါသကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေန-ဟူသည် အဒေါသဟုဆိုအပ်သော ကုသိုလ်မူလနှင့်အတူတကွဖြစ်ခြင်း စသော ပစ္စည်းတို့၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော ကံ၏အစွမ်းကြောင့် ပြေပြစ်နူးညံ့သော ရတနာအမျိုးအစားအဖြစ်ဖြင့် ပြီးစီးခြင်းတို့တည်း။ အလယ်ရတနာသုံးပါးတို့ကား ပတ္တမြားရတနာ၊ မိဖုရားရတနာ၊ သူဌေးရတနာတို့တည်း။ ထိုရတနာတို့သည် အလောဘ စသည်ကြောင့် ဖြစ်သော ကံ၏အစွမ်းကြောင့် ပြီးစီးကုန်၏၊ မြတ်သော ဥစ္စာကိုလည်းကောင်း၊ မြတ်သော ဥစ္စာကို ရခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်းကောင်း စွန့်ကြဲခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို အကြောင်းပြုသောကြောင့်တည်း။ ပစ္ဆိမံ-ဟူသည် ပရိဏာယကရတနာတည်း။ ထိုရတနာသည် အမောဟ စသည်ကြောင့်ဖြစ်သော ကံ၏အစွမ်းကြောင့် ပြီးစီး၏၊ မဟာပညာရှိသူသည်သာလျှင် စကြာမင်း၏ မင်းမှုကိစ္စကို ဆောင်ရွက်နိုင်သောကြောင့်တည်း။

සරණතො පටිපක්ඛවිධමනතො සූරා. තෙනාහ ‘‘අභීරුකජාතිකා’’ති. අසුරෙ විජිනිත්වා ඨිතත්තා වීරො, සක්කො දෙවානමින්දො, තස්ස අඞ්ගං දෙවපුත්තො සෙනඞ්ගභාවතොති වුත්තං ‘‘වීරඞ්ගරූපාති දෙවපුත්තසදිසකායා’’ති. සභාවොති සභාවභූතො අත්ථො. වීරකාරණන්ති වීරභාවකාරණං. වීරියමයසරීරා වියාති සවිග්ගහවීරියසදිසා සවිග්ගහඤ්චෙ වීරියං සියා, තංසදිසාති අත්ථො. නනු රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස පටිසෙනා නාම නත්ථි, යමස්ස පුත්තා පමද්දෙය්‍යුං, අථ කස්මා ‘‘පරසෙනපමද්දනා’’ති වුත්තන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘සචෙ’’තිආදි. තෙන පරසෙනා හොතු වා මා වා, තෙ පන එවං මහානුභාවාති දස්සෙති. ධම්මෙනාති කතූපචිතෙන අත්තනො පුඤ්ඤධම්මෙන. තෙන හි සඤ්චොදිතා පථවියං සබ්බරාජානො පච්චුග්ගන්ත්වා ‘‘ස්වාගතං තෙ මහාරාජා’’තිආදිං වත්වා අත්තනො රජ්ජං රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස නිය්‍යාදෙන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘සො ඉමං…පෙ… අජ්ඣාවසතී’’ති. අට්ඨකථායං පන තස්ස යථාවුත්තධම්මස්ස චිරතරං විපච්චිතුං පච්චයභූතං චක්කවත්තිවත්තසමුදාගතං පයොගසම්පත්තිසඞ්ඛාතං ධම්මං දස්සෙතුං ‘‘පාණො න හන්තබ්බොතිආදිනා පඤ්චසීලධම්මෙනා’’ති වුත්තං. එවඤ්හි ‘‘අදණ්ඩෙන අසත්ථෙනා’’ති ඉදං වචනං සුට්ඨුතරං සමත්ථිතං හොති, යස්මා රාගාදයො පාපධම්මා උප්පජ්ජමානා සත්තසන්තානං ඡාදෙත්වා පරියොනන්ධිත්වා තිට්ඨන්ති, කුසලපවත්තිං නිවාරෙන්ති, තස්මා තෙ ‘‘ඡදනා, ඡදා’’ති ච වුත්තා.

ဆုတ်နစ်ခြင်း (ပြေးခြင်း) ကင်းသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူကို နှိမ်နင်းဖျက်ဆီးတတ်သဖြင့်လည်းကောင်း ရဲရင့်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “မကြောက်တတ်သော သဘောရှိသူများ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အသူရာတို့ကို အောင်နိုင်၍ တည်နေသောကြောင့် ရဲရင့်သော နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်း၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော နတ်သားသည် စစ်သည်အင်္ဂါ အဖြစ်ကြောင့် “ဝီရင်္ဂရူပါ-နတ်သားနှင့် တူသော ကိုယ်ရှိကုန်သော” ဟု ဆိုအပ်၏။ သဘာဝေါ ဟူသည် သဘာဝအတိုင်းဖြစ်သော အနက်တည်း။ ဝီရကာရဏံ ဟူသည် ရဲရင့်သော အဖြစ်၏ အကြောင်းတည်း။ ဝီရိယမယသရီရာ ဝိယ ဟူသည် ကိုယ်ထင်ရှားရှိသော ဝီရိယနှင့် တူကုန်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ အကယ်၍ ဝီရိယသည် ကိုယ်နှင့်တကွ ဖြစ်ငြားအံ့၊ ထိုကိုယ်ရှိသော ဝီရိယနှင့် တူကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ စကြဝတေးမင်းအား တားဆီးရန် ဆန့်ကျင်ဘက်စစ်တပ် (ရန်သူစစ်တပ်) မည်သည် မရှိသည် မဟုတ်လော၊ ထိုမင်း၏ သားတို့သည် မည်သည့်စစ်တပ်ကို နှိမ်နင်းကြကုန်အံ့နည်း၊ သို့ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် “ရန်သူစစ်တပ်ကို နှိမ်နင်းတတ်ကုန်သော” ဟု မိန့်ဆိုသနည်းဟူသော ကန့်ကွက်ချက်ကို ရည်ညွှန်း၍ “သစေ” စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားဖြင့် ရန်သူစစ်တပ် ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မရှိသည်ဖြစ်စေ၊ ထိုသားတော်တို့သည် ဤသို့သော တန်ခိုးအာနုဘော် ကြီးမားကြသည်ကို ပြတော်မူသည်။ ဓမ္မေန ဟူသည် ပြုစုဆည်းပူးအပ်သော မိမိ၏ ကောင်းမှုကုသိုလ်တရားဖြင့်တည်း။ ထိုကောင်းမှုကုသိုလ်တရားဖြင့် နှိုးဆော်အပ်သည်ဖြစ်၍ မြေပြင်၌ရှိသော မင်းအားလုံးတို့သည် ခရီးဦးကြိုဆိုကြကုန်လျက် “အရှင်မင်းကြီး... ကြွလာတော်မူခြင်းသည် ကောင်းသော ကြွလာခြင်းဖြစ်ပါ၏” စသည်ဖြင့် လျှောက်ထား၍ မိမိတို့၏ တိုင်းပြည်ကို စကြဝတေးမင်းအား အပ်နှင်းကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ထိုစကြဝတေးမင်းသည် ဤ...ပ... အုပ်စိုး၍ နေ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား ထိုဆိုအပ်ပြီးသော တရား၏ အရှည်ကြာစွာ အကျိုးပေးခြင်းငှာ အကြောင်းဖြစ်သော၊ စကြဝတေးမင်း၏ ကျင့်ဝတ်မှ ထွက်ပေါ်လာသော၊ ပယောဂသမ္ပတ္တိဟု ဆိုအပ်သော တရားကို ပြခြင်းငှာ “သူ့အသက်ကို မသတ်အပ်” စသည်ဖြင့် ငါးပါးသီလတရားဖြင့် ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် “အပြစ်ဒဏ်မပေးဘဲ၊ လက်နက်မပါဘဲ” ဟူသော ဤစကားသည် အလွန်တရာ ပြီးမြောက်အောင်မြင်သည် ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် ရာဂစသော ယုတ်မာသောတရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သည်ရှိသော် သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်ကို ဖုံးလွှမ်း၍ ပတ်ပတ်လည် နှောင်ဖွဲ့ကာ တည်ကြကုန်၏၊ ကုသိုလ်တရား ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို တားမြစ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတရားတို့ကို “ဆဒန-ဖုံးလွှမ်းတတ်သောတရား”၊ သို့မဟုတ် “ဆဒ-ဖုံးလွှမ်းခြင်း” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

විවට්ටෙත්වා පරිවත්තෙත්වා. පූජාරහතා වුත්තා ‘‘අරහතීති අරහ’’න්ති. තස්සාති පූජාරහතාය. යස්මා සම්මාසම්බුද්ධො, තස්මා අරහන්ති. බුද්ධත්තහෙතුභූතා විවට්ටච්ඡදතා වුත්තා සවාසනසබ්බකිලෙසප්පහානපුබ්බකත්තා බුද්ධභාවසිද්ධියා. අරහං වට්ටාභාවෙනාති ඵලෙන හෙතුඅනුමානදස්සනං. සම්මාසම්බුද්ධො ඡදනාභාවෙනාති හෙතුනා ඵලානුමානදස්සනං. හෙතුද්වයං වුත්තං ‘‘විවට්ටො විච්ඡදො චා’’ති. දුතියවෙසාරජ්ජෙනාති ‘‘ඛීණාසවස්ස තෙ පටිජානතො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.150) ආගතෙන වෙසාරජ්ජෙන. පුරිමසිද්ධීති [Pg.170] පුරිමස්ස පදස්ස අත්ථසිද්ධි. පඨමෙනාති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.150) ආගතෙන වෙසාරජ්ජෙන. දුතියසිද්ධීති බුද්ධත්තසිද්ධි. තතියචතුත්ථෙහීති ‘‘යෙ ඛො පන තෙ අන්තරායිකා ධම්මා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.150), ‘‘යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථායා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.150) ච ආගතෙහි තතියචතුත්ථෙහි වෙසාරජ්ජෙහි. තතියසිද්ධීති විවට්ටච්ඡදනතා සිද්ධි. යාථාවතො අන්තරායිකනිය්‍යානිකධම්මාපදෙසෙන හි සත්ථු විවට්ටච්ඡදභාවො ලොකෙ පාකටො අහොසි. පුරිමං ධම්මචක්ඛුන්ති පුරිමපදං භගවතො ධම්මචක්ඛුං සාධෙති කිලෙසාරීනං සංසාරචක්කස්ස ච අරානං හතභාවදීපනතො. දුතියං පදං බුද්ධචක්ඛුං සාධෙති සම්මාසම්බුද්ධස්සෙව තං සම්භවතො. තතියං පදං සමන්තචක්ඛුං සාධෙති සවාසනසබ්බකිලෙසප්පහානදීපනතො. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො’’ති හි වත්වා ‘‘විවට්ටච්ඡදො’’ති වචනං බුද්ධභාවාවහමෙව සබ්බකිලෙසප්පහානං විභාවෙතීති. සූරභාවන්ති ලක්ඛණවිභාවනෙන විසදඤාණතං.

ဝိဝတ္တေတွာဟူသည် လှည့်ပတ်၍ (ဖယ်ရှား၍) တည်း။ ပူဇော်ထိုက်သော အဖြစ်ကို “ပူဇော်အထူးကို ခံယူထိုက်သောကြောင့် အရဟံ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ တဿာဟူသည် ပူဇော်ထိုက်သော အဖြစ်အား ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် ပူဇော်အထူးကို ခံယူတော်မူထိုက်၏။ ဘုရားဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဖုံးလွှမ်းမှုကင်းသော အဖြစ် (ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒတာ) ကို ဝါသနာနှင့်တကွသော ကိလေသာအားလုံးကို ပယ်စွန့်ခြင်းကို ရှေးဦးစွာ ပြုရခြင်းကြောင့် ဘုရားအဖြစ် ပြီးမြောက်ခြင်းငှာ ဟောတော်မူအပ်၏။ “ဝဋ်မရှိသဖြင့် အရဟံဖြစ်၏” ဟူသော စကားဖြင့် အကျိုးတရားအားဖြင့် အကြောင်းတရားကို မှန်းဆပြခြင်းတည်း။ “ဖုံးလွှမ်းမှုမရှိသဖြင့် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဖြစ်၏” ဟူသော စကားဖြင့် အကြောင်းတရားအားဖြင့် အကျိုးတရားကို မှန်းဆပြခြင်းတည်း။ “ဝိဝဋ္ဋော (ကင်းသော ဝဋ်ရှိသည်) ဝိစ္ဆဒေါ (ကင်းသော ဖုံးလွှမ်းခြင်းရှိသည်)” ဟု အကြောင်းနှစ်ပါးကို ဟောတော်မူ၏။ ဒုတိယဝေသာရဇ္ဇေန ဟူသည် “အာသဝေါကုန်ပြီးသော အရှင်မြတ်ဟု ဝန်ခံတော်မူသော အရှင်အား...” စသည်ဖြင့် လာသော ဒုတိယမြောက် ရဲရင့်ခြင်းတရား (ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်) ဖြင့်တည်း။ ပုရိမသိဒ္ဓိ ဟူသည် ရှေ့ပုဒ်၏ အနက် ပြီးမြောက်ခြင်းတည်း။ ပဌမေန ဟူသည် “သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဟု ဝန်ခံတော်မူသော အရှင်အား...” စသည်ဖြင့် လာသော ပထမမြောက် ရဲရင့်ခြင်းတရားဖြင့်တည်း။ ဒုတိယသိဒ္ဓိ ဟူသည် ဘုရားဖြစ်ခြင်း၏ ပြီးမြောက်ခြင်းတည်း။ တတိယစတုတ္ထေဟိ ဟူသည် “အကြင်ဘေးရန်ဖြစ်စေတတ်သော တရားတို့သည်...” စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ “အကြင်အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာ...” စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း လာကုန်သော တတိယနှင့် စတုတ္ထ ဝေသာရဇ္ဇရဲရင့်ခြင်းတရားတို့ဖြင့်တည်း။ တတိယသိဒ္ဓိ ဟူသည် ဖုံးလွှမ်းမှုကင်းသော အဖြစ်၏ ပြီးမြောက်ခြင်းတည်း။ ဟုတ်မှန်သောအတိုင်း ဘေးရန်ဖြစ်စေတတ်သောတရား၊ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်စေတတ်သောတရားတို့ကို ညွှန်ပြခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ဖုံးလွှမ်းမှုကင်းသော အဖြစ်သည် လောက၌ ထင်ရှားဖြစ်ခဲ့၏။ ရှေးဦးဖြစ်သော တရားမျက်စိ (ဓမ္မစက္ခု) ဟူသည် ရှေ့ပုဒ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဓမ္မစက္ခုကို ပြီးစေ၏၊ ကိလေသာတည်းဟူသော ရန်သူတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သံသရာစက်၏ အကန့်တို့ကိုလည်းကောင်း ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသော အဖြစ်ကို ပြခြင်းကြောင့်တည်း။ ဒုတိယပုဒ်သည် ဗုဒ္ဓစက္ခုကို ပြီးစေ၏၊ ထိုဗုဒ္ဓစက္ခုသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓအားသာ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ တတိယပုဒ်သည် သမန္တစက္ခုကို ပြီးစေ၏၊ ဝါသနာနှင့်တကွသော ကိလေသာအားလုံးကို ပယ်စွန့်ခြင်းကို ပြသောကြောင့်တည်း။ “သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ” ဟု မိန့်တော်မူပြီးနောက် “ဝိဝဋ္ဋစ္ဆဒေါ” ဟု မိန့်ဆိုခြင်းသည် ဘုရားအဖြစ်ကို ဆောင်ယူတတ်သော ကိလေသာအားလုံး ပယ်စွန့်ခြင်းကိုသာ ထင်ရှားစေ၏။ သူရဘာဝံ ဟူသည် လက္ခဏာကို ထင်ရှားစေသဖြင့် ကြည်လင်ပြတ်သားသော ဉာဏ်ရှိသည့်အဖြစ်တည်း။

385. ගවෙසීති (දී. නි. ටී. 1.287) ඤාණෙන පරියෙසනං අකාසි. සමානයීති ඤාණෙන සඞ්කලෙන්තො සමානං ආනයි සමාහරි. න සක්කොති සංකුචිතෙ ඉරියාපථෙ යෙභුය්‍යෙන තෙසං දුබ්බිභාවනතො. කඞ්ඛතීති පදස්ස ආකඞ්ඛතීති අයමත්ථොති ආහ – ‘‘අහො වත පස්සෙය්‍යන්ති පත්ථනං උප්පාදෙතී’’ති. කිච්ඡතීති කිලමති. ‘‘කඞ්ඛතී’’ති පදස්ස පුබ්බෙ ආසීසනත්ථතං වත්වා ඉදානි තස්ස සංසයත්ථත්තමෙව විකප්පන්තරවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘කඞ්ඛාය වා දුබ්බලා විමති වුත්තා’’තිආදි වුත්තං. තීහි ධම්මෙහි තිප්පකාරෙහි සංසයධම්මෙහි. කාලුස්සියභාවොති අප්පසන්නතාය හෙතුභූතො ආවිලභාවො. යස්මා භගවතො කොසොහිතං සබ්බබුද්ධාවෙණිකං වත්ථගුය්හං සුවිසුද්ධකඤ්චනමණ්ඩලසන්නිකාසං අත්තනො සණ්ඨානසන්නිවෙසසුන්දරතාය ආජානෙය්‍යගන්ධහත්ථිනො වරඞ්ගචාරුභාවං විකසමානතපනියාරවින්දසමුජ්ජලකෙසරාවත්තවිලාසං සඤ්ඣාපභානුරඤ්ජිතජලවනන්තරාභිලක්ඛිත-සම්පුණ්ණචන්දමණ්ඩලසොභඤ්ච අත්තනො සිරියා අභිභුය්‍ය විරාජති, යං බාහිරබ්භන්තරමලෙහි අනුපක්කිලිට්ඨතාය චිරකාලං සුපරිචිතබ්‍රහ්මචරියාධිකාරතාය සුසණ්ඨිතසණ්ඨානසම්පත්තියා ච කොපීනම්පි සන්තං අකොපීනමෙව, තස්මා වුත්තං ‘‘භගවතො හී’’තිආදි. පහූතභාවන්ති [Pg.171] පුථුලභාවං. එත්ථෙව හි තස්ස සංසයො, තනුමුදුසුකුමාරතාදීසු පනස්ස ගුණෙසු තස්ස විචාරණා එව නාහොසි.

၃၈၅. ဂဝေသီဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် ရှာဖွေစုံစမ်းခြင်းကို ပြုပြီ။ သမာနယီဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် ပေါင်းစပ်ဆင်ခြင်လျက် တူညီသော (အနက်ကို) ဆောင်ခဲ့၏၊ စုပေါင်းခဲ့၏။ ကျဉ်းမြောင်းသော ဣရိယာပုတ်၌ ထိုလက္ခဏာတို့ကို အများအားဖြင့် ခွဲခြားသိမြင်ရန် မစွမ်းနိုင်။ ကင်္ခတိဟူသော ပုဒ်၏ တောင့်တအပ်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ “အို... ကောင်းလှဘိ၏၊ မြင်ရပါမူ ကောင်းလေစွတကားဟု တောင့်တမှုကို ဖြစ်စေ၏” ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ကိစ္ဆတိဟူသည် ပင်ပန်းဆင်းရဲ၏။ “ကင်္ခတိ”ဟူသော ပုဒ်၏ ရှေးဦးစွာ တောင့်တခြင်းအနက်ရှိသည်ကို မိန့်ဆို၍ ยခုအခါ ထိုပုဒ်၏ သံသယအနက်ရှိသည်ကိုပင် အခြားဝိကပ်ဖြင့် ပြခြင်းငှာ “ယုံမှားခြင်း သို့မဟုတ် အားနည်းသော တွေးတောခြင်း (ဝိမတိ) ဟု ဆိုအပ်၏” စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ တီဟိ ဓမ္မေဟိ ဟူသည် သုံးမျိုးသော သံသယဖြစ်ဖွယ် တရားတို့ဖြင့်တည်း။ ကာလုဿိယဘာဝေါ ဟူသည် မကြည်လင်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော နောက်ကျုးသော အဖြစ်တည်း။ အကြင်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ အိမ်ရှေ့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော၊ ဘုရားရှင်တို့၏ သီးခြားကိုယ်ပိုင်ဖြစ်သော၊ အလွန်စင်ကြယ်သော ရွှေဝန်းနှင့်တူသော အင်္ဂါဇာတ်သည် မိမိ၏ သဏ္ဌာန်တည်နေပုံ တင့်တယ်ခြင်းကြောင့် အာဇာနည် ဂန္ဓဆင်ပြောင်၏ မြင့်မြတ်သော အင်္ဂါ၏ တင့်တယ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပွင့်လန်းနေသော ရွှေကြာပန်း၏ တောက်ပသော ဝတ်ဆံပတ်လည်လည်သော အဆင်းကိုလည်းကောင်း၊ ညနေဆည်းဆာအလင်းရောင် ခြယ်သအပ်သော ရေပြင်တောအုပ်အကြား၌ ထင်ရှားသော လပြည့်ဝန်း၏ အလှကိုလည်းကောင်း မိမိ၏ ကျက်သရေဖြင့် လွှမ်းမိုး၍ တောက်ပတင့်တယ်၏၊ ပြင်ပအတွင်း အညစ်အကြေးတို့ဖြင့် မညစ်နွမ်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ကောင်းစွာဆည်းပူးအပ်သော မြတ်သောကျင့်ဝတ်၏ အစွမ်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ တည်ဆောက်အပ်သော သဏ္ဌာန်ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖုံးကွယ်အပ်သော အင်္ဂါဖြစ်သော်လည်း ဖုံးကွယ်ရန် မလိုသော အင်္ဂါသာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဘဂဝတော ဟိ” စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ပဟူတဘာဝံ ဟူသည် ပြန့်ပြောသော (ကြီးမားပြန့်ပြူးသော) အဖြစ်တည်း။ ဤအရာ၌သာလျှင် ထိုသူအား သံသယဖြစ်ခြင်း ရှိ၏၊ ပါးလွှာခြင်း၊ နူးညံ့ခြင်း၊ စုကုမာရဖြစ်ခြင်း စသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တို့၌မူကား ထိုသူ၏ စဉ်းစားဆင်ခြင်မှုသည်ပင် မရှိခဲ့ပေ။

හිරිකරණොකාසන්ති හිරියිතබ්බට්ඨානං. ඡායන්ති පටිබිම්බං. කීදිසන්ති ආහ ‘‘ඉද්ධියා’’තිආදි. ඡායාරූපන්ති භගවතො පටිබිම්බරූපං. තඤ්ච ඛො බුද්ධසන්තානතො විනිමුත්තං රූපකමත්තං භගවතො සරීරවණ්ණසණ්ඨානාවයවං ඉද්ධිමයං බිම්බකමත්තං, තං පන දස්සෙන්තො භගවා යථා අත්තනො බුද්ධරූපං න දිස්සති, තථා කත්වා දස්සෙති. නීහරිත්වාති ඵරිත්වා.

ဟိရိကရဏောကာသံ ဟူသည် ရှက်အပ်သော ဌာနတည်း။ ဆာယံ ဟူသည် ပုံရိပ် (ကိုယ်ပွားပုံရိပ်) တည်း။ အဘယ်သို့သော အရာနည်းဟူမူ “ဣဒ္ဓိယာ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဆာယာရူပံ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်ပွားပုံရိပ်တည်း။ ထိုပုံရိပ်သည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ သန္တာန်မှ သီးခြားကင်းသော ရုပ်သက်သက်မျှသာဖြစ်သော၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ သဏ္ဌာန်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းရှိသော၊ တန်ခိုးဖြင့် ဖန်ဆင်းအပ်သော ပုံတူမျှသာဖြစ်၏၊ ထိုပုံရိပ်ကို ပြတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ ကိုယ်တိုင်ဘုရားကိုယ်တော်ကို မမြင်ရအောင် ပြုတော်မူ၍ ပြတော်မူ၏။ နီဟရိတွာ ဟူသည် ပြန့်ပြောင်းစေ၍ (လွှတ်ထုတ်၍/ဖြန့်၍) တည်း။

කණ්ණසොතානං උපචිතතනුතම්බලොමතාය ධොතරජතපනාළිකාසදිසතා වුත්තා. මුඛපරියන්තෙති කෙසන්තෙ.

နားတွင်းဝတို့၏ ထူထပ်ခြင်း၊ ပါးလွှာခြင်း၊ နီမြန်းသော အမွှေးရှိခြင်းတို့ကြောင့် ဆေးကြောအပ်သော ငွေပြွန်နှင့် တူသည်ဖြစ်ကြောင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏။ မုခပရိယန္တေ ဟူသည် ဆံစပ် (မျက်နှာအစွန်းဖြစ်သော ဆံစပ်) ၌တည်း။

කිරියාකරණන්ති කිරියාය කායිකස්ස වාචසිකස්ස පටිපත්ති. තත්ථාති තෙසු කිච්චෙසු. ධම්මකථිකානං වත්තං දස්සෙතුං බීජනිග්ගහණං කතං. න හි අඤ්ඤථා සබ්බස්සපි ලොකස්ස අලඞ්කාරභූතං පරමුක්කංසගතං සික්ඛාසංයමානං බුද්ධානං මුඛචන්දමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙතබ්බං හොති.

“ကိရိယာကရဏံ” ဟူသည် ကိုယ်၊ နှုတ်နှင့် စပ်လျဉ်းသော ကျင့်ဝတ် (ကိရိယာ) ကို ဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “တတ္ထ” ဟူသည် ထိုကိစ္စတို့၌ ဖြစ်သည်။ ဓမ္မကထိကတို့၏ ဝတ်ကို ပြသခြင်းငှာ ယပ်တောင်ကို ကိုင်ဆောင်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အခြားနည်းဖြင့် လောကတစ်ခုလုံး၏ တန်ဆာသဖွယ်ဖြစ်သော၊ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူသော၊ သီက္ခာသုံးပါးဖြင့် ကောင်းစွာ စောင့်စည်းတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတို့၏ လမျက်နှာဝန်းကို ဖုံးကွယ်ရန် မသင့်တော်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

පත්ථරිතවිතානඔලම්බිතගන්ධදාමකුසුමදාමකෙ ගන්ධමණ්ඩලමාළෙ. පුබ්බභාගෙන පරිච්ඡින්දිත්වාති ‘‘එත්තකං වෙලං සමාපත්තියා වීතිනාමෙස්සාමී’’ති එවං පවත්තෙන පුබ්බභාගෙන කාලං පරිච්ඡින්දිත්වා. පච්චයදායකෙසු අනුරොධවසෙන පරිසං උස්සාදෙන්තො වා පග්ගණ්හන්තො, අදායකෙසු විරොධවසෙන පරිසං අපසාදෙන්තො වා.

မျက်နှာကြက်ကို တန်ဆာဆင်၍ နံ့သာပန်းဆွဲ ညှာပန်းဆွဲတို့ ဆွဲထားအပ်သော နံ့သာကန္နား မဏ္ဍပ်၌။ “ပုဗ္ဗဘာဂေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ” ဟူသည် “ဤမျှလောက်သော အချိန်ကာလပတ်လုံး သမာပတ်ဖြင့် အချိန်ကုန်လွန်စေအံ့” ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပွားသော ရှေးဦးအဖို့ဖြင့် အချိန်ကာလကို ပိုင်းခြား၍။ ပစ္စည်းလှူဒါန်းသူတို့အပေါ်၌ လိုက်လျောမှုအားဖြင့် ပရိသတ်ကို ချီးမြှောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ချီးကျူးခြင်း၊ ပစ္စည်းမလှူဒါန်းသူတို့အပေါ်၌ ဆန့်ကျင်မှုအားဖြင့် ပရိသတ်ကို ကဲ့ရဲ့ရှုံ့ချခြင်း သို့မဟုတ် နှိပ်ချခြင်း။

යොගක්ඛෙමං අන්තරායාභාවං. සභාවගුණෙනෙවාති යථාවුත්තගුණෙනෙව. භොතො ගොතමස්ස ගුණං සවිග්ගහං චක්කවාළං අතිසම්බාධං විත්ථාරෙන සන්ධාරෙතුං අප්පහොන්තතො. භවග්ගං අතිනීචං උපරූපරි සන්ධාරෙතුං අප්පහොන්තතො.

ဘေးရန်မရှိခြင်း၊ အန္တရာယ်ကင်းခြင်းကို ဘေးကင်းရာ (ယောဂက္ခေမ) ဟု ဆိုအပ်၏။ “သဘာဝဂုဏေနေဝ” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဂုဏ်တော်အစွမ်းဖြင့်သာလျှင်။ အရှင်ဂေါတမ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်ကို ရုပ်ကိုယ်ခန္ဓာနှင့်တကွ ကျဉ်းမြောင်းလှသော စကြဝဠာက ကျယ်ပြန့်စွာ မခံမဆောင်နိုင်သောကြောင့်။ ဘဝဂ်တိုင်အောင် အထပ်ထပ် တိုး၍တိုး၍ အလွန်နိမ့်ကျလှသဖြင့် မခံမဆောင်နိုင်သောကြောင့်။

386. ඨානගමනාදීසු (දී. නි. ටී. 2.35) භූමියං සුට්ඨු සමංපතිට්ඨිතා පාදා එතස්සාති සුප්පතිට්ඨිතපාදො. තං පන භගවතො සුප්පතිට්ඨිතපාදතං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අග්ගතලන්ති අග්ගපාදතලං. පණ්හීති පණ්හිතලං. පස්සන්ති පාදතලස්ස ද්වීසු පස්සෙසු එකෙකං, උභයමෙව වා පරියන්තං පස්සං. සුවණ්ණපාදුකතලං විය උජුකං නික්ඛිපියමානං. එකප්පහාරෙනෙවාති එකක්ඛණෙයෙව. සකලං පාදතලං භූමිං ඵුසති නික්ඛිපනෙ. එකප්පහාරෙනෙව සකලං පාදතලං භූමිතො උට්ඨහතීති යොජනා.

၃၈၆. ရပ်ခြင်း သွားခြင်း စသည်တို့၌ မြေပြင်ဝယ် ကောင်းစွာ ညီညာစွာ တည်သော ခြေရှိတော်မူသောကြောင့် “သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ” မည်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ထိုခြေဖဝါးတော် ကောင်းစွာ တည်ရှိပုံကို ဆန့်ကျင်ဘက် အခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်ရှားပြခြင်းငှာ “ယထာ ဟိ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ “အဂ္ဂတလံ” ဟူသည် ခြေဖျားဖဝါး။ “ပဏှီ” ဟူသည် ဖနောင့်။ “ပဿံ” ဟူသည် ခြေဖဝါး၏ ဘေးနှစ်ဖက်တွင် တစ်ဖက်စီ သို့မဟုတ် ဘေးနှစ်ဖက်လုံးကို ဆိုလိုသည်။ ရွှေခြေနင်းဖဝါးကဲ့သို့ တည့်တည့် ချအပ်သော။ “ဧကပ္ပဟာရေနေဝ” ဟူသည် တစ်ခဏချင်း၌သာလျှင်။ ခြေချရာ၌ ခြေဖဝါးပြင်တစ်ခုလုံး မြေသို့ ညီတူညီမျှ ထိ၏၊ တစ်ခဏတည်းဖြင့် ခြေဖဝါးပြင်တစ်ခုလုံး မြေမှ ကြွတက်၏ဟု သမ္ဗန်စပ်အပ်၏။

තත්‍රාති [Pg.172] තාය සුප්පතිට්ඨිතපාදතාය අනුපුබ්බනින්නාව අච්ඡරියබ්භුතං ඉදං වුච්චමානං නිස්සන්දඵලං. වුත්තමෙවත්ථං සත්ථු තිදිවගමනෙන සුපාකටං කාතුං ‘‘තථා හී’’තිආදිං වත්වා ‘‘න හී’’තිආදිනා තං සමත්ථෙති. තෙන පඨමලක්ඛණතොපි දුතියලක්ඛණං මහානුභාවන්ති දස්සෙති. තථා හි වක්ඛති ‘‘අන්තමසො චක්කවත්තිරඤ්ඤො පරිසං උපාදාය සබ්බොපි චක්කලක්ඛණස්සෙව පරිවාරො’’ති. යුගන්ධරපබ්බතස්ස තාවතිංසභවනස්ස ච පකතිපදනික්ඛෙපට්ඨානුපසඞ්කමනෙ නෙව බුද්ධානං, න දෙවතානං ආනුභාවො, අථ ඛො බුද්ධානං ලක්ඛණානුභාවොති ඉමමත්ථං නිදස්සිතං. සීලතෙජෙන…පෙ… දසන්නං පාරමීනං ආනුභාවෙනාති ඉදම්පි ලක්ඛණනිබ්බත්තකම්මවිසෙසකිත්තනමෙවාති දට්ඨබ්බං. සබ්බාවන්තෙහීති සබ්බපදෙසවන්තෙහි.

“တတြ” ဟူသည် ထိုခြေဖဝါး ကောင်းစွာ တည်ရှိမှုကြောင့် အစဉ်အတိုင်း နိမ့်ဆင်းသော မြေပြင်၌ အံ့ဖွယ်ထူးခြားမှုဖြစ်သော ဤအကျိုးသက်ရောက်မှု (နိဿန္ဒဖိုလ်) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုမိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို မြတ်စွာဘုရား တာဝတိံသာနတ်ပြည်သို့ ကြွတော်မူခြင်းဖြင့် အလွန်ထင်ရှားစေရန် “တထာ ဟိ” စသည်ကို မိန့်တော်မူပြီး “န ဟိ” စသည်ဖြင့် ထိုစကားကို ထောက်ခံထောက်ပြတော်မူ၏။ ထိုစကားဖြင့် ပထမလက္ခဏာထက် ဒုတိယလက္ခဏာသည် တန်ခိုးအာနုဘော် ပို၍ကြီးမားကြောင်း ပြတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “အနည်းဆုံး စကြာမင်း၏ ပရိသတ်မှစ၍ အလုံးစုံသော အခြံအရံသည် စက်လက္ခဏာ၏ အခြံအရံသာဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူလတ္တံ့။ ယုဂန္ဓိုရ်တောင်နှင့် တာဝတိံသာနတ်ပြည်တို့၏ သာမန်ခြေချရာအရပ်သို့ ချဉ်းကပ်ရာ၌ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ တန်ခိုးလည်းမဟုတ်၊ နတ်တို့၏ တန်ခိုးလည်းမဟုတ်ဘဲ၊ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ လက္ခဏာတော် တန်ခိုးအာနုဘော်သာ ဖြစ်သည်ဟူသော ဤအနက်ကို ပြသတော်မူ၏။ သီလတေဇဖြင့်...ပ... ပါရမီဆယ်ပါး၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ဖြင့်ဟူသော ဤအရာသည်လည်း လက္ခဏာတော်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသော ထူးခြားသည့် ကံကို ချီးမွမ်းခြင်းမျှသာဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ “သဗ္ဗာဝန္တေဟိ” ဟူသည် အလုံးစုံသော အရပ်ဒေသရှိသော သူတို့နှင့်။

නාභිපරිච්ඡින්නාති නාභියං පරිච්ඡින්නා පරිච්ඡෙදවසෙන ඨිතා. නාභිමුඛපරික්ඛෙපපට්ටොති පකතිචක්කස්ස අක්ඛබ්භාහතපරිහරණත්ථං නාභිමුඛෙ ඨපෙතබ්බපරික්ඛෙපපට්ටො. නෙමිමණිකාති නෙමියං ආවළිභාවෙන ඨිතමණිකාලෙඛා.

“နာဘိပရိစ္ဆိန္နာ” ဟူသည် လည်ပင်း (ဗဟိုချက်) ဝယ် အပိုင်းအခြားအားဖြင့် တည်သော။ “နာဘိမုခပရိk္ခေပပဋ္ဋော” ဟူသည် သာမန်လှည်းဘီး၏ ဝင်ရိုးတံကို မထိခိုက်အောင် ကာကွယ်ရန် လည်ပင်းဝတွင် ထားအပ်သော ကွင်းပတ်ပြား ဖြစ်သည်။ “နေမိမဏိကာ” ဟူသည် အနားဝန်း၌ အစီအရီ တည်ရှိသော ကျောက်မျက်ရွဲ အစင်းကြောင်းများ ဖြစ်သည်။

සම්බහුලවාරොති බහුවිධලෙඛඞ්ගවිභාවනවාරො. සත්තීති ආවුධසත්ති. සිරිවච්ඡොති සිරිමුඛං. නන්දීති දක්ඛිණාවට්ටං. සොවත්තිකොති සොවත්තිඅඞ්කො. වටංසකොති ආවෙළං. වඩ්ඪමානකන්ති පුරිසහාරි පුරිසඞ්ගං. මොරහත්ථකොති මොරපිඤ්ඡකලාපො, මොරපිඤ්ඡ පරිසිබ්බිතො වා බීජනිවිසෙසො. වාලබීජනීති චාමරිවාලං. සිද්ධත්ථාදි පුණ්ණඝටපුණ්ණපාතියො. ‘‘චක්කවාළො’’ති වත්වා තස්ස පධානාවයවෙ දස්සෙතුං ‘‘හිමවා සිනෙරු…පෙ… සහස්සානී’’ති වුත්තං.

“သမ္ဗဟုလဝါရော” ဟူသည် များစွာသော အစင်းကြောင်း အင်္ဂါရပ်တို့ကို ခွဲခြားပြသော ဝါရ ဖြစ်၏။ “သတ္တိ” ဟူသည် လှံလက်နက်။ “သီရိဝစ္ဆော” ဟူသည် သီရိဝစ္ဆ (ကျက်သရေတိုက်) အမှတ်အသား။ “နန္ဒီ” ဟူသည် လက်ယာရစ် နန္ဒာဝတ်အဝိုင်း။ “သောဝတ္ထိကော” ဟူသည် သောတ္ထိက (မင်္ဂလာအမှတ်အသား)။ “ဝဋံသကော” ဟူသည် ပန်းကုံး၊ နားတောင်း။ “ဝဍ္ဎမာနကံ” ဟူသည် ယောကျာ်းတို့၏ စိတ်ကို ဆွဲဆောင်သော ရတနာသေတ္တာကဲ့သို့သော အရာ။ “မောရဟတ္ထကော” ဟူသည် ဥဒေါင်းမြီးစည်း သို့မဟုတ် ဥဒေါင်းမြီးဖြင့် ချုပ်စပ်အပ်သော ယပ်တောင်အထူး။ “ဝါလဗီဇနီ” ဟူသည် သားမြီးယပ်။ သင်းလဲစေ့ (မုယောစပါး) စသည်နှင့် ပြည့်သော အိုး၊ ပြည့်သော လင်ပန်း။ “စက္ကဝါဠော” ဟု မိန့်ဆို၍ ၎င်း၏ အဓိက အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများကို ပြသရန် “ဟိမဝါ သိနေရု...ပ... သဟဿာနိ” စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

ආයතපණ්හීති ඉදං අඤ්ඤෙසං පණ්හිතො දීඝතං සන්ධාය වුත්තං, න පන අතිදීඝතන්ති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණපණ්හී’’ති. යථා පන පණ්හිලක්ඛණං පරිපුණ්ණං නාම හොති, තං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. ආරග්ගෙනාති මණ්ඩලාය සිඛාය. වට්ටෙත්වාති යථා සුවට්ටං හොති, එවං වට්ටෙත්වා. රත්තකම්බලගෙණ්ඩුකසදිසාති රත්තකම්බලමයගෙණ්ඩුකසදිසා.

“အာယတပဏှီ” ဟူသော ဤစကားသည် အခြားသူတို့၏ ဖနောင့်ထက် ရှည်လျားသည်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏၊ အလွန်အမင်း ရှည်လျားသည်ကို မရည်ရွယ်သောကြောင့် “ပရိပုဏ္ဏပဏှီ” (ပြည့်စုံသော ဖနောင့်) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဖနောင့်လက္ခဏာသည် အဘယ်သို့ ပြည့်စုံသနည်းဟူသော် ၎င်းကို ဆန့်ကျင်ဘက် အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြသရန် “ယထာ ဟိ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ “အာရဂ္ဂေန” ဟူသည် စက်ဝိုင်းပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော အဖျားဖြင့်။ “ဝတ္တေတွာ” ဟူသည် ကောင်းစွာ လုံးဝန်းစေရန် ဤသို့ လုံးစေ၍။ “ရတ္တကမ္ဗလဂေဏ္ဍုကသဒိသာ” ဟူသည် ကမ္ဗလာနီဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဘောလုံးနှင့် တူကုန်သော။

මක්කටස්සෙවාති වානරස්ස විය. දීඝභාවෙන සමතං සන්ධායෙතං වුත්තං. නිය්‍යාසතෙලෙනාති ඡදිකනිය්‍යාසාදිනිය්‍යාසසම්මිස්සෙන තෙලෙන.

“မက္ကဋဿေဝ” ဟူသည် မျောက်၏ ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ရှည်လျားသော အဖြစ်ဖြင့် ညီတူညီမျှ ရှိသည်ကို ရည်ရွယ်၍ ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏။ “နိယျာသတေလေန” ဟူသည် သစ်စေးနှောသော ဆီ သို့မဟုတ် အစေးနှင့် ရောနှောထားသော ဆီဖြင့်။

තලුනාති [Pg.173] සුකුමාරා.

“တလုနာ” ဟူသည် နူးညံ့သိမ်မွေ့သော။

චම්මෙනාති අඞ්ගුලන්තරවෙඨිතචම්මෙන. පටිබද්ධඅඞ්ගුලන්තරොති එකතො සම්බද්ධඅඞ්ගුලන්තරො. එකප්පමාණාති දීඝතො සමානප්පමාණා. යවලක්ඛණන්ති අබ්භන්තරතො අඞ්ගුලිපබ්බෙඨිතං යවලක්ඛණං. පටිවිජ්ඣිත්වාති තංතංපබ්බානං සමානදෙසතාය අඞ්ගුලීනං පසාරිතකාලෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං විජ්ඣිතානි විය ඵුසිත්වා තිට්ඨන්ති.

“စမ္မေန” ဟူသည် ခြေချောင်းလက်ချောင်းတို့၏ ကြား၌ ပတ်ပတ်လည် ဝန်းရံထားသော အရေပြားဖြင့်။ “ပဋိဗဒ္ဓင်္ဂုလန္တရော” ဟူသည် တစ်ခုတည်းအဖြစ် ဆက်စပ်နေသော ခြေချောင်းလက်ချောင်း ကြားရှိသော။ “ဧကပ္ပမာဏာ” ဟူသည် အလျားအားဖြင့် ညီမျှသော အတိုင်းအတာ ရှိကုန်သော။ “ယဝလက္ခဏံ” ဟူသည် အတွင်းဖက် လက်ချောင်းဆစ်၌ ပတ်ထားသော မုယောစပါးပုံ သဏ္ဌာန် လက္ခဏာ။ “ပဋိဝਿဇ္ဈိတွာ” ဟူသည် ထိုထိုဆစ်တို့၏ တူညီသော အရပ်ဒေသရှိသည်ဖြစ်၍ လက်ချောင်းတို့ကို ဆန့်ထုတ်သောအခါ အချင်းချင်း ထိုးဖောက်သကဲ့သို့ ထိစပ်၍ တည်ရှိကုန်၏။

සඞ්ඛා වුච්චන්ති ගොප්ඵකා, උද්ධං සඞ්ඛා එතෙසන්ති උස්සඞ්ඛා, පාදා. පිට්ඨිපාදෙති පිට්ඨිපාදසමීපෙ. සුඛෙන පාදා පරිවත්තන්ති පාදනාමනාදීසු, තෙනෙව ගච්ඡන්තානං තෙසං හෙට්ඨා පාදතලානි දිස්සන්ති. තෙනාති ගොප්ඵකානං පිට්ඨිපාදතො උද්ධං පතිට්ඨිතත්තා. චතුරඞ්ගුලමත්තඤ්හි තානි උද්ධං ආරොහිත්වා පතිට්ඨහන්ති, නිගුළ්හානි ච හොන්ති, න අඤ්ඤෙසං විය පඤ්ඤායමානානි. සතිපි දෙසන්තරප්පවත්තියං නිච්චලොති දස්සනත්ථං නාභිග්ගහණං.

ခြင်းချက် (မျက်စိ) တို့ကို “သင်္ခ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုခြင်းချက်တို့သည် အထက်၌ ရှိကုန်သော ခြေတို့ကို “ဥဿင်္ခါ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ပိဋ္ဌိပါဒေ” ဟူသည် ခြေဖမိုး၏ အနီး၌။ ခြေကို ညွတ်ခြင်း စသည်တို့၌ ခြေတို့သည် လွယ်ကူစွာ လည်ပတ်နိုင်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် သွားလာလှုပ်ရှားနေသူတို့၏ အောက်ခြေဖဝါးများကို တွေ့မြင်ရခြင်း ဖြစ်၏။ “တေန” ဟူသည် ခြင်းချက် (မျက်စိ) တို့သည် ခြေဖမိုးထက် မြင့်ရာ၌ တည်ရှိသောကြောင့်။ ထိုခြင်းချက်တို့သည် လေးလက်မခန့် အထက်သို့ တက်၍ တည်ရှိကုန်၏၊ ဖုံးကွယ်၍လည်း တည်ရှိကုန်၏၊ အခြားသူတို့ကဲ့သို့ ထင်ရှားစွာ မပေါ်လွင်ပေ။ အခြားတစ်နေရာသို့ ရွေ့လျားသွားသော်လည်း မလှုပ်မရှက် တည်ငြိမ်သည်ဟု ပြသရန် ဗဟိုချက် (ချက်) ကို ယူခြင်းဖြစ်သည်။

යස්මා එණීමිගස්ස සමන්තතො එකසදිසමංසා අනුක්කමෙන උද්ධං ථූලා ජඞ්ඝා හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘එණීමිගසදිසජඞ්ඝා’’ති. පරිපුණ්ණජඞ්ඝොති සමන්තතො මංසූපචයෙන පරිපුණ්ණජඞ්ඝො. තෙනාහ ‘‘න එකතො’’තිආදි.

အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဧဏီသမင်၏ ခြေသလုံးသည် ပတ်ပတ်လည်၌ တစ်ညီတည်းသော အသားရှိလျက် အစဉ်အတိုင်း အထက်သို့ တဖြည်းဖြည်း တုတ်လာသောကြောင့် “ဧဏီမြတ်သော သမင်၏ ခြေသလုံးနှင့် တူသော ခြေသလုံးရှိတော်မူခြင်း” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ပရိပုဏ္ဏဇင်္ဃော” ဟူသည် ပတ်ပတ်လည်၌ အသားပြည့်ဖြိုးမှုဖြင့် ပြည့်စုံသော ခြေသလုံး ရှိတော်မူသော။ ထို့ကြောင့် “တစ်ဖက်တည်း၌ မဟုတ်” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

එතෙනාති ‘‘අනොනමන්තො’’තිආදිවචනෙන, ජාණුඵාසුභාවදීපනෙනාති අත්ථො. අවසෙසජනාති ඉමිනා ලක්ඛණෙන රහිතා ජනා. ඛුජ්ජා වා හොන්ති හෙට්ඨිමකායතො උපරිමකායස්ස රස්සතාය. වාමනා වා උපරිමකායතො හෙට්ඨිමකායස්ස රස්සතාය. එතෙන ඨපෙත්වා සම්මාසම්බුද්ධං චක්කවත්තිනඤ්ච ඉතරෙ සත්තා ඛුජ්ජා වාමනා චාති දස්සෙති.

“ဧတေန” ဟူသည် “မကိုင်းညွတ်ဘဲ” အစရှိသော စကားဖြင့် ဒူးဆစ်၏ လွယ်ကူသက်သာမှုကို ပြခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “အဝသေသဇနာ” ဟူသည် ဤလက္ခဏာနှင့် ကင်းဝေးကုန်သော အခြားသော လူသားများ။ အောက်ပိုင်းခန္ဓာကိုယ်ထက် အထက်ပိုင်းခန္ဓာကိုယ် ပုညှက်သောကြောင့် ကုန်းသောသူလည်း ဖြစ်တတ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် အထက်ပိုင်းခန္ဓာကိုယ်ထက် အောက်ပိုင်းခန္ဓာကိုယ် ပုညှက်သောကြောင့် ပုကွသောသူလည်း ဖြစ်တတ်ကုန်၏။ ဤစကားဖြင့် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားနှင့် စကြာမင်းတို့ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော သတ္တဝါတို့သည် ကုန်းသောသူ၊ ပုသောသူများသာ ဖြစ်ကြကြောင်း ပြသတော်မူ၏။

ඔහිතන්ති සමොහිතං අන්තොගධං. තථාභූතං පන තං තෙන ඡන්නං හොතීති ආහ ‘‘පටිච්ඡන්න’’න්ති.

“အောဟိတံ” ဟူသည် ကောင်းစွာထားအပ်သော၊ အတွင်း၌ သက်ဝင်တည်ရှိသော။ ထိုကဲ့သို့ ဖြစ်သော်လည်း ထိုအရာသည် ထိုအရေပြားဖြင့် ဖုံးကွယ်အပ်သောကြောင့် “ပဋိစ္ဆန္နံ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

සුවණ්ණවණ්ණොති සුවණ්ණවණ්ණවණ්ණොති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘ජාතිහිඞ්ගුලකෙනා’’තිආදි. ස්වායමත්ථො ආවුත්තිඤායෙන ච වෙදිතබ්බො. සරීරපරියායො ඉධ වණ්ණසද්දොති අධිප්පායෙන පඨමවිකප්පං වත්වා තථාරූපාය පන රුළ්හියා අභාවං මනසි කත්වා වණ්ණධාතුපරියායමෙව වණ්ණසද්දං ගහෙත්වා දුතියවිකප්පො වුත්තො.

ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော အဆင်းရှိသောကြောင့် 'သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤအရာ၌ ဤသည်ကား အနက်တည်းဟု ပြလို၍ 'ဇာတိဟိင်္ဂုလကေန' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအနက်ကို အာဝုတ္တိနည်း (အကြိမ်ကြိမ်ထပ်ခြင်းနည်း) ဖြင့်လည်း သိအပ်၏။ ဤ၌ 'ဝဏ္ဏ' သဒ္ဒါသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ ပရိယာယ် ဖြစ်၏ဟူသော အာဘော်ဖြင့် ပထမအချက်ကို မိန့်ဆိုတော်မူပြီးနောက်၊ ထိုသို့သော ရူဠှီအသုံး မရှိသည်ကို နှလုံးသွင်းတော်မူ၍ 'ဝဏ္ဏ' သဒ္ဒါကို ဝဏ္ဏဓာတ် (အဆင်းဓာတ်) ၏ ပရိယာယ်အဖြစ်ဖြင့်သာ ယူ၍ ဒုတိယအချက်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

රජොති [Pg.174] සුඛුමරජො. ජල්ලන්ති මලීනභාවාවහො රෙණුසඤ්චයො. තෙනාහ ‘‘මලං වා’’ති. යදි විවට්ටති, කථං න්හානාදීති ආහ ‘‘හත්ථධොවනා’’තිආදි.

'ရဇော' ဟူသည် သိမ်မွေ့သော မြူမှုန်တည်း။ 'ဇလ္လံ' ဟူသည် ညစ်နွမ်းခြင်းကို ဆောင်တတ်သော မြူမှုန်တို့၏ စုဝေးခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် 'မလံ ဝါ' (သို့မဟုတ် ညစ်ကြေး) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အကယ်၍ (ရေမှုန်စသည်တို့သည်) လိမ့်ဆင်းသွားပါက ရေချိုးခြင်း စသည်တို့သည် အဘယ်သို့နည်းဟု မေးသော် 'ဟတ္ထဓေါဝနာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

ආවට්ටපරියොසානෙති පදක්ඛිණාවට්ටාය අන්තෙ.

'အာဝဋ္ဋပရိယောသာနေ' ဟူသည် လက်ယာရစ်လှည့်ခြင်း၏ အဆုံး၌တည်း။

බ්‍රහ්මුනො සරීරං පුරතො වා පච්ඡතො වා අනොනමිත්වා උජුකමෙව උග්ගතන්ති ආහ ‘‘බ්‍රහ්මා විය උජුගත්තො’’ති. පස්සවඞ්කාති දක්ඛිණපස්සෙන වා වාමපස්සෙන වා වඞ්කා.

ဗြဟ္မာ၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည် ရှေ့သို့သော်လည်းကောင်း၊ နောက်သို့သော်လည်းကောင်း မကိုင်းညွတ်ဘဲ ဖြောင့်မတ်စွာသာလျှင် မြင့်မောက်တက်သွားပုံကို ရည်၍ 'ဗြဟ္မာမင်းကဲ့သို့ ဖြောင့်မတ်သော ကိုယ်ရှိတော်မူ၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ပဿဝင်္ကာ' ဟူသည် လက်ယာဘက်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ လက်ဝဲဘက်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း ကွေးစောင်းနေသူတို့တည်း။

හත්ථපිට්ඨිආදිවසෙන සත්ත උස්සදා එතස්සාති සත්තුස්සදො.

လက်ဖမိုး စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဤပုဂ္ဂိုလ်အား ပြည့်ဖြိုးခြင်း ခုနစ်ပါးတို့ ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သတ္တုဿဒ' (ပြည့်ဖြိုးသော နေရာခုနစ်ခုရှိသူ) မည်၏။

සීහස්ස පුබ්බද්ධං සීහපුබ්බද්ධං, පරිපුණ්ණාවයවතාය සීහපුබ්බද්ධං විය සකලො කායො අස්සාති සීහපුබ්බද්ධකායො. සීහස්සෙවාති සීහස්ස විය. සණ්ඨන්තීති සණ්ඨහන්ති. නානාචිත්තෙනාති විවිධචිත්තෙන. පුඤ්ඤචිත්තෙනාති පාරමිතාපුඤ්ඤචිත්තරූපෙන. චිත්තිතොති සඤ්ජාතචිත්තභාවො.

ခြင်္သေ့၏ ရှေ့ပိုင်းခန္ဓာကိုယ်သည် သီဟပုဗ္ဗဒ္ဓ မည်၏။ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း ပြည့်စုံသဖြင့် ခြင်္သေ့၏ ရှေ့ပိုင်းကဲ့သို့ တစ်ကိုယ်လုံး ရှိတော်မူသောကြောင့် 'သီဟပုဗ္ဗဒ္ဓကာယ' မည်၏။ 'သီဟဿေဝ' ဟူသည် ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ပင်တည်း။ 'သဏ္ဌန္တိ' ဟူသည် တည်ကုန်၏ (သဏ္ဌဟန္တိ)။ 'နာနာစိတ္တေန' ဟူသည် ဆန်းကြယ်သော ပန်းချီ (အဆင်တန်ဆာ) ဖြင့်။ 'ပုညစိတ္တေန' ဟူသည် ပါရမီကုသိုလ်စိတ် ဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်ဖြင့်တည်း။ 'စိတ္တိတော' ဟူသည် ဆန်းကြယ်စွာ ပြုပြင်အပ်သော အဖြစ်ရှိခြင်းတည်း။

ද්වින්නං කොට්ටානමන්තරන්ති ද්වින්නං පිට්ඨිබාහානං වෙමජ්ඣං, පිට්ඨිමජ්ඣස්ස උපරිභාගො. චිතං පරිපුණ්ණන්ති අනින්නභාවෙන චිතං, ද්වීහි කොට්ටෙහි සමතලතාය පරිපුණ්ණං. උග්ගම්මාති උග්ගන්ත්වා.

'ဒွိန္နံ ကောဋ္ဌာနမန္တရံ' ဟူသည် ကျောကုန်းလက်မောင်း နှစ်ဖက်တို့၏ အလယ်၊ ကျောလယ်၏ အထက်ပိုင်းတည်း။ 'စိတံ ပရိပုဏ္ဏံ' ဟူသည် မချိုင့်မခွက်သော အဖြစ်ဖြင့် ပြည့်ဖြိုးအပ်သော၊ ကျောကုန်းနှစ်ဖက်နှင့် ညီညာသော အဖြစ်ဖြင့် ပြည့်စုံအပ်သော။ 'ဥဂ္ဂမ္မ' ဟူသည် တက်၍ (ထွက်၍) တည်း။

නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො විය පරිමණ්ඩලො නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො එකස්ස පරිමණ්ඩලසද්දස්ස ලොපං කත්වා. න හි සබ්බො නිග්‍රොධො මණ්ඩලො. තෙනාහ ‘‘සමක්ඛන්ධසාඛො නිග්‍රොධො’’ති. පරිමණ්ඩලසද්දසන්නිධානෙන වා පරිමණ්ඩලොව නිග්‍රොධො ගය්හතීති පරිමණ්ඩලසද්දස්ස ලොපෙන විනාපි අයමත්ථො ලබ්භතීති ආහ ‘‘නිග්‍රොධො විය පරිමණ්ඩලො’’ති. යාවතක්වස්සාති ඔ-කාරස්ස ව-කාරාදෙසං කත්වා වුත්තං.

ညောင်ဗုဒ္ဓဟေပင်၏ ဝန်းဝိုင်းခြင်းကဲ့သို့ ဝန်းဝိုင်းသောကြောင့် 'နိဂြောဓပရိမဏ္ဍလ' မည်၏၊ (နိဂြောဓပရိမဏ္ဍလော ဝိယ ပရိမဏ္ဍလော ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုရာ၌) 'ပရိမဏ္ဍလ' သဒ္ဒါတစ်ခုကို ချေဖျက်၍ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အလုံးစုံသော ညောင်ပင်သည် ဝန်းဝိုင်းသည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် 'ပင်စည်နှင့် ကိုင်းခက် ညီမျှသော ညောင်ပင်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် 'ပရိမဏ္ဍလ' သဒ္ဒါနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိခြင်းကြောင့် ဝန်းဝိုင်းသော ညောင်ပင်ကိုသာ ယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပရိမဏ္ဍလ' သဒ္ဒါကို မချေဖျက်ဘဲလည်း ဤအနက်ကို ရနိုင်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ညောင်ပင်ကဲ့သို့ ဝန်းဝိုင်းသော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ယာဝတကွဿ' ဟူသည် အို (o) ကာရကို ဝ (va) ကာရအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲ၍ (ယာဝတကော အဿ မှ ယာဝတကွဿ ဟု) မိန့်ဆိုအပ်ခြင်းတည်း။

සමවට්ටිතක්ඛන්ධොති සමං සුවට්ටිතක්ඛන්ධො. කොඤ්චා විය දීඝගලා, බකා විය වඞ්කගලා, වරාහා විය පුථුලගලාති යොජනා. සුවණ්ණාලිඞ්ගසදිසොති සුවණ්ණමයඛුද්දකමුදිඞ්ගසදිසො.

'သမဝဋ္ဋိတက္ခန္ဓော' ဟူသည် ညီညာစွာ ကောင်းစွာ လုံးဝန်းသော လည်ပင်းရှိတော်မူခြင်းတည်း။ ကြိုးကြာငှက်ကဲ့သို့ လည်ပင်းရှည်သူတို့၊ ဗျိုင်းကဲ့သို့ လည်ပင်းကောက်သူတို့၊ တောဝက်ကဲ့သို့ လည်ပင်းတုတ်သူတို့ (မဟုတ်ပုံကို ပြရန်) စပ်ရမည်။ 'သုဝဏ္ဏာလိင်္ဂသဒိသော' ဟူသည် ရွှေဖြင့်ပြီးသော စည်ငယ်နှင့် တူတော်မူခြင်းတည်း။

රසග්ගසග්ගීති මධුරාදිභෙදං රසං ගසන්ති අන්තො පවෙසන්තීති රසග්ගසා, රසග්ගසානං අග්ගා රසග්ගසග්ගා, තා එතස්ස සන්තීති රසග්ගසග්ගී. තෙනාති ඔජාය අඵරණෙන, හීනධාතුකත්තා තෙ බහ්වාබාධා හොන්ති.

'ရသဂ္ဂသဂ္ဂီ' ဟူသည် ချိုမြိန်ခြင်း စသည်ဖြင့် ကွဲပြားသော အရသာကို မျိုတတ်ကုန်သော၊ အတွင်းသို့ သွင်းတတ်ကုန်သောကြောင့် 'ရသဂ္ဂသ' (အရသာကို ဆောင်သော နာဗ်ကြောများ) မည်ကုန်၏။ ထိုအရသာဆောင် နာဗ်ကြောတို့ထက် ထူးကဲမွန်မြတ်သောကြောင့် 'ရသဂ္ဂသဂ္ဂါ' မည်ကုန်၏။ ထိုမွန်မြတ်သော အရသာဆောင် နာဗ်ကြောတို့သည် ဤမြတ်စွာဘုရားအား ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ရသဂ္ဂသဂ္ဂီ' မည်၏။ 'တေန' ဟူသည် (ဩဇာဓာတ် မပြန့်ပွားခြင်းတည်းဟူသော) ထိုအကြောင်းကြောင့်တည်း၊ (ပုံမှန်လူတို့သည်) ဓာတ်ညံ့သဖြင့် အနာရောဂါ များပြားကုန်၏။

‘‘හනූ’’ති [Pg.175] සන්නිස්සයදන්තාධාරස්ස සමඤ්ඤා, තං භගවතො සීහහනුසදිසං, තස්මා භගවා සීහහනු. තත්ථ යස්මා බුද්ධානං රූපකායස්ස ධම්මකායස්ස ච උපමා නාම නිහීනුපමාව, නත්ථි සමානුපමා, කුතො අධිකූපමා, තස්මා අයම්පි නිහීනුපමාති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තිභාගවසෙන මණ්ඩලතාය ද්වාදසියං පක්ඛස්ස චන්දසදිසානි.

'ဟနု' ဟူသည် သွားတို့၏ တည်ရာအခြေ (မေးရိုး) ၏ အမည်တည်း၊ ထိုမေးရိုးသည် မြတ်စွာဘုရားအား ခြင်္သေ့၏ မေးရိုးနှင့် တူတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'သီဟဟနု' (ခြင်္သေ့မေးရိုးကဲ့သို့သော မေးရိုးရှိတော်မူသူ) ဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုအရာ၌ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ရူပကာယအားလည်းကောင်း၊ ဓမ္မကာယအားလည်းကောင်း နှိုင်းယှဉ်ရသော ဥပမာဟူသမျှသည် နိဟီနုပမာ (ညံ့သော ဥပမာ) သာလျှင် ဖြစ်၏၊ တူညီသော ဥပမာမရှိ၊ သာလွန်သော ဥပမာကား အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း၊ ထို့ကြောင့် ဤဥပမာသည်လည်း နိဟီနုပမာသာလျှင် ဖြစ်သည်ကို ပြခြင်းငှာ 'တတ္ထ' စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သုံးပုံတစ်ပုံအားဖြင့် ဝန်းဝိုင်းသောကြောင့် တစ်ပက္ခ၏ တစ်ဆယ့်နှစ်ရက်မြောက် လမင်းနှင့် တူကုန်၏။

දන්තානං උච්චනීචතා අබ්භන්තරබාහිරපස්සවසෙනපි වෙදිතබ්බා, න අග්ගවසෙනෙව. තෙනාහ ‘‘අයපට්ටඡින්නසඞ්ඛපටලං වියා’’ති. අයපට්ටන්ති ච කකචං අධිප්පෙතං. විසමාති විසමසණ්ඨානා.

သွားတို့၏ မြင့်ခြင်း နိမ့်ခြင်းကို သွားဖျားတို့၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ မဟုတ်ဘဲ အတွင်းဘက် အပြင်ဘက် ဘေးစောင်းတို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်း သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'သံပြား (လွှ) ဖြင့် ဖြတ်အပ်သော ကုန်းကမာခွံပြားကဲ့သို့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'အယပဋ္ဋ' ဟူသည် လွှကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိသမာ' ဟူသည် မညီမညွတ်သော သဏ္ဌာန်ရှိကုန်သော (သွားတို့တည်း)။

විච්ඡින්දිත්වා විච්ඡින්දිත්වා පවත්තසරතාය ඡින්නස්සරාපි. අනෙකාකාරතාය භින්නස්සරාපි. කාකස්ස විය අමනුඤ්ඤසරතාය කාකස්සරාපි. අපලිබුද්ධත්තාති අනුපද්දුතවත්ථුකත්තා. වත්ථුන්ති ච අක්ඛරුප්පත්තිට්ඨානමාහ. අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතොති එත්ථ අට්ඨඞ්ගානි පරතො ආගමිස්සන්ති. මඤ්ජුඝොසොති මධුරස්සරො.

ပြတ်ပြတ်၍ ဖြစ်တတ်သော အသံရှိသောကြောင့် 'ဆိန္နဿရ' (ပြတ်တောင်းသောအသံရှိသူ) တို့လည်းကောင်း။ အထူးထူးသော အခြင်းအရာရှိသောကြောင့် 'ဘိန္နဿရ' (ကွဲအက်သောအသံရှိသူ) တို့လည်းကောင်း။ ကျီးကန်းကဲ့သို့ မသာယာအပ်သော အသံရှိသောကြောင့် 'ကာကဿရ' (ကျီးသံကဲ့သို့သော အသံရှိသူ) တို့လည်းကောင်း။ 'အပလိဗုဒ္ဓတ္တာ' ဟူသည် ဘေးရန်မရှိသော (မချို့ယွင်းသော) အသံဖြစ်ရာဌာန ရှိသောကြောင့်တည်း။ 'ဝတ္ထု' ဟူသည် အက္ခရာဖြစ်ပေါ်ရာဌာနကို ဆိုသည်။ 'အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတော' ဟူသော ဤပုဒ်၌ အင်္ဂါရှစ်ပါးတို့သည် နောင်တွင် လာလတ္တံ့။ 'မဉ္ဇုဃောသော' ဟူသည် သာယာသော အသံရှိသူတည်း။

කරවීකසද්දො යෙසං සත්තානං සොතපථං උපගච්ඡති, තෙ අත්තනො සරසම්පත්තියා පකතිං ජහාපෙත්වා අවසෙ කරොන්තො අත්තනො වසෙ වත්තෙති, එවං මධුරොති දස්සෙන්තො ‘‘තත්‍රිද’’න්තිආදිමාහ. තං පීතින්ති තං බුද්ධගතං පීතිං. තෙනෙව නීහාරෙන පුනප්පුනං පවත්තන්තං අවිජහිත්වා වික්ඛම්භිතකිලෙසා ථෙරානං සන්තිකෙ ලද්ධධම්මස්සවනසප්පායා උපනිස්සයසම්පත්තියා පරිපක්කඤාණතාය ‘‘සත්තහි…පෙ… පතිට්ඨාසී’’ති. සත්තසතමත්තෙන ඔරොධජනෙන සද්ධිං පදසාව ථෙරානං සන්තිකං උපගතත්තා ‘‘සත්තහි ජඞ්ඝාසතෙහි සද්ධි’’න්ති වුත්තං.

ကရဝိက်ငှက်၏ အသံသည် အကြင်သတ္တဝါတို့၏ သောတပထ (နားလမ်း) သို့ ရောက်ရှိ၏၊ ထိုသတ္တဝါတို့ကို မိမိ၏ အသံသာယာပြည့်စုံမှုဖြင့် ပကတိအဖြစ်ကို စွန့်ပယ်စေလျက်၊ စွမ်းအားမဲ့ဖြစ်စေကာ မိမိ၏ အလိုသို့ လိုက်ပါစေ၏၊ ဤသို့ သာယာပုံကို ပြလို၍ 'တတြိဒံ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'တံ ပီတိံ' ဟူသည် ဘုရားကို အာရုံပြု၍ဖြစ်သော ထိုပီတိကိုတည်း။ ထိုနည်းဖြင့်လျှင် ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော (ပီတိကို) မစွန့်ဘဲ ကိလေသာကို ငြိမ်းအေးစေကုန်လျက်၊ မထေရ်တို့၏ ထံ၌ တရားနာရခြင်းတည်းဟူသော သပ္ပါယကို ရရှိသဖြင့် ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိဖြင့် ရင့်ကျက်သော ဉာဏ်ရှိသည်ဖြစ်၍ 'ခုနစ်ရာသော...ပေ... တည်လေပြီ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ခုနစ်ရာမျှသော မောင်းမမိဿံတို့နှင့်အတူ ခြေကျင်သာလျှင် မထေရ်တို့၏ထံသို့ ရောက်ရှိလာသောကြောင့် 'ခုနစ်ရာသော ခြေသလုံးတို့နှင့်အတူ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

අභිනීලනෙත්තොති අධිකනීලනෙත්තො. අධිකනීලතා ච සාතිසයං නීලභාවෙන වෙදිතබ්බා, න නෙත්තෙ නීලවණ්ණස්සෙව අධිකභාවතොති ආහ ‘‘න සකලනීලනෙත්තොවා’’තිආදි. පීතලොහිතවණ්ණා සෙතමණ්ඩලගතරාජිවසෙන, නීලසෙතකාළවණ්ණා පන තංතංමණ්ඩලවසෙනෙව වෙදිතබ්බා.

'အဘိနီလနေတ္တော' ဟူသည် အလွန်ညိုသော (နက်မှောင်သော) မျက်စိရှိသူတည်း။ အလွန်ညိုသော အဖြစ်ကိုလည်း ထူးကဲသော ညိုသောအဆင်းအားဖြင့်သာ သိအပ်၏၊ မျက်စိ၌ ညိုသောအဆင်းချည်းသာလျှင် များပြားနေခြင်းအားဖြင့် မဟုတ်ဟု ပြလို၍ 'မျက်စိတစ်ခုလုံး ညိုနေခြင်း မဟုတ်' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဝါရွှေသောအဆင်းနှင့် နီသောအဆင်းတို့သည် မျက်ဖြူဝန်း၌ ရှိသော အစင်းကြောင်းတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏၊ ညိုသောအဆင်း၊ ဖြူသောအဆင်း၊ နက်သောအဆင်းတို့သည်ကား ထိုထိုသော မျက်ဝန်းတို့၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ သိအပ်ကုန်၏။

චක්ඛුභණ්ඩන්ති අක්ඛිදලන්ති කෙචි, අක්ඛිදලපත්තන්ති අඤ්ඤෙ. අක්ඛිදලෙහි පන සද්ධිං අක්ඛිබිම්බන්ති වෙදිතබ්බං. එවඤ්හි විනිග්ගතගම්භීරජොතනාපි යුත්තා හොති.

'စက္ခုဘဏ္ဍ' ဟူသည် မျက်ခွံ ဖြစ်၏ဟု အချို့က ဆိုကြကုန်၏၊ မျက်တောင် ဖြစ်၏ဟု အခြားသူတို့က ဆိုကြကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား မျက်ခွံတို့နှင့်တကွ မျက်စိအိမ် (မျက်လုံး) ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့ယူမှသာလျှင် ထွက်ပေါ်လာသော နက်ရှိုင်းသော အရောင်အဝါ ထွန်းလင်းခြင်းသည်လည်း သင့်လျော်ပေလိမ့်မည်။

උණ්ණාසද්දො [Pg.176] ලොකෙ අවිසෙසතො ලොමපරියායො, ඉධ පන ලොමවිසෙසවාචකොති ආහ ‘‘උණ්ණලොම’’න්ති. නලාටමජ්ඣජාතාති නලාටමජ්ඣගතා. ඔදාතතාය උපමා, න මුදුතාය. රජතපුබ්බුළකාති රජතමයතාරකා.

လောက၌ 'ဥဏ္ဏ' သဒ္ဒါသည် အထူးမရှိဘဲ အမွေး၏ ပရိယာယ် ဖြစ်၏၊ သို့သော် ဤ၌မူကား ထူးခြားသော အမွေးကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါဖြစ်သောကြောင့် 'ဥဏ္ဏလောမ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'နလာဋမဇ္ဈဇာတာ' ဟူသည် နဖူးပြင်၏ အလယ်၌ တည်ရှိသောတည်း။ (ဥပမာပေးခြင်းသည်) ဖြူစင်သော အဖြစ်ကြောင့် ပေးသော ဥပမာဖြစ်၏၊ နူးညံ့သော အဖြစ်ကြောင့် မဟုတ်။ 'ရဇတပုဗ္ဗုဠကာ' ဟူသည် ငွေဖြင့်ပြီးသော ကြယ်ပွင့်ကလေးများကဲ့သို့တည်း။

ද්වෙ අත්ථවසෙ පටිච්ච වුත්තන්ති යස්මා බුද්ධා චක්කවත්තිනො ච පරිපුණ්ණනලාටතාය පරිපුණ්ණසීසබිම්බතාය ච ‘‘උණ්හීසසීසා’’ති වුච්චන්ති, තස්මා තෙ ද්වෙ අත්ථවසෙ පටිච්ච ‘‘උණ්හීසසීසො’’ති ඉදං වුත්තං. ඉදානි තං අත්ථද්වයං භගවති සුප්පතිට්ඨිතන්ති දස්සෙතුං ‘‘තථාගතස්සහී’’තිආදි වුත්තං. සණ්හතමතාය සුවණ්ණවණ්ණතාය ච රඤ්ඤො බද්ධඋණ්හීසපට්ටො විය විරොචති. කප්පසීසාති ද්විධාභූතසීසා. ඵලසීසාති ඵලසදිසසීසා. අට්ඨිසීසාති මංසස්ස අභාවතො තචොපරියොනද්ධඅට්ඨිමත්තසීසා. තුම්බසීසාති ලාබුසදිසසීසා. පබ්භාරසීසාති පිට්ඨිභාගෙන ඔලම්බමානසීසා. පුරිමනයෙනාති පරිපුණ්ණනලාටතාපක්ඛෙන. උණ්හීසවෙඨිතසීසො වියාති උණ්හීසපට්ටෙන වෙඨිතසීසපදෙසො විය. උණ්හීසං වියාති ඡෙකෙන සිප්පිනා විරචිතඋණ්හීසමණ්ඩලං විය.

အကျိုးထူးနှစ်ပါးကို အစွဲပြု၍ ဟောတော်မူအပ်၏ဟူသည်မှာ - မြတ်စွာဘုရားတို့နှင့် စကြဝတ္တေးမင်းတို့သည် ပြည့်စုံသော နဖူးပြင်ရှိကြသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပြည့်စုံသော ဦးခေါင်းဝန်းရှိကြသဖြင့်လည်းကောင်း ‘သင်းကျစ်ဦးခေါင်းရှိသူများ’ (ဥဏှီသသီသ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်သောကြောင့် ထိုအကျိုးထူးနှစ်ပါးကို အစွဲပြု၍ ‘သင်းကျစ်ဦးခေါင်းရှိသူ’ (ဥဏှီသသီသော) ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏။ ယခုအခါ ထိုအနက်နှစ်ပါးသည် မြတ်စွာဘုရား၌ ကောင်းစွာတည်ရှိပုံကို ပြခြင်းငှာ ‘တထာဂတဿဟိ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ နူးညံ့သည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရွှေအဆင်းရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း မင်း၏ စည်းနှောင်အပ်သော သင်းကျစ်ပြားကဲ့သို့ တင့်တယ်လှပ၏။ ‘ကပ္ပသီသာ’ ဟူသည် နှစ်ခြမ်းကွဲနေသော ဦးခေါင်းမျိုးတည်း။ ‘ဖလသီသာ’ ဟူသည် အသီးနှင့်တူသော ဦးခေါင်းမျိုးတည်း။ ‘အဋ္ဌိသီသာ’ ဟူသည် အသားမရှိသဖြင့် အရေမျှသာ ဖုံးအုပ်ထားသော အရိုးစုမျှသာရှိသော ဦးခေါင်းမျိုးတည်း။ ‘တုမ္ဗသီသာ’ ဟူသည် ဘူးသီးနှင့်တူသော ဦးခေါင်းမျိုးတည်း။ ‘ပဗ္ဘာရသီသာ’ ဟူသည် နောက်ဘက်သို့ ကိုင်းညွတ်ကျနေသော ဦးခေါင်းမျိုးတည်း။ ‘ရှေးနည်းဖြင့်’ ဟူသည် ပြည့်စုံသော နဖူးပြင်ရှိသော အစုအားဖြင့်တည်း။ ‘သင်းကျစ်ပတ်ထားသော ဦးခေါင်းကဲ့သို့’ ဟူသည် သင်းကျစ်ပြားဖြင့် ပတ်ရစ်အပ်သော ဦးခေါင်းအရပ်ကဲ့သို့တည်း။ ‘သင်းကျစ်ကဲ့သို့’ ဟူသည် လိမ္မာသော ပန်းပုဆရာ (လက်သမား) ပြုလုပ်အပ်သော သင်းကျစ်ဝိုင်းကဲ့သို့တည်း။

කම්මන්ති යෙන යෙන කම්මෙන යං යං ලක්ඛණං නිබ්බත්තං, තං තං කම්මං. කම්මසරික්ඛකන්ති තස්ස තස්ස ලක්ඛණස්ස තංකම්මානුරූපතා. ලක්ඛණන්ති තස්ස මහාපුරිසලක්ඛණස්ස අවිපරීතසභාවො. ලක්ඛණානිසංසන්ති තං ලක්ඛණපටිලාභෙන ලද්ධබ්බගුණො. ඉමානි කම්මාදීනීති ඉමානි අනන්තරං වුත්තානි කම්මකම්මසරික්ඛකාදීනි දස්සෙත්වා තං සරූපතො විභාවෙත්වා කථෙතබ්බානි සංවණ්ණකෙන.

ကံဟူသည် - အကြင်အကြင် ကံကြောင့် အကြင်အကြင် လက္ခဏာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုထို ကံတည်း။ ကံနှင့် တူမျှခြင်း (ကမ္မသရိက္ခက) ဟူသည် - ထိုထို လက္ခဏာ၏ ထိုကံနှင့် လျော်ညီသည်၏အဖြစ်တည်း။ လက္ခဏာဟူသည် - ထိုမဟာပုရိသလက္ခဏာ၏ မဖောက်မပြန် မှန်ကန်သော သဘောတည်း။ လက္ခဏာ၏ အကျိုး (လက္ခဏာနိသံသ) ဟူသည် - ထိုလက္ခဏာကို ရရှိခြင်းကြောင့် ရအပ်သော အကျိုးကျေးဇူးတည်း။ ‘ဤကံစသည်တို့’ ဟူသည် - ဤဆိုခဲ့ပြီးသော ကံ၊ ကံနှင့် တူမျှခြင်း စသည်တို့ကို ပြသ၍ ထိုအရာကို အစစ်အမှန်အားဖြင့် ခွဲခြားကာ အဋ္ဌကထာဆရာသည် ဖွင့်ဆိုအပ်ကုန်၏။

රතනවිචිත්තසුවණ්ණතොරණං තස්මිං කාලෙ මනුස්සලොකෙ නත්ථීති වුත්තං ‘‘දෙවනගරෙ’’ති. සබ්බසො සුපුප්ඵිතසාලරුක්ඛො අසාධාරණසොභො මනුස්සූපචාරෙ න ලබ්භතීති ආහ ‘‘සෙලන්තරම්හී’’ති. කිරියාචාරන්ති කායිකවාචසිකකිරියාපවත්තිං.

ရတနာတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော ရွှေမုခ်ဦးသည် ထိုခေတ်ကာလ လူ့ပြည်၌ မရှိသောကြောင့် ‘နတ်မြို့၌’ ဟု ဟောတော်မူ၏။ ဘက်စုံ ပွင့်လန်းနေသော အဆန်းတကြယ် အလှရှိသော အင်ကြင်းပင်ကို လူတို့၏ အနီးအပါး၌ မရနိုင်သောကြောင့် ‘ကျောက်တောင်ကြား၌’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ကြိယာစာရ’ ဟူသည် ကိုယ်၊ နှုတ်တို့၏ အပြုအမူ ဖြစ်ပေါ်လှုပ်ရှားမှုတည်း။

387. සතතපාටිහාරියන්ති සතතං චරිමභවෙ සබ්බකාලං ලක්ඛණනිබ්බත්තකකම්මානුභාවහෙතුකං බුද්ධාවෙණිකං පාටිහාරියං. බුද්ධානං අතිදූරෙ පාදං නික්ඛිපිතුකාමානම්පි නාතිදූරෙ එව නික්ඛිපනං හොතීති ‘‘න අතිදූරෙ ඨපෙස්සාමීති [Pg.177] උද්ධරතී’’ති වුත්තං. පකතිසඤ්චරණවසෙනෙතං වුත්තං, තාදිසෙන පාදෙන අනෙකයොජනෙ ඨපෙස්සාමීති උද්ධරණම්පි හොතියෙව. අතිදූරං හීතිආදි පමාණාතික්කමෙ දොසදස්සනං. එවං සතීති එවං දක්ඛිණපාදවාමපාදානං යථාධිප්පෙතපතිට්ඨිතට්ඨානෙ සති. පදවිච්ඡෙදොති පදවාරවිච්ඡෙදො. යාදිසං පසාරෙන්තො වාමපාදස්ස උද්ධරණං පතිට්ඨානඤ්ච, දක්ඛිණපාදස්ස තාදිසමෙව, ඉති නෙසං උද්ධරණපතිට්ඨානානං සමානතො අඤ්ඤමඤ්ඤභාවෙන අනූනානධිකතාය වුත්තං ‘‘දක්ඛිණපාදකිච්චං වාමපාදෙන නියමිතං, වාමපාදකිච්චං දක්ඛිණපාදෙන නියමිත’’න්ති.

၃၈၇. အမြဲမပြတ် ဖြစ်သော တန်ခိုးပြာဋိဟာရ (သတတပါဋိဟာရိယ) ဟူသည် - အဆုံးစွန်သော ဘဝ၌ အခါခပ်သိမ်း လက္ခဏာကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံ၏ အာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်သော ဘုရားရှင်တို့နှင့်သာ သက်ဆိုင်သော တန်ခိုးပြာဋိဟာရတည်း။ ဘုရားရှင်တို့သည် အလွန်ဝေးကွာသော အရပ်၌ ခြေလှမ်းကို ချလိုသော်လည်း အလွန်မဝေးသော နေရာ၌သာ ချခြင်းဖြစ်တတ်သောကြောင့် ‘အလွန်မဝေးသော နေရာ၌ ချအံ့ဟု ကြွတော်မူ၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသည်ကား သာမန် သွားလာခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုသို့သော ခြေတော်ဖြင့် ယူဇနာများစွာသော အရပ်၌ ချအံ့ဟု ကြွတော်မူခြင်းလည်း ရှိသည်သာတည်း။ ‘အလွန်ဝေးလွန်းလျှင်မူကား’ စသည်ဖြင့် အတိုင်းအတာ လွန်သွားခြင်း၌ အပြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ ‘ဤသို့ ရှိလတ်သော်’ ဟူသည် - ဤသို့ လက်ယာခြေ၊ လက်ဝဲခြေတို့၏ အလိုရှိအပ်သော တည်ရာ၌ တည်ခြင်း ရှိလတ်သော်တည်း။ ‘ခြေလှမ်းပိုင်းခြားခြင်း’ ဟူသည် ခြေလှမ်းအလှည့်ကို ပိုင်းခြားခြင်းတည်း။ လက်ဝဲခြေကို ဆန့်တန်း၍ ကြွခြင်းနှင့် ချခြင်းသည် အဘယ်သို့သော သဘောရှိသနည်း၊ လက်ယာခြေ၏ ကြွခြင်းနှင့် ချခြင်းသည်လည်း ထိုသို့သော သဘောပင် ဖြစ်၏၊ ဤသို့ ထိုခြေတော်တို့၏ ကြွခြင်း၊ ချခြင်းတို့သည် တူညီကြသဖြင့် အချင်းချင်း ယုတ်လျော့ခြင်း၊ သာလွန်ခြင်း မရှိသည့်အတွက် ‘လက်ယာခြေ၏ အမှုသည် လက်ဝဲခြေဖြင့် ကန့်သတ်အပ်၏၊ လက်ဝဲခြေ၏ အမှုသည် လက်ယာခြေဖြင့် ကန့်သတ်အပ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

දිවාති උපකට්ඨාය වෙලාය. විහාරභත්තත්ථායාති විහාරෙ යථාවුද්ධං ගහෙතබ්බභත්තත්ථාය. පච්ඡතො ආගච්ඡන්තොති පකතිගමනෙන පච්ඡතො ආගච්ඡන්තො. ඔකාසං න ලභතීති පදනික්ඛෙපට්ඨානං න ලභති. ඌරුපරියායො ඉධ සත්ථි-සද්දොති ආහ ‘‘න ඌරුං උන්නාමෙතී’’ති. දණ්ඩඞ්කුසං වුච්චති දීඝදණ්ඩො අඞ්කුසො, තෙන රුක්ඛසාඛං ඡින්දතො පුරිසස්ස යථා පච්ඡාභාගෙන පාදානං ඔසක්කනං හොති, එවං භගවතො පාදා න ඔසක්කන්තීති ආහ ‘‘රුක්ඛසාඛාඡෙදන…පෙ… ඔසක්කාපෙතී’’ති. ඔබද්ධානාබද්ධට්ඨානෙහි පාදං කොට්ටෙන්තො වියාති ආබද්ධට්ඨානෙන අනාබද්ධට්ඨානෙන ච පාදඛණ්ඩං කොට්ටෙත්වා ථද්ධං කරොන්තො විය. න ඉතො චිතො ච චාලෙතීති අපරාපරං න චාලෙති. උස්සඞ්ඛපාදතාය සුඛෙනෙව පාදානං පරිවත්තනතො නාභිතො පට්ඨාය උපරිමකායො න ඉඤ්ජතීති හෙට්ඨිමකායොව ඉඤ්ජති. තෙනාහ ‘‘උපරිම…පෙ… නිච්චලො හොතී’’ති. න ජානාති අනිඤ්ජනතො. කායබලෙනාති ගමනපයොගසඞ්ඛාතෙන කායගතෙන විසෙසබලෙන. ජවගමනහෙතුභූතෙන වා කායබලෙන. තෙනාහ ‘‘බාහා ඛිපන්තො’’තිආදි. ජවෙන ගච්ඡන්තො හි බාහා ඛිපති, සරීරතො සෙදා මුච්චන්ති. නාගාපලොකිතවසෙනාති නාගස්ස අපලොකනමිව සකලකායෙනෙව පරිවත්තෙත්වා අපලොකනවසෙන.

‘နေ့သော်’ ဟူသည် နီးကပ်သော အချိန်၌တည်း။ ‘ကျောင်း၌ ဆွမ်းကိစ္စအတွက်’ ဟူသည် ကျောင်းတိုက်၌ ဝါကြီးဝါငယ်အလိုက် ရအပ်သော ဆွမ်းအလို့ငှာတည်း။ ‘နောက်မှ လိုက်လာသူ’ ဟူသည် ပကတိ လမ်းလျှောက်ခြင်းဖြင့် နောက်မှ လိုက်လာသူတည်း။ ‘အခွင့်မရ’ ဟူသည် ခြေလှမ်းချစရာ နေရာကို မရခြင်းတည်း။ ဤနေရာ၌ ‘သတ္ထိ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ပေါင်၏ ပရိယာယ်ဖြစ်သောကြောင့် ‘ပေါင်ကို မမြှင့်’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဥပါဒ်တုတ်လှံ (ဒဏ္ဍင်္ကုသ) ဟူသည် ရှည်သော လက်ကိုင်ရှိသော ချိတ်တုတ်ကို ဆိုလို၏၊ ထိုချိတ်တုတ်ဖြင့် သစ်ကိုင်းကို ဖြတ်သောသူအား နောက်ပြန်ခြေဆုတ်ခြင်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တို့သည် နောက်သို့ မဆုတ်သွားကုန်၊ ထို့ကြောင့် ‘သစ်ကိုင်းကို ဖြတ်သကဲ့သို့...ပ... နောက်သို့ ဆုတ်စေ၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘စည်းနှောင်အပ်၊ မစည်းနှောင်အပ်သော နေရာတို့ဖြင့် ခြေကို ရိုက်သကဲ့သို့’ ဟူသည် စည်းနှောင်သော နေရာ၊ မစည်းနှောင်သော နေရာတို့ဖြင့် ခြေဖဝါးအစိတ်အပိုင်းကို ရိုက်၍ တောင့်တင်းစေသကဲ့သို့တည်း။ ‘ဟိုမှသည် ဤမှ မလှုပ်ရှား’ ဟူသည် ဟိုဟိုဒီဒီ မလှုပ်ရှားခြင်းတည်း။ မြင့်သော ဖနောင့်ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် လွယ်ကူစွာ ခြေတော်တို့ကို လှည့်နိုင်သဖြင့် ချက်မှစ၍ အထက်ပိုင်းကိုယ်သည် မလှုပ်ရှားဘဲ အောက်ပိုင်းကိုယ်သာ လှုပ်ရှား၏။ ထို့ကြောင့် ‘အထက်ပိုင်း...ပ... မလှုပ်မယှက် တည်ငြိမ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မလှုပ်ရှားသောကြောင့် ‘မသိနိုင်’။ ‘ကိုယ်၏ အားဖြင့်’ ဟူသည် သွားလာခြင်း လုံ့လဟု ဆိုအပ်သော ကိုယ်၌ရှိသော ထူးခြားသော အားအစွမ်းဖြင့်တည်း။ သို့မဟုတ် လျင်မြန်စွာ သွားခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကိုယ်၏ အားအစွမ်းဖြင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘လက်မောင်းတို့ကို ဝှေ့ယမ်းလျက်’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ လျင်မြန်စွာ သွားသောသူသည် လက်မောင်းတို့ကို ဝှေ့ယမ်းတတ်၏၊ ကိုယ်မှ ချွေးများ ထွက်တတ်၏။ ‘ဆင်ပြောင်ကြည့်ခြင်းအားဖြင့်’ (နာဂါပလောကိတဝသေန) ဟူသည် ဆင်ပြောင်၏ ကြည့်ခြင်းကဲ့သို့ တစ်ကိုယ်လုံးကို လှည့်၍ ကြည့်ခြင်းအားဖြင့်တည်း။

අනාවරණඤාණස්සාති අනාවරණඤාණබලෙන දස්සනස්ස. අනාවරණවාරො පන කායෙ පතිට්ඨිතරූපදස්සනම්පි අනාවරණමෙවාති දස්සනත්ථං වුත්තො. ඉන්දඛීලතො පට්ඨායාති නගරද්වාරෙ ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය. පකතිඉරියාපථෙනෙවාති [Pg.178] ඔනමනාදිං අකත්වා උජුකගමනාදිනා එව. යදි එවං කොට්ඨකද්වාරගෙහප්පවෙසෙ කථන්ති ආහ ‘‘දලිද්දමනුස්සාන’’න්තිආදි. පරිවත්තෙන්තෙනාති නිපජ්ජනත්ථං කායං පරිවත්තෙන්තෙන.

‘အဆီးအတားမဲ့ဉာဏ်၏’ ဟူသည် အဆီးအတားမရှိသော အနာဝရဏဉာဏ်၏ စွမ်းအားဖြင့် မြင်ခြင်း၏တည်း။ အဆီးအတားမဲ့ခြင်း ကဏ္ဍကိုမူကား ကိုယ်၌တည်သော ရူပကာယကို မြင်ခြင်းသည်လည်း အဆီးအတားမရှိသည်သာ ဖြစ်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူ၏။ ‘တံခါးတိုင်မှ စ၍’ ဟူသည် မြို့တံခါးရှိ တံခါးတိုင် (အိန္ဒခီလ) မှ စ၍တည်း။ ‘ပကတိ ဣရိယာပုထ်ဖြင့်သာ’ ဟူသည် ကိုယ်ကို ကိုင်းညွတ်ခြင်း စသည်ကို မပြုဘဲ တည့်တည့်သွားခြင်း စသည်ဖြင့်သာတည်း။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် မုခ်တံခါးနှင့် အိမ်တွင်းသို့ ဝင်သောအခါ၌ အဘယ်သို့နည်းဟု မေးသော် ‘ဆင်းရဲသော လူတို့၏’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ကိုယ်ကို လှည့်သည်ရှိသော်’ ဟူသည် လျောင်းစက်အံ့သောငှာ ကိုယ်ကို လှည့်သောသူအားဖြင့်တည်း။

හත්ථෙහි ගහෙත්වාති උභොහි හත්ථෙහි උභොසු කටිප්පදෙසෙසු පරිග්ගහෙත්වා. පතති නිසීදනට්ඨානෙ නිපජ්ජනවසෙන පතති. ඔරිමං අඞ්ගං නිස්සාය නිසින්නොති පල්ලඞ්කමාභුජිත්වා උක්කුටිකනිසජ්ජාය උපරිමකායං හෙට්ඨිමකායෙ පතිට්ඨපෙන්තොයෙව භාරීකරණවසෙන ඔරිමඞ්ගං නිස්සාය නිසින්නො. ඝංසන්තොති ආනිසදදෙසෙන ආසනට්ඨානං ඝංසන්තො. පාරිමඞ්ගන්ති සත්ථිභාගසම්මද්දං ආනිසදපදෙසං. තථෙවාති ඝංසන්තො එව. ඔලම්බකං ධාරෙන්තො වියාති ඔලම්බකසුත්තං ඔතාරෙන්තො විය. තෙන උජුකමෙව නිසීදනමාහ. සරීරස්ස ගරුකභාවහෙතූනං දූරතො සමුපායිතභාවෙන සල්ලහුකභාවතො තූලපිචුං ඨපෙන්තො විය.

‘လက်တို့ဖြင့် ကိုင်၍’ ဟူသည် လက်နှစ်ဖက်တို့ဖြင့် ခါးဆစ်နှစ်ဖက်တို့၌ ကျကျနန ကိုင်လျက်တည်း။ ‘သက်ဆင်း၏’ ဟူသည် ထိုင်ရာအရပ်၌ လျောင်းစက်ခြင်းအားဖြင့် သက်ဆင်း၏။ ‘အောက်ပိုင်းအင်္ဂါကို အမှီပြု၍ ထိုင်၏’ ဟူသည် ထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေ၍ဖြစ်စေ၊ ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်ခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ အထက်ပိုင်းကိုယ်ကို အောက်ပိုင်းကိုယ်၌ တည်စေလျက်သာ လေးလံစေခြင်းအားဖြင့် အောက်ပိုင်းအင်္ဂါကို အမှီပြု၍ ထိုင်ခြင်းတည်း။ ‘ပွတ်တိုက်လျက်’ ဟူသည် တင်ပါးအရပ်ဖြင့် ထိုင်ရာနေရာကို ပွတ်တိုက်လျက်တည်း။ ‘အထက်ပိုင်းအင်္ဂါ’ (ပါရိမင်္ဂ) ဟူသည် ပေါင်အပိုင်းနှင့် ထိစပ်နေသော တင်ပါးအရပ်တည်း။ ‘ထိုနည်းတူစွာ’ ဟူသည် ပွတ်တိုက်လျက်ပင်တည်း။ ‘ချိန်သီးကို ဆွဲထားသကဲ့သို့’ ဟူသည် ချိန်သီးကြိုးကို ချထားသကဲ့သို့တည်း။ ထိုစကားဖြင့် တည့်မတ်စွာ ထိုင်ခြင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ ကိုယ်ခန္ဓာကို လေးလံစေတတ်သော အကြောင်းတရားတို့မှ ဝေးစွာ ရှောင်ရှားအပ်ပြီးဖြစ်၍ အလွန်ပေါ့ပါးသောကြောင့် လဲမှို့ဆုပ်ကို တင်ထားသကဲ့သို့တည်း။

අප්පෙසක්ඛානං මහානුභාවගෙහප්පවෙසෙ සියා ඡම්භිතත්තං, චිත්තක්ඛොභො, දරථවසෙන නානප්පකාරකප්පනං, භයවසෙන තණ්හාවසෙන පරිතස්සනං, තං සබ්බං භගවතො නත්ථීති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘න ඡම්භතී’’තිආදි (ම. නි. 2.387) වුත්තන්ති ආහ ‘‘න ඡම්භතී’’තිආදි.

တန်ခိုးအာနုဘော် နည်းပါးသောသူတို့အား ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်ရှိသော အိမ်သို့ ဝင်သောအခါ တုန်လှုပ်ခြင်း၊ စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်း၊ ပူပန်ခြင်းကြောင့် အမျိုးမျိုး ကြံစည်ခြင်း၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တဏှာကြောင့်လည်းကောင်း ထိတ်လန့်ခြင်းတို့သည် ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုအရာအားလုံးသည် မြတ်စွာဘုရား၌ မရှိကြောင်း ပြခြင်းငှာ ပါဠိတော်၌ ‘မတုန်လှုပ်’ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သဖြင့် ‘မတုန်လှုပ်’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

උදකං දීයති එතෙනාති උදකදානං, භිඞ්කාරාදි උදකභාජනං. බද්ධං කත්වාති හත්ථගතමත්තිකං විය අත්තනො වසෙ අවත්තන්තං කත්වා. පරිවත්තෙත්වාති කුජ්ජිත්වා. විඡඩ්ඩයමානො උදකස්ස වික්ඛිපනවසෙන ඡඩ්ඩයමානො.

ထိုပစ္စည်းဖြင့် ရေကို ပေးလှူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရေလှူဖွယ် (udakadāna) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ရေကရားစသော ရေခွက်ကို ဆိုလိုသည်။ 'Baddhaṃ katvā' ဟူသည် လက်ထဲသို့ ရောက်ရှိနေသော ရွှံ့စေးကဲ့သို့ မိမိအလိုသို့ မလိုက်အောင် (တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိအောင်) ပြု၍ဟု ဆိုလိုသည်။ 'Parivattetvā' ဟူသည် (သပိတ်ကို) မှောက်၍ ဟူ၏။ 'Vichaḍḍayamāno' ဟူသည် ရေကို ဖိတ်စင်စေခြင်းအားဖြင့် သွန်လျက် ဟူ၏။

තථා න ගණ්හාති, බ්‍යඤ්ජනමත්තාය එව ගණ්හන්තො. භත්තං වා අමනාපන්ති ආනෙත්වා යොජනා. බ්‍යඤ්ජනෙන ආලොපඅතිනාමනං, ආලොපෙන බ්‍යඤ්ජනඅතිනාමනන්ති ඉමෙසු පන ද්වීසු පඨමමෙව අසාරුප්පතාය අනිට්ඨං වජ්ජෙතබ්බන්ති පාළියං පටික්ඛිත්තන්ති දට්ඨබ්බං. සබ්බත්ථෙවාති සබ්බස්මිං ආහරිතබ්බවත්ථුස්මිං සුපණීතභාවෙන රසො පාකටො හොති ඤාණෙන පරිඤ්ඤාතත්තා. රසගෙධො පන නත්ථි සෙතුඝාතත්තා.

ထိုသို့မယူဘဲ ဟင်းလျာမျှကိုသာ ယူလျက်။ 'ဆွမ်းသည်လည်းကောင်း၊ မနှစ်သက်ဖွယ်' ဟူသော စကားကို ဆောင်ယူ၍ စပ်ဆိုအပ်၏။ 'ဟင်းလျာဖြင့် ဆွမ်းလုပ်ကို လွန်စေခြင်း၊ ဆွမ်းလုပ်ဖြင့် ဟင်းလျာကို လွန်စေခြင်း' ဟူသော ဤနှစ်ပါးတို့တွင် ပထမအချက်သည်သာလျှင် မလျောက်ပတ်သဖြင့် မလိုလားအပ်သောကြောင့် ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု ပါဠိတော်၌ မြစ်ပယ်ထားသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ 'Sabbattheva' ဟူသည် ဆောင်ယူအပ်သော ခပ်သိမ်းသော အာဟာရဝတ္ထု၌ မွန်မြတ်သောအဖြစ်ဖြင့် အရသာသည် ထင်ရှား၏၊ ဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အရသာ၌ တပ်မက်ခြင်း (ယဉ်းခြင်း) ကား မဂ်ဖြင့် အမြစ်ပြတ် ဖြတ်တောက်အပ်ပြီးသောကြောင့် မရှိပြီ။

අස්සාති ‘‘නෙව දවායා’’තිආදිපදස්ස. වුත්තමෙතන්ති ‘‘විසුද්ධිමග්ගෙ විනිච්ඡයො ආගතො’’ති සබ්බාසවසුත්තෙ (ම. නි. 1.23) සංවණ්ණයන්තෙන වුත්තමෙතං, තස්මා [Pg.179] න එත්ථ තං වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො, තස්මා යො තස්මිං තස්මිං විනිච්ඡයෙ විසෙසවාදො ඉච්ඡිතබ්බො. සො පරමත්ථමඤ්ජූසාය විසුද්ධිමග්ගවණ්ණනාය වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. පත්තස්ස ගහණට්ඨානන්ති හත්ථෙන පත්තස්ස ගහණපදෙසං. විනිවත්තිත්වාති පත්තෙ සබ්බං ආමිසගතං සද්ධිං භත්තෙන විනිවත්තිත්වා ගච්ඡති. පමාණාතික්කන්තන්ති කෙලායනවසෙන අතික්කන්තපමාණං ආරක්ඛං ඨපෙති. චීවරභොගන්තරන්ති චීවරපටලන්තරං. උදරෙන අක්කමිත්වාති උදරෙනෙව සන්නිරුම්භිත්වා.

‘Assa’ ဟူသည် 'neva davāya' စသော ပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ 'Vuttametaṃ' ဟူသည် 'ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက် လာပြီးဖြစ်၏' ဟု သဗ္ဗာသဝသုတ်ကို ဖွင့်ပြသော ဆရာက ဆိုအပ်သော စကားတည်း၊ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ထိုစကားကို ထပ်၍ မပြောအပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုထို ဆုံးဖြတ်ချက်၌ အထူးပြု၍ ဆိုအပ်သော စကားကို အလိုရှိအပ်၏။ ထိုစကားကို ပရမတ္ထမဉ္ဇူသာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်မဟာဋီကာ၌ ဖွင့်ပြထားသည့် နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ 'Pattassa gahaṇaṭṭhānaṃ' ဟူသည် လက်ဖြင့် သပိတ်ကို ကိုင်စရာ နေရာဒေသတည်း။ 'Vinivattitvā' ဟူသည် သပိတ်အတွင်း၌ ရှိသော ဆွမ်းနှင့်တကွ အာမိသဝတ္ထုအားလုံးကို လှည့်ပတ်ယူ၍ သွား၏ ဟူ၏။ 'Pamāṇātikkantaṃ' ဟူသည် မြတ်နိုးတန်ဖိုးထားခြင်းဖြင့် အတိုင်းအတာထက် လွန်ကဲသော စောင့်ရှောက်မှုကို ထားရှိခြင်းတည်း။ 'Cīvarabhogantaraṃ' ဟူသည် သင်္ကန်းအလွှာအကြားတည်း။ 'Udarena akkamitvā' ဟူသည် ဝမ်းဖြင့်သာ ဖိ၍ (ထိန်း၍) ဟူ၏။

අප්පත්තකාලං අභිමුඛං නාමෙති උපනාමෙතීති අතිනාමෙති, පත්තකාලං අතික්කාමෙන්තො නාමෙති අපනෙතීති අතිනාමෙති. උභයම්පි එකජ්ඣං ගහෙත්වා පාළියං ‘‘න ච අනුමොදනස්ස කාලමතිනාමෙතී’’ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යො හී’’තිආදිමාහ.

မဆိုက်ရောက်သေးသော အချိန်ကို ရှေ့သို့ ရှေးရှု ဆောင်ယူအပ်သောကြောင့် 'atināmeti' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဆိုက်ရောက်ပြီးသော အချိန်ကို ကျော်လွန်စေလျက် ဖယ်ရှားအပ်သောကြောင့်လည်း 'atināmeti' ဟု ဆိုအပ်၏။ နှစ်မျိုးလုံးကို တစ်ပေါင်းတည်း ယူ၍ ပါဠိတော်၌ 'na ca anumodanassa kālamatināmeti' (အနုမောဒနာပြုရမည့် အချိန်ကိုလည်း မကျော်လွန်စေရာ) ဟု မိန့်ဆိုထားကြောင်း ပြသလိုသဖြင့် 'yo hi' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။

වෙගගමනෙන පටිසංමුඤ්චිත්වා ධාවිත්වා ගච්ඡති. අච්චුක්කට්ඨන්ති අතිවිය උද්ධං කත්වා කඩ්ඪිතපාරුතං. තෙනාහ ‘‘යො හි යාව හනුකට්ඨිතො…පෙ… හොතී’’ති. අච්චොක්කට්ඨන්ති අතිවිය හෙට්ඨා කත්වා කඩ්ඪිතපාරුතං. තෙනාහ ‘‘යාව ගොප්ඵකා ඔතාරෙත්වා’’ති. උභතො උක්ඛිපිත්වාති දක්ඛිණතො වාමතොති උභොසු පස්සෙසු උත්තරාසඞ්ගං උක්ඛිපිත්වා. ථනන්ති දක්ඛිණථනං.

လျင်မြန်စွာ သွားခြင်းဖြင့် သင်္ကန်းကို စုရုံးလျက် ပြေးသွား၏။ 'Accukkaṭṭhaṃ' ဟူသည် အလွန်အထက်သို့ မြှင့်တင် ဆွဲငင်၍ ရုံအပ်သော သင်္ကန်းတည်း။ ထို့ကြောင့် 'yo hi yāva hanukaṭṭhito...pe... hotī' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'Accokkaṭṭhaṃ' ဟူသည် အလွန်အောက်သို့ နှိမ့်ချ ဆွဲငင်၍ ရုံအပ်သော သင်္ကန်းတည်း။ ထို့ကြောင့် 'yāva gopphakā otāretvā' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'Ubhato ukkhipitvā' ဟူသည် လက်ယာဖက်၊ လက်ဝဲဖက် နှစ်ဖက်လုံး၌ ဧကသီကို ပင့်တင်၍ ဟူ၏။ 'Thanaṃ' ဟူသည် လက်ယာနို့ကို ဆိုလိုသည်။

විස්සට්ඨොති විමුත්තො. තෙනාහ ‘‘විස්සට්ඨත්තායෙව චෙස විඤ්ඤෙය්‍යො’’ති. යස්මා අමුත්තවාදිනො වචනං අවිස්සට්ඨතාය න සිනිය්හති, න එවං මුත්තවාදිනොති ආහ ‘‘සිනිද්ධො’’ති. විඤ්ඤෙය්‍යොති සුපරිබ්‍යත්තතාය අක්ඛරතො ච බ්‍යඤ්ජනතො ච විඤ්ඤාතුං සක්කුණෙය්‍යො. තෙනාහ ‘‘පාකටො’’ති. විඤ්ඤාපනියොති විජානිතබ්බො. බ්‍යඤ්ජනවසෙනෙව චෙත්ථ විඤ්ඤෙය්‍යතා වෙදිතබ්බා ඝොසස්ස අධිප්පෙතත්තා. මධුරොති පියො පෙමනීයො අපලිබුද්ධො. සවනමරහති, සවනස්ස සොතස්ස හිතොති වා සවනීයො. සම්පිණ්ඩිතොති සහිතො. භගවතො හි සද්දො උප්පත්තිට්ඨානකතාසඤ්චිතත්තා සහිතාකාරෙනෙව ආපාථමාගච්ඡති, න අයොසලාකාය පහටකංසථාලං විය විප්පකිණ්ණො. තෙනාහ ‘‘අවිසාරී’’ති. ගම්භීරොති යථා ගම්භීරවත්ථුපරිච්ඡින්දනෙන ඤාණස්ස ගම්භීරසමඤ්ඤා, එවං ගම්භීරට්ඨානසම්භවතො සද්දස්ස ගම්භීරසමඤ්ඤාති ආහ ‘‘ගම්භීරොති ගම්භීරසමුට්ඨිතො’’ති[Pg.180]. නින්නාදවාති සවිසෙසං නින්නාදවා. ස්වායං විසෙසො ගම්භීරභාවසිද්ධොති ආහ ‘‘ගම්භීරත්තායෙව චෙස නින්නාදී’’ති. එවමෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි චතුරඞ්ගනිප්ඵාදීනි වෙදිතබ්බානි. අකාරණා මා නස්සීති බුද්ධානුභාවෙන විය සරස්ස පරිසපරියන්තතා වුත්තා, ධම්මතාවසෙනෙව පන සා වෙදිතබ්බා තස්ස මූලකාරණස්ස තථා අවට්ඨිතත්තා.

‘Vissaṭṭha’ ဟူသည် ဆန်းကြယ်စွာ ထွက်သော အသံတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ထိုအသံသည် ဆန်းကြယ်ပြတ်သားစွာ ထွက်သောကြောင့်သာ သိလွယ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အသံကို မလွှတ်ဘဲ ပြောဆိုတတ်သူ၏ စကားသည် မပြတ်သား မလွတ်လပ်သောကြောင့် ညင်သာချိုသာခြင်း မရှိ၊ အသံကို ကောင်းစွာ လွှတ်၍ ပြောဆိုတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်သည် ထိုသို့မဟုတ်သောကြောင့် 'siniddha' (ညင်သာချိုသာသော အသံ) ဟု ဆိုအပ်၏။ 'Viññeyyo' ဟူသည် အလွန်ထင်ရှားလှသဖြင့် အက္ခရာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗျည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းစွာ သိနိုင်စွမ်းရှိသော အသံတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ထင်ရှား၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'Viññāpanīyo' ဟူသည် ကောင်းစွာ နားလည်စေနိုင်သော အသံတည်း။ ဤ၌ အသံကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဗျည်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် သိလွယ်သောအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ 'Madhuro' ဟူသည် ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော၊ ငြီးငွေ့ဖွယ်မရှိသော အသံတည်း။ နားထောင်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်သောကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ နားအကြည်ဓာတ်အား အကျိုးရှိသောကြောင့် သော်လည်းကောင်း 'savanīya' (နာပျော်ဖွယ်ရှိသော အသံ) ဟု ဆိုအပ်၏။ 'Sampiṇḍito' ဟူသည် စုစည်းအပ်သော အသံတည်း။ မြတ်စွာဘုရား၏ အသံတော်သည် ဖြစ်ရာဌာန၌ ကောင်းစွာ စုဆောင်းအပ်သောကြောင့် စုစည်းလျက်သာ နားတံခါးသို့ ရောက်ရှိလာ၏၊ သံချောင်းဖြင့် ခေါက်အပ်သော ကြေးလင်ပန်းသံကဲ့သို့ ဖရိုဖရဲ ပျံ့လွင့်ခြင်းမရှိ။ ထို့ကြောင့် 'avisārī' (မပြန့်လွင့်သောအသံ) ဟု ဆိုအပ်၏။ 'Gambhīro' ဟူသည် နက်နဲသော အရာဝတ္ထုကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ဉာဏ်အား 'နက်နဲသောဉာဏ်' ဟု ခေါ်ဝေါ်သကဲ့သို့၊ နက်နဲသောဌာနမှ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် အသံအား 'နက်နဲသောအသံ' ဟု သမုတ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'နက်နဲသောဌာနမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော အသံ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'Ninnādavā' ဟူသည် ထူးခြားစွာ မြည်ဟည်းသံရှိသောအသံ။ ထိုထူးခြားသော အသံသည် နက်နဲသောအဖြစ်ကြောင့်သာ ပြီးမြောက်သောကြောင့် 'နက်နဲသောကြောင့်သာလျှင် ဤအသံသည် ပဲ့တင်ထပ်လျက် မြည်ဟည်းသောအသံဖြစ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤ၌ အင်္ဂါလေးပါးကို ပြီးစေတတ်သော အင်္ဂါလေးပါးတို့ကို သိအပ်၏။ 'အကြောင်းမဲ့ မပျက်စီးပါစေနှင့်' ဟု ဘုရားရှင်၏ တန်ခိုးတော်ကြောင့် ကဲ့သို့ အသံတော်၏ ပရိသတ်အဆုံးတိုင်အောင် ပျံ့နှံ့မှုကို ဆိုအပ်၏၊ သို့သော် ထိုအဖြစ်ကို ဓမ္မတာအားဖြင့်သာ သိအပ်၏၊ ထိုအသံ၏ မူလအကြောင်းရင်းသည် ထိုသို့ ကောင်းစွာ တည်ရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်၏။

පච්චොසක්කිත්වාති පටිනිවත්තිත්වා. සමුස්සිතකඤ්චනපබ්බතං විය උපරි ඉන්දනීලරතනවිතතසිඛං විජ්ජුල්ලතාභූසිතං. මහාපථවීආදයො සත්ථුගුණපටිභාගතාය නිදස්සනං, කෙවලං මහන්තතාමත්තං උපාදාය නිදස්සිතා.

'Paccosakkitvā' ဟူသည် နောက်သို့ ဆုတ်ပြန်၍ ဟူ၏။ အထက်၌ အနီလာရတနာတို့ဖြင့် ဖြန့်ကြက်အပ်သော အထွတ်ရှိ၍ လျှပ်စစ်နွယ်ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော မြင့်မားစွာ တည်ရှိသော ရွှေတောင်ကြီးကဲ့သို့။ မဟာပထဝီမြေကြီး စသည်တို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်နှင့် နှိုင်းယှဉ်စရာ ဥပမာအဖြစ် ပြသခြင်းဖြစ်၏၊ သို့သော် ကြီးမြတ်လှသော အတိုင်းအတာမျှကိုသာ အမှီပြု၍ ပုံဆောင်ပြအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။

390. අප්පටිසංවිදිතොති අනාරොචිතො. ආගමනවසෙන චෙත්ථ පටිසංවෙදිතන්ති ආහ ‘‘අවිඤ්ඤාතආගමනො’’ති. උග්ගතභාවන්ති කුලභොගවිජ්ජාදීහි උළාරභාවං. අනුද්දයසම්පන්නාති කාරුණිකා.

၃၉၀. 'Appaṭisaṃvidito' ဟူသည် ကြိုတင် အကြောင်းမကြားအပ်သော (အသိမပေးအပ်သော) ဟူ၏။ ဤ၌ လာခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် အသိပေးခြင်းကို ဆိုလိုသောကြောင့် 'aviññātaāgamano' (ကြိုတင်မသိရဘဲ ရောက်လာသူ) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'Uggatabhāvaṃ' ဟူသည် အမျိုးဇာတ်၊ စည်းစိမ်၊ အတတ်ပညာ စသည်တို့ဖြင့် ကြီးမြတ်သော အဖြစ်တည်း။ 'Anuddayasampannā' ဟူသည် သနားကြင်နာတတ်သော (ကရုဏာနှင့် ပြည့်စုံသော) သူတို့တည်း။

391. සහසාව ඔකාසකරණෙන උච්චකුලීනතා දීපිතා හොතීති ආහ ‘‘වෙගෙන උට්ඨාය ද්විධා භිජ්ජිත්වා’’තිආදි.

၃၉၁. ချက်ချင်းပင် နေရာအခွင့်ပေးခြင်းဖြင့် မြင့်မြတ်သောအမျိုးဇာတ်ရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကို ပြသရာရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် 'လျှင်မြန်စွာ ထလျက် နှစ်ခြမ်းကွဲ၍' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။

නාරිසමානනාමන්ති ඉත්ථිඅත්ථජොතකනාමං. තෙනාහ ‘‘ඉත්ථිලිඞ්ග’’න්ති. අව්හාතබ්බාති කථෙතබ්බා.

'Nārisamānanāmaṃ' ဟူသည် အမျိုးသမီးဟူသော အနက်ကို ပြတတ်သော အမည်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'itthiliṅga' (ဣတ္ထိလိင်) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'Avhātabbā' ဟူသည် ပြောဆိုအပ် (ခေါ်ဝေါ်အပ်) သော ဟူ၏။

394. එකනීහාරෙනෙව අට්ඨ පඤ්හෙ බ්‍යාකරොන්තො. ‘‘පුබ්බෙනිවාසං…පෙ… පවුච්චතී’’ති ඉමිනා පුබ්බෙනිවාසස්ස විදිතකාරණං වුත්තන්ති ආහ ‘‘තස්ස පුබ්බෙනිවාසො පාකටො’’ති. දිබ්බචක්ඛුඤාණං කථිතං තස්ස පරිභණ්ඩඤාණභාවතො යථාකම්මූපගඤාණස්ස. ‘‘ජාතික්ඛයං පත්තො, අභිඤ්ඤා වොසිතො’’ති ච වුත්තත්තා මුනීති අසෙක්ඛමුනි ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘අරහත්තඤාණමොනෙය්‍යෙන සමන්නාගතො’’ති.

၃၉၄. တစ်ကြိမ်တည်းဖြင့်သာလျှင် ပြဿနာရှစ်ရပ်ကို ဖြေဆိုတော်မူလျက်။ 'Pubbenivāsaṃ...pe... pavuccati' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ရှေးဘဝက နေဖူးသော အဖြစ်ကို သိရှိကြောင်း အကြောင်းရင်းကို ဆိုလိုသောကြောင့် 'ထိုသူအား ရှေးဘဝ၌ နေခဲ့ဖူးသောအဖြစ်သည် ထင်ရှား၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ထိုဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်သည် ယထာကမ္မူပဂဉာဏ်၏ အခြံအရံဉာဏ် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'Jātikkhayaṃ patto, abhiññā vosito' ဟုလည်း မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် 'မုနိ' ဟူသည် ဤ၌ အသေက္ခမုနိ (ရဟန္တာ) ကို အလိုရှိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်တည်းဟူသော မုနိအဖြစ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

කිලෙසරාගෙහි කිලෙසවිවණ්ණතාහි. ජාතික්ඛයප්පත්තත්තා ‘‘අථො ජාතික්ඛයං පත්තො’’ති වුත්තත්තා. අභිජානිත්වාති අභිවිසිට්ඨතාය අග්ගමග්ගපඤ්ඤාය ඤත්වා. ඉදානි පටිසම්භිදායං ආගතනයෙන පරිඤ්ඤාපහානභාවනාසච්ඡිකිරියාසමාපත්තීනං පාරගමනෙන පාරගූති අයමෙත්ථ අත්ථොති දස්සෙතුං ‘‘පාරගූති වා’’තිආදි වුත්තං. අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මානං ජානනවසෙන අභිඤ්ඤාපාරගූ. තාදිසොති යාදිසො ‘‘පාරගූ සබ්බධම්මාන’’න්ති පදද්වයෙන [Pg.181] වුත්තො, තාදිසො. ඡහි ආකාරෙහීති පජානනාදීහි යථාවුත්තෙහි ඡහි ආකාරෙහි.

ကိလေသာတည်းဟူသော ရာဂတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာကြောင့် ဖြစ်သော အဆင်းပျက်ခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း။ ပဋိသန္ဓေကုန်ဆုံးခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် 'atho jātikkhayaṃ patto' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'Abhijānitvā' ဟူသည် ထူးမြတ်လှသော အရဟတ္တမဂ်ပညာဖြင့် သိ၍ ဟူ၏။ ယခုအခါ ပဋိသံဘိဒါမဂ်၌ လာသော နည်းလမ်းအတိုင်း ပရိညာ၊ ပဟာန၊ ဘာဝနာ၊ သစ္ဆိကိရိယာနှင့် သမာပတ်တို့၏ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် 'pāragū' (တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်သူ) ဖြစ်၏ဟူသော အနက်ကို ဤနေရာ၌ ပြသလိုသဖြင့် 'pāragūti vā' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ သိထိုက်သောတရားတို့ကို သိခြင်းဖြင့် 'အဘိညာဉ်၏ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်သူ' ဖြစ်၏။ 'Tādiso' ဟူသည် 'pāragū sabbadhammānaṃ' ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် ပြဆိုအပ်သော သဘောရှိသူနှင့် တူသော သူတည်း။ 'Chahi ākārehi' ဟူသည် ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော ကောင်းစွာသိခြင်း စသော အခြင်းအရာ ခြောက်ပါးတို့ဖြင့် ဟူ၏။

කාමඤ්චෙත්ථ ද්වෙ එව පුච්ඡාගාථා ද්වෙ ච විස්සජ්ජනාගාථා, පුච්ඡාපටිපාටියා පන අසඞ්කරතො ච විස්සජ්ජනං පවත්තති, තං නිද්ධාරෙතුං කිං පනාතිආදි වුත්තං. වෙදෙහි ගතත්තාති වෙදෙහි මග්ගඤාණෙහි පාරඞ්ගතත්තා. පුබ්බෙනිවාසන්තිආදීහි විජ්ජානං අත්ථිතාය බොධිතත්තා. පාපධම්මානන්ති ඡත්තිංසපාපධම්මානං සොත්ථානං මග්ගං පාපනෙන නිස්සෙසතො සොධිතත්තා.

စင်စစ်အားဖြင့် ဤ၌ မေးခွန်းဂါထာ နှစ်ခုနှင့် အဖြေဂါထာ နှစ်ခုတို့သာ ရှိကုန်သော်လည်း၊ မေးခွန်း၏ အစဉ်အတိုင်း မရောယှက်ဘဲ အဖြေသည် ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်ကို ခွဲခြားသိသာစေရန် 'kiṃ pana' စသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'Vedehi gatattā' ဟူသည် မဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော ဝေဒတို့ဖြင့် တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်ခြင်းကြောင့်။ 'Pubbenivāsa' စသည်တို့ဖြင့် ဝိဇ္ဇာတို့၏ ရှိသည်ဖြစ်၍ သိမြင်တော်မူအပ်သောကြောင့်။ 'Pāpadhammānaṃ' ဟူသည် သုံးဆယ့်ခြောက်ပါးသော ယုတ်မာသောတရားတို့၏ ဘေးကင်းရာ မဂ်သို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် အကြွင်းမဲ့ သုတ်သင်တော်မူအပ်သောကြောင့်။

395. ධම්මො නාම අරහත්තමග්ගො කුසලධම්මෙසු උක්කංසපාරමිප්පත්තියා උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන. තස්ස අනුරූපධම්මභාවතො අනුධම්මො නාම හෙට්ඨිමමග්ගඵලධම්මා. යො සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා යථානුසිට්ඨං න පටිපජ්ජති, සො තථාගතං ධම්මාධිකරණං විහෙඨෙති නාම. යො පන පටිපජ්ජන්තො ච දන්ධාභිඤ්ඤතාය කම්මට්ඨානසොධනත්ථං අන්තරන්තරා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා අනෙකවාරං කථාපෙති, සො එත්තාවතා ධම්මාධිකරණං තථාගතං විහෙඨෙතීති න වත්තබ්බො. න හි භගවතො ධම්මදෙසනාය පරිස්සමො අත්ථි, අයඤ්ච අත්ථො මහාසුදස්සනසුත්තාදීහි (දී. නි. 2.241 ආදයො) දීපෙතබ්බො, තස්මා – ‘‘සච්චධම්මස්ස අනුධම්ම’’න්ති වත්තබ්බෙ වුත්තමෙව බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභාවෙතුං ‘‘න ච මං ධම්මාධිකරණං විහෙසෙසී’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තත්ථ පරිනිබ්බායීති පරකාලෙ චෙත්ථ පරිනිබ්බානම්පි සඞ්ගය්හති, තං පන ඉමස්මිං ගහිතමෙව හොතීති ආහ ‘‘දෙසනාය අරහත්තෙනෙව කූටං ගහිත’’න්ති.

၃၉၅. ဓမ္မမည်သည် ကုသိုလ်တရားတို့၌ လွန်ကဲသော ပါရမီသို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် အမြတ်ဆုံးအားဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော အရဟတ္တမဂ်တည်း။ ထိုဓမ္မနှင့် လျော်ကန်သော တရားဖြစ်ခြင်းကြောင့် အနုဓမ္မမည်သည် အောက်မဂ်ဖိုလ်တရားတို့တည်း။ အကြင်သူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အထံ၌ တရားကို ကြားရ၍ ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း မကျင့်မူအံ့၊ ထိုသူသည် တရားတော်ကို အကြောင်းပြု၍ မြတ်စွာဘုရားကို ညှဉ်းဆဲသည် မည်၏။ သို့ရာတွင် ကျင့်ကြံနေသူဖြစ်၍ ထုံထိုင်းနှေးကွေးသော အသိဉာဏ်ရှိသောကြောင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သုတ်သင်ရန် အလို့ငှာ အခါအားလျော်စွာ မြတ်စွာဘုရားထံ ဆည်းကပ်၍ အကြိမ်များစွာ ပြောဆိုလျှောက်ထားစေသော်လည်း၊ ထိုသူကို ဤမျှဖြင့် တရားတော်ကို အကြောင်းပြု၍ မြတ်စွာဘုရားကို ညှဉ်းဆဲသည်ဟု မဆိုအပ်။ စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားအား တရားဟောကြားခြင်း၌ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း မရှိ၊ ဤအနက်ကို မဟာသုဒဿနသုတ် စသည်တို့ဖြင့် ပြအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'သစ္စာတရားအား လျော်ကန်သောတရား' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်ကိုပင် ဖောက်ပြန်သောနည်းဖြင့် ထင်ရှားစေခြင်းငှာ 'ငါ့ကို တရားတော်ကို အကြောင်းပြု၍ မညှဉ်းဆဲစဖူး' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထိုပါဠိ၌ 'parinibbāyī' ဟူရာ၌ နောင်အခါ၌ ဖြစ်မည့် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်းကိုလည်း ယူအပ်၏၊ သို့သော် ထိုပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်းသည် ဤ၌ ယူပြီးသားသာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဒေသနာတော်အားဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ဖြင့်သာ ထိပ်တိုင်သို့ ရောက်စေအပ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

බ්‍රහ්මායුසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဗြဟ္မာယုသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပြသော လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

2. සෙලසුත්තවණ්ණනා

၂. သေလသုတ်အဖွင့်။

396. කෙණියොති තස්ස නාමං, පුබ්බෙ කෙණියා ජීවිකාකප්පනතොති වදන්ති. ජටිලොති ජටාධරො. බ්‍රාහ්මණජාතිකත්තා කොටිසාරතාය ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලො. පයොජෙත්වා නිස්සයො හුත්වා වසති, රත්තිං කාමසම්පත්තිං අනුභවතීති වා යොජනා. සුසඞ්ඛතන්ති සප්පිමධුසක්කරාදීහි චෙව මරිචසිඞ්ගීවෙරාදීහි ච සුට්ඨු අභිසඞ්ඛතං.

၃၉၆. 'ကေဏိယ' ဟူသည် ထိုရသေ့၏ အမည်တည်း၊ ရှေး၌ ကေဏိယမည်သော စက်ဖြင့် အသက်မွေးသောကြောင့်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'ဇဋိလ' ဟူသည် ဆံကျစ်ကို ဆောင်သောသူ။ ပုဏ္ဏားအနွယ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကုဋေများစွာသော စည်းစိမ်ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ဗြာဟ္မဏမဟာသာလ' မည်၏။ အမှီပြု၍ (လှူဒါန်းခြင်း စသည်ကို) ပြုလုပ်စေလျက် နေ၏၊ သို့မဟုတ် ညဉ့်အခါ၌ ကာမဂုဏ်ချမ်းသာကို ခံစား၏ဟု သံသယကို ဖြေရှင်းအပ်၏။ 'သုသင်္خတံ' ဟူသည် ထောပတ်၊ ပျားရည်၊ သကြား စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ငရုတ်ကောင်း၊ ချင်းစိမ်း စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းစွာ စီရင်အပ်သော။

පටික්ඛෙපපසන්නතායාති [Pg.182] අහොවතායං අප්පිච්ඡො, යො නිමන්තියමානොපි න සාදියතීති උපනිමන්තියමානස්ස පටික්ඛෙපෙ තිත්ථියානං පසන්නභාවතොති. තං කථං? විරුද්ධමෙතන්ති ‘‘අකාරණමෙත’’න්ති පටික්ඛිපති.

'Paṭikkhepapasannatāyā' ဟူသည် 'ပင့်ဖိတ်အပ်သော်လည်း မခံယူသော ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အလိုနည်းလှပါပေစွ တကား' ဟု ပင့်ဖိတ်အပ်သော ရသေ့၏ ငြင်းပယ်မှု၌ တိတ္ထိတို့၏ ကြည်ညိုခြင်းကြောင့်ဟူလို။ ထိုအချက်သည် အဘယ်သို့နည်း? 'ဤအမှုသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၏' ဟု 'ဤအမှုသည် အကြောင်းမရှိ' ဟူ၍ ငြင်းပယ်တော်မူ၏။

398. කප්පසහස්සෙහිපි…පෙ… අහොසීති ඉදං නානුස්සවසිද්ධං අනුමානග්ගහණං සන්ධායාහ. පදෙති උත්තරපදලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘පදප්පමාණෙ’’ති. පජ්ජති නික්ඛිපති එත්ථාති වා පදං පකතියා පාදනික්ඛිපට්ඨානං, තස්මිං පදෙ. කීළාපසුතතාදිනා පමාදං ආපජ්ජති. බොධිසත්තචාරිකන්ති දුක්කරචරියං සන්ධාය වදති.

၃၉၈. 'ကပ္ပသဟဿေဟိပိ...ပေ... အဟောသိ' ဟူသော ဤစကားကို ကြားနာရရုံမျှဖြင့် မပြီးဘဲ အနုမာနနည်းဖြင့် ယူဆခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ပဒ' ဟူသည် နောက်ပုဒ်ကို ချေဖျက်၍ ပြဆိုခြင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ပဒပ္ပမာဏေ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် ဤနေရာ၌ ခြေလှမ်းကို ချတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပဒ' မည်သည် ပကတိအားဖြင့် ခြေချရာအရပ်တည်း၊ ထိုခြေရာအရပ်၌။ ကစားပျော်ပါးခြင်း စသည်၌ စွဲလမ်းခြင်းဖြင့် မေ့လျော့ခြင်းသို့ ရောက်၏။ 'ဗောဓိသတ္တစာရိကံ' ဟူသည် ဒုက္ကရစရိယာကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။

399. පරිපුණ්ණතායාති අනූනතාය. අහීනඞ්ගතායාති අවෙකල්ලභාවතො. රොචතීති රුචි, දෙහප්පභා, සොභණා රුචි එතස්සාති සුරුචි. ආරොහසම්පත්ති කායස්ස පමාණයුත්තඋච්චතා. පරිණාහසම්පත්ති කිසථූලභාවවජ්ජිතපරිණාහතා. සණ්ඨානසම්පත්ති අවයවානං සුසණ්ඨිතතා. චාරුදස්සනොති පියදස්සනො තෙනාහ ‘‘සුචිරම්පී’’තිආදි. සුවණ්ණසදිසවණ්ණොති ජාතිහිඞ්ගුලකෙන මද්දිත්වා සිලානිඝංසෙනෙව පරිකම්මං කත්වා ඨපිතඝනසුවණ්ණරූපවණ්ණො. මහාපුරිසභාවං බ්‍යඤ්ජෙන්ති පකාසෙන්තීති බ්‍යඤ්ජනානි, මහාපුරිසලක්ඛණානීති ආහ ‘‘පඨමං වුත්තබ්‍යඤ්ජනානෙවා’’ති.

၃၉၉. 'ပရိပုဏ္ဏတာယ' ဟူသည် မချို့ယွင်းခြင်းကြောင့်။ 'အဟီနင်္ဂတာယ' ဟူသည် အင်္ဂါမချို့ယွင်းခြင်းကြောင့်။ တင့်တယ်သောကြောင့် 'ရုစိ' မည်၏၊ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါတည်း၊ ထိုသူအား တင့်တယ်သော အရောင်အဝါရှိသောကြောင့် 'သုရုစိ' မည်၏။ 'အာရောဟသမ္ပတ္တိ' ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အတိုင်းအတာနှင့် ညီညွတ်သော အရပ်အမောင်းရှိခြင်း။ 'ပရိဏာဟသမ္ပတ္တိ' ဟူသည် ပိန်လွန်း၊ ဝလွန်းခြင်းမှ ကင်းသော ကိုယ်လုံးကိုယ်ထည်ရှိခြင်း။ 'သဏ္ဌာနသမ္ပတ္တိ' ဟူသည် ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ စနစ်တကျ တည်ရှိခြင်း။ 'စာရုဒဿနော' ဟူသည် ချစ်ဖွယ်သော အဆင်းရှိသောသူ၊ ထို့ကြောင့် 'စုစိရမ္ပိ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'သုဝဏ္ဏသဒိသဝဏ္ဏော' ဟူသည် ဇာတိဟင်္သပြဒါးဖြင့် နယ်၍ ကျောက်ပြားဖြင့် ပွတ်တိုက်တန်ဆာဆင်အပ်သော ရွှေစင်ရုပ်ထု၏ အဆင်းကဲ့သို့သော အဆင်းရှိသောသူ။ ယောက်ျားမြတ်၏ အဖြစ်ကို ထင်ရှားစေတတ်၊ ပြသတတ်သောကြောင့် 'ဗျဉ္ဇန' မည်ကုန်၏၊ ယောက်ျားမြတ်၏ လက္ခဏာတို့တည်း၊ ထို့ကြောင့် 'ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်သော လက္ခဏာတော်တို့ကိုသာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

පුබ්බෙ වුත්තන්ති ‘‘සුරුචී’’ති පුබ්බෙ වුත්තං, ‘‘ආදිච්චොව විරොචසී’’ති පුන වුත්තං. ‘‘චාරුදස්සනො සුවණ්ණවණ්ණොසී’’ති පුබ්බෙ වුත්තං, ‘‘කල්‍යාණදස්සනො භික්ඛු කඤ්චනාභත්තචො’’ති පුන වුත්තන්ති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘උත්තරගාථායපි එසෙව නයො’’ති. සාතිසයං උත්තමවණ්ණෙ වණ්ණෙත්වා උත්තමවණ්ණිනොති පදෙන සන්තං පකාසෙතීති ආහ ‘‘උත්තමවණ්ණසම්පන්නස්සා’’ති. උත්තමසාරථීති සෙට්ඨපුරිසසාරථි. තත්ථ තත්ථ ජම්බුවනසණ්ඩමණ්ඩිතතාය ජම්බුදීපො ‘‘ජම්බුසණ්ඩො’’ති වුච්චති. ඉස්සරියන්ති චක්කවත්තිස්සරියං.

'ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီး' ဟူသည် 'သုရုစိ' ဟု ရှေး၌ ဆိုအပ်၍ 'နေမင်းကဲ့သို့ တောက်ပ၏' ဟု ထပ်မံ ဆိုအပ်၏။ 'ချစ်ဖွယ်သော အဆင်းရှိ၏၊ ရွှေအဆင်းနှင့်တူ၏' ဟု ရှေး၌ ဆိုအပ်၍ 'တင့်တယ်သော အဆင်းရှိသော ရဟန်း၊ ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော အရေရှိသောသူ' ဟု ထပ်မံ ဆိုအပ်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ 'နောင်ဂါထာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထူးကဲလွန်မြတ်သော အဆင်းကို ချီးမွမ်း၍ 'ဥတ္တမဝဏ္ဏီ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် တင့်တယ်ပုံကို ထင်ရှားစေသောကြောင့် 'မြတ်သော အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူအား' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဥတ္တမသာရထိ' ဟူသည် အမြတ်ဆုံးသော ယောက်ျားတို့ကို ဆုံးမတတ်သော ရထာမှူး။ ထိုထိုအရပ်၌ ဇမ္ဗုသပြေတောအုပ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သောကြောင့် ဇမ္ဗုဒီပကျွန်းကို 'ဇမ္ဗုသဏ္ဍ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'ဣဿရိယံ' ဟူသည် စကြာမင်း၏ အဖြစ်အာဏာတည်း။

ජාතිඛත්තියාති ජාතිමන්තො ඛත්තියා. රාජාභිරාජාති එත්ථ අභි-සද්දො පූජත්ථොති ආහ ‘‘රාජූනං පූජනීයො’’ති.

'ဇာတိခတ္တိယ' ဟူသည် အမျိုးဇာတ်နှင့် ပြည့်စုံသော မင်းတို့တည်း။ 'ရာဇာဘိရာဇာ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အဘိ' သဒ္ဒါသည် ပူဇော်ခြင်းအနက်ရှိသောကြောင့် 'မင်းတို့၏ ပူဇော်ထိုက်သောမင်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

අප්පමාණාති අපරිමාණා ලොකධාතුයො. ‘‘යාවතා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යා’’ති (අ. නි. 3.81) හි වුත්තං. ධම්මරාජා අනුත්තරොති එත්ථ වුත්තඅනුත්තරභාවං ‘‘යාවතා [Pg.183] හී’’තිආදිනා පාකටතරං කත්වා ධම්මරාජභාවං විභාවෙතුං ‘‘ස්වාහ’’න්තිආදි වුත්තං. ධම්මෙනාති පටිවෙධධම්මෙන. තෙනාහ ‘‘අනුත්තරෙනෙවා’’ති. අනුත්තරෙනාති විසිට්ඨෙන උත්තමෙන. ඉමස්මිං පක්ඛෙ ධම්මෙනාති පටිපත්තිධම්මෙනාතිපි සඞ්ගය්හති. පරියත්තිධම්මෙනාති දෙසනාධම්මෙන ආණාචක්කං පවත්තෙමීති යොජනා. දෙසනාඤාණපටිවෙධඤාණවිභාගං ධම්මචක්කමෙව වා. අප්පටිවත්තියන්ති පටිවත්තිතුං අසක්කුණෙය්‍යං.

'အပ္ပမာဏာ' ဟူသည် အတိုင်းအဆမရှိသော လောကဓာတ်တို့တည်း။ 'အလိုရှိသမျှသော အရပ်ပမာဏတိုင်အောင်' ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော။ 'ဓမ္မရာဇာ အနုတ္တရော' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဆိုအပ်သော အတုမရှိသောအဖြစ်ကို 'အကြင်မျှလောက်သော...' စသည်ဖြင့် သာ၍ ထင်ရှားစေလျက် တရားမင်းအဖြစ်ကို ခွဲခြားပြခြင်းငှာ 'ငါသည်...' စသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ဓမ္မေန' ဟူသည် ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော ပဋိဝေဓတရားတော်ဖြင့်၊ ထို့ကြောင့် 'အတုမဲ့သောတရားဖြင့်သာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'အနုတ္တရေန' ဟူသည် ထူးမြတ်လှစွာသော။ ဤနည်း၌ 'ဓမ္မေန' ဟူရာ၌ ပဋိပတ်တရားတော်ကိုလည်း ယူအပ်၏။ 'ပရိယတ်တရားတော်အားဖြင့်' ဟူသည် ဒေသနာတရားတော်ဖြင့် အာဏာစက်ကို ဖြစ်စေအံ့ဟု သံသယကို ရှင်းအပ်၏။ သို့မဟုတ် ဒေသနာဉာဏ်၊ ပဋိဝေဓဉာဏ်တို့၏ အဖို့အစုဖြစ်သော ဓမ္မစက်ကိုပင် (လည်စေအံ့)။ 'အပ္ပဋိဝတ္တိယံ' ဟူသည် ပြန်လည်၍ မလည်စေနိုင်သော (ဆန့်ကျင်၍ မတားဆီးနိုင်သော)။

තථාගතෙන ජාතොති තථාගතෙන හෙතුනා අරියාය ජාතියා ජාතො. හෙතුඅත්ථෙ කරණවචනං. අනුජාතොති ච වුත්තෙ අනු-සද්දස්ස වසෙන තථාගතන්ති ච උපයොගවචනමෙව හොති, සො ච අනු-සද්දො හෙතුඅත්ථජොතකොති ආහ ‘‘තථාගතං හෙතුං අනුජාතො’’ති. අවඤ්ඤාතබ්බභාවෙන ජාතොති අවජාතො දුප්පටිපන්නත්තා. තෙනාහ ‘‘දුස්සීලො’’ති. තථා හි වුත්තං කොකාලිකං ආරබ්භ ‘‘පුරිසන්තකලි අවජාතො’’ති. පුත්තො නාම න හොති තස්ස ඔවාදානුසාසනියං අට්ඨිතත්තා. එවමාහාති ‘‘අනුජාතො තථාගත’’න්ති එවමාහ.

'တထာဂတေန ဇာတော' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် အရိယာအဖြစ်တည်းဟူသော အမျိုး၌ မွေးဖွားလာသူ။ အကြောင်းအနက်၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ် သက်၏။ 'အနုဇာတော' ဟု ဆိုရာ၌လည်း 'အနု' သဒ္ဒါ၏ စွမ်းအားကြောင့် 'တထာဂတံ' ဟူ၍ ကံဝိဘတ်ပင် ဖြစ်၏၊ ထို 'အနု' သဒ္ဒါသည် အကြောင်းအနက်ကို ပြတတ်သောကြောင့် 'မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် လိုက်၍ မွေးဖွားလာသူ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော အဖြစ်ဖြင့် မွေးဖွားလာသူသည် မကောင်းသဖြင့် ကျင့်သောကြောင့် 'အဝဇာတ' မည်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သီလမရှိသောသူ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့လည်း ကောကာလိကကို အကြောင်းပြု၍ 'ယောကျာ်းတို့တွင် အမှိုက်သရိုက်ကဲ့သို့ ယုတ်ညံ့စွာ မွေးဖွားလာသူ' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုသူသည် ဆုံးမဩဝါဒ၌ မတည်သောကြောင့် သားမည်သည် မဟုတ်ပေ။ 'ဧဝမာဟ' ဟူသည် 'မြတ်စွာဘုရားသို့ လိုက်၍ မွေးဖွားလာသူ' ဟု ဤသို့ ဆို၏။

විජ්ජාති මග්ගවිජ්ජා. උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන විමුත්තීති ඵලවිමුත්ති. නනු ච මග්ගො භාවෙතබ්බෙන ගහිතොති? සච්චං ගහිතො, සබ්බෙ ච පන සත්ත ධම්මා අභිඤ්ඤෙය්‍යාති විජ්ජාය අභිඤ්ඤෙය්‍යභාවො වුත්තො. ඉමිනා වා නයෙන සබ්බෙසම්පි අභිඤ්ඤෙය්‍යභාවො වුත්තො එවාති වෙදිතබ්බො. ඵලෙන විනා හෙතුභාවස්සෙව අභාවතො හෙතුවචනෙන ඵලසිද්ධි, නිරොධස්ස ච සම්පාපනෙන මග්ගස්ස හෙතුභාවො. දුක්ඛස්ස නිබ්බත්තනෙන තණ්හාය සමුදයභාවොති ඉමමත්ථං සඞ්ගහිතමෙව අත්ථතො ආපන්නත්තා. යුත්තහෙතුනාති යුත්තියුත්තෙන හෙතුනා බුද්ධභාවං සාධෙති සච්චවිනිමුත්තස්ස බුජ්ඣිතබ්බස්ස අභාවතො සච්චසම්බොධනෙනෙව ච තස්ස අනවසෙසතො බුද්ධත්තා. අත්ථවචනඤ්චෙතං, පයොගවචනානි පන – බ්‍රාහ්මණ, අහං සම්මාසම්බුද්ධො සබ්බථා අවිපරීතධම්මදෙසනො, සම්මාසම්බුද්ධත්තා සබ්බත්ථ අවිපරීතමාචික්ඛති යථාහං සබ්බමග්ගදෙසකොති. කිං පන භගවා සයමෙව අත්තනො සම්මාසම්බුද්ධභාවං ආරොචෙතීති? මහාකරුණාය අඤ්ඤෙසං මහාවිසයතො. තත්ථ ‘‘එකොම්හි සම්මාසම්බුද්ධො, සබ්බාභිභූ සබ්බවිදූහමස්මී’’තිආදීනි (මහාව. 11; ම. නි. 1.285; 2.341; කථා. 405) සුත්තපදානි ඉදමෙව ච සුත්තපදං එතස්ස අත්ථස්ස සාධකං.

‘ဝိဇ္ဇာ’ ဟူသည် မဂ်ဝိဇ္ဇာ (မဂ်ဉာဏ်) ကို ဆိုလိုသည်။ မြတ်သောအားဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းဖြင့် ‘ဝိမုတ္တိ’ ဟူသည် ဖိုလ်ဝိမုတ္တိကို ဆိုလိုသည်။ မဂ်ကို ‘ပွားများအပ်သောတရား’ အဖြစ် ယူအပ်ပြီးပြီ မဟုတ်ပါလော? မှန်ပေသည်၊ ယူအပ်ပြီးဖြစ်သော်လည်း ‘ခပ်သိမ်းသော တရားတို့သည် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်၏’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဝိဇ္ဇာ၏ ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သောအဖြစ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သို့မဟုတ် ဤနည်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသောတရားတို့၏ ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သောအဖြစ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူပြီး ဖြစ်သည်ဟုသာ သိအပ်၏။ ဖိုလ်မရှိဘဲ အကြောင်း၏အဖြစ်သည်ပင် မရှိနိုင်သဖြင့် အကြောင်းကို ဆိုခြင်းဖြင့် ဖိုလ်၏ပြီးစီးခြင်း (ထင်ရှားခြင်း) ဖြစ်၏၊ နိရောဓသို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် မဂ်၏ အကြောင်းအဖြစ် ရှိ၏။ ဆင်းရဲကို ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် တဏှာ၏ သမုဒယအဖြစ်ဟူသော ဤအနက်သည် အနက်အားဖြင့် ရောက်သဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်ပြီးသာ ဖြစ်ပေသည်။ ‘သင့်လျော်သောအကြောင်းဖြင့်’ ဟူသည် သင့်လျော်သောအကြောင်းဖြင့် ဘုရားအဖြစ်ကို ပြီးစေတော်မူ၏၊ သစ္စာမှလွတ်သော သိအပ်သောတရား မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သစ္စာတရားတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူခြင်းဖြင့်သာ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ အကြွင်းမဲ့ ဘုရားဖြစ်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား အနက်ကို ဆိုခြင်းဖြစ်၏၊ အသုံးအနှုန်း (ပယောဂ) စကားတို့သည်ကား - ‘ဗြာဟ္မဏ၊ ငါသည် ခပ်သိမ်းသောအားဖြင့် မဖောက်ပြန်သော တရားကို ဟောတော်မူတတ်သော၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်၏၊ ငါသည် ခပ်သိမ်းသော မဂ်တရားကို ဟောတော်မူတတ်သကဲ့သို့ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် ခပ်သိမ်းသော အရာ၌ မဖောက်မပြန် မိန့်ကြားတော်မူ၏’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်ကြောင့် မိမိဘာသာ မိမိ၏ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓအဖြစ်ကို ဖော်ပြတော်မူသနည်း? မဟာကရုဏာတော်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သူတပါးတို့အတွက် ကြီးမြတ်သော အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်စေခြင်းငှါလည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအရာ၌ ‘ငါသည် တစ်ဆူတည်းသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်၏၊ ခပ်သိမ်းသောအရာကို နှိမ်နင်းသူ၊ ခပ်သိမ်းသောအရာကို သိသူ ဖြစ်၏’ စသည်တို့သည် သုတ်ပုဒ်များ ဖြစ်ကြပြီး ဤသုတ်ပုဒ်သည်ပင် ထိုအနက်ကို ပြီးစေသော (သက်သေဖြစ်သော) တရားဖြစ်သည်။

සල්ලකන්තනොති [Pg.184] සල්ලානං සමුච්ඡින්නත්තා. රොගස්සාති කිලෙසරොගස්ස. තස්මාති අපුනපවත්තිපාදනෙන තිකිච්ඡනතො. බ්‍රහ්මං වා සෙට්ඨං සම්මාසම්බොධිං පත්තොති බ්‍රහ්මභූතො. එවං ආගතායාති ඉමිනා –

‘မြှားကို ခွဲစိတ်ဆွဲနုတ်တတ်သူ’ ဟူသည် မြှား (ကိလေသာမြှား) တို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပြီးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘ရောဂါ၏’ ဟူသည် ကိလေသာရောဂါ၏ ဖြစ်သည်။ ‘ထို့ကြောင့်’ ဟူသည် တစ်ဖန်မဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် ကုသပေးတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာသော သို့မဟုတ် သာလွန်ထူးကဲသော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်သို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့် ‘ဗြဟ္မဘူတ’ (ဗြဟ္မာကဲ့သို့ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်သောဘုရား) မည်၏။ ဤသို့ ရောက်လာအပ်သော ဤဂါထာဖြင့် -

‘‘කාමා තෙ පඨමා සෙනා, දුතියා අරති වුච්චති;

තතියා ඛුප්පිපාසා තෙ, චතුත්ථී තණ්හා පවුච්චති.

“(အို ကိလေသာမာရ်နတ်၊) သင်၏ ပထမစစ်သည်သည် ကာမဂုဏ် ဖြစ်၏၊ ဒုတိယစစ်သည်သည် တရား၌ မမွေ့လျော်ခြင်း (အရတိ) ဟု ဆိုအပ်၏၊ သင်၏ တတိယစစ်သည်သည် ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း (ခုပ္ပိပါသာ) ဖြစ်၏၊ စတုတ္ထစစ်သည်သည် တဏှာ (ငတ်မွတ်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။

ථිනමිද්ධං තෙපඤ්චමං ථිනමිද්ධං තෙ, ඡට්ඨා භීරූ පවුච්චති;

සත්තමී විචිකිච්ඡා තෙ, මක්ඛො ථම්භො තෙ අට්ඨමො.

သင်၏ ပဉ္စမစစ်သည်သည် ထိနမိဒ္ဓ (ငိုက်မျဉ်းပျင်းရိခြင်း) ဖြစ်၏၊ ဆဋ္ဌမစစ်သည်သည် ကြောက်ရွံ့ခြင်း (ဘီရု) ဟု ဆိုအပ်၏၊ သင်၏ သတ္တမစစ်သည်သည် ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်း (ဝိစိကိစ္ဆာ) ဖြစ်၏၊ သင်၏ အဋ္ဌမစစ်သည်သည် သူတော်ကောင်းကျေးဇူးကို ချေဖျက်ခြင်း (မက္ခ) နှင့် ခေါင်းမာခိုင်ထိုင်ခြင်း (ထမ္ဘ) ဖြစ်၏။

ලාභො සිලොකො සක්කාරො, මිච්ඡාලද්ධො ච යො යසො;

යො චත්තානං සමුක්කංසෙ, පරෙ ච අවජානති;

එසා නමුචි තෙ සෙනා, කණ්හස්සාභිප්පහාරිනී’’ති. (සු. නි. 438-441);

လာဘ်၊ ကျော်စောသံ၊ ပူဇော်သက္ကာရနှင့် မှားယွင်းသောနည်းဖြင့် ရအပ်သော အခြံအရံအကျော်အစော၊ မိမိကိုယ်ကို မြှောက်ချီ၍ သူတပါးကို နှိမ့်ချခြင်း၊ အို နမုစိမာရ်နတ်၊ ယှဉ်ပြိုင်တိုက်ခိုက်တတ်သော ဤသည်တို့ကား မည်းညစ်သောသင်၏ စစ်တပ်ပေတည်း။”

එවං වුත්තං නවවිධං සෙනං සඞ්ගය්හති. වසෙ වත්තෙත්වාති සමුච්ඡින්දනෙන අනුප්පාදතාපාදනෙන වසෙ වත්තෙත්වා. කුතොචි අභයො නිබ්භයො.

ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်သော ကိုးပါးသော စစ်တပ်ကို သိမ်းဆည်းအပ်၏။ ‘မိမိအလိုသို့ လိုက်စေ၍’ ဟူသည် ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်သဖြင့် တစ်ဖန်မဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် မိမိအလိုသို့ လိုက်စေ၍ ဖြစ်သည်။ တစ်စုံတစ်ခုမှ ကြောက်ရွံ့ခြင်း ကင်း၏။

සයමෙව දට්ඨබ්බන්ති යෙන යෙන අධිගතො, තෙන තෙන පරසද්ධාය ගන්තබ්බං හිත්වා අසම්මොහතො පච්චවෙක්ඛණාඤාණෙනෙව සාමං දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘පච්චක්ඛ’’න්ති. පසට්ඨා දිට්ඨි සන්දිට්ඨි. යථා රථෙන ජයතීති රථිකො, එවං ඉදං මග්ගබ්‍රහ්මචරියං සන්දිට්ඨියා ජයතීති සන්දිට්ඨිකං. අථ වා දිට්ඨන්ති දස්සනං වුච්චති, දිට්ඨමෙව සන්දිට්ඨං, සන්දස්සනන්ති අත්ථො. සන්දිට්ඨං අරහතීති සන්දිට්ඨිකො යථා වත්ථයුගං අරහතීති වත්ථයුගිකො. සන්දිට්ඨිකං ඵලදානං සන්ධාය නාස්ස කාලොති අකාලං, අකාලමෙව අකාලිකං, න කාලන්තරං ඛෙපෙත්වා ඵලං දෙති, අත්තනො පන පවත්තිසමනන්තරමෙව ඵලං දෙතීති අත්ථො. අථ වා අත්තනො ඵලප්පදානෙ පකට්ඨො කාලො පත්තො අස්සාති කාලිකො, ලොකියො කුසලධම්මො, ඉදං පන සමනන්තරඵලත්තා න කාලිකං.

‘ကိုယ်တိုင်သာလျှင် ရှုမြင်အပ်၏’ ဟူသည် ရရှိသူတိုင်း ရရှိသူတိုင်းသည် သူတပါး၏ ယုံကြည်မှုကို အမှီပြု၍ သွားခြင်းကို စွန့်ပယ်ပြီးလျှင် မတွေဝေဘဲ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဖြင့်သာ ကိုယ်တိုင် ရှုမြင်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ချီးမွမ်းအပ်သော အယူကို ‘သန္ဒိဋ္ဌိ’ ဟု ခေါ်သည်။ ရထားဖြင့် အောင်နိုင်သူကို ရထိက (ရထားစီးသူ) ဟု ဆိုသကဲ့သို့၊ ဤမဂ်ဗြဟ္မစရိယသည် သန္ဒိဋ္ဌိဖြင့် အောင်အပ်သဖြင့် ‘သန္ဒိဋ္ဌိက’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ‘ဒိဋ္ဌ’ ဟူသည် ရှုမြင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်၊ မြင်အပ်သည်ကိုပင် ‘သန္ဒိဋ္ဌ’ (ကောင်းစွာမြင်အပ်သည်) ဟု ဆိုလိုသည်၊ ကိုယ်တိုင်မြင်ရခြင်းဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ကိုယ်တိုင်မြင်ခြင်းနှင့် ထိုက်တန်သောကြောင့် ‘သန္ဒိဋ္ဌိက’ မည်၏၊ ဝတ်လဲတော်တစ်စုံနှင့် ထိုက်တန်သောကြောင့် ဝတ္ထယုဂိက ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သန္ဒိဋ္ဌိကဖြစ်သော ဖိုလ်ကိုပေးခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍၊ ဤတရားအား (ဖိုလ်ပေးရန်) အချိန်အခါ မရှိသဖြင့် ‘အကာလ’ မည်၏၊ အကာလသည်ပင် ‘အကာလိက’ မည်၏၊ အချိန်ကာလကို မဆိုင်းငံ့ဘဲ ဖိုလ်ကို ပေးတတ်၏၊ မိမိဖြစ်ပေါ်ပြီးလျှင်ပြီးချင်း ချက်ချင်းပင် ဖိုလ်ကို ပေးတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် မိမိ၏ ဖိုလ်ကို ပေးရာ၌ သင့်လျော်သော အချိန်ကာလသို့ ရောက်အပ်သောတရားကို ‘ကာလိက’ (လောကီကုသိုလ်တရား) ဟု ခေါ်၏၊ ဤမဂ်တရားသည်ကား အခြားမဲ့ (ချက်ချင်း) ဖိုလ်ကို ပေးတတ်သောကြောင့် ‘နကာလိက’ (အကာလိက) ဖြစ်၏။

400. ‘‘මහායඤ්ඤං පවත්තයී’’තිආදීසු කෙවලං දානධම්මාදීසු යඤ්ඤපරියායසම්භවතො ‘‘බ්‍රාහ්මණානං යඤ්ඤාභාවතො’’ති වුත්තං. බ්‍රාහ්මණා හි ‘‘අග්ගිමුඛා දෙවා’’ති අග්ගිජුහනපුබ්බකං යඤ්ඤං විදහන්ති. තෙනාහ ‘‘අග්ගිජුහනප්පධානාති අත්ථො’’ති ‘‘භූර්භුව? ස්ව?’’ ඉති සාවිත්තී පුබ්බකත්තා මුඛං පුබ්බඞ්ගමං[Pg.185]. ‘‘මුඛමිව මුඛ’’න්තිආදීසු විය ඉධාපි පධානපරියායො මුඛසද්දොති දස්සෙන්තො ‘‘මනුස්සානං සෙට්ඨතො රාජා ‘මුඛ’න්ති වුත්තො’’ති ආහ. ආධාරතොති ඔගාහන්තීනං නදීනං ආධාරභාවතො පටිසරණතො ගන්තබ්බට්ඨානභාවතො. සඤ්ඤාණතොති චන්දයොගවසෙන අජ්ජ අසුකනක්ඛත්තන්ති පඤ්ඤායනතො. ආලොකකරණතොති නක්ඛත්තානි අභිභවිත්වා ආලොකකරණතො. සොම්මභාවතොති සීතහිමවාසීතවාතූපක්ඛරභාවතො. තපන්තානන්ති දීපසිඛා අග්ගිජාලා අසනිවිචක්කන්ති එවමාදීනං විජ්ජලන්තානං. ආයමුඛං අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යභාවෙන.

၄၀၀. ‘မဟာယဇ်ကို ဖြစ်စေ၏’ စသည်တို့၌ သက်သက် လှူဒါန်းခြင်းတရားစသည်တို့၌ ယဇ်ဟူသော အသုံးအနှုန်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ‘ပုဏ္ဏားတို့အား ယဇ်မရှိခြင်းကြောင့်’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ပုဏ္ဏားတို့သည် ‘နတ်တို့သည် မီးလျှင် မျက်နှာရှိကုန်၏’ ဟု မီးပူဇော်ခြင်းလျှင် ရှေ့သွားရှိသော ယဇ်ကို စီရင်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘မီးပူဇော်ခြင်းကို အဓိကပြုခြင်းဟူသော အနက်ဖြစ်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘ဘူရ်ဘုဝး သွး’ ဟူသော သာဝိတ္တိဂါထာသည် ရှေ့သွားရှိသောကြောင့် ‘မုခ’ သည် ရှေ့သွား ဖြစ်သည်။ ‘မျက်နှာကဲ့သို့သော မျက်နှာ’ စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဤနေရာ၌လည်း ‘မုခ’ သဒ္ဒါသည် အဓိကဟူသော အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် ‘လူတို့တွင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သောကြောင့် မင်းကို "မုခ" (ခေါင်းဆောင်) ဟု ဆိုအပ်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘မှီရာဖြစ်သောကြောင့်’ ဟူသည် စီးဝင်လာသော မြစ်တို့၏ မှီရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သွားရာအရပ် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ‘အမှတ်အသားအားဖြင့်’ ဟူသည် လနှင့်ယှဉ်ခြင်းအားဖြင့် ‘ယနေ့ ဤနက္ခတ်ဖြစ်၏’ ဟု သိသာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘အလင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့်’ ဟူသည် နက္ခတ်တို့ကို လွှမ်းမိုး၍ အလင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘ကြည်လင်အေးမြသောအဖြစ်ကြောင့်’ ဟူသည် ဆီးနှင်းအေး၊ လေအေးတို့၏ အကာအကွယ်အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘ပူလောင်စေတတ်ကုန်သော’ ဟူသည် ဆီမီးတောက်၊ မီးလျှံ၊ မိုးကြိုးစက် စသည်ဖြင့် တောက်ပနေကုန်သော အရာတို့၏ ဖြစ်သည်။ ‘အာယမုခ (ဝင်ပေါက် သို့မဟုတ် အကြောင်း)’ ဟူသည် အမြတ်ဆုံး အလှူခံပုဂ္ဂိုလ် အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။

දිබ්බචක්ඛු ධම්මචක්ඛු පඤ්ඤාචක්ඛු බුද්ධචක්ඛු සමන්තචක්ඛූති ඉමෙහි පඤ්චහි චක්ඛූහි. තෙ සරණස්සාති තෙ සරණස්ස ච, තෙ සරණභාවමූලකත්තා ඉතරද්වයස්ස ච, යථාවුත්ත තෙ-පදෙන වුත්තත්ථතො පරස්ස චාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘තෙ තුය්හං, ඉතරස්ස ච සරණස්ස අහො ආනුභාවො’’ති. ආවුත්තිවසෙන වා තෙ සරණස්සාති එත්ථ අත්ථො විභාවෙතබ්බො – තුය්හං සරණභූතස්ස ච ඉතරසරණස්ස ච ආනුභාවොති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ဒိဗ္ဗစက္ခု၊ ဓမ္မစက္ခု၊ ပညာစက္ခု၊ ဗုဒ္ဓစက္ခု၊ သမန္တစက္ခု ဟူသော ဤမျက်စိငါးပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ‘ထိုသင်၏ ကိုးကွယ်ရာ’ ဟူသည် ထိုသင်၏ ကိုးကွယ်ရာလည်းကောင်း၊ ကိုးကွယ်ရာအဖြစ်ကို အခြေခံသောကြောင့် ကျန်သောနှစ်ပါးတို့၏လည်းကောင်း၊ ဆိုအပ်ပြီးသော ‘တေ’ ပုဒ်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော အနက်ထက် အခြားသော အနက်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ မိန့်ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏ - ‘ထိုသင်၏လည်းကောင်း၊ အခြားသော ကိုးကွယ်ရာ၏လည်းကောင်း ဩဇာအာနုဘော်သည် အံ့ဩဖွယ်ရှိပေစွ’ ဟု ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် အာဝုတ္တိ (အဖန်တလဲလဲ ရွတ်ဆိုခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ‘တေ သရဏဿ’ ဟူသော ဤနေရာ၌ အနက်ကို ခွဲခြားအပ်၏ - ‘သင်၏ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်သောလည်းကောင်း၊ အခြားသော ကိုးကွယ်ရာ၏လည်းကောင်း အာနုဘော်ဖြစ်၏’ ဟု ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောအရာသည် အလွယ်တကူ သိသာနိုင်၏။

සෙලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

သေလသုတ်အဋ္ဌကထာ၏ အနက်ဖွင့်ကျမ်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

3. අස්සලායනසුත්තවණ්ණනා

၃. အဿလာယနသုတ်အဋ္ဌကထာဖွင့်

401. අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිට්ඨත්තා විසදිසං රජ්ජං විරජ්ජං, විරජ්ජතො ආගතා, තත්ථ ජාතාති වා වෙරජ්ජකා, එවං ජාතා ඛො පන තෙ, යස්මා වත්ථාභරණාදිවිභාගෙන නානප්පකාරා හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘නානාවෙරජ්ජකාන’’න්ති. අට්ඨකථායං පන වෙරජ්ජස්සෙව වසෙන නානප්පකාරතා වුත්තා. යඤ්ඤුපාසනාදිනාති යඤ්ඤානුභවනමන්තජ්ඣෙනදක්ඛිණපරියෙසනාදිනා. චතුවණ්ණසාධාරණන්ති ඛත්තියාදීනං චතුන්නං වණ්ණානං සාධාරණං සංසාරසුද්ධිපාපතස්සනං. න්හානසුද්ධියාති තිත්ථසමුද්දඛාතෙසු මන්තජප්පනපුබ්බකං සායංතතියඋදකොරොහනාදින්හානසුද්ධියා. භාවනාසුද්ධියාති පරමජොතිභූතාය පුරිසභාවනාසඞ්ඛාතාය සුද්ධියා. වාපිතසිරොති ඔරොපිතකෙසො. තමෙව හි සිරො වාපිතන්ති වුච්චති.

၄၀၁. အချင်းချင်း ထူးခြားခြားနားသောအဖြစ်ကြောင့် မတူညီသော တိုင်းပြည်ကို ‘ဝိရဇ္ဇ’ (ခြားနားသောတိုင်းပြည်) ဟု ခေါ်၏၊ ထိုတိုင်းပြည်မှ လာသူများ သို့မဟုတ် ထိုတိုင်းပြည်၌ မွေးဖွားသူများကို ‘ဝေရဇ္ဇက’ ဟု ခေါ်၏၊ ဤသို့ မွေးဖွားလာကြကုန်သော ထိုသူတို့သည် အဝတ်တန်ဆာစသည်တို့၏ ကွဲပြားမှုအားဖြင့် အမျိုးမျိုးအပြားပြား ဖြစ်ကြသောကြောင့် ‘အမျိုးမျိုးသော တိုင်းနိုင်ငံခြားသားတို့၏’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ အဋ္ဌကထာ၌မူ ဝေရဇ္ဇ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ အမျိုးမျိုးကွဲပြားခြင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘ယဇ်ပူဇော်ခြင်း စသည်ဖြင့်’ ဟူသည် ယဇ်ခံစားခြင်း၊ မန္တန်ရွတ်ဖတ်ခြင်း၊ အလှူခံပစ္စည်းကို ရှာဖွေခြင်း စသည်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ‘အမျိုးလေးပါးနှင့် ဆက်ဆံသော’ ဟူသည် မင်းစသော အမျိုးလေးပါးတို့နှင့် ဆက်ဆံသော သံသရာမှ စင်ကြယ်ခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်းကို ပြခြင်းဖြစ်သည်။ ‘ရေချိုးခြင်းဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်း’ ဟူသည် ရေဆိပ်၊ သမုဒ္ဒရာ၊ ရေကန်တို့၌ မန္တန်ရွတ်ဖတ်ခြင်းကို ရှေ့သွားပြု၍ ညနေချမ်း တတိယမြောက် ရေသို့ သက်ဆင်းခြင်းစသော ရေချိုးခြင်းဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘ပွားများခြင်းဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်း’ ဟူသည် မြတ်သောအလင်းရောင်ဖြစ်သော ယောက်ျားတို့၏ ပွားများခြင်းဟု ဆိုအပ်သော စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘ရိတ်ထားသော ဦးခေါင်းရှိသူ’ ဟူသည် ဆံပင်ကို ပယ်ပြီးသူ ဖြစ်သည်။ ထိုသူကိုပင် ‘ဦးခေါင်းကို ရိတ်အပ်သူ’ ဟု ခေါ်သည်။

සභාවවාදීති [Pg.186] යථාභූතවාදී. පබ්බජන්තාති බ්‍රාහ්මණපබ්බජ්ජං උපගච්ඡන්තා, තස්මා බ්‍රාහ්මණානං පබ්බජ්ජාවිධානං සික්ඛන්තෙන භොතා ‘‘බ්‍රාහ්මණාව සුජ්ඣන්ති, නො අබ්‍රාහ්මණා’’ති අයං විධි සහෙතුකො සඋපාදානො සක්කච්චං උග්ගහිතො, තස්මා තුය්හං පරාජයො නත්ථි…පෙ… එවමාහංසු.

သဘာဝဝါဒီဟူသည် ဟုတ်တိုင်းမှန်ရာကို ပြောဆိုသူ (ယထာဘူတဝါဒီ) ဖြစ်သည်။ ပဗ္ဗဇန္တာဟူသည် ဗြာဟ္မဏရဟန်းအဖြစ်သို့ ချဉ်းကပ်ဝင်ရောက်ကြသူများ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗြာဟ္မဏတို့၏ ရဟန်းပြုခြင်းနည်းစနစ်ကို သင်ယူနေသော အရှင်သည် 'ဗြာဟ္မဏတို့သာလျှင် စင်ကြယ်ကြကုန်၏၊ ဗြာဟ္မဏမဟုတ်သူတို့သည် မစင်ကြယ်ကြကုန်' ဟူသော ဤစနစ်ကို အကြောင်းနှင့်တကွ ဥပါဒါန်နှင့်တကွ ရိုသေစွာ သင်ယူအပ်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် သင်အား ရှုံးနိမ့်ခြင်းမရှိ...ပ... ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်၏။

402. ලද්ධිභින්දනත්ථන්ති ‘‘බ්‍රාහ්මණාව බ්‍රහ්මුනො පුත්තා ඔරසා මුඛතො ජාතා බ්‍රහ්මජා’’ති එවං පවත්තලද්ධියා විනිවෙඨනත්ථං. පුත්තපටිලාභත්ථායාති ‘‘එවං මයං පෙත්තිකං ඉණධාරං සොධෙය්‍යාමා’’ති ලද්ධියං ඨත්වා පුත්තපටිලාභත්ථාය. අයඤ්හෙත්ථ අධම්මිකානං බ්‍රාහ්මණානං අජ්ඣාසයො. නෙසන්ති බ්‍රාහ්මණානං. සච්චවචනං සියාති ‘‘බ්‍රහ්මුනො පුත්තා’’තිආදිවචනං සච්චං යදි සියා බ්‍රාහ්මණීනං…පෙ… භවෙය්‍ය, න චෙතං අත්ථි. මහාබ්‍රහ්මුනො මුඛතො ජාතොති වාදච්ඡෙදකවාදො මුඛතොජාතච්ඡෙකවාදො. අස්සලායනොවිඤ්ඤූ ජාතිකො ‘‘නිරක්ඛෙපං සමණෙන ගොතමෙන වුත්ත’’න්ති ජානන්තොපි සහගතානං බ්‍රාහ්මණානං චිත්තානුරක්ඛණත්ථං ‘‘කිඤ්චාපි භවං ගොතමො’’තිආදිමාහ.

၄၀၂. လဒ္ဓိဘိန္ဒနတ္ထံဟူသည် 'ဗြာဟ္မဏတို့သာလျှင် ဗြဟ္မာ၏ ရင်ဝယ်ဖြစ်သော သားများ၊ ခံတွင်းမှ မွေးဖွားလာသူများ၊ ဗြဟ္မာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသူများ ဖြစ်ကြသည်' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပွားနေသော ဝါဒကို ဖယ်ရှားရှင်းလင်းရန် အလို့ငှာ ဖြစ်သည်။ ပုတ္တပဋိလာဘတ္ထာယဟူသည် 'ဤသို့ ငါတို့သည် ဖခင်၏ အကြွေးကို ဆပ်ကြကုန်အံ့' ဟု အယူဝါဒ၌ တည်၍ သားကို ရရှိခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်သည်။ ဤကား ဤနေရာ၌ တရားမဲ့သော ဗြာဟ္မဏတို့၏ အလိုဆန္ဒ (အဇ္ဈာသယ) ဖြစ်သည်။ နေသံဟူသည် ဗြာဟ္မဏတို့၏။ သစ္စဝစနံ သိယာဟူသည် 'ဗြဟ္မာ၏ သားများ' ဟူသော စကားသည် မှန်ကန်သော စကား ဖြစ်ငြားအံ့၊ ဗြာဟ္မဏမတို့အား...ပ... ဖြစ်ရာ၏၊ သို့သော် ဤသို့ ဖြစ်ခြင်းသည် မရှိပေ။ 'မဟာဗြဟ္မာ၏ ခံတွင်းမှ မွေးဖွားလာသူ ဖြစ်သည်' ဟူသော ဝါဒကို ဖြတ်တောက်သော စကားသည် မုခတောဇာတစ္ဆေကဝါဒ မည်၏။ အဿလာယနလုလင်သည် ပညာရှိသော အမျိုးဖြစ်လျက် 'ရဟန်းဂေါတမသည် အကြွင်းအကျန်မရှိ (ပြတ်ပြတ်သားသား) မိန့်ကြားအပ်ပြီ' ဟု သိပါသော်လည်း အတူတကွ လာကြကုန်သော ဗြာဟ္မဏတို့၏ စိတ်ကို စောင့်ရှောက်သောအားဖြင့် 'အရှင်ဂေါတမသည် အနည်းငယ်မျှလည်း...' စသည်ဖြင့် မိန့်ကြားခဲ့သည်။

403. ඉදානි බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණොති වාදං භින්දිතුං ‘‘සුතං තෙ යොනකකම්බොජෙසූ’’තිආදි ආරද්ධං. යදි බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො, සබ්බත්ථ බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො භවෙය්‍ය, අථ කස්මා යොනකකම්බොජාදිජනපදෙසු බ්‍රාහ්මණානං සෙට්ඨභාවො නත්ථි? එවඤ්හි තත්ථ වණ්ණා, තස්මා ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො’’ති ලද්ධිමත්තමෙතං. තෙසු හි ජනපදෙසු ජනා එකජ්ඣං සන්නිපතිත්වා සම්මන්තයිත්වා කතිකං අකංසු, දාසං සාමිකං කත්වා ඉතරෙ සබ්බෙ තං පූජෙත්වා තස්ස වසෙ වත්තන්ති, යො තෙසං අය්‍යො හොති ඉතරෙ සබ්බෙ තස්ස දාසා හොන්ති, තෙ කතිපයසංවච්ඡරාතික්කමෙන තස්ස කිඤ්චි දොසං දිස්වා තං තතො ඨානතො අපනෙත්වා අඤ්ඤං ඨපෙන්ති, ඉති සො අය්‍යො හුත්වා දාසො හොති, ඉතරො දාසො හුත්වා අය්‍යො හොති, එවං තාව කෙචි ‘‘අය්‍යො හුත්වා දාසො හොති, දාසො හුත්වා අය්‍යො හොතී’’ති එත්ථ අත්ථං වදන්ති. අට්ඨකථායං පන පුරිමවසෙනෙව තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘බ්‍රාහ්මණො සභරියො’’තිආදි වුත්තං. වයප්පත්තෙ පුත්තෙ අසතීති ඉදං වක්ඛමානස්ස දාරකස්ස දායජ්ජසාමිකභාවස්ස තාව දස්සනං. මාතිතො සුද්ධොති එත්ථ [Pg.187] යො මාතිතො සුද්ධත්තා අය්‍යො, පිතිතො අසුද්ධත්තා දාසො හොති, සො එව පිතිතො අසුද්ධත්තා දාසො හුත්වා මාතිතො අය්‍යො හොතීති ජාතිං සම්භෙදෙති. සොව සබ්බෙන සබ්බං හොතීති න සක්කා වත්තුන්ති අපරෙ. කො ථාමොති මහන්තෙ ලොකසන්නිවාසෙ අනමතග්ගෙ අතීතෙ කාලෙ ඉත්ථීනං වා චිත්තෙ අනවට්ඨිතෙ දාසා දාසා එව හොන්ති, අය්‍යා අය්‍යා එව හොන්තීති එත්ථ කො එකන්තිකො සහෙතුකො අවස්සයො, තස්ස සාධකො සිද්ධන්තො, කිං නිදස්සනන්ති අත්ථො.

၄၀၃. ယခုအခါ 'ဗြာဟ္မဏတို့သာလျှင် အမြတ်ဆုံး အမျိုးဖြစ်၏' ဟူသော ဝါဒကို ဖျက်ဆီးရန်အတွက် 'ယောနက၊ ကမ္ဗောဇ တိုင်းပြည်တို့၌ သင့်အား ကြားဖူးသလော' စသည်ကို စတင်မိန့်ကြားတော်မူသည်။ အကယ်၍ ဗြာဟ္မဏတို့သာလျှင် အမြတ်ဆုံး အမျိုးဖြစ်ပါက ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ဗြာဟ္မဏသည်သာ အမြတ်ဆုံး ဖြစ်ရာ၏၊ သို့သော် အဘယ်ကြောင့် ယောနက၊ ကမ္ဗောဇ စသော ဇနပုဒ် (တိုင်းပြည်) တို့၌ ဗြာဟ္မဏတို့၏ အမြတ်ဆုံးဖြစ်ခြင်း မရှိသနည်း? ထိုအရပ်၌ အမျိုးတို့သည် ဤသို့သာ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဗြာဟ္မဏတို့သာလျှင် အမြတ်ဆုံး' ဟူသည်မှာ အယူဝါဒမျှသာ ဖြစ်သည်။ ထိုဇနပုဒ်တို့၌ လူတို့သည် တစ်ပေါင်းတည်း စည်းဝေးတိုင်ပင်လျက် ကတိကဝတ်ပြုကြကုန်၏၊ ကျွန်ကို သခင်ပြု၍ အခြားသူအားလုံးတို့သည် ထိုသူကို ပူဇော်ကြလျက် ထိုသူ၏ အလိုသို့ လိုက်ကြကုန်၏၊ ၎င်းတို့၏ အရှင် (သခင်) ဖြစ်သောသူသည် ကျန်သူအားလုံးတို့၏ ကျွန်ဖြစ်၏၊ ထိုသူတို့သည် နှစ်အနည်းငယ် လွန်မြောက်သောအခါ ထိုသူ၏ အပြစ်တစ်စုံတစ်ခုကို မြင်၍ ထိုသူကို ထိုရာထူးမှ ဖယ်ရှားကာ အခြားသူတစ်ဦးကို ထားကြကုန်၏၊ ဤသို့ဖြင့် ထိုအရှင်သည် ကျွန်ဖြစ်လာ၏၊ အခြားတစ်ဦးသော ကျွန်သည် အရှင်ဖြစ်လာ၏၊ ဤသို့လျှင် အချို့သောသူတို့သည် 'အရှင်ဖြစ်ပြီး ကျွန်ဖြစ်လာ၏၊ ကျွန်ဖြစ်ပြီး အရှင်ဖြစ်လာ၏' ဟူသော ဤစကား၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြောဆိုကြကုန်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ဖူးသော အစွမ်းဖြင့်သာ ထိုအနက်ကို ပြသခြင်းငှာ 'ဗြာဟ္မဏသည် မယားနှင့်တကွ ဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ဝယပ္ပတ္တေ ပုတ္တေ အသတိ' (အရွယ်ရောက်သော သားမရှိလတ်သော်) ဟူသည်မှာ ပြောဆိုလတ္တံ့သော သူငယ်၏ အမွေဆက်ခံခွင့်ရှိမှုကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ 'မာတိတော သုဒ္ဓေါ' ဟူသော ဤစကား၌ မိခင်ဖက်မှ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် အရှင် (သခင်) ဖြစ်၍၊ ဖခင်ဖက်မှ မစင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ကျွန်ဖြစ်၏၊ ထိုသူသည်ပင် ဖခင်ဖက်မှ မစင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ကျွန်ဖြစ်၍ မိခင်ဖက်မှ အရှင်ဖြစ်၏ ဟု ဇာတ် (အမျိုး) ကို ရောနှောစေသည်။ 'ထိုသူသည်သာ ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်၏' ဟု မပြောနိုင်ဟု အခြားဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။ 'ကော ထာမော' ဟူသည်မှာ ကြီးကျယ်သော လောကသန္နိဝါသ၌ စည်းမဲ့ကမ်းမဲ့ ရှည်လျားလှစွာသော အတိတ်ကာလ၌ အမျိုးသမီးတို့၏ စိတ်သည် မတည်တံ့သည်ရှိသော် ကျွန်တို့သည် ကျွန်တို့သာလျှင် ဖြစ်ကြကုန်၏၊ အရှင်တို့သည် အရှင်တို့သာလျှင် ဖြစ်ကြကုန်၏ ဟူသော ဤအရာ၌ အဘယ်အရာသည် စင်စစ် ဧကန်ဖြစ်သော အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော မှီခိုရာ ဖြစ်အံ့နည်း၊ ထိုအရာကို ပြီးစေတတ်သော သမ္ပန္နတရား (သိဒ္ဓန္တ) သည် အဘယ်နည်း၊ အဘယ်သက်သေသာဓက ရှိသနည်း ဟု ဆိုလိုသည်။

404. සුක්කච්ඡෙදකවාදො නාමාති ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සුක්කො වණ්ණො’’ති එවං වුත්තො සුක්කච්ඡෙදකවාරො නාම.

၄၀၄. သုက္ကစ္ဆေဒကဝါဒေါဟူသည် 'ဗြာဟ္မဏသည်သာ ဖြူစင်သော အမျိုးဖြစ်၏' ဟု ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်သော စကားစဉ်သည် သုက္ကစ္ဆေဒကဝါရ (ဖြူစင်မှုကို ဖြတ်တောက်သော စကားစဉ်) မည်၏။

408. සබ්බස්මිං අග්ගිකිච්චං කරොන්තෙති එතෙන යථා යතො කුතොචි නිස්සයතො උප්පන්නො අග්ගිඋපාදානසම්පන්නො අග්ගිකිච්චං කරොති, එවං යස්මිං කස්මිඤ්චි දාසකුලෙ ජාතො උපනිස්සයසම්පන්නො සම්මාපටිපජ්ජමානො සංසාරතො සුජ්ඣති එවාති දස්සෙති.

၄၀၈. သဗ္ဗသ္မိံ အဂ္ဂိကိစ္စံ ကရောန္တေ (ခပ်သိမ်းသော မီးလုပ်ငန်းကို ပြုအပ်သည်ရှိသော်) ဟူသော ဤစကားဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော မှီရာအရပ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော မီးသည် လောင်စာနှင့် ပြည့်စုံလတ်သော် မီး၏ ကိစ္စကို ပြုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ တစ်စုံတစ်ခုသော ကျွန်မျိုး၌ မွေးဖွားသော်လည်း ဥပနိဿယအဆောက်အဦနှင့် ပြည့်စုံလျက် ကောင်းစွာ ကျင့်ကြံပွားများသောသူသည် သံသရာမှ စင်စစ် စင်ကြယ်၏ ဟု ပြသတော်မူသည်။

409. පාදසිකවණ්ණොති අන්තරාළවණ්ණො. එතෙසන්ති ඛත්තියකුමාරෙන බ්‍රාහ්මණකඤ්ඤාය උප්පන්නපුත්තො, බ්‍රාහ්මණකුමාරෙන ඛත්තියකඤ්ඤාය උප්පන්නපුත්තොති එතෙසං ද්වින්නං මාණවකානං. මතකභත්තෙති මතෙ උද්දිස්ස කතභත්තෙ. ථාලිපාකෙති කතමඞ්ගලභත්තෙ.

၄၀၉. ပါဒသိkဝဏ္ဏောဟူသည် အကြားအလတ်ဖြစ်သော အမျိုး (အန္တရာဠဝဏ္ဏ) ဖြစ်သည်။ ဧတေသံဟူသည် မင်းသားနှင့် ဗြာဟ္မဏသမီးတို့မှ မွေးဖွားလာသော သား၊ ဗြာဟ္မဏလုလင်နှင့် မင်းသမီးတို့မှ မွေးဖွားလာသော သား ဟူသော ဤလုလင်နှစ်ယောက်တို့၏။ မတကဘတ္တေဟူသည် သေလွန်သူကို ရည်စူး၍ ပြုလုပ်သော ဆွမ်း (ထမင်း) ၌။ ထာလိပါကေဟူသည် ပြုလုပ်အပ်သော မင်္ဂလာဆွမ်း (ထမင်း) ၌။

410. තුම්හෙති ජාතිසාමඤ්ඤතො මාණවං බ්‍රාහ්මණෙහි සද්ධිං එකජ්ඣං සඞ්ගණ්හන්තො ආහ. කො නු ඛොති අවංසිරො ඉසිවාදො, තෙසං බ්‍රාහ්මණීසීනං අසාමත්ථියදස්සනෙන ජාතියා අප්පමාණතං විභාවෙතුං ගාමදාරකවෙසෙන උපගච්ඡි. තෙන වුත්තං ‘‘ගාමණ්ඩලරූපො වියා’’ති. කොණ්ඩදමකොති අදන්තදමකො.

၄၁၀. တုမှေဟူသည် ဇာတ် (အမျိုး) တူမျှခြင်းအားဖြင့် လုလင်ကို ဗြာဟ္မဏတို့နှင့်အတူ တစ်ပေါင်းတည်း ယူဆောင်လျက် မိန့်ကြားတော်မူသည်။ ကော နု ခေါဟူသည် အောက်သို့ ဦးခေါင်းစိုက်သော ရသေ့တို့၏ စကား (ဣသိဝါဒ) ဖြစ်သည်။ ထိုဗြာဟ္မဏရသေ့တို့၏ စွမ်းဆောင်နိုင်စွမ်းမရှိပုံကို ပြသခြင်းဖြင့် ဇာတ် (အမျိုး) ၏ အရေးမပါပုံကို ထင်ရှားစေရန် ရွာသူငယ်၏ အသွင်ဖြင့် ချဉ်းကပ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် 'ရွာငယ်ဇနပုဒ်၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကဲ့သို့' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ကောဏ္ဍဒမကောဟူသည် မယဉ်ကျေးသော သူတို့ကို ယဉ်ကျေးအောင် ဆုံးမသူ ဖြစ်သည်။

411. ජනෙතීති ජනිකා ජනෙත්ති. ජනකො පිතාති එත්ථාපි එසෙව නයො. ගන්ධබ්බපඤ්හන්ති ගන්ධබ්බස්ස මාතුකුච්ඡියං උප්පජ්ජනකසත්තස්ස ඛත්තියභාවාදිපුච්ඡං. දබ්බිගහණසිප්පම්පි එකා විජ්ජා වෙදිතබ්බා. තත්ථ කිර කුසලො යං කිඤ්චි ආහාරූපගපණ්ණපුප්ඵඵලබීජං අන්තමසො එලාලුකම්පි ගහෙත්වා භෙසජ්ජෙහි යොජෙත්වා පචන්තො සප්පිමධුඵාණිතෙහි සමානරසං කත්වා සම්පාදෙතුං [Pg.188] සක්කොති, පුණ්ණොපි තාදිසො, තෙන ඤාතං ත්වං දබ්බිගහණසිප්පමත්තම්පි න ජානාසීති සම්බන්ධො. සද්ධොති කම්මඵලසද්ධාය සද්ධො, පොථුජ්ජනිකෙනෙව රතනත්තයපසාදෙන පසන්නො. තෙනෙවාහ – ‘‘උපාසකං මං භවං…පෙ… සරණං ගත’’න්ති.

၄၁၁. ဇနေတိဟူသည် မွေးဖွားတတ်သော မိခင် ဖြစ်သည်။ ဇနကော ပိတာဟူသော ဤစကား၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဂန္ဓဗ္ဗပဉှံဟူသည် ဂန္ဓဗ္ဗနတ်၏ မိခင်ဝမ်း၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သတ္တဝါ၏ မင်းမျိုးဖြစ်ခြင်း စသည်ကို မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ယောဂီတို့ ကိုင်ဆောင်သော ယောက်မကို ကိုင်တွယ်ခြင်း အတတ် (ဒဗ္ဗိဂဟဏသိပ္ပ) သည်လည်း ပညာတစ်ရပ်ဟု သိအပ်၏။ ထိုပညာရပ်၌ ကျွမ်းကျင်သောသူသည် အာဟာရဖြစ်စေတတ်သော သစ်ရွက်၊ သစ်ပွင့်၊ သစ်သီး၊ မျိုးစေ့ တစ်ခုခုကို၊ အနည်းဆုံး သခွားသီးကိုပင် ယူ၍ ဆေးဝါးတို့နှင့် ရောစပ်လျက် ချက်ပြုတ်သော် ထောပတ်၊ ပျားရည်၊ တင်လဲတို့နှင့် တူညီသော အရသာရှိအောင် ပြုလုပ်နိုင်၏။ ပုဏ္ဏသည်လည်း ထိုသို့သောသူ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သင်သည် ယောက်မကိုင်သော အတတ်ပညာမျှကိုပင် မသိ' ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ သဒ္ဓေါဟူသည် ကံ၊ ကံ၏ အကျိုးကို ယုံကြည်သော သဒ္ဓါတရားဖြင့် ယုံကြည်သူ၊ ပုထုဇဉ်တို့၏ ရတနာသုံးပါး၌ ကြည်ညိုခြင်းဖြင့် ကြည်ညိုသူ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူသည်မှာ 'အရှင်သည် ကျွန်ုပ်ကို ဥပါသကာ...ပ... ကိုးကွယ်ရာ ဟု မှတ်ယူတော်မူပါ' ဟု ဖြစ်သည်။

අස්සලායනසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

အဿလာယနသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းခြင်း ပြီးဆုံးပါပြီ။

4. ඝොටමුඛසුත්තවණ්ණනා

၄. ဃောဋမုခသုတ်အဖွင့်

412. ඛෙමියා නාම රඤ්ඤො දෙවියා රොපිතත්තා තං අම්බවනං ඛෙමියම්බවනන්ති වුච්චතීති වදන්ති. ධම්මිකොති ධම්මයුත්තො සබ්බසොව අධම්මං පහාය ධම්මෙ ඨිතො. පරිබ්බජති පබ්බජති එතෙනාති පරිබ්බජො, ඝරාවාසතො නික්ඛමනපුබ්බකං ලිඞ්ගග්ගහණවසෙන සීලසමාදානං. එත්ථාති එතස්මිං පරිබ්බජෙ. සභාවොති තං පරිබ්බාජනියං, තෙහි තෙහි පරිබ්බාජකෙහි අනුට්ඨාතබ්බො පටිපත්තිධම්මසඞ්ඛාතො සභාවො. ධම්මොව පමාණන්ති එතෙන මයං අහිරිමනා චිත්තස්ස යථාඋපට්ඨිතං කථෙම, තස්මා තං අප්පමාණං, යො පනෙත්ථ අවිතථො ධම්මො, තදෙව පමාණං. අධිගතපටිපත්තිසඞ්ඛාතො සභාවො අත්ථි, තස්ස තුම්හෙහි තුම්හෙහි බහුනා නානාසන්දස්සනාදි කම්මෙන ඉධ භවිතබ්බං, බහුදෙවෙත්ථ වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො.

၄၁၂. ခေမိယာဟူသော အမည်ရှိသော မင်းကြီး၏ မိဖုရား စိုက်ပျိုးအပ်သောကြောင့် ထိုသရက်တောကို 'ခေမိယသရက်တော' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဓမ္မိကောဟူသည် တရားနှင့်ယှဉ်သော၊ ခပ်သိမ်းသောအားဖြင့် မတရားမှုကို ပယ်၍ တရား၌ တည်သော။ ပရိဗ္ဗဇတိ သို့မဟုတ် ပဗ္ဗဇတိ ဤတရားဖြင့် လူ့ဘောင်မှ ထွက်မြောက်ခြင်းလျှင် ရှေးဦးစွာရှိသော ရဟန်းအသွင်ကို ယူခြင်းအားဖြင့် သီလကို ဆောက်တည်ခြင်းသည် ပရိဗ္ဗဇ မည်၏။ ဧတ္ထဟူသည် ဤပရိဗိုဇ်အဖြစ်၌။ သဘာဝေါဟူသည် ထိုပရိဗိုဇ်တို့ ပြုကျင့်အပ်သော၊ ထိုထိုသော ပရိဗိုဇ်တို့ ကျင့်သုံးအပ်သော ပဋိပတ်တရားဟု ဆိုအပ်သော သဘာဝတရား ဖြစ်သည်။ ဓမ္မောဝ ပမာဏံဟူသော ဤစကားဖြင့် ငါတို့သည် ရှက်ကြောက်ခြင်းမရှိဘဲ စိတ်၌ ထင်လာသည့်အတိုင်း ပြောဆိုကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုပြောဆိုခြင်းသည် ပမာဏ (အတည်ပြုရန်) မဟုတ်၊ ဤစကား၌ မှန်ကန်သော တရားသည်သာ ပမာဏ (အတည်ပြုရန်) ဖြစ်သည်။ ရရှိအပ်သော ပဋိပတ်တရားဟု ဆိုအပ်သော သဘာဝတရားသည် ရှိ၏၊ ထိုတရားအား သင်တို့ သင်တို့သည် များစွာသော အမျိုးမျိုးသော ပြသခြင်း စသော လုပ်ငန်းဖြင့် ဤသာသနာ၌ ဖြစ်ထိုက်၏၊ ဤသာသနာ၌ များစွာ ပြောဆိုထိုက်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

414. සාරත්තරත්තාති සාරජ්ජනවසෙන රත්තා, බහුලරාගවසෙන අභිරත්තාති අත්ථො. අත්තනා ඤාපෙතබ්බමත්ථං අනුග්ගහාපෙති බොධෙතීති අනුග්ගහො, ඤාපිතකාරණං, සහ අනුග්ගහෙනාති සානුග්ගහා. තෙනාහ ‘‘සකාරණා’’ති. කිං පන තං කාරණං? ඉමස්සාධිප්පායො ‘‘නත්ථි ධම්මිකො පරිබ්බජො’’ති මයා වුත්තො, අද්ධා පනායස්මා උදෙනො යාථාවතො ධම්මිකං පරිබ්බජං මෙ ආචික්ඛතීති. තෙනාහ ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි.

၄၁၄. ‘သာရတ္တရတ္တာ’ ဟူသည် တပ်မက်ခြင်းဖြင့် စွဲမက်သူ၊ များစွာသော ရာဂဖြင့် အလွန်စွဲမက်သူဟူ၍ အနက်ရ၏။ မိမိသိစေအပ်သော အနက်ကို သိစေတတ်သောကြောင့် (သို့မဟုတ်) သိစေအပ်သောအကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် ‘အနုဂ္ဂဟ’ မည်၏၊ ထိုအကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် ‘သာနုဂ္ဂဟာ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘သကာရဏာ’ (အကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကား အဘယ်နည်း? ‘တရားနှင့်ညီသော ပရိဗိုဇ်မရှိ’ ဟု ငါပြောဆိုခဲ့ဖူး၏၊ အရှင်ဥဒေနသည် ငါ့အား တရားနှင့်ညီသော ပရိဗိုဇ်ကို စင်စစ် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ညွှန်ပြပေလိမ့်မည်ဟူသော အလိုအဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ဝုတ္တဉှေတံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

421. සබ්බමිදං ථාවරජඞ්ගමං පුරිසකතං, තස්මා යං කිඤ්චි කත්වා අත්තා පොසෙතබ්බො රක්ඛිතබ්බොති ලොකායතනිස්සිතො නීතිමග්ගො ඝොටමුඛකන්තො, තස්මා ආහ ‘‘එතස්ස කිර ජානනසිප්පෙ’’තිආදි. සග්ගෙ [Pg.189] නිබ්බත්තො නාම නත්ථි අකත්තබ්බමෙව කරණතො. දෙවලොකපරියාපන්නධනං මනුස්සානං උපකප්පපුඤ්ඤාභාවතො පුබ්බෙ අත්තනා නිහිතධනං ‘‘අසුකෙ චා’’ති ආචික්ඛිත්වා ගතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၄၂၁. ဤသက်ရှိသက်မဲ့ ခပ်သိမ်းသောအရာသည် လူတို့ပြုအပ်သောအရာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အမှုကို ပြုလုပ်၍ မိမိကိုယ်ကို မွေးမြူအပ်၏၊ စောင့်ရှောက်အပ်၏ဟူသော လောကာယတကျမ်းကို အမှီပြုသော နည်းလမ်းကျင့်ဝတ်သည် ဃောဋမုခပုဏ္ဏား နှစ်သက်အပ်သောအရာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဧတဿ ကိရ ဇာနနသိပ္ပေ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ မပြုအပ်သောအမှုကို ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရသူဟူ၍ မရှိပေ။ နတ်ပြည်၌ ပါဝင်သော စည်းစိမ်သည် လူတို့အား အထောက်အပံ့ဖြစ်စေမည့် ကုသိုလ်ကောင်းမှု မရှိသောကြောင့်၊ ရှေး၌ မိမိကိုယ်တိုင် မြှုပ်နှံခဲ့သော ဥစ္စာကို ‘ဤမည်သော အရပ်၌ ရှိ၏’ ဟု ပြောကြားပြသကာ သွားလေ၏။ ကျန်သောအနက်သည် လွယ်ကူစွာ နားလည်နိုင်သည်သာ ဖြစ်၏။

ඝොටමුඛසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဃောဋမုခသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသောအနက်ကို ပြဆိုခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

5. චඞ්කීසුත්තවණ්ණනා

၅. စင်္ကီသုတ်အဖွင့်။

422. තස්මින්ති සාලවනෙ. උත්තරෙන ඔපාසාදන්ති ඔපාසාදගාමස්ස උත්තරදිසායං. උත්තරෙනාති එන-සද්දයොගෙන හි ඔපාසාදන්ති උපයොගවචනං. අජ්ඣාවසතීති එත්ථ අධි-ආ-සද්දානං අනත්ථන්තරතං හදයෙ කත්වා ආහ ‘‘වසතී’’ති. ඉදානි තෙසං අත්ථවිසෙසභාවිතං දස්සෙන්තො ‘‘අභිභවිත්වා වා ආවසතී’’තිආදිමාහ. එත්ථාති ඔපාසාදපදෙ. සත්තුස්සදන්තිආදීසු පන කථන්ති ආහ – ‘‘තස්ස අනුප්පයොගත්තාව සෙසපදෙසූ’’ති. උප-අනු-අධි-ඉති-එවං-පුබ්බකෙ වසනකිරියයාට්ඨානෙ උපයොගවචනමෙව පාපුණාතීති සද්දවිදූ ඉච්ඡන්තීති ආහ ‘‘ලක්ඛණං සද්දසත්ථතො පරියෙසිතබ්බ’’න්ති. තථා හි වුත්තං ‘‘උපසග්ගවසෙන පනෙත්ථ භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං වෙදිතබ්බ’’න්ති. උස්සදතා නාමෙත්ථ බහුලතාති තං බහුලතං දස්සෙතුං ‘‘බහුජන’’න්තිආදි වුත්තං. ආවජ්ජිත්වාති පරික්ඛිපිත්වා.

၄၂၂. ‘တသ္မိံ’ ဟူသည် ထိုအင်ကြင်းတော၌။ ‘ဥတ္တရေန ဩပါသာဒံ’ ဟူသည် ဩပါသာဒရွာ၏ မြောက်ဘက်အရပ်၌။ ‘ဥတ္တရေန’ ဟူသော ဧန-သဒ္ဒါ၏ ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ‘ဩပါသာဒံ’ ဟု ဒုတိယာဝိဘတ် (ဥပယောဂဝစန) ဖြစ်၏။ ‘အဇ္ဈာဝသတိ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘အဓိ’ နှင့် ‘အာ’ သဒ္ဒါတို့သည် အနက်မခြားနားသည်ကို နှလုံးသွင်း၍ ‘ဝသတိ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ယခုအခါ ထိုသဒ္ဒါတို့၏ အနက်ထူးရှိပုံကို ပြလိုသဖြင့် ‘အဘိဘဝိတွာ ဝါ အာဝသတိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဧတ္ထ’ ဟူသည် ဩပါသာဒ ပုဒ်၌။ ‘သတ္တုဿဒံ’ စသည်တို့၌မူ အဘယ်သို့နည်း ဟူမူ— ‘တဿ အနုပ္ပယောဂတ္တာဝ သေသပဒေသု’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဥပ၊ အနု၊ အဓိ ဟူသော ဥပသဂ်ရှေ့ရှိသော နေခြင်းကြိယာရှိရာ၌ ဒုတိယာဝိဘတ်သာ ရောက်ထိုက်၏ဟု သဒ္ဒါကျမ်းတတ်ပညာရှိတို့ အလိုရှိကြသောကြောင့် ‘လက္ခဏံ သဒ္ဒသတ္ထတော ပရိယေသိတဗ္ဗံ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ဆိုအပ်၏— ‘ဤ၌ ဥပသဂ်၏အစွမ်းကြောင့် ဘုမ္မအနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏’။ ‘ဥဿဒတာ’ ဟူသည် ဤ၌ များပြားခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုများပြားခြင်းကို ပြရန် ‘ဗဟုဇနံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘အာဝဇ္ဇိတွာ’ ဟူသည် ဝိုင်းရံ၍။

රඤ්ඤා විය භුඤ්ජිතබ්බන්ති වා රාජභොග්ගං. රඤ්ඤො දායභූතන්ති කුලපරම්පරාය භොග්ගභාවෙන රඤ්ඤා ලද්ධදායභූතං. තෙනාහ ‘‘දායජ්ජන්ති අත්ථො’’ති. රාජනීහාරෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බතො උද්ධං පරිභොගලාභස්ස සෙට්ඨදෙය්‍යතා නාම නත්ථීති ආහ – ‘‘ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රාජසඞ්ඛෙපෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති. තිත්ථපබ්බතාදීසූති නදීතිත්ථපබ්බතපාදගාමද්වාරඅටවීමුඛාදීසු. නිස්සට්ඨපරිච්චත්තන්ති මුත්තචාගවසෙන පරිච්චත්තං කත්වා. එතෙසං බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං.

မင်းကဲ့သို့ သုံးဆောင်အပ်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း ‘ရာဇဘောဂ္ဂ’ မည်၏။ မင်း၏ အမွေအနှစ်ဖြစ်သောကြောင့် အမျိုးအစဉ်အဆက် သုံးဆောင်ရသောအဖြစ်ဖြင့် မင်းရရှိသော အမွေအနှစ်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဒါယဇ္ဇန္တိ အတ္ထော’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မင်း၏အလေ့အထဖြင့် သုံးဆောင်အပ်သည်ထက် သာလွန်သော သုံးဆောင်ဖွယ်အလှူ၌ မြတ်သော ပေးလှူဖွယ်ရာ မည်သည်မရှိသောကြောင့် ‘ထီးဖြူမိုး၍ မင်း၏ အကျဉ်းအားဖြင့် သုံးဆောင်အပ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘တိတ္ထပဗ္ဗတာဒီသူ’ ဟူသည် မြစ်ဆိပ်၊ တောင်ခြေ၊ ရွာတံခါး၊ တောဝ စသည်တို့၌။ ‘နိဿဋ္ဌပရိစ္စတ္တံ’ ဟူသည် လွတ်လပ်စွာ စွန့်ကြဲခြင်းဖြင့် စွန့်လွှတ်အပ်သော။ ‘ဧတေသံ’ ဟူသည် ထိုပုဏ္ဏား၊ သူကြွယ်တို့၏။

423. ති සන්නිපතිතා. යො කොචි විඤ්ඤූනං ඉච්ඡිතො පඤ්හො, තස්ස පුච්ඡිතස්ස යාථාවතො කථනසමත්ථො පුච්ඡිතපඤ්හබ්‍යාකරණසමත්ථො.කුලාපදෙසාදිනා මහතී මත්තා එතස්සාති මහාමත්තො.

၄၂၃. ‘တိ’ ဟူသည် စုဝေးကြကုန်၏။ ပညာရှိတို့ အလိုရှိအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ပြဿနာကို မေးမြန်းအပ်သော် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ဖြေကြားနိုင်သူသည် ‘မေးအပ်သောပြဿနာကို ဖြေဆိုနိုင်စွမ်းရှိသူ’ မည်၏။ အမျိုးအနွယ်ကို အမှီပြုခြင်း စသည်ဖြင့် ကြီးမြတ်သော အတိုင်းအတာ (အဆင့်အတန်း) ရှိသောကြောင့် ‘မဟာမတ္တ’ (အမတ်ကြီး) မည်၏။

424. තෙති [Pg.190] ‘‘නානාවෙරජ්ජකා’’ති වුත්තබ්‍රාහ්මණා. ‘‘උභතො සුජාතො’’ති (දී. නි. ටී. 1.303; අ. නි. ටී. 3.5.134) එත්තකෙ වුත්තෙ යෙහි කෙහිචි ද්වීහි භාගෙහි සුජාතතා විඤ්ඤායෙය්‍ය, සුජාතසද්දො ච ‘‘සුජාතො චාරුදස්සනො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.399; සු. නි. 553; ථෙරගා. 818) ආරොහපරිණාහසම්පත්තිපරියායොති ජාතිවසෙනෙව සුජාතතං විභාවෙතුං ‘‘මාතිතො ච පිතිතො චා’’ති වුත්තං. අනොරසපුත්තවසෙනපි ලොකෙ මාතුපිතුසමඤ්ඤා දිස්සති, ඉධ පනස්ස ඔරසපුත්තවසෙනෙව ඉච්ඡීයතීති දස්සෙතුං ‘‘සංසුද්ධගහණීකො’’ති වුත්තං. පිතා ච මාතා ච පිතරො, පිතූනං පිතරො පිතාමහා, තෙසං යුගො පිතාමහයුගො, තස්මා යාව සත්තමා පිතාමහයුගාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යුගසද්දො චෙත්ථ එකසෙසනයෙන දට්ඨබ්බො ‘‘යුගො ච යුගො ච යුගා’’ති. එවඤ්හි තත්ථ තත්ථ ද්වින්නං ගහිතමෙව හොති. තෙනාහ – ‘‘තතො උද්ධං සබ්බෙපි පුබ්බපුරිසා පිතාමහග්ගහණෙනෙව ගහිතා’’ති. පුරිසග්ගහණඤ්චෙත්ථ උක්කට්ඨනිද්දෙසවසෙන කතන්ති දට්ඨබ්බං. එවඤ්හි ‘‘මාතිතො’’ති පාළිවචනං සමත්ථිතං හොති. අක්ඛිත්තොති අප්පත්තඛෙපො. අනවක්ඛිත්තොති සද්ධථාලිපාකාදීසු න අවක්ඛිත්තො. ජාතිවාදෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනන්ති දස්සෙතුං ‘‘කෙන කාරණෙනා’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ ච උභතො…පෙ… පිතාමහයුගාති එතෙන බ්‍රාහ්මණස්ස යොනිදොසාභාවො දස්සිතො සංසුද්ධගහණිකභාවකිත්තනතො. අක්ඛිත්තොති ඉමිනා කිරියාපරාධාභාවො. කිරියාපරාධෙන හි සත්තා ඛෙපං පාපුණන්ති. අනුපකුට්ඨොති ඉමිනා අයුත්තසංසග්ගාභාවො. අයුත්තසංසග්ගම්පි හි පටිච්ච සත්තා අක්කොසං ලභන්ති.

၄၂၄. ‘တေ’ ဟူသည် ‘နာနာဝေရဇ္ဇကာ’ ဟု ဆိုအပ်သော ပုဏ္ဏားတို့တည်း။ ‘နှစ်ဖက်သော အပြားအားဖြင့် ကောင်းစွာ မွေးဖွားသူ’ ဟု ဤမျှလောက် ဆိုအပ်သော် တစ်စုံတစ်ခုသော နှစ်ဖက်သော အပိုင်းအခြားတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ မွေးဖွားခြင်းကို သိအပ်ရာ၏၊ ‘သုဇာတ’ သဒ္ဒါသည်လည်း ‘သုဇာတော စာရုဒဿနော’ စသည်တို့၌ ကိုယ်အင်္ဂါ အချိုးအစား ပြည့်စုံခြင်း၏ ဝေဝုစ်ဖြစ်သောကြောင့် အမျိုးဇာတ်အားဖြင့်သာ ကောင်းစွာမွေးဖွားခြင်းကို ထင်ရှားစေရန် ‘မိခင်ဘက်မှလည်းကောင်း၊ ဖခင်ဘက်မှလည်းကောင်း’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ လောက၌ ရင်ဝယ်ဖြစ်သော သားအရင်း မဟုတ်သော အားဖြင့်လည်း မိဘဟူသော အခေါ်အဝေါ်သည် ထင်ရှား၏၊ ဤ၌မူ ရင်ဝယ်ဖြစ်သော သားအရင်းအဖြစ်ဖြင့်သာ လိုလားအပ်သည်ကို ပြခြင်းငှာ ‘သံသုဒ္ဓဂဟဏီကော’ (စင်ကြယ်သော သန္ဓေရှိသူ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဖခင်နှင့် မိခင်သည် မိဘတို့မည်၏၊ မိဘတို့၏ မိဘတို့သည် အဘိုးတို့မည်ကုန်၏၊ ထိုအဘိုးတို့၏ ခေတ်မျိုးဆက်သည် အဘိုးမျိုးဆက်မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ခုနစ်ဆက်မြောက်သော အဘိုးမျိုးဆက်တိုင်အောင် ဤသို့ ဤ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ ဤ၌ ‘ယုဂ’ သဒ္ဒါကို ‘ယုဂေါ စ ယုဂေါ စ ယုဂါ’ ဟု ဧကသေသနည်းဖြင့် မှတ်အပ်၏။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ထိုထိုနေရာ၌ နှစ်ဦးလုံးကို ယူပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ထိုမှတစ်ပါး အထက်၌ ရှိသမျှသော ရှေးဘိုးဘေးတို့ကို အဘိုးဟူသော အယူဖြင့်သာ ယူအပ်ကုန်၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ ယောက်ျားကို ယူခြင်းသည် ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသအစွမ်းဖြင့် ပြုအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ‘မာတိတော’ ဟူသော ပါဠိစကားသည် ပြီးမြောက်ပေ၏။ ‘အက္ခိတ္တော’ ဟူသည် ကဲ့ရဲ့ရှုံ့ချခြင်းသို့ မရောက်သော။ ‘အနဝက္ခိတ္တော’ ဟူသည် သဒ္ဓါထမင်းအိုး စသည်တို့၌ ပယ်စွန့်ခြင်း မခံရသော။ ‘ဇာတိဝါဒေန’ ဟူသည် အကြောင်း၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ် သက်ရောက်သည်ကို ပြရန် ‘အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်း’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌လည်း ‘ဥဘတော...ပ... ပိတာမဟယုဂါ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပုဏ္ဏား၏ စင်ကြယ်သော သန္ဓေရှိသည်ကို ချီးမွမ်းပြဆိုခြင်းကြောင့် သန္ဓေ၌ အပြစ်မရှိပုံကို ပြအပ်၏။ ‘အက္ခိတ္တော’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် အပြုအမူ၌ အပြစ်မရှိပုံကို ပြ၏။ အပြုအမူအပြစ်ကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် ကဲ့ရဲ့ရှုံ့ချခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ‘အနုပကုဋ္ဌော’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် မသင့်လျော်သော ပေါင်းသင်းမှု မရှိပုံကို ပြ၏။ မသင့်လျော်သော ပေါင်းသင်းမှုကို အမှီပြု၍လည်း သတ္တဝါတို့သည် ကဲ့ရဲ့စွပ်စွဲခြင်းကို ခံကြရကုန်၏။

ඉස්සරොති අධිපතෙය්‍යසංවත්තනියකම්මඵලෙන ඊසනසීලො. සා පනස්ස ඉස්සරතා විභවසම්පත්තිපච්චයා පාකටා ජාතාති අඩ්ඪතාපරියායභාවෙන වදන්තො ‘‘අඩ්ඪොති ඉස්සරො’’ති ආහ. මහන්තං ධනමස්ස භූමිගතඤ්චෙව වෙහාසට්ඨඤ්චාති මහද්ධනො. තස්සාති තස්ස තස්ස. වදන්ති ‘‘අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච අනුපසඞ්කමනකාරණං කිත්තෙමා’’ති.

‘ဣဿရော’ ဟူသည် ကြီးစိုးခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံ၏အကျိုးကြောင့် စိုးပိုင်သော သဘောရှိသူ။ ထိုသူ၏ အစိုးရခြင်းသဘောသည် စည်းစိမ်ချမ်းသာ ပြည့်စုံခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ကြွယ်ဝခြင်း၏ ဝေဝုစ်အဖြစ်ဖြင့် ‘အဍ္ဎောတိ ဣဿရော’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မြေ၌ မြှုပ်ထားအပ်သောလည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်၌ တည်သောလည်းကောင်း ကြီးစွာသော စည်းစိမ်ဥစ္စာ ရှိသူဖြစ်သောကြောင့် ‘မဟဒ္ဓနော’ မည်၏။ ‘တဿာ’ ဟူသည် ထိုထိုသူ၏။ ‘ဝဒန္တိ’ ဟူသည် ‘အနွယအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗျတိရေကအားဖြင့်လည်းကောင်း မချဉ်းကပ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြဆိုကုန်အံ့’ ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။

අධිකරූපොති විසිට්ඨරූපො උත්තමසරීරො. දස්සනං අරහතීති දස්සනීයො. තෙනාහ ‘‘දස්සනයොග්ගො’’ති. පසාදං ආවහතීති පාසාදිකො. තෙනාහ ‘‘චිත්තපසාදජනනතො’’ති. වණ්ණස්සාති වණ්ණධාතුයා[Pg.191]. සරීරන්ති සන්නිවෙසවිසිට්ඨො කරචරණගීවාසීසාදි අවයවසමුදායො, සො ච සණ්ඨානමුඛෙන ගය්හතීති ‘‘පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතායාති පරමාය…පෙ… සම්පත්තියා චා’’ති වුත්තං. සබ්බවණ්ණෙසු සුවණ්ණවණ්ණොව උත්තමොති වුත්තං ‘‘සෙට්ඨෙන සුවණ්ණවණ්ණෙන සමන්නාගතො’’ති. තථා හි බුද්ධා චක්කවත්තිනො ච සුවණ්ණවණ්ණාව හොන්ති. බ්‍රහ්මවච්ඡසීති උත්තමසරීරාභො සුවණ්ණාභොති අත්ථො. ඉමමෙව හි අත්ථං සන්ධායාහ ‘‘මහාබ්‍රහ්මුනො සරීරසදිසෙන සරීරෙන සමන්නාගතො’’ති. න බ්‍රහ්මුජුගත්තතං. අඛුද්දාවකාසො දස්සනායාති ආරොහපරිණාහසම්පත්තියා අවයවපාරිපූරියා ච දස්සනාය ඔකාසො න ඛුද්දකො. තෙනාහ ‘‘සබ්බානෙවා’’තිආදි.

"အဓိကရူပေါ" ဟူသည် ထူးခြားတင့်တယ်သော ရူပကာယရှိသော၊ မြတ်သောကိုယ်ရှိသောသူတည်း။ ဖူးမြင်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်သောကြောင့် "ဒဿနီယ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "ဖူးမြင်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်သော" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကြည်ညိုခြင်းကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် "ပါသာဒိက" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "စိတ်၏ ကြည်လင်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဝဏ္ဏဿ" ဟူသည် အဆင်းဓာတ်၏ (ဝါ) အသားအရေအဆင်း၏။ "သရီရံ" ဟူသည် တည်ဆောက်ပုံ ထူးခြားသော လက်၊ ခြေ၊ လည်ပင်း၊ ဦးခေါင်း စသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း အစုအဝေးတည်း၊ ထိုကိုယ်ကို သဏ္ဌာန်အားဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် "ပရမာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ ဟူသည် ကောင်းမြတ်လှစွာသော...ပ... ပြည့်စုံခြင်းဖြင့်လည်း" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ အဆင်းအားလုံးတို့တွင် ရွှေအဆင်းသည်သာ အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သောကြောင့် "မြတ်သော ရွှေအဆင်းနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားတို့နှင့် စကြဝတေးမင်းတို့သည် ရွှေအဆင်းရှိသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ "ဗြဟ္မဝစ္ဆသီ" ဟူသည် မြတ်သော ကိုယ်ရောင်ရှိသော၊ ရွှေရောင်ရှိသောဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤအနက်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ "မဟာဗြဟ္မာ၏ ကိုယ်နှင့်တူသော ကိုယ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဗြဟ္မာကဲ့သို့ ဖြောင့်မတ်သော ကိုယ်ရှိသည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်မဟုတ်။ "အခုဒ္ဒါဝကာသော ဒဿနာယ" ဟူသည် အမြင့်၊ အဝန်း ပြည့်စုံခြင်းနှင့် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း ပြည့်စုံခြင်းတို့ကြောင့် ဖူးမြင်ရန် အခွင့်အလမ်းသည် မကျဉ်းမြောင်း (ကျယ်ပြန့်တင့်တယ်) ၏။ ထို့ကြောင့် "အားလုံးတို့သည်ပင်..." စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

යමනියමලක්ඛණං සීලමස්ස අත්ථීති සීලවා, තං පනස්ස රත්තඤ්ඤුතාය වුද්ධං වඩ්ඪිතං සීලං අස්ස අත්ථීති වුද්ධසීලී, තෙන ච සබ්බදා සමායොගතො වුඩ්ඪසීලෙන සමන්නාගතො. පඤ්චසීලමත්තමෙව සන්ධාය වදන්ති තතො පරං සීලස්ස තත්ථ අභාවතො තෙසඤ්ච අජානනතො.

စောင့်စည်းခြင်း၊ ဆောက်တည်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော သီလသည် ထိုသူအား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် "သီလဝါ" (သီလရှိသူ) မည်၏၊ ထိုမှတစ်ပါး ထိုသူ၏ သိရှိနားလည်မှု (ညဉ့်ရှည်စွာ သိသူဖြစ်ခြင်း) ကြောင့် ကြီးပွားတိုးတက်စေအပ်သော သီလသည် ထိုသူအား ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် "ဝုဒ္ဓသီလီ" မည်၏၊ ထိုသို့ အမြဲမပြတ် ယှဉ်စပ်ခြင်းကြောင့် ကြီးပွားတိုးတက်သော သီလနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ ငါးပါးသီလမျှကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ပြောဆိုကြကုန်၏၊ ထိုမှတစ်ပါးသော သီလသည် ထိုအရပ်၌ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသူတို့ မသိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

ඨානකරණසම්පත්තියා සික්ඛාසම්පත්තියා ච කත්ථචිපි අනූනතාය පරිමණ්ඩලපදානි බ්‍යඤ්ජනානි අක්ඛරානි එතිස්සාති පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා. අථ වා පජ්ජති අත්ථො එතෙනාති පදං, නාමාදි, යථාධිප්පෙතමත්ථං බ්‍යඤ්ජෙතීති බ්‍යඤ්ජනං වාක්‍යං, තෙසං පරිපුණ්ණතාය පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා. අත්ථඤාපනසාධනතාය වාචාව කරණන්ති වාක්කරණං, උදාහරණඝොසො. ගුණපරිපුණ්ණභාවෙන තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස, තෙන වා භාසිතබ්බඅත්ථස්ස. පූරෙ පුණ්ණභාවෙ. පූරෙති ච පුරිමස්මිං අත්ථෙ ආධාරෙ භුම්මං, දුතියස්මිං විසයෙ. සුඛුමාලත්තනෙනාති ඉමිනා තස්සා වාචාය මුදුසණ්හභාවමාහ. අපලිබුද්ධාය පිත්තසෙම්හාදීහි. සන්දිට්ඨං සබ්බං දස්සෙත්වා විය එකදෙසකථනං. විලම්බිතං සණිකං චිරායිත්වා කථනං. ‘‘සන්දිද්ධවිලම්බිතාදී’’ති වා පාඨො. තත්ථ සන්දිද්ධං සන්දෙහජනකං. ආදි-සද්දෙන ඛලිතානුකඩ්ඪිතාදිං සඞ්ගණ්හාති. ආදිමජ්ඣපරියොසානං පාකටං කත්වාති ඉමිනා චස්ස වාචාය අත්ථපාරිපූරිං වදන්ති.

ဌာန်ကရိုဏ်း ပြည့်စုံခြင်း၊ သိက္ခာ ပြည့်စုံခြင်းတို့ကြောင့် မည်သည့်နေရာ၌မျှ မယုတ်မလျော့ဘဲ ကောင်းမွန်ဝန်းဝိုင်းသော ပုဒ်၊ ဗျည်း၊ အက္ခရာတို့သည် ဤစကားအား ရှိကုန်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် "ပရိမဏ္ဍလပဒဗျဉ္ဇနာ" (ဝန်းဝိုင်းသော ပုဒ်ဗျည်းရှိသော စကား) ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤအရာဖြင့် သိစေအပ်သောကြောင့် "ပဒ" (နမ်စသည်) မည်၏။ လိုလားအပ်သော အနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်သောကြောင့် "ဗျဉ္ဇန" (ဝါကျ) မည်၏၊ ထိုပုဒ်၊ ဝါကျတို့ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် "ပရိမဏ္ဍလပဒဗျဉ္ဇနာ" ဟု ဆိုအပ်၏။ အနက်ကို သိစေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် စကားသည်သာလျှင် ကရဏ (အပြုအမူ) မည်၏၊ ထို့ကြောင့် စကားပြောဆိုခြင်း (ဝါက္ကရဏ) သည် ရွတ်ဆိုသံ (ဝါ) စကားသံတည်း။ ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ထိုပုဏ္ဏား၏ (ဝါ) ထိုပုဏ္ဏားပြောဆိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်၏။ "ပူရေ" ဟူသည် ပြည့်စုံသော အဖြစ်၌။ "ပူရေ" ဟူသော သဒ္ဒါ၌ ရှေးဦးအနက်၌ အာဓာရ (တည်ရာ) အနက်ရှိသော သတ္တမီဝိဘတ် (ဘုမ္မ) ဖြစ်၍ ဒုတိယအနက်၌ ဝိသယ (အရာ) အနက်ရှိသော သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ "နူးညံ့သိမ်မွေ့သော အဖြစ်ကြောင့်" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုသူ၏ စကား ပြောဆိုပုံ နူးညံ့သိမ်မွေ့ချောမွေ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သည်းခြေ၊ သလိပ် စသည်တို့ဖြင့် အဆီးအတား မရှိသော (စကားဖြင့်)။ အလုံးစုံကို ကိုယ်တိုင် မြင်ရသကဲ့သို့ တစိတ်တဒေသကို ပြောကြားခြင်း။ "ဝိလမ္ဗိတံ" ဟူသည် ဖြည်းညှင်းစွာ ကြာမြင့်စွာ ပြောဆိုခြင်း။ "သန္ဒိဒ္ဓဝိလမ္ဗိတာဒီ" ဟူ၍လည်း စာမူရှိ၏။ ထိုတွင် "သန္ဒိဒ္ဓ" ဟူသည် ယုံမှားသံသယဖြစ်စေတတ်သော။ "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် ထစ်ငေါ့ခြင်း၊ ဆွဲငင်ပြောဆိုခြင်း စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ "အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို ထင်ရှားစေ၍" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုသူ၏ စကားအနက် ပြည့်စုံခြင်းကို ပြောဆိုကြကုန်၏။

425. සදිසාති එකදෙසෙන සදිසා. න හි බුද්ධානං ගුණෙහි සබ්බථා සදිසා කෙචිපි ගුණා අඤ්ඤෙසු ලබ්භන්ති. ඉතරෙති අත්තනො ගුණෙහි අසදිසගුණෙ. ඉදන්ති ඉදං අත්ථජාතං. ගොපදකන්ති ගාවියා පදෙ ඨිතඋදකං. කුලපරියායෙනාති කුලානුක්කමෙන.

၄၂၅. "သဒိသာ" ဟူသည် တစိတ်တဒေသအားဖြင့် တူကုန်သော။ စင်စစ် ဘုရားရှင်တို့၏ ဂုဏ်တော်တို့နှင့် အလုံးစုံအားဖြင့် တူညီသော မည်သည့်ဂုဏ်တို့သည်မျှ တစ်ပါးသောသူတို့၌ မရနိုင်ကုန်။ "ဣတရေ" ဟူသည် မိမိ၏ ဂုဏ်တို့နှင့် မတူသော ဂုဏ်ရှိကုန်သော တစ်ပါးသော သူတို့ကို (ဆိုလို၏)။ "ဣဒံ" ဟူသည် ဤအနက်အစုအဝေးကို။ "ဂေါပဒကံ" ဟူသည် နွားမ၏ ခြေရာ၌ တည်သော ရေတည်း။ "ကုလပရိယာယေန" ဟူသည် မျိုးရိုးအစဉ်အဆက်အားဖြင့်။

තත්ථාති [Pg.192] මඤ්චකෙ. සීහසෙය්‍යං කප්පෙසීති යථා රාහු අසුරින්දො ආයාමතො විත්ථාරතො උබ්බෙධතො ච භගවතො රූපකායස්ස පරිච්ඡෙදං ගහෙතුං න සක්කොති, තථාරූපං ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොන්තො සීහසෙය්‍යං කප්පෙසි.

"တတ္ထ" ဟူသည် ညောင်စောင်း၌။ "သီဟသေယျံ ကပ္ပေသိ" (ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ အိပ်စက်ခြင်းကို ပြုတော်မူ၏) ဟူသည် ရာဟုအသူရိန်မင်းသည် အလျား၊ အနံ၊ အမြင့်အားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ရူပကာယတော်၏ အတိုင်းအရှည်ကို မယူနိုင်သကဲ့သို့၊ ထိုသို့သော တန်ခိုးဖန်ဆင်းမှုကို ဖန်ဆင်းတော်မူလျက် ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ အိပ်စက်တော်မူ၏။

පරිසුද්ධට්ඨෙන අරියන්ති ආහ ‘‘අරියං උත්තමං පරිසුද්ධ’’න්ති. අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලං, න සුඛවිපාකට්ඨෙන. කත්ථචි චතුරාසීති පාණසහස්සානි කත්ථචි අපරිමාණාපි දෙවමනුස්සා යස්මා චතුවීසතියා ඨානෙසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යා අපරිමෙය්‍යා මග්ගඵලාමතං පිවන්ති. කොටිසතසහස්සාදිපරිමාණෙනපි බහූ එව. තස්මා අනුත්තරාචාරසික්ඛාපනවසෙනෙව භගවා බහූනං ආචරියො. තෙති කාමරාගතො අඤ්ඤෙ භගවතා පහීනකිලෙසෙ.

ပြည့်စုံစင်ကြယ်သော အနက်ကြောင့် "အရိယ" မည်၏ဟု ပြဆိုရန် "အရိယံ ဟူသည် မြတ်သော၊ စင်ကြယ်သော" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပြစ်မှုမရှိသော (အပြစ်ကင်းသော) အနက်ကြောင့် "ကုသိုလ်" မည်၏၊ ချမ်းသာသော အကျိုးပေးရှိသော အနက်ကြောင့် မဟုတ်။ အချို့သော နေရာ၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း၊ အချို့သော နေရာ၌ အတိုင်းအရှည်မရှိသော နတ်လူတို့သည်လည်းကောင်း နှစ်ဆယ့်လေးပါးသော နေရာတို့၌ ရေတွက်၍မရနိုင်၊ တိုင်းတာ၍မရနိုင်အောင် မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်အမြိုက်ဆေးကို သောက်ကြရကုန်၏။ ကုဋေတစ်သိန်းစသော အတိုင်းအရှည်အားဖြင့်လည်း များစွာပင် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အတုမဲ့သော အကျင့်တရားကို သင်ကြားပြသပေးခြင်းအားဖြင့်သာ မြတ်စွာဘုရားသည် များစွာသော သတ္တဝါတို့၏ ဆရာ ဖြစ်တော်မူ၏။ "တေ" ဟူသည် ကာမရာဂမှတစ်ပါး မြတ်စွာဘုရား ပယ်သတ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့ကို (ဆိုလို၏)။

අපාපපුරෙක්ඛාරොති අපාපෙහි පුරක්ඛරීයති, න වා පාපං පුරතො කරොතීතිපි අපාපපුරෙක්ඛාරොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපාපෙ නව ලොකුත්තරධම්මෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අපාපෙති පාපපපටිපක්ඛෙ පාපරහිතෙ ච. බ්‍රහ්මනි භවා, බ්‍රහ්මුනො වා හිතා ගරුකරණාදිනා, බ්‍රහ්මානං වා මග්ගං ජානාතීති බ්‍රහ්මඤ්ඤා, තස්සා බ්‍රහ්මඤ්ඤාය පජාය.

"အပါပပုရေက္ခာရော" ဟူသည် မကောင်းမှုမရှိသော တရားတို့ဖြင့် ရှေ့သွားပြုအပ်၏၊ သို့မဟုတ် မကောင်းမှုကို ရှေ့၌မပြုဟူ၍လည်း "အပါပပုရေက္ခာရော" မည်၏၊ ဤအနက်ကို ပြရန် "အပါပေ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မေ" (မကောင်းမှုကင်းသော ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတို့) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုစကား၌ "အပါပေ" ဟူသည် မကောင်းမှု၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မကောင်းမှုကင်းသော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း။ မြတ်သော တရား၌ ဖြစ်သော၊ သို့မဟုတ် အရိုအသေပြုခြင်း စသည်ဖြင့် မြတ်သောသူအား အကျိုးရှိသော၊ သို့မဟုတ် မြတ်သော အရိယာတို့၏ လမ်းစဉ်ကို သိတတ်သောကြောင့် "ဗြဟ္မည" မည်၏၊ ထိုဗြဟ္မညရှိသော သတ္တဝါတို့အား (ဗြဟ္မညသတ္တဝါတို့၏)။

තිරොරට්ඨා තිරොජනපදාති එත්ථ රජ්ජං රට්ඨං රාජන්ති රාජානො එතෙනාති කත්වා. තදෙකදෙසභූතා පදෙසා පන ජනපදො ජනා පජ්ජන්ති එත්ථ සුඛජීවිකං පාපුණන්තීති කත්වා. පුච්ඡාය දොසං සල්ලක්ඛෙත්වාති සම්බන්ධො. භගවා විස්සජ්ජෙති තෙසං උපනිස්සයසම්පත්තිං චින්තෙත්වාති අධිප්පායො. නවකාති ආගන්තුකභාවෙන අම්හාකං අභිනවා.

"တိရောရဋ္ဌာ တิရောဇနပဒါ" ဟူသော ဤစကား၌ မင်းတို့သည် ဤတိုင်းနိုင်ငံဖြင့် စိုးမိုးအုပ်ချုပ်အပ်သောကြောင့် "ရဇ္ဇ/ရဋ္ဌ" (တိုင်းနိုင်ငံ) မည်၏ဟု ပြု၍။ ထိုတိုင်းနိုင်ငံ၏ တစိတ်တဒေသဖြစ်သော နယ်ပယ်ကိုမူကား လူတို့သည် ဤနေရာ၌ ချမ်းသာစွာ အသက်မွေးမှုကို ရောက်ကြကုန်သောကြောင့် "ဇနပဒ" (ဇနပုဒ်) မည်၏ဟု ပြု၍ (ဆိုလိုသည်။) "မေးခွန်း၏ အပြစ်ကို ဆင်ခြင်၍" ဟူသည် စပ်စပ်မှုတည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသူတို့၏ ဥပနိဿယအဆောက်အဦ ပြည့်စုံခြင်းကို ဆင်ခြင်တော်မူ၍ ဖြေကြားတော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "နဝကာ" ဟူသည် ဧည့်သည်အဖြစ်ဖြင့် ငါတို့အတွက် အသစ်ဖြစ်ကုန်သော (သူတို့)။

426. ඔපාතෙති නිප්පාතෙතීති අත්ථො. තථාභූතො ච තත්ථ පෙසිතා හොතීති වුත්තං ‘‘පවෙසෙතී’’ති. සංපුරක්ඛරොන්තීති සක්කච්චං පුබ්බඞ්ගමං කරොන්ති. තෙනාහ ‘‘පුරතො කත්වා විචරන්තී’’ති.

၄၂၆. "ဩပါတေတိ" ဟူသည် သက်ဆင်းစေ၏ (ဝါ) လှဲချစေ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုသို့သောသဘောရှိသူကို ထိုအရပ်၌ စေလွှတ်အပ်သောကြောင့် "ဝင်စေ၏" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ "သံပုရက္ခရောန္တိ" ဟူသည် ရိုသေစွာ ရှေ့သွားပြုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ရှေ့ထား၍ လှည့်လည်ကြကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

427. සුද්දෙ බහි කත්වා රහො සාසිතබ්බට්ඨෙන මන්තා එව තංතංඅත්ථපටිපත්තිහෙතුතාය පදන්ති මන්තපදං වෙදං. තෙනාහ ‘‘වෙදො’’ති. එවං කිරාති පරම්පරභාවෙන ආභතන්ති ආචරියපරම්පරාය ආභතං. පාවචනසඞ්ඛාතසම්පත්තියාති [Pg.193] පමුඛවචනම්හි උදත්තාදිසම්පත්තියා. සාවිත්තිආදීහි ඡන්දබන්ධෙහි වග්ගබන්ධෙහි චාති ගායත්තීආදීහි අජ්ඣායානුවාකාදීහි ඡන්දබන්ධෙහි ච වග්ගබන්ධෙහි ච. සම්පාදෙත්වාති පදසම්පත්තිං අහාපෙත්වා. පවත්තාරොති වා පාවචනවසෙන වත්තාරො. සජ්ඣායිතන්ති ගායනවසෙන සජ්ඣායිතං, තං පන පදෙනෙව ඉච්ඡිතන්ති ආහ ‘‘පදසම්පත්තිවසෙනා’’ති. අඤ්ඤෙසං වුත්තන්ති පාවචනවසෙන අඤ්ඤෙසං වුත්තං. රාසිකතන්ති ඉරුවෙදයජුවෙදසාමවෙදාදිවසෙන, තත්ථාපි පච්චෙකං මන්තබ්‍රහ්මාදිවසෙන අජ්ඣායානුවාකාදිවසෙන රාසිකතං. දිබ්බෙන චක්ඛුනා ඔලොකෙත්වාති දිබ්බචක්ඛුපරිභණ්ඩෙන යථාකම්මූපගඤාණෙන සත්තානං කම්මස්සකතං, පච්චක්ඛතො දස්සනට්ඨෙන දිබ්බචක්ඛුසදිසෙන පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අතීතකප්පෙ බ්‍රාහ්මණානං මන්තජ්ඣෙනවිධිඤ්ච ඔලොකෙත්වා. පාවචනෙන සහ සංසන්දෙත්වාති කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස යං වචනං වට්ටසන්නිස්සිතං, තෙන සහ අවිරුද්ධං කත්වා. න හි තෙසං විවට්ටසන්නිස්සිතො අත්ථො පච්චක්ඛො හොති. අපරාපරෙති අට්ඨකාදීහි අපරාපරෙ, පච්ඡිමා ඔක්කාකරාජකාලාදීසු උප්පන්නා. පක්ඛිපිත්වාති අට්ඨකාදීහි ගන්ථිතමන්තපදෙසු කිලෙසසන්නිස්සිතපදානං තත්ථ තත්ථ පදෙ පක්ඛිපනං කත්වා. විරුද්ධෙ අකංසූති බ්‍රාහ්මණධම්මිකසුත්තාදීසු (ඛු. නි. බ්‍රාහ්මණධම්මිකසුත්තං) ආගතනයෙනෙව සංකිලෙසිකත්ථදීපනතො පච්චනීකභූතෙ අකංසු.

၄၂၇. “သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော သီလရှိသူတို့ကို ဖယ်ထုတ်၍ ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ သွန်သင်ဆုံးမအပ်သော အနက်ကြောင့် “မန္တ” မည်၏။ ထိုထို အကျိုးစီးပွားသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် “ပဒ” မည်၏။ ထို့ကြောင့် “မန္တပဒ” ဟူသည် ဗေဒင်ကျမ်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် (အတ္ထကထာ၌) “ဝေဒေါ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “ဧဝံ ကိရ” ဟူသည် အစဉ်အဆက်အားဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သော ဆရာစဉ်ဆက်ဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သော အနက်ကို ဆိုလိုသည်။ “ပါဝစနသင်္ခါတသမ္ပတ္တိယာ” ဟူသည် အကြီးအမှူးဖြစ်သော စကား၌ ဥဒတ္တစသော အသံအသံပြောင်းတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “သာဝိတ္တိအာဒီဟိ ဆန္ဒဗန္ဓေဟိ ဝဂ္ဂဗန္ဓေဟိ စ” ဟူသည် ဂါယတ္ထီစသော ဆန္ဒဗန္ဓတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဇ္ဈာယ အနုဝါကစသော ဝဂ္ဂဗန္ဓတို့ဖြင့်လည်းကောင်း။ “သမ္ပာဒေတွာ” ဟူသည် ပုဒ်၏ ပြည့်စုံခြင်းကို မဆုတ်ယုတ်စေဘဲ။ “ပဝတ္တာရော” သို့မဟုတ် ပါဝစန (ကျမ်းဂန်) အားဖြင့် ပြောဆိုဟောကြားသူတို့။ “သဇ္ဈာယိတံ” ဟူသည် သီဆိုကျူးအေးခြင်းအားဖြင့် ရွတ်ဖတ်ပူဇော်အပ်သော၊ ထိုသို့ရွတ်ဖတ်ရာတွင်လည်း ပုဒ်ဖြင့်သာ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် “ပဒသမ္ပတ္တိဝသေန” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “အညေသံ ဝုတ္တံ” ဟူသည် ကျမ်းဂန် (ပါဝစန) အားဖြင့် အခြားသူတို့အား ဟောကြားအပ်သော။ “ရာသိကတံ” ဟူသည် ဣရုဗေဒ၊ ယဇုဗေဒ၊ သာမဗေဒ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဗေဒင်များ၌လည်း တစ်ခုချင်းအလိုက် မန္တဗြာဟ္မဏ စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဇ္ဈာယ အနုဝါက စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် စုပေါင်းအုပ်စုဖွဲ့အပ်သော။ “ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ သြလောကေတွာ” ဟူသည် ဒိဗ္ဗစက္ခု၏ အခြံအရံဖြစ်သော ယထာကမ္မူပဂဉာဏ်ဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ ကံနှင့်တကွဖြစ်ပုံကို လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက် တွေ့မြင်ရသကဲ့သို့ ပြဆိုတတ်သော ဒိဗ္ဗစက္ခုနှင့်တူသော ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ဖြင့် အတိတ်ကမ္ဘာ၌ ဗြာဟ္မဏတို့၏ မန္တန်များကို သင်ယူပူဇော်ပုံနည်းစနစ်ကိုလည်းကောင်း ကြည့်ရှု ဆင်ခြင်၍။ “ပါဝစနေန သဟ သံသန္ဒေတွာ” ဟူသည် ကဿပမြတ်စွာဘုရား၏ သံသရာဝဋ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော မည်သည့်စကားတော်ရှိသနည်း၊ ထိုစကားတော်နှင့် မဆန့်ကျင်အောင် တိုက်ဆိုင်ညှိနှိုင်း၍။ အကြောင်းမူကား ထိုဗြာဟ္မဏတို့အား သံသရာမှ လွတ်မြောက်ကြောင်း (ဝိဝဋ္ဋ) နှင့် စပ်ယှဉ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်ထင်ရှား မဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ “အပရာပရ” ဟူသည် အဋ္ဌကမဟာရသီစသည်တို့ထက် နောက်ကျသော၊ အုတ်ကာကမင်းကြီး လက်ထက်စသည်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော နောက်နောက်သော ဗြာဟ္မဏတို့။ “ပက္ခိပိတွာ” ဟူသည် အဋ္ဌကရသီစသည်တို့ ပြုစုအပ်သော မန္တန်ပုဒ်တို့၌ ကိလေသာနှင့်စပ်ယှဉ်သော ပုဒ်တို့ကို ထိုထိုပုဒ်တို့၌ ထည့်သွင်းခြင်းကို ပြု၍။ “ဝိရုဒ္ေဓ အကံသူ” ဟူသည် ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကသုတ်စသည်တို့၌ လာရှိသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ကိလေသာညစ်ညူးကြောင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုခြင်းကြောင့် (စစ်မှန်သောတရားနှင့်) ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့ကြကုန်၏။

428. පටිපාටියා ඝටිතාති පටිපාටියා සම්බද්ධා. පරම්පරසංසත්තාති ආදානියාය යට්ඨියා සංසත්තා. තෙනාහ ‘‘යට්ඨිග්ගාහකෙන චක්ඛුමතා’’ති. පුරිමස්සාති මණ්ඩලාකාරෙන ඨිතාය අන්ධවෙණියා සබ්බපුරිමස්ස හත්ථෙන සබ්බපච්ඡිමස්ස කච්ඡං ගණ්හාපෙත්වා. දිවසම්පීති අනෙකදිවසම්පි. චක්ඛුස්ස අනාගතභවං ඤත්වා යථාඅක්කන්තට්ඨානෙයෙව අනුපතිත්වා අක්කමනංව සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘කහං චක්ඛුමා කහං මග්ගො’’ති පරිවෙදිත්වා.

၄၂၈. “ပဋိပါဋိယာ ဃဋိတာ” ဟူသည် အစဉ်အတိုင်း စပ်စပ်မိမိ ရှိအပ်သော။ “ပရမ္ပရသံသတ္တာ” ဟူသည် ရှေ့ကကိုင်ဆွဲသော တုတ်၌ ဆက်သွယ်ပတ်သက်နေသော။ ထို့ကြောင့် (ပါဠိတော်၌) “ယဋ္ဌိဂ္ဂါဟကေန စက္ခုမတာ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “ပုရိမဿ” ဟူသည် စက်ဝိုင်းပုံစံ တည်ရှိသော မျက်မမြင်တန်း၏ ရှေ့ဆုံးလူ၏ လက်ဖြင့် နောက်ဆုံးလူ၏ ခါး (ဝါ) နံဘေးကို ကိုင်စေ၍။ “ဒိဝသမ္ပိ” ဟူသည် များစွာသော နေ့တို့ပတ်လုံးလည်း။ မျက်စိရှိသူ၏ ရှေးသို့ မသွားနိုင်တော့သောအဖြစ်ကို သိ၍၊ နင်းမိသော နေရာ၌ပင် ထပ်ခါတလဲလဲ နင်းမိသကဲ့သို့ မှတ်ထင်ကာ “မျက်စိအမြင်ရှိသူသည် ဘယ်မှာနည်း၊ လမ်းသည် ဘယ်မှာနည်း” ဟု ငိုကြွေးမြည်တမ်းကြကုန်လျက်။

පාළිආගතෙසු ද්වීසූති සද්ධා අනුස්සවොති ඉමෙසු ද්වීසු. එවරූපෙති යථා සද්ධානුස්සවා, එවරූපෙ එව පච්චක්ඛගාහිනොති අත්ථො. තයොති රුචිආකාරපරිවිතක්කදිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියො. භූතවිපාකාති භූතත්ථනිට්ඨායකා අධිප්පෙතත්ථසාධකා, වුත්තවිපරියායෙන අභූතත්ථවිපාකා වෙදිතබ්බා[Pg.194]. එත්ථාති එතෙසු සද්ධායිතාදිවත්ථූසු. එකංසෙනෙව නිට්ඨං ගන්තුං නාලං අනෙකන්තිකත්තා සද්ධාදිග්ගාහස්ස. උපරි පුච්ඡාය මග්ගං විවරිත්වා ඨපෙසි සච්චානුරක්ඛාය ඤාතුකාමතාය උප්පාදිතත්තා. පස්සති හි භගවා – මයා ‘‘සච්චමනුරක්ඛතා…පෙ… නිට්ඨං ගන්තු’’න්ති වුත්තෙ සච්චානුරක්ඛණං ඤාතුකාමො මාණවො ‘‘කිත්තාවතා’’තිආදිනා පුච්ඡිස්සති, තස්ස තං විස්සජ්ජෙත්වා සච්චානුබොධෙ පුච්ඡාය අවසරං දත්වා තස්ස උපනිස්සයෙ උපකාරධම්මෙ කථෙස්සාමීති. තෙන වුත්තං – ‘‘උපරි පුච්ඡාය මග්ගං විවරිත්වා ඨපෙසී’’ති.

“ပါဠိ၌ လာရှိသော အရာနှစ်ပါးတို့တွင်” ဟူသည် သဒ္ဓါတရားနှင့် အနုဿဝ (တစ်ဆင့်ကြားစကား) ဟူသော ဤနှစ်ပါးတို့တွင်။ “ဧဝရူပေ” ဟူသည် သဒ္ဓါနှင့် အနုဿဝကဲ့သို့သော ထိုသို့သော သဘောရှိသည်တို့ကိုသာ ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက် ယူဆတတ်သူတို့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “တယော” ဟူသည် ရုစိ (နှစ်သက်မှု)၊ အာကာရပရိဝိတက္က (အကြောင်းအခြင်းအရာကို ကြံစည်မှု) နှင့် ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနk္ခန္တိ (အယူဝါဒကို ကြံဆနှစ်သက်မှု) သုံးပါးတို့တည်း။ “ဘူတဝိပါကာ” ဟူသည် မှန်ကန်သောအနက်ကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော၊ အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို ပြီးစီးစေတတ်သော၊ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် မမှန်ကန်သောအနက်ကို ပေးတတ်သော “အဘူတဝိပါက” ဟု သိအပ်ကုန်၏။ “ဧတ္ထ” ဟူသည် ယုံကြည်အပ်သော အရာစသည်တို့၌။ သဒ္ဓါတရားစသည်ဖြင့် ယူဆအပ်သော အရာသည် တစ်ဖက်သတ် မမြဲသောကြောင့် ဧကန်အားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းငှာ မထိုက်တန်ပေ။ နောက်ထပ် မေးမြန်းရန် လမ်းကို ဖွင့်လှစ်၍ ထားတော်မူ၏။ သစ္စာကို စောင့်ရှောက်ခြင်းအား သိလိုသောအဖြစ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသောကြောင့်တည်း။ အမှန်စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် - ငါက “သစ္စာကို စောင့်ရှောက်သောသူသည် ...ပေ... ဆုံးဖြတ်ခြင်းသို့ မရောက်အပ်” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော် သစ္စာစောင့်ရှောက်ပုံကို သိလိုသော လုလင်သည် “အဘယ်မျှလောက်သော အတိုင်းအတာဖြင့်...” စသည်ဖြင့် မေးမြန်းလိမ့်မည်၊ ထိုလုလင်အား ထိုမေးခွန်းကို ဖြေကြားပြီးလျှင် သစ္စာကို သိမြင်ခြင်းဆိုင်ရာ မေးခွန်းအတွက် အခွင့်ပေးကာ သူ၏ ဥပနိဿယအထောက်အပံ့ဖြစ်သော တရားများကို ဟောကြားပေအံ့ ဟု မြော်မြင်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “နောက်ထပ် မေးမြန်းရန် လမ်းကို ဖွင့်လှစ်၍ ထားတော်မူ၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

430. අත්තානඤ්ඤෙව සන්ධාය වදති, යතො වුත්තං පාළියං – ‘‘යං ඛො පනායමායස්මා ධම්මං දෙසෙති, ගම්භීරො සො ධම්මො දුද්දසො දුරනුබොධො’’තිආදි. ලුබ්භන්තීති ලොභනීයා යථා ‘‘අපායගමනීයා’’ති ආහ ‘‘ලොභනීයෙසු ධම්මෙසූති ලොභධම්මෙසූ’’ති. යථා වා රූපාදිධම්මා ලොභනීයා, එවං ලොභොති ආහ ‘‘ලොභනීයෙසු ධම්මෙසූති ලොභධම්මෙසූ’’ති. තෙනෙවාහ – ‘‘යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසතී’’ති (දී. නි. 2.400; ම. නි. 1.133; විභ. 203). එසෙ නයො සෙසපදද්වයෙපි.

၄၃၀. မိမိကိုယ်ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ “ဤအရှင်မြတ် ဟောကြားတော်မူသော တရားသည် နက်နဲလှ၏၊ မြင်နိုင်ခဲ၏၊ သိနိုင်ခဲ၏...” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ (သတ္တဝါတို့သည်) တပ်မက်တတ်ကုန်သောကြောင့် တပ်မက်ဖွယ် “လောဘနီယ” မည်ကုန်၏။ “အပါယဂမနီယ” (အပါယ်သို့ ရောက်စေတတ်သော တရား) ကဲ့သို့ပင် “လောဘနီယေသု ဓမ္မေသု” ဟူသည် လောဘတရားတို့၌ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သို့မဟုတ်ပါက ရူပစသော တရားတို့သည် တပ်မက်ဖွယ်ဖြစ်သကဲ့သို့ ထိုသို့ လောဘသည် ဖြစ်တတ်သောကြောင့် “လောဘနီယေသု ဓမ္မေသု” ဟူသည် လောဘတရားတို့၌ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် “လောက၌ ချစ်ခင်အပ်သော သဘော၊ သာယာအပ်သော သဘောသည် မည်သည်ရှိအံ့၊ ထိုသဘော၌ ဤတဏှာသည် ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ကပ်ငြိလတ်သော် ကပ်ငြိ၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ပါးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

432. නිවෙසෙතීති ඨපෙති පට්ඨපෙති. පයිරුපාසතීති උපට්ඨානවසෙන උපගන්ත්වා නිසීදති. සුය්‍යති එතෙනාති සොතන්ති ආහ ‘‘පසාදසොත’’න්ති. තඤ්හි සවනාය ඔදහිතබ්බන්ති. ධාරෙති සන්ධාරෙති තත්ථෙව මනං ඨපෙති. අත්ථතොති යථාවුත්තස්ස ධම්මස්ස අත්ථතො. කාරණතොති යුත්තිතො හෙතුදාහරණෙහි උපපත්තිතො. ඔලොකනන්ති එවමෙතන්ති යථාසභාවතො පඤ්ඤාචක්ඛුනා දට්ඨබ්බතං ඛමන්ති, තඤ්ච මහන්තස්ස මණිනො පජ්ජලන්තස්ස විය ආවිකත්වා අත්ථස්ස චිත්තෙ උපට්ඨානන්ති ආහ ‘‘ඉධා’’තිආදි. කත්තුකම්‍යතාඡන්දොති කත්තුකාමතාසඞ්ඛාතො කුසලච්ඡන්දො. වායමතීතිආදිතො චතුන්නම්පි වීරියානං වසෙන වායාමං පරක්කමං කරොති. මග්ගපධානං පදහතීති මග්ගාවහං මග්ගපරියාපන්නඤ්ච සම්මප්පධානං පදහති, පදහනවසෙන තං පරිපූරෙති. පරමසච්චන්ති අමොඝධම්මත්තා පරමත්ථසච්චං. සහජාතනාමකායෙනාති මග්ගපඤ්ඤාසහජාතනාමකායෙන. තදෙවාති තදෙව පරමසච්චං නිබ්බානං. තෙනෙවාහ – ‘‘සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන විභූතං පාකටං කරොන්තො පස්සතී’’ති.

၄၃၂. “နိဝေသေတိ” ဟူသည် တည်ထား၏၊ ဆောက်တည်၏။ “ပယိရုပါသတိ” ဟူသည် ဆည်းကပ်ခစားခြင်းအားဖြင့် ချဉ်းကပ်၍ ထိုင်နေ၏။ ယင်းစက္ခုစသည်ဖြင့် ကြားအပ်သောကြောင့် “သောတ” (နား) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ပသာဒသောတ” (သောတပသာဒ) ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ထိုသောတပသာဒကို တရားနာယူရန် လှည့်ရမည် (ညွတ်ရမည်) တည်း။ “ဓာရေတိ” ဟူသည် ဆောင်ထား၏၊ ထိုတရား၌ပင် စိတ်ကို သက်ဝင်တည်စေ၏။ “အတ္ထတော” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော တရား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့်။ “ကာရဏတော” ဟူသည် သင့်လျော်သော အကြောင်းပြချက်၊ သာဓကတို့ဖြင့် သင့်မြတ်လျော်ကန်ခြင်းအားဖြင့်။ “ကြည့်ရှုဆင်ခြင်ခြင်း” ဟူသည် “ဤအရာသည် ဤသို့ပင်ဖြစ်သည်” ဟု ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ပညာမျက်စိဖြင့် ရှုမြင်ထိုက်သည်ကို သည်းခံနိုင်ခြင်း (ခွင့်ပြုခြင်း) ဖြစ်သည်။ ယင်းသို့ ဖြစ်ခြင်းသည် တောက်ပနေသော ပတ္တမြားကြီးကဲ့သို့ ထင်ရှားစေ၍ စိတ်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသောကြောင့် “ဣဓာ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “ကတ္တုကမျတာဆန္ဒော” ဟူသည် ပြုလိုသောဆန္ဒဟု ဆိုအပ်သော ကုသိုလ်ဆန္ဒ။ “ဝါယမတိ” ဟူသည်မှာလည်း စတုရင်္ဂဝီရိယ (ဝါ) ဝီရိယလေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကြိုးစားအားထုတ်မှု လုံ့လကို ပြု၏။ “မဂ္ဂပဓာနံ ပဒဟတိ” ဟူသည် မဂ်ကို ဆောင်တတ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော သမ္မပ္ပဓာန်ဝီရိယကို အားထုတ်၏၊ အားထုတ်ခြင်းဖြင့် ထိုဝီရိယကို ပြည့်စုံစေ၏။ “ပရမသစ္စံ” ဟူသည် အချည်းနှီးမဖြစ်သော တရားဖြစ်သောကြောင့် ပရမတ္ထသစ္စာ (နိဗ္ဗာန်) တည်း။ “သဟဇာတနာမကာယေန” ဟူသည် မဂ်ပညာနှင့် အတူဖြစ်သော နာမ်အစုအဝေးဖြင့်။ “တဒေဝ” ဟူသည် ထိုပရမတ္ထသစ္စာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကိုပင်။ ထို့ကြောင့်ပင် “မျက်မှောက်ပြုခြင်း ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းအားဖြင့် ထင်ရှားအောင် ပြုလျက် ရှုမြင်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

433-4. මග්ගානුබොධොති [Pg.195] මග්ගපටිපාටියා බොධො බුජ්ඣනං, යෙසං කිලෙසානං සමුච්ඡින්දනවසෙන මග්ගප්පටිවෙධො, තෙසං පටිපස්සම්භනවසෙන පවත්තමානං සාමඤ්ඤඵලං, මග්ගෙන පටිවිද්ධානි සච්චානි, පරමත්ථසච්චමෙව වා අනුරූපබුජ්ඣනන්ති අධිප්පායො. ‘‘සච්චානුප්පත්තීති ඵලසච්ඡිකිරියා’’ති වුත්තං. එවඤ්හි සති හෙට්ඨා වුත්තා සද්ධාපටිලාභාදයො ද්වාදස ධම්මා සච්චානුප්පත්තියා උපකාරා හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘තෙසංයෙවාති හෙට්ඨා වුත්තානං ද්වාදසන්න’’න්ති. නායං ‘‘තෙසංයෙවා’’ති පදස්ස අත්ථො. සතිපි කුසලවිපාකාදිභාවෙන නානත්තෙ වත්ථාරම්මණභූමිකිච්චාදිවසෙන පන සදිසාති උපායතොව මග්ගධම්මා ආසෙවිතා බහුලීකතා ඵලභූතාති වත්තබ්බතං අරහතීති තංසදිසෙ තබ්බොහාරං කත්වා ‘‘තෙසං මග්ගසම්පයුත්තධම්මාන’’න්ති වුත්තං. එවඤ්හි ආසෙවනාගහණං සමත්ථිතං, න අඤ්ඤථා. න හි එකචිත්තක්ඛණිකානං මග්ගධම්මානං ආසෙවනා, බහුලීකම්මං වා අත්ථීති. තුලනාති විපස්සනා. සා හි වුට්ඨානගාමිනිභූතා මග්ගප්පධානස්ස බහුකාරා තස්ස අභාවෙ මග්ගප්පධානස්සෙව අභාවතො, එවං උස්සාහො තුලනාය ඡන්දො උස්සාහස්ස බහුකාරොතිආදිනා හෙට්ඨිමස්ස උපරිමූපකාරතං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති ආහ – ‘‘ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၄၃၃-၄. "မဂ္ဂါနုဗေုာဓော" ဟူသည် မဂ်၏ အစဉ်အတိုင်း သိခြင်း၊ ထိုးထွင်းသိခြင်း ဖြစ်၏။ အကြင်ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် မဂ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးသွားခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သာမညဖိုလ်၊ မဂ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော သစ္စာတရားတို့ သို့မဟုတ် ပရမတ္ထသစ္စာကိုသာလျှင် လျော်ကန်စွာ သိခြင်းဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "သစ္စာနုပ္ပတ္တိ ဟူသည် ဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းဖြစ်သည်" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သဒ္ဓါတရား ရရှိခြင်း စသည်တို့ဖြစ်ကုန်သော တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော တရားတို့သည် သစ္စာမျက်မှောက်ပြုခြင်း၏ အထောက်အကူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ထိုတရားတို့၏သာလျှင် ဟူသည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော တရားတို့၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤသည်မှာ "တေသံယေဝ" ဟူသော ပုဒ်၏ တိုက်ရိုက်အနက် မဟုတ်ပေ။ ကုသိုလ်၊ ဝိပါတ် စသည်တို့၏ အဖြစ်ကြောင့် ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း ဝတ္ထု၊ အာရုံ၊ ဘုံ၊ ကိစ္စ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တူညီကြသောကြောင့် အကြောင်းနည်းလမ်းအားဖြင့်သာလျှင် မဂ်တရားတို့ကို မှီဝဲအပ်၊ ပွားများအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ဖိုလ်တရားတို့သည် ဖြစ်ထိုက်၏ဟု ဆိုထိုက်သောကြောင့် ထိုမဂ်တရားနှင့် တူညီသော ထိုဖိုလ်တရားတို့၌ ထိုဝေါဟာရကို ပြု၍ "ထိုမဂ်နှင့်ယှဉ်သော တရားတို့၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤသို့လျှင် အာသေဝန (အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲခြင်း) ကို ယူခြင်းသည် ပြီးမြောက်၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ တစ်ခုတည်းသော စိတ်ခဏသာရှိသော မဂ်တရားတို့အား မှီဝဲခြင်း သို့မဟုတ် အဖန်တလဲလဲ ပွားများခြင်းသည် မရှိသည်သာတည်း။ တုလနာ ဟူသည် ဝိပဿနာတည်း။ ထိုဝိပဿနာသည် ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ ဖြစ်သည်ရှိသော် မဂ်ဟူသော အဓိကတရားအား များစွာ ကျေးဇူးပြုတတ်၏၊ ထိုဝိပဿနာမရှိလျှင် မဂ်ဟူသော အဓိကတရားသည်ပင် မရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် အားထုတ်မှု (ဥဿာဟ) သည် နှိုင်းယှဉ်ဆင်ခြင်မှု (တုလနာ) အား ကျေးဇူးပြု၏၊ ဆန္ဒသည် အားထုတ်မှု (ဥဿာဟ) အား များစွာ ကျေးဇူးပြု၏ စသည်ဖြင့် အောက်တရားသည် အထက်တရားအား ကျေးဇူးပြုပုံကို ကောင်းစွာ သိသာထင်ရှားလှသည်သာတည်းဟု ရည်ရွယ်၍ "ဤနည်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့၌ အနက်ကို သိအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကြွင်းသောအရာသည် ကောင်းစွာ သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

චඞ්කීසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

စင်္ကီသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

6. එසුකාරීසුත්තවණ්ණනා

၆. ဧသုကာရီသုတ်အဖွင့်

437. කොට්ඨාසන්ති මංසභාගං. ලග්ගාපෙය්‍යුන්ති න්හාරුනා වා වාකෙන වා බන්ධිත්වා පුරිසස්ස හත්ථෙ වා වසනගෙහෙ වා ඔලම්බනවසෙන බන්ධෙය්‍යුං. සත්ථධම්මන්ති සත්ථිකෙසු සත්ථවාහෙන පණෙතබ්බං ආණාධම්මං. තස්ස නික්ඛමනත්ථන්ති තං මූලං සත්ථිකෙහි නිත්ථරණත්ථං. පාපං අස්සාති පරිචරන්තස්ස පාරිචරියාය අහිතංව අස්ස. තෙනාහ ‘‘න සෙය්‍යො’’ති. උච්චකුලීනාදයො දුතියවාරාදීහි වුච්චන්ති, ඉධ උපධිවිපත්තිසම්පත්තියො පාපියාදිපදෙහි වුත්තාති අධිප්පායො. තෙනාහ – ‘‘පාපියොති පාපකො ලාමකො අත්තභාවො අස්සා’’ති. සෙය්‍යංසොති හිතකොට්ඨාසො, හිතසභාවොති අත්ථො. උච්චකුලීනතාති කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘උච්චාකුලීනත්තෙනා’’ති. ‘‘වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්සා’’තිආදීසු [Pg.196] (දී. නි. අට්ඨ. 1.305; 3.141; ම. නි. අට්ඨ. 2.425; උදා. 53; අප. අට්ඨ. 2.7.20; බු. වං. අට්ඨ. 4.4; චරියා. අට්ඨ. 1.නිදානකථා; 2.පකිණ්ණකකථා; දී. නි. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; සං. නි. ටී. 1.2.1; අ. නි. ටී. 1.1.1; වජිර. ටී. ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; සාරත්ථ. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; නෙත්ති. ටී. ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; ම. නි. ටී. 1.1) විය වණ්ණසද්දො ඉධ පසංසාපරියායොති ආහ ‘‘වෙස්සොපි හි උළාරවණ්ණො හොතී’’ති.

၄၃၇. "ကောဋ္ဌာသံ" ဟူသည် အသားအဖို့ (အသားစု) ကို ဆိုလိုသည်။ "လဂ္ဂါပေယျုံ" ဟူသည် အကြောဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ လျှော်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း ချည်နှောင်၍ လူ၏ လက်၌သော်လည်းကောင်း၊ နေအိမ်၌သော်လည်းကောင်း ဆွဲချိတ်သည့်အနေဖြင့် ချည်နှောင်စေရာ၏။ "သတ္ထဓမ္မံ" ဟူသည် လှည်းကုန်သည်တို့အပေါ်၌ ကုန်သည်ကြီးက ပြဋ္ဌာန်းအပ်သော အမိန့်အာဏာဥပဒေတည်း။ "တဿ နိက္ခမနတ္ထံ" ဟူသည် ကုန်သည်တို့သည် ထိုအာဏာဥပဒေ (သို့မဟုတ် အရင်းအနှီး) ကို ကျော်လွန်လွတ်မြောက်စေရန် အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ "ပါပံ အဿ" ဟူသည် လုပ်ကျွေးပြုစုသူအား လုပ်ကျွေးခြင်းကြောင့် အကျိုးမဲ့ (မကောင်းမှု) သာ ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် "န သေယျော" (မမြတ်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မြင့်မြတ်သော အမျိုးရှိသူ စသည်တို့ကို ဒုတိယအလှည့် စသည်တို့ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ဤနေရာ၌ ဥပဓိဝိပတ္တိနှင့် ဥပဓိသမ္ပတ္တိတို့ကို "ပါပိယ" စသော ပုဒ်တို့ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် "ပါပိယော ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော၊ မကောင်းသော ကိုယ်ခန္ဓာကိုယ် ရှိရာ၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "သေယျံသော" ဟူသည် အကျိုးစီးပွားအစု၊ အကျိုးရှိသော သဘောရှိသည်ဟု အနက်ရ၏။ "ဥစ္စာကုလီနတာ" ဟူသည် ကရိုဏ်းအနက်၌ ပထမာဝိဘတ် သုံးထားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ဥစ္စာကုလီနတ္တေန" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဝဏ္ဏော န ခီယေထ တထာဂတဿ" စသည်တို့၌ကဲ့သို့ "ဝဏ္ဏ" သဒ္ဒါသည် ဤနေရာ၌ ချီးမွမ်းခြင်း၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) ဖြစ်သောကြောင့် "ဝေဿ (ဖိန်းနွယ်) သည်လည်း ပြန့်ပြောသော ချီးမွမ်းခြင်း ဂုဏ်သတင်း ရှိ၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

440. ‘‘නිරවො පදසද්දො සොළාරගොත්තස්ස අකිණ්ණමත්තිකාපත්තො තිට්ඨෙය්‍ය අසඞ්ගචාරී’’ති වුත්තත්තා භික්ඛා චරිතබ්බාව, අයං තෙසං කුලධම්මොති අධිප්පායො. හරිත්වාති අපනෙත්වා. සත්තජීවො සත්තවාණිජකො. ගොපෙති රක්ඛතීති ගොපො, ආරක්ඛාධිකාරෙ නියුත්තො. අසන්ති ලූනන්ති තෙනාති අසිතං, ලවිත්තං. විවිධං භාරං ආභඤ්ජන්ති ඔලම්බන්ති එත්ථාති බ්‍යාභඞ්ගී, කාජං.

၄၄၀. "'ခြေသံမထွက်ဘဲ၊ မြတ်သော အမျိုးအနွယ် (ဂေါတြ) ရှိလျက်၊ မြေညွှန်မလိမ်းကျံသော သပိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ တွယ်တာငြိကပ်ခြင်းမရှိဘဲ လှည့်လည်ရာ၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဆွမ်းခံလှည့်လည်ရမည်သာတည်း၊ ဤသည်မှာ ၎င်းတို့၏ အမျိုးအနွယ်တရား (ကုလဓမ္မ) ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ဟရိတွာ" ဟူသည် ဖယ်ရှား၍။ "သတ္တဇီဝေါ" ဟူသည် သတ္တဝါတို့ကို ကုန်သွယ်သူ။ စောင့်ရှောက်တတ်သဖြင့် "ဂေါပ" မည်၏၊ စောင့်ရှောက်မှုအရာ၌ ခန့်အပ်ထားသောသူ (နွားကျောင်းသား သို့မဟုတ် အစောင့်အရှောက်) တည်း။ ထိုကိရိယာဖြင့် ရိတ်ဖြတ်တတ်သောကြောင့် "အသိတ" ဟု ခေါ်၏၊ တံစဉ်းတည်း။ အထူးထူးသော ဝန်ကို ဤ၌ ဆွဲချိတ်ဆွဲထားတတ်သောကြောင့် "ဗျာဘင်္ဂီ" ဟု ခေါ်၏၊ ထမ်းပိုး (ကန်လန့်ပိုး) တည်း။

441. අනුස්සරතොති අනුස්සරණහෙතු කුලවංසානුස්සරණක්ඛණෙ ඛත්තියොතිආදිනා සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තෙනාහ ‘‘පොරාණෙ…පෙ… අනුස්සරියමානෙ’’ති. උච්චනීචත්තජානනත්ථඤ්ච කුලවවත්ථානං කතං හොතීති ඛත්තියාදිකුලකම්මුනා තෙසං චතුන්නං වණ්ණානං සන්ධනං ජීවිකං පඤ්ඤපෙන්ති බ්‍රාහ්මණා, තථාගතො පන ලොකුත්තරධම්මමෙව පුරිසස්ස සන්ධනං පඤ්ඤපෙති තෙන සත්තස්ස ලොකග්ගභාවසිද්ධිතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၄၄၁. "အနုဿရတော" ဟူသည် အစဉ်အောက်မေ့ခြင်း အကြောင်းကြောင့်၊ မိမိ၏ အမျိုးအနွယ်စဉ်ဆက်ကို အစဉ်အောက်မေ့သောခဏ၌ မင်း (ခတ္တိယ) စသည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် "ရှေးဟောင်း...ပ... အစဉ်အောက်မေ့အပ်သည်ရှိသော်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မြင့်မြတ်ခြင်းနှင့် ယုတ်နိမ့်ခြင်းကို သိစေရန်အတွက်လည်း အမျိုးအနွယ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ပုဏ္ဏားတို့သည် မင်း စသော အမျိုးတို့၏ အလုပ်ဖြင့် ထိုအမျိုးလေးပါးတို့၏ ဆက်စပ်မှီခိုရာ (အသက်မွေးမှု) ကို ပညတ်ကြကုန်၏၊ မြတ်စွာဘုရားမူကား လောကုတ္တရာတရားကိုသာလျှင် ယောက်ျား၏ ဆက်စပ်မှီခိုရာဟု ပညတ်တော်မူ၏၊ ထိုလောကုတ္တရာတရားဖြင့် သတ္တဝါသည် လောက၌ အမြတ်ဆုံးအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ကြွင်းသောအရာသည် ကောင်းစွာ သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

එසුකාරීසුත්තවණ්ණනා ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဧသုကာရီသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

7. ධනඤ්ජානිසුත්තවණ්ණනා

၇. ဓနဉ္ဇာနိသုတ်အဖွင့်

445. රාජගහං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතපබ්බතස්සාති පණ්ඩවපබ්බතං සන්ධායාහ. රාජගහනගරස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ පබ්බතස්ස සමීපෙ ඨිතො ජනපදො දක්ඛිණාගිරි. තණ්ඩුලපුටකානං පාලි එත්ථාති තණ්ඩුලපාලි. තස්ස [Pg.197] කිර ද්වාරසමීපෙ තණ්ඩුලවාණිජා තණ්ඩුලපසිබ්බකෙ විවරිත්වා පටිපාටියා ඨපෙත්වා නිසීදන්ති, තෙනස්ස ‘‘තණ්ඩුලපාලිද්වාර’’න්ති සමඤ්ඤා අහොසි. සබ්බමෙව සස්සං ගණ්හාතීති දලිද්දකස්සකානං දිවසපරිබ්බයමත්තමෙව විස්සජ්ජෙත්වා සබ්බමෙව ආයතො නිප්ඵන්නං ධඤ්ඤං ගණ්හාති. මන්දසස්සානීති මන්දනිප්ඵත්තිකානි සස්සානි.

၄၄၅. "ရာဇဂြိုဟ်ပြည်ကို ဝန်းရံလျက်တည်ရှိသော တောင်၏" ဟူသည် ပဏ္ဍဝတောင်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်။ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၏ တောင်ဘက်အရပ်၌ တောင်၏ အနီး၌ တည်ရှိသော ဇနပုဒ်သည် "ဒက္ခိဏာဂိရိ" မည်၏။ ဆန်အိတ် (ဆန်ထုပ်) တို့၏ အစဉ်သည် ဤနေရာ၌ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "တဏ္ဍုလပါလိ" မည်၏။ ထိုမြို့တံခါးအနီး၌ ဆန်ကုန်သည်တို့သည် ဆန်အိတ်များကို ဖွင့်လှစ်ကာ အစဉ်အတိုင်း ချထား၍ ထိုင်လေ့ရှိကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတံခါးကို "တဏ္ဍုလပါလိတံခါး" ဟု အမည်တွင်လေသည်။ "ကောက်ပဲသီးနှံအားလုံးကို သိမ်းယူ၏" ဟူသည် ဆင်းရဲသော လယ်သမားတို့အား တစ်နေ့တာ သုံးစွဲရုံမျှသာ ချန်ထား၍ ဖြစ်ထွန်းသမျှသော ကောက်ပဲသီးနှံ အားလုံးကို သိမ်းယူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "မန္ဒသဿာနိ" ဟူသည် နည်းပါးစွာ ထွက်ရှိသော (မအောင်မြင်သော) ကောက်ပဲသီးနှံတို့ကို ဆိုလိုသည်။

446. ඉමිනා නයෙනාති දාසකම්මකරස්ස නිවාසනභත්තවෙත්තනානුප්පදානෙන මඞ්ගලදිවසෙසු ධනවත්ථාලඞ්කාරානුප්පදානාදිනා ච පොසෙතබ්බො. මිත්තාමච්චානං පියවචනඅත්ථචරියාසමානත්තතාදි මිත්තාමච්චකරණීයං කත්තබ්බං, තථා ඤාතිසාලොහිතානං. තත්ථ ආවාහවිවාහසම්බද්ධෙන ‘‘අම්හාකං ඉමෙ’’ති ඤායන්තීති ඤාතී, මාතාපිතාදිසම්බද්ධතාය සමානලොහිතාති සාලොහිතා. සම්මා දදන්තෙසුපි අසජ්ජනතො නත්ථි එතෙසං තිථීති අතිථි, තෙසං අත්තනා සමානපරිභොගවසෙන අතිථිකරණීයං කාතබ්බං, අතිථිබලීති අත්ථො. ඤාතකභූතපුබ්බා පෙත්තිවිසයං උපගතා පුබ්බපෙතා, දක්ඛිණෙය්‍යෙසු කාලෙන කාලං දානං දත්වා තෙසං උද්දිසනං පුබ්බපෙතකරණීයං, පෙතබලීති අත්ථො. ගන්ධපුප්ඵවිලෙපනජාලාභත්තෙහි කාලෙන කාලං දෙවතානං පූජා දෙවතාකරණීයං, දෙවතාබලීති අත්ථො, රාජකිච්චකරණං උපට්ඨානං රාජකරණීයං. අයම්පි කායොති අත්තනො කායං සන්ධාය වදති. ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති.

၄၄၆. "ဤနည်းဖြင့်" ဟူသည် ကျွန်၊ အလုပ်သမားတို့အား နေရာထိုင်ခင်း၊ စားနပ်ရိက္ခာနှင့် အခကြေးငွေတို့ကို ပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မင်္ဂလာရှိသော နေ့ရက်တို့၌ ငွေကြေး၊ အဝတ်အထည်နှင့် တန်ဆာတို့ကို ပေးကမ်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်အပ်၏။ မိတ်ဆွေ အပေါင်းအဖော်တို့အား ချစ်ဖွယ်သောစကားကို ပြောဆိုခြင်း၊ အကျိုးစီးပွားကို ကျင့်ဆောင်ခြင်း၊ မိမိနှင့် ထပ်တူထားခြင်း စသော မိတ်ဆွေတို့၏ တာဝန်ဝတ္တရား (မိတ္တာမစ္စကရဏီယ) ကို ပြုအပ်၏၊ ထို့အတူ ဆွေမျိုးသားချင်းတို့အားလည်း ပြုအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ထိမ်းမြားမင်္ဂလာ (အာဝါဟ၊ ဝိဝါဟ) အားဖြင့် စပ်ဆိုင်သဖြင့် "ဤသူတို့သည် ငါတို့၏ ဆွေမျိုးများ ဖြစ်ကြကုန်၏" ဟု သိအပ်သောကြောင့် "ဉာတိ" (ဆွေမျိုး) မည်၏။ မိဘဘိုးဘွားတို့နှင့် စပ်ဆိုင်သဖြင့် တူညီသော အသွေးအသားရှိကြသောကြောင့် "သာလောဟိတ" (သားချင်း) မည်၏။ ကောင်းစွာ ပေးကမ်းလှူဒါန်းနေကြသော်လည်း ကောင်းသောသူတို့ (ဧည့်သည်တို့) ၌ နေ့ရက်သတ်မှတ်ချက် မရှိသောကြောင့် "အတိထိ" (ဧည့်သည်) မည်၏။ ထိုဧည့်သည်တို့အား မိမိနှင့် ထပ်တူ သုံးဆောင်စေခြင်းဖြင့် ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းကို ပြုအပ်၏၊ "အတိထိဗလိ" (ဧည့်သည်တို့အား ပူဇော်ခြင်း) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ရှေး၌ ဆွေမျိုးတော်စပ်ဖူး၍ ပြိတ္တာဘုံသို့ ရောက်သွားကြကုန်သောသူတို့သည် "ပုဗ္ဗပေတ" မည်၏၊ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အခါအားလျော်စွာ အလှူဒါန်းပေး၍ ထိုကွယ်လွန်သူတို့အား ရည်စူး၍ အမျှဝေခြင်းသည် ကွယ်လွန်သူတို့အား ပြုအပ်သော ဝတ္တရား ဖြစ်၏၊ "ပေတဗလိ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ နံ့သာ၊ ပန်း၊ နံ့သာရည်၊ ဆီမီး၊ ဆွမ်းခဲဖွယ်တို့ဖြင့် အခါအားလျော်စွာ နတ်တို့အား ပူဇော်ခြင်းသည် နတ်တို့အား ပြုအပ်သော ဝတ္တရား ဖြစ်၏၊ "ဒေဝတာဗလိ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ မင်း၏ ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ခြင်း၊ ခစားခြင်းသည် မင်းအား ပြုအပ်သော ဝတ္တရား (ရာဇကရဏီယ) မည်၏။ "ဤကိုယ်သည်လည်း" ဟူသည် မိမိ၏ ကိုယ်ခန္ဓာကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုသည်။ ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ "ဤနည်းဖြင့် အနက်ကို သိအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

447. පඤ්ච දුස්සීල්‍යකම්මානීති නිච්චසීලපටිපක්ඛධම්මා. දස අකුසලකම්මපථධම්මා දස දුස්සීල්‍යකම්මානි. අධම්මචාරී එව විසමචාරී කායවිසමාදිචරණතොති විසමචාරීපදස්ස අත්ථො විසුං න වුත්තො.

၄၄၇. “ငါးပါးသော သီလပျက်စီးကြောင်း အမှုတို့”ဟူသည် မြဲသောသီလ (နိစ္စသီလ) ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားများ ဖြစ်ကုန်၏။ ဆယ်ပါးသော အကုသိုလ်ကမ္မပထတရားတို့သည် ဆယ်ပါးသော သီလပျက်စီးကြောင်း အမှုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မတရားသဖြင့် ကျင့်သူ (ဓမ္မစာရီမဟုတ်သူ) သည်သာလျှင် ကိုယ်နှုတ်နှလုံး မညီမညွတ် ကျင့်ခြင်းကြောင့် မညီမညွတ် ကျင့်သူ (ဝိသမစာရီ) ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဝိသမစာရီ” ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို သီးခြား မဆိုအပ်ပြီ။

448-453. ඔසරන්ති අපසක්කන්ති, ඛීයන්තීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පරිහායන්තී’’ති. අභිසරන්තීති අභිවඩ්ඪනවසෙන පවත්තන්ති. තෙනාහ ‘‘වඩ්ඪන්තී’’ති. තත්‍රාති බ්‍රහ්මලොකෙ. අස්සාති බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පන්නස්ස ධනඤ්ජානිස්ස. තතො පට්ඨායාති යදා භගවතා ‘‘එසො, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තො’’තිආදි වුත්තං, තතො පට්ඨාය. චතුසච්චවිනිමුත්තන්ති නිද්ධාරෙත්වා විභජිත්වා වුච්චමානෙහි සච්චෙහි විමුත්තං. අත්ථතො පන තතො පුබ්බෙපි සච්චවිමුත්තං කථං න කථෙසියෙව සච්චවිමුත්තස්ස නිය්‍යානස්ස අභාවතො.

၄၄၈-၄၅၃. “ဩသရန္တိ” ဟူသည် ဆုတ်ယုတ်ကုန်၏၊ ဆုတ်ယုတ် ပျက်စီးကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် “ပारीဟာယန္တိ (ဆုတ်ယုတ်ကုန်၏)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “အဘိသရန္တိ” ဟူသည် တိုးပွားခြင်း အားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ဝဍ္ဎန္တိ (တိုးပွားကုန်၏)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “တတြ” ဟူသည် ဗြဟ္မာ့ပြည်၌။ “အဿ” ဟူသည် ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဖြစ်ရသော ဓနဉ္ဇာနိအား။ “တတော ပဋ္ဌာယ” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် “ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဤအရှင်သာရိပုတ္တရာသည်...” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သော အခါမှစ၍။ “စတုသစ္စဝိနိမုတ္တံ” ဟူသည် ခွဲခြားစိတ်ဖြာ၍ ဟောအပ်ကုန်သော သစ္စာလေးပါးတို့မှ ကင်းလွတ်သော တရားကို။ အနက်အားဖြင့်မူကား ထိုမတိုင်မီကလည်း သစ္စာမှ ကင်းလွတ်သော တရားကို အဘယ်ကြောင့် မဟောဘဲ နေအံ့နည်း၊ သစ္စာမှ ကင်းလွတ်သော တရား၌ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း (နိယျာန) မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။

ධනඤ්ජානිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဓနဉ္ဇာနိသုတ်အဖွင့် ဋီကာ (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

8. වාසෙට්ඨසුත්තවණ්ණනා

၈. ဝါသေဋ္ဌသုတ်အဖွင့်။

454. ජාතිං [Pg.198] සොධෙතුකාමා හොන්තීති සහවාසීනං බ්‍රාහ්මණානං කිරියා පරාධෙන වා අසාරුප්පත්තෙන වා ජාතියා උපක්කිලෙසං ආසඞ්කාය තං සොධෙතුකාමා හොන්ති. මන්තෙ සොධෙතුකාමා හොන්තීති මන්තවචනෙ ආචරියමතිචොදනාය අඤ්ඤෙන වාක්‍යෙන කෙනචි කාරණෙන සංසයෙ උප්පන්නෙ තං සොධෙතුකාමා හොන්ති. අන්තරාති වෙමජ්ඣෙ, අඤ්ඤත්ථෙවා අන්තරාසද්දොති තස්ස අඤ්ඤා කථාති වචනං අවගන්තබ්බං. ඛන්තීමෙත්තානුද්දයාදිගුණසම්පන්නො එව ‘‘සීලවාති ගුණවා’’තිආහ. තෙහි සීලස්ස විස්සජ්ජනකාලෙපි ‘‘සීලවා’’ති වුච්චති. සම්පන්නසීලත්තා වා තෙහි සමන්නාගතො එව හොතීති ආහ ‘‘සීලවාති ගුණවා’’ති. ආචාරසම්පන්නොති සාධු ආචාරවත්තො.

၄၅၄. “ဇာတိံ သောဓေတုကာမာ ဟောန္တိ (အမျိုးဇာတ်ကို သန့်ရှင်းစေလိုကြကုန်၏)” ဟူသည် အတူနေ ပုဏ္ဏားတို့၏ အပြုအမူ အမှားကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ မသင့်လျော်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း အမျိုးဇာတ်၌ ညစ်နွမ်းခြင်းကို သံသယရှိသဖြင့် ထိုအမျိုးဇာတ်ကို သန့်ရှင်းစေလိုကြကုန်၏။ “မန္တေ သောဓေတုကာမာ ဟောန္တိ (မန္တန်တို့ကို သန့်ရှင်းစေလိုကြကုန်၏)” ဟူသည် မန္တန်စကား၌ ဆရာ၏ အပြစ်တင်စကားကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အခြားစကားတစ်ခုခု စသော အကြောင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း သံသယဖြစ်ပေါ်လာလတ်သော် ထိုမန္တန်ကို သန့်ရှင်းစေလိုကြကုန်၏။ “အန္တရာ” ဟူသည် အလယ်၌၊ အခြားတစ်ပါးသော အနက်၌လည်း “အန္တရာ” သဒ္ဒါ ရှိ၏၊ ထို “အန္တရာ” သဒ္ဒါသည် “အခြားသော စကား” ဟု မှတ်အပ်၏။ သည်းခံခြင်း၊ မေတ္တာ၊ ကရုဏာ စသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသူကိုသာလျှင် “သီလဝါ (သီလရှိသူ)၊ ဂုဏဝါ (ဂုဏ်ရှိသူ)” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုဂုဏ်တို့ကြောင့် သီလကို လွှတ်အပ်သော (ပျက်စီးသော) အခါ၌သော်လည်း “သီလဝါ” ဟူ၍ပင် ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် သီလနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ထိုဂုဏ်တို့နှင့်လည်း ပြည့်စုံသည်သာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “သီလဝါတိ ဂုဏဝါ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “အာစာရသမ္ပန္နော” ဟူသည် ကောင်းသော အလေ့အကျင့်ရှိသူ။

455. සික්ඛිතාති තෙවිජ්ජානං සික්ඛිතා තුම්හෙ, න දානි තුම්හෙහි කිඤ්චි කත්තබ්බං අත්ථීති අත්ථො. පටිඤ්ඤාතාති පටිජානිත්වා ඨිතා.

၄၅၅. “သိက္ခိတာ” ဟူသည် ဝေဒသုံးပုံ (တေဝိဇ္ဇ) ကို သင်ယူပြီးသော သင်တို့သည် ယခုအခါ သင်တို့ ပြုဖွယ်ကိစ္စ တစ်စုံတစ်ရာ မရှိတော့ပြီဟု အနက်ရ၏။ “ပဋိညာတာ” ဟူသည် ဝန်ခံ၍ တည်ကြကုန်သော။

වෙදත්තයසඞ්ඛාතා තිස්සො විජ්ජා අජ්ඣයන්තීති තෙවිජ්ජා. තෙනාහ ‘‘තිවෙදාන’’න්ති. තයො වෙදෙ අණන්ති අජ්ඣයන්තීති බ්‍රාහ්මණා, තෙසං. යං එකං පදම්පි අක්ඛාතං, තං අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච කෙවලිනො අධියිනො අප්පපයොගෙන. නිට්ඨාගතම්හාති නිප්ඵත්තිං ගතා අම්හා තෙවිජ්ජාය සකසමයස්ස කථනෙ.

ဝေဒသုံးပုံဟု ဆိုအပ်သော ဝိဇ္ဇာသုံးပါးကို သင်ယူတတ်ကုန်သောကြောင့် “တေဝိဇ္ဇာ” မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “တိဝေဒါနံ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဝေဒသုံးပုံတို့ကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်တတ်ကုန်သောကြောင့် ပုဏ္ဏားတို့မည်၏၊ ထိုပုဏ္ဏားတို့၏။ ဟောကြားအပ်သော တစ်ပုဒ်မျှသော စကားကိုလည်း အားထုတ်မှု အနည်းငယ်မျှဖြင့် အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗျည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း အကြွင်းမဲ့ သင်ယူတတ်ကုန်၏။ “နိဋ္ဌာဂတမှာ” ဟူသည် ငါတို့သည် မိမိတို့၏ ဝါဒဖြစ်သော တေဝိဇ္ဇာအတတ်ကို ပြောဆိုခြင်း၌ အပြီးတိုင်သို့ ရောက်ကြကုန်ပြီ။

මනොකම්මතො හි වත්තසම්පදාතිකාරණූපචාරෙනායමත්ථො වුත්තොති ආහ – ‘‘තෙන සමන්නාගතො හි ආචාරසම්පන්නො හොතී’’ති.

မနောကံကြောင့် ဝတ်တရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်းဟူသော အကြောင်းကို တင်စားခြင်း (ဥပစာ) အားဖြင့် ဤအနက်ကို မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် “ထိုမနောကံနှင့် ပြည့်စုံသူသည် ကျင့်ဝတ်နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ඛයාතීතන්ති වඩ්ඪිපක්ඛෙ ඨිතන්ති අත්ථො. සුක්කපක්ඛපාටිපදතො පට්ඨාය හි චන්දො වඩ්ඪතීති වුච්චති, න ඛීයතීති. වන්දමානා ජනා නමක්කාරං කරොන්ති.

“ခယာတီတံ” ဟူသည် ပွားစီးသောဘက် (ဝဍ္ဎိပက္ခ) ၌ တည်သည်ဟု အနက်ရ၏။ လဆန်းတစ်ရက်နေ့မှ စ၍ လသည် ပွားပွားလာသည်ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဆုတ်ယုတ်သည်ဟု မဆိုအပ်။ ရှိခိုးကြကုန်သော လူတို့သည် အရိုအသေ ပြုကြကုန်၏။

අත්ථදස්සනෙනාති විවරණෙන දස්සනපරිණායකට්ඨෙන ලොකස්ස චක්ඛු හුත්වා සමුප්පන්නං.

“အတ္ထဒဿနေန” ဟူသည် ဖွင့်ပြခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြင်စေခြင်းသို့ ဆောင်ခြင်း အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း လောက၏ မျက်စိသဖွယ် ဖြစ်၍ ပေါ်ထွန်းလာသော။

456. තිට්ඨතු තාව බ්‍රාහ්මණචින්තාති – ‘‘කිං ජාතියා බ්‍රාහ්මණො හොති උදාහු භවති කම්මුනා’’ති අයං බ්‍රාහ්මණවිචාරො තාව තිට්ඨතු[Pg.199]. ජාතිදස්සනත්ථං තිණරුක්ඛකීටපටඞ්ගතො පට්ඨාය ලොකෙ ජාතිවිභඞ්ගං විත්ථාරතො කථෙස්සාමීති තෙසං චිත්තසම්පහංසනත්ථං දෙසෙතබ්බමත්ථං පටිජානාති. තත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤා හි ජාතියොති ඉදං කාරණවචනං, යස්මා ඉමා ජාතියො නාම අඤ්ඤමඤ්ඤං විසිට්ඨා, තස්මා ජාතිවිභඞ්ගං බ්‍යාකරිස්සාමීති.

၄၅၆. “ပုဏ္ဏားတို့၏ အကြံအစည်သည် ရှိပါစေဦး” ဟူသည်— “အဘယ်သို့လျှင် အမျိုးဇာတ်ကြောင့် ပုဏ္ဏား ဖြစ်သနည်း၊ သို့မဟုတ် ကံကြောင့် ဖြစ်သနည်း” ဟူသော ဤပုဏ္ဏားတို့၏ စူးစမ်းဆင်ခြင်မှုသည် ခေတ္တ တည်ပါစေဦး။ အမျိုးဇာတ်ကို ပြခြင်းငှာ မြက်၊ သစ်ပင်၊ ပိုးမွှား၊ ပုစဉ်း စသည်တို့မှ စ၍ လောက၌ အမျိုးဇာတ် ခွဲခြားပုံကို အကျယ် ဟောကြားပေအံ့ဟု ထိုသူတို့၏ စိတ်ကို ရွှင်လန်းစေရန် ဟောကြားအပ်သော အနက်ကို ဝန်ခံတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ “အညမညာ ဟိ ဇာတိယော” ဟူသည် အကြောင်းပြစကား ဖြစ်၏၊ အကြင်ကြောင့် ဤအမျိုးဇာတ်တို့သည် အချင်းချင်း ကွဲပြား ထူးခြားကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အမျိုးဇာတ် ကွဲပြားပုံကို ဖြေကြားပေအံ့ဟု ဆိုလိုသည်။

යස්මා ඉධ උපාදින්නකජාති බ්‍යාකාතබ්බභාවෙන ආගතා, තස්සා පන නිදස්සනභාවෙන ඉතරා, තස්මා ‘‘ජාතිවිභඞ්ගං පාණාන’’න්ති පාළියං වුත්තං. තෙසං තෙසං පාණානං ජාතියොති අත්ථො. එවන්ති නිදස්සනං කථෙත්වා නිදස්සිතබ්බෙ කථියමානෙ. තස්සාති වාසෙට්ඨස්ස. කාමං ‘‘තෙසං වොහං බ්‍යක්ඛිස්ස’’න්ති උභොපි මාණවෙ නිස්සාය දෙසනා ආගතා, තථාපි තත්ථ තත්ථ ‘‘එවං, වාසෙට්ඨ, ජානාහී’’තිආදිනා වාසෙට්ඨමෙව ආලපන්තො භගවා තමෙව ඉමිනා නියාමෙන පමුඛං අකාසි. තෙන වුත්තං ‘‘තස්සාති වාසෙට්ඨස්සා’’ති. ජාතිභෙදො ජාතිවිසෙසො, ජාතියා භෙදො පාකටො භවිස්සති නිදස්සනෙන විභූතභාවං ආපාදිතෙන පටිඤ්ඤාතස්ස අත්ථස්ස විභූතභාවාපත්තිතො. ආම න වට්ටතීති කම්මනානතාය එව උපාදින්නනානතාය පටික්ඛෙපපදමෙතං, න බීජනානතාය අනුපාදින්නනානතාය පටික්ඛෙපපදන්ති දස්සෙතුං ‘‘කම්මං හී’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – තංතංයොනිඛිපනමත්තං කම්මස්ස සාමත්ථියං, තංතංයොනිනියතා පන යෙ වණ්ණවිසෙසා, තෙ තංතංයොනිසිද්ධියාව සිද්ධා හොන්තීති තං පන යොනිඛිපනකම්මං තංතංයොනිවිසිට්ඨ-විසෙසාභිභූතාය පයොගනිප්ඵත්තියා, අසංමුච්ඡිතාය එව වා පච්චයභූතාය භවපත්ථනාය අභිසඞ්ඛතමෙවාති විඤ්ඤාතබ්බපච්චයවිසෙසෙන විනා ඵලවිසෙසාභාවතො එතං සමීහිතකම්මං පත්ථනාදීහි ච භින්නසත්තිතං විසිට්ඨසාමත්ථියං වා ආපජ්ජිත්වා චක්ඛුන්ද්‍රියාදිවිසිට්ඨඵලනිබ්බත්තකං ජායති, එවං යොනිඛිපනතංයොනිනියතවිසෙසාවහතා හොතීති. ථෙරෙන හි බීජනානතා විය කම්මනානතාපි උපාදින්නකනානතාය සියා නු ඛො පච්චයොති චොදනං පටික්ඛිපිත්වා පච්චයවිසෙසවිසිට්ඨා කම්මනානතා පන පච්චයොති නිච්ඡිතන්ති දට්ඨබ්බං.

အကြင်ကြောင့် ဤသုတ်၌ ဥပါဒိန္နက (စိတ်ရှိသော သတ္တဝါ) ဇာတ်ကို ဟောကြားအပ်သော အရာအားဖြင့် လာ၏၊ အခြားတစ်ပါးသော (အနုပါဒိန္နက သစ်ပင် စသည်) ဇာတ်သည်ကား ထိုဥပါဒိန္နကဇာတ်၏ သာဓက သရုပ်ပြအဖြစ်ဖြင့် လာ၏။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ “ဇာတိဝိဘင်္ဂံ ပါဏာနံ (သတ္တဝါတို့၏ အမျိုးဇာတ် ကွဲပြားပုံ)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုထို သတ္တဝါတို့၏ အမျိုးဇာတ်ဟု အနက်ရ၏။ “ဧဝံ” ဟူသည် ဥပမာ သရုပ်ပြစကားကို ဟောကြားပြီး၍ သရုပ်ပြအပ်သော တရားကို ဟောကြားလတ်သော် မိန့်အပ်သော စကားတည်း။ “တဿ” ဟူသည် ဝါသေဋ္ဌအား။ အကယ်၍ “ထိုလုလင်တို့အား ငါသည် ဟောကြားအံ့” ဟု လုလင်နှစ်ယောက်လုံးကို အမှီပြု၍ ဒေသနာတော် လာသော်လည်း၊ ထိုထိုနေရာ၌ “ဝါသေဋ္ဌ၊ ဤသို့ သိလော့” စသည်ဖြင့် ဝါသေဋ္ဌကိုသာလျှင် ခေါ်တော်မူလျက် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဝါသေဋ္ဌကိုပင် ဤနည်းဖြင့် အကြီးအမှူး ပြုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “တဿာတိ ဝါသေဋ္ဌဿ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ဇာတိဘေဒေါ” ဟူသည် အမျိုးဇာတ်၏ ထူးခြားမှု၊ ပြသအပ်သော သရုပ်ပြဥပမာဖြင့် ထင်ရှားသော အဖြစ်သို့ ရောက်စေအပ်သော အမျိုးဇာတ်၏ ကွဲပြားပုံသည် ကတိပြုအပ်သော အနက်၏ ထင်ရှားခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် ထင်ရှားလိမ့်မည်။ “မှန်ပေ၏၊ မသင့်လျော်” ဟူသော ဤစကားသည် ကံ၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့်သာလျှင် ဥပါဒိန္နက (သတ္တဝါ) တို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကို ငြင်းပယ်သော စကား ဖြစ်၏၊ မျိုးစေ့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့် အနုပါဒိန္နက (သက်မဲ့) တို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကို ငြင်းပယ်သော စကား မဟုတ်ကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ “ကမ္မံ ဟိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၏ အနက်ကား— ထိုထိုဘဝ ဇာတ်အိမ် (ယောနိ) သို့ ချပေးရုံမျှသာ ကံ၏ စွမ်းရည် ဖြစ်၏၊ ထိုထို ဇာတ်အိမ်၌ သတ်မှတ်အပ်သော အဆင်းအရောင် အထူးတို့သည်ကား ထိုထိုဇာတ်အိမ် ပြီးမြောက်ခြင်းဖြင့်သာ ပြီးမြောက်ကြကုန်၏၊ ထိုဇာတ်အိမ်သို့ ချပေးသော ကံသည် ထိုထိုဇာတ်အိမ်၏ ထူးခြားသော ဂုဏ်သတ္တိတို့ လွှမ်းမိုးအပ်သော လုံ့လပယောဂ ပြီးမြောက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ရောနှောမှုမရှိသော အကြောင်းဖြစ်သော ဘဝတောင်းတမှုဖြင့်လည်းကောင်း ပြုပြင်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်သော အကြောင်းထူးမရှိဘဲ အကျိုးထူး မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်၊ ဤတောင့်တအပ်သော ကံသည် တောင်းတခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ကွဲပြားသော စွမ်းအား သို့မဟုတ် ထူးခြားသော စွမ်းရည်သို့ ရောက်၍ စက္ခုန္ဒြေ စသော ထူးခြားသော အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်၏၊ ဤသို့လျှင် ဇာတ်အိမ်သို့ ချပေးခြင်းသည် ထိုဇာတ်အိမ်၌ သတ်မှတ်အပ်သော အထူးကို ဆောင်တတ်သည် ဖြစ်၏။ မထေရ်သည် မျိုးစေ့ ကွဲပြားသကဲ့သို့ ကံကွဲပြားခြင်းသည်လည်း ဥပါဒိန္နကသတ္တဝါတို့ ကွဲပြားခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်နိုင်သလောဟူသော စောဒနာကို ပယ်ဖျက်၍ အကြောင်းထူးဖြင့် ထူးခြားသော ကံ၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းသည်သာ အကြောင်းဖြစ်သည်ဟု ဆုံးဖြတ်အပ်ကြောင်း မှတ်အပ်၏။

නානාවණ්ණාති නානප්පකාරවණ්ණා. තාලනාළිකෙරාදීනං ලොකෙ අභිඤ්ඤාතතිණජාතිභාවතො විසෙසෙන ගය්හති අභිඤ්ඤාතසොතනයෙන. ජාතියා බ්‍රාහ්මණොවාති අට්ඨානපයුත්තො එව-සද්දො, ජාතියාව [Pg.200] බ්‍රාහ්මණො භවෙය්‍යාති යොජනා. න ච ගය්හතීති තිණරුක්ඛාදීසු විය බ්‍රාහ්මණෙසු ජාතිනියතස්ස ලිඞ්ගස්ස අනුපලබ්භනතො, පිවනභුඤ්ජනකථනහසනාදිකිරියාය බ්‍රාහ්මණභාවෙන එකන්තිකලිඞ්ගනියතාය මන්තජ්ඣෙනාදිං විනා අනුපලබ්භනතො ච. වචීභෙදෙනෙවාති ආහච්චවචනෙනෙව.

“နာနာဝဏ္ဏာ” ဟူသည် အမျိုးမျိုးသော အဆင်းရှိကုန်သော။ ထန်း၊ အုန်း စသည်တို့၏ လောက၌ ထင်ရှားသော မြက်အနွယ်ဝင် (တိဏဇာတိ) ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထင်ရှားသော နည်းလမ်းအားဖြင့် အထူးသဖြင့် ယူအပ်၏။ “ဇာတိယာ ဗြာဟ္မဏောဝ” ဟူသော ပုဒ်၌ “ဧဝ” သဒ္ဒါကို မသင့်လျော်သော နေရာ၌ သုံးစွဲအပ်၏၊ “အမျိုးဇာတ်ကြောင့်သာလျှင် ပုဏ္ဏား ဖြစ်ရာ၏” ဟု သီကုံးအပ်၏။ “န စ ဂယှတိ (မသိနိုင်)” ဟူသည် မြက်၊ သစ်ပင် စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ပုဏ္ဏားတို့၌ အမျိုးဇာတ်အားဖြင့် သတ်မှတ်အပ်သော အမှတ်အသားကို မရနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သောက်ခြင်း၊ စားခြင်း၊ ပြောဆိုခြင်း၊ ရယ်မောခြင်း စသော အပြုအမူတို့သည် မန္တန်သင်ယူခြင်း စသည်မှတစ်ပါး ပုဏ္ဏားအဖြစ်ကို ဧကန်သတ်မှတ်သော အမှတ်လက္ခဏာအဖြစ်ဖြင့် မရအပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ “ဝစီဘေဒေနေဝ” ဟူသည် တိုက်ရိုက်ပြောဆိုသော စကားဖြင့်သာလျှင်။

කීටෙ පටඞ්ගෙතිආදීසු ජාතිනානතා ලබ්භති අඤ්ඤමඤ්ඤලිඞ්ගවිසිට්ඨතාදස්සනා. කුන්ථා කීටකා, ඛජ්ජඛාදකා කිපිල්ලිකා. උප්පතිත්වාති උඩ්ඩෙත්වා උඩ්ඩෙත්වා. පටභාවං ගච්ඡන්තීති වා පටඞ්ගා, න ඛුද්දකපාණකා කීටා නාම. තෙසම්පි කීටකානං.

ပိုးကောင်၊ နှံကောင် အစရှိသည်တို့၌ အချင်းချင်း လက္ခဏာ (လိင်) ခြားနားထူးခြားမှု ထင်ရှားခြင်းကြောင့် မျိုးကွဲပြားခြားနားမှုကို ရရှိအပ်၏။ ကျပိုး (ခြ)၊ ပိုးကောင်ငယ်၊ ပိုးစုန်းကြူး၊ ပုရွက်ဆိတ်တို့ ဖြစ်သည်။ 'uppatitvā' ဟူသည် ပျံသန်း၍ ပျံသန်း၍။ သို့မဟုတ် အထည်အလိပ်အဖြစ်သို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် (အဝတ်အထည်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့်) ဖလံကောင် (နှံကောင်) မည်၏၊ သေးငယ်သော သတ္တဝါဖြစ်သော ပိုးကောင်များ မဟုတ်ကုန်။ ထိုပိုးကောင်ငယ်တို့၏လည်း။

කාළකාදයොති කලන්දකාදයො.

'Kāḷakādayo' ဟူသည် ရှဉ့် အစရှိသည်တို့ ဖြစ်သည်။

උදරංයෙව නෙසං පාදා උදරෙනෙව සම්පජ්ජනතො.

၎င်းတို့၏ ဝမ်းဗိုက်သည်သာလျှင် ခြေထောက်ဖြစ်၏၊ ဝမ်းဗိုက်ဖြင့်သာ သွားလာ (ဖြစ်မြောက်) ခြင်းကြောင့်တည်း။

සඤ්ඤාපුබ්බකො විධි අනිච්චොති දස්සෙන්තො ‘‘උදකෙ’’ති ආහ යථා ‘‘වීරස්ස භාවො වීරිය’’න්ති.

အမည်သညာကို ရှေ့သွားပြုသော အစီအရင်သည် မမြဲဟု ပြလိုသဖြင့် 'vīrassa bhāvo vīriyaṃ' ဟူသကဲ့သို့ 'udake' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

පත්තසමුදායෙ පක්ඛසද්දොති ‘‘පත්තෙහි යන්තී’’ති වුත්තං. න හි අවයවබ්‍යතිරෙකෙන සමුදායො අත්ථි.

အတောင်အစု၌ 'pakkha' ဟူသော သဒ္ဒါဖြစ်သောကြောင့် 'အတောင်တို့ဖြင့် သွားကုန်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ အစိတ် အင်္ဂါတို့မှ ကင်း၍ အစုအပေါင်း ဟူသည် မရှိသည်သာတည်း။

සඞ්ඛෙපෙන වුත්තො ‘‘ජාතිවසෙන නානා’’තිආදිනා. එත්ථ පදත්ථෙ දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යං නත්ථීති සම්බන්ධමත්තං දස්සෙතුං ‘‘තත්‍රායං යොජනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘න හි බ්‍රාහ්මණානං එදිසං සීසං හොති, ඛත්තියානං එදිසන්ති නියමො අත්ථි යථා හත්ථිඅස්සමිගාදීන’’න්ති ඉදමෙව වාක්‍යං සබ්බත්ථ නෙතබ්බං. තං සංඞ්ඛිපිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘ඉමිනා නයෙන සබ්බං යොජෙතබ්බ’’න්ති ආහ.

'jātivasena nānā' အစရှိသော စကားဖြင့် အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤပုဒ်၏ အနက်၌ ခဲယဉ်းစွာ သိအပ်သောအရာ မရှိသောကြောင့် ဆက်စပ်ရုံမျှကို ပြခြင်းငှာ 'tatrāyaṃ yojanā' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "ဆင်၊ မြင်း၊ သားကောင် အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ 'ဗြာဟ္မဏတို့၏ ဦးခေါင်းသည် ဤကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ မင်းတို့၏ ဦးခေါင်းသည် ဤကဲ့သို့ ဖြစ်၏' ဟု ကွဲပြားသော သတ်မှတ်ချက် မရှိပေ" ဟူသော ဤဝါကျကိုသာလျှင် ခပ်သိမ်းသောနေရာသို့ ဆောင်အပ်၏။ ထိုအနက်ကို အကျဉ်းချုပ်၍ ပြလိုသဖြင့် "ဤနည်းဖြင့် အလုံးစုံကို ယှဉ်စပ်အပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

තස්සාති යථාවුත්තනිගමනවචනස්ස අයං යොජනා ඉදානි වුච්චමානා යොජනා වෙදිතබ්බා.

'Tassa' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နိဂုံးစကား၏ (အနက်ပတ်သက်မှုတည်း)၊ ယခု ဆိုလတ္တံ့သော ယှဉ်စပ်ပုံ (ယောဇနာ) ကို သိအပ်၏။

457. වොකාරන්ති වොකරණං, යෙන විසිට්ඨතාය න වොකරීයති ජාතිභෙදොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නානත්ත’’න්ති.

၄၅၇. 'Vokāra' ဟူသည် ကွဲပြားခြားနားခြင်း (ဝေါကရဏ) တည်း၊ ထိုထူးခြားချက်ကြောင့် ဇာတ် (အမျိုးအစား) ကွဲပြားခြင်းကို မခွဲခြားနိုင် ဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် 'nānatta' (ကွဲပြားခြားနားမှု) ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ගොරක්ඛාදිඋපජීවනෙන ආජීවවිපන්නො, හිංසාදිනා සීලවිපන්නො, නික්ඛිත්තවත්තතාදිනා ආචාරවිපන්නොති. සාමඤ්ඤජොතනා විසෙසෙ නිවිට්ඨා හොතීති ආහ ‘‘ගොරක්ඛන්ති ඛෙත්තරක්ඛ’’න්ති. ‘‘ගොති හි පථවියා නාම’’න්ති. තෙහි තෙහි උපායෙහි සික්ඛිතබ්බට්ඨෙන සිප්පං, තත්ථ කොසල්ලං. පරෙසං [Pg.201] ඊසනට්ඨෙන හිංසනට්ඨෙන ඉස්සො, සො අස්ස අත්ථීති ඉස්සො යොධාජීවිකො, ඉස්සස්ස කම්මං පහරණං, උසුං සත්තිඤ්ච නිස්සාය පවත්තා ජීවිකා ඉස්සත්තං. තෙනාහ ‘‘ආවුධජීවික’’න්ති. යං නිස්සාය අස්ස ජීවිකා, තදෙව දස්සෙතුං ‘‘උසුඤ්ච සත්තිඤ්චා’’ති වුත්තං.

နွားကျောင်းခြင်း စသည်ကို မှီတင်းနေထိုင်ခြင်းဖြင့် အသက်မွေးမှု ပျက်စီးသူ (အာဇီဝဝိပန္န)၊ သူတပါးကို ညှဉ်းဆဲခြင်း စသည်ဖြင့် သီလ ပျက်စီးသူ (သီလဝိပန္န)၊ ကျင့်ဝတ်များကို စွန့်လွှတ်ခြင်း စသည်ဖြင့် အာစာရ ပျက်စီးသူ (အာစာရဝိပန္န) မည်၏။ ယေဘုယျစကားသည် အထူးအရာ၌ တည်တတ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'gorakkha' ဟူသည် လယ်ယာမြေကို စောင့်ရှောက်ခြင်းတည်း ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'Go' ဟူသည် မြေကြီး၏ အမည်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုထိုသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် သင်ယူအပ်သော အနက်ကြောင့် အတတ်ပညာ (သိပ္ပ) မည်၏၊ ထိုအတတ်၌ ကျွမ်းကျင်ခြင်း ဖြစ်၏။ သူတပါးကို စိုးမိုးခြင်း ညှဉ်းဆဲခြင်း အနက်ဖြင့် 'issa' (စစ်သူရဲ) မည်၏၊ ထို (စိုးမိုးခြင်း) ရှိသောကြောင့် ရဲမတ် အသက်မွေးမှုရှိသူသည် 'issa' မည်၏။ ထိုစစ်သူရဲ၏ လုပ်ငန်းသည် ရိုက်နှက်ခုတ်ဖြတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ မြားနှင့် လှံကို မှီ၍ ဖြစ်သော အသက်မွေးမှုကို 'issatta' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'လက်နက်ဖြင့် အသက်မွေးသူ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အကြင်အရာကို မှီ၍ အသက်မွေးရ၏၊ ထိုအရာကို ပြခြင်းငှာ 'မြားနှင့် လှံကိုလည်းကောင်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

බ්‍රහ්මං වුච්චති වෙදො, තං අණති ජානාතීති බ්‍රාහ්මණො, ජානනඤ්ච පොරාණෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි විහිතනියාමෙන බ්‍රාහ්මණෙහි කතොපසමෙන අනුට්ඨානතපෙන යථා ‘‘ආජීවසීලාචාරවිපන්නො නත්ථී’’ති බ්‍රාහ්මණධම්මිකෙහි ලොකියපණ්ඩිතෙහි ච සම්පටිච්ඡිතො, තථා පටිපජ්ජනමෙවාති ආහ ‘‘එවං බ්‍රාහ්මණසමයෙන…පෙ… සාධෙත්වා’’ති. එවං සන්තෙති එවං ආජීවසීලාචාරවිපන්නස්ස අබ්‍රාහ්මණභාවෙ සති න ජාතියා බ්‍රාහ්මණො හොති, ගුණෙහි පන ආජීවසීලාචාරසම්පත්තිසඞ්ඛාතෙහි බ්‍රාහ්මණො හොති, තස්මා ගුණානංයෙව බ්‍රාහ්මණභාවකරණතො චතුවණ්ණවිභාගෙ යත්ථ කත්ථචි කුලෙ ජාතො යො සීලාදිගුණසම්පන්නතාය ගුණවා, සො වුත්තලක්ඛණෙන නිප්පරියායතො බාහිතපාපතාය බ්‍රාහ්මණොති අයමෙත්ථ බ්‍රාහ්මණභාවෙ ඤායොති, එවං ඤායං අත්ථතො ආපන්නං කත්වා. නන්ති තමෙව යථාවුත්තං ඤායං. යො බ්‍රාහ්මණස්ස සංවණ්ණිතායාති මාතුයා උභතොසුජාතතාදිකුලවණ්ණෙන සංවණ්ණිතාය පසත්ථාය යථාරූපාය බ්‍රාහ්මණස්ස මාතා භවිතුං යුත්තා, තථාරූපාය මාතරිසම්භූතො. එතෙන චතුන්නං යොනීනං යත්ථ කත්ථචි විසෙසනිට්ඨා කතා. තෙනාහ ‘‘තත්‍රාපි විසෙසෙනා’’ති. එවං සාමඤ්ඤතො විසෙසනිට්ඨාවසෙන ‘‘යොනිජං මත්තිසම්භව’’න්ති පදස්ස අත්ථං වත්වා ඉදානි සාමඤ්ඤජොතනං අනාදියිත්වා විසෙසජොතනාවසෙනෙව අත්ථං වත්තුං ‘‘යාචාය’’න්තිආදි වුත්තං. පරිසුද්ධඋප්පත්තිමග්ගසඞ්ඛාතා යොනි වුත්තාති අනුපක්කුට්ඨභාවෙන පරිසුද්ධඋප්පත්තිමග්ගසඞ්ඛාතා යා චායං යොනි වුත්තාති සම්බන්ධො. තතොපි ජාතසම්භූතත්තාති තතො යොනිතො ජාතත්තා මාතාපෙත්තිසම්පත්තිතො සම්භූතත්තා.

ဗေဒင်ကို 'ဗြဟ္မ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုဗေဒင်ကို သိတတ်သောကြောင့် (jānāti = aṇati) 'ဗြာဟ္မဏ' မည်၏။ ထိုသို့ သိခြင်းသည်လည်း ရှေးဟောင်းဗြာဟ္မဏတို့ စီမံထားသော နည်းလမ်းဖြင့်၊ ဗြာဟ္မဏတို့ ပြုအပ်သော ကိလေသာငြိမ်းကြောင်းဖြစ်သော ဆောက်တည်အပ်သော အကျင့်ခြိုးခြံမှု (တပ) ဖြင့်၊ 'အသက်မွေးမှု သီလ အကျင့်ဝတ် ပျက်စီးသူ မရှိ' ဟု ဗြာဟ္မဏတရားကို စောင့်ရှောက်သော လောကီပညာရှိတို့ လက်ခံအပ်သကဲ့သို့ ထိုသို့ ကျင့်ခြင်းသာလျှင် ဖြစ်၏ ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ဤသို့ ဗြာဟ္မဏသမယဖြင့် ... ပေ ... ပြီးမြောက်စေ၍' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဤသို့ဖြစ်လတ်သော်' ဟူသည် ဤသို့ အသက်မွေးမှု သီလ အကျင့်ဝတ် ပျက်စီးသူ၏ ဗြာဟ္မဏမဟုတ်သောအဖြစ် ရှိလတ်သော် ဇာတ်အားဖြင့် ဗြာဟ္မဏ မဟုတ်ပေ၊ အသက်မွေးမှု သီလ အကျင့်ဝတ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်းဟူသော ဂုဏ်တို့ဖြင့်သာ ဗြာဟ္မဏ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဂုဏ်တို့သည်သာလျှင် ဗြာဟ္မဏအဖြစ်ကို ပြုတတ်သောကြောင့် ဇာတ်လေးပါး အပိုင်းအခြား၌ အကြင်အကြင် အမျိုး၌ မွေးဖွားသော်လည်း သီလစသော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ဂုဏ်ရှိသူ ဖြစ်အံ့၊ ထိုသူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာအားဖြင့် ပရိယာယ်မရှိ (တိုက်ရိုက်) ပယ်ရှားအပ်သော အပြစ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဗြာဟ္မဏ မည်၏ ဟူသော ဤသဘောသည် ဤဗြာဟ္မဏအဖြစ်၌ သင့်လျော်သော အကြောင်း (ဉာယ) ဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ သင့်လျော်သော အကြောင်းကို အနက်အားဖြင့် ဆောင်ယူ၍။ 'နံ' ဟူသည် ထိုဆိုအပ်ပြီးသော သင့်လျော်သော အကြောင်းကိုပင်တည်း။ 'ယော ဗြာဟ္မဏဿ သံဝဏ္ံိတာယ' ဟူသည် နှစ်ဖက်သော မိဘတို့မှ စင်ကြယ်စွာ မွေးဖွားခြင်း စသော အမျိုးဂုဏ်ဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သော၊ ထိုက်တန်သော၊ ဗြာဟ္မဏ၏ မိခင်ဖြစ်ထိုက်သော အမျိုးသမီး၏ ဝမ်း၌ သန္ဓေတည်၍ မွေးဖွားလာသူ ဖြစ်၏။ ဤစကားဖြင့် ဇာတ်လေးပါးတို့တွင် တစ်ခုခု၌ အထူးသဖြင့် ဆုံးဖြတ်ချက် ပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ထို၌လည်း အထူးသဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ ယေဘုယျအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထူးဆုံးဖြတ်ချက်အားဖြင့်လည်းကောင်း 'yonijaṃ mattisambhavaṃ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဆိုပြီး၍ ယခုအခါ ယေဘုယျအနက်ကို မယူဘဲ အထူးအနက်ကို ပြခြင်းအားဖြင့်သာ အနက်ကို ဆိုအံ့သောငှာ 'yācāyaṃ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်အပ်သည်မဟုတ်သဖြင့် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ပဋိသန္ဓေလမ်းကြောင်းဟု ဆိုအပ်သော အကြင် ယောနိကို ဆိုအပ်၏ ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ 'တတောပိ ဇာတသမ္ဘူတတ္တာ' ဟူသည် ထိုသို့သော ယောနိမှ မွေးဖွားလာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိဘနှစ်ပါးတို့၏ ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံမှုမှ သန္ဓေတည်၍ ဖြစ်ထွန်းလာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

විසිට්ඨත්තාති සමුදායභූතා මනුස්සා රාගාදිනා විසිට්ඨත්තා. රාගාදිනා සහ කිඤ්චනෙනාති සකිඤ්චනො. තථෙව රාගාදිසඞ්ඛාතෙන පලිබොධනට්ඨෙන සහ පලිබොධෙනාති සපලිබොධො. සබ්බගහණපටිනිස්සග්ගෙනාති උපාදානසඞ්ඛාතස්ස සබ්බස්ස ගහණස්ස පටිනිස්සජ්ජනෙන. යස්මා බාහිතපාපො අත්තනො සන්තානතො බහිකතපාපො, තස්මා තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණන්ති [Pg.202] අත්ථො වත්තබ්බො. එවරූපො එතිස්සා කථාය උපදෙසො නානප්පකාරතො විභත්තො, තස්මා තත්ථ තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

'Visiṭṭhattan' ဟူသည် အစုအပေါင်းဖြစ်ကုန်သော လူတို့သည် ရာဂစသည်တို့ဖြင့် ငြိကပ်နှောင်ဖွဲ့အပ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ရာဂစသော ကိလေသာတော ဟူသော ကိဉ္စနနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် 'sakiñcano' မည်၏။ ထို့အတူပင် ရာဂစသည်ဟု ဆိုအပ်သော ကြောင့်ကြခြင်းအနက်ရှိသော ပလိဗောဓနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် 'sapalibodha' မည်၏။ 'Sabbagahaṇapaṭinissaggena' ဟူသည် ဥပါဒါန်ဟု ဆိုအပ်သော ခပ်သိမ်းသော စွဲလမ်းမှုကို စွန့်လွှတ်ခြင်းဖြင့်။ အကြင်ကြောင့် မိမိ၏ သန္တာန်မှ ဖယ်ရှားအပ်သော မကောင်းမှုရှိသူ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူကို ငါဘုရားသည် ဗြာဟ္မဏဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏ ဟု အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ဤသို့သော သဘောရှိသော ဤတရားစကား၏ ညွှန်ကြားချက်သည် အထူးထူးသော အပြားအားဖြင့် ဝေဖန်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုထိုနေရာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။

458. ගහිතදණ්ඩෙසූති පරෙසං දණ්ඩෙන විහෙඨනං අනිධාය ආදින්නදණ්ඩෙසු.

၄၅၈. 'Gahitadaṇḍesu' ဟူသည် သူတပါးကို တုတ်၊ ဓား စသည်ဖြင့် ညှဉ်းဆဲခြင်းကို မချမထားဘဲ (တုတ်၊ ဓား စသည်ကို) ကိုင်ဆောင်ထားသူတို့၌။

459. කිඤ්චි ගහණන්ති තණ්හාගාහාදීසු කිඤ්චි ගාහං.

၄၅၉. 'Kiñci gahaṇaṃ' ဟူသည် တဏှာဖြင့် ငြိကပ်စွဲလမ်းခြင်း စသည်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော စွဲလမ်းခြင်းကို (ဆိုလိုသည်။)

යෙන කාමභවෙන මානුසකෙහි පඤ්චහි කාමගුණෙහි යුඤ්ජති, තං මානුසකං යොගං. ‘‘මානුසකං යොග’’න්ති එත්ථ ච එකදෙසං ගහෙත්වා වුත්තං, එස නයො ‘‘දිබ්බයොග’’න්ති එත්ථාපි. සබ්බයොගවිසංයුත්තන්ති පදද්වයෙන වුත්තෙහි සබ්බකිලෙසයොගෙහි විප්පයුත්තං.

အကြင် ကာမဘဝဖြင့် လူတို့၏ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့၌ ယှဉ်တတ်၏၊ ထိုသို့ယှဉ်ခြင်းကို လူ၌ဖြစ်သော ကာမယောဂ (mānusakaṃ yogaṃ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ 'mānusaka yoga' ဟူသော ပုဒ်၌လည်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ယူ၍ ဆိုအပ်၏၊ ဤနည်းသည် 'dibbayoga' ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်၏။ 'Sabbayogavisaṃyutta' ဟူသည် ပုဒ်နှစ်ခုတို့ဖြင့် ဆိုအပ်သော ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာ ယောဂတရားတို့မှ ကင်းလွတ်ပြီးသောသူ ဖြစ်သည်။

රතින්ති අභිරතිං ආසත්තිං. කුසලභාවනායාති කායභාවනාදි කුසලධම්මභාවනාය උක්කණ්ඨිතං. වීරියවන්තන්ති වීරියසබ්භාවෙන වීරං නිද්දිසති, වීරභාවො හි වීරියන්ති.

'Rati' ဟူသည် လွန်စွာမွေ့လျော်ခြင်း၊ ငြိကပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'Kusalabhāvanāya' ဟူသည် ကာယဘာဝနာ စသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပွားများခြင်း၌ လွန်ကဲစွာ အားထုတ်ခြင်း။ 'Vīriyavanta' ဟူသည် ဝီရိယရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ရဲရင့်သောသူ (ဝီရ) ကို ညွှန်းဆို၏၊ ရဲရင့်သည်၏ အဖြစ်သည်သာ ဝီရိယ မည်သောကြောင့်တည်း။

සුන්දරං ඨානන්ති නිබ්බානං. සුන්දරාය පටිපත්තියා අරියපටිපත්තියා.

'Sundaraṃ ṭhānaṃ' ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုလို၏။ 'Sundarāya paṭipattiyā' ဟူသည် မြတ်သော အကျင့် (အရိယပဋိပတ္တိ) အားဖြင့်။

නිබ්බත්තින්ති පරියොසානං. අතීතෙති අතීතකොට්ඨාසෙ. කිඤ්චනකාරකොති පලිබොධහෙතුභූතො.

'Nibbattin' ဟူသည် ပြီးဆုံးခြင်း (ပရိယောသာန) ကို ဆိုလို၏။ 'Atīte' ဟူသည် အတိတ်အဖို့အစု၌။ 'Kiñcanakārako' ဟူသည် ကြောင့်ကြခြင်း (ပလိဗောဓ) ၏ အကြောင်းဖြစ်သော။

අසෙක්ඛෙ සීලක්ඛන්ධාදිකෙ මහන්තෙ ගුණෙ. පඤ්චන්නං මාරානං විජිතත්තා විජිතවිජයං.

အသေက္ခဖြစ်သော သီလက္ခန္ဓာ အစရှိသော ကြီးမြတ်သော ဂုဏ်တို့၌။ မာရ်ငါးပါးကို အောင်အပ်ပြီးသောကြောင့် 'vijitavijaya' (အောင်အပ်သော စစ်အောင်ပွဲ ရှိသူ) မည်၏။

460. ඉදං අජානන්තාති ‘‘ජාතියා බ්‍රාහ්මණො’’ති ඉදං ලොකසමඤ්ඤාමත්තන්ති අජානන්තා. යෙ බ්‍රාහ්මණෙසු නාමගොත්තං නාම තතියං දිට්ඨාභිනිවෙසං ජනෙන්ති, සාව නෙසං දිට්ඨි. කතං අභිසඞ්ඛතන්ති පරිකප්පනවසෙනෙව කතං ඨපිතං තදුපචිතං, න හෙතුපච්චයසමායොගෙන. සමුච්චාති සම්මුතියා. කා පන සා සම්මුතීති ආහ ‘‘සමඤ්ඤායා’’ති, ලොකසමඤ්ඤාතෙනාති අත්ථො. සම්මා පන පරමත්ථතො අජානන්තානං නාමගොත්තං එවං කප්පෙතීති ආහ ‘‘නො චෙ’’තිආදි. තං පන අසන්තම්පි පරමත්ථතො සන්තතායෙව අභිනිවිසන්ති, තෙසමයං දොසොති දස්සෙතුං ‘‘එවං පකප්පිත’’න්තිආදි වුත්තං. තෙනාහ භගවා – ‘‘ජනපදනිරුත්තිං නාභිනිවෙසෙය්‍යා’’ති [Pg.203] (ම. නි. 3.331). අජානන්තා නොති එත්ථ නො-සද්දො අවධාරණත්ථො – ‘‘න නො සමං අත්ථි තථාගතෙනා’’තිආදීසු (ඛු. පා. 6.3) වියාති ආහ ‘‘අජානන්තාව එවං වදන්තී’’ති.

၄၆၀. ‘‘ဇာတ်အားဖြင့် ဗြာဟ္မဏဖြစ်သည်’’ ဟူသော ဤအရာသည် လောကဝေါဟာရ အခေါ်အဝေါ်မျှသာဖြစ်ကြောင်းကို မသိကြကုန်သော။ ဗြာဟ္မဏတို့၌ နာမည်၊ နွယ် (ဂေါတ္တ) ဟူသော တတိယမြောက် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ စွဲလမ်းမှုကို ဖြစ်စေကြကုန်၏၊ ထိုစွဲလမ်းမှုသည်သာလျှင် သူတို့၏ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ ‘‘kataṃ abhisaṅkhataṃ’’ (ပြုပြင်စီရင်အပ်သည်) ဟူသည်မှာ ကြံစည်စိတ်ကူးမှု (ပရိကပ္ပန) ၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ ပြုအပ်၊ တည်ဆောက်အပ်၊ ဆည်းပူးအပ်သည်၊ အကြောင်းအကျိုး အထောက်အပံ့ အပေါင်းတို့၏ ညီညွတ်မှုကြောင့် ဖြစ်သည်မဟုတ်။ ‘‘samuccā’’ ဟူသည်မှာ သမုတိအားဖြင့်။ ထိုသမုတိသည် အဘယ်နည်းဟူမူ— ‘‘samaññāya’’ (ဝေါဟာရအားဖြင့်) ဟု ဆိုအပ်၏၊ လောကဝေါဟာရ အခေါ်အဝေါ်အားဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ပရမတ်အားဖြင့် မှန်ကန်စွာ မသိကြကုန်သောသူတို့သည် နာမည်နှင့် နွယ်ကို ဤသို့ ကြံစည်ကြ၏ဟူသော အနက်ကို ပြရန် ‘‘no ce’’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုနာမည်နွယ်သည် ပရမတ္ထအားဖြင့် မရှိသော်လည်း ရှိသည်ဟူ၍သာ စွဲလမ်းကြကုန်၏၊ ထိုစွဲလမ်းမှုသည် သူတို့၏ အပြစ်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ ‘‘evaṃ pakappitaṃ’’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည်— ‘‘ဇနပုဒ်သုံး စကားရပ်၌ စွဲလမ်းခြင်း မပြုရာ’’ (မ၊ ၃၊ ၃၃၁) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ‘‘ajānantā no’’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘‘no’’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ကန့်သတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) အနက် ရှိ၏၊ ‘‘na no samaṃ atthi tathāgatena’’ စသည်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘‘မသိကြကုန်ဘဲသာလျှင် ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

නිප්පරියායන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො, නිප්පරියායෙන උජුකමෙවාති අත්ථො, න පුබ්බෙ විය ‘‘යො හි කොචී’’ති පරියායවසෙන. ‘‘න ජච්චා’’ති ගාථාය පුබ්බද්ධෙන ජාතිවාදං පටික්ඛිපන්තො පච්ඡිමද්ධෙන කම්මවාදං පතිට්ඨපෙන්තො. තත්ථාති තිස්සං ගාථායං. උපඩ්ඪගාථාය විත්ථාරණත්ථන්ති උපඩ්ඪගාථාය අත්ථං විත්ථාරෙතුං ‘‘කස්සකො කම්මුනා’’ති වුත්තං. තත්ථ පුරිමාය චතූහි පාදෙහි, පච්ඡිමෙ ද්වීහි ද්වින්නම්පි සාධාරණතො අත්ථො විත්ථාරිතො. තත්ථ කසිකම්මාදීති ආදි-සද්දෙන සිප්පකම්මවාණිජාදි සඞ්ගහො.

‘‘nippariyāyan’’ ဟူသည် ကိရိယာဝိသေသန နပုမ်ညွှန်ချက်ဖြစ်၏၊ သွယ်ဝိုက်ခြင်းမရှိဘဲ တိုက်ရိုက်သာလျှင်ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏၊ ရှေး၌ပြဆိုခဲ့သော ‘‘yo hi koci’’ ဟူသော သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ ‘‘na jaccā’’ ဟူသော ဂါထာ၏ ရှေ့တစ်ဝက်ဖြင့် ဇာတ်ဝါဒ (အမျိုးဇာတ်အစွဲ) ကို ပယ်မြစ်လျက်၊ နောက်တစ်ဝက်ဖြင့် ကမ္မဝါဒ (ကံအစွဲ) ကို ထူထောင်ပြသတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ ‘‘upaḍḍhagāthāya vitthāraṇatthaṃ’’ ဟူသည် ဂါထာဝက်၏ အနက်ကို အကျယ်ဖွင့်ဆိုရန် ‘‘kassako kammunā’’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ရှေ့ဂါထာ၏ ဂါထာခြေ လေးပါးဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ဂါထာ၏ ဂါထာခြေ နှစ်ပါးဖြင့်လည်းကောင်း ဤနှစ်ပါးတို့၏ အနက်ကို ယေဘုယျအားဖြင့် အကျယ်ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ထိုအရာ၌ ‘‘kasikammādi’’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘‘ādi’’ သဒ္ဒါဖြင့် လက်မှုပညာ အတတ်ပညာ (သိပ္ပကမ္မ)၊ ကုန်သွယ်မှု (ဝါဏိဇ္ဇ) စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။

පටිච්චසමුප්පාදපධානවචනවිඤ්ඤෙය්‍යො පච්චයො පටිච්චසමුප්පාදසද්දස්ස අත්ථො පච්චයුප්පන්නාපෙක්ඛාය හොතීති ආහ – ‘‘ඉමිනා පච්චයෙන එතං හොතී’’ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.570) තංසංවණ්ණනායඤ්ච (විසුද්ධි. මහාටී. 2.570) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. සම්මානාවමානාරහකුලෙති සම්මානාරහෙ ඛත්තියාදිකුලෙ, අවමානාරහෙ චණ්ඩාලාදිකුලෙ කම්මවසෙන උපපත්ති හොති කම්මස්ස විපච්චමානොකාසකරතාය විනා තාදිසාය උච්චනීචකුලනිබ්බත්තියා අභාවතො. අඩ්ඪදලිද්දතාදි අඤ්ඤාපි හීනපණීතතා.

ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဟူသော သဒ္ဒါ၏ အနက်သည် ပဓာနကျသော စကားဖြင့် သိအပ်သော အကြောင်းတရား (ပစ္စယ) ကို အကျိုးတရား (ပစ္စယုပ္ပန္န) နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဖြစ်သောကြောင့်— ‘‘ဤအကြောင်းကြောင့် ဤအကျိုးဖြစ်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤအရာ၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်နှင့် ယင်း၏ ဋီကာတို့၌ ပြဆိုပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ‘‘sammānāvamānārahakule’’ ဟူသည် ပူဇော်ထိုက်သော မင်းမျိုး (ခတ္တိယ) စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချအပ်သော စဏ္ဍာလမျိုး စသည်တို့၌လည်းကောင်း ကံ၏အစွမ်းဖြင့် ပဋိသန္ဓေဖြစ်ရ၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကံ၏ အကျိုးပေးခွင့် ရရှိခြင်းမှတစ်ပါး ထိုကဲ့သို့သော မြင့်မြတ်သော သို့မဟုတ် နိမ့်ကျသော အမျိုး၌ ဖြစ်ခြင်းသည် မရှိနိုင်သောကြောင့်ဖြစ်၏။ ‘‘aḍḍhadaliddatādi’’ ဟူသည် ချမ်းသာခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း စသော အခြားသော ယုတ်ညံ့ခြင်း၊ မြင့်မြတ်ခြင်း သဘောတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

කම්මුනාති චෙත්ථ යථා ලොකපජාසත්තසද්දෙහි එකො එවත්ථො වුත්තො, එවං සෙසසද්දෙහිපි, අධිප්පායවිසෙසො පන තත්ථ අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘පුරිමපදෙන චෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. නායං ලොකො බ්‍රහ්මනිම්මිතො කම්මෙන උප්පජ්ජනතො. න හි සන්නිහිතකාරණානං ඵලානං අඤ්ඤෙන උප්පත්තිදිට්ඨි යුජ්ජති. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨියා පටිසෙධො වෙදිතබ්බො’’ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං තං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාදීසුවුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. තථා ලොකස්ස පඨමුප්පත්ති න බ්‍රහ්මුනාති ‘‘කම්මුනා හි තාසු තාසූ’’තිආදි වුත්තං. තතියෙන ‘‘අයං ලොකො ආදිතො පභුති පභවකම්මුනා වත්තතී’’ති වුත්තමත්ථං නිගමෙති.වුත්තස්සෙවත්ථස්ස සූචනඤ්හි නිගමනං. තං පන නියමත්ථං හොතීති ආහ ‘‘කම්මෙනෙව බද්ධා හුත්වා පවත්තන්ති, න අඤ්ඤථා’’ති[Pg.204]. චතුත්ථෙන පදෙන. යායතොති ගච්ඡතො. නිබ්බත්තතොති නිබ්බත්තන්තස්ස. පවත්තතොති පවත්තන්තස්ස.

ဤအရာ၌ ‘‘kammunā’’ (ကံကြောင့်) ဟူသော ပုဒ်၌ လောက၊ ပဇာ၊ သတ္တ ဟူသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် တစ်ခုတည်းသော အနက်ကိုသာ ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ကြွင်းသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်၏၊ သို့သော် ထို၌ ထူးခြားသော ရည်ရွယ်ချက် ရှိကြောင်းကို ပြရန် ‘‘purimapadena cettha’’ (ဤ၌ ရှေ့ပုဒ်ဖြင့်) အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤလောကသည် ဗြဟ္မာဖန်ဆင်းအပ်သည်မဟုတ်၊ ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသောကြောင့်တည်း။ ထင်ရှားရှိသော အနီးကပ်အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျိုးတရားတို့အား အခြားတစ်ပါးသောသူက ဖန်ဆင်းသည်ဟူသော အယူဝါဒသည် မသင့်လျော်ပေ။ ထို့ကြောင့် ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ပယ်မြစ်ခြင်းဟု သိအပ်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤအရာ၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ် ဋီကာ စသည်တို့၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ထို့အတူ လောက၏ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ဗြဟ္မာကြောင့် မဟုတ်ကြောင်းကို ပြရန် ‘‘kammunā hi tāsu tāsū’’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ တတိယပုဒ်ဖြင့် ‘‘ဤလောကသည် အစမှစ၍ ဖြစ်စေတတ်သော ကံကြောင့်သာ ဖြစ်ပျက်နေ၏’’ ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို နိဂုံးချုပ်ပြ၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ညွှန်ပြခြင်းသည်သာ နိဂုံးချုပ် (နိဂမန) မည်၏။ ထိုနိဂုံးချုပ်သည် ကန့်သတ်ခြင်းအနက် ရှိ၏ဟူ၍ ပြရန် ‘‘ကံဖြင့်သာလျှင် အနှောင်အဖွဲ့ခံရပြီး ဖြစ်ပျက်နေကြကုန်၏၊ အခြားနည်းဖြင့်မဟုတ်’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ စတုတ္ထပုဒ်ဖြင့်— ‘‘yāyato’’ ဟူသည် သွားနေသောသူအား။ ‘‘nibbattato’’ ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်နေသောသူအား။ ‘‘pavattato’’ ဟူသည် ဖြစ်ပျက်နေသောသူအား။

ධුතධම්මා විසෙසතො තණ්හාය සන්තත්තවසෙන වත්තන්තීති ආහ ‘‘තපෙනාති ධුතඞ්ගතපෙනා’’ති. මෙථුනවිරති විසෙසතො බ්‍රාහ්මණානං බ්‍රහ්මචරියන්ති සා ඉධ බ්‍රහ්මචරියෙනාති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘බ්‍රහ්මචරියෙනාති මෙථුනවිරතියා’’ති. එතෙනාති ඉමිනා ‘‘තපෙනා’’තිආදීහි චතූහි පදෙහි වුත්තෙන. සෙට්ඨෙනාති උත්තමෙන. සංකිලෙසවිසුද්ධියා පරිසුද්ධෙන. බ්‍රහ්මන්ති බ්‍රහ්මභාවං සෙට්ඨභාවං. සො පනෙත්ථ අත්ථතො බ්‍රාහ්මණභාවොති ආහ ‘‘බ්‍රාහ්මණභාවං ආවහතී’’ති.

ဓုတင်တရားတို့သည် ထူးခြားသဖြင့် တဏှာကို ပူလောင်စေခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘‘tapena’’ ဟူသည် ဓုတင်ခြိုးခြံမှုဖြင့်ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် ထူးခြားသဖြင့် ဗြာဟ္မဏတို့၏ ဗြဟ္မစရိယ (မြတ်သောကျင့်ဝတ်) ဖြစ်၏၊ ထိုကျင့်ဝတ်ကို ဤနေရာ၌ ‘‘brahmacariena’’ ဟု ရည်ရွယ်တော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘‘brahmacariyenā’’ ဟူသည် မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့်ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘‘etena’’ ဟူသည် ဤ ‘‘tapena’’ အစရှိသော စကားလုံး လေးလုံးတို့ဖြင့် ပြဆိုအပ်သောတရားဖြင့်။ ‘‘seṭṭhena’’ ဟူသည် မြတ်သောအကျင့်အားဖြင့်။ ကိလေသာညစ်ညူးမှုမှ စင်ကြယ်သဖြင့် သန့်ရှင်းသော။ ‘‘brahmaṃ’’ ဟူသည် ဗြဟ္မာ့အဖြစ်၊ မြတ်သောအဖြစ်။ ထိုအဖြစ်သည် ဤနေရာ၌ အနက်အားဖြင့် ဗြာဟ္မဏ၏အဖြစ် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘‘ဗြာဟ္မဏအဖြစ်ကို ဆောင်ယူပေးတတ်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

බ්‍රහ්මා ච සක්කො චාති සක්කගරුකානං සක්කො සක්කෙනපි ගරුකාතබ්බතො, බ්‍රහ්මගරුකානං බ්‍රහ්මා බ්‍රහ්මුනාපි ගරුකාතබ්බතො. විජානතන්ති පරමත්ථබ්‍රාහ්මණස්ස විසෙසං ජානන්තානං විඤ්ඤූනං. අවිඤ්ඤුනො හි අප්පමාණං. තෙනාහ – ‘‘පණ්ඩිතාන’’න්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘‘brahmā ca sakko ca’’ (ဗြဟ္မာနှင့် သိကြားမင်းလည်း) ဟူသည်ကား သိကြားမင်းကို အရိုအသေပြုသူတို့အား သိကြားမင်းကိုယ်တိုင်လည်း အရိုအသေပြုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာကို အရိုအသေပြုသူတို့အား ဗြဟ္မာကိုယ်တိုင်လည်း အရိုအသေပြုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ‘‘vijānataṃ’’ ဟူသည် ပရမတ္ထဗြာဟ္မဏ၏ ထူးခြားမှုကို သိကြကုန်သော ပညာရှိတို့၏။ လူမိုက်တို့သည်ကား အသိအမှတ်ပြုစရာ စံနှုန်းမဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ‘‘ပညာရှိတို့၏’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကြွင်းသောအရာသည် အလွယ်တကူ သိသာလှပေ၏။

වාසෙට්ඨසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ဝါသေဋ္ဌသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

9. සුභසුත්තවණ්ණනා

၉. သုဘသုတ်အဖွင့်

462. තුදිසඤ්ඤාතො ගාමො නිගමො එතස්සාති තොදෙය්‍යො, තස්ස අත්තජො තොදෙය්‍යපුත්තොති ආහ ‘‘තුදිගාමා’’තිආදි. ආරාධකොති සංරාධකො. ධම්මනිසන්ති යස්මා සම්පාදනෙන පරිපූරණෙන ඉච්ඡිතා, තස්මා වුත්තං ‘‘සම්පාදකො පරිපූරකො’’ති. ඤායති නිච්ඡයෙන ගමෙති නිබ්බානං, තං වා ඤායති පටිවිජ්ඣීයති එතෙනාති ඤායො, තතො එතස්ස සම්පාදකහෙතුභාවතො ඤායො ධම්මො අරියමග්ගො තං ඤායං ධම්මං. තෙනාහ ‘‘කාරණධම්ම’’න්ති. අනවජ්ජන්ති අවජ්ජපටිපක්ඛං.

၄၆၂. ‘‘Tudi’’ ဟု ထင်ရှားသော ရွာ သို့မဟုတ် နိဂုံးသည် ဤသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် တောဒေယျ မည်၏၊ ထိုတောဒေယျ၏ သားရင်း ဖြစ်သောကြောင့် တောဒေယျပုတ္တ မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘‘tudigāmā’’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘‘ārādhako’’ ဟူသည် ကောင်းစွာ ပြီးမြောက်စေသူ။ ‘‘dhammanisaṃ’’ ဟူသည် ပြီးပြည့်စုံအောင် ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြင့် အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ‘‘sampādako paripūrako’’ (ပြီးမြောက်စေသူ၊ ပြည့်စုံစေသူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘‘ñāyati’’ ဟူသည် အမှန်တကယ် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ဤတရားဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို သိအပ်၊ ထိုးထွင်းသိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဉာယ (နည်းလမ်း) မည်၏၊ ထိုဉာယကို ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် ဉာယဓမ္မသည် အရိယမဂ်ဖြစ်၏၊ ထိုဉာယဓမ္မကို။ ထို့ကြောင့် ‘‘kāraṇadhamma’’ (အကြောင်းတရား) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘‘anavajjaṃ’’ ဟူသည် အပြစ်မရှိသော (အပြစ်ရှိခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော) တရား။

463. වට්ටචාරකතො නිය්‍යාතීති නිය්‍යානිකං ඊකාරස්ස රස්සත්තං ය-කාරස්ස ච ක-කාරං කත්වා. නිය්‍යානෙ වා නියුත්තං, නිය්‍යානං සීලන්ති වා නිය්‍යානිකං, තප්පටිපක්ඛතො අනිය්‍යානිකං. සා පන අත්ථතො අකුසලකිරියාති ආහ ‘‘අකුසලපටිපද’’න්ති.

၄၆၃. သံသရာစက်ဝိုင်း (ဝဋ္ဋစာရက) မှ ထွက်မြောက်တတ်သောကြောင့် ‘‘niyyānika’’ မည်၏၊ (ဤ၌) ‘‘ī’’ ကာရကို ရုဿပြု၍ ‘‘ya’’ အက္ခရာကို ‘‘ka’’ ပြုလုပ်ထား၏။ သို့မဟုတ် ထွက်မြောက်ခြင်း၌ ယှဉ်စပ်အပ်သော၊ သို့မဟုတ် ထွက်မြောက်ခြင်း သဘောရှိသောကြောင့် ‘‘niyyānika’’ မည်၏၊ ထိုတရား၏ ဆန့်ကျင်ဘက်သည် ‘‘aniyyānika’’ (ဝဋ်မှ မထွက်မြောက်ကြောင်းတရား) မည်၏။ ထိုတရားသည် အနက်အားဖြင့် အကုသိုလ်ပြုလုပ်မှု ဖြစ်သောကြောင့် ‘‘akusalapaṭipadaṃ’’ (အကုသိုလ်အကျင့်လမ်း) ဟု မိန့်တော်မူ၏။

බහුභාවවාචකො [Pg.205] ඉධ මහාසද්දො ‘‘මහාජනො’’තිආදීසුවියාති ආහ ‘‘මහන්තෙහි බහූහී’’ති. අත්ථොති පයොජනං. මහන්තානීති බහුලානි. කිච්චානීති කාතබ්බානි. අධිකරණානීති අධිකාරජීවිකාරූපානි. ඝරාවාසකම්මමෙව පඤ්චබලිකරණදසඅත්ථට්ඨානභාවතො ලොකයාත්‍රාය ච සම්පවත්තිට්ඨානභාවතො ජීවිතවුත්තියා වා හෙතුභාවතො ඝරාවාසකම්මට්ඨානං.

ဤနေရာ၌ ‘‘mahā’’ သဒ္ဒါသည် ‘‘mahājana’’ (လူအများ) စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ များပြားသောအဖြစ်ကို ဟောတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘‘mahantehi bahūhi’’ (များပြားလှစွာသော) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘‘attho’’ ဟူသည် အကျိုးစီးပွား (ပယောဇန)။ ‘‘mahantāni’’ ဟူသည် များပြားကုန်သော။ ‘‘kiccāni’’ ဟူသည် ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့။ ‘‘adhikaraṇāni’’ ဟူသည် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်တို့။ အိမ်ရာထောင်၍ နေခြင်းအလုပ် (ဃရာဝါသကမ္မ) သည်သာလျှင် ဗလိငါးပါးကို ပြုလုပ်ခြင်း၊ ဆယ်ပါးသော အကျိုးကျေးဇူးတို့၏ တည်ရာဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ လောကီလူမှုရေး ခရီးစဉ် ဖြစ်ထွန်းရာဌာန ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းမှု၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ‘‘gharāvāsakammaṭṭhāna’’ (အိမ်ရာထောင်မှု အလုပ်ဌာန) မည်၏။

‘‘අප්පකෙනපි මෙධාවී, පාභතෙන විචක්ඛණො;

සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති. (ජා. 1.1.4);

‘‘ဉာဏ်ပညာရှိ၍ အမြော်အမြင်ရှိသောသူသည် နည်းပါးလှစွာသော အရင်းအနှီး (လက်ဆောင်) ဖြင့်ပင်လျှင်၊ မီးစိုးစိုးကလေးကို မှုတ်၍ ဖြစ်စေသကဲ့သို့ မိမိကိုယ်ကို ကြီးပွားအောင် ထူထောင်နိုင်၏’’။ (ဇာ၊ ၁၊ ၁၊ ၄)။

ගාථාය වුත්තනයෙන චූළන්තෙවාසිකස්ස විය.

ထိုဂါထာ၌ ပြဆိုအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်း စူဠန္တေဝါသိက (စူဠလုလင်) ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

464. අයොනිසො පවත්තිතං වාණිජ්ජකම්මං විය අපායභූතං කසිකම්මං නිදස්සනභාවෙ ඨපෙත්වා අයොනිසොමනසිකරණවසෙන පවත්තං ඝරාවාසකිච්චං සන්ධායාහ – ‘‘යථා කසි…පෙ… එවං ඝරාවාසකම්මට්ඨානම්පී’’ති. බ්‍රාහ්මණභත්තො අහොසීති සො කිර බහූ බ්‍රාහ්මණෙ ධනං දත්වා යඤ්ඤං කාරෙසි. උපරීති ‘‘උපරි උපට්ඨාතීති වදෙහී’’ති බ්‍රාහ්මණෙහි අත්තනො සමයෙන ආචික්ඛාපිතොපි යථා උපට්ඨිතමෙව කථෙත්වා කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තො, අථ බ්‍රාහ්මණා – ‘‘ඉමිනා අම්හාකං යඤ්ඤෙ දොසො දින්නො’’ති කුජ්ඣිත්වා තස්ස කළෙවරං සුසානං නෙතුං නාදංසු. අථස්ස ඤාතකෙහි සහස්සෙ දින්නෙ තං සහස්සං ගහෙත්වා ගෙහතො නීහරිතුං අදංසු. කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ ඡත්තිංස ඉත්ථියො ‘‘එකා වත්ථං අදාසි, එකා ගන්ධං, එකා සුමනමාල’’න්තිආදිනා තං තං දානමයං පුඤ්ඤං කත්වා ආයුපරියොසානෙ තාවතිංසභවනෙ සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො පරිචාරිකා හුත්වා නිබ්බත්තිංසු සහස්සඅච්ඡරාපරිවාරිකා, සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො වෙජයන්තරථං පෙසෙත්වා පක්කොසාපිතෙන ගුත්තිලාචරියභූතෙන මහාබොධිසත්තෙන පුච්ඡිතා තං තං අත්තනා කතං පුඤ්ඤං බ්‍යාකරිංසු. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සකලාය ගුත්තිලවිමානකථාය දීපෙතබ්බ’’න්ති. වණිජ්ජකම්මට්ඨානං විපජ්ජමානන්ති එත්ථ තස්ස විපජ්ජමානාකාරො හෙට්ඨා වුත්තො. එවං පබ්බජ්ජකම්මට්ඨානම්පි විපජ්ජමානං අප්පඵලං හොතීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. සීලෙසු අපරිපූරකාරිනොතිආදි තස්ස විපජ්ජනාකාරදස්සනං. ඣානාදිසුඛන්ති එත්ථ ආදි-සද්දෙන අභිඤ්ඤාවිපස්සනාදිසුඛස්ස විය සබ්‍රහ්මචාරීහි සද්ධිං සීලසම්පදාදිසුඛස්ස [Pg.206] සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අරහත්තම්පි පාපුණාති පගෙව සෙක්ඛපුථුජ්ජනසම්පත්තියොති අධිප්පායො.

၄၆၄. မသင့်မတင့်ဖြစ်စေအပ်သော ကုန်သွယ်မှုလုပ်ငန်းကဲ့သို့ အပါယ်သို့ကျရောက်ကြောင်းဖြစ်သော လယ်လုပ်ငန်းကို သာဓကအဖြစ် ထား၍ မသင့်မတင့် နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အိမ်ထောင်မှုကိစ္စကို ရည်ရွယ်၍ - ''လယ်လုပ်ငန်းသည်လည်းကောင်း ...ပ... ဤသို့လျှင် အိမ်ရာထောင်မှုဟူသော ကမ္မဋ္ဌာန်းသည်လည်းကောင်း'' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ဗြာဟ္မဏဘတ္တ ဖြစ်ခဲ့၏' ဟူသည်မှာ ထိုသူသည် များစွာသော ပုဏ္ဏားတို့အား ဥစ္စာကို ပေး၍ ယဇ်ပူဇော်ပွဲကို ပြုစေ၏ ဟူတတ်။ 'အထက်၌' ဟူသည်မှာ 'အထက်၌ လုပ်ကျွေး၏ ဟု ပြောလော့' ဟု ပုဏ္ဏားတို့သည် မိမိတို့၏အယူဝါဒဖြင့် သွန်သင်အပ်သော်လည်း ဖြစ်ပေါ်လာသည့်အတိုင်းသာ ပြောဆို၍ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ငရဲ၌ ဖြစ်လေ၏၊ ထိုအခါ ပုဏ္ဏားတို့သည် - 'ဤသူသည် ငါတို့၏ ယဇ်ပူဇော်ပွဲ၌ အပြစ်ကို ပေးပြီ' ဟု အမျက်ထွက်၍ သူ၏ အလောင်းကို သုသာန်သို့ ယူဆောင်ခွင့် မပေးကြကုန်။ ထို့နောက် သူ၏ ဆွေမျိုးတို့က တစ်ထောင် ပေးသောအခါ ထိုတစ်ထောင်ကို ယူ၍ အိမ်မှ ထုတ်ဆောင်ခွင့် ပေးကြကုန်၏။ ကဿပမြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌ အမျိုးသမီး ၃၆ ယောက်တို့သည် ''တစ်ယောက်သောသူသည် အဝတ်ကို လှူ၏၊ တစ်ယောက်သောသူသည် နံ့သာကို၊ တစ်ယောက်သောသူသည် မြတ်လေးပန်းကို'' စသည်ဖြင့် ထိုထို အလှူဒါနတည်းဟူသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုကြပြီးလျှင် အသက်၏အဆုံး၌ တာဝတိံသာနတ်ပြည်ဝယ် သိကြားမင်း၏ အလုပ်အကျွေး ဖြစ်၍ အခြံအရံ နတ်သမီးတစ်ထောင်နှင့်တကွ ဖြစ်ပွား (ဥပပတ်) ခဲ့ကြကုန်၏၊ သိကြားမင်းက ဝေဇယန္တာရထားကို စေလွှတ်၍ ခေါ်ဆောင်အပ်သော ဂုတ္တိလဆရာဖြစ်သော မဟာဗောဓိသတ်သည် မေးမြန်းအပ်သည်ရှိသော် မိမိတို့ ပြုခဲ့ဖူးသော ကောင်းမှုကို ဖြေကြားကြကုန်၏။ ထိုအကြောင်းကို ရည်ရွယ်၍ ''ဂုတ္တိလဝိမာနဝတ္ထုတစ်ပြင်လုံးဖြင့် ရှင်းလင်းပြသအပ်၏'' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ပျက်စီးနေသော ကုန်သွယ်မှုကမ္မဋ္ဌာန်း' ဟူရာ၌ ထိုကုန်သွယ်မှုလုပ်ငန်း၏ ပျက်စီးပုံအခြင်းအရာကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီ။ ဤသို့လျှင် ရဟန်းပြုမှုဟူသော ကမ္မဋ္ဌာန်းသည်လည်း ပျက်စီးသည်ရှိသော် အကျိုးနည်း၏ဟု ဆောင်ယူ၍ ဆက်စပ်အပ်၏။ 'သီလတို့၌ မပြည့်စုံအောင် ပြုကျင့်သူ' စသည်သည် ထိုသူ၏ ပျက်စီးပုံအခြင်းအရာကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဈာန်စသော ချမ်းသာ' ဟူရာ၌ 'စသည်' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် အဘိညာဉ် ဝိပဿနာ စသော ချမ်းသာကိုလည်းကောင်း၊ သီတင်းသုံးဖော်တို့နှင့်တကွ သီလသမ္ပဒါ စသော ချမ်းသာကိုလည်းကောင်း သိမ်းသွင်းအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ 'သေက္ခနှင့် ပုထုဇဉ်တို့၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာကို မဆိုထားဘိ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ပင် ရောက်နိုင်၏' ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။

චාගසීසෙනාති පධානභූතෙන චාගෙන දානෙන තං අවස්සයං කත්වා. එත්ථ තෙ න කොචි අඵාසුකභාවොති. උජුකං කත්වා අවිරුද්ධං කත්වා, සම්පයොජෙත්වාති අත්ථො. තපචරියන්ති අග්ගිපරිචරණං, තපචරියඤ්ච බ්‍රහ්මචරියග්ගහණා දුට්ඨුල්ලභාවතො.

'စွန့်ကြဲခြင်းကို အမှူးထား၍' ဟူသည် အဓိကဖြစ်သော စွန့်ကြဲခြင်းဟူသော အလှူဖြင့် ထိုအလှူကို မှီခိုရာ ပြု၍။ 'ဤ၌ သင်အား တစ်စုံတစ်ရာ မချမ်းသာခြင်းမရှိ' ဟူသည်ကား။ 'ဖြောင့်မတ်အောင် ပြု၍ မဆန့်ကျင်အောင် ပြုပြီးလျှင် ယှဉ်စေ၍' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ခြိုးခြံစွာကျင့်ခြင်း' ဟူသည် မီးပူဇော်ခြင်း ဖြစ်၏၊ 'ခြိုးခြံစွာကျင့်ခြင်း' ဟု ဆိုခြင်းမှာ ဗြဟ္မစရိယကို ယူခြင်းကြောင့် ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းသော သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။

466. අජානනභාවන්ති අසබ්බඤ්ඤුභාවං. භගවතො පන සබ්බඤ්ඤුභාවො සදෙවකෙ ලොකෙ ජලතලෙ පක්ඛිත්තතෙලං විය පත්ථරිත්වා ඨිතො, න මෙ ඉදං පතිරූපං, තතො පරිවත්තිස්සාමීති ‘‘බ්‍රාහ්මණො, භො, ගොතමා’’තිආදිමාහ. පච්චාහරිතුං පටිපක්ඛෙන අපහරිතුං. සෙතපොක්ඛරසදිසොති පුණ්ඩරීකපත්තසදිසවණ්ණො. සුවට්ටිතාති වට්ටභාවයුත්තට්ඨානෙ සුවට්ටා. නාමකංයෙවාති නාමමත්තමෙව වචනමත්තමෙව. තථාභූතානං භාවස්සපි අභාවෙන නිහීනං නාම හොති, නාම-සද්දො නිහීනපරියායො. තෙනාහ – ‘‘ලාමකංයෙවා’’ති.

၄၆၆. 'မသိသောသဘော' ဟူသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ် မရှိခြင်း ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သည်မူကား နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ ရေပြင်ပေါ်၌ ဆမ်းအပ်သော ဆီကဲ့သို့ ပျံ့နှံ့၍ တည်ရှိ၏၊ 'ငါအား ဤသို့ဆိုခြင်းသည် မလျောက်ပတ်၊ ထိုကြောင့် ပြောင်းလဲပြောဆိုအံ့' ဟု ကြံ၍ 'အချင်းဂေါတမသည် ဗြာဟ္မဏဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် ဆိုခဲ့၏။ 'ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းရန်' ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြင့် ဖယ်ရှားရန်။ 'ကြာဖြူနှင့်တူသော' ဟူသည် ပုဏ္ဏရိကကြာဖက်နှင့်တူသော အဆင်းရှိသော။ 'ကောင်းစွာလုံးဝန်းသော' ဟူသည် လုံးဝန်းသော သဘောရှိသော အရပ်၌ ကောင်းစွာ လုံးဝန်းသော။ 'အမည်မျှသာ' ဟူသည် အမည်မျှသာ စကားမျှသာတည်း။ ထိုသို့သော သဘောတရားများ မရှိခြင်းကြောင့် ယုတ်ညံ့သော အမည် ဖြစ်၏၊ 'နာမ' သဒ္ဒါသည် ယုတ်ညံ့ခြင်း၏ ပရိယာယ် (ဝေါဟာရ) ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည် - ''ယုတ်ညံ့လှစွာသော အရာမျှသာ'' ဟု။

467. කතමා වාචා තෙසං සෙය්‍යොති තෙසං චඞ්කියාදීනං බ්‍රාහ්මණමහාසාලානං වුච්චමානවිභාගාසු වාචාසු කතමා වාචා සෙය්‍යොති. ‘‘සෙය්‍යා’’ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං. සම්මුතියාති අවිලඞ්ඝිතසාධුමරියාදාය ලොකසම්මුතියා. තෙනාහ ‘‘ලොකවොහාරෙනා’’ති. මන්තාති මන්තාසඞ්ඛාතාය පඤ්ඤාය මන්තෙත්වා ජානිත්වා. තෙනාහ ‘‘තුලයිත්වා’’ති. අත්ථසංහිතන්ති හෙතුසඤ්හිතං. තං පන එකංසතො යුත්තියුත්තං හොතීති ආහ – ‘‘කාරණනිස්සිත’’න්ති. ආවුතොතිආදීසු ආදිතො අභිමුඛං ඤාණගතියා විබන්ධනෙන ආවුතො, ආවරියෙන විසෙසතො ඤාණගතියා නිබන්ධනෙන නිවුතො, එවං ඔඵුටො පලිගුණ්ඨිතො. පරියොනද්ධොති සමන්තතො ඔනද්ධො ඡාදිතො. තෙනාහ ‘‘පලිවෙඨිතො’’ති.

၄၆၇. 'ထိုသူတို့၏ စကားတို့တွင် အဘယ်စကားသည် မြတ်သနည်း' ဟူသည် စင်္ကီအစရှိသော ထိုပုဏ္ဏားမဟာသာလတို့၏ ပြောဆိုအပ်သော ခွဲခြားမှုတို့တွင် အဘယ်စကားသည် မြတ်သနည်း ဟူလို။ 'သေယျာ' ဟူသည် လိင်ကွဲလွဲခြင်းအားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ 'သမ္မုတိအားဖြင့်' ဟူသည် မကျူးလွန်အပ်သော သူတော်ကောင်းတို့၏ စည်းကမ်းတည်းဟူသော လောကသမ္မုတိအားဖြင့်။ ထိုကြောင့် မိန့်တော်မူသည် - ''လောကဝေါဟာရအားဖြင့်'' ဟု။ 'ဉာဏ်ဖြင့်' ဟူသည် မန္တာဟုခေါ်အပ်သော ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်၍ သိသဖြင့်။ ထိုကြောင့် မိန့်တော်မူသည် - ''ချိန်ဆ၍'' ဟု။ 'အကျိုးနှင့် စပ်ယှဉ်သော' ဟူသည် အကြောင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော။ ထိုစကားသည် စင်စစ် ယုတ္တိနှင့် ညီညွတ်၏ဟု မိန့်တော်မူသည် - ''အကြောင်းကို အမှီပြုသော'' ဟု။ 'ပိတ်ပင်အပ်သော' စသည်တို့၌ ရှေးဦးစွာ ဉာဏ်၏ သွားရာလမ်းကို ဆီးတားခြင်းဖြင့် ပိတ်ပင်အပ်၏၊ အဆီးအတားဖြင့် အထူးသဖြင့် ဉာဏ်၏သွားရာလမ်းကို ချည်နှောင်ခြင်းဖြင့် ပိတ်ဆို့အပ်၏၊ ဤသို့လျှင် လွှမ်းမိုးအပ်၏၊ ပတ်ပတ်လည် ဖွဲ့ချည်အပ်၏။ 'အုပ်ပိတ်အပ်သော' ဟူသည် ပတ်ပတ်လည် လွှမ်းအုပ်အပ်သော၊ ဖုံးလွှမ်းအပ်သော။ ထိုကြောင့် မိန့်တော်မူသည် - ''ပတ်ပတ်လည် ရစ်ပတ်အပ်သော'' ဟု။

468. සචෙ එතං කාරණමත්ථීති ‘‘නිස්සට්ඨතිණකට්ඨුපාදානො අග්ගි ජලතී’’ති එතං කාරණං සචෙ අත්ථි යදි සියා, සො අපරො තිණකට්ඨුපාදානො අග්ගි යදි භවෙය්‍ය. සදොසො සාදීනවො සපරික්කිලෙසො. පරිසුද්ධොති උපක්කිලෙසාභාවෙන සබ්බසො සුද්ධො. ජාති ආදීනං අභාවෙනාති ජාතිපච්චයානං කම්මකිලෙසානං නිග්ගමෙන.

၄၆၈. 'အကယ်၍ ဤအကြောင်းရှိပါမူ' ဟူသည် ''မြက်၊ ထင်းတည်းဟူသော စွဲလမ်းစရာ (လောင်စာ) ကို စွန့်လွှတ်သော မီးသည် တောက်လောင်၏'' ဟူသော ဤအကြောင်းသည် အကယ်၍ ရှိပါမူ၊ မြက်၊ ထင်းဟူသော လောင်စာရှိသော အခြားမီးသည် ဖြစ်ပါမူ။ 'အပြစ်ရှိသော' ဟူသည် အပြစ်နှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဘေးရန်နှင့်တကွဖြစ်သော၊ ပူပန်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော။ 'စင်ကြယ်သော' ဟူသည် ကိလေသာညစ်ညူးမှု မရှိခြင်းကြောင့် အလုံးစုံ စင်ကြယ်သော။ 'ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း စသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့်' ဟူသည် ပဋိသန္ဓေ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကံ၊ ကိလေသာတို့ ကုန်ဆုံးသွားခြင်းကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။

469. න [Pg.207] නිච්චලා තිට්ඨන්තීති තත්ථ පක්ඛිපිතබ්බස්ස ලබ්භමානත්තා යථාපඤ්ඤත්තං හුත්වා නිච්චලා අකම්පියා න තිට්ඨන්ති. තං දොසං තං ඌනතාදොසං.

၄၆၉. 'မလှုပ်မရှက် မတည်ကုန်' ဟူသည် ထိုအိုးစသည်တို့၌ ထည့်သွင်းရမည့်အရာကို ရရှိနိုင်သောကြောင့် ပညတ်ထားသည့်အတိုင်း ဖြစ်၍ မလှုပ်မယိမ်း မတုန်မလှုပ် မတည်ကြကုန်။ 'ထိုအပြစ်ကို' ဟူသည် ထိုချို့ယွင်းချက်အပြစ်ကို။

අඤ්ඤස්මිං අසතීති අත්ථභඤ්ජකමුසාවාදෙ අසති. සො හි අත්තනො සන්තකස්ස අදාතුකාමතාදිවසෙන පවත්තස්ස අකම්මපථප්පත්තස්ස මුසාවාදභාවස්ස විපරීතො අඤ්ඤො ඉධ අධිප්පෙතො. තථා හි ඉතරො යෙභුය්‍යෙන වළඤ්ජිතබ්බතො වොහරිතබ්බතො වළඤ්ජකමුසාවාදොති ආහ. න කදාචි මුසාවාදීති ද්වෙ කථා න කථෙන්ති. බාහිරකානං අනවජ්ජතපසම්මතායපි නිස්සිතොති වත්තුං ආහ ‘‘සීලවා තපනිස්සිතකො හොති’’ති. විවටමුඛා මන්තජ්ඣෙනමණ්ඩිතා සබ්බසො සජ්ඣායා හොන්ති, න ඉතරෙති ආහ ‘‘පබ්බජිතා නිච්චං සජ්ඣායන්තී’’ති.

'Aññasmiṃ asatīti' ဟူသည် အကျိုးကို ဖျက်ဆီးတတ်သော မုသာဝါဒ မရှိသော်။ ထိုမုသာဝါဒသည်ကား မိမိဥစ္စာကို မပေးလိုခြင်း စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၍ ကမ္မပထသို့ မရောက်သော မုသာဝါဒသဘောမှ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အခြားမုသာဝါဒကို ဤ၌ ရည်ရွယ်သည်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် တစ်ပါးသောသူသည် များသောအားဖြင့် သုံးစွဲအပ် ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် 'သုံးစွဲအပ်သော မုသာဝါဒ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဘယ်သောအခါမျှ မုသာဝါဒ မပြောဆို' ဟူသည် စကားနှစ်ခွ မပြောဆိုခြင်းတည်း။ သာသနာပပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အပြစ်ကင်းသော အကျင့်ဟု သမုတ်အပ်သော အကျင့်ကိုလည်း အမှီပြု၏ဟု ဆိုခြင်းငှာ ''သီလရှိသူသည် အကျင့်ကို မှီဝဲသူ ဖြစ်၏'' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဖွင့်ထားသော နှုတ်ခမ်းရှိကုန်လျက် မန္တာန်တို့ကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်းဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ အလုံးစုံ ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ကြကုန်၏၊ တစ်ပါးသောသူတို့သည် ထိုသို့မဟုတ်ကုန်ဟု မိန့်တော်မူသည် - ''ရဟန်းတို့သည် အမြဲမပြတ် သရဇ္ဈာယ်ကြကုန်၏'' ဟု။

470. චිරං නික්ඛන්තොති නිග්ගතො හුත්වා චිරකාලෙ. න සබ්බසො පච්චක්ඛා හොන්ති සතිසම්මොහතො මග්ගානඤ්ච අඤ්ඤථා කරණතො. චිරායිතත්තන්ති ‘‘අයං මග්ගො’’ති කථනස්ස චිරායනං. විත්ථායිතත්තන්ති අසප්පටිභානං. තං පන සඋපමාහ දස්සෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං.

၄၇၀. 'ကြာမြင့်စွာ ထွက်ခွာသွားသော' ဟူသည် ထွက်ခွာသွားသည်ဖြစ်၍ ကြာမြင့်သောကာလ၌။ သတိမေ့လျော့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ လမ်းတို့ကို တခြားစီ ပြုလုပ်မိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အလုံးစုံ မျက်မှောက်မထင်ကုန်။ 'ကြာမြင့်ခြင်း' ဟူသည် ''ဤသည်ကား လမ်းတည်း'' ဟု ပြောဆိုရန် ကြာမြင့်ခြင်း။ 'တွေဝေခြင်း' ဟူသည် လျင်မြန်စွာ မသိနိုင်ခြင်း (မဝံ့မရဲဖြစ်ခြင်း)။ ထိုအကြောင်းကို ဥပမာနှင့်တကွ ပြသရန် ''ဥပမာသော်ကား'' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။

බලසම්පන්නොති කායබලෙන සමන්නාගතො. පමාණකතං කම්මං නාම පමාණකරානං රාගාදිකිලෙසානං අවික්ඛම්භිතත්තා ‘‘පමාණකතං කම්මං නාම කාමාවචර’’න්ති ආහ, තෙසං පන වික්ඛම්භිතත්තා වුත්තං ‘‘අප්පමාණකතං කම්මං නාම රූපාරූපාවචර’’න්ති. තත්ථාපි විසෙසතො අප්පමඤ්ඤාභාවනා සම්භවතීති ආහ ‘‘තෙසුපී’’තිආදි. නිරීහකත්තා යථා අප්පමාණසමඤ්ඤා ලබ්භති, තං දස්සෙතුං ‘‘පමාණං…පෙ… වුච්චතී’’ති ආහ. න ඔහීයති න තිට්ඨතීති කතූපචිතම්පි කාමාවචරකම්මං යථාධිගතෙ මහග්ගතජ්ඣානෙ අපරිහීනෙ තං අභිභවිත්වා ආසීදෙත්වා පස්සෙ ඔහීයකං කත්වා පටිසන්ධිං දාතුං සමත්ථභාවෙන න තිට්ඨති. ලග්ගිතුන්ති ආවරිතුං. ඨාතුන්ති පතිට්ඨාතුං. ඵරිත්වාති පටිප්ඵරිත්වා. පරියාදියිත්වාති තස්ස සාමත්ථියං ඛෙපෙත්වා. කම්මස්ස පරියාදියනං නාම විපාකුප්පාදබන්ධනමෙවාති ආහ – ‘‘තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

"ဗလသမ္ပန္နော" ဟူသည် ကိုယ်အားနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ "ပမာဏကတံ ကမ္မံ" မည်သည် အတိုင်းအရှည်ကို ပြုတတ်ကုန်သော ရာဂစသော ကိလေသာတို့ကို မခွာအပ်သောကြောင့် "အတိုင်းအရှည်ရှိသော ကံမည်သည် ကာမာဝစရကံတည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုကိလေသာတို့ကို ခွာအပ်သောကြောင့် "အတိုင်းအရှည်မရှိသော ကံမည်သည် ရူပါဝစရ အရူပါဝစရကံတည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုရူပါဝစရ အရူပါဝစရတို့တွင်လည်း အထူးသဖြင့် အပ္ပမညာဘာဝနာသည် ဖြစ်နိုင်၏ဟူသောအနက်ကို ပြခြင်းငှာ "တေသုပိ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ လုံ့လကင်းသည်ဖြစ်၍ အတိုင်းအရှည်မရှိဟူသော အမည်ကို ရရှိပုံကို ပြခြင်းငှာ "ပမာဏံ...ပေ... ဝုစ္စတိ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "န အောဟီယတိ န တိဋ္ဌတိ" ဟူသည် ပြု၍ဆည်းပူးအပ်သော ကာမာဝစရကံသည်လည်း ရရှိပြီးသော မဟဂ္ဂုတ်ဈာန် မဆုတ်ယုတ်သေးသရွေ့ ထိုဈာန်ကို နှိပ်စက်၍၊ ချဉ်းကပ်၍၊ နံဘေးတွင် ချန်ထား၍ ပဋိသန္ဓေကို ပေးနိုင်စွမ်းသော အခြေအနေမျိုးဖြင့် မတည်နိုင်။ "လဂ္ဂိတုံ" ဟူသည် တားဆီးပိတ်ပင်ခြင်းငှာ။ "ဌာတုံ" ဟူသည် တည်တံ့ခြင်းငှာ။ "ဖရိတွာ" ဟူသည် တုံ့ပြန်ပျံ့နှံ့စေ၍။ "ပရိယာဒိယိတွာ" ဟူသည် ထိုကံ၏စွမ်းရည်ကို ကုန်ခမ်းစေ၍။ ကံ၏ကုန်ခမ်းစေခြင်းမည်သည် အကျိုးပေးမှု အနှောင်အဖွဲ့ကို တားဆီးခြင်းသာတည်းဟု ပြခြင်းငှာ "တဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

සුභසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

သုဘသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေသော လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

10. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා

၁၀. သင်္ဂါရဝသုတ်အဖွင့် (သင်္ဂါရဝသုတ်ဝဏ္ဏနာ)

473. අභිප්පසන්නාති [Pg.208] අභිසමෙච්ච පසන්නා. තෙනාහ – ‘‘අවෙච්චප්පසාදවසෙන පසන්නා’’ති. බ්‍රාහ්මණී විගතමලමච්ඡෙරතාය ‘‘තුය්හං දෙය්‍යධම්මං රුච්චනකට්ඨානෙ දෙහී’’ති ආහ. මග්ගෙනෙව හිස්සා මච්ඡරියස්ස පහීනත්තා බුද්ධපක්ඛබ්‍රාහ්මණපක්ඛවසෙන උභතොපක්ඛිකා.

၄၇၃. "အဘိပ္ပသန္နာ" ဟူသည် ထိုးထွင်း၍ သိလျက် ကြည်ညိုခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် "အဝေစ္စပ္ပသာဒ (မတုန်မလှုပ် ကြည်ညိုခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ကြည်ညိုသော" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပုဏ္ဏေးမသည် ကင်းပြီးသော ဝန်တိုခြင်းအညစ်အကြေး ရှိသည်ဖြစ်၍ "သင့်အား လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို နှစ်သက်ရာအရပ်၌ လှူပါ" ဟု ဆို၏။ ထိုပုဏ္ဏေးမသည် မဂ်ဖြင့်လျှင် ဝန်တိုခြင်းကို ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဘုရားဘက်တော်သားနှင့် ပုဏ္ဏားဘက်တော်သား နှစ်ဦးလုံးသော ဘက်တော်သား ဖြစ်၏။

කිංසූති කින්ති පුච්ඡාවචනං. ඡෙත්වා අනාදියිත්වා විනාසෙත්වා. සුඛං සෙතීති චිත්තසන්තාපාභාවෙන සුඛෙන සුපති. න සොචතීති තතො එව සොකං නාම විනාසෙති. කොධන්ති කුජ්ඣනලක්ඛණං කොධං. ඡෙත්වා සමුච්ඡින්දිත්වා. සුඛං සෙතීති කොධපරිළාහෙන අපරිඩය්හමානත්තා සුඛං සුපති. කොධවිනාසෙන විනට්ඨදොමනස්සත්තා න සොචති. විසමූලස්සාති දුක්ඛවිපාකස්ස. මධුරග්ගස්සාති අක්කොසකස්ස පච්චක්කොසනෙන, පහාරකස්ස පටිප්පහරණෙන යං සුඛං උප්පජ්ජති, තං සන්ධායෙව ‘‘මධුරග්ගො’’ති වුත්තො. ඉමස්මිඤ්හි ඨානෙ පරියොසානං ‘‘අග්ග’’න්ති වුත්තං. අරියාති බුද්ධාදයො අරියා.

"ကိံသူ" ဟူသည် "အဘယ်နည်း" ဟု မေးမြန်းသော စကားတည်း။ "ဆေတွာ" ဟူသည် ဂရုမစိုက်ဘဲ ဖျက်ဆီး၍။ "သုခံ သေတိ" ဟူသည် စိတ်၏ပူပန်ခြင်းမရှိသဖြင့် ချမ်းသာစွာ အိပ်စက်ရ၏။ "န သောစတိ" ဟူသည် ထိုသို့ စိတ်ပူပန်ခြင်းမရှိသောကြောင့်ပင် စိုးရိမ်ခြင်းကို ဖျက်ဆီး၏။ "ကောဓံ" ဟူသည် အမျက်ထွက်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော အမျက်ဒေါသကိုတည်း။ "ဆေတွာ" ဟူသည် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်၍။ "သုခံ သေတိ" ဟူသည် ဒေါသအပူမီးဖြင့် မပူလောင်ရသဖြင့် ချမ်းသာစွာ အိပ်စက်ရ၏။ ဒေါသကို ဖျက်ဆီးခြင်းဖြင့် ပျက်စီးအပ်သော နှလုံးမသာယာခြင်း ရှိသည်ဖြစ်၍ မစိုးရိမ်ရ။ "ဝိသမူလဿ" ဟူသည် ဆင်းရဲသော အကျိုးရှိသော။ "မဓုရဂ္ဂဿ" ဟူသည် ဆဲရေးသူအား ပြန်လည်ဆဲရေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရိုက်နှက်သူအား ပြန်လည်ရိုက်နှက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း အကြင်ချမ်းသာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုချမ်းသာကို ရည်ရွယ်၍ "ချိုသာသော အဆုံးရှိသော" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤပါဠိ၌ အဆုံးကို "အဂ္ဂ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "အရိယာ" ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားအစရှိသော အရိယာသူတော်ကောင်းတို့တည်း။

පඤ්හං කථෙසීති බ්‍රාහ්මණො කිර චින්තෙසි – ‘‘සමණො ගොතමො ලොකපූජිතො, න සක්කා යං වා තං වා වත්වා සන්තජ්ජෙතුං, එකං සණ්හපඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති. සො එකං පුච්ඡාගාථං අභිසඞ්ඛරිත්වා ‘‘සචෙ අසුකස්ස නාම වධං රොචෙමීති වක්ඛති, යෙ තුය්හං න රුච්චන්ති, තෙ මාරෙතුකාමොසි, ලොකවධාය උප්පන්නො කිං තුය්හං සමණභාවෙනාති නිග්ගහෙස්සාමි. සචෙ න කස්සචි වධං රොචෙමීති වක්ඛති, අථ නං ත්වං රාගාදීනම්පි වධං න ඉච්ඡසි, තස්මා සමණො හුත්වා ආහිණ්ඩසීති නිග්ගණ්හිස්සාමීති ඉමං උභතොකොටිකං පඤ්හං පුට්ඨො සමණො ගොතමො නෙව ගිලිතුං න උග්ගිලිතුං සක්ඛිස්සතී’’ති එවං චින්තෙත්වා ඉමං පය්හං පුච්ඡි. තස්ස භගවා අජ්ඣාසයානුරූපං කථෙසි. සො පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරාධිතචිත්තො පබ්බජ්ජං යාචි. සත්ථා තං පබ්බාජෙසි, සො පබ්බජ්ජාකිච්චං මත්ථකං පාපෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘පබ්බජිත්වා අරහත්තං පත්තො’’ති.

"ပြဿနာကို ဖြေဆိုတော်မူ၏" ဟူသည်မှာ ပုဏ္ဏားသည် ဤသို့ ကြံစည်၏ - "ရဟန်းဂေါတမသည် လောက၌ ပူဇော်အပ်သူ ဖြစ်၏၊ ကြုံရာစကားကို ပြောဆို၍ ခြိမ်းခြောက်ခြင်းငှာ မတတ်ကောင်း၊ သိမ်မွေ့သော ပြဿနာတစ်ခုကို မေးမြန်းအံ့" ဟု ကြံစည်၏။ ထိုပုဏ္ဏားသည် မေးခွန်းဂါထာ တစ်ခုကို စီရင်ပြီးလျှင် "အကယ်၍ ရဟန်းဂေါတမက 'အချင်းချင်း သတ်ဖြတ်ခြင်းကို ငါနှစ်သက်၏' ဟု ပြောပါက၊ 'သင်သည် မိမိမနှစ်သက်သူတို့ကို သတ်ဖြတ်လိုသူ ဖြစ်၏၊ လောကကို ဖျက်ဆီးရန် ဖြစ်လာသော သင်၏ ရဟန်းအဖြစ်ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း' ဟု နှိမ်နှင်းအံ့။ အကယ်၍ 'ငါသည် မည်သူ့ကိုမျှ သတ်ဖြတ်ခြင်းကို မနှစ်သက်ပါ' ဟု ပြောပါက၊ 'သို့ဖြစ်လျှင် သင်သည် ရာဂစသည်တို့ကိုလည်း သတ်ဖြတ်ရန် မလိုလားချေ၊ ထို့ကြောင့် အဘယ်ကြောင့် ရဟန်းပြု၍ လှည့်လည်နေသနည်း' ဟု နှိမ်နှင်းအံ့၊ ဤကဲ့သို့သော နှစ်ဖက်ညှပ် ပြဿနာကို မေးမြန်းအပ်သော် ရဟန်းဂေါတမသည် မျိုလည်းမမျိုနိုင် ထွေးလည်းမထွေးနိုင် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်" ဟု ဤသို့ ကြံစည်၍ ဤပြဿနာကို မေးမြန်းခဲ့၏။ ထိုပုဏ္ဏားအား မြတ်စွာဘုရားသည် သူ၏အလိုအဇ္ဈာသယနှင့် လျော်ညီစွာ ဖြေကြားတော်မူ၏။ ထိုပုဏ္ဏားသည် ပြဿနာအဖြေကြောင့် စိတ်ကျေနပ်မှုရရှိသဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်ကို တောင်းပန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် သူ့ကို ရဟန်းပြုပေးတော်မူ၏၊ ထိုသူသည် ရဟန်းတရားအားထုတ်၍ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်စေ၏။ ထို့ကြောင့် "ရဟန်းပြု၍ ရဟတ်ဖိုလ်သို့ ရောက်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။

අවභූතාති අධොභූතා. අධොභාවො සත්තානං අවඩ්ඪි අවමඞ්ගලන්ති ආහ – ‘‘අවඩ්ඪිභූතා අවමඞ්ගලභූතායෙවා’’ති. පරිභූතාති පරිභවප්පත්තා. විජ්ජමානානන්ති පාළියං අනාදරෙ සාමිවචනන්ති තදත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘විජ්ජමානෙසූ’’තිආහ. පකට්ඨං, පවඩ්ඪං වා ඤාණන්ති පඤ්ඤාණන්ති භගවතො ඤාණං විසෙසෙත්වා වුත්තං.

"အဝဘူတာ" ဟူသည် အောက်ကျဆုတ်ယုတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သောတည်း။ သတ္တဝါတို့၏ အောက်ကျဆုတ်ယုတ်ခြင်းသည် မကြီးပွားခြင်း၊ မင်္ဂလာမရှိခြင်းဖြစ်သည်ဟု ပြခြင်းငှာ "မကြီးပွားခြင်း ဖြစ်ကုန်သော၊ မင်္ဂလာမရှိခြင်း ဖြစ်ကုန်သည်သာတည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ပရိဘူတာ" ဟူသည် နှိမ်ချခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သောတည်း။ ပါဠိတော်၌ "ဝိဇ္ဇမာနာနံ" ဟူသည် အနာဒရ၌ သာမိဝိဘတ်တည်း၊ ထိုအနက်ကို ပြခြင်းငှာ "ဝိဇ္ဇမာနေသု" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဉာဏ်တော်ကို အထူးပြု၍ "ပညာဏံ" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ၎င်းသည် လွန်ကဲသော သို့မဟုတ် တိုးပွားသော ဉာဏ်တည်း။

474. අභිජානිත්වාති [Pg.209] අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානිත්වා. වොසිතවොසානාති කතකරණීයතාය සබ්බසො පරිසොසිතනිට්ඨා. පාරමිසඞ්ඛාතන්ති පරමුක්කංසභාවතො පාරමීති සඞ්ඛාතං. තෙනාහ ‘‘සබ්බධම්මානං පාරභූත’’න්ති. බ්‍රහ්මචරියස්සාති සාසනබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතං. තෙනාහ ‘‘උප්පාදකා ජනකා’’ති. ‘‘ඉදමෙවං භවිස්සති ඉදමෙව’’න්ති තක්කනං තක්කො, සො එතස්ස අත්ථීති තක්කී. යස්මා සො තං තං වත්ථුං තථා තථා තක්කිත්වා ගණ්හති, තස්මා වුත්තං ‘‘තක්කගාහී’’ති. වීමංසනසීලො වීමංසී පච්චක්ඛභූතමත්ථං වීමංසනභූතාය පඤ්ඤාය කෙවලං වීමංසනතො. තෙනාහ ‘‘පඤ්ඤාචාරං චරාපෙත්වා එවංවාදී’’ති. යථාවුත්තතක්කීවීමංසීභාවෙන තක්කපරියාහතං වීමංසානුචරිතං සයංපටිභානං එවමෙතන්ති වත්වා.

၄၇၄. "အဘိဇာနိတွာ" ဟူသည် လွန်ကဲထူးခြားသော ဉာဏ်ဖြင့် သိ၍တည်း။ "ဝေါသိတဝေါသာနာ" ဟူသည် ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြီးစီးစေခြင်းကြောင့် အလုံးစုံ စင်ကြယ်ပြီးစီးခြင်းသို့ ရောက်သော။ "ပါရမိသင်္ါတံ" ဟူသည် အလွန်အကဲ အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော အဖြစ်ကြောင့် ပါရမီဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်အပ်သောတည်း။ ထို့ကြောင့် "ခပ်သိမ်းသောတရားတို့၏ အကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်တော်မူသော" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဗြဟ္မစရိယဿ" ဟူသည် သာသနာတော်တည်းဟူသော မြတ်သောကျင့်ဝတ်၏ အစဦးဖြစ်သောတည်း။ ထို့ကြောင့် "ဖြစ်ပေါ်စေတတ်ကုန်သော၊ ဖြစ်ပွားစေတတ်ကုန်သော" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဤသည်ကား ဤသို့ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤသည်သာတည်း" ဟု ကြံစည်ခြင်းသည် ကြံစည်မှု (တက္က) မည်၏၊ ထိုကြံစည်မှုသည် ထိုသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "တက္ကီ" မည်၏။ အကြင်ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုထိုအရာဝတ္ထုကို ထိုသို့ထိုသို့ ကြံစည်၍ ယူတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ကြံစည်တွေးတော၍ ယူတတ်သူ" ဟု ဆိုအပ်၏။ စူးစမ်းတတ်သော သဘောရှိသူသည် "ဝီမံသီ" မည်၏၊ မျက်မှောက်ထင်ထင်ရှိသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို စူးစမ်းတတ်သော ပညာဖြင့် အဖန်ဖန် စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် "ပညာ၏အရာကို လှည့်လည်စေ၍ ဤသို့ ပြောဆိုလေ့ရှိသောသူ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော ကြံစည်တွေးတောတတ်သူ၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်တတ်သူ ဖြစ်သည့်အလျောက် ကြံစည်တွေးတောမှုဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သော၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်မှုနောက်သို့ လိုက်သော၊ မိမိ၏ဉာဏ်ပညာဖြင့် "ဤသို့ဖြစ်၏" ဟု ဆို၍။

485. අට්ඨිතපධානවතන්ති අඤ්ඤත්ථ කිස්මිඤ්චි පුග්ගලෙ අට්ඨිතපධානවතං අනඤ්ඤසාධාරණං භොතො ගොතමස්ස පධානං අහොසි. සප්පුරිසපධානවතං අහොසි සප්පුරිසපධානවතාධිගතානං එතාදිසානං අරහතං අච්ඡරියපුග්ගලානංයෙව ආවෙණිකපධානවතං අහොසි. අජානන්තොව පකාසෙතීති අයං පුච්ඡිතමත්ථං සයං පච්චක්ඛතො අජානන්තො එව කෙවලං සද්දං උප්පාදෙත්වාව පකාසෙසීති සඤ්ඤාය ආහ. අජානනභාවෙ සන්තෙති ඉමෙ අධිදෙවාති පච්චක්ඛතො ජානනෙ අසති. පණ්ඩිතෙන මනුස්සෙනාති ලොකවොහාරකුසලෙන මනුස්සෙන, ත්වං පන ලොකවොහාරෙපි අකුසලො. වචනත්ථඤ්හි අජානන්තො යං කිඤ්චි වදති. උච්චෙන සම්මතන්ති උච්චං සුපාකටං සබ්බසො තරුණදාරකෙහිපි සම්මතං. ඤාතමෙතං යදිදං අත්ථි දෙවාති. තෙනාහ ‘‘සුසුදාරකාපී’’තිආදි. දෙවාති උපපත්තිදෙවා. අධිදෙවා නාම සම්මුතිදෙවෙහි අධිකදෙවාති කත්වා, තදඤ්ඤෙ ච මනුස්සෙ අධිකභාවෙ කිමෙව වත්තබ්බං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

၄၈၅. "အဋ္ဌိတပဓာနဝတံ" ဟူသည် အခြားသော အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဦး၌ မတည်မရှိဖူးသော၊ အခြားသူများနှင့် မဆက်ဆံသော အရှင်ဂေါတမ၏ လုံ့လဝီရိယ အကျင့်သည် ဖြစ်၏။ "သပ္ပုရိသပဓာနဝတံ အဟောသိ" ဟူသည် သူတော်ကောင်းတို့၏ လုံ့လဝီရိယအကျင့်ဖြင့် ရအပ်သော ဤသို့သော အံ့ဖွယ်သရဲ ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်ကုန်သော ရဟန္တာတို့၏သာလျှင် သီးခြားဖြစ်သော လုံ့လဝီရိယအကျင့်သည် ဖြစ်၏။ "မသိဘဲလျက်သာလျှင် ထင်ရှားစေ၏" ဟူသည်မှာ ဤပုဏ္ဏားသည် မေးမြန်းအပ်သော အနက်ကို မိမိကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ထင်ထင် မသိဘဲလျက်သာလျှင် အသံမျှကိုသာ ဖြစ်စေ၍ ထင်ရှားစေ၏ဟူသော အမှတ်သညာဖြင့် ဆို၏။ "မသိသော အဖြစ်ရှိသော်" ဟူသည် ဤနတ်မြတ်တို့ကို မျက်မှောက်ထင်ထင် သိခြင်းမရှိသော်။ "ပညာရှိသော လူသားသည်" ဟူသည် လောကဝေါဟာရ၌ ကျွမ်းကျင်သော လူသားသည်၊ သင်ကား လောကဝေါဟာရ၌ပင် မကျွမ်းကျင်ပေ။ စကား၏အနက်ကို မသိဘဲလျက် ကြုံရာကို ပြောဆိုတတ်၏။ "အထက်တန်းကျသည်ဟု သမုတ်အပ်သော" ဟူသည် အထူးထင်ရှားသော၊ ကလေးသူငယ်တို့ပင် အားလုံး သမုတ်အပ်သော။ "နတ်များရှိသည်ဟူသော ဤအချက်ကို သိအပ်ပြီးဖြစ်၏" ဟူသည်ကို ပြရန် "သူငယ်ကလေးတို့သည်လည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "ဒေဝါ" ဟူသည် ဥပပတ္တိနတ်တို့တည်း။ "အဓိဒေဝါ" ဟူသည် သမုတိနတ်တို့ထက် လွန်ကဲသော နတ်တို့ဟူ၍ ပြု၍၊ ထိုမှတစ်ပါးသော လူတို့ထက် လွန်ကဲသော အဖြစ်၌မူကား အဘယ်မှာ ပြောဖွယ်ရှိအံ့နည်း။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

မဇ္ဈိမနိကာယ်အဋ္ဌကထာဖြစ်သော ပပဉ္စသူဒနီကျမ်း၏

සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

သင်္ဂါရဝသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေသော လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

නිට්ඨිතා ච බ්‍රාහ්මණවග්ගවණ්ණනා.

ဗြာဟ္မဏဝဂ်အဖွင့်ဝဏ္ဏနာသည်လည်း ပြီးဆုံးပါပြီ။

මජ්ඣිමපණ්ණාසටීකා සමත්තා.

မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသဋီကာ ပြီးဆုံးပါပြီ။