නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ຂໍນອບນ້ອມແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກອໍລະຫັນສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າພຣະອົງນັ້ນ.

මජ්ඣිමනිකායෙ

ໃນມັດຊິມະນິກາຍ

මජ්ඣිමපණ්ණාසටීකා

ຄຳອະທິບາຍດີກາມັດຊິມະປັນນາດ

1. ගහපතිවග්ගො

໑. ຄະຫະປະຕິວັກ

1. කන්දරකසුත්තවණ්ණනා

໑. ຄຳອະທິບາຍກັນທະຣະກະສູດ

1. ආරාමපොක්ඛරණීආදීසූති [Pg.1] ආරාමපොක්ඛරණීඋය්‍යානචෙතියට්ඨානාදීසු. උස්සන්නාති බහුලා. අසොකකණිකාරකොවිළාරකුම්භීරාජරුක්ඛෙහි සම්මිස්සතාය තං චම්පකවනං නීලාදිපඤ්චවණ්ණකුසුමපටිමණ්ඩිතන්ති දට්ඨබ්බං, න චම්පකරුක්ඛානංයෙව නීලාදිපඤ්චවණ්ණකුසුමතායාති වදන්ති. භගවා කුසුමගන්ධසුගන්ධෙ චම්පකවනෙ විහරතීති ඉමිනා න මාපනකාලෙ එව තස්මිං නගරෙ චම්පකරුක්ඛා උස්සන්නා, අථ ඛො අපරභාගෙපීති දස්සෙති. ‘‘පඤ්චසතමත්තෙහි අඩ්ඪතෙළසෙහී’’ති එවං අදස්සිතපරිච්ඡෙදෙන. හත්ථිනො චාරෙති සික්ඛාපෙතීති හත්ථාචරියො හත්ථීනං සික්ඛාපකො, තස්ස පුත්තොති ආහ ‘‘හත්ථාචරියස්ස පුත්තො’’ති. තදා භගවා තෙසං පසාදජනනත්ථං අත්තනො බුද්ධානුභාවං අනිගුහිත්වාව නිසින්නොති දස්සෙන්තො ‘‘ඡබ්බණ්ණානං ඝනබුද්ධරස්මීන’’න්තිආදිමාහ. භගවතො චෙව ගාරවෙනාති භගවතො ගරුභාවෙන, භගවති ගාරවෙනාති වා පාඨො.

໑. ຄຳວ່າ 'Ārāmapokkharaṇīādīsu' (ໃນອາຣາມ ແລະສະໂບກຂະຣະນີເປັນຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ໃນອາຣາມ, ສະໂບກຂະຣະນີ, ສວນອຸດທະຍານ, ເຈດີສະຖານ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'Ussannā' (ໜາແໜ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຫຼາຍ, ມາກມາຍ. ທ່ານກ່າວວ່າ ເພາະຄວາມທີ່ປ່າໄມ້ຈຳປານັ້ນ ປົນເປໄປດ້ວຍຕົ້ນອະໂສກ, ກະນິກາ, ໂຄສິລາ, ກຸມພີ ແລະຣາຊະພຶກ, ຈຶ່ງຄວນເຫັນວ່າ ປ່າຈຳປານັ້ນ ປະດັບປະດາໄປດ້ວຍດອກໄມ້ 5 ສີ ມີສີຂຽວເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ແມ່ນວ່າຕົ້ນຈຳປາເອງຈະມີດອກໄມ້ 5 ສີ ມີສີຂຽວເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ປະທັບຢູ່ ໃນປ່າຈຳປາ ອັນຫອມຫວນດ້ວຍກິ່ນດອກໄມ້' ນີ້ ພຣະອົງສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ຕົ້ນຈຳປາທັງຫຼາຍ ບໍ່ໄດ້ມີຢູ່ຢ່າງໜາແໜ້ນໃນເມືອງນັ້ນ ສະເພາະແຕ່ໃນສະໄໝທີ່ສ້າງເມືອງເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ໃນສະໄໝຕໍ່ມາກໍຍັງມີຢູ່. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍພິກຂຸປະມານ 500 ຮູບ ແລະ 12 ຮູບເຄິ່ງ' ດັ່ງນີ້ ເປັນການສະແດງກຳນົດທີ່ບໍ່ໄດ້ລະບຸໄວ້ຢ່າງຈະແຈ້ງ. ຜູ້ທີ່ເຮັດໃຫ້ຊ້າງທ່ຽວໄປ ຄື ຝຶກຫັດຊ້າງ ຊື່ວ່າ 'ຫັດຖາຈານ' (ນາຍຄວານຊ້າງ) ຄື ຜູ້ຝຶກຊ້າງ, ບຸດຂອງຫັດຖາຈານນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ 'ຫັດຖາຈາຣິຍະປຸດຕະ' (ບຸດຂອງນາຍຄວານຊ້າງ). ໃນເວລານັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ພຣະອົງປະທັບນັ່ງຢູ່ໂດຍບໍ່ໄດ້ປິດບັງພຣະພຸດທານຸພາບຂອງພຣະອົງ ເພື່ອໃຫ້ເກີດຄວາມເຫຼື້ອມໃສແກ່ຊົນທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ, ຈຶ່ງໄດ້ຕຣັດຄຳມີອານຸພາບວ່າ 'ພຣະຣັສໝີຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າອັນໜາແໜ້ນມີ 6 ສີ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'Bhagavato cev gāravena' (ເພາະຄວາມເຄົາລົບໃນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ) ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ໜັກແໜ້ນໃນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ຫຼືມີບົດບາລີອີກຢ່າງໜຶ່ງວ່າ 'bhagavati gāravena' (ຄວາມເຄົາລົບໃນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ).

නිච්චං න හොතීති අභිණ්හං න හොති, කදාචිදෙව හොතීති අත්ථො. අභිණ්හනිච්චතා හි ඉධ අධිප්පෙතා, න කූටට්ඨනිච්චතා. ලොකෙ කිඤ්චි විම්හයාවහං දිස්වා හත්ථවිකාරම්පි කරොන්ති, අඞ්ගුලිං වා ඵොටයන්ති, තං සන්ධාය වුත්තං [Pg.2] ‘‘අච්ඡරං පහරිතුං යුත්ත’’න්ති. අභූතපුබ්බං භූතන්ති අයං නිරුත්තිනයො යෙභුය්‍යෙන උපාදාය රුළ්හීවසෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බො. තථා හි පාළියං ‘‘යෙපි තෙ, භො ගොතම, අහෙසුං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදි වුත්තං, කිඤ්චි අකත්තබ්බම්පි කරියමානං දුක්කරභාවෙන විම්හයාවහං හොති, තථා කිඤ්චි කත්තබ්බං, පුරිමං ගරහච්ඡරියං, පච්ඡිමං පසංසච්ඡරියං, තදුභයං සුත්තපදසො දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං.

ຄຳວ່າ 'Niccaṃ na hoti' (ບໍ່ມີເປັນນິດ) ອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ມີຢູ່ສະເໝີ, ມີພຽງບາງຄັ້ງບາງຄາວເທົ່ານັ້ນ ນີ້ຄືອັດຖະ. ເພາະວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງຄວາມທ່ຽງແທ້ໂດຍເນືອງນິດ (ອະພິນຫະນິດຈະຕາ), ບໍ່ແມ່ນຄວາມທ່ຽງແທ້ແບບຄົງທີ່ (ກູຕັດຖະນິດຈະຕາ). ໃນໂລກນີ້ ເມື່ອຫາກເຫັນສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງທີ່ໜ້າອັດສະຈັນ ບາງຄົນກໍສະແດງທ່າທາງດ້ວຍມື ຫຼືດີດນິ້ວມື, ໝາຍເຖິງອາການນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວນດີດນິ້ວມື' (ອັດສະຣັງ ປະຫະຣิຕຸງ ຍຸດຕັງ). ຄຳວ່າ 'Abhūtapubbaṃ bhūtaṃ' (ສິ່ງທີ່ບໍ່ເຄີຍມີມາກ່ອນ ກໍມີຂຶ້ນ) ຄວນຊາບວ່າ ເປັນສຳນວນທາງນິຣຸດຕິ (ພາສາ) ທີ່ກ່າວໂດຍອາໄສຄວາມນິຍົມ (ຣຸລີ) ເປັນສ່ວນໃຫຍ່. ດ້ວຍວ່າ ໃນພຣະບາລີ ຕຣັດໄວ້ວ່າ 'ທ່ານພຣະໂຄດົມ ແມ່ຊົນເຫຼົ່ານັ້ນໃດ ທີ່ໄດ້ມີແລ້ວໃນອະດີດຕະການ' ເປັນຕົ້ນ, ແມ່ນແຕ່ສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນເຮັດ ເມື່ອເຮັດລົງໄປແລ້ວ ກໍເປັນໜ້າອັດສະຈັນເພາະເຮັດໄດ້ຍາກ, ແລະສິ່ງທີ່ຄວນເຮັດກໍເຊັ່ນດຽວກັນ, ຢ່າງທຳອິດ ເປັນຄວາມອັດສະຈັນທີ່ໜ້າຕິຕຽນ (ຄະຣະຫັດສະຈັນ), ຢ່າງຫຼັງ ເປັນຄວາມອັດສະຈັນທີ່ໜ້າສັນເສີນ (ປະສັງສັດສະຈັນ), ເພື່ອສະແດງຄວາມອັດສະຈັນທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ຕາມບົດແຫ່ງພຣະສູດ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'Tattha' (ໃນພຣະສູດນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ.

සම්මා පටිපාදිතොති සම්මාපටිපදායං ඨපිතො. එසා පටිපදා පරමාති එතපරමං, භාවනපුංසකනිද්දෙසොයං යථා ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්තී’’ති (අ. නි. 4.70). අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – භගවා භික්ඛුසඞ්ඝො පටිපදාය තුම්හෙහි පටිපාදිතො, අතීතෙපි කාලෙ බුද්ධා එතපරමංයෙව භික්ඛුසඞ්ඝං සම්මා පටිපාදෙසුං, අනාගතෙපි කාලෙ එතපරමංයෙව භික්ඛුසඞ්ඝං සම්මා පටිපාදෙස්සන්තීති පරිබ්බාජකො නයග්ගාහෙන දිට්ඨෙන අදිට්ඨං අනුමිනන්තො සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං සාසනෙ සඞ්ඝසුප්පටිපත්තිං මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණං විය සමසමං කත්වා දස්සෙති, එවං දස්සෙන්තො ච තෙසං සුධම්මතඤ්ච තථා දස්සෙති එවාති වෙදිතබ්බො, බුද්ධසුබුද්ධතා පන නෙසං සරූපෙනෙව දස්සිතාති. න ඉතො භිය්‍යොති ඉමිනා පාළියං එතපරමංයෙවාති අවධාරණෙන නිවත්තිතං දස්සෙති සීලපදට්ඨානත්තා සමාධිස්ස, සමාධිපදට්ඨානත්තා ච පඤ්ඤාය සීලෙපි ච අභිසමාචාරිකපුබ්බකත්තා ආදිබ්‍රහ්මචරියකස්ස වුත්තං ‘‘ආභිසමාචාරිකවත්තං ආදිං කත්වා’’ති.

ຄຳວ່າ 'Sammā paṭipādito' (ປະຕິບັດຊອບແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງໄວ້ແລ້ວໃນສັມມາປະຕິບັດ. ຄຳວ່າ 'Esā paṭipadā paramā' (ຂໍ້ປະຕິບັດນີ້ຍອດຢ້ຽມ) ໄດ້ແກ່ ຍອດຢ້ຽມພຽງນີ້, ນີ້ເປັນການສະແດງໂດຍວິທີພາວະນະປຸງສະກະລິງ ເໝືອນໃນປະໂຫຍກວ່າ 'ດວງຈັນ ແລະດວງອາທິດ ໝູນວຽນໄປບໍ່ສະເໝີກັນ' (visamaṃ candimasūriyā parivattanti). ເນື້ອຄວາມໃນທີ່ນີ້ມີດັ່ງນີ້: 'ຂ້າແຕ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ພຣະພິກຂຸສົງ ພຣະອົງໄດ້ຊົງໃຫ້ປະຕິບັດຊອບແລ້ວ, ແມ່ນໃນອະດີດຕະການ ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ກໍໄດ້ຊົງໃຫ້ພຣະພິກຂຸສົງປະຕິບັດຊອບຢ່າງຍອດຢ້ຽມພຽງນີ້ຄືກັນ, ແລະໃນອະນາຄົດຕະການ ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ກໍຈັກຊົງໃຫ້ພຣະພິກຂຸສົງປະຕິບັດຊອບຢ່າງຍອດຢ້ຽມພຽງນີ້ຄືກັນ', ປະຣິພາຊົກ ເມື່ອຄາດຄະເນສິ່ງທີ່ບໍ່ເຫັນ ດ້ວຍສິ່ງທີ່ເຫັນແລ້ວ ໂດຍການຖືເອົາຕາມແນວທາງ, ຈຶ່ງສະແດງຄວາມປະຕິບັດດີຂອງພຣະສົງ ໃນພຣະສາສະໜາຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງປວງ ໃຫ້ສະເໝີກັນ ເໝືອນຄຳແທ່ງທີ່ຖືກຕັດເຄິ່ງໃນທ່າມກາງ, ແລະເມື່ອສະແດງຢ່າງນີ້ ຄວນຊາບວ່າ ເຂົາສະແດງຄວາມເປັນທຳອັນດີຂອງພຣະທຳນັ້ນດ້ວຍ, ສ່ວນຄວາມເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າຜູ້ຕຣັດຮູ້ດີແລ້ວຂອງພຣະອົງທັງຫຼາຍນັ້ນ ເຂົາສະແດງໄວ້ໂດຍຮູບລັກສະນະຂອງຕົນເອງແລ້ວ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Na ito bhiyyo' (ບໍ່ມີຍິ່ງໄປກວ່ານີ້) ພຣະອົງສະແດງການຫ້າມ (ກຳນົດຂອບເຂດ) ດ້ວຍຄຳກຳນົດໃນພຣະບາລີວ່າ 'Etaparamaṃyeva' (ຍອດຢ້ຽມພຽງນີ້ເທົ່ານັ້ນ), ເພາະສິນເປັນບາດຖານ (ປະທັດສະຖານ) ແກ່ສະມາທິ, ແລະສະມາທິເປັນບາດຖານແກ່ປັນຍາ, ແລະເພາະອະພິສະມາຈາລິກະສິນ ເປັນເບື້ອງຕົ້ນແກ່ອາທິພຣົມມະຈັນ, ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ເລີ່ມຕົ້ນຕັ້ງແຕ່ອະພິສະມາຈາລິກະວັດ'.

2. පුච්ඡානුසන්ධිආදීසු අනන්තොගධත්තා ‘‘පාටිඑක්කො අනුසන්ධී’’ති වත්වා තමෙවත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘භගවා කිරා’’තිආදි වුත්තං. උපසන්තකාරණන්ති උපසන්තභාවකාරණං. තඤ්හි අරියානංයෙව විසයො, තත්ථාපි ච බුද්ධානං එව අනවසෙසතො විසයොති ඉමමත්ථං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච දස්සෙතුං න හි ත්වන්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඤාතත්ථචරියා කාකජාතකාදිවසෙන වෙදිතබ්බා, ලොකත්ථචරියා තංතංපාරමිපූරණවසෙන, බුද්ධත්ථචරියා මහාබොධිජාතකාදිවසෙන. අච්ඡරියං භො ගොතමාතිආදිනා කන්දරකෙන කතං පසාදපවෙදනං දස්සෙති.

໒. ເພາະບໍ່ໄດ້ລວມເຂົ້າໃນປຸດສາອະນຸສົນທິ (ການເຊື່ອມໂຍງຄຳຖາມ) ເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເປັນອະນຸສົນທິຕ່າງຫາກ' ແລ້ວ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ເນື້ອຄວາມນັ້ນຈະແຈ້ງ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'Bhagavā kira' (ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'Upasantakāraṇaṃ' (ເຫດແຫ່ງຄວາມສະຫງົບ) ໄດ້ແກ່ ເຫດແຫ່ງຄວາມເປັນຜູ້ສະຫງົບຣะງັບ. ເພາະວ່າ ເຫດນັ້ນເປັນວິໄສຂອງພຣະອະຣິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ, ແລະໃນບັນດາພຣະອະຣິຍະເຈົ້ານັ້ນ ກໍເປັນວິໄສຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ໂດຍທາງປະຕິເສດ (ວະຕິເຣກະ) ແລະທາງຄ້ອຍຕາມ (ອັນວະຍະ), ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'Na hi tvaṃ' (ເພາະວ່າທ່ານບໍ່...) ເປັນຕົ້ນ. ໃນການບຳເພັນປະໂຫຍດນັ້ນ, ຍາຕັດຖະຈະລິຍາ (ການປະພຶດປະໂຫຍດແກ່ຍາດ) ຄວນຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງກາກະຊາດົກເປັນຕົ້ນ, ໂລກັດຖະຈະລິຍາ (ການປະພຶດປະໂຫຍດແກ່ໂລກ) ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການບຳເພັນບາລະມີນັ້ນໆ, ພຸດທັດຖະຈະລິຍາ (ການປະພຶດປະໂຫຍດໃນຖານةເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ) ໂດຍອຳນາດແຫ່ງມະຫາໂພທິຊາດົກເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Acchariyaṃ bho gotama' (ໜ້າອັດສະຈັນ ທ່ານພຣະໂຄດົມ) ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມສະແດງການປະກາດຄວາມເຫຼື້ອມໃສທີ່ກັນທະຣະກະໄດ້ເຮັດແລ້ວ.

යෙපි තෙතිආදිනා තෙන වුත්තමත්ථං පච්චනුභාසන්තෙන භගවතා සම්පටිච්ඡිතන්ති චරිතත්තා ආහ – ‘‘සන්ති හි කන්දරකාති අයම්පි පාටියෙක්කො අනුසන්ධී’’ති[Pg.3]. යො හි කන්දරකෙන භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උපසන්තභාවො කිත්තිතො, තං විභජිත්වා දස්සෙන්තොපි තෙන අපුච්ඡිතොයෙව අත්තනො අජ්ඣාසයෙන භගවා ‘‘සන්ති හී’’තිආදිනා දෙසනං ආරභි. තෙනාහ ‘‘භගවතො කිර එතදහොසී’’ තිආදි. කප්පෙත්වාති අඤ්ඤථා සන්තමෙව අත්තානං අඤ්ඤථා විධාය. පකප්පෙත්වාති සනිදස්සනවසෙන ගහෙත්වා. තෙනාහ ‘‘කුහකභාවෙනා’’තිආදි. පටිපදං පූරයමානාති කාමං අවිසෙසෙන සෙක්ඛා වුච්චන්ති, තෙ පන අධිගතමග්ගවසෙන ‘‘පූරයමානා’’ති න වත්තබ්බා කිච්චස්ස නිට්ඨිතත්තා. මග්ගො හි එකචිත්තක්ඛණිකොති ආහ ‘‘උපරිමග්ගස්ස විපස්සනාය උපසන්තා’’ති. ඉතො මුත්තාති මග්ගෙනාගතූපසමතො මුත්තා. කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙ සන්ධාය වදති. තෙනාහ ‘‘චතූහි සතිපට්ඨානෙහි උපසන්තා’’ති.

ເພາະຄວາມທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊົງຮັບຮອງເນື້ອຄວາມທີ່ກັນທະຣະກະກ່າວແລ້ວ ດ້ວຍການຕຣັດທວນຄຳວ່າ 'Yepi te' (ແມ່ຊົນເຫຼົ່ານັ້ນໃດ) ເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄຳວ່າ Santi hi kandaraka (ມີຢູ່ ກັນທະຣະກະ) ນີ້ ກໍເປັນອະນຸສົນທິຕ່າງຫາກອີກຢ່າງໜຶ່ງ'. ເພາະວ່າ ຄວາມສະຫງົບຣະງັບຂອງພຣະພິກຂຸສົງໃດ ທີ່ກັນທະຣະກະໄດ້ສັນເສີນແລ້ວ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງຈຳແນກສະແດງຄວາມສະຫງົບນັ້ນ, ແມ່ນວ່າກັນທະຣະກະຈະບໍ່ໄດ້ທູນຖາມ, ກໍຊົງອາໄສອັດທະຍາໄສຂອງພຣະອົງເອງ ເລີ່ມສະແດງພຣະທັມມະເທດສະໜາວ່າ 'Santi hi' (ມີຢູ່...) ເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ມີພຣະດຳຣິຢ່າງນີ້' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'Kappetvā' (ກຳນົດ/ແຕ່ງຕັ້ງ) ໄດ້ແກ່ ເຮັດຕົນເອງທີ່ມີຢູ່ເປັນຢ່າງອື່ນ ໃຫ້ເປັນອີກຢ່າງໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'Pakappetvā' (ດຳຣິ/ປຸງແຕ່ງ) ໄດ້ແກ່ ຖືເອົາໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຍົກຕົວຢ່າງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ຫຼອກລວງ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'Paṭipadaṃ pūrayamānā' (ຜູ້ບຳເພັນຂໍ້ປະຕິບັດໃຫ້ບໍລິບູນ) ໄດ້ແກ່ ຕາມປົກກະຕິແລ້ວ ພຣະເສຂະທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຖືກເອີ້ນໂດຍບໍ່ມີການຈຳແນກ, ແຕ່ພຣະເສຂະເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ຄວນເອີ້ນວ່າ 'ຜູ້ກຳລັງບຳເພັນ' ໂດຍອຳນາດແຫ່ງມັກທີ່ບັນລຸແລ້ວ ເພາະກິດ (ໜ້າທີ່) ໄດ້ສຳເລັດແລ້ວ. ເພາະວ່າ ມັກມີຈິດຂະນະດຽວ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສະຫງົບຣະງັບດ້ວຍວິປັດສະນາແຫ່ງມັກເບື້ອງສູງ'. ຄຳວ່າ 'Ito muttā' (ພົ້ນຈາກນີ້) ໄດ້ແກ່ ພົ້ນຈາກຄວາມສະຫງົບຣະງັບທີ່ມາໂດຍມັກ. ພຣະອົງຕຣັດໝາຍເຖິງກັນລະຍາປະຖຸຊົນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສະຫງົບຣະງັບດ້ວຍສະຕິປັດຖານ 4'.

සතතසීලාති අවිච්ඡින්නසීලා. සාතිසයො හි එතෙසං සීලස්ස අඛණ්ඩාදිභාවො. සුපරිසුද්ධසීලතාවසෙන සන්තතා වුත්ති එතෙසන්ති සන්තතවුත්තිනොති ආහ ‘‘තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. එවං සීලවුත්තිවසෙන ‘‘සන්තතවුත්තිනො’’ති පදස්ස අත්ථං වත්වා ඉදානි ජීවිතවුත්තිවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘සන්තතජීවිකාවාති අත්ථො’’ති ආහ. සාසනස්ස ජීවිතවුත්ති සීලසන්නිස්සිතා එවාති ආහ ‘‘තස්මි’’න්තිආදි.

ຄຳວ່າ 'Satatasīlā' (ມີສິນສະເໝີ) ໄດ້ແກ່ ມີສິນບໍ່ຂາດສາຍ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ມີສິນບໍ່ຂາດເປັນຕົ້ນ ຂອງພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນໄປຢ່າງຍອດຢ້ຽມ. ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ ມີຄວາມເປັນໄປຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນຜູ້ມີສິນບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'Santatavuttino' (ມີຄວາມເປັນໄປຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ), ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳນັ້ນເອງ'. ເມື່ອໄດ້ກ່າວອັດຖະຂອງບົດວ່າ 'Santatavuttino' ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນໄປຂອງສິນຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ບັດນີ້ ເມື່ອຈະສະແດງໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນໄປຂອງຊີວິດ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມີຊີວິດເປັນໄປຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ ນີ້ຄືອັດຖะ'. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຊີວິດຂອງພຣະສາສະໜາ ອາໄສສິນເທົ່ານັ້ນ, ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'Tasmiṃ' (ໃນສິນນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ.

නිපයති විසොසෙති රාගාදිසංකිලෙසං, තතො වා අත්තානං නිපාතීති නිපකො, පඤ්ඤවා. තෙනාහ ‘‘පඤ්ඤවන්තො’’ති. පඤ්ඤාය ඨත්වා ජීවිකාකප්පනං නාම බුද්ධපටිකුට්ඨමිච්ඡාජීවං පහාය සම්මාජීවෙන ජීවනන්ති තං දස්සෙන්තො ‘‘යථා එකච්චො’’තිආදිමාහ. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.14) තංසංවණ්ණනායඤ්ච (විසුද්ධි. මහාටී. 1.14) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. රථවිනීතපටිපදාදයො තෙසු තෙසු සුත්තෙසු වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. ඉතො අඤ්ඤත්ථ මහාගොපාලකසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.346 ආදයො) ලොකුත්තරසතිපට්ඨානා කථිතාති ආහ – ‘‘ඉධ පන ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා සතිපට්ඨානා කථිතා’’ති, සතිපට්ඨානසුත්තෙපි (දී. නි. 2.373-374; ම. නි. 1.106 ආදයො) වොමිස්සකාව කථිතාති. එත්තකෙනාති එත්තකාය දෙසනාය.

ຜູ້ໃດຍ່ອມກຳຈັດ ຄື ເຮັດໃຫ້ກິເລດເຄື່ອງເສົ້າໝອງມີຣາຄະເປັນຕົ້ນຫ່ຽວແຫ້ງໄປ, ຫຼືຍ່ອມຮັກສາຕົນໃຫ້ພົ້ນຈາກກິເລດນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າ 'ນิປະກະ' (ມີປັນຍາຮັກສາຕົນ), ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີປັນຍາ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'Paññavanto' (ຜູ້ມີປັນຍາ). ການດຳຣົງຊີວິດຢູ່ດ້ວຍປັນຍາ ຄື ການລະມິດສາຊີບທີ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າຊົງຕິຕຽນ ແລ້ວດຳຣົງຊີວິດຢູ່ດ້ວຍສັມມາຊີບ, ເມື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'Yathā ekacco' (ເໝືອນບຸກຄົນບາງຄົນ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ສິ່ງໃດທີ່ຄວນກ່າວ, ສິ່ງນັ້ນຄວນຊາບໂດຍແນວທາງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ ໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ ແລະໃນຄຳອະທິບາຍ (ມະຫາຕີກາ) ແຫ່ງວິສຸດທິມັກນັ້ນ. ຂໍ້ປະຕິບັດມີຣະຖະວິນີຕະປະຕິປະທາເປັນຕົ້ນ ຄວນຊາບໂດຍແນວທາງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ ໃນພຣະສູດນັ້ນໆ. ໃນທີ່ອື່ນນອກຈາກນີ້ ເຊັ່ນໃນມະຫາກໂຄປາລະກະສູດເປັນຕົ້ນ ຕຣັດສະຕິປັດຖານທີ່ເປັນໂລກຸດຕະຣະໄວ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ຕຣັດສະຕິປັດຖານທີ່ລະຄົນກັນທັງໂລກິຍະ ແລະໂລກຸດຕະຣະ', ແມ່ນແຕ່ໃນສະຕິປັດຖານສູດ ກໍຕຣັດສະຕິປັດຖານທີ່ລະຄົນກັນ (ໂວມິດສະກະ) ໄວ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ຄຳວ່າ 'Ettakena' (ດ້ວຍພຽງເທົ່ານີ້) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍພຣະທັມມະເທດສະໜາພຽງເທົ່ານີ້.

3. කාරකභාවන්ති [Pg.4] පටිපත්තියං පටිපජ්ජනකභාවං. මයම්පි නාම ගිහී බහුකිච්චා සමානා කාලෙන කාලං සතිපට්ඨානෙසු සුප්පතිට්ඨිතචිත්තා විහරාම, කිමඞ්ගං පන විවෙකවාසිනොති අත්තනො කාරකභාවං පවෙදෙන්තො එවං භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච උක්ඛිපති. තෙනාහ ‘‘අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො’’තිආදි. නානාරම්මණෙසු අපරාපරං උප්පජ්ජමානානං රාගාදිකිලෙසානං ඝනජටිතසඞ්ඛාතාකාරෙන පවත්ති කිලෙසගහනෙන ගහනතා, තෙනාහ ‘‘අන්තො ජටා බහි ජටා, ජටාය ජටිතා පජා’’ති (සං. නි. 1.23, 192). මනුස්සානං අජ්ඣාසයගහණෙන සාඨෙය්‍යම්පීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කසටසාඨෙය්‍යෙසුපි එසෙව නයො’’ති. යථා සප්පිමධුඵාණිතාදීසු කචවරභාවො, සො කසටොති වුච්චති, එවං සන්තානෙ අපරිසුද්ධො සංකිලෙසභාවො කසටන්ති ආහ ‘‘අපරිසුද්ධට්ඨෙන කසටතා’’ති. අත්තනි අසන්තගුණසම්භාවනං කෙරාටියට්ඨො. ජානාතීති ‘‘ඉදං අහිතං න සෙවිතබ්බං, ඉදං හිතං සෙවිතබ්බ’’න්ති විචාරෙති දෙසෙති. විචාරණත්ථොපි හි හොති ජානාති-සද්දො යථා ‘‘ආයස්මා ජානාතී’’ති. සබ්බාපි…පෙ… අධිප්පෙතා ‘‘පසුපාලකා’’තිආදීසු විය. ඉධ අන්තර-සද්දො ‘‘විජ්ජන්තරිකායා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.149) විය ඛණත්ථොති ආහ ‘‘යත්තකෙන ඛණෙනා’’ති. තෙනාති හත්ථිනා. තානීති සාඨෙය්‍යාදීනි.

໓. ຄຳວ່າ 'Kārakabhāva' (ຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຜູ້ປະຕິບັດໃນຂໍ້ປະຕິບັດ. ເມື່ອຈະປະກາດຄວາມເປັນຜູ້ປະຕິບັດຂອງຕົນວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ພວກເຮົາຜູ້ເປັນຄະລຶຫັດ ມີກິດຈະການງານຫຼາຍ ກໍຍັງມີຈິດດຳຣົງໝັ້ນຄົງດີໃນສະຕິປັດຖານທັງຫຼາຍຢູ່ເປັນບາງຄັ້ງບາງຄາວ, ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ຢູ່ໃນປ່າວິເວກເລົ່າ', ຈຶ່ງຍົກຍ້ອງພຣະພິກຂຸສົງຢ່າງນີ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວາມປະສົງໃນທີ່ນີ້ມີດັ່ງນີ້' ເປັນຕົ້ນ. ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງກິເລດມີຣາຄະເປັນຕົ້ນ ທີ່ເກີດຂຶ້ນເນືອງໆ ໃນອາຣົມຕ່າງໆ ໂດຍອາການທີ່ເອີ້ນວ່າຮົກຊັຕໜາແໜ້ນ ຊື່ວ່າ ຄວາມຮົກຊັຕດ້ວຍກິເລດອັນຮົກຊັຕ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ຮົກຊັຕພາຍໃນ ຮົກຊັຕພາຍນອກ, ໝູ່ສັດຖືກຄວາມຮົກຊັຕຮົກຊັຕແລ້ວ'. ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ແມ່ນແຕ່ຄວາມໂອ້ອວດ (ສາໄຖ) ໂດຍການຖືເອົາອັດທະຍາໄສຂອງມະນຸດ ກໍມີຢູ່, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນຄຳວ່າ ກະສະຕະ (ຄວາມເສົ້າໝອງ) ແລະສາໄຖ (ຄວາມໂອ້ອວດ) ກໍມີແນວທາງນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ'. ຕະກອນ ຫຼືສິ່ງເປິເປື້ອນໃນເນີຍໃສ, ນ້ຳເຜິ້ງ ແລະນ້ຳອ້ອຍເປັນຕົ້ນ ເອີ້ນວ່າ 'ກະສະຕະ' (ຕະກອນ/ສິ່ງເປິເປື້ອນ) ສັນໃດ, ສະພາວະກິເລດທີ່ບໍ່ບໍລິສຸດໃນສັນດານ ກໍຊື່ວ່າ 'ກະສະຕະ' ສັນນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຊື່ວ່າ ກະສະຕະ ເພາະອັດຖະວ່າ ບໍ່ບໍລິສຸດ'. ການຍົກຍ້ອງຄຸນຄວາມດີທີ່ບໍ່ມີໃນຕົນ ຊື່ວ່າ 'ເກຣາຕິຍະ' (ຄວາມມາຍາ/ຄວາມຫຼອກລວງ). ຄຳວ່າ 'Jānāti' (ຍ່ອມຮູ້) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມພิຈາຣະນາ ແລະສະແດງວ່າ 'ສິ່ງນີ້ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ ບໍ່ຄວນເສບ, ສິ່ງນີ້ເປັນປະໂຫຍດ ຄວນເສບ'. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ 'Jānāti' ນີ້ ມີອັດຖະໃນການພິຈາຣະນາດ້ວຍ ເໝືອນໃນປະໂຫຍກວ່າ 'ທ່ານຜູ້ມີອາຍຸຍ່ອມຮູ້' (ຄື ຍ່ອມພິຈາຣະນາ). ຄຳວ່າ 'ທັງປວງ... ເຖິງ...' ໝາຍເຖິງ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ 'ຜູ້ລ້ຽງສັດ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນທີ່ນີ້ ຄຳວ່າ 'Antara' (ລະຫວ່າງ/ພາຍໃນ) ມີອັດຖະວ່າ ຂະນະ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ 'Vijjantarikāya' (ໃນລະຫວ່າງສາຍຟ້າແລບ) ເປັນຕົ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍຂະນະພຽງໃດ'. ຄຳວ່າ 'Tena' (ດ້ວຍສິ່ງນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຊ້າງ. ຄຳວ່າ 'Tāni' (ສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມໂອ້ອວດເປັນຕົ້ນ.

අත්ථතො කායචිත්තුජුකතාපටිපක්ඛභූතාව ලොභසහගතචිත්තුප්පාදස්ස පවත්තිආකාරවිසෙසාති තානි පවත්තිආකාරෙන දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යස්සාති පාණභූතස්ස අස්සස්ස වා හත්ථිනො වා. ඨස්සාමීති තත්ථෙව සප්පටිභයෙ ඨානෙ ගන්ත්වා ඨස්සාමීති න හොති. ඉමස්ස සාඨෙය්‍යතාය පාකටකරණං වඤ්චනාධිප්පායභාවතො. තථා හි චතූසු ඨානෙසු ‘‘වඤ්චෙත්වා’’ ඉච්චෙව වුත්තං, නිගුහන්තො පන තත්ථෙව ගන්ත්වා තිට්ඨෙය්‍ය. එස නයො සෙසෙසුපි. පටිමග්ගං ආරොහිතුකාමස්සාති ආගතමග්ගමෙව නිවත්තිත්වා ගන්තුකාමස්ස. ලෙණ්ඩවිස්සජ්ජනාදීසු කාලන්තරාපෙක්ඛාභාවං ‘‘තථා’’ති ඉමිනා උපසංහරති.

ໂດຍອັດຖະແລ້ວ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຈິດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບໂລພະ ໂດຍອາການພິເສດ ເປັນສິ່ງກົງກັນຂ້າມກັບຄວາມຊື່ຕົງແຫ່ງກາຍແລະຈິດໂດຍແທ້, ເພື່ອສະແດງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍອາການທີ່ເປັນໄປ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'Tattha' (ໃນສິ່ງນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'Yassa' (ແກ່ສັດໃດ) ໄດ້ແກ່ ແກ່ສັດມີຊີວິດ ຄື ມ້າ ຫຼືຊ້າງ. ຄຳວ່າ 'Ṭhassāmi' (ເຮົາຈັກຢືນຢູ່) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ແມ່ນວ່າ ມັນຈັກໄປຢືນຢູ່ໃນສະຖານທີ່ອັນໜ້າຢ້ານກົວນັ້ນເອງ. ການເຮັດຄວາມໂອ້ອວດຂອງສັດນີ້ໃຫ້ປາກົດ ເພາະຄວາມທີ່ມັນມີເຈດຕະນາຈະຫຼອກລວງ. ດ້ວຍວ່າ ໃນສະຖານທີ່ທັງ 4 ນັ້ນ ຕຣັດໄວ້ພຽງແຕ່ວ່າ 'ຫຼອກລວງແລ້ວ' ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເມື່ອມັນປິດບັງໄວ້ ມັນກໍຈັກໄປຢືນຢູ່ໃນທີ່ນັ້ນເອງ. ແນວທາງນີ້ ກໍມີໃນສ່ວນທີ່ເຫຼືອຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'Paṭimaggaṃ ārohitukāmassa' (ຜູ້ປະສົງຈະຂຶ້ນສູ່ທາງກັບ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະສົງຈະກັບຄືນໄປຕາມທາງທີ່ມາແລ້ວ. ພຣະອົງຊົງສະຫຼຸບຄວາມຕ້ອງການເວລາໃນການຖ່າຍມູນເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Tathā' (ຢ່າງນັ້ນ).

අන්තොජාතකාති අත්තනො දාසියා කුච්ඡිම්හි ජාතා. ධනක්කීතාති ධනං දත්වා දාසභාවෙන ගහිතා. කරමරානීතාති දාසභාවෙන කරමරග්ගාහගහිතා. දාසබ්‍යන්ති දාසභාවං. පෙස්සාති අදාසා එව හුත්වා වෙය්‍යාවච්චකරා. ඉමං විස්සජ්ජෙත්වාති ඉමං අත්තනො හත්ථගතං විස්සජ්ජෙත්වා. ඉමං [Pg.5] ගණ්හන්තාති ඉමං තස්ස හත්ථගතං ගණ්හන්තා. සම්මුඛතො අඤ්ඤථා පරම්මුඛකාලෙ කායවාචාසමුදාචාරදස්සනෙනෙව චිත්තස්ස නෙසං අඤ්ඤථා ඨිතභාවො නිද්දිට්ඨොති වෙදිතබ්බො.

ຄຳວ່າ 'Antojātakā' (ຜູ້ເກີດພາຍໃນເຮືອນ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເກີດໃນທ້ອງຂອງນາງທາສີຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ 'Dhanakkītā' (ຜູ້ຊື້ມາດ້ວຍຊັບ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ຊື້ມາດ້ວຍການຈ່າຍຊັບໃຫ້ ເພື່ອໃຫ້ເປັນທາສີ. ຄຳວ່າ 'Karamarānītā' (ຜູ້ຖືກຈັບຕົວມາເປັນສະເລີຍ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ຖືກຈັບຕົວມາໃນສົງຄາມ ເພື່ອໃຫ້ເປັນທາສີ. ຄຳວ່າ 'Dāsabyaṃ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນທາສີ. ຄຳວ່າ 'Pessā' (ຄົນຮັບໃຊ້) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ບໍ່ແມ່ນທາສີ ແຕ່ເປັນຜູ້ເຮັດວຽກຮັບໃຊ້ (ໄວຍາປັດຈະກອນ). ຄຳວ່າ 'Imaṃ vissajjetvā' (ປ່ອຍສິ່ງນີ້) ໄດ້ແກ່ ປ່ອຍສິ່ງນີ້ທີ່ຢູ່ໃນມືຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ 'Imaṃ gaṇhantā' (ຖືເອົາສິ່ງນີ້) ໄດ້ແກ່ ຖືເອົາສິ່ງນີ້ທີ່ຢູ່ໃນມືຂອງຜູ້ນັ້ນ. ຄວນຊາບວ່າ ຄວາມທີ່ຈິດຂອງພວກເຂົາຕັ້ງຢູ່ເປັນຢ່າງອື່ນ ໃນເວລາລັບຫຼັງ ຕ່າງຈາກເວລາຕໍ່ໜ້າ ພຣະອົງຊົງສະແດງໄວ້ ດ້ວຍການສະແດງອອກທາງກາຍແລະວາຈານັ້ນເອງ.

4. අයම්පි පාටියෙක්කො අනුසන්ධීති එත්ථාපි අනන්තරෙ වුත්තනයෙනෙව අනුසන්ධියොජනා වෙදිතබ්බා. තෙනෙවාහ ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි. චතුත්ථො හිතපටිපදං පටිපන්නොති යොජනා. පුග්ගලසීසෙන පුග්ගලපටිපත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘පුග්ගලෙ පහායා’’ති ආහ. පටිපත්ති හි ඉධ පහාතබ්බා, න පුග්ගලා. යථා අස්සද්ධාදිපුග්ගලපරිවජ්ජනෙන සද්ධින්ද්‍රියාදිභාවනා ඉජ්ඣන්ති, එවං මිච්ඡාපටිපන්නපුග්ගලපරිවජ්ජනෙන මිච්ඡාපටිපදා වජ්ජිතබ්බාති ආහ – ‘‘පුරිමෙ තයො පුග්ගලෙ පහායා’’ති. චතුත්ථපුග්ගලස්සාති ඉමස්මිං චතුක්කෙ වුත්තචතුත්ථපුග්ගලස්ස හිතපටිපත්තියංයෙව පටිපාදෙමි පවත්තෙමීති දස්සෙන්තො. සන්තාති සමං විනාසං නිරොධං පත්තාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘නිරුද්ධා සන්තාති වුත්තා’’ති. පුන සන්තාති භාවනාවසෙන කිලෙසපරිළාහවිගමතො සන්තාති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘නිබ්බුතා’’ති. සන්තාති ආනෙත්වා යොජනා. සන්තො හවෙති එත්ථ සමභාවකරෙන සාධුභාවස්ස විසෙසපච්චයභූතෙන පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතා අරියා ‘‘සන්තො’’ති වුත්තාති ආහ – ‘‘සන්තො හවෙ…පෙ… පණ්ඩිතා’’ති.

໔. ຄຳວ່າ 'ນີ້ກໍເປັນອະນຸສົນທິຕ່າງຫາກອີກຢ່າງໜຶ່ງ' ແມ້ໃນທີ່ນີ້ ກໍຄວນຊາບການເຊື່ອມໂຍງອະນຸສົນທິ ໂດຍແນວທາງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຫົວຂໍ້ກ່ອນນັ້ນເອງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍວ່າ ນີ້...' ເປັນຕົ້ນ. ຄວນເຊື່ອມໂຍງຄວາມວ່າ 'ບຸກຄົນທີສີ່ ປະຕິບັດຂໍ້ປະຕິບັດທີ່ເປັນປະໂຫຍດ'. ເມື່ອຈະສະແດງຂໍ້ປະຕິບັດຂອງບຸກຄົນ ໂດຍຍົກບຸກຄົນຂຶ້ນເປັນປະທານ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ລະບຸກຄົນເສຍ'. ເພາະວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ສິ່ງທີ່ຄວນລະຄືຂໍ້ປະຕິບັດ, ບໍ່ແມ່ນລະບຸກຄົນ. ເໝືອນດັ່ງການຈະເລີນສັດທິນຊີເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ ເພາະການເວັ້ນບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ມີສັດທາເປັນຕົ້ນ, ຂໍ້ປະຕິບັດທີ່ຜິດ ກໍຄວນເວັ້ນເສຍ ເພາະການເວັ້ນບຸກຄົນຜູ້ປະຕິບັດຜິດ ສັນໃດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ລະບຸກຄົນສາມຄົນທຳອິດເສຍ'. ຄຳວ່າ 'ແກ່ບຸກຄົນທີສີ່' ເພື່ອສະແດງວ່າ ເຮົາໃຫ້ປະຕິບັດ ຄື ໃຫ້ດຳເນີນໄປ ໃນຂໍ້ປະຕິບັດທີ່ເປັນປະໂຫຍດ ຂອງບຸກຄົນທີສີ່ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນໝວດສີ່ນີ້ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'Santā' (ສະຫງົບແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ບັນລຸເຖິງຄວາມດັບສູນຢ່າງສະຫງົບ, ນີ້ຄືອັດຖະໃນທີ່ນີ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທີ່ດັບແລ້ວ ຊື່ວ່າ ສະຫງົບແລ້ວ'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຄຳວ່າ 'Santā' ໄດ້ແກ່ ສະຫງົບ ເພາະປາສະຈາກຄວາມຮ້ອນຮົນແຫ່ງກິເລດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພາວະນາ, ນີ້ຄືອັດຖະໃນທີ່ນີ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດັບເຢັນແລ້ວ' (ນິບພຸຕາ). ຄວນນຳຄຳວ່າ 'Santā' ມາເຊື່ອມໂຍງ. ໃນຄຳວ່າ 'Santo have' (ສັດຕະບຸລຸດທັງຫຼາຍແລ) ນີ້ ພຣະອະຣິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄວາມເປັນປາດ ເຊິ່ງເປັນປັດໄຈພິເສດແຫ່ງຄວາມດີງາມ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ສະເໝີກັນ ເອີ້ນວ່າ 'ສັນຕະ' (ສັດຕະບຸລຸດ), ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສັດຕະບຸລຸດທັງຫຼາຍແລ... ເຖິງ... ບັນດິດທັງຫຼາຍ'.

ආහිතො අහංමානො එත්ථාති අත්තා (අ. නි. ටී. 2.4.198) අත්තභාවො, ඉධ පන යො පරො න හොති, සො අත්තා, තං අත්තානං. පරන්ති අත්තතො අඤ්ඤං. ඡාතං වුච්චති තණ්හා ජිඝච්ඡාහෙතුතාය. අන්තො තාපනකිලෙසානන්ති අත්තනො සන්තානෙ අත්තපරිළාහජනනසන්තප්පනකිලෙසානං. චිත්තං ආරාධෙතීති චිත්තං පසාදෙති, සම්පහංසෙතීති අත්ථො. යස්මා පන තථාභූතො චිත්තං සම්පාදෙන්තො අජ්ඣාසයං ගණ්හන්තො නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘චිත්තං සම්පාදෙතී’’තිආදි.

ຄຳວ່າ 'ອັດຕາ' (ຕົນ) ໄດ້ແກ່ ອັດຕະພາບ ເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງໄວ້ແຫ່ງອະຫັງມານະ (ຄວາມຖືຕົວວ່າເປັນເຮົາ) (ອັງ. ນິ. ຕີ. 2.4.198). ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ສິ່ງໃດທີ່ບໍ່ແມ່ນຄົນອື່ນ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ອັດຕາ, ໝາຍເຖິງ ອັດຕານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ປາຣະ' (ຄົນອື່ນ) ໄດ້ແກ່ ສິ່ງອື່ນນອກຈາກຕົນ. ຄຳວ່າ 'ຊາຕະ' (ຄວາມຫິວໂຫຍ) ໄດ້ແກ່ ຕັນຫາ ເພາະເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມຢາກ. ຄຳວ່າ 'ອັນໂຕ ຕາປະນະກິເລສານັງ' (ແຫ່ງກິເລດເຄື່ອງເຜົາຜານພາຍໃນ) ໄດ້ແກ່ ກິເລດທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຮ້ອນຮົນ ແລະ ເຜົາຜານຕົນເອງໃນສັນດານຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ 'ຈິດຕັງ ອາຣາເທຕິ' (ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຈິດຍິນດີ) ຄວາມໝາຍຄື ເຮັດໃຫ້ຈິດເຫລື້ອມໃສ, ເຮັດໃຫ້ຈິດເບີກບານ. ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ບຸກຄົນຜູ້ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເມື່ອເຮັດຈິດໃຫ້ເຖິງພ້ອມ ຍ່ອມຊື່ວ່າຖືເອົາອັດທະຍາໄສ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຈິດຕັງ ສັມປາເທຕິ' (ຍ່ອມເຮັດຈິດໃຫ້ເຖິງພ້ອມ) ເປັນຕົ້ນ.

5. දුක්ඛං පටික්කූලං ජෙගුච්ඡං එතස්සාති දුක්ඛපටික්කූලො තං දුක්ඛපටික්කූලං. විසෙසනවිසෙසිතබ්බතා හි කාමචාරා. අට්ඨකථායං පන දුක්ඛස්ස විසෙසිතබ්බතං සන්ධාය බාහිරත්ථසමාසං අනාදියිත්වා ‘‘දුක්ඛස්ස පටික්කූල’’න්ති අත්ථො වුත්තො. යෙන හි භාගෙන පුරිසස්ස දුක්ඛං පටික්කූලං, තෙන දුක්ඛස්ස පුරිසොපීති. තෙනාහ – ‘‘පච්චනීකසණ්ඨිත’’න්ති.

໕. ຄຳວ່າ 'ທຸກຂະປະຕິກູໂລ' (ຜູ້ມີຄວາມທຸກເປັນທີ່ໜ້າກຽດຊັງ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ມີຄວາມທຸກເປັນສິ່ງປະຕິກູນ ແລະ ໜ້າກຽດຊັງ, ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມທຸກເປັນທີ່ໜ້າກຽດຊັງນັ້ນ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນວິເສສະນະ ແລະ ວິເສສິຕະ (ຄຳຂະຫຍາຍ ແລະ ຄຳຖືກຂະຫຍາຍ) ຍ່ອມເປັນໄປຕາມຄວາມພໍໃຈ. ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາ ເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຄຳຖືກຂະຫຍາຍຂອງຄວາມທຸກ ໂດຍບໍ່ຖືເອົາພະຫຸບພີຫິສະມາດ (ບາຫິຣັດຖະສະມາດ) ຈຶ່ງກ່າວຄວາມໝາຍວ່າ 'ເປັນທີ່ໜ້າກຽດຊັງແກ່ຄວາມທຸກ'. ເພາະວ່າ ໂດຍສ່ວນໃດທີ່ຄວາມທຸກເປັນສິ່ງປະຕິກູນແກ່ບຸລຸດ, ໂດຍສ່ວນນັ້ນ ບຸລຸດກໍເປັນສິ່ງປະຕິກູນແກ່ຄວາມທຸກຄືກັນ. ເພາະສະນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຕັ້ງຢູ່ສະຖານະເປັນປໍລະປັກ' (ປັດຈະນີກະສັນຖິຕັງ).

6. චතූහි [Pg.6] කාරණෙහීති ධාතුකුසලතාදීහි චතූහි කාරණෙහි. කම්මං කරොතීති යොගකම්මං කරොති. යස්මා සම්බුද්ධා පරෙසං මග්ගඵලාධිගමාය උස්සාහජාතා, තත්ථ නිරන්තරං යුත්තප්පයුත්තා එව හොන්ති, තෙ පටිච්ච තෙසං අන්තරායො න හොතියෙවාති ආහ ‘‘න පන බුද්ධෙ පටිච්චා’’ති. කිරියපරිහානියා දෙසකස්ස තස්සෙව වා පුග්ගලස්ස තජ්ජපයොගාභාවතො. ‘‘දෙසකස්ස වා’’ති ඉදං සාවකානං වසෙන දට්ඨබ්බං. මහතා අත්ථෙනාති එත්ථ අත්ථ-සද්දො ආනිසංසපරියායොති ආහ ‘‘ද්වීහි ආනිසංසෙහී’’ති. පසාදං පටිලභති ‘‘අරහන්තො’’තිආදිනා සඞ්ඝසුප්පටිපත්තියා සුතත්තා. අභිනවො නයො උදපාදි සන්තතසීලතාදිවසෙන අනත්තන්තපතාදිවසෙන, සොපි තං සුත්වා දාසාදීසු සවිසෙසං ලජ්ජී දයාපන්නො හිතානුකම්පී හුත්වා සෙක්ඛපටිපදං සීලං සාධෙන්තො අනුක්කමෙන සතිපට්ඨානභාවනං පරිබ්‍රූහෙති. තෙනාහ භගවා ‘‘මහතා අත්ථෙන සංයුත්තො’’ති.

໖. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍເຫດ 4 ປະການ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍເຫດ 4 ປະການ ມີຄວາມສະຫລາດໃນທາດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມເຮັດການງານ' ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມເຮັດໂຍຄະກຳ (ການບຳເພັນເພຍ). ເພາະເຫດທີ່ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າທັງຫລາຍ ຍ່ອມມີຄວາມອຸດສາຫະເພື່ອໃຫ້ຜູ້ນຶກເຖິງບັນລຸມັກແລະຜົນ, ຍ່ອມເປັນຜູ້ຂະຫຍັນຂັນແຂງປະກອບເນື່ອງໆໃນມັກແລະຜົນນັ້ນ, ເພາະອາໄສພຣະອົງ ຄວາມຂັດຂ້ອງຂອງພວກເຂົາຈຶ່ງບໍ່ມີເລີຍ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຕ່ບໍ່ແມ່ນເພາະອາໄສພຣະພຸດທະເຈົ້າ'. ເພາະຄວາມເສື່ອມແຫ່ງກິຣິຍາ ຫລື ເພາະຄວາມບໍ່ມີຄວາມພະຍາຍາມທີ່ສົມຄວນແກ່ເຫດຂອງຜູ້ສະແດງທຳ ຫລື ຂອງບຸກຄົນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ຫລື ຂອງຜູ້ສະແດງທຳ' ນີ້ ພຶງເຫັນໂດຍອຳນາດແຫ່ງພຣະສາວົກທັງຫລາຍ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍປະໂຫຍດອັນຍິ່ງໃຫຍ່' ໃນທີ່ນີ້ ຄຳວ່າ 'ອັດຖະ' ເປັນໄວພົດຂອງຄຳວ່າ 'ອານິສົງ', ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍອານິສົງ 2 ປະການ'. ຍ່ອມໄດ້ຮັບຄວາມເຫລື້ອມໃສ ເພາະໄດ້ຟັງຄວາມປະຕິບັດດີຂອງພຣະສົງ ມີຄຳວ່າ 'ພຣະອໍຣະຫັນທັງຫລາຍ' ເປັນຕົ້ນ. ແນວທາງໃໝ່ໄດ້ເກີດຂຶ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມມີສີລຕໍ່ເນື່ອງເປັນຕົ້ນ ແລະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ເຜົາຜານຕົນເອງເປັນຕົ້ນ, ບຸກຄົນນັ້ນ ເມື່ອໄດ້ຟັງທຳນັ້ນແລ້ວ ກໍເປັນຜູ້ມີຄວາມລະອາຍເປັນພິເສດ, ມີຄວາມເມດຕາປານີ, ມີຄວາມອະນຸເຄາະເກື້ອກູນໃນທາດ (ຄົນຮັບໃຊ້) ທັງຫລາຍເປັນຕົ້ນ, ເມື່ອບຳເພັນສີລອັນເປັນເສຂະປະຕິປະທາໃຫ້ບໍລິບູນ ຍ່ອມຈະເລີນສະຕິປັດຖານພາວະນາໄປຕາມລຳດັບ. ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ປະກອບດ້ວຍປະໂຫຍດອັນຍິ່ງໃຫຍ່'.

8. පරෙසං හනනඝාතනාදිනා රොදාපනතො ලුද්දො, තථා විඝාතකභාවෙන කායචිත්තානං විදාරණතො දාරුණො, විරුද්ධවාදතාය කක්ඛළො, බන්ධනාගාරෙ නියුත්තො බන්ධනාගාරිකො.

໘. ຊື່ວ່າ 'ລຸດທະ' (ຜູ້ຮ້າຍກາດ) ເພາະເຮັດໃຫ້ຄົນອື່ນຮ້ອງໄຫ້ດ້ວຍການຂ້າແລະການຕີເປັນຕົ້ນ, ຊື່ວ່າ 'ທາຣຸນະ' (ຜູ້ໂຫດຮ້າຍ) ເພາະທຳລາຍຮ່າງກາຍແລະຈິດໃຈດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ບຽດບຽນ, ຊື່ວ່າ 'ກັກຂະລະ' (ຜູ້ຫຍາບຊ້າ) ເພາະມີວາຈາຂັດແຍ້ງ, ຜູ້ທີ່ໄດ້ຮັບມອບໝາຍໜ້າທີ່ໃນເຮືອນຈຳ ຊື່ວ່າ 'ບັນທະນາກາຣິກະ' (ຜູ້ຄຸມຄຸກ).

9. ඛත්තියාභිසෙකෙනාති ඛත්තියානං කත්තබ්බඅභිසෙකෙන. සන්ථාගාරන්ති සන්ථාරවසෙන කතං අගාරං යඤ්ඤාවාටං. සප්පිතෙලෙනාති සප්පිමයෙන තෙලෙන, යමකස්නෙහෙන හි තදා කායං අබ්භඤ්ජති. වච්ඡභාවං තරිත්වා ඨිතො වච්ඡතරො. පරික්ඛෙපකරණත්ථායාති වනමාලාහි සද්ධිං දබ්භෙහි වෙදියා පරික්ඛෙපනත්ථාය. යඤ්ඤභූමියන්ති අවසෙසයඤ්ඤට්ඨානෙ. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໙. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍການອະພິເສກແຫ່ງກະສັດ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການອະພິເສກທີ່ເພິ່ນພຶງເຮັດແກ່ກະສັດທັງຫລາຍ. ຄຳວ່າ 'ສັນຖາຄານ' ໄດ້ແກ່ ໂຮງພິທີບູຊາຍັນ ທີ່ສ້າງຂຶ້ນໂດຍການມຸງຫລືປູລາດ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍນ້ຳມັນເນີຍໃສ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍນ້ຳມັນທີ່ເຮັດດ້ວຍເນີຍໃສ, ເພາະວ່າໃນເວລານັ້ນ ເຂົາຍ່ອມທານ້ຳມັນສອງຊະນິດ (ຍະມະກະສະເນຫະ) ທີ່ຮ່າງກາຍ. ຄຳວ່າ 'ວັດສະຕະໂຣ' (ລູກງົວຖຶກ) ໄດ້ແກ່ ລູກງົວທີ່ພົ້ນຈາກຄວາມເປັນລູກງົວນ້ອຍແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການອ້ອມຮອບ' ໄດ້ແກ່ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການອ້ອມຮອບແທ່ນບູຊາດ້ວຍຫຍ້າຄາພ້ອມກັບພວງມະໄລປ່າ. ຄຳວ່າ 'ໃນພື້ນທີ່ບູຊາຍັນ' ໄດ້ແກ່ ໃນສະຖານທີ່ບູຊາຍັນທີ່ເຫລືອ. ສ່ວນເນື້ອຄວາມໃດໃນທີ່ນີ້ທີ່ບໍ່ໄດ້ຈຳແນກໄວ້ ເນື້ອຄວາມນັ້ນກໍເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

කන්දරකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບແຫ່ງຄຳອະທິບາຍກັນທະຣະກະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

2. අට්ඨකනාගරසුත්තවණ්ණනා

໒. ຄຳອະທິບາຍອັດຖະກະນາຄະຣະສູດ

17. අවිදූරෙති [Pg.7] ඉමිනා පාළියං ‘‘වෙසාලිය’’න්ති ඉදං සමීපෙ භුම්මවචනන්ති දස්සෙති. සාරප්පත්තකුලගණනායාති (අ. නි. ටී. 3.11.16) මහාසාරමහප්පත්තකුලගණනාය. දසමෙ ඨානෙති අඤ්ඤෙ අඤ්ඤෙති දසගණනට්ඨානෙ. අට්ඨකනගරෙ ජාතො භවො අට්ඨකනාගරො. කුක්කුටාරාමොති පාටලිපුත්තෙ කුක්කුටාරාමො, න කොසම්බියං.

໑໗. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໃນທີ່ບໍ່ໄກ' (ອະວິທູເຣ) ນີ້ ທ່ານສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ຄຳວ່າ 'ເວສາລິຍັງ' (ໃນເມືອງເວສາລີ) ໃນພຣະບາລີ ເປັນພູມມະວິບັດ (ອາຍະຕະນິບາດບອກສະຖານທີ່) ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ໃກ້ຄຽງ. ຄຳວ່າ 'ໃນການນັບຕະກູນທີ່ເຖິງຄວາມເປັນແກ່ນສານ' (ອັງ. ນິ. ຕີ. 3.11.16) ໄດ້ແກ່ ໃນການນັບຕະກູນທີ່ເຖິງຄວາມເປັນແກ່ນສານອັນຍິ່ງໃຫຍ່. ຄຳວ່າ 'ໃນຖານະທີສິບ' ໄດ້ແກ່ ໃນຖານະແຫ່ງການນັບຄົບສິບ. ບຸກຄົນຜູ້ເກີດຫລືອາໄສຢູ່ໃນເມືອງອັດຖະກະ ຊື່ວ່າ 'ອັດຖະກະນາຄະຣະ'. ຄຳວ່າ 'ກຸກກຸຕາຣາມ' ໄດ້ແກ່ ວັດກຸກກຸຕາຣາມ ໃນເມືອງaປາຕະລີບຸດ, ບໍ່ແມ່ນໃນເມືອງໂກສັມພີ.

18. පකතත්ථනිද්දෙසො ත-සද්දොති තස්ස ‘‘භගවතා’’තිආදීහි පදෙහි සමානාධිකරණභාවෙන වුත්තස්ස යෙන අභිසම්බුද්ධභාවෙන භගවා පකතො අධිගතො සුපාකටො ච, තං අභිසම්බුද්ධභාවං සද්ධිං ආගමනීයපටිපදාය අත්ථභාවෙන දස්සෙන්තො ‘‘යො සො…පෙ… අභිසම්බුද්ධො’’ති ආහ. සතිපි ඤාණදස්සන-සද්දානං ඉධ පඤ්ඤාවෙවචනභාවෙ තෙන තෙන විසෙසෙන තෙසං විසයවිසෙසෙ පවත්තිදස්සනත්ථං අසාධාරණඤාණවිසෙසවසෙන විජ්ජාත්තයවසෙන විජ්ජාඅභිඤ්ඤානාවරණඤාණවසෙන සබ්බඤ්ඤුතඤාණමංසචක්ඛුවසෙන පටිවෙධදෙසනාඤාණවසෙන ච තදත්ථං යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘තෙසං තෙස’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ආසයානුසයං ජානතා ආසයානුසයඤාණෙන සබ්බං ඤෙය්‍යධම්මං පස්සතා සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණෙහි. පුබ්බෙනිවාසාදීහීති පුබ්බෙනිවාසාසවක්ඛයඤාණෙහි. පටිවෙධපඤ්ඤායාති අරියමග්ගපඤ්ඤාය. දෙසනාපඤ්ඤාය පස්සතාති දෙසෙතබ්බධම්මානං දෙසෙතබ්බප්පකාරං බොධනෙය්‍යපුග්ගලානඤ්ච ආසයානුසයචරිතාධිමුත්තිආදිභෙදං ධම්මදෙසනාපඤ්ඤාය යාථාවතො පස්සතා. අරීනන්ති කිලෙසාරීනං, පඤ්චවිධමාරානං වා, සාසනස්ස වා පච්චත්ථිකානං අඤ්ඤතිත්ථියානං තෙසං පන හනනං පාටිහාරියෙහි අභිභවනං අප්පටිභානතාකරණං අජ්ඣුපෙක්ඛනමෙව වා, කෙසිවිනයසුත්තඤ්චෙත්ථ නිදස්සනං.

໑໘. ຄຳວ່າ 'ຕະ' (ນັ້ນ) ເປັນການສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ປາກົດຊັດເຈນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງເຖິງຄວາມເປັນພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ ທີ່ຊົງບັນລຸແລະປາກົດຊັດເຈນແລ້ວ ດ້ວຍຄວາມເປັນພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າໃດ ເຊິ່ງກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນສະມານາທິກະຣະນະ (ມີວິບັດສະເໝີກັນ) ກັບບົດທັງຫລາຍ ມີບົດວ່າ 'ພະຄະວະຕາ' (ໂດຍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ) ເປັນຕົ້ນ ພ້ອມທັງສະແດງເນື້ອຄວາມແຫ່ງຂໍ້ປະຕິບັດທີ່ພຶງບັນລຸ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໂຍ ໂສ...ເປ... ອະພິສັມພຸດໂທ' (ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະອົງໃດ...ເປ... ຊົງຕັດສະຮູ້ແລ້ວ). ເຖິງແມ່ນວ່າ ຄຳວ່າ 'ຍານະ' ແລະ 'ທັດສະນະ' ໃນທີ່ນີ້ຈະເປັນໄວພົດຂອງປັນຍາ, ແຕ່ເພື່ອສະແດງໃຫ້ເຫັນການເປັນໄປໃນອາລົມອັນເປັນວິເສດນັ້ນໆ ດ້ວຍຄວາມວິເສດນັ້ນໆ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຍານວິເສດອັນບໍ່ທົ່ວໄປ, ໂດຍອຳນາດແຫ່ງວິຊາ 3, ໂດຍອຳນາດແຫ່ງວິຊາ ອະພິນຍາ ແລະ ອະນາວະຣະນະຍານ, ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັບພັນຍຸຕະຍານ ແລະ ມັງສະຈັກຂຸ, ແລະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປະຕິເວທະຍານ ແລະ ເທສະນາຍານ, ເມື່ອຊົງເຊື່ອມໂຍງເນື້ອຄວາມນັ້ນສະແດງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຫ່ງທຳນັ້ນໆ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫລົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ຜູ້ຊົງຮູ້ອາສະຍານຸໄສ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອາສະຍານຸສາຍະຍານ, ຄຳວ່າ 'ຜູ້ຊົງເຫັນເຍຍະທຳທັງປວງ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍສັບພັນຍຸຕະຍານ ແລະ ອະນາວະຣະນະຍານ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍປຸບເພນິວາດເປັນຕົ້ນ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍປຸບເພນິວາສານຸສະຕິຍານ ແລະ ອາສະວັກຂະຍະຍານ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍປະຕິເວທະປັນຍາ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອະລິຍະມັກກະປັນຍາ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ຊົງເຫັນດ້ວຍເທສະນາປັນຍາ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຊົງເຫັນຕາມຄວາມເປັນຈິງດ້ວຍປັນຍາໃນການສະແດງທຳ ເຊິ່ງສະແດງເຖິງປະການແຫ່ງທຳທີ່ພຶງສະແດງ ແລະ ຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງອາສະຍະ, ອະນຸໄສ, ຈະຣິດ ແລະ ອະທິມຸດ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ພຶງຕັດສະຮູ້. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງສັດຕູທັງຫລາຍ' (ອະຣີນັງ) ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງກິເລດອັນເປັນສັດຕູ ຫລື ແຫ່ງມານທັງ 5 ຫລື ແຫ່ງພວກອັນຍະເດຍລະຖີຜູ້ເປັນສັດຕູຕໍ່ພຣະສາສະໜາ, ສ່ວນການຂ້າສັດຕູເຫລົ່ານັ້ນ ໄດ້ແກ່ ການຄອບງຳດ້ວຍປາຕິຫານ, ການເຮັດໃຫ້ພວກເຂົາໝົດປະຕິພານ ຫລື ພຽງແຕ່ການວາງເສີຍ (ອັດຊຸເປກຂະນະ) ເທົ່ານັ້ນ, ແລະ ເຄສิວິນະຍະສູດກໍເປັນຕົວຢ່າງໃນທີ່ນີ້.

තථා ඨානාට්ඨානාදිවිභාගං ජානතා යථාකම්මූපගසත්තෙ පස්සතා, සවාසනානං ආසවානං ඛීණත්තා අරහතා, අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභෙදෙ ධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිතො අවිපරීතාවබොධතො සම්මාසම්බුද්ධෙන. අථ වා තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණතාය ජානතා, කායකම්මාදිවසෙන තිණ්ණං කම්මානං ඤාණානුපරිවත්තිතො නිසම්මකාරිතාය පස්සතා, දවාදීනං අභාවසාධිකාය [Pg.8] පහානසම්පදාය අරහතා, ඡන්දාදීනං අහානිහෙතුභූතාය අක්ඛයපටිභානසාධිකාය සබ්බඤ්ඤුතාය සම්මාසම්බුද්ධෙනාති එවං දසබලඅට්ඨාරසආවෙණිකබුද්ධධම්මවසෙනපි යොජනා කාතබ්බා.

ເຊັ່ນດຽວກັນ, ຄຳວ່າ 'ຜູ້ຊົງຮູ້' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຊົງຮູ້ການຈຳແນກຖານະແລະອະຖານະເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ '...ຜູ້ຊົງເຫັນ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຊົງເຫັນສັດທັງຫລາຍຜູ້ເປັນໄປຕາມກຳ. ຄຳວ່າ 'ພຣະອໍຣະຫັນ' (ອະຣະຫະຕາ) ເພາະຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະທັງຫລາຍພ້ອມທັງວາສະໜາ. ຄຳວ່າ 'ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ' (ສັມມາສັມພຸດເທນະ) ເພາະການຕັດສະຮູ້ບໍ່ຜິດພ້ຽນໃນທຳທັງຫລາຍມີປະເພດທີ່ພຶງຮູ້ຍິ່ງເປັນຕົ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນທຳທີ່ພຶງຮູ້ຍິ່ງເປັນຕົ້ນ. ຫລືອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຄຳວ່າ 'ຜູ້ຊົງຮູ້' ເພາະມີຍານອັນບໍ່ຕິດຂັດໃນການທັງ 3. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ຊົງເຫັນ' ເພາະຊົງເຫັນດ້ວຍການກະທຳໂດຍຮອບຄອບ ເພາະກຳທັງ 3 ມີກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປຕາມຍານ. ຄຳວ່າ 'ພຣະອໍຣະຫັນ' ເພາະເຖິງພ້ອມດ້ວຍການລະອັນເປັນເຫດໃຫ້ບໍ່ມີຄວາມຄຶກຄະນອງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ' ເພາະມີສັບພັນຍຸຕະຍານອັນເປັນເຫດໃຫ້ບໍ່ເສື່ອມຖອຍແຫ່ງສັນທະເປັນຕົ້ນ ແລະ ເປັນເຫດໃຫ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍປະຕິພານອັນບໍ່ຮູ້ສິ້ນສຸດ. ພຶງເຊື່ອມໂຍງເນື້ອຄວາມແມ່ນແຕ່ໂດຍອຳນາດແຫ່ງທົດສະພົນລະຍານ ແລະ ອາເວນິກະພຸດທະທຳ 18 ປະການ ດ້ວຍປະການສະນີ.

19. අභිසඞ්ඛතන්ති අත්තනො පච්චයෙහි අභිසම්මුඛභාවෙන සමෙච්ච සම්භූය්‍ය කතං, ස්වස්ස කතභාවො උප්පාදනෙන වෙදිතබ්බො, න උප්පන්නස්ස පටිසඞ්ඛරණෙනාති ආහ ‘‘උප්පාදිත’’න්ති. තෙ චස්ස පච්චයා චෙතනාපධානාති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘අභිසඞ්ඛතං අභිසඤ්චෙතයිත’’න්ති වුත්තන්ති ‘‘චෙතයිතං පකප්පිත’’න්ති අත්ථමාහ. අභිසඞ්ඛතං අභිසඤ්චෙතයිතන්ති ච ඣානස්ස පාතුභාවදස්සනමුඛෙන විද්ධංසනභාවං උල්ලිඞ්ගෙති යඤ්හි අහුත්වා සම්භවති, තං හුත්වා පටිවෙති. තෙනාහ පාළියං ‘අභිසඞ්ඛත’න්තිආදි. සමථවිපස්සනාධම්මෙ ඨිතොති සමථධම්මෙ ඨිතත්තා සමාහිතො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අනිච්චානුපස්සනාදීහි නිච්චසඤ්ඤාදයො පජහන්තො අනුක්කමෙන තං අනුලොමඤාණං පාපෙතා හුත්වා විපස්සනාධම්මෙ ඨිතො. සමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙසු ධම්මෙසු රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො, නන්දනට්ඨෙන නන්දීති. තත්ථ සුඛුමා අපෙක්ඛා වුත්තා, යා ‘‘නිකන්තී’’ති වුච්චති.

໑໙. ຄຳວ່າ 'ອະພິສັງຂະຕະ' (ສິ່ງທີ່ປຸງແຕ່ງ) ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ປັດໄຈຂອງຕົນພ້ອມພຽງກັນເຮັດຂຶ້ນໂດຍຄວາມປາກົດພ້ອມໜ້າ, ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ປັດໄຈເຮັດຂຶ້ນນັ້ນ ພຶງຊາບໄດ້ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍການປະຕິສັງຂອນສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ' (ອຸບປາທິຕັງ). ເພື່ອສະແດງວ່າ ປັດໄຈທັງຫລາຍຂອງສິ່ງນັ້ນມີເຈດຕະນາເປັນປະທານ ໃນພຣະບາລີຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອະພິສັງຂະຕັງ ອະພິສັນເຈຕະຍິຕັງ' (ສິ່ງທີ່ປຸງແຕ່ງແລະຈົງໃຈເຮັດຂຶ້ນ), ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄວາມໝາຍວ່າ 'ຄິດຄົ້ນແລະດຳຣິແລ້ວ' (ເຈຕະຍິຕັງ ປະກັບປິຕັງ). ຄຳວ່າ 'ອະພິສັງຂະຕັງ ອະພິສັນເຈຕະຍິຕັງ' ນີ້ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມດັບສະຫລາຍໄປ ໂດຍຜ່ານການສະແດງຄວາມປາກົດຂຶ້ນແຫ່ງຊານ, ເພາະວ່າ ສິ່ງໃດທີ່ບໍ່ເຄີຍມີແລ້ວມີຂຶ້ນ, ສິ່ງນັ້ນເມື່ອມີຂຶ້ນແລ້ວກໍຍ່ອມດັບໄປ. ເພາະສະນັ້ນ ໃນພຣະບາລີຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອະພິສັງຂະຕັງ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຕັ້ງຢູ່ໃນທຳຄືສະມະຖະແລະວິປັດສະນາ' ໄດ້ແກ່ ເພາະຕັ້ງຢູ່ໃນທຳຄືສະມະຖະ ຈຶ່ງເປັນຜູ້ຕັ້ງໝັ້ນ (ສະມາຫິຕະ) ແລ້ວເລີ່ມຕັ້ງວິປັດສະນາ ລະນິດຈະສັນຍາເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອະນິດຈານຸປັດສະນາເປັນຕົ້ນ, ເມື່ອເຮັດໃຫ້ອະນຸໂລມະຍານເກີດຂຶ້ນຕາມລຳດັບ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຕັ້ງຢູ່ໃນທຳຄືວິປັດສະນາ. ໃນທຳທັງຫລາຍທີ່ນັບວ່າເປັນສະມະຖະແລະວິປັດສະນານັ້ນ, ຊື່ວ່າ 'ຣາຄະ' ເພາະອັດຖະວ່າຄວາມກຳໜັດຍິນດີ, ຊື່ວ່າ 'ນັນທິ' ເພາະອັດຖະວ່າຄວາມເພີດເພີນ. ໃນທຳເຫລົ່ານັ້ນ ຄວາມຫວັງອັນລະອຽດ ທ່ານກ່າວວ່າ 'ນິກັນຕິ' (ຄວາມໃຄ່).

එවං සන්තෙති එවං යථාරුතවසෙන ච ඉමස්ස සුත්තපදස්ස අත්ථෙ ගහෙතබ්බෙ සති. සමථවිපස්සනාසු ඡන්දරාගො කත්තබ්බොති අනාගාමිඵලං නිබ්බත්තෙත්වා තදත්ථාය සමථවිපස්සනාපි අනිබ්බත්තෙත්වා කෙවලං තත්ථ ඡන්දරාගො කත්තබ්බො භවිස්සති. කස්මා? තෙසු සමථවිපස්සනාසඞ්ඛාතෙසු ධම්මෙසු ඡන්දරාගමත්තෙන අනාගාමිනා ලද්ධබ්බස්ස අලද්ධානාගාමිඵලෙන ලද්ධබ්බත්තා තථා සති තෙන අනාගාමිඵලම්පි ලද්ධබ්බමෙව නාම හොති. තෙනාහ – ‘‘අනාගාමිඵලං පටිවිද්ධං භවිස්සතී’’ති. සභාවතො රසිතබ්බත්තා අවිපරීතො අත්ථො එව අත්ථරසො. අඤ්ඤාපි කාචි සුගතියොති විනිපාතිකෙ සන්ධායාහ. අඤ්ඤාපි කාචි දුග්ගතියොති අසුරකායමාහ.

ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ເມື່ອຖືເອົາເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດສູດນີ້ຕາມພະຍັນຊະນະ. ທີ່ກ່າວວ່າ 'ພຶງເຮັດສັນທະຣາຄະໃນສະມະຖະແລະວິປັດສະນາ' ນັ້ນ ໝາຍຄວາມວ່າ ເມື່ອເຮັດໃຫ້ອະນາຄາມິຜົນເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ແລະ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ອະນາຄາມິຜົນນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ເຮັດໃຫ້ສະມະຖະແລະວິປັດສະນາເກີດຂຶ້ນ ກໍພຽງແຕ່ເຮັດສັນທະຣາຄະໃນສະມະຖະແລະວິປັດສະນານັ້ນເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ດ້ວຍພຽງແຕ່ສັນທະຣາຄະໃນທຳທັງຫລາຍທີ່ນັບວ່າເປັນສະມະຖະແລະວິປັດສະນານັ້ນ ສິ່ງທີ່ພຣະອະນາຄາມີພຶງໄດ້ຮັບ ບຸກຄົນຜູ້ຍັງບໍ່ໄດ້ບັນລຸອະນາຄາມິຜົນກໍຍ່ອມໄດ້ຮັບ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ອະນາຄາມິຜົນກໍຊື່ວ່າເປັນສິ່ງທີ່ບຸກຄົນນັ້ນໄດ້ຮັບແລ້ວຢ່າງແນ່ນອນ. ເພາະສະນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອະນາຄາມິຜົນຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ແທງຕະຫລອດແລ້ວ'. ຄຳວ່າ 'ອັດຖະຣົດ' ໄດ້ແກ່ ເນື້ອຄວາມອັນບໍ່ຜິດພ້ຽນ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ພຶງລິ້ມລົດໄດ້ຕາມສະພາວະ. ຄຳວ່າ 'ສຸຄະຕິອື່ນໆ ບາງປະການ' ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ ພວກວິນິປາຕິກະ (ອະສູນບາງຈຳພວກ). ຄຳວ່າ 'ທຸຄະຕິອື່ນໆ ບາງປະການ' ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ ອະສຸຣะກາຍ.

සමථධුරමෙව ධුරං සමථයානිකස්ස වසෙන දෙසනාය ආගතත්තා. මහාමාලුක්‍යොවාදෙ ‘‘විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාර’’න්ති පාදකජ්ඣානං කත්වා ‘‘සො යදෙව තත්ථ හොති රූපගතං වෙදනාගත’’න්තිආදිනා විපස්සනං විත්ථාරෙත්වා ‘‘සො තත්ථ ඨිතො ආසවානං ඛයං [Pg.9] පාපුණාතී’’ති (ම. නි. 2.133) ආගතත්තා ‘‘මහාමාලුක්‍යොවාදෙ විපස්සනාව ධුර’’න්ති ආහ. මහාසතිපට්ඨානසුත්තෙ (දී. නි. 2.373 ආදයො; ම. නි. 1.106 ආදයො) සබ්බත්ථකමෙව තික්ඛතරාය විපස්සනාය ආගතත්තා වුත්තං ‘‘විපස්සනුත්තරං කථිත’’න්ති. කායගතාසතිසුත්තෙ (ම. නි. 3.153-154) ආනාපානජ්ඣානාදිවසෙන සවිසෙසං සමථවිපස්සනාය ආගතත්තා වුත්තං ‘‘සමථුත්තරං කථිත’’න්ති.

ເພາະພຣະເທສະນານີ້ມາໂດຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ມີສະມະຖະເປັນຍານ (ສະມະຖະຍານິກະ), ສະມະຖະທຸລະ (ໜ້າທີ່ຄືສະມະຖະ) ນັ້ນເອງ ຈຶ່ງເປັນທຸລະ. ໃນມະຫາໂມລຸກຍໂອວາດສູດ ເພາະມີຄຳວ່າ 'ສົງັດແລ້ວຈາກອະກຸສົນທຳທັງຫລາຍ ມີວິຕົກ ມີວິຈານ' ດັ່ງນີ້ ເປັນຕົ້ນ ໂດຍເຮັດຊານອັນເປັນບາດຖານ (ປາທະກະຊານ) ແລ້ວ ຂະຫຍາຍວິປັດສະນາດ້ວຍຄຳວ່າ 'ສິ່ງໃດໆ ທີ່ມີຢູ່ໃນຊານນັ້ນ ເປັນຮູບ ເປັນເວທະນາ' ເປັນຕົ້ນ ແລະ ມີຄຳວ່າ 'ບຸກຄົນນັ້ນຕັ້ງຢູ່ໃນຊານນັ້ນ ຍ່ອມເຖິງຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະທັງຫລາຍ' (ມັດ. ນິ. 2.133) ດັ່ງນີ້ ເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນມະຫາໂມລຸກຍໂອວາດສູດ ວິປັດສະນາເທົ່ານັ້ນເປັນທຸລະ'. ໃນມະຫາສະຕິປັດຖານສູດ (ທີ. ນິ. 2.373 ເປັນຕົ້ນ; ມັດ. ນິ. 1.106 ເປັນຕົ້ນ) ເພາະມາໂດຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາອັນກ້າຫານໃນທຸກບ່ອນ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຊົງສະແດງໂດຍມີວິປັດສະນາເປັນຍອດ'. ໃນກາຍະຄະຕາສະຕິສູດ (ມັດ. ນິ. 3.153-154) ເພາະມາໂດຍອຳນາດແຫ່ງອານາປານະຊານເປັນຕົ້ນ ແລະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະມະຖະແລະວິປັດສະນາເປັນພິເສດ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຊົງສະແດງໂດຍມີສະມະຖະເປັນຍອດ'.

අප්පං යාචිතෙන බහුං දෙන්තෙන උළාරපුරිසෙන විය එකං ධම්මං පුච්ඡිතෙන ‘‘අයම්පි එකධම්මො’’ති කථිතත්තා එකාදසපි ධම්මා පුච්ඡාවසෙන එකධම්මො නාම ජාතො පච්චෙකං වාක්‍යපරිසමාපනඤායෙන. එකවීසති පබ්බානි තෙහි බොධියමානාය පටිපදාය එකරූපත්තා පටිපදාවසෙන එකධම්මො නාම ජාතොති. ඉධ ඉමස්මිං අට්ඨකනාගරසුත්තෙ. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනධම්මානං සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවප්පත්තතාය තත්ථ සාවකානං දුක්කරන්ති න චතුත්ථාරුප්පවසෙනෙත්ථ දෙසනා ආගතාති චතුන්නං බ්‍රහ්මවිහාරානං, හෙට්ඨිමානං තිණ්ණං ආරුප්පානඤ්ච වසෙන එකාදස. පුච්ඡාවසෙනාති ‘‘අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ ආනන්ද, තෙන…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධෙන එකධම්මො අක්ඛාතො’’ති (ම. නි. 2.18) එවං පවත්තපුච්ඡාවසෙන. අමතුප්පත්තියත්ථෙනාති අමතභාවස්ස උප්පත්තිහෙතුතාය, සබ්බානිපි කම්මට්ඨානානි එකරසම්පි අමතාධිගමපටිපත්තියාති අත්ථො, එවමෙත්ථ අග්ගඵලභූමි අනාගාමිඵලභූමීති ද්වෙව භූමියො සරූපතො ආගතා, නානන්තරියතාය පන හෙට්ඨිමාපි ද්වෙ භූමියො අත්ථතො ආගතා එවාති දට්ඨබ්බා.

ປຽບເໝືອນບຸລຸດຜູ້ປະເສີດ ຜູ້ທີ່ຖືກຂໍພຽງເລັກນ້ອຍແຕ່ໃຫ້ເປັນຈຳນວນຫລາຍ, ເມື່ອຖືກຖາມເຖິງທຳຂໍ້ດຽວ ກໍກ່າວວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ທຳຂໍ້ນີ້ກໍເປັນທຳຂໍ້ດຽວ' ດັ່ງນີ້, ທຳທັງ 11 ປະການ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ທຳຂໍ້ດຽວ' ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄຳຖາມ ຕາມຫລັກການຈົບປະໂຫຍກແຕ່ລະປະໂຫຍກ. ຫົວຂໍ້ (ບັນພະ) ທັງ 21 ຫົວຂໍ້ ເພາະຄວາມເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນແຫ່ງຂໍ້ປະຕິບັດທີ່ສະແດງໂດຍຫົວຂໍ້ເຫລົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ທຳຂໍ້ດຽວ' ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຂໍ້ປະຕິບັດ. ໃນອັດຖະກະນາຄະຣະສູດນີ້. ເພາະທຳທັງຫລາຍໃນເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະ ເຖິງຄວາມເປັນສະພາບລະອຽດອັນມີສັງຂານເຫລືອຢູ່, ການຈະເລີນໃນອາຍະຕະນະນັ້ນຈຶ່ງເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກແກ່ພຣະສາວົກທັງຫລາຍ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະເທສະນານີ້ຈຶ່ງບໍ່ມາໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະຣູປະຊານທີ 4, ແຕ່ມາໂດຍອຳນາດແຫ່ງພົມມະວິຫານ 4 ແລະ ອະຣູປະຊານເບື້ອງຕ່ຳ 3 ຈຶ່ງລວມເປັນ 11 ປະການ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄຳຖາມ' ໄດ້ແກ່ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄຳຖາມທີ່ດຳເນີນໄປຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຂ້າແຕ່ທ່ານພຣະອານົນຜູ້ຈະເລີນ, ມີທຳຂໍ້ດຽວທີ່ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າພຣະອົງນັ້ນ...ເປ... ຊົງສະແດງໄວ້ຫລືບໍ່?' (ມັດ. ນິ. 2.18). ຄຳວ່າ 'ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນທີ່ເກີດແຫ່ງອະມະຕະ' ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມເປັນເຫດເກີດແຫ່ງສະພາວະອັນບໍ່ຕາຍ, ອະທິບາຍວ່າ ແມ່ນແຕ່ກັມມັດຖານທັງປວງກໍມີລົດດຽວຄືເປັນຂໍ້ປະຕິບັດເພື່ອບັນລຸອະມະຕະທຳ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ ພູມ 2 ພູມ ຄື ອັກຄະຜົນພູມ (ອໍຣະຫັດຕະຜົນພູມ) ແລະ ອະນາຄາມິຜົນພູມ ຈຶ່ງມາໂດຍກົງ, ແຕ່ເພາະຄວາມບໍ່ຂາດຕອນ ພຶງຊາບວ່າ ແມ່ນແຕ່ພູມເບື້ອງຕ່ຳ 2 ພູມ ກໍມາໂດຍເນື້ອຄວາມຄືກັນ.

21. පඤ්ච සතානි අග්ඝො එතස්සාති පඤ්චසතං. සෙසං උත්තානමෙව.

໒໑. ຄຳວ່າ 'ປັນຈະສະຕັງ' (ມີຄ່າຫ້າຮ້ອຍ) ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ມີຄ່າຫ້າຮ້ອຍ. ສ່ວນທີ່ເຫລືອແມ່ນຈະແຈ້ງຢູ່ແລ້ວ.

අට්ඨකනාගරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບແຫ່ງຄຳອະທິບາຍອັດຖະກະນາຄະຣະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

3. සෙඛසුත්තවණ්ණනා

໓. ຄຳອະທິບາຍເສຂະສູດ

22. සන්ථාගාරන්ති අත්ථානුසාසනාගාරං. තෙනාහ – ‘‘උය්‍යොගකාලාදීසූ’’තිආදි. ආදි-සද්දෙන මඞ්ගලමහාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සන්ථම්භන්තීති විස්සමන්ති, පරිස්සමං විනොදෙන්තීති අත්ථො. සහාති සන්නිවෙසවසෙන [Pg.10] එකජ්ඣං. සහ අත්ථානුසාසනං අගාරන්ති එතස්මිං අත්ථෙ ත්ථ-කාරස්ස න්ථ-කාරං කත්වා සන්ථාගාරන්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. සන්ථරන්තීති සම්මන්තනවසෙන තිට්ඨන්ති.

໒໒. ຄຳວ່າ 'ສັນຖາຄານ' ໄດ້ແກ່ ໂຮງສະພາສຳລັບສັ່ງສອນແລະປຶກສາຫາລືຂໍ້ຣາຊະການ. ເພາະສະນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນເວລາເລີກປະຊຸມເປັນຕົ້ນ' ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' (ອາທິ) ພຶງຊາບວ່າ ລວມເຖິງງານມຸງຄຸນອັນຍິ່ງໃຫຍ່ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສັນຖັມພັນຕິ' ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມພັກຜ່ອນ, ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມບັນເທົາຄວາມອິດເມື່ອຍ. ຄຳວ່າ 'ສະຫະ' (ຮ່ວມກັນ) ໄດ້ແກ່ ຢູ່ຮ່ວມກັນໃນທີ່ດຽວກັນໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຕັ້ງຖິ່ນຖານ. ໃນຄວາມໝາຍວ່າ 'ໂຮງສະພາສຳລັບສັ່ງສອນຮ່ວມກັນ' (ສະຫະ ອັດຖາອະນຸສາສະນັງ ອະຄາຣັງ) ນີ້ ໂດຍການແປງອັກສອນ 'ຖະ' (ttha) ເປັນ 'ນຖະ' (ntha) ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'ສັນຖາຄານ' (santhāgāra), ພຶງຊາບຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ສັນຖະຣັນຕິ' ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມປະຊຸມກັນໂດຍອຳນາດແຫ່ງການປຶກສາຫາລື.

තෙපිටකං බුද්ධවචනං ආගතමෙව භවිස්සතීති බුද්ධවචනස්ස ආගමනසීසෙන අරියඵලධම්මානම්පි ආගමනං වුත්තමෙව, තියාමරත්තිං තත්ථ වසන්තානං ඵලසමාපත්තිවළඤ්ජනං හොතීති. තස්මිඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝෙ කල්‍යාණපුථුජ්ජනා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙන්තා හොන්තීති චෙ? අරියමග්ගධම්මානං තත්ථ ආගමනං හොතියෙව.

ທີ່ກ່າວວ່າ 'ພຣະໄຕປິໂດກອັນເປັນພຸດທະພົດຍ່ອມມາຢ່າງແນ່ນອນ' ນັ້ນ ໂດຍຫົວຂໍ້ແຫ່ງການມາຂອງພຣະພຸດທະພົດ ກໍຊື່ວ່າກ່າວເຖິງການມາແຫ່ງອະລິຍະຜົນທຳທັງຫລາຍຄືກັນ, ເພາະວ່າ ຍ່ອມມີການເຂົ້າຜົນສະມາບັດຂອງພຣະອະລິຍະບຸກຄົນທັງຫລາຍຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນທີ່ນັ້ນຕະຫລອດລາຕີ 3 ຍາມ. ຫາກຖາມວ່າ ໃນໝູ່ພຣະພິກຂຸສົງນັ້ນ ຫາກມີກັນລະຍາປະຖຸຊົນທັງຫລາຍຜູ້ພະຍາຍາມຈະເລີນວິປັດສະນາຢູ່ເດ? ຕອບວ່າ ການມາແຫ່ງອະລິຍະມັກຄະທຳໃນທີ່ນັ້ນຍ່ອມມີຢ່າງແນ່ນອນ.

අල්ලගොමයෙනාති අච්ඡෙන අල්ලගොමයරසෙන. ඔපුඤ්ඡාපෙත්වාති විලිම්පිත්වා. චතුජ්ජාතියගන්ධෙහීති තගරකුඞ්කුමයවනපුප්ඵතමාලපත්තානි පිසිත්වා කතගන්ධෙහි නානාවණ්ණෙති නීලාදිවසෙන නානාවණ්ණෙ, න භිත්තිවිසෙසවසෙන. භිත්තිවිසෙසවසෙන පන නානාසණ්ඨානරූපමෙව. මහාපිට්ඨිකකොජවකෙති හත්ථිපිට්ඨීසු අත්ථරිතබ්බතාය මහාපිට්ඨිකාති ලද්ධසමඤ්ඤෙ කොජවෙති වදන්ති. කුත්තකෙ පන සන්ධායෙතං වුත්තං හත්ථත්ථරණා හත්ථිරූපවිචිත්තා. අස්සත්ථරකසීහත්ථරකාදයොපි අස්සසීහරූපාදිවිචිත්තා එව අත්ථරකා, චිත්තත්ථරකං නානාරූපෙහි චෙව නානාවිධමාලාකම්මාදීහි ච විචිත්තං අත්ථරකං.

ຄຳວ່າ Allagomayenā ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍນ້ຳມູນໂຄສົດທີ່ໃສ. ຄຳວ່າ Opuñchāpetvā ໄດ້ແກ່ ທາແລ້ວ. ຄຳວ່າ Catujjātiyagandhehi ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍເຄື່ອງຫອມທີ່ເຮັດດ້ວຍການບົດໄມ້ກິດສະໜາ, ຝາງ, ດອກໄມ້ຍະວະນະ ແລະ ໃບຕຳມາລະ. ຄຳວ່າ nānāvaṇṇe ໄດ້ແກ່ ມີສີຕ່າງໆ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສີຂຽວເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຝາທີ່ຕ່າງກັນ. ແຕ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຝາທີ່ຕ່າງກັນ ຍ່ອມມີຮູບຊົງຕ່າງໆ ກັນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Mahāpiṭṭhikakojavake ໄດ້ແກ່ ຜ້າຂົນສັດຜືນໃຫຍ່ ທີ່ໄດ້ຊື່ວ່າ ມະຫາປິຕຖິກະ ເພາະເປັນຜ້າທີ່ຄວນລາດເທິງຫຼັງຊ້າງ. ແຕ່ຄຳນີ້ ໝາຍເຖິງຜ້າລາດຫຼັງຊ້າງ ທີ່ວິຈິດດ້ວຍຮູບຊ້າງ. ແມ່ນແຕ່ຜ້າລາດຫຼັງມ້າ ແລະ ຜ້າລາດຫຼັງສິງເປັນຕົ້ນ ກໍຄືຜ້າລາດທີ່ວິຈິດດ້ວຍຮູບມ້າ ແລະ ຮູບສິງເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ, ສ່ວນຜ້າລາດວິຈິດ ຄື ຜ້າລາດທີ່ວິຈິດດ້ວຍຮູບຕ່າງໆ ແລະ ດ້ວຍລວດລາຍດອກໄມ້ຕ່າງໆ ເປັນຕົ້ນ.

උපධානන්ති අපස්සයනං උපදහිත්වාති අපස්සයයොග්ගභාවෙන ඨපෙත්වා ගන්ධෙහි කතමාලා ගන්ධදාමං, තමාලපත්තාදීහි කතං පත්තදාමං. ආදි-සද්දෙන හිඞ්ගුලතක්කොලජාතිඵලජාතිපුප්ඵාදීහි කතදාමං සඞ්ගණ්හාති. පල්ලඞ්කාකාරෙන කතපීඨං පල්ලඞ්කපීඨං, තීසු පස්සෙසු, එකපස්සෙ එව වා සඋපස්සයං අපස්සයපීඨං, අනපස්සයං මුණ්ඩපීඨං යොජනාවට්ටෙති යොජනපරික්ඛෙපෙ.

ຄຳວ່າ Upadhānaṃ ໄດ້ແກ່ ໝອນອີງ. ຄຳວ່າ upadahitvā ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງໄວ້ໂດຍຖານະທີ່ຄວນອີງ. ພວງດອກໄມ້ທີ່ເຮັດດ້ວຍເຄື່ອງຫອມ ຊື່ວ່າ ກັນທະທາມະ (ພວງເຄື່ອງຫອມ), ພວງທີ່ເຮັດດ້ວຍໃບຕຳມາລະເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ປັດຕະທາມະ (ພວງໃບໄມ້). ດ້ວຍສັບວ່າ "ເປັນຕົ້ນ" ຍ່ອມສົງເຄາະ (ລວມເອົາ) ພວງທີ່ເຮັດດ້ວຍຊາດຫີນ, ຕະໂກນ, ລູກຈັນ, ດອກຈັນ ເປັນຕົ້ນ. ຕັ່ງທີ່ເຮັດເປັນຮູບບັນລັງ ຊື່ວ່າ ປັນລັງກະປີຖະ, ຕັ່ງທີ່ມີພະນັກພິງສາມດ້ານ ຫຼື ດ້ານດຽວ ຊື່ວ່າ ອະປັດສະຍະປີຖະ (ຕັ່ງມີພະນັກ), ຕັ່ງທີ່ບໍ່ມີພະນັກ ຊື່ວ່າ ມຸນທະປີຖະ (ຕັ່ງຫົວໂລ້ນ). ຄຳວ່າ yojanāvaṭṭe ໄດ້ແກ່ ໂດຍຮອບໜຶ່ງໂຍດ.

සංවිධායාති අන්තරවාසකස්ස කොණපදෙසඤ්ච ඉතරපදෙසඤ්ච සමං කත්වා විධාය. තෙනාහ – ‘‘කත්තරියා පදුමං කන්තන්තො වියා’’ති තිමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙන්තොති එත්ථ ච යස්මා බුද්ධානං රූපසම්පදා විය ආකප්පසම්පදාපි පරමුක්කංසගතා, තස්මා තදා භගවා එවං සොභතීති දස්සෙන්තො ‘‘සුවණ්ණපාමඞ්ගෙනා’’තිආදිමාහ, තත්ථ අසමෙන බුද්ධවෙසෙනාතිආදිනා [Pg.11] තදා භගවා බුද්ධානුභාවස්ස නිගුහණෙ කාරණාභාවතො තත්ථ සන්නිපතිතදෙවමනුස්සනාගයක්ඛගන්ධබ්බාදීනං පසාදජනනත්ථං අත්තනො සභාවපකතිකිරියායෙව කපිලවත්ථුං පාවිසීති දස්සෙති. බුද්ධානං කායප්පභා නාම පකතියා අසීතිහත්ථමත්තමෙව පදෙසං ඵරතීති ආහ – ‘‘අසීතිහත්ථට්ඨානං අග්ගහෙසී’’ති නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජිට්ඨපභස්සරානං වසෙන ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො.

ຄຳວ່າ Saṃvidhāya ໄດ້ແກ່ ຈັດແຈງເຮັດໃຫ້ມຸມ ແລະ ສ່ວນອື່ນໆ ຂອງຜ້າສະບົງໃຫ້ສະເໝີກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ປະດຸດຈະດັງຕັດດອກບົວດ້ວຍມີດຕັດ". ແລະ ໃນຄຳວ່າ timaṇḍalaṃ paṭicchādento (ປິດມົນທົນສາມ) ນີ້, ເພາະວ່າ ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍອາກັບກິລິຍາ ຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເຖິງຄວາມຍອດຢ້ຽມຢ່າງຍິ່ງ ເໝືອນຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍພຣະຮູບ, ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອສະແດງວ່າ ໃນເວລານັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງງົດງາມຢ່າງນີ້ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "suvaṇṇapāmaṅgena" (ດ້ວຍແຜ່ນຄຳ). ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ດ້ວຍພຸດທະເວດອັນຫາສິ່ງປຽບບໍ່ໄດ້", ສະແດງວ່າ ໃນເວລານັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເພາະບໍ່ມີເຫດທີ່ຈະຕ້ອງຊົງປິດບັງພຸດທານຸພາບ, ເພື່ອຈະໃຫ້ເກີດຄວາມເຫຼື້ອມໃສແກ່ເທວະດາ, ມະນຸດ, ນາກ, ຍັກ ແລະ ຄັນທັບພະ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ມາປະຊຸມກັນໃນທີ່ນັ້ນ, ຈຶ່ງຊົງສະແດງການສະເດັດເຂົ້າສູ່ກຸງກະບິນລະພັດ ດ້ວຍພຣະອາການປົກກະຕິຕາມທຳມະຊາດຂອງພຣະອົງເອງ. ພຣະສະລີລະປະພາ (ລັດສະໝີແຫ່ງພຣະກາຍ) ຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ໂດຍປົກກະຕິຍ່ອມແຜ່ໄປໃນພື້ນທີ່ປະມານ 80 ສອກ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຊົງແຜ່ຄຸມພື້ນທີ່ 80 ສອກ". ພຸດທະລັດສະໝີມີ 6 ປະການ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສີຂຽວ, ສີເຫຼືອງ, ສີແດງ, ສີຂາວ, ສີຫົງສະບາດ ແລະ ສີເຫຼື້ອມພະພາຍ.

සබ්බපාලිඵුල්ලොති මූලතො පට්ඨාය යාව අග්ගා ඵුල්ලො විකසිතො. පටිපාටියා ඨපිතානන්තිආදි පරිකප්පූපමා. යථා තං…පෙ… අලඞ්කතං අඤ්ඤො විරොචති, එවං විරොචිත්ථ, සමතිංසාය පාරමිතාහි අභිසඞ්ඛතත්තා එවං විරොචිත්ථාති වුත්තං හොති. පඤ්චවීසතියා නදීනන්ති ගඞ්ගාදීනං චන්දභාගාපරියොසානානං පඤ්චවීසතියා මහානදීනං. සම්භිජ්ජාති සම්භෙදං මිස්සීභාවං පත්වා මුඛද්වාරෙති සමුද්දං පවිට්ඨට්ඨානෙ.

ຄຳວ່າ Sabbapāliphullo ໄດ້ແກ່ ເບັ່ງບານສະພັ່ງ ຕັ້ງແຕ່ໂຄນຈົນຮອດຍອດ. ຄຳວ່າ Paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ ເປັນຕົ້ນ ເປັນອຸປະມາແບບສົມມຸດ. ມີອະທິບາຍວ່າ: ເໝືອນຢ່າງວ່າ... ລະ... ສິ່ງອື່ນທີ່ຕົກແຕ່ງແລ້ວຍ່ອມຮຸ່ງເຮືອງ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກໍຊົງຮຸ່ງເຮືອງຢ່າງນັ້ນ, ຄຳວ່າ "ຊົງຮຸ່ງເຮືອງຢ່າງນັ້ນ" ໝາຍຄວາມວ່າ ຊົງຮຸ່ງເຮືອງເພາະຄວາມທີ່ພຣະອົງຊົງປຸງແຕ່ງແລ້ວດ້ວຍບາລະມີ 30 ທັດ. ຄຳວ່າ Pañcavīsatiyā nadīnaṃ ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງແມ່ນ້ຳໃຫຍ່ 25 ສາຍ ມີແມ່ນ້ຳຄົງຄາເປັນຕົ້ນ ແລະ ມີແມ່ນ້ຳຈັນທະພາຄາເປັນທີ່ສຸດ. ຄຳວ່າ Sambhijja ໄດ້ແກ່ ເຖິງຄວາມຮ່ວມກັນ ຄື ຄວາມເປັນອັນດຽວກັນ. ຄຳວ່າ mukhadvāre ໄດ້ແກ່ ໃນບ່ອນທີ່ໄຫຼເຂົ້າສູ່ມະຫາສະໝຸດ.

දෙවමනුස්සනාගසුපණ්ණගන්ධබ්බයක්ඛාදීනං අක්ඛීනීති චෙතං පරිකප්පනවසෙන වුත්තං. සහස්සෙනාති පදසහස්සෙන, භාණවාරප්පමාණෙන ගන්ථෙනාති අත්ථො.

ຄຳວ່າ "ດວງຕາຂອງເທວະດາ, ມະນຸດ, ນາກ, ຄຸດ, ຄັນthັບພະ ແລະ ຍັກ ເປັນຕົ້ນ" ນີ້, ທ່ານກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສົມມຸດ. ຄຳວ່າ Sahassena ມີອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍພັນຄຳ ຄື ດ້ວຍຄຳພີທີ່ມີປະມານເທົ່າກັບໜຶ່ງພາລະວານ.

කම්පයන්තො වසුන්ධරන්ති අත්තනො ගුණවිසෙසෙහි පථවීකම්පං උප්පාදෙන්තො, එවංභූතොපි අහෙඨයන්තො පාණානි. සබ්බදක්ඛිණත්තා බුද්ධානං දක්ඛිණං පඨමං පාදං උද්ධරන්තො. සමං සම්ඵුසතෙ භූමිං සුප්පතිට්ඨිතපාදතාය. යදිපි භූමිං සමං ඵුසති, රජසානුපලිප්පති සුඛුමත්තා ඡවියා. නින්නට්ඨානං උන්නමතීතිආදි බුද්ධානං සුප්පතිට්ඨිතපාදසඞ්ඛාතස්ස මහාපුරිසලක්ඛණපටිලාභස්ස නිස්සන්දඵලං. නාතිදූරෙ උද්ධරතීති අතිදූරෙ ඨපෙතුං න උද්ධරති. නච්චාසන්නෙ ච නික්ඛිපන්ති අච්චාසන්නෙ ච ඨානෙ අනික්ඛිපන්තො නිය්‍යාති. හාසයන්තො සදෙවකෙ ලොකෙ තොසයන්තො. චතූහි පාදෙහි චරතීති චතුචාරී.

ຄຳວ່າ Kampayanto vasundharaṃ ໄດ້ແກ່ ຊົງເຮັດໃຫ້ແຜ່ນດິນຫວັ່ນໄຫວດ້ວຍຄຸນວິເສດຂອງພຣະອົງ, ເຖິງແມ່ນຈະເປັນຢ່າງນັ້ນ ກໍບໍ່ຊົງບຽດບຽນສັດທັງຫຼາຍ. ເພາະພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍຊົງມີພຣະວັດປະຕິບັດອັນຈະເລີນ ຈຶ່ງຊົງຍົກພຣະບາດເບື້ອງຂວາຂຶ້ນກ່ອນ. ຊົງຢຽບພື້ນດິນສະເໝີກັນ ດ້ວຍຄວາມທີ່ພຣະບາດປະດິດສະຖານເປັນຢ່າງດີ. ເຖິງແມ່ນຈະຊົງຢຽບພື້ນດິນສະເໝີກັນ ແຕ່ກໍບໍ່ຕິດຝຸ່ນລະອອງ ເພາະຄວາມລະອຽດອ່ອນແຫ່ງພຣະສີວະ (ຜິວໜັງ). ຄຳວ່າ Ninnaṭṭhānaṃ unnamati (ທີ່ຕ່ຳຍ່ອມສູງຂຶ້ນ) ເປັນຕົ້ນ, ເປັນຜົນໄຫຼອອກແຫ່ງການໄດ້ມາຊຶ່ງມະຫາປຸຣິສະລັກສະນະ ຄື ພຣະບາດປະດິດສະຖານເປັນຢ່າງດີ ຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ Nātidūre uddharati ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຊົງຍົກພຣະບາດຂຶ້ນເພື່ອຈະວາງໄວ້ໃນທີ່ໄກເກີນໄປ. ຄຳວ່າ Naccāsanne ca nikkhipanti ໄດ້ແກ່ ຊົງກ້າວໄປໂດຍບໍ່ວາງພຣະບາດໄວ້ໃນທີ່ໃກ້ເກີນໄປ. ຄຳວ່າ Hāsayanto ໄດ້ແກ່ ຊົງເຮັດໃຫ້ໂລກພ້ອມທັງເທວະດາຍິນດີ ຄື ຊົງເຮັດໃຫ້ພໍໃຈ. ຜູ້ທີ່ທ່ຽວໄປດ້ວຍສີ່ເທົ້າ ຊື່ວ່າ ຈະຕຸຈາຣີ.

බුද්ධානුභාවස්ස පකාසනවසෙන ගතත්තා වණ්ණකාලො නාම කිරෙස. සරීරවණ්ණෙ වා ගුණවණ්ණෙ වා කථියමානෙ දුක්කථිතන්ති න වත්තබ්බං. කස්මා? අපරිමාණවණ්ණා හි බුද්ධා භගවන්තො, බුද්ධගුණසංවණ්ණනා ජානන්තස්ස යථාධම්මසංවණ්ණනංයෙව අනුපවිසතීති.

ໄດ້ຍິນວ່າ ເວລານີ້ຊື່ວ່າ ວັນນະກາລະ (ເວລາແຫ່ງການພັນລະນາຄຸນ) ເພາະດຳເນີນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປະກາດພຸດທານຸພາບ. ເມື່ອມີການກ່າວພັນລະນາພຣະສະລີລະວັນ (ຮູບກາຍ) ຫຼື ພຣະຄຸນນະວັນ (ພຣະຄຸນ) ກໍບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ ເປັນການກ່າວທີ່ບໍ່ດີ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຊົງມີພຣະຄຸນອັນຫາປະມານບໍ່ໄດ້, ການພັນລະນາພຸດທະຄຸນ ຂອງຜູ້ທີ່ຮູ້ຢູ່ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງການພັນລະນາຕາມຄວາມເປັນຈິງນັ້ນເອງ.

දුකූලචුම්බටකෙනාති [Pg.12] ගන්ථිත්වා ගහිතදුකූලවත්ථෙන, නාගවික්කන්තචරණොති හත්ථිනාගසදිසපදනික්ඛෙපො. සතපුඤ්ඤලක්ඛණොති අනෙකසතපුඤ්ඤනිම්මිතමහාපුරිසලක්ඛණො මණිවෙරොචනො යථාති අතිවිය විරොචමානො මණි විය වෙරොචනො නාම එකො මණිවිසෙසොති කෙචි මහාසාලොවාති මහන්තො සාලරුක්ඛො විය, කොවිළාරාදිමහාරුක්ඛො විය වා පදුමො කොකනදො යථාති කොකනදසඞ්ඛාතං මහාපදුමං විය, විකසමානපදුමං විය වා.

ຄຳວ່າ Dukūlacumbaṭakena ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຜ້າທຸກູນທີ່ຂອດແລ້ວຖືເອົາ. ຄຳວ່າ nāgavikkantacaraṇo ໄດ້ແກ່ ມີການກ້າວພຣະບາດສະເໝີດ້ວຍຊ້າງຕົວປະເສີດ. ຄຳວ່າ Satapuññalakkhaṇo ໄດ້ແກ່ ມີມະຫາປຸຣິສະລັກສະນະອັນສ້າງຂຶ້ນດ້ວຍບຸນຫຼາຍຮ້ອຍ. ຄຳວ່າ maṇiverocano yathā ໄດ້ແກ່ ປະດຸດຈະດັງແກ້ວມะນີທີ່ຮຸ່ງເຮືອງຢ່າງຍິ່ງ, ບາງທ່ານກ່າວວ່າ ແກ້ວມະນີວິເສດຊະນິດໜຶ່ງຊື່ວ່າ ເວໂຣຈະນະ. ຄຳວ່າ mahāsālo vā ໄດ້ແກ່ ປະດຸດຈະດັງຕົ້ນຮັງໃຫຍ່ ຫຼື ປະດຸດຈະດັງຕົ້ນໄມ້ໃຫຍ່ມີຕົ້ນກາຫຼົງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ padumo kokanado yathā ໄດ້ແກ່ ປະດຸດຈະດັງດອກບົວຫຼວງທີ່ຊື່ວ່າ ໂຄກະນົດ ຫຼື ປະດຸດຈະດັງດອກບົວທີ່ກຳລັງເບັ່ງບານ.

ආකාසගඞ්ගං ඔතාරෙන්තො වියාතිආදි තස්සා පකිණ්ණකකථාය අඤ්ඤෙසං දුක්කරභාවදස්සනඤ්චෙව සුණන්තානං අච්චන්තසුඛාවහභාවදස්සනඤ්ච පථවීජං ආකඩ්ඪෙන්තො වියාති නාළියන්තං යොජෙත්වා මහාපථවියා හෙට්ඨිමතලෙ පප්පටකොජං උද්ධංමුඛං කත්වා ආකඩ්ඪෙන්තො විය යොජනිකන්ති යොජනප්පමාණං මධුභණ්ඩන්ති මධුපටලං.

ຄຳວ່າ Ākāsagaṅgaṃ otārento viya (ປະດຸດຈະດັງຍັງແມ່ນ້ຳຄົງຄາສະຫວັນໃຫ້ຫຼັ່ງໄຫຼລົງມາ) ເປັນຕົ້ນ, ເປັນການສະແດງເຖິງຄວາມທີ່ປົກິ່ນກະກະຖາ (ເທດສະໜາເບັດຕະເລັດ) ນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ຜູ້ອື່ນເຮັດໄດ້ຍາກ ແລະ ເປັນການສະແດງເຖິງຄວາມທີ່ເທດສະໜານັ້ນນຳມາຊຶ່ງຄວາມສຸກຢ່າງຍິ່ງແກ່ຜູ້ຟັງ. ຄຳວ່າ pathavījaṃ ākaḍḍhento viya ໄດ້ແກ່ ປະດຸດຈະດັງປະກອບເຄື່ອງສູບ ແລ້ວດຶງເອົາລົດແຫ່ງແຜ່ນດິນໃນພາຍໃຕ້ແຫ່ງມະຫາປະຖະພີໃຫ້ໄຫຼຂຶ້ນເບື້ອງເທິງ. ຄຳວ່າ yojanikaṃ ໄດ້ແກ່ ມີຂະໜາດໜຶ່ງໂຍດ. ຄຳວ່າ madhubhaṇḍaṃ ໄດ້ແກ່ ຮັງເຜິ້ງ.

මහන්තන්ති උළාරං. සබ්බදානං දින්නමෙව හොතීති සබ්බමෙව පච්චයජාතං ආවාසදායකෙන දින්නමෙව හොති. තථාහි ද්වෙ තයො ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කිඤ්චි අලද්ධා ආගතස්සපි ඡායූදකසම්පන්නං ආරාමං පවිසිත්වා න්හායිත්වා පටිස්සයෙ මුහුත්තං නිපජ්ජිත්වා උට්ඨාය නිසින්නස්ස කායෙ බලං ආහරිත්වා පක්ඛිත්තං විය හොති. බහි විචරන්තස්ස ච කායෙ වණ්ණධාතු වාතාතපෙහි කිලමති, පටිස්සයං පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය මුහුත්තං නිසින්නස්ස විසභාගසන්තති වූපසම්මති, සභාගසන්තති පතිට්ඨාති, වණ්ණධාතු ආහරිත්වා පක්ඛිත්තා විය හොති, බහි විචරන්තස්ස ච පාදෙ කණ්ටකො විජ්ඣති, ඛාණු පහරති, සරීසපාදිපරිස්සයො චෙව චොරභයඤ්ච උප්පජ්ජති, පටිස්සයං පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය නිපන්නස්ස පන සබ්බෙ පරිස්සයා න හොන්ති, අජ්ඣයන්තස්ස ධම්මපීතිසුඛං, කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තස්ස උපසමසුඛං උප්පජ්ජති බහිද්ධා වික්ඛෙපාභාවතො, බහි විචරන්තස්ස ච කායෙ සෙදා මුච්චන්ති, අක්ඛීනි ඵන්දන්ති, සෙනාසනං පවිසනක්ඛණෙ මඤ්චපීඨාදීනි න පඤ්ඤායන්ති, මුහුත්තං නිසින්නස්ස පන අක්ඛිපසාදො ආහරිත්වා පක්ඛිත්තො විය හොති, ද්වාරවාතපානමඤ්චපීඨාදීනි පඤ්ඤායන්ති, එතස්මිම්පි ච ආවාසෙ වසන්තං දිස්වා මනුස්සා චතූහි පච්චයෙහි සක්කච්චං උපට්ඨහන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘ආවාසදානස්මිං දින්නෙ සබ්බං දානං දින්නමෙව හොතී’’ති. භූමට්ඨක…පෙ… න සක්කාති අයමත්ථො මහාසුදස්සනවත්ථුනා (දී. නි. 2.241 ආදයො) දීපෙතබ්බො.

ຄຳວ່າ Mahantaṃ ໄດ້ແກ່ ອັນຍິ່ງໃຫຍ່. ຄຳວ່າ "ຍ່ອມເປັນອັນໃຫ້ທານທັງປວງແທ້ໆ" ໝາຍຄວາມວ່າ ປັດໄຈທັງປວງຍ່ອມເປັນອັນວ່າຜູ້ໃຫ້ທີ່ຢູ່ອາໄສ ໄດ້ໃຫ້ແລ້ວທັງໝົດ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ, ແມ່ນແຕ່ພິກຂຸຜູ້ທ່ຽວບິນທະບາດໄປສອງສາມໝູ່ບ້ານແລ້ວບໍ່ໄດ້ຫຍັງເລີຍ ກັບມາແລ້ວເຂົ້າສູ່ອາຮາມທີ່ສົມບູນດ້ວຍຮົ່ມໄມ້ແລະນ້ຳ, ໄດ້ອາບນ້ຳ, ນອນພັກຜ່ອນຄາວໜຶ່ງໃນທີ່ພັກ, ເມື່ອລຸກຂຶ້ນມານັ່ງ ຍ່ອມເປັນປະດຸດຈະດັງມີຜູ້ນຳກຳລັງກາຍມາໃສ່ໃຫ້. ແລະ ເມື່ອທ່ຽວໄປຂ້າງນອກ ຜິວພັນໃນຮ່າງກາຍຍ່ອມອິດເມື່ອຍຍ້ອນລົມແລະແດດ, ແຕ່ເມື່ອເຂົ້າສູ່ທີ່ພັກ ປິດປະຕູແລ້ວນັ່ງພັກຄາວໜຶ່ງ ຄວາມກະວົນກະວາຍທີ່ບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ ຍ່ອມສະຫງົບລົງ, ຄວາມສະໝ່ຳສະເໝີ ຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນ, ຜິວພັນຍ່ອມເປັນປະດຸດຈະດັງມີຜູ້ນຳມາໃສ່ໃຫ້, ແລະ ເມື່ອທ່ຽວໄປຂ້າງນອກ ໜາມຍ່ອມຕຳຕີນ, ຕໍໄມ້ຍ່ອມຕຳ, ອັນຕະລາຍຈາກສັດເລືອຄານເປັນຕົ້ນ ແລະ ໄພຈາກໂຈນຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ແຕ່ເມື່ອເຂົ້າສູ່ທີ່ພັກ ປິດປະຕູແລ້ວນອນ ອັນຕະລາຍທັງປວງຍ່ອມບໍ່ມີ, ເມື່ອສາທະຍາຍທຳ ຍ່ອມເກີດຄວາມສຸກຈາກທຳມະປີຕິ, ເມື່ອມົນສິການກຳມະຖານ ຍ່ອມເກີດຄວາມສຸກຈາກຄວາມສະຫງົບ ເພາະບໍ່ມີຄວາມຟຸ້ງຊ່ານໄປພາຍນອກ, ແລະ ເມື່ອທ່ຽວໄປຂ້າງນອກ ເຫື່ອຍ່ອມໄຫຼອອກຈາກຮ່າງກາຍ, ຕາຍ່ອມພ້າຟາງ, ໃນຂະນະທີ່ເຂົ້າສູ່ເສນາສະນະ ຍ່ອມເບິ່ງບໍ່ເຫັນຕັ່ງຕຽງເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ເມື່ອນັ່ງພັກຄາວໜຶ່ງ ປະສາດຕາຍ່ອມແຈ່ມໃສຂຶ້ນປະດຸດຈະດັງມີຜູ້ນຳມາໃສ່ໃຫ້, ຍ່ອມເບິ່ງເຫັນປະຕູ, ປ່ອງຢ້ຽມ, ຕຽງ ແລະ ຕັ່ງເປັນຕົ້ນ, ແລະ ເມື່ອມະນຸດທັງຫຼາຍເຫັນພິກຂຸຜູ້ນັ່ງຢູ່ໃນອາຮາມນັ້ນ ຍ່ອມບຳລຸງດ້ວຍປັດໄຈສີ່ໂດຍເຄົາລົບ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເມື່ອໃຫ້ວິຫານທານແລ້ວ ຍ່ອມເປັນອັນໃຫ້ທານທັງປວງແທ້ໆ". ເນື້ອຄວາມໃນຄຳວ່າ Bhūmaṭṭhaka... ລະ... na sakkā ນີ້ ພຶງສະແດງດ້ວຍເລື່ອງມະຫາສຸທັດສະນະ (ໃນທີຄະນິກາຍ).

සීතන්ති [Pg.13] (සාරත්ථ. ටී. චූළවග්ග 3.295; සං. නි. ටී. 2.4.243) අජ්ඣත්තධාතුක්ඛොභවසෙන වා බහිද්ධඋතුවිපරිණාමවසෙන වා උප්පජ්ජනකසීතං. උණ්හන්ති අග්ගිසන්තාපං. තස්ස පන දවදාහාදීසු සම්භවො දට්ඨබ්බො. පටිහන්තීති පටිබාහති. යථා තදුභයවසෙන කායචිත්තානං බාධනානි න හොන්ති, එවං කරොති. සීතුණ්හබ්භාහතෙ හි සරීරෙ වික්ඛිත්තචිත්තො භික්ඛු යොනිසො පදහිතුං න සක්කොති. වාළමිගානීති සීහබ්‍යග්ඝාදිවාළමිගෙ. ගුත්තසෙනාසනඤ්හි පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය නිසින්නස්ස තෙ පරිස්සයා න හොන්ති. සරීසපෙති යෙ කෙචි සරන්තා ගච්ඡන්තෙ දීඝජාතිකෙ. මකසෙති නිදස්සනමෙතං, ඩංසාදීනං එතෙනෙව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සිසිරෙති සීතකාලවසෙන සත්තාහවද්දලිකාදිවසෙන ච උප්පන්නෙ සිසිරසම්ඵස්සෙ. වුට්ඨියොති යදා තදා උප්පන්නා වස්සවුට්ඨියො පටිහනතීති යොජනා.

ຄຳວ່າ Sītaṃ ໄດ້ແກ່ ຄວາມໜາວທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມກຳເລີບຂອງທາດພາຍໃນ ຫຼື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປ່ຽນແປງຂອງລະດູການພາຍນອກ. ຄຳວ່າ Uṇhaṃ ໄດ້ແກ່ ຄວາມຮ້ອນຈາກໄຟ, ຄວາມຮ້ອນນັ້ນພຶງເຫັນວ່າເກີດຂຶ້ນໃນໄຟປ່າເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Paṭihanti ໄດ້ແກ່ ບັນເທົາ. ໝາຍຄວາມວ່າ ເຮັດໃຫ້ການບຽດບຽນກາຍແລະໃຈດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມໜາວແລະຄວາມຮ້ອນທັງສອງນັ້ນບໍ່ມີ. ເພາະວ່າ ເມື່ອຮ່າງກາຍຖືກຄວາມໜາວແລະຄວາມຮ້ອນບຽດບຽນແລ້ວ ພິກຂຸຜູ້ມີຈິດຟຸ້ງຊ່ານ ຍ່ອມບໍ່ສາມາດຈະຕັ້ງຄວາມພຽນໂດຍແຍບຄາຍໄດ້. ຄຳວ່າ Vāḷamigāni ໄດ້ແກ່ ສັດຮ້າຍມີສິງແລະເສືອໂຄ່ງເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ເມື່ອພິກຂຸເຂົ້າສູ່ເສນາສະນະທີ່ຄຸ້ມຄອງດີແລ້ວ ປິດປະຕູນັ່ງຢູ່ ອັນຕະລາຍເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ Sarīsape ໄດ້ແກ່ ສັດເລືອຄານທຸກຊະນິດທີ່ເລືອໄປ. ຄຳວ່າ Makase (ຍຸງ) ນີ້ ເປັນພຽງຕົວຢ່າງ, ພຶງຊາບວ່າການສົງເຄາະ (ລວມເອົາ) ເຫຼືອກເປັນຕົ້ນ ກໍດ້ວຍຄຳນີ້ເອງ. ຄຳວ່າ Sisire ໄດ້ແກ່ ໃນສຳຜັດອັນໜາວເຢັນທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງລະດູໜາວ ແລະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຝົນຕົກພອນເຈັດວັນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Vuṭṭhiyo ມີການປະກອບຄວາມວ່າ ບັນເທົາຫ່າຝົນທີ່ຕົກລົງມາໃນເວລາຕ່າງໆ.

වාතාතපො ඝොරොති රුක්ඛගච්ඡාදීනං උම්මූලභඤ්ජනවසෙන පවත්තියා ඝොරො සරජඅරජාදිභෙදො වාතො චෙව ගිම්හපරිළාහසමයෙසු උප්පත්තියා ඝොරො සූරියාතපො ච. පටිහඤ්ඤතීති පටිබාහීයති. ලෙණත්ථන්ති නානාරම්මණතො චිත්තං නිවත්තෙත්වා පටිසල්ලානාරාමත්ථං. සුඛත්ථන්ති වුත්තපරිස්සයාභාවෙන ඵාසුවිහාරත්ථං. ඣායිතුන්ති අට්ඨතිංසාරම්මණෙසු යත්ථ කත්ථචි චිත්තං උපනිජ්ඣායිතුං. විපස්සිතුන්ති අනිච්චාදිතො සබ්බසඞ්ඛාරෙ සම්මසිතුං.

ຄຳວ່າ Vātātapo ghoro ໄດ້ແກ່ ລົມອັນຮ້າຍແຮງ ທີ່ພັດມາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຖອນຮາກແລະຫັກໂຄ່ນຕົ້ນໄມ້ແລະກໍໄມ້ເປັນຕົ້ນ ອັນມີປະເພດມີຝຸ່ນແລະບໍ່ມີຝຸ່ນ, ແລະ ແດດອັນຮ້າຍແຮງ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນສະໄໝທີ່ຮ້ອນອົບອ້າວແຫ່ງລະດູຮ້ອນ. ຄຳວ່າ Paṭihaññati ໄດ້ແກ່ ຖືກບັນເທົາ. ຄຳວ່າ Leṇatthaṃ ໄດ້ແກ່ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຫຼີກອອກເຣັ້ນ ໂດຍການຫ້າມຈິດຈາກອາລົມຕ່າງໆ. ຄຳວ່າ Sukhatthaṃ ໄດ້ແກ່ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຢູ່ເປັນສຸກ ເພາະບໍ່ມີອັນຕະລາຍດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ Jhāyituṃ ໄດ້ແກ່ ເພື່ອເພັ່ງພິຈາລະນາຈິດ ໃນອາລົມໃດອາລົມໜຶ່ງໃນບັນດາອາລົມ 38 ປະການ. ຄຳວ່າ Vipassituṃ ໄດ້ແກ່ ເພື່ອພິຈາລະນາ ສັງຂານທັງປວງ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ.

විහාරෙති පටිස්සයෙ. කාරයෙති කාරාපෙය්‍ය. රම්මෙති මනොරමෙ නිවාසසුඛෙ. වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙති කාරෙත්වා පන එත්ථ විහාරෙසු බහුස්සුතෙ සීලවන්තෙ කල්‍යාණධම්මෙ නිවාසෙය්‍ය. තෙ නිවාසෙන්තො පන තෙසං බහුස්සුතානං යථා පච්චයෙහි කිලමථො න හොති, එවං අන්නඤ්ච පානඤ්ච වත්ථසෙනාසනානි ච දදෙය්‍ය උජුභූතෙසු අජ්ඣාසයසම්පන්නෙසු කම්මඵලානං රතනත්තයගුණානඤ්ච සද්දහනෙන විප්පසන්නෙන චෙතසා.

ຄຳວ່າ Vihāre ໄດ້ແກ່ ໃນທີ່ພັກ. ຄຳວ່າ Kāraye ໄດ້ແກ່ ພຶງໃຫ້ສ້າງ. ຄຳວ່າ Ramme ໄດ້ແກ່ ໃນທີ່ໜ້າຍິນດີ ອັນເປັນທີ່ຢູ່ເປັນສຸກ. ຄຳວ່າ Vāsayettha bahussute ໄດ້ແກ່ ຄັນໃຫ້ສ້າງແລ້ວ ພຶງໃຫ້ພິກຂຸຜູ້ເປັນພະຫູສູດ, ຜູ້ມີສິນ, ຜູ້ມີກັນລະຍານະທຳ ຢູ່ອາໄສໃນວິຫານເຫຼົ່ານີ້. ແລະ ເມື່ອໃຫ້ທ່ານເຫຼົ່ານັ້ນຢູ່ອາໄສ ພຶງຖວາຍເຂົ້າ, ນ້ຳ, ຜ້າ ແລະ ເສນາສະນະ ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ພະຫູສູດເຫຼົ່ານັ້ນມີຄວາມອິດເມື່ອຍຍ້ອນປັດໄຈ, ໃນພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ຊື່ກົງ, ຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍອັດທະຍາໄສ ດ້ວຍຈິດອັນເຫຼື້ອມໃສ ເພາະເຊື່ອໝັ້ນໃນກຳແລະຜົນຂອງກຳ ແລະ ພຣະຄຸນຂອງພຣະຣັດຕະນະໄຕ.

ඉදානි ගහට්ඨපබ්බජිතානං අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරතං දස්සෙතුං ‘‘තෙ තස්සා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ තෙති බහුස්සුතා තස්සාති උපාසකස්ස. ධම්මං දෙසෙන්තීති සකලවට්ටදුක්ඛපනුදනං ධම්මං දෙසෙන්ති. යං සො ධම්මං ඉධඤ්ඤායාති සො පුග්ගලො යං සද්ධම්මං ඉමස්මිං සාසනෙ සම්මාපටිපජ්ජනෙන ජානිත්වා අග්ගමග්ගාධිගමෙන අනාසවො හුත්වා පරිනිබ්බායති.

ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງຄວາມເກື້ອກູນເຊິ່ງກັນແລະກັນລະຫວ່າງຄະລຶຫັດແລະບັນພະຊິດ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄາຖາວ່າ "te tassā" ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄາຖາຮູ້ນັ້ນ, ຄຳວ່າ te ໄດ້ແກ່ ພະຫູສູດທັງຫຼາຍ, ຄຳວ່າ tassā ໄດ້ແກ່ ແກ່ອຸປາສົກນັ້ນ. ຄຳວ່າ Dhammaṃ desenti ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມສະແດງທຳອັນບັນເທົາທຸກໃນວັດຕະສົງສານທັງປວງ. ຄຳວ່າ Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນນັ້ນຮູ້ທຳມະໃດ ຄື ຮູ້ພຣະສັດທຳໃນພຣະສາດສະໜານີ້ ດ້ວຍການປະຕິບັດຊອບ ແລ້ວເປັນຜູ້ປາສະຈາກອາສະວະ ດ້ວຍການບັນລຸອະລິຍະມັກອັນສູງສຸດ ແລ້ວປໍຣິນິບພານ.

පූජාසක්කාරවසෙනෙව [Pg.14] පඨමයාමො ඛෙපිතො, භගවතො දෙසනාය අප්පාවසෙසො මජ්ඣිමයාමො ගතොති පාළියං ‘‘බහුදෙව රත්ති’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘අතිරෙකතරං දියඩ්ඪයාම’’න්ති. සන්දස්සෙසීති ආනිසංසං දස්සෙසි, ආවාසදානපටිසංයුත්තං ධම්මිං කථං සුත්වා තතො පරං, ‘‘මහාරාජ, ඉතිපි සීලං, ඉතිපි සමාධි, ඉතිපි පඤ්ඤා’’ති සීලාදිගුණෙ තෙසං සම්මා දස්සෙසි, හත්ථෙන ගහෙත්වා විය පච්චක්ඛතො පකාසෙසි. සමාදපෙසීති ‘‘එවං සීලං සමාදාතබ්බං, සීලෙ පතිට්ඨිතෙන එවං සමාධි, එවං පඤ්ඤා භාවෙතබ්බා’’ති යථා තෙ සීලාදිගුණෙ ආදියන්ති, තථා ගණ්හාපෙසි. සමුත්තෙජෙසීති යථා සමාදින්නං සීලං සුවිසුද්ධං හොති, සමථවිපස්සනා ච භාවියමානා යථා සුට්ඨු විසොධිතා උපරිවිසෙසාවහා හොන්ති, එවං චිත්තං සමුත්තෙජෙසි නිසාමනවසෙන වොදාපෙසි. සම්පහංසෙසීති යථානුසිට්ඨං ඨිතසීලාදිගුණෙහි සම්පති ලද්ධගුණානිසංසෙහි චෙව උපරි ලද්ධබ්බඵලවිසෙසෙහි ච උපරිචිත්තං සම්මා පහංසෙසි, ලද්ධස්සාසවසෙන සුට්ඨු තොසෙසි. එවමෙතෙසං පදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ປັດຖະມະຍາມ (ຍາມທຳອິດ) ໝົດໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບູຊາແລະສັກກາລະນັ້ນເອງ, ແລະ ມັດຊິມະຍາມ (ຍາມກາງ) ກໍຜ່ານໄປໂດຍເຫຼືອພຽງເລັກນ້ອຍ ເພາະການສະແດງທຳຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ, ເພາະສະນັ້ນ ໃນພຣະບາລີຈຶ່ງກ່າວວ່າ "bahudeva rattiṃ" (ລາຕີຜ່ານໄປຫຼາຍແລ້ວ) ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "atirekataraṃ diyaḍḍhayāmaṃ" (ຍາມເຄິ່ງກວ່າໆ). ຄຳວ່າ Sandassesi ໄດ້ແກ່ ຊົງສະແດງອານິສົງ, ຄື ເມື່ອໄດ້ຟັງທຳມະກະຖາອັນກ່ຽວກັບວິຫານທານແລ້ວ ຫຼັງຈາກນັ້ນ ກໍຊົງສະແດງສິນລະຄຸນເປັນຕົ້ນແກ່ພວກເຂົາຢ່າງຖືກຕ້ອງວ່າ "ມະຫາຣາດ, ສິນເປັນຢ່າງນີ້, ສະມາທິເປັນຢ່າງນີ້, ປັນຍາເປັນຢ່າງນີ້", ຊົງປະກາດໃຫ້ປາກົດຈະແຈ້ງປະດຸດຈະດັງຈັບມືມາໃຫ້ເຫັນຕໍ່ໜ້າ. ຄຳວ່າ Samādapesi ໄດ້ແກ່ ຊົງໃຫ້ສະມາທານ (ຊັກຊວນ) ວ່າ "ພຶງສະມາທານສິນຢ່າງນີ້, ເມື່ອຕັ້ງໝັ້ນໃນສິນແລ້ວ ພຶງຈະເລີນສະມາທິຢ່າງນີ້, ພຶງຈະເລີນປັນຍາຢ່າງນີ້", ຊົງເຮັດໃຫ້ພວກເຂົາຮັບເອົາສິນລະຄຸນເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນໄປປະຕິບັດ. ຄຳວ່າ Samuttejesi ໄດ້ແກ່ ຊົງເຮັດໃຫ້ຈິດອາດຫານ (ແກ້ວກ້າ) ວ່າ "ເຮັດແນວໃດສິນທີ່ສະມາທານແລ້ວຈະບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ, ແລະ ສະມະຖະວິປັດສະນາທີ່ກຳລັງຈະເລີນຢູ່ ເຮັດແນວໃດຈະໄດ້ຮັບການຊຳລະໃຫ້ສະອາດດີ ເພື່ອນຳມາຊຶ່ງຄຸນວິເສດເບື້ອງສູງ", ຊົງເຮັດໃຫ້ຈິດຜ່ອງໃສດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດພິຈາລະນາ. ຄຳວ່າ Sampahaṃsesi ໄດ້ແກ່ ຊົງເຮັດໃຫ້ຈິດຮ່າເຣີງຢ່າງຍິ່ງດ້ວຍສິນລະຄຸນເປັນຕົ້ນທີ່ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ຕາມຄຳສັ່ງສອນ, ດ້ວຍອານິສົງແຫ່ງຄຸນທີ່ໄດ້ຮັບແລ້ວໃນປັດຈຸບັນ ແລະ ດ້ວຍຜົນວິເສດທີ່ຈະໄດ້ຮັບໃນເບື້ອງສູງ, ຊົງເຮັດໃຫ້ຍິນດີຢ່າງຍິ່ງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການໄດ້ຮັບຄວາມເບົາໃຈ. ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດເຫຼົ່ານີ້ດ້ວຍປະການສະນີ.

සමුදායවචනොපි අසීතිමහාථෙර-සද්දො තදෙකදෙසෙපි නිරුළ්හොති ආහ ‘‘අසීතිමහාථෙරෙසු විජ්ජමානෙසූ’’ති. ආනන්දත්ථෙරොපි හි අන්තොගධො එවාති. සාකියමණ්ඩලෙති සාකියරාජසමූහෙ.

ສັບວ່າ "ອະສີຕິມະຫາເຖຣະ" (ພຣະມະຫາເຖລະ 80 ຮູບ) ເຖິງແມ່ນຈະເປັນຄຳກ່າວເຖິງສ່ວນລວມ ແຕ່ກໍໃຊ້ໝາຍເຖິງບາງສ່ວນໄດ້, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເມື່ອພຣະມະຫາເຖລະ 80 ຮູບ ຍັງມີຢູ່". ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ພຣະອານົນທະເຖລະ ກໍລວມຢູ່ໃນນັ້ນດ້ວຍແທ້ໆ. ຄຳວ່າ Sākiyamaṇḍale ໄດ້ແກ່ ໃນໝູ່ພຣະປະຍູລະຍາດສາກະຍະ.

පටිපදාය නියුත්තත්තා පාටිපදො. තෙනාහ – ‘‘පටිපන්නකො’’ති. සික්ඛනසීලතාදිනා සෙඛො, ඔධිසො සමිතපාපතාය සමණො. සෙඛො පාටිපදො පටිපජ්ජනපුග්ගලාධිට්ඨානෙන පටිපදාදෙසනං නියමෙන්තො පටිපදාය පුග්ගලං නියමෙති නාමාති ‘‘පටිපදාය පුග්ගලං නියමෙත්වා දස්සෙතී’’ති. සෙඛප්පටිපදා සාසනෙ මඞ්ගලපටිපදා සම්මදෙව අසෙවිතබ්බපරිවජ්ජනෙන සෙවිතබ්බසමාදානෙන උක්කංසවත්ථූසු ච භාවතො අසෙඛධම්මපාරිපූරියා ආවහත්තා ච වඩ්ඪමානකපටිපදා. අකිලමන්තාව සල්ලක්ඛෙස්සන්තීති ඉදං තදා තෙසං අසෙඛභූමිඅධිගමාය අයොග්‍යතාය වුත්තං. අකිලමන්තාවාති ඉමිනා පටිසම්භිදාප්පත්තස්සපි අනධිගතමග්ගසඤ්ඤාපනා භාරියාති දස්සෙති. ඔසටාති අනුප්පවිට්ඨා. සකලං විනයපිටකං කථිතමෙව හොති තස්ස සීලකථාබාහුල්ලතො සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. තීහි පිටකෙහීති කරණත්ථෙ කරණවචනං. තෙන තංතංපිටකානං තස්සා තස්සා සික්ඛාය සාධකතමභාවං දස්සෙති.

ຊື່ວ່າ ປາຕິປະທະ ເພາະປະກອບໃນປະຕິປະທາ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ປະຕິປັນນະກະ” (ຜູ້ປະຕິບັດ). ຊື່ວ່າ ເສຂະ ເພາະມີປົກກະຕິສຶກສາເປັນຕົ້ນ, ຊື່ວ່າ ສະມະນະ ເພາະສະຫງົບກິເລດອັນເປັນບາບໄດ້ໂດຍສ່ວນ. ພະເສຂະຜູ້ປະຕິບັດ ເມື່ອກຳນົດເທດສະໜາປະຕິປະທາ ດ້ວຍການຕັ້ງບຸກຄົນຜູ້ປະຕິບັດເປັນທີ່ຕັ້ງ ຊື່ວ່າກຳນົດບຸກຄົນດ້ວຍປະຕິປະທາ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ກຳນົດບຸກຄົນດ້ວຍປະຕິປະທາແລ້ວສະແດງ”. ເສຂະປະຕິປະທາ ໃນພະສາສະໜາ ນີ້ຄື ມັງຄະລະປະຕິປະທາ ເພາະການເວັ້ນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນເສບ ແລະການສະມາທານສິ່ງທີ່ຄວນເສບໂດຍຊອບ ແລະເພາະຄວາມເປັນໄປໃນທຳອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ແລະເພາະນຳມາຊຶ່ງຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງອະເສຂະທຳ ຈຶ່ງເປັນ ວັດທະມານະກະປະຕິປະທາ. ຄຳວ່າ 'ພວກເຂົາຈະກຳນົດຮູ້ໄດ້ໂດຍບໍ່ລຳບາກເລີຍ' ນີ້ ກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ຄວນແກ່ການບັນລຸອະເສຂະພູມຂອງພວກເຂົາໃນເວລານັ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໂດຍບໍ່ລຳບາກເລີຍ' ນີ້ ສະແດງວ່າ ການເຮັດໃຫ້ຮູ້ແຈ້ງມັກທີ່ຍັງບໍ່ທັນບັນລຸ ແມ່ນແຕ່ຂອງຜູ້ບັນລຸປະຕິສຳພິທາ ກໍເປັນສິ່ງທີ່ໜັກໜ່ວງ. ຄຳວ່າ 'ໂອສະຕາ' ແປວ່າ ເຂົ້າໄປແລ້ວ. ພະວິນັຍປິດົກທັງໝົດ ເປັນອັນກ່າວໄວ້ແລ້ວ ເພາະຄວາມຫຼາຍແຫ່ງສີລະກະຖາໃນພະວິນັຍປິດົກນັ້ນ, ໃນປິດົກທີ່ເຫຼືອອີກສອງ ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍພະໄຕປິດົກທັງສາມ' ເປັນກະລານະວິພັດໃນອັດເຄື່ອງມື. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງຄວາມເປັນເຄື່ອງມືໃຫ້ສຳເລັດປະໂຫຍດຢ່າງຍິ່ງ ແຫ່ງປິດົກນັ້ນໆ ແກ່ສິກຂານັ້ນໆ.

පිට්ඨිවාතො [Pg.15] උප්පජ්ජති උපාදින්නකසරීරස්ස තථාරූපත්තා සඞ්ඛාරානඤ්ච අනිච්චතාය දුක්ඛානුබන්ධත්තා. අකාරණං වා එතන්ති යෙනාධිප්පායෙන වුත්තං, තමෙව අධිප්පායං විවරිතුං ‘‘පහොතී’’තිආදි වුත්තං. චතූහි ඉරියාපථෙහි පරිභුඤ්ජිතුකාමො අහොසි සක්‍යරාජූනං අජ්ඣාසයවසෙන. තථා හි වක්ඛති ‘‘සත්ථාපි තදෙව සන්ධාය තත්ථ සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙත්වා නිපජ්ජීතී’’ති. යදි එවං ‘‘පිට්ඨි මෙ ආගිලායතී’’ති ඉදං කථන්ති ආහ ‘‘උපාදින්නකසරීරඤ්ච නාමා’’තිආදි.

ລົມສຽດຫຼັງຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ກາຍທີ່ຖືກຍຶດໝັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນ ແລະເພາະຄວາມບໍ່ທ່ຽງແຫ່ງສັງຂານທັງຫຼາຍ ອັນມີທຸກຕິດຕາມ. ຄຳວ່າ 'ຫຼືວ່າ ນີ້ບໍ່ມີເຫດຜົນ' ທ່ານກ່າວດ້ວຍອັດທະຍາໄສໃດ ເພື່ອຈະເປີດເຜີຍອັດທະຍາໄສນັ້ນເອງ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຍ່ອມອາດຈະ'. ພະອົງມີພະປະສົງຈະຊົງໃຊ້ສອຍດ້ວຍອິຣິຍາບົດທັງສີ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດທະຍາໄສຂອງພວກເຈົ້າສາກະຍະ. ດ້ວຍວ່າ ທ່ານຈະກ່າວຕໍ່ໄປວ່າ 'ພະສາດສະດາ ເມື່ອຊົງໝາຍເຖິງຂໍ້ຄວາມນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຊົງໃຫ້ປູລາດຜ້າສັງຄາຕິໃນທີ່ນັ້ນແລ້ວບັນທົມ'. ຖ້າຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ຫຼັງຂອງເຮົາເຈັບປວດ' ນີ້ ກ່າວໄວ້ແນວໃດ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ກໍກາຍທີ່ຖືກຍຶດໝັ້ນນີ້'.

23. ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන…පෙ… සම්පන්නො’’තිආදීසු (විභ. 511) සමන්නාගතත්ථො සම්පන්න-සද්දො, ඉධ පන පාරිපූරිඅත්ථොති දස්සෙතුං ‘‘පරිපුණ්ණසීලොති අත්ථො’’ති වුත්තං. යො පන සම්පන්නසීලොයෙව, සො පරිපුණ්ණසීලො. පරිසුද්ධඤ්හි සීලං ‘‘පරිපුණ්ණ’’න්ති වුච්චති, න සබලං කම්මාසං වා. සුන්දරධම්මෙහීති සොභනධම්මෙහි. යස්මිං සන්තානෙ උප්පන්නා තස්ස සොභනභාවතො. තෙහි සප්පුරිසභාවසාධනතො සප්පුරිසානං ධම්මෙහි.

໒໓. ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຜູ້ປະກອບດ້ວຍປາຕິໂມກຂະສັງວອນ...ເປ... ນີ້' (ວິພັງ. 511) ຄຳວ່າ 'ສຳປັນນະ' ມີອັດວ່າ ປະກອບພ້ອມ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ເພື່ອສະແດງວ່າ ມີອັດວ່າ ບໍລິບູນ ທ່ານຈຶ່ງก່າວວ່າ 'ອະທິບາຍວ່າ ມີສີລບໍລິບູນ'. ກໍຜູ້ໃດເປັນຜູ້ມີສີລສົມບູນ ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າເປັນຜູ້ມີສີລບໍລິບູນ. ເພາະວ່າ ສີລທີ່ບໍລິສຸດ ທ່ານຮຽກວ່າ 'ບໍລິບູນ' ບໍ່ແມ່ນສີລທີ່ດ່າງພ້ອຍ ຫຼືລາຍ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍທຳອັນດີງາມ' ຄື ດ້ວຍທຳອັນງົດງາມ. ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ງົດງາມແຫ່ງບຸກຄົນ ຜູ້ມີທຳນັ້ນເກີດຂຶ້ນໃນສັນດານ. ເພາະທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນເຄື່ອງເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມເປັນສັດບຸລຸດ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນທຳຂອງສັດບຸລຸດທັງຫຼາຍ.

24. ඉමිනා එත්තකෙන ඨානෙනාති ‘‘ඉධ, මහානාම, අරියසාවකො’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘අකසිරලාභී’’ති පදං ඉමිනා එත්තකෙන උද්දෙසපදෙන මාතිකං ඨපෙත්වා. පටිපාටියාති උද්දෙසපටිපාටියා. එවමාහාති ‘‘එවං කථඤ්ච, මහානාමා’’තිආදිනා ඉදානි වුච්චමානෙන දස්සිතාකාරෙන ආහ.

໒໔. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍຫົວຂໍ້ພຽງເທົ່ານີ້' ຄື ຕັ້ງແມ່ບົດ (ມາຕິກາ) ໄວ້ດ້ວຍຫົວຂໍ້ສະແດງພຽງເທົ່ານີ້ ເລີ່ມຕົ້ນແຕ່ຄຳວ່າ 'ມະຫານາມະ, ອະລິຍະສາວົກໃນພະສາສະໜານີ້' ຈົນເຖິງບົດວ່າ 'ຜູ້ໄດ້ໂດຍບໍ່ຍາກ'. ຄຳວ່າ 'ຕາມລຳດັບ' ຄື ຕາມລຳດັບແຫ່ງຫົວຂໍ້ສະແດງ. ຄຳວ່າ 'ກ່າວແລ້ວຢ່າງນີ້' ຄື ກ່າວໂດຍອາການທີ່ສະແດງໄວ້ ເຊິ່ງກຳລັງກ່າວຢູ່ ໃນຕອນນີ້ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ມະຫານາມະ, ກໍຢ່າງໃດເລົ່າ'.

25. හිරීයතීති ලජ්ජීයති පීළීයති. යස්මා හිරී පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණා, තස්මා ‘‘ජිගුච්ඡතීති අත්ථො’’ති වුත්තං. ඔත්තප්පතීති උත්තප්පති. පාපුත්‍රාසලක්ඛණඤ්හි ඔත්තප්පං. පග්ගහිතවීරියොති සඞ්කොචං අනාපන්නවීරියො. තෙනාහ ‘‘අනොසක්කිතමානසො’’ති. පහානත්ථායාති සමුච්ඡින්දනත්ථාය. කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදා නාම අධිගමො එවාති ආහ ‘‘පටිලාභත්ථායා’’ති. සතිනෙපක්කෙනාති සතියා නෙපක්කෙන තික්ඛවිසදසූරභාවෙන. අට්ඨකථායං පන නෙපක්කං නාම පඤ්ඤාති අධිප්පායෙන ‘‘සතියා ච නිපකභාවෙන චා’’ති අත්ථො වුත්තො, එවං සති අඤ්ඤො නිද්දිට්ඨො නාම හොති. සතිමාති ච ඉමිනාව විසෙසා සති ගහිතා, පරතො ‘‘චිරකතම්පි [Pg.16] චිරභාසිතම්පි සරිතා අනුස්සරිතා’’ති සතිකිච්චමෙව නිද්දිට්ඨං, න පඤ්ඤාකිච්චං, තස්මා සතිනෙපක්කෙනාති සතියා නෙපක්කභාවෙනාති සක්කා විඤ්ඤාතුං. තෙනෙව හි පච්චයවිසෙසවසෙන අඤ්ඤධම්මනිරපෙක්ඛො සතියා බලවභාවො. තථා හි ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙනපි අජ්ඣයනසම්මසනානි සම්භවන්ති.

໒໕. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມລະອາຍ' ຄື ຍ່ອມລະອາຍ ຍ່ອມເດືອດຮ້ອນ. ເພາະເຫດທີ່ຫິຣິ ມີຄວາມກຽດຊັງບາບເປັນລັກສະນະ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມກຽດຊັງ'. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມສະດຸ້ງກົວ' ຄື ຍ່ອມສະດຸ້ງກົວ. ເພາະວ່າ ໂອດຕັບປະ ມີຄວາມສະດຸ້ງກົວຕໍ່ບາບເປັນລັກສະນະ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ມີຄວາມພຽນອັນປະຄອງໄວ້ແລ້ວ' ຄື ຜູ້ມີຄວາມພຽນອັນບໍ່ເຖິງຄວາມຫົດຫູ່. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມີໃຈບໍ່ຖອຍຫຼັງ'. ຄຳວ່າ 'ເພື່ອການລະ' ຄື ເພື່ອການຕັດຂາດ. ການເຂົ້າເຖິງກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ການບັນລຸນັ້ນເອງ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການໄດ້'. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍສະຕິແລະເນປັກກະ' ຄື ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ສະຫຼາດຄົມກ້າແຫ່ງສະຕິ. ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາ ກ່າວອັດໄວ້ວ່າ 'ດ້ວຍສະຕິແລະດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ສະຫຼາດ' ໂດຍມີອັດທະຍາໄສວ່າ ເນປັກກະ ຄື ປັນຍາ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ທຳຢ່າງອື່ນ (ປັນຍາ) ກໍເປັນອັນລະບຸໄວ້ແລ້ວ. ແລະດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຜູ້ມີສະຕິ' ນີ້ ສະຕິອັນວິເສດເທົ່ານັ້ນທີ່ຖືກຖືເອົາ, ໃນຄຳຕໍ່ມາວ່າ 'ລະນຶກໄດ້ ຕາມລະນຶກໄດ້ ແມ່ນແຕ່ສິ່ງທີ່ເຮັດໄວ້ນານແລ້ວ ແລະຄຳທີ່ເວົ້າໄວ້ນານແລ້ວ' ທ່ານກໍລະບຸສະເພາະກິດຂອງສະຕິເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນກິດຂອງປັນຍາ, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍສະຕິແລະເນປັກກະ' ຈຶ່ງຄວນເຂົ້າໃຈວ່າ ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ສະຫຼາດແຫ່ງສະຕິ. ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ສະຫຼາດແຫ່ງສະຕິນັ້ນເອງ ເປັນຄວາມມີກຳລັງແຫ່ງສະຕິ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງອາໄສທຳອື່ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປັດໄຈອັນວິເສດ. ດ້ວຍວ່າ การຮຽນ ແລະການພິຈາລະນາ ຍ່ອມມີໄດ້ ແມ່ນແຕ່ດ້ວຍຈິດທີ່ປາສະຈາກຍານ.

චෙතියඞ්ගණවත්තාදීති ආදි-සද්දෙන බොධියඞ්ගණවත්තාදීනි සඞ්ගණ්හාති. අසීතිමහාවත්තපටිපත්තිපූරණන්ති එත්ථ අසීතිවත්තපටිපත්තිපූරණං මහාවත්තපටිපත්තිපූරණන්ති වත්තපටිපත්තිපූරණ-සද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. තත්ථ මහාවත්තානි (විභ. මූලටී. 406) නාම වත්තඛන්ධකෙ (චූළව. 356 ආදයො) වුත්තානි ආගන්තුකවත්තං ආවාසිකං ගමිකං අනුමොදනං භත්තග්ගං පිණ්ඩචාරිකං ආරඤ්ඤිකං සෙනාසනං ජන්තාඝරං වච්චකුටි උපජ්ඣායං සද්ධිවිහාරිකං ආචරියං අන්තෙවාසිකවත්තන්ති චුද්දස. තතො අඤ්ඤානි පන කදාචි තජ්ජනීයකම්මකතාදිකාලෙ පාරිවාසිකාදිකාලෙ ච චරිතබ්බානි අසීති ඛුද්දකවත්තානි සබ්බාසු අවත්ථාසු න චරිතබ්බානි, තස්මා මහාවත්තෙසු, අග්ගහිතානි. තත්ථ ‘‘පාරිවාසිකානං භික්ඛූනං වත්තං පඤ්ඤපෙස්සාමී’’ති ආරභිත්වා ‘‘න උපසම්පාදෙතබ්බං…පෙ… න ඡමායං චඞ්කමන්තෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමිතබ්බ’’න්ති (චූළව. 81) වුත්තානි පකභත්තෙ චරිතබ්බවත්තාවසානානි ඡසට්ඨි, තතො පරං ‘‘න, භික්ඛවෙ, පාරිවාසිකෙන භික්ඛුනා පාරිවාසිකවුඩ්ඪතරෙන භික්ඛුනා සද්ධිං මූලායපටිකස්සනාරහෙන මානත්තාරහෙන මානත්තචාරිකෙන අබ්භානාරහෙන භික්ඛුනා සද්ධිං එකච්ඡන්නෙ ආවාසෙ වත්තබ්බ’’න්තිආදීනි (චූළව. 82) පකතත්තෙ චරිතබ්බෙහි අනඤ්ඤත්තා විසුං විසුං අගණෙත්වා පාරිවාසිකවුඩ්ඪතරාදීසු පුග්ගලන්තරෙසු චරිතබ්බත්තා තෙසං වසෙන සම්පිණ්ඩෙත්වා එකෙකං කත්වා ගණිතබ්බානි පඤ්චාති එකසත්තතිවත්තානි, උක්ඛෙපනියකම්මකතවත්තෙසු වත්තපඤ්ඤාපනවසෙන වුත්තං – ‘‘න පකතත්තස්ස භික්ඛුනො අභිවාදනං පච්චුට්ඨානං…පෙ… න්හානෙ පිට්ඨිපරිකම්මං සාදිතබ්බ’’න්ති (චූළව. 51) ඉදං අභිවාදනාදීනං අසාදියනං එකං, ‘‘න පකතත්තො භික්ඛු සීලවිපත්තියා අනුද්ධංසිතබ්බො’’තිආදීනි ච දසාති එවමෙතානි ද්වාසීති. එතෙස්වෙව පන කානිචි තජ්ජනීයකම්මාදිවත්තානි කානිචි පාරිවාසිකාදිවත්තානීති අග්ගහිතග්ගහණෙන ද්වාසීති, එවං අප්පකං පන ඌනමධිකං වා ගණනුපගං න හොතීති ඉධ ‘‘අසීති’’ච්චෙව වුත්තං. අඤ්ඤත්ථ පන අට්ඨකථාපදෙසෙ ‘‘ද්වාසීති ඛන්ධකවත්තානී’’ති වුච්චති.

ຄຳວ່າ 'ຈະຕິຍັງຄະນະວັດເປັນຕົ້ນ' ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາ ໂພທິຍັງຄະນະວັດ ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳວ່າ 'ການບຳເພັນອະສີຕິມະຫາວັດປະຕິບັດໃຫ້ບໍລິບູນ' ນີ້ ຄວນປະກອບສັບວ່າ 'ວັດປະຕິບັດໃຫ້ບໍລິບູນ' ເຂົ້າແຕ່ລະບົດ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ການບຳເພັນອະສີຕິວັດປະຕິບັດໃຫ້ບໍລິບູນ' ແລະ 'ການບຳເພັນມະຫາວັດປະຕິບັດໃຫ້ບໍລິບູນ'. ໃນວັດເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ຊື່ວ່າ ມະຫາວັດ ຄື ວັດ ໑໔ ປະການ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນວັດຕະຂັນທະກະ ເປັນຕົ້ນວ່າ ອາຄັນຕຸກາວັດ, ອາວາສິກາວັດ, ຄະມິກາວັດ, ອະນຸໂມທະນາວັດ, ພັດຕັກຄະວັດ, ປິນທະຈາຣິກາວັດ, ອາຣັນຍິກາວັດ, ເສນາສະນະວັດ, ຈັນຕາຄະຣະວັດ, ວັດຈະກຸຕິວັດ, ອຸປັດຊາຍະວັດ, ສັດທິວິຫາຣິກະວັດ, ອາຈະຣິຍະວັດ, ອັນເຕວາສິກະວັດ. ສ່ວນວັດອື່ນໆ ຈາກນັ້ນ ເປັນຂຸດທະກະວັດ ໘໐ ທີ່ຄວນປະຕິບັດໃນບາງສະໄໝ ເຊັ່ນ ໃນສະໄໝທີ່ຖືກເຮັດຕັດຊະນີຍະກຳເປັນຕົ້ນ ແລະໃນສະໄໝຢູ່ປະຣິວາດເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງບໍ່ແມ່ນວັດທີ່ຕ້ອງປະຕິບັດໃນທຸກສະຖານະການ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຖືກຖືເອົາໃນມະຫາວັດທັງຫຼາຍ. ໃນຂຸດທະກະວັດເຫຼົ່ານັ້ນ ວັດ ໖໖ ທີ່ເລີ່ມຕົ້ນແຕ່ຄຳວ່າ 'ເຮົາຈະບັນຍັດວັດແກ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ນັ່ງຢູ່ປະຣິວາດ' ຈົນເຖິງວັດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຕອນທ້າຍແຫ່ງວັດທີ່ຄວນປະຕິບັດໃນປົກກະຕິພັດວ່າ 'ບໍ່ພຶງອຸປະສົມບົດ...ເປ... ບໍ່ພຶງຈົງກົມໃນທີ່ຈົງກົມ ເມື່ອພິກຂຸອື່ນຈົງກົມຢູ່ເທິງແຜ່ນດິນ', ຖັດຈາກນັ້ນ ວັດ ໕ ປະການ ທີ່ເລີ່ມຕົ້ນແຕ່ຄຳວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພິກຂຸຜູ້ຢູ່ປະຣິວາດ ບໍ່ພຶງຢູ່ໃນອາວາດທີ່ມີຫຼັງຄາດຽວກັນກັບພິກຂຸຜູ້ຢູ່ປະຣິວາດທີ່ມີພັນສາແກ່ກວ່າ, ກັບພິກຂຸຜູ້ຄວນແກ່ການຊັກເຂົ້າຫາອາບັດເດີມ, ກັບພິກຂຸຜູ້ຄວນແກ່ມານັດ, ກັບພິກຂຸຜູ້ປະພຶດມານັດ, ກັບພິກຂຸຜູ້ຄວນແກ່ການອັບພານ' ເປັນຕົ້ນ ເພາະບໍ່ຕ່າງຈາກວັດທີ່ຄວນປະຕິບັດໃນປົກກະຕິພັດ ຈຶ່ງບໍ່ນັບແຍກກັນ ແຕ່ເພາະເປັນວັດທີ່ຄວນປະຕິບັດໃນບຸກຄົນອື່ນ ມີພິກຂຸຜູ້ຢູ່ປະຣິວາດທີ່ມີພັນສາແກ່ກວ່າເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຮວບຮວມເຂົ້າກັນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ແລ້ວນັບເປັນຢ່າງລະໜຶ່ງ ໄດ້ ໕ ວັດ ໂຮມເປັນ ໗໑ ວັດ, ແລະໃນວັດຂອງພິກຂຸຜູ້ຖືກເຮັດອຸກເຂປະນີຍະກຳ ທີ່ກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບັນຍັດວັດວ່າ 'ພິກຂຸບໍ່ພຶງຍິນດີການກາບໄຫວ້ ການຕ້ອນຮັບ...ເປ... ການນວດຫຼັງໃນເວລາອາບນ້ຳ ຂອງພິກຂຸປົກກະຕັດ' ນີ້ ຄື ການບໍ່ຍິນດີການກາບໄຫວ້ເປັນຕົ້ນ ໑ ວັດ, ແລະວັດທັງຫຼາຍມີຄຳວ່າ 'ພິກຂຸປົກກະຕັດ ບໍ່ພຶງກ່າວຫາພິກຂຸອື່ນດ້ວຍສີລະວິບັດ' ເປັນຕົ້ນ ອີກ ໑໐ ວັດ ໂຮມທັງໝົດເຫຼົ່ານີ້ເປັນ ໘໒ ວັດ. ແຕ່ໃນວັດເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ບາງວັດເປັນຕັດຊະນີຍະກຳມະວັດເປັນຕົ້ນ ບາງວັດເປັນປະຣິວາສິກະວັດເປັນຕົ້ນ ໂດຍການຖືເອົາວັດທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ຖືເອົາ ຈຶ່ງໄດ້ ໘໒ ວັດ, ແຕ່ເພາະຄວາມຂາດເກີນພຽງເລັກນ້ອຍ ບໍ່ເຖິງຂັ້ນນັບເຂົ້າໃນການຄຳນວນ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ຈຶ່ງກ່າວວ່າ '໘໐' ເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາບ່ອນອື່ນ ກ່າວວ່າ 'ຂັນທະກະວັດ ໘໒'.

සක්කච්චං [Pg.17] උද්දිසනං සක්කච්චං උද්දිසාපනන්ති පච්චෙකං සක්කච්චං-සද්දො යොජෙතබ්බො. උද්දිසනං උද්දෙසග්ගහණං. ධම්මොසාරණං ධම්මස්ස උච්චාරණං. ධම්මදෙසනා –

ຄວນປະກອບສັບວ່າ 'ໂດຍເຄົາລົບ' ເຂົ້າໃນແຕ່ລະບົດ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ການສະແດງໂດຍເຄົາລົບ' ແລະ 'ການໃຫ້ສະແດງໂດຍເຄົາລົບ'. ຄຳວ່າ 'ການສະແດງ' ຄື ການຮຽນເອົາຫົວຂໍ້ສະແດງ. ຄຳວ່າ 'การທົບທວນທຳ' ຄື ການອອກສຽງທຳ. ສ່ວນທຳມະເທດສະໜາ ຄື -

‘‘ආදිම්හි සීලං දෙසෙය්‍ය, මජ්ඣෙ ඣානං විපස්සනං;

පරියොසානෙ ච නිබ්බානං, එසා කථිකසණ්ඨිතී’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.190;

සං. නි. අට්ඨ. 3.4.246) –

“ພຶງສະແດງສີລໃນເບື້ອງຕົ້ນ, ສະແດງຊານແລະວິປັດສະນາໃນທ່າມກາງ, ແລະສະແດງພະນິພານໃນທີ່ສຸດ, ນີ້ຄືລະບຽບຂອງຜູ້ສະແດງທຳ” ດັ່ງນີ້. (ທີ. ນິ. ອັດຖະ. ໑.໑໙໐; ສັງ. ນິ. ອັດຖະ. ໓.໔.໒໔໖) -

එවං කථිතලක්ඛණා ධම්මකථා. උපගන්ත්වා නිසින්නස්ස යස්ස කස්සචි ගහට්ඨස්ස පබ්බජිතස්ස වා තඞ්ඛණානුරූපා ධම්මී කථා උපනිසින්නකථා. භත්තානුමොදනකථා අනුමොදනියා. සරිතාති එත්ථ න කෙවලං චිරකතචිරභාසිතානං සරණමනුස්සරණමත්තං අධිප්පෙතං, අථ ඛො තථාපවත්තරූපාරූපධම්මානං පරිග්ගහමුඛෙන පවත්තවිපස්සනාචාරෙ සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගසමුට්ඨාපනන්ති දස්සෙතුං ‘‘තස්මිං කායෙන චිරකතෙ’’තිආදි වුත්තං. සකිම්පි සරණෙනාති එකවාරං සරණෙන. පුනප්පුනං සරණෙනාති අනු අනු සරණෙන. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගම්පි විවෙකනිස්සිතං විරාගනිස්සිතං නිරොධනිස්සිතං වොසග්ගපරිණාමිඤ්ච කත්වා සරන්තො තත්ථ තත්ථ ජවනවාරෙ සරණජවනවාරෙ පරිත්තජවනවසෙන අනුස්සරිතාති වෙදිතබ්බා.

ທຳມະກະຖາ ມີລັກສະນະຕາມທີ່ກ່າວມາຢ່າງນີ້. ทຳມະກະຖາອັນສົມຄວນແກ່ຂະນະນັ້ນ ແກ່ຄະລຶຫັດ ຫຼືບັນພະຊິດຄົນໃດຄົນໜຶ່ງ ຜູ້ເຂົ້າໄປນັ່ງໃກ້ ຊື່ວ່າ ອຸປະນິສິນນະກະຖາ. ຖ້ອຍຄຳອະນຸໂມທະນາພັດ ຊື່ວ່າ ອະນຸໂມທະນີຍະ. ໃນຄຳວ່າ 'ລະນຶກໄດ້' ນີ້ ບໍ່ໄດ້ໝາຍເອົາພຽງແຕ່ການລະນຶກ ແລະການຕາມລະນຶກເຖິງສິ່ງທີ່ເຮັດໄວ້ນານແລ້ວ ແລະຄຳທີ່ເວົ້າໄວ້ນານແລ້ວເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເພື່ອສະແດງເຖິງການຍັງສະຕິສຳໂພດຊົງໃຫ້ຕັ້ງຂຶ້ນ ໃນວິປັດສະນາຈາລະ ອັນເປັນໄປໂດຍຫົວຂໍ້ການກຳນົດຮູບທຳແລະນາມທຳ ທີ່ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ໃນສິ່ງທີ່ເຮັດໄວ້ນານແລ້ວນັ້ນດ້ວຍກາຍ'. ຄຳວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ດ້ວຍການລະນຶກຄັ້ງດຽວ' ຄື ດ້ວຍການລະນຶກພຽງຄັ້ງດຽວ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍການລະນຶກເນືອງໆ' ຄື ດ້ວຍການຕາມລະນຶກເລື້ອຍໆ. ພຶງຊາບວ່າ ບຸກຄົນເມື່ອລະນຶກ ຍັງສະຕິສຳໂພດໃຫ້ອາໄສວິເວກ ອາໄສວິຣາກ ອາໄສນິໂຣດ ນ້ອມໄປໃນໂວສສັກຄະ ແລ້ວ ຕາມລະນຶກໃນຊະວະນະວານັ້ນໆ ໃນຊະວະນະວາແຫ່ງການລະນຶກ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປະຣິດຕະຊະວະນະ.

ගතිඅත්ථා ධාතුසද්දා බුද්ධිඅත්ථා හොන්තීති ආහ – ‘‘උදයඤ්ච වයඤ්ච පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථායා’’ති. මිස්සකනයෙනායං දෙසනා ආගතාති ආහ – ‘‘වික්ඛම්භනවසෙන ච සමුච්ඡෙදවසෙන චා’’ති. තෙනාහ ‘‘විපස්සනාපඤ්ඤාය චෙවා’’තිආදි. විපස්සනාපඤ්ඤාය නිබ්බෙධිකපරියායතො. සා ච ඛො පදෙසිකාති නිප්පදෙසිකං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘මග්ගපඤ්ඤාය පටිලාභසංවත්තනතො චා’’ති වුත්තං. දුක්ඛක්ඛයගාමිනිභාවෙපි එසෙව නයො. සම්මාති යාථාවතො. අකුප්පධම්මතාය හි මග්ගපඤ්ඤා ඛෙපිතඛෙපනාය න පුන කිච්චං අත්ථීති උපායෙන ඤායෙන යා පවත්ති සා එවාති ආහ – ‘‘හෙතුනා නයෙනා’’ති.

ທ່ານກ່າວວ່າ 'ສາມາດແທງຕະຫຼອດຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບ' ເພາະທາດທັງຫຼາຍທີ່ມີອັດວ່າ ໄປ ຍ່ອມມີອັດວ່າ ຮູ້. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຂົ່ມໄວ້ ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຕັດຂາດ' ເພາະເທດສະໜານີ້ ມາໂດຍນັຍທີ່ປະສົມກັນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ດ້ວຍວິປັດສະນາປັນຍານັ້ນເອງ'. ເພາະວິປັດສະນາປັນຍາ ເປັນໄປໃນສ່ວນແຫ່ງການຊຳແລກກິເລດ. ແຕ່ປັນຍານັ້ນ ເປັນປັນຍາສະເພາະສ່ວນ ເພື່ອຈະສະແດງໃຫ້ເປັນປັນຍາບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແລະເພາະເປັນໄປເພື່ອການໄດ້ມັກຄະປັນຍາ'. ໃນຄວາມເປັນທຳເຄື່ອງນຳໄປສູ່ຄວາມສິ້ນທຸກ ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍຊອບ' ຄື ຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ເພາະວ່າ ມັກຄະປັນຍາ ເພາະຄວາມເປັນທຳບໍ່ກຳເລີບ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ກິເລດທີ່ຄວນກຳຈັດໃຫ້ໝົດສິ້ນໄປ ຈຶ່ງບໍ່ມີກິດທີ່ຈະຕ້ອງເຮັດອີກ, ຄວາມເປັນໄປໃດ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຸບາຍ ດ້ວຍຍາຍະທຳ ຄວາມເປັນໄປນັ້ນເອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍເຫດ ດ້ວຍນັຍ'.

26. අධිකං චෙතො අභිචෙතො, මහග්ගතචිත්තං, තස්ස පන අධිකතා කාමච්ඡන්දාදිපටිපක්ඛවිගමෙන විසිට්ඨභාවප්පත්ති, තන්නිස්සිතානි ආභිචෙතසිකානි. තෙනාහ ‘‘අභිචිත්තං සෙට්ඨචිත්තං සිතාන’’න්ති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානන්ති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඵාසුවිහාරභූතානං. තෙහි [Pg.18] පන සමඞ්ගිතක්ඛණෙ යස්මා විවෙකජං පීතිසුඛං සමාධිජං පීතිසුඛං අපීතිජං සතිපාරිසුද්ධිඤාණසුඛඤ්ච පටිලභති වින්දති, තස්මා ආහ – ‘‘අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ සුඛපටිලාභහෙතූන’’න්ති. ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතාති ඉමිනා තෙසු ඣානෙසු සමාපජ්ජනවසීභාවමාහ, ‘‘නිකාමලාභී’’ති පන වචනතො ආවජ්ජනාධිට්ඨානා පච්චවෙක්ඛණවසියො ච වුත්තා එවාති වෙදිතබ්බා. නිදුක්ඛලාභීති ඉමිනා තෙසං ඣානානං සුඛපටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤතං දස්සෙති, විපුලලාභීති ඉමිනා පගුණතං තප්පමාණදස්සිතභාවදීපනතො. තෙනාහ ‘‘පගුණභාවෙනා’’තිආදි. සමාපජ්ජිතුං සක්කොති සමාපජ්ජනවසීභාවතාය සාධිතත්තා. සමාධිපාරිපන්ථිකධම්මෙති වසීභාවස්ස පච්චනීකධම්මෙ. ඣානාධිගමස්ස පන පච්චනීකධම්මා පගෙව වික්ඛම්භිතා, අඤ්ඤථා ඣානාධිගමො එව න සියා. අකිලමන්තො වික්ඛම්භෙතුං න සක්කොතීති කිච්ඡෙන වික්ඛම්භෙති විසොධෙති, කාමාදීනවපච්චවෙක්ඛණාදීහි කාමච්ඡන්දාදීනං අඤ්ඤෙසං සමාධිපාරිපන්ථිකානං දූරසමුස්සාරණං ඉධ වික්ඛම්භනං විසොධනන්ති වෙදිතබ්බං.

໒໖. ຈິດອັນຍິ່ງ ຊື່ວ່າ ອະພິເຈດ ຄື ມະຫັກຄະຕະຈິດ, ກໍຄວາມເປັນຈິດອັນຍິ່ງນັ້ນ ຄື ຄວາມເຖິງສະພາບອັນວິເສດ ດ້ວຍການປາສະຈາກທຳອັນເປັນປະຕິປັກ ມີກາມະສັນທະເປັນຕົ້ນ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ອາໄສຈິດນັ້ນ ຊື່ວ່າ ອາພິເຈຕະສິກະ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອາໄສອະພິຈິດ ຄື ຈິດອັນປະເສີດ'. ຄຳວ່າ 'ທຳເຄື່ອງຢູ່ເປັນສຸກໃນປັດຈຸບັນ' ຄື ທຳເຄື່ອງຢູ່ສະບາຍໃນອັດຕະພາບນີ້ເອງ. ກໍເພາະໃນຂະນະທີ່ປະກອບດ້ວຍຊານເຫຼົ່ານັ້ນ ບຸກຄົນຍ່ອມໄດ້ ຍ່ອມສະເຫວີຍປີຕິສຸກອັນເກີດຈາກວິເວກ, ປີຕິສຸກອັນເກີດຈາກສະມາທິ, ສຸກທີ່ປາສະຈາກປີຕິ ແລະສຸກໃນຍານອັນບໍລິສຸດດ້ວຍສະຕິ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເປັນເຫດໃຫ້ໄດ້ສຸກໃນຂະນະທີ່ແນບແໜ້ນແລ້ວໆ'. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເຂົ້າສະມາບັດໃນຂະນະທີ່ປາດຖະໜາແລ້ວໆ' ນີ້ ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ມີວະສີ ໃນການເຂົ້າສະມາບັດໃນຊານເຫຼົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເພາະຄຳວ່າ 'ຜູ້ໄດ້ຕາມຄວາມປາດຖະໜາ' ພຶງຊາບວ່າ ທ່ານກ່າວເຖິງວະສີໃນການນຶກ, ການອະທິຖານ ແລະການພິຈາລະນາ ໄວ້ແລ້ວຄືກັນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຜູ້ໄດ້ໂດຍບໍ່ລຳບາກ' ນີ້ ສະແດງເຖິງຄວາມເປັນສຸຂາປະຕິປະທາຂິບປາພິນຍາ ແຫ່ງຊານເຫຼົ່ານັ້ນ, ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຜູ້ໄດ້ຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ' ນີ້ ສະແດງເຖິງຄວາມຊຳນານ ເພາະສະແດງໃຫ້ເຫັນເຖິງປະມານແຫ່ງຊານນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ຊຳນານ'. ບຸກຄົນຍ່ອມອາດຈະເຂົ້າສະມາບັດໄດ້ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີວະສີໃນການເຂົ້າສະມາບັດນັ້ນ ສຳເລັດແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ທຳອັນເປັນອຸປະສັກແກ່ສະມາທິ' ຄື ທຳອັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມເປັນຜູ້ມີວະສີ. ສ່ວນທຳອັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ການບັນລຸຊານ ຍ່ອມຖືກຂົ່ມໄວ້ກ່ອນແລ້ວ, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ການບັນລຸຊານກໍຈະມີບໍ່ໄດ້ເລີຍ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ບໍ່ລຳບາກ ຍ່ອມບໍ່ອາດຈະຂົ່ມໄວ້ໄດ້' ຄື ຍ່ອມຂົ່ມໄວ້ ຍ່ອມຊຳລະລ້າງດ້ວຍຄວາມຍາກລຳບາກ, ພຶງຊາບວ່າ ການກຳຈັດກາມະສັນທະເປັນຕົ້ນ ແລະທຳອັນເປັນອຸປະສັກແກ່ສະມາທິຢ່າງອື່ນໃຫ້ອອກໄປໄກ ດ້ວຍການພິຈາລະນາໂທດຂອງກາມເປັນຕົ້ນ ໃນທີ່ນີ້ ຊື່ວ່າ ການຂົ່ມໄວ້ ແລະການຊຳລະລ້າງ.

27. විපස්සනාහිතාය උපරූපරිවිසෙසාවහත්තා වඩ්ඪමානාය පුබ්බභාගසීලාදිපටිපදාය. සා එව පුබ්බභාගපටිපදා යථාභාවිතතාය අවස්සං භාවිනං විසෙසං පරිග්ගහිතත්තා අණ්ඩං වියාති අණ්ඩං, කිලෙසෙහි අදූසිතතාය අපූති අණ්ඩං එතස්සාති අපුච්චණ්ඩො, විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා ඨිතපුග්ගලො, තස්ස භාවො අපුච්චණ්ඩතා. විපස්සනාදිඤාණප්පභෙදායාති පුබ්බෙනිවාසඤාණාදිඤාණපභෙදාය. තත්ථාති චෙතොඛිලසුත්තෙ (ම. නි. 1.185) ‘‘ස ඛො සො, භික්ඛවෙ, එවං උස්සොළ්හිපන්නරසඞ්ගසමන්නාගතො භික්ඛු භබ්බො අභිනිබ්බිදායා’’ති ආගතත්තා උස්සොළ්හිපන්නරසෙහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතභාවොති එවං යං ඔපම්මසංසන්දනං ආගතං, තං ඔපම්මසංසන්දනං ඉධ ඉමස්මිං සෙඛසුත්තෙ යොජෙත්වා වෙදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො.

໒໗. ດ້ວຍບຸບພະພາຄະສີລະປະຕິປະທາ ອັນຈະເລີນຍິ່ງໆ ຂຶ້ນໄປ ເພາະນຳມາຊຶ່ງຄຸນວິເສດເບື້ອງສູງ ອັນເກີດປະໂຫຍດແກ່ວິປັດສະນາ. ບຸບພະພາຄະປະຕິປະທານັ້ນເອງ ເພາະກຳນົດເອົາຄຸນວິເສດທີ່ຈະຕ້ອງເກີດຂຶ້ນຢ່າງແນ່ນອນ ຕາມທີ່ໄດ້ອົບຮົມແລ້ວ ຈຶ່ງປຽບເໝືອນໄຂ່ ຊື່ວ່າ ໄຂ່, ເພາະຄວາມບໍ່ຖືກກິເລດປະທຸສະຮ້າຍ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ໄຂ່ບໍ່ເນົ່າ ແກ່ບຸກຄົນນັ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ອະປຸດຈັນດະ, ຄວາມເປັນແຫ່ງບຸກຄົນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ມີໄຂ່ບໍ່ເນົ່າ. ຄຳວ່າ 'ເພື່ອຄວາມແຕກສານແຫ່ງວິປັດສະນາຍານເປັນຕົ້ນ' ຄື ເພື່ອຄວາມແຕກສານແຫ່ງປຸບເພນິວາສານຸສະຕິຍານເປັນຕົ້ນ. ຄວາມກ່ຽວພັນກັນວ່າ ໃນຄຳວ່າ 'ໃນພະສູດນັ້ນ' ພຶງຊາບວ່າ ທ່ານຄວນນຳເອົາການປຽບທຽບອຸປະມາ ທີ່ມາໃນເຈໂຕຂິລະສູດ (ມະ. ນິ. ໑.໑໘໕) ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພິກຂຸຜູ້ປະກອບດ້ວຍອົງແຫ່ງຄວາມພຽນ ໑໕ ປະການຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມຄວນເພື່ອຄວາມเບື່ອໜ່າຍ' ຄື ຄວາມເປັນຜູ້ປະກອບດ້ວຍອົງແຫ່ງຄວາມພຽນ ໑໕ ປະການ ມາປະກອບເຂົ້າໃນເສຂະສູດນີ້.

28. මහග්ගතාදිභාවෙන හෙට්ඨිමානං ඣානානං අනුරූපම්පි අත්තනො විසෙසෙන තෙ උත්තරිත්වා අතික්කමිත්වාන ඨිතන්ති අනුත්තරං, තෙනාහ – ‘‘පඨමාදිජ්ඣානෙහි අසදිසං උත්තම’’න්ති. දුතියාදීසුපි අභිනිබ්භිදාසු. පුබ්බෙනිවාසඤාණං උප්පජ්ජමානං යථා අත්තනො විසයපටිච්ඡාදකං කිලෙසන්ධකාරං විධමන්තමෙව [Pg.19] උප්පජ්ජති, එවං අත්තනො විසයෙ කඤ්චි විසෙසං කරොන්තමෙව උප්පජ්ජතීති ආහ – ‘‘පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන පඨමං ජායතී’’ති, සෙසඤාණද්වයෙපි එසෙව නයො.

໒໘. ດ້ວຍຄວາມເປັນມະຫັກຄະຕະເປັນຕົ້ນ ພຣະອົງກ້າວລ່ວງຜ່ານ (ຂ້າມພົ້ນ) ຊານເບື້ອງຕ່ຳທັງຫຼາຍ ເຖິງວ່າຈະສົມຄວນແກ່ຕົນ ດ້ວຍຄຸນວິເສດຂອງຕົນ ແລ້ວຕັ້ງຢູ່ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ອນຸຕຕະຣະ' (ຍອດຢ້ຽມ), ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ສະເໝີດ້ວຍປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນ ເປັນສິ່ງອັນປະເສີດສຸດ'. ເຖິງແມ່ນໃນການທຳລາຍຄັ້ງທີສອງເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ປຸບເພນິວາສານຸສສະຕິຍານ ເມື່ອເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນກຳຈັດຄວາມມືດຄືກິເລດ ທີ່ປິດບັງອາຣົມຂອງຕົນນັ້ນເອງ ຢ່າງໃດ, ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເຮັດຄວາມວິເສດບາງຢ່າງໃຫ້ປາກົດໃນອາຣົມຂອງຕົນ ຢ່າງນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນກ່ອນດ້ວຍປຸບເພນິວາສານຸສສະຕິຍານ', ເຖິງແມ່ນໃນຍານທີ່ເຫຼືອອີກສອງຢ່າງ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ.

29. චරණස්මින්ති පච්චත්තෙ භුම්මවචනන්ති ආහ ‘‘චරණං නාම හොතීති අත්ථො’’ති. තෙනාති කරණත්ථෙ කරණවචනං අගතපුබ්බදිසාගමනෙ තෙසං සාධකතමභාවතො.

໒໙. ຄຳວ່າ 'ຈຣະນັສມິງ' ນີ້ ເປັນພູມມະວິບັດໃນອັດຕະ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມີອະທິບາຍວ່າ ຊື່ວ່າ ຈະຣະນະ ຍ່ອມມີ'. ຄຳວ່າ 'ເຕນະ' ເປັນກະຣະນະວິບັດ ໃນອັດຖະແຫ່ງກະຣະນະ ເພາະຄວາມທີ່ຈະຣະນະທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນທັມທີ່ຊ່ວຍໃຫ້ບັນລຸຜົນໄດ້ດີທີ່ສຸດ ໃນການໄປສູ່ທິດທີ່ບໍ່ເຄີຍໄປ.

අට්ඨ ඤාණානීති ඉධ ආගතානි ච අනාගතානි ච අම්බට්ඨසුත්තාදීසු (දී. නි. 1.254 ආදයො) ආගතානි ගහෙත්වා වදති. විනිවිජ්ඣිත්වාති පුබ්බෙනිවාසපටිච්ඡාදකාදිකිලෙසතමං භින්දිත්වා පදාලෙත්වා.

ຄຳວ່າ 'ຍານ 8' ນີ້ ທ່ານກ່າວໂດຍຖືເອົາຍານທັງຫຼາຍທີ່ມາແລ້ວໃນທີ່ນີ້ ແລະ ທີ່ບໍ່ໄດ້ມາແລ້ວ ແຕ່ມາແລ້ວໃນອຳພັດຖະສູດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ວິນິວິຊຊິຕວາ' ຄື ທຳລາຍ, ເຮັດໃຫ້ແຕກທຳລາຍ ເຊິ່ງຄວາມມືດຄືກิເລດ ມີກິເລດທີ່ປິດບັງປຸບເພນິວາດເປັນຕົ້ນ.

30. සනඞ්කුමාරෙනාති සනන්තනකුමාරෙන. තදෙව හි තස්ස සනන්තනකුමාරතං දස්සෙතුං ‘‘චිරකාලතො පට්ඨායා’’ති වුත්තං. සො අත්තභාවොති යෙන අත්තභාවෙන මනුස්සපථෙ ඣානං නිබ්බත්තෙසි, සො කුමාරත්තභාවො, තස්මා බ්‍රහ්මභූතොපි තාදිසෙන කුමාරත්තභාවෙන චරති.

໓໐. ຄຳວ່າ 'ສະນັງກຸມາເຣນະ' ຄື ໂດຍສະນັນຕະນະກຸມານ. ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ 'ຕັ້ງແຕ່ກາລນານມາ' ກໍເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມເປັນສະນັນຕະນະກຸມານຂອງພຣະພົມມານັ້ນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ອັດຕະພາບນັ້ນ' ຄື ອັດຕະພາບໃດທີ່ພຣະພົມມານັ້ນໄດ້ຍັງຊານໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໃນມະນຸດສະໂລກ, ອັດຕະພາບນັ້ນເປັນກຸມານອັດຕະພາບ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນພົມແລ້ວ ກໍຍັງທ່ຽວໄປດ້ວຍກຸມານອັດຕະພາບເຊັ່ນນັ້ນ.

ජනිතස්මිං-සද්දො එව ඉ-කාරස්ස එ-කාරං කත්වා ‘‘ජනෙතස්මි’’න්ති වුත්තො, ජනිතස්මින්ති ච ජනස්මින්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. ජනිතස්මින්ති සාමඤ්ඤග්ගහණෙපි යත්ථ චතුවණ්ණසමඤ්ඤා, තත්ථෙව මනුස්සලොකෙ. ඛත්තියො සෙට්ඨොති ලොකසමඤ්ඤාපි මනුස්සලොකෙයෙව, න දෙවකායෙ බ්‍රහ්මකායෙ වාති දස්සෙතුං ‘‘යෙ ගොත්තපටිසාරිනො’’ති වුත්තං. පටිසරන්තීති ‘‘අහං ගොතමො, අහං කස්සපො’’ති පති පති අත්තනො ගොත්තං අනුසරන්ති පටිජානන්ති වාති අත්ථො.

ສັບວ່າ 'ຊະນິຕັສມິງ' ນັ້ນເອງ ແປງ ອິ-ອັກສອນ ເປັນ ເອ-ອັກສອນ ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ຊະເນຕັສມິງ', ແລະ ພຶງຊາບອັດຖະແຫ່ງຄຳວ່າ 'ຊະນິຕັສມິງ' ນັ້ນວ່າ 'ໃນໝູ່ຊົນ'. ເຖິງແມ່ນວ່າຄຳວ່າ 'ຊະນິຕັສມິງ' ຈະເປັນການກ່າວໂດຍທົ່ວໄປ, ແຕ່ກໍໝາຍເອົາສະເພາະໃນມະນຸດສະໂລກເທົ່ານັ້ນ ທີ່ມີການສົມມຸດວັນນະທັງ 4. ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ 'ຊົນເຫຼົ່າໃດຜູ້ອ້າງອີງຕະກູນ' ກໍເພື່ອສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນການສົມມຸດໃນໂລກວ່າ 'ກະສັດເປັນຜູ້ປະເສີດສຸດ' ກໍມີສະເພາະໃນມະນຸດສະໂລກເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນໃນໝູ່ເທວະດາ ຫຼື ໝູ່ພົມ. ຄຳວ່າ 'ອ້າງອີງ' ມີອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມລະນຶກເຖິງ ຫຼື ປະຕິຍານເຖິງຕະກູນຂອງຕົນສະເພາະແຕ່ລະຄົນວ່າ 'ເຮົາເປັນໂຄຕະມະ, ເຮົາເປັນກັດສະປະ' ດັ່ງນີ້.

එත්තාවතාති ‘‘සාධු සාධු ආනන්දා’’ති එත්තකෙන සාධුකාරදානෙන. ජිනභාසිතං නාම ජාතන්තිආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා ථෙරභාසිතං බුද්ධභාසිතමෙව නාම ජාතං. ‘‘කිම්පනිදං සුත්තං සත්ථුදෙසනානුවිධානතො ජිනභාසිතං, උදාහු සාධුකාරදානමත්තෙනා’’ති එවරූපා චොදනා ඉධ අනොකාසා ථෙරස්ස දෙසනාය භගවතො දෙසනානුවිධානහෙතුකත්තා සාධුකාරදානස්සාති. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ຄຳວ່າ 'ພຽງເທົ່ານີ້' ຄື ດ້ວຍການປະທານສາທຸການພຽງເທົ່ານີ້ວ່າ 'ດີລະ ດີລະ ອານົນ'. ຄຳວ່າ 'ຊື່ວ່າເປັນພຣະຊິນະພາສິດແລ້ວ' ຄື ຄຳເວົ້າຂອງພຣະເຖຣະ ຕັ້ງແຕ່ຕົ້ນຈົນຈົບ ໄດ້ກາຍເປັນພຣະພຸດທະພົດແລ້ວ. ຄຳຄັດຄ້ານທີ່ມີລັກສະນະຢ່າງນີ້ວ່າ 'ກໍພຣະສູດນີ້ ຊື່ວ່າເປັນພຣະຊິນະພາສິດ ເພາະຄ້ອຍຕາມການສະແດງທັມຂອງພຣະສາດສະດา ຫຼື ວ່າເປັນພຽງເພາະການປະທານສາທຸການເທົ່ານັ້ນ?' ຍ່ອມບໍ່ມີໂອກາດໃນທີ່ນີ້ ເພາະການປະທານສາທຸການນັ້ນ ມີການຄ້ອຍຕາມການສະແດງທັມຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ເປັນເຫດແກ່ການສະແດງທັມຂອງພຣະເຖຣະ. ສ່ວນເນື້ອຄວາມໃດໃນທີ່ນີ້ ທີ່ບໍ່ໄດ້ຈຳແນກໄວ້ໂດຍອັດຖະ, ເນື້ອຄວາມນັ້ນກໍເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

සෙඛසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດອັດຖະທີ່ລີ້ລັບແຫ່ງອັດຖະກະຖາເສຂະສູດ ຈົບແລ້ວ.

4. පොතලියසුත්තවණ්ණනා

໔. ອັດຖະກະຖາໂປຕະລິຍະສູດ

31. අඞ්ගා [Pg.20] නාම ජනපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හිවසෙන අඞ්ගාත්වෙව වුච්චතීති ආහ ‘‘අඞ්ගායෙව සො ජනපදො’’ති. මහියා පනස්ස උත්තරෙන යා ආපොති මහියා නදියා යා ආපො තස්ස ජනපදස්ස උත්තරෙන හොන්ති. තාසං අවිදූරත්තා සො ජනපදො උත්තරාපොති වුච්චති. සා පන මහී කත්ථචි කත්ථචි භිජ්ජිත්වා ගතාති ආහ ‘‘කතරමහියා උත්තරෙන යා ආපො’’ති. තත්ථාති තස්සා මහියා ආගමනතො පට්ඨාය අයං ආවිභාවකථා. යස්මා (අ. නි. ටී. 3.8.19) ලොකියා ජම්බුදීපො හිමවා තත්ථ පතිට්ඨිතසමුද්දදහපබ්බතනදියොති එතෙසු යං යං න මනුස්සගොචරං, තත්ථ සයං සම්මූළ්හා අඤ්ඤෙපි සම්මොහයන්ති, තත්ථ තත්ථ සම්මොහවිධමනත්ථං ‘‘අයං කිර ජම්බුදීපො’’තිආදිමාරද්ධං. දසසහස්සයොජනපරිමාණො ආයාමතො ච විත්ථාරතො චාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. උදකෙන අජ්ඣොත්ථටො තදුපභොගිසත්තානං පුඤ්ඤක්ඛයෙන.

໓໑. ພວກຣາຊະກຸມານຜູ້ເປັນເຈົ້າຂອງລັດ ຊື່ວ່າ ອັງຄະ, ທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງພວກເຂົາ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນພຽງລັດດຽວ ກໍເອີ້ນວ່າ ອັງຄະ ໂດຍຄວາມນິຍົມ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ລັດນັ້ນກໍຄືອັງຄະນັ້ນເອງ'. ຄຳວ່າ 'ສ່ວນນ້ຳໃດ ຢູ່ທາງທິດເໜືອແຫ່ງແມ່ນ້ຳມະຫີ' ຄື ນ້ຳໃດແຫ່ງແມ່ນ້ຳມະຫີ ຢູ່ທາງທິດເໜືອແຫ່ງລັດນັ້ນ. ເພາະຄວາມທີ່ລັດນັ້ນຢູ່ບໍ່ໄກຈາກນ້ຳເຫຼົ່ານັ້ນ ລັດນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອຸດຕະຣາປະ. ກໍແມ່ນ້ຳມະຫີນັ້ນ ແຕກແຍກໄຫຼໄປໃນທີ່ນັ້ນໆ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ນ້ຳໃດ ຢູ່ທາງທິດເໜືອແຫ່ງແມ່ນ້ຳມະຫີສາຍໃດ'. ຄຳວ່າ 'ໃນແມ່ນ້ຳມະຫີນັ້ນ' ນີ້ ເປັນຄຳອະທິບາຍໃຫ້ປາກົດ ຕັ້ງແຕ່ການໄຫຼມາແຫ່ງແມ່ນ້ຳມະຫີນັ້ນ. ເພາະວ່າ ພວກຊາວໂລກ ຍ່ອມຫຼົງຜິດເອງ ແລະ ຍັງເຮັດໃຫ້ຄົນອື່ນຫຼົງຜິດໄປນຳ ໃນສິ່ງໃດໆ ທີ່ບໍ່ແມ່ນວິໄສຂອງມະນຸດ ໃນບັນດາສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ ຄື ຊົມພູທະວີບ, ປ່າຫິມະພານ, ມະຫາສະໝຸດ, ສະ, ພູເຂົາ ແລະ ແມ່ນ້ຳ ທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນປ່າຫິມະພານນັ້ນ, ເພື່ອທຳລາຍຄວາມຫຼົງຜິດໃນທີ່ນັ້ນໆ ທ່ານຈຶ່ງເລີ່ມຕົ້ນຄຳວ່າ 'ໄດ້ຍິນວ່າ ຊົມພູທະວີບນີ້' ເປັນຕົ້ນ. ມີອະທິບາຍວ່າ ມີປະມານໜຶ່ງໝື່ນໂຍດ ໂດຍຄວາມຍາວແລະຄວາມກວ້າງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ໃນທີ່ນັ້ນ' ເປັນຕົ້ນ. ຖືກນ້ຳຖ້ວມທັບ ເພາະຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງບຸນຂອງສັດທັງຫຼາຍຜູ້ບໍລິໂພກນ້ຳນັ້ນ.

සුන්දරදස්සනං කූටන්ති සුදස්සනකූටං, යං ලොකෙ ‘‘හෙමකූට’’න්ති වුච්චති. මූලගන්ධො කාළානුසාරියාදි. සාරගන්ධො චන්දනාදි. ඵෙග්ගුගන්ධො සලලාදි. තචගන්ධො ලවඞ්ගාදි. පපටිකගන්ධො කබිත්ථාදි. රසගන්ධො සජ්ජාදි, පත්තගන්ධො තමාලහිරිවෙරාදි. පුප්ඵගන්ධො නාගකුඞ්කුමාදි. ඵලගන්ධො ජාතිඵලාදි. ගන්ධගන්ධො සබ්බෙසං ගන්ධානං ගන්ධො. යස්ස හි රුක්ඛස්ස සබ්බෙසම්පි මූලාදීනං ගන්ධො අත්ථි, සො ඉධ ගන්ධො නාම. තස්ස ගන්ධස්ස ගන්ධො ගන්ධගන්ධො. සබ්බානි පුථුලතො පඤ්ඤාසයොජනානි, ආයාමතො පන උබ්බෙධතො විය ද්වියොජනසතානෙවාති වදන්ති.

ຍອດເຂົາທີ່ມີທິວທັດງົດງາມ ຊື່ວ່າ ສຸດັດສະນະກູດ, ທີ່ໃນໂລກເອີ້ນວ່າ 'ເຫມະກູດ'. ກິ່ນທີ່ຮາກ ຄື ກິ່ນກິດສະໜາເປັນຕົ້ນ. ກິ່ນທີ່ແກ່ນ ຄື ກິ່ນໄມ້ຈັນເປັນຕົ້ນ. ກິ່ນທີ່ກະພີ້ ຄື ກິ່ນໄມ້ສົນເປັນຕົ້ນ. ກິ່ນທີ່ເປືອກ ຄື ກິ່ນກ້ານພູເປັນຕົ້ນ. ກິ່ນທີ່ສະເກັດ ຄື ກິ່ນໝາກຂවິດເປັນຕົ້ນ. ກິ່ນທີ່ຍາງ ຄື ກິ່ນຊັນເປັນຕົ້ນ, ກິ່ນທີ່ໃບ ຄື ກິ່ນໃບກະທິງ ແລະ ໃບເນລະພູສີເປັນຕົ້ນ. ກິ່ນທີ່ດອກ ຄື ກິ່ນດອກສານພີ ແລະ ດອກຝັ້ນເປັນຕົ້ນ. ກິ່ນທີ່ໝາກ ຄື ກິ່ນໝາກຈັນເທດເປັນຕົ້ນ. ກິ່ນແຫ່ງกິ່ນ ຄື ກິ່ນຂອງກິ່ນທັງປວງ. ດ້ວຍວ່າ ຕົ້ນໄມ້ໃດ ມີກິ່ນແຫ່ງສ່ວນທັງປວງ ມີຮາກເປັນຕົ້ນ, ຕົ້ນໄມ້ນັ້ນ ຊື່ວ່າ ກິ່ນ ໃນທີ່ນີ້. ກິ່ນຂອງກິ່ນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ກິ່ນແຫ່ງກິ່ນ. ທ່ານກ່າວວ່າ ທັງໝົດນັ້ນ ໂດຍສ່ວນກວ້າງມີ 50 ໂຍດ, ສ່ວນໂດຍສ່ວນຍາວ ແລະ ສ່ວນສູງ ມີ 200 ໂຍດ ເທົ່ານັ້ນ.

මනොහරසිලාතලානීති ඔතරණත්ථාය මනුඤ්ඤසොපානසිලාතලානි. සුපටියත්තානීති තදුපභොගිසත්තානං සාධාරණකම්මානුභාවෙන සුට්ඨු පටියත්තානි සුප්පවත්තිතානි හොන්ති. මච්ඡකච්ඡපාදයො උදකං මලිනං කරොන්ති, තදභාවතො ඵලිකසදිසනිම්මලුදකානි. තිරියතො දීඝං උග්ගතකූටන්ති ‘‘තිරච්ඡානපබ්බත’’න්ති ආහ.

ຄຳວ່າ 'ແຜ່ນຫີນທີ່ໜ້າຮື່ນຮົມ' ຄື ແຜ່ນຫີນທີ່ເປັນຂັ້ນໄດອັນໜ້າພໍໃຈ ເພື່ອການລົງໄປ. ຄຳວ່າ 'ຈັດແຈງໄວ້ເປັນຢ່າງດີ' ຄື ຖືກຈັດແຈງໄວ້ເປັນຢ່າງດີ ແລະ ເປັນໄປດ້ວຍດີ ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງກັມຮ່ວມກັນ ຂອງສັດທັງຫຼາຍຜູ້ບໍລິໂພກສິ່ງນັ້ນ. ພວກປາ ແລະ ເຕົ່າເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ນ້ຳຂຸ່ນມົວ, ເພາະຄວາມບໍ່ມີພວກປາແລະເຕົ່ານັ້ນ ນ້ຳຈຶ່ງໃສສະອາດຄືກັບແກ້ວຜລຶກ. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ພູເຂົາຂວາງ' ເພາະເປັນຍອດເຂົາທີ່ຍາວຢຽດໄປທາງຂວາງ.

ආපණානි [Pg.21] එව වොහාරස්ස මුඛභූතානීති ආහ ‘‘ආපණමුඛසහස්සානී’’ති. විභත්තානීති වවත්ථිතානි අඤ්ඤමඤ්ඤාසම්භින්නානි. වසනට්ඨානන්ති අත්තනො යථාඵාසුකං වසිතබ්බට්ඨානං. ආසති එත්ථාති ආසනං, නිසීදිතබ්බට්ඨානානි.

ທ່ານກ່າວວ່າ 'ປາກທາງຮ້ານຄ້າຕັ້ງພັນ' ເພາະຮ້ານຄ້າທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ ເປັນເໝືອນປາກທາງແຫ່ງການຄ້າຂາຍ. ຄຳວ່າ 'ຈຳແນກໄວ້ແລ້ວ' ຄື ຈັດສັນໄວ້ເປັນລະບຽບ ບໍ່ປົນເປກັນ. ຄຳວ່າ 'ທີ່ຢູ່ອາໄສ' ຄື ທີ່ຢູ່ອາໄສຕາມຄວາມສະບາຍຂອງຕົນ. ສິ່ງທີ່ເປັນທີ່ນັ່ງ ຊື່ວ່າ ອາສະນະ, ຄື ທີ່ສຳລັບນັ່ງ.

අසාරුප්පං පටිච්ච උප්පජ්ජනකස්ස ඡාදනතො ඡන්නං අනුච්ඡවිකං, තදෙව අජ්ඣාසයසම්පත්තිං පතිරූපෙති පකාසෙතීති පතිරූපං. තෙනාහ ‘‘නප්පතිරූප’’න්ති. කාරණවෙවචනානීති ඤාපකකාරණවෙවචනානි. ඤාපකඤ්හි කාරණං අධිප්පෙතං. අත්ථං ආකරොති පකාසෙතීති ආකාරො, තමෙව ලීනං ගුළ්හං අත්ථං ගමෙතීති ලිඞ්ගං, සො තෙන නිමීයතීති නිමිත්තන්ති වුච්චති. ඉදානි තමෙවත්ථං විවරිතුං ‘‘දීඝදසවත්ථ…පෙ… නිමිත්තාති වුත්තා’’ති ආහ. තෙති ආකාරාදයො. තථා හි පන මෙතිආදිනා පොතලියො ගහපති ‘‘පරිබ්බාජකනියාමෙන අහං ජීවාමි, තස්මා ගහපති න හොමීති වදති. ඔවදන්තොති අනුසාසන්තො. උපවදන්තොති පරිභාසන්තො.

ສິ່ງທີ່ປິດບັງສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສຄວາມບໍ່ເໝາະສົມ ຊື່ວ່າ 'ສິ່ງປິດບັງ' ອັນສົມຄວນ, ສິ່ງນັ້ນນັ້ນເອງ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງອັດທະຍາໄສ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ປະຕິຣູບ' (ເໝາະສົມ). ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ເໝາະສົມ'. ຄຳວ່າ 'ໄວພົດແຫ່ງເຫດ' ຄື ໄວພົດແຫ່ງເຫດທີ່ເຮັດໃຫ້ຮູ້. ເພາະວ່າ ເຫດທີ່ເຮັດໃຫ້ຮູ້ນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ປະສົງເອົາ. ສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ເນື້ອຄວາມປາກົດ ຊື່ວ່າ 'อาການ', ສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ເຂົ້າເຖິງເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບຊ້ອນຢູ່ນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ລິງຄະ' (ເຄື່ອງໝາຍ), ສິ່ງທີ່ຖືກກຳນົດດ້ວຍເຄື່ອງໝາຍນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ນິມິດ'. ບັດນີ້ ເພື່ອຈະເປີດເຜີຍເນື້ອຄວາມນັ້ນນັ້ນເອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຜ້າທີ່ມີຊາຍຍາວ... ລະ... ເອີ້ນວ່າ ນິມິດ'. ຄຳວ່າ 'ເຫຼົ່ານັ້ນ' ຄື ອາການເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ໂປຕະລິຍະຄະຫະບໍດີ ກ່າວດ້ວຍຄຳມີຄຳວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າ...' ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າດຳລົງຊີວິດຢູ່ດ້ວຍທຳນອງແຫ່ງປະຣິພາຊົກ ເພາະເຫດນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນຄະຫະບໍດີ'. ຄຳວ່າ 'ສັ່ງສອນຢູ່' ຄື ຕັກເຕືອນຢູ່. ຄຳວ່າ 'ຕິຕຽນຢູ່' ຄື ກ່າວຮ້າຍຢູ່.

32. ගෙධභූතො ලොභොති ගිජ්ඣනසභාවො ලොභො. අගිජ්ඣනලක්ඛණො න ලොභො, අනින්දාභූතං අඝට්ටනන්ති නින්දාය පටිපක්ඛභූතං පරෙසං අඝට්ටනං. නින්දාඝට්ටනාති නින්දාවසෙන පරෙසං ඝට්ටනා අක්කොසනා. බ්‍යවහාරවොහාරොපීති කයවික්කයලක්ඛණො සබ්‍යොහාරොපි දානග්ගහණං වොහාරො. ‘‘දත්තො තිස්සො’’ තිආදිනා වොහරණං පඤ්ඤාපනන්ති පඤ්ඤත්ති වොහාරො. යථාධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස වොහරණං කථනං බොධනන්ති වචනං වොහාරො. යාථාවතො අයාථාවතො ච වොහරති එතෙනාති වොහාරො, චෙතනා. අයමිධාධිප්පෙතොති අයං චෙතනාලක්ඛණො වොහාරො ඉධ ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතො, සො ච ඛො සාවජ්ජොව සමුච්ඡෙදස්ස ඉච්ඡිතත්තා. ඉදානි චතුබ්බිධස්සපි වොහාරස්ස ඉධ සම්භවං දස්සෙතුං ‘‘යස්මා වා’’තිආදි වුත්තං. ගිහීති චෙතනා නත්ථීති අහං ගිහීති චෙතනාපවත්ති නත්ථි. ගිහීති වචනං නත්ථීති ගිහීති අත්තනො පරෙසඤ්ච වචනප්පවත්ති නත්ථි. ගිහීති පණ්ණත්ති නත්ථීති ගිහීති සමඤ්ඤා නත්ථි. ගිහීති බ්‍යවහාරො නත්ථීති සමුදාචාරො නත්ථි.

໓໒. ໂລພະທີ່ເປັນໄປໃນລັກສະນະຢາກໄດ້ ຊື່ວ່າ 'ໂລພະອັນເປັນຄວາມຢາກໄດ້'. ຄວາມບໍ່ໂລບ ມີລັກສະນະບໍ່ຢາກໄດ້. ການບໍ່ກະທົບກະທັ່ງອັນບໍ່ເປັນໄປກັບການຕິຕຽນ ຄື ການບໍ່ກະທົບກະທັ່ງຄົນອື່ນ ອັນເປັນຝ່າຍກົງກັນຂ້າມກັບການຕິຕຽນ. ຄຳວ່າ 'ການກະທົບກະທັ່ງດ້ວຍການຕິຕຽນ' ຄື ການກະທົບກະທັ່ງ ຫຼື ການດ່າວ່າຄົນອື່ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຕິຕຽນ. ຄຳວ່າ 'ໂວຫານຄືການຊື້ຂາຍ' ຄື ການໃຫ້ແລະການຮັບ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນການຊື້ຂາຍທີ່ມີລັກສະນະການຊື້ແລະການຂາຍ ກໍຊື່ວ່າ ໂວຫານ. ການຮ້ອງເອີ້ນເພື່ອໃຫ້ຮູ້ກັນ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ທັດຕະ, ຕິດສະ' ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'ບັນຍັດຕິໂວຫານ'. ການຮ້ອງເອີ້ນ, ການກ່າວ, ການເຮັດໃຫ້ເຂົ້າເຖິງເນື້ອຄວາມຕາມທີ່ປະສົງ ຊື່ວ່າ 'ວະຈະນະໂວຫານ'. ທັມທີ່ບຸກຄົນໃຊ້ຮ້ອງເອີ້ນ ຕາມຄວາມເປັນຈິງ ຫຼື ບໍ່ເປັນຈິງ ຊື່ວ່າ ໂວຫານ, ຄື ເຈດຕະນາ. ຄຳວ່າ 'ໂວຫານນີ້ ປະສົງເອົາໃນທີ່ນີ້' ຄື ໂວຫານທີ່ມີລັກສະນະຄືເຈດຕະນານີ້ ເປັນສິ່ງທີ່ປະສົງເອົາໃນເນື້ອຄວາມນີ້, ແລະ ໂວຫານນັ້ນ ກໍເປັນໄປກັບດ້ວຍໂທດ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຕ້ອງການຈະຕັດຂາດ. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງໂວຫານທັງ 4 ປະການໃນທີ່ນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ຫຼື ເພາະເຫດໃດ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ມີເຈດຕະນາວ່າເປັນຄະລຶຫັດ' ຄື ບໍ່ມີຄວາມເປັນໄປແຫ່ງເຈດຕະນາວ່າ 'ເຮົາເປັນຄະລຶຫັດ'. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ມີຄຳເວົ້າວ່າເປັນຄະລຶຫັດ' ຄື ບໍ່ມີຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຄຳເວົ້າຂອງຕົນແລະຄົນອື່ນວ່າ 'ເປັນຄະລຶຫັດ'. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ມີບັນຍັດວ່າເປັນຄະລຶຫັດ' ຄື ບໍ່ມີຊື່ສົມມຸດວ່າ 'ເປັນຄະລຶຫັດ'. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ມີການປະພຶດຢ່າງຄະລຶຫັດ' ຄື ບໍ່ມີການປະພຶດຮ່ວມກັນຢ່າງຄະລຶຫັດ.

33. පාණාතිපාතොව සංයොජනං. කස්මා? බන්ධනභාවෙන පවත්තනතො නිස්සරිතුං අප්පදානතො. පාණාතිපාතස්ස අත්ථිතාය සො පුග්ගලො [Pg.22] ‘‘පාණාතිපාතී’’ති වුච්චතීති ආහ – ‘‘පාණාතිපාතස්ස…පෙ… හොතී’’ති. යඤ්හි යස්ස අත්ථි, තෙන සො අපදිස්සතීති. බහුතායාති අචක්ඛුකාදිභෙදෙන බහුභාවතො. පාණාතිපාතස්ස පටිපක්ඛො අපාණාතිපාතො. සො පන අත්ථතො කායද්වාරිකො සීලසංවරොති ආහ ‘‘කායිකසීලසංවරෙනා’’ති. අත්තාපි මං උපවදෙය්‍යාතිආදි පාණාතිපාතෙ ආදීනවදස්සනං. ආදීනවදස්සිනො හි තතො ඔරමණං. දෙසනාවසෙනාති අඤ්ඤත්ථ සුත්තෙ අභිධම්මෙ ච දසසු සංයොජනෙසු පඤ්චසු නීවරණෙසු දෙසනාවසෙන අපරියාපන්නම්පි සංයොජනන්තිපි නීවරණන්තිපි ඉධ වුත්තං. කස්මා? තදත්ථසම්භවතො. තෙනාහ – ‘‘වට්ටබන්ධනට්ඨෙන හිතප්පටිච්ඡාදනට්ඨෙන චා’’ති, පාණාතිපාතො හි අපාණාතිපාතපච්චයං හිතං පටිච්ඡාදෙන්තොව උප්පජ්ජතීති. එකො අවිජ්ජාසවොති ඉදං සහජාතවසෙන වුත්තං, උපනිස්සයවසෙන පන ඉතරෙසම්පි ආසවානං යථාරහං සම්භවො වෙදිතබ්බො. පාණාතිපාතී හි පුග්ගලො ‘‘තප්පච්චයං අත්ථං කරිස්සාමී’’ති කාමෙ පත්ථෙති. දිට්ඨිං ගණ්හාති, භවවිසෙසං පච්චාසීසති. තත්ථ උප්පන්නං විහනති බාධතීති විඝාතො, දුක්ඛං, පරිළාහනං අනත්ථුප්පාදවසෙන උපතාපනං පරිළාහො, අයමෙතෙසං විසෙසො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු වාරෙසු. ඉමිනා උපායෙනාති අතිදෙසෙන පන පරිග්ගහිතො අත්ථො පරතො ආගමිස්සතීති.

໓໓. ປານາຕິບາດນັ້ນເອງ ເປັນສັງໂຍດ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະເປັນໄປໃນລັກສະນະຜູກມັດ ແລະ ເພາະບໍ່ໃຫ້ໂອກາດໃນການສະຫຼັດອອກ. ບຸກຄົນນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ 'ຜູ້ຂ້າສັດ' ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງປານາຕິບາດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຫ່ງປານາຕິບາດ... ລະ... ຍ່ອມມີ'. ດ້ວຍວ່າ ສິ່ງໃດມີແກ່ບຸກຄົນໃດ, ບຸກຄົນນັ້ນ ຍ່ອມຖືກເອີ້ນດ້ວຍສິ່ງນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມຫຼາຍ' ຄື ເພາະຄວາມມີຫຼາຍ ໂດຍການຈຳແນກມີສັດທີ່ບໍ່ມີຕາເປັນຕົ້ນ. ທັມທີ່ເປັນຝ່າຍກົງກັນຂ້າມກັບປານາຕິບາດ ຄື ອະປານາຕິບາດ. ແຕ່ໂດຍອັດຖະແລ້ວ ອະປານາຕິບາດນັ້ນ ຄື ສີລະສັງວອນທາງກາຍະທະວານ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍກາຍິກະສີລະສັງວອນ'. ຄຳມີຄຳວ່າ 'ເຖິງແມ່ນຕົນເອງກໍຕິຕຽນຕົນເອງໄດ້' ເປັນຕົ້ນ ເປັນການສະແດງໂທດໃນປານາຕິບາດ. ເພາະວ່າ ຜູ້ທີ່ເຫັນໂທດ ຍ່ອມງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຣະເທສະໜາ' ຄື ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ນັບເນື່ອງໃນສັງໂຍດ 10 ແລະ ນີວອນ 5 ໃນພຣະສູດ ແລະ ພຣະອະພິທັມໃນທີ່ອື່ນ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ທ່ານກ່າວວ່າ ເປັນສັງໂຍດແດ່ ເປັນນີວອນແດ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຣະເທສະໜາ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງອັດຖະນັ້ນໆ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະອັດຖະວ່າຜູກມັດໄວ້ໃນວັດຕະ ແລະ ເພາະອັດຖະວ່າປິດບັງປະໂຫຍດເກື້ອກູນ', ດ້ວຍວ່າ ປານາຕິບາດ ເມື່ອເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມປິດບັງປະໂຫຍດເກື້ອກູນອັນມີອະປານາຕິບາດເປັນປັດໄຈນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ອະວິຊຊาສະວະຢ່າງດຽວ' ນີ້ ທ່ານກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະຫະຊາດຕະປັດໄຈ, ແຕ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸປະນິດສະຍະປັດໄຈ ພຶງຊາບຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອາສະວະທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍ ຕາມສົມຄວນ. ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ຂ້າສັດ ຍ່ອມປາດຖະໜາກາມທັງຫຼາຍດ້ວຍຄິດວ່າ 'ເຮົາຈະເຮັດປະໂຫຍດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍປັດໄຈນັ້ນ', ຍ່ອມຖືເອົາທິດຖິ, ຍ່ອມຫວັງພົບອັນວິເສດ. ໃນບັນດາອາສະວະເຫຼົ່ານັ້ນ, ທັມທີ່ບີບຄັ້ນ ທຳລາຍສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນ ຊື່ວ່າ ວິຄາດ (ຄວາມຄັບແຄ້ນ), ຄື ຄວາມທຸກ, ຄວາມເຜົາໄໝ້ ຊື່ວ່າ ປະຣິລາຫະ (ຄວາມຮ້ອນຮົນ) ເພາະເປັນການເຜົາໄໝ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ, ນີ້ຄືຄວາມແຕກຕ່າງກັນແຫ່ງທັມເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນທີ່ທັງປວງ' ຄື ໃນວາລະທັງປວງ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຸບາຍນີ້' ຄື ເນື້ອຄວາມທີ່ກຳນົດດ້ວຍການອ້າງອີງ ຈະມີມາໃນພາຍຫຼັງ.

34-40. ඉමස්මිං පදෙති එතෙන සත්තසුපි වාරෙසු තථා ආගතං පදං සාමඤ්ඤතො ගහිතං. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා’’තිආදි. රොසනං කායිකං වාචසිකඤ්චාති තප්පටිපක්ඛො අරොසොපි තථා දුවිධොති ආහ ‘‘කායිකවාචසිකසංවරෙනා’’ති. යථා අභිජ්ඣා ලොභො, අනභිජ්ඣා අලොභො, එවං අකොධූපායාසො අබ්‍යාපාදො, සංවරෙ සුඛන්ති සංවරොති දට්ඨබ්බො, අනතිලොභො පන සතිසංවරෙ, අනතිමානො ඤාණසංවරෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීති දට්ඨබ්බං. ඉමෙසු පන පදෙසු එවං සබ්බවාරෙසු යොජනා කාතබ්බාති සම්බන්ධො.

໓໔-໔໐. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໃນບົດນີ້' ນີ້ ທ່ານຖືເອົາບົດທີ່ມາແລ້ວຢ່າງນັ້ນ ໃນວາລະທັງ 7 ໂດຍທົ່ວໄປ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ດ້ວຍບົດນີ້' ເປັນຕົ້ນ. ການປະທຸດສະຮ້າຍ ມີ 2 ຢ່າງ ຄື ທາງກາຍ ແລະ ທາງວາຈາ, ເຖິງແມ່ນຄວາມບໍ່ປະທຸດສະຮ້າຍ ອັນເປັນຝ່າຍກົງກັນຂ້າມ ກໍມີ 2 ຢ່າງຢ່າງນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍກາຍິກະວາຈາສິກະສັງວອນ'. ພຶງເຫັນວ່າ: ເໝືອນຢ່າງວ່າ ອະພິດຊາ ຄື ໂລພະ, ອະນາພິດຊາ ຄື ອະໂລພະ, ຢ່າງໃດ, ຄວາມບໍ່ໂກດແລະຄວາມບໍ່ຜູກໂກດ ຄື ອະພະຍາບາດ ກໍຢ່າງນັ້ນ, ຄວາມສຸກໃນສັງວອນ ຊື່ວ່າ ສັງວອນ, ສ່ວນຄວາມບໍ່ໂລບເກີນໄປ ຍ່ອມສົງເຄາະເຂົ້າໃນສະຕິສັງວອນ, ຄວາມບໍ່ຖືຕົວເກີນໄປ ຍ່ອມສົງເຄາະເຂົ້າໃນຍານະສັງວອນ. ກໍການປະກອບຄວາມໃນບົດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ພຶງເຮັດໃນວາລະທັງປວງຢ່າງນີ້, ນີ້ຄືການເຊື່ອມໂຍງ.

එවං ආසවුප්පත්ති වෙදිතබ්බාති එත්ථ වුත්තස්සපි එකජ්ඣං වුච්චමානත්තා ‘‘පුන අයං සඞ්ඛෙපවිනිච්ඡයො’’ති වුත්තං. අසම්මොහත්ථං ආරම්මණස්ස. පුරිමෙසු තාව චතූසු වාරෙසු විරමිතුං න සක්කොමීති වත්තබ්බං. ‘‘අත්තාපි මං උපවදෙය්‍යා’’ති එතස්ස පදස්ස අත්ථවණ්ණනායං ‘‘න සක්කොමී’’ති, ‘‘අනුවිජ්ජාපි මං විඤ්ඤූ ගරහෙය්‍යු’’න්ති එතස්ස පදස්ස අත්ථවණ්ණනායං ‘‘න සක්කොතී’’ති [Pg.23] වත්තබ්බං, ඉමිනා නයෙන පච්ඡිමෙසුපි චතූසු යථාරහං යොජනා වෙදිතබ්බා. අතිමානෙ භවාසවඅවිජ්ජාසවාති වුත්තං මානෙන සහ දිට්ඨියා අනුප්පජ්ජනතො, අතිමානො පන කාමරාගෙනපි උප්පජ්ජතෙවාති ‘‘අතිමානෙ කාමාසවඅවිජ්ජාසවා’’ති වත්තබ්බං සියා, ස්වායං නයො වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යොති න දස්සිතො. පාතිමොක්ඛසංවරසීලං කථිතං ආදිතො චතූහි ඡට්ඨෙන වාති පඤ්චහි වාරෙහි, සෙසෙහි තීහි පාතිමොක්ඛසංවරසීලෙ ඨිතස්ස භික්ඛුනො පටිසඞ්ඛාපහානං, සබ්බෙහිපි පන භික්ඛුභාවෙ ඨිතස්ස ගිහිවොහාරසමුච්ඡෙදො කථිතො. තත්ථ සබ්බත්ථ වත්තං ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච මය්හං කාතුං නප්පතිරූප’’න්ති පටිසඞ්ඛානවසෙන අකරණං පජහනඤ්ච පටිසඞ්ඛාපහානං.

ເພາະຄວາມທີ່ແມ່ນແຕ່ຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້ວ່າ 'ພຶງຊາບຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອາສະວະຢ່າງນີ້' ກໍຖືກກ່າວໄວ້ລວມກັນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ນີ້ຄືການວິນິດໄສໂດຍຫຍໍ້ອີກຄັ້ງ'. ເພື່ອຄວາມບໍ່ຫຼົງລືມໃນອາຣົມ. ໃນວາລະ 4 ຢ່າງເບື້ອງຕົ້ນກ່ອນ, ພຶງກ່າວວ່າ 'ເຮົາບໍ່ສາມາດຈະງົດເວັ້ນໄດ້'. ໃນການອະທິບາຍອັດຖະແຫ່ງບົດວ່າ 'ເຖິງແມ່ນຕົນເອງກໍຕິຕຽນຕົນເອງໄດ້' ພຶງg່າວວ່າ 'ບໍ່ສາມາດ', ໃນການອະທິບາຍອັດຖະແຫ່ງບົດວ່າ 'ຜູ້ຮູ້ໃຄ່ຄວນແລ້ວພຶງຕິຕຽນ' ພຶງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ສາມາດ', ໂດຍນັຍນີ້ ພຶງຊາບການປະກອບຄວາມໃນວາລະ 4 ຢ່າງເບື້ອງປາຍ ຕາມສົມຄວນ. ໃນອະຕິມານະ ທ່ານກ່າວວ່າ 'ພະວາສະວະ ແລະ ອະວິຊຊາສະວະ' ເພາະຄວາມທີ່ອະຕິມານະ ບໍ່ເກີດຂຶ້ນຮ່ວມກັບທິດຖິ, ແຕ່ເພາະອະຕິມານະ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແມ່ນແຕ່ດ້ວຍກາມະຣາຄະ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຶງກ່າວວ່າ 'ໃນອະຕິມານະ ມີກາມາສະວະ ແລະ ອະວິຊຊາສະວະ', ແຕ່ນັຍນັ້ນ ເປັນນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍ ທ່ານຈຶ່ງບໍ່ສະແດງໄວ້. ປາຕິໂມກຂະສັງວອນສີລ ທ່ານກ່າວໄວ້ດ້ວຍວາລະ 5 ຢ່າງ ຄື 4 ຢ່າງເບື້ອງຕົ້ນ ແລະ ຢ່າງທີ 6, ສ່ວນດ້ວຍວາລະ 3 ຢ່າງທີ່ເຫຼືອ ທ່ານກ່າວເຖິງການລະດ້ວຍການພິຈາລະນາຂອງພິກຂຸຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນປາຕິໂມກຂະສັງວອນສີລ, ແຕ່ດ້ວຍວາລະທັງປວງ ທ່ານກ່າວເຖິງການຕັດຂາດໂວຫານຢ່າງຄະລຶຫັດ ຂອງຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມເປັນພິກຂຸ. ໃນວາລະທັງປວງນັ້ນ, ຄຳກ່າວວ່າ 'ສິ່ງນີ້ແລະສິ່ງນີ້ ບໍ່ສົມຄວນແກ່ເຮົາທີ່ຈະເຮັດ' ດັ່ງນີ້ ແລ້ວບໍ່ເຮັດ ແລະ ລະເສຍ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການພິຈາລະນາ ຊື່ວ່າ ປະຕິສັງຂາປະຫານະ.

කාමාදීනවකථාවණ්ණනා

ການອະທິບາຍກາມາທີນாவະກະຖາ

42. උපසුම්භෙය්‍යාති එත්ථ උප-සද්දො සමීපත්ථො, සුම්භනං වික්ඛෙපනං. තෙනෙව තමෙනන්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ – ‘‘තස්ස සමීපෙ ඛිපෙය්‍යා’’ති, තස්ස කුක්කුරස්ස සමීපෙ අට්ඨිකඞ්කලං ඛිපෙය්‍යාති අත්ථො. නිම්මංසත්තා කඞ්කලන්ති වුච්චතීති ඉමිනා විගතමංසාය අට්ඨිකඞ්කලිකාය උරට්ඨිම්හි වා පිට්ඨිකණ්ටකෙ වා සීසට්ඨිම්හි වා කඞ්කල-සද්දො නිරුළ්හොති දස්සෙති. සුනික්කන්තන්ති නිල්ලිඛිතං කත්වාව නිබ්බිසෙසං ලිඛිතං.

໔໒. "Upasumbheyyā" (ຄວນໂຍນໄປໃກ້ໆ) ໃນບົດນັ້ນ, ສັບວ່າ "upa" ມີອັດຖະວ່າ ໃກ້, "sumbhana" ຄື ການໂຍນໄປ (ຫຼື ການຂວ້າງໄປ). ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "tamenanti" ເປັນອຸປະໂຍຄະວະຈະນະ ໃນອັດຖະແຫ່ງພູມມະວິພັດ ວ່າ "tassa samīpe khipeyyā" (ຄວນໂຍນໄປໃກ້ໆ ມັນ), ອະທິບາຍວ່າ ຄວນໂຍນຮ່າງກະດູກໄປໃກ້ໆ ໝາໂຕນັ້ນ. ທີ່ຮຽກວ່າ "kaṅkala" (ຮ່າງກະດູກ) ເພາະບໍ່ມີເນື້ອ, ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ສັບວ່າ "kaṅkala" ນີ້ ເປັນຄຳທີ່ໃຊ້ກັນມາຈົນເຄີຍຊິນ (ນິຣຸດຕິ) ໃນກະດູກເອິກ ກະດູກສັນຫຼັງ ຫຼື ກະດູກຫົວ ຂອງຮ່າງກະດູກທີ່ປາສະຈາກເນື້ອແລ້ວ. ຄຳວ່າ "sunikkantaṃ" ຄື ເຮັດໃຫ້ຂູດອອກດີແລ້ວ ຄື ຂູດອອກຈົນບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອເລີຍ.

එකත්තුපට්ඨානස්ස අජ්ඣුපෙක්ඛනවසෙන පවත්තියා එකත්තා. තෙනාහ ‘‘චතුත්ථඣානුපෙක්ඛා’’ති. යස්මා පනස්ස ආරම්මණම්පි එකසභාවමෙව, තස්මා ආහ ‘‘සා හී’’තිආදි. ලොකාමිසසඞ්ඛාතාති අපරිඤ්ඤාතවත්ථුනා ලොකෙන ආමසිතබ්බතො, ලොකෙ වා ආමිසොති සඞ්ඛං ගතාය වසෙන කාමගුණානං කාමභාවො ච ආමිසභාවො ච, සො එව නිප්පරියායතො ආමිසන්ති වත්තබ්බතං අරහති. කාමගුණාමිසාති කාමගුණෙ ඡන්දරාගා. ගහණට්ඨෙන භුසං ආදානට්ඨෙන.

ຊື່ວ່າ "ekattā" (ຄວາມເປັນໜຶ່ງ) ເພາະເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເພັ່ງເສີຍ (ອຸເປກຂາ) ຕໍ່ຄວາມປາກົດເປັນໜຶ່ງດຽວ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "catutthajhānupekkhā" (ອຸເປກຂາໃນຈະຕຸດຖະຊານ). ແຕ່ເພາະອາຣົມຂອງອຸເປກຂານັ້ນ ກໍມີສະພາວະເປັນໜຶ່ງດຽວຄືກັນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "sā hī" (ເພາະວ່າ ອຸເປກຂານັ້ນ). ທີ່ຊື່ວ່າ "lokāmisasaṅkhātā" (ທີ່ໄດ້ຊື່ວ່າເປັນອາມິດໃນໂລກ) ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ໂລກຜູ້ບໍ່ຮູ້ເທົ່າທັນສະພາວະທຳເພິ່ງເຂົ້າໄປຍຶດຖື, ຫຼື ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກາມະຄຸນທີ່ເຖິງການນັບວ່າເປັນອາມິດໃນໂລກ, ຄວາມເປັນກາມະຄຸນ ແລະ ຄວາມເປັນອາມິດນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຮຽກວ່າ ອາມິດ ໂດຍຕົ້ນຕົງ (ນິບປະຣິຍາຍ). ຄຳວ່າ "kāmaguṇāmisā" ຄື ຄວາມກຳໜັດດ້ວຍອຳນາດຄວາມພໍໃຈ (ສັນທະຣາຄະ) ໃນກາມະຄຸນ. ດ້ວຍອັດຖະວ່າ ຖືເອົາໄວ້ ຄື ດ້ວຍອັດຖະວ່າ ຍຶດໝັ້ນໄວ້ຢ່າງແໜ້ນໜາ.

43. ඩයනං ආකාසෙන ගමනන්ති ආහ ‘‘උප්පතිත්වා ගච්ඡෙය්‍යා’’ති. ගිජ්ඣාදීනං වාසිඵරසු න හොතීති ආහ – ‘‘මුඛතුණ්ඩකෙන ඩසන්තා තච්ඡෙය්‍යු’’න්ති. විස්සජ්ජෙය්‍යුන්ති එත්ථ ‘‘විස්සජ්ජන’’න්ති ආකඩ්ඪනං අධිප්පෙතං අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං, ආකඩ්ඪනඤ්ච අනුබන්ධිත්වා පාතනන්ති ආහ ‘‘මංසපෙසිං නඛෙහි කඩ්ඪිත්වා පාතෙය්‍යු’’න්ති.

໔໓. ຄຳວ່າ "ḍayanaṃ" ຄື ການໄປໃນອາກາດ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "uppatitvā gaccheyyā" (ເພິ່ງບິນຂຶ້ນໄປ). ເພາະພວກແຮ້ງເປັນຕົ້ນ ບໍ່ມີພ້າ ແລະ ຂວານ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "mukhatuṇḍakena ḍasantā taccheyyu" (ເພິ່ງຈິກແທະລາກດຶງດ້ວຍປາກແລະຈະງອຍປາກ). ຄຳວ່າ "vissajjeyyuṃ" ໃນບົດນັ້ນ, "vissajjana" ໝາຍເຖິງ ການຍາດແຍ່ງ (ຫຼື ການດຶງທຶ້ງ) ເພາະທາດທັງຫຼາຍມີອັດຖະຫຼາກຫຼາຍ, ແລະ ການຍາດແຍ່ງນັ້ນ ກໍຄືການໄລ່ຕາມແລ້ວເຮັດໃຫ້ຕົກລົງມາ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "maṃsapesiṃ nakhehi kaḍḍhitvā pāteyyu" (ເພິ່ງໃຊ້ເລັບຈິກດຶງຕ່ອນເນື້ອໃຫ້ຕົກລົງມາ).

47. පුරිසස්ස [Pg.24] ආරොහනයොග්‍යං පොරිසෙය්‍යං.

໔໗. ສິ່ງທີ່ຄວນແກ່ການຂຶ້ນຂີ່ຂອງບຸລຸດ ຊື່ວ່າ "poriseyya" (ຄວນແກ່ບຸລຸດ).

48. සම්පන්නං සුන්දරං ඵලමස්සාති සම්පන්නඵලං. ඵලූපපන්නන්ති ඵලෙහි උපෙතන්ති ආහ ‘‘බහුඵල’’න්ති.

໔໘. ຕົ້ນໄມ້ທີ່ມີຜົນສົມບູນ ແລະ ງົດງາມ ຊື່ວ່າ "sampannaphala" (ມີຜົນສົມບູນ). ຄຳວ່າ "phalūpapannaṃ" ຄື ປະກອບດ້ວຍຜົນທັງຫຼາຍ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "bahuphalaṃ" (ມີຜົນຫຼາຍ).

50. සුවිදූරවිදූරෙති අරියස්ස විනයෙ වොහාරසමුච්ඡෙදතො සුට්ඨු විදූරභූතෙ එව විදූරෙ අහං ඨිතො. කස්සචි නාම අත්ථස්සපි අජානනතො න ආජානන්තීති අනාජානීයාති කත්තුසාධනමස්ස දස්සෙන්තො අජානනකෙති අජානන්තභොජනසීසෙන තෙසං දාතබ්බපච්චයෙ වදති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໕໐. ຄຳວ່າ "suvidūravidūre" (ໃນທີ່ໄກແສນໄກ) ຄື ຂ້າພະເຈົ້າຍືນຢູ່ໃນທີ່ໄກ ຄື ໃນທີ່ຫ່າງໄກຢ່າງຍິ່ງ ເພາະຄວາມຂາດຕອນແຫ່ງໂວຫານໃນພະວິນຍາຍຂອງພະອະລิຍະເຈົ້າ. ຄຳວ່າ "anājānīyā" ຄື ບໍ່ຮູ້ ເພາະບໍ່ຮູ້ແມ່ນແຕ່ເນື້ອຄວາມໃດໆ, ທ່ານສະແດງຄວາມເປັນກັດຕຸສາດທະນະຂອງບົດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ajānanake" (ພວກທີ່ບໍ່ຮູ້), ທ່ານກ່າວເຖິງປັດໄຈທີ່ຄວນຖວາຍແກ່ພວກເຂົາ ໂດຍຍົກເອົາການບໍລິໂພກຂອງຜູ້ບໍ່ຮູ້ຂຶ້ນເປັນປະທານ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍທັງນັ້ນ.

පොතලියසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດອັດຖະອັນລີ້ລັບ (ລີນັດຖະປະກາສະນາ) ແຫ່ງອັດຖະກະຖາໂປຕະລິຍະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

5. ජීවකසුත්තවණ්ණනා

໕. ອັດຖະກະຖາຊີວະກະສູດ

51. කුමාරෙන භතො පොසාපිතොති කුමාරභතො, කුමාරභතො එව කොමාරභච්චො යථා ‘‘භිසක්කමෙව භෙසජ්ජ’’න්ති.

໕໑. ຜູ້ທີ່ພະກຸມານລ້ຽງດູແລ້ວ ຊື່ວ່າ "kumārabhato", ຄຳວ່າ "kumārabhato" ນັ້ນເອງ ຄື "komārabhacco" (ຜູ້ອັນພະກຸມານລ້ຽງດູ) ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ "bhisakka" (ແພດ) ກໍຄື "bhesajja" (ຢາ).

ආරභන්තීති එත්ථ ආරභ-සද්දො කාමං කාමායූහනයඤ්ඤුට්ඨාපනආපත්තිආපජ්ජනවිඤ්ඤාපනාදීසුපි ආගතො, ඉධ පන හිංසනෙ ඉච්ඡිතබ්බොති ආහ – ‘‘ආරභන්තීති ඝාතෙන්තී’’ති. උද්දිසිත්වා කතන්ති (අ. නි. ටී. 3.8.12; සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.294) අත්තානං උද්දිසිත්වා මාරණවසෙන කතං නිබ්බත්තිතං. පටිච්චකම්මන්ති එත්ථ කම්ම-සද්දො කම්මසාධනො අතීතකාලිකොති ආහ – ‘‘අත්තානං පටිච්ච කත’’න්ති. නිමිත්තකම්මස්සෙතං අධිවචනං ‘‘පටිච්ච කම්මං ඵුසතී’’තිආදීසු (ජා. 1.4.75) විය. නිමිත්තකම්මස්සාති නිමිත්තභාවෙන ලද්ධබ්බකම්මස්ස, න කරණකාරාපනවසෙන. පටිච්චකම්මං එත්ථ අත්ථීති මංසං පටිච්චකම්මං යථා ‘‘බුද්ධං එතස්ස අත්ථීති බුද්ධො’’ති. තෙසන්ති නිගණ්ඨානං. අඤ්ඤෙපි බ්‍රාහ්මණාදයො තංලද්ධිකා අත්ථෙව.

ຄຳວ່າ "ārabhanti" ໃນບົດນັ້ນ, ສັບວ່າ "ārabha" ນີ້ ແມ່ນວ່າຈະປາກົດໃນອັດຖະຕ່າງໆ ເຊັ່ນ ຄວາມຕ້ອງການ, ການຂົນຂວາຍ, ການຕັ້ງຂຶ້ນ, ການຕ້ອງອາບັດ ແລະ ການເຮັດໃຫ້ຮູ້ ເປັນຕົ້ນກໍຕາມ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ປະສົງເອົາໃນອັດຖະວ່າ ການບຽດບຽນ (ຫຼື ການຂ້າ), ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ārabhantīti ghātentī" (ຄຳວ່າ ārabhanti ຄື ຂ້າຢູ່). ຄຳວ່າ "uddisitvā kataṃ" (ເຮັດເຈາະຈົງ) ຄື ເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໂດຍອຳນາດການຂ້າໂດຍເຈາະຈົງເຖິງຕົນ. ຄຳວ່າ "paṭiccakammaṃ" (ກຳທີ່ອາໄສກັນ) ໃນບົດນັ້ນ, ສັບວ່າ "kamma" ເປັນກຳມະສາດທະນະ ເປັນອະດີດຕະການ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "attānaṃ paṭicca kataṃ" (ເຮັດໂດຍອາໄສຕົນ). ນີ້ເປັນຊື່ຂອງນິມິດຕະກຳ (ກຳທີ່ມີນິມິດ) ເໝືອນໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "paṭicca kammaṃ phusati" (ຍ່ອມຖືກຕ້ອງກຳທີ່ອາໄສກັນ). ຄຳວ່າ "nimittakammassa" ຄື ແຫ່ງກຳທີ່ຈະເພິ່ງໄດ້ຮັບໂດຍຄວາມເປັນນິມິດ, ບໍ່ແມ່ນໂດຍອຳນາດການເຮັດເອງ ຫຼື ການໃຊ້ໃຫ້ຄົນອື່ນເຮັດ. ຊີ້ນທີ່ມີກຳທີ່ອາໄສກັນຢູ່ໃນທີ່ນີ້ ຊື່ວ່າ "paṭiccakammaṃ" (ຊີ້ນທີ່ມີກຳທີ່ອາໄສກັນ) ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ "buddhaṃ etassa atthīti buddho" (ຜູ້ນັ້ນມີພະພຸດທະເຈົ້າ ຜູ້ນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ພຸດທະ). ຄຳວ່າ "tesaṃ" (ຂອງພວກເຂົາ) ຄື ຂອງພວກນິຄົນ. ແມ່ນແຕ່ພວກອື່ນໆ ມີພາມເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີລັດທິຢ່າງນັ້ນ ກໍມີຢູ່ຄືກັນ.

කාරණන්ති එත්ථ යුත්ති අධිප්පෙතා, සා එව ච ධම්මතො අනපෙතත්තා ‘‘ධම්මො’’ති වුත්තාති ආහ – ‘‘කාරණං නාම තිකොටිපරිසුද්ධමච්ඡමංසපරිභොගො’’ති. අනුකාරණං නාම මහාජනස්ස තථා බ්‍යාකරණං යුත්තියා ධම්මස්ස අනුරූපභාවතො මංසං පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති අනුඤ්ඤාතං තථෙව කථනන්ති කත්වා. තන්ති ‘‘ජානං උද්දිස්සකතං මංසං පරිභුඤ්ජතී’’ති එවං වුත්තං පරිභුඤ්ජනං නෙව කාරණං හොති [Pg.25] සබ්බෙන සබ්බං අභාවතො සති ච අයුත්තියං අධම්මොති කත්වා. තථා බ්‍යාකරණන්ති ‘‘ජානං උද්දිස්සකතං මංසං පරිභුඤ්ජතී’’ති කථනං යුත්තියා ධම්මස්ස අනනුරූපභාවතො න අනුකාරණං හොති. පරෙහි වුත්තකාරණෙන සකාරණො හුත්වාති පරෙ තිත්ථියා ‘ජාන’න්තිආදිනා ධම්මං කථෙන්ති වදන්ති, තෙන කාරණභූතෙන සකාරණො හුත්වා. තෙහි තථා වත්තබ්බො එව හුත්වා තුම්හාකං වාදො වා අනුවාදො වා ‘‘මංසං පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති පවත්තා තුම්හාකං කථා වා පරතො පරෙහි තථා පවත්තිතා තස්සා අනුකථා වා. විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බකාරණන්ති තිත්ථියා තාව තිට්ඨන්තු, තතො අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි ගරහිතබ්බකාරණං. කොචි න ආගච්ඡතීති ගරහිතබ්බතං න ආපජ්ජතීති අත්ථො. අභිභවිත්වා ආචික්ඛන්තීති අභිභුය්‍ය මද්දිත්වා කථෙන්ති, අභිභූතෙන අක්කොසන්තීති අත්ථො.

ຄຳວ່າ "kāraṇa" (ເຫດຜົນ) ໃນບົດນັ້ນ ໝາຍເຖິງ ຄວາມສົມເຫດສົມຜົນ (ຍຸດຕິ), ແລະ ຄວາມສົມເຫດສົມຜົນນັ້ນເອງ ເພາະບໍ່ປາສະຈາກທຳ ທ່ານຈຶ່ງຮຽກວ່າ "dhamma" (ທຳ), ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "kāraṇaṃ nāma tikoṭiparisuddhamacchamaṃsaparibhogo" (ທີ່ຊື່ວ່າ ເຫດຜົນ ຄື ການບໍລິໂພກປາແລະຊີ້ນທີ່ບໍລິສຸດໂດຍສ່ວນສາມ). ທີ່ຊື່ວ່າ "anukāraṇa" (ອະນຸເຫດຜົນ) ຄື ການຕອບແກ່ມະຫາຊົນຢ່າງນັ້ນ ເພາະຄວາມຄ້ອຍຕາມແຫ່ງເຫດຜົນແລະທຳ ໂດຍການກ່າວຢ່າງນັ້ນວ່າ ຄວນບໍລິໂພກຊີ້ນທີ່ຊົງອະນຸຍາດແລ້ວ. ຄຳວ່າ "taṃ" (ນັ້ນ) ຄື ການບໍລິໂພກທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ "jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ paribhuñjati" (ຮູ້ຢູ່ ບໍລິໂພກຊີ້ນທີ່ເຮັດເຈາະຈົງ) ຍ່ອມບໍ່ເປັນເຫດຜົນເລີຍ ເພາະບໍ່ມີໂດຍປະການທັງປວງ ແລະ ເພາະເມື່ອບໍ່ສົມເຫດສົມຜົນ ກໍເປັນອະທຳ. ຄຳວ່າ "tathā byākaraṇaṃ" ຄື ການກ່າວວ່າ "jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ paribhuñjati" (ຮູ້ຢູ່ ບໍລິໂພກຊີ້ນທີ່ເຮັດເຈາະຈົງ) ຍ່ອມບໍ່ເປັນອະນຸເຫດຜົນ ເພາະບໍ່ຄ້ອຍຕາມແຫ່ງເຫດຜົນແລະທຳ. ຄຳວ່າ "parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā" ຄື ເປັນຜູ້ມີເຫດຜົນດ້ວຍເຫດຜົນທີ່ຄົນອື່ນກ່າວແລ້ວ ຄື ພວກອັນຍະເດຍລະຖີອື່ນກ່າວສະແດງທຳດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "jānaṃ" (ຮູ້ຢູ່), ເປັນຜູ້ມີເຫດຜົນດ້ວຍເຫດຜົນນັ້ນ. ເພາະພວກເຂົາຕ້ອງກ່າວຢ່າງນັ້ນ ວາດະ (ຄຳກ່າວ) ຫຼື ອະນຸວາດະ (ຄຳກ່າວຕາມ) ຂອງພວກທ່ານ ຄື ຄຳກ່າວຂອງພວກທ່ານທີ່ເປັນໄປວ່າ "ຄວນບໍລິໂພກຊີ້ນ" ຫຼື ຄຳກ່າວຕາມຄຳກ່າວນັ້ນ ທີ່ຄົນອື່ນກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນໃນພາຍຫຼັງ. ຄຳວ່າ "viññūhi garahitabbakāraṇaṃ" ຄື ຍົກພວກອັນຍະເດຍລະຖີໄວ້ກ່ອນ, ເປັນເຫດຜົນທີ່ຄວນຖືກຕิຕຽນໂດຍບັນດິດທັງຫຼາຍອື່ນຈາກນັ້ນ. ຄຳວ່າ "koci na āgacchati" ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຕິຕຽນ. ຄຳວ່າ "abhibhavitvā ācikkhanti" ຄື ຂົ່ມຂີ່ຢຽບຍ່ຳແລ້ວກ່າວ, ອະທິບາຍວ່າ ດ່າທໍ້ດ້ວຍທ່າທາງຂົ່ມຂີ່.

52. කාරණෙහීති පරිභොගචිත්තස්ස අවිසුද්ධතාහෙතූහි. භික්ඛූ උද්දිස්සකතං දිට්ඨං. තාදිසමංසඤ්හි පරිභොගානාරහත්තා චිත්තඅවිසුද්ධියා කාරණං චිත්තසංකිලෙසාවහතො. ඉදානි දිට්ඨසුතපරිසඞ්කිතානි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘දිට්ඨාදීසූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තදුභයවිමුත්තපරිසඞ්කිතන්ති ‘‘දිට්ඨං සුත’’න්ති ඉමං උභයං අනිස්සාය – ‘‘කිං නු ඛො ඉමං භික්ඛුං උද්දිස්ස වධිත්වා සම්පාදිත’’න්ති කෙවලමෙව පරිසඞ්කිතං. සබ්බසඞ්ගාහකොති සබ්බෙසං තිණ්ණං පරිසඞ්කිතානං සඞ්ගණ්හනකො.

໕໒. ຄຳວ່າ "kāraṇehi" (ດ້ວຍເຫດທັງຫຼາຍ) ຄື ດ້ວຍເຫດແຫ່ງຄວາມບໍ່ບໍລິສຸດແຫ່ງຈິດທີ່ບໍລິໂພກ. ທີ່ເຫັນວ່າ ເຮັດເຈາະຈົງພິກຂຸທັງຫຼາຍ. ເພາະຊີ້ນເຊັ່ນນັ້ນ ບໍ່ຄວນແກ່ການບໍລິໂພກ ຈຶ່ງເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມບໍ່ບໍລິສຸດແຫ່ງຈິດ ເພາະນຳມາຊຶ່ງຄວາມເສົ້າໝອງແຫ່ງຈິດ. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງຮູບແບບແຫ່ງເນື້ອຄວາມທີ່ເຫັນ ທີ່ໄດ້ຍິນ ແລະ ທີ່ສົງໄສ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "diṭṭhādīsu" (ໃນທີ່ເຫັນເປັນຕົ້ນ). ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ "tadubhayavimuttaparisaṅkitaṃ" (ທີ່ສົງໄສໂດຍພົ້ນຈາກທັງສອງນັ້ນ) ຄື ບໍ່ອາໄສທັງສອງຢ່າງນີ້ຄື "ເຫັນ ແລະ ໄດ້ຍິນ" ແລ້ວສົງໄສພຽງຢ່າງດຽວວ່າ "ເຂົາຂ້າສັດນີ້ເຮັດເຈາະຈົງພິກຂຸຮູບນີ້ຫຼືໜໍ". ຄຳວ່າ "sabbasaṅgāhako" ຄື ຜູ້ຮວບຮວມເອົາຄວາມສົງໄສທັງສາມປະການນັ້ນທັງໝົດ.

මඞ්ගලාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන ආහුනපාහුනාදිකං සඞ්ගණ්හාති. නිබ්බෙමතිකා හොන්තීති සබ්බෙන සබ්බං පරිසඞ්කිතාභාවමාහ. ඉතරෙසන්ති අජානන්තානං වට්ටති, ජානතො එවෙත්ථ ආපත්ති හොති. තෙයෙවාති යෙ උද්දිස්ස කතං, තෙයෙව.

ຄຳວ່າ "maṅgalādīnaṃ" (ແກ່ງານມຸງຄຸນເປັນຕົ້ນ), ດ້ວຍສັບວ່າ "ādi" (ເປັນຕົ້ນ) ຍ່ອມຮວບຮວມເອົາຂອງຕ້ອນຮັບແຂກ (ອາຫຸນະ ປາຫຸນະ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "nibbematikā honti" (ຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມສົງໄສ) ໝາຍເຖິງ ຄວາມບໍ່ມີຄວາມສົງໄສໂດຍປະການທັງປວງ. ຄຳວ່າ "itaresaṃ" (ແກ່ຄົນອື່ນໆ) ຄື ຍ່ອມຄວນແກ່ຜູ້ບໍ່ຮູ້, ສ່ວນຜູ້ຮູ້ເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຕ້ອງອາບັດໃນເລື່ອງນີ້. ຄຳວ່າ "teyeva" (ພວກນັ້ນນັ້ນເອງ) ຄື ພວກທີ່ເຂົາເຮັດເຈາະຈົງນັ້ນນັ້ນເອງ.

උද්දිස්සකතමංසපරිභොගතො අකප්පියමංසපරිභොගස්ස විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘අකප්පියමංසං පනා’’තිආදි වුත්තං. පුරිමස්මිං සචිත්තකා ආපත්ති, ඉතරස්මිං අචිත්තකා. තෙනාහ – ‘‘අකප්පියමංසං අජානිත්වා භුත්තස්සපි ආපත්තියෙවා’’ති. පරිභොගන්ති පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති වදාමීති අත්ථො.

ເພື່ອສະແດງຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງການບໍລິໂພກຊີ້ນທີ່ບໍ່ຄວນ (ອະກັບປິຍະມັງສະ) ກັບການບໍລິໂພກຊີ້ນທີ່ເຮັດເຈາະຈົງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "akappiyamaṃsaṃ pana" (ສ່ວນຊີ້ນທີ່ບໍ່ຄວນນັ້ນ). ໃນຊີ້ນຢ່າງທຳອິດ (ຊີ້ນເຈາະຈົງ) ຕ້ອງອາບັດໂດຍມີຈິດຄິດ (ສະຈິດຕະກະ), ໃນຊີ້ນຢ່າງຫຼັງ (ຊີ້ນບໍ່ຄວນ) ຕ້ອງອາບັດໂດຍບໍ່ມີຈິດຄິດ (ອະຈິດຕະກະ). ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "akappiyamaṃsaṃ ajānitvā bhuttassāpi āpattiyevā" (ແມ່ນແຕ່ຜູ້ບໍລິໂພກຊີ້ນທີ່ບໍ່ຄວນໂດຍບໍ່ຮູ້ ກໍຕ້ອງອາບັດຄືກັນ). ຄຳວ່າ "paribhogaṃ" ອະທິບາຍວ່າ ເຮົາກ່າວວ່າ ຄວນບໍລິໂພກ.

53. තාදිසස්සාති තිකොටිපරිසුද්ධස්ස මච්ඡමංසස්ස පරිභොගෙ. මෙත්තාවිහාරිනොපීති අපි-සද්දෙන අමෙත්තාවිහාරිනොපි. මෙත්තාවිහාරිනො පරිභොගෙ සිඛාප්පත්තා අනවජ්ජතාති දස්සෙතුං ‘‘ඉධ, ජීවක, භික්ඛූ’’තිආදි [Pg.26] වුත්තං. අනියමෙත්වාති අවිසෙසෙත්වා සාමඤ්ඤතො. යස්මා භගවතා – ‘‘යතො ඛො, වච්ඡ, භික්ඛුනො තණ්හා පහීනා හොතී’’තිආදිනා මහාවච්ඡගොත්තසුත්තෙ (ම. නි. 2.194) අත්තා අනියමෙත්වා වුත්තො. තථා හි වච්ඡගොත්තො – ‘‘තිට්ඨතු භවං ගොතමො, අත්ථි පන භොතො ගොතමස්ස එකභික්ඛුපි සාවකො ආසවානං ඛයා…පෙ… උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති ආහ, ‘‘ඉධ, භාරද්වාජ, භික්ඛු අඤ්ඤතරං ගාමං වා නිගමං වා උපනිස්සාය විහරතී’’තිආදිනා චඞ්කීසුත්තෙ (ම. නි. 2.430) අත්තා අනියමෙත්වා වුත්තො. තථා හි තත්ථ පරතො – ‘‘යං ඛො පන අයමායස්මා ධම්මං දෙසෙති, ගම්භීරො සො ධම්මො දුද්දසො දුරනුබොධො සන්තො පණීතො අතක්කාවචරො නිපුණො පණ්ඩිතවෙදනීයො, න සො ධම්මො සුදෙසනීයො ලුද්දෙනා’’තිආදිනා දෙසනා ආගතා, තස්මා වුත්තං ‘‘භගවතා හි මහාවච්ඡගොත්තසුත්තෙ, චඞ්කීසුත්තෙ ඉමස්මිං සුත්තෙති තීසු ඨානෙසු අත්තානංයෙව සන්ධාය දෙසනා කතා’’ති. මංසූපසෙචනොව අධිප්පෙතො මච්ඡමංසසහිතස්ස ආහාරස්ස පරිභොගභාවතො මච්ඡමංසස්ස ච ඉධ අධිප්පෙතත්තා.

໕໓. ຄຳວ່າ "tādisassa" (ແກ່ບຸກຄົນເຊັ່ນນັ້ນ) ຄື ໃນການບໍລິໂພກປາແລະຊີ້ນທີ່ບໍລິສຸດໂດຍສ່ວນສາມ. ຄຳວ່າ "mettāvihārinopi" (ແມ່ນແຕ່ຜູ້ມີເມດຕາວິຫານ), ດ້ວຍສັບວ່າ "api" (ແມ່ນແຕ່) ຍ່ອມຮວບຮວມເອົາຜູ້ບໍ່ມີເມດຕາວິຫານນຳ. ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ມີໂທດອັນເຖິງຍອດໃນການບໍລິໂພກຂອງຜູ້ມີເມດຕາວິຫານ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "idha, jīvaka, bhikkhū" (ຊີວະກະ, ພິກຂຸໃນທຳມະວິນຍານີ້). ຄຳວ່າ "aniyametvā" ຄື ບໍ່ກຳນົດເຈາະຈົງ ໂດຍກ່າວໂດຍທົ່ວໄປ. ເພາະພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງເຖິງພະອົງເອງໂດຍບໍ່ກຳນົດເຈາະຈົງ ໃນມະຫາວັດສະໂຄດຕະສູດ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "yato kho, vaccha, bhikkhuno taṇhā pahīnā hotī" (ວັດສະ, ເມື່ອໃດແລ ຊີວິດແຫ່ງຕັນຫາຂອງພິກຂຸລະໄດ້ແລ້ວ). ດ້ວຍວ່າ ວັດສະໂຄດຕະກ່າວວ່າ "ຂໍພະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນຈົ່ງງົດໄວ້ກ່ອນ, ກໍສາວົກຂອງພະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນ ແມ່ນແຕ່ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງຊຶ່ງເຈໂຕວິມຸດຕິ... ເພາະສິ້ນອາສະວະທັງຫຼາຍ... ເຂົ້າເຖິງຢູ່ ມີຢູ່ຫຼືໜໍ", ແລະ ຊົງສະແດງເຖິງພະອົງເອງໂດຍບໍ່ກຳນົດເຈາະຈົງ ໃນຈັງກີສູດ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "idha, bhāradvāja, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati" (ພາຣັດວາຊະ, ພິກຂຸໃນທຳມະວິນຍານີ້ ອາໄສບ້ານຫຼືນິຄົມແຫ່ງໃດແຫ່ງໜຶ່ງຢູ່). ດ້ວຍວ່າ ໃນພາຍຫຼັງແຫ່ງພະສູດນັ້ນ ມີພະທຳມະເທດສະໜາມາວ່າ "ກໍທຳທີ່ທ່ານຜູ້ມີອາຍຸນີ້ສະແດງ ເປັນທຳເລິກເຊິ່ງ ເຫັນໄດ້ຍາກ ຮູ້ຕາມໄດ້ຍາກ ສະຫງົບ ປະນີດ ບໍ່ແມ່ນວິໄສແຫ່ງຕັກກະ ລະອຽດ ບັນດິດເພິ່ງຮູ້ໄດ້, ທຳນັ້ນ ບຸກຄົນຜູ້ຫຍາບຊ້າບໍ່ອາດສະແດງໄດ້ດີ", ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໂດຍໝາຍເຖິງພະອົງເອງໃນສາມສະຖານທີ່ ຄື ໃນມະຫາວັດສະໂຄດຕະສູດ, ໃນຈັງກີສູດ ແລະ ໃນພະສູດນີ້". ໃນທີ່ນີ້ ປະສົງເອົາແກງຊີ້ນ (ຫຼື ນ້ຳແກງຊີ້ນ) ເພາະເປັນການບໍລິໂພກອາຫານທີ່ປະກອບດ້ວຍປາແລະຊີ້ນ ແລະ ເພາະໃນທີ່ນີ້ ປະສົງເອົາປາແລະຊີ້ນ.

අගථිතො අප්පටිබද්ධො. තණ්හාමුච්ඡනායාති තණ්හායනවසෙන මුච්ඡාපත්තියා. අනජ්ඣොපන්නො තණ්හාය අභිභවිත්වා න අජ්ඣොත්ථටො, ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා න සණ්ඨිතොති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘සබ්බං ආලුම්පිත්වා’’තිආදි. ඉධ ආදීනවො ආහාරස්ස පටිකූලභාවොති ආහ ‘‘එකරත්තිවාසෙනා’’තිආදි. අයමත්ථො ආහාරපරිභොගොති අත්ථසංයොජනපරිච්ඡෙදිකා ‘‘යාවදෙව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා’’තිආදිනා (දී. නි. 3.182; ම. නි. 1.23; 2.24; 3.75; සං. නි. 4.120) පවත්තා ආහාරපටිබද්ධඡන්දරාගනිස්සරණභූතා පඤ්ඤා අස්ස අත්ථීති නිස්සරණපඤ්ඤො. ඉදමත්ථන්ති එතමත්ථාය. එවං සන්තෙති ‘‘බ්‍රහ්මාති ච මෙත්තාවිහාරිනො සමඤ්ඤා’’ති අවත්වා යෙ ධම්මා මෙත්තාවිහාරස්ස පටිපක්ඛභූතා, තත්ථ සාවසෙසං පහාසි බ්‍රහ්මා, අනවසෙසං පහාසි භගවාති සචෙ තෙ ඉදං සන්ධාය භාසිතං, එවං සන්තෙ තව ඉදං යථාවුත්තවචනං අනුජානාමි, න මෙත්තාවිහාරිතාසාමඤ්ඤමත්තතොති අත්ථො.

ຄຳວ່າ "agathito" ຄື ບໍ່ຜູກພັນ. ຄຳວ່າ "taṇhāmucchanāya" ຄື ດ້ວຍຄວາມສະຫຍົບສະຫງົບໂດຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ. ຄຳວ່າ "anajjhopanno" ຄື ບໍ່ຖືກຕັນຫາຂົ່ມຂີ່ຄອບງຳ, ອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ແມ່ນກືນກິນແລ້ວຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍຄວາມກຳໜັດຍຶດໝັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "sabbaṃ ālumpitvā" (ກືນກິນຄຳເຂົ້າທັງໝົດ). ໂທດໃນທີ່ນີ້ ຄື ຄວາມເປັນຂອງໜ້າກຽດແຫ່ງອາຫານ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ekarattivāsena" (ໂດຍການຢູ່ຄ້າງຄືນດຽວ). ຄວາມໝາຍນີ້ ຄື ການບໍລິໂພກອາຫານ, ປັນຍາອັນເປັນເຄື່ອງສະຫຼັດອອກຊຶ່ງສັນທະຣາຄະທີ່ຜູກພັນໃນອາຫານ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā" (ພຽງເພື່ອຄວາມຕັ້ງຢູ່ແຫ່ງກາຍນີ້) ອັນເປັນເຄື່ອງກຳນົດການປະກອບປະໂຫຍດ ມີຢູ່ແກ່ພິກຂຸນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ພິກຂຸນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ "nissaraṇapañño" (ຜູ້ມີປັນຍາເປັນເຄື່ອງສະຫຼັດອອກ). ຄຳວ່າ "idamatthaṃ" ຄື ເພື່ອປະໂຫຍດນີ້. ຄຳວ່າ "evaṃ sante" (ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ) ອະທິບາຍວ່າ ໂດຍບໍ່ກ່າວວ່າ "ພົມ ແລະ ຜູ້ມີເມດຕາວິຫານ ເປັນຊື່ຮຽກທົ່ວໄປ", ແຕ່ຫາກວ່າ ທຳເຫຼົ່າໃດທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ເມດຕາວິຫານ, ໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ພົມລະໄດ້ໂດຍຍັງມີສ່ວນເຫຼືອ, ສ່ວນພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງລະໄດ້ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ, ຫາກທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຂໍ້ນີ້, ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າກໍອະນຸຍາດຄຳກ່າວຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນີ້ຂອງທ່ານ, ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ຄວາມເປັນຜູ້ມີເມດຕາວິຫານໂດຍທົ່ວໄປເທົ່ານັ້ນ.

55. ‘‘පාටියෙක්කො [Pg.27] අනුසන්ධී’’ති වත්වා විසුං අනුසන්ධිභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඉමස්මිං හී’’තිආදි වුත්තං. ද්වාරං ථකෙතීති මච්ඡමංසපරිභොගානුඤ්ඤාය අඤ්ඤෙසං වචනද්වාරං පිදහති, චොදනාපථං නිරුන්ධති. කථං සත්තානුද්දයං දස්සෙති? සත්තානුද්දයමුඛෙන බාහිරකානං මච්ඡමංසපරිභොගපටික්ඛෙපො තයිදං මිච්ඡා, තිකොටිපරිසුද්ධස්සෙව මච්ඡමංසස්ස පරිභොගො භගවතා අනුඤ්ඤාතො. තථා හි වුත්තං – ‘තීහි ඛො අහං, ජීවක, ඨානෙහි මංසං පරිභොගන්ති වදාමී’තිආදි (ම. නි. 2.52). විනයෙපි (පාරා. 409; චූළව. 343) වුත්තං – ‘‘තිකොටිපරිසුද්ධං, දෙවදත්ත, මච්ඡමංසං මයා අනුඤ්ඤාත’’න්ති. තිකොටිපරිසුද්ධඤ්ච භුඤ්ජන්තානං සත්තෙසු අනුද්දයා නිච්චලා. ‘‘සත්තානුද්දයං දස්සෙතී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘සචෙ හී’’තිආදිමාහ.

໕໕. ທ່ານກ່າວວ່າ "pāṭiyekko anusandhī" (ເປັນອະນຸສົນທິຕ່າງຫາກ) ແລ້ວ ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນອະນຸສົນທິແຍກຕ່າງຫາກ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "imasmiṃ hi" (ເພາະວ່າ ໃນພະສູດນີ້). ຄຳວ່າ "dvāraṃ thaketi" (ປິດປະຕູ) ຄື ປິດປະຕູຄຳເວົ້າຂອງຄົນອື່ນດ້ວຍການອະນຸຍາດໃຫ້ບໍລິໂພກປາແລະຊີ້ນ, ປິດທາງແຫ່ງການໂຈດ (ຕິຕຽນ). ຊົງສະແດງຄວາມເອັນດູຕໍ່ສັດທັງຫຼາຍແນວໃດ? ການຫ້າມບໍລິໂພກປາແລະຊີ້ນຂອງພວກພາຍນອກ ໂດຍອ້າງຄວາມເອັນດູຕໍ່ສັດທັງຫຼາຍນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ຜິດ, ເພາະພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງອະນຸຍາດການບໍລິໂພກປາແລະຊີ້ນທີ່ບໍລິສຸດໂດຍສ່ວນສາມເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ມີພະດຳລັດໄວ້ວ່າ "ຊີວະກະ, ເຮົາກ່າວວ່າ ຊີ້ນຄວນບໍລິໂພກດ້ວຍສະຖານສາມປະການແລ" ເປັນຕົ້ນ. ແມ່ນໃນພະວິນຍາກໍຊົງກ່າວໄວ້ວ່າ "ເທວະທັດ, ປາແລະຊີ້ນທີ່ບໍລິສຸດໂດຍສ່ວນສາມ ເຮົາອະນຸຍາດແລ້ວ". ແລະ ຄວາມເອັນດູໃນສັດທັງຫຼາຍຂອງຜູ້ບໍລິໂພກປາແລະຊີ້ນທີ່ບໍລິສຸດໂດຍສ່ວນສາມ ກໍຍັງຄົງຕັ້ງໝັ້ນບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ. ເພື່ອຈະຂະຫຍາຍເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຫຍໍ້ວ່າ "ຊົງສະແດງຄວາມເອັນດູຕໍ່ສັດທັງຫຼາຍ" ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "sace hi" (ເພາະວ່າ ຫາກ).

පඨමෙන කාරණෙනාති දෙසනාවසෙනපි පයොගවසෙනපි පඨමෙන පරූපඝාතහෙතුනා. කඩ්ඪිතො සො පාණො. ගලෙන පවෙධෙන්තෙනාති යොත්තගලෙන කරණෙන අසය්හමානෙන. බහුපුඤ්ඤමෙව හොති ආසාදනාපෙක්ඛාය අභාවතො, හිතජ්ඣාසයත්තා වාති අධිප්පායො. එසාහං, භන්තෙතිආදි කස්මා වුත්තං, සරණගමනවසෙනෙව ගහිතසරණොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අය’’න්තිආදි. ඔගාහන්තොතිආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා සුත්තං අනුස්සරන්තො අත්ථං උපධාරෙන්තො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ຄຳວ່າ "paṭhamena kāraṇena" (ດ້ວຍເຫດຢ່າງທຳອິດ) ຄື ດ້ວຍເຫດແຫ່ງການບຽດບຽນຄົນອື່ນຢ່າງທຳອິດ ແມ່ນໂດຍອຳນາດແຫ່ງເທດສະໜາ ຫຼື ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປະໂຍກ (ການກະທຳ). ສັດນັ້ນຖືກດຶງມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ "galena pavedhentena" ຄື ດ້ວຍຄໍທີ່ສັ່ນລະຣົວ ເພາະທົນຕໍ່ເຊືອກຜູກຄໍບໍ່ໄດ້. ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມເປັນບຸນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍແທ້ໆ ເພາະບໍ່ມີຄວາມຫວັງໃນການປະທຸສະຮ້າຍ ແລະ ເພາະມີອັດທະຍາໄສເກື້ອກູນ. ຄຳວ່າ "esāhaṃ, bhante" (ຂ້າແດ່ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ຂ້າພະເຈົ້ານີ້) ເປັນຕົ້ນ ກ່າວໄວ້ເພາະເຫດໃດ, ທ່ານກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ayaṃ" (ນີ້) ໂດຍໝາຍເຖິງຄຳໂຈດວ່າ ເປັນຜູ້ຖືເອົາສະຣະນະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຖິງສະຣະນະນັ້ນເອງ. ຕັ້ງແຕ່ຄຳວ່າ "ogāhanto" (ເມື່ອຢັ່ງລົງ) ເປັນຕົ້ນໄປ ຈົນເຖິງທີ່ສຸດແຫ່ງພະສູດ ຄື ລະນຶກເຖິງພະສູດຢູ່ ພິຈາລະນາເນື້ອຄວາມຢູ່. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍທັງນັ້ນ.

ජීවකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດອັດຖະອັນລີ້ລັບ (ລີນັດຖະປະກາສະນາ) ແຫ່ງອັດຖະກະຖາຊີວະກະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

6. උපාලිසුත්තවණ්ණනා

໖. ອັດຖະກະຖາອຸປາລິສູດ

56. පාවාරං පාරුපතීති පාවාරිකො, ඉදං තස්ස කුලසමුදාගතං නාමං, සො පන මහද්ධනො මහාභොගො නගරෙ සෙට්ඨිට්ඨානෙ ඨිතො. තෙනාහ ‘‘දුස්සපාවාරිකසෙට්ඨිනො’’ති. දීඝත්තා දීඝතමත්තා. සො කිර පමාණතො උපවච්ඡයතො දියඩ්ඪරතනං අතික්කම්ම ඨිතො. එවංලද්ධනාමොති ‘‘දීඝතපස්සී’’ති ලද්ධසමඤ්ඤො. බාහිරායතනෙති තිත්ථියසමයෙ පිණ්ඩපාතොති වොහාරො නත්ථි, තස්මා සාසනවොහාරෙන ‘‘පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො’’ති වුත්තන්ති අධිප්පායො.

໕໖. ຜູ້ທີ່ຫົ່ມຜ້າປາວານ ຊື່ວ່າ "pāvāriko" (ຜູ້ຫົ່ມຜ້າປາວານ), ນີ້ເປັນຊື່ທີ່ມາຈາກຕະກູນຂອງລາວ, ແຕ່ລາວເປັນຜູ້ມີຊັບຫຼາຍ ມີໂພຄະຫຼາຍ ດຳລົງຢູ່ໃນຕຳແໜ່ງເສດຖີໃນເມືອງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "dussapāvārikaseṭṭhino" (ຂອງເສດຖີຜູ້ຂາຍຜ້າປາວານ). ຄຳວ່າ "dīghattā" ຄື ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ສູງໃຫຍ່ຢ່າງຍິ່ງ. ໄດ້ຍິນວ່າ ລາວມີຮ່າງກາຍສູງເກີນກວ່າໜຶ່ງສອກເຄິ່ງໂດຍປະມານ. ຄຳວ່າ "evaṃladdhanāmo" ຄື ຜູ້ໄດ້ຮັບສົມຍານາມວ່າ "dīghatapassī" (ທີຄະຕະປັດສີ). ຄຳວ່າ "bāhirāyatane" (ໃນສຳນັກພາຍນອກ) ອະທິບາຍວ່າ ໃນລັດທິຂອງອັນຍະເດຍລະຖີ ບໍ່ມີໂວຫານວ່າ "ບິນທະບາດ", ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງg່າວໂດຍໂວຫານໃນພະສາສະໜາວ່າ "piṇḍapātappaṭikkanto" (ກັບຈາກບິນທະບາດແລ້ວ).

දස්සෙතීති [Pg.28] දෙසෙති. ඨපෙතීති අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරතො වවත්ථපෙති. කිරියායාති කරණෙන. පවත්තියාති පවත්තනෙන. දණ්ඩානි පඤ්ඤපෙතීති එත්ථ කස්මා භගවතා ආදිතොව තථා න පුච්ඡිතන්ති? යස්මා සා තස්මිං අත්ථෙ සභාවනිරුත්ති න හොති, සාසනෙ ලොකෙ සමයන්තරෙසු ච තාදිසො සමුදාචාරො නත්ථි, කෙවලං පන තස්සෙව නිගණ්ඨස්සායං කොට්ඨාලකසදිසො සමුදාචාරොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කම්මානි පඤ්ඤපෙති’’ ඉච්චෙවාහ. අචිත්තකන්ති චිත්තරහිතං, චිත්තෙන අසමුට්ඨාපිතන්ති අත්ථො. කථං පන තදුභයස්ස චිත්තෙන විනා සම්භවොති චොදනං සන්ධාය තත්ථ නිදස්සනමාහ ‘‘යථා කිරා’’තිආදි. පටිවිභත්තානන්ති අත්ථතො භින්නානං. පටිවිසිට්ඨානන්ති විසෙසනපදවසෙන සද්දතොපි භින්නානං. වචනං පතිට්ඨපෙතුකාමොති දීඝතපස්සිනො යථාවුත්තවචනං පතිට්ඨපෙතුකාමො. තස්මිඤ්හි පතිට්ඨාපිතෙ තෙනප්පසඞ්ගෙන ආගතො, උපාලි ගහපති තස්මිං පදෙසෙ ධම්මං දිස්වා සාසනෙ අභිප්පසීදිස්සති.

ຄຳວ່າ "dassetī" (ຍ່ອມສະແດງ) ໄດ້ແກ່ "deseti" (ຍ່ອມສະແດງ/ເທດສະໜາ). ຄຳວ່າ "ṭhapetī" (ຍ່ອມບັນຍັດ/ຕັ້ງໄວ້) ໄດ້ແກ່ "vavatthapeti" (ຍ່ອມກຳນົດແຍກອອກ) ບໍ່ໃຫ້ປົນເປກັນ. ຄຳວ່າ "kiriyāyā" (ດ້ວຍການກະທຳ) ໄດ້ແກ່ "karaṇena" (ດ້ວຍການກະທຳ). ຄຳວ່າ "pavattiyā" (ດ້ວຍຄວາມເປັນໄປ) ໄດ້ແກ່ "pavattanena" (ດ້ວຍການໃຫ້ເປັນໄປ). ໃນຄຳວ່າ "daṇḍāni paññapeti" (ຍ່ອມບັນຍັດອາຊຍາ) ນີ້ ເປັນຫຍັງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງບໍ່ຕັດຖາມຢ່າງນັ້ນຕັ້ງແຕ່ທຳອິດ? ເພາະວ່າ ຄຳນັ້ນບໍ່ແມ່ນພາສາໂດຍສະພາວະໃນເນື້ອຄວາມນັ້ນ, ແລະໃນພຣະສາສະໜາ, ໃນໂລກ ແລະໃນລັດທິອື່ນໆ ກໍບໍ່ມີການປະພຶດປະຕິບັດເຊັ່ນນັ້ນ, ແຕ່ເປັນພຽງການປະພຶດປະຕິບັດທີ່ຄ້າຍຄືກັບກະບຸງຂອງນິຄັນຖະຜູ້ນັ້ນເອງ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "kammāni paññapeti" (ຍ່ອມບັນຍັດກັມ) ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "acittakaṃ" (ບໍ່ມີຈິດ) ຄວາມວ່າ ປາສະຈາກຈິດ, ບໍ່ໄດ້ຖືກຕັ້ງຂຶ້ນດ້ວຍຈິດ. ກໍເພື່ອແກ້ໄຂຄຳໂຕ້ແຍ້ງທີ່ວ່າ "ກໍສິ່ງທັງສອງນັ້ນຈະມີຂຶ້ນໂດຍປາສະຈາກຈິດໄດ້ແນວໃດ?" ພຣະອົງຈຶ່ງໄດ້ສະແດງອຸປະມາໃນຂໍ້ນັ້ນວ່າ "yathā kirā" (ປຽບເໝືອນວ່າ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "paṭivibhattānaṃ" (ແບ່ງແຍກກັນແລ້ວ) ຄວາມວ່າ ຕ່າງກັນໂດຍອັດຖະ (ເນື້ອຄວາມ). ຄຳວ່າ "paṭivisiṭṭhānaṃ" (ວິເສດຕ່າງກັນ) ຄວາມວ່າ ຕ່າງກັນແມ່ນແຕ່ໂດຍພະຍັນຊະນະ (ສັບ) ດ້ວຍອຳນາດຂອງບົດວິເສດສະນະ. ຄຳວ່າ "vacanaṃ patiṭṭhapetukāmo" (ປາຖະໜາຈະຕັ້ງຄຳເວົ້າໄວ້) ຄວາມວ່າ ປາຖະໜາຈະສະໜັບສະໜູນຄຳເວົ້າຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວຂອງທີຄະຕັປັດສີນິຄັນຖະ. ເພາະວ່າ ເມື່ອຄຳເວົ້ານັ້ນຖືກຕັ້ງໄວ້ແລ້ວ, ອຸບາລີຄະຫະບໍດີ ຜູ້ມາຮ່ວມໃນໂອກາດນັ້ນ, ໄດ້ເຫັນທັມໃນສະຖານທີ່ນັ້ນແລ້ວ ຈະເກີດຄວາມເຫຼື້ອມໃສຢ່າງຍິ່ງໃນພຣະສາສະໜາ.

කථා එව උපරි වාදාරොපනස්ස වත්ථුභාවතො කථාවත්ථු. කථායං පතිට්ඨපෙසීති කථාවත්ථුස්මිං, තදත්ථෙ වා පතිට්ඨපෙසි. යථා තං වාදාරොපනභයෙන න අවජානාති, එවං තස්සං කථායං, තස්මිං වා අත්ථෙ දීඝතපස්සිං යාවතතියං වාදෙ පතිට්ඨපෙසි. වාදන්ති දොසං.

ຖ້ອຍຄຳນັ້ນເອງ ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງການຍົກວາດະ (ການໂຕ້ວາທີ) ຂຶ້ນໃນພາຍຫຼັງ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ກະຖາພັດຖຸ" (kathāvatthu - ເລື່ອງທີ່ສົນທະນາ). ຄຳວ່າ "kathāyaṃ patiṭṭhapesi" (ໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ໃນຖ້ອຍຄຳ) ຄວາມວ່າ ໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ໃນກະຖາພັດຖຸ ຫຼືໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ໃນເນື້ອຄວາມນັ້ນ. ໃຫ້ທີຄະຕັປັດສີນິຄັນຖະຕັ້ງຢູ່ໃນວາດະ (ຄຳໂຕ້ແຍ້ງ) ນັ້ນ ຕະຫຼອດສາມເທື່ອ ໃນຖ້ອຍຄຳນັ້ນ ຫຼືໃນເນື້ອຄວາມນັ້ນ ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ລາວປະຕິເສດໄດ້ ເພາະຢ້ານການຖືກຍົກວາດະຂຶ້ນໂຕ້ແຍ້ງ. ຄຳວ່າ "vādaṃ" (ວາດະ/ຄຳກ່າວ) ໄດ້ແກ່ ໂທດ (ຂໍ້ຜິດພາດ).

57. ඉදානි චෙතනාසම්පයුත්තධම්මම්පි ගහෙත්වා කායකම්මාදිවසෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තිවිධං කායදුච්චරිතං කායකම්මං නාමාතිආදි ‘‘කම්මස්ස කිරියායා’’ති පාළියං අකුසලකම්මස්ස අධිගතත්තා වුත්තං, පුබ්බෙ පන අට්ඨකාමාවචරකුසලචෙතනාතිආදි සාවජ්ජං අනවජ්ජඤ්ච සාමඤ්ඤතො එකජ්ඣං කත්වා දස්සිතං. කස්මා පනෙත්ථ චෙතනා න ගහිතාති ආහ ‘‘ඉමස්මිං සුත්තෙ කම්මං ධුර’’න්ති. කායකම්මාදිභෙදං කම්මමෙව ධුරං ජෙට්ඨකං පුබ්බඞ්ගමං, න චෙතනාමත්තමෙව. එවමාගතෙපීති කම්මානීති එවං නාමෙන ආගතෙපි චෙතනා ධුරං, තත්ථ චෙතනං ජෙට්ඨකං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා වුත්තන්ති අධිප්පායො. කථං පන තත්ථ කම්මන්ති වා කම්මානීති වා ආගතෙ තෙසං චෙතනාය ධුරභාවොති ආහ ‘‘යත්ථ කත්ථචි…පෙ… ලභතී’’ති. තත්ථ යත්ථ කත්ථචීති යස්මිං කිස්මිඤ්චි ද්වාරෙ. සා වුත්තාවාති සා චෙතනා වුත්තාව, යා කායසඞ්ඛාරාදිපරියායෙන (යස්ස කස්සචි කම්මස්ස කායද්වාරාදීසු පවත්තාපනචෙතනා) සම්පයුත්තධම්මාපි [Pg.29] තදග්ගෙන ලොකියාපි ලොකුත්තරාපි කම්මමෙව, අභිජ්ඣාදයො පන චෙතනාපක්ඛිකාති දට්ඨබ්බං.

໕໗. ບັດນີ້ ເພື່ອຈະຖືເອົາເຈດຕະນາແລະທັມທີ່ປະກອບກັບເຈດຕະນານັ້ນ ແລ້ວສົງເຄາະສະແດງໂດຍຄວາມເປັນກາຍະກັມເປັນຕົ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ "apicā" (ອີກຢ່າງໜຶ່ງ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ "ກາຍະທຸຈະຣິດ 3 ຢ່າງ ຊື່ວ່າ ກາຍະກັມ" ເປັນຕົ້ນ ທີ່ຕັດໄວ້ໃນພຣະບາລີວ່າ "kammassa kiriyāyā" (ເພາະການກະທຳກັມ) ນັ້ນ ຕັດໝາຍເຖິງອະກຸສົນກັມທີ່ໄດ້ຮັບແລ້ວ, ແຕ່ໃນຫົວຂໍ້ກ່ອນ ໄດ້ສະແດງເຈດຕະນາກຸສົນທີ່ເປັນກາມາວະຈອນ 8 ເປັນຕົ້ນ ໂດຍລວມເອົາທັງສິ່ງທີ່ມີໂທດ (ອະກຸສົນ) ແລະບໍ່ມີໂທດ (ກຸສົນ) ເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນໂດຍທົ່ວໄປ. ກໍເພາະເຫດໃດໃນພຣະສູດນີ້ ຈຶ່ງບໍ່ຖືເອົາເຈດຕະນາ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໃນພຣະສູດນີ້ ກັມເປັນປະທານ (dhura)". ກັມທີ່ຈຳແນກເປັນກາຍະກັມເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ເປັນປະທານ, ເປັນໃຫຍ່, ເປັນປະທານໜ້າ, ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ເຈດຕະນາເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "evamāgatepi" (ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມາຢ່າງນີ້) ຄວາມວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມາໂດຍຊື່ວ່າ "ກັມທັງຫຼາຍ" ກໍຕາມ ແຕ່ເຈດຕະນາກໍຍັງເປັນປະທານ, ອະທິບາຍວ່າ ໃນຂໍ້ນັ້ນ ຕັດໂດຍເຮັດໃຫ້ເຈດຕະນາເປັນໃຫຍ່ ເປັນປະທານໜ້າ. ກໍເມື່ອຄຳວ່າ "ກັມ" ຫຼື "ກັມທັງຫຼາຍ" ມາໃນຂໍ້ນັ້ນແລ້ວ ຄວາມເປັນປະທານແຫ່ງເຈດຕະນາຂອງກັມເຫຼົ່ານັ້ນຈະມີໄດ້ແນວໃດ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "yattha katthaci...pe... labhati" (ໃນທຸກໆ ບ່ອນ... ຍ່ອມໄດ້). ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ "yattha katthaci" ໄດ້ແກ່ ໃນທະວານໃດທະວານໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ "sā vuttāva" ຄວາມວ່າ ເຈດຕະນານັ້ນເອງທີ່ຕັດໄວ້ແລ້ວ, ເຈດຕະນາໃດທີ່ເປັນໄປໃນກາຍະສັງຂານເປັນຕົ້ນ (ເຈດຕະນາທີ່ຍັງກັມໃດກັມໜຶ່ງໃຫ້ເປັນໄປໃນກາຍະທະວານເປັນຕົ້ນ) ເຖິງແມ່ນທັມທີ່ປະກອບກັນ ກໍຊື່ວ່າກັມ ເພາະມີເຈດຕະນານັ້ນເປັນຍອດ, ບໍ່ວ່າຈະເປັນໂລກີຍະ ຫຼືໂລກຸດຕະຣະ ກໍເປັນກັມທັງນັ້ນ, ສ່ວນອະພິຊຊາເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບວ່າເປັນຝ່າຍຂອງເຈດຕະນາ.

මහන්තන්ති කටුකඵලං. න කිලමති සප්පාටිහාරියත්තා පටිඤ්ඤාය. ඉදානි තෙසං සප්පාටිහාරියතං දස්සෙතුං ‘‘තථා හී’’තිආදි වුත්තං. යදි අකුසලං පත්වා කායකම්මං වචීකම්මං මහන්තන්ති වදන්තො න කිලමති, අථ කස්මා භගවා ඉධ අකුසලං මනොකම්මං මහාසාවජ්ජං කථෙසීති ආහ ‘‘ඉමස්මිං පන ඨානෙ’’තිආදි. යාවතතියං පතිට්ඨාපනමත්තෙන ගතමග්ගං පටිපජ්ජන්තො. තෙනාහ ‘‘කිඤ්චි අත්ථනිප්ඵත්තිං අපස්සන්තොපී’’ති.

ຄຳວ່າ "mahantaṃ" (ໃຫຍ່/ມີໂທດຫຼາຍ) ຄວາມວ່າ ມີຜົນເຜັດຮ້ອນ (ມີວິບາກອັນແສນເຜັດຮ້ອນ). ຍ່ອມບໍ່ລຳບາກ ເພາະຄຳປະຕິຍານນັ້ນມີປາຕິຫານ (ມີເຫດຜົນອັນໜ້າອັດສະຈັນ). ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງຄວາມມີປາຕິຫານຂອງຄຳປະຕິຍານເຫຼົ່ານັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງg່າວຄຳວ່າ "tathā hi" (ເພາະວ່າຢ່າງນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ຫາກວ່າ ເມື່ອເວົ້າເຖິງຝ່າຍອະກຸສົນ ຜູ້ກ່າວວ່າກາຍະກັມແລະວະຈີກັມມີໂທດຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ລຳບາກ, ແລ້ວເປັນຫຍັງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ ມະໂນກັມທີ່ເປັນອະກຸສົນມີໂທດຫຼາຍໃນທີ່ນີ້? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "imasmiṃ pana ṭhāne" (ແຕ່ໃນສະຖານທີ່ນີ້) ເປັນຕົ້ນ. ດຳເນີນໄປຕາມທາງທີ່ເຄີຍໄປ ພຽງແຕ່ການໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ຕະຫຼອດສາມເທື່ອ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "kiñci atthanipphattiṃ apassantopi" (ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ເຫັນຄວາມສຳເລັດປະໂຫຍດໃດໆ ກໍຕາມ).

58. නිවාසට්ඨානභූතො බාලකො එතිස්සා අත්ථීති බාලකිනී. සත්ථුපටිඤ්ඤාතතාය නිගණ්ඨානං මහාති සම්භාවිතත්තා මහානිගණ්ඨො.

໕໘. ບ້ານ (bālako) ທີ່ເປັນທີ່ຢູ່ອາໄສ ມີຢູ່ແກ່ສະຖານທີ່ນີ້ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ພານະກິນີ" (bālakinī). ຜູ້ທີ່ໄດ້ຮັບການຍົກຍ້ອງວ່າເປັນໃຫຍ່ໃນໝູ່ນິຄັນຖະ ເພາະຄວາມທີ່ຕົນປະຕິຍານວ່າເປັນພຣະສາດສະດา ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ມຫານິຄັນຖະ" (mahānigaṇṭho).

60. ආවට්ටෙති පුරිමාකාරතො නිවත්තෙති අත්තනො වසෙ වත්තෙති එතායාති ආවට්ටනී, මායා. තෙනාහ ‘‘ආවට්ටෙත්වා ගහණමාය’’න්ති. සත්ථුපටිඤ්ඤානං බුද්ධදස්සනෙ චිත්තමෙව න උප්පජ්ජති, අයමෙත්ථ ධම්මතා. සචෙ පන සො තං පටිඤ්ඤං අප්පහාය බුද්ධානං සම්මුඛීභාවං උපගච්ඡෙය්‍ය, සත්තධා මුද්ධා ඵලෙය්‍ය, තස්මා භගවා ‘‘මා අයං බාලො විනස්සී’’තිආදිතොව යථා සම්මුඛීභාවං න ලභති, තථා කරොති. ස්වායමත්ථො පාථිකපුත්තසමාගමෙන දීපෙතබ්බො. දස්සනසම්පත්තිනියාමමාහ ‘‘තථාගතං හී’’තිආදි. ආගමා නු ඛො ඉධ තුම්හාකං සන්තිකං.

໖໐. ສິ່ງໃດຍ່ອມໝູນກັບ ຄືເຮັດໃຫ້ຫັນກັບຈາກສະພາບເດີມ ໃຫ້ເປັນໄປໃນອຳນາດຂອງຕົນ ດ້ວຍສິ່ງນັ້ນ ເພາະສະນັ້ນ ສິ່ງນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອາວັດຕະນີ" (āvaṭṭanī - ສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ກັບໃຈ) ໄດ້ແກ່ ມາຍາ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "āvaṭṭetvā gahaṇamāyaṃ" (ມາຍາສຳລັບຈັບໃຈໃຫ້ກັບມາ). ສຳລັບຜູ້ທີ່ປະຕິຍານຕົນວ່າເປັນພຣະສາດສະດา ຄວາມຄິດທີ່ຈະໄປເຂົ້າເຝົ້າພຣະພຸດທະເຈົ້າຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນເລີຍ, ນີ້ເປັນທຳມະດາໃນເລື່ອງນີ້. ແຕ່ຖ້າວ່າ ເຂົາບໍ່ລະຄຳປະຕິຍານນັ້ນແລ້ວ ເຂົ້າໄປປະເຊີນໜ້າກັບພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ, ຫົວຂອງເຂົາກໍຈະແຕກອອກເປັນເຈັດສ່ຽງ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງດຳຣິວ່າ "ຢ່າໃຫ້ຄົນພານນີ້ຈິບຫາຍເລີຍ" ແລ້ວຊົງເຮັດໂດຍປະການທີ່ເຂົາຈະບໍ່ໄດ້ປະເຊີນໜ້າ ຕັ້ງແຕ່ທຳອິດ. ເນື້ອຄວາມນັ້ນ ພຶງອະທິບາຍໃຫ້ແຈ່ມແຈ້ງດ້ວຍເລື່ອງການພົບກັບປາຖິກະບຸດ. ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ "tathāgataṃ hi" (ເພາະວ່າພຣະຕຖາຄົດ) ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມແນ່ນອນແຫ່ງການໄດ້ເຫັນ. ໄດ້ມາສູ່ສຳນັກຂອງພວກທ່ານໃນທີ່ນີ້ແລ້ວຫຼື?

61. වචීසච්චෙ පතිට්ඨහිත්වාති යථාපටිඤ්ඤාතාය පටිඤ්ඤාය ඨත්වා.

໖໑. ຄຳວ່າ "vacīsacce patiṭṭhahitvā" (ຕັ້ງຢູ່ໃນວະຈີສັດຈະ) ຄວາມວ່າ ຕັ້ງຢູ່ໃນຄຳປະຕິຍານຕາມທີ່ໄດ້ປະຕິຍານໄວ້.

62. සීතොදකෙ අමතා පාණා පානකාලෙ පන මරන්ති, තෙපි තෙන සීතොදකපරිභොගෙන මාරිතා හොන්ති, තස්මා තපස්සිනා නාම සබ්බෙන සබ්බං සීතොදකං න පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති තෙසං ලද්ධි. පාකතිකං වා උදකං සත්තොති පුරාතනානං නිගණ්ඨානං ලද්ධි. තෙනාහ ‘‘සත්තසඤ්ඤාය සීතොදකං පටික්ඛිපන්තී’’ති. තෙසං තං අධුනාතනනිගණ්ඨානං වාදෙන විරුජ්ඣති. තෙ හි පථවීආදිනවපදත්ථතො අඤ්ඤමෙව ජීවිතං පටිජානන්ති. චිත්තෙන සීතොදකං පාතුකාමො පරිභුඤ්ජිතුකාමො හොති රොගෙ ඨත්වාපි සත්තානං චිත්තස්ස තථා න විතතතා. තෙනාහ – ‘‘තෙනස්ස මනොදණ්ඩො තත්ථෙව භිජ්ජතී’’ති. තෙනාති සීතොදකං පාතුං පරිභුඤ්ජිතුඤ්ච ඉච්ඡනෙන. අස්සාති යථාවුත්තස්ස නිගණ්ඨස්ස. තත්ථෙවාති තථාචිත්තුප්පාදනෙ එව. භිජ්ජති සංවරස්ස විකොපිතත්තා. තථාභූතො සො නිගණ්ඨො සීතොදකං [Pg.30] චෙ ලභෙය්‍ය, කතිපයං කාලං ජීවෙය්‍ය, අලාභෙන පන පරිසුස්සමානකණ්ඨොට්ඨතාලුජිව්හාආදිකො සබ්බසො පරිදාහාභිභූතො මරෙය්‍ය. තෙනාහ – ‘‘සීතොදකං අලභමානො කාලං කරෙය්‍යා’’ති. කස්මා? යස්මා සීතොදකං පිවාය සන්නිස්සිතචිත්තස්ස මරණං හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘මනොදණ්ඩො පන භින්නොපි චුතිම්පි ආකඩ්ඪතී’’ති. යස්මා පන තථාභූතචිත්තස්ස නිගණ්ඨස්ස මනොසත්තෙසු නාම දෙවෙසු උපපත්ති හොතීති තිත්ථියානං ලද්ධි, තස්මා වුත්තං ‘‘මනොදණ්ඩො පන භින්නොපි පටිසන්ධිම්පි ආකඩ්ඪතී’’ති. ඉතීති එවං ‘‘ඉධාස්ස නිගණ්ඨො’’තිආදිආකාරෙන. නන්ති උපාලිං ගහපතිං. මහන්තොති වදාපෙසි ‘‘මනොපටිබද්ධො කාලඞ්කරොතී’’ති වදන්තොති අධිප්පායො.

໖໒. ໃນນ້ຳເຢັນມີສັດມີຊີວິດທີ່ບໍ່ຕາຍຢູ່ ແຕ່ໃນເວລາທີ່ດື່ມ ພວກມັນຍ່ອມຕາຍ, ເຖິງແມ່ນສັດເຫຼົ່ານັ້ນກໍຊື່ວ່າຖືກຂ້າຕາຍດ້ວຍການບໍລິໂພກນ້ຳເຢັນນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຜູ້ບຳເພັນຕະບະຈຶ່ງບໍ່ຄວນບໍລິໂພກນ້ຳເຢັນໂດຍປະການທັງປວງ, ນີ້ເປັນລັດທິຂອງພວກເຂົາ. ຫຼືວ່າ ນ້ຳທຳມະດາເປັນສັດມີຊີວິດ, ນີ້ເປັນລັດທິຂອງພວກນິຄັນຖະຮຸ່ນເກົ່າ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "sattasaññāya sītodakaṃ paṭikkhipanti" (ຍ່ອມຫ້າມນ້ຳເຢັນເພາະຄວາມສຳຄັນວ່າເປັນສັດມີຊີວິດ). ລັດທິນັ້ນຂອງພວກເຂົາ ຍ່ອມຂັດແຍ້ງກັບວາດະຂອງພວກນິຄັນຖະຮຸ່ນໃໝ່. ເພາະວ່າ ພວກເຂົາປະຕິຍານຊີວິດອື່ນຕ່າງຫາກ ຈາກສິ່ງທີ່ເປັນປະໂຫຍດ 9 ຢ່າງ ມີແຜ່ນດິນເປັນຕົ້ນ. ເຂົາມີຄວາມປາຖະໜາດ້ວຍຈິດທີ່ຈະດື່ມ ຈະບໍລິໂພກນ້ຳເຢັນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເຈັບປ່ວຍຢູ່ກໍຕາມ, ຈິດຂອງສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ແຜ່ຂະຫຍາຍອອກໄປຢ່າງນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "tenassa manodaṇḍo tattheva bhijjati" (ມະໂນທັນຂອງເຂົາຍ່ອມແຕກທຳລາຍໃນທີ່ນັ້ນເອງ). ຄຳວ່າ "tenā" ຄວາມວ່າ ດ້ວຍຄວາມປາຖະໜາທີ່ຈະດື່ມແລະບໍລິໂພກນ້ຳເຢັນ. ຄຳວ່າ "assa" ໄດ້ແກ່ ຂອງນິຄັນຖະຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ. ຄຳວ່າ "tattheva" ຄວາມວ່າ ໃນຂະນະທີ່ຈິດເກີດຂຶ້ນຢ່າງນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "bhijjati" (ຍ່ອມແຕກທຳລາຍ) ເພາະຄວາມທີ່ສັງວອນຖືກກຳເລີບ. ນິຄັນຖະຜູ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ ຫາກໄດ້ນ້ຳເຢັນ ກໍຈະມີຊີວິດຢູ່ໄດ້ໄລຍະໜຶ່ງ, ແຕ່ເພາະບໍ່ໄດ້ນ້ຳເຢັນ ເຂົາຈຶ່ງມີຄໍ, ຮີມສົບ, ເພດານປາກ ແລະລີ້ນແຫ້ງຜາກ, ຖືກຄວາມຮ້ອນຮົນຄອບງຳໂດຍປະການທັງປວງແລ້ວຕາຍໄປ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "sītodakaṃ alabhamāno kālaṃ kareyya" (ເມື່ອບໍ່ໄດ້ນ້ຳເຢັນ ຍ່ອມເຮັດກາລະ/ຕາຍ). ເພາະເຫດໃດ? ເພາະວ່າ ຄວາມຕາຍຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ທີ່ມີຈິດອາໄສການດື່ມນ້ຳເຢັນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "manodaṇḍo pana bhinnopi cutimpi ākaḍḍhati" (ເຖິງແມ່ນວ່າມະໂນທັນຈະແຕກທຳລາຍແລ້ວ ກໍຍັງສະແດງເຖິງຈຸຕິ). ກໍເພາະວ່າ ການເຂົ້າເຖິງພວກເທວະດາທີ່ຊື່ວ່າ ມະໂນສັດ ຍ່ອມມີແກ່ນິຄັນຖະທີ່ມີຈິດເປັນຢ່າງນັ້ນ, ນີ້ເປັນລັດທິຂອງພວກເດຍຣະຖີ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "manodaṇḍo pana bhinnopi paṭisandhimpi ākaḍḍhati" (ເຖິງແມ່ນວ່າມະໂນທັນຈະແຕກທຳລາຍແລ້ວ ກໍຍັງສະແດງເຖິງປະຕິສົນທິ). ຄຳວ່າ "iti" ຄວາມວ່າ ໂດຍອາການຢ່າງນີ້ ມີຄຳວ່າ "idhāssa nigaṇṭho" (ນິຄັນຖະໃນໂລກນີ້) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "naṃ" ໄດ້ແກ່ ອຸບາລີຄະຫະບໍດີ. ຄຳວ່າ "mahanto" (ໃຫຍ່) ຄວາມວ່າ ພຣະອົງຊົງເຮັດໃຫ້ລາວເວົ້າວ່າ "ຜູ້ມີຈິດຜູກພັນ (ໃນນ້ຳເຢັນ) ຍ່ອມເຮັດກາລະ", ນີ້ຄືອະທິບາຍ.

උපාසකස්සාති උපාලිස්ස ගහපතිස්ස. මුච්ඡාවසෙනාතිආදිනා අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච මනොදණ්ඩස්ස මහන්තතං විභාවෙති. චිත්තසන්තතිප්පවත්තිමත්තෙනෙවාති විනා කායදණ්ඩෙන වචීදණ්ඩෙන ච කෙවලං චිත්තසන්තතිප්පවත්තිමත්තෙන. භිජ්ජිත්වාපීති එත්ථ පි-සද්දෙන අභිජ්ජිත්වාපි. අනිය්‍යානිකාති අප්පාටිහීරා, අයුත්තාති අත්ථො. සල්ලක්ඛෙසි උපාසකොති විභත්තිං විපරිණාමෙත්වා යොජනා. පඤ්හපටිභානානීති ඤාතුං ඉච්ඡිතෙ අත්ථෙ උප්පජ්ජනකපටිභානානි.

ຄຳວ່າ "upāsakassa" (ຂອງອຸບາສົກ) ໄດ້ແກ່ ຂອງອຸບາລີຄະຫະບໍດີ. ທ່ານສະແດງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງມະໂນທັນ ໂດຍທາງອະນຸໂລມ (anvaya) ແລະປະຕິໂລມ (byatireka) ດ້ວຍຄຳວ່າ "mucchāvasena" (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມສະຫຼົບ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "cittasantatippavattimatteneva" (ພຽງແຕ່ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງກະແສຈິດເທົ່ານັ້ນ) ຄວາມວ່າ ປາສະຈາກກາຍະທັນແລະວະຈີທັນ, ພຽງແຕ່ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງກະແສຈິດເທົ່ານັ້ນ. ໃນຄຳວ່າ "bhijjitvāpi" (ເຖິງແມ່ນວ່າຈະແຕກທຳລາຍແລ້ວ) ນີ້ ດ້ວຍສັບວ່າ "pi" (ເຖິງແມ່ນ) ໝາຍເຖິງ "ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ແຕກທຳລາຍກໍຕາມ". ຄຳວ່າ "aniyyānikā" (ບໍ່ນຳອອກຈາກທຸກ) ຄວາມວ່າ ບໍ່ມີປາຕິຫານ, ບໍ່ສົມຄວນ. ຄຳວ່າ "sallakkhesi upāsako" (ອຸບາສົກກຳນົດຮູ້ແລ້ວ) ເປັນການປະກອບຄຳໂດຍການປ່ຽນແປງວິພັດ. ຄຳວ່າ "pañhapaṭibhānāni" (ປະຕິພານໃນບັນຫາ) ໄດ້ແກ່ ປະຕິພານທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນເນື້ອຄວາມທີ່ປາຖະໜາຈະຮູ້.

‘‘මනොපටිබද්ධො කාලං කරොතී’’ති වදන්තෙන අත්ථතො මනොදණ්ඩස්ස තදුත්තරභාවො පටිඤ්ඤාතො හොතීති ආහ ‘‘ඉදානි මනොදණ්ඩො මහන්තොති ඉදං වචන’’න්ති. තථා චෙව වුත්තං – ‘‘මනොදණ්ඩොව බලවා මහන්තොති වදාපෙසී’’ති.

ດ້ວຍຄຳກ່າວທີ່ວ່າ "ຜູ້ມີຈິດຜູກພັນຍ່ອມເຮັດກາລະ" ນັ້ນ ໂດຍອັດຖະແລ້ວ ເປັນອັນຍອມຮັບຄວາມທີ່ມະໂນທັນເປັນສິ່ງທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "idāni manodaṇḍo mahantoti idaṃ vacanaṃ" (ບັດນີ້ ຄຳເວົ້າທີ່ວ່າ ມະໂນທັນມີໂທດຫຼາຍນີ້). ແລະທ່ານກໍໄດ້ກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນເອງວ່າ "ຊົງເຮັດໃຫ້ຍອມຮັບວ່າ ມະໂນທັນເທົ່ານັ້ນມີກຳລັງຫຼາຍ ມີໂທດຫຼາຍ".

63. පාණාතිපාතාදිතො යමනං යාමො, චතුබ්බිධො යාමො චතුයාමො, චතුයාමසඞ්ඛාතෙන සංවරෙන සංවුතො චාතුයාමසංවරසංවුතො. අට්ඨකථායං පන යාම-සද්දො කොට්ඨාසපරියායොති ‘‘ඉමිනා චතුකොට්ඨාසෙනා’’ති වුත්තං. පියජාතිකං රූපාදිආරම්මණං රාගවසෙන බාලෙහි භාවනීයත්තා ‘‘භාවිත’’න්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘භාවිතන්ති පඤ්ච කාමගුණා’’ති.

໖໓. ການງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ "ຍາມະ" (yāma), ຍາມະມີ 4 ປະການ ຊື່ວ່າ "ຈະຕຸຍາມະ" (catuyāma), ຜູ້ທີ່ສັງວອນແລ້ວດ້ວຍສັງວອນທີ່ນັບວ່າຈະຕຸຍາມະ ຊື່ວ່າ "ຈະຕຸຍາມະສັງວໍຣະສັງວຸດຕະ" (cātuyāmasaṃvarasaṃvuto - ຜູ້ສັງວອນແລ້ວດ້ວຍສັງວອນຄືຈະຕຸຍາມະ). ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາ ສັບວ່າ "yāma" ເປັນໄວພົດຂອງຄຳວ່າ "ສ່ວນ" (koṭṭhāsa) ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "iminā catukoṭṭhāsena" (ດ້ວຍສີ່ສ່ວນນີ້). ອາຣົມມີຮູບເປັນຕົ້ນ ທີ່ມີສະພາວະເປັນທີ່ຮັກ ເພາະຄວາມທີ່ຄົນພານທັງຫຼາຍຄວນຈະຈະເລີນ (ເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງລາຄະ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ພາວິຕະ" (bhāvita), ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "bhāvitaṃ ໄດ້ແກ່ ກາມະຄຸນ 5".

යො සබ්බං පාපං ආසවඤ්ච වාරෙතීති සබ්බවාරී, තස්ස නවසු පදත්ථෙසු සත්තමො පදත්ථො, තෙන සබ්බවාරිනා පාපං වාරිත්වා ඨිතොති සබ්බවාරිවාරිතො[Pg.31]. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙන පාපවාරණෙන වාරිතපාපො’’ති. තතො එව සබ්බස්ස වාරිතබ්බස්ස ආසවස්ස ධුනනතො සබ්බවාරිධුතො. වාරිතබ්බස්ස නිවාරණවසෙන සබ්බවාරිනො ඵුටො ඵුසිතොති සබ්බවාරිඵුටො. සඞ්ඝාතන්ති සහසා හනනං, අසඤ්චෙතනිකවධන්ති අත්ථො. කතරස්මිං කොට්ඨාසෙති තීසු දණ්ඩකොට්ඨාසෙසු කතරකොට්ඨාසෙ.

ຜູ້ໃດຍ່ອມຫ້າມບາບແລະອາສະວະທັງປວງ ຜູ້້ນັ້ນຊື່ວ່າ "ສັບພະວາຣີ" (sabbavārī), ນັ້ນເປັນບົດທີ 7 ໃນບັນດາບົດອັດຖະ 9 ຢ່າງ, ຜູ້ທີ່ຕັ້ງຢູ່ໂດຍຫ້າມບາບດ້ວຍສັບພະວາຣີນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ສັບພະວາຣີວາຣິຕະ" (sabbavārivārito). ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "sabbena pāpavāraṇena vāritapāpo" (ຜູ້ມີບາບອັນຫ້າມແລ້ວດ້ວຍການຫ້າມບາບທັງປວງ). ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ເພາະການກຳຈັດອາສະວະທັງປວງທີ່ຄວນຫ້າມ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ສັບພະວາຣີທຸຕະ" (sabbavāridhuto). ຜູ້ທີ່ຖືກຕ້ອງແລ້ວ ຄືຖືກຕ້ອງແລ້ວດ້ວຍສັບພະວາຣີ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການປ້ອງກັນສິ່ງທີ່ຄວນຫ້າມ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ສັບພະວາຣີຜຸດຕະ" (sabbavāriphuṭo). ຄຳວ່າ "saṅghātaṃ" (ການປະຫານ) ຄວາມວ່າ ການຂ້າໂດຍທັນທີ, ອະທິບາຍວ່າ ການຂ້າໂດຍບໍ່ໄດ້ເຈດຕະນາ. ຄຳວ່າ "katarasmiṃ koṭṭhāse" (ໃນສ່ວນໃດ) ຄວາມວ່າ ໃນສ່ວນໃດໃນບັນດາສ່ວນແຫ່ງທັນ 3 ຢ່າງ.

64. ඛලියති සමාදියතීති ඛලං, රාසීති ආහ – ‘‘එකං මංසඛලන්ති එකං මංසරාසි’’න්ති. විජ්ජාධරඉද්ධියා ඉද්ධිමා. සා පන ඉද්ධි යස්මා ආනුභාවසම්පන්නස්සෙව ඉජ්ඣති, න යස්ස කස්සචි. තස්මා ආහ ‘‘ආනුභාවසම්පන්නො’’ති. විජ්ජානුභාවවසෙනෙව ආනුභාවසම්පන්නො. චිත්තෙ වසීභාවප්පත්තො ආනුභාවාය එව විජ්ජාය පගුණභාවාපාදනෙන. එතෙන වසීභාවං ලොකියසමඤ්ඤාවසෙන භගවා උපාලිං ගහපතිං පඤ්ඤපෙතුකාමො එවමාහ. ලොකිකා හි ‘‘භාවනාමයඉද්ධියා ඉද්ධිමා චෙතොවසීභාවප්පත්තො පරූපඝාතං කරොතී’’ති මඤ්ඤන්ති. තථා හි තෙ ඉසයො පරෙසං සංවණ්ණෙන්ති, ඉසීනං ආනුභාවං කිත්තෙන්ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං පරතො ආගමිස්සතීති.

໖໔. ສິ່ງໃດຍ່ອມຖືກຮວບຮວມໄວ້ ເພາະສະນັ້ນ ສິ່ງນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ຂະລະ" (khala) ໄດ້ແກ່ ກອງ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ekaṃ maṃsakhalaṃ ໄດ້ແກ່ ກອງຊີ້ນກອງໜຶ່ງ". ເປັນຜູ້ມີລິດດ້ວຍລິດຂອງວິຊາທອນ. ກໍລິດນັ້ນ ຍ່ອມສຳເລັດແກ່ຜູ້ທີ່ເຖິງພ້ອມດ້ວຍອານຸພາບເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນສຳເລັດແກ່ໃຜກໍໄດ້, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ānubhāvasampanno" (ຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍອານຸພາບ). ເປັນຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍອານຸພາບ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອານຸພາບຂອງວິຊານັ້ນເອງ. ເປັນຜູ້ເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ມີອຳນາດເໜືອຈິດ ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ວິຊາທີ່ມີອານຸພາບນັ້ນມີຄວາມຊຳນານ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເມື່ອຊົງປາຖະໜາຈະໃຫ້ອຸບາລີຄະຫະບໍດີຮູ້ເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ມີອຳນາດເໜືອຈິດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສົມມຸດຂອງໂລກ ຈຶ່ງຕັດຢ່າງນີ້. ເພາະວ່າ ພວກຊາວໂລກຍ່ອມເຂົ້າໃຈວ່າ "ຜູ້ມີລິດທີ່ເກີດຈາກການຈະເລີນພາວະນາ ຜູ້ເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ມີອຳນາດເໜືອຈິດ ຍ່ອມເຮັດການບຽດບຽນຜູ້ນັ້ນໄດ້". ເພາະວ່າ ພວກເຂົາຍ່ອມສັນເສີນພຣະຣືສີເຫຼົ່ານັ້ນແກ່ຄົນອື່ນ, ຍ່ອມພັນລະນາອານຸພາບຂອງພວກພຣະຣືສີ. ສ່ວນຂໍ້ຄວາມໃດທີ່ຄວນກ່າວໃນເລື່ອງນີ້, ຂໍ້ຄວາມນັ້ນຈະມີມາໃນພາຍຫຼັງ.

65. අරඤ්ඤමෙව හුත්වාති සබ්බසො අරඤ්ඤමෙව හුත්වා. අරඤ්ඤභාවෙන අරඤ්ඤං ජාතං, න නාමමත්තෙන. ඉසීනං අත්ථායාති ඉසීනං ආසාදනත්ථාය.

໖໕. ຄຳວ່າ "araññameva hutvā" (ກາຍເປັນປ່າໄປເລີຍ) ຄວາມວ່າ ກາຍເປັນປ່າໄປໂດຍປະການທັງປວງ. ກາຍເປັນປ່າດ້ວຍຄວາມເປັນປ່າແທ້ໆ, ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ຊື່ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "isīnaṃ atthāya" (ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພຣະຣືສີ) ຄວາມວ່າ ເພື່ອການປະທຸສະຮ້າຍຕໍ່ພວກພຣະຣືສີ.

ගොධාවරීතීරතො නාතිදූරෙ. උසූයමානොති ‘‘න මං එස ජනො පරිවාරෙතී’’ති උසූයං කරොන්තො. කිලිට්ඨො වතාති පඞ්කදන්තරජසිරතාදීහි කිලිට්ඨසරීරො. අනඤ්ජිතමණ්ඩිතොති අනඤ්ජිතක්ඛිකො සබ්බෙන, සබ්බං අමණ්ඩිතො ච. තස්මිං කාලෙ ‘‘කාලස්සෙව අක්ඛීනං අඤ්ජනං මඞ්ගල’’න්ති මනුස්සානං ලද්ධි, තස්මා අනඤ්ජනං විසුං ගහිතං.

ໃນທີ່ບໍ່ໄກປານໃດຈາກຝັ່ງແມ່ນ້ຳໂຄທາວະລີ. ຄຳວ່າ "usūyamāno" (ເມື່ອຣິດສະຢາ) ຄວາມວ່າ ເຮັດຄວາມຣິດສະຢາວ່າ "ຄົນເຫຼົ່ານີ້ບໍ່ແວດລ້ອມເຮົາເລີຍ". ຄຳວ່າ "kiliṭṭho vata" (ເສົ້າໝອງໜໍ) ຄວາມວ່າ ມີຮ່າງກາຍເສົ້າໝອງດ້ວຍຂີ້ຕົມ, ແຂ້ວເປື້ອນ, ຝຸ່ນ ແລະຫົວຫຍຸ້ງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "anañjitamaṇḍito" (ບໍ່ໄດ້ທາຢາຢອດຕາແລະບໍ່ໄດ້ຕົບແຕ່ງ) ຄວາມວ່າ ບໍ່ໄດ້ທາຢາຢອດຕາເລີຍ, ແລະບໍ່ໄດ້ຕົບແຕ່ງຮ່າງກາຍທັງປວງ. ໃນສະໄໝນັ້ນ ມະນຸດທັງຫຼາຍມີຄວາມເຊື່ອວ່າ "ການທາຢາຢອດຕາແຕ່ເຊົ້າເປັນມຸງຄຸນ", ເພາະສະນັ້ນ ການບໍ່ທາຢາຢອດຕາຈຶ່ງຖືກຍົກຂຶ້ນກ່າວຕ່າງຫາກ.

රාජා තස්ස වචනං ගහෙත්වාති ‘‘වෙදෙසු ඊදිසං ආගතං භවිස්සතීති එවං, භන්තෙ’’ති රාජා තස්ස පුරොහිතස්ස වචනං ගහෙත්වා. උසුමජාතහදයොති උත්තත්තහදයො. නාසිකානං අප්පහොන්තෙ මුඛෙන අස්සසන්තො.

ຄຳວ່າ "rājā tassa vacanaṃ gahetvā" (ພຣະລາຊາຊົງເຊື່ອຄຳຂອງຜູ້ນັ້ນ) ຄວາມວ່າ ພຣະລາຊາຊົງເຊື່ອຄຳຂອງປຸໂຣຫິດນັ້ນວ່າ "ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ເລື່ອງເຊັ່ນນີ້ຄົງຈະມີມາໃນພຣະເວດ". ຄຳວ່າ "usumajātahadayo" (ຜູ້ມີຫົວໃຈເກີດຄວາມຮ້ອນ) ຄວາມວ່າ ມີຫົວໃຈຮ້ອນຮົນ. ຫາຍໃຈອອກທາງປາກ ເມື່ອລົມຫາຍໃຈທາງດັງບໍ່ພໍ.

විජිතජයෙහි ආගන්ත්වා නක්ඛත්තයුත්තං ආගමෙන්තෙහි නිසීදිතබ්බට්ඨානං ජයඛන්ධාවාරට්ඨානං. උදකවුට්ඨිපාතනාදි තස්මිං පාපකම්මෙ අසමඞ්ගිභූතානම්පි සමනුඤ්ඤතාය [Pg.32] අන්තොකරණත්ථං කතං. කතභණ්ඩවුට්ඨීති ආභරණවස්සං. මහාජනො සමනුඤ්ඤො ජාතොති යොජනා. මාතුපොසකරාමොති මාතරි සම්මාපටිපන්නො රාමො නාම එකො පුරිසො. අසමඞ්ගිභූතානන්ති අසමනුඤ්ඤානං.

ສະຖານທີ່ທີ່ພວກຜູ້ຊະນະສົງຄາມກັບມາແລ້ວ ແລະພວກຜູ້ລໍຖ້າເລີກງາມຍາມດີຄວນນັ່ງ ຊື່ວ່າ "ສະຖານທີ່ຄ້າຍໄຊຊະນະ" (jayakhandhāvāraṭṭhānaṃ). ການຕົກລົງມາແຫ່ງຝົນນ້ຳເປັນຕົ້ນ ຖືກເຮັດຂຶ້ນເພື່ອລວມເອົາແມ່ນແຕ່ຜູ້ທີ່ບໍ່ໄດ້ຮ່ວມມື ແຕ່ເຫັນດີນຳໃນບາບກັມນັ້ນ ເຂົ້າໄວ້ພາຍໃນ. ຄຳວ່າ "katabhaṇḍavuṭṭhi" (ຝົນເຄື່ອງປະດັບຕົກລົງມາ) ໄດ້ແກ່ ຝົນເຄື່ອງປະດັບ. ປະກອບຄວາມວ່າ "ມະຫາຊົນກາຍເປັນຜູ້ເຫັນດີນຳແລ້ວ". ຄຳວ່າ "mātuposakarāmo" (ຣາມະຜູ້ລ້ຽງມານດາ) ໄດ້ແກ່ ຊາຍຄົນໜຶ່ງຊື່ວ່າ ຣາມະ ຜູ້ປະຕິບັດຊອບໃນມານດາ. ຄຳວ່າ "asamaṅgibhūtānaṃ" (ຂອງຜູ້ທີ່ບໍ່ໄດ້ຮ່ວມມື) ຄວາມວ່າ ຂອງຜູ້ທີ່ບໍ່ເຫັນດີນຳ.

අවකිරියාති අසුස්සූසතං පටිච්ච. ඵුලිඞ්ගානීති අග්ගිකණානි. පතන්ති කායෙති කායෙ ඉතො චිතො නිපතන්ති. එතෙ කිර නිරයං විවරිත්වා මහාජනස්ස දස්සෙන්ති.

ຄຳວ່າ "avakiriya" (ການໂປຍລົງ) ເພາະອາໄສຄວາມບໍ່ເອົາໃຈໃສ່ (ບໍ່ເຊື່ອຟັງ). ຄຳວ່າ "phuliṅgāni" ໄດ້ແກ່ ສະເກັດໄຟ (ລູກໄຟນ້ອຍໆ). ຄຳວ່າ "patanti kāye" (ຕົກລົງໃນຮ່າງກາຍ) ຄວາມວ່າ ຕົກລົງໃສ່ຮ່າງກາຍທາງນັ້ນທາງນີ້. ໄດ້ຍິນວ່າ ພວກເຂົາເປີດນະຣົກແລ້ວສະແດງແກ່ມະຫາຊົນ.

යථාඵාසුකට්ඨානන්ති මයං කඤ්චිපි දෙසං උද්දිස්ස න ගච්ඡාම, යත්ථ පන වසන්තස්ස පබ්බජිතස්ස ඵාසු හොති, තං යථාඵාසුකට්ඨානං ගච්ඡාමාති අධිප්පායො. සඞ්ඝාති සංහතා. ගණාති තංතංසෙණිභාවෙන ගණිතබ්බතාය ගණා. ගණීභූතාති එකජ්ඣාසයා හුත්වා රාසිභූතා. අදින්නාදානන්තිආදීසුපි නිරයෙ පච්චිත්වා මනුස්සලොකං ආගතස්ස විපාකාවසෙසෙනාති ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං.

ຄຳວ່າ "yathāphāsukaṭṭhānaṃ" (ສະຖານທີ່ຕາມສະບາຍ) ອະທິບາຍວ່າ ພວກຂ້ອຍບໍ່ໄດ້ມຸ່ງໜ້າໄປສູ່ທິດທາງໃດໂດຍສະເພາະ, ແຕ່ບ່ອນໃດທີ່ບັນພະຊິດຢູ່ແລ້ວມີຄວາມສະບາຍ, ພວກຂ້ອຍກໍຈະໄປສູ່ສະຖານທີ່ຕາມສະບາຍນັ້ນ. ຄຳວ່າ "saṅghā" (ໝູ່/ຄະນະ) ຄວາມວ່າ ຜູ້ທີ່ຮວບຮວມກັນ. ຄຳວ່າ "gaṇā" (ຄະນະ/ພວກ) ຄວາມວ່າ ພວກທີ່ຄວນນັບໂດຍຄວາມເປັນໝວດໝູ່ນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ "gaṇībhūtā" (ກາຍເປັນໝູ່ຄະນະ) ຄວາມວ່າ ມີອັດທະຍາໄສດຽວກັນແລ້ວຮວບຮວມກັນເປັນກຸ່ມ. ແມ່ນແຕ່ໃນຄຳວ່າ "adinnādānaṃ" (ການຖືເອົາສິ່ງຂອງທີ່ເຈົ້າຂອງບໍ່ໄດ້ໃຫ້) ເປັນຕົ້ນ ກໍພຶງນຳຄຳວ່າ "ດ້ວຍສ່ວນເຫຼືອແຫ່ງວິບາກຂອງຜູ້ທີ່ໄໝ້ໃນນະຣົກແລ້ວມາສູ່ມະນຸດສະໂລກ" ມາປະກອບເຂົ້າກັນ.

පග්ගණ්හිස්සාමීති සම්භාවනං උප්පාදෙස්සාමි. නෙසං කත්තබ්බන්ති චින්තෙසීති යොජනා. කිං චින්තෙසි? ආඝාතං උප්පාදෙත්වා අනත්ථකරණූපායං. තෙනාහ ‘‘සො ධම්මකථාපරියොසානෙ’’තිආදි. නාගබලපිච්ඡිල්ලාදීනන්ති නාගබලසාසපඅඞ්කොලතෙලකණිකාරනිය්‍යාසාදීනං චික්ඛල්ලානං. විහෙඨයිංසු නිරයාදිකථාහි ඝට්ටෙන්තා. ඡද්වාරාරම්මණෙති චක්ඛාදීනං ඡන්නං ද්වාරානං ආරම්මණභූතෙ රූපාදිවිසයෙ.

"ເຮົາຈັກຍົກຍ້ອງ" ຄື "ເຮົາຈັກເຮັດຄວາມຍົກຍ້ອງ (ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ)". ຄວາມປະກອບ (ໂຍຊະນາ) ວ່າ "ຄິດວ່າ ຄວນເຮັດແກ່ຊົນເຫຼົ່ານັ້ນ". ຄິດແນວໃດ? ຄິດເຖິງອຸບາຍໃນການເຮັດຄວາມຈິບຫາຍ ໂດຍການກໍ່ຄວາມອາຄາດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ "so dhammakathāpariyosāne" (ເມື່ອຈົບການສະແດງທຳນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "nāgabalapicchillādīnaṃ" ໄດ້ແກ່ ເປືອກຕົມທີ່ເກີດຈາກນ້ຳມັນສະໝຸນໄພນາກບາລາ, ນ້ຳມັນເມັດຜັກກາດ, ນ້ຳມັນອັງໂກລະ ແລະຢາງໄມ້ກັນນິກາ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "viheṭhayiṃsu" (ບຽດບຽນແລ້ວ) ຄື ກະທົບກະທັ່ງດ້ວຍຖ້ອຍຄຳພັນລະນາເຖິງນະຣົກເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "chadvārārammaṇe" (ໃນອາຣົມແຫ່ງທະວານທັງຫົກ) ໄດ້ແກ່ ໃນວິໄສມີຮູບເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນອາຣົມຂອງທະວານທັງຫົກ ມີຈັກຂຸທະວານເປັນຕົ້ນ.

නව වුට්ඨියොති උදකවුට්ඨි සුමනපුප්ඵවුට්ඨි මාසකවුට්ඨි කහාපණවුට්ඨි ආභරණවුට්ඨි ආවුධවුට්ඨි අඞ්ගාරවුට්ඨි පාසාණවුට්ඨි වාලිකාවුට්ඨීති ඉමා නව වුට්ඨියො. අවඤ්චයීති සක්කාරං කරොන්තො විය හුත්වා අසක්කාරං කරොන්තො අනත්ථචරණෙන වඤ්චයි. අදූසකෙති අනපරාධෙ.

ຝົນ 9 ປະການ ຄື: ຝົນນ້ຳ, ຝົນດອກມະລິ, ຝົນຮັກສາງິນສີດາ, ຝົນກະຫາປະນະ, ຝົນເຄື່ອງປະດັບ, ຝົນອາວຸດ, ຝົນຖ່ານໄຟ, ຝົນຫີນ, ຝົນຊາຍ; ເຫຼົ່ານີ້ຄືຝົນ 9 ປະການ. ຄຳວ່າ "avañcayi" (ຫຼອກລວງແລ້ວ) ຄື ເຮັດຄືກັບວ່າຈະທຳສັກກາລະ ແຕ່ກັບບໍ່ທຳສັກກາລະ ໄດ້ຫຼອກລວງດ້ວຍການປະພຶດສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ. ຄຳວ່າ "adūsake" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບໍ່ມີຄວາມຜິດ (ຜູ້ບໍ່ປະທຸສະຮ້າຍ).

‘‘දිට්ඨමඞ්ගලිකා බ්‍රාහ්මණකඤ්ඤා’’ති ජාතකට්ඨකථාදීසු (ජා. අට්ඨ. 4.15.මාතඞ්ගජාතකවණ්ණනා) ආගතං, ඉධ පන ‘‘සෙට්ඨිධීතා’’ති. වාරෙය්‍යත්ථායාති ආවාහත්ථාය, අස්සාති පෙසිතපුග්ගලස්ස. තාදිසෙන නීචකුලසංවත්තනියෙන කම්මුනා ලද්ධොකාසෙන චණ්ඩාලයොනියං නිබ්බත්තො.

ຄຳວ່າ "ນາງທິດຖະມັງຄະລິກາ ເປັນລູກສາວພຣາມ" ມີມາໃນອັດຖະກະຖາຊາດົກເປັນຕົ້ນ (ອັດຖະກະຖາມາຕັງຄະຊາດົກ ພາກ 4), ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ກ່າວວ່າ "ເປັນລູກສາວເສດຖີ". ຄຳວ່າ "vāreyyatthāya" ໄດ້ແກ່ ເພື່ອການແຕ່ງງານ (ສູ່ຂໍ), ຄຳວ່າ "assa" ໄດ້ແກ່ ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ທີ່ຖືກສົ່ງໄປ. ພຣະໂພທິສັດ ໄດ້ບັງເກີດໃນກຳເນີດຈັນທານ ເພາະກຳອັນເປັນໄປເພື່ອຄວາມເກີດໃນຕະກູນຕ່ຳປານນັ້ນ ໄດ້ຊ່ອງ (ໄດ້ໂອກາດ).

චම්මගෙහෙති [Pg.33] චම්මෙන ඡාදිතෙ ගෙහෙ. මාතඞ්ගොත්වෙවස්ස නාමං අහොසි ජාතිසමුදාගතං. තන්ති ඝණ්ටං. වාදෙන්තො තාලනෙන සද්දං කරොන්තො. මහාපථං පටිපජ්ජි දිට්ඨමඞ්ගලිකාය ගෙහද්වාරසමීපෙන.

ຄຳວ່າ "cammagehe" ໄດ້ແກ່ ໃນເຮືອນທີ່ມຸງດ້ວຍໜັງ. ທ່ານມີຊື່ວ່າ "ມາຕັງຄະ" ນັ້ນເອງ ເຊິ່ງເປັນຊື່ທີ່ເກີດມາຈາກຊາດຕະກູນ. ຄຳວ່າ "taṃ" ໄດ້ແກ່ ກະດິ່ງ (ຫຼື ກອງ). ຄຳວ່າ "vādento" (ເຄາະຢູ່) ຄື ເຮັດໃຫ້ເກີດສຽງດ້ວຍການຕີ. ໄດ້ເດີນທາງໄປຕາມທາງຫຼວງ ໃກ້ກັບປະຕູເຮືອນຂອງນາງທິດຖະມັງຄະລິກາ.

තස්සා වෙය්‍යාවච්චකරා චෙව උපට්ඨාකමනුස්සා පටිබද්ධා ච සුරාසොණ්ඩාදයො ජාණුකප්පරාදීහි සුකොට්ටිතං කොට්ටිතභාවෙන මුච්ඡං ආපන්නත්තා මතොති සඤ්ඤාය ඡඩ්ඩෙසුං.

ພວກຄົນຮັບໃຊ້, ຄົນອຸປະຖຳ ແລະພວກນັກເລງສຸຣາທີ່ຕິດພັນກັບນາງເປັນຕົ້ນ ໄດ້ທຸບຕີພຣະໂພທິສັດຢ່າງແຮງດ້ວຍຫົວເຂົ່າ ແລະສອກເປັນຕົ້ນ, ເມື່ອພຣະໂພທິສັດສະຫຼົບໄປ ເພາະຖືກທຸບຕີຢ່າງແຮງນັ້ນ ພວກເຂົາຄິດວ່າຕາຍແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ຖິ້ມໄວ້.

අථ බොධිසත්තො ආයුඅවසෙසස්ස අත්ථිතාය මන්දමන්දෙ වාතෙ වායන්තෙ චිරෙන සඤ්ඤං පටිලභති. තෙනාහ ‘‘මහාපුරිසො’’තිආදි. ගෙහඞ්ගණෙති ගෙහස්ස මහාද්වාරතො බහි විවටඞ්ගණෙ. පතිතොති පාතං කත්වා ඉච්ඡිතත්ථනිප්ඵත්තිං අන්තරං කත්වා අනුප්පවෙසෙන නිපන්නො. දිට්ඨමඞ්ගලිකායාති දිට්ඨමඞ්ගලිකාකාරණෙන.

ຄັ້ງນັ້ນ ພຣະໂພທິສັດ ເພາະຄວາມທີ່ຍັງມີອາຍຸເຫຼືອຢູ່ ເມື່ອລົມພັດມາເບົາໆ ຈຶ່ງໄດ້ສະຕິຄືນມາຫຼັງຈາກເວລາຜ່ານໄປດົນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "mahāpuriso" (ມະຫາບຸຣຸດ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "gehaṅgaṇe" ໄດ້ແກ່ ທີ່ລານບ້ານອັນໂລ່ງແຈ້ງ ພາຍນອກປະຕູໃຫຍ່ຂອງເຮືອນ. ຄຳວ່າ "patito" (ລົ້ມລົງ) ຄື ເຮັດການລົ້ມລົງ ນອນລົງໂດຍການເຂົ້າໄປໃກ້ ເຮັດໃຫ້ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງປະໂຫຍດທີ່ປາດຖະໜາຢູ່ລະຫວ່າງກາງ. ຄຳວ່າ "diṭṭhamaṅgalikāya" ໄດ້ແກ່ ເພາະເຫດແຫ່ງນາງທິດຖະມັງຄະລິກາ.

යසන්ති විභවං කිත්තිසද්දඤ්ච. චන්දන්ති චන්දමණ්ඩලං, චන්දවිමානන්ති අත්ථො. උච්ඡිට්ඨගෙහෙති පරෙහි පරිභුත්තගෙහෙ. මණ්ඩපෙති නගරමජ්ඣෙ මහාමණ්ඩපෙ.

ຄຳວ່າ "yasaṃ" ໄດ້ແກ່ ສົມບັດ ແລະສຽງຊື່ສຽງ. ຄຳວ່າ "candaṃ" ໄດ້ແກ່ ດວງຈັນ, ອະທິບາຍວ່າ ວິມານຈັນ. ຄຳວ່າ "ucchiṭṭhagehe" ໄດ້ແກ່ ໃນເຮືອນທີ່ຄົນອື່ນບໍລິໂພກແລ້ວ (ເຮືອນເດຍລະດັດ). ຄຳວ່າ "maṇḍape" ໄດ້ແກ່ ໃນມົນທົບໃຫຍ່ ເຄິ່ງກາງເມືອງ.

ඛීරමණිමූලන්ති ඛීරමූලං, පාදෙසු බද්ධමණිමූලඤ්ච. යාවතා වාචුග්ගතා පරියත්තීති යත්තකො මනුස්සවචීද්වාරතො උග්ගතො නික්ඛන්තො පවත්තො, යංකිඤ්චි වචීමයන්ති අත්ථො. ආකාසඞ්ගණෙති විවටඞ්ගණෙ.

ຄຳວ່າ "khīramaṇimūlaṃ" ໄດ້ແກ່ ຄ່ານ້ຳນົມ ແລະຄ່າແກ້ວມະນີທີ່ຜູກໄວ້ຢູ່ຕີນ. ຄຳວ່າ "yāvatā vācuggatā pariyatti" ໄດ້ແກ່ ພຣະໄຕປິດົກ (ປະຣິຍັດ) ທີ່ອອກມາ, ຫຼັ່ງໄຫຼອອກມາ, ເປັນໄປຈາກວະຈີທະວານຂອງມະນຸດມີປະມານເທົ່າໃດ, ອະທິບາຍວ່າ ສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງອັນເປັນວະຈີມາຍ (ສຳເລັດດ້ວຍວາຈາ). ຄຳວ່າ "ākāsaṅgaṇe" ໄດ້ແກ່ ໃນລານອັນໂລ່ງແຈ້ງ.

දුම්මවාසීති ධූමො ධූසරො, අනඤ්ජිතාමණ්ඩිතොති අධිප්පායො. ඔතල්ලකොති නිහීනජ්ඣාසයො, අප්පානුභාවොති අත්ථො. පටිමුඤ්ච කණ්ඨෙති යාව ගලවාටකා පාරුපිත්වා. කො රෙ තුවන්ති අරෙ කො නාම ත්වං.

ຄຳວ່າ "dummavāsī" ໄດ້ແກ່ ມີສີມົວໝອງຄືຄວັນໄຟ, ອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ໄດ້ທາ (ແປ້ງ) ບໍ່ໄດ້ຕົບແຕ່ງ. ຄຳວ່າ "otallako" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີອັດທະຍາໄສຕ່ຳຊ້າ, ອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ມີອານຸພາບນ້ອຍ. ຄຳວ່າ "paṭimuñca kaṇṭhe" ໄດ້ແກ່ ຫົ່ມຄຸມຈົນຮອດຄໍ. ຄຳວ່າ "ko re tuvaṃ" ໄດ້ແກ່ ເຮີ້ຍ! ເຈົ້າຊື່ຫຍັງ (ເຈົ້າແມ່ນໃຜ).

පකතන්ති පටියත්තං නානප්පකාරතො අභිසඞ්ඛතං. උත්තිට්ඨපිණ්ඩන්ති අන්තරඝරං උපගම්ම ඨත්වා ලද්ධබ්බපිණ්ඩං, භික්ඛාහාරන්ති අත්ථො. ලභතන්ති ලච්ඡතු. සපාකොති මහාසත්තො ජාතිවසෙන යථාභූතං අත්තානං ආවිකරොති.

ຄຳວ່າ "pakataṃ" ໄດ້ແກ່ ອາຫານທີ່ຈັດຕຽມໄວ້, ປຸງແຕ່ງໄວ້ໂດຍປະການຕ່າງໆ. ຄຳວ່າ "uttiṭṭhapiṇḍaṃ" ໄດ້ແກ່ ກ້ອນເຂົ້າທີ່ຄວນໄດ້ຮັບໂດຍການເຂົ້າໄປຢືນຢູ່ລະຫວ່າງເຮືອນ, ອະທິບາຍວ່າ ອາຫານບິນທະບາດ. ຄຳວ່າ "labhataṃ" ໄດ້ແກ່ ຈົ່ງໄດ້ຮັບ (ຈົ່ງໄດ້ເຖີດ). ຄຳວ່າ "sapāko" (ຄົນກິນໝາ/ຈັນທານ) ຄື ພຣະໂພທິສັດສະແດງຕົນເອງຕາມຄວາມເປັນຈິງໂດຍອຳນາດແຫ່ງຊາດຕະກູນ.

අත්ථත්ථිතං සද්දහතොති සම්පරායිකස්ස අත්ථස්ස අත්ථිභාවං සද්දහන්තස්ස. අපෙහීති අපගච්ඡ. එත්තොති ඉමස්මා ඨානා. ජම්මාති ලාමක.

ຄຳວ່າ "atthatthitaṃ saddahato" ໄດ້ແກ່ ແກ່ຜູ້ເຊື່ອຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງປະໂຫຍດໃນພົບໜ້າ. ຄຳວ່າ "apehi" ໄດ້ແກ່ ຈົ່ງຫຼີກໄປ. ຄຳວ່າ "etto" ໄດ້ແກ່ ຈາກບ່ອນນີ້. ຄຳວ່າ "jamma" ໄດ້ແກ່ ຄົນຕ່ຳຊ້າ (ຄົນຖອຍ).

අනූපඛෙත්තෙති [Pg.34] අජඞ්ගලෙ උදකසම්පන්නෙ ඛෙත්තෙ ඵලවිසෙසං පච්චාසීසන්තා. එතාය සද්ධාය දදාහි දානන්ති නින්නං ථලඤ්ච පූරෙන්තො මෙඝො විය ගුණවන්තෙ නිග්ගුණෙ ච දානං දෙහි, එවං දෙන්තො ච අප්පෙව ආරාධයෙ දක්ඛිණෙය්‍යෙති. දක්ඛිණෙය්‍යෙති සීලාදිගුණසමන්නාගතෙ.

ຄຳວ່າ "anūpakhette" ໄດ້ແກ່ ໃນນາທີ່ບໍ່ແຫ້ງແລ້ງ ອຸດົມສົມບູນດ້ວຍນ້ຳ ເຊິ່ງຫວັງຜົນອັນວິເສດ. ຄຳວ່າ "etāya saddhāya dadāhi dānaṃ" ໄດ້ແກ່ ຈົ່ງໃຫ້ທານແກ່ຜູ້ມີຄຸນນະທຳ ແລະຜູ້ບໍ່ມີຄຸນນະທຳ ເໝືອນດັ່ງເມກຝົນທີ່ຕົກເຕັມທັງບ່ອນລຸ່ມແລະບ່ອນດອນ, ເມື່ອໃຫ້ຢູ່ຢ່າງນີ້ ກໍອາດຈະເຮັດໃຫ້ທັກຂິເນຍຍະບຸກຄົນຍິນດີໄດ້. ຄຳວ່າ "dakkhiṇeyye" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄຸນນະທຳມີສິນເປັນຕົ້ນ.

තානීති තෙ බ්‍රාහ්මණා. වෙණුපදරෙනාති වෙළුවිලීවෙන.

ຄຳວ່າ "tāni" ໄດ້ແກ່ ພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "veṇupadarena" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຊິກໄມ້ໄຜ່ (ຫຼື ຕອກໄມ້ໄຜ່).

ගිරිං නඛෙන ඛණසීති පබ්බතං අත්තනො නඛෙන ඛණන්තො විය අහොසි. අයොති කාලලොහං. පදහසීති අභිභවසි, අත්තනො සරීරෙන අභිභවන්තො විය අහොසි.

ຄຳວ່າ "giriṃ nakhena khaṇasi" (ເຈົ້າຂຸດພູເຂົາດ້ວຍເລັບ) ຄື ເປັນເໝືອນດັ່ງຂຸດພູເຂົາດ້ວຍເລັບຂອງຕົນເອງ. ຄຳວ່າ "ayo" ໄດ້ແກ່ ເຫຼັກດຳ. ຄຳວ່າ "padahasi" ໄດ້ແກ່ ເຈົ້າຂົ່ມຂູ່ (ຄອບງຳ), ຄືເປັນເໝືອນດັ່ງຂົ່ມຂູ່ດ້ວຍຮ່າງກາຍຂອງຕົນເອງ.

ආවෙධිතන්ති චලිතං විපරිවත්තෙත්වා ඨිතං. පිට්ඨිතොති පිට්ඨිපස්සෙන. බාහුං පසාරෙති අකම්මනෙය්‍යන්ති අකම්මක්ඛමං බාහුද්වයං ථද්ධං සුක්ඛදණ්ඩකං විය කෙවලං පසාරෙති, න සමිඤ්ජෙති, සෙතානි අක්ඛීනි පරිවත්තනෙන කණ්හමණ්ඩලස්ස අදිස්සනතො.

ຄຳວ່າ "āvedhitaṃ" ໄດ້ແກ່ ຫວັ່ນໄຫວ (ສັ່ນສະເທືອນ) ຄື ປີ້ນກັບຕັ້ງຢູ່. ຄຳວ່າ "piṭṭhito" ໄດ້ແກ່ ທາງເບື້ອງຫຼັງ. ຄຳວ່າ "bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ" ໄດ້ແກ່ ຢຽດແຂນທັງສອງອອກໄປຢ່າງບໍ່ສາມາດໃຊ້ການໄດ້ ຄື ແຂນທັງສອງແຂງທື່ເໝືອນດັ່ງທ່ອນໄມ້ແຫ້ງ ໄດ້ແຕ່ຢຽດອອກໄປເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ສາມາດງໍເຂົ້າໄດ້, ຕາທັງສອງຂ້າງຂາວ ເພາະຕາດຳປີ້ນກັບຈົນແນມບໍ່ເຫັນ.

ජීවිතන්ති ජීවනං.

ຄຳວ່າ "jīvitaṃ" ໄດ້ແກ່ ຊີວິດ (ການມີຊີວິດຢູ່).

වෙහායසන්ති ආකාසෙ. පථද්ධුනොති පථභූතද්ධුනො විය.

ຄຳວ່າ "vehāyasaṃ" ໄດ້ແກ່ ໃນອາກາດ. ຄຳວ່າ "pathaddhuno" ໄດ້ແກ່ ເໝືອນດັ່ງຜູ້ເດີນທາງອັນເປັນຫົນທາງ.

සඤ්ඤම්පි න කරොතීති ‘‘ඉමෙ කුලප්පසුතා’’ති සඤ්ඤාමත්තම්පි න කරොති. දන්තකට්ඨකුච්ඡිට්ඨකන්ති ඛාදිතදන්තකට්ඨත්තා වුත්තං. එතස්සෙව උපරි පතිස්සති අප්පදුට්ඨපදොසභාවතො, මහාසත්තස්ස තදා උක්කංසගතඛෙත්තභාවතො. ඉද්ධිවිසයො නාම අචින්තෙය්‍යො, තස්මා කථං සූරියස්ස උග්ගන්තුං නාදාසීති න චින්තෙතබ්බං. අරුණුග්ගං න පඤ්ඤායතීති තස්මිං පදෙසෙ අරුණපභා න පඤ්ඤායති, අන්ධකාරො එව හොති.

ຄຳວ່າ "saññampi na karoti" (ບໍ່ເຮັດແມ່ນແຕ່ຄວາມກຳນົດໝາຍ) ຄື ບໍ່ເຮັດແມ່ນແຕ່ຄວາມກຳນົດໝາຍວ່າ "ຊົນເຫຼົ່ານີ້ເກີດໃນຕະກູນສູງ". ຄຳວ່າ "dantakaṭṭhakucchiṭṭhakaṃ" (ໄມ້ສີຟັນແລະນ້ຳລາຍ) ທີ່ກ່າວໄວ້ ເພາະເປັນໄມ້ສີຟັນທີ່ຄ້ຽວແລ້ວ. ຈະຕົກລົງເທິງຫົວຂອງຜູ້ນັ້ນເອງ ເພາະຄວາມທີ່ພຣະໂພທິສັດບໍ່ມີຄວາມປະທຸສະຮ້າຍ ແລະເພາະໃນເວລານັ້ນ ພຣະມະຫາສັດເປັນເນື້ອນາບຸນອັນຍອດຢ້ຽມ. ຂຶ້ນຊື່ວ່າ ອິດທິວິໄສ ເປັນອະຈິນໄຕ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນຄິດວ່າ "ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງບໍ່ຍອມໃຫ້ດວງຕາເວັນຂຶ້ນ". ຄຳວ່າ "aruṇuggaṃ na paññāyati" (ແສງອະລຸນບໍ່ປາກົດ) ຄື ໃນທ້ອງຖິ່ນນັ້ນ ແສງອະລຸນບໍ່ປາກົດ ມີແຕ່ຄວາມມືດມົນເທົ່ານັ້ນ.

යක්ඛාවට්ටො නු ඛො අයං කාලවිපරියායො. මහාපඤ්ඤන්ති මහන්තානං පඤ්ඤානං අධිට්ඨානභූතං. ජනපදස්ස මුඛං පස්සථාති ඉමස්ස ජනපදවාසිනො ජනස්ස උපද්දවෙන මඞ්කුභූතං මුඛං පස්සථ.

ຄວາມປ່ຽນແປງແຫ່ງການເວລານີ້ ເປັນເພາະຍັກສິງ (ຍັກວົນວຽນ) ບໍໜໍ? ຄຳວ່າ "mahāpaññaṃ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງປັນຍາອັນຍິ່ງໃຫຍ່ທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "janapadassa mukhaṃ passatha" (ຈົ່ງເບິ່ງໜ້າຂອງຊາວຊົນນະບົດ) ຄື ຈົ່ງເບິ່ງໃບໜ້າອັນໝອງຄ້ຳ ເພາະຄວາມເດືອດຮ້ອນຂອງປະຊາຊົນຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນຊົນນະບົດນີ້.

එතස්ස කථා එතස්සෙව උපරි පතිස්සතීති යාහි තෙන පාරමිතාපරිභාවනසමිද්ධාහි නානාසමාපත්තිවිහාරපරිපූරිතාහි සීලදිට්ඨිසම්පදාහි සුසඞ්ඛතසන්තානෙ මහාකරුණාධිවාසෙ මහාසත්තෙ අරියූපවාදකම්මඅභිසපසඞ්ඛාතා ඵරුසවාචා පවත්තිතා, සා අභිසපි තස්ස ඛෙත්තවිසෙසභාවතො තස්ස ච අජ්ඣාසයඵරුසතාය දිට්ඨධම්මවෙදනියකම්මං හුත්වා [Pg.35] සචෙ සො මහාසත්තං න ඛමාපෙති, සත්තමෙ දිවසෙ විපච්චනසභාවං ජාතං, ඛමාපිතෙ පන මහාසත්තෙ පයොගසම්පත්ති පටිබාහිතත්තා අවිපාකධම්මතං ආපජ්ජති අහොසිකම්මභාවතො. අයඤ්හි අරියූපවාදපාපස්ස දිට්ඨධම්මවෙදනියස්ස ධම්මතා, තෙන වුත්තං ‘එතස්ස කථා එතස්සෙව උපරි පතිස්සතී’තිආදි. මහාසත්තො පන තං තස්ස උපරි පතිතුං න අදාසි, උපායෙන මොචෙසි. තෙන වුත්තං චරියාපිටකෙ (චරියා. 2.64) –

ຄຳວ່າ "ຄຳເວົ້າຂອງຜູ້ນັ້ນ ຈະຕົກລົງເທິງຫົວຂອງຜູ້ນັ້ນເອງ" ໄດ້ແກ່ ວາຈາອັນຫຍາບຊ້າ ອັນກ່າວຄືການດ່າແຊ່ງ ແລະການກ່າວຮ້າຍພຣະອະລິຍະ ທີ່ຜູ້ນັ້ນໄດ້ກ່າວແລ້ວ ໃນພຣະມະຫາສັດ ຜູ້ມີສັນດານອັນອົບຮົມດີແລ້ວ ດ້ວຍສິນແລະທິດຖິສຳປະທາ ອັນເຕັມປ່ຽມດ້ວຍວິຫານທຳຄືສະມາບັດຕ່າງໆ ອັນສຳເລັດແລ້ວດ້ວຍການອົບຮົມບາຣະມີ ແລະເປັນທີ່ສະຖິດແຫ່ງມະຫາກະລຸນາ, ວາຈາແຊ່ງນັ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ພຣະມະຫາສັດເປັນເນື້ອນາບຸນອັນວິເສດ ແລະເພາະຄວາມຫຍາບຊ້າແຫ່ງອັດທະຍາໄສຂອງຜູ້ນັ້ນ ຈຶ່ງກາຍເປັນທິດຖະທຳເວທະນີຍະກຳ (ກຳທີ່ໃຫ້ຜົນໃນຊາດປັດຈຸບັນ) ຫາກຜູ້ນັ້ນບໍ່ຂໍຂະມາພຣະມະຫາສັດ ກໍມີສະພາວະທີ່ຈະໃຫ້ຜົນໃນວັນທີເຈັດ, ແຕ່ເມື່ອຂໍຂະມາພຣະມະຫາສັດແລ້ວ ເພາະຖືກຂັດຂວາງດ້ວຍປະໂຍຄະສຳປະທາ (ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມ) ກຳນັ້ນຈຶ່ງກາຍເປັນອະໂຫສິກຳ ບໍ່ໃຫ້ຜົນຕໍ່ໄປ. ນີ້ເປັນທຳມະດາຂອງບາບຄືການກ່າວຮ້າຍພຣະອະລິຍະ ອັນໃຫ້ຜົນໃນຊາດປັດຈຸບັນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງตັດວ່າ "etassa kathā etasseva upari patissati" ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ພຣະມະຫາສັດບໍ່ປ່ອຍໃຫ້ກຳນັ້ນຕົກລົງເທິງຫົວຂອງຜູ້ນັ້ນ ໄດ້ຊ່ວຍໃຫ້ຫຼຸດພົ້ນດ້ວຍອຸບາຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດໄວ້ໃນຈະຣິຍາປິຕົກວ່າ:

‘‘යං සො තදා මං අභිසපි, කුපිතො දුට්ඨමානසො;

තස්සෙව මත්ථකෙ නිපති, යොගෙන තං පමොචයි’’න්ති.

"ຄຳແຊ່ງໃດທີ່ຜູ້ນັ້ນໂກດເຄືອງ ມີໃຈປະທຸສະຮ້າຍ ໄດ້ແຊ່ງເຮົາໃນເວລານັ້ນ, ຄຳແຊ່ງນັ້ນໄດ້ຕົກລົງເທິງຫົວຂອງຜູ້ນັ້ນເອງ, ເຮົາໄດ້ຊ່ວຍໃຫ້ຜູ້ນັ້ນຫຼຸດພົ້ນດ້ວຍອຸບາຍ".

යඤ්හි තත්ථ සත්තමෙ දිවසෙ බොධිසත්තෙන සූරියුග්ගමනනිවාරණං කතං, අයමෙත්ථ යොගොති අධිප්පෙතො. යොගෙන හි උබ්බළ්හා සරාජිකා පරිසා නගරවාසිනො නෙගමා චෙව ජානපදා ච බොධිසත්තස්ස සන්තිකං තාපසං ආනෙත්වා ඛමාපෙසුං. සො ච බොධිසත්තස්ස ගුණෙ ජානිත්වා තස්මිං චිත්තං පසාදෙසි. යං පනස්ස මත්ථකෙ මත්තිකාපිණ්ඩස්ස ඨපනං, තස්ස ච සත්තධා ඵාලනං කතං, තං මනුස්සානං චිත්තානුරක්ඛණත්ථං. අඤ්ඤථා හි – ‘‘ඉමෙ පබ්බජිතා සමානා චිත්තස්ස වසෙ වත්තන්ති, න පන චිත්තං අත්තනො වසෙ වත්තාපෙන්තී’’ති මහාසත්තම්පි තෙන සදිසං කත්වා ගණ්හෙය්‍යුං, තදස්ස තෙසං දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායාති. තෙනාහ ‘‘අථස්සා’’තිආදි.

ຄວາມຈິງ ການທີ່ພຣະໂພທິສັດຫ້າມການຂຶ້ນຂອງດວງຕາເວັນໃນວັນທີເຈັດໃນເລື່ອງນັ້ນ ນີ້ຄື "ອຸບາຍ" (ໂຍຄະ) ທີ່ໝາຍເຖິງໃນທີ່ນີ້. ເພາະວ່າ ດ້ວຍອຸບາຍນັ້ນ ບໍລິສັດພ້ອມທັງພຣະຣາຊາ, ຊາວເມືອງ, ຊາວນິຄົມ ແລະຊາວຊົນນະບົດ ຜູ້ເດືອດຮ້ອນແລ້ວ ຈຶ່ງໄດ້ພາພຣາມດາບົດນັ້ນມາຂໍຂະມາໃນສຳນັກຂອງພຣະໂພທິສັດ. ແລະດາບົດນັ້ນ ເມື່ອຮູ້ຄຸນຂອງພຣະໂພທິສັດແລ້ວ ກໍມີຈິດເຫຼື້ອມໃສໃນພຣະໂພທິສັດ. ສ່ວນການວາງກ້ອນດິນໜຽວໄວ້ເທິງຫົວຂອງດາບົດນັ້ນ ແລະການເຮັດໃຫ້ກ້ອນດິນນັ້ນແຕກອອກເປັນເຈັດສ່ຽງ ກໍເພື່ອຮັກສາຈິດໃຈຂອງມະນຸດທັງຫຼາຍ. ເພາະວ່າ ຖ້າບໍ່ເຮັດແນວນັ້ນ ມະນຸດທັງຫຼາຍກໍຈັກຄິດວ່າ "ບັນພະຊິດເຫຼົ່ານີ້ ເປັນຜູ້ຕົກຢູ່ໃນອຳນາດແຫ່ງຈິດ, ແຕ່ບໍ່ໄດ້ເຮັດຈິດໃຫ້ຢູ່ໃນອຳນາດຂອງຕົນ" ແລ້ວຈັກຖືເອົາພຣະມະຫາສັດວ່າສະເໝີດ້ວຍດາບົດນັ້ນ, ຄວາມຄິດນັ້ນກໍຈັກເປັນໄປເພື່ອຄວາມບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ ແລະເພື່ອຄວາມທຸກແກ່ພວກເຂົາຕະຫຼອດກາລານານ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "athassā" ເປັນຕົ້ນ.

ලොහකූටවස්සන්ති අයගුළවස්සං. තදා හි රතනමත්තානි දියඩ්ඪරතනමත්තානිපි තිඛිණංසානි අයගුළමණ්ඩලානි ඉතො චිතො ච නිපතන්තා මනුස්සානං සරීරානි ඛණ්ඩඛණ්ඩකානි අකංසු. කලලවස්සන්ති තනුකකද්දමපටලකද්දමං. උපහච්චාති ආඝාටෙත්වා. තදෙව මජ්ඣාරඤ්ඤං.

ຄຳວ່າ "lohakūṭavassaṃ" (ຝົນຄ້ອນເຫຼັກ) ໄດ້ແກ່ ຝົນລູກເຫຼັກ. ເພາະວ່າ ໃນເວລານັ້ນ ລູກເຫຼັກກົມອັນມີຄົມ ມີຂະໜາດເທົ່າໜຶ່ງສອກ ບາງລູກມີຂະໜາດເທົ່າສອກເຄິ່ງ ຕົກລົງມາທາງນີ້ທາງນັ້ນ ເຮັດໃຫ້ຮ່າງກາຍຂອງມະນຸດທັງຫຼາຍແຕກອອກເປັນທ່ອນໆ. ຄຳວ່າ "kalalavassaṃ" (ຝົນຕົມ) ໄດ້ແກ່ ຝົນຕົມອັນລະອຽດ ແລະຕົມທີ່ເປັນແຜ່ນ. ຄຳວ່າ "upahacca" ໄດ້ແກ່ ກະທົບກະທັ່ງ (ບຽດບຽນ) ແລ້ວ. ປ່ານັ້ນເອງ ເປັນປ່າໃຫຍ່ (ທ່າມກາງປ່າ).

67. අනුවිච්චකාරන්ති අනුවිච්චකරණං. කාරණෙහි ද්වීහි අනිය්‍යානිකසාසනෙ ඨිතානං අත්තනො සාවකත්තං උපගතෙ පග්ගහනිග්ගහානි දස්සෙතුං ‘‘කස්මා’’තිආදි වුත්තං.

໖໗. ຄຳວ່າ "anuviccakāraṃ" ໄດ້ແກ່ ການໄຕ່ຕອງ (ການພິຈາລະນາຢ່າງຮອບຄອບ). ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວຄຳວ່າ "kasmā" (ເພາະເຫດໃດ) ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງການຍົກຍ້ອງແລະການຂົ່ມຂູ່ ດ້ວຍເຫດ 2 ປະການ ແກ່ບຸກຄົນທັງຫຼາຍຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນສາສະໜาອັນບໍ່ນຳອອກຈາກທຸກ ຜູ້ເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນສາວົກຂອງຕົນ.

69. අනුපුබ්බිං කථන්ති (දී. නි. ටී. 2.75-76; අ. නි. ටී. 3.8.12) අනුපුබ්බියා අනුපුබ්බං කථෙතබ්බකථං, කා පන සා? දානාදිකථා. දානකථා තාව පචුරජනෙසුපි පවත්තියා සබ්බසාධාරණත්තා සුකරත්තා සීලෙ පතිට්ඨානස්ස උපායභාවතො ච ආදිතොව කථිතා[Pg.36]. පරිච්චාගසීලො හි පුග්ගලො පරිග්ගහවත්ථූසු නිස්සඞ්ගභාවතො සුඛෙනෙව සීලානි සමාදියති, තත්ථ ච සුප්පතිට්ඨිතො හොති. සීලෙන දායකපටිග්ගහණවිසුද්ධිතො පරානුග්ගහං වත්වා පරපීළානිවත්තිවචනතො, කිරියධම්මං වත්වා අකිරියධම්මවචනතො, භොගයසසම්පත්තිහෙතුං වත්වා භවසම්පත්තිහෙතුවචනතො ච දානකථානන්තරං සීලකථා කථිතා. තඤ්ච සීලං වට්ටනිස්සිතං, අයං භවසම්පත්ති තස්ස ඵලන්ති දස්සනත්ථං, ඉමෙහි ච දානසීලමයෙහි පණීතචරියභෙදභින්නෙහි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූහි එතා චාතුමහාරාජිකාදීසු පණීතතරාදිභෙදභින්නා අපරිමෙය්‍යා භොගභවසම්පත්තියොති දස්සනත්ථං තදනන්තරං සග්ගකථා. ස්වායං සග්ගො රාගාදීහි උපක්කිලිට්ඨො සබ්බදා අනුපක්කිලිට්ඨො අරියමග්ගොති දස්සනත්ථං සග්ගානන්තරං මග්ගො, මග්ගඤ්ච කථෙන්තෙන තදධිගමූපායසන්දස්සනත්ථං සග්ගපරියාපන්නාපි පගෙව ඉතරෙ සබ්බෙපි කාමා නාම බහ්වාදීනවා අනිච්චා අද්ධුවා විපරිණාමධම්මාති කාමානං ආදීනවො. හීනා ගම්මා පොථුජ්ජනිකා අනරියා අනත්ථසඤ්හිතාති තෙසං ඔකාරො ලාමකභාවො, සබ්බෙපි භවා කිලෙසානං වත්ථුභූතාති තත්ථ සංකිලෙසො. සබ්බසො කිලෙසවිප්පමුත්තං නිබ්බානන්ති නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසො ච කථෙතබ්බොති අයමත්ථො මග්ගන්තීති එත්ථ ඉති-සද්දෙන දස්සිතොති වෙදිතබ්බං.

໖໙. ຄຳວ່າ "anupubbikathā" (ພຣະທຳມະເທດສະໜາໂດຍລຳດັບ) ໄດ້ແກ່ ເທດສະໜາທີ່ຄວນສະແດງໂດຍລຳດັບ, ເທດສະໜານັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ຄື ເທດສະໜາມີທານເປັນຕົ້ນ. ໃນບັນດາເທດສະໜາເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະອົງຕັດທານະກະຖາກ່ອນ ເພາະເປັນສິ່ງທົ່ວໄປແກ່ຄົນທັງຫຼາຍ ແມ່ນແຕ່ໃນຄົນທົ່ວໄປ, ເພາະເຮັດໄດ້ງ່າຍ ແລະເພາະເປັນອຸບາຍໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ໃນສິນ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ມີປົກກະຕິສະຫຼະລະວາງ ຍ່ອມສະມາທານສິນໄດ້ໂດຍງ່າຍ ເພາະຄວາມບໍ່ຕິດຂ້ອງໃນວັດຖຸສິ່ງຂອງທີ່ຕົນຄອບຄອງ ແລະຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ຢ່າງໝັ້ນຄົງໃນສິນນັ້ນ. ພຣະອົງຕັດສີລະກະຖາໃນລຳດັບຖັດຈາກທານະກະຖາ ເພາະສິນເຮັດໃຫ້ຜູ້ໃຫ້ແລະຜູ້ຮັບບໍລິສຸດ, ເພາະເປັນການກ່າວເຖິງການເກື້ອກູນຜູ້ນັ້ນ, ເພາະເປັນການກ່າວເຖິງການງົດເວັ້ນຈາກການບຽດບຽນຜູ້ນັ້ນ, ເພາະເປັນການກ່າວເຖິງກິຣິຍາທຳ (ສິ່ງທີ່ຄວນເຮັດ) ບໍ່ແມ່ນອະກິຣິຍາທຳ, ແລະເພາະເປັນການກ່າວເຖິງເຫດແຫ່ງໂພຄະສົມບັດແລະຍົດຖາບັນດາສັກ ແລະເຫດແຫ່ງພົບສົມບັດ. ແລະເພື່ອສະແດງວ່າ ສິນນັ້ນຍັງເນື່ອງດ້ວຍວັດຕະສົງສານ, ພົບສົມບັດນີ້ເປັນຜົນຂອງສິນນັ້ນ, ແລະເພື່ອສະແດງວ່າ ໂພຄະສົມບັດແລະພົບສົມບັດອັນຫາປະມານບໍ່ໄດ້ ເຊິ່ງແຕກຕ່າງກັນໂດຍຄວາມປະນີດກວ່າກັນໃນສະຫວັນຊັ້ນຈາຕຸມະຫາຣາຊິກາເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ເປັນຜົນແຫ່ງບຸນກິຣິຍາວັດຖຸອັນສຳເລັດດ້ວຍທານແລະສິນ ອັນແຕກຕ່າງກັນໂດຍຄວາມປະພຶດອັນປະນີດ, ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດສັກຄະກະຖາ (ເທດສະໜາເລື່ອງສະຫວັນ) ໃນລຳດັບຖັດຈາກນັ້ນ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ສະຫວັນນັ້ນຍັງເສົ້າໝອງດ້ວຍຣາຄະເປັນຕົ້ນ, ສ່ວນອະລິຍະມັກເປັນທຳອັນບໍ່ເສົ້າໝອງໃນກາລທຸກເມື່ອ, ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດມັກຄະກະຖາໃນລຳດັບຖັດຈາກສັກຄະກະຖາ, ແລະເມື່ອຈະຕັດມັກຄະກະຖາ ເພື່ອສະແດງອຸບາຍເຄື່ອງບັນລຸມັກນັ້ນ, ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດໂທດແຫ່ງກາມທັງຫຼາຍວ່າ "ກາມທັງຫຼາຍ ແມ່ນແຕ່ກາມອັນເປັນໄປໃນສະຫວັນ ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງກາມອື່ນໆ ທັງໝົດລ້ວນແຕ່ມີໂທດຫຼາຍ, ບໍ່ທ່ຽງ, ບໍ່ຍັ່ງຍືນ, ມີຄວາມແປປວນເປັນທຳມະດา". ຕັດຄວາມຕ່ຳຊ້າ (ໂອກາຣະ) ຂອງກາມເຫຼົ່ານັ້ນວ່າ "ເປັນຂອງຕ່ຳ, ເປັນຂອງຊາວບ້ານ, ເປັນຂອງປຸຖຸຊົນ, ບໍ່ແມ່ນຂອງພຣະອະລິຍະ, ບໍ່ປະກອບດ້ວຍປະໂຫຍດ", ແລະຕັດຄວາມເສົ້າໝອງ (ສັງກິເລດ) ໃນພົບທັງຫຼາຍວ່າ "ພົບທັງປວງເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງກິເລດ". ແລະຕັດອານິສົງໃນເນກຂຳມະ (ການອອກຈາກກາມ) ວ່າ "ພຣະນິພານເປັນທຳຫຼຸດພົ້ນຈາກກິເລດໂດຍປະການທັງປວງ", ພຶງຊາບວ່າ ເນື້ອຄວາມນີ້ ພຣະອົງສະແດງໄວ້ດ້ວຍສັບວ່າ "iti" ໃນຄຳວ່າ "magganti" ນີ້.

සුඛානං නිදානන්ති දිට්ඨධම්මිකානං සම්පරායිකානං නිබ්බානසඤ්හිතානඤ්චාති සබ්බෙසම්පි සුඛානං කාරණං. යඤ්හි කිඤ්චි ලොකෙ භොගසුඛං නාම, තං සබ්බං දානනිදානන්ති පාකටො අයමත්ථො. යං පන ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානපටිසංයුත්තං සුඛං, තස්සපි දානං උපනිස්සයපච්චයො හොතියෙව. සම්පත්තීනං මූලන්ති යා ඉමා ලොකෙ පදෙසරජ්ජසිරිස්සරියසත්තරතනසමුජ්ජලචක්කවත්තිසම්පදාති එවංපභෙදා මානුසිකා සම්පත්තියො, යා ච චාතුමහාරාජාදිගතා දිබ්බා සම්පත්තියො, යා වා පනඤ්ඤාපි සම්පත්තියො, තාසං සබ්බාසං ඉදං මූලකාරණං. භොගානන්ති භුඤ්ජිතබ්බට්ඨෙන ‘‘භොගො’’න්ති ලද්ධනාමානං මනාපියරූපාදීනං, තන්නිස්සයානං වා උපභොගසුඛානං, පතිට්ඨා නිච්චලාධිට්ඨානතාය. විසමගතස්සාති බ්‍යසනප්පත්තස්ස. තාණන්ති රක්ඛා තතො පරිපාලනතො. ලෙණන්ති බ්‍යසනෙහි පරිපාතියමානස්ස ඔලීයනපදෙසො. ගතීති ගන්තබ්බට්ඨානං. පරායණන්ති පටිසරණං. අවස්සයොති විනිපතිතුං අදෙන්තො නිස්සයො. ආරම්මණන්ති ඔලුබ්භාරම්මණං.

ຄຳວ່າ "sukhānaṃ nidānaṃ" (ເປັນບໍ່ເກີດແຫ່ງຄວາມສຸກທັງຫຼາຍ) ໄດ້ແກ່ ເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມສຸກທັງປວງ ຄື ຄວາມສຸກໃນຊາດປັດຈຸບັນ, ຄວາມສຸກໃນຊາດໜ້າ ແລະຄວາມສຸກອັນເນື່ອງດ້ວຍພຣະນິພານ. ເພາະວ່າ ຄວາມສຸກໃນໂພຄະສົມບັດໃດໆ ໃນໂລກ, ຄວາມສຸກທັງໝົດນັ້ນ ລ້ວນແຕ່ມີທານເປັນບໍ່ເກີດ, ເນື້ອຄວາມນີ້ປາກົດຈະແຈ້ງແລ້ວ. ສ່ວນຄວາມສຸກໃດອັນປະກອບດ້ວຍຊານ, ວິປັດສະນາ, ມັກ, ຜົນ ແລະພຣະນິພານ, ທານກໍຍັງເປັນອຸປະນິດໄສປັດໄຈແກ່ຄວາມສຸກນັ້ນຄືກັນ. ຄຳວ່າ "sampattīnaṃ mūlaṃ" (ເປັນຮາກເຫງົ້າແຫ່ງສົມບັດທັງຫຼາຍ) ໄດ້ແກ່ ເປັນມູນເຫດແຫ່ງສົມບັດທັງໝົດເຫຼົ່ານັ້ນ ຄື ມະນຸດສົມບັດອັນມີປະການຕ່າງໆ ເຊັ່ນ ຄວາມເປັນພຣະຣາຊາໃນປະເທດຣາດ, ຄວາມເປັນໃຫຍ່, ຄວາມເປັນພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດອັນຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍແກ້ວ 7 ປະການໃນໂລກນີ້, ແລະທິບພະຍະສົມບັດອັນມີໃນສະຫວັນຊັ້ນຈາຕຸມະຫາຣາຊິກາເປັນຕົ້ນ, ຫຼືສົມບັດອື່ນໃດກໍຕາມ. ຄຳວ່າ "bhogānaṃ" (ແຫ່ງໂພຄະທັງຫຼາຍ) ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງຮູບອັນເປັນທີ່ເພິ່ງພໍໃຈເປັນຕົ້ນ ທີ່ໄດ້ຊື່ວ່າ "ໂພຄະ" ເພາະອັດຖະວ່າເປັນສິ່ງທີ່ຄວນບໍລິໂພກ, ຫຼືແຫ່ງຄວາມສຸກໃນການອຸປະໂພກບໍລິໂພກອັນອາໄສໂພຄະນັ້ນ, ຄຳວ່າ "patiṭṭhā" (ເປັນທີ່ຕັ້ງ) ເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງອັນໝັ້ນຄົງ. ຄຳວ່າ "visamagatassa" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຖິງຄວາມຈິບຫາຍ (ຜູ້ຕົກທຸກໄດ້ຍາກ). ຄຳວ່າ "tāṇaṃ" (ເປັນທີ່ຕ້ານທານ) ໄດ້ແກ່ ເປັນເຄື່ອງປ້ອງກັນ ເພາະເປັນເຄື່ອງຮັກສາຈາກຄວາມຈິບຫາຍນັ້ນ. ຄຳວ່າ "leṇaṃ" (ເປັນທີ່ຫຼົບໄພ) ໄດ້ແກ່ ເປັນທີ່ຫຼົບຊ່ອນຂອງຜູ້ທີ່ຖືກຄວາມຈິບຫາຍບີບຄັ້ນຢູ່. ຄຳວ່າ "gati" (ເປັນທີ່ໄປ) ໄດ້ແກ່ ເປັນທີ່ໄປເຖິງ. ຄຳວ່າ "parāyaṇaṃ" (ເປັນທີ່ເພິ່ງ) ໄດ້ແກ່ ເປັນທີ່ຍຶດໜ່ຽວ. ຄຳວ່າ "avassayo" (ເປັນທີ່ອາໄສ) ໄດ້ແກ່ ເປັນທີ່ອາໄສອັນບໍ່ປ່ອຍໃຫ້ຕົກໄປ (ໃນທາງເສື່ອມ). ຄຳວ່າ "ārammaṇaṃ" (ເປັນອາຣົມ) ໄດ້ແກ່ ເປັນອາຣົມເຄື່ອງຍຶດໜ່ຽວ.

රතනමයසීහාසනසදිසන්ති [Pg.37] සබ්බරතනමයසත්තඞ්ගමහාසීහාසනසදිසං, මහග්ඝං හුත්වා සබ්බසො විනිපතිතුං අප්පදානතො. මහාපථවිසදිසං ගතගතට්ඨානෙ පතිට්ඨාසම්භවතො. යථා දුබ්බලස්ස පුරිසස්ස ආලම්බනරජ්ජු උත්තිට්ඨතො තිට්ඨතො ච උපත්ථම්භො, එවං දානං සත්තානං සම්පත්තිභවෙ උපපත්තියා ඨිතියා ච පච්චයො හොතීති ආහ ‘‘ආලම්බනට්ඨෙන ආලම්බනරජ්ජුසදිස’’න්ති. දුක්ඛනිත්ථරණට්ඨෙනාති දුග්ගතිදුක්ඛනිත්ථරණට්ඨෙන. සමස්සාසනට්ඨෙනාති ලොභමච්ඡරියාදිපටිසත්තුපද්දවතො සම්මදෙව අස්සාසනට්ඨෙන. භයපරිත්තාණට්ඨෙනාති දාලිද්දියභයතො පරිපාලනට්ඨෙන. මච්ඡෙරමලාදීහීති මච්ඡෙරලොභදොසඉස්සාමිච්ඡාදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදි චිත්තමලෙහි. අනුපලිත්තට්ඨෙනාති අනුපක්කිලිට්ඨතාය. තෙසන්ති මච්ඡෙරමලාදීනං. එතෙසං එව දුරාසදට්ඨෙන. අසන්තාසනට්ඨෙනාති අසන්තාසහෙතුභාවෙන. යො හි දායකො දානපති, සො සම්පතිපි න කුතොචි සන්තසති, පගෙව ආයතිං. බලවන්තට්ඨෙනාති මහාබලවතාය. දායකො හි දානපති සම්පති පක්ඛබලෙන බලවා හොති, ආයතිං පන කායබලාදීහි. අභිමඞ්ගලසම්මතට්ඨෙනාති ‘‘වුඩ්ඪිකාරණ’’න්ති අභිසම්මතභාවෙන. විපත්තිතො සම්පත්තියා නයනං ඛෙමන්තභූමිසම්පාපනං.

ຄຳວ່າ "ເໝືອນດັ່ງສີຫະອາດອັນສຳເລັດດ້ວຍລັດຕະນະ" ຄື ເໝືອນດັ່ງມະຫາສີຫະອາດມີອົງ 7 ອັນສຳເລັດດ້ວຍລັດຕະນະທັງປວງ ເພາະເປັນຂອງມີຄ່າຫຼາຍ ແລະ ບໍ່ມີທາງທີ່ຈະຕົກຫຼົ່ນໄປໂດຍປະການທັງປວງ. ຄຳວ່າ "ເໝືອນດັ່ງມະຫາປະຖະພີ" ເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງໝັ້ນໃນສະຖານທີ່ທີ່ໄປແລ້ວໆ. ປຽບເໝືອນເຊືອກໜ່ຽວລັ້ງຂອງຄົນທຸບພົນລະພາບ ຍ່ອມເປັນທີ່ພຶ່ງພິງໃນເວລາລຸກຂຶ້ນ ແລະ ຢືນຢູ່ສັນໃດ, ທານກໍຍ່ອມເປັນປັດໄຈແກ່ການເຂົ້າເຖິງ ແລະ ການຕັ້ງຢູ່ຂອງສັດທັງຫຼາຍໃນສົມບັດຕິພົບສັນນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເໝືອນດັ່ງເຊືອກໜ່ຽວລັ້ງ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນທີ່ໜ່ຽວລັ້ງ". ຄຳວ່າ "ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງຂ້າມພົ້ນຈາກທຸກ" ຄື ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງຂ້າມພົ້ນຈາກທຸກໃນທຸຄະຕິ. ຄຳວ່າ "ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງບັນເທົາ" ຄື ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງບັນເທົາຢ່າງດີຈາກອຸປະທະວະອັນເປັນປະຕິປັກ ມີຄວາມໂລບ ແລະ ຄວາມຕະໜີ່ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງປ້ອງກັນໄພ" ຄື ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງປົກປ້ອງຈາກໄພຄືຄວາມຍາກຈົນ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍມົນທິນມີຄວາມຕະໜີ່ເປັນຕົ້ນ" ຄື ດ້ວຍມົນທິນແຫ່ງຈິດ ມີຄວາມຕະໜີ່, ຄວາມໂລບ, ໂທສະ, ອິດສາ, ມິດສາທິຖິ ແລະ ວິຈິກິດສາເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນຜູ້ບໍ່ແປດເປື້ອນ" ຄື ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ເສົ້າໝອງ. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງມົນທິນເຫຼົ່ານັ້ນ" ຄື ແຫ່ງມົນທິນມີຄວາມຕະໜີ່ເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ. ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເຂົ້າໄປໃກ້ໄດ້ຍາກນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນເຫດບໍ່ສະດຸ້ງກົວ" ຄື ເພາະຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມບໍ່ສະດຸ້ງກົວ. ຈິງຢູ່, ທາຍົກຜູ້ເປັນທານະບໍດີ ຍ່ອມບໍ່ສະດຸ້ງກົວຈາກສິ່ງໃດໆ ເຖິງແມ່ນໃນປັດຈຸບັນ, ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງໃນອະນາຄົດ. ຄຳວ່າ "ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນຜູ້ມີກຳລັງຫຼາຍ" ຄື ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີກຳລັງມະຫາສານ. ຈິງຢູ່, ທາຍົກຜູ້ເປັນທານະບໍດີ ຍ່ອມເປັນຜູ້ມີກຳລັງດ້ວຍກຳລັງແຫ່ງພັກພວກໃນປັດຈຸບັນ, ແຕ່ໃນອະນາຄົດ ຍ່ອມມີກຳລັງດ້ວຍກຳລັງກາຍເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນທີ່ສົມມຸດວ່າເປັນອະພິມຸງຄຸນ" ຄື ໂດຍຄວາມເປັນທີ່ຍອມຮັບວ່າ "ເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມຈະເລີນ". ການນຳອອກຈາກວິບັດຕິໄປສູ່ສົມບັດຕິ ຄືການບັນລຸເຖິງແດນອັນກະເສມ.

ඉදානි මහාබොධිචරියභාවෙනපි දානගුණං දස්සෙතුං දානං නාමෙතන්තිආදි වුත්තං. තත්ථ අත්තානං නිය්‍යාදෙන්තෙනාති එතෙන දානඵලං සම්මදෙව පස්සන්තා මහාපුරිසා අත්තනො ජීවිතම්පි පරිච්චජන්ති, තස්මා කො නාම විඤ්ඤුජාතිකො බාහිරෙ වත්ථුම්හි සඞ්ගං කරෙය්‍යාති ඔවාදං දෙති. ඉදානි යා ලොකියා ලොකුත්තරා ච උක්කංසගතා සම්පත්තියො, තා සබ්බා දානතොයෙව පවත්තන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘දානඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සක්කමාරබ්‍රහ්මසම්පත්තියො අත්තහිතාය එව, චක්කවත්තිසම්පත්ති පන අත්තහිතාය ච පරහිතාය චාති දස්සෙතුං සා තාසං පරතො වුත්තා. එතා ලොකියා, ඉමා පන ලොකුත්තරාති දස්සෙතුං ‘‘සාවකපාරමීඤාණ’’න්තිආදි වුත්තං. තාසුපි උක්කට්ඨුක්කට්ඨතරුක්කට්ඨතමමෙව දස්සෙතුං කමෙන ඤාණත්තයං වුත්තං. තෙසං පන දානස්ස පච්චයභාවො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. එතෙනෙව තස්ස බ්‍රහ්මසම්පත්තියාපි පච්චයභාවො දීපිතොති වෙදිතබ්බො.

ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງຄຸນແຫ່ງທານໂດຍຄວາມເປັນມະຫາໂພທິຈະລິຍາ (ການປະພຶດຂອງພະມະຫາໂພທິສັດ) ນຳອີກ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ຂຶ້ນຊື່ວ່າທານນີ້". ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ "ໂດຍການສະຫຼະຕົນເອງ" ນີ້ ທ່ານໃຫ້ໂອວາດວ່າ "ພະມະຫາບຸລຸດທັງຫຼາຍ ເມື່ອເລັງເຫັນຜົນແຫ່ງທານຢ່າງຖືກຕ້ອງ ຍ່ອມສະຫຼະແມ່ນແຕ່ຊີວິດຂອງຕົນ, ເພາະສະນັ້ນ ໃຜເລີຍທີ່ເປັນວິນຍູຊົນຈະເພິ່ງຂ້ອງຢູ່ ໃນວັດຖຸພາຍນອກ". ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງວ່າ ສົມບັດຕິທັງຫຼາຍ ທັງທີ່ເປັນໂລກີຍະ ແລະ ໂລກຸດຕະລະ ອັນເຖິງຄວາມຍອດຢ້ຽມນັ້ນ ທັງໝົດຍ່ອມເປັນໄປຈາກທານນັ້ນເອງ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ເພາະວ່າທານ". ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ສັກກະສົມບັດ, ມານສົມບັດ ແລະ ພົມມະສົມບັດ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດສ່ວນຕົນເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນຈັກກະພັດສົມບັດ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດສ່ວນຕົນ ແລະ ປະໂຫຍດສ່ວນລວມ, ເພື່ອສະແດງຂໍ້ນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຈັກກະພັດສົມບັດນັ້ນໄວ້ຫຼັງຈາກສົມບັດຕິເຫຼົ່ານັ້ນ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ສົມບັດຕິເຫຼົ່ານີ້ເປັນໂລກີຍະ, ສ່ວນສົມບັດຕິເຫຼົ່ານີ້ເປັນໂລກຸດຕະລະ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ສາວົກປາລະມີຍານ". ໃນຍານເຫຼົ່ານັ້ນ, ເພື່ອສະແດງຄວາມປະເສີດ, ຄວາມປະເສີດກວ່າ ແລະ ຄວາມປະເສີດຢ່າງຍິ່ງຍວດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຍານ 3 ໄປຕາມລຳດັບ. ສ່ວນຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງທານຂອງຍານເຫຼົ່ານັ້ນ ທ່ານໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຫົນຫຼັງ. ດ້ວຍເຫດນີ້ເອງ ພຶງຊາບວ່າ ຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງທານແມ່ນແກ່ພົມມະສົມບັດນັ້ນ ກໍເປັນອັນທ່ານສະແດງໄວ້ແລ້ວ.

දානඤ්ච නාම හිතජ්ඣාසයෙන, පූජාවසෙන වා අත්තනො සන්තකස්ස පරෙසං පරිච්චජනං, තස්මා දායකො පුරිසපුග්ගලො පරෙසං සන්තකං හරිස්සතීති [Pg.38] අට්ඨානමෙතන්ති ආහ – ‘‘දානං දදන්තො සීලං සමාදාතුං සක්කොතී’’ති. සීලාලඞ්කාරසදිසො අලඞ්කාරො නත්ථි සොභාවිසෙසාවහත්තා සීලස්ස. සීලපුප්ඵසදිසං පුප්ඵං නත්ථීති එත්ථාපි එසෙව නයො. සීලගන්ධසදිසො ගන්ධො නත්ථීති එත්ථ ‘‘චන්දනං තගරං වාපී’’තිආදිකා (ධ. ප. 55; මි. ප. 4.1.1) ගාථා – ‘‘ගන්ධො ඉසීනං චිරදික්ඛිතානං, කායා චුතො ගච්ඡති මාලුතෙනා’’තිආදිකා (ජා. 2.17.55) ජාතකගාථායො ච ආහරිත්වා වත්තබ්බා, සීලඤ්හි සත්තානං ආභරණඤ්චෙව අලඞ්කාරො ච ගන්ධවිලෙපනඤ්ච දස්සනීයභාවාවහඤ්ච. තෙනාහ ‘‘සීලාලඞ්කාරෙන හී’’තිආදි.

ຂຶ້ນຊື່ວ່າທານ ຄືການສະຫຼະສິ່ງຂອງຂອງຕົນໃຫ້ແກ່ຜູ້ອື່ນ ດ້ວຍອັດທະຍາໄສເກື້ອກູນ ຫຼື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບູຊາ, ເພາະສະນັ້ນ ການທີ່ບຸກຄົນຜູ້ເປັນທາຍົກຈະໄປຍາດຊີງເອົາສິ່ງຂອງຂອງຜູ້ອື່ນນັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປບໍ່ໄດ້, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ບຸກຄົນເມື່ອໃຫ້ທານ ຍ່ອມສາມາດສະມາດານສິນໄດ້". ເຄື່ອງປະດັບທີ່ສະເໝີດ້ວຍເຄື່ອງປະດັບຄືສິນ ຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະສິນນຳມາຊຶ່ງຄວາມງົດງາມເປັນພິເສດ. ແມ່ນໃນຄຳວ່າ "ດອກໄມ້ທີ່ສະເໝີດ້ວຍດອກໄມ້ຄືສິນ ຍ່ອມບໍ່ມີ" ນີ້ ກໍມີໄນຍະດຽວກັນນີ້. ໃນຄຳວ່າ "ກິ່ນທີ່ສະເໝີດ້ວຍກິ່ນຄືສິນ ຍ່ອມບໍ່ມີ" ນີ້ ພຶງນຳຄາຖາມີອາທິວ່າ "ຈັນທະນັງ ຕະຄະລັງ ວາປິ" (ແກ່ນຈັນ ຫຼື ກະສະນາ) ແລະ ຊາດົກຄາຖາມີອາທິວ່າ "ກິ່ນຂອງພະຣືສີທັງຫຼາຍຜູ້ບວດມາດົນນານ ຫຼົ່ນອອກຈາກກາຍ ຍ່ອມລອຍໄປຕາມລົມ" ມາສະແດງ, ເພາະວ່າສິນເປັນທັງເຄື່ອງປະດັບ, ເຄື່ອງຕົບແຕ່ງ, ເຄື່ອງຫອມລູບໄລ້ ແລະ ເປັນເຄື່ອງນຳມາຊຶ່ງຄວາມໜ້າຊົມຊອບຂອງສັດທັງຫຼາຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ດ້ວຍເຄື່ອງປະດັບຄືສິນແລ".

අයං සග්ගො ලබ්භතීති ඉදං මජ්ඣිමෙහි ඡන්දාදීහි සමාදානසීලං සන්ධායාහ. තෙනාහ සක්කො දෙවරාජා –

ຄຳວ່າ "ຍ່ອມໄດ້ສະຫວັນນີ້" ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງສິນທີ່ສະມາດານດ້ວຍສັນທະເປັນຕົ້ນຢ່າງປານກາງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ້າວສັກກະເທວະລາດຈຶ່ງຕັດວ່າ -

‘‘හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජති;

මජ්ඣිමෙන ච දෙවත්තං, උත්තමෙන විසුජ්ඣතී’’ති. (ජා. 1.8.75;

2.22.429;

දී. නි. ටී. 2.75-76);

"ດ້ວຍພົມມະຈັນຢ່າງຕ່ຳ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນກະສັດ, ດ້ວຍພົມມະຈັນຢ່າງປານກາງ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນເທວະດາ, ດ້ວຍພົມມະຈັນຢ່າງປະເສີດ ຍ່ອມບໍລິສຸດ".

ඉට්ඨොති සුඛො. කන්තොති කමනීයො. මනාපොති මනවඩ්ඪනකො. තං පන තස්ස ඉට්ඨාදිභාවං දස්සෙතුං ‘‘නිච්චමෙත්ථ කීළා’’තිආදි වුත්තං.

ຄຳວ່າ "ອິດຖະ" ຄື ເປັນສຸກ. ຄຳວ່າ "ກັນຕະ" ຄື ເປັນທີ່ຮັກໃຄ່. ຄຳວ່າ "ມະນາປະ" ຄື ເປັນທີ່ຈະເລີນໃຈ. ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນຂອງໜ້າປາດຖະໜາເປັນຕົ້ນແຫ່ງສະຫວັນນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ການຫຼິ້ນສະໜຸກສະໜານໃນສະຫວັນນີ້ເປັນນິດ".

දොසොති අනිච්චතාදිනා අප්පස්සාදාදිනා ච දූසිතභාවො, යතො තෙ විඤ්ඤූනං චිත්තං නාරාධෙන්ති. අථ වා ආදීනං වාති පවත්තෙතීති ආදීනවො, පරමකපණතා. තථා ච කාමා යථාභූතං පච්චවෙක්ඛන්තානං පච්චුපතිට්ඨන්ති. ලාමකභාවොති අසෙට්ඨෙහි සෙවිතබ්බො, සෙට්ඨෙහි න සෙවිතබ්බො නිහීනභාවො. සංකිලිස්සනන්ති විබාධකතා උපතාපතා ච.

ຄຳວ່າ "ໂທດ" ຄື ຄວາມເປັນຂອງຖືກປະທຸສະຮ້າຍດ້ວຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ແລະ ດ້ວຍຄວາມມີລົດຊາດນ້ອຍເປັນຕົ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ກາມເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງບໍ່ເຮັດໃຫ້ຈິດຂອງວິນຍູຊົນຍິນດີ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ສິ່ງໃດຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມເສື່ອມເສຍ, ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ "ອາທີນົບ" (ໂທດ) ຄືຄວາມຍາກຈົນຢ່າງຍິ່ງ. ແລະກາມທັງຫຼາຍຍ່ອມປາກົດແກ່ຜູ້ພິຈາລະນາຕາມຄວາມເປັນຈິງຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຄວາມເປັນຂອງຕໍ່າຊ້າ" ຄື ຄວາມເປັນຂອງອັນຄົນບໍ່ປະເສີດເພິ່ງເສບ, ອັນຄົນປະເສີດບໍ່ເພິ່ງເສບ ຄືຄວາມເລວຊາມ. ຄຳວ່າ "ຄວາມເສົ້າໝອງ" ຄື ຄວາມເປັນເຄື່ອງບຽດບຽນ ແລະ ຄວາມເປັນເຄື່ອງເຜົາໄໝ້.

නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසන්ති එත්ථ යත්තකා කාමෙසු ආදීනවා, තප්පටිපක්ඛතො තත්තකා නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසා. අපිච – ‘‘නෙක්ඛම්මං නාමෙතං අසම්බාධං අසංකිලිට්ඨං නික්ඛන්තං කාමෙහි, නික්ඛන්තං කාමසඤ්ඤාය, නික්ඛන්තං කාමවිතක්කෙහි, නික්ඛන්තං කාමපරිළාහෙහි, නික්ඛන්තං බ්‍යාපාදසඤ්ඤායා’’තිආදිනා (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.26; දී. නි. ටී. 2.75-76) නයෙන නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසෙ පකාසෙසි, පබ්බජ්ජාය ඣානාදීසු ච ගුණෙ විභාවෙසි වණ්ණෙසි. කල්ලචිත්තන්ති හෙට්ඨා පවත්තිතදෙසනාය අස්සද්ධියාදීනං චිත්තදොසානං විගතත්තා උපරිදෙසනාය භාජනභාවූපගමනෙන කම්මක්ඛමචිත්තං. අට්ඨකථායං පන යස්මා අස්සද්ධියාදයො චිත්තස්ස රොගභූතා[Pg.39], තදා තෙ විගතා, තස්මා ආහ ‘‘අරොගචිත්ත’’න්ති. දිට්ඨිමානාදිකිලෙසවිගමෙන මුදුචිත්තං. කාමච්ඡන්දාදිවිගමෙන විනීවරණචිත්තං. සම්මාපටිපත්තියං උළාරපීතිපාමොජ්ජයොගෙන උදග්ගචිත්තං. තත්ථ සද්ධාසම්පත්තියා පසන්නචිත්තං. යදා භගවා අඤ්ඤාසීති සම්බන්ධො. අථ වා කල්ලචිත්තන්ති කාමච්ඡන්දවිගමෙන අරොගචිත්තං. මුදුචිත්තන්ති බ්‍යාපාදවිගමෙන මෙත්තාවසෙන අකථිනචිත්තං. විනීවරණචිත්තන්ති උද්ධච්චකුක්කුච්චවිගමෙන වික්ඛෙපස්ස විගතත්තා තෙන අපිහිතචිත්තං. උදග්ගචිත්තන්ති ථිනමිද්ධවිගමෙන සම්පග්ගහිතවසෙන අලීනචිත්තං. පසන්නචිත්තන්ති විචිකිච්ඡාවිගමෙන සම්මාපටිපත්තියං අධිමුත්තචිත්තන්ති එවමෙත්ථ සෙසපදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ໃນຄຳວ່າ "ອານິສົງໃນເນກຂຳມະ" ນີ້ ໂທດໃນກາມທັງຫຼາຍມີປະມານເທົ່າໃດ, ອານິສົງໃນເນກຂຳມະອັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ກາມເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍມີປະມານເທົ່ານັ້ນ. ອີກປະການໜຶ່ງ ພະອົງຊົງປະກາດອານິສົງໃນເນກຂຳມະ ໂດຍໄນຍະມີອາທິວ່າ "ຂຶ້ນຊື່ວ່າເນກຂຳມະນີ້ ເປັນສະພາບບໍ່ຄັບແຄບ, ບໍ່ເສົ້າໝອງ, ອອກໄປແລ້ວຈາກກາມທັງຫຼາຍ, ອອກໄປແລ້ວຈາກກາມະສັນຍາ, ອອກໄປແລ້ວຈາກກາມະວິຕົກ, ອອກໄປແລ້ວຈາກກາມະປະລິລາຫະ, ອອກໄປແລ້ວຈາກພະຍາບາດສັນຍາ", ຊົງຈຳແນກ ແລະ ພັນລະນາຄຸນໃນການບັນພະຊາ ແລະ ໃນຊານເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ກັນລະຈິດ" (ຈິດຄວນແກ່ການງານ) ຄື ຈິດອັນຄວນແກ່ການງານ ເພາະປາສະຈາກໂທດແຫ່ງຈິດມີຄວາມບໍ່ມີສັດທາເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍເທສະໜາທີ່ສະແດງໄວ້ໃນຫົນຫຼັງ ແລະ ເພາະເຖິງຄວາມເປັນພາຊະນະຮອງຮັບເທສະໜາໃນເບື້ອງບົນ. ສ່ວນໃນອັດຖະກະຖາ ກ່າວວ່າ "ຈິດບໍ່ມີໂລກ" ເພາະຄວາມບໍ່ມີສັດທາເປັນຕົ້ນເປັນດັ່ງໂລກຂອງຈິດ ແລະ ໃນເວລານັ້ນ ໂລກເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ປາສະຈາກໄປແລ້ວ. ຊື່ວ່າ "ຈິດອ່ອນໂຍນ" ເພາະປາສະຈາກກິເລດມີທິຖິ ແລະ ມານະເປັນຕົ້ນ. ຊື່ວ່າ "ຈິດປາສະຈາກນີວອນ" ເພາະປາສະຈາກກາມະສັນທະເປັນຕົ້ນ. ຊື່ວ່າ "ຈິດເບີກບານ" ເພາະປະກອບດ້ວຍປີຕິ ແລະ ປາໂມດຢ່າງແຮງກ້າໃນສຳມາປະຕິບັດ. ໃນຈິດເຫຼົ່ານັ້ນ, ຊື່ວ່າ "ຈິດເຫຼື້ອມໃສ" ເພາະເຖິງພ້ອມດ້ວຍສັດທາ. ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງແຫ່ງຄຳວ່າ "ເມື່ອໃດພະຜູ້ມີພະພາກຊົງຊາບແລ້ວ". ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຄຳວ່າ "ກັນລະຈິດ" ຄື ຈິດບໍ່ມີໂລກ ເພາະປາສະຈາກກາມະສັນທະ. ຄຳວ່າ "ຈິດອ່ອນໂຍນ" ຄື ຈິດບໍ່ກະດ້າງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເມດຕາ ເພາະປາສະຈາກພະຍາບາດ. ຄຳວ່າ "ຈິດປາສະຈາກນີວອນ" ຄື ຈິດທີ່ບໍ່ຖືກປິດກັ້ນ ເພາະປາສະຈາກອຸດທັດຈະກຸກກຸດຈະ ອັນເຮັດໃຫ້ຄວາມຟຸ້ງຊ່ານປາສະຈາກໄປ. ຄຳວ່າ "ຈິດເບີກບານ" ຄື ຈິດບໍ່ຫົດຫູ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປະຄອງໄວ້ ເພາະປາສະຈາກຖີນາມິດທະ. ຄຳວ່າ "ຈິດເຫຼື້ອມໃສ" ຄື ຈິດນ້ອມໄປໃນສຳມາປະຕິບັດ ເພາະປາສະຈາກວິຈິກິດສາ. ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດທີ່ເຫຼືອໃນຄຳນີ້ ດ້ວຍປະການສະນີ.

සෙය්‍යථාපීතිආදිනා උපමාවසෙන උපාලිස්ස සංකිලෙසප්පහානං අරියමග්ගනිප්ඵාදනඤ්ච දස්සෙති. අපගතකාළකන්ති විගතකාළකං. සම්මදෙවාති සුට්ඨු එව. රජනන්ති නීලපීතාදිරඞ්ගජාතං. පටිග්ගණ්හෙය්‍යාති ගණ්හෙය්‍ය පභස්සරං භවෙය්‍ය. තස්මිංයෙව ආසනෙති තිස්සං එව නිසජ්ජායං. එතෙනස්ස ලහුවිපස්සකතා තික්ඛපඤ්ඤතා සුඛපටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤතා ච දස්සිතා හොති. විරජන්ති අපායගමනීයරාගරජාදීනං විගමෙන විරජං. අනවසෙසදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාමලාපගමෙන වීතමලං. තිණ්ණං මග්ගානන්ති හෙට්ඨිමානං තිණ්ණං මග්ගානං. තස්ස උප්පත්තිආකාරදස්සනන්ති කස්මා වුත්තං? නනු මග්ගඤාණං අසඞ්ඛතධම්මාරම්මණන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තං හී’’තිආදි. තත්ථ පටිවිජ්ඣන්තන්ති අසම්මොහපටිවෙධවසෙන පටිවිජ්ඣන්තං. තෙනාහ ‘‘කිච්චවසෙනා’’ති.

ພະອົງຊົງສະແດງການລະສັງກິເລດ ແລະ ການບັນລຸອະລິຍະມັກຂອງອຸບາລີ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸປະມາ ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ "ປຽບເໝືອນ". ຄຳວ່າ "ປາສະຈາກຈຸດດຳ" ຄື ປາສະຈາກຮອຍດຳ. ຄຳວ່າ "ໂດຍຊອບແທ້" ຄື ຢ່າງດີນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ນ້ຳຍ້ອມ" ຄື ນ້ຳຍ້ອມມີສີຂຽວ ແລະ ສີເyellowືອງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ພຶງຮັບ" ຄື ພຶງຮັບເອົາ ຍ່ອມຜຸດຜ່ອງ. ຄຳວ່າ "ເທິງອາສະນະນັ້ນເອງ" ຄື ໃນການນັ່ງເທື່ອນັ້ນເອງ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ມີວິປັດສະນາໄວ, ມີປັນຍາແກ່ກ້າ ແລະ ມີສຸຂາປະຕິປະທາຂິບປາພິນຍາ (ປະຕິບັດສະດວກແລະຮູ້ໄດ້ໄວ) ຂອງອຸບາລີນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ປາສະຈາກທຸລີ" ຄື ປາສະຈາກທຸລີຄືລາຄະເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນເຫດໃຫ້ໄປສູ່ອະບາຍ. ຄຳວ່າ "ປາສະຈາກມົນທິນ" ຄື ປາສະຈາກມົນທິນຄືທິຖິ ແລະ ວິຈິກິດສາ ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງມັກທັງ 3" ຄື ແຫ່ງເບື້ອງຕ່ຳ 3 ມັກ. ທີ່ກ່າວວ່າ "ການສະແດງອາການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງມັກນັ້ນ" ເພາະເຫດໃດ? ທ່ານກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "ເພາະວ່າມັກນັ້ນ" ໂດຍໝາຍເຖິງຄຳຄັດຄ້ານວ່າ "ມັກຄະຍານມີອະສັງຂະຕະທຳເປັນອາລົມ ບໍ່ແມ່ນບໍ?". ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ "ແhangຕະຫຼອດ" ຄື ແທງຕະຫຼອດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການແທງຕະຫຼອດໂດຍບໍ່ຫຼົງລືມ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິດ".

තත්‍රිදං උපමාසංසන්දනං – වත්ථං විය චිත්තං, වත්ථස්ස ආගන්තුකමලෙහි කිලිට්ඨභාවො විය චිත්තස්ස රාගාදිමලෙහි සංකිලිට්ඨභාවො, ධොවනසිලා විය අනුපුබ්බීකථා, උදකං විය සද්ධා, උදකෙ තෙමෙත්වා ඌසගොමයඡාරිකාභරෙහි කාළකපදෙසෙ සම්මද්දිත්වා වත්ථස්ස ධොවනපයොගො විය සද්ධාසිනෙහෙන තෙමෙත්වා සතිසමාධිපඤ්ඤාහි දොසෙ සිථිලෙ කත්වා සුතාදිවිධිනා චිත්තස්ස සොධනෙ වීරියාරම්භො. තෙන පයොගෙන වත්ථෙ කාළකාපගමො විය වීරියාරම්භෙන කිලෙසවික්ඛම්භනං, රඞ්ගජාතං විය අරියමග්ගො, තෙන සුද්ධස්ස වත්ථස්ස පභස්සරභාවො විය වික්ඛම්භිතකිලෙසස්ස චිත්තස්ස මග්ගෙන පරියොදපනන්ති.

ໃນອຸປະມານັ້ນ ມີການປຽບທຽບດັ່ງນີ້ - ຈິດປຽບເໝືອນຜ້າ, ຄວາມເສົ້າໝອງແຫ່ງຈິດດ້ວຍມົນທິນມີລາຄະເປັນຕົ້ນ ປຽບເໝືອນຄວາມເປິເປື້ອນແຫ່ງຜ້າດ້ວຍມົນທິນທີ່ມາຈາກພາຍນອກ, ອະນຸປຸບພີກະຖາປຽບເໝືອນແທ່ນຫີນຊັກຜ້າ, ສັດທາປຽບເໝືອນນ້ຳ, ຄວາມພະຍາຍາມໃນການຊຳລະຈິດໃຫ້ສະອາດດ້ວຍວິທີການມີການສະດັບຮັບຟັງເປັນຕົ້ນ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ໂທດເບົາບາງລົງດ້ວຍສະຕິ, ສະມາທິ ແລະ ປັນຍາ ຫຼັງຈາກທີ່ຊຸ່ມຊື່ນດ້ວຍຄວາມຮັກຄືສັດທາ ປຽບເໝືອນຄວາມພະຍາຍາມຊັກຜ້າ ໂດຍການຊຸ່ມຜ້າໃນນ້ຳ ແລ້ວຖູຂັດບ່ອນທີ່ມີຮອຍດຳດ້ວຍດິນເຄັມ, ຂີ້ງົວ ແລະ ຂີ້ເຖົ່າ. ການຂົ່ມກິເລດໄວ້ດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມ ປຽບເໝືອນການຫຼຸດອອກແຫ່ງຮອຍດຳເທິງຜ້າດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມນັ້ນ, ອະລິຍະມັກປຽບເໝືອນນ້ຳຍ້ອມ, ການເຮັດຈິດທີ່ຂົ່ມກິເລດໄດ້ແລ້ວໃຫ້ຜຸດຜ່ອງດ້ວຍມັກ ປຽບເໝືອນຄວາມຜຸດຜ່ອງແຫ່ງຜ້າທີ່ສະອາດແລ້ວດ້ວຍນ້ຳຍ້ອມນັ້ນ.

දිට්ඨධම්මොති වත්වා දස්සනං නාම ඤාණදස්සනතො අඤ්ඤම්පි අත්ථීති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘පත්තධම්මො’’ති වුත්තං. පත්ති ච ඤාණසම්පත්තිතො අඤ්ඤාපි විජ්ජතීති [Pg.40] තතො විසෙසනත්ථං ‘‘විදිතධම්මො’’ති වුත්තං. සා පනෙසා විදිතධම්මතා ධම්මෙසු එකදෙසනාපි හොතීති නිප්පදෙසතො විදිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘පරියොගාළ්හධම්මො’’ති වුත්තං. තෙනස්ස සච්චාභිසම්බොධංයෙව දීපෙති. මග්ගඤාණඤ්හි එකාභිසමයවසෙන පරිඤ්ඤාදිකිච්චං සාධෙන්තං නිප්පදෙසෙන චතුසච්චධම්මං සමන්තතො ඔගාහන්තං නාම හොති. තෙනාහ – ‘‘දිට්ඨො අරියසච්චධම්මො එතෙනාති දිට්ඨධම්මො’’ති. තිණ්ණා විචිකිච්ඡාති සප්පටිභයකන්තාරසදිසා සොළසවත්ථුකා අට්ඨවත්ථුකා ච තිණ්ණා විචිකිච්ඡා තිණ්ණවිචිකිච්ඡා. විගතකථංකථොති පවත්තිආදීසු ‘‘එවං නු ඛො, කිං නු ඛො’’ති එවං පවත්තිකා විගතා සමුච්ඡින්නා කථංකථා. සාරජ්ජකරානං පාපධම්මානං පහීනත්තා තප්පටිපක්ඛෙසු සීලාදිගුණෙසු සුප්පතිට්ඨිතත්තා වෙසාරජ්ජං විසාරදභාවං වෙය්‍යත්තියං පත්තො. අත්තනා එව පච්චක්ඛතො දිට්ඨත්තා න තස්ස පරො පච්චෙතබ්බො අත්ථීති අපරප්පච්චයො.

ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ "ທິດຖະທຳ" (ຜູ້ມີທຳອັນເຫັນແລ້ວ) ແລ້ວ ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມເຂົ້າໃຈວ່າ "ການເຫັນຢ່າງອື່ນນອກຈາກຍານະທັດສະນະກໍມີຢູ່" ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ປັດຕະທຳ" (ຜູ້ມີທຳອັນເຖິງແລ້ວ). ແລະເພາະການບັນລຸຢ່າງອື່ນນອກຈາກຍານະສົມບັດຕິກໍມີຢູ່ ເພື່ອຈຳແນກຈາກການບັນລຸນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ວິທິຕະທຳ" (ຜູ້ມີທຳອັນຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ). ກໍຄວາມເປັນຜູ້ມີທຳອັນຮູ້ແຈ້ງແລ້ວນັ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ແມ່ນໃນບາງສ່ວນແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍ ເພື່ອສະແດງຄວາມຮູ້ແຈ້ງໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ປະລິໂຍຄາລະຫະທຳ" (ຜູ້ມີທຳອັນຢັ່ງລົງເລິກແລ້ວ). ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງເຖິງການຕັດສະຮູ້ສັດຈະທຳນັ້ນເອງ. ຈິງຢູ່, ມັກຄະຍານ ເມື່ອເຮັດກິດມີປະລິນຍາເປັນຕົ້ນໃຫ້ສຳເລັດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຕັດສະຮູ້ຮ່ວມກັນ ຍ່ອມຊື່ວ່າຢັ່ງລົງສູ່ອະລິຍະສັດຈະທຳ 4 ໂດຍຮອບ ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອະລິຍະສັດຈະທຳອັນບຸກຄົນເຫັນແລ້ວດ້ວຍຍານນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ທິດຖະທຳ". ຄຳວ່າ "ຜູ້ມີວິຈິກິດສາອັນຂ້າມພົ້ນແລ້ວ" ຄື ວິຈິກິດສາອັນມີວັດຖຸ 16 ແລະ ວັດຖຸ 8 ປຽບເໝືອນກັນດານອັນເຕັມດ້ວຍໄພ ອັນບຸກຄົນຂ້າມພົ້ນແລ້ວ ຊື່ວ່າ ຜູ້ມີວິຈິກິດສາອັນຂ້າມພົ້ນແລ້ວ. ຄຳວ່າ "ຜູ້ມີຄວາມເຄືອບແຄງອັນປາສະຈາກແລ້ວ" ຄື ຄວາມເຄືອບແຄງອັນເປັນໄປໃນຄວາມເປັນໄປເປັນຕົ້ນວ່າ "ເປັນຢ່າງນີ້ໜໍ, ແມ່ນຫຍັງໜໍ" ໄດ້ປາສະຈາກໄປ ຄືຖືກຕັດຂາດແລ້ວ. ເພາະລະບາບທຳອັນເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຂີ້ຂາດໄດ້ແລ້ວ ແລະ ເພາະຕັ້ງໝັ້ນດີແລ້ວໃນຄຸນມີສິນເປັນຕົ້ນອັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ບາບທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ແກ້ວຫານ ຄືຄວາມເປັນຜູ້ອົງອາດ ແລະ ຄວາມສະຫຼາດສະຫຼຽວ. ເພາະຕົນເອງເຫັນແລ້ວປະຈັກຕາ ບໍ່ຕ້ອງເຊື່ອຜູ້ອື່ນໃນທຳນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ບໍ່ຕ້ອງເຊື່ອຜູ້ອື່ນ".

71. පණ්ඩිතොති පඤ්ඤවා.

໗໑. ຄຳວ່າ "ບັນດິດ" ຄື ຜູ້ມີປັນຍາ.

72. තෙන හි සම්මාති දොවාරිකෙන සද්ධිං සල්ලපතියෙව, ‘‘එත්ථෙවා’’ති තෙන වුත්තවචනං සුත්වාපි තස්ස අත්ථං අසල්ලක්ඛෙන්තො. කස්මා? පරිදෙවතාය. තෙනාහ ‘‘බලවසොකෙන අභිභූතො’’ති.

໗໒. ຄຳວ່າ "ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ດີລະ" ຄື ເປັນການສົນທະນາກັບນາຍປະຕູເທົ່ານັ້ນ, ເຖິງແມ່ນໄດ້ຍິນຄຳເວົ້າທີ່ນາຍປະຕູນັ້ນກ່າວວ່າ "ຢູ່ທີ່ນີ້ເອງ" ກໍບໍ່ໄດ້ກຳນົດໝາຍເອົາເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳນັ້ນ. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄວາມຮ້ອງໄຫ້ຮຳໄຮ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຜູ້ຖືກຄວາມໂສກເສົ້າຢ່າງແຮງກ້າຄອບງຳແລ້ວ".

73. තෙනෙවාති යෙන උත්තරාසඞ්ගෙන ආසනං සම්මජ්ජති, තෙනෙව උදරෙ පරික්ඛිපන්තො ‘‘මාහං සත්ථාරං මම සරීරෙන ඵුසි’’න්ති අන්තරං කරොන්තො උත්තරාසඞ්ගෙන තං උදරෙ පරික්ඛිපන්තො පරිග්ගහෙත්වා. ‘‘දත්තපඤ්ඤත්ත’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.171) විය දත්ත-සද්දො එත්ථ බාලපරියායොති ආහ ‘‘ජළොසි ජාතො’’ති. උපට්ඨාකස්ස අඤ්ඤථාභාවෙනාති පුබ්බෙ අත්තනො උපට්ඨාකස්ස ඉදානි අනුපට්ඨාකභාවෙන.

໗໓. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍຜ້າຜືນນັ້ນເອງ" ຄື ດ້ວຍຜ້າອຸຕະລາສົງ (ຜ້າຫົ່ມ) ຜືນໃດທີ່ໃຊ້ປັດກວາດອາສະນະ, ກໍໃຊ້ຜ້າຜືນນັ້ນເອງພັນຮອບທ້ອງ ໂດຍເຮັດໃຫ້ເປັນລະຫວ່າງກາງດ້ວຍຄິດວ່າ "ເຮົາຢ່າໄດ້ຖືກຕ້ອງພະສາດສະດາດ້ວຍກາຍຂອງເຮົາເລີຍ" ແລ້ວພັນຮອບທ້ອງດ້ວຍຜ້າອຸຕະລາສົງນັ້ນກຸມໄວ້. ຄຳວ່າ "ທັດຕະ" ໃນຄຳມີອາທິວ່າ "ທັດຕະປັນຍັດ" ເປັນໄວພົດແຫ່ງຄົນເຂົາ (ຄົນໂງ່) ໃນທີ່ນີ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເຈົ້າເກີດມາເປັນຄົນໂງ່ຈ້າ". ຄຳວ່າ "ເພາະຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງອຸປັດຖາກ" ຄື ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ບຳລຸງໃນບັດນີ້ ແຫ່ງຜູ້ທີ່ເຄີຍເປັນອຸປັດຖາກຂອງຕົນໃນຫົນຫຼັງ.

75. අවිඤ්ඤාණකං දාරුසාඛාදිමයං. බහලබහලං පීතාවලෙපනං රඞ්ගජාතන්ති අතිවිය බහලං පීතවණ්ණමඤ්ජිට්ඨආදිඅවලෙපනරජනං. ඝට්ටෙත්වා උප්පාදිතච්ඡවිං, යා රඞ්ගං පිවති. නිල්ලොමතන්ති පුනප්පුනං අනුලිම්පනෙන. ඛණ්ඩඛණ්ඩිතන්ති ඛණ්ඩඛණ්ඩිතභාවං. රඞ්ගක්ඛමො රජනියො. තෙනාහ ‘‘රාගමත්තං ජනෙතී’’ති. අනුයොගන්ති චොදනං. වීමංසන්ති විචාරණං. ථුසෙ කොට්ටෙත්වා තණ්ඩුලපරියෙසනං [Pg.41] විය කදලියං සාරපරියෙසනං විය ච නිගණ්ඨවාදෙ සාරවීමංසනං. තතො එව ච තං වීමංසන්තො රිත්තකො තුච්ඡකොව හොතීති. සබ්බම්පි බුද්ධවචනං චතුසච්චවිනිමුත්තං නත්ථි, තඤ්ච වීමංසියමානං විඤ්ඤූනං පීතිසොමනස්සමෙව ජනෙති, අතප්පකඤ්ච අසෙචනාභාවෙනාති ආහ ‘‘චතුසච්චකථා හී’’තිආදි. යථා යථාති යදි ඛන්ධමුඛෙන යදි ධාතායතනාදීසු අඤ්ඤතරමුඛෙන බුද්ධවචනං ඔගාහිස්සති, තථා තථා ගම්භීරඤාණානංයෙව ගොචරභාවතො ගම්භීරමෙව හොති. යො චෙත්ථ පණ්ඩිතො නිපුණො කතපරප්පවාදො පණිධාය සබ්බථාමෙන චොදනං ආරම්භති තස්ස චොදනා කෙසග්ගමත්තම්පි චාලෙතුං න සක්කොති. පුන සුචිරම්පි කාලං විචාරෙන්තෙසුපි විමද්දක්ඛමතො, එවං තථාගතවාදො ස්වාඛ්‍යාතභාවතොති ආහ ‘‘අනුයොගක්ඛමො විමජ්ජනක්ඛමො චා’’ති.

໗໕. ຄຳວ່າ Aviññāṇakaṃ (ສິ່ງທີ່ບໍ່ມີວິນຍານ) ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ເຮັດດ້ວຍກິ່ງໄມ້ ແລະ ທ່ອນໄມ້ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Bahalabahalaṃ pītāvalepanaṃ raṅgajātanti ໄດ້ແກ່ ການຍ້ອມດ້ວຍການທາສີເຫຼືອງ ແລະ ສີແດງເຂັ້ມ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ໜາຫຼາຍ. ຜິວທີ່ເກີດຂຶ້ນຈາກການຂັດສີ ເຊິ່ງດູດຊຶມເອົາສີຍ້ອມໄວ້. ຄຳວ່າ Nillomatanti ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການທາຊ້ຳໆ. ຄຳວ່າ Khaṇḍakhaṇḍitanti ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຂອງທີ່ແຕກຫັກເປັນທ່ອນໆ. ຄຳວ່າ Raṅgakkhamo ໄດ້ແກ່ ຄວນແກ່ການຍ້ອມ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເກີດພຽງຄວາມກຳໜັດ'. ຄຳວ່າ Anuyoganti ໄດ້ແກ່ ການໂຈດ (ການສອບຖາມ). ຄຳວ່າ Vīmaṃsanti ໄດ້ແກ່ ການພິຈາລະນາໄຕ່ຕອງ. ການຄົ້ນຫາແກ່ນສານໃນວາທະຂອງພວກນິຄັນຖະ ປຽບເໝືອນການຕຳແກບເພື່ອຊອກຫາເມັດເຂົ້າສານ ແລະ ປຽບເໝືອນການປອກກ້ວຍເພື່ອຊອກຫາແກ່ນ. ແລະ ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຜູ້ທີ່ພິຈາລະນາວາທະນັ້ນ ຍ່ອມເປັນຜູ້ວ່າງເປົ່າ ແລະ ໄຮ້ປະໂຫຍດເທົ່ານັ້ນ. ພະພຸດທະພົດທັງປວງ ທີ່ພົ້ນໄປຈາກອະລິຍະສັດ 4 ຍ່ອມບໍ່ມີ, ແລະ ພະພຸດທະພົດນັ້ນ ເມື່ອຖືກພິຈາລະນາ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມປີຕິ ແລະ ໂສມະນັດແກ່ວິຍູຊົນທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ, ແລະ ເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຮູ້ຈັກອີ່ມ ເພາະມີລົດຊາດອັນບໍ່ມີສິ່ງໃດປຽບໄດ້, ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ 'catusaccakathā hī' (ເພາະວ່າເທດສະໜາອະລິຍະສັດ 4) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Yathā yathā ໄດ້ແກ່ ຫາກບຸກຄົນຈະຢັ່ງລົງສູ່ພະພຸດທະພົດ ໂດຍທາງຂັນກໍດີ ໂດຍທາງໃດທາງໜຶ່ງມີທາດ ແລະ ອາຍະຕະນະ ເປັນຕົ້ນກໍດີ, ພະພຸດທະພົດນັ້ນ ຍ່ອມເລິກເຊິ່ງໂດຍແທ້ ເພາະເປັນໂຄຈອນແຫ່ງຍານອັນເລິກເຊິ່ງເທົ່ານັ້ນ ໂດຍປະການນັ້ນໆ. ຜູ້ໃດເປັນບັນດິດ ຜູ້ສະຫຼາດ ມີຄວາມຮູ້ໃນວາທະຂອງຄົນອື່ນ ຕັ້ງໃຈເລີ່ມຕົ້ນການໂຈດດ້ວຍກຳລັງທັງປວງໃນພະພຸດທະພົດນີ້, ການໂຈດຂອງຜູ້ນັ້ນ ກໍບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ຫວັ່ນໄຫວໄດ້ ແມ້ແຕ່ພຽງປາຍເສັ້ນຜົມ. ອີກປະການໜຶ່ງ ແມ້ເມື່ອມີການພິຈາລະນາໄຕ່ຕອງຕະຫຼອດການນານ ຍ່ອມທົນທານຕໍ່ການພິສູດ, ວາທະຂອງພະຕາຖາຄົດ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ພະອົງກ່າວໄວ້ດີແລ້ວຢ່າງນີ້, ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ 'anuyogakkhamo vimajjanakkhamo cā' (ທົນຕໍ່ການສອບຖາມ ແລະ ທົນຕໍ່ການພິສູດ).

76. විසයපරිඤ්ඤාණෙන දහති පටිපක්ඛෙ සොධෙතීති ධීරො, ස්වායමස්ස ධීරභාවො සබ්බසො සම්මොහවිද්ධංසනතායාති ආහ – ‘‘යා පඤ්ඤා…පෙ… තෙන සමන්නාගතස්සා’’ති. පභින්නඛීලස්සාති සමුච්ඡින්නසබ්බචෙතොඛීලස්ස, කිලෙසමච්චුමාරවිජයෙනෙව අභිසඞ්ඛාරඛන්ධමාරා ජිතාව හොන්තීති තෙසං ද්වින්නං ඉධ අග්ගහණං. ඊඝ-සද්දො දුක්ඛපරියායොති ආහ ‘‘නිද්දුක්ඛස්සා’’ති. තත්ථ සඋපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තියා කිලෙසෙන නිද්දුක්ඛතා, අනුපාදිසෙසනිබ්බානප්පත්තියා විපාකදුක්ඛෙන නිද්දුක්ඛතා. රජ්ජනදුස්සනමුය්හනාදිවසෙන විවිධං ඊසනතො වීසං, වීසමෙව වෙසං, රාගාදීති ආහ – ‘‘වෙසන්තරස්සාති රාගාදිවීසං තරිත්වා විතරිත්වා ඨිතස්සා’’ති.

໗໖. ບຸກຄົນໃດຍ່ອມເຜົາຜານ ແລະ ຊຳລະລ້າງກິເລດຝ່າຍກົງກັນຂ້າມດ້ວຍການກຳນົດຮູ້ໃນວິໄສ ເພາະເຫດນັ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ທີຣະ' (ຜູ້ມີປັນຍາ), ຄວາມເປັນຜູ້ມີປັນຍານີ້ຂອງຜູ້ນັ້ນ ເພາະຄວາມທຳລາຍຄວາມຫຼົງຜິດໄດ້ໂດຍປະການທັງປວງ, ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ 'yā paññā...pe... tena samannāgatassā' (ປັນຍາໃດ...ເປ... ຂອງຜູ້ປະກອບດ້ວຍປັນຍານັ້ນ). ຄຳວ່າ Pabhinnakhīlassā ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຕະປູໃນໃຈທັງປວງອັນຕັດຂາດແລ້ວ, ດ້ວຍການຊະນະກິເລສມານ ແລະ ມັດຈຸມານນັ້ນເອງ ອະພິສັງຂານມານ ແລະ ຂັນທະມານ ກໍຊື່ວ່າຖືກຊະນະແລ້ວ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງມານທັງສອງນັ້ນໃນທີ່ນີ້. ຄຳວ່າ Īgha ເປັນໄວພົດຂອງຄວາມທຸກ, ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ 'niddukkhassā' (ຜູ້ບໍ່ມີຄວາມທຸກ). ໃນຄຳນັ້ນ ຄວາມບໍ່ມີຄວາມທຸກດ້ວຍກິເລດ ເພາະການບັນລຸສະອຸປາທິເສສະນіບພານ, ຄວາມບໍ່ມີຄວາມທຸກດ້ວຍວິບາກທຸກ ເພາະການບັນລຸອະນຸປາທິເສສະນິບພານ. ສິ່ງທີ່ຊື່ວ່າ ວີສະ (ພິດ) ເພາະຄອບງຳໂດຍປະການຕ່າງໆ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມກຳໜັດ, ຄວາມຂັດເຄືອງ ແລະ ຄວາມຫຼົງ ເປັນຕົ້ນ, ພິດນັ້ນເອງຊື່ວ່າ ເວສະ ໄດ້ແກ່ ຣາຄະ ເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ 'vesantarassāti rāgādivīsaṃ taritvā vitaritvā ṭhitassā' (ຄຳວ່າ vesantarassa ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຂ້າມພົ້ນ ແລະ ຕັ້ງຢູ່ເໜືອພິດມີຣາຄະ ເປັນຕົ້ນ).

තුසිතස්සාති කරුණායනවසෙන තුසියා ඉතස්ස සංවත්තස්ස. එවං සති ‘‘මුදිතස්සා’’ති ඉදං පුනරුත්තමෙව හොති. මනුජස්සාති පඨමාය ජාතියා භගවා මනුස්සජාතියො හුත්වා වුත්තානං වක්ඛමානානඤ්ච වසෙන සදෙවකං අභිභවිත්වා ඨිතො අච්ඡරියො භගවාති දස්සෙති. සදෙවකං ලොකං සංසාරතො නිබ්බානසුඛං නරති නෙති පාපෙතීති නරො, නායකොති අත්ථො, තස්ස නරස්ස, තෙනාහ ‘‘පුනරුත්ත’’න්ති. ‘‘මනුජස්සා’’ති වත්වා ‘‘නරස්සා’’ති පුනරුත්තං පදං. අත්ථවසෙන අඤ්ඤථා වුච්චමානෙ එකෙකගාථාය දසගුණා නප්පහොන්ති, න පූරෙන්තීති අත්ථො.

ຄຳວ່າ Tusitassa ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເປັນໄປເພື່ອຄວາມຍິນດີດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມກະລຸນາ. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄຳວ່າ 'muditassa' ນີ້ ຍ່ອມເປັນຄຳຊ້ຳກັນແທ້ໆ. ຄຳວ່າ Manujassa ສະແດງວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງເປັນມະນຸດໃນຊາດທຳອິດ ແລະ ຊົງຄອບງຳໂລກພ້ອມທັງເທວະດາ ຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄຸນນະທຳທີ່ກ່າວແລ້ວ ແລະ ຈະກ່າວຕໍ່ໄປ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງເປັນຜູ້ໜ້າອັດສະຈັນ. ບຸກຄົນໃດຍ່ອມນຳໄປ ຄືນຳພາສັດໂລກພ້ອມທັງເທວະດາ ຈາກສັງສາລະວັດ ໃຫ້ເຖິງພະນິບພານອັນເປັນສຸກ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ນະຣະ (ນໍລະ) ອະທິບາຍວ່າ ພະນາຍົກ (ຜູ້ຊີ້ທາງ), ແກ່ນໍລະນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'punaruttaṃ' (ຄຳຊ້ຳ). ການກ່າວຄຳວ່າ 'Manujassa' ແລ້ວກ່າວຄຳວ່າ 'narassa' ອີກ ເປັນຄຳທີ່ຊ້ຳກັນ. ອະທິບາຍວ່າ ຫາກກ່າວໂດຍປະການອື່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດຖະ ຄຸນ 10 ປະການໃນແຕ່ລະຄາຖາ ຍ່ອມບໍ່ພຽງພໍ ຄືບໍ່ເຕັມບໍລິບູນ.

විනෙතීති විනයො, විනයො එව වෙනෙයිකොති ආහ ‘‘සත්තානං විනායකස්සා’’ති. විඤ්ඤූනං රුචිං රාති, ඊරෙතීති වා රුචිරො, ස්වායමස්ස රුචිරභාවො [Pg.42] කුසලතායාති ආහ ‘‘සුචිධම්මස්සා’’ති. පභාසකස්සාති ඤාණාලොකෙන පභස්සරභාවකරස්ස. නිස්සඞ්ගස්සාති අට්ඨසුපි පරිසාසු, සදෙවෙ වා සබ්බස්මිං ලොකෙ අග්ගණ්හාපනපරිච්චාගෙන නිස්සටස්ස. ගම්භීරගුණස්සාති පරෙසං ඤාණෙන අප්පතිට්ඨභාවා ගම්භීරගුණස්ස. තෙනාහ භගවා – ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤෙව ධම්මා ගම්භීරා’’තිආදි (දී. නි. 1.28). අරියාය වා තුණ්හීභාවෙන මොනප්පත්තස්ස. ධම්මෙ ඨිතස්සාති ධම්මකායෙ සුප්පතිට්ඨිතස්ස. සංවුතත්තස්සාති අරක්ඛියකායසමාචාරාදිතාය සංවුතසභාවස්ස.

ສິ່ງໃດຍ່ອມແນະນຳ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ວິນຍະ (ວິນັຍ), ວິນັຍນັ້ນເອງຊື່ວ່າ ເວເນຍິກະ, ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ 'sattānaṃ vināyakassa' (ແກ່ພະຜູ້ຊົງນຳພາສັດທັງຫຼາຍ). ບຸກຄົນໃດຍ່ອມໃຫ້ ຫຼື ຍ່ອມຍັງຄວາມພໍໃຈຂອງວິນຍູຊົນໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ຣຸຈິຣະ (ຜູ້ຮຸ່ງເຮືອງ), ຄວາມເປັນຜູ້ຮຸ່ງເຮືອງນີ້ຂອງພະອົງ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ສະຫຼາດ, ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ 'sucidhammassa' (ແກ່ຜູ້ມີທຳອັນສະອາດ). ຄຳວ່າ Pabhāsakassa ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຜຸດຜ່ອງດ້ວຍແສງສະຫວ່າງແຫ່ງຍານ. ຄຳວ່າ Nissaṅgassā ໄດ້ແກ່ ຜູ້ສະຫຼັດອອກແລ້ວ ດ້ວຍການບໍ່ຍຶດໝັ້ນຖືໝັ້ນ ໃນບໍລິສັດທັງ 8 ກໍດີ ໃນໂລກພ້ອມທັງເທວະດາກໍດີ ໃນສັດໂລກທັງປວງກໍດີ. ຄຳວ່າ Gambhīraguṇassa ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຄຸນອັນເລິກເຊິ່ງ ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຍານຂອງຄົນອື່ນບໍ່ສາມາດຢັ່ງເຖິງໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ມີທຳທັງຫຼາຍອັນເລິກເຊິ່ງ...' ເປັນຕົ້ນ. ຫຼື ຜູ້ບັນລຸຄວາມເປັນມຸນີ ດ້ວຍການນິ້ງສະຫງົບອັນປະເສີດ. ຄຳວ່າ Dhamme ṭhitassa ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ດີແລ້ວໃນທຳມະກາຍ. ຄຳວ່າ Saṃvutattassa ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີສະພາວະສຳລວມແລ້ວ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີກາຍະສະມາຈານ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍ່ຕ້ອງປົກປ້ອງ.

ආගුං න කරොතීතිආදීහි චතූහි කාරණෙහි, පන්තසෙනාසනස්සාති විවිත්තසෙනාසනස්ස. පටිමන්තනපඤ්ඤායාති සබ්බපරප්පවාදානං විපරාවත්තමන්තනපඤ්ඤාය. මොනං වුච්චති ඤාණං සබ්බතො කිලෙසානං නිධුනනතො.

ດ້ວຍເຫດ 4 ປະການ ມີການບໍ່ເຮັດບາບ ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ pantasenāsanassa ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີເສນາສະນະອັນສະຫງັດ. ຄຳວ່າ Paṭimantanapaññāya ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍປັນຍາທີ່ສາມາດໂຕ້ຕອບ ແລະ ທຳລາຍວາທະຂອງຄົນອື່ນທັງປວງ. ຍານ ຊື່ວ່າ ໂມນະ ເພາະກຳຈັດກິເລດທັງປວງ.

ඉසිසත්තමස්සාති සබ්බඉසීසු ජෙට්ඨස්ස සාධුතමස්ස. සෙට්ඨප්පත්තස්සාති සෙට්ඨං උත්තමං සම්මාසම්බොධිං පත්තස්ස. අක්ඛරාදීනීති අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාර-නිරුත්තිනිද්දෙස-සංකාසනපකාසන-විවරණ-විභජනුත්තානීකරණානීති බ්‍යඤ්ජනත්ථපදානි. සමොධානෙත්වා විනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං පකාසනතො කථනතො පදකස්ස. පුරි-සද්දො ‘‘පුබ්බෙ’’ති ඉමිනා සමානත්ථොති ආහ – ‘‘පුරින්දදස්සාති සබ්බපඨමං ධම්මදානදායකස්සා’’ති. භගවා අසය්හං සහිතුං සමත්ථොති ආහ ‘‘සමත්ථස්සා’’ති. තෙනාහ – ‘‘තථාගතං බුද්ධමසය්හසාහින’’න්ති (ඉතිවු. 38). තෙ පත්තස්සාති තෙ ගුණෙ අනවසෙසතො පත්තස්ස. විත්ථාරෙත්වා සංකිලෙසවොදානධම්මං බ්‍යාකරොතීති බ්‍යාකරණො, බ්‍යාකරණො එව වෙය්‍යාකරණො. තන්තිපදන්ති තන්තිං ආරොපෙත්වා ඨපිතං පදං.

ຄຳວ່າ Isisattamassa ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເປັນໃຫຍ່ທີ່ສຸດ ແລະ ປະເສີດທີ່ສຸດໃນບັນດາພະລືສີທັງປວງ. ຄຳວ່າ Seṭṭhappattassa ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບັນລຸພະສຳມາສຳໂພທິຍານອັນປະເສີດສຸດ. ຄຳວ່າ Akkharādīni ໄດ້ແກ່ ບົດທີ່ມີອັດຖະ ແລະ ພະຍັນຊະນະ ຄື ອັກສອນ, ບົດ, ພະຍັນຊະນະ, ອາການ, ນິຣຸດຕິ, ນິເທດ, ສັງກາສະນະ, ປະກາສະນະ, ວິວະຣະນະ, ວິພະຊະນະ ແລະ ອຸດຕານີກະຣະນະ. ຄຳວ່າ Padakassa ໄດ້ແກ່ ຜູ້ສະແດງ ຄືກ່າວໂດຍການຮວບຮວມໃຫ້ເໝາະສົມກັບອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດ. ຄຳວ່າ Puri ມີອັດຖະສະເໝີກັບຄຳວ່າ 'pubbe' (ໃນກ່ອນ), ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ 'purindadassāti sabbapaṭhamaṃ dhammadānadāyakassā' (ຄຳວ່າ purindadassa ໄດ້ແກ່ ຜູ້ໃຫ້ທຳມະທານກ່ອນສິ່ງອື່ນທັງປວງ). ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງສາມາດອົດທົນຕໍ່ສິ່ງທີ່ຍາກຈະອົດທົນໄດ້, ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ 'samatthassa' (ແກ່ຜູ້ມີຄວາມສາມາດ). ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'tathāgataṃ buddhamasayhasāhinaṃ' (ພະພຸດທະເຈົ້າຜູ້ເປັນພະຕາຖາຄົດ ຊົງອົດທົນຕໍ່ສິ່ງທີ່ຍາກຈະອົດທົນໄດ້). ຄຳວ່າ Te pattassa ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບັນລຸຄຸນນະທຳເຫຼົ່ານັ້ນໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ. ບຸກຄົນໃດຍ່ອມຈຳແນກສະແດງທຳອັນເປັນເຄື່ອງເສົ້າໝອງ ແລະ ເຄື່ອງຜ່ອງແຜ້ວໂດຍລະອຽດ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ພະຍາກອນ, ພະຍາກອນນັ້ນເອງຊື່ວ່າ ເວຍຍາກອນ. ຄຳວ່າ Tantipada ໄດ້ແກ່ ບົດທີ່ຕັ້ງໄວ້ໂດຍການຍົກຂຶ້ນສູ່ແບບແຜນ (ຄຳພີ).

තණ්හාබන්ධනෙන සබ්බෙන වා කිලෙසබන්ධනෙන අබද්ධස්ස. මහාපඤ්ඤායාති මහානුභාවාය පඤ්ඤාය, මහාවිසයාය වා පඤ්ඤාය. සබ්බා හි භගවතො පඤ්ඤා මහානුභාවා, යථාසකං විසයෙ මහාවිසයා ච එකාදිවසෙන අනවසෙසතො මහාවිසයා නාම සබ්බඤ්ඤුතාව. ආනුභාවදස්සනට්ඨෙනාති අච්ඡරියාචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යස්ස අත්තනො ආනුභාවස්ස ලොකස්ස දස්සනට්ඨෙන. යක්ඛස්සාති වා ලොකෙන පූජනීයස්ස[Pg.43]. අයං උපාසකො ඛුජ්ජුත්තරා විය උපාසිකා සෙඛපටිසම්භිදාප්පත්තොති ආහ ‘‘සොතාපත්තිමග්ගෙනෙව පටිසම්භිදා ආගතා’’ති. කිලෙසප්පහානවණ්ණං කථෙන්තොති කිලෙසප්පහානං විසයං නිමිත්තං කත්වා වණ්ණං කථෙන්තො.

ແກ່ຜູ້ບໍ່ຖືກຜູກມັດດ້ວຍເຄື່ອງຜູກມັດຄືຕັນຫາ ຫຼື ເຄື່ອງຜູກມັດຄືກິເລດທັງປວງ. ຄຳວ່າ Mahāpaññāya ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍປັນຍາທີ່ມີອານຸພາບຫຼາຍ ຫຼື ດ້ວຍປັນຍາທີ່ມີວິໄສອັນກວ້າງຂວາງ. ເພາະວ່າ ປັນຍາທັງປວງຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຍ່ອມມີອານຸພາບຫຼາຍ, ແລະ ມີວິໄສອັນກວ້າງຂວາງໃນວິໄສຂອງຕົນໆ, ສ່ວນປັນຍາທີ່ມີວິໄສອັນກວ້າງຂວາງໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ໂດຍຄວາມເປັນໜຶ່ງ ເປັນຕົ້ນ ໄດ້ແກ່ ພະສັບພັນຍຸຕະຍານນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Ānubhāvadassanaṭṭhena ໄດ້ແກ່ ເພາະອັດຖະຄືການສະແດງອານຸພາບຂອງຕົນ ອັນເປັນສິ່ງໜ້າອັດສະຈັນ, ເຫຼືອຈະຄິດ ແລະ ຫາປະມານບໍ່ໄດ້ ແກ່ຊາວໂລກ. ຫຼື ຄຳວ່າ Yakkhassa ໄດ້ແກ່ ຜູ້ອັນຊາວໂລກຄວນບູຊາ. ອຸປາສົກຜູ້ນີ້ ເປັນຜູ້ບັນລຸປະຕິສຳພິທາຂອງພະເສຂະ ເໝືອນນາງຂຸຊຊຸດຕະລາອຸປາສິກາ, ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ 'ປະຕິສຳພິທາ ຍ່ອມມາເຖິງດ້ວຍໂສດາປັດຕິມັກນັ້ນເອງ'. ຄຳວ່າ ກ່າວສັນເສີນການລະກິເລດ ໄດ້ແກ່ ການກ່າວສັນເສີນໂດຍເຮັດການລະກິເລດໃຫ້ເປັນອາລົມ ແລະ ເປັນນິມິດ.

77. සම්පිණ්ඩිතාති සන්නිචිතා, ගන්ථිතාති අත්ථො. ඉමෙ සත්තාති යං යදෙව පරිබ්භමන්තා සත්තා. අත්තනොව චින්තයන්තීති අවීතතණ්හතාය සකංයෙව පයොජනං චින්තෙන්ති. තථා හි මතෙ ඤාතකෙ අනුසොචන්තාපි තෙහි සාධෙතබ්බස්ස අත්තනො පයොජනස්සෙව වසෙන අනුසොචන්ති. උණ්හං අහොසීති බලවතා චිත්තස්ස සන්තාපෙන සන්තත්තං අබ්භන්තරං හදයට්ඨානං ඛදිරඞ්ගාරසන්තාපිතං විය උණ්හං අහොසි. තෙනාහ ‘‘ලොහිතං විලීයිත්ථා’’ති. පත්තමත්තන්ති එකපත්තපූරමත්තං. අභිසමයසාධිකාය චතුසච්චදෙසනාය සඞ්ඛෙපෙනෙව දෙසිතත්තා ආහ – ‘උග්ඝටිතඤ්ඤුපුග්ගලස්ස වසෙන ධම්මදෙසනා පරිනිට්ඨිතා’’ති.

໗໗. ຄຳວ່າ Sampiṇḍitā ໄດ້ແກ່ ຮວບຮວມໄວ້, ອະທິບາຍວ່າ ຜູກພັນໄວ້. ຄຳວ່າ Ime sattā ໄດ້ແກ່ ສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ຜູ້ທ່ອງທ່ຽວໄປຢູ່. ຄຳວ່າ Attanova cintayanti ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມຄິດເຖິງແຕ່ປະໂຫຍດຂອງຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຍັງບໍ່ປາສະຈາກຕັນຫາ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ແມ້ເມື່ອພວກເຂົາເສົ້າໂສກເຖິງຍາດພີ່ນ້ອງທີ່ຕາຍໄປ ກໍຍ່ອມເສົ້າໂສກດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປະໂຫຍດຂອງຕົນເອງ ທີ່ຈະເພິ່ງໄດ້ຈາກຍາດພີ່ນ້ອງເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ Uṇhaṃ ahosi ໄດ້ແກ່ ຫົວໃຈພາຍໃນທີ່ຖືກແຜດເຜົາດ້ວຍຄວາມຮ້ອນຮົນຂອງຈິດຢ່າງແຮງກ້າ ໄດ້ຮ້ອນຂຶ້ນ ປຽບເໝືອນຖືກແຜດເຜົາດ້ວຍຖ່ານໄຟໄມ້ຕະຄ້ຽນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເລືອດໄດ້ລະລາຍແລ້ວ'. ຄຳວ່າ Pattamattaṃ ໄດ້ແກ່ ປະລິມານເຕັມບາດໜຶ່ງ. ເພາະພະທຳມະເທດສະໜາອະລິຍະສັດ 4 ອັນເປັນເຄື່ອງບັນລຸມັກຜົນ ທີ່ຊົງສະແດງໄວ້ໂດຍຫຍໍ້, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພະທຳມະເທດສະໜາຈົບລົງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸກຄະຕິຕັນຍູຈຳພວກບຸກຄົນ'.

උපාලිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມອັນເລິກເຊິ່ງໃນອັດຖະກະຖາອຸປາລິສູດ ຈົບບໍລິບູນແລ້ວ.

7. කුක්කුරවතිකසුත්තවණ්ණනා

໗. ອັດຖະກະຖາກຸກກຸຣະວະຕິກະສູດ

78. කොලියෙසූති බහුවචනවසෙනායං පාළි ආගතා. එවංනාමකෙ ජනපදෙති අත්ථවචනං කස්මා වුත්තන්ති ආහ ‘‘සො හී’’තිආදි. න නියමිතොති ‘‘අසුකම්හි නාම විහාරෙ’’ති න නියමෙත්වා වුත්තො. සෙනාසනෙයෙවාති ආවාසෙයෙව, න රුක්ඛමූලාදිකෙ. වෙසකිරියා ඝාසග්ගහණාදිනා සමාදාතබ්බට්ඨෙන ගොවතං, තස්මිං නියුත්තො ගොවතිකො. තෙනාහ ‘‘සමාදින්නගොවතො’’ති. යං සන්ධායාහු වෙදවෙදිනො – ‘‘ගච්ඡං භක්ඛෙති, තිට්ඨං මුත්තෙති, උපාහා උදකං ධූපෙති, තිණානි ඡින්දතී’’තිආදි. අයං අචෙලොති අචෙලකපබ්බජ්ජාවසෙන අචෙලො, පුරිමො පන ගොවතිකො කුක්කුරවතිකොති එත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වත්තබ්බො. පලිකුණ්ඨිත්වාති උභො හත්ථෙ උභො පාදෙ ච සමිඤ්ජිත්වා. ‘‘උක්කුටිකො හුත්වා’’තිපි වදන්ති. ගමනං නිප්ඵජ්ජනං ගතීති ආහ – ‘‘කා [Pg.44] ගතීති කා නිප්ඵත්තී’’ති. නිප්ඵත්තිපරියොසානා හි විපාකධම්මප්පවත්ති. කතූපචිතකම්මවසෙන අභිසම්පරෙති එත්ථාති අභිසම්පරායො, පරලොකො. තත්ථස්ස ච නිප්ඵත්තිං පුච්ඡතීති ආහ – ‘‘අභිසම්පරායම්හි කත්ථ නිබ්බත්තී’’ති. කුක්කුරවතසමාදානන්ති කුක්කුරභාවසමාදානං, ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය අහං කුක්කුරො’’ති කුක්කුරභාවාධිට්ඨානං.

໗໘. ຄຳວ່າ Koliyesu ນີ້ ເປັນພະບາລີທີ່ມາໃນຮູບພະຫູພົດ. ຖາມວ່າ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວອັດຖະອະທິບາຍວ່າ 'ໃນຊົນນະບົດທີ່ມີຊື່ຢ່າງນີ້'? ຕອບວ່າ 'so hī' (ເພາະວ່າຊົນນະບົດນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ບໍ່ໄດ້ກຳນົດ ໄດ້ແກ່ ກ່າວໄວ້ໂດຍບໍ່ໄດ້ກຳນົດວ່າ 'ໃນວິຫານຊື່ນັ້ນ'. ຄຳວ່າ Senāsaneyevā ໄດ້ແກ່ ໃນອາວາດນັ້ນເອງ ບໍ່ແມ່ນຢູ່ກົກໄມ້ ເປັນຕົ້ນ. ພອນຕະຄືວັດຂອງງົວ ເພາະອັດຖະວ່າເປັນສິ່ງທີ່ຄວນສະມາທານດ້ວຍການສະແດງທ່າທາງ ແລະ การກິນຫຍ້າ ເປັນຕົ້ນ, ບຸກຄົນໃດປະກອບໃນພອນຕະນັ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ໂຄປະຕິກະ (ຜູ້ປະພຶດພອນຕະຄືງົວ). ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'samādinnagovato' (ຜູ້ສະມາທານພອນຕະຄືງົວ). ເຊິ່ງໝາຍເຖິງຄຳທີ່ຜູ້ຮູ້ພະເວດກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຍ່ອມກິນໃນຂະນະຍ່າງ, ຍ່ອມຖ່າຍເບົາໃນຂະນະຢືນ, ຍ່ອມດື່ມນ້ຳດ້ວຍປາກ, ຍ່ອມກັດກິນຫຍ້າ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Ayaṃ acelo ໄດ້ແກ່ ເປັນອະເຈລົກ (ຜູ້ບໍ່ນຸ່ງຫົ່ມຜ້າ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບວດເປັນອະເຈລົກ, ສ່ວນບຸກຄົນກ່ອນ ຄື ໂຄປະຕິກະ ແລະ ກຸກກຸຣະປະຕິກະ ຄວນກ່າວອັດຖະຕາມແນວທາງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນທີ່ນີ້. ຄຳວ່າ Palikuṇṭhitvā ໄດ້ແກ່ ຄູ້ມືທັງສອງ ແລະ ຕີນທັງສອງເຂົ້າ. ບາງທ່ານກໍກ່າວວ່າ 'ເປັນຜູ້ຢ່ອງຢໍ້'. ຄຳວ່າ ຄະຕິ ໄດ້ແກ່ ການໄປ ຫຼື ການບັງເກີດ, ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ 'kā gatīti kā nipphattī' (ຄຳວ່າ kā gatī ໄດ້ແກ່ ຈະມີການບັງເກີດແນວໃດ). ເພາະວ່າ ການເປັນໄປແຫ່ງວິບາກທຳ ຍ່ອມມີການບັງເກີດເປັນທີ່ສຸດ. ບຸກຄົນຍ່ອມໄປສູ່ພົບພູມນັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳທີ່ເຮັດ ແລະ ສັ່ງສົມໄວ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ພົບພູມນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະພິສຳປະຣາຍະ ໄດ້ແກ່ ປໍລະໂລກ. ແລະ ຖາມເຖິງການບັງເກີດຂອງຜູ້ນັ້ນໃນປໍລະໂລກນັ້ນ, ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ 'abhisamparāyamhi kattha nibbattī' (ໃນປໍລະໂລກ ຈະບັງເກີດໃນທີ່ໃດ). ຄຳວ່າ Kukkuravatasamādānaṃ ໄດ້ແກ່ ການສະມາທານຄວາມເປັນໝາ ຄື ການຕັ້ງຈິດອະທິຖານຄວາມເປັນໝາວ່າ 'ຕັ້ງແຕ່ມື້ນີ້ໄປ ຂ້ອຍເປັນໝາ'.

79. පරිපුණ්ණන්ති යත්තකා කුක්කුරවිකාරා, තෙහි පරිපුණ්ණං. තෙනාහ ‘‘අනූන’’න්ති. අබ්බොකිණ්ණන්ති තෙහි අවොමිස්සං. කුක්කුරාචාරන්ති කුක්කුරානං ගමනාකාරොතිආදිආචාරෙන කුක්කුරභාවාධිට්ඨානචිත්තමාහ. තථා තථා ආකප්පෙතබ්බතො ආකප්පො, පවත්තිආකාරො. සො පනෙත්ථ ගමනාදිකොති ආහ ‘‘කුක්කුරානං ගමනාකාරො’’තිආදි. ආචාරෙනාති කුක්කුරසීලාචාරෙන. වතසමාදානෙනාති කුක්කුරවතාධිට්ඨානෙන. කුක්කුරචරියාදියෙව දුක්කරතපචරණං. තෙන ගතිවිපරියෙසාකාරෙන පවත්තා ලද්ධි. අස්ස කුක්කුරවතිකස්ස අඤ්ඤා ගති නත්ථීති ඉතරගතිං පටික්ඛිපති, ඉතරාසං පන සම්භවො එව නත්ථීති. නිපජ්ජමානන්ති වතසීලාදීනං සංගොපනවසෙන සිජ්ඣමානං. යථා සකම්මකධාතුසද්දා අත්ථවිසෙසවසෙන අකම්මකා හොන්ති ‘‘විබුද්ධො පුරිසො විබුද්ධො කමලසණ්ඩො’’ති, එවං අත්ථවිසෙසවසෙන අකම්මකාපි සකම්මකා හොන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘න පරිදෙවාමි න අනුත්ථුනාමී’’තිආදිමාහ. අනුත්ථුනසද්දො ච සකම්මකවසෙන පයුජ්ජති ‘‘පුරාණානි අනුත්ථුන’’න්තිආදීසු. අයඤ්චෙත්ථ පයොගොති ඉමිනා ගාථායඤ්ච අනුත්ථුනනරොදනං අධිප්පෙතන්ති දස්සෙති.

໗໙. ຄຳວ່າ Paripuṇṇaṃ ໄດ້ແກ່ ເຕັມປ່ຽມດ້ວຍອາການແປກໆ ຂອງໝາທັງຫຼາຍ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ບົກພ່ອງ'. ຄຳວ່າ Abbokiṇṇanti ໄດ້ແກ່ ບໍ່ປົນເປດ້ວຍອາການເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ Kukkurācāraṃ ໄດ້ແກ່ ທ່ານກ່າວເຖິງຈິດທີ່ອະທິຖານຄວາມເປັນໝາ ດ້ວຍອັດຈະຣິຍະ (ຄວາມປະພຶດ) ມີທ່າທາງການຍ່າງຂອງໝາ ເປັນຕົ້ນ. ທ່າທາງ ຊື່ວ່າ ອາກັບ ເພາະຕ້ອງສະແດງອອກຢ່າງນັ້ນໆ ໄດ້ແກ່ ອາການແຫ່ງຄວາມເປັນໄປ, ອາການນັ້ນໃນທີ່ນີ້ ໄດ້ແກ່ ການຍ່າງ ເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ 'ທ່າທາງການຍ່າງຂອງໝາ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Ācārena ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍສີລາຈາຣະຂອງໝາ. ຄຳວ່າ Vatasamādānena ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການອະທິຖານພອນຕະຄືໝາ. ການປະພຶດຄືໝາ ເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ເປັນການປະພຶດຕະບົບອັນເຮັດໄດ້ຍາກ. ລັດທິ (ຄວາມເຫັນ) ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອາການວິປະຣິດແຫ່ງຄະຕິນັ້ນ. ຄຳວ່າ ບໍ່ມີຄະຕິອື່ນຂອງຜູ້ປະພຶດພອນຕະຄືໝານີ້ ຍ່ອມປະຕິເສດຄະຕິອື່ນ, ແຕ່ຄວາມຈິງແລ້ວ ຄະຕິອື່ນໆ ຍ່ອມບໍ່ມີທາງເປັນໄປໄດ້ເລີຍ. ຄຳວ່າ Nipajjamānaṃ ໄດ້ແກ່ ຄວາມສຳເລັດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຮັກສາພອນຕະ ແລະ ສີລ ເປັນຕົ້ນ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ທາດ (ຄຳກິລິຍາ) ທີ່ບໍ່ມີກຳ (ອະກຳມະກະ) ຍ່ອມກາຍເປັນທາດທີ່ມີກຳ (ສະກຳມະກະ) ໄດ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດຖະພิເສດ ປຽບເໝືອນຄຳວ່າ 'vibuddho puriso' (ບຸລຸດຕື່ນແລ້ວ - ອະກຳມະກະ) ແລະ 'vibuddho kamalasaṇḍo' (ກໍກົມປະທຸມເບັ່ງບານແລ້ວ - ສະກຳມະກະ), ທ່ານຈຶ່ງg່າວຄຳມີ 'na paridevāmi na anutthunāmi' (ຂ້ອຍບໍ່ຮ້ອງໄຫ້ຄ່ຳຄວນ ບໍ່ໂສກເສົ້າຮ້ອງໄຫ້) ເປັນຕົ້ນ. ແລະ ຄຳວ່າ Anutthuna ຍ່ອມໃຊ້ໃນຖານະເປັນສະກຳມະກະ ໃນຄຳ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'purāṇāni anutthunaṃ' (ໂສກເສົ້າເຖິງເລື່ອງເກົ່າໆ). ແລະ ດ້ວຍປະໂຫຍກນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ໃນຄາຖາ ກໍໝາຍເຖິງການຮ້ອງໄຫ້ຄ່ຳຄວນ.

80. වුත්තනයෙනෙවාති ඉමිනා ගොවතන්ති ගොවතසමාදානං. ගොසීලන්ති ගවාචාරං. ගොචිත්තන්ති ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය ගොහි කාතබ්බං කරිස්සාමී’’ති උප්පන්නචිත්තන්ති ඉමමත්ථං අතිදිසති. ග්වාකප්පෙ පන වත්තබ්බං අවසිට්ඨං ‘‘කුක්කුරාකප්පෙ වුත්තසදිසමෙවා’’ති ඉමිනාව අතිදිට්ඨං, විසිට්ඨඤ්ච යථා පන තත්ථාතිආදිනා වුත්තමෙව. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං කුක්කුරවතාදීසු වුත්තනයමෙව.

໘໐. ດ້ວຍຄຳວ່າ Vuttanayeneva ນີ້ ທ່ານຍ່ອມສະແດງອັດຖະນີ້ວ່າ ຄຳວ່າ govataṃ ໄດ້ແກ່ ການສະມາທານພອນຕະຄືງົວ. ຄຳວ່າ Gosīlaṃ ໄດ້ແກ່ ຄວາມປະພຶດຄືງົວ. ຄຳວ່າ Gocittaṃ ໄດ້ແກ່ ຈິດທີ່ເກີດຂຶ້ນວ່າ 'ຕັ້ງແຕ່ມື້ນີ້ໄປ ຂ້ອຍຈະເຮັດສິ່ງທີ່ງົວຄວນເຮັດ'. ສ່ວນຂໍ້ຄວາມທີ່ເຫຼືອທີ່ຄວນກ່າວເຖິງໃນເລື່ອງທ່າທາງຂອງງົວ ທ່ານກໍສະແດງໄວ້ແລ້ວດ້ວຍຄຳວ່າ 'ກໍເໝືອນກັບທີ່ກ່າວໄວ້ໃນເລື່ອງທ່າທາງຂອງໝານັ້ນເອງ', ສ່ວນຂໍ້ພິເສດກໍຄືດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນັ້ນ ເປັນຕົ້ນ. ຂໍ້ຄວາມໃດທີ່ຄວນກ່າວໃນທີ່ນີ້ ຂໍ້ຄວາມນັ້ນກໍມີແນວທາງຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນເລື່ອງພອນຕະຄືໝາ ເປັນຕົ້ນ.

81. එකච්චකම්මකිරියාවසෙනාති එකච්චස්ස අකුසලකම්මස්ස කුසලකම්මස්ස කරණප්පසඞ්ගෙන. ඉමෙසන්ති ගොවතිකකුක්කුරවතිකානං. කිරියාති ගොවතභාවනාදිවසෙන පවත්තා කිරියා. පාකටා භවිස්සතීති ‘‘ඉමස්මිං කම්මචතුක්කෙ ඉදං නාම කම්මං භජතී’’ති පාකටා භවිස්සති.

໘໑. ຄຳວ່າ Ekaccakammakiriyāvasena ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການກ່ຽວຂ້ອງກັບການເຮັດອະກຸສົນກຳ ແລະ ກຸສົນກຳບາງຢ່າງ. ຄຳວ່າ Imesaṃ ໄດ້ແກ່ ຂອງຜູ້ປະພຶດພອນຕະຄືງົວ ແລະ ຜູ້ປະພຶດພອນຕະຄືໝາເຫຼົ່ານີ້. ຄຳວ່າ Kiriyā ໄດ້ແກ່ ກິລິຍາທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຈະເລີນພອນຕະຄືງົວ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Pākaṭā bhavissati ໄດ້ແກ່ ຈະປາກົດຈະແຈ້ງວ່າ 'ໃນກຳ 4 ປະການນີ້ ກຳຊື່ນີ້ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງ'.

කාළකන්ති [Pg.45] (අ. නි. ටී. 2.4.232) මලීනං, චිත්තස්ස අපභස්සරභාවකරණන්ති අත්ථො. තං පනෙත්ථ කම්මපථසම්පත්තමෙව අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘දසඅකුසලකම්මපථ’’න්ති. කණ්හන්ති කණ්හාභිජාතිහෙතුතො වා කණ්හං. තෙනාහ ‘‘කණ්හවිපාක’’න්ති. අපායූපපත්ති මනුස්සෙසු ච දොභග්ගියං කණ්හවිපාකො, යථා තමභාවො වුත්තො, එකත්තනිද්දෙසෙන පන ‘‘අපායෙ නිබ්බත්තනතො’’ති වුත්තං, නිබ්බත්තාපනතොති අත්ථො. සුක්කන්ති ඔදාතං, චිත්තස්ස පභස්සරභාවකරණන්ති අත්ථො, සුක්කාභිජාතිහෙතුතො වා සුක්කං. තෙනාහ ‘‘සුක්කවිපාක’’න්ති. සග්ගූපපත්ති මනුස්සලොකෙ සොභග්ගියඤ්ච සුක්කවිපාකො, යථා ච ජොතිභාවො වුත්තො, එකත්තනිද්දෙසෙන පන ‘‘සග්ගෙ නිබ්බත්තනතො’’ති වුත්තං, නිබ්බත්තාපනතොති අත්ථො, වොමිස්සකකම්මන්ති කාලෙන කණ්හං, කාලෙන සුක්කන්ති එවං මිස්සකවසෙන කතකම්මං. ‘‘සුඛදුක්ඛවිපාක’’න්ති වත්වා සුඛදුක්ඛානං පවත්තිආකාරං දස්සෙතුං ‘‘මිස්සකකම්මඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. කම්මස්ස කණ්හසුක්කසමඤ්ඤා කණ්හසුක්කාභිජාතිහෙතුතායාති, අපච්චයගාමිතාය තදුභයවිනිමුත්තස්ස කම්මක්ඛයකරකම්මස්ස ඉධ සුක්කපරියායොපි න ඉච්ඡිතොති ආහ – ‘‘උභය…පෙ… අසුක්කන්ති වුත්ත’’න්ති. තත්ථ උභයවිපාකස්සාති යථාධිගතස්ස විපාකස්ස. සම්පත්තිභවපරියාපන්නො හි විපාකො ඉධ ‘‘සුක්කවිපාකො’’ති අධිප්පෙතො, න අච්චන්තපරිසුද්ධො.

ຄຳວ່າ "ກາລະກະ" (ດຳ) (ອັງ. ນິ. ຕີ. 2.4.232) ໄດ້ແກ່ ມົນທິນ, ອະທິບາຍວ່າ ເຮັດໃຫ້ຈິດປາສະຈາກຄວາມຜຸດຜ່ອງ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເອົາຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງກຳມະບົດເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອະກຸສົນກຳມະບົດ ໑໐". ຄຳວ່າ "ດຳ" ຄື ດຳ ເພາະເປັນເຫດແຫ່ງກຳເນີດທີ່ດຳ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ມີວິບາກດຳ". ການເຂົ້າເຖິງອະບາຍ ແລະຄວາມໂຊກຮ້າຍໃນໝູ່ມະນຸດ ເປັນວິບາກດຳ, ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນສະພາບມືດມົນ, ແຕ່ດ້ວຍການສະແດງໂດຍເອກະພົດ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະບັງເກີດໃນອະບາຍ", ອະທິບາຍວ່າ ເພາະເຮັດໃຫ້ບັງເກີດ. ຄຳວ່າ "ຂາວ" ໄດ້ແກ່ ຜຸດຜ່ອງ, ອະທິບາຍວ່າ ເຮັດໃຫ້ຈິດມີຄວາມຜຸດຜ່ອງ, ຫຼື ຂາວ ເພາະເປັນເຫດແຫ່ງກຳເນີດທີ່ຂາວ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ມີວິບາກຂາວ". ການເຂົ້າເຖິງສະຫວັນ ແລະຄວາມໂຊກດີໃນມະນຸດສະໂລກ ເປັນວິບາກຂາວ, ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນສະພາບຮຸ່ງເຮືອງ, ແຕ່ດ້ວຍການສະແດງໂດຍເອກະພົດ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະບັງເກີດໃນສະຫວັນ", ອະທິບາຍວ່າ ເພາະເຮັດໃຫ້ບັງເກີດ. ຄຳວ່າ "ກຳມະປະສົມ" ໄດ້ແກ່ ກຳທີ່ເຮັດດ້ວຍການປະສົມກັນ ຄື ບາງຄັ້ງດຳ ບາງຄັ້ງຂາວ. ເມື່ອກ່າວວ່າ "ມີວິບາກເປັນສຸກແລະທຸກ" ແລ້ວ ເພື່ອສະແດງອາການຄວາມເປັນໄປແຫ່ງສຸກແລະທຸກ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ເພາະວ່າກຳມະປະສົມ". ຊື່ວ່າກຳດຳແລະກຳຂາວ ເພາະເປັນເຫດແຫ່ງກຳເນີດທີ່ດຳແລະຂາວ, ເພາະຄວາມເປັນທຳທີ່ບໍ່ນຳໄປສູ່ປັດໄຈ, ກຳທີ່ເຮັດໃຫ້ສິ້ນກຳ ເຊິ່ງພົ້ນຈາກກຳທັງສອງນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ປະສົງເອົາແມ່ນແຕ່ໂດຍປະຣິຍາຍແຫ່ງກຳຂາວ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ກ່າວວ່າ ທັງສອງ... ລະ... ບໍ່ຂາວ". ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ "ແຫ່ງວິບາກທັງສອງ" ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງວິບາກຕາມທີ່ໄດ້ແລ້ວ. ເພາະວ່າ ວິບາກທີ່ນັບເນື່ອງໃນພົບທີ່ເຖິງພ້ອມ ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເອົາ "ວິບາກຂາວ", ບໍ່ແມ່ນວິບາກທີ່ບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ.

සදුක්ඛන්ති අත්තනා උප්පාදෙතබ්බෙන දුක්ඛෙන සදුක්ඛං, දුක්ඛසංවත්තනිකන්ති අත්ථො. ‘‘ඉමස්මිං සුත්තෙ චෙතනා ධුරං, උපාලිසුත්තෙ (ම. නි. 2.56) කම්ම’’න්ති හෙට්ඨා වුත්තම්පි අත්ථං ඉධ සාධයති විජානනත්ථං. අභිසඞ්ඛරිත්වාති ආයූහිත්වා. තං පන පච්චයසමවායසිද්ධිතො සංකඩ්ඪනං පිණ්ඩනං විය හොතීති ආහ – ‘‘සඞ්කඩ්ඪිත්වා, පිණ්ඩං කත්වාති අත්ථො’’ති, සදුක්ඛං ලොකන්ති අපායලොකමාහ. විපාකඵස්සාති ඵස්සසීසෙන තත්ථ විපාකපවත්තමාහ. භූතකම්මතොති නිබ්බත්තකම්මතො අත්තනා කතූපචිතකම්මතො. යථාභූතන්ති යාදිසං. කම්මසභාගවසෙනාති කම්මසරික්ඛකවසෙන. උපපත්ති හොතීති අපදාදිභෙදා උපපත්ති. කම්මෙන විය වුත්තාති යං කරොති, තෙන උපපජ්ජතීති එකකම්මෙනෙව ජායමානා විය වුත්තා අපදාදිභෙදා. උපපත්ති ච නාම විපාකෙන හොති විපාකෙ සම්භවන්තෙ එකංසෙන තෙ උපපත්තිවිසෙසා සම්භවන්ති. යදි එවං කස්මා ‘‘තෙන උපපජ්ජතී’’ති උපපත්තිකම්මහෙතුකා වුත්තාති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. යෙන කම්මවිපාකෙන නිබ්බත්තොති [Pg.46] යෙන කම්මවිපාකෙන විපච්චමානෙන අයං සත්තො නිබ්බත්තොති වුච්චති. තංකම්මවිපාකඵස්සාති තස්ස තස්ස කම්මස්ස විපාකභූතා ඵස්සා. කම්මෙන දාතබ්බං දායං තබ්බිපාකං ආදියන්තීති කම්මදායාදා, ඵස්සා. කම්මස්ස දායජ්ජතා කම්මඵලස්ස දායජ්ජං, තස්මා වුත්තං ‘‘කම්මදායජ්ජා’’ති. තෙනාහ ‘‘කම්මමෙව නෙසං දායජ්ජං සන්තක’’න්ති.

ຄຳວ່າ "ເປັນໄປກັບດ້ວຍທຸກ" ໄດ້ແກ່ ເປັນໄປກັບດ້ວຍທຸກທີ່ຕົນເອງເພິ່ງໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ເປັນໄປເພື່ອຄວາມທຸກ. ເຖິງແມ່ນເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ຂ້າງເທິງວ່າ "ໃນສູດນີ້ ເຈດຕະນາເປັນປະທານ, ໃນອຸປາລິສູດ (ມະ. ນິ. 2.56) ກຳເປັນປະທານ" ກໍຍ່ອມສຳເລັດປະໂຫຍດໃນທີ່ນີ້ ເພື່ອຄວາມເຂົ້າໃຈແຈ້ງ. ຄຳວ່າ "ປຸງແຕ່ງແລ້ວ" ໄດ້ແກ່ ສັ່ງສົມແລ້ວ. ແຕ່ການປຸງແຕ່ງນັ້ນ ເພາະຄວາມສຳເລັດແຫ່ງການປະຊຸມປັດໄຈ ຈຶ່ງເປັນເໝືອນການຮວບຮວມແລະການເຮັດໃຫ້ເປັນກ້ອນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຮວບຮວມແລ້ວ, ອະທິບາຍວ່າ ເຮັດໃຫ້ເປັນກ້ອນແລ້ວ". ຄຳວ່າ "ໂລກທີ່ມີທຸກ" ໝາຍເຖິງ ອະບາຍະໂລກ. ຄຳວ່າ "ວິບາກຜັດສະ" ໝາຍເຖິງ ກ່າວເຖິງຄວາມເປັນໄປແຫ່ງວິບາກໃນອະບາຍະໂລກນັ້ນ ໂດຍມີຜັດສະເປັນປະທານ. ຄຳວ່າ "ຈາກກຳທີ່ເປັນແລ້ວ" ໄດ້ແກ່ ຈາກກຳທີ່ເຮັດໃຫ້ບັງເກີດ ຄື ຈາກກຳທີ່ຕົນເອງໄດ້ເຮັດແລະສັ່ງສົມໄວ້. ຄຳວ່າ "ຕາມທີ່ເປັນແລ້ວ" ໄດ້ແກ່ ເຊັ່ນໃດ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມມີສ່ວນສະເໝີດ້ວຍກຳ" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຄ້າຍຄືກັນກັບກຳ. ຄຳວ່າ "ການເຂົ້າເຖິງຍ່ອມມີ" ໄດ້ແກ່ ການເຂົ້າເຖິງທີ່ມີປະເພດຕ່າງໆ ມີສັດບໍ່ມີຕີນເປັນຕົ້ນ. ທີ່ກ່າວໄວ້ເໝືອນກັບວ່າດ້ວຍກຳ ເພາະຄຳວ່າ "ບຸກຄົນເຮັດກຳໃດ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງດ້ວຍກຳນັ້ນ", ການເຂົ້າເຖິງທີ່ມີປະເພດຕ່າງໆ ມີສັດບໍ່ມີຕີນເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຖືກກ່າວໄວ້ເໝືອນກັບວ່າເກີດຂຶ້ນດ້ວຍກຳດຽວເທົ່ານັ້ນ. ແລະແທ້ຈິງແລ້ວ ການເຂົ້າເຖິງຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍວິບາກ, ເມື່ອວິບາກເກີດຂຶ້ນ ຄວາມວິເສດແຫ່ງການເຂົ້າເຖິງເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍສ່ວນດຽວ. ຫາກເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງດ້ວຍກຳນັ້ນ" ເຊິ່ງມີກຳເປັນເຫດແຫ່ງການເຂົ້າເຖິງ? ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ແຕ່ເພາະເຫດໃດ". ຄຳວ່າ "ບັງເກີດດ້ວຍກຳວິບາກໃດ" ໄດ້ແກ່ ສັດນີ້ຖືກກ່າວວ່າບັງເກີດດ້ວຍກຳວິບາກໃດທີ່ກຳລັງໃຫ້ຜົນຢູ່. ຄຳວ່າ "ຜັດສະອັນເປັນວິບາກແຫ່ງກຳນັ້ນ" ໄດ້ແກ່ ຜັດສະທັງຫຼາຍອັນເປັນວິບາກແຫ່ງກຳນັ້ນໆ. ຜັດສະທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ "ເປັນທາຍາດແຫ່ງກຳ" ເພາະຍອມຮັບເອົາສ່ວນມໍລະດົກທີ່ກຳເພິ່ງໃຫ້ ຄື ວິບາກແຫ່ງກຳນັ້ນ. ຄວາມເປັນທາຍາດແຫ່ງກຳ ຄື ຄວາມເປັນມໍລະດົກແຫ່ງຜົນຂອງກຳ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເປັນທາຍາດແຫ່ງກຳ". ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ກຳນັ້ນເອງເປັນມໍລະດົກ ເປັນຊັບສົມບັດຂອງພວກເຂົາ".

තිස්සො ච හෙට්ඨිමජ්ඣානචෙතනාති ඉදං අබ්‍යාබජ්ඣවෙදනං වෙදියනඑකන්තසුඛුප්පත්තියා හෙතුභාවසාධනං. යදි එවං යථාවුත්තා ඣානචෙතනා තාව හොතු එකන්තසුඛුප්පත්තිහෙතුභාවතො. කාමාවචරා කින්තීති කාමාවචරා පන කුසලචෙතනා තංසභාවාභාවතො කින්ති කෙන පකාරෙන අබ්‍යාබජ්ඣමනොසඞ්ඛාරො නාම ජාතොති චොදෙති, ඉතරො පන න සබ්බා කාමාවචරකුසලචෙතනා තථා ගහිතා, අථ ඛො එකච්චා ඣානචෙතනානුකූලාති දස්සෙන්තො ‘‘කසිණසජ්ජනකාලෙ කසිණාසෙවනකාලෙ ලබ්භන්තී’’ති ආහ. තත්ථ කසිණාසෙවනචෙතනා ගහෙතබ්බා, සා උපචාරජ්ඣානස්ස සාධිකා. තෙන කාමාවචරචෙතනා පඨමජ්ඣානචෙතනාය ඝටිතාති කසිණසජ්ජනචෙතනාපි කදාචි තාදිසා හොතීති ගහිතා. පරිකම්මාදිවසෙන හි පවත්තා භාවනාමයා කාමාවචරකුසලචෙතනා පඨමජ්ඣානස්ස ආසන්නතාය වුත්තා. චතුත්ථජ්ඣානචෙතනා තතියජ්ඣානචෙතනාය ඝටිතාති ඉදං එකත්තකායඑකත්තසඤ්ඤීසත්තාවාසවතාය තංසරික්ඛකා උපෙක්ඛාපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු සුඛසරික්ඛතා, එවං සන්තසභාවතා ඤාණසහිතතා ච. කෙචි පන චතුත්ථජ්ඣානචෙතනානුගුණාති නිදස්සෙන්තා කසිණසජ්ජනකාලෙ කසිණජ්ඣානකාලෙ කසිණාසෙවනකාලෙ ලබ්භතීති තතියජ්ඣානචෙතනාය ආසන්නඝටිතතා වුත්තාති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං, වුත්තනයෙනෙව තාසං ඝටිතතා වෙදිතබ්බා. උභයමිස්සකවසෙනාති උභයෙසං කුසලාකුසලසඞ්ඛාරානං සුඛදුක්ඛානඤ්ච මිස්සකභාවවසෙන. වෙමානිකපෙතානන්ති ඉදං බාහුල්ලතො වුත්තං, ඉතරෙසම්පි විනිපාතිකානං කාලෙන දුක්ඛං හොතියෙව.

ຄຳວ່າ "ແລະເຈດຕະນາໃນຊານເບື້ອງຕ່ຳ ໓" ນີ້ ເປັນການສະແດງຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສຸກໂດຍສ່ວນດຽວ ເຊິ່ງສະເຫວີຍເວທະນາທີ່ບໍ່ມີຄວາມບຽດບຽນ. ຫາກເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເຈດຕະນາໃນຊານຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ ຈົ່ງຍົກໄວ້ກ່ອນ ເພາະຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສຸກໂດຍສ່ວນດຽວ. ຖາມວ່າ "ສ່ວນກາມາວະຈອນຈະເປັນແນວໃດ?" ຄື ໂຈດທ້ວງວ່າ ກໍກາມາວະຈອນກຸສົນເຈດຕະນາ ເພາະບໍ່ມີສະພາບເຊັ່ນນັ້ນ ຈະຊື່ວ່າເປັນອະວະຍາປັດຊາມະໂນສັງຂານ ໂດຍປະການໃດ? ສ່ວນອີກຝ່າຍໜຶ່ງ ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ບໍ່ໄດ້ຖືເອົາກາມາວະຈອນກຸສົນເຈດຕະນາທັງໝົດຢ່າງນັ້ນ, ແຕ່ຖືເອົາບາງເຈດຕະນາທີ່ເກື້ອກູນແກ່ຊານເຈດຕະນາ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຍ່ອມໄດ້ໃນເວລາຈັດກະສິນ ແລະໃນເວລາເສບກະສິນ". ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ພຶງຖືເອົາເຈດຕະນາໃນການເສບກະສິນ, ເຈດຕະນານັ້ນຍ່ອມໃຫ້ອຸປະຈາຣະຊານສຳເລັດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ກາມາວະຈອນເຈດຕະນາ ຈຶ່ງຊື່ວ່າເນື່ອງກັບປະຖົມມະຊານເຈດຕະນາ, ເພາະສະນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ເຈດຕະນາໃນການຈັດກະສິນ ກໍຖືກຖືເອົາວ່າ ບາງຄັ້ງກໍເປັນເຊັ່ນນັ້ນ. ເພາະວ່າ ກາມາວະຈອນກຸສົນເຈດຕະນາອັນເປັນພາວະນາມາຍະ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບໍລິກຳເປັນຕົ້ນ ຖືກກ່າວວ່າ ເພາະຄວາມໃກ້ຊິດຕໍ່ປະຖົມມະຊານ. ຄຳວ່າ "ຈະຕຸດຖະຊານເຈດຕະນາ ເນື່ອງກັບຕະຕິຍະຊານເຈດຕະນາ" ນີ້ ເພາະຄວາມເປັນສັດຕະວາດທີ່ມີກາຍດຽວກັນແລະມີສັນຍາດຽວກັນ, ແມ່ນແຕ່ອຸເປກຂາທີ່ຄ້າຍຄືກັນກັບຕະຕິຍະຊານນັ້ນ ໃນຖານະທັງຫຼາຍເຊັ່ນນີ້ ກໍມີຄວາມຄ້າຍຄືກັນກັບສຸກ, ມີສະພາບທີ່ສະຫງົບ ແລະປະກອບດ້ວຍຍານຢ່າງນີ້. ແຕ່ບາງທ່ານ ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ເປັນທຳເກື້ອກູນແກ່ຈະຕຸດຖະຊານເຈດຕະນາ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຍ່ອມໄດ້ໃນເວລາຈັດກະສິນ, ໃນເວລາເຂົ້າກະສິນຊານ ແລະໃນເວລາເສບກະສິນ" ດັ່ງນີ້, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ເປັນຄວາມເນື່ອງກັນຢ່າງໃກ້ຊິດແຫ່ງຕະຕິຍະຊານເຈດຕະນາ, ຄຳນັ້ນເປັນພຽງມະຕິຂອງພວກເຂົາເທົ່ານັ້ນ, ພຶງຊາບຄວາມເນື່ອງກັນແຫ່ງເຈດຕະນາທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍນິຍາຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນແລ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປະສົມກັນທັງສອງ" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມປະສົມກັນແຫ່ງສັງຂານທັງສອງ ຄື ກຸສົນແລະອະກຸສົນ ແລະແຫ່ງສຸກແລະທຸກ. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງເວມານິກະເປດທັງຫຼາຍ" ນີ້ ກ່າວໄວ້ໂດຍສ່ວນຫຼາຍ, ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ສັດວິນິປາຕິກະອື່ນໆ ກໍຍ່ອມມີຄວາມທຸກຕາມເວລາຄືກັນ.

තස්ස පහානායාති තස්ස යථාවුත්තස්ස කම්මස්ස අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනාය. යා චෙතනාති යා අපචයගාමිනිචෙතනා. කම්මං පත්වාති සුඛකම්මන්ති වුච්චමානෙ මග්ගචෙතනාය අඤ්ඤො පණ්ඩරතරො ධම්මො නාම නත්ථි [Pg.47] අච්චන්තපාරිසුද්ධිභාවතො. අකණ්හා අසුක්කාති ආගතාති එත්ථ සුක්කභාවපටික්ඛෙපකාරණං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. තෙනාහ ‘‘ඉදං පන කම්මචතුක්කං පත්වා’’තිආදි.

ຄຳວ່າ "ເພື່ອລະກຳນັ້ນ" ໄດ້ແກ່ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ກຳຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ ມີສະພາບບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກ. ຄຳວ່າ "ເຈດຕະນາໃດ" ໄດ້ແກ່ ເຈດຕະນາໃດທີ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມສິ້ນໄປ (ອະປະຈະຍະຄາມິນີເຈດຕະນາ). ຄຳວ່າ "ບັນລຸກຳ" ຄື ເມື່ອກ່າວວ່າ "ກຳຂາວ" ທຳອື່ນທີ່ຂາວກວ່າ (ບໍລິສຸດກວ່າ) ມັກຄະເຈດຕະນາ ຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະຄວາມບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ. ທີ່ມາວ່າ "ບໍ່ດຳ ບໍ່ຂາວ" ນັ້ນ, ເຫດຜົນໃນການປະຕິເສດຄວາມເປັນກຳຂາວໃນທີ່ນີ້ ກໍໂດຍນິຍາຍທີ່ກ່າວໄວ້ຂ້າງເທິງນັ້ນເອງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ແຕ່ເມື່ອບັນລຸກຳ ໔ ນີ້".

82. අනිය්‍යානිකපක්ඛෙති අචෙළකපබ්බජ්ජාය කුක්කුරවතෙ ච. යොගෙති ඤායධම්මපටිපත්තියන්ති අත්ථො. යොනෙනාති යො තිත්ථියපරිවාසො තෙන භගවතා පඤ්ඤත්තො. යං තිත්ථියපරිවාසං සමාදියිත්වාති අයමෙත්ථ යොජනා. ඝංසිත්වා සුවණ්ණං විය නිඝංසොප්පලෙ. කොට්ටෙත්වා හත්ථෙන විය කුලාලභාජනං.

໘໒. ຄຳວ່າ "ໃນຝ່າຍທີ່ບໍ່ນຳອອກຈາກທຸກ" ໄດ້ແກ່ ໃນການບວດເປັນອະເຈລົກ (ນັກບວດເປືອຍ) ແລະໃນກຸກກຸຣະວັດ (ວັດປະຕິບັດເໝືອນໝາ). ຄຳວ່າ "ໃນຄວາມພຽນ" ອະທິບາຍວ່າ ໃນການປະຕິບັດທຳທີ່ຖືກຕ້ອງ (ຍາຍະທຳ). ຄຳວ່າ "ດ້ວຍໂຍນີ" ໄດ້ແກ່ ປະຣິວາດແຫ່ງອັນຍະເດຍລະຖີໃດ ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງບັນຍັດໄວ້. ການປະກອບຄວາມໃນທີ່ນີ້ມີດັ່ງນີ້: "ສະມາທານປະຣິວາດແຫ່ງອັນຍະເດຍລະຖີໃດ". ຄຳວ່າ "ຖູແລ້ວ" ເໝືອນການຖູຄຳໃນຫີນຝົນຄຳ. ຄຳວ່າ "ເຄາະແລ້ວ" ເໝືອນການໃຊ້ມືເຄາະພາຊະນະດິນເຜົາ.

වූපකට්ඨොති විවිත්තො එකීභූතො. පෙසිතත්තොති නිබ්බානං පති පෙසිතත්තො. කාමං තදනුත්තරං බ්‍රහ්මචරියපරියොසානං…පෙ… විහාසීති ඉමිනාව අරහත්තනිකූටෙන දෙසනා නිට්ඨාපිතා හොති, ආයස්මතො පන සෙනියස්ස පටිපත්තිකිත්තනපරමෙතං උජුකං ආපන්නඅරහත්තභාවදීපනං, යදිදං ‘‘අඤ්ඤතරො ඛො පනා’’තිආදිවචනන්ති ආහ ‘‘අරහත්තනිකූටෙනෙවා’’ති. අරහත්තාධිගමොයෙව තස්ස තෙසං අබ්භන්තරතා. සෙසං සබ්බං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ຄຳວ່າ "ຫຼີກອອກໄປແລ້ວ" ໄດ້ແກ່ ສະຫງັດແລ້ວ, ຢູ່ຜູ້ດຽວແລ້ວ. ຄຳວ່າ "ມີຕົນສົ່ງໄປແລ້ວ" ໄດ້ແກ່ ມີຕົນສົ່ງໄປສູ່ພຣະນິພານ. ພຣະທຳມະເທດນາຊື່ວ່າເປັນອັນຈົບລົງດ້ວຍຍອດຄືພຣະອໍຣະຫັນ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ໄດ້ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງປະໂຫຍດອັນຍອດຢ້ຽມແຫ່ງພົມມະຈັນນັ້ນ... ລະ... ຢູ່ແລ້ວ". ແຕ່ຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ກໍແລ້ວ ທ່ານພຣະເສນιຍະ..." ນີ້ ເປັນຄຳສະແດງເຖິງຄວາມເປັນພຣະອໍຣະຫັນທີ່ບັນລຸແລ້ວໂດຍກົງ ເຊິ່ງມີການສັນເສີນການປະຕິບັດຂອງພຣະເສນιຍະຜູ້ມີອາຍຸເປັນຢ່າງຍິ່ງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ດ້ວຍຍອດຄືພຣະອໍຣະຫັນນັ້ນເອງ". ການບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນນັ້ນເອງ ເປັນຄວາມເປັນໄປໃນພາຍໃນຂອງພຣະເສນິຍະນັ້ນ ໃນບັນດາພຣະອໍຣະຫັນທັງຫຼາຍ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອທັງໝົດ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍແທ້ໆ.

කුක්කුරවතිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບໃນອັດຖະກະຖາກຸກກຸຣະວະຕິກະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

8. අභයරාජකුමාරසුත්තවණ්ණනා

໘. ການອະທິບາຍອະໄພຣາຊະກຸມານະສູດ

83. ජාතියා අසමානො නිහීනාචරියො පරදත්තූපජීවිකාය මාතුයා කුච්ඡියං ජාතො පාදසිකපුත්තො. නින්දාවසෙන වදති එතෙනාති වාදො අගුණොති ආහ – ‘‘වාදං ආරොපෙහීති දොසං ආරොපෙහී’’ති. නිබ්බත්තවසෙන නිරයං අරහති, නිරයසංවත්තනියෙන වා කම්මෙන නිරයෙ නියුත්තො නෙරයිකො. ආපායිකොති එත්ථාපි එසෙව නයො. අවීචිම්හි උප්පජ්ජිත්වා තත්ථ ආයුකප්පසඤ්ඤිතං අන්තරකප්පං තිට්ඨතීති කප්පට්ඨො. නිරයූපපත්තිපරිහරණවසෙන තිකිච්ඡිතුං සක්කුණෙය්‍යොති තෙකිච්ඡො, න තෙකිච්ඡො අතෙකිච්ඡො. ද්වෙ අන්තෙ මොචෙත්වාති ඵරුසං වා අප්පියං වා කප්පෙය්‍යාති ද්වෙ කොට්ඨාසෙ මුඤ්චිත්වා [Pg.48] තෙ අනාමසිත්වා පුච්ඡිතං අත්ථං තතො බහි කරොන්තො උග්ගිලති නාම. තං පන එවං කාතුං න සක්කොතීති ආහ – ‘‘උග්ගිලිතුං බහි නීහරිතුං න සක්ඛිතී’’ති. එවමෙවායං පුච්ඡා න ගහෙතබ්බා, අයමෙත්ථ දොසොති තං අපුච්ඡං කරොන්තො අපනයන්තො ඔගිලති නාම, තථා පන අසක්කොන්තො පතිට්ඨාපෙන්තො න ඔගිලති නාම, භගවා පන තමත්ථං ඔකාසම්පි අකරොන්තො උභයථාපි අසක්ඛීති වෙදිතබ්බො. කථං? භගවා හි ‘‘න ඛ්වෙත්ථ රාජකුමාර එකංසෙනා’’ති වදන්තො නිගණ්ඨස්ස අධිප්පායං විපරිවත්තෙති, උභො අන්තෙ මොචෙත්වා පඤ්හං විස්සජ්ජෙසි, එවං තාව උග්ගිලිතුං අසක්ඛි. ‘‘න තත්‍ර රාජකුමාර එකංසෙනා’’ති වදන්තො එව ච ‘‘නායං පුච්ඡා එවං අවිභාගෙන පුච්ඡිතබ්බා, විභජිත්වා පන පුච්ඡිතබ්බා’’ති පුච්ඡාය දොසං දීපෙන්තො තං හාරෙන්තො ඔගිලිතුම්පි සක්ඛතීති.

໘໓. ຄຳວ່າ "ບຸດຂອງສະຕີຜູ້ເຮັດຄວາມສະອາດຕີນ" (ປາດະສິກະປຸດຕະ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເກີດໃນທ້ອງຂອງມານດາຜູ້ອາໄສສິ່ງທີ່ຜູ້ນື່ອື່ນໃຫ້ລ້ຽງຊີບ, ມີຊາດກຳເນີດບໍ່ສະເໝີກັນ, ມີຄວາມປະພຶດຕ່ຳຊ້າ. ບຸກຄົນຍ່ອມກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຕິຕຽນດ້ວຍຄຳໃດ, ຄຳນັ້ນຊື່ວ່າ "ວາທະ" ຄື ຄວາມບໍ່ດີ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຍົກວາທະຂຶ້ນ ຄື ຍົກໂທດຂຶ້ນ". ບຸກຄົນຜູ້ຄວນແກ່ນະລົກດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບັງເກີດ, ຫຼື ຜູ້ຖືກປະກອບໄວ້ໃນນະລົກດ້ວຍກຳທີ່ນຳໄປສູ່ນະລົກ ຊື່ວ່າ "ເນຣະຢິກະ" (ສັດນະລົກ). ຄຳວ່າ "ອາປາຍិកະ" (ຜູ້ເກີດໃນອະບາຍ) ກໍມີນິຍາຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ບຸກຄົນຜູ້ບັງເກີດໃນອະເວຈີນະລົກແລ້ວ ດຳລົງຢູ່ໃນນະລົກນັ້ນຕະຫຼອດອັນຕະຣະກັບທີ່ຊື່ວ່າອາຍຸກັບ ຊື່ວ່າ "ກັບປັດຖະ" (ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ຕະຫຼອດກັບ). ບຸກຄົນຜູ້ສາມາດປິ່ນປົວໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປ້ອງກັນການເຂົ້າເຖິງນະລົກ ຊື່ວ່າ "ເຕກິດຈະ" (ຜູ້ພໍປິ່ນປົວໄດ້), ຜູ້ປິ່ນປົວບໍ່ໄດ້ ຊື່ວ່າ "ອະເຕກິດຈະ" (ຜູ້ປິ່ນປົວບໍ່ໄດ້). ຄຳວ່າ "ປ່ອຍສ່ວນທັງສອງແລ້ວ" ໄດ້ແກ່ ປ່ອຍສ່ວນທັງສອງ ຄື ພຶງດຳຣິວ່າເປັນຄຳຫຍາບຄາຍ ຫຼື ບໍ່ເປັນທີ່ຮັກ, ໂດຍບໍ່ແຕະຕ້ອງສ່ວນທັງສອງນັ້ນ ແລ້ວນຳເນື້ອຄວາມທີ່ຖາມອອກໄປພາຍນອກ ຊື່ວ່າ "ຮາກອອກ" (ອຸກຄິລະຕິ). ແຕ່ເພາະເຂົາບໍ່ສາມາດເຮັດຢ່າງນັ້ນໄດ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ບໍ່ສາມາດຈະຮາກອອກ ຄື ບໍ່ສາມາດຈະນຳອອກໄປພາຍນອກໄດ້". ໃນທຳນອງດຽວກັນ, ຄຳຖາມນີ້ບໍ່ຄວນຖືເອົາ, ນີ້ເປັນໂທດໃນຄຳຖາມນີ້, ເມື່ອເຮັດຄຳຖາມນັ້ນໃຫ້ບໍ່ເປັນຄຳຖາມ ຄື ນຳອອກໄປ ຊື່ວ່າ "ກືນເຂົ້າໄປ" (ໂອກິລະຕິ), ແຕ່ເມື່ອບໍ່ສາມາດເຮັດຢ່າງນັ້ນໄດ້ ແລ້ວຕັ້ງຄຳຖາມນັ້ນໄວ້ ຊື່ວ່າ "ບໍ່ກືນເຂົ້າໄປ", ແຕ່ພຶງຊາບວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າບໍ່ຊົງໃຫ້ໂອກາດແກ່ເນື້ອຄວາມນັ້ນເລີຍ ແລະຊົງສາມາດເຮັດໄດ້ທັງສອງປະການ. ຖາມວ່າ ເຮັດແນວໃດ? ເພາະວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເມື່ອຊົງກ່າວວ່າ "ດູກ່ອນຣາຊະກຸມານ ໃນເລື່ອງນີ້ ຈະກ່າວໂດຍສ່ວນດຽວບໍ່ໄດ້ແລ" ຍ່ອມຊົງຜັນປ່ຽນຄວາມປະສົງຂອງນິຄັນຖະ, ຊົງປ່ອຍສ່ວນທັງສອງແລ້ວແກ້ບັນຫາ, ຢ່າງນີ້ຊື່ວ່າ ຊົງສາມາດຮາກອອກໄດ້ກ່ອນ. ແລະເມື່ອຊົງກ່າວວ່າ "ດູກ່ອນຣາຊະກຸມານ ໃນເລື່ອງນັ້ນ ຈະກ່າວໂດຍສ່ວນດຽວບໍ່ໄດ້ແລ" ຍ່ອມຊົງສະແດງໂທດຂອງຄຳຖາມວ່າ "ຄຳຖາມນີ້ ບໍ່ຄວນຖາມໂດຍບໍ່ຈຳແນກຢ່າງນີ້, ແຕ່ຄວນຈຳແນກແລ້ວຈຶ່ງຖາມ", ເມື່ອຊົງເຮັດໃຫ້ຄຳຖາມນັ້ນຕົກໄປ ກໍຊື່ວ່າ ຊົງສາມາດກືນເຂົ້າໄປໄດ້ຄືກັນ.

උට්ඨාතුං න සක්ඛිස්සති චිත්තස්ස අඤ්ඤථා පවත්තියා. අභයො ද්වෙ මග්ගෙ කතපරිචයො ඡෙකො නිපුණො වාදසීලො ච හුත්වා විචරති. තෙනාහ – ‘‘සො වාදජ්ඣාසයතාය තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡන්තො ‘එවං, භන්තෙ’ති ආහා’’ති.

ຄຳວ່າ "ຈະບໍ່ສາມາດລຸກຂຶ້ນໄດ້" ເພາະຄວາມເປັນໄປໂດຍປະການອື່ນແຫ່ງຈິດ. ອະໄພຣາຊະກຸມານ ເປັນຜູ້ມີຄວາມຄຸ້ນເຄີຍໃນທາງທັງສອງ, ເປັນຜູ້ສະຫຼາດ, ລະອຽດອ່ອນ ແລະມີປົກກະຕິມັກໂຕ້ວາທະ ທ່ຽວໄປຢູ່. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອະໄພຣາຊະກຸມານນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີອັດທະຍາໄສໃນການໂຕ້ວາທະ ເມື່ອຮັບຄຳຂອງນິຄັນຖະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຢ່າງນັ້ນ, ຂ້ານ້ອຍ'".

85. එවරූපන්ති යා පරෙසං අප්පියා අමනාපා දුරුත්තවාචා, එවරූපා වාචා, න පන ඵරුසවාචා. ඵරුසවාචාය හි සෙතුඝාතො තථාගතානං. චෙතනාඵරුසතාය හි ඵරුසවාචා ඉච්ඡිතා, න පරෙසං අප්පියතාමත්තෙන. නට්ඨා නිගණ්ඨා ඔගිලිකාදිසම්මතස්ස පඤ්හස්ස එකවචනෙන විද්ධංසිතත්තා.

໘໕. ຄຳວ່າ "ມີຮູບຢ່າງນີ້" ໄດ້ແກ່ ວາຈາໃດທີ່ບໍ່ເປັນທີ່ຮັກ ບໍ່ເປັນທີ່ພໍໃຈ ເປັນຄຳກ່າວຮ້າຍຂອງຄົນອື່ນ, ວາຈາມີຮູບຢ່າງນີ້, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນວາຈາຫຍາບຄາຍ. ເພາະວ່າ ພຣະຕາຖາຄົດທັງຫຼາຍ ຊົງຕັດຂາດວາຈາຫຍາບຄາຍແລ້ວ. ເພາະວ່າ ວາຈາຫຍາບຄາຍ ຍ່ອມເປັນທີ່ປະສົງດ້ວຍຄວາມຫຍາບຄາຍແຫ່ງເຈດຕະນາ, ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ຄວາມບໍ່ເປັນທີ່ຮັກຂອງຄົນອື່ນເທົ່ານັ້ນ. ພວກນิຄັນຖະເສື່ອມເສຍແລ້ວ ເພາະຄຳຖາມທີ່ສົມມຸດວ່າເປັນການກືນເຂົ້າໄປເປັນຕົ້ນ ຖືກທຳລາຍລົງດ້ວຍພຣະດຳຣັດພຽງຄຳດຽວ.

86. දාරකස්ස අඞ්කෙ නිසීදනස්ස කාරණං දස්සෙතුං ‘‘ලෙසවාදිනො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ලෙසවාදිනොති ඡලවාදිනො, වාදමග්ගෙ වා අපරිපුණ්ණතාය ලෙසමත්තෙනෙව වාදසීලා. ඔසටසඞ්ගාමොති අනෙකවාරං පරවාදමද්දනවසෙන ඔතිණ්ණවාදසඞ්ගාමො. විජ්ඣිත්වාති නඛෙන විජ්ඣිත්වා. ඉමමෙවාති ය්වායං දාරකො අත්තනො වාදභඞ්ගපරිහරණත්ථං ඉමිනා අඞ්කෙ නිසීදාපිතො, ඉමමෙව අස්ස දාරකං උපමං නිස්සයං කත්වා වාදං භින්දිස්සාමි. ‘‘අස්ස වාදං අප්පටිතතාය උපමාය භඤ්ජිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා.

໘໖. ເພື່ອສະແດງເຫດຜົນແຫ່ງການໃຫ້ນັ່ງເທິງຕັກຂອງເດັກນ້ອຍ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ເລສະວາທິໂນ" (ຜູ້ກ່າວໂດຍເລດ). ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ "ເລສະວາທິໂນ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ກ່າວຕ່າງໆ (ສະແດງເລດ), ຫຼື ຜູ້ມີປົກກະຕິໂຕ້ວາທະດ້ວຍພຽງແຕ່ເລດ ເພາະຄວາມບໍ່ສົມບູນໃນທາງແຫ່ງວາທະ. ຄຳວ່າ "ຜູ້ຢັ່ງລົງສູ່ສົງຄາມແລ້ວ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຢັ່ງລົງສູ່ສົງຄາມຄືວາທະ ເພາະການຍ່ຳຍີວາທະຂອງຜູ້ນື່ອື່ນຫຼາຍຄັ້ງ. ຄຳວ່າ "ຈິກແລ້ວ" ໄດ້ແກ່ ຈິກດ້ວຍເລັບ. ຄຳວ່າ "ເດັກນ້ອຍນີ້ເອງ" ໄດ້ແກ່ ເດັກນ້ອຍນີ້ໃດທີ່ອະໄພຣາຊະກຸມານນີ້ໃຫ້ນັ່ງເທິງຕັກ ເພື່ອປ້ອງກັນການຖືກທຳລາຍວາທະຂອງຕົນ, ເຮົາຈະອາໄສເດັກນ້ອຍນີ້ເອງເຮັດເປັນອຸປະມາ ແລ້ວທຳລາຍວາທະຂອງເຂົາ. ດັ່ງນີ້ ຄື ຊົງດຳຣິວ່າ "ເຮົາຈະທຳລາຍວາທະຂອງເຂົາ ດ້ວຍອຸປະມາທີ່ບໍ່ມີການໂຕ້ຕອບໄດ້".

අපනෙය්‍යං [Pg.49] අස්ස අහන්ති අස්ස දාරකස්ස මුඛතො අහං තං අපනෙය්‍යං. අභූතත්ථොව අභූතං උත්තරපදලොපෙනාති ආහ ‘‘අභූතන්ති අභූතත්ථ’’න්ති. අතච්ඡන්ති තස්සෙව වෙවචනන්ති ආහ ‘‘අතච්ඡන්ති න තච්ඡ’’න්ති. අභූතන්ති වා අසන්තං අවිජ්ජමානං. අතච්ඡන්ති අතථාකාරං. අනත්ථසංහිතන්ති දිට්ඨධම්මිකෙන, සම්පරායිකෙන වා අනත්ථෙන සංහිතං, අනත්ථෙ වා සංහිතං, න අත්ථොති වා අනත්ථො, අත්ථස්ස පටිපක්ඛො සභාවො, තෙන සංහිතන්ති අනත්ථසංහිතං, පිසුණවාචං සම්ඵප්පලාපඤ්චාති අත්ථො. එවමෙත්ථ චතුබ්බිධස්සපි වචීදුච්චරිතස්ස ගහිතතා දට්ඨබ්බා.

ຄຳວ່າ "ເຮົາເພິ່ງນຳອອກໃຫ້ແກ່ເດັກນ້ອຍນັ້ນ" ໄດ້ແກ່ ເຮົາເພິ່ງນຳສິ່ງນັ້ນອອກຈາກປາກຂອງເດັກນ້ອຍນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ອະພູຕະ" (ບໍ່ຈິງ) ກໍຄື ບໍ່ມີເນື້ອຄວາມຈິງ ໂດຍການລົບຄຳຫຼັງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອະພູຕັງ ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີເນື້ອຄວາມຈິງ". ຄຳວ່າ "ອະຕັດຈະ" (ບໍ່ແທ້) ເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອະຕັດຈັງ ໄດ້ແກ່ ບໍ່ແທ້". ຫຼືວ່າ "ອະພູຕັງ" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີຢູ່ ບໍ່ປາກົດ. "ອະຕັດຈັງ" ໄດ້ແກ່ ມີອາການບໍ່ເປັນຈິງຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ປະກອບດ້ວຍປະໂຫຍດ" ໄດ້ແກ່ ປະກອບດ້ວຍສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດໃນປັດຈຸບັນ ຫຼືໃນພາຍໜ້າ, ຫຼື ປະກອບໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ, ຫຼື ສະພາບທີ່ບໍ່ແມ່ນປະໂຫຍດ ຊື່ວ່າ "ອະນັດຖະ" (ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ) ຄື ສະພາບທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ປະໂຫຍດ, ປະກອບດ້ວຍສະພາບນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ບໍ່ປະກອບດ້ວຍປະໂຫຍດ", ອະທິບາຍວ່າ ໄດ້ແກ່ ຄຳສໍ້ສຽດ ແລະຄຳເພີ້ເຈີ້. ພຶງຊາບຄວາມທີ່ວະຈີທຸຈະລິດທັງ ໔ ປະການ ແມ່ນຖືກຖືເອົາແລ້ວໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ.

දුප්පයුත්තොති දුප්පටිපන්නො. න තං තථාගතො භාසති අභූතතාදිදොසදුට්ඨත්තා. තම්පි තථාගතො න භාසති භූතත්ථෙපි අනත්ථසංහිතතාදිදොසදුට්ඨත්තා.

ຄຳວ່າ "ປະກອບບໍ່ດີແລ້ວ" ໄດ້ແກ່ ປະຕິບັດບໍ່ດີແລ້ວ. ພຣະຕາຖາຄົດ ບໍ່ຊົງກ່າວວາຈານັ້ນ ເພາະຄວາມປະທຸສະຮ້າຍດ້ວຍໂທດມີຄວາມບໍ່ຈິງເປັນຕົ້ນ. ແມ່ນແຕ່ວາຈານັ້ນ ພຣະຕາຖາຄົດກໍບໍ່ຊົງກ່າວ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີເນື້ອຄວາມຈິງກໍຕາມ ເພາະຄວາມປະທຸສະຮ້າຍດ້ວຍໂທດມີຄວາມບໍ່ປະກອບດ້ວຍປະໂຫຍດເປັນຕົ້ນ.

ඨානං කාරණං එතිස්සා අත්ථීති ඨානියා ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා, න ඨානියාති අට්ඨානියා, නික්කාරණා අයුත්තියුත්තා, සා එව කථාති අට්ඨානියකථා. අත්තපච්චක්ඛකථං කථෙමාති අත්තනා එව පච්චක්ඛං කත්වා පවත්තියමානං ඡලකථං කථෙම.

ເຫດຜົນ (ຖານະ) ແຫ່ງວາຈານີ້ມີຢູ່ ດັ່ງນັ້ນ ວາຈານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ຖານິຍາ" (ໂດຍແປງ ກ ອັກສອນ ເປັນ ຍ ອັກສອນ), ວາຈາທີ່ບໍ່ມີເຫດຜົນ ຊື່ວ່າ "ອະຖານິຍາ", ອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ມີເຫດຜົນ ບໍ່ປະກອບດ້ວຍຄວາມເໝາະສົມ, ວາຈານັ້ນເອງເປັນຖ້ອຍຄຳ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອະຖານິຍະກະຖາ" (ຖ້ອຍຄຳທີ່ບໍ່ມີເຫດຜົນ). ຄຳວ່າ "ພວກເຮົາກ່າວຖ້ອຍຄຳທີ່ປະຈັກແກ່ຕົນ" ໄດ້ແກ່ ພວກເຮົາກ່າວຖ້ອຍຄຳທີ່ມີເລດ (ຄຳລວງ) ທີ່ເປັນໄປໂດຍເຮັດໃຫ້ປະຈັກແກ່ຕົນເອງ.

ගාමිකමහල්ලකො ‘‘ඉමෙ මං වඤ්චෙතුකාමා, අහමෙව දානි ඉමෙ වඤ්චෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘එවං භවිස්සතී’’තිආදිමාහ. ‘‘න මයං දාසා’’තිපි වත්තුං නාසක්ඛිංසු පුබ්බෙ තථාකතිකාය කතත්තා.

ຜູ້ເຖົ້າບ້ານຄິດວ່າ ‘ພວກນີ້ຢາກຫຼອກລວງເຮົາ, ບັດນີ້ ເຮົາເອງຈັກຫຼອກລວງພວກນີ້’ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ ‘ຈັກເປັນຢ່າງນັ້ນ’. ພວກເຂົາແມ່ນແຕ່ຈະກ່າວວ່າ ‘ພວກຂ້ອຍບໍ່ແມ່ນທາດ’ ກໍບໍ່ສາມາດກ່າວໄດ້ ເພາະໄດ້ເຮັດຂໍ້ຕົກລົງໄວ້ຢ່າງນັ້ນແຕ່ກ່ອນ.

තතියං තතියමෙවාති ද්වීසුපි පක්ඛෙසු තතියං තතියමෙව වාචං. භාසිතබ්බකාලං අනතික්කමිත්වාති යස්ස යදා යථා භාසිතබ්බං, තස්ස තදා තථෙව ච භාසනතො භාසිතබ්බං කාරණං භාසිතබ්බකාලඤ්ච අනතික්කමිත්වාව භාසති.

ຄຳວ່າ ‘ຄັ້ງທີສາມ ເປັນຄັ້ງທີສາມແທ້ໆ’ ໝາຍເຖິງ ວາຈາຄັ້ງທີສາມ ເປັນຄັ້ງທີສາມແທ້ໆ ແມ່ນແຕ່ໃນທັງສອງຝ່າຍ. ຄຳວ່າ ‘ບໍ່ລ່ວງເລີຍເວລາທີ່ຄວນgກ່າວ’ ອະທິບາຍວ່າ ເພາະການກ່າວແກ່ບຸກຄົນໃດ ໃນເວລາໃດ ໂດຍປະການໃດ ທີ່ຄວນກ່າວ ກໍກ່າວແກ່ບຸກຄົນນັ້ນ ໃນເວລານັ້ນ ໂດຍປະການນັ້ນແທ້ໆ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ກ່າວໂດຍບໍ່ລ່ວງເລີຍເຫດຜົນທີ່ຄວນກ່າວ ແລະເວລາທີ່ຄວນກ່າວເລີຍ.

87. ඨානුප්පත්තිකඤාණෙනාති ඨානෙ එව උප්පජ්ජනකඤාණෙන. තස්මිං තස්මිං කාරණෙ තස්ස තං තං අවත්ථාය උප්පජ්ජනකඤාණෙන, ධම්මානං යථාසභාවතො අවබුජ්ඣනසභාවොති ධම්මසභාවො. ධම්මෙ සභාවධම්මෙ අනවසෙසෙ වා යාථාවතො උපධාරෙතීති ධම්මධාතු, සබ්බඤ්ඤුතා. තෙනාහ ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. සුප්පටිවිද්ධන්ති සබ්බං ඤෙය්‍යධම්මං සුට්ඨු පටිවිජ්ඣනවසෙන, සුට්ඨු පටිවිද්ධන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘හත්ථගතං භගවතො’’ති. නෙය්‍යපුග්ගලවසෙන පරිනිට්ඨිතාති කථාපරිවිභාගෙන අයමෙව [Pg.50] දෙසනා චත්තාරි අරියසච්චානි දස්සෙන්තො අරහත්තං පච්චක්ඛාසීති.

໘໗. ຄຳວ່າ ‘ດ້ວຍຍານທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ນັ້ນເອງ’ ຄື ດ້ວຍຍານທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນເຫດການນັ້ນເອງ. ອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍຍານທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນເຫດນັ້ນໆ ແລະໃນສະຖານະການນັ້ນໆ ຂອງເຫດນັ້ນ. ສະພາວະທີ່ຮູ້ແຈ້ງທຳທັງຫຼາຍຕາມຄວາມເປັນຈິງ ຊື່ວ່າ ທຳມະສະພາວະ. ຍານທີ່ພิຈາລະນາທຳທັງຫຼາຍ ຫຼືສະພາວະທຳທັງຫຼາຍໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ຕາມຄວາມເປັນຈິງ ຊື່ວ່າ ທຳມະທາດ ຄື ສັບພັນຍຸຕາຍານ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ຄຳນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງສັບພັນຍຸຕາຍານ’. ຄຳວ່າ ‘ແທງຕະຫຼອດດີແລ້ວ’ ມີອະທິບາຍວ່າ ແທງຕະຫຼອດດີແລ້ວ ດ້ວຍອຳນາດການແທງຕະຫຼອດໄນຍະທຳທັງປວງຢ່າງຖືກຕ້ອງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງgກ່າວວ່າ ‘ຕົກຢູ່ໃນກຳມືຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ’. ຄຳວ່າ ‘ສຳເລັດລົງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເນຍະບຸກຄົນ’ ຄື ດ້ວຍການຈຳແນກຖ້ອຍຄຳ ພຣະທຳມະເທດສະນານີ້ເອງ ເມື່ອສະແດງອະລິຍະສັດ 4 ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ພຣະອໍຣະຫັນຕະຜົນປະກົດແຈ້ງ.

අභයරාජකුමාරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ຄຳອະທິບາຍເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບ (ລີນັດຖະປະກາສະນາ) ແຫ່ງການພັນລະນາອະພະຍະຣາຊະກຸມາຣະສູດ ຈົບແລ້ວ.

9. බහුවෙදනියසුත්තවණ්ණනා

໙. ການພັນລະນາພະຫຸເວທະນີຍະສູດ

88. පඤ්චකඞ්ගොති වඩ්ඪකීකිච්චසාධනෙ වාසිආදිපඤ්චකං අඞ්ගං සංධනං එතස්මින්ති පඤ්චකඞ්ගො. ථම්භාදිවත්ථූනං ථපනට්ඨෙන ථපති. පණ්ඩිතඋදායිත්ථෙරො, න කාළුදායී ථෙරො.

໘໘. ຄຳວ່າ ‘ປັນຈະກັງຄະ’ ຄື ຊື່ວ່າ ປັນຈະກັງຄະ ເພາະມີອົງປະກອບ 5 ຢ່າງ ມີພ້າຖາກເປັນຕົ້ນ ເປັນເຄື່ອງມືໃນການເຮັດວຽກຂອງຊ່າງໄມ້ ຢູ່ໃນຜູ້ນີ້. ຊື່ວ່າ ຖະປະຕິ (ຊ່າງໄມ້) ເພາະອັດຖະວ່າ ເປັນຜູ້ຕັ້ງໄວ້ເຊິ່ງວັດຖຸທັງຫຼາຍມີເສົາເປັນຕົ້ນ. ໝາຍເຖິງ ພຣະອຸທາຍີເຖຣะຜູ້ເປັນບັນດິດ ບໍ່ແມ່ນພຣະກາລຸທາຍີເຖຣະ.

89. පරියායති අත්තනො ඵලං වත්තෙතීති පරියායො, කාරණං. වෙදනාසන්නිස්සිතො ච කායිකචෙතසිකභාවො කාරණං. තෙනාහ – ‘‘කායිකචෙතසිකවසෙන ද්වෙ වෙදිතබ්බා’’ති. තත්ථ පසාදකායසන්නිස්සිතා කායිකා, චෙතොසන්නිස්සිතා චෙතසිකා. සුඛාදිවසෙන තිස්සොති එත්ථ සුඛනදුක්ඛනුපෙක්ඛනානි සුඛාදිවෙදනාය කාරණං. තානි හි පවත්තිනිමිත්තානි කත්වා තත්ථ සුඛාදිසද්දප්පවත්ති, ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි යථාරහං කාරණං නිද්ධාරෙත්වා වත්තබ්බං. උපවිචාරවසෙනාති ආරම්මණං උපෙච්ච සවිසෙසපවත්තිවසෙන. යස්මිඤ්හි ආරම්මණෙ සොමනස්සවෙදනා පවත්තති, ආරම්මණතාය තං උපගන්ත්වා ඉතරවෙදනාහි විසිට්ඨතාය සවිසෙසං තත්ථ පවත්ති. තෙනාහ ‘‘සොමනස්සට්ඨානියං රූපං උපවිචරතී’’ති. එස නයො සෙසවෙදනාසු ගෙහස්සිතානීති ගෙහනිස්සිතානි.

໘໙. ສະພາວະທີ່ຍັງຜົນຂອງຕົນໃຫ້ເປັນໄປ ຊື່ວ່າ ປະຣິຍາຍະ ຄື ເຫດ. ແລະສະພາວະທາງກາຍແລະທາງໃຈທີ່ອາໄສເວທະນາ ກໍເປັນເຫດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ໂດຍອຳນາດທາງກາຍແລະທາງໃຈ ພຶງຊາບວ່າ ມີ 2’. ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ ເවທະນາທີ່ອາໄສປະສາດກາຍ ຊື່ວ່າ ເවທະນາທາງກາຍ, ທີ່ອາໄສຈິດ ຊື່ວ່າ ເවທະນາທາງໃຈ. ຄຳວ່າ ‘ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສຸກເປັນຕົ້ນ ມີ 3’ ໃນຄຳນັ້ນ ສະພາວະທີ່ເປັນສຸກ, ເປັນທຸກ ແລະເປັນກາງ ເປັນເຫດແຫ່ງສຸກເວທະນາເປັນຕົ້ນ. ເພາະເມື່ອເຮັດສະພາວະເຫຼົ່ານັ້ນໃຫ້ເປັນນິມິດແຫ່ງຄວາມເປັນໄປແລ້ວ ຄຳວ່າ ສຸກ ເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງເປັນໄປໃນເວທະນັ້ນ, ໂດຍໄນຍະນີ້ ແມ້ໃນເວທະນາທີ່ເຫຼືອ ກໍພຶງກຳນົດເຫດແລ້ວກ່າວຕາມສົມຄວນ. ຄຳວ່າ ‘ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການທ່ອງທ່ຽວໄປ’ ຄື ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນໄປເປັນພິເສດ ຫຼັງຈາກເຂົ້າເຖິງອາລົມ. ເພາະໂສມະນັດສະເວທະນາ ຍ່ອມເປັນໄປໃນອາລົມໃດ, ເມື່ອເຂົ້າເຖິງອາລົມນັ້ນໂດຍຄວາມເປັນອາລົມແລ້ວ ຄວາມເປັນໄປເປັນພິເສດໃນອາລົມນັ້ນ ຍ່ອມມີ ເພາະຄວາມຕ່າງຈາກເວທະນາອື່ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ຍ່ອມທ່ອງທ່ຽວໄປໃນຮູບອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງໂສມະນັດ’. ໄນຍະນີ້ກໍມີໃນເວທະນາທີ່ເຫຼືອ. ຄຳວ່າ ‘ເກຫັດສິຕະ’ ຄື ອາໄສເຮືອນ.

90. පරියායෙනාති ‘‘ඉදමෙත්ථ දුක්ඛස්මින්ති වදාමී’’ති වුත්තට්ඨානං සන්ධාය වදති. තං දස්සෙන්තොති කාමඤ්චෙත්ථ සුත්තෙ – ‘‘ද්වෙපානන්ද, වෙදනා වුත්තා’’ති ද්වෙ ආදිං කත්වා වෙදනා දස්සිතා, එකාපි පන දස්සිතා එවාති දස්සෙන්තො. උපත්ථම්භෙතුන්ති එකාපි වෙදනා වුත්තා මයා පරියායෙන, එවං සති ද්වෙපි වත්තබ්බාති එවං තස්ස වාදං උපත්ථම්භෙතුං. කථං පන එකා වෙදනා වුත්තාති? යං කිඤ්චි වෙදයිතං සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා, ඉදමෙත්ථ දුක්ඛස්මින්ති වදාමීති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං ඉතිවුත්තකවණ්ණනායං (ඉතිවු. අට්ඨ. 52 ආදයො) පරමත්ථදීපනියං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

໙໐. ຄຳວ່າ ‘ໂດຍປະຣິຍາຍ’ ຄື ກ່າວໝາຍເຖິງບ່ອນທີ່ຕັດໄວ້ວ່າ ‘ເຮົາກ່າວວ່າ ສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງທີ່ສະເຫວີຍນັ້ນ ລວມຢູ່ໃນທຸກ’. ເພື່ອສະແດງຂໍ້ຄວາມນັ້ນວ່າ: ຄວາມຈິງ ໃນສູດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກສະແດງເວທະນາໂດຍເລີ່ມຕົ້ນແຕ່ 2 ຢ່າງ ເປັນຕົ້ນວ່າ ‘ອານົນ ເວທະນາ 2 ຢ່າງ ເຮົາກ່າວໄວ້ແລ້ວ’ ກໍຈິງ, ແຕ່ເວທະນາແມ່ນແຕ່ຢ່າງດຽວ ກໍຊື່ວ່າສະແດງໄວ້ແລ້ວຄືກັນ. ຄຳວ່າ ‘ເພື່ອສະໜັບສະໜູນ’ ຄື ເພື່ອສະໜັບສະໜູນວາທະຂອງເພິ່ນຢ່າງນີ້ວ່າ ‘ແມ່ນແຕ່ເວທະນາຢ່າງດຽວ ເຮົາກໍກ່າວໄວໂດຍປະຣິຍາຍ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ແມ້ເວທະນາ 2 ຢ່າງ ກໍຄວນກ່າວເໝືອນກັນ’. ກໍເວທະນາຢ່າງດຽວ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕັດໄວ້ແນວໃດ? ຄື ຕັດວ່າ ‘ສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງທີ່ສະເຫວີຍ ເປັນສຸກກໍຕາມ ເປັນທຸກກໍຕາມ ບໍ່ແມ່ນທຸກບໍ່ແມ່ນສຸກກໍຕາມ, ເຮົາກ່າວວ່າ ສິ່ງນັ້ນລວມຢູ່ໃນທຸກ’. ອະທິບາຍໃດໆ ທີ່ຄວນກ່າວໃນເລື່ອງນີ້ ພຶງຊາບໂດຍໄນຍະທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄຳອະທິບາຍອິຕິວຸດຕະກະ (ອັດຖະກະຖາ ອິຕິວຸດຕະກະ) ໃນຄຳພີປໍຣະມັດຖະທີປະນີ.

කථං [Pg.51] පනෙත්ථ රූපාවචරචතුත්ථෙ අරූපෙසු සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධෙ සුඛං උද්ධතන්ති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. සන්තට්ඨෙනාති පටිපක්ඛධම්මානං වූපසන්තභාවෙන. පණීතට්ඨෙනාති භාවනාවිසෙසවිසිට්ඨෙන අතප්පකභාවෙනෙව සෙට්ඨභාවෙන ච, පච්චයවිසෙසෙන පධානභාවං නීතන්තිපි පණීතං. වෙදයිතසුඛං නාම වෙදනාභූතං සුඛන්ති කත්වා. අවෙදයිතසුඛං නාම යාවතා නිද්දුක්ඛතා, තාවතා සුඛන්ති වුච්චතීති.අථ වා නිරොධො සුට්ඨු ඛාදති ඛනති කායිකචෙතසිකාබාධන්ති වත්තබ්බතං අරහති සත්තාහම්පි තත්ථ දුක්ඛස්ස නිරුජ්ඣනතො. තෙනාහ ‘‘නිද්දුක්ඛභාවසඞ්ඛාතෙන සුඛට්ඨෙනා’’ති.

ກໍໃນທີ່ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງຍົກສຸກຂຶ້ນສະແດງໃນຈະຕຸດຖະຊານທີ່ເປັນຮູບາວະຈອນ, ໃນອະຮູບະຊານທັງຫຼາຍ ແລະໃນສັນຍາເວທະຍິຕະນິໂຣດ ໄດ້ແນວໃດ? ເພື່ອຕອບຄຳຖາມນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ ‘ແລະໃນທີ່ນີ້...’. ຄຳວ່າ ‘ໂດຍອັດຖະວ່າສະຫງົບ’ ຄື ໂດຍຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກ. ຄຳວ່າ ‘ໂດຍອັດຖະວ່າປະນີດ’ ຄື ໂດຍຄວາມວິເສດດ້ວຍພາວະນາເປັນພິເສດ, ໂດຍຄວາມບໍ່ເຜົາໄໝ້ ແລະໂດຍຄວາມເປັນສະພາບອັນປະເສີດ; ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ສິ່ງທີ່ປັດໄຈເປັນພິເສດນຳໄປສູ່ຄວາມເປັນໃຫຍ່ ກໍຊື່ວ່າ ປະນີດ. ທີ່ຊື່ວ່າ ເວດະຍິຕະສຸກ (ສຸກທີ່ສະເຫວີຍໄດ້) ເພາະເຮັດໃຫ້ເປັນສຸກອັນເປັນຕົວເວທະນາ. ທີ່ຊື່ວ່າ ອະເວທະຍິຕະສຸກ (ສຸກທີ່ບໍ່ໄດ້ສະເຫວີຍ) ຍ່ອມເອີ້ນວ່າເປັນສຸກ ຕາບເທົ່າທີ່ມີຄວາມປາສະຈາກທຸກ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ນິໂຣດ ຍ່ອມຄວນແກ່ການກ່າວວ່າ ‘ກັດກິນ ຫຼືຂຸດຄົ້ນຄວາມເຈັບປ່ວຍທາງກາຍແລະທາງໃຈຢ່າງສິ້ນເຊີງ’ ເພາະທຸກດັບໄປໃນນິໂຣດນັ້ນ ແມ້ຕະຫຼອດ 7 ວັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນສຸກ ອັນໄດ້ແກ່ສະພາວະທີ່ປາສະຈາກທຸກ’.

91. යස්මිං යස්මිං භවෙ, චිත්තුප්පාදෙ, අවත්ථාය වා නිද්දුක්ඛභාවො, දුක්ඛස්ස පටිපක්ඛතා අනුපලබ්භනෙන දුක්ඛවිවිත්තං, තං සුඛස්මිංයෙව පඤ්ඤපෙති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໙໑. ໃນພົບໃດ, ໃນຈິດຕຸບປາດໃດ ຫຼືໃນສະຖານະການໃດ ທີ່ມີສະພາວະປາສະຈາກທຸກ, ຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ທຸກ ຄວາມສະຫງັດຈາກທຸກ ເພາະບໍ່ມີທຸກປະກົດ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຍ່ອມຊົງບັນຍັດສິ່ງນັ້ນວ່າເປັນສຸກແທ້ໆ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍແທ້ໆ.

බහුවෙදනීයසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ຄຳອະທິບາຍເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບ (ລີນັດຖະປະກາສະນາ) ແຫ່ງການພັນລະນາພະຫຸເວທະນີຍະສູດ ຈົບແລ້ວ.

10. අපණ්ණකසුත්තවණ්ණනා

໑໐. ການພັນລະນາອະປັນນະກະສູດ

93. නානාවිධාති නානාවිධදිට්ඨිකා සමණබ්‍රාහ්මණාති පබ්බජ්ජාමත්තෙන සමණා, ජාතිමත්තෙන බ්‍රාහ්මණා ච. දස්සනන්ති දිට්ඨි. ගහිතන්ති අභිනිවිස්ස ගහිතං. ඉති තෙ අත්තනො දස්සනං ගහෙතුකාමා පුච්ඡන්ති. විනා දස්සනෙන ලොකො න නිය්‍යාතීති විමොක්ඛභාවනාය එකෙන දස්සනෙන විනා ලොකො සංසාරදුක්ඛතො න නිගච්ඡති. එකදිට්ඨියම්පි පතිට්ඨාතුං නාසක්ඛිංසු සද්ධාකාරාභාවතො. තථා හි තෙ ඉමාය දෙසනාය සරණෙසු පතිට්ඨහිංසු. යස්මා අවිපරීතෙ සද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං උප්පන්නසද්ධා ‘‘ආකාරවතී’’ති අධිප්පෙතා, තස්මා යො ලොකෙ අවිපරීතධම්මදෙසනා, අයමෙවෙසාති පවත්තා මග්ගසාධනගතාය සද්ධාය කාරණභාවතො තන්නිස්සයා සද්ධා, සා ආකාරවතීති වුත්තා. අවත්ථුස්මිඤ්හි සද්ධා අයුත්තකාරණතාය න ආකාරවතී. ආකාරවතීති එත්ථ වතී-සද්දො න කෙවලං අත්ථිතාමත්තදීපකො, අථ ඛො අතිසයත්ථදීපකො පාසංසත්ථදීපකො වා දට්ඨබ්බො. තෙන ආකාරවතීති සද්ධෙය්‍යවත්ථුවසෙන අතිසයකාරණවතීති වා පාසංසකාරණවතීති වා [Pg.52] අයමෙත්ථ අත්ථො. අපණ්ණකොති එත්ථ යථා කඤ්චි අත්ථං සාධෙතුං ආරද්ධස්ස පයොගො විරද්ධො, තත්ථ අකාරකො විය හොති පුනපි ආරභිතබ්බතාය. අවිරද්ධො පන අත්ථස්ස සාධනතො අපණ්ණකො, එවං අයම්පි ධම්මො අභිභවිත්වා පවත්තනතො එකංසතො ‘‘අපණ්ණකො’’ති වුත්තො. තෙනාහ ‘‘අවිරද්ධො අද්වෙජ්ඣගාමී එකංසගාහිකො’’ති.

໙໓. ຄຳວ່າ ‘ຕ່າງໆ’ ຄື ມີທິດຖິຕ່າງໆ. ຄຳວ່າ ‘ສະມະນະພຣາມ’ ຄື ເປັນສະມະນະພຽງແຕ່ການບວດ ແລະເປັນພຣາມພຽງແຕ່ໂດຍກຳເນີດ. ຄຳວ່າ ‘ທັດສະນະ’ ຄື ທິດຖິ. ຄຳວ່າ ‘ຖືເອົາແລ້ວ’ ຄື ຍຶດໝັ້ນຖືເອົາແລ້ວ. ພວກເຂົາປາດຖະໜາຈະຖືເອົາທັດສະນະຂອງຕົນຢ່າງນີ້ ຈຶ່ງຖາມ. ຄຳວ່າ ‘ຫາກປາສະຈາກທັດສະນະແລ້ວ ສັດໂລກຍ່ອມບໍ່ຫຼຸດພົ້ນ’ ຄື ຫາກປາສະຈາກທັດສະນະຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງໃນວິມຸດຕິພາວະນາແລ້ວ ສັດໂລກຍ່ອມບໍ່ອອກໄປຈາກທຸກໃນສັງສາລະວັດ. ພວກເຂົາບໍ່ສາມາດຕັ້ງຢູ່ໃນທິດຖິຢ່າງດຽວໄດ້ ເພາະບໍ່ມີອາການແຫ່ງສັດທາ. ເພາະວ່າ ພວກເຂົາໄດ້ຕັ້ງຢູ່ໃນສະຣະນະທັງຫຼາຍ ດ້ວຍພຣະທຳມະເທດສະນານີ້. ເພາະວ່າ ສັດທາທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນວັດຖຸອັນຄວນເຊື່ອຖືທີ່ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ມຸ່ງໝາຍເຖິງ ‘ອາການະວະຕີ’ (ມີເຫດຜົນ), ດັ່ງນັ້ນ ສັດທາທີ່ອາໄສທຳມະເທດສະນານັ້ນ ເພາະເປັນເຫດແຫ່ງສັດທາທີ່ເຖິງການບັນລຸມັກ ທີ່ເປັນໄປວ່າ ‘ນີ້ເອງເປັນພຣະທຳມະເທດສະນາທີ່ບໍ່ຄາດເຄື່ອນໃນໂລກ’ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອາການະວະຕີ. ເພາະວ່າ ສັດທາໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນວັດຖຸອັນຄວນເຊື່ອຖື ຍ່ອມບໍ່ຊື່ວ່າ ອາການະວະຕີ ເພາະເປັນເຫດທີ່ບໍ່ສົມຄວນ. ໃນຄຳວ່າ ‘ອາການະວະຕີ’ ນີ້ ປັດໄຈ ‘ວະຕີ’ ບໍ່ພຽງແຕ່ສະແດງຄວາມມີຢູ່ເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ພຶງເຫັນວ່າ ສະແດງເຖິງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ ຫຼືສະແດງເຖິງຄວາມໜ້າສັນເສີນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳວ່າ ‘ອາການະວະຕີ’ จຶ່ງມີອັດຖະໃນທີ່ນີ້ວ່າ ມີເຫດອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ຫຼືມີເຫດອັນໜ້າສັນເສີນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວັດຖຸອັນຄວນເຊື່ອຖື. ໃນຄຳວ່າ ‘ອະປັນນະກະ’ ນີ້ ມີອຸປະມາວ່າ: ຄວາມພະຍາຍາມຂອງບຸກຄົນຜູ້ປາຣົບເພື່ອຈະໃຫ້ປະໂຫຍດຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງສຳເລັດ ແຕ່ກັບຫຼົ້ມເຫຼວ ບຸກຄົນນັ້ນຍ່ອມເປັນເໝືອນຜູ້ບໍ່ໄດ້ເຮັດຫຍັງໃນປະໂຫຍດນັ້ນ ເພາະຕ້ອງເລີ່ມຕົ້ນໃໝ່ອີກ. ສ່ວນຄວາມພະຍາຍາມທີ່ບໍ່ຫຼົ້ມເຫຼວ ຊື່ວ່າ ອະປັນນະກະ ເພາະເຮັດໃຫ້ປະໂຫຍດສຳເລັດ, ແມ້ທຳນີ້ກໍເໝືອນກັນ ຊື່ວ່າ ‘ອະປັນນະກະ’ ໂດຍສ່ວນດຽວ ເພາະເປັນໄປຄອບງຳ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ບໍ່ຫຼົ້ມເຫຼວ, ບໍ່ເປັນໄປໂດຍສ່ວນສອງ, ເປັນຂໍ້ປະຕິບັດທີ່ຖືເອົາໂດຍສ່ວນດຽວແທ້’.

94. තබ්බිපච්චනීකභූතාති තස්සා මිච්ඡාදිට්ඨියා පච්චනීකභූතා.

໙໔. ຄຳວ່າ ‘ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ສິ່ງນັ້ນ’ ຄື ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ມິດສາທິດຖິນັ້ນ.

95. නෙසන්ති කුසලානං ධම්මානං. අකුසලතො නික්ඛන්තභාවෙති අසංකිලිට්ඨභාවෙ. ආනිසංසොති සුද්ධවිපාකතා. විසුද්ධිපක්ඛොති විසුද්ධිභාවො පරියොදාතතා. අභූතධම්මස්ස දිට්ඨිභාවස්ස සඤ්ඤාපනා ආචික්ඛනා අභූතධම්මසඤ්ඤාපනා. සාවජ්ජෙසු පරමවජ්ජෙ මිච්ඡාදස්සනෙ පග්ගහණන්ති කුතො සුසීල්‍යස්ස පග්ගහොති ආහ – ‘‘මිච්ඡාදස්සනං ගණ්හන්තස්සෙව සුසීල්‍යං පහීනං හොතී’’ති. මිච්ඡාදිට්ඨිආදයොති එත්ථ මිච්ඡාසඞ්කප්පො පරලොකාභාවචින්තා, මිච්ඡාවාචා පරලොකාභාවවාදභූතො මුසාවාදො, අරියානං පච්චනීකතාදයො. අපරාපරං උප්පජ්ජනවසෙනාති පුනප්පුනං චිත්තෙ උප්පජ්ජනවසෙන. පාපකා අකුසලා ධම්මාති පච්චවෙක්ඛණසඤ්ඤාපනාදිකාලෙ උප්පජ්ජනකා තථාපවත්තා අකුසලඛන්ධා.

໙໕. ຄຳວ່າ ‘ແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ’ ຄື ແຫ່ງກຸສົນລະທຳທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ ‘ຄວາມເປັນສະພາບອອກໄປຈາກອະກຸສົນ’ ຄື ຄວາມເປັນສະພາບບໍ່ເສົ້າໝອງ. ຄຳວ່າ ‘ອານິສົງ’ ຄື ຄວາມມີວິບາກອັນບໍລິສຸດ. ຄຳວ່າ ‘ຝ່າຍຄວາມບໍລິສຸດ’ ຄື ຄວາມເປັນສະພາບບໍລິສຸດ ຄວາມຜຸດຜ່ອງ. ການເຮັດໃຫ້ຮູ້ແຈ້ງ ຄື ການບອກສະພາວະແຫ່ງທິດຖິອັນເປັນທຳທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້ ຊື່ວ່າ ການເຮັດໃຫ້ຮູ້ແຈ້ງທຳທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແທ້. ຄຳວ່າ ‘ການສະໜັບສະໜູນມິດສາທັດສະນະອັນມີໂທດຢ່າງຍິ່ງໃນບັນດາສິ່ງທີ່ມີໂທດ’ ຖາມວ່າ ຈະມີການສະໜັບສະໜູນຄວາມມີສິນດີງາມມາແຕ່ໃສ? ເພື່ອຕອບຄຳຖາມນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ສິນດີງາມຍ່ອມເປັນອັນລະເສຍແລ້ວ ແກ່ຜູ້ຖືເອົາມິດສາທັດສະນະນັ້ນເອງ’. ຄຳວ່າ ‘ມິດສາທິດຖິເປັນຕົ້ນ’ ໃນຄຳນັ້ນ ມິດສາສັງກັບປະ ຄື ຄວາມຄິດວ່າໂລກໜ້າບໍ່ມີ, ມິດສາວາຈາ ຄື ມຸສາວາດທີ່ກ່າວວ່າໂລກໜ້າບໍ່ມີ, ຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ພຣະອະລິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ‘ໂດຍອຳນາດການເກີດຂຶ້ນເລື້ອຍໆ’ ຄື ໂດຍອຳນາດການເກີດຂຶ້ນໃນຈິດຊ້ຳໆ. ຄຳວ່າ ‘ບາບອະກຸສົນລະທຳທັງຫຼາຍ’ ຄື ອະກຸສົນຂັນທີ່ເກີດຂຶ້ນແລະເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ ໃນເວລາພິຈາລະນາ ແລະເວລາເຮັດໃຫ້ຮູ້ແຈ້ງ ເປັນຕົ້ນ.

කලිග්ගහොති අනත්ථපරිග්ගහො. සො පන යස්මා දිට්ඨෙව ධම්මෙ අභිසම්පරායඤ්ච පරාජයො හොතීති ආහ ‘‘පරාජයග්ගාහො’’ති. දුස්සමත්තොති එත්ථ දු-සද්දො ‘‘සමාදින්නො’’ති එත්ථාපි ආනෙත්වා යොජෙතබ්බොති ආහ ‘‘දුප්පරාමට්ඨො’’ති. යථා දුප්පරාමට්ඨො හොති, එවං සමාදින්නො දුස්සමත්තො දුසමාදින්නො වුත්තො. සකවාදමෙව ඵරිත්වාති අත්තනො නත්ථිකවාදමෙව ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති (ම. නි. 2.187; 3.27-28) අවධාරෙන්තො අඤ්ඤස්ස ඔකාසඅදානවසෙන ඵරිත්වා. තෙනාහ ‘‘අධිමුච්චිත්වා’’ති. ‘‘සම්බුද්ධො’’තිආදි අධිමුච්චනාකාරදස්සනං. රිඤ්චතීති විවෙචෙති අපනෙති. තෙනාහ ‘‘වජ්ජෙතී’’ති.

ຄຳວ່າ ‘ກະຣິກຄະຫະ’ ຄື ການຍຶດຖືສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ. ກໍການຍຶດຖືນັ້ນ ເພາະເປັນຄວາມຜ່າຍແພ້ທັງໃນປັດຈຸບັນແລະໃນພົບໜ້າ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ການຖືເອົາຄວາມຜ່າຍແພ້’. ຄຳວ່າ ‘ທຸດສະມັດຕະ’ ໃນຄຳນັ້ນ ພຶງນຳບົດວ່າ ‘ທຸ’ ມາປະກອບເຂົ້າກັບບົດວ່າ ‘ສະມາທິນນະ’ (ສະມາທານ) ດ້ວຍ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ລູບຄຳບໍ່ດີ’. ຄຳວ່າ ທຸດສະມັດຕະ ທ່ານກ່າວວ່າ ເປັນການສະມາທານບໍ່ດີ ຄືກັບການລູບຄຳບໍ່ດີ. ຄຳວ່າ ‘ແຜ່ໄປສູ່ວາທະຂອງຕົນເທົ່ານັ້ນ’ ຄື ການກຳນົດແຕ່ນັດຖິກະວາທະຂອງຕົນເທົ່ານັ້ນວ່າ ‘ສິ່ງນີ້ເທົ່ານັ້ນຈິງ ສິ່ງອື່ນເປົ່າປະໂຫຍດ’ ແລ້ວແຜ່ໄປ ໂດຍອຳນາດການບໍ່ໃຫ້ໂອກາດແກ່ວາທະອື່ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ນ້ອມໃຈເຊື່ອແລ້ວ’. ຄຳວ່າ ‘ຕັດສະຮູ້ແລ້ວ’ ເປັນຕົ້ນ ເປັນການສະແດງອາການແຫ່ງການນ້ອມໃຈເຊື່ອ. ຄຳວ່າ ‘ຣິນຈະຕິ’ ຄື ຫຼີກອອກ ຫຼີກເວັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ເວັ້ນ’.

96. කටග්ගහොති කතං සබ්බසො සිද්ධිමෙව කත්වා ගහණං. සො පන ජයලාභො හොතීති වුත්තං ‘‘ජයග්ගාහො’’ති. සුග්ගහිතොති සුට්ඨුකරණවසෙන ගහිතො. සුපරාමට්ඨොති සුට්ඨු පරාපරං ආසෙවනවසෙන ආමට්ඨො[Pg.53]. උභයෙනපි තස්ස කම්මස්ස කතූපචිතභාවං දස්සෙති, සොත්ථිභාවාවහත්තඤ්ච සග්ගුපපත්තිසංවත්තනතො පාපසභාවපහානතො ච.

໙໖. ຄຳວ່າ ‘ກະຕັກຄະຫະ’ ຄື ການຖືເອົາໂດຍເຮັດໃຫ້ສຳເລັດຜົນໂດຍປະການທັງປວງ. ກໍການຍຶດຖືນັ້ນ ເພາະເປັນການໄດ້ໄຊຊະນະ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ການຖືເອົາໄຊຊະນະ’. ຄຳວ່າ ‘ຊຸກຄະຫິຕະ’ ຄື ຖືເອົາແລ້ວດ້ວຍດີ ດ້ວຍອຳນາດການເຮັດຢ່າງຖືກຕ້ອງ. ຄຳວ່າ ‘ສຸປະຣາມັດຖະ’ ຄື ລູບຄຳແລ້ວດ້ວຍດີ ດ້ວຍອຳນາດການເສບຄົບເລື້ອຍໆ. ດ້ວຍຄຳທັງສອງນັ້ນ ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມເປັນສະພາບທີ່ກຳນັ້ນອັນຕົນເຮັດແລະສັ່ງສົມໄວ້ແລ້ວ ແລະສະແດງຄວາມເປັນທຳນຳມາເຊິ່ງຄວາມສະຫວັດດີພາບ ເພາະເປັນໄປເພື່ອການເກີດໃນສະຫວັນ ແລະເພາະລະສະພາບອັນເປັນບາບ.

97. සහත්ථා කරොන්තස්සාති (දී. නි. ටී. 1.166; සං. නි. ටී. 2.3.211) සහත්ථෙනෙව කරොන්තස්ස. නිස්සග්ගියථාවරාදයොපි ඉධ සහත්ථකරණෙනෙව සඞ්ගහිතා. පචනං දහනං විබාධනන්ති ආහ ‘‘දණ්ඩෙන පීළෙන්තස්සා’’ති. සොකං සයං කරොන්තස්සාති පරස්ස සොකකාරණං සයං කරොන්තස්ස, සොකං වා උප්පාදෙන්තස්ස. පරෙහි අත්තනො වචනකරෙහි. සයම්පි ඵන්දතොති පරස්ස විබාධනපයොගෙන සයම්පි ඵන්දතො. අතිපාතයතොති පදං සුද්ධකත්තුඅත්ථෙ හෙතුකත්තුඅත්ථෙ ච වත්තතීති ආහ ‘‘හනන්තස්සපි හනාපෙන්තස්සාපී’’ති.

໙໗. ຄຳວ່າ ‘ເມື່ອເຮັດດ້ວຍມືຂອງຕົນ’ ຄື ເມື່ອເຮັດດ້ວຍມືຂອງຕົນເອງແທ້ໆ. ແມ້ແຕ່ການຂວ້າງປາ, ການຕັ້ງໄວ້ ເປັນຕົ້ນ ກໍລວມຢູ່ໃນການເຮັດດ້ວຍມືຂອງຕົນໃນທີ່ນີ້ດ້ວຍ. ການຕົ້ມ, ການເຜົາ, ການບຽດບຽນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ເມື່ອບີບບັງຄັບດ້ວຍອາວຸດ’. ຄຳວ່າ ‘ເມື່ອເຮັດຄວາມເສົ້າໂສກເອງ’ ຄື ເມື່ອເຮັດເຫດແຫ່ງຄວາມເສົ້າໂສກໃຫ້ແກ່ຜູ້ນັ້ນດ້ວຍຕົນເອງ ຫຼືຍັງຄວາມເສົ້າໂສກໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ດ້ວຍຄົນອື່ນໆ ຜູ້ເຮັດຕາມຄຳສັ່ງຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ ‘ແມ່ນແຕ່ຕົນເອງກໍດິ້ນຮົນ’ ຄື ແມ່ນແຕ່ຕົນເອງກໍດິ້ນຮົນ ດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມບຽດບຽນຜູ້ນັ້ນ. ບົດວ່າ ‘ອະຕິປາຕະຍະໂຕ’ (ເມື່ອຍັງສັດໃຫ້ຕົກໄປ) ຍ່ອມເປັນໄປໃນອັດຖະແຫ່ງການເຮັດເອງ ແລະໃນອັດຖະແຫ່ງການໃຊ້ໃຫ້ເຮັດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ທັງຜູ້ຂ້າເອງ ທັງຜູ້ໃຊ້ໃຫ້ຂ້າ’.

ඝරස්ස භිත්ති අන්තො බහි ච සන්ධිතා හුත්වා ඨිතා ඝරසන්ධි. කිඤ්චිපි අසෙසෙත්වා නිරවසෙසමෙව ලොපොති නිල්ලොපො. එකාගාරෙ නියුත්තො විලොපො එකාගාරිකො. පරිතො සබ්බසො පන්ථෙ හනනං පරිපන්ථො. පාපං න කරීයති පුබ්බෙ අසතො උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා, තස්මා නත්ථි පාපං. යදි එවං කථං සත්තා පාපං පටිපජ්ජන්තීති ආහ – ‘‘සත්තා පන කරොමාති එවංසඤ්ඤිනො හොන්තී’’ති. එවං කිරස්ස හොති ‘‘ඉමෙසඤ්හි සත්තානං හිංසාදිකිරියා න අත්තානං ඵුසති තස්ස නිච්චතාය නිබ්බිකාරත්තා, සරීරං පන අචෙතනං කට්ඨකලිඞ්ගරූපමං, තස්මිං විකොපිතෙපි න කිඤ්චි පාප’’න්ති. ඛුරනෙමිනාති නිසිතඛුරමයනෙමිනා. ගඞ්ගාය දක්ඛිණදිසා අප්පතිරූපදෙසො, උත්තරදිසා පතිරූපදෙසොති අධිප්පායෙන ‘‘දක්ඛිණඤ්චෙ’’තිආදි වුත්තන්ති ‘‘දක්ඛිණතීරෙ මනුස්සා කක්ඛළා’’තිආදිමාහ.

ຝາເຮືອນທີ່ເຊື່ອມຕໍ່ກັນທັງພາຍໃນແລະພາຍນອກ ຕັ້ງຢູ່ ຊື່ວ່າ ຈະຣະສັນທິ (ຊ່ອງຝາເຮືອນ). ການປຸ້ນໂດຍບໍ່ໃຫ້ເຫຼືອຫຍັງເລີຍ ຄື ບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອແທ້ໆ ຊື່ວ່າ ນິນໂລປະ (ການປຸ້ນກ້ຽງ). ການປຸ້ນທີ່ເຈາະຈົງສະເພາະເຮືອນຫຼັງດຽວ ຊື່ວ່າ ເອກາຄາຣິກະ. ການຂ້າໃນຫົນທາງໂດຍຮອບ ໂດຍປະການທັງປວງ ຊື່ວ່າ ປະຣິປັນຖະ (ການດັກປຸ້ນ). ບາບຍ່ອມບໍ່ຖືກເຮັດ ເພາະບໍ່ສາມາດຍັງສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ແຕ່ກ່ອນໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ບາບຈຶ່ງບໍ່ມີ. ຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ ສັດທັງຫຼາຍຈະປະພຶດບາບໄດ້ແນວໃດ? ເພື່ອຕອບຄຳຖາມນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ແຕ່ສັດທັງຫຼາຍມີຄວາມສັນຍາຢ່າງນີ້ວ່າ ເຮົາກຳລັງເຮັດ’. ໄດ້ຍິນວ່າ ເຂົາມີຄວາມເຫັນຢ່າງນີ້ວ່າ ‘ການເຮັດຄວາມບຽດບຽນເປັນຕົ້ນຂອງສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມບໍ່ຖືກຕ້ອງອັດຕາ ເພາະອັດຕານັ້ນເປັນສະພາບທ່ຽງແທ້ ບໍ່ມີຄວາມປ່ຽນແປງ, ສ່ວນຮ່າງກາຍເປັນສິ່ງບໍ່ມີວິນຍານ ມີອຸປະມາເໝືອນທ່ອນໄມ້ແລະກະເບື້ອງ, ເຖິງແມ່ນຮ່າງກາຍນັ້ນຈະຖືກທຳລາຍ ກໍບໍ່ເປັນບາບແຕ່ຢ່າງໃດ’. ຄຳວ່າ ‘ດ້ວຍກົງຈັກອັນມີຄົມ’ ຄື ດ້ວຍກົງຈັກທີ່ເຮັດດ້ວຍມີດແຖອັນຄົມກ້າ. ດ້ວຍອະທິບາຍວ່າ ທິດໃຕ້ຂອງແມ່ນ້ຳຄົງຄາ ເປັນປະເທດທີ່ບໍ່ສົມຄວນ, ທິດເໜືອ ເປັນປະເທດທີ່ສົມຄວນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ ‘ຫາກແມ່ນຝັ່ງໃຕ້...’ ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ ‘ມະນຸດທັງຫຼາຍຢູ່ຝັ່ງໃຕ້ ເປັນຄົນຫຍາບຊ້າ’.

මහායාගන්ති මහාවිජිතයඤ්ඤසදිසං මහායාගං. සීලසංයමෙනාති කායිකවාචසිකසංවරෙන. සච්චවචනෙනාති සච්චවාචාය. තස්ස විසුං වචනං ලොකෙ ගරුතරපුඤ්ඤසම්මතභාවතො. යථා හි පාපධම්මෙසු මුසාවාදො ගරු, එවං පුඤ්ඤධම්මෙසු සච්චවාචා. තෙනාහ භගවා – ‘‘එකං ධම්මමතීතස්සා’’තිආදි (ධ. ප. 176). වුත්තනයෙනෙවාති කණ්හපක්ඛෙ වුත්තනයෙන. තත්ථ හි – ‘‘නත්ථි පාපං, නත්ථි පාපස්ස ආගමො’’ති ආගතං, ඉධ ‘‘අත්ථි පුඤ්ඤං, අත්ථි පුඤ්ඤස්ස ආගමො’’ති ආගතං, අයමෙව විසෙසො. සෙසං වුත්තසදිසමෙවාති [Pg.54] ‘‘තෙසමෙතං පාටිකඞ්ඛ’’න්ති එවමාදිං සන්ධාය වදති, තං හෙට්ඨා පුරිමවාරසදිසං.

ຄຳວ່າ ‘ມະຫາຢາກ’ ຄື ມະຫາທານອັນສະເໝີດ້ວຍມະຫາວິຈິຕະຍັນ. ຄຳວ່າ ‘ດ້ວຍຄວາມສຳລວມໃນສິນ’ ຄື ດ້ວຍຄວາມສຳລວມທາງກາຍແລະທາງວາຈາ. ຄຳວ່າ ‘ດ້ວຍການກ່າວຄຳສັດ’ ຄື ດ້ວຍວາຈາສັດ. ການກ່າວແຍກຕ່າງຫາກຂອງຄຳນັ້ນ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຊາວໂລກຍອມຮັບວ່າເປັນບຸນອັນໜັກແໜ້ນກວ່າ. ເພາະວ່າ ໃນບັນດາບາບທຳທັງຫຼາຍ ມຸສາວາດເປັນສິ່ງໜັກໜ່ວງແນວໃດ, ໃນບັນດາບຸນທຳທັງຫຼາຍ ວາຈາສັດກໍເປັນສິ່ງໜັກໜ່ວງແນວນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ ‘ບຸກຄົນຜູ້ລ່ວງລະເມີດທຳຢ່າງໜຶ່ງ...’ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ‘ໂດຍໄນຍະທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນເອງ’ ຄື ໂດຍໄນຍະທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຝ່າຍດຳ. ເພາະວ່າ ໃນຝ່າຍດຳນັ້ນ ມີຄຳກ່າວໄວ້ວ່າ ‘ບາບບໍ່ມີ, ຜົນສະໜອງແຫ່ງບາບບໍ່ມີ’, ແຕ່ໃນຝ່າຍຂາວນີ້ ມີຄຳກ່າວໄວ້ວ່າ ‘ບຸນມີ, ຜົນສະໜອງແຫ່ງບຸນມີ’ ນີ້ເປັນຂໍ້ແຕກຕ່າງກັນເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ ‘ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ກໍເໝືອນກັບທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ’ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ ‘ຜົນນີ້ເປັນສິ່ງທີ່ພວກເຂົາຫວັງໄດ້’ ເຊິ່ງເໝືອນກັບວາລະກ່ອນໜ້ານີ້ໃນຫົວຂໍ້ຂ້າງເທິງ.

100. උභයෙනාති හෙතුපච්චයපටිසෙධවචනෙන. සංකිලෙසපච්චයන්ති සංසාරෙ පරිබ්භමනෙන කිලින්නස්ස මලිනභාවස්ස කාරණං. වුත්තවිපරියායෙන විසුද්ධිපච්චයන්ති සද්දත්ථො වෙදිතබ්බො. බලන්තිආදීසු සත්තානං සංකිලෙසාවහං වොදානාවහඤ්ච උස්සාහසඞ්ඛාතං බලං වා, සූරවීරභාවසඞ්ඛාතං වීරියං වා, පුරිසෙන කත්තබ්බො පුරිසථාමො වා, සො එව පරං පරං ඨානං අක්කමනප්පත්තියා පුරිසපරක්කමො වා නත්ථි න උපලබ්භති.

໑໐໐. ຄຳວ່າ 'ໂດຍທັງສອງ' (ອຸພະຍະ) ຄື ດ້ວຍຄຳປະຕິເສດເຫດແລະປັດໄຈ. ຄຳວ່າ 'ປັດໄຈແຫ່ງຄວາມເສົ້າໝອງ' (ສັງກິເລສະປັດໄຈ) ຄື ເຫດແຫ່ງຄວາມເປິເປື້ອນມົນທິນຂອງສັດຜູ້ທ່ອງທ່ຽວໄປໃນສັງສາລະວັດ. ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳວ່າ 'ປັດໄຈແຫ່ງຄວາມບໍລິສຸດ' (ວິສຸດທິປັດໄຈ) ໂດຍນັຍກົງກັນຂ້າມກັບທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ໃນຄຳວ່າ 'ກຳລັງ' (ພະລະ) ເປັນຕົ້ນນັ້ນ, ກຳລັງຄືຄວາມອຸດສາຫະ ອັນນຳມາຊຶ່ງຄວາມເສົ້າໝອງແລະຄວາມຜ່ອງໃສຂອງສັດທັງຫຼາຍກໍດີ, ຄວາມພຽນຄືຄວາມເປັນຜູ້ກ້າຫານກໍດີ, ກຳລັງຂອງບຸລຸດອັນບຸລຸດພຶງເຮັດກໍດີ, ຄວາມບາກບັ່ນຂອງບຸລຸດອັນເປັນໄປເພື່ອບັນລຸເຖິງຖານະນັ້ນໆ ກໍດີ, ຍ່ອມບໍ່ມີ ຄືບໍ່ປາກົດຢູ່.

සත්වයොගතො, රූපාදීසු සත්තවිසත්තතාය ච සත්තා. පාණනතො අස්සාසපස්සාසවසෙන පවත්තියා පාණා. තෙ පන සො එකින්ද්‍රියාදිවසෙන විභජිත්වා වදතීති ආහ ‘‘එකින්ද්‍රියො’’තිආදි. අණ්ඩකොසාදීසු භවනතො භූතාති වුච්චන්තීති ආහ ‘‘අණ්ඩකොස…පෙ… වදන්තී’’ති. ජීවනතො පාණං ධාරෙන්තො විය වඩ්ඪනතො ජීවාති එවං සත්තපාණභූතජීවෙසු සද්දත්ථො වෙදිතබ්බො. නත්ථි එතෙසං සංකිලෙසවිසුද්ධීසු වසොති අවසා. නත්ථි නෙසං බලං වීරියඤ්චාති අබලා අවීරියා. නියතතාති අච්ඡෙජ්ජසුත්තාවුතාභෙජ්ජමණි විය නියතපවත්තනතාය ගතිජාතිබන්ධපජහවසෙන නියාමො. තත්ථ තත්ථ ගමනන්ති ඡන්නං අභිජාතීනං තාසු තාසු ගතීසු උපගමනං සමවායෙන සමාගමො. සභාවොයෙවාති යථා කණ්ටකස්ස තික්ඛතා, කබිට්ඨඵලානං පරිමණ්ඩලතා, මිගපක්ඛීනං විචිත්තාකාරතා, එවං සබ්බස්සපි ලොකස්ස හෙතුපච්චයෙන විනා තථා තථා පරිණාමො, අයං සභාවොයෙව අකිත්තිමොයෙව. තෙනාහ ‘‘යෙන හී’’තිආදි.

ຊື່ວ່າ 'ສັດ' (ສັດຕະ) ເພາະຂ້ອງຢູ່ ແລະເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຕິດຂ້ອງໃນຮູບເປັນຕົ້ນ. ຊື່ວ່າ 'ປານະ' ເພາະມີຊີວິດຢູ່ ຄືເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງລົມຫາຍໃຈເຂົ້າແລະລົມຫາຍໃຈອອກ. ແຕ່ເພິ່ນ (ມັກຂະລິໂຄສານ) ແບ່ງສັດເຫຼົ່ານັ້ນອອກເປັນພວກມີອິນຊີດຽວເປັນຕົ້ນແລ້ວກ່າວ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມີອິນຊີດຽວ' ເປັນຕົ້ນ. ຊື່ວ່າ 'ພູຕະ' ເພາະເກີດໃນກອງໄຂ່ເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເກີດໃນກອງໄຂ່... ລະ... ກ່າວໄວ້'. ຊື່ວ່າ 'ຊີວະ' ເພາະດຳລົງຊີວິດຢູ່ ຄືຈະເລີນເຕີບໂຕເໝືອນຊົງໄວ້ຊຶ່ງຊີວິດ, ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳວ່າ ສັດ, ປານະ, ພູຕະ, ຊີວະ ດ້ວຍປະການສະນີ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ມີອຳນາດ' (ອะວະສະ) ຄື ບໍ່ມີອຳນາດໃນຄວາມເສົ້າໝອງແລະຄວາມບໍລິສຸດຂອງຕົນເອງ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ມີກຳລັງ ບໍ່ມີຄວາມພຽນ' (ອະພະລະ ອະວິຣິຍະ) ຄື ບໍ່ມີກຳລັງແລະຄວາມພຽນຂອງຕົນເອງ. ຄຳວ່າ 'ຖືກກຳນົດໄວ້' (ນິຍະຕະຕາ) ຄື ຄວາມແນ່ນອນແຫ່ງການເປັນໄປ ເໝືອນດັ່ງແກ້ວມະນີທີ່ຮ້ອຍໄວ້ດ້ວຍເສັ້ນດ້າຍທີ່ບໍ່ຂາດ, ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການລະກິເລດດ້ວຍຄະຕິ, ກຳເນີດ ແລະການຜູກມັດ. ຄຳວ່າ 'ການໄປໃນທີ່ນັ້ນໆ' ຄື ການເຂົ້າເຖິງຄະຕິນັ້ນໆ ຂອງອະພິຊາດທັງ 6 ໂດຍການປະຊຸມພ້ອມກັນ. ຄຳວ່າ 'ສະພາວະນັ້ນເອງ' (ສະພາໂວເຍວະ) ຄື ຄວາມແຫຼມຄົມຂອງໜາມກໍດີ, ຄວາມກົມຂອງໝາກຂວິດກໍດີ, ຄວາມມີສີສັນຕ່າງໆ ຂອງສັດປ່າແລະນົກກໍດີ ຍ່ອມມີໄດ້ສັນໃດ, ການຜັນແປໄປຕ່າງໆ ຂອງໂລກທັງປວງ ໂດຍປາສະຈາກເຫດແລະປັດໄຈ ກໍມີໄດ້ສັນນັ້ນ, ນີ້ເປັນພຽງສະພາວະທຳມະດາເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີຜູ້ໃດສ້າງຂຶ້ນເລີຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະວ່າ ໂດຍສະພາວະໃດ...' ເປັນຕົ້ນ.

සකුණෙ හනතීති සාකුණිකො, තථා සූකරිකො. ලුද්දොති අඤ්ඤොපි යො කොචි මාගවිකො නෙසාදො. පාපකම්මපසුතතාය කණ්හාභිජාති නාම. භික්ඛූති සාකියා භික්ඛූ, මච්ඡමංසඛාදනතො නීලාභිජාතීති වදන්ති. ඤායලද්ධෙපි පච්චයෙ භුඤ්ජමානා ආජීවකසමයස්ස විලොමගාහිතාය ‘‘පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්තී’’ති වදන්ති. එකෙ පබ්බජිතා, යෙ සවිසෙසං අත්තකිලමථානුයොගමනුයුත්තා. තථා [Pg.55] හි තෙ කණ්ටකෙ වත්තෙන්තා විය හොන්තීති කණ්ටකවුත්තිකාති වුත්තා. ඨත්වා භුඤ්ජනදානපටික්ඛෙපාදිවතසමායොගෙන පණ්ඩරතරා. අචෙලකසාවකාති ආජීවකසාවකෙ වදති. තෙ කිර ආජීවකලද්ධියා විසුද්ධචිත්තතාය නිගණ්ඨෙහිපි පණ්ඩරතරා. නන්දාදයො හි තථාරූපාය පටිපත්තියා පත්තබ්බා, තස්මා නන්දාදයො නිගණ්ඨෙහි ආජීවකසාවකෙහි ච පණ්ඩරතරාති වුත්තා ‘‘සුක්කාභිජාතී’’ති.

ຜູ້ຂ້ານົກ ຊື່ວ່າ 'ນາຍພານນົກ' (ສາກຸນິກະ), ຜູ້ຂ້າໝູ ກໍຊື່ວ່າ 'ນາຍພານໝູ' (ສູກະຣິກະ) ເຊັ່ນດຽວກັນ. ຄຳວ່າ 'ນາຍພານ' (ລຸດທະ) ໄດ້ແກ່ ນາຍພານເນື້ອ ຫຼືນາຍພານເບັດ ຄົນໃດຄົນໜຶ່ງ. ຊື່ວ່າ 'ກັນຫາພິຊາດ' (ພວກມີກຳເນີດດຳ) ເພາະເປັນຜູ້ຂະຫຍັນຂັນແຂງໃນບາບກຳ. ຄຳວ່າ 'ພິກຂຸ' ໄດ້ແກ່ ພິກຂຸທັງຫຼາຍໃນສັກກະຍະບຸດ, ພວກອາຊີວົກກ່າວວ່າ ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນເປັນ 'ນີລາພິຊາດ' (ພວກມີກຳເນີດຂຽວ) ເພາະການສັນປາແລະຊີ້ນ. ພວກອາຊີວົກກ່າວຕູ່ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ ຜູ້ບໍລິໂພກປັດໄຈທີ່ໄດ້ມາໂດຍຊອບທັມ ດ້ວຍຄວາມເຫັນຜິດຂັດແຍ້ງຕໍ່ລັດທິຂອງຕົນວ່າ 'ໃສ່ໜາມລົງໃນປັດໄຈແລ້ວຈຶ່ງບໍລິໂພກ'. ບັນພະຊິດບາງພວກ ຜູ້ປະກອບເນືອງໆ ໃນອັດຕະກິລະມະຖານຸໂຍກ (ການທໍລະມານຕົນ) ຢ່າງຍິ່ງຍວດ, ເພາະວ່າ ບັນພະຊິດເຫຼົ່ານັ້ນເປັນເໝືອນດຳເນີນຊີວິດຢູ່ເທິງໜາມ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ກັນຕະກະວຸດຕິກະ' (ຜູ້ປະພຶດຕົນເທິງໜາມ). ພວກທີ່ຊື່ວ່າ 'ປັນທະຣະຕະຣະ' (ພວກຂາວຂຶ້ນໄປ) ເພາະປະກອບດ້ວຍວັດປະຕິບັດ ມີການຢືນບໍລິໂພກອາຫານ ແລະການຫ້າມທານ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສາວົກຂອງອະເຈລົກ' ໄດ້ແກ່ ສາວົກຂອງພວກອາຊີວົກ. ໄດ້ຍິນວ່າ ສາວົກເຫຼົ່ານັ້ນເປັນຜູ້ຂາວສະອາດກວ່າພວກນິຄົນ (ນິຄັນຖະ) ເພາະມີຈິດບໍລິສຸດຕາມລັດທິຂອງອາຊີວົກ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນມີນັນທະເປັນຕົ້ນ ພຶງບັນລຸໄດ້ດ້ວຍຂໍ້ປະຕິບັດເຊັ່ນນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ບຸກຄົນມີນັນທະເປັນຕົ້ນ ຜູ້ຂາວກວ່າພວກນິຄົນແລະສາວົກຂອງອາຊີວົກ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ສຸກກາພິຊາດ' (ພວກມີກຳເນີດຂາວ).

අයමෙතෙසං ලද්ධීති සාකුණිකාදිභාවූපගමනෙන කණ්හාභිජාතිආදීසු දුක්ඛං සුඛඤ්ච පටිසංවෙදෙන්තා අනුක්කමෙන මහාකප්පානං චුල්ලාසීතිසහස්සානි ඛෙපෙත්වා ආජීවකභාවූපගමනෙන පරමසුක්කාභිජාතියං ඨත්වා සංසාරතො සුජ්ඣන්තීති අයං තෙසං නියති ආජීවකානං ලද්ධි.

ນີ້ຄືລັດທິຂອງພວກເຂົາ ຄື ສັດທັງຫຼາຍເມື່ອເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນນາຍພານນົກເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມສະເຫວີຍທຸກແລະສຸກໃນກຳເນີດມີກັນຫາພິຊາດເປັນຕົ້ນ, ແລ້ວສິ້ນສຸດມະຫາກັບ 84,000 ກັບ ໂດຍລຳດັບ, ເມື່ອເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນອາຊີວົກ ຕັ້ງຢູ່ໃນປະຣະມະສຸກກາພິຊາດ (ກຳເນີດຂາວຢ່າງຍິ່ງ) ແລ້ວ ຍ່ອມບໍລິສຸດພົ້ນຈາກສັງສາລະວັດ, ນີ້ຄືຄວາມແນ່ນອນ (ນິຍະຕິ) ອັນເປັນລັດທິຂອງພວກອາຊີວົກເຫຼົ່ານັ້ນ.

‘‘නත්ථි දින්න’’න්ති වදන්තො නත්ථිකො දානස්ස ඵලං පටික්ඛිපතීති ආහ – ‘‘නත්ථිකදිට්ඨි විපාකං පටිබාහතී’’ති. තථා චෙව හෙට්ඨා සංවණ්ණිතං ‘‘නත්ථිකදිට්ඨි හි නත්ථිතමාහා’’ති. අහෙතුකදිට්ඨි උභයන්ති කම්මං විපාකඤ්ච උභයං. සො හි ‘‘අහෙතූ අපච්චයා සත්තා සංකිලිස්සන්ති විසුජ්ඣන්තී’’ති වදන්තො කම්මස්ස විය විපාකස්සපි සංකිලෙසවිසුද්ධීනං පච්චයත්තාභාවවචනතො තදුභයං පටිබාහති නාම. විපාකො පටිබාහිතො හොති අසති කම්මෙ විපාකාභාවතො. කම්මං පටිබාහිතං හොති අසති විපාකෙ කම්මස්ස නිරත්ථකභාවාපත්තිතො. අත්ථතොති සරූපෙන. උභයපටිබාහකාති විසුං විසුං තංතංදිට්ඨිතා වුත්තාපි සබ්බෙ තෙ නත්ථිකාදයො නත්ථිකදිට්ඨිආදිවසෙන පච්චෙකං තිවිධදිට්ඨිකා එව උභයපටිබාහකත්තා. ‘‘උභයපටිබාහකා’’ති හි හෙතුවචනං. අහෙතුකවාදා චාතිආදි පටිඤ්ඤාවචනං. යො හි විපාකපටිබාහනෙන නත්ථිකදිට්ඨිකො, සො අත්ථතො කම්මපටිබාහනෙන අකිරියදිට්ඨිකො, උභයපටිබාහනෙන අහෙතුකදිට්ඨිකො ච හොති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

ຜູ້ກ່າວວ່າ 'ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວ ບໍ່ມີຜົນ' ຊື່ວ່າ ນັດຖິກະ (ຜູ້ປະຕິເສດ) ຍ່ອມປະຕິເສດຜົນຂອງທານ, ດັ່ງນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ນັດຖິກະທິຖິ ຍ່ອມປະຕິເສດວິບາກ'. ດັ່ງທີ່ພັນລະນາໄວ້ຂ້າງເທິງນັ້ນແລ້ວວ່າ 'ເພາະວ່ານັດຖິກະທິຖິ ຍ່ອມກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີ'. ຄຳວ່າ 'ອະເຫຕຸກະທິຖິ ປະຕິເສດທັງສອງ' ໄດ້ແກ່ ປະຕິເສດທັງກຳແລະວິບາກ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນນັ້ນເມື່ອກ່າວວ່າ 'ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມເສົ້າໝອງ ຍ່ອມບໍລິສຸດ ໂດຍບໍ່ມີເຫດ ບໍ່ມີປັດໄຈ' ດັ່ງນີ້ ຊື່ວ່າປະຕິເສດທັງສອງນັ້ນ ເພາະກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ມີສະພາວະເປັນປັດໄຈແຫ່ງຄວາມເສົ້າໝອງແລະຄວາມບໍລິສຸດ ຂອງກຳແລະວິບາກນັ້ນເອງ. ວິບາກຍ່ອມຖືກປະຕິເສດ ເພາະເມື່ອບໍ່ມີກຳ ວິບາກກໍມີບໍ່ໄດ້. ກຳຍ່ອມຖືກປະຕິເສດ ເພາະເມື່ອບໍ່ມີວິບາກ ກຳກໍກາຍເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍເນື້ອຄວາມ' (ອັດຖະໂຕ) ຄື ໂດຍສະພາວະຂອງມັນເອງ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ປະຕິເສດທັງສອງ' (ອຸພະຍະປະຕິບາຫະກະ) ຄື ເຖິງແມ່ນວ່າຈະກ່າວເຖິງທິຖິນັ້ນໆ ແຍກກັນໄວ້ກໍຕາມ ແຕ່ພວກນັດຖິກະເປັນຕົ້ນທັງໝົດນັ້ນ ຕ່າງກໍເປັນຜູ້ມີທິຖິ 3 ປະການ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງນັດຖິກະທິຖິເປັນຕົ້ນ ເພາະເປັນຜູ້ປະຕິເສດທັງສອງຄືກັນ. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ 'ເພາະເປັນຜູ້ປະຕິເສດທັງສອງ' ເປັນຄຳສະແດງເຫດ, ສ່ວນຄຳວ່າ 'ແລະເປັນອະເຫຕຸກະວາດ' ເປັນຕົ້ນ ເປັນຄຳປະຕິຍານ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນໃດເປັນນັດຖິກະທິຖິເພາະປະຕິເສດວິບາກ, ບຸກຄົນນັ້ນໂດຍເນື້ອຄວາມກໍເປັນອະກິຣິຍະທິຖິເພາະປະຕິເສດກຳ, ແລະເປັນອະເຫຕຸກະທິຖິເພາະປະຕິເສດທັງສອງ. ໃນທິຖິສອງປະການທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ.

සජ්ඣායන්තීති තං දිට්ඨිදීපකං ගන්ථං උග්ගහෙත්වා පඨන්ති. වීමංසන්තීති තස්ස අත්ථං විචාරෙන්ති. තෙසන්තිආදි වීමංසනාකාරදස්සනං. තස්මිං ආරම්මණෙති යථාපරිකප්පිතකම්මඵලාභාවදීපකෙ ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තාය ලද්ධියා ආරම්මණෙ. මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨතීති ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිවසෙන [Pg.56] අනුස්සවූපලද්ධෙ අත්ථෙ තදාකාරපරිවිතක්කනෙහි සවිග්ගහෙ විය සරූපතො චිත්තස්ස පච්චුපට්ඨිතෙ චිරකාලපරිචයෙන ‘‘එවමෙත’’න්ති නිජ්ඣානක්ඛමභාවූපගමනෙන නිජ්ඣානක්ඛන්තියා තථා ගහිතෙ පුනප්පුනං තථෙව ආසෙවන්තස්ස බහුලීකරොන්තස්ස මිච්ඡාවිතක්කෙන සමාදියමානා මිච්ඡාවායාමුපත්ථම්භිතා අතංසභාවං ‘‘තංසභාව’’න්ති ගණ්හන්තී මිච්ඡාසතීති ලද්ධනාමා තංලද්ධිසහගතා තණ්හා සන්තිට්ඨති. චිත්තං එකග්ගං හොතීති යථාවුත්තවිතක්කාදිපච්චයලාභෙන තස්මිං ආරම්මණෙ අවට්ඨිතතාය අනෙකග්ගං පහාය එකග්ගං අප්පිතං විය හොති. මිච්ඡාසමාධිපි හි පච්චයවිසෙසෙහි ලද්ධභාවනාබලෙහි කදාචි සමාධානපතිරූපකිච්චකරො හොතියෙව වාලවිජ්ඣනාදීසු වියාති දට්ඨබ්බං. ජවනානි ජවන්තීති අනෙකක්ඛත්තුං තෙනාකාරෙන පුබ්බභාගියෙසු ජවනවාරෙසු පවත්තෙසු සබ්බපච්ඡිමෙ ජවනවාරෙ සත්ත ජවනානි ජවන්ති. පඨමජවනෙ පන සතෙකිච්ඡා හොන්ති, තථා දුතියාදීසූති ධම්මසභාවදස්සනමෙතං, න පන තස්මිං ඛණෙ තෙසං සතෙකිච්ඡභාවාපාදනං කෙනචි සක්කා කාතුං.

ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມສາທະຍາຍ' (ສັດຊາຍັນຕິ) ຄື ຮຽນເອົາຄຳພີທີ່ສະແດງທິຖິນັ້ນແລ້ວທ່ອງຂຶ້ນໃຈ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມພິຈາລະນາ' (ວີມັງສັນຕິ) ຄື ໄຕ່ຕອງເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳພີນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຂອງພວກເຂົາ' ເປັນຕົ້ນ ເປັນການສະແດງອາການແຫ່ງການພິຈາລະນາ. ຄຳວ່າ 'ໃນອາລົມນັ້ນ' (ຕັສມິງ ອາຣັມມະເນ) ຄື ໃນອາລົມແຫ່ງລັດທິທີ່ເປັນໄປໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ 'ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວ ບໍ່ມີຜົນ' ເປັນຕົ້ນ ອັນສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຜົນກຳຕາມທີ່ດຳຣິໄວ້. ຄຳວ່າ 'ມິດສາສະຕິຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນ' (ມິດສາສະຕິ ສັນຕິດຖະຕິ) ຄື ເມື່ອເນື້ອຄວາມທີ່ໄດ້ຍິນໄດ້ຟັງມາໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ 'ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວ ບໍ່ມີຜົນ' ເປັນຕົ້ນ ປາກົດແກ່ຈິດໂດຍສະພາວະ ເໝືອນມີຮູບຮ່າງດ້ວຍການຕຶກຕອງເຖິງອາການນັ້ນໆ, ເພາະຄຸ້ນເຄີຍມາເປັນເວລາດົນ ຈຶ່ງເຂົ້າເຖິງຄວາມຄວນແກ່ການເພັ່ງພິຈາລະນາວ່າ 'ເລື່ອງນີ້ເປັນຢ່າງນີ້ແທ້', ເມື່ອຍຶດຖືໄວ້ດ້ວຍນິຊຊານັກຂັນຕິ (ຄວາມພໍໃຈໃນການເພັ່ງ) ຢ່າງນັ້ນແລ້ວ ເສບຄົບເນືອງໆ ເຮັດໃຫ້ຫຼາຍໆ ຢູ່ຢ່າງນັ້ນ, ຕັນຫາທີ່ເກີດຮ່ວມກັບລັດທິນັ້ນ ອັນມິດສາວິດຕົກຊັກນຳ, ອັນມິດສາວາຍາມະສະໜັບສະໜູນ, ຍຶດຖືສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນສະພາວະນັ້ນວ່າ 'ເປັນສະພາວະນັ້ນ', ຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ 'ມິດສາສະຕິ' ຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນຢູ່. ຄຳວ່າ 'ຈິດຍ່ອມມີອາລົມດຽວ' (ຈິດຕັງ ເອກັກຄັງ ໂຫຕິ) ຄື ເພາະໄດ້ປັດໄຈມີວິດຕົກທີ່ກ່າວມາແລ້ວເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນອາລົມນັ້ນ ລະຄວາມມີອາລົມຫຼາຍຢ່າງແລ້ວ ມີອາລົມດຽວ ເໝືອນແນບແໜ້ນຢູ່. ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ມິດສາສະມາທິ ເມື່ອໄດ້ກຳລັງແຫ່ງພາວະນາທີ່ໄດ້ມາດ້ວຍປັດໄຈພິເສດ ກໍຍ່ອມເຮັດກິດຄ້າຍຄືກັບຄວາມຕັ້ງໝັ້ນໄດ້ໃນບາງຄັ້ງ ເໝືອນໃນການຍິງເສັ້ນຜົມເປັນຕົ້ນ, ພຶງເຫັນຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ຊວນຈິດທັງຫຼາຍຍ່ອມແລ່ນໄປ' (ຊະວะນານິ ຊະວັນຕິ) ຄື ເມື່ອຊວນຈິດໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນເປັນໄປໂດຍອາການນັ້ນຫຼາຍເທື່ອແລ້ວ, ໃນຊວນວາລະສຸດທ້າຍ ຊວນຈິດ 7 ດວງ ຍ່ອມແລ່ນໄປ. ສ່ວນໃນຊວນຈິດດວງທຳອິດ ຍັງເປັນສະເຕກິດຊາ (ຍັງພໍແກ້ໄຂໄດ້), ໃນດວງທີສອງເປັນຕົ້ນກໍເຊັ່ນດຽວກັນ, ນີ້ເປັນການສະແດງສະພາວະຂອງທັມມະ, ແຕ່ໃນຂະນະນັ້ນ ບໍ່ມີໃຜສາມາດເຮັດໃຫ້ພວກເຂົາກັບມາແກ້ໄຂໄດ້ເລີຍ.

තත්ථාති තෙසු තීසු මිච්ඡාදස්සනෙසු. කොචි එකං දස්සනං ඔක්කමතීති යස්ස එකස්මිංයෙව අභිනිවෙසො ආසෙවනා ච පවත්තා, සො එකංයෙව දස්සනං ඔක්කමති. යස්ස පන ද්වීසු, තීසුපි වා අභිනිවෙසනා පවත්තා, සො ද්වෙ තීණි ඔක්කමති. එතෙන යා පුබ්බෙ උභයපටිබාහනතාමුඛෙන වුත්තා අත්ථසිද්ධා සබ්බදිට්ඨිකතා, සා පුබ්බභාගියා. යා පන මිච්ඡත්තනියාමොක්කන්ති භූතා, සා යථාසකං පච්චයසමුදාගමසිද්ධිතො භින්නාරම්මණානං විය විසෙසාධිගමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං එකජ්ඣං අනුප්පත්තියා අසංකිණ්ණා එවාති දස්සෙති. එකස්මිං ඔක්කන්තෙපීතිආදිනා තිස්සන්නම්පි දිට්ඨීනං සමානබලතං සමානඵලතඤ්ච දස්සෙති, තස්මා තිස්සොපි චෙතා එකස්ස උප්පන්නා අඤ්ඤමඤ්ඤං අබ්බොකිණ්ණා එව, එකාය විපාකෙ දින්නෙ ඉතරා අනුබලප්පදායිකා හොන්ති. වට්ටඛාණු නාමාති ඉදං වචනං නෙය්‍යත්ථං, න නීතත්ථන්ති තං විවරිත්වා දස්සෙතුං කිං පනෙසාතිආදි වුත්තං, අකුසලං නාමෙතං අබලං දුබ්බලං, න කුසලං විය මහාබලන්ති ආහ – ‘‘එකස්මිංයෙව අත්තභාවෙ නියතො’’ති. අඤ්ඤථා සම්මත්තනියාමො විය මිච්ඡත්තනියාමොපි අච්චන්තිකො සියා. යදි එවං වට්ටඛාණුකජොතනා කථන්ති ආහ ‘‘ආසෙවනවසෙන පනා’’තිආදි, තස්මා යථා ‘‘සකිං නිමුග්ගො [Pg.57] නිමුග්ගොව හොතී’’ති (අ. නි. 7.15) වුත්තං, එවං වට්ටඛාණුකජොතනා. යාදිසෙ හි පච්චයෙ පටිච්ච අයං තංතංදස්සනං ඔක්කන්තො පුන කදාචි තප්පටිපක්ඛෙ පච්චයෙ පටිච්ච තතො සීසුක්ඛිපනමස්ස න හොතීති න වත්තබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති.

ຄຳວ່າ 'ໃນທິຖິເຫຼົ່ານັ້ນ' (ຕັດຖະ) ຄື ໃນມິດສາດິດຖິທັງ 3 ນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ບາງຄົນຍ່ອມຢັ່ງລົງສູ່ຄວາມເຫັນຢ່າງໜຶ່ງ' ຄື ບຸກຄົນໃດມີຄວາມຍຶດໝັ້ນແລະການເສບຄົບເປັນໄປໃນຄວາມເຫັນຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ, ບຸກຄົນນັ້ນຍ່ອມຢັ່ງລົງສູ່ຄວາມເຫັນຢ່າງດຽວ. ສ່ວນບຸກຄົນໃດມີຄວາມຍຶດໝັ້ນເປັນໄປໃນຄວາມເຫັນ 2 ຢ່າງ ຫຼື 3 ຢ່າງ, ບຸກຄົນນັ້ນຍ່ອມຢັ່ງລົງສູ່ຄວາມເຫັນ 2 ຢ່າງ ຫຼື 3 ຢ່າງ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ຄວາມເປັນຜູ້ມີທິຖິທັງໝົດອັນສຳເລັດປະໂຫຍດ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນເບື້ອງຕົ້ນໂດຍທາງແຫ່ງການປະຕິເສດທັງສອງນັ້ນ, ຍ່ອມເປັນໄປໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ. ສ່ວນຄວາມເຫັນໃດທີ່ຢັ່ງລົງສູ່ມິດສັດຕະນິຍາມ (ຄວາມແນ່ນອນແຫ່ງຄວາມຜິດ), ຄວາມເຫັນນັ້ນຍ່ອມບໍ່ປົນເປກັນເລີຍ ເພາະສຳເລັດມາຈາກການປະຊຸມພ້ອມກັນແຫ່ງປັດໄຈຂອງຕົນໆ ເໝືອນດັ່ງການບັນລຸຄຸນວິເສດທີ່ມີອາລົມຕ່າງກັນ ບໍ່ເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນອັນດຽວກັນ, ນີ້ເປັນການສະແດງໃຫ້ເຫັນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເຖິງແມ່ນຢັ່ງລົງສູ່ຄວາມເຫັນຢ່າງໜຶ່ງ' ເປັນຕົ້ນ ເພິ່ນສະແດງຄວາມມີກຳລັງສະເໝີກັນແລະມີຜົນສະເໝີກັນແຫ່ງທິຖິທັງ 3, ດັ່ງນັ້ນ ທິຖິທັງ 3 ນີ້ ເຖິງແມ່ນເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນດຽວກັນ ກໍບໍ່ປົນເປກັນເລີຍ, ເມື່ອທິຖິຢ່າງໜຶ່ງໃຫ້ວິບາກແລ້ວ ທິຖິທີ່ເຫຼືອກໍຍ່ອມເປັນຜູ້ສະໜັບສະໜູນກຳລັງ. ຄຳວ່າ 'ຕໍແຫ່ງວັດຕະ' (ວັດຕະຂານຸ) ນີ້ ເປັນຄຳທີ່ມີເນື້ອຄວາມອັນພຶງນຳໄປສະແດງຕໍ່ (ເນຍຍັດຖະ) ບໍ່ແມ່ນຄຳທີ່ມີເນື້ອຄວາມສຳເລັດຮູບແລ້ວ (ນີຕັດຖະ), ເພື່ອຈະໄຂເນື້ອຄວາມນັ້ນໃຫ້ປາກົດ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ກໍສິ່ງນີ້ແມ່ນຫຍັງ...' ເປັນຕົ້ນ, ອະກຸສົນນີ້ຊື່ວ່າ ບໍ່ມີກຳລັງ ອ່ອນແອ ບໍ່ມີກຳລັງຫຼາຍເໝືອນກຸສົນ, ດັ່ງນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຖືກກຳນົດໄວ້ໃນອັດຕະພາບດຽວເທົ່ານັ້ນ'. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ມິດສັດຕະນິຍາມກໍຈະເປັນສິ່ງທີ່ແນ່ນອນຕະຫຼອດໄປ ເໝືອນດັ່ງສັມມັດຕະນິຍາມ. ຖ້າເປັນຢ່າງນັ້ນ ການສະແດງຄວາມເປັນຕໍແຫ່ງວັດຕະຈະເປັນໄປໄດ້ແນວໃດ? ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຕ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເສບຄົບ...' ເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ການສະແດງຄວາມເປັນຕໍແຫ່ງວັດຕະ ຈຶ່ງມີອຸປະມາເໝືອນຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຈົມລົງເທື່ອດຽວ ກໍຈົມລົງໄປເລີຍ'. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນນີ້ອາໄສປັດໄຈເຊັ່ນໃດແລ້ວຢັ່ງລົງສູ່ຄວາມເຫັນນັ້ນໆ, ໃນການຕໍ່ມາ ເມື່ອອາໄສປັດໄຈທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມເຫັນນັ້ນ ຈະກ່າວວ່າການໂຜ່ຫົວຂຶ້ນ (ການຫຼຸດພົ້ນ) ຂອງບຸກຄົນນັ້ນບໍ່ມີ ຍ່ອມບໍ່ໄດ້. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໂດຍສ່ວນຫຼາຍ'.

තස්මාති යස්මා එවං සංසාරඛාණුභාවස්සපි පච්චයො අකල්‍යාණජනො, තස්මා. භූතිකාමොති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථානං වසෙන අත්තනො ගුණෙහි වඩ්ඪිකාමො. යං පනෙත්ථ කෙචි වදන්ති ‘‘යථා චිරකාලභාවනාය පරිපාකූපගමලද්ධබලත්තා උපනිස්සයකුසලා අකුසලෙ සබ්බසො සමුච්ඡින්දන්ති, එවං අකුසලධම්මා තතොපි චිරකාලභාවනාසම්භවතො ලද්ධබලා හුත්වා කදාචි කුසලධම්මෙපි සමුච්ඡින්දන්ති. එවඤ්ච කත්වා දළ්හමිච්ඡාභිනිවෙසස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස වට්ටඛාණුකභාවජොතනාපි සමත්ථිතා හොතී’’ති යථා තං ‘‘වස්සභඤ්ඤානං දිට්ඨී’’ති, තං න, මිච්ඡත්තනියතධම්මානං චිරකාලභාවනාමත්තෙන න පටිපක්ඛස්ස පජහනසමත්ථතා, අථ ඛො ධම්මතාසිද්ධෙන පච්චයවිසෙසාහිතසාමත්ථියෙන අත්තනො පහායකසභාවෙන පහායකභාවො භාවනාකුසලානංයෙව වුත්තො, අකුසලානංයෙව ච පහාතබ්බභාවො ‘‘දස්සනෙන පහාතබ්බා’’තිආදිනා නයෙන, අකුසලානංයෙව දුබ්බලභාවො ‘‘අබලානං බලීයන්තී’’තිආදිනා (සු. නි. 776; මහානි. 5) (යුත්තිනාපි නාමතො වා අධිගමනියො ආලොකො ආලොකභාවතො බාහිරාරණෙකා විය න චෙත්ථ පටිඤ්ඤත්තෙ භාවෙසතා සොතුනො ආසංකිතබ්බා විසෙසවස්ස සාධෙතබ්බතො සාමඤ්ඤස්ස ච සොතුභාවෙන අධිප්පෙතත්තා වෙද-සද්දස්ස ලොපො දීපෙ සභාවෙ සාධනෙ යථා තං සද්දයභාවස්ස නාපි විසුද්ධකඅනුමානාදිවිරොධසම්භාවතො. න හි සක්කා අන්තරාලොකස්ස බාහිරාලොකස්ස විය රූපකායං උපාදාය රූපතා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තාදිකෙ පතිට්ඨාපෙතුං සක්කාති වුත්තං, නනුපි අන්තරාලොකො අවිග්ගහත්තා වෙදනා වියාති සද්ධෙව ඤාණාලොකස්ස අවිජ්ජන්ධකාරා විය විධමනියභාවෙ සබ්බෙසම්පි කුසලධම්මානං කෙනචිපි අකුසලධම්මෙන සමුච්ඡින්දනියතා සිද්ධාව හොති). වට්ටඛාණුකචොදනාය යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙවාති තිට්ඨතෙසා බාලජනවිකත්ථනා.

ຄຳວ່າ 'ເພາະສະນັ້ນ' (ຕັສມາ) ຄື ເພາະເຫດທີ່ຄົນບໍ່ດີເປັນປັດໄຈແມ່ນແຕ່ແກ່ຄວາມເປັນຕໍແຫ່ງສັງສາລະວັດຢ່າງນີ້, ເພາະສະນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ປາດຖະໜາຄວາມຈະເລີນ' (ພູຕິກາມະ) ຄື ຜູ້ປາດຖະໜາຄວາມຈະເລີນດ້ວຍຄຸນຄວາມດີຂອງຕົນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປະໂຫຍດໃນປັດຈຸບັນ, ປະໂຫຍດໃນພາຍໜ້າ ແລະປະໂຫຍດຢ່າງຍິ່ງ. ສ່ວນຄຳໃດທີ່ຄົນບາງພວກໃນໂລກນີ້ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ກຸສົນອັນເປັນອຸປະນິສັຍ ຍ່ອມຕັດຂາດອະກຸສົນໄດ້ໂດຍປະການທັງປວງ ເພາະເປັນທັມມີກຳລັງອັນໄດ້ມາດ້ວຍຄວາມແກ່ກ້າແຫ່ງການອົບຮົມມາເປັນເວລາດົນນານສັນໃດ, ອະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍກໍຍ່ອມມີກຳລັງເພາະມີການອົບຮົມມາເປັນເວລາດົນນານຍິ່ງກວ່ານັ້ນ ແລ້ວຕັດຂາດກຸສົນທັມໄດ້ໃນບາງຄັ້ງສັນນັ້ນ. ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ການສະແດງຄວາມເປັນຕໍແຫ່ງວັດຕະຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີມິດສາດິດຖິ ຜູ້ມີຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນມິດສາດິດຖິຢ່າງແໜ້ນແຟ້ນ ກໍຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ສົມເຫດສົມຜົນ' ດັ່ງນີ້, ຄຳນັ້ນເປັນເໝືອນຄວາມເຫັນຂອງພວກຄົນປ່າ (ວັດສະພັນຍູ), ຄຳນັ້ນບໍ່ຖືກຕ້ອງ. ເພາະວ່າ ທັມທັງຫຼາຍທີ່ແນ່ນອນດ້ວຍຄວາມຜິດ (ມິດສັດຕະນິຍະຕະທັມ) ຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມສາມາດໃນການລະທັມທີ່ເປັນປະຕິປັກ ພຽງແຕ່ດ້ວຍການອົບຮົມມາເປັນເວລາດົນນານເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຄວາມເປັນຜູ້ລະໄດ້ ດ້ວຍສະພາວະທີ່ລະໄດ້ຂອງຕົນ ອັນມີສັກກະຍະພາບທີ່ເກີດຈາກປັດໄຈພິເສດອັນສຳເລັດດ້ວຍທັມມະດາ ເພິ່ນກ່າວໄວ້ສະເພາະແກ່ກຸສົນທັມທີ່ເປັນພາວະນາເທົ່ານັ້ນ, ແລະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ພຶງລະໄດ້ ກໍກ່າວໄວ້ສະເພາະແກ່ອະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍ ໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ 'ທັມທີ່ພຶງລະດ້ວຍທັດສະນະ' ເປັນຕົ້ນ, ແລະຄວາມເປັນທັມອ່ອນແອ ກໍກ່າວໄວ້ສະເພາະແກ່ອະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍ ໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ 'ທັມທີ່ບໍ່ມີກຳລັງ ຍ່ອມຄອບງຳ...' ເປັນຕົ້ນ (ແມ່ນແຕ່ໂດຍເຫດຜົນ... ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຖືກຕັດຂາດໄດ້ຂອງກຸສົນທັມທັງປວງ ດ້ວຍອະກຸສົນທັມບາງຢ່າງ ກໍຍ່ອມເປັນອັນສຳເລັດແລ້ວ). ສ່ວນຄຳຕອບຕໍ່ຄຳໂຕ້ແຍ້ງເລື່ອງຕໍແຫ່ງວັດຕະນັ້ນ ກໍໄດ້ກ່າວໄວ້ຂ້າງເທິງນັ້ນແລ້ວ, ຂໍໃຫ້ຄຳໂອ້ອວດຂອງຄົນພານນີ້ຈົ່ງຢຸດໄວ້ພຽງເທົ່ານີ້ເຖີດ.

103. ඣානචිත්තමයාති [Pg.58] රූපාවචරජ්ඣානචිත්තෙන නිබ්බත්තා. තථා හි තෙසං විසෙසෙන ඣානමනසා නිබ්බත්තත්තා ‘‘මනොමයා’’ති වුත්තා, අවිසෙසෙන පන අභිසඞ්ඛාරමනසා සබ්බෙපි සත්තා මනොමයා එව. සඤ්ඤාමයාති එත්ථාපි එසෙව නයො. තෙනාහ ‘‘අරූපජ්ඣානසඤ්ඤායා’’ති. අයන්ති රූපිතාභාවපටිපජ්ජනකපුග්ගලො. අප්පටිලද්ධජ්ඣානොති අනධිගතරූපජ්ඣානො. තස්සපීති තක්කිනොපි. රූපජ්ඣානෙ කඞ්ඛා නත්ථි අනුස්සවවසෙන ලද්ධවිනිච්ඡයත්තා.

໑໐໓. ຄຳວ່າ 'ສຳເລັດດ້ວຍຊານຈິດ' (ชານະຈິດຕະມະຍະ) ຄື ບັງເກີດຂຶ້ນດ້ວຍຮູບາວະຈະຣະຊານຈິດ. ເພາະວ່າ ສັດເຫຼົ່ານັ້ນ ເພິ່ນກ່າວວ່າ 'ສຳເລັດດ້ວຍໃຈ' (ມະໂນມະຍະ) ເພາະບັງເກີດຂຶ້ນດ້ວຍຊານຈິດໂດຍສະເພາະ, ແຕ່ໂດຍທົ່ວໄປແລ້ວ ສັດທັງປວງກໍຊື່ວ່າສຳເລັດດ້ວຍໃຈ ເພາະບັງເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອະພິສັງຂານຈິດ (ຈິດທີ່ປຸງແຕ່ງ) ເຊັ່ນດຽວກັນ. ໃນຄຳວ່າ 'ສຳເລັດດ້ວຍສັນຍາ' (ສັນຍາມະຍະ) ນີ້ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍອະຮູບະຊານສັນຍາ'. ຄຳວ່າ 'ນີ້' (ອະຍັງ) ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນຜູ້ເຂົ້າເຖິງຄວາມບໍ່ມີຮູບຮ່າງ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ບໍ່ໄດ້ຊານ' (ອັບປະຕິລັດທະຊານ) ຄື ຜູ້ຍັງບໍ່ໄດ້ບັນລຸຮູບະຊານ. ຄຳວ່າ 'ແມ່ນແກ່ບຸກຄົນນັ້ນ' (ຕັສສາປິ) ໄດ້ແກ່ ແມ່ນແກ່ຜູ້ມັກຕຶກຕອງ (ນັກເດົາ). ຄວາມສົງໄສໃນຮູບະຊານຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະໄດ້ຂໍ້ຍຸດຕິມາໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຟັງສືບໆ ກັນມາ.

104. සාරාගායාති සරාගභාවාය. සන්තිකෙති සමීපෙ, න ථාමගතා දිට්ඨිනාතිදූරත්තා සරාගා, න සම්පයුත්තත්තා. සා හි න ථාමගතා වට්ටපරියාපන්නෙසු ධම්මෙසු රජ්ජතීති විඤ්ඤායතීති ආහ – ‘‘රාගවසෙන වට්ටෙ රජ්ජනස්සා’’ති. සබ්බෙපි සංයොජනා තණ්හාවසෙනෙව සම්භවන්තීති ආහ – ‘‘තණ්හාවසෙන සංයොජනත්ථායා’’ති. ආරුප්පෙ පනස්ස කඞ්ඛා නත්ථීති අනුස්සවවසෙන ලද්ධනිච්ඡයං සන්ධාය වුත්තං. කාමං දුග්ගතිදුක්ඛානං එකන්තසංවත්තනෙන නත්ථිකදිට්ඨිආදීනං අපණ්ණකතා පාකටා එව, නිප්පරියායෙන පන අනවජ්ජස්ස අත්ථස්ස එකන්තසාධකං අපණ්ණකන්ති කත්වා චොදනා, සාවජ්ජස්සපි අත්ථස්ස සාධනෙ එකංසිකභාවං ගහෙත්වා පරිහාරො. තෙනාහ ‘‘ගහණවසෙනා’’තිආදි. තෙන රුළ්හීවසෙන ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදීනි අපණ්ණකඞ්ගානි ජාතානීති දස්සෙති.

໑໐໔. "Sārāgāyāti" ໝາຍເຖິງ ເພື່ອຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມກຳໜັດ. "Santike" ໝາຍເຖິງ ໃນທີ່ໃກ້, ຄວາມກຳໜັດນັ້ນບໍ່ມີກຳລັງ ເພາະຄວາມເຫັນຜິດບໍ່ຢູ່ໄກເກີນໄປ, ບໍ່ແມ່ນເພາະປະກອບຮ່ວມກັນ. ດ້ວຍວ່າ ຄວາມກຳໜັດນັ້ນ ບໍ່ມີກຳລັງ ຍ່ອມຍິນດີໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ນັບເນື່ອງໃນວັດຕະ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະຄວາມຍິນດີໃນວັດຕະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງລາຄະ". ທ່ານກ່າວວ່າ "ເພື່ອຄວາມຕັ້ງຢູ່ແຫ່ງສັງໂຍດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ" ເພາະວ່າສັງໂຍດທັງປວງຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນຄຳວ່າ "ຄວາມສົງໄສໃນອະຣູປະພົບຂອງຜູ້ນັ້ນບໍ່ມີ" ນີ້ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມຕົກລົງໃຈທີ່ໄດ້ມາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຟັງຕາມໆ ກັນມາ. ຄວາມເປັນອະປັນນະກະ (ທຳທີ່ບໍ່ຜິດ) ແຫ່ງນັດຖິກະທິດຖິເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມປາກົດຈະແຈ້ງ ເພາະເປັນໄປເພື່ອທຸກໃນທຸຄະຕິໂດຍສ່ວນດຽວ, ແຕ່ການຄັດຄ້ານນີ້ ທ່ານເຮັດຂຶ້ນໂດຍຖືເອົາອະປັນນະກະທີ່ໃຫ້ຜົນສຳເລັດປະໂຫຍດອັນບໍ່ມີໂທດໂດຍສ່ວນດຽວໂດຍອ້ອມ, ສ່ວນການແກ້ໄຂນັ້ນ ທ່ານຖືເອົາຄວາມເປັນໄປໂດຍສ່ວນດຽວໃນການໃຫ້ຜົນສຳເລັດປະໂຫຍດທີ່ມີໂທດນຳ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຖືເອົາ" ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ອົງແຫ່ງອະປັນນະກະທັງຫຼາຍ ມີຄຳວ່າ "ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວບໍ່ມີຜົນ" ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເຊື່ອຖືທີ່ສືບໆ ກັນມາ.

105. හෙට්ඨා තයො පුග්ගලාව හොන්තීති අත්තන්තපො පරන්තපොති ඉමස්මිං චතුක්කෙ හෙට්ඨා තයො පුග්ගලා හොන්ති. යථාවුත්තා පඤ්චපි පුග්ගලා දුප්පටිපන්නාව, තතො අත්ථිකවාදාදයො පඤ්චපුග්ගලා සම්මාපටිපන්නතාය ඉමස්මිං චතුක්කෙ එකො චතුත්ථපුග්ගලොව හොති. එතමත්ථං දස්සෙතුන්ති ඉධ හෙට්ඨා වුත්තපුග්ගලපඤ්චකද්වයං ඉමස්මිං චතුක්කෙ එව සඞ්ගහං ගච්ඡතීති විභාගෙන දුප්පටිපත්තිසුප්පටිපත්තියො දස්සෙතුං භගවා ඉමං දෙසනං ආරභීති. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໑໐໕. ຄຳວ່າ "Heṭṭhā tayo puggalāva hontī" ໝາຍຄວາມວ່າ ໃນບຸກຄົນ 4 ປະເພດນີ້ ຄື ຜູ້ທໍລະມານຕົນເອງ, ຜູ້ທໍລະມານຜູ້ນັ້ນ ບຸກຄົນ 3 ປະເພດເບື້ອງຕົ້ນຍ່ອມມີ. ບຸກຄົນທັງ 5 ປະເພດຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ ເປັນຜູ້ປະຕິບັດຜິດແທ້ໆ, ສ່ວນບຸກຄົນ 5 ປະເພດ ມີອັດຖິກະວາທີ (ຜູ້ກ່າວວ່າສິ່ງຂອງມີຢູ່) ເປັນຕົ້ນ ເພາະເປັນຜູ້ປະຕິບັດຊອບ ຍ່ອມເປັນບຸກຄົນທີ 4 ພຽງຜູ້ດຽວໃນບຸກຄົນ 4 ປະເພດນີ້. ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງເລີ່ມພຣະທຳມະເທດສະນານີ້ ເພື່ອສະແດງການປະຕິບັດຜິດ ແລະ ການປະຕິບັດຊອບ ໂດຍການຈຳແນກວ່າ ໝວດ 5 ແຫ່ງບຸກຄົນ 2 ໝວດ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນເບື້ອງຕົ້ນນີ້ ຍ່ອມສົງເຄາະເຂົ້າໃນບຸກຄົນ 4 ປະເພດນີ້ເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນເນື້ອຄວາມໃດໃນທີ່ນີ້ທີ່ບໍ່ໄດ້ຈຳແນກໄວ້, ເນື້ອຄວາມນັ້ນກໍເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

අපණ්ණකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດອັດຖະອັນລີ້ລັບແຫ່ງອັດຖະກະຖາອະປັນນະກະສູດ ຈົບລົງແລ້ວ.

නිට්ඨිතා ච ගහපතිවග්ගවණ්ණනා.

ແລະ ການອະທິບາຍຄຳພີຄະຫະປະຕິວັກ ກໍຈົບລົງແລ້ວ.

2. භික්ඛුවග්ගො

໒. ພິກຂຸວັກ

1. අම්බලට්ඨිකරාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා

໑. ການອະທິບາຍອຳພະລັດຖິກະຣາຫຸໂລວາດສູດ

107. අම්බලට්ඨිකායන්ති [Pg.59] එත්ථ අම්බලට්ඨිකා වුච්චති සුජාතො තරුණම්බරුක්ඛො, තස්ස පන අවිදූරෙ කතො පාසාදො ඉධ ‘‘අම්බලට්ඨිකා’’ති අධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘වෙළුවනවිහාරස්සා’’තිආදි. පධානඝරසඞ්ඛෙපෙති භාවනාගෙහප්පකාරෙ යොගීනං ගෙහෙති අත්ථො. තිඛිණොව හොති, න තස්ස තිඛිණභාවො කෙනචි කාතබ්බො සභාවසිද්ධත්තා. එවමෙව අත්තනො විමුත්තිපරිපාචනකම්මුනා තික්ඛවිසදභාවප්පත්තියා අයම්පි ආයස්මා…පෙ… තත්ථ විහාසි. පකතිපඤ්ඤත්තමෙවාති පකතියා පඤ්ඤත්තං බුද්ධානං උපගමනතො පුරෙතරමෙව චාරිත්තවසෙන පඤ්ඤත්තං.

໑໐໗. ຄຳວ່າ "Ambalaṭṭhikāyaṃ" ໃນບົດນີ້ ຄຳວ່າ "ອຳພະລັດຖິກະ" ໝາຍເຖິງ ຕົ້ນມ່ວງອ່ອນທີ່ເຕີບໃຫຍ່ດີ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ປາສາດທີ່ສ້າງຂຶ້ນໃນທີ່ບໍ່ໄກຈາກຕົ້ນມ່ວງນັ້ນ ປະສົງເອົາວ່າ "ອຳພະລັດຖິກະ". ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "Veḷuvanavihārassa" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Padhānagharasaṅkhepe" ໝາຍເຖິງ ໃນເຮືອນພາວະນາ ຄື ເຮືອນຂອງຜູ້ບຳເພັນພຽນ. ຍ່ອມເປັນຜູ້ມີປັນຍາແກ່ກ້າແທ້ໆ, ຄວາມເປັນຜູ້ມີປັນຍາແກ່ກ້າຂອງຜູ້ນັ້ນ ໃຜໆ ກໍເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນບໍ່ໄດ້ ເພາະສຳເລັດດ້ວຍສະພາວະ. ເປັນຢ່າງນັ້ນແທ້, ພຣະຜູ້ມີອາຍຸອົງນີ້... ເປ... ໄດ້ຢູ່ແລ້ວໃນທີ່ນັ້ນ ເພາະບັນລຸຄວາມເປັນຜູ້ມີປັນຍາແກ່ກ້າ ແລະ ແຈ່ມແຈ້ງ ດ້ວຍກຳມະທີ່ເຮັດໃຫ້ວິມຸດແກ່ກ້າຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ "Pakatipaññattameva" ໝາຍເຖິງ ທີ່ບັນຍັດໄວ້ຕາມປົກກະຕິ ຄື ທີ່ບັນຍັດໄວ້ໂດຍຈະຣີດປະເພນີ ກ່ອນການສະເດັດມາຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ.

108. උදකං අනෙන ධීයති, ඨපීයති වා එත්ථාති උදකාධානං. උදකට්ඨානන්ති ච ඛුද්දකභාජනං. ‘‘ඔවාදදානත්ථං ආමන්තෙසී’’ති වත්වා තං පනස්ස ඔවාදදානං න ඉධෙව, අථ ඛො බහූසු ඨානෙසු බහුක්ඛත්තුං පවත්තිතන්ති තානි තානි සඞ්ඛෙපතො දස්සෙත්වා ඉධ සංවණ්ණනත්ථං ‘‘භගවතා හී’’තිආදි වුත්තං.

໑໐໘. ນ້ຳຍ່ອມຖືກຮັກສາໄວ້ ຫຼື ຖືກຕັ້ງໄວ້ໃນພາຊະນະນີ້ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພາຊະນະນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອຸທະກາທານະ" (ພາຊະນະໃສ່ນ້ຳ). ແລະ ຄຳວ່າ "Udakaṭṭhānaṃ" ໝາຍເຖິງ ພາຊະນະນ້ອຍ. ທ່ານກ່າວວ່າ "ຊົງຮ້ອງມາເພື່ອປະທານໂອວາດ" ແລ້ວ, ແຕ່ການປະທານໂອວາດແກ່ຜູ້ນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນມີພຽງແຕ່ໃນທີ່ນີ້ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ໄດ້ເປັນໄປໃນຫຼາຍບ່ອນ ຫຼາຍເທື່ອ, ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອສະແດງເລື່ອງນັ້ນໆ ໂດຍຫຍໍ້ ແລະ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການອະທິບາຍໃນທີ່ນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "Bhagavatā hi" ເປັນຕົ້ນ.

තත්ථ සබ්බබුද්ධෙහි අවිජහිතන්ති ඉමිනා සබ්බෙසං බුද්ධානං සාසනෙ කුමාරපඤ්හා නාම හොතීති දස්සෙති. එකෙකතො පට්ඨාය යාව දසකා පවත්තා දස පුච්ඡා එතස්සාති දසපුච්ඡං, එකෙකතො පට්ඨාය යාව දසකා එකුත්තරවසෙන පවත්තං විස්සජ්ජනත්ථාය පඤ්චපණ්ණසවිස්සජ්ජනං සාමණෙරපඤ්හන්ති සම්බන්ධො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං පරමත්ථජොතිකායං ඛුද්දකට්ඨකථායං (ඛු. පා. අට්ඨ. 4.කුමාරපඤ්හවණ්ණනා) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අනාදීනවදස්සිතාය අභිණ්හං මුසා සමුදාචරණතො ‘‘පියමුසාවාදා’’ති වුත්තං, උදකාවසෙසඡඩ්ඩනඋදකාධානනිකුජ්ජනඋක්කුජ්ජනදස්සනසඤ්ඤිතා චතස්සො උදකාධානූපමායො සබ්බස්ස යුද්ධකම්මස්ස අකරණකරණවසෙන දස්සිතා ද්වෙ හත්ථිඋපමායො.

ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ "Sabbabuddhehi avijahitaṃ" (ອັນพຣະພຸດທະເຈົ້າທັງປວງບໍ່ເຄີຍລະຖິ້ມ) ນີ້ ທ່ານສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ໃນພຣະສາສະໜາຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງປວງ ຍ່ອມມີສິ່ງທີ່ຊື່ວ່າ ກຸມາຣະປັນຫາ (ບັນຫາຂອງສາມະເນນ). ຄຳວ່າ "Dasapucchaṃ" ໝາຍເຖິງ ປັນຫາທີ່ມີຄຳຖາມ 10 ຂໍ້ ເຊິ່ງເປັນໄປຕັ້ງແຕ່ຂໍ້ທີ 1 ຈົນຮອດໝວດ 10, ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນມີວ່າ "ສາມະເນຣະປັນຫາ" ເຊິ່ງມີຄຳຕອບ 55 ຂໍ້ ເພື່ອຕອບປັນຫາທີ່ເປັນໄປໂດຍສ່ວນທີ່ເພີ່ມຂຶ້ນເທື່ອລະໜຶ່ງ ຕັ້ງແຕ່ຂໍ້ທີ 1 ຈົນຮອດໝວດ 10. ສ່ວນຄຳອະທິບາຍໃດທີ່ຄວນກ່າວໃນທີ່ນີ້, ຄຳອະທິບາຍນັ້ນ ພຶງຊາບຕາມແນວທາງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຄຳພີປະຣະມັດຖະໂຊຕິກາ ອັດຖະກະຖາຂຸດທະກະປາຖະ (ການອະທິບາຍກຸມາຣະປັນຫາ). ຄຳວ່າ "Piyamusāvādā" (ຜູ້ມີການເວົ້າຕົວະເປັນທີ່ຮັກ) ທ່ານກ່າວໄວ້ ເພາະການເວົ້າຕົວະເລື້ອຍໆ ໂດຍບໍ່ເຫັນໂທດ, ອຸປະມາດ້ວຍພາຊະນະໃສ່ນ້ຳ 4 ຢ່າງ ຄື ການເທນ້ຳທີ່ເຫຼືອຖິ້ມ, ການຂວ້ຳພາຊະນະໃສ່ນ້ຳ, ການຫງາຍພາຊະນະໃສ່ນ້ຳ ແລະ ການສະແດງພາຊະນະໃສ່ນ້ຳທີ່ວ່າງເປົ່າ, ແລະ ອຸປະມາດ້ວຍຊ້າງ 2 ຢ່າງ ທີ່ສະແດງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບໍ່ເຮັດ ແລະ ການເຮັດການຮົບທັງປວງ.

තත්ථ රාහුලසුත්තන්ති සුත්තනිපාතෙ ආගතං රාහුලසුත්තං (සු. නි. 337 ආදයො). අභිණ්හොවාදවසෙන වුත්තන්ති ඉමිනා අන්තරන්තරා තං සුත්තං කථෙත්වා භගවා ථෙරං ඔවදතීති දස්සෙති. ඉදඤ්ච පනාති ඉදං යථාවුත්තං භගවතො තංතංකාලානුරූපං අත්තනො ඔවාදදානං සන්ධාය. බීජන්ති අණ්ඩං. පස්සසි නූති [Pg.60] නු-සද්දො අනුජානනෙ, නනු පස්සසීති අත්ථො. සච්චධම්මං ලඞ්ඝිත්වා ඨිතස්ස කිඤ්චිපි අකත්තබ්බං නාම පාපං නත්ථීති ආහ – ‘‘සම්පජානමුසාවාදෙ සංවරරහිතස්ස ඔපම්මදස්සනත්ථං වුත්තා’’ති. තථා හි –

ໃນບົດເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ "Rāhulasuttaṃ" ໝາຍເຖິງ ຣາຫຸລະສູດ ທີ່ມາໃນສຸຕຕະນιບາດ. ຄຳວ່າ "ກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂອວາດອັນເນືອງໆ" ນີ້ ທ່ານສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງສູດນັ້ນໃນລະຫວ່າງໆ ແລ້ວຊົງສັ່ງສອນພຣະເຖລະ. ຄຳວ່າ "Idañca pana" ນີ້ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງການປະທານໂອວາດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ເຊິ່ງເໝາະສົມແກ່ການນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ "Bījaṃ" ໝາຍເຖິງ ໄຂ່. ຄຳວ່າ "Passasi nu" ຄຳວ່າ "Nu" ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍອະນຸຍາດ (ยອມຮັບ), ມີອັດຖະວ່າ "ເຈົ້າເຫັນຢູ່ແມ່ນບໍ່". ທ່ານກ່າວວ່າ "ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງອຸປະມາແກ່ຜູ້ປາສະຈາກຄວາມສຳລວມໃນການເວົ້າຕົວະທັງທີ່ຮູ້ຢູ່" ເພາະວ່າ ບາບກຳທີ່ຊື່ວ່າບໍ່ຄວນເຮັດ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ຜູ້ກ້າວລ່ວງສັດຈະທຳແລ້ວຕັ້ງຢູ່. ເປັນຢ່າງນັ້ນແທ້ -

‘‘එකං ධම්මමතීතස්ස, මුසාවාදිස්ස ජන්තුනො;

විතිණ්ණපරලොකස්ස, නත්ථි පාපමකාරිය’’න්ති. (ධ. ප. 176);

"ຄົນທີ່ກ້າວລ່ວງທຳຢ່າງໜຶ່ງ (ຄືສັດຈະ) ເປັນຄົນເວົ້າຕົວະ ລະຖິ້ມໂລກໜ້າເສຍແລ້ວ ຈະບໍ່ເຮັດບາບ ບໍ່ມີເລີຍ."

උරුළ්හවාති උරුළ්හො හුත්වා උස්සිතො. සො පන දමවසෙන අභිරුය්හ වඩ්ඪිතො ආරොහනයොග්‍යො ච හොතීති ආහ ‘‘අභිවඩ්ඪිතො ආරොහසම්පන්නො’’ති. ආගතාගතෙති අත්තනො යොග්‍යපදෙසං ආගතාගතෙ. පටිසෙනාය ඵලකකොට්ඨකමුණ්ඩපාකාරාදයොති පටිසෙනාය අත්තනො ආරක්ඛත්ථාය ඨපිතෙ ඵලකකොට්ඨකෙ චෙව උද්ධච්ඡදපාකාරාදිකෙ ච. එතං පදෙසන්ති එතං පරසෙනාපදෙසං. එත්තකෙනාති ඔලොකනමත්තෙන. තස්ස ඔලොකනාකාරදස්සනෙනෙව. සතම්පි සහස්සම්පි සෙනානීකං ද්වෙධා භිජ්ජති, තීරපාතිකං මද්දිතං හුත්වා පදාතා හුත්වා ද්වෙධා හුත්වා පලායන්ති. කණ්ණෙහි පහරිත්වාති පගෙව සරානං ආගමනසද්දං උපධාරෙත්වා යථා වෙගො න හොති, එවං සමුට්ඨාපෙත්වා තෙහි පහරිත්වා පාතනං. පටිහත්ථිපටිඅස්සාතිආදිනා පච්චෙකං පති-සද්දො යොජෙතබ්බොති. දීඝාසිලට්ඨියාති දීඝලතාය අසිලට්ඨියා.

ຄຳວ່າ "Uruḷhavā" ໝາຍເຖິງ ເປັນຊ້າງໃຫຍ່ ແລະ ສູງສະຫງ່າ. ຊ້າງນັ້ນ ຍ່ອມເປັນຊ້າງທີ່ໄດ້ຮັບການຝຶກຝົນ ໂດຍການຂຶ້ນຂີ່ ແລະ ລ້ຽງດູຈົນໃຫຍ່ ແລະ ເໝາະສົມແກ່ການຂຶ້ນຂີ່, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເຕີບໃຫຍ່ເຕັມທີ່ ແລະ ເຖິງພ້ອມດ້ວຍລັກສະນະອັນຄວນຂຶ້ນຂີ່". ຄຳວ່າ "Āgatāgate" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມາຍັງສະຖານທີ່ອັນເໝາະສົມຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ "Paṭisenāya phalakakoṭṭhakamuṇḍapākārādayo" ໝາຍເຖິງ ຊຸ້ມປະຕູໄມ້ກະດານ ແລະ ກຳແພງທີ່ບໍ່ມີຫໍຮົບເປັນຕົ້ນ ທີ່ຕັ້ງໄວ້ເພື່ອປ້ອງກັນຕົນເອງຈາກກອງທັບຂ້າສຶກ. ຄຳວ່າ "Etaṃ padesaṃ" ໝາຍເຖິງ ສະຖານທີ່ຂອງກອງທັບຂ້າສຶກນັ້ນ. ຄຳວ່າ "Ettakena" ໝາຍເຖິງ ພຽງແຕ່ການແນມເບິ່ງເທົ່ານັ້ນ, ຄື ດ້ວຍການສະແດງອາການແນມເບິ່ງຂອງຊ້າງນັ້ນເທົ່ານັ້ນ. ກອງທັບທີ່ມີກຳລັງພົນເປັນຮ້ອຍເປັນພັນ ຍ່ອມແຕກອອກເປັນສອງສ່ວນ, ຄື ຖືກຢຽບຍ່ຳຈົນພັງທະລາຍ ຖືກກອງທັບຮາບຢຽບຍ່ຳ ແລ້ວແຕກເປັນສອງກຸ່ມແລ່ນໜີໄປ. ຄຳວ່າ "Kaṇṇehi paharitvā" ໝາຍເຖິງ ການກຳນົດສຽງການມາແຫ່ງລູກສອນໄວ້ກ່ອນ ແລ້ວຊົງຕົວຂຶ້ນບໍ່ໃຫ້ມີຄວາມໄວເກີນໄປ ແລ້ວຟາດດ້ວຍຫູທັງສອງໃຫ້ຕົກລົງ. ໃນຄຳວ່າ "Paṭihatthipaṭiass" ເປັນຕົ້ນ ພຶງປະກອບຄຳວ່າ "Pati" (ສູ້, ຕ້ານ) ເຂົ້າໃນແຕ່ລະບົດ. ຄຳວ່າ "Dīghāsilaṭṭhiyā" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍດາບຍາວທີ່ມີລັກສະນະຄືເຄືອໄມ້.

කරණෙති කම්මකරණෙ. මඤ්ඤති හත්ථාරොහො. අයමුග්ගරන්ති තාදිසෙ කාලෙ ගහිතමුග්ගරං. ඔලොකෙත්වාති ඤාණචක්ඛුනා දිස්වා, අභිණ්හං සම්පජඤ්ඤං උපට්ඨපෙත්වාති අත්ථො.

ຄຳວ່າ "Karaṇe" ໝາຍເຖິງ ໃນການເຮັດວຽກງານ. ຄຳວ່າ "Maññati hatthāroho" ໝາຍເຖິງ ນາຍຄວນຊ້າງຍ່ອມຄິດ. ຄຳວ່າ "Ayamuggaraṃ" ໝາຍເຖິງ ຄ້ອນຕີທີ່ຖືໄວ້ໃນເວລາເຊັ່ນນັ້ນ. ຄຳວ່າ "Oloketvā" ໝາຍເຖິງ ເຫັນດ້ວຍຍານຈັກຂຸ, ມີອັດຖະວ່າ ເຂົ້າໄປຕັ້ງສະຕິສຳປະຊັນຍະໄວ້ເນືອງໆ.

109. සසක්කන්ති පස්සිතුං යුත්තං කත්වා උස්සාහං ජනෙත්වා න කරණීයං, තාදිසං නියමතො අකත්තබ්බං හොතීති ආහ ‘‘එකංසෙනෙව න කාතබ්බ’’න්ති. පටිසංහරෙය්‍යාසීති කරණතො සඞ්කොචං ආපජ්ජෙය්‍යාසි. යථාභූතො අසන්තො නිවත්තො අකරොන්තො නාම හොතීති ආහ ‘‘නිවත්තෙය්‍යාසි මා කරෙය්‍යාසී’’ති. අනුපදෙය්‍යාසීති අනුබලප්පදායී භවෙය්‍යාසි. තෙනාහ ‘‘උපත්ථම්භෙය්‍යාසී’’ති. තං පන අනුබලප්පදානං උපත්ථම්භනං පුනප්පුනං කරණමෙවාති ආහ ‘‘පුනප්පුනං කරෙය්‍යාසී’’ති[Pg.61]. සික්ඛමානොති තංයෙව අධිසීලසික්ඛං තන්නිස්සයඤ්ච සික්ඛාද්වයං සික්ඛන්තො සම්පාදෙන්තො.

໑໐໙. ຄຳວ່າ "Sasakkaṃ" ໝາຍເຖິງ ເຮັດໃຫ້ຄວນເບິ່ງ ແລ້ວສ້າງຄວາມພະຍາຍາມ ບໍ່ຄວນເຮັດ, ສິ່ງເຊັ່ນນັ້ນ ໂດຍກຳນົດແລ້ວ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນເຮັດ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ບໍ່ຄວນເຮັດໂດຍສ່ວນດຽວແທ້ໆ". ຄຳວ່າ "Paṭisaṃhareyyāsi" ໝາຍເຖິງ ພຶງເຖິງຄວາມຫົດຫູ່ (ງົດເວັ້ນ) ຈາກການເຮັດ. ທ່ານກ່າວວ່າ "ພຶງງົດເວັ້ນ ບໍ່ພຶງເຮັດ" ເພາະວ່າ ຜູ້ທີ່ກັບໃຈ ບໍ່ເຮັດ ຍ່ອມຊື່ວ່າເປັນຜູ້ສະຫງົບຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ຄຳວ່າ "Anupadeyyāsi" ໝາຍເຖິງ ພຶງເປັນຜູ້ໃຫ້ກຳລັງສະໜັບສະໜູນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ພຶງຄ້ຳຊູ". ແຕ່ການໃຫ້ກຳລັງສະໜັບສະໜູນ ແລະ ການຄ້ຳຊູນັ້ນ ກໍຄືການເຮັດເລື້ອຍໆ ນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ພຶງເຮັດເລື້ອຍໆ". ຄຳວ່າ "Sikkhamāno" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ສຶກສາ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນ ເຊິ່ງອະທິສີລະສິກຂານັ້ນ ແລະ ສິກຂາ 2 ຢ່າງ ທີ່ມີອະທິສີລະສິກຂານັ້ນເປັນທີ່ອາໄສ.

111. කිත්තකෙ පන ඨානෙති කිත්තකෙ ඨානෙ පවත්තානි. අවිදූරෙ එව පවත්තානීති දස්සෙන්තො ‘‘එකස්මිං පුරෙභත්තෙයෙව සොධෙතබ්බානී’’ති ආහ. එවඤ්හි තානි සුසොධිතානි හොන්ති සුපරිසුද්ධානි. පරෙසං අප්පියං ගරුං ගාරය්හං, යථාවුත්තට්ඨානතො පන අඤ්ඤං වා කම්මට්ඨානමනසිකාරෙනෙව කායකම්මාදීනි පරිසොධිතානි හොන්තීති න ගහිතං. පටිඝං වාති එත්ථ වා-සද්දෙන අසමපෙක්ඛණෙ මොහස්ස සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

໑໑໑. ຄຳວ່າ "Kittake pana ṭhāne" ໝາຍເຖິງ ເປັນໄປໃນສະຖານທີ່ປະມານເທົ່າໃດ. ທ່ານກ່າວວ່າ "ພຶງຊຳຮະໃນເວລາເຂົ້າງາຍຄັ້ງດຽວເທົ່ານັ້ນ" ເພື່ອສະແດງວ່າ ເປັນໄປໃນທີ່ບໍ່ໄກເລີຍ. ເພາະວ່າ ເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ ກາຍະກຳເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຊື່ວ່າຊຳຮະດີແລ້ວ ບໍລິສຸດດີແລ້ວ. ສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນທີ່ຮັກ ທີ່ໜັກ ທີ່ຄວນຕິຕຽນຂອງຜູ້ນັ້ນ, ແຕ່ກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ຊຳຮະບໍລິສຸດດີແລ້ວ ດ້ວຍການມະນະສິການກຳມະຖານຢ່າງອື່ນ ຈາກສະຖານທີ່ຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຖືເອົາ. ໃນຄຳວ່າ "Paṭighaṃ vā" ນີ້ ພຶງຊາບການສົງເຄາະເອົາໂມຫະໃນຄວາມບໍ່ພิຈາລະນາ ດ້ວຍສັບວ່າ "Vā" (ຫຼື).

112. වුත්තනයෙන කායකම්මාදිපරිසොධනං නාම ඉධෙව, න ඉතො බහිද්ධාති ආහ ‘‘බුද්ධා…පෙ… සාවකා වා’’ති. තෙ හි අත්ථතො සමණබ්‍රාහ්මණා වාති. තස්මාති යස්මා සබ්බබුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකෙහි ආරුළ්හමග්ගො, රාහුල, මයා තුය්හං ආචික්ඛිතො, තස්මා. තෙන අනුසික්ඛන්තෙන තයා එවං සික්ඛිතබ්බන්ති ඔවාදං අදාසි. සෙසං වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໑໑໒. ທ່ານກ່າວວ່າ "ພຣະພຸດທະເຈົ້າ... ເປ... ຫຼື ພຣະສາວົກທັງຫຼາຍ" ເພາະວ່າ ການຊຳຮະກາຍະກຳເປັນຕົ້ນໃຫ້ບໍລິສຸດ ຕາມແນວທາງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຍ່ອມມີໃນພຣະສາສະໜານີ້ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ມີໃນພາຍນອກສາສະໜານີ້. ເພາະວ່າ ທ່ານເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍອັດຖະກໍຄື ສະມະນະ ຫຼື ພຣາມ. ຄຳວ່າ "Tasmā" ໝາຍຄວາມວ່າ ຣາຫຸລະ, ເພາະທາງອັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ ແລະ ພຣະສາວົກທັງປວງຂຶ້ນສູ່ແລ້ວ ຕະຖາຄົດໄດ້ບອກແກ່ເຈົ້າແລ້ວ, ເພາະເຫດນັ້ນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ປະທານໂອວາດວ່າ ເຈົ້າເມື່ອສຶກສາຕາມທາງນັ້ນ ພຶງສຶກສາຢ່າງນີ້. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອ ກໍເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ ເພາະມີແນວທາງທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ.

අම්බලට්ඨිකරාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා

ການປະກາດອັດຖະອັນລີ້ລັບແຫ່ງອັດຖະກະຖາອຳພະລັດຖິກະຣາຫຸໂລວາດສູດ

සමත්තා.

ຈົບແລ້ວ.

2. මහාරාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා

໒. ການອະທິບາຍມະຫາຣາຫຸໂລວາດສູດ

113. ඉරියාපථානුබන්ධනෙනාති ඉරියාපථගමනානුබන්ධනෙන, න පටිපත්තිගමනානුබන්ධනෙන. අඤ්ඤමෙව හි බුද්ධානං පටිපත්තිගමනං අඤ්ඤං සාවකානං. විලාසිතගමනෙනාති – ‘‘දූරෙ පාදං න උද්ධරති, න අච්චාසන්නෙ පාදං නික්ඛිපති, නාතිසීඝං ගච්ඡති නාතිසණික’’න්තිආදිනා (සං. නි. අට්ඨ. 3.4.243; උදා. අට්ඨ. 76; සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.285) වුත්තෙන සභාවසීලෙන බුද්ධානං චාතුරියගමනෙන. තදෙව හි සන්ධාය ‘‘පදෙ පදං නික්ඛිපන්තො’’ති වුත්තං. පදානුපදිකොති රාහුලත්ථෙරස්සපි ලක්ඛණපාරිපූරියා තාදිසමෙව ගමනන්ති යත්තකං පදෙසං අන්තරං අදත්වා භගවතො පිට්ඨිතො ගන්තුං ආරද්ධො, සබ්බත්ථ තමෙව ගමනපදානුපදං ගච්ඡතීති පදානුපදිකො.

໑໑໓. ຄຳວ່າ "Iriyāpathānubandhanena" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍການຕິດຕາມໄປແຫ່ງການເດີນທາງໃນອິຣິຍາບົດ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍການຕິດຕາມໄປແຫ່ງການປະຕິບັດທຳ. ເພາະວ່າ การດຳເນີນໄປແຫ່ງການປະຕິບັດທຳຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ເປັນຢ່າງໜຶ່ງ, ຂອງພຣະສາວົກທັງຫຼາຍ ເປັນອີກຢ່າງໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ "Vilāsitagamane" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍການສະເດັດໄປອັນງົດງາມ ຄື ການສະເດັດໄປອັນມີສະເໜ່ຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ດ້ວຍສີລະຕາມທຳມະຊາດ ຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "ບໍ່ຍົກພຣະບາດຂຶ້ນສູງເກີນໄປ, ບໍ່ວາງພຣະບາດໃກ້ເກີນໄປ, ບໍ່ສະເດັດໄວເກີນໄປ, ບໍ່ສະເດັດຊ້າເກີນໄປ" ເປັນຕົ້ນ. ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງການສະເດັດໄປນັ້ນເອງວ່າ "Pade padaṃ nikkhipanto" (ວາງຍ່າງກ້າວຕາມຍ່າງກ້າວ). ຄຳວ່າ "Padānupadiko" ໝາຍເຖິງ ພຣະຣາຫຸລະເຖລະກໍມີການເດີນທາງເຊັ່ນນັ້ນ ເພາະຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງລັກສະນະ, ທ່ານເລີ່ມເດີນຕາມຫຼັງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໂດຍບໍ່ໃຫ້ມີໄລຍະຫ່າງເລີຍ, ຍ່ອມເດີນຕາມຮອຍພຣະບາດນັ້ນໃນທຸກບ່ອນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ປະທານຸປະທິກະ (ຜູ້ເດີນຕາມຮອຍບາດກ້າວ).

වණ්ණනාභූමි [Pg.62] චායං තත්ථ භගවන්තං ථෙරඤ්ච අනෙකරූපාහි උපමාහි වණ්ණෙන්තො ‘‘තත්ථ භගවා’’තිආදිමාහ. නික්ඛන්තගජපොතකො විය විරොචිත්ථාති පදං ආනෙත්වා යොජනා. එවං තං කෙසරසීහො වියාතිආදීසුපි ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. තාරකරාජා නාම චන්දො. ද්වින්නං චන්දමණ්ඩලානන්තිආදි පරිකප්පවචනං, බුද්ධාවෙණිකසන්තකං විය බුද්ධානං ආකප්පසොභා අහොසි, අහො සිරීසම්පත්තීති යොජනා.

ແລະ ນີ້ເປັນພູມິແຫ່ງການພັນລະນາ ໃນທີ່ນັ້ນ ທ່ານພັນລະນາເຖິງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ແລະ ພຣະເຖລະ ດ້ວຍອຸປະມາຫຼາຍປະການ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "Tattha bhagavā" ເປັນຕົ້ນ. ພຶງນຳຄຳວ່າ "Nikkhantagajapotako viya virocittha" (ຮຸ່ງເຮືອງຄືກັບລູກຊ້າງທີ່ຫາກໍອອກມາ) ມາປະກອບເຂົ້າກັນ. ແມ້ໃນຄຳວ່າ "Taṃ kesarasīho viya" (ເໝືອນລາຊະສີມີແຜງຄໍ) ເປັນຕົ້ນ ກໍພຶງນຳມາປະກອບເຂົ້າກັນຢ່າງນີ້. ທີ່ຊື່ວ່າ "ຕາຣະກາຣາຊາ" ໄດ້ແກ່ ພຣະຈັນ. ຄຳວ່າ "Dvinnaṃ candamaṇḍalānaṃ" (ແຫ່ງດວງຈັນສອງດວງ) ເປັນຕົ້ນ ເປັນຄຳສົມມຸດ, ພຶງປະກອບຄວາມວ່າ ຄວາມງົດງາມແຫ່ງພຣະອິຣິຍາບົດຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ໄດ້ມີແລ້ວ ຄືກັບວ່າເປັນຂອງສະເພາະພຣະພຸດທະເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ, ໂອ້! ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍສະຫງ່າລາສີ.

ආදියමානාති ගණ්හන්ති. ‘‘පච්ඡා ජානිස්සාමා’’ති න අජ්ජුපෙක්ඛිතබ්බො. ඉදං න කත්තබ්බන්ති වුත්තෙති ඉදං පාණඅතිපාතනං න කත්තබ්බන්ති වුත්තෙ ඉදං දණ්ඩෙන වා ලෙඩ්ඩුනා වා විහෙඨනං න කත්තබ්බං, ඉදං පාණිනා දණ්ඩකදානඤ්ච අන්තමසො කුජ්ඣිත්වා ඔලොකනමත්තම්පි න කත්තබ්බමෙවාති නයසතෙනපි නයසහස්සෙනපි පටිවිජ්ඣති, තථා ඉධ තාව සම්මජ්ජනං කත්තබ්බන්ති වුත්තෙපි තත්ථ පරිභණ්ඩකරණං විහාරඞ්ගණසම්මජ්ජනං කචවරඡඩ්ඩනං වාලිකාසමකිරණන්ති එවමාදිනා නයසතෙන නයසහස්සෙන පටිවිජ්ඣති. තෙනාහ – ‘‘ඉදං කත්තබ්බන්ති වුත්තෙපි එසෙව නයො’’ති. පරිභාසන්ති තජ්ජනං. ලභාමීති පච්චාසීසති.

ຄຳວ່າ "Ādiyamānā" ໝາຍເຖິງ ຖືເອົາ. ບໍ່ພຶງເບິ່ງຂ້າມໂດຍຄິດວ່າ "ພາຍຫຼັງຈຶ່ງຄ່ອຍຮູ້". ຄຳວ່າ "Idaṃ na kattabbanti vutte" ໝາຍຄວາມວ່າ ເມື່ອມີຄຳກ່າວວ່າ ສິ່ງນີ້ບໍ່ຄວນເຮັດ ຄື ການຂ້າສັດນີ້ບໍ່ຄວນເຮັດ ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມແທງຕະຫຼອດດ້ວຍຮ້ອຍແນວທາງ ດ້ວຍພັນແນວທາງວ່າ ການບຽດບຽນດ້ວຍທ່ອນໄມ້ ຫຼື ດ້ວຍກ້ອນດິນກໍບໍ່ຄວນເຮັດ, ການໃຫ້ທ່ອນໄມ້ດ້ວຍມື ແລະ ທີ່ສຸດແຕ່ການແນມເບິ່ງດ້ວຍຄວາມຄຽດຮ້າຍກໍບໍ່ຄວນເຮັດແທ້ໆ, ໃນທຳນອງດຽວກັນ ເມື່ອມີຄຳກ່າວວ່າ ໃນທີ່ນີ້ຄວນປັດກວາດກ່ອນ ຜູ້ນັ້ນກໍຍ່ອມແທງຕະຫຼອດດ້ວຍຮ້ອຍແນວທາງ ດ້ວຍພັນແນວທາງວ່າ ການເຮັດບໍລິເວນຮອບໆ, ການປັດກວາດລານວິຫານ, ການເທຂີ້ເຫຍື້ອຖິ້ມ, ຫຼື ການເກືອທຊາຍໃຫ້ສະເໝີກັນເປັນຕົ້ນ ໃນທີ່ນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ແມ້ເມື່ອມີຄຳກ່າວວ່າ ສິ່ງນີ້ຄວນເຮັດ ກໍມີແນວທາງນີ້ຄືກັນ". ຄຳວ່າ "Paribhāsaṃ" ໝາຍເຖິງ ການຂູ່ຕະຄອກ. ຄຳວ່າ "Labhāmi" ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມຫວັງ.

සබ්බමෙතන්ති සබ්බං එතං මයි ලබ්භමානං සික්ඛාකාමතං. අභිඤ්ඤායාති ජානිත්වා. සහායොති රට්ඨපාලත්ථෙරං සන්ධායාහ. සො හි භගවතා සද්ධාපබ්බජිතභාවෙ එතදග්ගෙ ඨපිතො. ධම්මාරක්ඛොති සත්ථු සද්ධම්මරතනානුපාලකො ධම්මභණ්ඩාගාරිකො. පෙත්තියොති චූළපිතා. සබ්බං මෙ ජිනසාසනන්ති සබ්බම්පි බුද්ධසාසනං මය්හමෙව.

ຄຳວ່າ "Sabbametaṃ" ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນຜູ້ໃຄ່ຕໍ່ການສຶກສາທັງປວງນັ້ນ ທີ່ມີຢູ່ໃນຕົວຂ້ອຍ. ຄຳວ່າ "Abhiññāya" ໝາຍເຖິງ ຮູ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ "Sahāyo" ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງພຣະຣັດຖະປາລະເຖລະ. ເພາະວ່າ ພຣະເຖລະອົງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະຖາປະນາໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງເອຕະທັກຄະ ຜູ້ບວດດ້ວຍສັດທາ. ຄຳວ່າ "Dhammārakkho" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຮັກສາພຣະສັດທຳຂອງພຣະສາດສະດາ ຄື ຜູ້ເປັນຂຸນຄັງແຫ່ງພຣະທຳ. ຄຳວ່າ "Pettiyo" ໝາຍເຖິງ ອາ (ນ້ອງຊາຍຂອງພໍ່). ຄຳວ່າ "Sabbaṃ me jinasāsanaṃ" ໝາຍເຖິງ ພຣະພຸດທະສາສະໜາທັງປວງເປັນຂອງຂ້ອຍແທ້ໆ.

ඡන්දරාගං ඤත්වාති ඡන්දරාගං මම චිත්තෙ උප්පන්නං ඤත්වා. අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙති විහාරපරියන්තෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලට්ඨානෙ අනුච්ඡවිකෙ.

ຄຳວ່າ "Chandarāgaṃ ñatvā" ໝາຍເຖິງ ຮູ້ຄວາມພໍໃຈ ແລະ ຄວາມກຳໜັດທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຈິດຂອງຂ້ອຍ. ຄຳວ່າ "Aññatarasmiṃ rukkhamūle" ໝາຍເຖິງ ໃນສະຖານທີ່ກ້ອງຮົ່ມໄມ້ແຫ່ງໃດແຫ່ງໜຶ່ງອັນສົມຄວນ ໃນບໍລິເວນວິຫານ.

තදාති අග්ගසාවකෙහි පසාදාපනකාලෙ. අඤ්ඤකම්මට්ඨානානි චඞ්කමනඉරියාපථෙපි පිට්ඨිපසාරණකාලෙපි සමිජ්ඣන්ති, න එවමිදන්ති ආහ – ‘‘ඉදමස්ස එතිස්සා නිසජ්ජාය කම්මට්ඨානං අනුච්ඡවික’’න්ති. ආනාපානස්සතින්ති ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං.

ຄຳວ່າ "Tadā" ໝາຍເຖິງ ໃນເວລາທີ່ພຣະອັກຄະສາວົກທັງຫຼາຍເຮັດໃຫ້ເລື່ອມໃສ. ກຳມະຖານຢ່າງອື່ນ ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ ແມ້ໃນອິຣິຍາບົດຈົງກົມ ແລະ ໃນເວລາຢຽດຫຼັງ, ແຕ່ກຳມະຖານນີ້ບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ກຳມະຖານນີ້ ເໝາະສົມແກ່ການນັ່ງນັ້ນຂອງຜູ້ນັ້ນ". ຄຳວ່າ "Ānāpānassatiṃ" ໝາຍເຖິງ ອານາປານະສະຕິກຳມະຖານ.

සමසීසී හොතීති සචෙ සමසීසී හුත්වා න පරිනිබ්බායති. පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකරොති නො චෙ පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකරොති. ඛිප්පාභිඤ්ඤොති ඛිප්පං ලහුංයෙව පත්තබ්බඡළභිඤ්ඤො.

ຄຳວ່າ "Samasīsī hoti" ໝາຍຄວາມວ່າ ຫາກເປັນສະມະສີສີ (ຜູ້ມີສີສະສະເໝີກັນ) ແລ້ວບໍ່ປໍຣິນິບພານ. ຄຳວ່າ "Paccekabodhiṃ sacchikaroti" ໝາຍຄວາມວ່າ ຫາກບໍ່ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງພຣະປັດເຈກະໂພທິຍານ. ຄຳວ່າ "Khippābhiñño" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ບັນລຸອະພິນຍາ 6 ໄດ້ຢ່າງໄວວາ ແລະ ງ່າຍດາຍແທ້ໆ.

පරිපුණ්ණාති [Pg.63] සොළසසු ආකාරෙසු කස්සචිපි අතාපනෙන සබ්බසො පුණ්ණා. සුභාවිතාති සමථභාවනාය විපස්සනාභාවනාය ච අනුපුබ්බසම්පාදනෙන සුභාවිතා. ගණනාවිධානානුපුබ්බියා ආසෙවිතත්තා අනුපුබ්බං පරිචිතා.

ຄໍາວ່າ Paripuṇṇā (ບໍລິບູນ) ໄດ້ແກ່ ເຕັມປ່ຽມໂດຍປະການທັງປວງ ໂດຍບໍ່ເຮັດໃຫ້ໃຜໆ ເດືອດຮ້ອນ ໃນອາການ ໑໖. ຄໍາວ່າ Subhāvitā (ອົບຮົມດີແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ອົບຮົມດີແລ້ວ ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ສໍາເລັດຕາມລໍາດັບ ແຫ່ງສະມະຖະພາວະນາ ແລະ ວິປັດສະນາພາວະນາ. ຄໍາວ່າ Anupubbaṃ paricitā (ສັ່ງສົມໄວ້ຕາມລໍາດັບ) ໄດ້ແກ່ ສັ່ງສົມໄວ້ຕາມລໍາດັບ ເພາະໄດ້ເສບຄົບ (ປະຕິບັດ) ຕາມລໍາດັບແຫ່ງວິທີການນັບ ເປັນຕົ້ນ.

ඔමානං වාති අවජානනං උඤ්ඤාතන්ති එවංවිධං මානං වා. අතිමානං වාති ‘‘කිං ඉමෙහි, මමෙව ආනුභාවෙන ජීවිස්සාමී’’ති එවං අතිමානං වා කුතො ජනෙස්සතීති.

ຄໍາວ່າ Omānaṃ vā (ຫຼືຄວາມດູໝິ່ນ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມດູແຄນ ຄວາມດູໝິ່ນ ຫຼືມານະມີປະການຢ່າງນີ້. ຄໍາວ່າ Atimānaṃ vā (ຫຼືຄວາມຖືຕົວຢ່າງຍິ່ງ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຖືຕົວຢ່າງຍິ່ງ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຄົນເຫຼົ່ານີ້ມີປະໂຫຍດຫຍັງ, ເຮົາຈັກມີຊີວິດຢູ່ດ້ວຍອານຸພາບຂອງຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ', ເຂົາຈັກໃຫ້ເກີດ (ມານະ ແລະ ອະຕິມານະ) ນັ້ນມາແຕ່ໃສ.

114. විසඞ්ඛරිත්වාති විසංයුත්තෙ කත්වා, යථා සඞ්ගාකාරෙන ගහණං න ගච්ඡති, එවං විනිභුඤ්ජිත්වාති අත්ථො. මහාභූතානි තාව විත්ථාරෙතු, සම්මසනූපගත්තා, අසම්මසනූපගං ආකාසධාතුං අථ කස්මා විත්ථාරෙසීති ආහ ‘‘උපාදාරූපදස්සනත්ථ’’න්ති. ආපොධාතු සුඛුමරූපං. ඉතරාසු ඔළාරිකසුඛුමතාපි ලබ්භතීති ආහ ‘‘උපාදාරූපදස්සනත්ථ’’න්ති. හෙට්ඨා චත්තාරි මහාභූතානෙව කථිතානි, න උපාදාරූපන්ති තස්ස පනෙත්ථ ලක්ඛණහාරනයෙන ආකාසදස්සනෙන දස්සිතතා වෙදිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා මුඛෙන තං දස්සෙතු’’න්ති. න කෙවලං උපාදාරූපග්ගහණදස්සනත්ථමෙව ආකාසධාතු විත්ථාරිතා, අථ ඛො පරිග්ගහසුඛතායපීති දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පරිච්ඡින්දිතබ්බස්ස රූපස්ස නිරවසෙසපරියාදානත්ථං ‘‘අජ්ඣත්තිකෙනා’’ති විසෙසනමාහ. ආකාසෙනාති ආකාසධාතුයා ගහිතාය. පරිච්ඡින්නරූපන්ති තාය පරිච්ඡින්දිතකලාපගතම්පි පාකටං හොති විභූතං හුත්වා උපට්ඨාති.

໑໑໔. ຄໍາວ່າ Visaṅkharitvā (ແຍກອອກແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ປາສະຈາກການເກາະກ່ຽວ, ມີອະທິບາຍວ່າ ແຍກອອກ ໂດຍປະການທີ່ບໍ່ໃຫ້ເຖິງການຍຶດຖືໂດຍອາການທີ່ເກາະກ່ຽວກັນ. ຖາມວ່າ: ຍົກເວັ້ນມະຫາພູດຮູບເຫຼົ່ານັ້ນໄວ້ກ່ອນ, ມະຫາພູດຮູບເຫຼົ່ານັ້ນເຂົ້າເຖິງການພິຈາລະນາ (ໂດຍຄວາມເປັນໄຕລັກ), ແຕ່ເພາະເຫດໃດ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຊົງສະແດງອາກາດທາດ ເຊິ່ງບໍ່ເຂົ້າເຖິງການພິຈາລະນາ ໂດຍລະອຽດ? ຈຶ່ງຕອບວ່າ 'upādārūpadassanatthaṃ' (ເພື່ອສະແດງອຸປາດາຍະຮູບ). ອາໂປທາດ ເປັນສຸຂຸມຮູບ. ໃນທາດທີ່ເຫຼືອ (ປະຖະວີ, ເຕໂຊ, ວາໂຍ) ກໍມີທັງຄວາມເປັນໂອລາລິກຮູບ ແລະ ສຸຂຸມຮູບ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ເພື່ອສະແດງອຸປາດາຍະຮູບ'. ເບື້ອງຕົ້ນ ຊົງກ່າວເຖິງແຕ່ມະຫາພູດຮູບ ໔ ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ໄດ້ຊົງກ່າວເຖິງອຸປາດາຍະຮູບ, ແຕ່ຄວາມທີ່ອຸປາດາຍະຮູບນັ້ນ ຖືກສະແດງໄວ້ແລ້ວໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍການສະແດງອາກາດ ໂດຍນິຍາຍແຫ່ງລັກຂະນະຫາລະ ພຶງຊາບໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພື່ອສະແດງອຸປາດາຍະຮູບນັ້ນ ໂດຍຊ່ອງທາງນີ້'. ອາກາດທາດ ບໍ່ແມ່ນຖືກສະແດງໂດຍລະອຽດ ພຽງເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການສະແດງການກໍານົດຖືເອົາອຸປາດາຍະຮູບເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເພື່ອຄວາມສະດວກໃນການກໍານົດຖືເອົາອີກດ້ວຍ, ເມື່ອຈະສະແດງຂໍ້ນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄໍາເປັນຕົ້ນວ່າ 'apicā' (ອີກຢ່າງໜຶ່ງ). ໃນຄໍາເຫຼົ່ານັ້ນ, ທ່ານກ່າວບົດວິເສດສະນະວ່າ 'ajjhattikena' (ພາຍໃນ) ເພື່ອຖືເອົາຮູບທີ່ຄວນກໍານົດ ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ. ຄໍາວ່າ 'ākāsena' ໄດ້ແກ່ ເມື່ອຖືເອົາອາກາດທາດແລ້ວ. ຄໍາວ່າ 'paricchinnarūpaṃ' (ຮູບທີ່ຖືກກໍານົດ) ໄດ້ແກ່ ຮູບທີ່ເຂົ້າເຖິງກຸ່ມ (ກະລາບ) ທີ່ຖືກກໍານົດດ້ວຍອາກາດທາດນັ້ນ ຍ່ອມປາກົດຈະແຈ້ງ ຄື ຕັ້ງຢູ່ໂດຍຄວາມແຈ່ມແຈ້ງ.

ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං සුඛග්ගහණත්ථං ගාථාය දස්සෙති. තස්සාති උපාදායරූපස්ස. එවං ආවිභාවත්ථන්ති එවං පරිච්ඡින්නතාය ආකාසස්ස වසෙන විභූතභාවත්ථං. තන්ති ආකාසධාතුං.

ບັດນີ້ ພະອາຈານສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນ ດ້ວຍຄາຖາ ເພື່ອໃຫ້ເຂົ້າໃຈງ່າຍ. ຄໍາວ່າ tassa ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງອຸປາດາຍະຮູບ. ຄໍາວ່າ evaṃ āvibhāvatthaṃ ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຄວາມປາກົດຈະແຈ້ງ ດ້ວຍອໍານາດແຫ່ງອາກາດ ໂດຍຄວາມເປັນຮູບທີ່ຖືກກໍານົດຢ່າງນີ້. ຄໍາວ່າ taṃ ໄດ້ແກ່ ເຊິ່ງອາກາດທາດນັ້ນ.

118. ආකාසභාවං ගතන්ති චතූහි මහාභූතෙහි අසම්ඵුට්ඨානං තෙසං පරිච්ඡෙදකභාවෙන ආකාසන්ති ගහෙතබ්බතං ගතං, ආකාසමෙව වා ආකාසගතං යථා ‘‘දිට්ඨිගතං (ධ. ස. 381; මහානි. 12), අත්ථඞ්ගත’’න්ති (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.130) ච. ආදින්නන්ති ඉමන්ති තණ්හාදිට්ඨීහි ආදින්නං. තෙනාහ ‘‘ගහිතං පරාමට්ඨ’’න්ති. අඤ්ඤත්ථ කම්මජං ‘‘උපාදින්න’’න්ති වුච්චති, න තථා ඉධාති ආහ ‘‘සරීරට්ඨකන්ති අත්ථො’’ති. පථවීධාතුආදීසු [Pg.64] වුත්තනයෙනෙවාති මහාහත්ථිපදොපමෙ (ම. නි. 1.300 ආදයො) වුත්තනයදස්සනං සන්ධාය වදති.

໑໑໘. ຄໍາວ່າ Ākāsabhāvaṃ gataṃ (Ref: ເຖິງຄວາມເປັນອາກາດ) ໄດ້ແກ່ ເຖິງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກໍານົດຖືເອົາວ່າເປັນອາກາດ ເພາະບໍ່ໄດ້ຖືກຕ້ອງກັບມະຫາພູດຮູບທັງ ໔ ໂດຍຄວາມເປັນສ່ວນກໍານົດຂອງມະຫາພູດຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ, ຫຼືວ່າ ອາກາດນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ອາກາດຄະຕະ (ເຖິງອາກາດ) ເໝືອນຄໍາວ່າ diṭṭhigataṃ (ເຖິງທິດຖິ) ແລະ atthaṅgataṃ (ເຖິງຄວາມດັບ) ເປັນຕົ້ນ. ຄໍາວ່າ Ādinnaṃ (ຖືເອົາແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ຖືເອົາແລ້ວດ້ວຍຕັນຫາ ແລະ ທິດຖິ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ (ຍຶດຖືແລ້ວ ລູບຄໍາແລ້ວ). ໃນທີ່ອື່ນ ຮູບທີ່ເກີດຈາກກໍາ ທ່ານຮຽກວ່າ upādinna (ອຸປາດິນນະ), ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ໄດ້ໝາຍເຖິງຢ່າງນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ sarīraṭṭhakaṃ (ຕັ້ງຢູ່ໃນຮ່າງກາຍ) ເປັນອະທິບາຍ. ຄໍາວ່າ Pathavīdhātuādīsu vuttanayeneva (ໂດຍນິຍາຍທີ່ກ່າວແລ້ວໃນປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນ) ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງການສະແດງນິຍາຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນມະຫາຫັດຖິປະໂທປະມະສູດ ເປັນຕົ້ນ.

119. තාදිභාවො නාම නිට්ඨිතකිච්චස්ස හොති, අයඤ්ච විපස්සනං අනුයුඤ්ජති, අථ කිමත්ථං තාදිභාවතා වුත්තාති? පථවීසමතාදිලක්ඛණාචික්ඛණාහි විපස්සනාය සුඛප්පවත්තිඅත්ථං. තෙනාහ ‘‘ඉට්ඨානිට්ඨෙසූ’’තිආදි. ගහෙත්වාති කුසලප්පවත්තියා ඔකාසදානවසෙන පරිග්ගහෙත්වා. න පතිට්ඨිතොති න නිස්සිතො න ලග්ගො.

໑໑໙. ຖາມວ່າ: ຄວາມເປັນຕາທິບຸກຄົນ (ຜູ້ຄົງທີ່) ຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ມີກິດສໍາເລັດແລ້ວ (ພະອໍລະຫັນ), ແຕ່ພະຣາຫຸນນີ້ ຍັງປະກອບຄວາມພຽນໃນວິປັດສະນາຢູ່, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເພາະເຫດໃດ ຈຶ່ງຊົງກ່າວເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ຄົງທີ່? ຕອບວ່າ: ເພື່ອໃຫ້ວິປັດສະນາເປັນໄປໄດ້ໂດຍສະດວກ ດ້ວຍການບອກລັກສະນະມີຄວາມສະເໝີດ້ວຍແຜ່ນດິນເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄໍາເປັນຕົ້ນວ່າ iṭṭhāniṭṭhesu (ໃນອາລົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ ແລະ ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ). ຄໍາວ່າ Gahetvā (ຖືເອົາແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ກໍານົດຖືເອົາ ດ້ວຍອໍານາດການໃຫ້ໂອກາດແກ່ການເປັນໄປແຫ່ງກຸສົນ. ຄໍາວ່າ Na patiṭṭhito (ບໍ່ຕັ້ງຢູ່ແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ອາໄສ ບໍ່ຂ້ອງຢູ່.

120. බ්‍රහ්මවිහාරභාවනා අසුභභාවනා ආනාපානස්සතිභාවනා ච උපචාරං වා අප්පනං වා පාපෙන්තො විපස්සනාය පාදකභාවාය අනිච්චාදිසඤ්ඤාය විපස්සනාභාවෙන උස්සක්කිත්වා මග්ගපටිපාටියා අරහත්තාධිගමාය හොතීති ‘‘මෙත්තාදිභාවනාය පන හොතී’’ති වුත්තං. යත්ථ කත්ථචි සත්තෙසු සඞ්ඛාරෙසු ච පටිහඤ්ඤනකිලෙසොති ආඝාතභාවමෙව වදති ඤායභාවතො අඤ්ඤෙසම්පි. අස්මිමානොති රූපාදිකෙ පච්චෙකං එකජ්ඣං ගහෙත්වා ‘‘අයමහමස්මී’’ති එවං පවත්තමානො.

໑໒໐. ທ່ານກ່າວວ່າ mettādibhāvanāya pana hoti (ແຕ່ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍເມດຕາພາວະນາເປັນຕົ້ນ) ເພາະວ່າ ພົມມະວິຫານພາວະນາ ອະສຸພະພາວະນາ ແລະ ອານາປານະສະຕິພາວະນາ ເມື່ອບັນລຸເຖິງອຸປະຈາລະ ຫຼື ອັບປະນາ ແລ້ວ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມເປັນບາດຖານແຫ່ງວິປັດສະນາ, ເມື່ອຍົກຂຶ້ນສູ່ຄວາມເປັນວິປັດສະນາ ດ້ວຍອະນິດຈະສັນຍາເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອການບັນລຸພະອໍລະຫັນ ຕາມລໍາດັບແຫ່ງມັກ. ຄໍາວ່າ Paṭihaññanakileso (ກິເລດເຄື່ອງກະທົບກະທັ່ງ) ໃນສັດ ຫຼື ສັງຂານທັງຫຼາຍ ໃນທີ່ໃດທີ່ໜຶ່ງ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມເປັນອາຄາດ (ຄວາມຜູກໂກດ) ນັ້ນເອງ ເພາະເປັນສະphaວະທີ່ເໝາະສົມ ແມ່ນແກ່ກິເລດອື່ນໆ ກໍຕາມ. ຄໍາວ່າ Asmimāno (ອັດສະມິມານະ) ໄດ້ແກ່ ມານະທີ່ເປັນໄປຢ່າງນີ້ວ່າ 'ນີ້ແມ່ນເຮົາ, ເຮົາເປັນນີ້' ໂດຍກໍານົດຖືເອົາຮູບເປັນຕົ້ນ ແຕ່ລະຢ່າງ ຫຼື ລວມກັນ.

121. ඉදං කම්මට්ඨානන්ති එත්ථ ගණනාදිවසෙන ආසෙවියමානා අස්සාසපස්සාසා යොගකම්මස්ස පතිට්ඨානතාය කම්මට්ඨානං. තත්ථ පන තථාපවත්තො මනසිකාරො භාවනා. එත්ථ ච තස්සෙව ථෙරස්ස භගවතා බහූනං කම්මට්ඨානානං දෙසිතත්තා චරිතං අනාදියිත්වා කම්මට්ඨානානි සබ්බෙසං පුග්ගලානං සප්පායානීති අයමත්ථො සිද්ධො, අතිසප්පායවසෙන පන කම්මට්ඨානෙසු විභාගකථා කථිතාති වෙදිතබ්බා.

໑໒໑. ຄໍາວ່າ Idaṃ kammaṭṭhānaṃ (ກໍາມະຖານນີ້) ໄດ້ແກ່ ລົມຫາຍໃຈເຂົ້າແລະອອກ ທີ່ບຸກຄົນເສບຄົບ (ປະຕິບັດ) ດ້ວຍອໍານາດການນັບເປັນຕົ້ນ ໃນທີ່ນີ້ ເປັນກໍາມະຖານ ເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງການປະກອບຄວາມພຽນ. ສ່ວນມະນະສິການທີ່ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນໃນກໍາມະຖານນັ້ນ ເປັນພາວະນາ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ເພາະພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງກໍາມະຖານເປັນອັນຫຼາຍ ແກ່ພະເຖລະນັ້ນເອງ, ເນື້ອຄວາມນີ້ຈຶ່ງສໍາເລັດວ່າ ກໍາມະຖານທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເປັນທີ່ສະບາຍແກ່ບຸກຄົນທັງປວງ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງຄໍານຶງເຖິງຈະລິດ, ແຕ່ພຶງຊາບວ່າ ທ່ານກ່າວຄໍາຈໍາແນກໃນກໍາມະຖານທັງຫຼາຍ ດ້ວຍອໍານາດແຫ່ງຄວາມເປັນທີ່ສະບາຍຢ່າງຍິ່ງ.

මහාරාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບ ແຫ່ງຄໍາອະທິບາຍມະຫາຣາຫຸໂລວາດະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

3. චූළමාලුක්‍යසුත්තවණ්ණනා

໓. ຄໍາອະທິບາຍຈູລະມາລຸກະຍະສູດ

122. එවං ඨපිතානීති ‘‘සස්සතො ලොකො’’තිආදිනයප්පවත්තානි දිට්ඨිගතානි අනිය්‍යානිකතාය න බ්‍යාකාතබ්බානි න කථෙතබ්බානි, එවං ඨපනීයපක්ඛෙ ඨපිතානි චෙව නිය්‍යානිකසාසනෙ ඡඩ්ඩනීයතාය පටික්ඛිත්තානි ච, අපිචෙත්ථ අත්ථතො පටික්ඛෙපො එව බ්‍යාකාතබ්බතො. යථා එකො [Pg.65] කම්මකිලෙසවසෙන ඉත්ථත්තං ආගතො, තථා අපරොපි අපරොපීති සත්තො තථාගතො වුච්චතීති ආහ – ‘‘තථාගතොති සත්තො’’ති. තං අබ්‍යාකරණං මය්හං න රුච්චතීති යදි සස්සතො ලොකො, සස්සතො ලොකොති, අසස්සතො ලොකො, අසස්සතො ලොකොති ජානාමාති බ්‍යාකාතබ්බමෙව, යං පන උභයථා අබ්‍යාකරණං, තං මෙ චිත්තං න ආරාධෙති අජානනහෙතුකත්තා අබ්‍යාකරණස්ස. තෙනාහ – ‘‘අජානතො ඛො පන අපස්සතො එතදෙව උජුකං, යදිදං න ජානාමි න පස්සාමී’’ති. සස්සතොතිආදීසු සස්සතොති සබ්බකාලිකො, නිච්චො ධුවො අවිපරිණාමධම්මොති අත්ථො. සො හි දිට්ඨිගතිකෙහි ලොකීයන්ති එත්ථ පුඤ්ඤපාපතබ්බිපාකා, සයං වා තබ්බිපාකාකරාදිභාවෙන අවියුත්තෙහි ලොකීයතීති ලොකොති අධිප්පෙතො. එතෙන චත්තාරොපි සස්සතවාදා දස්සිතා හොන්ති. අසස්සතොති න සස්සතො, අනිච්චො අද්ධුවො භෙදනධම්මොති අත්ථො, අසස්සතොති ච සස්සතභාවපටික්ඛෙපෙන උච්ඡෙදො දීපිතොති සත්තපි උච්ඡෙදවාදා දස්සිතා හොන්ති. අන්තවාති පරිවටුමො පරිච්ඡින්නපරිමාණො, අසබ්බගතොති අත්ථො. තෙන ‘‘සරීරපරිමාණො, අඞ්ගුට්ඨපරිමාණො, යවපරිමාණො පරමාණුපරිමාණො අත්තා’’ති (උදා. අට්ඨ. 54; දී. නි. ටී. 1.76-77) එවමාදිවාදා දස්සිතා හොන්ති.

໑໒໒. ຄໍາວ່າ Evaṃ ṭhapitāni (ຕັ້ງໄວ້ຢ່າງນີ້) ໄດ້ແກ່ ທິດຖິທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນໄປໂດຍນິຍາຍມີຄໍາວ່າ 'ໂລກທ່ຽງ' ເປັນຕົ້ນ ເພາະບໍ່ເປັນທາງນໍາອອກຈາກທຸກ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນພະຍາກອນ ບໍ່ຄວນກ່າວ, ຖືກຕັ້ງໄວ້ໃນຝ່າຍທີ່ຄວນຕັ້ງໄວ້ຢ່າງນີ້ ແລະ ຖືກປະຕິເສດ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຄວນລະຖິ້ມໃນສາສະໜາທີ່ເປັນທາງນໍາອອກຈາກທຸກ, ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໃນທີ່ນີ້ ໂດຍອັດຖະແລ້ວ ກໍຄືການປະຕິເສດນັ້ນເອງ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນພະຍາກອນ. ທ່ານກ່າວວ່າ tathāgatoti satto (ຕະຖາຄົດ ໄດ້ແກ່ ສັດ) ເພາະສັດ ທ່ານຮຽກວ່າ ຕະຖາຄົດ ໂດຍຄວາມໝາຍວ່າ: ສັດຕົນໜຶ່ງ ມາສູ່ຄວາມເປັນຢ່າງນີ້ ດ້ວຍອໍານາດແຫ່ງກໍາແລະກິເລດຢ່າງໃດ, ສັດຕົນອື່ນ ແລະ ຕົນອື່ນອີກ ກໍມາຢ່າງນັ້ນ. ຄໍາວ່າ Taṃ abyākaraṇaṃ mayhaṃ na ruccati (ການບໍ່ພະຍາກອນນັ້ນ ບໍ່ເປັນທີ່ພໍໃຈແກ່ຂ້າພະເຈົ້າ) ໄດ້ແກ່ ຖ້າວ່າ ໂລກທ່ຽງ ກໍຄວນພະຍາກອນວ່າ ໂລກທ່ຽງ, ຖ້າວ່າ ໂລກບໍ່ທ່ຽງ ກໍຄວນພະຍາກອນວ່າ ໂລກບໍ່ທ່ຽງ ວ່າເຮົາຮູ້, ແຕ່ການບໍ່ພະຍາກອນໂດຍທັງສອງປະການນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເຮັດໃຫ້ຈິດຂອງຂ້າພະເຈົ້າຍິນດີ ເພາະການບໍ່ພະຍາກອນນັ້ນມີການບໍ່ຮູ້ເປັນເຫດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ajānato kho pana apassato etadeva ujukaṃ, yadidaṃ na jānāmi na passāmīti' (ກໍສໍາລັບຜູ້ບໍ່ຮູ້ ບໍ່ເຫັນຢູ່ ການກ່າວຢ່າງກົງໄປກົງມາວ່າ 'ข້າພະເຈົ້າບໍ່ຮູ້ ບໍ່ເຫັນ' ນີ້ແລ້ວ ເປັນສິ່ງທີ່ຖືກຕ້ອງ). ໃນຄໍາວ່າ sassato ເປັນຕົ້ນ, ຄໍາວ່າ sassato (ທ່ຽງ) ມີອະທິບາຍວ່າ ມີໃນການທັງປວງ, ທ່ຽງແທ້, ຢັ້ງຢືນ, ມີສະພາວະບໍ່ແປຜັນ. ເພາະວ່າ ຄໍາວ່າ loko (ໂລກ) ໃນທີ່ນີ້ ພວກມິດສາທິດຖິ ໝາຍເຖິງ ສິ່ງທີ່ຖືກເຫັນ (ຫຼືຖືກສະແຫວງຫາ) ຄື ບຸນ ບາບ ແລະ ວິບາກຂອງບຸນບາບນັ້ນ, ຫຼື ໝາຍເຖິງ ສິ່ງທີ່ຖືກເຫັນ ໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດວິບາກນັ້ນເອງ ເຊິ່ງບໍ່ແຍກອອກຈາກກັນ. ດ້ວຍຄໍານີ້ ຍ່ອມເປັນອັນສະແດງເຖິງ ສັດສະຕະວາດະ (ຄວາມເຫັນວ່າທ່ຽງ) ທັງ ໔ ປະການ. ຄໍາວ່າ asassato (ບໍ່ທ່ຽງ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ທ່ຽງແທ້, ບໍ່ຢັ້ງຢືນ, ມີສະພາວະແຕກສະຫຼາຍ, ແລະ ດ້ວຍຄໍາວ່າ asassato ນີ້ ທ່ານສະແດງເຖິງ ອຸດເສທະວາດະ (ຄວາມເຫັນວ່າຂາດສູນ) ໂດຍການປະຕິເສດຄວາມທ່ຽງແທ້, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຍ່ອມເປັນອັນສະແດງເຖິງ ອຸດເສທະວາດະ ທັງ ໗ ປະການ. ຄໍາວ່າ antavā (ມີທີ່ສຸດ) ໄດ້ແກ່ ມີຂອບເຂດ ມີປະລິມານທີ່ຖືກກໍານົດ, ມີອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ແຜ່ໄປໃນທີ່ທັງປວງ. ດ້ວຍຄໍານັ້ນ ຍ່ອມເປັນອັນສະແດງເຖິງ ວາດະມີປະການຢ່າງນີ້ວ່າ 'ອັດຕາ ມີປະລິມານເທົ່າຮ່າງກາຍ, ມີປະລິມານເທົ່າຂໍ້ມື, ມີປະລິມານເທົ່າເມັດເຂົ້າເປືອກ, ມີປະລິມານເທົ່າປໍລະມານູ' ເປັນຕົ້ນ.

තථාගතො පරං මරණාති තථාගතො ජීවො අත්තා මරණතො ඉමස්ස කායස්ස භෙදතො පරං උද්ධං හොති අත්ථි සංවිජ්ජතීති අත්ථො. එතෙන සස්සතභාවමුඛෙන සොළස සඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ ච නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා දස්සිතා හොන්ති. න හොතීති නත්ථි න උපලබ්භති. එතෙන උච්ඡෙදවාදො දස්සිතො හොති. අපිච හොති ච න ච හොතීති අත්ථි නත්ථි චාති. එතෙන එකච්චසස්සතවාදො දස්සිතො. නෙව හොති න න හොතීති පන ඉමිනා අමරාවික්ඛෙපවාදො දස්සිතොති වෙදිතබ්බං. භගවතා පන අනිය්‍යානිකත්තා අනත්ථසංහිතානි ඉමානි දස්සනානීති තානි න බ්‍යාකතානි, තං අබ්‍යාකරණං සන්ධායාහ අයං ථෙරො ‘‘තං මෙ න රුච්චතී’’ති. සික්ඛං පටික්ඛිපිත්වා යථාසමාදින්නසික්ඛං පහාය.

ຄໍາວ່າ Tathāgato paraṃ maraṇā (ຕະຖາຄົດເບື້ອງໜ້າແຕ່ຕາຍ) ໄດ້ແກ່ ຕະຖາຄົດ ຄື ຊີວະ ຫຼື ອັດຕາ ຍ່ອມມີ ຍ່ອມປາກົດ ຢູ່ເບື້ອງໜ້າແຕ່ຕາຍ ຄື ພາຍຫຼັງຈາກການແຕກສະຫຼາຍແຫ່ງກາຍນີ້. ດ້ວຍຄໍານີ້ ຍ່ອມເປັນອັນສະແດງເຖິງ ສັນຍີວາດະ ໑໖, ອະສັນຍີວາດະ ໘, ແລະ ເນວະສັນຍີນາສັນຍີວາດະ ໘ ໂດຍຫົວຂໍ້ແຫ່ງສັດສະຕະວາດະ. ຄໍາວ່າ Na hoti (ບໍ່ມີ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີ ບໍ່ປາກົດ. ດ້ວຍຄໍານີ້ ຍ່ອມເປັນອັນສະແດງເຖິງ ອຸດເສທະວາດະ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄໍາວ່າ hoti ca na ca hoti (ມີຢູ່ກໍມີ ບໍ່ມີຢູ່ກໍມີ) ໄດ້ແກ່ ມີຢູ່ ແລະ ບໍ່ມີຢູ່. ດ້ວຍຄໍານີ້ ຍ່ອມເປັນອັນສະແດງເຖິງ ເອກັດຈະສັດສະຕະວາດະ (ຄວາມເຫັນວ່າທ່ຽງບາງສ່ວນ). ສ່ວນຄໍາວ່າ neva hoti na na hoti (ມີຢູ່ກໍບໍ່ແມ່ນ ບໍ່ມີຢູ່ກໍບໍ່ແມ່ນ) ພຶງຊາບວ່າ ຍ່ອມເປັນອັນສະແດງເຖິງ ອະມະລາວិកເຂປະວາດະ (ຄວາມເຫັນຫຼີກລ່ຽງບໍ່ແນ່ນອນ). ແຕ່ເພາະທິດຖິເຫຼົ່ານີ້ ບໍ່ເປັນທາງນໍາອອກຈາກທຸກ ແລະ ບໍ່ປະກອບດ້ວຍປະໂຫຍດ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງບໍ່ຊົງພະຍາກອນ, ພະເຖລະນີ້ ກ່າວໝາຍເຖິງການບໍ່ພະຍາກອນນັ້ນວ່າ 'taṃ me na ruccati' (ການບໍ່ພະຍາກອນນັ້ນ ບໍ່ເປັນທີ່ພໍໃຈແກ່ຂ້າພະເຈົ້າ). ຄໍາວ່າ Sikkhaṃ paṭikkhipitvā (ບອກຄືນສິກຂາ) ໄດ້ແກ່ ລະຖິ້ມສິກຂາທີ່ໄດ້ສະມາທານໄວ້ແລ້ວ.

125. ත්වං [Pg.66] නෙව යාචකොති අහං භන්තෙ භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිස්සාමීතිආදිනා. න යාචිතකොති ත්වං මාලුක්‍යපුත්ත මයි බ්‍රහ්මචරියං චරාතිආදිනා.

໑໒໕. ຄໍາວ່າ Tvaṃ neva yācako (ທ່ານບໍ່ແມ່ນຜູ້ຂໍ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄໍາເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຂ້າພະເຈົ້າຈັກປະພຶດພົມມະຈັນໃນພະຜູ້ມີພະພາກ'. ຄໍາວ່າ Na yācitako (ບໍ່ແມ່ນຜູ້ຖືກຂໍ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄໍາເປັນຕົ້ນວ່າ 'ມາລຸກະຍະບຸດ ທ່ານຈົ່ງປະພຶດພົມມະຈັນໃນເຮົາເຖີດ'.

126. පරසෙනාය ඨිතෙන පුරිසෙන. බහලලෙපනෙනාති බහලවිලෙපනෙන. මහාසුපියාදි සබ්බො මුදුහිදකො වෙණුවිසෙසො සණ්හො. මරුවාති මකචි. ඛීරපණ්ණිනොති ඛීරපණ්ණියා, යස්සා ඡින්දනමත්තෙ පණ්ණෙ ඛීරං පග්ඝරති. ගච්ඡන්ති ගච්ඡතො ජාතං සයංජාතගුම්බතො ගහිතන්ති අධිප්පායො. සිථිලහනු නාම දත්තා කණ්ණො පතඞ්ගො. එතාය දිට්ඨියා සති න හොතීති ‘‘සස්සතො ලොකො’’ති එතාය දිට්ඨියා සති මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසො න හොති, තං පහාය එව පත්තබ්බතො.

໑໒໖. ຄໍາວ່າ Parasenāya ṭhitena ໄດ້ແກ່ ໂດຍບຸລຸດຜູ້ຢືນຢູ່ໃນກອງທັບຂ້າສຶກ. ຄໍາວ່າ Bahalalepanena (ດ້ວຍຢາພອກອັນໜາ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການທາຢາອັນໜາ. ຄໍາວ່າ Mahāsupiyādi (ໄມ້ໄຜ່ມະຫາສຸປິຍະເປັນຕົ້ນ) ທັງປວງ ເປັນໄມ້ໄຜ່ຊະນິດອ່ອນ ທີ່ລະອຽດ. ຄໍາວ່າ Maruvā (ປ່ານມະລຸວາ) ໄດ້ແກ່ ປ່ານມະກະຈິ. ຄໍາວ່າ Khīrapaṇṇino (ໄມ້ມີໃບມີນໍ້ານົມ) ໄດ້ແກ່ ຕົ້ນໄມ້ທີ່ມີໃບມີນໍ້ານົມ ເຊິ່ງພຽງແຕ່ຕັດໃບ ນໍ້ານົມກໍໄຫຼອອກມາ. ຄໍາວ່າ Gaccha (ກໍໄມ້) ມີອະທິບາຍວ່າ ຕົ້ນໄມ້ທີ່ເກີດໃນກໍໄມ້ ທີ່ຖືເອົາຈາກກໍໄມ້ທີ່ເກີດຂຶ້ນເອງ. ຄໍາວ່າ Sithilahanu (ສັດມີຄາງກະໄຕຫຼວມ) ໄດ້ແກ່ ນົກຕ້ອຍຕີວິດ, ນົກກາງເຂນ, ຫຼື ຕັກແຕນ. ຄໍາວ່າ Etāya diṭṭhiyā sati na hoti (ເມື່ອມີທິດຖິນີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີ) ໄດ້ແກ່ ເມື່ອມີທິດຖິວ່າ 'ໂລກທ່ຽງ' ນີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີການຢູ່ປະພຶດພົມມະຈັນໃນມັກ, ເພາະພົມມະຈັນນັ້ນ ບຸກຄົນຈະບັນລຸໄດ້ ກໍຕໍ່ເມື່ອລະທິດຖິນັ້ນໄດ້ແລ້ວເທົ່ານັ້ນ.

127. අත්ථෙව ජාතීතිආදිනා එතා දිට්ඨියො පච්චෙකම්පි සංසාරපරිබ්‍රූහනා කටසිවඩ්ඪනා නිබ්බානවිබන්ධනාති දස්සෙති.

໑໒໗. ດ້ວຍຄໍາເປັນຕົ້ນວ່າ attheva jāti (ຊາດມີຢູ່ແທ້ໆ) ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງວ່າ ທິດຖິເຫຼົ່ານີ້ ແມ່ນແຕ່ລະຢ່າງ ກໍຍ່ອມເຮັດໃຫ້ສັງສານະວັດຈະເລີນຂຶ້ນ, ເຮັດໃຫ້ປ່າຊ້າ (ບ່ອນຖິ້ມສົບ) ເພີ່ມຂຶ້ນ, ແລະ ເປັນເຄື່ອງກີດຂວາງພະນິພານ.

128. තස්මාතිහාති ඉදං අට්ඨානෙ උද්ධටං, ඨානෙයෙව පන ‘‘වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බ’’න්ති ඉමස්ස පරතො කත්වා සංවණ්ණෙතබ්බං. අත්තනො ඵලෙන අරණීයතො අනුගන්තබ්බතො කාරණම්පි ‘‘අත්ථො’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘කාරණනිස්සිත’’න්ති. තෙනාහ ‘‘බ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිමත්තම්පී’’ති. පුබ්බපදට්ඨානන්ති පඨමාරම්භො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໑໒໘. ຄໍາວ່າ tasmātiha (ເພາະເຫດນັ້ນແລ) ນີ້ ທ່ານຍົກຂຶ້ນສະແດງໃນທີ່ບໍ່ຄວນ, ແຕ່ໃນທີ່ຄວນນັ້ນ ຄວນພັນລະນາໂດຍວາງໄວ້ເບື້ອງຫຼັງແຫ່ງຄໍາວ່າ 'vuttapaṭipakkhanayena veditabbaṃ' (ພຶງຊາບໂດຍນິຍາຍທີ່ກົງກັນຂ້າມກັບທີ່ກ່າວແລ້ວ). ເພາະເຫດທີ່ຜົນຂອງຕົນ ບຸກຄົນຄວນບັນລຸ ຄວນດໍາເນີນໄປຕາມ, ແມ່ນເຫດ (ຫຼືເຫດຜົນ) ກໍຊື່ວ່າ 'ອັດຖະ' (ປະໂຫຍດ ຫຼື ເຫດ), ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ kāraṇanissitaṃ (ອາໄສເຫດ). ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ brahmacariyassa ādimattampī (ແມ່ນພຽງແຕ່ເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງພົມມະຈັນ). ຄໍາວ່າ Pubbapadaṭṭhānaṃ (ບາດຖານເບື້ອງຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ການເລີ່ມຕົ້ນທໍາອິດ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍທັງນັ້ນ.

චූළමාලුක්‍යසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

การປະກາດເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບ ແຫ່ງຄໍາອະທິບາຍຈູລະມາລຸກະຍະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

4. මහාමාලුක්‍යසුත්තවණ්ණනා

໔. ຄໍາອະທິບາຍມະຫາມາລຸກະຍະສູດ

129. ඔරං වුච්චති කාමධාතු, තත්ථ පවත්තියා සංවත්තනතො ඔරං භජන්තීති ඔරම්භාගියානි, හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣතාය ඔරම්භාගෙ හෙට්ඨාකොට්ඨාසෙ භජන්තීති ඔරම්භාගියානි ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨාකොට්ඨාසිකානී’’තිආදි. කම්මුනා හි වට්ටෙන ච දුක්ඛං සංයොජෙන්තීති සංයොජනානි, ඔරම්භාගියසඤ්ඤිතානි සංයොජනානි යස්ස අප්පහීනානි, තස්සෙව වට්ටදුක්ඛං. යස්ස පන තානි පහීනානි, තස්ස තං නත්ථීති. අප්පහීනතාය අනුසෙතීති අරියමග්ගෙන අසමුච්ඡින්නතාය කාරණලාභෙ [Pg.67] සති උප්පජ්ජති, අප්පහීනභාවෙන අනුසෙති. අනුසයමානො සංයොජනං නාම හොතීති අනුසයත්තං ඵරිත්වා පවත්තමානො පාපධම්මො යථාවුත්තෙනත්ථෙන සංයොජනං නාම හොති. එතෙන යදි පන අනුසයතො සංයොජනං පවත්තං, තථාපි යෙ තෙ කාමරාගාදයො ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්ති, තෙයෙව බන්ධනට්ඨෙන සංයොජනානීති දස්සෙති.

໑໒໙. ຄໍາວ່າ oraṃ (ເບື້ອງຕໍ່າ) ໄດ້ແກ່ ກາມະທາດ, ສັງໂຍດທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ orambhāgiyāni (ໂອຣັມພາຄິຍະ) ເພາະເປັນໄປເພື່ອຄວາມເປັນໄປໃນກາມະທາດນັ້ນ ຄື ຍ່ອມຊ່ອງເສບສ່ວນເບື້ອງຕໍ່າ, ຫຼື ຊື່ວ່າ orambhāgiyāni ເພາະຊ່ອງເສບສ່ວນເບື້ອງຕໍ່າ ຄື ສ່ວນພາຍໃຕ້ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຂ້າດ້ວຍມັກເບື້ອງຕໍ່າ (ມັກ ໓ ເບື້ອງຕົ້ນ), ໂດຍແປງ ກະ-ອັກສອນ ເປັນ ຍະ-ອັກສອນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ heṭṭhākoṭṭhāsikāni (ເປັນສ່ວນເບື້ອງຕໍ່າ) ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ທໍາທັງຫຼາຍ ທີ່ຜູກມັດທຸກໄວ້ ດ້ວຍກໍາ ແລະ ວັດຕະ ຊື່ວ່າ saṃyojanāni (ສັງໂຍດ), ສັງໂຍດທີ່ໄດ້ຊື່ວ່າ ໂອຣັມພາຄິຍະ ເຫຼົ່ານີ້ ຍັງບໍ່ຖືກລະເສຍແກ່ບຸກຄົນໃດ, ວັດຕະທຸກ ຍ່ອມມີແກ່ບຸກຄົນນັ້ນເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນບຸກຄົນໃດ ລະສັງໂຍດເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ແລ້ວ, ວັດຕະທຸກນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ບຸກຄົນນັ້ນ. ຄໍາວ່າ Appahīnatāya anuseti (ຍ່ອມນອນເນື່ອງ ເພາະບໍ່ໄດ້ລະເສຍ) ໄດ້ແກ່ ເພາະບໍ່ໄດ້ຖືກຕັດຂາດດ້ວຍອະລິຍະມັກ, ເມື່ອໄດ້ເຫດ (ປັດໄຈ) ກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ຄື ຍ່ອມນອນເນື່ອງໂດຍຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ລະເສຍ. ຄໍາວ່າ Anusayamāno saṃyojanaṃ nāma hoti (ເມື່ອນອນເນື່ອງ ຍ່ອມຊື່ວ່າ ສັງໂຍດ) ໄດ້ແກ່ ບາບທໍາທີ່ແຜ່ຊ່ານໄປໂດຍຄວາມເປັນອະນຸໄສ ຍ່ອມຊື່ວ່າ ສັງໂຍດ ໂດຍອັດຖະຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ. ດ້ວຍຄໍານີ້ ຍ່ອມເປັນອັນສະແດງວ່າ: ຖ້າວ່າ ສັງໂຍດເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນອະນຸໄສ, ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ກິເລດມີກາມະຣາຄະເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ຊື່ວ່າ anusayā (ອະນຸໄສ) ກໍຄືສັງໂຍດນັ້ນເອງ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງຜູກມັດ.

එවං සන්තෙපීති යදෙව ඔරම්භාගියසංයොජනං භගවතා පුච්ඡිතං, තදෙව ථෙරෙනපි විස්සජ්ජිතං, තථාපි අයං ලද්ධි සන්නිස්සයා. තත්ථ දොසාරොපනාති දස්සෙතුං ‘‘තස්ස වාදෙ’’තිආදි වුත්තං. සමුදාචාරක්ඛණෙයෙවාති පවත්තික්ඛණෙ එව. න හි සබ්බෙ වත්තමානා කිලෙසා සංයොජනත්ථං ඵරන්තීති අධිප්පායො. තෙනාති තෙන කාරණෙන, තථාලද්ධිකත්තාති අත්ථො. චින්තෙසි ‘‘ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති යොජනා. අත්තනො ධම්මතායෙවාති අජ්ඣත්තාසයෙනෙව. විසංවාදිතාති සත්ථු චිත්තස්ස අනාරාධනෙන විවෙචිතා. එවමකාසි එවං ධම්මං දෙසාපෙසි.

ຄໍາວ່າ Evaṃ santepi (ເຖິງແມ່ນເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເຖິງແມ່ນວ່າ ໂອຣັມພາຄິຍະສັງໂຍດໃດ ທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງຖາມແລ້ວ, ພະເຖລະກໍໄດ້ວິສັດຊະນາສັງໂຍດນັ້ນເອງ, ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ລັດທິ (ຄວາມເຫັນ) ນີ້ ກໍຍັງມີທີ່ອາໄສຢູ່. ເພື່ອສະແດງການຍົກໂທດໃນລັດທິນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄໍາເປັນຕົ້ນວ່າ 'tassa vāde' (ໃນວາດະຂອງພະເຖລະນັ້ນ). ຄໍາວ່າ Samudācārakkhaṇeyeva (ໃນຂະນະທີ່ຟຸ້ງຂຶ້ນເທົ່ານັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ໃນຂະນະທີ່ເກີດຂຶ້ນເທົ່ານັ້ນ. ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະກິເລດທັງຫຼາຍທີ່ກໍາລັງເປັນໄປຢູ່ ບໍ່ແມ່ນຈະແຜ່ຊ່ານໄປເພື່ອຄວາມເປັນສັງໂຍດທັງໝົດ. ຄໍາວ່າ Tena (ເພາະເຫດນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເພາະເຫດນັ້ນ ຄື ເພາະມີລັດທິຢ່າງນັ້ນ. ປະກອບຄວາມວ່າ 'cintesi dhammaṃ desessāmi' (ຊົງດໍາຣິວ່າ ເຮົາຈັກສະແດງທໍາ). ຄໍາວ່າ Attono dhammatāyeva (ໂດຍທໍາມະດາຂອງພະອົງເອງ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍພະອັດທາໄສພາຍໃນນັ້ນເອງ. ຄໍາວ່າ Visaṃvāditā (ໃຫ້ຄາດເຄື່ອນແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ຖືກແຍກອອກ ເພາະບໍ່ເຮັດໃຫ້ຈິດຂອງພະສາດສະດາຍິນດີ. ຄໍາວ່າ Evamakāsi (ໄດ້ຊົງເຮັດຢ່າງນີ້) ໄດ້ແກ່ ໄດ້ຊົງໃຫ້ສະແດງທໍາຢ່າງນີ້.

130. සක්කායදිට්ඨිපරියුට්ඨිතෙනාති පරියුට්ඨානසමත්ථසක්කායදිට්ඨිකෙන. තථාභූතඤ්ච චිත්තං තාය දිට්ඨියා විගය්හිතං අජ්ඣොත්ථටඤ්ච නාම හොතීති ආහ ‘‘ගහිතෙන අභිභූතෙනා’’ති. දිට්ඨිනිස්සරණං නාම දස්සනමග්ගො තෙන සමුච්ඡින්දිතබ්බතො, සො පන නිබ්බානං ආගම්ම තං සමුච්ඡින්දති, තස්මා වුත්තං ‘‘දිට්ඨිනිස්සරණං නිබ්බාන’’න්ති. අවිනොදිතා අනීහටාති පදද්වයෙනපි සමුච්ඡෙදවසෙන අප්පහීනත්තංයෙව වදති. අඤ්ඤං සංයොජනං අඤ්ඤො අනුසයොති වදන්ති, සහභාවො නාම අඤ්ඤෙන හොති. න හි තදෙව තෙන සහාති වුච්චතීති තෙසං අධිප්පායො. අඤ්ඤෙනාති අත්ථතො අඤ්ඤෙන. අවත්ථාමත්තතො යදිපි අවයවවිනිමුත්තො සමුදායො නත්ථි, අවයවො පන සමුදායො න හොතීති සො සමුදායතො අඤ්ඤො එවාති සක්කා වත්තුන්ති යථාවුත්තස්ස පරිහාරස්ස අප්පාටිහීරකතං ආසඞ්කිත්වා පක්ඛන්තරං ආසල්ලිතං ‘‘අථාපි සියා’’තිආදිනා. පක්ඛන්තරෙහි පරිහාරා හොන්තීති යථාවුත්තඤායෙනපි අඤ්ඤො පුරිසො අථාපි සියා, අයං පනෙත්ථ අඤ්ඤො දොසොති ආහ ‘‘යදි තදෙවා’’තිආදි. අථාපි සියා තුය්හං යදි පරිවිතක්කො ඊදිසො යදි තදෙව සංයොජනන්තිආදි. ඉමමත්ථං සන්ධායාති පරමත්ථතො සො එව [Pg.68] කිලෙසො සංයොජනමනුසයො ච, බන්ධනත්ථඅප්පහීනත්ථානං පන අත්ථෙව භෙදොති ඉමමත්ථං සන්ධාය.

໑໓໐. "Sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhitenāti" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີສັກກາຍະທິຖິອັນສາມາດຄອບງຳໄດ້. ຈິດທີ່ມີສະພາບເຊັ່ນນັ້ນ ຊື່ວ່າຖືກທິຖິນັ້ນຄອບງຳແລະກວມເອົາແລ້ວ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "gahitena abhibhūtenā" (ຜູ້ຖືກຄອບງຳແລະຜūກມັດແລ້ວ). ທີ່ຊື່ວ່າ "diṭṭhinissaraṇaṃ" (ການສະຫຼັດອອກຈາກທິຖິ) ຄື ທັດສະນະມັກ (ໂສຕາປັດຕິມັກ) ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງຕັດຂາດດ້ວຍມັກນັ້ນ, ແຕ່ມັກນັ້ນອາໄສພຣະນິພານແລ້ວຈຶ່ງຕັດຂາດທິຖິນັ້ນໄດ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "diṭṭhinissaraṇaṃ nibbānaṃ" (ພຣະນິພານເປັນເຄື່ອງສະຫຼັດອອກຈາກທິຖິ). ຄຳທັງສອງວ່າ "avinoditā anīhaṭā" (ຍັງບໍ່ໄດ້ບັນເທົາ ຍັງບໍ່ໄດ້ຖອນອອກ) ນີ້ ພຣະອົງກ່າວເຖິງຄວາມທີ່ຍັງລະບໍ່ໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມຸດເສດ (ການຕັດຂາດ) ນັ້ນເອງ. ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ ສັງໂຍດເປັນຢ່າງໜຶ່ງ ອະນຸໄສເປັນອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຄວາມເປັນຢູ່ຮ່ວມກັນ (ສະຫະພາວະ) ຍ່ອມມີຮ່ວມກັບສິ່ງອື່ນ. ຄວາມປະສົງຂອງອາຈານເຫຼົ່ານັ້ນມີວ່າ ເພາະສິ່ງນັ້ນເອງຈະຊື່ວ່າຢູ່ຮ່ວມກັບສິ່ງນັ້ນເອງບໍ່ໄດ້. ຄຳວ່າ "aññena" (ໂດຍສິ່ງອື່ນ) ຄື ໂດຍອັດຖະເປັນສິ່ງອື່ນ. ເພາະຄວາມທີ່ເປັນພຽງສະພາບ, ເຖິງແມ່ນວ່າສ່ວນລວມ (ສະມຸດາຍະ) ທີ່ແຍກອອກຈາກສ່ວນຍ່ອຍ (ອະວະຍະວະ) ຈະບໍ່ມີ, ແຕ່ສ່ວນຍ່ອຍກໍບໍ່ແມ່ນສ່ວນລວມ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວໄດ້ວ່າ ສ່ວນຍ່ອຍນັ້ນເປັນສິ່ງອື່ນຈາກສ່ວນລວມ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານເກງວ່າການແກ້ໄຂທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນຈະບໍ່ມີຂໍ້ໂຕ້ແຍ້ງ ຈຶ່ງໄດ້ນຳສະເໜີອີກທັດສະນະໜຶ່ງດ້ວຍຄຳວ່າ "athāpi siyā" (ຫຼືວ່າຈະມີ) ເປັນຕົ້ນ. ການແກ້ໄຂດ້ວຍທັດສະນະອື່ນໆ ຍ່ອມມີໄດ້ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວວ່າ "ຫຼືວ່າຈະມີບຸກຄົນອື່ນອີກ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ມີຂໍ້ບົກພ່ອງອື່ນອີກ" ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "yadi tadeva" (ຫາກວ່າສິ່ງນັ້ນເອງ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "athāpi siyā" ເປັນຕົ້ນ ໝາຍເຖິງ ຫາກເຈົ້າມີຄວາມຄິດດຳລິເຊັ່ນນີ້ວ່າ "ຫາກສັງໂຍດນັ້ນເອງ..." ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "imamatthaṃ sandhāya" (ໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້) ຄື ໂດຍປໍຣະມັດແລ້ວ ກິເລດນັ້ນເອງເປັນທັງສັງໂຍດແລະອະນຸໄສ, ແຕ່ໂດຍເນື້ອຄວາມແຫ່ງການຜູກມັດແລະການຍັງລະບໍ່ໄດ້ ຍ່ອມມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນ, ພຣະອົງໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້ຈຶ່ງຕັດໄວ້.

132. තචච්ඡෙදො විය සමාපත්ති කිලෙසානං සමාපත්තිවික්ඛම්භනස්ස සාරච්ඡෙදස්ස අනුසයස්ස දූරභාවතො. ඵෙග්ගුච්ඡෙදො විය විපස්සනා තස්ස ආසන්නභාවතො. එවරූපා පුග්ගලාති අභාවිතසද්ධාදිබලතාය දුබ්බලනාමකායා පුග්ගලා, යෙසං සක්කායනිරොධාය…පෙ… නාධිමුච්චති. එවං දට්ඨබ්බාති යථා සො දුබ්බලකො පුරිසො, එවං දට්ඨබ්බො සො පුරිසො ගඞ්ගාපාරං විය සක්කායපාරං ගන්තුං අසමත්ථත්තා. වුත්තවිපරියායෙන සුක්කපක්ඛස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො.

໑໓໒. ສະມາບັດປຽບເໝືອນການຕັດເປືອກໄມ້ ເພາະຄວາມທີ່ການຂົ່ມກິເລດດ້ວຍສະມາບັດນັ້ນ ຢູ່ຫ່າງໄກຈາກການຕັດແກ່ນໄມ້ຄືອະນຸໄສ. ວິປັດສະນາປຽບເໝືອນການຕັດກະພີ້ໄມ້ ເພາະຄວາມທີ່ວິປັດສະນານັ້ນຢູ່ໃກ້ຊິດຕໍ່ການຕັດແກ່ນໄມ້ນັ້ນ. ຄຳວ່າ "evarūpā puggalā" (ບຸກຄົນມີສະພາບເຊັ່ນນີ້) ໝາຍເຖິງ ບຸກຄົນຜູ້ມີນາມກາຍອັນອ່ອນແອ ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ໄດ້ອົບຮົມພະລັງມີສັດທາເປັນຕົ້ນ, ຜູ້ທີ່ຈິດບໍ່ນ້ອມໄປເພື່ອຄວາມດັບແຫ່ງສັກກາຍະ... ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "evaṃ daṭṭhabbā" (ພຶງເຫັນຢ່າງນີ້) ໝາຍເຖິງ ບຸກຄົນນັ້ນພຶງເຫັນເໝືອນດັ່ງຊາຍຜູ້ອ່ອນແອນັ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ລາວບໍ່ສາມາດຈະຂ້າມໄປເຖິງຝັ່ງສັກກາຍະ ເໝືອນດັ່ງການຂ້າມໄປເຖິງຝັ່ງແມ່ນ້ຳຄົງຄາ. ສ່ວນເນື້ອຄວາມແຫ່ງຝ່າຍຂາວ (ສຸກກະປັກ) ພຶງຊາບໂດຍນັຍກົງກັນຂ້າມກັບທີ່ກ່າວມາແລ້ວ.

133. උපධිවිවෙකෙනාති ඉමිනා උපධිවිවෙකාති කරණෙ නිස්සක්කනන්ති දස්සෙති, උපධිවිවෙකාති වා හෙතුම්හි නිස්සක්කවචනස්ස උපධිවිවෙකෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනෙන පඤ්චකාමගුණවිවෙකො කථිතො. කාමගුණාපි හි උපධීයති එත්ථ දුක්ඛන්ති උපධීති වුච්චන්තීති. ථිනමිද්ධපච්චයා කායවිජම්භිතාදිභෙදං කායාලසියං. තත්ථාති අන්තොසමාපත්තියං සමාපත්තිඅබ්භන්තරෙ ජාතං. තං පන සමාපත්තිපරියාපන්නම්පි අපරියාපන්නම්පීති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘අන්තොසමාපත්තික්ඛණෙයෙවා’’තිආදි වුත්තං. රූපාදයො ධම්මෙති රූපවෙදනාදිකෙ පඤ්චක්ඛන්ධධම්මෙ. න නිච්චතොති ඉමිනා නිච්චපටික්ඛෙපතො තෙසං අනිච්චතමාහ. තතො එව උදයවයන්තතො විපරිණාමතො තාවකාලිකතො ච තෙ අනිච්චාති ජොතිතං හොති. යඤ්හි නිච්චං න හොති, තං උදයබ්බයපරිච්ඡින්නං ජරාය මරණෙන චාති ද්වෙධා විපරිණතං ඉත්තරඛණමෙව ච හොති. න සුඛතොති ඉමිනා සුඛපටික්ඛෙපතො තෙසං දුක්ඛතමාහ, අතො එව අභිණ්හං පටිපීළනතො දුක්ඛවත්ථුතො ච තෙ දුක්ඛාති ජොතිතං හොති. උදයබ්බයවන්තතාය හි තෙ අභිණ්හං පටිපීළනතො නිරන්තරදුක්ඛතාය දුක්ඛස්සෙව ච අධිට්ඨානභූතාති. පච්චයයාපනීයතාය රොගමූලතාය ච රොගතො. දුක්ඛතාසූලයොගිතාය කිලෙසාසුචිපග්ඝරණතො උප්පාදජරාභඞ්ගෙහි උද්ධුමාතපක්කභිජ්ජනතො ච ගණ්ඩතො. පීළාජනනතො අන්තොතුදනතො දුන්නීහරණතො ච අවද්ධිආවහතො අඝවත්ථුතො ච අසෙරීභාවතො ආබාධපදට්ඨානතාය ච ආබාධතො. අවසවත්තනතො අවිධෙය්‍යතාය පරතො[Pg.69]. බ්‍යාධිජරාමරණෙහි පලුජ්ජනීයතාය පලොකතො. සාමීනිවාසීකාරකවෙදකඅධිට්ඨායකවිරහතො සුඤ්ඤතො. අත්තපටික්ඛෙපට්ඨෙන අනත්තතො, රූපාදිධම්මාපි න එත්ථ අත්තා හොන්තීති අනත්තා, එවං අයම්පි න අත්තා හොතීති අනත්තා. තෙන අබ්‍යාපාරතො නිරීහතො තුච්ඡතො අනත්තාති දීපිතං හොති. ලක්ඛණත්තයමෙව අවබොධත්ථං එකාදසහි පදෙහි විභජිත්වා ගහිතන්ති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං.

໑໓໓. ຄຳວ່າ "upadhivivekena" (ດ້ວຍຄວາມສະຫງັດຈາກອຸປະທິ) ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງເຖິງການໃຊ້ວິພັດສະແດງເຄື່ອງມື (ກະລະນະ) ໃນຄຳວ່າ "upadhivivekā" (ຈາກຄວາມສະຫງັດຈາກອຸປະທິ), ຫຼືວ່າ ດ້ວຍການໃຊ້ວິພັດສະແດງເຫດ (ເຮຕຸ) ໃນຄຳວ່າ "upadhivivekā" ດ້ວຍຄຳວ່າ "upadhivivekena" ອັນເປັນຕະຕິຍາວິພັດໃນອັດຖະແຫ່ງເຫດ, ພຣະອົງຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມສະຫງັດຈາກກາມະຄຸນ ໕. ເພາະວ່າ ກາມະຄຸນທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ 'ອຸປະທິ' ເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງຂຶ້ນແຫ່ງທຸກໃນກາມະຄຸນນີ້. ຄຳວ່າ "thinamiddhapaccayā" (ມີຖີນາມ戤ທະເປັນປັດໄຈ) ໝາຍເຖິງ ຄວາມກຽດຄ້ານທາງກາຍ ມີການບິດຄີງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "tattha" (ໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ) ຄື ສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນພາຍໃນສະມາບັດ. ເພື່ອສະແດງທັງສອງຢ່າງຄື ທຳທີ່ນັບເນື່ອງໃນສະມາບັດນັ້ນ ແລະທຳທີ່ບໍ່ນັບເນື່ອງໃນສະມາບັດນັ້ນ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "antosamāpattikkhaṇeyeva" (ໃນຂະນະແຫ່ງພາຍໃນສະມາບັດນັ້ນເອງ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "rūpādayo dhamme" (ທຳທັງຫຼາຍມີຮູບເປັນຕົ້ນ) ໝາຍເຖິງ ເປັນປັນຈະຂັນທະທຳ ມີຮູບແລະເວທະນາເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "na niccato" (ໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງ) ນີ້ ພຣະອົງກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ທ່ຽງຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍການປະຕິເສດຄວາມທ່ຽງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນເອງ ຄວາມທີ່ທຳເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ທ່ຽງ ຈຶ່ງປາກົດຊັດເຈນ ເພາະມີຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບ, ເພາະມີຄວາມແປປວນ ແລະເພາະເປັນສິ່ງທີ່ມີຢູ່ພຽງຊົ່ວຄາວ. ເພາະວ່າ ສິ່ງໃດບໍ່ທ່ຽງ, ສິ່ງນັ້ນຍ່ອມຖືກກຳນົດດ້ວຍຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບ, ຍ່ອມແປປວນໄປເປັນສອງສະຖານະດ້ວຍຄວາມແກ່ແລະຄວາມຕາຍ, ແລະຍ່ອມຄົງຢູ່ພຽງຊົ່ວຂະນະເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "na sukhato" (ໂດຍຄວາມບໍ່ເປັນສຸກ) ນີ້ ພຣະອົງກ່າວເຖິງຄວາມເປັນທຸກຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍການປະຕິເສດຄວາມສຸກ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນເອງ ຄວາມທີ່ທຳເຫຼົ່ານັ້ນເປັນທຸກ ຈຶ່ງປາກົດຊັດເຈນ ເພາະຖືກບີບຄັ້ນຢູ່ສະເໝີ ແລະເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງความທຸກ. ເພາະຄວາມທີ່ທຳເຫຼົ່ານັ້ນມີຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບ, ຍ່ອມຖືກບີບຄັ້ນຢູ່ສະເໝີ ເພາະເປັນທຸກຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ ແລະເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມທຸກນັ້ນເອງ. ທີ່ຊື່ວ່າ "rogato" (ໂດຍຄວາມເປັນໂຣກ) ເພາະຕ້ອງຢຽວຢາດ້ວຍປັດໄຈ ແລະເພາະເປັນຮາກເຫງົ້າແຫ່ງໂຣກ. ທີ່ຊື່ວ່າ "gaṇḍato" (ໂດຍຄວາມເປັນຝີ) ເພາະປະກອບດ້ວຍລູກສອນຄືທຸກຂະຕາ, ເພາະມີກິເລດອັນເປິເປື້ອນໄຫຼອອກມາ, ແລະເພາະມີການພອງຂຶ້ນ, ການສຸກ ແລະການແຕກທຳລາຍໄປດ້ວຍຄວາມເກີດ, ຄວາມແກ່ ແລະຄວາມສະຫຼາຍ. ທີ່ຊື່ວ່າ "ābādhato" (ໂດຍຄວາມເປັນໄຂ້) ເພາະເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມບີບຄັ້ນ, ເພາະສຽບແທງຢູ່ພາຍໃນ, ເພາະນຳອອກໄດ້ຍາກ, ເພາະນຳມາແຕ່ຄວາມບໍ່ຈະເລີນ, ເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມເສື່ອມເສຍ, ເພາະຄວາມບໍ່ເປັນອິດສະຫຼະ, ແລະເພາະເປັນບາດຖານແຫ່ງຄວາມເຈັບໄຂ້. ທີ່ຊື່ວ່າ "parato" (ໂດຍຄວາມເປັນຂອງອື່ນ) ເພາະບໍ່ຢູ່ໃນອຳນາດ ແລະເພາະບັງຄັບບັນຊາບໍ່ໄດ້. ທີ່ຊື່ວ່າ "palokato" (ໂດຍຄວາມຊຸດໂຊມ) ເພາະຕ້ອງຊຸດໂຊມໄປດ້ວຍຄວາມເຈັບ, ຄວາມແກ່ ແລະຄວາມຕາຍ. ທີ່ຊື່ວ່າ "suññato" (ໂດຍຄວາມເປັນຂອງວ່າງເປົ່າ) ເພາະປາສະຈາກເຈົ້າຂອງ, ຜູ້ນອນຢູ່, ຜູ້ເຮັດ, ຜູ້ສະເຫວີຍ ແລະຜູ້ກຳນົດສັ່ງການ. ທີ່ຊື່ວ່າ "anattato" (ໂດຍຄວາມບໍ່ແມ່ນຕົວຕົນ) ໂດຍອັດຖະແຫ່ງການປະຕິເສດຕົວຕົນ, ເຖິງແມ່ນທຳທັງຫຼາຍມີຮູບເປັນຕົ້ນ ກໍບໍ່ແມ່ນຕົວຕົນໃນທີ່ນີ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າອະນັດຕາ, ຢ່າງນີ້ ແມ່ນແຕ່ສິ່ງນີ້ກໍບໍ່ແມ່ນຕົວຕົນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າອະນັດຕາ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄວາມເປັນອະນັດຕາ ຈຶ່ງຖືກສະແດງອອກໂດຍຄວາມບໍ່ມີການຂວົນຂວາຍ, ຄວາມບໍ່ມີຄວາມພະຍາຍາມ ແລະຄວາມວ່າງເປົ່າ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ພຣະອົງຖືເອົາໄຕລັກສະນະນັ້ນເອງມາຈຳແນກອອກເປັນ ໑໑ ບົດ ເພື່ອໃຫ້ເກີດຄວາມເຂົ້າໃຈແຈ້ງ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "tattha" ເປັນຕົ້ນ.

අන්තොසමාපත්තියන්ති සමාපත්තීනං සහජාතතාය සමාපත්තීනං අබ්භන්තරෙ. චිත්තං පටිසංහරතීති තප්පටිබද්ධඡන්දරාගාදිඋපක්කිලෙසවික්ඛම්භනෙන විපස්සනාචිත්තං පටිසංහරති. තෙනාහ ‘‘මොචෙතී’’ති. සවනවසෙනාති ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරසමථො’’තිආදිනා සවනවසෙන. ථුතිවසෙනාති තථෙව ථොමනාවසෙන ගුණතො සංකිත්තනවසෙන. පරියත්තිවසෙනාති තස්ස ධම්මස්ස පරියාපුණනවසෙන. පඤ්ඤත්තිවසෙනාති තදත්ථස්ස පඤ්ඤාපනවසෙන. ආරම්මණකරණවසෙනෙව උපසංහරති මග්ගචිත්තං. එතං සන්තන්තිආදි පන අවධාරණනිවත්තිතත්ථදස්සනං. යථා විපස්සනා ‘‘එතං සන්තං එතං පණීත’’න්තිආදිනා අසඞ්ඛතාය ධාතුයා චිත්තං උපසංහරති, එවං මග්ගො නිබ්බානං සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන අභිසමෙන්තො තත්ථ ලබ්භමානෙ සබ්බෙ විසෙසෙ අසම්මොහතො පටිවිජානන්තො තත්ථ චිත්තං උපසංහරති. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා පන ආකාරෙනා’’තිආදි. සො තත්ථ ඨිතොති සො අදන්ධවිපස්සනො යොගී තත්ථ තාය අනිච්චාදිලක්ඛණත්තයාරම්මණාය විපස්සනාය ඨිතො. සබ්බසොති තස්ස මග්ගස්ස අධිගමාය නිබ්බත්තිතසමථවිපස්සනාසු. අසක්කොන්තො අනාගාමී හොතීති හෙට්ඨිමමග්ගවහාසු එව සමථවිපස්සනාසු ඡන්දරාගං පහාය අග්ගමග්ගවහාසු තාසු නිකන්තිං පරියාදාතුං අසක්කොන්තො අනාගාමිතායමෙව සණ්ඨාති.

ຄຳວ່າ "antosamāpattiyaṃ" (ໃນພາຍໃນສະມາບັດ) ໝາຍເຖິງ ພາຍໃນສະມາບັດທັງຫຼາຍ ເພາະຄວາມທີ່ເກີດຮ່ວມກັນກັບສະມາບັດທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "cittaṃ paṭisaṃharati" (ຍ່ອມນ້ອມຈິດກັບໄປ) ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມນ້ອມຈິດວິປັດສະນາກັບໄປ ດ້ວຍການຂົ່ມອຸປະກິເລດມີສັນທະຣາຄະເປັນຕົ້ນ ທີ່ເນື່ອງດ້ວຍສະມາບັດນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "moceti" (ຍ່ອມປົດປ່ອຍ). ຄຳວ່າ "savanavasena" (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຟັງ) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຟັງພຣະທຳເທດສະນາ ມີຄຳວ່າ "sabbasaṅkhārasamatho" (ຄວາມສະຫງົບແຫ່ງສັງຂານທັງປວງ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "thutivasena" (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສັນເສີນ) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຍົກຍ້ອງສັນເສີນຄຸນນະທຳໂດຍນັຍດຽວກັນນັ້ນ. ຄຳວ່າ "pariyattivasena" (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສຶກສາຮຽນຮູ້) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຮຽນຮູ້ພຣະທຳນັ້ນ. ຄຳວ່າ "paññattivasena" (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບັນຍັດ) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ. ມັກຄະຈິດຍ່ອມນ້ອມເຂົ້າໄປ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ເປັນອາຣົມນັ້ນເອງ. ສ່ວນຄຳວ່າ "etaṃ santaṃ" (ນັ້ນສະຫງົບ) ເປັນຕົ້ນ ເປັນການສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ຖືກກຳນົດແລະຫ້າມໄວ້. ວິປັດສະນາຍ່ອມນ້ອມຈິດເຂົ້າໄປໃນອະສັງຂະຕະທາດ ດ້ວຍຄຳວ່າ "etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ" (ນັ້ນສະຫງົບ ນັ້ນປະນີດ) ເປັນຕົ້ນຢ່າງໃດ, ມັກກໍຍ່ອມນ້ອມຈິດເຂົ້າໄປໃນພຣະນິພານ ໂດຍການບັນລຸດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ, ເມື່ອຮູ້ແຈ້ງສະພາບພິເສດທັງໝົດທີ່ມີຢູ່ໃນພຣະນິພານນັ້ນຢ່າງບໍ່ຫຼົງລືມ ຢ່າງນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "iminā pana ākārena" (ແຕ່ດ້ວຍອາການນີ້) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "so tattha ṭhito" (ໂຍຄີຜູ້ນັ້ນຕັ້ງຢູ່ໃນທຳນັ້ນ) ໝາຍເຖິງ ໂຍຄີຜູ້ມີວິປັດສະນາອັນບໍ່ຊັກຊ້າ ຕັ້ງຢູ່ໃນວິປັດສະນາທີ່ມີໄຕລັກສະນະມີຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນເປັນອາຣົມໃນທີ່ນັ້ນ. ຄຳວ່າ "sabbaso" (ໂດຍປະການທັງປວງ) ໝາຍເຖິງ ໃນສະມະຖະແລະວິປັດສະນາທີ່ບັງເກີດຂຶ້ນເພື່ອການບັນລຸມັກນັ້ນ. ຄຳວ່າ "asakkonto anāgāmī hoti" (ເມື່ອບໍ່ສາມາດ ຍ່ອມເປັນພຣະອະນາຄາມີ) ໝາຍເຖິງ ເມື່ອລະສັນທະຣາຄະໃນສະມະຖະແລະວິປັດສະນາທີ່ນຳໄປສູ່ມັກເບື້ອງຕ່ຳໄດ້ແລ້ວ ແຕ່ບໍ່ສາມາດລະຄວາມຍິນດີ (ນິກັນຕິ) ໃນສະມະຖະແລະວິປັດສະນາທີ່ນຳໄປສູ່ມັກເບື້ອງເທິງໄດ້, ຍ່ອມດຳຣົງຢູ່ໃນຄວາມເປັນພຣະອະນາຄາມີນັ້ນເອງ.

සමතික්කන්තත්තාති සමථවසෙන විපස්සනාවසෙන චාති සබ්බථාපි රූපස්ස අතික්කන්තත්තා. තෙනාහ ‘‘අයඤ්හී’’තිආදි. අනෙනාති යොගිනා. තං අතික්කම්මාති ඉදං යො වා පඨමං පඤ්චවොකාරභවපරියාපන්නෙ ධම්මෙ සම්මදෙව සම්මසිත්වා තෙ විවජ්ජෙත්වා තතො අරූපසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා අරූපධම්මෙ සම්මසති, තං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ඉදානි අරූපං සම්මසතී’’ති.

ຄຳວ່າ "samatikkantattā" (ເພາະກ້າວລ່ວງໄດ້ແລ້ວ) ໝາຍເຖິງ ເພາະການກ້າວລ່ວງຮູບໄດ້ໂດຍປະການທັງປວງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມະຖະແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ayañhi" (ເພາະວ່າ ບຸກຄົນນີ້) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "anena" ໝາຍເຖິງ ໂດຍໂຍຄີບຸກຄົນນີ້. ຄຳວ່າ "taṃ atikkamma" (ກ້າວລ່ວງຮູບນັ້ນ) ນີ້ ພຣະອົງກ່າວໝາຍເຖິງ ບຸກຄົນໃດໜຶ່ງ ຜູ້ພິຈາລະນາ (ສຳມະສະນະ) ທຳທັງຫຼາຍທີ່ນັບເນື່ອງໃນປັນຈະໂວການະພົບຢ່າງຖືກຕ້ອງກ່ອນແລ້ວ ລະທຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຈາກນັ້ນຈຶ່ງເຂົ້າເຖິງອະລູປະສະມາບັດ ແລ້ວພິຈາລະນາອະລູປະທຳ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "idāni arūpaṃ sammasati" (ບັດນີ້ ຍ່ອມພິຈາລະນາອະລູປະທຳ).

සමථවසෙන [Pg.70] ගච්ඡතොති සමථප්පධානං පුබ්බභාගපටිපදං අනුයුඤ්ජන්තස්ස. චිත්තෙකග්ගතා ධුරං හොතීති තස්ස විපස්සනාභාවනාය තථා පුබ්බෙ පවත්තත්තා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා සමාධිප්පධානා හොති, මග්ගෙපි චිත්තෙකග්ගතා ධුරං හොති, සමාධින්ද්‍රියං පුබ්බඞ්ගමං බලවං හොති. සො චෙතොවිමුත්තො නාමාති සො අරියො චෙතොවිමුත්තො නාම හොති. විපස්සනාවසෙන ගච්ඡතොති ‘‘සමථවසෙන ගච්ඡතො’’ති එත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයඤ්ච පුග්ගලවිභාගො සුත්තන්තනයෙන ඉධාභිහිතො පරියායො නාම, අභිධම්මනයෙන පරතො කීටාගිරිසුත්තවණ්ණනායං දස්සයිස්සාම. අයං සභාවධම්මොයෙවාති පුබ්බභාගපටිපදා සමථප්පධානා චෙ සමාධි ධුරං, විපස්සනාපධානා චෙ පඤ්ඤා ධුරන්ති අයං ධම්මසභාවොයෙව, එත්ථ කිඤ්චි න ආසඞ්කිතබ්බං.

ຄຳວ່າ "samathavasena gacchato" (ຂອງຜູ້ດຳເນີນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມະຖະ) ໝາຍເຖິງ ຂອງຜູ້ປະກອບເນືອງໆ ໃນບຸບພະພາຄະປະຕິປະທາທີ່ມີສະມະຖະເປັນປະທານ. ຄຳວ່າ "cittekaggatā dhuraṃ hoti" (ຄວາມມີຈິດເປັນໜຶ່ງດຽວເປັນທຸລະ) ໝາຍເຖິງ ເພາະວິປັດສະນາພາວະນາຂອງຜູ້ນັ້ນເຄີຍເປັນໄປຢ່າງນັ້ນໃນເບື້ອງຕົ້ນ, ວຸດຖານະຄາມິນີວິປັດສະນາ (ວິປັດສະນາທີ່ນຳໄປສູ່ການອອກຈາກກິເລດ) ຈຶ່ງມີສະມາທິເປັນປະທານ, ແມ່ນໃນມັກ ເອກັກຄະຕາຈິດກໍເປັນທຸລະ, ສະມາທິນຊີຍ່ອມເປັນຫົວໜ້າແລະມີກຳລັງແຮງ. ຄຳວ່າ "so cetovimutto nāma" (ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າເຈໂຕວິມຸດ) ໝາຍເຖິງ ພຣະອະລິຍະບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ເຈໂຕວິມຸດ. ຄຳວ່າ "vipassanāvasena gacchato" (ຂອງຜູ້ດຳເນີນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາ) ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມຕາມນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຄຳວ່າ "samathavasena gacchato" ນັ້ນເອງ. ແລະການຈຳແນກບຸກຄົນນີ້ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້ໂດຍນັຍແຫ່ງພຣະສູດ ຊື່ວ່າ 'ປະລິຍາຍະ' (ໂດຍອ້ອມ), ສ່ວນໂດຍນັຍແຫ່ງພຣະອະພິທັມ ຈະສະແດງໃຫ້ເຫັນໃນພາຍຫຼັງໃນຄຳອະທິບາຍກີຕາຄິຣິສູດ. ຄຳວ່າ "ayaṃ sabhāvadhammoyevā" (ນີ້ເປັນສະພາວະທຳແທ້ໆ) ໝາຍເຖິງ ຫາກບຸບພະພາຄະປະຕິປະທາມີສະມະຖະເປັນປະທານ ສະມາທິກໍເປັນທຸລະ, ຫາກມີວິປັດສະນາເປັນປະທານ ປັນຍາກໍເປັນທຸລະ, ນີ້ເປັນສະພາວະທຳແທ້ໆ, ໃນເລື່ອງນີ້ບໍ່ມີສິ່ງໃດທີ່ຄວນສົງໄສເລີຍ.

ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තං ඉන්ද්‍රියවෙමත්තතා. තෙනාහ ‘‘ඉන්ද්‍රියනානත්තං වදාමී’’ති. ඉන්ද්‍රියනානත්තතා කාරණන්ති ඉදං දස්සෙති – අනිච්චාදිවසෙන විපස්සනාභිනිවෙසො විය සමථවසෙන විපස්සනාවසෙන ච යං පුබ්බභාගගමනං, තං අප්පමාණං තං වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනං, යස්ස සමාධි ධුරං පුබ්බඞ්ගමං බලවං හොති, සො අරියො චෙතොවිමුත්ති නාම හොති. යස්ස පඤ්ඤා ධුරං පුබ්බඞ්ගමං බලවං හොති සො අරියො පඤ්ඤාවිමුත්තො නාම හොති. ඉදානි තමත්ථං බුද්ධිවිසිට්ඨෙන නිදස්සනෙන දස්සෙන්තො ‘‘ද්වෙ අග්ගසාවකා’’තිආදිමාහ, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ຄຳວ່າ "indriyaparopariyattaṃ" (ຄວາມຍິ່ງແລະຢ່ອນແຫ່ງອິນຊີ) ຄື ຄວາມແຕກຕ່າງກັນແຫ່ງອິນຊີ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "indriyanānattaṃ vadāmi" (ເຮົາກ່າວເຖິງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອິນຊີ). ຄຳວ່າ "indriyanānattatā kāraṇaṃ" (ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອິນຊີເປັນເຫດ) ນີ້ ສະແດງວ່າ - ການດຳເນີນໄປໃນເບື້ອງຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມະຖະແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາ ປຽບເໝືອນການນ້ອມໄປໃນວິປັດສະນາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ, ການດຳເນີນໄປນັ້ນບໍ່ມີປະມານ, ນັ້ນຄືວຸດຖານະຄາມິນີວິປັດສະນາ, ຂອງບຸກຄົນໃດ ມີສະມາທິເປັນທຸລະ ເປັນຫົວໜ້າ ແລະມີກຳລັງແຮງ, ພຣະອະລິຍະບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ເຈໂຕວິມຸດ. ຂອງບຸກຄົນໃດ ມີປັນຍາເປັນທຸລະ ເປັນຫົວໜ້າ ແລະມີກຳລັງແຮງ, ພຣະອະລິຍະບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ປັນຍາວິມຸດ. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນດ້ວຍອຸປະມາອັນວິເສດແຫ່ງພຣະພຸດທະເຈົ້າ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ "dve aggasāvakā" (ພຣະອັກຄະສາວົກທັງສອງ) ເປັນຕົ້ນ, ເຊິ່ງເປັນສິ່ງທີ່ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

මහාමාලුක්‍යසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບ (ລີນັດຖະປະກາສະນາ) ແຫ່ງຄຳອະທິບາຍມະຫາໂມລຸກະຍະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

5. භද්දාලිසුත්තවණ්ණනා

໕. ຄຳອະທິບາຍພັດທາລິສູດ

134. අසියතීති අසනං, භුඤ්ජනං භොජනං, අසනස්ස භොජනං අසනභොජනං, ආහාරපරිභොගො, එකස්මිං කාලෙ අසනභොජනං එකාසනභොජනං. සො පන කාලො සබ්බබුද්ධානං සබ්බපච්චෙකබුද්ධානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණවසෙන පුබ්බණ්හො එව ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘එකස්මිං පුරෙභත්තෙ අසනභොජන’’න්ති. විප්පටිසාරකුක්කුච්චන්ති ‘‘අයුත්තං වත මයා කතං, යො අත්තනො සරීරපකතිං අජානන්තො එකාසනභොජනං භුඤ්ජි, යෙන මෙ ඉදං සරීරං කිසං ජාතං බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහො නාහොසී’’ති එවං [Pg.71] විප්පටිසාරකුක්කුච්චං භවෙය්‍ය. එතං සන්ධාය සත්ථා ආහ, න භද්දාලිමෙව තාදිසං කිරියං අනුජානන්තො. ඉතරථාති යදි එකංයෙව භත්තං ද්විධා කත්වා තතො එකස්ස භාගස්ස භුඤ්ජනං එකදෙසභුඤ්ජනං අධිප්පෙතං. කො සක්කොතීති කො එවං යාපෙතුං සක්කොති. අතීතජාතිපරිචයොපි නාම ඉමෙසං සත්තානංයෙව අනුබන්ධතීති ආහ ‘‘අතීතෙ’’තිආදි. විරවන්තස්සෙවාති අනාදරෙ සාමිවචනං. තං මද්දිත්වාති ‘‘අයං සික්ඛා සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං සාසනෙ ආචිණ්ණං, අයඤ්ච භික්ඛු ඉමං සික්ඛතෙවා’’ති වත්වා තං භද්දාලිං තස්ස වා අනුස්සාහපවෙදනං අභිභවිත්වා. භික්ඛාචාරගමනත්ථං න විතක්කමාළකං අගමාසි, විහාරචාරිකං චරන්තො තස්ස වසනට්ඨානං භගවා ගච්ඡති.

໑໓໔. ທີ່ຊື່ວ່າ 'asana' ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງກິນ, ການກິນຊື່ວ່າ 'bhojana', ການກິນຂອງທີ່ເພິ່ງກິນ ຊື່ວ່າ 'asanabhojana' (ການບໍລິໂພກອາຫານ), ການບໍລິໂພກອາຫານໃນເວລາຄັ້ງດຽວ ຊື່ວ່າ 'ekāsanabhojana' (ການສັນຫົນດຽວ). ແຕ່ເວລານັ້ນ ໂດຍການປະພຶດປະຕິບັດເປັນປະຈຳຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງປວງແລະພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າທັງປວງ ໃນທີ່ນີ້ໝາຍເຖິງເວລາເຊົ້າເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ekasmiṃ purebhatte asanabhojanaṃ' (ການບໍລິໂພກອາຫານໃນເວລາຄັ້ງດຽວກ່ອນພັດ). ຄຳວ່າ "vippaṭisārakukkuccaṃ" (ຄວາມເດືອດຮ້ອນໃຈແລະຄວາມກັງວົນ) ໝາຍເຖິງ ຄວາມເດືອດຮ້ອນໃຈແລະຄວາມກັງວົນຍ່ອມມີໄດ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ໂອ້! ສິ່ງທີ່ບໍ່ສົມຄວນແທ້ໆ ເຮົາໄດ້ເຮັດແລ້ວ, ຜູ້ບໍ່ຮູ້ຈັກທຳມະຊາດແຫ່ງຮ່າງກາຍຂອງຕົນ ໄດ້ບໍລິໂພກອາຫານຫົນດຽວ, ເພາະການເຮັດເຊັ່ນນັ້ນ ຮ່າງກາຍນີ້ຂອງເຮົາຈຶ່ງຈ່ອຍຜອມ ແລະບໍ່ເປັນໄປເພື່ອການເກື້ອກູນແກ່ພົມມະຈັນ'. ພຣະສາດສະດາຕັດໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້, ບໍ່ແມ່ນຊົງອະນຸຍາດການກະທຳເຊັ່ນນັ້ນແກ່ພຣະພັດທາລິເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "itarathā" (ໂດຍປະການອື່ນ) ໝາຍເຖິງ ຫາກອາຫານຄາບດຽວນັ້ນແບ່ງອອກເປັນສອງສ່ວນ ແລ້ວມີຄວາມປະສົງຈະບໍລິໂພກພຽງສ່ວນໃດສ່ວນໜຶ່ງ (ເອກະເທສະພຸຊະນະ). ຄຳວ່າ "ko sakkoti" (ໃຜຈະສາມາດ) ໝາຍເຖິງ ໃຜຈະສາມາດດຳລົງຊີວິດຢູ່ໄດ້ຢ່າງນັ້ນ. ຄວາມຄຸ້ນເຄີຍໃນຊາດປາງກ່ອນຍ່ອມຕິດຕາມສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ໄປແທ້ໆ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "atīte" (ໃນອະດີດ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "viravantasseva" (ຂອງຜູ້ຮ້ອງໄຫ້ຢູ່) ເປັນສາມີວິພັດໃນອັດຖະແຫ່ງຄວາມບໍ່ເອື້ອເຟື້ອ (ອະນາທອນ). ຄຳວ່າ "taṃ madditvā" (ຂົ່ມຜູ້ນັ້ນແລ້ວ) ໝາຍເຖິງ ກ່າວວ່າ 'ສິກຂາບົດນີ້ເປັນສິກຂາບົດທີ່ປະພຶດປະຕິບັດກັນມາໃນສາດສະໜາຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງປວງ, ແລະພິກຂຸນີ້ກໍຍ່ອມສຶກສາສິກຂາບົດນີ້ແທ້ໆ' ແລ້ວຂົ່ມພຣະພັດທາລິນັ້ນ ຫຼືຂົ່ມຄວາມບໍ່ມີອຸດສາຫະຂອງເພິ່ນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າບໍ່ໄດ້ສະເດັດໄປສູ່ມົນທົນແຫ່ງຄວາມດຳຣິເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການສະເດັດໄປບິນທະບາດ, ແຕ່ເມື່ອຊົງຈາຣິກໄປໃນວິຫານ ຍ່ອມສະເດັດໄປສູ່ທີ່ຢູ່ຂອງເພິ່ນ.

135. දූසයන්ති ගරහන්ති එතෙනාති දොසො, අපරාධො, සො එව කුච්ඡිතභාවෙන දොසකො. ගරහාය පවත්තිට්ඨානතො ඔකාසො. තෙනාහ – ‘‘එතං ඔකාසං එතං අපරාධ’’න්ති. දුක්කරතරන්ති පතිකාරවසෙන අතිසයෙන දුක්කරං. අපරාධො හි න ඛමාපෙන්තං යථාපච්චයං විත්ථාරිතො හුත්වා දුප්පතිකාරො හොති. තෙනාහ ‘‘වස්සඤ්හී’’තිආදි.

໑໓໕. ທີ່ຊື່ວ່າ 'dosa' (ໂທດ) ເພາະເປັນເຄື່ອງປະທຸສະຮ້າຍຫຼືຕິຕຽນ, ນັ້ນຄືຄວາມຜິດ (ອະປະລາດ), ຄວາມຜິດນັ້ນເອງຊື່ວ່າ 'dosaka' ເພາະມີສະພາບອັນໜ້າກຽດ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'okāsa' (ໂອກາດ) ເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງການຕິຕຽນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'etaṃ okāsaṃ etaṃ aparādhaṃ' (ໂອກາດນັ້ນ ຄືຄວາມຜິດນັ້ນ). ຄຳວ່າ "dukkarataraṃ" (ເຮັດໄດ້ຍາກຍິ່ງກວ່າ) ໝາຍເຖິງ ເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກຢ່າງຍິ່ງໂດຍການແກ້ໄຂ. ເພາະວ່າ ຄວາມຜິດຂອງຜູ້ທີ່ບໍ່ຍອມຂໍຂະມາ ຍ່ອມຂະຫຍາຍຕົວອອກໄປຕາມປັດໄຈ ແລະກາຍເປັນສິ່ງທີ່ແກ້ໄຂໄດ້ຍາກ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "vassañhi" (ເພາະວ່າ ພັນສາ...) ເປັນຕົ້ນ.

අලග්ගිත්වාති ඉමම්පි නාම අපනීතං අකාසීති එවං අවිනෙත්වා, තං තං තස්ස හිතපටිපත්තිං නිවාරණං කත්වාති අත්ථො. ඤායපටිපත්තිං අතිච්ච එති පවත්තතීති අච්චයො, අපරාධො, පුරිසෙන මද්දිත්වා පවත්තිතො අපරාධො අත්ථතො පුරිසං අතිච්ච අභිභවිත්වා පවත්තො නාම හොති. තෙනාහ ‘‘අච්චයො මං, භන්තෙ, අච්චගමා’’ති. අවසෙසපච්චයානං සමාගමෙ එති ඵලං එතස්මා උප්පජ්ජති පවත්තති චාති සමයො, හෙතු යථා ‘‘සමුදායො’’ති ආහ ‘‘එකං කාරණ’’න්ති. යං පනෙත්ථ භද්දාලිත්ථෙරස්ස අපරිපූරකාරිතාය භික්ඛුආදීනං ජානනං, තම්පි කාරණං කත්වා ‘‘අහං ඛො, භන්තෙ, න උස්සහාමී’’තිආදිනා වත්තබ්බන්ති දස්සෙති.

ຄຳວ່າ "alaggitvā" (ບໍ່ຕິດຂ້ອງແລ້ວ) ໝາຍເຖິງ ບໍ່ໄດ້ແນະນຳຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຜູ້ນີ້ໄດ້ເຮັດສິ່ງນີ້ໃຫ້ປາສະຈາກໄປແລ້ວ', ແຕ່ມີອັດຖະວ່າ ເຮັດການຫ້າມການປະຕິບັດອັນເປັນປະໂຫຍດນັ້ນໆ ຂອງຜູ້ນັ້ນ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'accaya' (ຄວາມລ່ວງເກີນ) ເພາະເປັນໄປກ້າວລ່ວງການປະຕິບັດອັນຖືກຕ້ອງ (ຍາຍະປະຕິປະທາ), ນັ້ນຄືຄວາມຜິດ, ຄວາມຜິດທີ່ບຸກຄົນກ້າວລ່ວງແແລ້ວ ໂດຍອັດຖະກໍຄືຄວາມຜິດທີ່ກ້າວລ່ວງແລະຄອບງຳບຸກຄົນນັ້ນແລ້ວ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະພັດທາລິຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'accayo maṃ, bhante, accagamā' (ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ໂທດໄດ້ລ່ວງເກີນຂ້ານ້ອຍໄປແລ້ວ). ທີ່ຊື່ວ່າ 'samaya' (ສະໄໝ) ເພາະເປັນທີ່ປະຊຸມກັນແຫ່ງປັດໄຈທີ່ເຫຼືອ ເຊິ່ງຜົນຍ່ອມເກີດແລະເປັນໄປຈາກສະໄໝນັ້ນ, ນັ້ນຄືເຫດ ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ 'samudāya' (ຄວາມເກີດຂຶ້ນ), ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ekaṃ kāraṇaṃ' (ເຫດຢ່າງໜຶ່ງ). ແລະການທີ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍເປັນຕົ້ນຊາບຄວາມທີ່ພຣະພັດທາລິເຖລະເປັນຜູ້ເຮັດໃຫ້ບໍ່ບໍລິບູນໃນທີ່ນີ້, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ພຶງນຳເອົາເຫດນັ້ນມາເປັນຂໍ້ກ່າວອ້າງວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຂ້ານ້ອຍບໍ່ມີຄວາມອຸດສາຫະແທ້ໆ' ເປັນຕົ້ນ.

136. එකචිත්තක්ඛණිකාති පඨමමග්ගචිත්තක්ඛණෙන එකචිත්තක්ඛණිකා. එවං ආණාපෙතුං න යුත්තන්ති සඞ්කමත්ථාය ආණාපෙතුං න යුත්තං පයොජනාභාවතො. අනාචිණ්ණඤ්චෙතං බුද්ධානං, යදිදං පදසා අක්කමනං. තථා හි –

໑໓໖. ຄຳວ່າ Ekacittakkhaṇikā (ມີຈິດຂະນະດຽວ) ໄດ້ແກ່ ມີຈິດຂະນະດຽວດ້ວຍຈິດຂະນະແຫ່ງປະຖົມມັກ. ຄຳວ່າ Evaṃ āṇāpetuṃ na yuttaṃ (ການສັ່ງຢ່າງນີ້ບໍ່ຄວນ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຄວນສັ່ງເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຂ້າມ ເພາະບໍ່ມີປະໂຫຍດ. ແລະການຢຽບດ້ວຍຕີນນີ້ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍເຄີຍປະພຶດປະຕິບັດມາ. ເພາະວ່າຢ່າງນັ້ນ -

‘‘අක්කමිත්වාන මං බුද්ධො, සහ සිස්සෙහි ගච්ඡතු;

මා නං කලලං අක්කමිත්ථ, හිතාය මෙ භවිස්සතී’’ති. (බු. වං. 2.53);

“ຂໍພຣະພຸດທະເຈົ້າຈົ່ງຢຽບຂ້າພະອົງ ແລ້ວສະເດັດຫຼີກໄປພ້ອມກັບພຣະສາວົກທັງຫຼາຍ, ຂໍຢ່າໄດ້ຢຽບເປືອກຕົມນັ້ນເລີຍ, ການຢຽບຂ້າພະອົງນັ້ນ ຈະເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຂ້າພະອົງ”.

සුමෙධපණ්ඩිතෙන [Pg.72] පච්චාසීසිතං න කතං. යථාහ –

ອັນພຣະສຸເມທະບັນດິດບໍ່ໄດ້ເຮັດດ້ວຍຄວາມຫວັງສະເພາະ. ດັ່ງທີ່ພຣະອົງຕຣັດໄວ້ວ່າ -

‘‘දීපඞ්කරො ලොකවිදූ, ආහුතීනං පටිග්ගහො;

උස්සීසකෙ මං ඨත්වාන, ඉදං වචනමබ්‍රවී’’ති. (බු. වං. 2.60);

“ພຣະທີປັງກອນ ຜູ້ຊົງຮູ້ແຈ້ງໂລກ ຜູ້ຄວນຮັບເຄື່ອງບູຊາ ຊົງຢືນຢູ່ໃກ້ຫົວຂອງຂ້າພະອົງ ແລ້ວໄດ້ຕຣັດຄຳນີ້ວ່າ”.

භගවතා ආණත්තෙ සති තෙසම්පි එවං කාතුං න යුත්තන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. එතෙසං පටිබාහිතුං යුත්තන්ති ඉදං අට්ඨානපරිකප්පනවසෙනෙව වුත්තං. න හි බුද්ධානං කාතුං ආරද්ධං නාම කිච්චං කෙහිචි පටිබාහිතුං යුත්තං නාම අත්ථි පටිබාහිතුංයෙව අකරණතො. සම්මත්තනියාමස්ස අනොක්කන්තත්තා වුත්තං ‘‘බාහිරකො’’ති.

ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງສັ່ງແລ້ວ ແມ່ນແຕ່ພວກເຂົາກໍບໍ່ຄວນເຮັດຢ່າງນັ້ນ, ໃນຂໍ້ນີ້ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ 'ຄວນຫ້າມພວກເຂົາ' ນີ້ ຕຣັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຄາດຄະເນສິ່ງທີ່ເປັນໄປບໍ່ໄດ້ເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ກິດທີ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍຊົງປາຣົບເພື່ອຈະເຮັດ ບໍ່ມີໃຜເລີຍທີ່ຄວນຈະຂັດຂວາງໄດ້ ເພາະບໍ່ມີໃຜສາມາດຂັດຂວາງໄດ້ເລີຍ. ເພາະບໍ່ໄດ້ຢັ່ງລົງສູ່ສັມມັດຕະນິຍາມ (ທາງອັນຖືກຕ້ອງ) ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ຄົນພາຍນອກ' (bāhirako).

137. න කම්මට්ඨානං අල්ලීයතීති චිත්තං කම්මට්ඨානං න ඔතරති.

໑໓໗. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ຕິດພັນໃນກັມມະຖານ' ໄດ້ແກ່ ຈິດບໍ່ຢັ່ງລົງສູ່ກັມມະຖານ.

140. පුනප්පුනං කාරෙන්තීති දණ්ඩකම්මපණාමනාදිකාරණං පුනප්පුනං කාරෙන්ති. සම්මාවත්තම්හි න වත්තතීති තස්සා තස්සා ආපත්තියා වුට්ඨානත්ථං භගවතා පඤ්ඤත්තසම්මාවත්තම්හි න වත්තති. අනුලොමවත්තෙ න වත්තතීති යෙන යෙන වත්තෙන සඞ්ඝො අනුලොමිකො හොති, තස්මිං තස්මිං අනුලොමවත්තෙ න වත්තති විලොමමෙව ගණ්හාති, පටිලොමෙන හොති. නිත්ථාරණකවත්තම්හීති යෙන වත්තෙන සඞ්ඝො අනුලොමිකො හොති, සාපත්තිකභාවතො නිත්ථිණ්ණො හොති, තම්හි නිත්ථාරණවත්තස්මිං න වත්තති. තෙනාහ ‘‘ආපත්තී’’තිආදි. දුබ්බචකරණෙති දුබ්බචස්ස භික්ඛුනො කරණෙ.

໑໔໐. ຄຳວ່າ 'ໃຫ້ເຮັດເນືອງໆ' ໄດ້ແກ່ ໃຫ້ເຮັດເຫດມີທັນດະກັມ ແລະການໄລ່ອອກເປັນຕົ້ນຊ້ຳແລ້ວຊ້ຳອີກ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ປະພຶດໃນສັມມາວັດ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ປະພຶດໃນສັມມາວັດ (ວັດປະຕິບັດທີ່ຖືກຕ້ອງ) ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງບັນຍັດໄວ້ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການອອກຈາກອາບັດນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ປະພຶດໃນອະນຸໂລມວັດ' ໄດ້ແກ່ ວັດປະຕິບັດໃດໆ ທີ່ເຮັດໃຫ້ສົງອະນຸໂລມຕາມໄດ້ ກໍບໍ່ປະພຶດໃນອະນຸໂລມວັດນັ້ນໆ ກັບຖືເອົາສິ່ງທີ່ກົງກັນຂ້າມ ແລະເປັນໄປໃນທາງຂັດຂືນ. ຄຳວ່າ 'ໃນນິດຖາຣະນະກາວັດ' (ວັດທີ່ຊ່ວຍໃຫ້ຫຼຸດພົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ວັດປະຕິບັດໃດ ທີ່ເຮັດໃຫ້ສົງອະນຸໂລມຕາມ ແລະເຮັດໃຫ້ຫຼຸດພົ້ນຈາກຄວາມເປັນຜູ້ມີອາບັດ ກໍບໍ່ປະພຶດໃນນິດຖາຣະນະກາວັດນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ອາບັດ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນການກະທຳແກ່ພິກຂຸຜູ້ເວົ້າຍາກ' ໄດ້ແກ່ ໃນການກະທຳແກ່ພິກຂຸຜູ້ເວົ້າຍາກ (ດື້ດ້ານ).

144. යාපෙතීති වත්තති, සාසනෙ තිට්ඨතීති අත්ථො. අභිඤ්ඤාපත්තාති ‘‘අසුකො අසුකො ච ථෙරො සීලවා කල්‍යාණධම්මො බහුස්සුතො’’තිආදිනා අභිඤ්ඤාතභාවං පත්තා අධිගතඅභිඤ්ඤාතා.

໑໔໔. ຄຳວ່າ 'ย່ອມເປັນໄປ' (yāpeti) ໄດ້ແກ່ ດຳເນີນໄປ, ອະທິບາຍວ່າ ດຳລົງຢູ່ໃນພຣະສາສະໜາ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ເຖິງຄວາມເປັນທີ່ຮູ້ຈັກ' (abhiññāpattā) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຖິງຄວາມເປັນທີ່ຮູ້ຈັກກັນດີ ໂດຍມີຜູ້ກ່າວຂວັນເຖິງວ່າ 'ພຣະເຖຣะຊື່ນີ້ໆ ເປັນຜູ້ມີສີລ ມີກັນລະຍາທັມ ເປັນພະຫູສູດ' ເປັນຕົ້ນ, ຄື ບັນລຸຄວາມເປັນຜູ້ມີຊື່ສຽງໂດ່ງດັງ.

145. සත්තෙසු හායමානෙසූති කිලෙසබහුලතාය පටිපජ්ජනකසත්තෙසු පරිහායන්තෙසු පටිපථෙසු ජායමානෙසු. අන්තරධායති නාම තදාධාරතාය. දිට්ඨධම්මිකා පරූපවාදාදයො. සම්පරායිකා අපායදුක්ඛවිසෙසා. ආසවන්ති තෙන තෙන පච්චයෙන පවත්තන්තීති ආසවා. නෙසන්ති පරූපවාදාදිආසවානං. තෙති වීතික්කමධම්මා.

໑໔໕. ຄຳວ່າ 'ເມື່ອສັດທັງຫຼາຍເສື່ອມຖອຍຢູ່' ໄດ້ແກ່ ເມື່ອສັດທັງຫຼາຍຜູ້ປະຕິບັດເສື່ອມຖອຍໄປ ເພາະຄວາມໜາແໜ້ນດ້ວຍກິເລດ ແລະເມື່ອທາງທີ່ຜິດທັງຫຼາຍເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມອັນຕະຣະທານ' ໄດ້ແກ່ ເພາະສິ່ງນັ້ນເປັນທີ່ຮອງຮັບ (ຂອງພຣະສັດທັມ). ຄຳວ່າ 'ໃນປັດຈຸບັນ' ໄດ້ແກ່ ການຕິຕຽນຈາກຄົນອື່ນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນພົບໜ້າ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມທຸກທໍລະມານເປັນພິເສດໃນອະບາຍ. ຄຳວ່າ 'ອາສະວະ' ໄດ້ແກ່ ທັມທີ່ໄຫຼໄປ ຄື ເປັນໄປດ້ວຍປັດໄຈນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ 'ແກ່ພວກເຂົາ' ໄດ້ແກ່ ແກ່ອາສະວະທັງຫຼາຍມີການຕິຕຽນຈາກຄົນອື່ນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເຫຼົ່ານັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ທັມທີ່ເປັນການລ່ວງລະເມີດ.

අකාලං දස්සෙත්වාති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා අකාලං දස්සෙත්වා. උප්පත්තින්ති ආසවට්ඨානියානං ධම්මානමුප්පත්තිං. සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා කාලං, තාව [Pg.73] සෙනාසනානි පහොන්ති, තෙන ආවාසමච්ඡරියාදිහෙතුනා සාසනෙ එකච්චෙ ආසවට්ඨානියා ධම්මා න උප්පජ්ජන්ති. ඉමිනා නයෙනාති ඉමිනා පන හෙතුනා පදසොධම්මසික්ඛාපදානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

ຄຳວ່າ 'ສະແດງເວລາທີ່ບໍ່ຄວນ' ໄດ້ແກ່ ສະແດງເວລາທີ່ຍັງບໍ່ຄວນແກ່ການບັນຍັດສິກຂາບົດ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມເກີດຂຶ້ນ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງທັມທັງຫຼາຍອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງອາສະວະ. ເວລາແກ່ການບັນຍັດສິກຂາບົດ: ຕາບໃດທີ່ເສນາສະນະທັງຫຼາຍຍັງພຽງພໍ, ດ້ວຍເຫດມີຄວາມຕະໜີ່ອາວາດເປັນຕົ້ນນັ້ນ ທັມອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງອາສະວະບາງປະການກໍຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນໃນພຣະສາສະໜາ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍນັຍນີ້' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍເຫດນີ້ ຄວນຊາບການສົງເຄາະສິກຂາບົດທັງຫຼາຍວ່າດ້ວຍການສະແດງທັມໂດຍບົດ.

යසන්ති කිත්තිසද්දං පරිවාරඤ්ච. සාගතත්ථෙරස්ස නාගදමනකිත්තියසාදිවසෙන සුරාපානසඞ්ඛාතො ආසවට්ඨානියො ධම්මො උප්පජ්ජි.

ຄຳວ່າ 'ຍົດ' ໄດ້ແກ່ ກຽດຕິຄຸນ ແລະບໍລິວານ. ທັມອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງອາສະວະທີ່ເອີ້ນວ່າ ການດື່ມນ້ຳເມົາ ໄດ້ເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະສາຄະຕະເຖຣະ ເພາະອາໄສຊື່ສຽງແລະຍົດໃນການປາບພະຍານາກເປັນຕົ້ນ.

රසෙන රසං සංසන්දෙත්වාති උපාදින්නකඵස්සරසෙන අනුපාදින්නකඵස්සරසං සංසන්දෙත්වා.

ຄຳວ່າ 'ສົມທຽບລົດດ້ວຍລົດ' ໄດ້ແກ່ ການສົມທຽບລົດແຫ່ງຜັດສະທີ່ເປັນອຸປາທິນນະກະ (ພາຍໃນ) ດ້ວຍລົດແຫ່ງຜັດສະທີ່ເປັນອະນຸປາທິນນະກະ (ພາຍນອກ).

146. න ඛො, භද්දාලි, එසෙව හෙතු, අථ ඛො අඤ්ඤම්පි අත්ථීති දස්සෙන්තො භගවා ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තෙන ධම්මස්ස සක්කච්චසවනෙ ථෙරං නියොජෙති.

໑໔໖. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເມື່ອຈະຊົງສະແດງວ່າ 'ດູກ່ອນພັດທາລິ ເຫດນີ້ບໍ່ແມ່ນເຫດດຽວເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຍັງມີເຫດອື່ນອີກ' ຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ 'apicā' (ອີກຢ່າງໜຶ່ງ) ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອົງຊົງຊັກຊວນພຣະເຖຣະໃຫ້ຟັງທັມໂດຍເຄົາລົບ.

147. විසෙවනාචාරන්ති අදන්තකිරියං. පරිනිබ්බායතීති වූපසම්මති. තත්ථ අදන්තකිරියං පහාය දන්තො හොති. යුගස්සාති රථධුරස්ස.

໑໔໗. ຄຳວ່າ 'ວິເສວະນາຈານ' ໄດ້ແກ່ ການກະທຳຂອງສັດທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ເຝິກ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມດັບສະໜິດ' (parinibbāyati) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມສະຫງົບລະງັບ. ໃນຂໍ້ນັ້ນ ບຸກຄົນລະການກະທຳຂອງສັດທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ເຝິກແລ້ວ ຍ່ອມເປັນຜູ້ເຝິກແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງແອກ' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງແອກລົດ.

අනුක්කමෙති අනුරූපපරිගමෙ. තදවත්ථානුරූපං පාදානං උක්ඛිපනෙ නික්ඛිපනෙ ච. තෙනාහ ‘‘චත්තාරො පාදෙ’’තිආදි. රජ්ජුබන්ධනවිධානෙනාති පාදතො භූමියා මොචනවිධානෙන. එවං කරණත්ථන්ති යථා අස්සෙ නිසින්නස්සෙව භූමිං ගහෙතුං සක්කා, එවං චත්තාරො පාදෙ තථා කත්වා අත්තනො නිච්චලභාවකරණත්ථං. මණ්ඩලෙති මණ්ඩලධාවිකායං. පථවීකමනෙති පථවිං ඵුට්ඨමත්තෙන ගමනෙ. තෙනාහ ‘‘අග්ගග්ගඛුරෙහී’’ති. ඔක්කන්තකරණස්මින්ති ඔක්කන්තෙත්වා පරසෙනාසම්මද්දන ඔක්කන්තකරණෙ. එකස්මිං ඨානෙති චතූසු පාදෙසු යත්ථ කත්ථචි එකස්මිං ඨානෙ ගමනං චොදෙන්තීති අත්ථො, සො පනෙත්ථ සීඝතරො අධිප්පෙතො. දවත්තෙති මරියාදාකොපනෙහි නානප්පයොජනෙ, පරසෙනාය පවත්තමහානාදපහරණෙහි අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යුද්ධකාලස්මි’’න්තිආදි.

ຄຳວ່າ 'ໃນການກ້າວໄປຕາມລຳດັບ' ໄດ້ແກ່ ໃນການເຄື່ອນໄຫວທີ່ເໝາະສົມ, ໃນການຍົກຂຶ້ນແລະການວາງລົງແຫ່ງຕີນທັງຫຼາຍ ໃຫ້ເໝາມສົມກັບສະຖານະການນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ຕີນທັງສີ່' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍວິທີຜູກເຊືອກ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍວິທີປ່ອຍຕີນຈາກພື້ນດິນ. ຄຳວ່າ 'ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການເຮັດຢ່າງນັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ຕົນເອງຢືນນິ້ງ ໂດຍເຮັດຕີນທັງສີ່ໃຫ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ ເໝືອນຢ່າງທີ່ມ້າແມ່ນແຕ່ຕອນນັ່ງຢູ່ກໍສາມາດຢຽບພື້ນດິນໄວ້ໄດ້. ຄຳວ່າ 'ໃນວົງກົມ' ໄດ້ແກ່ ໃນການວິ່ງອ້ອມເປັນວົງກົມ. ຄຳວ່າ 'ໃນການຢຽບແຜ່ນດິນ' ໄດ້ແກ່ ໃນການໄປໂດຍພຽງແຕ່ແຕະຕ້ອງແຜ່ນດິນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ດ້ວຍປາຍກີບທັງຫຼາຍ'. ຄຳວ່າ 'ໃນການຢຽບຍ່ຳ' ໄດ້ແກ່ ໃນການຢຽບຍ່ຳແລະບົດຂຍີ້ກອງທັບຂອງຂ້າສຶກ. ຄຳວ່າ 'ໃນບ່ອນດຽວ' ໄດ້ແກ່ ການກະຕຸ້ນໃຫ້ເຄື່ອນໄຫວໃນບ່ອນໃດບ່ອນໜຶ່ງໃນບັນດາຕີນທັງສີ່, ເຊິ່ງໃນທີ່ນີ້ໝາຍເຖິງການເຄື່ອນໄຫວທີ່ໄວຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນການຫຼິ້ນສະໜຸກ' ໄດ້ແກ່ ໃນປະໂຫຍດຕ່າງໆ ດ້ວຍການທຳລາຍຂອບເຂດ ແລະການກຳຈັດສຽງຮ້ອງອັນດັງສະໜັ່ນຂອງກອງທັບຂ້າສຶກ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ໃນເວລາສົງຄາມ' ເປັນຕົ້ນ.

රඤ්ඤා ජානිතබ්බගුණෙති යථා රාජා අස්සස්ස ගුණෙ ජානාති, එවං තෙන ජානිතබ්බගුණකාරණං කාරෙති. අස්සරාජවංසෙති දුස්සහං දුක්ඛං පත්වාපි යථා අයං රාජවංසානුරූපකිරියං න ජහිස්සති, එවං සික්ඛාපනෙ. සික්ඛාපනමෙව හි සන්ධාය සබ්බත්ථ ‘‘කාරණං කාරෙතී’’ති වුත්තං තස්ස කරණකාරාපනපරියායත්තා.

ຄຳວ່າ 'ໃນຄຸນສົມບັດທີ່ພຣະລາຊາຄວນຊາບ' ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ມ້ານັ້ນສະແດງຄຸນສົມບັດທີ່ພຣະລາຊາຄວນຊາບ ເໝືອນຢ່າງທີ່ພຣະລາຊາຊົງຊາບຄຸນສົມບັດຂອງມ້າ. ຄຳວ່າ 'ໃນຕະກູນແຫ່ງມ້າຫຼວງ' ໄດ້ແກ່ ໃນການເຝິກອົບຮົມເພື່ອໃຫ້ມ້ານັ້ນ ແມ່ນແຕ່ເມື່ອໄດ້ຮັບທຸກເວທະນາທີ່ຍາກຈະທົນໄດ້ ກໍຈະບໍ່ລະທິ້ງການກະທຳທີ່ເໝາະສົມແກ່ຕະກູນມ້າຫຼວງ. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ 'ໃຫ້ເຮັດການເຝິກ' ທີ່ຕຣັດໄວ້ໃນທຸກບ່ອນນັ້ນ ໝາຍເຖິງການເຝິກອົບຮົມນັ້ນເອງ ເພາະເປັນໄວພົດຂອງການເຮັດແລະການໃຫ້ເຮັດ.

යථා [Pg.74] උත්තමජවො හොතීති ජවදස්සනට්ඨානෙ යථා හයො උත්තමජවං න හාපෙසි, එවං සික්ඛාපෙති. උත්තමහයභාවෙ, යථා උත්තමහයො හොතීති කම්මකරණකාලෙ අත්තනො උත්තමසභාවං අනිගුහිත්වා අවජ්ජෙත්වා යථා අත්ථසිද්ධි හොති, එවං පරමජවෙන සික්ඛාපෙති. යථා කිරියා විනා දබ්බම්පි විනා කිරියං න භවති, එවං දට්ඨබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ පකතියා’’තිආදි වුත්තං.

ຄຳວ່າ 'ເພື່ອໃຫ້ມີຄວາມໄວອັນເລີດ' ໄດ້ແກ່ ເຝິກອົບຮົມເພື່ອບໍ່ໃຫ້ມ້ານັ້ນລະທິ້ງຄວາມໄວອັນເລີດໃນສະຖານທີ່ສະແດງຄວາມໄວ. ຄຳວ່າ 'ໃນຄວາມເປັນມ້າຕົວຈະເລີນ ເພື່ອໃຫ້ເປັນມ້າຕົວຈະເລີນ' ໄດ້ແກ່ ໃນເວລາເຮັດວຽກ ບໍ່ປິດບັງສະພາວະອັນເລີດຂອງຕົນ ນ້ອມນຶກໄປເພື່ອໃຫ້ສຳເລັດປະໂຫຍດ ຈຶ່ງເຝິກອົບຮົມດ້ວຍຄວາມໄວຢ່າງຍິ່ງ. ເພື່ອສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ 'ການກະທຳປາສະຈາກວັດຖຸ (ຕົວມ້າ) ກໍມີບໍ່ໄດ້ ແລະວັດຖຸປາສະຈາກການກະທຳກໍມີບໍ່ໄດ້ ຄວນເຫັນຢ່າງນີ້' ຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ 'ໃນມ້ານັ້ນ ໂດຍປົກກະຕິ' ເປັນຕົ້ນ.

තත්‍රාති තස්මිං පකතියා උත්තමහයස්සෙව උත්තමහයකාරණාරහත්තා උත්තමජවපටිපජ්ජනෙ. මාසඛාදකඝොටකානන්ති මාසං ඛාදිත්වා යථා තථා විගුණඛලුඞ්ගකානං. වලඤ්ජකදණ්ඩන්ති රඤ්ඤා ගහෙතබ්බසුවණ්ණදණ්ඩං. ධාතුපත්ථද්ධොති අත්තනාව සමුප්පාදිතධාතුයා උපත්ථම්භිතො හුත්වා.

ຄຳວ່າ 'ໃນມ້ານັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ໃນການປະຕິບັດຄວາມໄວອັນເລີດນັ້ນ ເພາະຄວາມເໝາະສົມແກ່ການເຝິກອົບຮົມມ້າຕົວຈະເລີນ ຂອງມ້າທີ່ເປັນມ້າຕົວຈະເລີນໂດຍປົກກະຕິຢູ່ແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງມ້າແກະລາບກິນຖົ່ວ' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງມ້າເລວໆ ທີ່ກິນຖົ່ວແລ້ວເຮັດຕົວຕາມມີຕາມເກີດ. ຄຳວ່າ 'ໄມ້ແສ້ສຳລັບໃຊ້ສອຍ' ໄດ້ແກ່ ໄມ້ແສ້ຄຳທີ່ພຣະລາຊາຊົງຖື. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ແຂງແກ່ນດ້ວຍທາດ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ໄດ້ຮັບການສະໜັບສະໜູນຄ້ຳຈູນດ້ວຍທາດທີ່ຕົນເອງສ້າງຂຶ້ນ.

උත්තමෙ සාඛල්‍යෙති පරමසඛිලභාවෙ සඛිලවාචාය එව දමෙතබ්බතාය. තෙනාහ ‘‘මුදුවාචාය හී’’තිආදි.

ຄຳວ່າ 'ໃນຄວາມອ່ອນໂຍນຢ່າງຍິ່ງ' ໄດ້ແກ່ ໃນຄວາມເປັນຜູ້ມີວາຈาອ່ອນຫວານຢ່າງຍິ່ງ ເພາະຕ້ອງເຝິກດ້ວຍວາຈาອ່ອນຫວານເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ດ້ວຍວາຈาອ່ອນໂຍນແທ້ໆ' ເປັນຕົ້ນ.

අරහත්තඵලසම්මාදිට්ඨියාති ඵලසමාපත්තිකාලෙ පවත්තසම්මාඤාණං. සම්මාඤාණං පුබ්බෙ වුත්තසම්මාදිට්ඨියෙවාති පන ඉදං ඵලසම්මාදිට්ඨිභාවසාමඤ්ඤෙන වුත්තං. කෙචි පන ‘‘පච්චවෙක්ඛණඤාණ’’න්ති වදන්ති, තං න යුජ්ජති ‘‘අසෙක්ඛෙනා’’ති විසෙසිතත්තා. තම්පි අසෙක්ඛඤාණන්ති චෙ? එවම්පි නිප්පරියාය සෙක්ඛග්ගහණෙ පරියායසෙක්ඛග්ගහණං න යුත්තමෙව, කිච්චභෙදෙන වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එකා එව හි සා පඤ්ඤා නිබ්බානස්ස පච්චක්ඛකිරියාය සම්මාදස්සනකිච්චං උපාදාය ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’ති වුත්තා, සම්මාජානනකිච්චං උපාදාය ‘‘සම්මාඤාණ’’න්ති. අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියවසෙන වා සම්මාදිට්ඨි, පඤ්ඤින්ද්‍රියවසෙන සම්මාඤාණන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. මග්ගඵලාවහාය දෙසනාය සඞ්ඛෙපතොව ආගතත්තා වුත්තං ‘‘උග්ඝටිතඤ්ඤුපුග්ගලස්ස වසෙනා’’ති.

ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍສັມມາທິຖິແຫ່ງອະຣະຫັດຕະຜົນ' ໄດ້ແກ່ ສັມມາຢານທີ່ເປັນໄປໃນເວລາແຫ່ງຜົນສະມາບັດ. ສ່ວນຄຳວ່າ 'sammāñāṇa' (ສັມມາຢານ) ກໍຄືສັມມາທິຖິທີ່ກ່າວໄວ້ກ່ອນແລ້ວນັ້ນເອງ' ນີ້ ຕຣັດໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນທົ່ວໄປແຫ່ງຄວາມເປັນສັມມາທິຖິໃນຜົນ. ແຕ່ບາງທ່ານກ່າວວ່າ 'ປັດຈະເວກຂະນະຢານ', ຄຳກ່າວນັ້ນບໍ່ສົມຄວນ ເພາະມີຄຳກຳກັບໄວ້ເປັນພິເສດວ່າ 'ດ້ວຍພຣະອະເສຂະ'. ຫາກຈະຄ້ານວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ຢານນັ້ນກໍເປັນອະເສຂະຢານບໍ່ແມ່ນບໍ?' ເຖິງຢ່າງນັ້ນກໍຕາມ ເມື່ອມີການຖືເອົາອະເສຂະໂດຍກົງແລ້ວ ການຖືເອົາອະເສຂະໂດຍອ້ອມກໍບໍ່ສົມຄວນເລີຍ, ຫຼືຄວນເຫັນວ່າຕຣັດໄວ້ດ້ວຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງກິດ. ເພາະວ່າ ປັນຍາດຽວນັ້ນເອງ ເມື່ອອາໄສກິດການເຫັນຢ່າງຖືກຕ້ອງเพื่อເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງພຣະນິພານ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'sammādiṭṭhī' (ສັມມາທິຖິ), ເມື່ອອາໄສກິດການຮູ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'sammāñāṇa' (ສັມມາຢານ). ຫຼືວ່າ ສັມມາທິຖິເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັນຍາຕາວິນທຣີ, ສັມມາຢານເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປັນຍິນທຣີ, ຄວນຊາບເນື້ອຄວາມໃນຂໍ້ນີ້ຢ່າງນີ້. ເພາະພຣະທັມມະເທດສະໜາທີ່ນຳມາເຊິ່ງມັກແລະຜົນນັ້ນ ມາໂດຍຫຍໍ້ເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸກຄະຕິຕັນຍູປຸກຄົນ' (ຜູ້ຮູ້ໄດ້ໄວ).

භද්දාලිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບແຫ່ງອັດຖະກະຖາພັດທາລິສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

6. ලටුකිකොපමසුත්තවණ්ණනා

໖. ອັດຖະກະຖາລະຕຸກິໂກປະມະສູດ

148. මහාඋදායිත්ථෙරොති කාළුදායිලාළුදායිත්ථෙරෙහි අඤ්ඤො මහාදෙහතාය මහාඋදායීති සාසනෙ පඤ්ඤාතො ථෙරො. අපහරි අපහරති අපහරිස්සතීති අපහත්තා. තෙකාලිකො හි අයං [Pg.75] සද්දො. උපහත්තාති එත්ථාපි එසෙව නයො. අපහාරකොති අපනෙතා. උපහාරකොති උපනෙතා.

໑໔໘. ຄຳວ່າ 'ພຣະມະຫາອຸທາຍີເຖຣະ' ໄດ້ແກ່ ພຣະເຖຣະອົງອື່ນທີ່ຕ່າງຈາກພຣະກາລຸທາຍີເຖຣະ ແລະພຣະລາລຸທາຍີເຖຣະ, ຜູ້ປາກົດໃນພຣະສາສະໜາວ່າ 'ມະຫາອຸທາຍີ' ເພາະມີຮ່າງກາຍໃຫຍ່. ຄຳວ່າ 'apahattā' (ຜູ້ຍາດຊີງ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ໄດ້ຍາດຊີງແລ້ວ, ຍ່ອມຍາດຊີງ, ຈະຍາດຊີງ. ເພາະຄຳນີ້ເປັນໄປໃນການທັງສາມ. ແມ່ນໃນຄຳວ່າ 'upahattā' (ຜູ້ນຳມາໃຫ້) ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ 'apahārako' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ນຳອອກໄປ. ຄຳວ່າ 'upahārako' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ນຳເຂົ້າມາ.

149. යන්ති භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනං, තෙන ච අනන්තරනිද්දිට්ඨසමයො පච්චාමට්ඨොති ආහ ‘‘යස්මිං සමයෙ’’ති. න භගවන්තං පටිච්චාති න භගවන්තං ආරම්මණං කත්වා.

໑໔໙. ຄຳວ່າ 'yaṃ' ເປັນປະຖົມມາວິບັດໃນອັດແຫ່ງສັດຕະມີວິບັດ, ແລະດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອົງຊົງໝາຍເຖິງສະໄໝທີ່ກ່າວເຖິງໃນລຳດັບຖັດໄປ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'yasmiṃ samaye' (ໃນສະໄໝໃດ). ຄຳວ່າ 'ບໍ່ອາໄສພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ໄດ້ເຮັດພຣະຜູ້ມີພຣະພາກໃຫ້ເປັນອາຣົມ.

කම්මනිප්ඵන්නත්ථන්ති අත්තනා ආයාචියමානකම්මසිද්ධිඅත්ථං. භවතීති භූ, න භූති අභූ, භයවසෙන පන සා ඉත්ථී ‘‘අභු’’න්ති ආහ. ආතු මාතූති එත්ථ යථා –

ຄຳວ່າ 'ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງການງານ' ໄດ້ແກ່ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງການງານທີ່ຕົນເອງຮ້ອງຂໍ. ຄຳວ່າ 'bhū' ແປວ່າ ມີຢູ່, 'abhū' ແປວ່າ ບໍ່ມີຢູ່, ແຕ່ເພາະຄວາມຢ້ານ ຍິງນັ້ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'abhu'. ໃນຄຳວ່າ 'ātu mātū' ນີ້ ມີອະທິບາຍເໝືອນຢ່າງວ່າ -

‘‘අඞ්ගා අඞ්ගා සම්භවසි, හදයා අධිජායසෙ;

අත්තා එව පුත්ත නාමාසි, ස ජීව සරදොසත’’න්ති. –

“ເຈົ້າເກີດຈາກອະໄວຍະວະທຸກສ່ວນ, ເກີດຈາກຫົວໃຈ, ເຈົ້າເອງຄືຕົນເອງຂອງເຮົາ ຜູ້ມີຊື່ວ່າລູກ, ຂໍເຈົ້າຈົ່ງມີຊີວິດຢູ່ຕະຫຼອດຮ້ອຍລະດູໃບໄມ້ຫຼົ່ນເຖີດ!” -

ආදීසු පුත්තො ‘‘අත්තා’’ති වුච්චති කුලවසෙන සන්තානෙ පවත්තනතො. එවං පිතාපි ‘‘පුත්තස්ස අත්තා’’ති වුච්චති. යස්මා ‘‘භික්ඛුස්ස අත්තා මාතා’’ති වත්ථුකාමා භයවසෙන ‘‘ආතු මාතූ’’ති ආහ. තෙනාහ ‘‘ආතූති පිතා’’තිආදි.

ໃນຄຳເລີ່ມຕົ້ນເປັນຕົ້ນນັ້ນ ລູກຊື່ວ່າ 'ຕົນເອງ' (attā) ເພາະເປັນໄປໃນສືບສາຍໂລຫິດໂດຍອຳນາດແຫ່ງຕະກູນ. ຢ່າງນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ພໍ່ກໍຊື່ວ່າ 'ຕົນເອງຂອງລູກ'. ເພາະເຫດທີ່ 'ແມ່ຄືຕົນເອງຂອງພິກຂຸ' ນາງຜູ້ປາດຖະໜາວັດຖຸກາມ ເພາະຄວາມຢ້ານ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ātu mātū'. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ātu ໄດ້ແກ່ ພໍ່' ເປັນຕົ້ນ.

150. එවමෙවන්ති ඉදං ගරහත්ථජොතනනිපාතපදන්ති වුත්තං ‘‘ගරහන්තො ආහා’’ති. තථා හි නං වාචකසද්දෙනෙව දස්සෙන්තො ‘‘ඉධෙකච්චෙ මොඝපුරිසා’’ති ආහ. ආහංසූති තෙසං තථා වචනස්ස අවිච්ඡෙදෙන පවත්තිදීපනන්ති ආහ ‘‘වදන්තී’’ති. කිං පනිමස්ස අප්පමත්තකස්සාති පහාතබ්බවත්ථුං අවමඤ්ඤමානෙහි වුත්තං. තෙනාහ ‘‘කිං පනා’’ති. හෙතුම්හි ජොතෙතබ්බෙ චෙතං සාමිවචනං යථා ‘‘අනුස්සවස්ස හෙතු, අජ්ඣෙනස්ස හෙතූ’’ති. තෙනාහ ‘‘අප්පමත්තකස්ස හෙතූ’’ති. නනු අපස්සන්තෙන විය අසුණන්තෙන විය භවිතබ්බන්ති? සත්ථාරා නාම අප්පමත්තකෙසු දොසෙසු අපස්සන්තෙන විය ච අසුණන්තෙන විය ච භවිතබ්බන්ති තෙසං අධිප්පායෙන විවරණං. තෙසු චාති සික්ඛාකාමෙසු ච. අප්පච්චයං උපට්ඨාපෙන්තීති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බන්ති දස්සෙති. තෙසන්ති යෙ ‘‘මොඝපුරිසා’’ති වුත්තා පුග්ගලා, තෙසං. ගලෙ බද්ධං මහාකට්ඨන්ති ගලෙ ඔලම්බෙත්වා බද්ධං රුක්ඛදණ්ඩමාහ. පූතිලතායාති ගලොචියා. පාරාජිකවත්ථු විය දුප්පජහං හොතීති ඡන්දකප්පහානවසෙන තං පජහිතුං න සක්කොති.

໑໕໐. ຄຳວ່າ 'Evamevam' (ຢ່າງນັ້ນນັ້ນເອງ) ນີ້ ເປັນນິບາດສະແດງຄວາມຕິຕຽນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຊົງຕິຕຽນແລ້ວຈຶ່ງຕຣັດ'. ເພາະວ່າ ພຣະອົງຊົງສະແດງບຸກຄົນນັ້ນດ້ວຍຄຳລະບຸໂດຍກົງວ່າ 'ມານະບາງຄົນໃນພຣະສາສະໜານີ້'. ຄຳວ່າ 'ພວກເຂົາໄດ້ກ່າວແລ້ວ' ໄດ້ແກ່ ການສະແດງຄວາມເປັນໄປບໍ່ຂາດສາຍແຫ່ງຄຳເວົ້າຂອງພວກເຂົາ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພວກເຂົາກ່າວຢູ່'. ຄຳວ່າ 'ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງກັບສິ່ງເລັກນ້ອຍນີ້' ນີ້ ເປັນຄຳທີ່ພວກເຂົາກ່າວຂຶ້ນເພາະດູໝິ່ນສິ່ງທີ່ຄວນລະ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງ' ເປັນຕົ້ນ. ເມື່ອຈະສະແດງເຫດ ຈຶ່ງໃຊ້ສາມີວິບັດ (ແຫ່ງ) ນີ້ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ 'ເພາະເຫດແຫ່ງການໄດ້ຍິນໄດ້ຟັງ, ເພາະເຫດແຫ່ງການຮຽນ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະເຫດແຫ່ງສິ່ງເລັກນ້ອຍ'. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນພຣະອົງຄວນເຮັດເໝືອນບໍ່ເຫັນ ເໝືອນບໍ່ໄດ້ຍິນບໍ?' ນີ້ ເປັນການອະທິບາຍຕາມຄວາມປະສົງຂອງພວກເຂົາວ່າ 'ຂຶ້ນຊື່ວ່າພຣະພຸດທະເຈົ້າ ຄວນເຮັດເໝືອນບໍ່ເຫັນ ແລະເໝືອນບໍ່ໄດ້ຍິນໃນໂທດເລັກນ້ອຍທັງຫຼາຍ'. ຄຳວ່າ 'ແລະໃນພວກເຂົາ' ໄດ້ແກ່ ແລະໃນພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ໃຝ່ການສຶກສາ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມສະແດງຄວາມບໍ່ພໍໃຈ' ສະແດງເຖິງການນຳມາເຊື່ອມໂຍງກັນ. ຄຳວ່າ 'ແກ່ພວກເຂົາ' ໄດ້ແກ່ ແກ່ບຸກຄົນທັງຫຼາຍທີ່ຕຣັດວ່າ 'ຄົນເປົ່າປະໂຫຍດ'. ຄຳວ່າ 'ທ່ອນໄມ້ໃຫຍ່ທີ່ຜູກໄວ້ທີ່ຄໍ' ໝາຍເຖິງ ທ່ອນໄມ້ທີ່ຜູກຫ້ອຍໄວ້ທີ່ຄໍ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍເຄືອໄມ້ເນົ່າ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍເຄືອສະບ້າ. ຄຳວ່າ 'ຍາກທີ່ຈະລະໄດ້ເໝືອນອາບັດປາຣາຊິກ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ສາມາດລະສິ່ງນັ້ນໄດ້ດ້ວຍການລະຄວາມພໍໃຈ.

151. අනුස්සුක්කාති [Pg.76] තස්ස පහාතබ්බස්ස පහානෙ උස්සුක්කරහිතා. අපච්චාසීසනපක්ඛෙති තාය පරදත්තවුත්තිතාය කස්සචි පච්චයස්ස කුතොචි අපච්චාසීසකපක්ඛෙ ඨිතා හුත්වා සුප්පජහං හොති, න තස්ස පහානෙ භාරියං අත්ථි.

໑໕໑. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ບໍ່ຂວົນຂວາຍ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປາສະຈາກຄວາມຂວົນຂວາຍໃນການລະສິ່ງທີ່ຄວນລະນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນຝ່າຍທີ່ບໍ່ຫວັງສະເພາະ' ໄດ້ແກ່ ເພາະການລ້ຽງຊີບດ້ວຍສິ່ງທີ່ຜູ້ອື່ນໃຫ້ຢ່າງນັ້ນ ເປັນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນຝ່າຍທີ່ບໍ່ຫວັງສະເພາະປັດໄຈໃດໆ ຈາກບ່ອນໃດເລີຍ ສິ່ງນັ້ນຈຶ່ງລະໄດ້ງ່າຍ, ບໍ່ມີຄວາມຍາກລຳບາກໃນການລະສິ່ງນັ້ນ.

152. දලිද්දො දුග්ගතො. අස්සකොති අසාපතෙය්‍යො. ගෙහයට්ඨියොති ගෙහඡදනස්ස ආධාරා, තා උජුකං තිරියං ඨපෙතබ්බදණ්ඩා. සමන්තතො භිත්තිපාදෙසු ඨපෙතබ්බදණ්ඩා මණ්ඩලා. කාකාතිදායින්ති ඉතො චිතො කාකෙහි අතිපාතවසෙන උඩ්ඩෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘යත්ථ කිඤ්චිදෙවා’’තිආදි. සූරකාකාති කාකානං උඩ්ඩෙපනාකාරමාහ. නපරමරූපන්ති හීනරූපං. විලීවමඤ්චකොති තාලවෙත්තකාදීහි වීතමඤ්චකො. සා පනස්ස සන්තානානං ඡින්නභින්නතාය ඔලුග්ගවිලුග්ගතා, තථා සති සා විසමරූපා හොතීති ආහ ‘‘ඔණතා’’තිආදි. සො පුග්ගලො ලූඛභොජී හොතීති ආහ ‘‘ධඤ්ඤං නාම කුද්‍රූසකො’’ති. සමකාලං වපිතබ්බතාය සමවාපකං, යථාඋතු වපිතබ්බබීජං. ජායිකාති කුච්ඡිතා භරියා, සබ්බත්ථ ගරහායං ක-සද්දො. සො වතාහං පබ්බජෙය්‍යන්ති සොහං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා පබ්බජෙය්‍යං, යොහං පුරිසො නාම අස්සං වතාති පබ්බජ්ජාවසෙන අත්තනො පුරිසං බොධෙය්‍ය. තංසභාවෙ ඨිතස්ස බොධා න තු දුක්කරා, සා ඛටොපිකා. සා කුම්භී. මෙණ්ඩකසෙට්ඨිනො අඩ්ඪතෙළසානි කොට්ඨාගාරසතානි විය.

໑໕໒. ຄຳວ່າ 'ຄົນຈົນ' ໄດ້ແກ່ ຄົນຍາກຈົນເຂັນໃຈ. ຄຳວ່າ 'ຄົນບໍ່ມີຫຍັງ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບໍ່ມີຊັບສົມບັດ. ຄຳວ່າ 'ໄມ້ຄ້ຳເຮືອນ' ໄດ້ແກ່ ໄມ້ຮອງຮັບຫຼັງຄາເຮືອນ, ຄືທ່ອນໄມ້ທີ່ວາງໄວ້ທາງຊື່ແລະທາງຂວາງ. ທ່ອນໄມ້ທີ່ວາງໄວ້ທີ່ຖານຝາໂດຍຮອບ ຊື່ວ່າ ມົນທົນ. ຄຳວ່າ 'ບ່ອນທີ່ກາບິນຜ່ານ' ໄດ້ແກ່ ບ່ອນທີ່ຝູງກາບິນຜ່ານໄປມາ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນບ່ອນໃດບ່ອນໜຶ່ງ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ກາຜູ້ກ້າຫານ' ໝາຍເຖິງ ລັກສະນະການບິນຂອງຝູງກາ. ຄຳວ່າ 'ຮູບຮ່າງບໍ່ດີເລີດ' ໄດ້ແກ່ ຮູບຮ່າງທີ່ເລວທາມ. ຄຳວ່າ 'ຕັ່ງສານ' ໄດ້ແກ່ ຕັ່ງທີ່ສານດ້ວຍໃບຕານ ຫຼືຫວາຍເປັນຕົ້ນ. ກໍຕັ່ງສານນັ້ນ ເພາະຄວາມຂາດແລະຊຳລຸດແຫ່ງເສັ້ນສານ ຈຶ່ງຫັກພັງລົງ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ມັນຈຶ່ງມີຮູບຮ່າງບໍ່ສະເໝີກັນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄົດງໍ' ເປັນຕົ້ນ. ບຸກຄົນນັ້ນເປັນຜູ້ກິນອາຫານທີ່ຫຍາບ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຂົ້າເປືອກຊື່ວ່າ ກຸດຣູສະກະ' (ເຂົ້າຟ່າງ). ຄຳວ່າ 'ຫວ່ານສະເໝີກັນ' ໄດ້ແກ່ ການຫວ່ານໃນເວລາພ້ອມກັນ ເໝືອນເມັດພືດທີ່ຄວນຫວ່ານຕາມລະດູການ. ຄຳວ່າ 'ເມຍ' (jāyikā) ໄດ້ແກ່ ເມຍທີ່ໜ້າລັງກຽດ, ສຽງ 'ka' ໃນທຸກບ່ອນ ໃຊ້ໃນອັດແຫ່ງການຕິຕຽນ. ຄຳວ່າ 'ໂອໜໍ, ເຮົານັ້ນຄວນບວດ' ໄດ້ແກ່ 'ເຮົານັ້ນຄວນປົງຜົມແລະໜວດແລ້ວບວດ, ເຮົາຜູ້ຊື່ວ່າເປັນລູກຜູ້ຊາຍໜໍ' ຢ່າງນີ້ ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມປຸກຄວາມເປັນລູກຜູ້ຊາຍຂອງຕົນໃຫ້ຕື່ນຂຶ້ນດ້ວຍການບວດ. ສຳລັບຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນສະພາວະນັ້ນ ການຕື່ນຮູ້ກໍບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ຍາກເລີຍ, ສິ່ງນັ້ນຄື ກະບຸງນ້ອຍ. ສິ່ງນັ້ນຄື ໝໍ້ດິນ. ເໝືອນຢ່າງສາງເຂົ້າໜຶ່ງພັນສອງຮ້ອຍຫ້າສິບຫຼັງ ຂອງເມນທະກະເສດຖີ.

153. සුවණ්ණනික්ඛසතානන්ති අනෙකෙසං සුවණ්ණනික්ඛසතානං. චයොති සන්තානෙහි නිචයො අවීචි නිච්චප්පබන්ධනිචයො. තෙනාහ ‘‘සන්තානතො කතසන්නිචයො’’ති.

໑໕໓. ຄຳວ່າ "Suvaṇṇanikkhasatānaṃ" (ແຫ່ງຮ້ອຍນິກຂະຄຳ) ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງຮ້ອຍນິກຂະຄຳເປັນອະເນກ. ຄຳວ່າ "Cayo" (ກອງ) ໄດ້ແກ່ ການສະສົມດ້ວຍຄວາມສືບຕໍ່ ຄວາມສະສົມທີ່ບໍ່ຂາດສາຍ ຄວາມສະສົມທີ່ຜູກພັນກັນຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງເປັນນິດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ການສັ່ງສົມທີ່ເຮັດຂຶ້ນໂດຍຄວາມສືບຕໍ່".

154. හෙට්ඨා කිඤ්චාපි අප්පජහනකා පඨමං දස්සිතා, පජහනකා පධානා, තෙසඤ්ච වසෙනෙත්ථ පුග්ගලචතුක්කං දස්සිතං. තෙ තඤ්චෙව පජහන්තීති පජහනකා පඨමං ගහිතා. රාසිවසෙනාති ‘‘ඉධුදායි එකච්චො පුග්ගලො’’තිආදිනා චතුක්කෙ ආගතවිභාගං අනාමසිත්වා ‘‘තෙ තෙ’’ති පචුරවසෙන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘න පාටියෙක්කං විභත්තා’’ති. අවිභාගෙන ගහිතවත්ථූසු විභාගතො ගහණං ලොකසිද්ධමෙතන්ති දස්සෙතුං ‘‘යථා නාමා’’තිආදි [Pg.77] වුත්තං. පජහනකපුග්ගලාති ‘‘තෙ තඤ්චෙව පජහන්තී’’ති එවං පජහනකපුග්ගලා එව.

໑໕໔. ເຖິງແມ່ນວ່າໃນເບື້ອງຕົ້ນ ຈະຊົງສະແດງພວກທີ່ບໍ່ລະກ່ອນກໍຕາມ ແຕ່ພວກທີ່ລະນັ້ນເປັນປະທານ ແລະ ຊົງສະແດງບຸກຄົນ 4 ປະເພດໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍອຳນາດຂອງພວກເຂົາ. ພວກທີ່ລະເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມລະສິ່ງນັ້ນນັ້ນແລ້ວ ເພາະເຫດນັ້ນ ພວກທີ່ລະ ຈຶ່ງຊົງຖືເອົາກ່ອນ. ຄຳວ່າ "Rāsivasena" (ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກອງ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງການຈຳແນກທີ່ມາໃນໝວດ 4 ບຸກຄົນ ມີອາທิວ່າ "ດູກ່ອນອຸທາຍີ ບຸກຄົນບາງຄົນໃນໂລກນີ້" ແຕ່ກ່າວໂດຍອຳນາດສ່ວນຫຼາຍວ່າ "ພວກນັ້ນໆ". ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ບໍ່ໄດ້ຈຳແນກໄວ້ເປັນແຕ່ລະຢ່າງ". ເພື່ອສະແດງວ່າ ການຖືເອົາໂດຍການຈຳແນກ ໃນສິ່ງຂອງທີ່ຖືເອົາໂດຍບໍ່ຈຳແນກນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ສຳເລັດແລ້ວໃນທາງໂລກ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "yathā nāma" (ປຽບເໝືອນ). ຄຳວ່າ "Pajahanakapuggalā" (ບຸກຄົນຜູ້ລະ) ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນຜູ້ລະນັ້ນເອງ ໂດຍນັຍວ່າ "ພວກເຂົາຍ່ອມລະສິ່ງນັ້ນນັ້ນແລ້ວ".

උපධිඅනුධාවනකාති උපධීසු අනුඅනුධාවනකා උපධියො ආරබ්භ පවත්තනකා. විතක්කායෙවාති කාමසඞ්කප්පාදිවිතක්කායෙව. ඉන්ද්‍රියනානත්තතාති විමුත්තිපරිපාචකානං ඉන්ද්‍රියානං පරොපරියත්තං. තස්ස හි වසෙනෙව තෙ චත්තාරො පුග්ගලා ජාතා. අග්ගමග්ගත්ථාය විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා යාව න තං මග්ගෙන සමුග්ඝාතෙන්ති, තාව නප්පජහන්ති නාම. ඉති හෙට්ඨිමා තයොපි අරියා අප්පහීනස්ස කිලෙසස්ස වසෙන ‘‘නප්පජහන්තී’’ති වුත්තා, පගෙව පුථුජ්ජනා. වුත්තනයෙන පන විපස්සනං මග්ගෙන ඝටෙන්තා තෙ චත්තාරො ජනා අග්ගමග්ගක්ඛණෙ පජහන්ති නාම. තෙ එව තත්ථ සීඝකාරිනො ඛිප්පං පජහන්ති නාම, තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි.

ຄຳວ່າ "Upadhianudhāvanakā" (ຜູ້ແລ່ນໄປຕາມອຸປະທິ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ແລ່ນໄປຕາມໆ ໃນອຸປະທິທັງຫຼາຍ ຄື ຜູ້ເປັນໄປປາຣົບອຸປະທິທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "Vitakkāyeva" (ຄວາມຕຶກນັ້ນເອງ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຕຶກມີກາມສັງກັປະເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "Indriyanānattatā" (ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອິນຊີ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຍິ່ງແລະຫຍ່ອນແຫ່ງອິນຊີທັງຫຼາຍ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ເຮັດໃຫ້ວິມຸດແກ່ກ້າ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນ 4 ປະເພດເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມມີຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອິນຊີທີ່ຕ່າງກັນນັ້ນເອງ. ພວກເຂົາສະແຫວງຫາວິປັດສະນາ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ອະລິຍະມັກຂັ້ນສູງ (ອັກຄະມັກ) ຕາບໃດທີ່ຍັງບໍ່ທັນກຳຈັດກิເລສນັ້ນດ້ວຍມັກ ຕາບນັ້ນgໍຊື່ວ່າ ຍັງບໍ່ທັນລະ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ພຣະອະລິຍະບຸກຄົນເບື້ອງຕ່ຳທັງ 3 ປະເພດ ກໍຊື່ວ່າ "ຍັງບໍ່ທັນລະ" ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິເລສທີ່ຍັງລະບໍ່ໄດ້ ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງປຸຖຸຊົນ. ແຕ່ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ບຸກຄົນທັງ 4 ປະເພດນັ້ນ ເມື່ອປະກອບວິປັດສະນາດ້ວຍມັກ ຍ່ອມຊື່ວ່າ ລະໄດ້ໃນຂະນະແຫ່ງອັກຄະມັກ. ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ຜູ້ເຮັດໄດ້ໄວໃນມັກນັ້ນ ຍ່ອມຊື່ວ່າ ລະໄດ້ພັນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "tattha" (ໃນມັກນັ້ນ).

සංවෙගං කත්වා අග්ගිං අක්කන්තපුරිසො විය. මග්ගෙනාති අනුක්කමාගතෙන අග්ගමග්ගෙන. මහාහත්ථිපදොපමෙති මහාහත්ථිපදොපමසුත්තෙ (ම. නි. 1.300 ආදයො). තත්ථ හි ‘‘තස්ස ධාතාරම්මණමෙව චිත්තං පක්ඛන්දති පසීදති සන්තිට්ඨති අධිමුච්චතී’’ති (ම. නි. 1.302) එත්ථ අතිතික්ඛනාතිතික්ඛ-නාතිමන්දඅතිමන්ද-පුග්ගලවසෙන අට්ඨකථායං (ම. නි. අට්ඨ. 2.302) තයො වාරා උද්ධටා, තත්ථ මජ්ඣිමවසෙනෙව පඤ්හො කථිතො. ඉන්ද්‍රියභාවනෙති ඉන්ද්‍රියභාවනාසුත්තෙ, තත්ථාපි මජ්ඣිමනයෙනෙව පඤ්හො කථිතො. තෙනාහ ‘‘ඉමෙසූ’’තිආදි.

ເຮັດຄວາມສັງເວດແລ້ວ ປຽບເໝືອນຄົນທີ່ຢຽບgອງໄຟ. ຄຳວ່າ "Maggena" (ດ້ວຍມັກ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອັກຄະມັກທີ່ມາເຖິງຕາມລຳດັບ. ຄຳວ່າ "Mahāhatthipadopame" ໄດ້ແກ່ ໃນມະຫາຫັດຖິປະໂທປະມະສູດ. ເພາະວ່າ ໃນສູດນັ້ນ ມີຄຳວ່າ "ຈິດຂອງຜູ້ນັ້ນຍ່ອມແລ່ນໄປ ເຫຼື້ອມໃສ ຕັ້ງໝັ້ນ ນ້ອມໄປໃນທາດອາຣົມນັ້ນເອງ" ໃນທີ່ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານໄດ້ຍົກວາລະຂຶ້ນ 3 ວາລະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ມີປັນຍາກ້າຫຼາຍ, ບໍ່ກ້າຫຼາຍ, ຊ້າຫຼາຍ ແລະ ຊ້າທີ່ສຸດ, ໃນວາລະເຫຼົ່ານັ້ນ ໄດ້ຕອບບັນຫາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນປານກາງ (ມັດຊິມະ) ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "Indriyabhāvane" ໄດ້ແກ່ ໃນອິນຊີພາວະນາສູດ, ໃນສູດນັ້ນgໍຄືກັນ ໄດ້ຕອບບັນຫາດ້ວຍນັຍປານgາງເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "imesu" (ໃນສູດເຫຼົ່ານີ້).

තන්ති ‘‘උපධී’’ති වුත්තං ඛන්ධපඤ්චකං. දුක්ඛස්ස මූලන්ති සබ්බස්සපි වට්ටදුක්ඛස්ස කාරණං. නිග්ගහණොති නිරුපාදානො. තෙනාහ ‘‘නිත්තණ්හො’’ති.

ຄຳວ່າ "Taṃ" (ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເບນຈະຂັນ ທີ່ຊົງກ່າວວ່າ "ອຸປະທິ". ຄຳວ່າ "Dukkhassa mūlaṃ" (ຮາກເຫງົ້າແຫ່ງທຸກ) ໄດ້ແກ່ ເຫດແຫ່ງວັດຕະທຸກທັງປວງ. ຄຳວ່າ "Niggahaṇo" (ຜູ້ບໍ່ມີຄວາມຍຶດໝັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບໍ່ມີອຸປະທານ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຜູ້ບໍ່ມີຕັນຫາ".

155. යෙ පජහන්තීති ‘‘තෙ තඤ්චෙව පජහන්තී’’ති එවං වුත්තපුග්ගලා. තෙ ඉමෙ නාම එත්තකෙ කිලෙසෙ පජහන්තීති යෙ තෙ පුථුජ්ජනා ලාභිනො ච පඤ්ච කාමගුණෙ එත්තකෙ තංතංඣානාදිවත්ථුකෙ ච තංතංමග්ගවජ්ඣතාය පරිච්ඡින්නත්තා එත්තකෙ කිලෙසෙ පජහන්ති. යෙ නප්පජහන්තීති එත්ථ වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අසුචිසුඛං කායාසුචිසන්නිස්සිතත්තා. අනරියෙහීති අපරිසුද්ධෙහි. පටිලාභතො භායිතබ්බං කිලෙසදුක්ඛගතිකත්තා. විපාකතො භායිතබ්බං අපායදුක්ඛගතිකත්තා. ගණතොපි කිලෙසතොපි විවිත්තසුඛන්ති ගණසඞ්ගණිකතො ච කිලෙසසඞ්ගණිකතො [Pg.78] ච විවිත්තසුඛං. රාගාදිවූපසමත්ථායාති රාගාදිවූපසමාවහං සුඛං. න භායිතබ්බං සම්පති ආයතිඤ්ච එකන්තහිතභාවතො.

໑໕໕. ຄຳວ່າ "Ye pajahanti" (ພວກໃດຍ່ອມລະ) ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ "ພວກເຂົາຍ່ອມລະສິ່ງນັ້ນນັ້ນແລ້ວ". ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ຍ່ອມລະກິເລສມີປະມານເທົ່ານີ້ ຄື ປຸຖຸຊົນທັງຫຼາຍ ຜູ້ໄດ້ຊານ ຍ່ອມລະກາມະຄຸນ 5 ມີປະມານເທົ່ານີ້ ແລະ ລະກິເລສທີ່ມີຊານນັ້ນໆ ເປັນບາດຖານ ມີປະມານເທົ່ານີ້ ເພາະຄວາມທີ່ກິເລສເຫຼົ່ານັ້ນ ຖືກກຳນົດໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນລະດ້ວຍມັກນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ "Ye nappajahanti" (ພວກໃດບໍ່ລະ) ໃນຄຳນີ້ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມຕາມນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ "Asucisukhaṃ" (ສຸກທີ່ບໍ່ສະອາດ) ເພາະອາໄສກາຍທີ່ບໍ່ສະອາດ. ຄຳວ່າ "Anariyehi" (ໂດຍພວກທີ່ບໍ່ແມ່ນອະລິຍະ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍພວກທີ່ບໍ່ບໍລິສຸດ. ທີ່ວ່າ ພຶງຢ້ານກົວໂດຍການໄດ້ມາ ເພາະມີກິເລສແລະທຸກເປັນທີ່ໄປ. ທີ່ວ່າ ພຶງຢ້ານກົວໂດຍວິບາກ ເພາະມີອະບາຍະທຸກເປັນທີ່ໄປ. ຄຳວ່າ "Vivittasukhaṃ" (ສຸກທີ່ສະຫງັດ) ໄດ້ແກ່ ສຸກທີ່ສະຫງັດຈາກການຄຸກຄີດ້ວຍໝູ່ຄະນະ ແລະ ສະຫງັດຈາກການຄຸກຄີດ້ວຍກິເລສ. ຄຳວ່າ "Rāgādivūpasamatthāya" (ເພື່ອຄວາມສະຫງົບແຫ່ງລາຄະເປັນຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ສຸກທີ່ນຳມາຊຶ່ງຄວາມສະຫງົບແຫ່ງລາຄະເປັນຕົ້ນ. ທີ່ວ່າ ບໍ່ພຶງຢ້ານກົວ ເພາະເປັນປະໂຫຍດເກື້ອກູນໂດຍສ່ວນດຽວ ທັງໃນປັດຈຸບັນແລະໃນອະນາຄົດ.

156. ඉඤ්ජිතස්මින්ති පච්චත්තෙ භුම්මවචනන්ති ආහ ‘‘ඉඤ්ජන’’න්තිආදි. ඉඤ්ජති තෙනාති ඉඤ්ජිතං, තස්ස තස්ස ඣානස්ස ඛොභකරං ඔළාරිකං ඣානඞ්ගං. චතුත්ථජ්ඣානං අනිඤ්ජනං සන්නිසින්නාභාවතො. තථා හි වුත්තං ‘‘ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ’’ති (දී. නි. 1.244-245; ම. නි. 1.384-386; පාරා. 12-13).

໑໕໖. ຄຳວ່າ "Iñjitasmiṃ" ເປັນພູມມະວິບັດໃນອັດຕະພາບ (ປັດຈັດຕະ) ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "iñjanaṃ" (ຄວາມຫວັ່ນໄຫວ) ເປັນຕົ້ນ. ສິ່ງໃດຍ່ອມຫວັ່ນໄຫວດ້ວຍສິ່ງນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ສິ່ງນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ "Iñjita" (ຄວາມຫວັ່ນໄຫວ) ໄດ້ແກ່ ອົງຊານທີ່ຫຍາບ ອັນເຮັດໃຫ້ຊານນັ້ນໆ ຫວັ່ນໄຫວ. ຈະຕຸດຖະຊານ ເປັນທຳທີ່ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ເພາະບໍ່ມີຄວາມຫວັ່ນໄຫວຕັ້ງຢູ່. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກ່າວໄວ້ວ່າ "ເມື່ອຈິດສະຫງົບ ບັນລຸເຖິງຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວແລ້ວ".

අලං-සද්දො යුත්තත්ථොපි හොති – ‘‘අලමෙව නිබ්බින්දිතුං, අලං විමුච්චිතු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.272; සං. නි. 2.124, 128, 134, 143), තස්මා අනලං අනුසඞ්ගං කාතුං අයුත්තන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අකත්තබ්බආලයන්ති වදාමී’’ති. සන්නිට්ඨානන්ති සම්මාපටිපත්තියං අලං එත්තාවතාති උස්සාහපටිප්පස්සම්භනවසෙන සන්නිට්ඨානං න කාතබ්බන්ති යොජනා. උද්ධම්භාගියසඤ්ඤිතං අණුං වා ඔරම්භාගියසඤ්ඤිතං ථූලං වා, රූපරාගොති එවරූපං අණුං වා කාමාසවො පටිඝන්ති එවරූපං ථූලං වා, මුදුනා පවත්තිආකාරවිසෙසෙන අප්පසාවජ්ජං, කම්මබන්ධනට්ඨෙන වා අප්පසාවජ්ජං, තබ්බිපරියායතො මහාසාවජ්ජං වෙදිතබ්බං. නාතිතික්ඛපඤ්ඤස්ස වසෙන දෙසනාය පවත්තත්තා ‘‘නෙය්‍යපුග්ගලස්ස වසෙනා’’ති වුත්තං. සබ්බසො හි පරියාදින්නනිකන්තිකස්ස අරියපුග්ගලස්ස වසෙන සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධස්ස ආගතත්තා ‘‘අරහත්තනිකූටෙනෙව නිට්ඨාපිතා’’ති වුත්තං. යං පනෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ສັບວ່າ "Alaṃ" ຍ່ອມມີໃນອັດວ່າ "ຄວນ" ເຊັ່ນໃນຄຳວ່າ "alameva nibbndituṃ, alaṃ vimuccituṃ" (ຄວນເບື່ອໜ່າຍແທ້ໆ ຄວນຫຼຸດພົ້ນ) ເປັນຕົ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳວ່າ "analaṃ" ຈຶ່ງມີອັດວ່າ ບໍ່ຄວນເຮັດຄວາມອາໄລຜູກພັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເຮົາກ່າວວ່າ ເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນເຮັດຄວາມອາໄລ". ຄຳວ່າ "Sanniṭṭhānaṃ" (ການຕົກລົງໃຈ) ມີການປະກອບຄວາມເຂົ້າກັນວ່າ ໃນສຳມາປະຕິບັດ ບໍ່ພຶງເຮັດການຕົກລົງໃຈ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການລະງັບຄວາມພະຍາຍາມວ່າ "ພໍແລ້ວພຽງເທົ່ານີ້". ສິ່ງທີ່ລະອຽດ ທີ່ຊື່ວ່າ ອຸດທັມພາກິຍະ ຫຼື ສິ່ງທີ່ຫຍາບ ທີ່ຊື່ວ່າ ໂອຣັມພາກິຍະ, ຄື ຮູບະຣາຄະ ອັນເປັນສິ່ງລະອຽດມີສະພາບຢ່າງນີ້ ຫຼື ກາມາສະວະ ແລະ ປະຕິຄະ ອັນເປັນສິ່ງຫຍາບມີສະພາບຢ່າງນີ້, ພຶງຊາບວ່າ ເປັນສິ່ງທີ່ມີໂທດນ້ອຍ ໂດຍອາການທີ່ເປັນໄປຢ່າງອ່ອນໂຍນ ຫຼື ມີໂທດນ້ອຍ ໂດຍອັດວ່າເປັນເຄື່ອງຜູກມັດດ້ວຍກຳ, ແລະ ໂດຍທາງກົງກັນຂ້າມ ພຶງຊາບວ່າ ເປັນສິ່ງທີ່ມີໂທດຫຼາຍ. ເພາະພຣະເທສະນາເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ມີປັນຍາບໍ່ກ້າເກີນໄປ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເນຍຍະບຸກຄົນ". ເພາະວ່າ ສັນຍາເວທະຍິຕະນິໂຣດ ທີ່ມາເຖິງແລ້ວ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຣະອະລິຍະບຸກຄົນ ຜູ້ມີຄວາມຍິນດີອັນສິ້ນໄປໂດຍປະການທັງປວງ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຊົງຈົບເທສະນາລົງດ້ວຍຍອດຄືພຣະອໍຣະຫັນ". ສ່ວນເນື້ອຄວາມໃດໃນທີ່ນີ້ ທີ່ບໍ່ໄດ້ຈຳແນກໄວ້ ເນື້ອຄວາມນັ້ນ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

ලටුකිකොපමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບ ແຫ່ງຄຳອະທິບາຍລະຕຸກິກູປະມະສູດ ຈົບບໍລິບູນແລ້ວ.

7. චාතුමසුත්තවණ්ණනා

໗. ຄຳອະທິບາຍຈາຕຸມະສູດ

157. යථාඋපනිස්සයෙනාති යො යො උපනිස්සයො යථාඋපනිස්සයො, තෙන යථාඋපනිස්සයෙන සම්මාපයොගෙන. පතිට්ඨහිස්සන්ති සාසනෙ පතිට්ඨං පටිලභිස්සන්ති. වසනට්ඨානානීති වස්සග්ගාදිවසෙන වසනට්ඨානානි. සණ්ඨාපයමානාති සුවිභත්තභාවෙන ඨපෙන්තා.

໑໕໗. ຄຳວ່າ "Yathāupanissayena" (ຕາມອຸປະນິໄສຢ່າງໃດ) ໄດ້ແກ່ ອຸປະນິໄສໃດໆ ກໍຕາມ ຊື່ວ່າ ຕາມອຸປະນິໄສຢ່າງນັ້ນ, ດ້ວຍການປະກອບຄວາມພຽນອັນຊອບ ຕາມອຸປະນິໄສຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ "Patiṭṭhahissanti" (ຈັກຕັ້ງໝັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຈັກໄດ້ຮັບຄວາມຕັ້ງໝັ້ນໃນພຣະສາດສະໜາ. ຄຳວ່າ "Vasanaṭṭhānāni" (ທີ່ຢູ່ອາໄສທັງຫຼາຍ) ໄດ້ແກ່ ທີ່ຢູ່ອາໄສທັງຫຼາຍ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງພັນສາເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Saṇṭhāpayamānā" (ຈັດແຈງຢູ່) ໄດ້ແກ່ ຈັດຕັ້ງໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນສັດສ່ວນດີ.

අවිනිබ්භොගසද්දන්ති විනිභුඤ්ජිත්වා ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යසද්දං. වචීඝොසොපි හි බහූහි එකච්චං පවත්තිතො ඨානතො ච දූරතරො කෙවලං මහානිග්ඝොසො [Pg.79] එව හුත්වා සොතපථමාගච්ඡති. මච්ඡවිලොපෙති මච්ඡෙ විලුම්පිත්වා විය ගහණෙ, මච්ඡානං වා නයනෙ.

ຄຳວ່າ "Avinibbhogasaddaṃ" (ສຽງທີ່ແຍກອອກຈາກກັນບໍ່ໄດ້) ໄດ້ແກ່ ສຽງທີ່ບໍ່ສາມາດແຍກອອກມາຖືເອົາໄດ້. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນສຽງເວົ້າ ທີ່ຄົນຈຳນວນຫຼາຍເປັ່ງອອກມາພ້ອມກັນ ແລະ ຈາກສະຖານທີ່ທີ່ໄກຫຼາຍ ຍ່ອມກາຍເປັນພຽງສຽງດັງກ້ອງສະໜັ່ນເທົ່ານັ້ນ ແລ້ວມາສູ່ຄອງຫູ. ຄຳວ່າ "Macchavilope" (ໃນການຍາດແຍ່ງປາ) ໄດ້ແກ່ ໃນການຖືເອົາປາ ປຽບເໝືອນການຍາດແຍ່ງປາ ຫຼື ໃນການນຳປາໄປ.

158. වවස්සග්ගත්ථෙති නිච්ඡයත්ථෙ, ඉදං තාව අම්හෙහි වුච්චමානවචනං එකන්තසොතබ්බං, පච්ඡා තුම්හෙහි කාතබ්බං කරොථාති අධිප්පායො. වචනපරිහාරොති තෙහි සක්‍යරාජූහි වුත්තවචනස්ස පරිහාරො. ලෙසකප්පන්ති කප්පියලෙසං. ධුරවහාති ධුරවාහිනො, ධොරය්හාති අත්ථො. පාදමූලන්ති උපචාරං වදති. විගච්ඡිස්සතීති හායිස්සති. පටිප්ඵරිතොති න භගවතො සම්මුඛාව, සක්‍යරාජූනං පුරතොපි විප්ඵරිතොව හොති.

໑໕໘. ຄຳວ່າ "Vavassaggatthe" (ໃນອັດແຫ່ງການສະຫຼະລົງໄປ) ໄດ້ແກ່ ໃນອັດແຫ່ງການຕັດສິນໃຈ, ອະທິບາຍວ່າ ຄຳເວົ້າທີ່ພວກເຮົາກ່າວຢູ່ນີ້ ພວກທ່ານຄວນຟັງໂດຍສ່ວນດຽວກ່ອນ ພາຍຫຼັງພວກທ່ານຈຶ່ງຄ່ອຍເຮັດສິ່ງທີ່ຄວນເຮັດ. ຄຳວ່າ "Vacanaparihāro" (ການແກ້ຄຳເວົ້າ) ໄດ້ແກ່ การແກ້ຄຳເວົ້າທີ່ເຈົ້າສາກະຍະເຫຼົ່ານັ້ນກ່າວແລ້ວ. ຄຳວ່າ "Lesakappaṃ" (ເລ່ຫຼ່ຽມ) ໄດ້ແກ່ ເລ່ຫຼ່ຽມທີ່ຄວນ. ຄຳວ່າ "Dhuravahā" (ຜູ້ຖືເອົາທຸລະ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ແບກຫາບທຸລະ, ມີອັດວ່າ ຜູ້ເປັນຫົວໜ້າ. ຄຳວ່າ "Pādamūlaṃ" (ໃກ້ພຣະບາດ) ໄດ້ແກ່ ກ່າວເຖິງບໍລິເວນໃກ້ຄຽງ. ຄຳວ່າ "Vigacchissati" (ຈັກປາສະຈາກໄປ) ໄດ້ແກ່ ຈັກເສື່ອມຖອຍໄປ. ຄຳວ່າ "Paṭippharito" (ແຜ່ຊ່ານໄປ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ແມ່ນແຜ່ຊ່ານໄປສະເພາະຕໍ່ພຣະພັກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ຍັງແຜ່ຊ່ານໄປຕໍ່ໜ້າຂອງເຈົ້າສາກະຍະທັງຫຼາຍອີກດ້ວຍ.

159. අභිනන්දතූති අභිමුඛො හුත්වා පමොදතු. අභිවදතූති අභිරූපවසෙන වදතු. පසාදඤ්ඤථත්තන්ති අප්පසාදස්ස විපරිණාමො හීනායාවත්තනසඞ්ඛාතං පරිවත්තනං, තෙනාහ ‘‘විබ්භමන්තානං. විපරිණාමඤ්ඤථත්ත’’න්ති. කාරණූපචාරෙන සස්සෙසු බීජපරියායොති ආහ ‘‘බීජානං තරුණානන්ති තරුණසස්සාන’’න්ති. තරුණභාවෙනෙව තස්ස භාවිනො ඵලස්ස අභාවෙන විපරිණාමො.

໑໕໙. ຄຳວ່າ "Abhinandatu" (ຈົ່ງເພີດເພີນ) ໄດ້ແກ່ ຈົ່ງຫັນໜ້າມາແລ້ວຍິນດີ. ຄຳວ່າ "Abhivadatu" (ຈົ່ງກ່າວຊົມເຊີຍ) ໄດ້ແກ່ ຈົ່ງກ່າວໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມພໍໃຈ. ຄຳວ່າ "Pasādaññathattaṃ" (ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງຄວາມເຫຼື້ອມໃສ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຜັນແປແຫ່ງຄວາມບໍ່ເຫຼື້ອມໃສ ຄື ການປ່ຽນແປງທີ່ເອີ້ນວ່າການວຽນມາເພື່ອຄວາມຕ່ຳ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຄວາມຜັນແປແລະຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນ ຂອງພວກທີ່ສຶກຂาລາເພດໄປ". ໂດຍການອຸປະມາຜົນດ້ວຍເຫດ ຄຳວ່າ "ພືດ" ຈຶ່ງເປັນຊື່ຂອງເຂົ້າກ້າ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຄຳວ່າ bījānaṃ taruṇānaṃ (ແຫ່ງພືດອ່ອນທັງຫຼາຍ) ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງເຂົ້າກ້າອ່ອນທັງຫຼາຍ". ຄວາມຜັນແປ ຍ່ອມມີເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ມີຜົນທີ່ຈະມີຕໍ່ໄປ ດ້ວຍຄວາມເປັນພືດອ່ອນນັ້ນເອງ.

160. කත්තබ්බස්ස සරසෙනෙව කරණං චිත්තරුචියං, න තථා පරස්ස උස්සාදනෙනාති ආහ – ‘‘පක්කොසියමානානං ගමනං නාම න ඵාසුක’’න්ති. මයම්පි භගවා විය දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරෙනෙව විහරිස්සාමාති දීපෙති පකතියා විවෙකජ්ඣාසයභාවතො විරද්ධො ආගතස්ස භාරස්ස අවහනතොයෙව. තෙනාහ ‘‘අත්තනො භාරභාවං න අඤ්ඤාසී’’ති.

໑໖໐. ການເຮັດສິ່ງທີ່ຄວນເຮັດ ດ້ວຍຄວາມພໍໃຈຂອງຕົນເອງ ເປັນທີ່ພໍໃຈຂອງຈິດ, ແຕ່ການເຮັດເພາະການຊັກຊວນຂອງຜູ້ນັ້ນ ບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ການໄປຂອງພວກທີ່ຖືກຮ້ອງເອີ້ນ ຍ່ອມບໍ່ສະບາຍ". ສະແດງວ່າ "ເຖິງແມ່ນພວກເຮົາ ກໍຈັກຢູ່ດ້ວຍທິດຖະທຳມະສຸຂະວິຫານ ເໝືອນຢ່າງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ" ເພາະຄວາມທີ່ຕົນມີອັດທະຍາໄສໃນວິເວກໂດຍປົກກະຕິ ແລະ ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ຍອມແບກຫາບພາລະທີ່ມາເຖິງ ເຊິ່ງຂັດກັບອັດທະຍາໄສນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ບໍ່ຮູ້ເຖິງຄວາມເປັນພາລະຂອງຕົນ".

161. කස්මා ආරභීති? සප්පායතො. පඤ්චසතා හි භික්ඛූ අභිනවා, තස්මා තෙසං ඔවාදදානත්ථං භගවා ඉමං දෙසනං ආරභීති.

໑໖໑. ຖາມວ່າ ເພາະເຫດໃດ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງປາຣົບພຣະເທສະນານີ້? ຕອບວ່າ ເພາະຄວາມເປັນສັບປາຍະ. ເພາະວ່າ ພຣະພິກຂຸ 500 ຮູບ ເປັນຜູ້ບວດໃໝ່, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຈຶ່ງຊົງປາຣົບພຣະເທສະນານີ້ ເພື່ອປະທານໂອວາດແກ່ພຣະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ.

162. කොධුපායාසස්සාති එත්ථ කුජ්ඣනට්ඨෙන කොධො, ස්වෙව චිත්තස්ස කායස්ස ච අතිප්පමද්දනමථනුප්පාදනෙහි දළ්හං ආයාසට්ඨෙන උපායාසො. අනෙකවාරං පවත්තිත්වා අත්තනා සමවෙතං සත්තං අජ්ඣොත්ථරිත්වා සීසං උක්ඛිපිතුං අදත්වා අනයබ්‍යසනපාපනෙන කොධුපායාසස්ස ඌමිසදිසතා දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘කොධුපායාසෙ’’තිආදි.

໑໖໒. ໃນຄຳວ່າ "Kodhupāyāsassa" ນີ້ ຄວາມໂກດ ຊື່ວ່າ "ໂກທະ" ໂດຍອັດວ່າເປັນເຄື່ອງຂຸ່ນເຄືອງ, ຄວາມໂກດນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ "ອຸປາຍາສະ" ໂດຍອັດວ່າເປັນຄວາມຄັບແຄ້ນໃຈຢ່າງແຮງກ້າ ເພາະເຮັດໃຫ້ເກີດການບີບຄັ້ນແລະຍ່ຳຍີຈິດແລະກາຍຢ່າງຍິ່ງ. ພຶງຊາບຄວາມທີ່ໂກທະແລະອຸປາຍາສະ ປຽບເໝືອນລະລອກຄື້ນ ເພາະການເກີດຂຶ້ນຫຼາຍຄັ້ງ ແລ້ວຄອບງຳສັດຜູ້ປະກອບດ້ວຍຕົນເອງ ບໍ່ຍອມໃຫ້ເງີຍຫົວຂຶ້ນໄດ້ ແລະ ນຳໄປສູ່ຄວາມຈิບຫາຍແລະຄວາມພິນາດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "kodhupāyāse" (ໃນໂກທະແລະອຸປາຍາສະ).

163. ඔදරිකත්තෙන ඛාදිතොති ඔදරිකභාවෙන ආමිසගෙධෙන මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකාකප්පනෙන නාසිතසීලාදිගුණතාය ඛාදිතධම්මසරීරො.

໑໖໓. ຄຳວ່າ "Odarikattena khādito" (ຜູ້ຖືກຄວາມເຫັນແກ່ປາກທ້ອງກັດກິນ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີກາຍທຳຖືກກັດກິນ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເຫັນແກ່ປາກທ້ອງ ດ້ວຍຄວາມສະຫງວນໃນອາມິດ ດ້ວຍການລ້ຽງຊີບໂດຍມິດສາຊີບ ແລະ ເພາະຄວາມທີ່ຄຸນມີສີລເປັນຕົ້ນຖືກທຳລາຍ.

164. පඤ්චකාමගුණාවට්ටෙ [Pg.80] නිමුජ්ජිත්වාති එත්ථ කාමරාගාභිභූතෙ සත්තෙ ඉතො ච එත්තො, එත්තො ච ඉතොති එවං මනාපියරූපාදිවිසයසඞ්ඛාතෙ ආවට්ටෙ අත්තානං සංසාරෙත්වා යථා තතො බහිභූතෙ නෙක්ඛම්මෙ චිත්තම්පි න උප්පාදෙති, එවං ආවට්ටෙත්වා බ්‍යසනාපාදනෙන කාමගුණානං ආවට්ටසදිසතා දට්ඨබ්බා. තෙනාහ ‘‘යථා හී’’තිආදි.

໑໖໔. ໃນຄຳວ່າ "Pañcakāmaguṇāvaṭṭe nimujjitvā" (ຈົມລົງໃນວັງວົນຄືກາມະຄຸນ 5) ນີ້ ພຶງຊາບຄວາມທີ່ກາມະຄຸນທັງຫຼາຍ ປຽບເໝືອນວັງວົນ ເພາະການໝູນວຽນສັດທັງຫຼາຍ ຜູ້ຖືກກາມະຣາຄະຄອບງຳ ໃຫ້ທ່ອງທ່ຽວໄປໃນວັງວົນ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ອາຣົມມີຮູບທີ່ໜ້າພໍໃຈເປັນຕົ້ນ ທາງນີ້ແລະທາງນັ້ນ ທາງນັ້ນແລະທາງນີ້ ໂດຍທີ່ບໍ່ເຮັດໃຫ້ຈິດເກີດຂຶ້ນໃນເນກຂຳມະ ອັນເປັນພາຍນອກຈາກວັງວົນນັ້ນເລີຍ ແລະ ເພາະການນຳໄປສູ່ຄວາມພິນາດ ດ້ວຍການໝູນວຽນໄປຢ່າງນີ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "yathā hi" (ປຽບເໝືອນຢ່າງວ່າ).

165. රාගානුද්ධංසිතෙනාති රාගෙන අනුද්ධංසිතෙන. චණ්ඩමච්ඡං ආගම්මාති සුසුකාදිචණ්ඩමච්ඡං ආගම්ම. මාතුගාමං ආගම්මාති මාතුගාමො හි යොනිසොමනසිකාරරහිතං අධීරපුරිසං ඉත්ථිකුත්තභූතෙහි අත්තනො හාවභාවවිලාසෙහි අභිභුය්‍ය ගහෙත්වා ධීරජාතියම්පි අත්තනො රූපාදීහි පලොභනවසෙන අනවසෙසං අත්තනො උපකාරධම්මෙ සීලාදිකෙ සම්පාදෙතුං අසමත්ථං කරොන්තො අනයබ්‍යසනං පාපෙති. තෙනාහ – ‘‘මාතුගාමං ආගම්ම උප්පන්නකාමරාගො විබ්භමතී’’ති.

໑໖໕. ຄຳວ່າ "Rāgānuddhaṃsitena" (ຜູ້ຖືກລາຄະກຳຈັດແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຖືກລາຄະບີບຄັ້ນແລ້ວ. ຄຳວ່າ "Caṇḍamacchaṃ āgamma" (ເພາະອາໄສປາຮ້າຍ) ໄດ້ແກ່ ເພາະອາໄສປາຮ້າຍ ມີປາຂ່າເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Mātugāmaṃ āgamma" (ເພາະອາໄສມາຕຸຄາມ) ອະທິບາຍວ່າ ເພາະວ່າ ມາຕຸຄາມຍ່ອມຄອບງຳບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ມີຄວາມໝັ້ນຄົງ ຜູ້ປາສະຈາກໂຍນິໂສມະນະສິການ ດ້ວຍມາຢາຂອງສະຕີ ແລະ ດ້ວຍທ່າທາງສະແດງຄວາມຮັກຂອງຕົນ ແລ້ວຈັບໄວ້ ແລະ ເຮັດໃຫ້ບຸກຄົນເຖິງວ່າຈະມີກຳເນີດເປັນຜູ້ມີປັນຍາ ກໍບໍ່ສາມາດບຳເພັງທຳທີ່ມີອຸປະການະແກ່ຕົນ ມີສີລເປັນຕົ້ນ ໃຫ້ບໍລິບູນໄດ້ ເພາະການມົວເມົາດ້ວຍຮູບເປັນຕົ້ນຂອງຕົນ ແລະ ນຳໄປສູ່ຄວາມຈິບຫາຍແລະຄວາມພິນາດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະອາໄສມາຕຸຄາມ ກາມະຣາຄະຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ ແລ້ວສຶກຂາລາເພດໄປ".

භයං නාම යත්ථ භායිතබ්බවත්ථු, තත්ථ ඔතරන්තස්සෙව හොති, න අනොතරන්තස්ස, තං ඔතරිත්වා භයං විනොදෙත්වා තත්ථ කිච්චං සාධෙතබ්බං, ඉතරථා චත්ථසිද්ධි න හොතීති ඉමමත්ථං උපමොපමිතබ්බසරූපවසෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උදකං නිස්සාය ආනිසංසො පිපාසවිනයනං සරීරසුද්ධි පරිළාහූපසමො කායඋතුග්ගාහාපනන්ති එවමාදි. සාසනං නිස්සාය ආනිසංසො පන සඞ්ඛෙපතො වට්ටදුක්ඛූපසමො, විත්ථාරතො පන සීලානිසංසාදිවසෙන අනෙකවිධො, සො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.9) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. වුත්තප්පකාරො ආනිසංසො හොති තානි භයානි අභිභුය්‍ය පවත්තස්සාති අධිප්පායො. ඉමානි අභායිත්වාති ඉමානි කොධූපායාසාදිභයානි අභිභුය්‍ය පවත්තිත්වා අභායිත්වා. කොධූපායාසාදයො හි භායති එතස්මාති භයන්ති වුත්තා. ථෙරොති මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරො. කාමං පහානාභිසමයකාලො එව සච්ඡිකිරියාභිසමයො, සම්මාදිට්ඨියා පන සංකිලෙසවොදානධම්මෙසු කිච්චං අසංකිණ්ණං කත්වා දස්සෙතුං සමානකාලිකම්පි අසමානකාලිකං විය වුත්තං ‘‘තණ්හාසොතං ඡින්දිත්වා නිබ්බානපාරං දට්ඨුං න සක්කොතී’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ທີ່ຊື່ວ່າ ໄພ ຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ລົງໄປໃນບ່ອນທີ່ມີສິ່ງທີ່ໜ້າຢ້ານກົວເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີແກ່ຜູ້ບໍ່ລົງໄປ, ບຸກຄົນລົງໄປໃນບ່ອນນັ້ນແລ້ວ ບັນເທົາໄພແລ້ວ ພຶງເຮັດກິດໃນບ່ອນນັ້ນໃຫ້ສຳເລັດ, ຖ້າບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ ຄວາມສຳເລັດປະໂຫຍດກໍຍ່ອມບໍ່ມີ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອຸປະມາແລະອຸປະໄມ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "yathā" (ປຽບເໝືອນ). ໃນອຸປະມານັ້ນ ອານິສົງເພາະອາໄສນ້ຳ ຄື ການບັນເທົາຄວາມຢາກນ້ຳ ຄວາມສະອາດແຫ່ງຮ່າງກາຍ ຄວາມລະງັບຄວາມຮ້ອນຮົນ ແລະ ການເຮັດໃຫ້ຮ່າງກາຍໄດ້ຮັບອຸນຫະພູມທີ່ພໍດີ ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນອານິສົງເພາະອາໄສພຣະສາດສະໜາ ໂດຍຫຍໍ້ ຄື ຄວາມລະງັບວັດຕະທຸກ, ແຕ່ໂດຍພິສະດານ ຍ່ອມມີຫຼາຍປະການ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສີລານິສົງເປັນຕົ້ນ, ອານິສົງນັ້ນ ພຶງຊາບຕາມນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ. ອະທິບາຍວ່າ ອານິສົງຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ຄອບງຳໄພເຫຼົ່ານັ້ນແລ້ວດຳເນີນໄປ. ຄຳວ່າ "Imāni abhāyitvā" (ບໍ່ຢ້ານກົວໄພເຫຼົ່ານີ້) ໄດ້ແກ່ ຄອບງຳໄພມີໂກທະແລະອຸປາຍາສະເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ແລ້ວ ບໍ່ຢ້ານກົວ. ເພາະວ່າ ໄພມີໂກທະແລະອຸປາຍາສະເປັນຕົ້ນ ທີ່ຊື່ວ່າ ໄພ ເພາະສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມຢ້ານກົວຈາກສິ່ງນັ້ນ. ຄຳວ່າ "Thero" (ພຣະເຖຣະ) ໄດ້ແກ່ ພຣະມະຫາທຳມະຮັກຂິຕະເຖຣະ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ເວລາແຫ່ງປະຫານາພິສະໄໝ ຈະເປັນເວລາແຫ່ງສັດສິກິຣິຍາພິສະໄໝກໍຕາມ, ແຕ່ເພື່ອສະແດງກິດໃນທຳເຄື່ອງເສົ້າໝອງແລະທຳເຄື່ອງຜ່ອງແຜ້ວ ດ້ວຍສຳມາທິດຖິ ບໍ່ໃຫ້ປົນເປກັນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວເຖິງສິ່ງທີ່ມີໃນເວລາສະເໝີກັນ ໃຫ້ປຽບເໝືອນມີໃນເວລາຕ່າງກັນວ່າ "ຕັດກະແສຕັນຫາແລ້ວ ຍັງບໍ່ສາມາດເຫັນຝັ່ງຄືພຣະນິພານໄດ້". ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

චාතුමසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບ ແຫ່ງຄຳອະທິບາຍຈາຕຸມະສູດ ຈົບບໍລິບູນແລ້ວ.

8. නළකපානසුත්තවණ්ණනා

໘. ຄຳອະທິບາຍນະລະກະປານະສູດ

166. යත්ථ [Pg.81] බොධිසත්තපමුඛො වානරො නළකෙන පානීයං පිවි, සා පොක්ඛරණී, තස්සාමන්තො භූමිප්පදෙසො, තත්ථ නිවිට්ඨගාමො ච ‘‘නළකපාන’’න්තෙව පඤ්ඤායිත්ථ, ඉධ පන ගාමො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘නළකපානෙති එවංනාමකෙ ගාමෙ’’ති. ඉදානි තමත්ථං ආගමනතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ‘‘පුබ්බෙ කිරා’’ති ආරද්ධං. පඤ්ඤවාති ඉතිකත්තබ්බතාය පඤ්ඤාය පඤ්ඤවා.

໑໖໖. ສະຣະນ້ຳໃດ ທີ່ຝູງລີງມີພຣະໂພທິສັດເປັນຫົວໜ້າ ໄດ້ດື່ມນ້ຳດ້ວຍໄມ້ອໍ້, ສະຣະນ້ຳນັ້ນ ແລະ ບໍລິເວນພື້ນດິນໃກ້ຄຽງສະຣະນ້ຳນັ້ນ ແລະ ໝູ່ບ້ານທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນທີ່ນັ້ນ ຍ່ອມປາກົດຊື່ວ່າ "ນະລະກະປານະ" ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ຊົງປະສົງເອົາໝູ່ບ້ານ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຄຳວ່າ Naḷakapāne ໄດ້ແກ່ ໃນໝູ່ບ້ານຊື່ຢ່າງນີ້". ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຕັ້ງແຕ່ການມາເຖິງ ຈຶ່ງເລີ່ມຕົ້ນຄຳວ່າ "pubbe kira" (ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນການກ່ອນ). ຄຳວ່າ "Paññavā" (ຜູ້ມີປັນຍາ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີປັນຍາໃນການທີ່ຈະຕ້ອງເຮັດສິ່ງນັ້ນໆ.

ථූලදීඝබහුලභාවෙන මහතීහි දාඨිකාහි සමන්නාගතත්තා මහාදාඨිකො. ‘‘උදකරක්ඛසො අහ’’න්ති වත්වා වානරානං කඤ්චි අමුඤ්චිත්වා ‘‘සබ්බෙ තුම්හෙ මම හත්ථගතා’’ති දස්සෙන්තො ‘‘තුම්හෙ පන සබ්බෙ ඛාදිස්සාමී’’ති ආහ. ධමි…පෙ… පිවිංසූති බොධිසත්තෙන ගහිතනළො අනවසෙසො අබ්භන්තරෙ සබ්බසන්ධීනං නිබ්බාධෙන එකච්ඡිද්දො අහොසි. නෙව මං ත්වං වධිස්සසීති උදකරක්ඛස ත්වං වධිතුකාමොපි මම පුරිසථාමෙන න වධිස්සසි.

ເພາະປະກອບດ້ວຍເຂ້ຍໃຫຍ່ ທັງໜາ ຍາວ ແລະ ຫຼາຍ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມະຫາດາຖິກະ (ຜູ້ມີເຂ້ຍໃຫຍ່). ກ່າວວ່າ «ເຮົາເປັນຜີເສື້ອນ້ຳ» ບໍ່ຍອມປ່ອຍຝູງລີງແມ້ແຕ່ໂຕດຽວ ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ «ພວກເຈົ້າທັງໝົດຕົກຢູ່ໃນກຳມືຂອງເຮົາແລ້ວ» ຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ເຮົາຈະກິນພວກເຈົ້າທັງໝົດ». ຄຳວ່າ ເປົ່າ...ເຖິງ...ດື່ມແລ້ວ ຄວາມວ່າ ໄມ້ອໍ້ທີ່ພະໂພທິສັດຖືເອົານັ້ນ ບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອເລີຍ ພາຍໃນມີຮູທະລຸເຖິງກັນຕະຫຼອດທຸກຂໍ້ ໂດຍບໍ່ມີສິ່ງກີດຂວາງ. ຄຳວ່າ ທ່ານຈະຂ້າເຮົາບໍ່ໄດ້ເລີຍ ຄວາມວ່າ ແນ່ຜີເສື້ອນ້ຳ ແມ້ທ່ານປາດຖະໜາຈະຂ້າ ກໍບໍ່ສາມາດຂ້າເຮົາໄດ້ ດ້ວຍກຳລັງຄວາມພຽນຂອງບຸລຸດຂອງເຮົາ.

එවං පන වත්වා මහාසත්තො ‘‘අයං පාපො එත්ථ පානීයං පිවන්තෙ අඤ්ඤෙපි සත්තෙ මා බාධයිත්ථා’’ති කරුණායමානො ‘‘එත්ථ ජායන්තා නළා සබ්බෙ අපබ්බබන්ධා එකච්ඡිද්දාව හොන්තූ’’ති අධිට්ඨාය ගතො. තෙනාහ ‘‘තතො පට්ඨායා’’තිආදි.

ກ່າວຢ່າງນີ້ແລ້ວ ພະມະຫາສັດຊົງມີພະກະລຸນາວ່າ «ຜີເສື້ອນ້ຳຜູ້ຊົ່ວຮ້າຍນີ້ ຢ່າໄດ້ບຽດບຽນສັດອື່ນໆ ທີ່ມາດື່ມນ້ຳໃນທີ່ນີ້ເລີຍ» ຈຶ່ງຊົງອະທິຖານວ່າ «ຂໍໃຫ້ໄມ້ອໍ້ທັງຫຼາຍທີ່ເກີດໃນທີ່ນີ້ ຈົ່ງເປັນໄມ້ບໍ່ມີຂໍ້ ມີຮູທະລຸຕະຫຼອດທັງໝົດເທີ້ນ» ແລ້ວສະເດັດຫຼີກໄປ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ» ເປັນຕົ້ນ.

167. අනුරුද්ධප්පමුඛා භික්ඛූ භගවතා ‘‘කච්චි තුම්හෙ අනුරුද්ධා’’ති පුච්ඡිතාති ථෙරො ‘‘තග්ඝ මයං, භන්තෙ’’ති ආහ.

໑໖໗. ພວກພິກຂຸມີພະອະນຸຣຸດທະເປັນປະທານ ອັນພະຜູ້ມີພະພາກຕັດຖາມວ່າ «ແນ່ອະນຸຣຸດທະ ພວກເຈົ້າ...» ພະເຖລະຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ຢ່າງນັ້ນແທ້ ຂ້ານ້ອຍ ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ».

සචෙ පබ්බජති, ජීවිතං ලභිස්සති, නො අඤ්ඤථාති රඤ්ඤා පබ්බජ්ජාය අභිනීතාති රාජාභිනීතා. චොරාභිනීතාති එත්ථාපි එසෙව නයො. චොරානං මූලං ඡින්දන්තො ‘‘කණ්ටකසොධනං කරිස්සාමී’’ති. ආජීවිකායාති ආජීවෙන ජීවිතවුත්තියා. ඉමෙසු පන අනුරුද්ධත්ථෙරාදීසු.

ຄຳວ່າ «ຜູ້ອັນພະລາຊານຳມາເພື່ອບວດ» (ຣາຊາພິນີຕາ) ຄວາມວ່າ ຖ້າບວດ ຈະໄດ້ຊີວິດ ຖ້າບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ (ກໍຈະບໍ່ໄດ້ຊີວິດ) ດັ່ງນີ້ ອັນພະລາຊານຳມາເພື່ອການບວດ. ຄຳວ່າ «ຜູ້ອັນໂຈນນຳມາເພື່ອບວດ» (ໂຈຣາພິນີຕາ) ໃນຄຳນີ້ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ. ຕັດຮາກເຫງົ້າຂອງພວກໂຈນ ດ້ວຍຄິດວ່າ «ເຮົາຈະເຮັດການປາບປາມສ້ຽນໜາມ». ຄຳວ່າ «ເພື່ອອາຊີບ» (ອາຊີວິກາຍະ) ຄວາມວ່າ ດ້ວຍການລ້ຽງຊີບ ດ້ວຍອາຊີບ. ແຕ່ໃນບັນດາພະອະນຸຣຸດທະເຖລະເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້.

විවෙකන්ති පුබ්බකාලිකකිරියප්පධානං ‘‘අබ්‍යාපජ්ජං උපෙත’’න්තිආදීසු වියාති ආහ – ‘‘විවිච්චා’’ති, විවිච්චිත්වා විවිත්තො හුත්වා විනා හුත්වාති අත්ථො. පබ්බජිතකිච්චන්ති පබ්බජිතස්ස සාරුප්පකිච්චං. සමණකිච්චන්ති සමණභාවකරණකිච්චං. යදග්ගෙන හි පබ්බජිතකිච්චං කාතුං න සක්කොති තදග්ගෙන සමණභාවකරම්පි කිච්චං කාතුං න සක්කොති. තෙනාහ ‘‘සො යෙවා’’තිආදි.

ທ່ານກ່າວວ່າ «ວິເວກ» ເປັນກິຣິຍາປະທານໃນການກ່ອນ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ «ເຂົ້າເຖິງຄວາມບໍ່ພະຍາບາດ» ເປັນຕົ້ນ ຄວາມວ່າ «ສະຫງັດແລ້ວ» ຄື ສະຫງັດແລ້ວ ເປັນຜູ້ສະຫງັດແລ້ວ ປາສະຈາກແລ້ວ. ຄຳວ່າ «ກິດຂອງບັນພະຊິດ» ຄວາມວ່າ ກິດທີ່ສົມຄວນແກ່ບັນພະຊິດ. ຄຳວ່າ «ກິດຂອງສະມະນະ» ຄວາມວ່າ ກິດທີ່ເຮັດໃຫ້ເປັນສະມະນະ. ເພາະວ່າ ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ບໍ່ສາມາດເຮັດກິດຂອງບັນພະຊິດໄດ້ ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ ກໍບໍ່ສາມາດເຮັດກິດທີ່ເຮັດໃຫ້ເປັນສະມະນະໄດ້ເຊັ່ນກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ຜູ້ນັ້ນນັ້ນແຫຼະ» ເປັນຕົ້ນ.

168. අප්පටිසන්ධිකෙ [Pg.82] තාව බ්‍යාකරොන්තො පවත්තීසු ඨානං අතීතොති කත්වා උපපත්තීසු බ්‍යාකරොති නාම තත්ථ පටිසන්ධියා අභාවකිත්තනතො. මහන්තතුට්ඨිනොති විපුලපමොදා.

໑໖໘. ເມື່ອຈະພະຍາກອນເຖິງຜູ້ບໍ່ມີປະຕິສົນທິ ກໍຊົງພະຍາກອນໃນການເຂົ້າເຖິງພົບ (ອຸປະປັດຕິ) ໂດຍຖືວ່າລ່ວງພົ້ນຖານະໃນຄວາມເປັນໄປ (ປະວັດຕິ) ແລ້ວ ເພາະຊົງປະກາດຄວາມບໍ່ມີປະຕິສົນທິໃນພົບນັ້ນ. ຄຳວ່າ «ຜູ້ມີຄວາມຍິນດີຢ່າງຍິ່ງ» (ມະຫັນຕະຕຸດຖິໂນ) ຄວາມວ່າ ມີຄວາມປາໂມດຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ.

169. ඉමස්සාති ‘‘අස්සා’’ති පදස්ස අත්ථවචනං. ඉමස්ස ඨිතස්ස ආයස්මතො සාමං දිට්ඨො වා හොති අනුස්සවසුතො වාති යොජනා. සමාධිපක්ඛිකා ධම්මා ධම්මාති අධිප්පෙතා, සමාධි පන එවංවිහාරීති එත්ථ විහාරසද්දෙන ගහිතො. එවංවිමුත්තාති එත්ථ පන විමුත්තිසද්දෙන ඵලවිමුත්ති ගහිතා. චරතොපීති සමථවිපස්සනාචාරෙන චරතොපි විහරන්තස්සපි. උපාසකඋපාසිකාඨානෙසු ලබ්භමානම්පි අරහත්තං අප්පකභාවතො පාළියං අනුද්ධටන්ති දට්ඨබ්බං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໑໖໙. ຄຳວ່າ «ແກ່ທ່ານນີ້» (ອິມັດສະ) ເປັນຄຳອະທິບາຍຄວາມຂອງຄຳວ່າ «ອັດສະ» (ແກ່ທ່ານນັ້ນ). ມີການປະກອບຄວາມວ່າ «ອັນພະອາຍັສມານີ້ ຜູ້ດຳລົງຢູ່ແລ້ວ ເຫັນເອງ ຫຼື ໄດ້ຍິນມາແລ້ວ». ທີ່ຊື່ວ່າ «ທຳ» (ທັມມາ) ໝາຍເອົາທຳອັນເປັນຝັກຝ່າຍແຫ່ງສະມາທິ, ສ່ວນສະມາທິ ໝາຍເອົາດ້ວຍຄຳວ່າ «ວິຫານ» ໃນຄຳວ່າ «ຜູ້ມີວິຫານທຳຢ່າງນີ້» (ເອວັງວິຫາຣີ) ນີ້. ໃນຄຳວ່າ «ຜູ້ຫຼຸດພົ້ນຢ່າງນີ້» (ເອວັງວິມຸດຕາ) ນີ້ ໝາຍເອົາຜົນວິມຸດຕິ ດ້ວຍຄຳວ່າ «ວິມຸດຕິ». ຄຳວ່າ «ແມ້ຜູ້ທ່ຽວໄປຢູ່» (ຈະຣະໂຕປິ) ຄວາມວ່າ ແມ້ຜູ້ທ່ຽວໄປຢູ່ ຄື ຢູ່ດ້ວຍການທ່ຽວໄປໃນສະມະຖະແລະວິປັດສະນາ. ພຶງຊາບວ່າ ແມ້ອໍຣະຫັດຕະຜົນທີ່ໄດ້ໃນຖານະອຸປາສົກແລະອຸປາສິກາ ກໍບໍ່ໄດ້ຍົກຂຶ້ນສະແດງໄວ້ໃນພະບາລີ ເພາະມີຈຳນວນໜ້ອຍ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍທັງນັ້ນ.

නළකපානසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບແຫ່ງອັດຖະກະຖາ ນະລະກະປານະສູດ ຈົບແລ້ວ.

9. ගොලියානිසුත්තවණ්ණනා

໙. ການພັນລະນາໂຄລິຍານິສູດ

173. පදසමාචාරොති තංතංපච්චයභෙදදස්සනාය විගතත්තා පකාරෙහි දලිද්දසමාචාරො සිථිලසමාචාරොති අත්ථො. යස්මා පන තාදිසො සමාචාරො ථිරො දළ්හො නාම න හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘දුබ්බලසමාචාරො’’ති. ‘‘සාඛසමාචාරො’’ති වා පාඨො, තත්ථ තත්ථ ලග්ගනට්ඨෙන සාඛාසදිසසීලොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඔළාරිකාචාරො’’ති. පච්චයෙසු සාපෙක්ඛොති පච්චයෙසු සාපෙක්ඛතාය එව හිස්ස ඔළාරිකාචාරතා වෙදිතබ්බා. ගරුනා කිස්මිඤ්චි වුත්තෙ ගාරවවසෙන පතිස්සවනං පතිස්සො, පතිස්සවචනභූතං තංසභාගඤ්ච යං කිඤ්චි ගාරවන්ති අත්ථො. සහ පතිස්සෙනාති සප්පතිස්සෙන, සප්පතිස්සවෙන ඔවාදසම්පටිච්ඡනෙන. පතිස්සීයතීති වා පතිස්සො, ගරුකාතබ්බො, තෙන සහ පතිස්සෙනාති සබ්බං පුබ්බෙ විය. තෙනාහ ‘‘සජෙට්ඨකෙනා’’ති. සෙරිවිහාරො නාම අත්තප්පධානවාසො. තෙනාහ ‘‘නිරඞ්කුසවිහාරෙනා’’ති.

໑໗໓. ຄຳວ່າ «ປະທະສະມາຈານ» (ປະດາສະມາຈາໂຣ) ຄວາມວ່າ ເປັນຜູ້ມີຄວາມປະພຶດຂັດສົນ ມີຄວາມປະພຶດຫຍ່ອນຍານ ໂດຍປະການຕ່າງໆ ເພາະປາສະຈາກການສະແດງຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງປັດໄຈນັ້ນໆ. ແຕ່ເພາະຄວາມປະພຶດເຊັ່ນນັ້ນ ບໍ່ຊື່ວ່າໝັ້ນຄົງ ແຂງແຮງ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ມີຄວາມປະພຶດອ່ອນແອ» (ທຸບພະລະສະມາຈາໂຣ). ຫຼືມີບົດບາລີວ່າ «ສາຂາສະມາຈາໂຣ» ຄວາມວ່າ ມີສີລສະເໝີດ້ວຍກິ່ງໄມ້ ເພາະອັດວ່າຂ້ອງຢູ່ໃນທີ່ນັ້ນໆ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ມີຄວາມປະພຶດຫຍາບ» (ໂອລາຣິກາຈາໂຣ). ຄຳວ່າ «ຜູ້ມີຄວາມຫວັງໃນປັດໄຈ» ຄວາມວ່າ ພຶງຊາບຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມປະພຶດຫຍາບຂອງຜູ້ນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມຫວັງໃນປັດໄຈນັ້ນເອງ. ເມື່ອພະອາຈານກ່າວຄຳໃດຄຳໜຶ່ງ ການຮັບຄຳດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ ຊື່ວ່າ «ປະຕິດສະ» (ການຮັບຄຳ) ຄວາມວ່າ ການຮັບຄຳ ແລະຄວາມເຄົາລົບຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງອັນມີສ່ວນສະເໝີດ້ວຍການຮັບຄຳນັ້ນ. ຄຳວ່າ «ພ້ອມດ້ວຍການຮັບຄຳ» ຄວາມວ່າ ເປັນໄປພ້ອມດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ ຄື ດ້ວຍການຮັບເອົາໂອວາດດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ. ຫຼືວ່າ ບຸກຄົນໃດອັນເຂົາພຶງເຄົາລົບ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ «ປະຕິດສະ» (ຜູ້ຄວນເຄົາລົບ) ຄຳວ່າ «ພ້ອມດ້ວຍຜູ້ຄວນເຄົາລົບ» ນັ້ນ ທັງໝົດກໍເໝືອນກັບນັຍກ່ອນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ພ້ອມດ້ວຍຜູ້ເປັນໃຫຍ່». ທີ່ຊື່ວ່າ «ເສຣິວິຫານ» ຄື ການຢູ່ໂດຍມີຕົນເປັນໃຫຍ່. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ດ້ວຍການຢູ່ຢ່າງບໍ່ມີຂໍ້ຫ້າມ» (ນິຣັງກຸສະວິຫາເຣນະ).

අනුපඛජ්ජාති අනුපකඩ්ඪිත්වා. ගරුට්ඨානියානං අන්තරං අනාපුච්ඡා අනුපවිසිත්වාති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ යො’’තිආදි වුත්තං.

ຄຳວ່າ «ບຽດບຽດ» (ອນຸປຂັຊຊະ) ຄວາມວ່າ ເຂົ້າໄປບຽດສຽດ. ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ «ເຂົ້າໄປໃນລະຫວ່າງແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ຢູ່ໃນຖານະເປັນທີ່ເຄົາລົບ ໂດຍບໍ່ໄດ້ຂໍອະນຸຍາດ» ທ່ານຈຶ່ງg່າວຄຳວ່າ «ໃນບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ບຸກຄົນໃດ...» ເປັນຕົ້ນ.

ආභිසමාචාරිකන්ති [Pg.83] අභිසමාචාරෙ භවං. කිං පන තන්ති ආහ ‘‘වත්තපටිපත්තිමත්තම්පී’’ති. නාතිකාලස්සෙව සඞ්ඝස්ස පුරතො පවිසිතබ්බං, න පච්ඡා පටික්කමිතබ්බන්ති අධිප්පායෙන අතිකාලෙ ච ගාමප්පවෙසො අතිදිවා පටික්කමනඤ්ච නිවාරිතං, තං දස්සෙතුං ‘‘න අතිපාතො’’තිආදි වුත්තං. උද්ධච්චපකතිකොති විබ්භන්තචිත්තො. අවචාපල්‍යෙනාති දළ්හවාතාපහතපල්ලවසදිසෙන ලොලභාවෙන.

ຄຳວ່າ «ອະພິສະມາຈາຣິກະ» ຄວາມວ່າ ສິ່ງທີ່ມີຢູ່ໃນອະພິສະມາຈານ. ຖ້າຖາມວ່າ ສິ່ງນັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ແມ້ພຽງແຕ່ຂໍ້ວັດປະຕິບັດ». ດ້ວຍຄວາມປະສົງວ່າ «ບໍ່ຄວນເຂົ້າໄປຂ້າງໜ້າສົງໃນເວລາເຊົ້າເກີນໄປ ແລະບໍ່ຄວນກັບມາພາຍຫຼັງ» ທ່ານຈຶ່ງຫ້າມການເຂົ້າບ້ານໃນເວລາເຊົ້າເກີນໄປ ແລະການກັບມາໃນເວລາສາຍເກີນໄປ ເພື່ອສະແດງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ «ບໍ່ເຊົ້າເກີນໄປ» ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ «ຜູ້ມີປົກກະຕິຟຸ້ງຊ່ານ» (ອຸດທັດຈະປະຄະຕິໂກ) ຄວາມວ່າ ມີຈິດໃຈວອກແວກ. ຄຳວ່າ «ດ້ວຍຄວາມບໍ່ຄະນອງ» (ອະວະຈາປັນເຍນະ) ຄວາມວ່າ ດ້ວຍຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ຄື ບໍ່ມີຄວາມກະວົນກະວາຍເໝືອນໃບໄມ້ອ່ອນທີ່ຖືກລົມພັດແຮງ.

පඤ්ඤවතාති ඉමිනා භික්ඛුසාරුප්පෙසු ඉතිකත්තබ්බෙසු උපායපඤ්ඤා අධිප්පෙතා, න සුතමයපඤ්ඤා. අභිධම්මෙ අභිවිනයෙ යොගොති ඉමිනා භාවනාපඤ්ඤාඋත්තරිමනුස්සධම්මෙ යොගො පකාසිතො. යොගොති ච පරිචයො උග්ගණ්හවසෙන.

ຄຳວ່າ «ຜູ້ມີປັນຍາ» (ປັນຍະວະຕາ) ນີ້ ໝາຍເອົາປັນຍາໃນອຸບາຍໃນກິດທີ່ຈະຕ້ອງເຮັດອັນສົມຄວນແກ່ພິກຂຸ ບໍ່ແມ່ນສຸຕາມະຍະປັນຍາ. ຄຳວ່າ «ຄວາມພຽນໃນອະພິທຳ ໃນອະພິວິນັຍ» ນີ້ ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມພຽນໃນອຸຕະລິມະນຸດສະທຳອັນເປັນພາວະນາປັນຍາ. ແລະຄຳວ່າ «ໂຍຄະ» (ຄວາມພຽນ) ຄື ຄວາມຄຸ້ນເຄີຍ ໂດຍອຳນາດການຮຽນຮູ້.

ආරුප්පාති ඉමිනා චතස්සොපි අරූපසමාපත්තියො ගහිතා, තා පන චතූහි රූපසමාපත්තීහි විනා න සම්පජ්ජන්තීති ආහ – ‘‘ආරුප්පාති එත්තාවතා අට්ඨපි සමාපත්තියො වුත්තා හොන්තී’’ති. කසිණෙති දසවිධෙ කසිණෙ. එකං පරිකම්මකම්මට්ඨානන්ති යං කිඤ්චි එකභාවනා පරිකම්මදීපනං ඛන්ධකම්මට්ඨානං. තෙනාහ ‘‘පගුණං කත්වා’’ති. කසිණපරිකම්මං පන තග්ගහණෙනෙව ගහිතං හොති, ලොකියා උත්තරිමනුස්සධම්මා හෙට්ඨා ගහිතාති ආහ ‘‘උත්තරිමනුස්සධම්මෙති ඉමිනා සබ්බෙපි ලොකුත්තරධම්මෙ දස්සෙතී’’ති. නෙය්‍යපුග්ගලස්ස වසෙනාති ජානිත්වා විත්ථාරෙත්වා ඤාතබ්බපුග්ගලස්ස වසෙනාති.

ຄຳວ່າ «ອະຣູປະ» (ອະຣຸບປາ) ນີ້ ໝາຍເອົາອະຣູປະສະມາບັດທັງ 4, ແຕ່ເພາະອະຣູປະສະມາບັດເຫຼົ່ານັ້ນ ຫາກປາສະຈາກຮູບປະສະມາບັດທັງ 4 ແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ສຳເລັດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ດ້ວຍຄຳວ່າ ອະຣູປະ ນີ້ ເປັນອັນກ່າວເຖິງສະມາບັດທັງ 8 ແລ້ວ». ຄຳວ່າ «ໃນກະສິນ» ຄວາມວ່າ ໃນກະສິນ 10 ປະການ. ຄຳວ່າ «ບໍລິກຳກຳມະຖານຢ່າງໜຶ່ງ» ຄວາມວ່າ ຂັນທະກຳມະຖານອັນສະແດງເຖິງການບໍລິກຳໃນພາວະນາຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ເຮັດໃຫ້ຄ່ອງແຄ້ວແລ້ວ». ສ່ວນການບໍລິກຳກະສິນ ເປັນອັນຖືເອົາແລ້ວດ້ວຍການຖືເອົາກະສິນນັ້ນເອງ, ໂລກິຍະອຸຕະລິມະນຸດສະທຳ ທ່ານຖືເອົາແລ້ວໃນຫົວຂໍ້ຂ້າງຕົ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ດ້ວຍຄຳວ່າ ອຸຕະລິມະນຸດສະທຳ ນີ້ ທ່ານສະແດງເຖິງໂລກຸດຕະຣະທຳທັງປວງ». ຄຳວ່າ «ໂດຍອຳນາດແຫ່ງເນຍຍະບຸກຄົນ» ຄວາມວ່າ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ທີ່ຄວນຮູ້ ໂດຍການຂະຫຍາຍຄວາມໃຫ້ຮູ້ແລ້ວ.

ගොලියානිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບແຫ່ງອັດຖະກະຖາ ໂຄລິຍານິສູດ ຈົບແລ້ວ.

10. කීටාගිරිසුත්තවණ්ණනා

໑໐. ການພັນລະນາຄີຕາກິຣິສູດ

174. පඤ්ච ආනිසංසෙති අප්පාබාධතාදිකෙ පඤ්ච ගුණෙ. තත්ථ අක්ඛිරොගකුච්ඡිරොගාදීනං අභාවො අප්පාබාධතා. සරීරෙ තෙසං කුප්පනදුක්ඛස්ස අභාවො අප්පාතඞ්කං. සරීරස්ස උට්ඨානසුඛතා ලහුට්ඨානං. බලං නාම කායබලං. ඵාසුවිහාරො ඉරියාපථසුඛතා. අනුපක්ඛන්දානීති දුච්චජනවසෙන සත්තානං අනුපවිට්ඨානි. සඤ්ජානිස්සථාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, තස්මා ඉති එවං ආනිසංසන්ති අත්ථො.

໑໗໔. ຄຳວ່າ «ອານິສົງ 5 ປະການ» ຄວາມວ່າ ຄຸນ 5 ປະການ ມີຄວາມເປັນຜູ້ມີອາພາດນ້ອຍເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຸນ 5 ປະການນັ້ນ ຄວາມບໍ່ມີໂລກຕາແລະໂລກທ້ອງເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ «ຄວາມເປັນຜູ້ມີອາພາດນ້ອຍ» (ອັບປາບາທະຕາ). ຄວາມບໍ່ມີທຸກເພາະຄວາມກຳເລີບແຫ່ງໂລກເຫຼົ່ານັ້ນໃນຮ່າງກາຍ ຊື່ວ່າ «ຄວາມເປັນຜູ້ມີໂລກເບົາບາງ» (ອັບປາຕັງຄັງ). ຄວາມສະບາຍໃນການລຸກຂຶ້ນແຫ່ງຮ່າງກາຍ ຊື່ວ່າ «ຄວາມເບົາກາຍ» (ລະຫຸດຖານັງ). ທີ່ຊື່ວ່າ «ກຳລັງ» ຄື ກຳລັງກາຍ. ທີ່ຊື່ວ່າ «ການຢູ່ສະບາຍ» (ຜາສຸວິຫາໂຣ) ຄື ຄວາມສະບາຍໃນອິຣິຍາບົດ. ຄຳວ່າ «ເຂົ້າໄປສູ່» (ອນຸປຂັນດານິ) ຄວາມວ່າ ເຂົ້າໄປສູ່ສັດທັງຫຼາຍ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນໄດ້ຍາກ. ໃນຄຳວ່າ «ພວກເຈົ້າຈົ່ງຮູ້ທົ່ວເຖິງ» (ສັນຊານິດສະຖາ) ນີ້ ສັບວ່າ «ອິຕິ» ມີອັດວ່າເປັນຕົ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງມີເນື້ອຄວາມວ່າ «ອານິສົງຢ່າງນີ້».

175. ආවාසෙ නියුත්තාති ආවාසිකා තස්ස අනතිවත්තනතො. තෙනාහ ‘‘නිබද්ධවාසිනො’’ති, නියතවාසිනොති අත්ථො. තන්නිබන්ධාති [Pg.84] නිබන්ධං වුච්චති බ්‍යාපාරො, තත්ථ බන්ධා පසුතා උස්සුකාති තන්නිබන්ධා. කථං තෙ තත්ථ නිබන්ධාති ආහ ‘‘අකතං සෙනාසන’’න්තිආදි. උප්පජ්ජනකෙන කාලෙන පත්තබ්බං කාලිකං සො පන කාලො අනාගතො එව හොතීති ආහ ‘‘අනාගතෙ කාලෙ පත්තබ්බ’’න්ති.

໑໗໕. ພວກພິກຂຸຜູ້ຂ້ອງຢູ່ໃນອາວາດ ຊື່ວ່າ «ອາວາສິກະ» ເພາະບໍ່ກ້າວລ່ວງອາວາດນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ຜູ້ຢູ່ປະຈຳ» (ນິບັດທະວາສິໂນ) ຄວາມວ່າ ຜູ້ຢູ່ເປັນນິດ. ຄຳວ່າ «ຜູ້ຜູກພັນໃນອາວາດນັ້ນ» (ຕັນນิພັນທາ) ຄວາມວ່າ ຄວາມຂົນຂວາຍ ຊື່ວ່າ «ນິພັນທະ», ພວກພິກຂຸຜູ້ຜູກພັນ ຄື ຂົນຂວາຍ ຂະຫຍັນຂັນແຂງໃນອາວາດນັ້ນ ຊື່ວ່າ «ຕັນນິພັນທາ». ຖ້າຖາມວ່າ ພວກພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນຜູກພັນໃນອາວາດນັ້ນແນວໃດ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ເສນາສະນະທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ເຮັດ» ເປັນຕົ້ນ. ສິ່ງທີ່ພຶງໄດ້ຮັບຕາມເວລາທີ່ເກີດຂຶ້ນ ຊື່ວ່າ «ກາລິກະ», ແຕ່ເວລານັ້ນເປັນເວລາອະນາຄົດແທ້ໆ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ສິ່ງທີ່ພຶງໄດ້ຮັບໃນເວລາອະນາຄົດ».

178. එත්තකා වෙදනා සෙවිතබ්බාති අට්ඨාරසපි නෙක්ඛම්මනිස්සිතා වෙදනා සෙවිතබ්බා, ගෙහස්සිතා න සෙවිත්බ්බා.

໑໗໘. ຄຳວ່າ «ເວທະນາເທົ່ານີ້ ພຶງເສບ» ຄວາມວ່າ ເວທະນາອັນອາໄສເນກຂຳມະ ແມ້ທັງ 18 ປະການ ພຶງເສບ, ສ່ວນເວທະນາອັນອາໄສເຮືອນ ບໍ່ພຶງເສບ.

181. තං කතං සොළසවිධස්සපි කිච්චස්ස නිට්ඨිතත්තා. අනුලොමිකානීති උතුසුඛභාවෙන අනුරූපානි. තෙනාහ ‘‘කම්මට්ඨානසප්පායානී’’ති. සමානං කුරුමානාති ඔමත්තතං අධිමත්තතඤ්ච පහාය සමකිච්චතං සම්පාදෙන්තා.

໑໘໑. ຄຳວ່າ «ກິດນັ້ນອັນຜູ້ນັ້ນເຮັດແລ້ວ» ຄວາມວ່າ ເພາະກິດແມ້ທັງ 16 ປະການ ສຳເລັດແລ້ວ. ຄຳວ່າ «ອັນເປັນໄປຕາມສົມຄວນ» (ອນຸໂລມິການິ) ຄວາມວ່າ ອັນສົມຄວນໂດຍຄວາມສະບາຍແຫ່ງລະດູ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ອັນເປັນທີ່ສະບາຍແກ່ກຳມະຖານ». ຄຳວ່າ «ເຮັດໃຫ້ສະເໝີກັນ» (ສະມານັງ ກຸຣຸມານາ) ຄວາມວ່າ ລະເສຍຄວາມຍິ່ງແລະຄວາມຢ່ອນ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ມີກິດສະເໝີກັນ.

182. තෙ ද්වෙ හොන්තීති තෙ ආදිතො වුත්තා ද්වෙ.

໑໘໒. ຄຳວ່າ «ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນມີ 2 ປະເພດ» ຄວາມວ່າ ບຸກຄົນ 2 ປະເພດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຕອນຕົ້ນນັ້ນເອງ.

උභතො (අ. නි. ටී. 3.7.14) උභයථා උභොහි භාගෙහි විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො එකදෙසසරූපෙකසෙසනයෙන. තථා හි වුත්තං අභිධම්මට්ඨකථායං (පු. ප. අට්ඨ. 24) ‘‘ද්වීහි භාගෙහි ද්වෙ වාරෙ විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො’’ති. තත්ථ කෙචි තාව ථෙරා – ‘‘සමාපත්තියා වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන, මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛෙන විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො’’ති වදන්ති. අඤ්ඤෙ ථෙරා – ‘‘අයං උභතොභාගවිමුත්තො රූපතො මුච්චිත්වා නාමං නිස්සාය ඨිතො පුන තතො මුච්චනතො නාමනිස්සිතකො’’ති වත්වා තස්ස ච සාධකං –

ຄຳວ່າ «ອຸພະໂຕ» ຄວາມວ່າ ໂດຍທັງສອງປະການ ຄື ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວໂດຍສ່ວນທັງສອງ ຊື່ວ່າ «ອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດ» ໂດຍເອກະເທສະສະຣູເປກະເສສະນັຍ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອະພິທຳມັດຖະກະຖາວ່າ «ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວໂດຍສ່ວນທັງສອງ ສອງວາລະ ຊື່ວ່າ ອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດ». ໃນບັນດາພະເຖລະເຫຼົ່ານັ້ນ ພະເຖລະບາງພວກກ່າວວ່າ «ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວດ້ວຍວິກຂັມພະນະວິໂມກດ້ວຍສະມາບັດ ແລະຫຼຸດພົ້ນແລ້ວດ້ວຍສະມຸດເສທະວິໂມກດ້ວຍມັກ ຊື່ວ່າ ອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດ». ພະເຖລະພວກອື່ນກ່າວວ່າ «ອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດບຸກຄົນນີ້ ພົ້ນແລ້ວຈາກຮູບ ອາໄສນາມຕັ້ງຢູ່ແລ້ວ ເພາະຫຼຸດພົ້ນຈາກນາມນັ້ນອີກ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຜູ້ອາໄສນາມ» ແລ້ວກ່າວຄຳອ້າງອີງໃນເລື່ອງນັ້ນວ່າ:

‘‘අච්චි යථා වාතවෙගෙන ඛිත්තා, (උපසිවාති භගවා,)අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං;

එවං මුනි නාමකායා විමුත්තො,අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛ’’න්ති. (සු. නි. 1080;

චූළනි. උපසීවමාණවපුච්ඡා 11;

උපසීවමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 43) –

«ແປວໄຟອັນກຳລັງລົມພັດດັບໄປແລ້ວ (ແນ່ອຸປະສີວະ ພະຜູ້ມີພະພາກຕັດວ່າ) ຍ່ອມເຖິງຄວາມຕັ້ງຢູ່ບໍ່ໄດ້ ບໍ່ເຂົ້າເຖິງການນັບຢ່າງໃດ, ມຸນີຜູ້ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຈາກນາມກາຍ ກໍຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມເຖິງຄວາມຕັ້ງຢູ່ບໍ່ໄດ້ ບໍ່ເຂົ້າເຖິງການນັບຢ່າງນັ້ນ».

ඉමං සුත්තපදං වත්වා ‘‘නාමකායතො ච රූපකායතො ච සුවිමුත්තත්තා උභතොභාගවිමුත්තො’’ති වදන්ති. සුත්තෙ හි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනලාභිනො උපසිවබ්‍රාහ්මණස්ස භගවතා නාමකායා විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තොති අක්ඛාතොති. අපරෙ පන ‘‘සමාපත්තියා වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන [Pg.85] එකවාරං විමුත්තො, මග්ගෙන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛෙන එකවාරං විමුත්තොති එවං උභතොභාගවිමුත්තො’’ති වදන්ති. එත්ථ පඨමවාදෙ ද්වීහි භාගෙහි විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො. දුතියවාදෙ උභතොභාගතො විමුත්තොති උභතොභාගවිමුත්තො. තතියවාදෙ පන ද්වීහි භාගෙහි ද්වෙ වාරෙ විමුත්තොති අයමෙතෙසං විසෙසො. කිලෙසෙහි විමුත්තො කිලෙසා වා වික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදෙහි කායද්වයතො විමුත්තා අස්සාති අයමත්ථො දට්ඨබ්බො. තෙනාහ ‘‘ද්වීහි භාගෙහී’’තිආදි.

ພະເຖລະເຫຼົ່ານັ້ນກ່າວພະສູດບົດນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງg່າວວ່າ «ຊື່ວ່າ ອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດ ເພາະຫຼຸດພົ້ນດີແລ້ວ ທັງຈາກນາມກາຍແລະຮູບກາຍ». ເພາະວ່າ ໃນພະສູດ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງວ່າ ອຸປະສີວະພາມຜູ້ໄດ້ອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະ ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຈາກນາມກາຍ ຊື່ວ່າ ອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດ. ສ່ວນພະເຖລະພວກອື່ນກ່າວວ່າ «ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຄັ້ງໜຶ່ງດ້ວຍວິກຂັມພະນະວິໂມກດ້ວຍສະມາບັດ ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຄັ້ງໜຶ່ງດ້ວຍສະມຸດເສທະວິໂມກດ້ວຍມັກ ຊື່ວ່າ ອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດ ຢ່າງນີ້». ໃນວາທະເຫຼົ່ານັ້ນ ໃນວາທະທຳອິດ ທີ່ຊື່ວ່າ ອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດ ເພາະຫຼຸດພົ້ນແລ້ວໂດຍສ່ວນທັງສອງ. ໃນວາທະທີສອງ ທີ່ຊື່ວ່າ ອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດ ເພາະຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຈາກສ່ວນທັງສອງ. ສ່ວນໃນວາທະທີສາມ ທີ່ຊື່ວ່າ ອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດ ເພາະຫຼຸດພົ້ນແລ້ວໂດຍສ່ວນທັງສອງ ສອງວາລະ ນີ້ຄືຄວາມແຕກຕ່າງກັນແຫ່ງວາທະເຫຼົ່ານັ້ນ. ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຈາກກິເລດທັງຫຼາຍ ຫຼືວ່າ ກິເລດທັງຫຼາຍຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຈາກກາຍທັງສອງ ດ້ວຍວິກຂັມພະນະແລະສະມຸດເສທະ ແກ່ພິກຂຸນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ໂດຍສ່ວນທັງສອງ» ເປັນຕົ້ນ.

සොති උභතොභාගවිමුත්තො. කාමඤ්චෙත්ථ රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානම්පි අරූපාවචරජ්ඣානං විය දුවඞ්ගිකං ආනෙඤ්ජප්පත්තන්ති වුච්චති. තං පන පදට්ඨානං කත්වා අරහත්තං පත්තො උභතොභාගවිමුත්තො නාම න හොති රූපකායතො අවිමුත්තත්තා. තඤ්හි කිලෙසකායතොව විමුත්තං, න රූපකායතො, තස්මා තතො වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තො උභතොභාගවිමුත්තො න හොතීති ආහ – ‘‘චතුන්නං අරූප…පෙ… පඤ්චවිධො හොතී’’ති. ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදිකෙ නිරොධසමාපත්තිඅන්තෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ වත්වා – ‘‘යතො ච ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු ඉමෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති, අයං වුච්චති, ආනන්ද, භික්ඛු උභතොභාගවිමුත්තො’’ති යදිපි මහානිදානෙ (දී. නි. 2.129-130) වුත්තං, තං පන උභතොභාගවිමුත්තසෙට්ඨවසෙන වුත්තන්ති ඉධ සබ්බඋභතොභාගවිමුත්තසඞ්ගහණත්ථං ‘‘පඤ්චවිධො හොතී’’ති වත්වා ‘‘පාළි පනෙත්ථ…පෙ… අභිධම්මෙ අට්ඨවිමොක්ඛලාභිනො වසෙන ආගතා’’ති ආහ. ඉධාපි හි කීටාගිරිසුත්තෙ ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො පුග්ගලො…පෙ… උභතොභාගවිමුත්තො’’ති අරූපසමාපත්තිවසෙන චත්තාරො උභතොභාගවිමුත්තා, සෙට්ඨො ච වුත්තො වුත්තලක්ඛණූපපත්තිතො. යථාවුත්තෙසු හි පඤ්චසු පුරිමා චත්තාරො නිරොධං න සමාපජ්ජන්තීති පරියායෙන උභතොභාගවිමුත්තා නාම. අට්ඨසමාපත්තිලාභී අනාගාමී තං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තොති නිප්පරියායෙන උභතොභාගවිමුත්තසෙට්ඨො නාම.

ຄຳວ່າ «ຜູ້ນັ້ນ» ໝາຍເຖິງ ອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດບຸກຄົນ. ຄວາມຈິງ ໃນທີ່ນີ້ ແມ້ຮູບາວະຈະຣະຈະຕຸດຖະຊານ ກໍຊື່ວ່າ ເຖິງຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ມີອົງ 2 ເໝືອນອະຣູປາວະຈະຣະຊານ. ແຕ່ບຸກຄົນຜູ້ເຮັດຊານນັ້ນໃຫ້ເປັນບາດຖານ ແລ້ວບັນລຸອໍຣະຫັດຕະຜົນ ຍ່ອມບໍ່ຊື່ວ່າ ອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດ ເພາະບໍ່ຫຼຸດພົ້ນຈາກຮູບກາຍ. ເພາະວ່າ ຜູ້ນັ້ນຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຈາກກິເລດກາຍເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນຫຼຸດພົ້ນຈາກຮູບກາຍ, ເພາະເຫດນັ້ນ ບຸກຄົນຜູ້ອອກຈາກຊານນັ້ນແລ້ວ ບັນລຸອໍຣະຫັດຕະຜົນ ຈຶ່ງບໍ່ເປັນອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ແຫ່ງອະຣູປະ 4...ເຖິງ...ມີ 5 ປະເພດ». ແມ້ໃນມະຫານິທານະສູດ ຈະກ່າວວິໂມກ 8 ປະການ ມີຄຳວ່າ «ຜູ້ມີຮູບ ຍ່ອມເຫັນຮູບທັງຫຼາຍ» ເປັນຕົ້ນ ມີນິໂຣທະສະມາບັດເປັນທີ່ສຸດແລ້ວ ກ່າວວ່າ «ແນ່ອານົນ ເມື່ອໃດພິກຂຸຖືກຕ້ອງວິໂມກ 8 ປະການເຫຼົ່ານີ້ດ້ວຍກາຍແລ້ວຢູ່, ແລະອາສະວະທັງຫຼາຍຂອງພິກຂຸນັ້ນກໍສິ້ນໄປແລ້ວ ເພາະເຫດນັ້ນ ເຫັນດ້ວຍປັນຍາ, ແນ່ອານົນ ພິກຂຸນີ້ຊື່ວ່າ ອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດ» ກໍຕາມ, ແຕ່ຄຳນັ້ນ ທ່ານກ່າວໂດຍອຳນາດແຫ່ງອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດຜູ້ປະເສີດສຸດ, ສ່ວນໃນທີ່ນີ້ ເພື່ອສົງເຄາະອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດທັງປວງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ «ມີ 5 ປະເພດ» ແລ້ວກ່າວວ່າ «ພະບາລີໃນອະທິບາຍນີ້...ເຖິງ...ມາໂດຍອຳນາດແຫ່ງຜູ້ໄດ້ວິໂມກ 8 ໃນພະອະພິທຳ». ເພາະວ່າ ແມ້ໃນຄີຕາກິຣິສູດນີ້ ທ່ານກໍກ່າວເຖິງອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດ 4 ປະເພດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະຣູປະສະມາບັດ ດ້ວຍຄຳວ່າ «ແນ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ບຸກຄົນບາງຄົນໃນທຳມະວິນັຍນີ້...ເຖິງ...ເປັນອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດ», ແລະກ່າວເຖິງຜູ້ປະເສີດສຸດ ເພາະເຂົ້າເຖິງລັກສະນະທີ່ກ່າວແລ້ວ. ເພາະວ່າ ໃນບັນດາບຸກຄົນ 5 ປະເພດທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນ 4 ປະເພດທຳອິດ ບໍ່ໄດ້ເຂົ້າເຖິງນິໂຣທະສະມາບັດ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດ ໂດຍອ້ອມ (ປະຣິຍາຍະ). ສ່ວນພະອະນາຄາມີຜູ້ໄດ້ສະມາບັດ 8 ເຂົ້າສະມາບັດນັ້ນແລ້ວ ອອກມາແລ້ວ ຈະເລີນວິປັດສະນາ ແລ້ວບັນລຸອໍຣະຫັດຕະຜົນ ຊື່ວ່າ ອຸພະໂຕພາຄະວິມຸດຜູ້ປະເສີດສຸດ ໂດຍກົງ (ນິບປະຣິຍາຍະ).

කතමො ච පුග්ගලොතිආදීසු කතමොති පුච්ඡාවචනං, පුග්ගලොති අසාධාරණතො පුච්ඡිතබ්බවචනං. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. එකච්චොති එකො[Pg.86]. අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරතීති අට්ඨ සමාපත්තියො සහජාතනාමකායෙන පටිලභිත්වා විහරති. පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති විපස්සනාපඤ්ඤාය සඞ්ඛාරගතං, මග්ගපඤ්ඤාය චත්තාරි සච්චානි පස්සිත්වා චත්තාරොපි ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

ໃນຄຳວ່າ "Katamo ca puggalo" (ບຸກຄົນເປັນແນວໃດ) ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ "katamo" ເປັນຄຳຖາມ, ຄຳວ່າ "puggalo" ເປັນຄຳທີ່ຄວນຖາມໂດຍສະເພາະເຈາະຈົງ (ບໍ່ທົ່ວໄປ). ຄຳວ່າ "idha" (ໃນທຳມະວິນັຍນີ້) ໝາຍເຖິງ ໃນພະສາສະໜານີ້. ຄຳວ່າ "ekacco" ໝາຍເຖິງ ບາງຄົນ (ຄົນໜຶ່ງ). ຄຳວ່າ "aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati" (ຖືກຕ້ອງວິໂມກ 8 ດ້ວຍກາຍແລ້ວຢູ່) ໝາຍເຖິງ ໄດ້ບັນລຸສະມາບັດ 8 ດ້ວຍນາມກາຍທີ່ເກີດຮ່ວມກັນແລ້ວຢູ່. ຄຳວ່າ "paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti" (ແລະອາສະວະທັງຫຼາຍຂອງຜູ້ນັ້ນສິ້ນໄປແລ້ວ ເພາະເຫັນດ້ວຍປັນຍາ) ໝາຍເຖິງ ເຫັນສັງຂານທັງຫຼາຍດ້ວຍວິປັດສະນາປັນຍາ ແລະເຫັນອະລິຍະສັດ 4 ດ້ວຍມັກຄະປັນຍາແລ້ວ ອາສະວະທັງ 4 ກໍສິ້ນໄປ, ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມຢ່າງນີ້.

පඤ්ඤාවිමුත්තොති විසෙසතො පඤ්ඤාය එව විමුත්තො, න තස්සා පතිට්ඨානභූතෙන අට්ඨවිමොක්ඛසඞ්ඛාතෙන සාතිසයෙන සමාධිනාති පඤ්ඤාවිමුත්තො. යො අරියො අනධිගතඅට්ඨවිමොක්ඛෙන සබ්බසො ආසවෙහි විමුත්තො, තස්සෙතං අධිවචනං. අධිගතෙපි හි රූපජ්ඣානවිමොක්ඛෙ න සො සාතිසයසමාධිනිස්සිතොති න තස්ස වසෙන උභතොභාගවිමුත්තො හොතීති වුත්තොවායමත්ථො. අරූපජ්ඣානෙසු පන එකස්මිම්පි සති උභතොභාගවිමුත්තොයෙව නාම හොති. තෙන හි අට්ඨවිමොක්ඛෙකදෙසෙන තංනාමදානසමත්ථෙන අට්ඨවිමොක්ඛලාභීත්වෙව වුච්චති. සමුදායෙ හි පවත්තො වොහාරො අවයවෙපි දිස්සති යථා ‘‘සත්තිසයො’’ති. පාළීති අභිධම්මපාළි. එත්ථාති එතිස්සං පඤ්ඤාවිමුත්තිකථායං. අට්ඨවිමොක්ඛපටික්ඛෙපවසෙනෙවාති අවධාරණෙන ඉධාපි පටික්ඛෙපවසෙනෙව ආගතභාවං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘කායෙන ඵුසිත්වා විහරතී’’ති.

ຄຳວ່າ "paññāvimutto" (ຜູ້ຫຼຸດພົ້ນດ້ວຍປັນຍາ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຫຼຸດພົ້ນດ້ວຍປັນຍາເປັນພິເສດ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍສະມາທິອັນຍິ່ງໃຫຍ່ທີ່ເອີ້ນວ່າ ວິໂມກ 8 ອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງປັນຍານັ້ນ. ຄຳນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງພະອະລິຍະບຸກຄົນຜູ້ຫຼຸດພົ້ນຈາກອາສະວະທັງປວງໂດຍສિ້ນເຊີງ ໂດຍທີ່ບໍ່ໄດ້ບັນລຸວິໂມກ 8. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນຈະໄດ້ບັນລຸຮູບຊານວິໂມກແລ້ວ, ແຕ່ເພິ່ນກໍບໍ່ໄດ້ອາໄສສະມາທິອັນຍິ່ງໃຫຍ່ນັ້ນ, ຈຶ່ງບໍ່ຊື່ວ່າເປັນ "ອຸພະໂຕພາກະວິມຸດ" (ຜູ້ຫຼຸດພົ້ນທັງສອງສ່ວນ) ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ເນື້ອຄວາມນີ້ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ແຕ່ເມື່ອມີອະຮູບຊານແມ່ນແຕ່ພຽງຢ່າງດຽວ, ກໍຊື່ວ່າເປັນອຸພະໂຕພາກະວິມຸດແທ້ໆ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ເພາະສ່ວນໜຶ່ງຂອງວິໂມກ 8 ນັ້ນ ສາມາດຕັ້ງຊື່ນັ້ນໄດ້, ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ "ຜູ້ໄດ້ວິໂມກ 8" ຄືກັນ. ເພາະວ່າ ໂວຫານທີ່ໃຊ້ໃນສ່ວນລວມ ຍ່ອມປາກົດໃນສ່ວນຍ່ອຍໄດ້ ເຊັ່ນຄຳວ່າ "ມີຫອກຮ້ອຍຫຼົ່ມ" (sattisayo). ຄຳວ່າ "pāḷi" ໝາຍເຖິງ ພະອະພິທຳມະປາລີ. ຄຳວ່າ "ettha" ໝາຍເຖິງ ໃນກຖາວ່າດ້ວຍປັນຍາວິມຸດນີ້. ຄຳວ່າ "aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva" (ໂດຍການປະຕິເສດວິໂມກ 8 ນັ້ນເອງ) ເປັນການກຳນົດເພື່ອສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ແມ່ນແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ກໍມາໂດຍການປະຕິເສດ (ວິໂມກ 8) ນັ້ນເອງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ "kāyena phusitvā viharati" (ຖືກຕ້ອງດ້ວຍກາຍແລ້ວຢູ່).

ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකරොතීති ඵුට්ඨානං අන්තො ඵුට්ඨන්තො, ඵුට්ඨානං අරූපජ්ඣානානං අනන්තරො කාලොති අධිප්පායො. අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං, ඵුට්ඨානන්තරකාලමෙව සච්ඡිකරොති සච්ඡිකාතබ්බොපායෙනාති වුත්තං හොති. භාවනපුංසකං වා එතං ‘‘එකමන්තං නිසීදී’’තිආදීසු (පාරා. 2) විය. යො හි අරූපජ්ඣානෙන රූපකායතො නාමකායෙකදෙසතො ච වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන විමුත්තො, තෙන නිරොධසඞ්ඛාතො විමොක්ඛො ආලොචිතො පකාසිතො විය හොති, න පන කායෙන සච්ඡිකතො, නිරොධං පන ආරම්මණං කත්වා එකච්චෙසු ආසවෙසු ඛෙපිතෙසු තෙන සො සච්ඡිකතො හොති, තස්මා සො සච්ඡිකාතබ්බං නිරොධං යථාආලොචිතං නාමකායෙන සච්ඡිකරොතීති ‘‘කායසක්ඛී’’ති වුච්චති, න තු ‘‘විමුත්තො’’ති එකච්චානං ආසවානං අපරික්ඛීණත්තා. තෙනාහ [Pg.87] – ‘‘ඣානඵස්සං පඨමං ඵුසති, පච්ඡා නිරොධං නිබ්බානං සච්ඡිකරොතී’’ති. අයං චතුන්නං අරූපසමාපත්තීනං එකෙකතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා කායසක්ඛිභාවං පත්තානං චතුන්නං, නිරොධා වුට්ඨාය අග්ගමග්ගප්පත්තඅනාගාමිනො ච වසෙන උභතොභාගවිමුත්තො විය පඤ්චවිධො නාම හොති. තෙන වුත්තං අභිධම්මටීකායං ‘‘කායසක්ඛිම්හිපි එසෙව නයො’’ති.

ຄຳວ່າ "phuṭṭhantaṃ sacchikaroti" (ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງທີ່ສຸດແຫ່ງການຖືກຕ້ອງ) ໝາຍເຖິງ ທີ່ສຸດແຫ່ງການຖືກຕ້ອງ ຄື "ພຸດທັນຕະ", ອະທິບາຍວ່າ ເປັນເວລາໃນລຳດັບຖັດຈາກອະຮູບຊານທີ່ຖືກຕ້ອງແລ້ວ. ແລະຄຳນີ້ເປັນອຸປະໂຍຄະວິບັດໃນອັດອັດຈັນຕະສັງໂຍຄະ (ຕະຫຼອດໄລຍະເວລາ), ມີອະທິບາຍວ່າ ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງໃນເວລາຖັດຈາກການຖືກຕ້ອງນັ້ນເອງ ດ້ວຍອຸບາຍທີ່ຄວນເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ. ຫຼືວ່າ ຄຳນີ້ເປັນພາວະນະປຸງສະກະລີງ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ "ekamantaṃ nisīdi" (ນັ່ງ ນະ ທີ່ຄວນສ່ວນຂ້າງໜຶ່ງ) ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນໃດຫຼຸດພົ້ນຈາກຮູບກາຍ ແລະບາງສ່ວນຂອງນາມກາຍ ດ້ວຍອະຮູບຊານ ໂດຍວິກຂັມພະນະວິມຸດ, ວິໂມກທີ່ເອີ້ນວ່າ ນິໂລດ ອັນບຸກຄົນນັ້ນເລັງເຫັນແລ້ວ ກໍເໝືອນກັບປະກາດໄວ້, ແຕ່ຍັງບໍ່ທັນເຮັດໃຫ້ແຈ້ງດ້ວຍກາຍ, ແຕ່ເມື່ອເຮັດນິໂລດໃຫ້ເປັນອາລົມແລ້ວ ລະອາສະວະບາງສ່ວນໃຫ້ສິ້ນໄປ, ນິໂລດນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າອັນບຸກຄົນນັ້ນເຮັດໃຫ້ແຈ້ງແລ້ວ, ເພາະເຫດນັ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ນິໂລດທີ່ຄວນເຮັດໃຫ້ແຈ້ງຕາມທີ່ເລັງເຫັນນັ້ນ ໃຫ້ແຈ້ງດ້ວຍນາມກາຍ, ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ "ກາຍະສັກຂີ" (ຜູ້ເປັນພະຍານດ້ວຍກາຍ), ແຕ່ບໍ່ເອີ້ນວ່າ "ວິມຸດ" (ຜູ້ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວ) ເພາະອາສະວະບາງສ່ວນຍັງບໍ່ທັນສິ້ນໄປ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຖືກຕ້ອງຊານຜັດສະກ່ອນ, ພາຍຫຼັງຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ນິໂລດຄືນິພານໃຫ້ແຈ້ງ". ກາຍະສັກຂີນີ້ ມີ 5 ປະເພດ ເໝືອນກັບອຸພະໂຕພາກະວິມຸດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນ 4 ພວກ ຜູ້ອອກຈາກອະຮູບສະມາບັດ 4 ຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງແລ້ວ ພິຈາລະນາສັງຂານທັງຫຼາຍ ຈົນບັນລຸຄວາມເປັນກາຍະສັກຂີ, ແລະພະອະນາຄາມີຜູ້ອອກຈາກນິໂລດສະມາບັດແລ້ວ ບັນລຸອະລິຫັດຕະມັກ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໃນອະພິທຳມະຕີກາຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໃນກາຍະສັກຂີ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ".

දිට්ඨන්තං පත්තොති දස්සනසඞ්ඛාතස්ස සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්ස අනන්තරං පත්තොති වුත්තං හොති. ‘‘දිට්ඨත්තා පත්තො’’තිපි පාඨො. එතෙන චතුසච්චදස්සනසඞ්ඛාතාය දිට්ඨියා නිරොධස්ස පත්තතං දීපෙති. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛා සඞ්ඛාරා, සුඛො නිරොධොති ඤාතං හොතී’’ති. තත්ථ පඤ්ඤායාති මග්ගපඤ්ඤාය. පඨමඵලට්ඨතො යාව අග්ගමග්ගට්ඨා, තාව දිට්ඨිප්පත්තො. තෙනාහ ‘‘සොපි කායසක්ඛි විය ඡබ්බිධො හොතී’’ති. යථා පන පඤ්ඤාවිමුත්තො පඤ්චවිධො වුත්තො, එවං අයම්පි සුක්ඛවිපස්සකො, චතූහි රූපජ්ඣානෙහි වුට්ඨාය දිට්ඨිප්පත්තභාවප්පත්තා චත්තාරො චාති පඤ්චවිධො හොතීති වෙදිතබ්බො. සද්ධාවිමුත්තෙපි එසෙව නයො. ඉදං දුක්ඛන්ති එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො උද්ධං දුක්ඛන්ති. යථාභූතං පජානාතීති ඨපෙත්වා තණ්හං උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකං දුක්ඛසච්චන්ති යාථාවතො පජානාති. යස්මා පන තණ්හා දුක්ඛං ජනෙති නිබ්බත්තෙති, තතො තං දුක්ඛං සමුදෙති, තස්මා නං ‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති යථාභූතං පජානාති යස්මා පන ඉදං දුක්ඛං සමුදයො ච නිබ්බානං පත්වා නිරුජ්ඣති අප්පවත්තිං ගච්ඡති, තස්මා ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති යථාභූතං පජානාති. අරියො පන අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තං දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති, තෙන ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදා’’ති යථාභූතං පජානාති. එත්තාවතා නානක්ඛණෙ සච්චවවත්ථානං දස්සිතං. ඉදානි තං එකක්ඛණෙ දස්සෙතුං ‘‘තථාගතප්පවෙදිතා’’තිආදි වුත්තං, තස්සත්ථො ආගමිස්සති.

ຄຳວ່າ "diṭṭhantaṃ patto" (ຜູ້ບັນລຸທີ່ສຸດແຫ່ງທິດຖິ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ບັນລຸໃນລຳດັບຖັດຈາກໂສດາປັດຕິມັກຄະຍານ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ທັດສະນະ. ມີບົດບາລີວ່າ "diṭṭhattā patto" (ຜູ້ບັນລຸເພາະເຫັນແລ້ວ) ດັ່ງນີ້ກໍມີ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ບັນລຸນິໂລດ ດ້ວຍທິດຖິຄືການເຫັນອະລິຍະສັດ 4. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຍ່ອມຮູ້ວ່າ ສັງຂານທັງຫຼາຍເປັນທຸກ, ນິໂລດເປັນສຸກ". ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ "paññāya" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍມັກຄະປັນຍາ. ຕັ້ງແຕ່ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນປະຖົມມະຜົນ (ໂສດາປັດຕິຜົນ) ຈົນເຖິງຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນອັກຄະມັກ (ອະລິຫັດຕະມັກ) ຊື່ວ່າ "ທິດຖິປັດຕະ" (ຜູ້ບັນລຸດ້ວຍທິດຖິ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ທິດຖິປັດຕະນັ້ນ ກໍມີ 6 ປະເພດ ເໝືອນກາຍະສັກຂີ". ແຕ່ພຶງຊາບວ່າ ປັນຍາວິມຸດກ່າວໄວ້ວ່າມີ 5 ປະເພດຢ່າງໃດ, ทິດຖິປັດຕະນີ້ກໍມີ 5 ປະເພດຢ່າງນັ້ນ ຄື: ພະສຸກຂະວິປັດສະກະ 1, ແລະຜູ້ອອກຈາກຮູບຊານ 4 ແລ້ວ ບັນລຸຄວາມເປັນທິດຖິປັດຕະ 4. ໃນສັດທາວິມຸດ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ "idaṃ dukkhaṃ" (ນີ້ຄືທຸກ) ໝາຍເຖິງ ທຸກມີພຽງເທົ່ານີ້, ເໜືອກວ່ານີ້ບໍ່ມີທຸກ. ຄຳວ່າ "yathābhūtaṃ pajānāti" (ຍ່ອມຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງ) ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງວ່າ ອຸປາດານັກຂັນ 5 (ເວັ້ນຕັນຫາ) ເປັນທຸກຂະສັດ. ແຕ່ເພາະຕັນຫາເຮັດໃຫ້ເກີດ ເຮັດໃຫ້ບັງເກີດທຸກ, ທຸກຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນຈາກຕັນຫານັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຜູ້ນັ້ນຈຶ່ງຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງວ່າ "ນີ້ຄືທຸກຂະສະມຸໄທ". ແຕ່ເພາະທຸກແລະສະມຸໄທນີ້ ເມື່ອເຖິງພະນິພານແລ້ວ ຍ່ອມດັບໄປ ບໍ່ເປັນໄປອີກ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຜູ້ນັ້ນຈຶ່ງຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງວ່າ "ນີ້ຄືທຸກຂະນິໂລດ". ສ່ວນອະລິຍະອັດຖັງຄິກະມັກ ຍ່ອມໄປເຖິງທຸກຂະນິໂລດນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຜູ້ນັ້ນຈຶ່ງຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງວ່າ "ນີ້ຄືທຸກຂະນິໂລດຄາມິນີປະຕິປະທາ". ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ເປັນການສະແດງການກຳນົດສັດຈະໃນຕ່າງຂະນະກັນ. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງການກຳນົດສັດຈະນັ້ນໃນຂະນະດຽວກັນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ "tathāgatappaveditā" ເປັນຕົ້ນ, ເນື້ອຄວາມຂອງຄຳນັ້ນຈະມາເຖິງຂ້າງໜ້າ.

සද්ධාය විමුත්තොති එතෙන සබ්බථා අවිමුත්තස්සපි සද්ධාමත්තෙන විමුත්තභාවො දීපිතො හොති. සද්ධාවිමුත්තොති වා සද්ධාය අධිමුත්තොති අත්ථො. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘සොතාපත්තිඵල’’න්තිආදිනා වුත්තනයෙන. සද්දහන්තස්සාති ‘‘එකංසතො අයං පටිපදා කිලෙසක්ඛයං ආවහති සම්මාසම්බුද්ධෙන භාසිතත්තා’’ති එවං සද්දහන්තස්ස. යස්මා පනස්ස අනිච්චානුපස්සනාදීහි [Pg.88] නිච්චසඤ්ඤාපහානවසෙන භාවනාය පුබ්බෙනාපරං විසෙසං පස්සතො තත්ථ තත්ථ පච්චක්ඛතාපි අත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘සද්දහන්තස්ස වියා’’ති. සෙසපදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං. එත්ථ ච පුබ්බභාගමග්ගභාවනාති වචනෙන ආගමනීයපටිපදානානත්තෙන සද්ධාවිමුත්තදිට්ඨිප්පත්තානං පඤ්ඤානානත්තං හොතීති දස්සිතං. අභිධම්මට්ඨකථායම්පි (පු. ප. අට්ඨ. 28) ‘‘නෙසං කිලෙසප්පහානෙ නානත්තං නත්ථි, පඤ්ඤාය නානත්තං අත්ථියෙවා’’ති වත්වා – ‘‘ආගමනීයනානත්තෙනෙව සද්ධාවිමුත්තො දිට්ඨිප්පත්තං න පාපුණාතීති සන්නිට්ඨානං කත’’න්ති වුත්තං.

ຄຳວ່າ "saddhāya vimutto" (ຜູ້ຫຼຸດພົ້ນດ້ວຍສັດທາ) ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ຫຼຸດພົ້ນດ້ວຍສັດທາເທົ່ານັ້ນ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ທີ່ຍັງບໍ່ທັນຫຼຸດພົ້ນໂດຍປະການທັງປວງ. ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ "saddhāvimutto" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອດ້ວຍສັດທາ. ຄຳວ່າ "vuttanayeneva" (ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນເອງ) ໝາຍເຖິງ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວແລ້ວ ມີຄຳວ່າ "sotāpattiphalaṃ" (ໂສດາປັດຕິຜົນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "saddahantassa" (ຂອງຜູ້ເຊື່ອຢູ່) ໝາຍເຖິງ ຂອງຜູ້ເຊື່ອຢູ່ຢ່າງນີ້ວ່າ "ປະຕິປະທານີ້ ຍ່ອມນຳມາເຊິ່ງຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງກິເລດໂດຍສ່ວນດຽວ ເພາະເປັນທຳທີ່ພະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າຕັດໄວ້ດີແລ້ວ". ແຕ່ເພາະບຸກຄົນນັ້ນ ເມື່ອເຫັນຄວາມແຕກຕ່າງໃນເບື້ອງຕົ້ນແລະເບື້ອງປາຍແຫ່ງພາວະນາ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການລະນິດຈະສັນຍາ ດ້ວຍອະນິດຈານຸປັດສະນາເປັນຕົ້ນ ກໍມີຄວາມປະຈັກແຈ້ງໃນທຳນັ້ນໆຢູ່, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເໝືອນຜູ້ເຊື່ອຢູ່". ສອງບົດທີ່ເຫຼືອ ເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳນັ້ນເອງ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍຄຳວ່າ "pubbabhāgamaggabhāvanā" (ການຈະເລີນມັກໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ) ພະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງປັນຍາຂອງສັດທາວິມຸດແລະທິດຖິປັດຕະ ຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງປະຕິປະທາທີ່ນຳມາ. ແມ່ນແຕ່ໃນອະພິທຳມະອັດຖະກະຖາ ກໍກ່າວໄວ້ວ່າ "ຄວາມຕ່າງກັນໃນການລະກິເລດຂອງພວກເພິ່ນບໍ່ມີ, ແຕ່ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງປັນຍາ ມີຢູ່ແທ້ໆ" ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໄດ້ສະຫຼຸບໄວ້ວ່າ ສັດທາວິມຸດ ຍ່ອມບໍ່ບັນລຸຄວາມເປັນທິດຖິປັດຕະ ກໍເພາະຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງປະຕິປະທາທີ່ນຳມານັ້ນເອງ".

පඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ධම්මං අධිමත්තතාය පුබ්බඞ්ගමං හුත්වා පවත්තං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී. තෙනාහ ‘‘ධම්මො’’තිආදි. සද්ධං අනුස්සරති සද්ධාපුබ්බඞ්ගමං මග්ගං භාවෙතීති ඉමමත්ථං ‘‘එසෙව නයො’’ති අතිදිසති. පඤ්ඤං වාහෙතීති පඤ්ඤාවාහී, පඤ්ඤං සාතිසයං පවත්තෙතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමං අරියමග්ගං භාවෙතී’’ති. සද්ධාවාහින්ති එත්ථ වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. උභතොභාගවිමුත්තාදිකථාති උභතොභාගවිමුත්තාදීසු ආගමනතො පට්ඨාය වත්තබ්බකථා. එතෙසන්ති යථාවුත්තානං උභතොභාගවිමුත්තාදීනං. ඉධාති ඉමස්මිං කීටාගිරිසුත්තෙ. නනු ච අට්ඨසමාපත්තිලාභිවසෙන උභතොභාගවිමුත්තො කායසක්ඛීආදයො ච අභිධම්මෙ ආගතා, කථමිධ අරූපජ්ඣානලාභීවසෙනෙව උද්ධටාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යස්මා’’තිආදි.

ບຸກຄົນໃດຍ່ອມລະນຶກເຖິງທຳທີ່ເອີ້ນວ່າ ປັນຍາ ອັນເປັນໄປໂດຍມີຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ເປັນຫົວໜ້າ, ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ "ທຳມານຸສາຣີ" (ຜູ້ແລ່ນໄປຕາມທຳ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "dhammo" ເປັນຕົ້ນ. ພະອັດຖະກະຖາຈານສົ່ງກະແສຄວາມນີ້ວ່າ "eseva nayo" (ມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ) ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມລະນຶກເຖິງສັດທາ ຄືຈະເລີນມັກທີ່ມີສັດທາເປັນຫົວໜ້າ. ຄຳວ່າ "paññaṃ vāheti" ໝາຍເຖິງ "paññāvāhī" (ຜູ້ພາໄປດ້ວຍປັນຍາ), ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມໃຫ້ປັນຍາເປັນໄປຢ່າງຍິ່ງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຍ່ອມຈະເລີນອະລິຍະມັກທີ່ມີປັນຍາເປັນຫົວໜ້າ". ໃນຄຳວ່າ "saddhāvāhī" (ຜູ້ພາໄປດ້ວຍສັດທາ) ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍນັຍທີ່g່າວແລ້ວນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ubhatobhāgavimuttādikathā" ໝາຍເຖິງ ຖ້ອຍຄຳທີ່ຄວນກ່າວຕັ້ງແຕ່ການມາເຖິງຂອງອຸພະໂຕພາກະວິມຸດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "etesaṃ" ໝາຍເຖິງ ຂອງອຸພະໂຕພາກະວິມຸດເປັນຕົ້ນ ຕາມທີ່g່າວແລ້ວ. ຄຳວ່າ "idha" ໝາຍເຖິງ ໃນກີຕາຄິຣິສູດນີ້. ຖາມວ່າ: ກໍອຸພະໂຕພາກະວິມຸດ ແລະກາຍະສັກຂີເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການໄດ້ສະມາບັດ 8 ມີມາໃນພະອະພິທຳແລ້ວບໍ່ແມ່ນບໍ, ເປັນຫຍັງໃນທີ່ນີ້ຈຶ່ງຍົກຂຶ້ນສະແດງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜູ້ໄດ້ອະຮູບຊານເທົ່ານັ້ນ? ພະອັດຖະກະຖາຈານເພື່ອຈະແກ້ຄຳຖາມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "yasmā" (ເພາະເຫດໃດ) ເປັນຕົ້ນ.

ඵුසිත්වා පත්වා. පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති න ආසවා පඤ්ඤාය පස්සීයන්ති, දස්සනකාරණා පඤ්ඤාය පරික්ඛීණා ‘‘දිස්වා පඤ්ඤාය පරික්ඛීණා’’ති වුත්තා. දස්සනායත්තපරික්ඛයත්තා එව හි දස්සනං ආසවානං ඛයස්ස පුරිමකිරියා හොතීති. තථාගතෙන පවෙදිතාති බොධිමණ්ඩෙ නිසීදිත්වා තථාගතෙන පටිවිද්ධා විදිතා පච්ඡා පරෙසං පාකටීකතා. ‘‘චතුසච්චධම්මා’’ති වත්වා තදන්තොගධත්තා සීලාදීනං ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ සීලං කථිත’’න්තිආදි වුත්තං. අත්ථෙනාති අවිප්පටිසාරාදිපයොජනෙන තස්මිං තස්මිං පීතිආදිකෙන අත්ථෙන. කාරණෙනාති සප්පුරිසූපනිස්සයාදිනා කාරණෙන තස්මිං තස්මිං සමාධිආදිපදට්ඨානතාය සීලාදි [Pg.89] කාරණෙ. චිණ්ණචරිතත්තාති සද්ධාචිණ්ණභාවෙන සම්බොධාවහභාවෙ. තත්ථ තත්ථ විචරිතා විසෙසෙන චරිතා, තෙසු තෙන පඤ්ඤා සුට්ඨු චරාපිතාති අත්ථො. පතිට්ඨිතා හොති මග්ගෙන ආගතත්තා. මත්තාය පරිත්තප්පමාණෙන. ඔලොකනං ඛමන්ති, පඤ්ඤාය ගහෙතබ්බතං උපෙන්ති.

ຄຳວ່າ "phusitvā" ໝາຍເຖິງ ບັນລຸແລ້ວ. ຄຳວ່າ "paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti" ໝາຍເຖິງ ອາສະວະທັງຫຼາຍ ບໍ່ແມ່ນວ່າຈະຖືກເຫັນດ້ວຍປັນຍາ, ແຕ່ເພາະປັນຍາເປັນເຫດແຫ່ງການເຫັນ ອາສະວະທັງຫຼາຍຈຶ່ງສິ້ນໄປ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເຫັນແລ້ວ ອາສະວະທັງຫຼາຍສິ້ນໄປດ້ວຍປັນຍາ". ເພາະວ່າ ເພາະຄວາມສິ້ນໄປ (ແຫ່ງອາສະວະ) ຂຶ້ນຢູ່ກັບການເຫັນ, ການເຫັນຈຶ່ງເປັນບຸບພະກິດແຫ່ງຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "tathāgatena paveditā" (ອັນພະຕາຖາຄົດປະກາດແລ້ວ) ໝາຍເຖິງ ອັນພະຕາຖາຄົດປະທັບນັ່ງ ທີ່ໂພທິມົນທົນ ແລ້ວຊົງແທງຕະຫຼອດ ຊົງຮູ້ແລ້ວ ພາຍຫຼັງຈຶ່ງຊົງເຮັດໃຫ້ປາກົດແກ່ຜູ້ນື່ອື່ນ. ພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວວ່າ "ທຳຄືອະລິຍະສັດ 4" ແລ້ວ ເພາະສີລເປັນຕົ້ນລວມຢູ່ໃນອະລິຍະສັດນັ້ນ, ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "ໃນທີ່ນີ້ ກ່າວເຖິງສີລ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "atthena" (ດ້ວຍອັດ) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍປະໂຫຍດມີຄວາມບໍ່ເດືອດຮ້ອນໃຈເປັນຕົ້ນ ແລະດ້ວຍອັດມີຄວາມອີ່ມໃຈເປັນຕົ້ນ ໃນທຳນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ "kāraṇena" (ດ້ວຍເຫດ) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍເຫດມີການເຂົ້າຫາສັດບຸລຸດເປັນຕົ້ນ ໃນເຫດມີສີລເປັນຕົ້ນ ເພາະເປັນບາດຖານແຫ່ງສະມາທິເປັນຕົ້ນ ໃນທຳນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ "ciṇṇacaritattā" ໝາຍເຖິງ ເພາະຄວາມເປັນທຳທີ່ປະພຶດແລ້ວດ້ວຍສັດທາ ໃນທຳອັນນຳມາເຊິ່ງຄວາມຕັດສະຮູ້. ອະທິບາຍວ່າ ທ່ຽວໄປແລ້ວໃນທຳນັ້ນໆ ຄືປະພຶດແລ້ວເປັນພິເສດ, ປັນຍາອັນບຸກຄົນນັ້ນໃຫ້ດຳເນີນໄປດີແລ້ວໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວ" ໝາຍເຖິງ ເພາະມາແລ້ວດ້ວຍມັກ. ຄຳວ່າ "mattāya" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍປະມານເລັກນ້ອຍ. ຄຳວ່າ "olokanaṃ khamanti" (ຄວນແກ່ການເພັ່ງ) ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນທຳທີ່ຄວນຖືເອົາດ້ວຍປັນຍາ.

තයොති කායසක්ඛිදිට්ඨිප්පත්තසද්ධාවිමුත්තා. යථාඨිතොව පාළිඅත්ථො, න තත්ථ කිඤ්චි නිද්ධාරෙත්වා වත්තබ්බං අත්ථීති සුත්තන්තපරියායෙන අවුත්තං වදති. තස්ස මග්ගස්සාති සොතාපත්තිමග්ගස්ස යං කාතබ්බං, තස්ස අධිගතත්තා. උපරි පන තිණ්ණං මග්ගානං අත්ථාය සෙවමානා අනුලොමසෙනාසනං, භජමානා කල්‍යාණමිත්තෙ, සමන්නානයමානා ඉන්ද්‍රියානි අනුපුබ්බෙන භාවනාමග්ගප්පටිපාටියා අරහත්තං පාපුණිස්සන්ති මග්ගස්ස අනෙකචිත්තක්ඛණිකතායාති අයමෙත්ථ සුත්තපදෙසෙ පාළියා අත්ථො.

ຄຳວ່າ "tayo" (ທັງສາມ) ໝາຍເຖິງ ກາຍະສັກຂີ, ທິດຖິປັດຕະ ແລະສັດທາວິມຸດ. ເນື້ອຄວາມແຫ່ງພະບາລີ ຕັ້ງຢູ່ຕາມສະພາບເດີມນັ້ນເອງ, ໃນທີ່ນັ້ນ ບໍ່ມີສິ່ງໃດທີ່ຄວນຄັດເລືອກອອກມາອະທິບາຍ, ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງg່າວເຖິງທຳທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ ໂດຍສຸຕຕັນຕະປະຣິຍາຍ. ຄຳວ່າ "tassa maggassa" (ແຫ່ງມັກນັ້ນ) ໝາຍເຖິງ ເພາະກິດທີ່ຄວນເຮັດແຫ່ງໂສດາປັດຕິມັກນັ້ນ ອັນບຸກຄົນນັ້ນບັນລຸແລ້ວ. ແຕ່ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ມັກເບື້ອງເທິງ 3, ພວກເພິ່ນເມື່ອເສບເສນາສະນະອັນສົມຄວນ, ຄົບຫາສະຫາຍຜູ້ເປັນກັນລະຍານະມິດ, ປະຄອງອິນຊີທັງຫຼາຍ, ກໍຈະບັນລຸພະອະລິຫັດ ໂດຍລຳດັບແຫ່ງພາວະນາມັກ ເພາະມັກມີຈິດຫຼາຍຂະນະ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມແຫ່ງພະບາລີ ໃນສ່ວນແຫ່ງພະສູດນີ້.

ඉමමෙව පාළිං ගහෙත්වාති ‘‘කතමො ච පුග්ගලො සද්ධානුසාරී’’ති මග්ගට්ඨෙ පුග්ගලෙ වත්වා ‘‘ඉමස්ස ඛො අහං, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා තෙසං වසෙන අනුලොමසෙනාසනසෙවනාදීනං වුත්තත්තා ඉමමෙව යථාවුත්තං පාළිපදෙසං ගහෙත්වා ‘‘ලොකුත්තරධම්මො බහුචිත්තක්ඛණිකො’’ති වදති. සො වත්තබ්බොති සො විතණ්ඩවාදී එවං වත්තබ්බො. යදි මග්ගට්ඨපුග්ගලෙ වත්වා අනුලොමිකසෙනාසනසෙවනාදි පාළියං වුත්තන්ති මග්ගසමඞ්ගිනො එව හුත්වා තෙ තථා පටිපජ්ජන්ති, එවං සන්තෙ සෙනාසනපටිසංයුත්තරූපාදිවිපස්සනග්ගහණස්මිං තව මතෙන මග්ගසමඞ්ගිනො එව ආපජ්ජෙය්‍යුං, න චෙතං එවං හොති, තස්මා සුත්තං මෙ ලද්ධන්ති යං කිඤ්චි මා කථෙහීති වාරෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘යදි අඤ්ඤෙන චිත්තෙනා’’තිආදි. තත්ථ එවං සන්තෙති නානාචිත්තෙනෙව සෙනාසනපටිසෙවනාදිකෙ සති. තත්ථ පාළියං යදි ලොකුත්තරධම්මසමඞ්ගිනො එව පඤ්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිකාලෙපි ලොකුත්තරසමඞ්ගිතං සචෙ සම්පටිච්ඡසි, සත්ථාරා සද්ධිං පටිවිරුජ්ඣසි සුත්තවිරොධදීපනතො. තෙනාහ ‘‘සත්ථාරා හී’’තිආදි. ධම්මවිචාරණා නාම තුය්හං අවිසයො, තස්මා යාගුං පිවාහීති උය්‍යොජෙතබ්බො.

ຄຳວ່າ "imameva pāḷiṃ gahetvā" (ຖືເອົາພະບາລີນີ້ເອງ) ໝາຍເຖິງ ເພາະຕັດເຖິງບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນມັກ ດ້ວຍຄຳວ່າ "katamo ca puggalo saddhānusārī" (ບຸກຄົນຜູ້ເປັນສັດທານຸສາຣີ ເປັນແນວໃດ) ແລ້ວ ຈຶ່ງຕັດການເສບເສນາສະນະອັນສົມຄວນເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ "imassa kho ahaṃ, bhikkhave" ເປັນຕົ້ນ, ເຂົາຈຶ່ງຖືເອົາສ່ວນແຫ່ງພະບາລີຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວນີ້ເອງ ແລ້ວກ່າວວ່າ "ໂລກຸດຕະຣະທຳ ມີຈິດຫຼາຍຂະນະ". ຄຳວ່າ "so vattabbo" ໝາຍເຖິງ ພຶງກ່າວກັບຜູ້ນິຍົມການໂຕ້ຖຽງ (ວິຕັນທະວາທີ) ນັ້ນຢ່າງນີ້. ຫາກວ່າ ພະບາລີກ່າວເຖິງບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນມັກ ແລ້ວກ່າວເຖິງການເສບເສນາສະນະອັນສົມຄວນເປັນຕົ້ນ ວ່າພວກເພິ່ນເປັນຜູ້ພ້ອມພຽງດ້ວຍມັກນັ້ນເອງແລ້ວປະຕິບັດຢ່າງນັ້ນ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ໃນການກຳນົດວິປັດສະນາມີຮູບເປັນຕົ້ນ ທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບເສນາສະນະ ຕາມມະຕິຂອງເຈົ້າ ພວກເພິ່ນກໍຄົງຈະຕ້ອງເປັນຜູ້ພ້ອມພຽງດ້ວຍມັກເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເລື່ອງນີ້ບໍ່ໄດ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເຈົ້າຈຶ່ງຄວນຖືກຫ້າມວ່າ "ຢ່າກ່າວຕູ່ຕາມໃຈຊອບ ໂດຍອ້າງວ່າ ເຮົາໄດ້ພະສູດແລ້ວ". ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "yadi aññena cittena" (ຫາກວ່າ ດ້ວຍຈິດອື່ນ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ "evaṃ sante" (ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ) ໝາຍເຖິງ ເມື່ອການເສບເສນາສະນະເປັນຕົ້ນ ມີຂຶ້ນດ້ວຍຈິດຕ່າງໆກັນແທ້ໆ. ໃນພະບາລີນັ້ນ ຫາກເຈົ້າຍອມຮັບຄວາມເປັນຜູ້ພ້ອມພຽງດ້ວຍໂລກຸດຕະຣະທຳ ແມ່ນແຕ່ໃນເວລາແຫ່ງຄວາມພ້ອມພຽງດ້ວຍປັນຈະວິນຍານ, ເຈົ້າກໍຊື່ວ່າຂັດແຍ້ງກັບພະສາດສະດາ ເພາະສະແດງຄວາມຂັດແຍ້ງກັບພະສູດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "satthārā hi" (ເພາະກັບພະສາດສະດາ) ເປັນຕົ້ນ. ການພິຈາລະນາທຳ ບໍ່ແມ່ນວິໄສຂອງເຈົ້າ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເຈົ້າຈົ່ງໄປດື່ມເຂົ້າຕົ້ມສາ, ພຶງໄລ່ເຂົາໄປດ້ວຍຄຳຢ່າງ.

183. ආදිකෙනෙවාති පඨමෙනෙව. අනුපුබ්බසික්ඛාති අනුපුබ්බෙනෙව පවත්තසික්ඛාය. තෙනාහ ‘‘කරණත්ථෙ පච්චත්තවචන’’න්ති. සද්ධා ජාතා එතස්සාති සද්ධාජාතො, අග්‍යාහිතාතිපක්ඛෙපෙන ජාත-සද්දස්ස පච්ඡාවචනං[Pg.90]. එවමෙතන්ති අධිමුච්චනං ඔකප්පනියසද්ධා. සන්තිකෙ නිසීදති උපට්ඨානවසෙන. සාධුකං කත්වා ධාරෙතීති යථාසුතං ධම්මං වාචුග්ගතකරණවසෙන තං පගුණං කත්වා සාරවසෙන ධාරෙති. ඡන්දො ජායතීති ධම්මෙසු නිජ්ඣානක්ඛමෙසු ඉමෙ ධම්මෙ භාවනාපඤ්ඤාය පච්චක්ඛතො උස්සාමීති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දො ජායති. උස්සහතීති ඡන්දො උප්පාදමත්තෙ අට්ඨත්වා තතො භාවනාරම්භවසෙන උස්සහති. තුලයතිති සම්මසනවසෙන සඞ්ඛාරෙ. තීරණවිපස්සනාය තුලයන්තොති තීරණපරිඤ්ඤාය ජානිත්වා උපරි පහානපරිඤ්ඤාය වසෙන පරිතුලයන්තො පටිජානන්තො. මග්ගපධානං පදහතීති මග්ගලක්ඛණං පධානිකං මග්ගං පදහති. පෙසිතචිත්තොති නිබ්බානං පති පෙසිතචිත්තො. නාමකායෙනාති මග්ගප්පටිපාටියා තංතංමග්ගසම්පයුත්තනාමකායෙන. න පන කිඤ්චි ආහාති දූරතාය සමානං න කිඤ්චි වචනං භගවා ආහ තෙ දළ්හතරං නිග්ගණ්හිතුං.

໑໘໓. "Ādikeneva" ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງແຕ່ທຳອິດ. "Anupubbasikkhā" ໄດ້ແກ່ ການສຶກສາທີ່ເປັນໄປຕາມລຳດັບ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "karaṇatthe paccattavacanaṃ" (ປັດຈັດຕະວະຈະນະໃນອັດຖະແຫ່ງກະຣະນະ). "Saddhā jātā etassa" (ຄວາມເຊື່ອເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ນັ້ນ) ຊື່ວ່າ "saddhājāto" (ຜູ້ມີສັດທາເກີດຂຶ້ນແລ້ວ), ຄຳວ່າ "jāta" ເປັນຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ຂ້າງຫຼັງ ໂດຍການແຊກຄຳວ່າ "agyāhitā" ເຂົ້າມາ. "Evametaṃ" (ຢ່າງນີ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອ ຄື ສັດທາທີ່ຢັ່ງລົງໝັ້ນ. "Santike nisīdati" (ເຂົ້າໄປນັ່ງໃກ້) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຂົ້າໄປບຳລຸງ. "Sādhukaṃ katvā dhāreti" (ຊົງຈຳໄວ້ເປັນຢ່າງດີ) ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ຄ່ອງແຄ່ວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການທ່ອງຂຶ້ນໃຈ ເຊິ່ງທຳຕາມທີ່ໄດ້ຟັງມາ ແລ້ວຊົງຈຳໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນສາຣະ. "Chando jāyati" (ຄວາມພໍໃຈຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ) ໄດ້ແກ່ ກຸສົນສັນທະຄືຄວາມໃຄ່ຈະເຮັດ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນວ່າ "ເຮົາຈະພະຍາຍາມເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງທຳເຫຼົ່ານີ້ ດ້ວຍພາວະນາປັນຍາ" ໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ຄວນເພັ່ງພິນິດ. "Ussahati" (ຍ່ອມອຸດສາຫະ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຢຸດຢູ່ພຽງແຕ່ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສັນທະເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ຍ່ອມອຸດສາຫະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປາຣົບພາວະນາຕໍ່ຈາກນັ້ນ. "Tulayati" (ຍ່ອມai່ຕອງ) ໄດ້ແກ່ ພິຈາຣະນາສັງຂານທັງຫຼາຍ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດຮູ້. "Tīraṇavipassanāya tulayanto" (ໄຕ່ຕອງດ້ວຍຕີຣະນະວິປັດສະນາ) ໄດ້ແກ່ ຮູ້ແລ້ວດ້ວຍຕີຣະນະປະຣິນຍາ ແລ້ວໄຕ່ຕອງ ພິຈາຣະນາ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປະຫານະປະຣິນຍາໃນເບື້ອງບົນ. "Maggapadhānaṃ padahati" (ຍ່ອມຕັ້ງຄວາມພຽນເພື່ອມັກ) ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງຄວາມພຽນອັນເປັນປະທານ ເຊິ່ງມີລັກສະນະແຫ່ງມັກ. "Pesitacitto" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຈິດສົ່ງໄປສູ່ນິພານ. "Nāmakāyena" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍນາມກາຍທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍມັກນັ້ນໆ ຕາມລຳດັບແຫ່ງມັກ. "Na pana kiñci āha" ໄດ້ແກ່ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກບໍ່ໄດ້ຕັດຄຳໃດໆ ເພື່ອຈະຂົ່ມຂູ່ພວກເຂົາໃຫ້ຍິ່ງຂຶ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ພວກເຂົາຢູ່ຫ່າງໄກ.

184. පණෙන වොහාරෙන බ්‍යාකරණං පණවියා, පණවියා අභාවෙන ඔපණවියා, න උපෙතීති න යුජ්ජති. තන්ති ඉදං ඉධ අධිප්පෙතං පණො පණවියං දස්සෙතුං. තයිදං සබ්බං භගවා ‘‘මයං ඛො, ආවුසො, සායඤ්චෙව භුඤ්ජාමා’’ති අස්සජිපුනබ්බසුකෙහි වුත්තං සික්ඛාය අවත්තනභාවදීපනවචනං සන්ධාය වදති.

໑໘໔. ການອະທິບາຍດ້ວຍໂວຫານຄືການຄ້າ ຊື່ວ່າ "paṇaviyā", ຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງ paṇaviyā ນັ້ນ ຊື່ວ່າ "opaṇaviyā", ຄຳວ່າ "na upeti" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ສົມຄວນ. ຄຳວ່າ "taṃ" ນີ້ ທ່ານປະສົງເອົາໃນທີ່ນີ້ ເພື່ອສະແດງເຖິງ "paṇo" ແລະ "paṇaviyaṃ". ຄຳນັ້ນທັງໝົດ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕັດໝາຍເຖິງຄຳເວົ້າທີ່ສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ປະພຶດຕາມສິກຂາ ທີ່ພຣະອັດສະຊິແລະພຣະປຸນັບພະສຸກະລາວວ່າ "ອາວຸໂສ ທັງຫຼາຍ ພວກຂ້າພະເຈົ້າຍ່ອມສັນໃນເວລາແລງແທ້ໆ".

උක්ඛිපිත්වාති සීසෙන ගහෙත්වා විය සමාදාය. අනුධම්මොති අනුරූපො සභාවො, සාවකභාවස්ස අනුච්ඡවිකා පටිපත්ති. රොහනීයන්ති විරුළ්හිභාවං. සිනිය්හති එත්ථ, එතෙන වාති සිනෙහො, කාරණං. තං එත්ථ අත්ථීති සිනෙහවන්තං, පාදකන්ති අත්ථො. තචො එකං අඞ්ගන්ති තචො වීරපක්ඛභාවෙ එකමඞ්ගං. පධානං අනුයුඤ්ජන්තස්ස හි තචෙ පලුජ්ජමානෙපි තංනිමිත්තං අවොසානං අනාපජ්ජනකස්සෙව වීරියස්ස එකං අඞ්ගං එකං කාරණං. එවං සෙසෙසු වත්තබ්බං. තෙනාහ – ‘‘අරහත්තං අප්පත්වා න වුට්ඨහිස්සාමීති එවං පටිපජ්ජතී’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

"Ukkhipitvā" ໄດ້ແກ່ ຖືເອົາ ຄື ສະມາດານ ເໝືອນກັບແບກໄວ້ດ້ວຍຫົວ. "Anudhammo" ໄດ້ແກ່ ສະພາວະອັນສົມຄວນ ຄື ການປະຕິບັດອັນສົມຄວນແກ່ຄວາມເປັນສາວົກ. "Rohanīyaṃ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມຈະເລີນງອກງາມ. ທຳອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມຮັກ ຫຼື ດ້ວຍທຳນີ້ ຊື່ວ່າ "sineho" (ຄວາມຮັກ/ຄວາມຊຸ່ມຊື່ນ) ໄດ້ແກ່ ເຫດ. ທຳທີ່ມີຄວາມຮັກນັ້ນໃນທີ່ນີ້ ຊື່ວ່າ "sinehavantaṃ" ອະທິບາຍວ່າ ເປັນບາດຖານ. "Taco ekaṃ aṅganti" ໄດ້ແກ່ ໜັງເປັນອົງປະກອບໜຶ່ງໃນຝ່າຍແຫ່ງຄວາມພຽນ. ເພາະວ່າ ເມື່ອບຸກຄົນປະກອບຄວາມພຽນຢູ່ ເຖິງແມ່ນວ່າໜັງຈະເປື່ອຍພັງໄປ ກໍເປັນອົງປະກອບໜຶ່ງ ເປັນເຫດໜຶ່ງແຫ່ງຄວາມພຽນອັນບໍ່ທໍ້ຖອຍ ເພາະເຫດນັ້ນ. ໃນສ່ວນທີ່ເຫຼືອກໍຄວນກ່າວຢ່າງນີ້. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຍ່ອມປະຕິບັດຢ່າງນີ້ວ່າ ເຮົາບໍ່ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ ຈະບໍ່ຍອມລຸກຂຶ້ນ". ສ່ວນທີ່ເຫຼືອເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍແທ້ໆ.

කීටාගිරිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບແຫ່ງອັດຖະກະຖາກີຕາກิຣິສູດ ຈົບແລ້ວ.

නිට්ඨිතා ච භික්ඛුවග්ගවණ්ණනා.

ແລະການອະທິບາຍພິກຂຸວັກ ກໍຈົບແລ້ວ.

3. පරිබ්බාජකවග්ගො

໓. ປະຣິບພາຊົກວັກ

1. තෙවිජ්ජවච්ඡසුත්තවණ්ණනා

໑. ການອະທິບາຍເຕວິຊຊະວັດສະສູດ

185. තත්ථාති [Pg.91] එකපුණ්ඩරීකසඤ්ඤිතෙ පරිබ්බාජකාරාමෙ. අනාගතපුබ්බො ලොකියසමුදාහාරවසෙන ‘‘චිරස්සං ඛො, භන්තෙ’’තිආදිනා වුච්චති, අයං පනෙත්ථ ආගතපුබ්බතං උපාදාය තථා වුත්තො. භගවා හි කෙසඤ්චි විමුත්තිජනනත්ථං, කෙසඤ්චි ඉන්ද්‍රියපරිපාකත්ථං, කෙසඤ්චි විසෙසාධිගමත්ථං කදාචි තිත්ථියාරාමං උපගච්ඡති. අනනුඤ්ඤාය ඨත්වාති අනනුජානිතබ්බෙ ඨත්වා. අනුජානිතබ්බං සියා අනඤ්ඤාතස්ස ඤෙය්‍යස්ස අභාවතො. යාවතකඤ්හි ඤෙය්‍යං, තාවතකං භගවතො ඤාණං, යාවතකඤ්ච භගවතො ඤාණං තාවතකං ඤෙය්‍යං. තෙනෙවාහ – ‘‘න තස්ස අදිට්ඨමිධත්ථි කිඤ්චි, අථො අවිඤ්ඤාතමජානිතබ්බ’’න්තිආදි (මහානි. 156; චූළනි. ධොතකමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 32; පටි. ම. 1.121). සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන හි භගවා ආවජ්ජෙත්වා පජානාති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ආවජ්ජනපටිබද්ධං බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණ’’න්ති (මි. ප. 4.1.2). යදි එවං ‘‘චරං සමාහිතො නාගො, තිට්ඨං නාගො සමාහිතො’’ති (අ. නි. 6.43) ඉදං සුත්තපදං කථන්ති? වික්ඛෙපාභාවදීපනපදමෙතං, න අනාවජ්ජනෙනපි ඤාණානං පවත්තිපරිදීපනං. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා විත්ථාරතො වුත්තමෙව.

໑໘໕. ໃນຄຳວ່າ "tattha" ນັ້ນ ໄດ້ແກ່ ໃນອາຣາມຂອງປະຣິບພາຊົກ ທີ່ມີຊື່ວ່າ ເອກະປຸນທະຣີກະ. ບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ເຄີຍມາ ກໍຍ່ອມກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂລກິຍະໂວຫານວ່າ "ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ດົນນານແລ້ວໜໍ" ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຖືກກ່າວຢ່າງນັ້ນ ໂດຍອາໄສຄວາມທີ່ເຄີຍສະເດັດມາແລ້ວ. ເພາະວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຍ່ອມສະເດັດໄປສູ່ອາຣາມຂອງອັນຍະເດຍຣະຖີໃນບາງຄັ້ງ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການເຮັດໃຫ້ວິມຸດເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນບາງພວກ, ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການເຮັດໃຫ້ອິນຊີແກ່ກ້າແກ່ບຸກຄົນບາງພວກ, ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການບັນລຸຄຸນວິເສດແກ່ບຸກຄົນບາງພວກ. "Ananuññāya ṭhatvā" ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະທີ່ບໍ່ຄວນອະນຸຍາດ. ຖານະທີ່ຄວນອະນຸຍາດ ພຶງມີໄດ້ ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງໄນຍະທຳທີ່ບໍ່ຊົງຮູ້. ເພາະວ່າ ໄນຍະທຳມີປະມານເທົ່າໃດ ພຣະຊານຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກກໍມີປະມານເທົ່ານັ້ນ, ແລະພຣະຊານຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກມີປະມານເທົ່າໃດ ໄນຍະທຳກໍມີປະມານເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ສິ່ງທີ່ພຣະອົງບໍ່ເຫັນແລ້ວໃນໂລກນີ້ ບໍ່ມີເລີຍ, ອະນຶ່ງ ສິ່ງທີ່ບໍ່ຮູ້ ທີ່ຄວນຮູ້ ກໍບໍ່ມີ" ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຍ່ອມຊົງຄຳນຶງແລ້ວຮູ້ດ້ວຍສັບພັນຍຸຕັນຍານ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ "ພຣະຊານຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກພຸດທະເຈົ້າ ເນື່ອງດ້ວຍການຄຳນຶງ". ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ຄຳສູດນີ້ວ່າ "ພຣະຢາຊ້າງ (ພຣະພຸດທະເຈົ້າ) ຜູ້ສະເດັດໄປ ກໍມີຈິດສະມາທິ, ພຣະຢາຊ້າງຜູ້ຢືນຢູ່ ກໍມີຈິດສະມາທິ" ຈະວ່າຢ່າງໃດ? ຄຳນີ້ເປັນບົດສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີຟຸ້ງຊ່ານ, ບໍ່ແມ່ນສະແດງເຖິງການເປັນໄປແຫ່ງຊານທັງຫຼາຍ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງຄຳນຶງ. ສ່ວນຄຳໃດທີ່ຄວນກ່າວໃນທີ່ນີ້ ຄຳນັ້ນໄດ້ກ່າວໄວ້ໂດຍລະອຽດແລ້ວໃນຫົວຂໍ້ຂ້າງເທິງ.

186. යාවදෙවාති ඉදං යථාරුචි පවත්ති විය අපරාපරුප්පත්තිපි ඉච්ඡිතබ්බාති තදභාවං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘සකිං ඛීණානං ආසවානං පුන ඛෙපෙතබ්බාභාවා’’ති. පච්චුප්පන්නජානනගුණන්ති ඉදං දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස පරිභණ්ඩඤාණං අනාගතංසඤාණං අනාදියිත්වා වුත්තං, තස්ස පන වසෙන අනාගතංසඤාණගුණං දස්සෙතීති වත්තබ්බං සියා.

໑໘໖. ຄຳວ່າ "yāvadeva" ນີ້ ທ່ານກ່າວວ່າ "ເພາະຄວາມບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຕ້ອງລະໃຫ້ສິ້ນໄປອີກ ແກ່ທ່ານຜູ້ມີອາສະວະສິ້ນໄປແລ້ວຄັ້ງດຽວ" ເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນໃນພົບຕໍ່ໆ ໄປ ທີ່ຄວນປາດຖະໜາ ເໝືອນກັບການເປັນໄປຕາມຄວາມພໍໃຈ. ຄຳວ່າ "paccuppannajānanaguṇaṃ" (ຄຸນຄືການຮູ້ປັດຈຸບັນ) ນີ້ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍບໍ່ຖືເອົາອະນາຄະຕັງສະຍານ ອັນເປັນບໍຣິວານແຫ່ງທິບພະຈັກຂຸຍານ, ແຕ່ຄວນກ່າວວ່າ ທ່ານສະແດງຄຸນແຫ່ງອະນາຄະຕັງສະຍານ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທິບພະຈັກຂຸຍານນັ້ນ.

ගිහිපරික්ඛාරෙසූති වත්ථාභරණාදිධනධඤ්ඤාදිගිහිපරික්ඛාරෙසු. ගිහිලිඞ්ගං පන අප්පමාණං, තස්මා ගිහිබන්ධනං ඡින්දිත්වා දුක්ඛස්සන්තකරා හොන්තියෙව. සති පන දුක්ඛස්සන්තකිරියාය ගිහිලිඞ්ගෙ තෙ න තිට්ඨන්තියෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘යෙපී’’තිආදිමාහ. සුක්ඛාපෙත්වා සමුච්ඡින්දිත්වා. අරහත්තං පත්තදිවසෙයෙව පබ්බජනං වා පරිනිබ්බානං වාති අයං නයො න සබ්බසාධාරණොති ආහ ‘‘භූමදෙවතා පන තිට්ඨන්තී’’ති. තත්ථ කාරණවචනං [Pg.92] ‘‘නිලීයනොකාසස්ස අත්ථිතායා’’ති. අරඤ්ඤපබ්බතාදිපවිවෙකට්ඨානං නිලීයනොකාසො. සෙසකාමභවෙති කාමලොකෙ. ලළිතජනස්සාති ආභරණාලඞ්කාරනච්චගීතාදිවසෙන විලාසයුත්තජනස්ස.

"Gihiparikkhāresu" ໄດ້ແກ່ ໃນເຄື່ອງບໍຣິໂພກຂອງຄະລຶຫັດ ມີເສື້ອຜ້າ, ເຄື່ອງປະດັບ, ຊັບ ແລະເຂົ້າເປືອກເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ເພດຄະລຶຫັດບໍ່ເປັນປະມານ (ບໍ່ເປັນອຸປະສັກ), ເພາະເຫດນັ້ນ ພວກເຂົາຕັດເຄື່ອງຜູກມັດຂອງຄະລຶຫັດແລ້ວ ກໍເຮັດທີ່ສຸດແຫ່ງທຸກໄດ້ແທ້ໆ. ແຕ່ເມື່ອການເຮັດທີ່ສຸດແຫ່ງທຸກມີຢູ່ ພວກເຂົາກໍບໍ່ດຳຣົງຢູ່ໃນເພດຄະລຶຫັດນັ້ນເລີຍ ເພື່ອສະແດງເຖິງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "yepī" (ເຖິງແມ່ນຊົນເຫຼົ່າໃດ). "Sukkhāpetvā" ໄດ້ແກ່ ຕັດຂາດຢ່າງສິ້ນເຊີງ. ຄຳວ່າ "ການບວດ ຫຼື ການປໍຣິນິພານ ໃນວັນທີ່ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນນັ້ນເອງ" ນີ້ ບໍ່ແມ່ນໄນຍະທົ່ວໄປແກ່ທຸກຄົນ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ສ່ວນພູມມະເທວະດາທັງຫຼາຍຍ່ອມດຳຣົງຢູ່". ຄຳກ່າວສະແດງເຫດໃນທີ່ນັ້ນວ່າ "ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງໂອກາດເປັນທີ່ຫຼົບລີ້". ສະຖານທີ່ສະຫງັດມີປ່າແລະພູເປັນຕົ້ນ ເປັນໂອກາດເປັນທີ່ຫຼົບລີ້. "Sesakāmabhave" ໄດ້ແກ່ ໃນກາມະໂລກທີ່ເຫຼືອ. "Laḷitajanassa" ໄດ້ແກ່ ແກ່ຊົນຜູ້ມີຄວາມກີດກັນ (ມີຄວາມເພີດເພີນ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເຄື່ອງປະດັບ, ການຕົບແຕ່ງ, ການຟ້ອນຮຳ ແລະການຂັບຮ້ອງເປັນຕົ້ນ.

සොපීති ‘‘සො අඤ්ඤත්‍ර එකෙනා’’ති වුත්තො සොපි. කරතො න කරීයති පාපන්ති එවං න කිරියං පටිබාහති. යදි අත්තානංයෙව ගහෙත්වා කථෙති, අථ කස්මා මහාසත්තො තදා ආජීවකපබ්බජ්ජං උපගච්ඡීති ආහ ‘‘තදා කිරා’’තිආදි. තස්සපීති න කෙවලං අඤ්ඤෙසං එව පාසණ්ඩානං, තස්සපි. වීරියං න හාපෙසීති තපොජිගුච්ඡවාදං සමාදියිත්වා ඨිතො විරාගත්ථාය තං සමාදිණ්ණවත්තං න පරිච්චජි, සත්ථුසාසනං න ඡඩ්ඩෙසි. තෙනාහ – ‘‘කිරියවාදී හුත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තතී’’ති.

"Sopi" ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນນັ້ນ ທີ່ກ່າວວ່າ "ຍົກເວັ້ນບຸກຄົນຜູ້ໜຶ່ງ". "Karato na karīyati pāpaṃ" (ເມື່ອເຮັດຢູ່ ບາບກໍບໍ່ຊື່ວ່າອັນບຸກຄົນເຮັດແລ້ວ) ຍ່ອມຫ້າມອະກິຣິຍາວາດຢ່າງນີ້. ຫາກວ່າ ພຣະມະຫາສັດຊົງຖືເອົາພຣະອົງເອງແລ້ວຕັດ, ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ເປັນຫຍັງໃນການນັ້ນ ພຣະມະຫາສັດຈຶ່ງສະເດັດເຂົ້າໄປບວດໃນສຳນັກຂອງອາຊີວົກ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "tadā kira" (ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນການນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. "Tassapi" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ແມ່ນແຕ່ຂອງພວກມິດສາທິດຖິອື່ນໆ ເທົັ້ນ, ແຕ່ຂອງຜູ້ນັ້ນນຳ. "Vīriyaṃ na hāpesi" ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງຢູ່ສະມາດານຕະໂປຊິຄຸດສະວາດ (ວາດວ່າດ້ວຍການກຽດຊັງບາບດ້ວຍຕະບະ) ເພື່ອຄວາມຄາຍກຳໜັດ ບໍ່ລະຖິ້ມວັດທີ່ສະມາດານນັ້ນ, ບໍ່ຖິ້ມຄຳສອນຂອງພຣະສາດສະດາ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເປັນກິຣິຍາວາດີ ແລ້ວໄປເກີດໃນສະຫວັນ".

තෙවිජ්ජවච්ඡසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບແຫ່ງອັດຖະກະຖາເຕວິຊຊະວັດສະສູດ ຈົບແລ້ວ.

2. අග්ගිවච්ඡසුත්තවණ්ණනා

໒. GRANSLATING_INSTRUCTION_NOT_FOUND_FOR_THIS_ID_BUT_TRANSLATED_AS: ການອະທິບາຍອັກຄິວັດສະສູດ

187. ලොකස්ස සස්සතතාපවත්තිපටික්ඛෙපවසෙන පවත්තො වාදො උච්ඡෙදවාදො එව හොතීති සස්සතග්ගාහාභාවෙ උච්ඡෙදග්ගාහභාවතො පුන පරිබ්බාජකෙන ‘‘අසස්සතො ලොකො’’ති වදන්තෙන උච්ඡෙදග්ගාහො පුච්ඡිතො, භගවතාපි සො එව පටික්ඛිත්තොති ආහ ‘‘දුතියෙ නාහං උච්ඡෙදදිට්ඨිකො’’ති. අන්තානන්තිකාදිවසෙනාති එත්ථ අන්තානන්තිකග්ගහණෙන අන්තවා ලොකො අනන්තවා ලොකොති ඉමං වාදද්වයමාහ. ආදි-සද්දෙන ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්තිආදිවාදචතුක්කං සඞ්ගණ්හාති, ඉතරං පන ද්වයං සරූපෙනෙව ගහිතන්ති. පටික්ඛෙපො වෙදිතබ්බොති ‘‘තතියෙ නාහං අන්තවාදිට්ඨිකො, චතුත්ථෙ නාහං අනන්තවාදිට්ඨිකො’’ති එවමාදිනා පටික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො. ‘‘හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති අයම්පි සස්සතවාදො, සො ච ඛො අපරන්තකප්පිකවසෙන, ‘‘සස්සතො ලොකො’’ති පන පුබ්බන්තකප්පිකවසෙනාති අයමෙතෙසං විසෙසො. ‘‘න හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති අයම්පි උච්ඡෙදවාදො, සො ච ඛො සත්තවසෙන, ‘‘අසස්සතො ලොකො’’ති පන සත්තසඞ්ඛාරවසෙනාති වදන්ති.

໑໘໗. ວາດທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປະຕິເສດຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຄວາມທ່ຽງແທ້ຂອງໂລກ ຍ່ອມເປັນອຸດເຊທະວາດແທ້ໆ, ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງອຸດເຊທະຄາຫະ ໃນເມື່ອບໍ່ມີສັດສະຕະຄາຫະ, ປະຣິບພາຊົກເມື່ອກ່າວວ່າ "asassato loko" (ໂລກບໍ່ທ່ຽງ) ຈຶ່ງຖາມເຖິງອຸດເຊທະຄາຫະອີກ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກກໍຊົງປະຕິເສດອຸດເຊທະຄາຫະນັ້ນເອງ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໃນບັນຫາທີສອງ ເຮົາບໍ່ແມ່ນຜູ້ມີອຸດເຊທະທິດຖິ". "Antānantikādivasena" ໄດ້ແກ່ ໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍການຖືເອົາອັນຕານັນຕິກະ ທ່ານກ່າວເຖິງວາດທັງສອງນີ້ວ່າ "ໂລກມີທີ່ສຸດ, ໂລກບໍ່ມີທີ່ສຸດ". ດ້ວຍສັບວ່າ "ādi" ທ່ານສົງເຄາະເອົາວາດທັງສີ່ ມີ "ຊີວະກໍອັນນັ້ນ ຮ່າງກາຍກໍອັນນັ້ນ" ເປັນຕົ້ນ, ສ່ວນອີກສອງວາດນັ້ນ ທ່ານຖືເອົາໂດຍສະຣູບ (ໂດຍກົງ) ເລີຍ. "Paṭikkhepo veditabbo" ໄດ້ແກ່ ພຶງຊາບການປະຕິເສດ ຢ່າງນີ້ວ່າ "ໃນບັນຫາທີສາມ ເຮົາບໍ່ແມ່ນຜູ້ມີອັນຕະວາທິດຖິ, ໃນບັນຫາທີສີ່ ເຮົາບໍ່ແມ່ນຜູ້ມີອະນັນຕະວາທິດຖິ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "hoti tathāgato paraṃ maraṇā" (ຕະຖາຄົດຍ່ອມມີຫຼັງຈາກຕາຍ) ນີ້ ກໍເປັນສັດສະຕະວາດຄືກັນ, ແຕ່ວ່າ ວາດນັ້ນເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະປະຣັນຕະກັປປິກະ, ສ່ວນວາດວ່າ "sassato loko" (ໂລກທ່ຽງ) ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປຸບພັນຕະກັປປິກະ ນີ້ເປັນຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງວາດເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "na hoti tathāgato paraṃ maraṇā" (ຕະຖາຄົດຍ່ອມບໍ່ມີຫຼັງຈາກຕາຍ) ນີ້ ກໍເປັນອຸດເຊທະວາດຄືກັນ, ແຕ່ວ່າ ວາດນັ້ນເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດ, ສ່ວນວາດວ່າ "asassato loko" (ໂລກບໍ່ທ່ຽງ) ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັງຂານຂອງສັດ ພວກອາຈານກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້.

189. සප්පතිභයං [Pg.93] උප්පජ්ජනතො සහ දුක්ඛෙනාති සදුක්ඛං. තෙනාහ ‘‘කිලෙසදුක්ඛෙනා’’තිආදි. තෙසංයෙවාති කිලෙසදුක්ඛවිපාකදුක්ඛානංයෙව. සඋපඝාතකන්ති සබාධං. සඋපායාසන්ති සපරිස්සමං සඋපතාපං සපීළං. සපරිළාහන්ති සදරථං.

໑໘໙. "Sadukkhaṃ" ໄດ້ແກ່ ເປັນໄປພ້ອມກັບທຸກ ເພາະເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັບໄພອັນໜ້າຢ້ານກົວ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ດ້ວຍກິເລດສະທຸກ" ເປັນຕົ້ນ. "Tesaṃyeva" ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງກິເລດສະທຸກແລະວິປາກະທຸກນັ້ນເອງ. "Saupaghātakaṃ" ໄດ້ແກ່ ມີຄວາມບຽດບຽນ. "Saupāyāsaṃ" ໄດ້ແກ່ ມີຄວາມເໜັດເໜື່ອຍ ມີຄວາມເດືອດຮ້ອນ ມີຄວາມບີບຄັ້ນ. "Sapariḷāhaṃ" ໄດ້ແກ່ ມີຄວາມກະວົນກະວາຍ.

කිඤ්චි දිට්ඨිගතන්ති ඉමා තාව අට්ඨ දිට්ඨියො මා හොන්තු, අත්ථි පන, භො ගොතම, යං කිඤ්චි දිට්ඨිගතං ගහිතං. න හි තාය දිට්ඨියා විනා කඤ්චි සමයං පවත්තෙතුං යුජ්ජතීති අධිප්පායෙන පුච්ඡති. අපවිද්ධන්ති සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන ඡඩ්ඩිතං. පඤ්ඤාය දිට්ඨන්ති විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය භගවතා පටිවිද්ධං. යත්ථ උප්පජ්ජන්ති, තං සත්තං මථෙන්ති සම්මද්දන්තීති මථිතාති ආහ ‘‘මථිතානන්ති තෙසංයෙව වෙවචන’’න්ති. කඤ්චි ධම්මන්ති රූපධම්මං අරූපධම්මං වා. අනුපාදියිත්වාති අග්ගහෙත්වා.

"Kiñci diṭṭhigataṃ" ໄດ້ແກ່ ທິດຖິທັງແປດເຫຼົ່ານີ້ຈົ່ງຍົກໄວ້ກ່ອນ, ແຕ່ທິດຖິຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງທີ່ຍຶດຖືໄວ້ ມີຢູ່ຫຼືບໍ່ ທ່ານໂຄຕະມະ. ປະຣິບພາຊົກຖາມດ້ວຍອັດທະຍາໄສວ່າ ເພາະວ່າ ບໍ່ສົມຄວນທີ່ຈະໃຫ້ລັດທິໃດໆ ດຳເນີນໄປໄດ້ ໂດຍປາສະຈາກທິດຖິນັ້ນ. "Apaviddhaṃ" ໄດ້ແກ່ ລະຖິ້ມແລ້ວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມຸດເຊທະປະຫານ. "Paññāya diṭṭhaṃ" ໄດ້ແກ່ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງແທງຕະຫຼອດແລ້ວດ້ວຍມັກປັນຍາ ທີ່ປະກອບດ້ວຍວິປັດສະນາປັນຍາ. ທິດຖິທັງຫຼາຍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ໃດ ກໍຍ່ອມຍ່ຳຍີ ບີບຄັ້ນສັດນັ້ນໃນທີ່ນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "mathitā" (ສິ່ງທີ່ຍ່ຳຍີ) ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຄຳວ່າ mathitānaṃ ນີ້ ເປັນໄວພົດຂອງທິດຖິເຫຼົ່ານັ້ນເອງ". "Kañci dhammaṃ" ໄດ້ແກ່ ຮູບທຳ ຫຼື ອະຣູບທຳຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ. "Anupādiyitvā" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຖືໝັ້ນ.

190. න උපෙතීති සඞ්ඛං න ගච්ඡතීති අත්ථොති ආහ ‘‘න යුජ්ජතී’’ති. අනුජානිතබ්බං සියා අනුපාදාවිමුත්තස්ස කඤ්චිපි උප්පත්තියා අභාවතො. ‘‘එවං විමුත්තචිත්තො න උපපජ්ජතී’’ති කාමඤ්චෙතං සභාවපවෙදනං පරිනිබ්බානං, එකෙ පන උච්ඡෙදවාදිනො ‘‘මයම්පි ‘සත්තො ආයතිං න උපපජ්ජතී’ති වදාම, සමණො ගොතමොපි තථා වදතී’’ති උච්ඡෙදභාවෙයෙව පතිට්ඨහිස්සන්ති, තස්මා භගවා ‘‘න උපපජ්ජතීති ඛො වච්ඡ න උපෙතී’’ති ආහ. ‘‘උපපජ්ජතී’’ති පන වුත්තෙ සස්සතමෙව ගණ්හෙය්‍යාති යොජනා. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. අප්පතිට්ඨොති උච්ඡෙදවාදාදිවසෙන පතිට්ඨාරහිතො. අනාලම්බොති තෙසංයෙව වාදානං ඔලම්බාරම්මණස්ස අභාවෙන අනාලම්බො. සුඛපවෙසනට්ඨානන්ති තෙසඤ්ඤෙව වාදානං සුඛපවෙසනොකාසං මා ලභතූති. අනනුඤ්ඤාය ඨත්වාති ‘‘න උපපජ්ජතී’’තිආදිනා අනුජානිතබ්බාය පටිඤ්ඤාය ඨානහෙතු. අනුඤ්ඤම්පීති අනුජානිතබ්බම්පි දුතියපඤ්හං පටික්ඛිපි. පරියත්තො පන ධම්මො අත්ථතො පච්චයාකාරො එවාති ආහ ‘‘ධම්මොති පච්චයාකාරධම්මො’’ති. අඤ්ඤත්ථ පයොගෙනාති ඉමම්හා නිය්‍යානිකසාසනා අඤ්ඤස්මිං මිච්ඡාසමයෙ පවත්තප්පයොගෙන, අනිය්‍යානිකං විවිධං මිච්ඡාපටිපත්තිං පටිපජ්ජන්තෙනාති අත්ථො. ‘‘අඤ්ඤවාදියකෙනා’’තිපි පාඨො, පච්චයාකාරතො අඤ්ඤාකාරදීපකආචරියවාදං පග්ගය්හ තිට්ඨන්තෙනාති අත්ථො.

໑໙໐. "Na upeti" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ເຖິງການນັບ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ບໍ່ສົມຄວນ". ຖານະທີ່ຄວນອະນຸຍາດ ພຶງມີໄດ້ ເພາະຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ແກ່ພຣະຂີນາສົບຜູ້ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວເພາະບໍ່ຖືໝັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຜູ້ມີຈິດຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຢ່າງນີ້ ຍ່ອມບໍ່ເກີດ" ນີ້ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນການສະແດງສະພາວະຄືປໍຣິນιພານ, ແຕ່ພວກອຸດເຊທະວາດບາງພວກ ຈະຕັ້ງຢູ່ໃນອຸດເຊທະພາວະນັ້ນເອງວ່າ "ເຖິງພວກຂ້າພະເຈົ້າກໍກ່າວວ່າ 'ສັດຍ່ອມບໍ່ເກີດຕໍ່ໄປ', ພຣະສະມະນະໂຄຕະມະກໍກ່າວຢ່າງນັ້ນຄືກັນ", ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ "ວັດສະ ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມບໍ່ເກີດ' ນັ້ນ ບໍ່ສົມຄວນ". ແຕ່ເມື່ອຕັດວ່າ "ຍ່ອມເກີດ" ພວກເຂົາກໍຈະຖືເອົາສັດສະຕະວາດແທ້ໆ ນີ້ຄືການປະກອບຄວາມ. ໃນສອງຂໍ້ທີ່ເຫຼືອກໍມີໄນຍະນີ້ຄືກັນ. "Appatiṭṭho" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີທີ່ຕັ້ງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອຸດເຊທະວາດເປັນຕົ້ນ. "Anālambo" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີທີ່ຢຶດໜ່ຽວ ເພາະຄວາມບໍ່ມີອາຣົມອັນເປັນທີ່ຢຶດໜ່ຽວແຫ່ງວາດເຫຼົ່ານັ້ນເອງ. "Sukhapavesanaṭṭhānaṃ" ໄດ້ແກ່ ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ໄດ້ໂອກາດເຂົ້າໄປຕັ້ງຢູ່ໄດ້ງ່າຍແຫ່ງວາດເຫຼົ່ານັ້ນເອງ. "Ananuññāya ṭhatvā" ໄດ້ແກ່ ເປັນເຫດຕັ້ງຢູ່ໃນຄຳປະຕິຍານທີ່ຄວນອະນຸຍາດ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ຍ່ອມບໍ່ເກີດ" ເປັນຕົ້ນ. "Anuññampi" ໄດ້ແກ່ ຊົງປະຕິເສດບັນຫາທີສອງ ທີ່ຄວນອະນຸຍາດຄືກັນ. ແຕ່ພຣະປະຣິຍັດຕິທຳ ໂດຍອັດຖະກໍຄືປັດຈະຍາການນັ້ນເອງ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "dhammo ໄດ້ແກ່ ປັດຈະຍາການທຳ". "Aññattha payogena" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມທີ່ເປັນໄປໃນມິດສາສະໄໝອື່ນ ຈາກພຣະສາດສະໜາອັນເປັນນິຍານິກະທຳນີ້ ອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ປະຕິບັດມິດສາປະຕິບັດຕ່າງໆ ອັນບໍ່ເປັນນິຍານິກະທຳ. ມີບົດບາລີວ່າ "aññavādiyakena" ກໍມີ ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຍຶດຖືອາຈາຣິຍະວາດ ທີ່ສະແດງອາການອື່ນຈາກປັດຈະຍາການຕັ້ງຢູ່.

191. අප්පච්චයොති [Pg.94] අනුපාදානො, නිරින්ධනොති අත්ථො.

໑໙໑. "Appaccayo" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີອຸປະທານ ອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ມີເຊື້ອ.

192. යෙන රූපෙනාති යෙන භූතුපාදාදිභෙදෙන රූපධම්මෙන. තං රූපං තප්පටිබද්ධසංයොජනප්පහානෙන ඛීණාසව-තථාගතස්ස පහීනං අනුප්පත්තිධම්මතං ආපන්නං. තෙන වුත්තං පාළියං ‘‘අනුප්පාදධම්ම’’න්තිආදි. අඤ්ඤෙසං ජානනාය අභාවගුණතාය ගුණගම්භීරො. ‘‘එත්තකා ගුණා’’ති පමාණං ගණ්හිතුං න සක්කුණෙය්‍යො. ‘‘ඊදිසා එතස්ස ගුණා’’ති පරියොගාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය දුප්පරියොගාළ්හොති. දුජ්ජානොති අගාධතාය ගම්භීරො ‘‘එත්තකානි උදකළ්හකසතානී’’තිආදිනා පමෙතුං න සක්කාති අප්පමෙය්‍යො, තතො එව දුජ්ජානො. එවමෙවාන්ති යථා මහාසමුද්දො ගම්භීරො අප්පමෙය්‍යො දුජ්ජානො, එවමෙව ඛීණාසවොපි ගුණවසෙන, තස්මා අයං රූපාදිං ගහෙත්වා රූපීතිආදිවොහාරො භවෙය්‍ය, පරිනිබ්බුතස්ස පන තදභාවා තථා පඤ්ඤාපෙතුං න සක්කා, තතො තං ආරබ්භ උපපජ්ජතීතිආදි න යුජ්ජෙය්‍ය. යථා පන විජ්ජමානො එව ජාතවෙදො බ්‍යත්තෙන පුරිසෙන නීයමානො පුරත්ථිමාදිදිසං ගතොති වුච්චෙය්‍ය, න නිබ්බුතො, එවං ඛීණාසවොපීති දස්සෙන්තො ‘‘එවමෙවා’’තිආදිමාහ.

໑໙໒. "Yena rūpena" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຮູບທຳອັນຕ່າງໂດຍມະຫາພູດແລະອຸປາດາຍະຮູບເປັນຕົ້ນ. ຮູບນັ້ນ ອັນພຣະຕະຖາຄົດຜູ້ຂີນາສົບລະໄດ້ແລ້ວ ເພາະລະສັງໂຍດອັນເນື່ອງດ້ວຍຮູບນັ້ນ ຈຶ່ງເຖິງຄວາມມີສະພາວະບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ໃນພຣະບາລີວ່າ "anuppādadhammaṃ" (ມີສະພາວະບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກ) ເປັນຕົ້ນ. ເປັນຜູ້ມີຄຸນອັນເລິກເຊິ່ງ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຄຸນທີ່ຄົນອື່ນຈະຮູ້ໄດ້. ບໍ່ອາດຈະຖືເອົາປະມານໄດ້ວ່າ "ຄຸນມີປະມານເທົ່ານີ້". ຊື່ວ່າ "duppariyogāḷho" (ຢັ່ງເຖິງໄດ້ຍາກ) ເພາະຄວາມບໍ່ອາດຈະຢັ່ງເຖິງໄດ້ວ່າ "ຄຸນຂອງຜູ້ນີ້ເປັນເຊັ່ນນີ້". ຊື່ວ່າ "dujjāno" (ຮູ້ໄດ້ຍາກ) ເພາະເປັນຜູ້ເລິກເຊິ່ງໂດຍຄວາມບໍ່ມີກົ້ນ ບໍ່ອາດຈະວັດໄດ້ວ່າ "ມີນ້ຳເທົ່ານີ້ຮ້ອຍອອມ" ເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "appameyyo" (ປະມານບໍ່ໄດ້) ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "dujjāno" (ຮູ້ໄດ້ຍາກ). ຄຳວ່າ "evameva" (ເໝືອນກັນນັ້ນເອງ) ໄດ້ແກ່ ມະຫາສະໝຸດເລິກເຊິ່ງ ປະມານບໍ່ໄດ້ ຮູ້ໄດ້ຍາກຢ່າງໃດ, ພຣະຂີນາສົບກໍເໝືອນກັນຢ່າງນັ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄຸນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ໂວຫານວ່າມີຮູບເປັນຕົ້ນ ໂດຍຖືເອົາຮູບເປັນຕົ້ນນີ້ ພຶງມີໄດ້, ແຕ່ແກ່ພຣະຂີນາສົບຜູ້ປໍຣິນິພານແລ້ວ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຮູບເປັນຕົ້ນນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ອາດຈະບັນຍັດຢ່າງນັ້ນໄດ້, ຈາກນັ້ນ ການກ່າວປາຣົບພຣະຂີນາສົບນັ້ນວ່າ "ຍ່ອມເກີດ" ເປັນຕົ້ນ ກໍບໍ່ສົມຄວນ. ແຕ່ເໝືອນກັບໄຟທີ່ມີຢູ່ແທ້ໆ ອັນບຸກຄົນຜູ້ສະຫຼາດນຳໄປແລ້ວ ພຶງກ່າວວ່າ ໄປສູ່ທິດຕາເວັນອອກເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ແມ່ນດັບໄປແລ້ວ, ພຣະຂີນາສົບກໍເໝືອນກັນຢ່າງນັ້ນ ເພື່ອສະແດງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ "evamevam" ເປັນຕົ້ນ.

අනිච්චතාති එත්ථ අනිච්චතාගහණං අසාරනිදස්සනං. තෙන යථා සො සාලරුක්ඛො සාඛාපලාසාදිඅසාරාපගමෙන සුද්ධො සාරෙ පතිට්ඨිතො, එවමයං ධම්මවිනයො සාසවසඞ්ඛාතඅසාරවිගමෙන ලොකුත්තරධම්මසාරෙ පතිට්ඨිතොති දස්සෙති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ຄຳວ່າ Aniccatā (ຄວາມບໍ່ທ່ຽງ) ໃນທີ່ນີ້ ການຖືເອົາຄວາມບໍ່ທ່ຽງ ເປັນການສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີແກ່ນສານ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ປຽບເໝືອນຕົ້ນຮັງນັ້ນ ບໍລິສຸດ ແລະ ຕັ້ງຢູ່ໃນແກ່ນ ຍ້ອນການປາສະຈາກສິ່ງທີ່ບໍ່ມີແກ່ນສານ ມີກິ່ງ ແລະ ໃບ ເປັນຕົ້ນ, ສັນໃດ ພະທຳວິນັຍນີ້ ກໍຕັ້ງຢູ່ໃນແກ່ນຄືໂລກຸດຕະຣະທຳ ຍ້ອນການປາສະຈາກສິ່ງທີ່ບໍ່ມີແກ່ນສານ ອັນໄດ້ແກ່ອາສະວະ ສັນນັ້ນ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍແທ້ໆ.

අග්ගිවච්ඡසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບ (ລີນັດຖະປະກາສະນາ) ແຫ່ງການອະທິບາຍອັກຄິວັດຈະສູດ ຈົບລົງແລ້ວ.

3. මහාවච්ඡසුත්තවණ්ණනා

໓. ການອະທິບາຍມະຫາວັດຈະສູດ

193. සහ කථා එතස්ස අත්ථීති සහකථී, ‘‘මයං පුච්ඡාවසෙන තුම්හෙ විස්සජ්ජනවසෙනා’’ති එවං සහපවත්තකථොති අත්ථො. එතස්සෙව කථිතානි, තත්ථ පඨමෙ විජ්ජාත්තයං දෙසිතං, දුතියෙ අග්ගිනා දස්සිතන්ති තෙවිජ්ජවච්ඡසුත්තං අග්ගිවච්ඡසුත්තන්ති නාමං විසෙසෙත්වා වුත්තං. සීඝං ලද්ධිං න විස්සජ්ජෙන්ති, යස්මා සඞ්ඛාරානං නියතොයං විනාසො අනඤ්ඤසමුප්පාදො, හෙතුසමුප්පන්නාපි න චිරෙන නිජ්ඣානං ඛමන්ති, න ලහුං. තෙනාහ ‘‘වසාතෙල [Pg.95] …පෙ… සුජ්ඣන්තී’’ති. පච්ඡිමගමනං ඤාණස්ස පරිපාකං ගතත්තා. යට්ඨිං ආලම්බිත්වා උදකං තරිතුං ඔතරන්තො පුරිසො ‘‘යට්ඨිං ඔතරිත්වා උදකෙ පතමානො’’ති වුත්තො. කම්මපථවසෙන විත්ථාරදෙසනන්ති සංඛිත්තදෙසනං උපාදාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘මූලවසෙන චෙත්ථා’’තිආදි. විත්ථාරසදිසාති කම්මපථවසෙන ඉධ දෙසිතදෙසනාව මූලවසෙන දෙසිතදෙසනං උපාදාය විත්ථාරසදිසා. විත්ථාරදෙසනා නාම නත්ථීති න කෙවලං අයමෙව, අථ ඛො සබ්බාපි බුද්ධානං නිප්පරියායෙන උජුකෙන නිරවසෙසතො විත්ථාරදෙසනා නාම නත්ථි දෙසනාඤාණස්ස මහාවිසයතාය කරණසම්පත්තියා ච තජ්ජාය මහානුභාවත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසමඞ්ගිතාය හි අවසෙසපටිසම්භිදානුභාවිතාය අපරිමිතකාලසම්භතඤාණසම්භාරසමුදාගතාය කදාචිපි පරික්ඛයානරහාය අනඤ්ඤසාධාරණාය පටිභානපටිසම්භිදාය පහූතජිව්හාදිතදනුරූපරූපකායසම්පත්තිසම්පදාය විත්ථාරියමානා භගවතො දෙසනා කථං පරිමිතා පරිච්ඡින්නා භවෙය්‍ය, මහාකාරුණිකතාය පන භගවා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං තත්ථ තත්ථ පරිමිතං පරිච්ඡින්නං කත්වා නිට්ඨපෙති. අයඤ්ච අත්ථො මහාසීහනාදසුත්තෙන (ම. නි. 1.146 ආදයො) දීපෙතබ්බො. සබ්බං සංඛිත්තමෙව අත්තජ්ඣාසයවසෙන අකථෙත්වා බොධනෙය්‍යපුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන දෙසනාය නිට්ඨාපිතත්තා. න චෙත්ථ ධම්මසාසනවිරොධො පරියායං අනිස්සාය යථාධම්මං ධම්මානං බොධිතත්තා සබ්බලහුත්තා චාති.

໑໙໓. ຄຳວ່າ Sahakathī ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີຖ້ອຍຄຳຮ່ວມກັນ, ອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ມີຖ້ອຍຄຳທີ່ດຳເນີນໄປຮ່ວມກັນ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພວກເຮົາຖາມ ທ່ານຕອບ'. ຖ້ອຍຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວແກ່ຜู້ນັ້ນ, ໃນສູດເຫຼົ່ານັ້ນ ໃນສູດທຳອິດ ຊົງສະແດງວິຊາ ໓, ໃນສູດທີສອງ ຊົງສະແດງດ້ວຍອຸປະມາໄຟ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງເອີ້ນຊື່ໃຫ້ຕ່າງກັນວ່າ ເຕວິຊຊະວັດຈະສູດ ແລະ ອັກຄິວັດຈະສູດ. ພວກເຂົາບໍ່ຍອມລະຖິ້ມລັດທິໂດຍໄວ, ເພາະວ່າ ຄວາມດັບສູນຂອງສັງຂານທັງຫຼາຍເປັນສິ່ງທີ່ແນ່ນອນ ບໍ່ແມ່ນເກີດຂຶ້ນຈາກສິ່ງອື່ນ, ເຖິງແມ່ນສິ່ງທີ່ເກີດຈາກເຫດປັດໄຈ ກໍບໍ່ອາດເພັ່ງພິນິດໄດ້ໃນເວລາບໍ່ດົນ ຄືບໍ່ແມ່ນໂດຍງ່າຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ນ້ຳມັນແຫຼວ... ຍ່ອມບໍລິສຸດ'. ການໄປໃນພາຍຫຼັງ ເພາະຄວາມທີ່ຍານເຖິງຄວາມແກ່ກ້າແລ້ວ. ບຸກຄົນຜູ້ອາໄສໄມ້ເທົ້າຢັ່ງລົງເພື່ອຂ້າມນ້ຳ ທ່ານກ່າວວ່າ 'ຢັ່ງໄມ້ເທົ້າລົງແລ້ວຕົກລົງໄປໃນນ້ຳ'. ທີ່ວ່າ 'ການສະແດງໂດຍພິສະດານັ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກຳມະບົດ' ນັ້ນ ທ່ານກ່າວໂດຍໝາຍເຖິງການສະແດງໂດຍຫຍໍ້. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແລະ ໃນທີ່ນີ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງມູນ' ເປັນຕົ້ນ. ທີ່ວ່າ 'ຄ້າຍຄືກັບການສະແດງໂດຍພິສະດາ' ຄື ການສະແດງທຳໃນທີ່ນີ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກຳມະບົດ ນັ້ນເອງ ຄ້າຍຄືກັບການສະແດງໂດຍພິສະດາ ໂດຍໝາຍເຖິງການສະແດງທຳ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງມູນ. ທີ່ວ່າ 'ການສະແດງໂດຍພິສະດາ ບໍ່ມີເລີຍ' ນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນສະເພາະແຕ່ສູດນີ້ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ທີ່ແທ້ແລ້ວ ແມ່ນແຕ່ການສະແດງໂດຍພິສະດາ ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ໂດຍກົງ ໂດຍບໍ່ມີປິດບັງ ຂອງພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ກໍບໍ່ມີເລີຍ ເພາະຄວາມທີ່ເທດສະນາຍານມີອານຸພາບໃຫຍ່ຫຼວງ ແລະ ເພາະຄວາມທີ່ສັບພັນຍຸຕະຍານມີອານຸພາບໃຫຍ່ຫຼວງ ອັນເກີດຈາກຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງເຫດປັດໄຈນັ້ນ. ເພາະວ່າ ພະເທດສະນາຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ອັນພະອົງຊົງສະແດງຢູ່ ດ້ວຍຄວາມພ້ອມພູນແຫ່ງສັບພັນຍຸຕະຍານ ອັນມີອານຸພາບແຫ່ງປະຕິສຳພິທາທີ່ເຫຼືອຄອຍສະໜັບສະໜູນ ອັນດຳເນີນມາດ້ວຍຍານສົມບັດທີ່ສະສົມມາຕະຫຼອດການຫາປະມານບໍ່ໄດ້ ອັນບໍ່ຄວນເຖິງຄວາມສິ້ນໄປໃນການໃດໆ ອັນບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ຜູ້ນ້ອຍອື່ນ ດ້ວຍປະຕິພານປະຕິສຳພິທາ ອັນເຖິງພ້ອມດ້ວຍຮູບກາຍສົມບັດທີ່ເໝາະສົມ ມີລີ້ນໃຫຍ່ເປັນຕົ້ນ ຈະເປັນສິ່ງທີ່ມີຂອບເຂດຈຳກັດໄດ້ແນວໃດ, ແຕ່ເພາະຄວາມທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງມີພະມະຫາກະລຸນາ ຈຶ່ງຊົງສະແດງໃຫ້ມີຂອບເຂດຈຳກັດໃນທີ່ນັ້ນໆ ຕາມອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດ ແລ້ວຊົງຈົບລົງ. ແລະ ເນື້ອຄວາມນີ້ ຄວນອະທິບາຍດ້ວຍມະຫາສີຫະນາດສູດ (ມ. ນິ. ໑.໑໔໖ ເປັນຕົ້ນ). ເພາະຊົງສະແດງທຳທັງໝົດໂດຍຫຍໍ້ເທົ່ານັ້ນ ໂດຍບໍ່ຊົງສະແດງຕາມອັດທະຍາໄສຂອງພະອົງເອງ ແຕ່ຊົງສະແດງໃຫ້ຈົບລົງຕາມອັດທະຍາໄສຂອງບຸກຄົນຜູ້ຄວນຕັດສະຮູ້. ແລະ ໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ມີຄວາມຂັດແຍ້ງຕໍ່ພະທຳວິນັຍ ເພາະຊົງໃຫ້ຕັດສະຮູ້ທຳທັງຫຼາຍຕາມຄວາມເປັນຈິງ ໂດຍບໍ່ອາໄສອຸບາຍວິທີ ແລະ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍທີ່ສຸດ.

194. සත්ත ධම්මා කාමාවචරා සම්පත්තසමාදානවිරතීනං ඉධාධිප්පෙතත්තා.

໑໙໔. ທຳ ໗ ປະການ ເປັນກາມາວະຈອນ ເພາະໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງສຳປັດຕະວິລັດ ແລະ ສະມາດານະວິລັດ.

අනියමෙත්වාති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො, සාවකො’’ති වා නියමං විසෙසෙන අකත්වා. අත්තානමෙව…පෙ… වෙදිතබ්බං, තථා හි පරිබ්බාජකො ‘‘තිට්ඨතු භවං ගොතමො’’ති ආහ.

ຄຳວ່າ Aniyametvā (ໂດຍບໍ່ກຳນົດ) ຄື ໂດຍບໍ່ກຳນົດເປັນພິເສດວ່າ 'ພະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ຫຼື ພະສາວົກ'. ຄຳວ່າ Attānameva... ເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບໄດ້, ເພາະວ່າ ປະຣິພາຊົກກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຂໍພະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນ ຈົ່ງງົດໄວ້ກ່ອນ'.

195. සත්ථාව අරහා හොති පටිපත්තියා පාරිපූරිභාවතො. තස්මිං බ්‍යාකතෙති තස්මිං ‘‘එකභික්ඛුපි සාවකො’’තිආදිනා සුට්ඨු පඤ්හෙ කථිතෙ.

໑໙໕. ພະສາດສະດານັ້ນເອງ ເປັນພະອໍຣະຫັນ ເພາະຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງການປະຕິບັດ. ຄຳວ່າ Tasmiṃ byākate (ເມື່ອບັນຫາຖືກແກ້ແລ້ວ) ຄື ເມື່ອບັນຫານັ້ນ ຖືກຕອບຢ່າງດີແລ້ວ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ພິກຂຸຮູບດຽວ ກໍເປັນສາວົກ'.

196. සම්පාදකොති පටිපත්තිසම්පාදකො.

໑໙໖. ຄຳວ່າ Sampādako ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຍັງການປະຕິບັດໃຫ້ເຖິງພ້ອມ.

197. සෙඛාය [Pg.96] විජ්ජායාති සෙඛලක්ඛණප්පත්තාය මග්ගපඤ්ඤාය සාතිසයං කත්වා කරණවසෙන වුත්තා, ඵලපඤ්ඤා පන තාය පත්තබ්බත්තා කම්මභාවෙන වුත්තා. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨිමඵලත්තයං පත්තබ්බ’’න්ති. ඉමං පනෙත්ථ අවිපරීතමත්ථං පාළිතො එව විඤ්ඤායමානං අප්පටිවිජ්ඣනතො විතණ්ඩවාදී ‘‘යාවතකං සෙඛෙන පත්තබ්බං, අනුප්පත්තං තං මයා’’ති වචනලෙසං ගහෙත්වා ‘‘අරහත්තමග්ගොපි අනෙන පත්තොයෙවා’’ති වදති. එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාය ගාථාය.

໑໙໗. ຄຳວ່າ Sekhāya vijjāya (ດ້ວຍວິຊາຂອງພະເສຂະ) ທ່ານກ່າວໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ຍິ່ງ ດ້ວຍມັກຄະປັນຍາອັນເຖິງລັກສະນະແຫ່ງພະເສຂະ, ສ່ວນຜົນລະປັນຍາ ທ່ານກ່າວໂດຍຄວາມເປັນກຳ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ພຶງບັນລຸດ້ວຍມັກຄະປັນຍານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຜົນເບື້ອງຕ່ຳ ໓ ທີ່ພຶງບັນລຸ'. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ພວກວິຕັນທະວາທີ (ພວກໂຕ້ແຍ້ງ) ເພາະບໍ່ແທງຕະຫຼອດເນື້ອຄວາມທີ່ບໍ່ຜິດພ້ຽນນີ້ ອັນຮູ້ໄດ້ຈາກພະບາລີນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຖືເອົາພຽງຖ້ອຍຄຳເລັກນ້ອຍວ່າ 'ສິ່ງໃດທີ່ພະເສຂະພຶງບັນລຸ, ສິ່ງນັ້ນຂ້າພະເຈົ້າບັນລຸແລ້ວ' ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ອໍຣະຫັດຕະມັກ ຜູ້ນັ້ນກໍບັນລຸແລ້ວຄືກັນ'. ຄຳວ່າ Evaṃ (ຢ່າງນີ້) ໝາຍເຖິງ ຄາຖາທີ່ກຳລັງຈະກ່າວຕໍ່ໄປນີ້.

කිලෙසානි පහාය පඤ්චාති පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනසඞ්ඛාතෙ සංකිලෙසෙ පහාය පජහිත්වා, පහානහෙතු වා. පරිපුණ්ණසෙඛොති සබ්බසො වඩ්ඪිතසෙඛධම්මො. අපරිහානධම්මොති අපරිහානසභාවො. න හි යස්ස ඵාතිගතෙහි සීලාදිධම්මෙහි පරිහානි අත්ථි, සමාධිම්හි පරිපූරකාරිතාය චෙතොවසිප්පත්තො. තෙනාහ ‘‘සමාහිතින්ද්‍රියො’’ති. අපරිහානධම්මත්තාව ඨිතත්තො.

ຄຳວ່າ Kilesāni pahāya pañca (ລະກິເລດ ໕ ປະການ) ຄື ລະກິເລດອັນໄດ້ແກ່ໂອຣັມພາຄິຍະສັງໂຍດ ໕ ປະການ ໂດຍການລະເສຍ, ຫຼື ເປັນເຫດແຫ່ງການລະ. ຄຳວ່າ Paripuṇṇasekho ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີເສຂະທຳອັນຈະເລີນເຕັມທີ່ໂດຍປະການທັງປວງ. ຄຳວ່າ Aparihānadhammo ໝາຍເຖິງ ມີສະພາວະບໍ່ເສື່ອມຖອຍ. ເພາະວ່າ ຜູ້ໃດບໍ່ມີຄວາມເສື່ອມຖອຍຈາກສີລະທຳເປັນຕົ້ນທີ່ຈະເລີນແລ້ວ ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ມີອຳນາດເໜືອຈິດ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນໃນສະມາທິ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມີອິນຊີຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວ'. ຕັ້ງຢູ່ແລ້ວ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີສະພາວະບໍ່ເສື່ອມຖອຍນັ້ນເອງ.

අනාගාමිනා හි අසෙඛභාවාවහා ධම්මා පරිපූරෙතබ්බා, න සෙඛභාවාවහාති සො එකන්තපරිපුණ්ණෙ සෙඛො වුත්තො. එතං න බුද්ධවචනන්ති ‘‘මග්ගො බහුචිත්තක්ඛණිකො’’ති එතං වචනං න බුද්ධවචනං අනන්තරෙකන්තවිපාකදානතො, බහුක්ඛත්තුං පවත්තනෙ පයොජනාභාවතො ච ලොකුත්තරකුසලස්ස, ‘‘සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහු (ඛු. පා. 6.5; සු. නි. 228), න පාරං දිගුණං යන්තී’’ති (සු. නි. 719) එවමාදීනි සුත්තපදානි එතස්සත්ථසාධකානි. ඔරම්භාගියසංයොජනප්පහානෙන සෙක්ඛධම්මපරිපූරිභාවස්ස වුත්තතාය අත්ථො තව වචනෙන විරුජ්ඣතීති. අස්ස ආයස්මතො වච්ඡස්ස.

ເພາະວ່າ ພະອະນາຄາມີ ພຶງເຮັດທຳທີ່ນຳມາຊຶ່ງຄວາມເປັນພະອະເສຂະໃຫ້ບໍລິບູນ, ບໍ່ແມ່ນທຳທີ່ນຳມາຊຶ່ງຄວາມເປັນພະເສຂະ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອະນາຄາມີນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ ເປັນພະເສຂະຜູ້ບໍລິບູນໂດຍສ່ວນດຽວ. ຄຳວ່າ 'ນັ້ນບໍ່ແມ່ນພະພຸດທະພົດ' ຄື ຄຳວ່າ 'ມັກມີຈິດຫຼາຍຂະນະ' ນີ້ ບໍ່ແມ່ນພະພຸດທະພົດ ເພາະໃຫ້ວິບາກໂດຍສ່ວນດຽວໃນລຳດັບ ແລະ ເພາະບໍ່ມີປະໂຫຍດໃນການເກີດຂຶ້ນຫຼາຍເທື່ອແຫ່ງໂລກຸດຕະຣະກຸສົນ, ພະສູດທັງຫຼາຍ ມີເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທ່ານກ່າວເຖິງສະມາທິວ່າໃຫ້ຜົນໃນລຳດັບ' ແລະ 'ຍ່ອມບໍ່ໄປສູ່ຝັ່ງສອງເທື່ອ' ດັ່ງນີ້ ເປັນເຄື່ອງພິສູດເນື້ອຄວາມນີ້. ເພາະຄວາມທີ່ເສຂະທຳບໍລິບູນ ດ້ວຍການລະໂອຣັມພາຄິຍະສັງໂຍດ ທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວ ເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງຂັດແຍ້ງກັບຄຳເວົ້າຂອງທ່ານ. ຄຳວ່າ Assa ໝາຍເຖິງ ຂອງພະວັດຈະຜູ້ມີອາຍຸ.

198. අභිඤ්ඤා වා කාරණන්ති යඤ්හි තං තත්‍ර තත්‍ර සක්ඛිභබ්බතාසඞ්ඛාතං ඉද්ධිවිධපච්චනුභවනාදි, තස්ස අභිඤ්ඤා කාරණං. අථ ඉද්ධිවිධපච්චනුභවනාදි අභිඤ්ඤා, එවං සති අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං කාරණං. අවසානෙ ඡට්ඨාභිඤ්ඤාය පන අරහත්තං. එත්ථ ච යස්මා පඨමසුත්තෙ ආසවක්ඛයො අධිප්පෙතො, ආසවා ඛීණා එව, න පුන ඛෙපෙතබ්බා, තස්මා තත්ථ ‘‘යාවදෙවා’’ති න වුත්තං. ඉධ ඵලසමාපත්ති අධිප්පෙතා, සා ච පුනප්පුනං සමාපජ්ජීයති, තස්මා ‘‘යාවදෙවා’’ති වුත්තං. තතො එව හි ‘‘අරහත්තං වා කාරණ’’න්ති වුත්තං. තඤ්හි ‘‘කුදාස්සු නාමාහං තදායතනං උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමි, [Pg.97] යදරියා එතරහි උපසම්පජ්ජ විහරන්තී’’ති (ම. නි. 1.465; 3.307) අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසු පිහං උපට්ඨපෙත්වා අභිඤ්ඤා නිබ්බත්තෙන්තස්ස කාරණං, තයිදං සබ්බසාධාරණං න හොතීති සාධාරණවසෙන නං දස්සෙන්තො ‘‘අරහත්තස්ස විපස්සනා වා’’ති ආහ.

໑໙໘. ຄຳວ່າ Abhiññā vā kāraṇaṃ (ຫຼື ອະພິນຍາເປັນເຫດ) ຄື ສິ່ງໃດທີ່ໄດ້ແກ່ຄວາມເປັນຜູ້ຄວນເປັນພະຍານໃນທີ່ນັ້ນໆ ມີການສະແດງລິດໄດ້ເປັນຕົ້ນ, ອະພິນຍາເປັນເຫດແຫ່ງສິ່ງນັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ການສະແດງລິດໄດ້ເປັນຕົ້ນ ເປັນອະພິນຍາ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ອະພິນຍາປາດົກກະຊານ (ຊານອັນເປັນບາດຖານແຫ່ງອະພິນຍາ) ຈຶ່ງເປັນເຫດ. ແຕ່ໃນຕອນທ້າຍ ຄວາມເປັນພະອໍຣະຫັນ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍອະພິນຍາທີ ໖. ແລະ ໃນທີ່ນີ້ ເພາະໃນສູດທຳອິດ ໝາຍເຖິງຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະ, ອາສະວະທັງຫຼາຍສິ້ນໄປແລ້ວແທ້ໆ ບໍ່ຕ້ອງເຮັດໃຫ້ສິ້ນໄປອີກ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນສູດນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ກ່າວວ່າ 'ຍາວະເທວະ' (ພຽງເພື່ອ). ແຕ່ໃນສູດນີ້ ໝາຍເຖິງຜົນສະມາບັດ, ແລະ ຜົນສະມາບັດນັ້ນ ບຸກຄົນຍ່ອມເຂົ້າໄດ້ເນືອງໆ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍາວະເທວະ'. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຫຼື ຄວາມເປັນພະອໍຣະຫັນເປັນເຫດ'. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນພະອໍຣະຫັນນັ້ນ ເປັນເຫດແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາໃນວິໂມກອັນຍອດຢ້ຽມຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເມື່ອໃດໜໍ ເຮົາຈຶ່ງຈະໄດ້ເຂົ້າເຖິງອາຍະຕະນະນັ້ນຢູ່ ເຊິ່ງເປັນອາຍະຕະນະທີ່ພະອະລິຍະທັງຫຼາຍເຂົ້າເຖິງຢູ່ໃສຂະນະນີ້' ແລ້ວເຮັດອະພິນຍາໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ, ແຕ່ສິ່ງນີ້ ບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ທຸກຄົນ, ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອຈະສະແດງໂດຍທົ່ວໄປ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຫຼື ວິປັດສະນາແຫ່ງອໍຣະຫັດຕະຜົນ'.

200. පරිචරන්ති නාම විප්පකතබ්‍රහ්මචරියවාසත්තා. පරිචිණ්ණො හොති සාවකෙන නාම සත්ථු ධම්මෙ කත්තබ්බා පරිචරියා සම්මදෙව නිට්ඨාපිතත්තා. තෙනාහ ‘‘ඉති…පෙ… ථෙරො එවමාහා’’ති. තෙසං ගුණානන්ති තෙසං අසෙක්ඛගුණානං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໒໐໐. ທີ່ວ່າ Paricaranti (ບຳລຸງ) ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີພົມມະຈັນອັນປະພຶດຄ້າງໄວ້. ທີ່ວ່າ Pariciṇṇo (ບຳລຸງແລ້ວ) ຄື ການບຳລຸງທີ່ສາວົກພຶງເຮັດໃນທຳຂອງພະສາດສະດາ ໄດ້ສຳເລັດລົງດ້ວຍດີແລ້ວ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຢ່າງນີ້... ພະເຖລະໄດ້ກ່າວແລ້ວຢ່າງນີ້'. ຄຳວ່າ Tesaṃ guṇānaṃ ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງຄຸນຂອງພະອະເສຂະທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍແທ້ໆ.

මහාවච්ඡසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບ (ລີນັດຖະປະກາສະນາ) ແຫ່ງການອະທິບາຍມະຫາວັດຈະສູດ ຈົບລົງແລ້ວ.

4. දීඝනඛසුත්තවණ්ණනා

໔. ການອະທິບາຍທີຄະນະຂະສູດ

201. ඛනනං ඛතං, සූකරස්ස ඛතං එත්ථ අත්ථීති සූකරඛතා, සූකරස්ස වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ පඨමං ඛතං උපාදාය සූකරඛතා, තාය. එවංනාමකෙති එවං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමකෙ. පංසුධොතෙති ධොතපංසුකෙ. ඔතරිත්වා අභිරුහිතබ්බන්ති පකතිභූමිතො අනෙකෙහි සොපානඵලකෙහි ඔතරිත්වා පුන ලෙණද්වාරං කතිපයෙහි අභිරුහිතබ්බං.

໒໐໑. ການຂຸດ ຊື່ວ່າ Khata, ຖ້ຳທີ່ມີການຂຸດຂອງໝູປ່າ ຊື່ວ່າ Sūkarakhatā (ຖ້ຳໝູຂຸດ), ຫຼື ຖ້ຳທີ່ຊື່ວ່າ Sūkarakhatā ເພາະຖືເອົາການຂຸດຄັ້ງທຳອິດຂອງໝູປ່າ ໃນຍຸກທີ່ພະພຸດທະເຈົ້າອຸບັດຂຶ້ນນີ້, ໃນຖ້ຳນັ້ນ. ຄຳວ່າ Evaṃnāmake ໝາຍເຖິງ ຖ້ຳທີ່ໄດ້ຊື່ຢ່າງນີ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອິດຖີລີງ. ຄຳວ່າ Paṃsudhote ໝາຍເຖິງ ຝຸ່ນທີ່ຖືກລ້າງແລ້ວ. ຄຳວ່າ Otaritvā abhiruhitabbaṃ (ພຶງຢັ່ງລົງແລ້ວຂຶ້ນໄປ) ຄື ພຶງຢັ່ງລົງຈາກພື້ນດິນປົກກະຕິ ດ້ວຍຂັ້ນໄດຫຼາຍຂັ້ນ ແລ້ວຂຶ້ນໄປສູ່ປະຕູຖ້ຳອີກສອງສາມຂັ້ນ.

ඨිතකොවාති මාතුලස්ස ඨිතත්තා තත්ථ සගාරවසපතිස්සවසෙන ඨිතකොව. කිඤ්චාපි සබ්බ-සද්දො අවිසෙසතො අනවසෙසපරියාදායකො, වත්ථුඅධිප්පායානුරොධී පන සද්දප්පයොගොති තමත්ථං සන්ධාය පරිබ්බාජකො ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති ආහ. යා ලොකෙ මනුස්සඋපපත්තියොතිආදිකා උපපත්තියො, තා අනත්ථසමුදාගතා තත්ථ තත්ථෙව සත්තානං උච්ඡිජ්ජනතො, තස්මා සමයවාදීහි වුච්චමානා සබ්බා ආයතිං උප්පජ්ජනඋපපත්ති න හොති. ජලබුබ්බුළකා විය හි ඉමෙ සත්තා තත්ථ තත්ථ සමයෙ උප්පජ්ජිත්වා භිජ්ජන්ති, තෙසං තත්ථ පටිසන්ධි නත්ථීති අස්ස අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘පටිසන්ධියො’’තිආදි. අස්ස අධිප්පායං මුඤ්චිත්වාති යෙනාධිප්පායෙන පරිබ්බාජකො ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති ආහ, තං තස්ස අධිප්පායං ජානන්තොපි අජානන්තො විය හුත්වා තස්ස අක්ඛරෙ තාව දොසං දස්සෙන්තොති [Pg.98] පදෙසසබ්බං සන්ධාය තෙන වුත්තං, සබ්බසබ්බවිසයං කත්වා තත්ථ දොසං ගණ්හන්තො. යථා ලොකෙ කෙනචි ‘‘සබ්බං වුත්තං, තං මුසා’’ති වුත්තෙ තස්ස වචනස්ස සබ්බන්තොගධත්තා මුසාභාවො ආපජ්ජෙය්‍ය, එවං ඉමස්සපි ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති වදතො තථා පවත්තා දිට්ඨිපි නක්ඛමතීති අත්ථතො ආපන්නමෙව හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘එසාපි තෙ දිට්ඨි නක්ඛමතී’’ති. යථා පන කෙනචි ‘‘සබ්බං වුත්තං මුසා’’ති වුත්තෙ අධිප්පායානුරොධිනී සද්දප්පවත්ති, තස්ස වචනං මුඤ්චිත්වා තදඤ්ඤෙසමෙව මුසාභාවො ඤායාගතො, එවමිධාපි ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති වචනතො යස්සා දිට්ඨියා වසෙන ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති තෙන වුත්තං, තං දිට්ඨිං මුඤ්චිත්වා තදඤ්ඤමෙව යථාධිප්පෙතං සබ්බං නක්ඛමතීති අයමත්ථො ඤායාගතො, භගවා පන වාදීවරො සුඛුමාය ආණියා ථූලං ආණිං නීහරන්තො විය උපායෙන තස්ස දිට්ඨිගතං නීහරිතුං තස්ස අධිප්පායෙන අවත්වා සද්දවසෙන තාව ලබ්භමානං දොසං දස්සෙන්තො ‘‘යාපි ඛො තෙ’’තිආදිමාහ. තෙන වුත්තං – ‘‘අස්ස අධිප්පායං මුඤ්චිත්වා අක්ඛරෙ තාව දොසං දස්සෙන්තො’’ති.

ຄຳວ່າ Ṭhitakova (ຢືນຢູ່ແລ້ວນັ້ນເອງ) ຄື ເພາະຄວາມທີ່ນ້າ (ຫຼານຊາຍ) ຢືນຢູ່ ຈຶ່ງຢືນຢູ່ດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ ແລະ ຢຳເກງໃນທີ່ນັ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ຄຳວ່າ Sabba (ທັງປວງ) ຈະເປັນຄຳທີ່ກວມເອົາທັງໝົດໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ໂດຍບໍ່ມີກຳນົດ, ແຕ່ການໃຊ້ຄຳເວົ້າ ຍ່ອມເປັນໄປຕາມຄວາມມຸ່ງໝາຍແຫ່ງເນື້ອຫາ, ປະຣິພາຊົກໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສິ່ງທັງປວງ ບໍ່ຄວນແກ່ເຮົາ'. ຄວາມເກີດທັງຫຼາຍ ມີການເກີດເປັນມະນຸດເປັນຕົ້ນໃນໂລກ ເປັນສິ່ງທີ່ນຳມາຊຶ່ງສິ່ງທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດ ເພາະສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມຂາດສູນໃນທີ່ນັ້ນໆ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເກີດທັງປວງທີ່ຈະເກີດຂຶ້ນໃນອະນາຄົດ ຕາມທີ່ພວກເຈົ້າລັດທິທັງຫຼາຍກ່າວໄວ້ ຈຶ່ງບໍ່ມີ. ເພາະວ່າ ສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ປຽບເໝືອນຟອງນ້ຳ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ ແລະ ແຕກສະຫຼາຍໄປໃນທີ່ນັ້ນໆ ຕາມເວລາ, ປະຕິສົນທິຂອງສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນໃນທີ່ນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ນີ້ຄືຄວາມມຸ່ງໝາຍຂອງລາວ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ປະຕິສົນທິທັງຫຼາຍ...' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ລະຄວາມມຸ່ງໝາຍຂອງລາວເສຍ' ຄື ປະຣິພາຊົກກ່າວວ່າ 'ສິ່ງທັງປວງ ບໍ່ຄວນແກ່ເຮົາ' ດ້ວຍຄວາມມຸ່ງໝາຍໃດ, ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເຖິງແມ່ນຈະຊົງຊາບຄວາມມຸ່ງໝາຍນັ້ນຂອງລາວ ແຕ່ກໍຊົງເຮັດຄືກັບບໍ່ຊົງຊາບ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງໂທດໃນຕົວອັກສອນກ່ອນ ຈຶ່ງຊົງໝາຍເຖິງຄຳວ່າ 'ທັງປວງ' ບາງສ່ວນ ທີ່ລາວກ່າວນັ້ນ ໂດຍຊົງເຮັດໃຫ້ເປັນວິໄສແຫ່ງຄຳວ່າ 'ທັງປວງ' ທັງໝົດ ແລ້ວຊົງຈັບໂທດໃນຄຳນັ້ນ. ປຽບເໝືອນໃນໂລກ ເມື່ອມີໃຜກ່າວວ່າ 'ຄຳເວົ້າທັງໝົດ ເປັນຄຳຕົວະ', ເພາະຄຳເວົ້ານັ້ນລວມຢູ່ໃນຄຳວ່າ 'ທັງໝົດ' ຄວາມເປັນຄຳຕົວະກໍຍ່ອມຕົກແກ່ຄຳເວົ້ານັ້ນເອງ, ສັນໃດ ເມື່ອຜູ້ນີ້ກ່າວວ່າ 'ສິ່ງທັງປວງ ບໍ່ຄວນແກ່ເຮົາ', ຄວາມເຫັນທີ່ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ ກໍຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນແກ່ລາວ ໂດຍເນື້ອຄວາມ ສັນນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ຄວາມເຫັນນັ້ນຂອງເຈົ້າ ກໍບໍ່ຄວນແກ່ເຈົ້າ'. ແຕ່ປຽບເໝືອນເມື່ອມີໃຜກ່າວວ່າ 'ຄຳເວົ້າທັງໝົດ ເປັນຄຳຕົວະ' ການໃຊ້ຄຳເວົ້າຍ່ອມເປັນໄປຕາມຄວາມມຸ່ງໝາຍ, ເມື່ອລະຄຳເວົ້ານັ້ນເສຍ ຄວາມເປັນຄຳຕົວະຂອງຄຳເວົ້າອື່ນນອກຈາກນັ້ນ ຍ່ອມສົມເຫດສົມຜົນ, ສັນໃດໃນທີ່ນີ້ກໍສັນນັ້ນ, From ຄຳວ່າ 'ສິ່ງທັງປວງ ບໍ່ຄວນແກ່ເຮົາ' ເມື່ອລະຄວາມເຫັນອັນເປັນເຫດໃຫ້ລາວກ່າວວ່າ 'ສິ່ງທັງປວງ ບໍ່ຄວນແກ່ເຮົາ' ນັ້ນເສຍ ເນື້ອຄວາມນີ້ຍ່ອມສົມເຫດສົມຜົນວ່າ ສິ່ງທັງປວງອື່ນນອກຈາກນັ້ນ ຕາມທີ່ມຸ່ງໝາຍ ຍ່ອມບໍ່ຄວນແກ່ລາວ, ແຕ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຜູ້ເປັນຍອດແຫ່ງນັກປາດ ປຽບເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ຖອນລິ້ມອັນໃຫຍ່ອອກດ້ວຍລິ້ມອັນນ້ອຍ ດ້ວຍອຸບາຍວິທີ ເພື່ອຈະຊົງຖອນຄວາມເຫັນຜິດຂອງລາວ ຈຶ່ງບໍ່ຕັດຕາມຄວາມມຸ່ງໝາຍຂອງລາວ ແຕ່ຕັດສະແດງໂທດທີ່ໄດ້ຮັບຕາມຕົວອັກສອນກ່ອນ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ຄວາມເຫັນນັ້ນຂອງເຈົ້າ...' ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ລະຄວາມມຸ່ງໝາຍຂອງລາວເສຍ ແລ້ວສະແດງໂທດໃນຕົວອັກສອນກ່ອນ' ດັ່ງນີ້.

පරිබ්බාජකො පන යං සන්ධාය ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති මයා වුත්තං, ‘‘අයං සො’’ති යථාවුත්තදොසපරිහරණත්ථං තස්මිං අත්ථෙ වුච්චමානෙ එස දොසො සබ්බො න හොති, එවම්පි සමණො ගොතමො මම වාදෙ දොසමෙව ආරොපෙය්‍යාති අත්තනො අජ්ඣාසයං නිගුහිත්වා යථාවුත්තදොසං පරිහරිතුකාමො ‘‘එසා මෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ තම්පස්ස තාදිසමෙවාති යං ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති ගහිතං වත්ථු, තම්පි තාදිසමෙව භවෙය්‍යාති. අයඤ්ච සබ්බන්තොගධදිට්ඨි මය්හම්පි දිට්ඨිවත්ථු, තං මෙ ඛමෙය්‍යවාති. යස්මා පන ‘‘එසාපි දිට්ඨි තුය්හං නක්ඛමතී’’ති යාපි දිට්ඨි වුත්තා භවතා ගොතමෙන, සාපි මය්හං නක්ඛමති, තස්මා සබ්බං මෙ නක්ඛමතෙවාති පරිබ්බාජකස්ස අධිප්පායො. තෙනාහ – ‘‘තං පරිහරාමීති සඤ්ඤාය වදතී’’ති. තථා ච වක්ඛති ‘‘තස්මාපි උච්ඡෙදදිට්ඨි මය්හං නක්ඛමතී’’ති. ‘‘එසා මෙ දිට්ඨී’’ති යා ඨිතිභූතා දිට්ඨි, තාය ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති පනෙත්ථ සබ්බග්ගහණෙන ගහිතත්තා ආහ – ‘‘අත්ථතො පනස්ස එසා දිට්ඨි න මෙ ඛමතීති ආපජ්ජතී’’ති. අයං දොසොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්ස පනා’’තිආදි. එසාති දිට්ඨි. රුචිතන්ති දිට්ඨිදස්සනෙන අභිනිවිසිත්වා රොචෙත්වා ගහිතං. තෙන හි දිට්ඨිඅක්ඛමෙන අරුචිතෙන භවිතබ්බන්ති සති දිට්ඨියා අක්ඛමභාවෙ තතො තාය ගහිතාය ඛමෙය්‍ය රුච්චෙය්‍ය යථා, එවං සබ්බස්ස අක්ඛමභාවෙති [Pg.99] අපරභාගෙ සබ්බං ඛමති රුච්චතීති ආපජ්ජති. න පනෙස තං සම්පටිච්ඡතීති එස ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති එවං වදන්තො උච්ඡෙදවාදී තං වුත්තනයෙන සබ්බස්ස ඛමනං රුච්චනං න සම්පටිච්ඡති. ඤායෙන වුත්තමත්ථං කථං න සම්පටිච්ඡතීති ආහ ‘‘කෙවලං තස්සාපි උච්ඡෙදදිට්ඨියා උච්ඡෙදමෙව ගණ්හාතී’’ති. සබ්බෙසඤ්හි ධම්මානං ආයතිං උප්පාදං අරුච්චිත්වා තං සන්ධාය අයං ‘‘සබ්බං මෙ නක්ඛමතී’’ති වදති, උච්ඡෙදදිට්ඨිකෙසු ච උච්ඡින්නෙසු කුතො උච්ඡෙදදිට්ඨිසභාවොති.

ສ່ວນປະຣິພາຊົກ ເມື່ອຈະກ່າວເຖິງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ເພື່ອປ້ອງກັນໂທດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວວ່າ 'ສິ່ງທີ່ເຮົາກ່າວໝາຍເຖິງວ່າ "ທຸກສິ່ງບໍ່ຄວນແກ່ເຮົາ" ນັ້ນ ຄືສິ່ງນີ້, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ໂທດທັງໝົດນີ້ຍ່ອມບໍ່ມີ, ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ພຣະສະມະນະໂຄດົມກໍຍັງຈະຍົກໂທດໃສ່ວາທະຂອງເຮົາຢູ່ດີ' ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງປິດບັງອັດທະຍາໄສຂອງຕົນໄວ້ ແລະປາດຖະໜາຈະປ້ອງກັນໂທດຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທິສຖິນີ້ຂອງເຮົາ'. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'tampassa tādisamevāti' (ສິ່ງນັ້ນຂອງຜູ້ນັ້ນກໍເປັນເຊັ່ນນັ້ນເໝືອນກັນ) ມີອະທິບາຍວ່າ ວັດຖຸທີ່ກຳນົດຖືເອົາວ່າ 'ທຸກສິ່ງບໍ່ຄວນແກ່ເຮົາ' ນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ສິ່ງນັ້ນກໍຄວນເປັນເຊັ່ນນັ້ນເໝືອນກັນ. ແລະທິສຖິທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນທຸກສິ່ງນີ້ ກໍເປັນວັດຖຸແຫ່ງທິສຖິຂອງເຮົາເໝືອນກັນ, ທິສຖິນັ້ນຈະຄວນແກ່ເຮົາຫຼື? ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ທິສຖິໃດທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກ່າວວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ທິສຖິນັ້ນກໍບໍ່ຄວນແກ່ທ່ານຫຼື', ແມ່ນແຕ່ທິສຖິນັ້ນກໍບໍ່ຄວນແກ່ເຮົາເໝືອນກັນ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມປະສົງຂອງປະຣິພາຊົກຄື 'ທຸກສິ່ງບໍ່ຄວນແກ່ເຮົາແທ້ໆ'. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ກ່າວດ້ວຍຄວາມສຳຄັນວ່າ ເຮົາຈະປ້ອງກັນທິສຖິນັ້ນ'. ແລະຈະກ່າວຕໍ່ໄປວ່າ 'ເພາະເຫດນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ອຸຈເຊທະທິສຖິກໍບໍ່ຄວນແກ່ເຮົາ'. ຄຳວ່າ 'esā me diṭṭhī' (ນີ້ແມ່ນທິສຖິຂອງເຮົາ) ຄືທິສຖິທີ່ຕັ້ງຢູ່ແລ້ວ, ເພາະທິສຖິນັ້ນຖືກຖືເອົາດ້ວຍການຖືເອົາທັງໝົດໃນຄຳວ່າ 'sabbaṃ me nakkhamatī' (ທຸກສິ່ງບໍ່ຄວນແກ່ເຮົາ) ນີ້, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຕ່ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ຍ່ອມເຖິງຄວາມວ່າ ທິສຖິນີ້ບໍ່ຄວນແກ່ເຮົາ'. ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ 'ນີ້ຄືໂທດ' ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'yassa panā' (ກໍແຕ່ຂອງຜູ້ໃດ). ຄຳວ່າ 'esā' (ນີ້) ຄືທິສຖິ. ຄຳວ່າ 'rucitanti' (ພໍໃຈແລ້ວ) ຄືເຂົ້າໄປຍຶດໝັ້ນດ້ວຍທິສຖິທັດສະນະແລ້ວພໍໃຈຖືເອົາ. ເພາະວ່າ ເມື່ອມີຄວາມບໍ່ຄວນແກ່ທິສຖິ ຄືຄວາມບໍ່ພໍໃຈ, ເມື່ອທິສຖິບໍ່ຄວນແກ່ຕົນ, ຄວາມພໍໃຈຄວນແກ່ທິສຖິທີ່ຕົນຖືເອົານັ້ນດ້ວຍປະການໃດ, ໃນຄວາມບໍ່ຄວນແກ່ທຸກສິ່ງກໍເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ໃນການຕໍ່ມາ ຍ່ອມເຖິງຄວາມວ່າ ທຸກສິ່ງຍ່ອມຄວນແກ່ຕົນ ຍ່ອມພໍໃຈ. ຄຳວ່າ 'na panesa taṃ sampaṭicchatī' (ແຕ່ຜູ້ນີ້ຍ່ອມບໍ່ຍອມຮັບຂໍ້ນັ້ນ) ມີອະທິບາຍວ່າ ປະຣິພາຊົກຜູ້ເປັນອຸຈເຊທະວາທີນີ້ ເມື່ອກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ 'ທຸກສິ່ງບໍ່ຄວນແກ່ເຮົາ' ຍ່ອມບໍ່ຍອມຮັບຄວາມຄວນແກ່ຕົນ ຄວາມພໍໃຈໃນທຸກສິ່ງ ໂດຍທຳນອງທີ່ກ່າວແລ້ວ. ເມື່ອຈະຖາມວ່າ 'ເປັນຫຍັງຈຶ່ງບໍ່ຍອມຮັບເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວມາໂດຍເຫດຜົນ?' ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'kevalaṃ tassāpi ucchedadiṭṭhiyā ucchedameva gaṇhātī' (ພຽງແຕ່ຖືເອົາຄວາມຂາດສູນແຫ່ງອຸຈເຊທະທິສຖິນັ້ນເໝືອນກັນ). ເພາະວ່າ ປະຣິພາຊົກນີ້ບໍ່ພໍໃຈໃນການເກີດຂຶ້ນຕໍ່ໄປແຫ່ງທຳທັງປວງ ຈຶ່ງໝາຍເຖິງຂໍ້ນັ້ນແລ້ວກ່າວວ່າ 'ທຸກສິ່ງບໍ່ຄວນແກ່ເຮົາ', ແລະເມື່ອພວກອຸຈເຊທະທິສຖິຖືກຕັດຂາດແລ້ວ ສະພາວະແຫ່ງອຸຈເຊທະທິສຖິຈະມີມາແຕ່ໃສ?

තෙනාති තෙන කාරණෙන, යස්මා ඉධෙකච්චෙ සත්තා ඊදිසං දිට්ඨිං පග්ගය්හ තිට්ඨන්ති, තස්මාති වුත්තං හොති. පජහනකෙන වා චිත්තෙන එකජ්ඣං ගහෙත්වා පජහනකෙහි අප්පජහනකෙ නිද්ධාරෙතුං භගවා ‘‘අතො…පෙ… බහුතරා’’ති අවොචාති ආහ – ‘‘පජහනකෙසු නිස්සක්ක’’න්ති යථා ‘‘පඤ්චසීලෙහි පභාවනා පඤ්ඤවන්තතරා’’ති. ‘‘බහූ’’ති වත්වා න කෙවලං බහූ, අථ ඛො අතිවිය බහූති දස්සෙන්තො ‘‘බහුතරා’’ති ආහ. ‘‘බහූ හී’’ති නයිදං නිස්සක්කවචනං, අථ ඛො පච්චත්තවචනං. කථං හි-සද්දොති ආහ ‘‘හි-කාරො නිපාතමත්ත’’න්ති. අනිස්සක්කවචනං තාව තස්ස පජහනකානං බහුභාවතො තෙපි පරතො ‘‘බහුතරා’’ති වුච්චීයන්ති. මූලදස්සනන්ති යෙ තාදිසං දස්සනං පඨමං උපාදියන්ති, තජ්ජාතිකමෙව පච්ඡා ගහිතදස්සනං. විජාතියඤ්හි පඨමං ගහිතදස්සනං අප්පහාය විජාතියස්ස ගහණං න සම්භවති විරුද්ධස්ස අභිනිවෙසස්ස සහ අනවට්ඨානතො. අවිරුද්ධං පන මූලදස්සනං අවිස්සජ්ජිත්වා විසයාදිභෙදභින්නං අපරදස්සනං ගහෙතුං ලබ්භති. තෙනාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි.

ຄຳວ່າ 'Tenā' (ດ້ວຍເຫດນັ້ນ) ຄື ດ້ວຍເຫດຜົນນັ້ນ, ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະεຫດທີ່ສັດບາງພວກໃນໂລກນີ້ ຍຶດຖືທິສຖິເຊັ່ນນີ້ແລ້ວຕັ້ງຢູ່, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳນັ້ນ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກຳນົດຖືເອົາໄວ້ເປັນໝວດດຽວກັນດ້ວຍຈິດທີ່ລະໄດ້ ເພື່ອຈະແຍກພວກທີ່ບໍ່ລະອອກຈາກພວກທີ່ລະ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ato...pe... bahutarā' (ຫຼາຍກວ່າ... ເປັນຕົ້ນ) ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'pajahanakesu nissakka' (ອະປາດານະໃນພວກທີ່ລະ) ເໝືອນຢ່າງວ່າ 'pañcasīlehi pabhāvanā paññavantatarā' (ການຈະເລີນປັນຍາປະເສີດກວ່າສີລຫ້າ). ເມື່ອກ່າວວ່າ 'bahū' (ຫຼາຍ) ແລ້ວ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ຫຼາຍຢ່າງຍິ່ງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'bahutarā' (ຫຼາຍກວ່າ). ຄຳວ່າ 'bahū hī' ນີ້ ບໍ່ແມ່ນອະປາດານະວິພັດ (nissakkavacana), ແຕ່ເປັນປະຖົມມາສະວິພັດ (paccattavacana). ຖາມວ່າ 'hi-saddo' (ສັບວ່າ hi) ເປັນຢ່າງໃດ? ຕອບວ່າ 'hi-kāro nipātamatta' (ອັກສອນ hi ເປັນພຽງນິບາດເທົ່ານັ້ນ). ຄຳທີ່ບໍ່ແມ່ນອະປາດານະວິພັດນັ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ພວກທີ່ລະນັ້ນມີຫຼາຍ ພວກນັ້ນກໍຍັງຖືກກ່າວໃນພາຍຫຼັງວ່າ 'bahutarā' (ຫຼາຍກວ່າ) ເໝືອນກັນ. ຄຳວ່າ 'mūladassanaṃ' (ທັດສະນະອັນເປັນມູນ) ຄື ພວກທີ່ຍຶດຖືທັດສະນະເຊັ່ນນັ້ນໃນເບື້ອງຕົ້ນ, ທັດສະນະທີ່ຍຶດຖືໃນພາຍຫຼັງກໍເປັນຊາດດຽວກັນນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ຫາກບໍ່ລະທັດສະນະທີ່ຍຶດຖືໄວ້ໃນເບື້ອງຕົ້ນເຊິ່ງຕ່າງຊາດກັນ ຍ່ອມບໍ່ອາດຈະຍຶດຖືທັດສະນະທີ່ຕ່າງຊາດກັນໄດ້ ເພາະຄວາມຍຶດໝັ້ນທີ່ຂັດແຍ້ງກັນຍ່ອມບໍ່ຕັ້ງຢູ່ຮ່ວມກັນ. ສ່ວນທັດສະນະອັນເປັນມູນທີ່ບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນ ຫາກຍັງບໍ່ສະຫຼະ ກໍຍ່ອມອາດຖືເອົາທັດສະນະອື່ນທີ່ຕ່າງກັນໂດຍປະເພດມີວິໄສເປັນຕົ້ນໄດ້. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ettha cā' (ແລະໃນຂໍ້ນີ້) ເປັນຕົ້ນ.

තත්ථ කිඤ්චාපි එකච්චසස්සතවාදො සස්සතුච්ඡෙදාභිනිවෙසානං වසෙන යථාක්කමං සස්සතුච්ඡෙදග්ගාහනජාතිකො, උච්ඡෙදග්ගාහෙන පන සස්සතාභිනිවෙසස්ස තංගාහෙන ච අසස්සතාභිනිවෙසස්ස විරුජ්ඣනතො උභයත්ථපි ‘‘එකච්චසස්සතං වා ගහෙතුං න සක්කා’’ති වුත්තං, තථා ‘‘සස්සතං වා උච්ඡෙදං වා න සක්කා ගහෙතු’’න්ති ච. මූලසස්සතඤ්හි පඨමං ගහිතං. ආයතනෙසුපි යොජෙතබ්බන්ති පඨමං චක්ඛායතනං සස්සතන්ති ගහෙත්වා අපරභාගෙ න කෙවලං චක්ඛායතනමෙව සස්සතං, සොතායතනම්පි සස්සතං, ඝානායතනාදිපි සස්සතන්ති ගණ්හාතීතිආදිනා යොජෙතබ්බං. ආයතනෙසුපීති පි-සද්දෙන ධාතූනං ඉන්ද්‍රියානම්පි ගාහො දට්ඨබ්බො. ඉදං සන්ධායාති [Pg.100] ‘‘මූලෙ සස්සත’’න්තිආදිනා වුත්තපඨමග්ගාහස්ස සමානජාතියං අපරග්ගාහං සන්ධාය.

ໃນຄຳນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າ ເອກັດຈະສັດສະຕະວາດ (ຄວາມເຫັນວ່າບາງສິ່ງທ່ຽງບາງສິ່ງບໍ່ທ່ຽງ) ຈະມີສະພາວະຖືເອົາຄວາມທ່ຽງແລະຄວາມຂາດສູນຕາມລຳດັບ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນຄວາມທ່ຽງແລະຄວາມຂາດສູນກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນຄວາມຂາດສູນຂັດແຍ້ງກັບຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນຄວາມທ່ຽງ ແລະການຖືເອົາຄວາມທ່ຽງນັ້ນຂັດແຍ້ງກັບຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນຄວາມບໍ່ທ່ຽງ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນທັງສອງສະຖານທີ່ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ອາດຈະຖືເອົາເອກັດຈະສັດສະຕະວາດໄດ້' ແລະກ່າວວ່າ 'ບໍ່ອາດຈະຖືເອົາສັດສະຕະວາດຫຼືອຸຈເຊທະວາດໄດ້' ເຊັ່ນດຽວກັນ. ເພາະວ່າ ສັດສະຕະວາດອັນເປັນມູນ ຍ່ອມຖືກຖືເອົາກ່ອນ. ຄຳວ່າ 'āyatanesupi yojetabbaṃ' (ພຶງປະກອບໃນອາຍະຕະນະທັງຫຼາຍເໝືອນກັນ) ມີອະທິບາຍວ່າ ພຶງປະກອບໂດຍນິຍາຍເປັນຕົ້ນວ່າ ໃນເບື້ອງຕົ້ນຖືເອົາວ່າ ຈັກຂາຍະຕະນະທ່ຽງ, ໃນການຕໍ່ມາ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ຈັກຂາຍະຕະນະເທົ່ານັ້ນທີ່ທ່ຽງ, ແມ່ນແຕ່ໂສຕາຍະຕະນະກໍທ່ຽງ, ແມ່ນແຕ່ຄານາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນກໍທ່ຽງ ດັ່ງນີ້. ໃນຄຳວ່າ 'āyatanesupī' ນີ້ ດ້ວຍສັບວ່າ 'pi' (ເໝືອນກັນ) ພຶງຊາບວ່າເປັນການຖືເອົາທາດແລະອິນຊີທັງຫຼາຍເໝືອນກັນ. ຄຳວ່າ 'idaṃ sandhāya' (ໝາຍເຖິງຂໍ້ນີ້) ຄື ໝາຍເຖິງການຖືເອົາຄັ້ງຫຼັງເຊິ່ງເປັນຊາດດຽວກັນກັບການຖືເອົາຄັ້ງທຳອິດ ທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'mūle sassataṃ' (ທ່ຽງໃນມູນ) ເປັນຕົ້ນ.

දුතියවාරෙ පඨමවාරෙ වුත්තසදිසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. තත්ථ ආදීනවං දිස්වාති ‘‘යදි රූපං සස්සතං සියා, නයිදං ආබාධාය සංවත්තෙය්‍ය. යස්මා ච ඛො ඉදං රූපං අසස්සතං, තස්මා අභිණ්හපටිපීළනට්ඨෙන උදයවයවන්තතාය රූපං අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්නං, සස්සතාභිනිවෙසො මිච්ඡා’’තිආදිනා තත්ථ සස්සතවාදෙ ආදීනවං දොසං දිස්වා. ඔළාරිකන්ති තස්මා පටිපීළනට්ඨෙන අයාථාවග්ගාහතාය රූපං න සණ්හං ඔළාරිකමෙව. වෙදනාදීනම්පි අනිච්චාදිභාවදස්සනං රූපවෙදනාආදීනං සමානයොගක්ඛමත්තා. විස්සජ්ජෙතීති පජහති.

ໃນວາລະທີສອງ ພຶງຊາບໂດຍນິຍາຍທີ່ກ່າວແລ້ວ ເຊິ່ງຄ້າຍຄືກັບທີ່ກ່າວໄວ້ໃນວາລະທຳອິດ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ādīnavaṃ disvā' (ເຫັນໂທດແລ້ວ) ມີອະທິບາຍວ່າ ເຫັນໂທດຄືຂໍ້ບົກພ່ອງໃນສັດສະຕະວາດນັ້ນ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຫາກຮູບຈະທ່ຽງ, ຮູບນີ້ກໍບໍ່ພຶງເປັນໄປເພື່ອຄວາມເຈັບໄຂ້. ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ຮູບນີ້ບໍ່ທ່ຽງ, ດັ່ງນັ້ນ ເພາະອັດຖະວ່າບີບຄັ້ນຢູ່ສະເໝີ ແລະເພາະຄວາມມີຄວາມເກີດຂຶ້ນແລະຄວາມເສື່ອມໄປ ຮູບຈຶ່ງເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງ ຖືກປັດໄຈປຸງແຕ່ງ ອາໄສກັນເກີດຂຶ້ນ, ຄວາມຍຶດໝັ້ນວ່າທ່ຽງຈຶ່ງເປັນມິດສາທິສຖິ'. ຄຳວ່າ 'oḷārikaṃ' (หຍາບ) ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະເຫດນັ້ນ ເພາະອັດຖະວ່າບີບຄັ້ນ ແລະເພາະການຖືເອົາບໍ່ກົງຕາມຄວາມເປັນຈິງ ຮູບຈຶ່ງບໍ່ລະອຽດ ແຕ່ເປັນຂອງຫຍາບແທ້ໆ. ການເຫັນຄວາມເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ແມ່ນແຕ່ແຫ່ງເວທະນາທັງຫຼາຍ ກໍເພາະຄວາມທີ່ຮູບແລະເວທະນາເປັນຕົ້ນ ມີຄວາມໝັ້ນຄົງແລະຄວາມທົນທານສະເໝີກັນ. ຄຳວ່າ 'vissajjeti' ຄື ລະເສຍ.

තිස්සො ලද්ධියොති සස්සතුච්ඡෙදඑකච්චසස්සතදිට්ඨියො. යස්මා සස්සතදිට්ඨිකා වට්ටෙ රජ්ජනස්ස ආසන්නා. තථා හි තෙ ඔලීයන්තීති වුච්චන්ති, භවාභවදිට්ඨීනං වසෙන ඉමෙසං සත්තානං සංසාරතො සීසුක්ඛිපනං නත්ථීති එතාව තිස්සො විසෙසතො ගහෙතබ්බා.

ຄຳວ່າ 'tisso laddhiyo' (ລັດທິທັງສາມ) ຄື ສັດສະຕະທິສຖິ, ອຸຈເຊທະທິສຖິ ແລະເອກັດຈະສັດສະຕະທິສຖິ. ເພາະເຫດທີ່ພວກທີ່ມີສັດສະຕະທິສຖິ ຍ່ອມໃກ້ຊິດຕໍ່ຄວາມກຳໜັດຍິນດີໃນວັດຕະສົງສານ. ດ້ວຍວ່າ ພວກເຂົາຖືກກ່າວວ່າ ຍ່ອມຈົມຢູ່, ເພາະອຳນາດແຫ່ງພະວາພະວະທິສຖິ (ຄວາມເຫັນໃນພົບນ້ອຍພົບໃຫຍ່) ຄວາມເງີຍຫົວຂຶ້ນຈາກສັງສານຂອງສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ຍ່ອມບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ ລັດທິທັງສາມນີ້ເທົ່ານັ້ນ ພຶງຖືເອົາໂດຍວິເສດ.

ඉධලොකං පරලොකඤ්ච අත්ථීති ජානාතීති එත්තාවතා සස්සතදස්සනස්ස අප්පසාවජ්ජතාකාරණමාහ, වට්ටං අස්සාදෙති, අභිනන්දතීති ඉමිනා දන්ධවිරාගතාය. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. ඉධලොකං පරලොකඤ්ච අත්ථීති ජානාතීති ඉමිනා තාසු තාසු ගතීසු සත්තානං සංසරණං පටික්ඛිපතීති දස්සෙති, සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං අත්ථීති ජානාතීති ඉමිනා කම්මඵලං. කුසලං න කරොතීති ඉමිනා කම්මං, අකුසලං කරොන්තො න භායතීති ඉමිනා පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි සභාවතො ජායන්තීති දස්සෙති. වට්ටං අස්සාදෙති අභිනන්දති තන්නින්නභාවතො. සීඝං ලද්ධිං ජහිතුං න සක්කොති වට්ටුපච්ඡෙදස්ස අරුච්චනතො. උච්ඡෙදවාදී හි තස්මිං භවෙ උච්ඡෙදං මඤ්ඤති. තතො පරං ඉධලොකං පරලොකඤ්ච අත්ථීති ජානාති සුකතදුක්කටානං ඵලං අත්ථීති ජානාති කම්මඵලවාදීභාවතො. යෙභුය්‍යෙන හි උච්ඡෙදවාදී සභාවනියතියදිච්ඡාභිනිවෙසෙසු අඤ්ඤත්‍රාභිනිවෙසො හොති. සීඝං දස්සනං පජහති වට්ටාභිරතියා අභාවතො. පාරමියො පූරෙතුං සක්කොන්තො පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා, ලොකවොහාරමත්තෙනෙව සො සම්මාසම්බුද්ධො හුත්වා පරිනිබ්බායතීති යොජනා. අසක්කොන්තොති බුද්ධො හොතුං අසක්කොන්තො. අභිනීහාරං [Pg.101] කත්වා අග්ගසාවකාදිභාවස්ස අභිනීහාරං සම්පාදෙත්වා. සාවකො හුත්වාති අග්ගසාවකො මහාසාවකො හුත්වා, තත්ථාපි තෙවිජ්ජො ඡළභිඤ්ඤො පටිසම්භිදාප්පත්තො වා සුක්ඛවිපස්සකො එව වා බුද්ධසාවකො හුත්වා පරිනිබ්බායති. සබ්බමිදං උච්ඡෙදවාදිනො කල්‍යාණමිත්තනිස්සයෙන සම්මත්තනියාමොක්කමනෙ ඛිප්පවිරාගතාදස්සනත්ථං ආගතං. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි.

ຄຳວ່າ 'idhalokaṃ paralokañca atthīti jānāti' (ຍ່ອມຮູ້ວ່າ ໂລກນີ້ແລະໂລກໜ້າມີຢູ່) ດ້ວຍຄຳພຽງເທົ່ານີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວເຖິງເຫດຜົນທີ່ສັດສະຕະທັດສະນະມີໂທດນ້ອຍ, ຄຳວ່າ 'vaṭṭaṃ assādeti, abhinandati' (ຍ່ອມຍິນດີ ຍ່ອມເພີດເພີນໃນວັດຕະ) ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມຄາຍກຳໜັດໄດ້ຊ້າ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'tasmā' (ເພາະເຫດນັ້ນ). ດ້ວຍຄຳວ່າ 'idhalokaṃ paralokañca atthīti jānāti' ນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ຍ່ອມປະຕິເສດການທ່ອງທ່ຽວໄປຂອງສັດທັງຫຼາຍໃນຄະຕິນັ້ນໆ, ດ້ວຍຄຳວ່າ 'sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ atthīti jānāti' (ຍ່ອມຮູ້ວ່າ ຜົນແຫ່ງກຳທີ່ເຮັດດີແລະເຮັດຊົ່ວມີຢູ່) ນີ້ ທ່ານສະແດງເຖິງຜົນແຫ່ງກຳ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'kusalaṃ na karoti' (ຍ່ອມບໍ່ເຮັດກຸສົນ) ນີ້ ທ່ານສະແດງເຖິງກຳ, ດ້ວຍຄຳວ່າ 'akusalaṃ karonto na bhāyati' (ເມື່ອເຮັດອະກຸສົນຍ່ອມບໍ່ຢ້ານ) ນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ບຸນແລະບາບຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເອງຕາມສະພາວະ. ຍ່ອມຍິນດີ ຍ່ອມເພີດເພີນໃນວັດຕະ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ນ້ອມໄປໃນວັດຕະນັ້ນ. ຍ່ອມບໍ່ອາດຈະລະລັດທິໄດ້ໂດຍໄວ ເພາະຄວາມບໍ່ພໍໃຈໃນການຕັດຂາດແຫ່ງວັດຕະ. ເພາະວ່າ ອຸຈເຊທະວາທີ ຍ່ອມສຳຄັນຄວາມຂາດສູນໃນພົບນັ້ນ. ຖັດຈາກນັ້ນ ຍ່ອມຮູ້ວ່າ ໂລກນີ້ແລະໂລກໜ້າມີຢູ່ ຍ່ອມຮູ້ວ່າ ຜົນແຫ່ງກຳທີ່ເຮັດດີແລະເຮັດຊົ່ວມີຢູ່ ເພາະຄວາມເປັນກຳມະຜะລະວາທີ (ຜູ້ກ່າວເລື່ອງຜົນແຫ່ງກຳ). ເພາະວ່າ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ອຸຈເຊທະວາທີ ຍ່ອມມີຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ໃນບັນດາຄວາມຍຶດໝັ້ນໃນສະພາວະ, ນິຍັດຕິ ແລະຍະທິຈສາ. ຍ່ອມລະທັດສະນະໄດ້ໂດຍໄວ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຄວາມຍິນດີຍິ່ງໃນວັດຕະ. ມີອະທິບາຍວ່າ ຫາກອາດຈະບຳເພັນບາຣະມີໃຫ້ເຕັມໄດ້ ກໍຈະເປັນພຣະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າ, ຫຼືເປັນພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າດ້ວຍພຽງໂລກະໂວຫານ (ການສົມມຸດຂອງໂລກ) ແລ້ວສະເດັດດັບຂັນທະປະຣິນິບພານ. ຄຳວ່າ 'asakkonto' ຄື ບໍ່ອາດຈະເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າໄດ້. ຄຳວ່າ 'abhinīhāraṃ katvā' ຄື ກະທຳອະພິນິຫານ ຄືບຳເພັນອະພິນິຫານເພື່ອຄວາມເປັນພຣະອັກຄະສາວົກເປັນຕົ້ນໃຫ້ສຳເລັດແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'sāvako hutvā' ຄື ເປັນພຣະສາວົກ ຄືເປັນພຣະອັກຄະສາວົກ ຫຼືພຣະມະຫາສາວົກ, ໃນພຣະສາວົກນັ້ນ ກໍເປັນພຣະພຸດທະສາວົກຜູ້ໄດ້ວິຊຊາສາມ, ໄດ້ອະພິຍາຫົກ, ບັນລຸປະຕິສຳພິທາ ຫຼືເປັນພຣະສຸກຂະວິປັດສະໂກນັ້ນເອງ ແລ້ວດັບຂັນທະປະຣິນິບພານ. ຄຳທັງໝົດນີ້ ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງຄວາມຄາຍກຳໜັດໄດ້ໄວ ໃນການກ້າວເຂົ້າສູ່ສັມມັດຕະນິຍາມ (ທາງອັນຖືກຕ້ອງ) ໂດຍອາໄສກັນລະຍານະມິດຂອງອຸຈເຊທະວາທີ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'tasmā' (ເພາະເຫດນັ້ນ).

202. කඤ්ජියෙනෙවාති ආරනාළෙන. කඤ්ජියසදිසෙන උච්ඡෙදදස්සනෙන. පූරිතොති පරිපුණ්ණජ්ඣාසයො. සොති පරිබ්බාජකො. අප්පහායාති අභින්දිත්වා. විග්ගහොති කලහො ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධග්ගාහොති කත්වා. විවාදන්ති විරුද්ධවාදං. විඝාතන්ති විරොධහෙතුකං චිත්තවිඝාතං. විහෙසන්ති විග්ගහවිවාදනිමිත්තං කායිකං චෙතසිකඤ්ච කිලමථං. ආදීනවං දිස්වාති එතාසං දිට්ඨීනං එවරූපො ආදීනවො, අනිය්‍යානිකභාවතාය පන සම්පති ආයතිඤ්ච මහාදීනවොති එවං ආදීනවං දිස්වා.

໒໐໒. ຄຳວ່າ 'kañjiyeneva' (ດ້ວຍນ້ຳສົ້ມພະຍະ) ຄື ດ້ວຍນ້ຳສົ້ມ. ຄື ດ້ວຍອຸຈເຊທະທັດສະນະທີ່ປຽບເໝືອນນ້ຳສົ້ມພະຍະ. ຄຳວ່າ 'pūrito' (ເຕັມແລ້ວ) ຄື ມີອັດທະຍາໄສອັນເຕັມປ່ຽມ. ຄຳວ່າ 'so' (ຜູ້ນັ້ນ) ຄື ປະຣິພາຊົກນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'appahāya' (ບໍ່ລະ) ຄື ບໍ່ທຳລາຍ. ຄຳວ່າ 'viggaho' (ຄວາມທະເລາະ) ຄື ການທະເລາະວິວາດກັນ ໂດຍການຖືເອົາຄວາມຂັດແຍ້ງກັນແລະກັນວ່າ 'ສິ່ງນີ້ເທົ່ານັ້ນຈິງ, ສິ່ງອື່ນເປົ່າປະໂຫຍດ'. ຄຳວ່າ 'vivādaṃ' (ຄວາມວິວາດ) ຄື ວາທະທີ່ຂັດແຍ້ງກັນ. ຄຳວ່າ 'vighātaṃ' (ຄວາມຄັບແຄ້ນ) ຄື ຄວາມຄັບແຄ້ນໃຈທີ່ມີຄວາມຂັດແຍ້ງເປັນເຫດ. ຄຳວ່າ 'vihesaṃ' (ຄວາມເບື່ອໜ່າຍ) ຄື ຄວາມເໜື່ອຍລ້າທາງກາຍແລະທາງໃຈທີ່ມີຄວາມທະເລາະແລະຄວາມວິວາດເປັນນິມິດ. ຄຳວ່າ 'ādīnavaṃ disvā' (ເຫັນໂທດແລ້ວ) ຄື ເຫັນໂທດມີປະການເຊັ່ນນີ້ແຫ່ງທິສຖິທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້, ແລະເຫັນໂທດອັນໃຫຍ່ຫຼວງທັງໃນປັດຈຸບັນແລະໃນອະນາຄົດ ເພາະຄວາມເປັນທຳທີ່ບໍ່ນຳອອກຈາກທຸກ ດັ່ງນີ້.

205. ‘‘එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.241; සං. නි. 3.8) කායං අන්වෙතීති කායන්වයො, සොයෙව, තස්ස වා සමූහො කායන්වයතා, කායපටිබද්ධො කිලෙසො. තෙනාහ ‘‘කායං…පෙ… අත්ථො’’ති.

໒໐໕. ກິເລດທີ່ຕິດຕາມກາຍ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'eso'hamasmi, eso me attā' (ເຮົາເປັນສິ່ງນັ້ນ, ສິ່ງນັ້ນເປັນອັດຕາຂອງເຮົາ) ຊື່ວ່າ 'kāyanvayo' (ຜູ້ຕິດຕາມກາຍ), ກິເລດນັ້ນເອງ ຫຼືຄວາມປະຊຸມແຫ່ງກິເລດນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'kāyanvayatā' (ຄວາມເປັນຜູ້ຕິດຕາມກາຍ), ຄືກິເລດທີ່ຜູກພັນກັບກາຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'kāyaṃ...pe... attho' (ເນື້ອຄວາມວ່າ ກາຍ... ເປັນຕົ້ນ).

අසම්මිස්සභාවන්ති අසඞ්කරතො වවත්ථිතභාවං. තෙන තාසං යථාසකං පච්චයානං උප්පජ්ජිත්වා විගමං දස්සෙති. එවඤ්හි තාසං කදාචිපි සඞ්කරො නත්ථි. තෙනාහ ‘‘තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො’’තිආදි. සරූපං අග්ගහෙත්වා ‘‘අඤ්ඤා වෙදනා’’ති අනියමෙන වුත්තත්තා තමෙව විගමං දස්සෙන්තො ‘‘අනුප්පන්නාව හොන්ති අන්තරහිතා වා’’ති ආහ. සරූපතො නියමෙත්වා වුච්චමානෙ කාචි අනුප්පන්නා වා හොති, කාචි අන්තරහිතා වාති. චුණ්ණවිචුණ්ණභාවදස්සනත්ථන්ති ඛණෙ ඛණෙ භිජ්ජමානභාවදස්සනත්ථං.

ຄຳວ່າ 'asammissabhāvaṃ' (ຄວາມບໍ່ປົນເປກັນ) ຄື ສະພາວະທີ່ກຳນົດໄວ້ໂດຍບໍ່ປົນເປກັນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມເກີດຂຶ້ນແລະຄວາມดັບໄປແຫ່ງເວທະນາທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ຕາມປັດໄຈຂອງຕົນໆ. ເພາະວ່າ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ຄວາມປົນເປກັນແຫ່ງເວທະນາທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີໃນການໃດໆ ເລີຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'tatrāyaṃ saṅkhepattho' (ໃນຄຳນັ້ນ ມີເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ດັ່ງນີ້). ເພາະບໍ່ໄດ້ກຳນົດເອົາໂດຍສະພາວະ ແຕ່ກ່າວໄວ້ໂດຍບໍ່ແນ່ນອນວ່າ 'aññā vedanā' (ເວທະນາອື່ນ), ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມດັບໄປນັ້ນເອງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'anuppannāva honti antarahitā vā' (ຍ່ອມເປັນຂອງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ຫຼືດັບສູນໄປແທ້ໆ). ເມື່ອກ່າວກຳນົດໂດຍສະພາວະ ເວທະນາບາງຢ່າງຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ, ເວທະນາບາງຢ່າງຍ່ອມດັບສູນໄປ. ຄຳວ່າ 'cuṇṇavicuṇṇabhāvadassanatthaṃ' (ເພື່ອສະແດງຄວາມແຕກທຳລາຍເປັນຜົງ) ຄື ເພື່ອສະແດງສະພາວະທີ່ແຕກທຳລາຍໄປໃນທຸກໆ ຂະນະ.

න කෙනචි සංවදතීති කෙනචි පුග්ගලෙන සද්ධිං දිට්ඨිරාගවසෙන සංකිලිට්ඨචිත්තො න වදති. තෙනාහ ‘‘සස්සතං ගහෙත්වා’’තිආදි. න විවදතීති විරුද්ධභාවො හුත්වා න විවදති. පරිවත්තෙත්වාති උච්ඡෙදං ගහෙත්වා එකච්චසස්සතං ගහෙත්වා එවං වුත්තනයෙන තයොපි වාදා පරිවත්තෙත්වා යොජෙතබ්බා[Pg.102]. තෙන වොහරතීති තෙන ලොකවොහාරෙන ලොකසමඤ්ඤං අනතිධාවන්තො සත්තො පුරිසො පුග්ගලොතිආදිනා වොහරති, න පන ඉතො බාහිරකා විය අභිනිවිසති. තෙනාහ ‘‘අපරාමසන්තො’’ති. කඤ්චි ධම්මන්ති රූපාදීසු එකං ධම්මම්පි. පරාමාසග්ගාහෙන අග්ගණ්හන්තොති ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා, ‘‘එතං මමා’’තිආදිනා ච ධම්මසභාවං අතික්කමිත්වා පරතො ආමසිත්වා ගහණෙන අග්ගණ්හන්තො.

ຄຳວ່າ 'na kenaci saṃvadati' (ຍ່ອມບໍ່ກ່າວຮ່ວມກັບໃຜໆ) ຄື ຍ່ອມບໍ່ກ່າວຮ່ວມກັບບຸກຄົນໃດໆ ດ້ວຍຈິດທີ່ເສົ້າໝອງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທິສຖິຣາຄະ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'sassataṃ gahetvā' (ຖືເອົາຄວາມທ່ຽງ). ຄຳວ່າ 'na vivadati' (ຍ່ອມບໍ່ວິວາດ) ຄື ບໍ່ເປັນຜູ້ມີສະພາວະຂັດແຍ້ງແລ້ວວິວາດກັນ. ຄຳວ່າ 'parivattetvā' (ປ່ຽນແປງແລ້ວ) ຄື ຖືເອົາຄວາມຂາດສູນ, ຖືເອົາຄວາມທ່ຽງບາງສ່ວນ ແລ້ວປ່ຽນແປງປະກອບວາທະທັງສາມເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍນິຍາຍທີ່ກ່າວແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'tena voharati' (ຍ່ອມກ່າວດ້ວຍໂວຫານນັ້ນ) ຄື ຍ່ອມກ່າວດ້ວຍໂລກະໂວຫານນັ້ນ ໂດຍບໍ່ລ່ວງກາຍຄວາມສົມມຸດຂອງໂລກວ່າ 'ສັດ, ບຸກຄົນ, ຕົວຕົນ, ເຮົາ, ເຂົາ' ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ຍ່ອມບໍ່ເຂົ້າໄປຍຶດໝັ້ນເໝືອນພວກພາຍນອກສາດສະໜານີ້. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'aparāmasanto' (ບໍ່ລູບຄຳ). ຄຳວ່າ 'kañci dhammaṃ' (ທຳບາງຢ່າງ) ຄື ແມ່ນແຕ່ທຳຢ່າງໜຶ່ງໃນບັນດາຮູບເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'parāmāsaggāhena aggaṇhanto' (ບໍ່ຖືເອົາດ້ວຍການຖືເອົາດ້ວຍຄວາມຍຶດໝັ້ນ) ຄື ບໍ່ຖືເອົາດ້ວຍການລ່ວງກາຍສະພາວະທຳແລ້ວລູບຄຳຖືເອົາໃນພາຍຫຼັງ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທ່ຽງ' ແລະ 'ສິ່ງນີ້ເປັນຂອງເຮົາ'.

කතාවීති කතකිච්චො. සො වදෙය්‍යාති ඛීණාසවො භික්ඛු අහඞ්කාරමමඞ්කාරෙසු සබ්බසො සමුච්ඡින්නෙසුපි අහං වදාමීති වදෙය්‍ය. තත්ථ අහන්ති නියකජ්ඣත්තසන්තානෙ. මමන්ති තස්ස සන්තකභූතෙ වත්ථුස්මිං ලොකනිරුළ්හෙ. සමඤ්ඤන්ති තත්ථ සුකුසලතාය ලොකෙ සමඤ්ඤා කුසලො විදිත්වා. වොහාරමත්තෙනාති කෙවලං පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා මහාබොධිපාරමියො පූරෙතුං අසක්කොන්තො සාවකො හුත්වා දෙසවොහාරමත්තෙන න අප්පහීනතණ්හො විය අන්ධපුථුජ්ජනො අභිනිවෙසනවසෙන.

ຄຳວ່າ 'katāvī' ຄື ຜູ້ມີກິດອັນເຮັດແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'so vadeyya' (ຜູ້ນັ້ນພຶງກ່າວ) ຄື ພຣະຂີນາສົບພິກຂຸ ເຖິງແມ່ນວ່າອະຫັງການແລະມະມັງການຈະຖືກຕັດຂາດໂດຍປະການທັງປວງແລ້ວ ກໍຍັງພຶງກ່າວວ່າ 'ເຮົາກ່າວ'. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ahaṃ' (ເຮົາ) ຄື ໃນສັນດານພາຍໃນຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ 'mama' (ຂອງເຮົາ) ຄື ໃນວັດຖຸອັນເປັນຂອງຂອງຕົນ ທີ່ແຜ່ຫຼາຍໃນໂລກ. ຄຳວ່າ 'samaññaṃ' (ຄວາມສົມມຸດ) ຄື ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ສະຫຼາດໃນຄວາມສົມມຸດນັ້ນ ຈຶ່ງຮູ້ແລ້ວວ່າເປັນຜູ້ສະຫຼາດໃນຄວາມສົມມຸດຂອງໂລກ. ຄຳວ່າ 'vohāramattena' (ດ້ວຍພຽງໂວຫານ) ຄື ເປັນພຣະສາວົກເພາະບໍ່ອາດຈະບຳເພັນມະຫາໂພທິບາຣະມີເພື່ອເປັນພຣະປັດເຈກພຸດທະເຈົ້າໄດ້ ຍ່ອມກ່າວດ້ວຍພຽງເທສະນາໂວຫານ ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍຶດໝັ້ນເໝືອນດັ່ງອັນທະປຸຖຸຊົນຜູ້ຍັງບໍ່ລະຕັນຫາ.

206. සස්සතාදීසූති සස්සතාභිනිවෙසාදීසු. තෙසං තෙසං ධම්මානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. සස්සතං අභිඤ්ඤායාති සස්සතදිට්ඨිං සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො නිස්සරණතො අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය පටිවිජ්ඣිත්වා. පහානන්ති අච්චන්තප්පහානං සමුච්ඡෙදං. රූපස්ස පහානන්ති රූපස්ස තප්පටිබද්ධසඤ්ඤොජනප්පහානෙන පහානං. අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුද්ධෙහි ආසවෙහි අග්ගහෙත්වාව චිත්තං විමුච්චි. ‘‘ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චී’’ති එත්ථ කිඤ්චිපි අග්ගහෙත්වා අසෙසෙත්වා. සොළස පඤ්ඤාති මහාපඤ්ඤාදිකා සොළස පඤ්ඤා. චතුරඞ්ගසමන්නාගතොති පුණ්ණඋපොසථදිවසතා, කෙනචි අනාමන්තිතමෙව අනෙකසතානංයෙව අනෙකසහස්සානං වා භික්ඛූනං සන්නිපතිතතා, සබ්බෙසං එහිභික්ඛුභාවෙන උපසම්පන්නතා, ඡළභිඤ්ඤතා චාති. තෙනාහ ‘‘තත්‍රිමානි අඞ්ගානී’’තිආදි. යං පනෙත්ථ අත්ථතො අවිභත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໒໐໖. ຄຳວ່າ "Sassatādīsū" (ໃນທິດຖິມີສັດສະຕະທິດຖິເປັນຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ໃນຄວາມຍຶດໝັ້ນວ່າທ່ຽງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ" (ແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນໆ) ເປັນສາມີວິບັດ ໃນອັດຖະແຫ່ງການກຳນົດ (ນິດທາຣະນະ). ຄຳວ່າ "Sassataṃ abhiññāyā" (ຮູ້ຍິ່ງເຊິ່ງຄວາມທ່ຽງ) ໄດ້ແກ່ ການແທງຕະຫຼອດສັດສະຕະທິດຖິ ໂດຍຄວາມເກີດຂຶ້ນ, ໂດຍຄວາມດັບໄປ, ໂດຍຄຸນ, ໂດຍໂທດ ແລະໂດຍການສະຫຼັດອອກ ດ້ວຍປັນຍາອັນຍິ່ງ. ຄຳວ່າ "Pahānaṃ" (ການລະ) ໄດ້ແກ່ ການລະໄດ້ຢ່າງເດັດຂາດ ຄື ສະມຸດເສດປະຫານ. ຄຳວ່າ "Rūpassa pahānaṃ" (ການລະຮູບ) ໄດ້ແກ່ ການລະດ້ວຍການລະສັງໂຍດອັນກ່ຽວເນື່ອງດ້ວຍຮູບນັ້ນ. ຈິດຫຼຸດພົ້ນແລ້ວ ເພາະບໍ່ຍຶດໝັ້ນດ້ວຍອາສະວະທັງຫຼາຍ ທີ່ດັບໄປແລ້ວດ້ວຍອະນຸບປາດະນิໂຣດ (ຄວາມດັບບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກ). ໃນຄຳວ່າ "Āsavehi cittaṃ vimuccī" (ຈິດຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຈາກອາສະວະທັງຫຼາຍ) ນີ້ ໝາຍເຖິງ ບໍ່ຍຶດໝັ້ນສິ່ງໃດໆ ເລີຍ ໂດຍບໍ່ມີເຫຼືອ. ຄຳວ່າ "Soḷasa paññā" (ປັນຍາ ໑໖) ໄດ້ແກ່ ປັນຍາ ໑໖ ປະການ ມີມະຫາປັນຍາເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Caturaṅgasamannāgato" (ປະກອບດ້ວຍອົງ ໔) ໄດ້ແກ່ ໑. ເປັນວັນອຸໂປສົດເພັງ ໒. ການທີ່ພິກຂຸຫຼາຍຮ້ອຍ ຫຼືຫຼາຍພັນຮູບ ມາປະຊຸມກັນເອງໂດຍບໍ່ມີຜູ້ໃດນິມົນ ໓. ພິກຂຸທັງໝົດເປັນເອຫິພິກຂຸອຸປະສຳປະດາ ໔. ພິກຂຸທັງໝົດເປັນຜູ້ໄດ້ອະພິນຍາ ໖. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ "tatrimāni aṅgāni" (ອົງທັງຫຼາຍໃນການປະຊຸມນັ້ນມີດັ່ງນີ້) ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນເນື້ອຄວາມໃດໃນບົດນີ້ ທີ່ບໍ່ໄດ້ຈຳແນກໄວ້, ເນື້ອຄວາມນັ້ນກໍເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

දීඝනඛසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບໃນອັດຖະກະຖາທີຄະນະຂະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

5. මාගණ්ඩියසුත්තවණ්ණනා

໕. Tax

207. ද්වෙ [Pg.103] මාගණ්ඩියාති ද්වෙ මාගණ්ඩියනාමකා. දෙවගබ්භසදිසන්ති දෙවානං වසනඔවරකසදිසං. එතං වුත්තන්ති ‘‘භාරද්වාජගොත්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අග්‍යාගාරෙ තිණසන්ථාරකෙ’’ති එතං වුත්තං. න කෙවලං තං දිවසමෙවාති යං දිවසං මාගණ්ඩියො පරිබ්බාජකො තිණසන්ථාරකං පඤ්ඤත්තං, න කෙවලං තං දිවසමෙව භගවා යෙනඤ්ඤතරො වනසණ්ඩො, තෙනුපසඞ්කමීති යොජනා. ගාමූපචාරෙති ගාමසමීපෙ. සඤ්ඤාණං කත්වාති සඤ්ඤාණං කත්වා විය. න හි භගවතො තස්ස සඤ්ඤාණකරණෙ පයොජනං අත්ථි.

໒໐໗. ຄຳວ່າ "Dve māgaṇḍiyā" ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນຜູ້ມີຊື່ວ່າມາຄັນທິຍະ ໒ ຄົນ. ຄຳວ່າ "Devagabbhasadisaṃ" (ປານດັ່ງຫ້ອງເທວະດາ) ໄດ້ແກ່ ຄ້າຍຄືກັບຫ້ອງທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງພວກເທວະດາ. ຄຳວ່າ "Etaṃ vuttaṃ" (ຄຳນີ້ກ່າວໄວ້) ໄດ້ແກ່ ກ່າວເຖິງຄຳນີ້ວ່າ "ທີ່ລາດຫຍ້າໃນໂຮງບູຊາໄຟຂອງພາມຜູ້ໂຄດພະຣະທະວາຊະ". ຄຳວ່າ "Na kevalaṃ taṃ divasameva" (ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ວັນນັ້ນເທົ່ານັ້ນ) ມີການປະກອບຄວາມວ່າ ໃນວັນທີ່ມາຄັນທິຍະປະຣິພາຊົກໄດ້ປູລາດຫຍ້າໄວ້, ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ວັນນັ້ນເທົ່ານັ້ນ ທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກສະເດັດໄປຍັງປ່າລະເໝາະແຫ່ງໃດແຫ່ງໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ "Gāmūpacāre" ໄດ້ແກ່ ໃນທີ່ໃກ້ບ້ານ. ຄຳວ່າ "Saññāṇaṃ katvā" (ເຮັດເຄື່ອງໝາຍໄວ້) ໄດ້ແກ່ ປານດັ່ງເຮັດເຄື່ອງໝາຍໄວ້. ເພາະວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກບໍ່ມີຄວາມຈຳເປັນໃນການເຮັດເຄື່ອງໝາຍນັ້ນເລີຍ.

සමණසෙය්‍යානුරූපන්ති සමණස්ස අනුච්ඡවිකා සෙය්‍යා. පාසංසත්ථො හි අයං රූප-සද්දො. තෙනාහ ‘‘ඉමං තිණසන්ථාරක’’න්තිආදි. අනාකිණ්ණොති විලුළිතො අඝට්ටිතො. හත්ථපාදසීසෙහි තත්ථ තත්ථ පහටෙන න චලිතො අභින්නො, අචලිතත්තා එව අභින්නං අත්ථරණං. පරිච්ඡින්දිත්වා පඤ්ඤත්තො වියාති අයං ඡෙකෙන චිත්තකාරෙන චින්තෙත්වා තුලිකාය පරිච්ඡින්නලෙඛාය පරිච්ඡින්දිත්වා ලිඛිතා චිත්තකතසෙය්‍යා විය. භූනං වුච්චති වඩ්ඪිතං, තං හන්තීති භූනහුනො. තෙනාහ ‘‘හතවඩ්ඪිනො’’ති. තං පනායං චක්ඛාදීසු සංවරවිධානං වඩ්ඪිහනනං මඤ්ඤති. තෙනාහ ‘‘මරියාදකාරකස්සා’’ති. බ්‍රූහෙතබ්බන්ති උළාරවිසයූපහාරෙන වඩ්ඪෙතබ්බං පීණෙතබ්බං. තං පන අනනුභූතානුභවනෙන හොතීති ආහ ‘‘අදිට්ඨං දක්ඛිතබ්බ’’න්ති. අනුභූතං පන අපණීතං හොතීති වුත්තං ‘‘දිට්ඨං සමතික්කමිතබ්බ’’න්ති. සෙසවාරෙසුපි එසෙව නයො. පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදී කිරෙස පරිබ්බාජකො, තස්මා එවං ඡසු ද්වාරෙසු වඩ්ඪිං පඤ්ඤපෙති. යස්මා යං ඡන්නම්පි චක්ඛාදීනං යථාසකං විසයග්ගහණං පටික්ඛිපන්තො ලොකස්ස අවඩ්ඪිතං විනාසමෙව පඤ්ඤපෙති, තස්මා සො සයම්පි වඩ්ඪිහතො හතවඩ්ඪිතො.

ຄຳວ່າ "Samaṇaseyyānurūpaṃ" (ສົມຄວນແກ່ທີ່ນອນຂອງສະມະນະ) ໄດ້ແກ່ ທີ່ນອນອັນສົມຄວນແກ່ສະມະນະ. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ "Rūpa" ນີ້ ມີອັດຖະວ່າ ໜ້າຍົກຍ້ອງສັນເສີນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ "imaṃ tiṇasanthārakaṃ" (ທີ່ລາດຫຍ້ານີ້) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Anākiṇṇo" (ບໍ່ຍຸ່ງເຫຍີງ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ປົນເປ ບໍ່ກະທົບກະທັ່ງ. ຄື ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ບໍ່ແຕກສະຫຼາຍ ດ້ວຍການຖືກມື, ຕີນ ແລະຫົວ ກະທົບໃນທີ່ນັ້ນໆ, ເພາະບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນເຄື່ອງລາດທີ່ບໍ່ແຕກສະຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "Paricchinditvā paññatto viya" (ปານດັ່ງກຳນົດໄວ້ແລ້ວປູລາດ) ໄດ້ແກ່ ປານດັ່ງທີ່ນອນອັນມີລວດລາຍວິຈິດ ທີ່ຊ່າງແຕ້ມຜູ້ສະຫຼາດຄິດແລ້ວ ຂີດເສັ້ນກຳນົດດ້ວຍພູ່ກັນ ແລ້ວແຕ້ມໄວ້. ຄຳວ່າ "Bhūna" ໝາຍເຖິງ ຄວາມຈະເລີນ, ຜູ້ໃດທຳລາຍຄວາມຈະເລີນນັ້ນ ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າ "Bhūnahu" (ຜູ້ທຳລາຍຄວາມຈະເລີນ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "hatavaḍḍhino" (ຜູ້ທຳລາຍຄວາມຈະເລີນ). ແຕ່ມາຄັນທິຍະນີ້ ຍ່ອມສຳຄັນການສຳລວມໃນຈັກຂຸເປັນຕົ້ນນັ້ນ ວ່າເປັນການທຳລາຍຄວາມຈະເລີນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "mariyādakārakassa" (ແກ່ຜູ້ສ້າງขອບເຂດ). ຄຳວ່າ "Brūhetabbaṃ" (ຄວນບຳລຸງ) ໄດ້ແກ່ ຄວນໃຫ້ຈະເລີນ ຄວນໃຫ້ອີ່ມເອີບ ດ້ວຍການບຳເລີດ້ວຍອາຍະຕະນະອັນປະນີດ. ກໍການບຳລຸງນັ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍການສະແຫວງຫາສິ່ງທີ່ຍັງບໍ່ເຄີຍໄດ້ສະເຫວີຍ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ" (ຄວນເຫັນສິ່ງທີ່ຍັງບໍ່ເຄີຍເຫັນ). ສ່ວນສິ່ງທີ່ເຄີຍສະເຫວີຍແລ້ວ ຍ່ອມເປັນຂອງບໍ່ປະນີດ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "diṭṭhaṃ samatikkamitabbaṃ" (ຄວນກ້າວລ່ວງສິ່ງທີ່ເຄີຍເຫັນແລ້ວ). ໃນວາລະທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ປະຣິພາຊົກນີ້ ເປັນທິດຖິທີ່ກ່າວວ່າ ພະນິພານໃນປັດຈຸບັນອັນຍິ່ງຍອດ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບັນຍັດຄວາມຈະເລີນໃນທະວານທັງ ໖ ຢ່າງນີ້. ເພາະເຫດທີ່ ພະຜູ້ມີພະພາກເມື່ອຊົງປະຕິເສດການຍຶດຖືອາລົມຕາມສົມຄວນແກ່ທະວານທັງ ໖ ມີຈັກຂຸເປັນຕົ້ນ, ຍ່ອມຊົງບັນຍັດຄວາມບໍ່ຈະເລີນ ຄື ຄວາມພິນາດແກ່ໂລກ, ເພາະສະນັ້ນ ມາຄັນທິຍະນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນຜູ້ຖືກທຳລາຍຄວາມຈະເລີນ ຄື ມີຄວາມຈະເລີນອັນຖືກທຳລາຍແລ້ວ.

සංකිලෙසතො ආරකත්තා අරියො නිය්‍යානිකධම්මභාවතො ඤායො ධම්මො. වජ්ජලෙසස්සපි අභාවතො කුසලො. තෙනාහ ‘‘පරිසුද්ධෙ කාරණධම්මෙ අනවජ්ජෙ’’ති. උග්ගතස්සාති උච්චකුලීනතාදිනා උළාරස්ස. මුඛෙ ආරක්ඛං ඨපෙත්වාති මුඛෙන සංයතො හුත්වා. අම්බජම්බූආදීනි ගහෙත්වා විය අපූරයමානොති අම්බජම්බූආදීනි අඤ්ඤමඤ්ඤවිසදිසානි විය පූරණකථානයෙන යං කිඤ්චි අකථෙත්වා. තෙනාහ ‘‘මයා කථිතනියාමෙනා’’ති.

ຊື່ວ່າ "Ariyo" (ອະລິຍະ) ເພາະຢູ່ຫ່າງໄກຈາກກິເລດເຄື່ອງເສົ້າໝອງ, ຊື່ວ່າ "Ñāyo dhammo" (ຍາຍະທຳ) ເພາະເປັນທຳເຄື່ອງນຳອອກຈາກທຸກ. ຊື່ວ່າ "Kusalo" (ກຸສົນ) ເພາະບໍ່ມີໂທດແມ່ນແຕ່ໜ້ອຍດຽວ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "parisuddhe kāraṇadhamme anavajje" (ໃນເຫດທຳອັນບໍລິສຸດ ບໍ່ມີໂທດ). ຄຳວ່າ "Uggatassa" (ແກ່ຜູ້ສູງສົ່ງ) ໄດ້ແກ່ ແກ່ຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ດ້ວຍຄວາມມີຕະກູນສູງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Mukhe ārakkhaṃ ṭhapetvā" (ຕັ້ງການຮັກສາໄວ້ທີ່ປາກ) ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ສຳລວມທາງປາກ. ຄຳວ່າ "apūrayamāno" (ບໍ່ເຮັດໃຫ້ເຕັມ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ກ່າວຄຳໃດໆ ປານດັ່ງຖືເອົາໝາກມ່ວງ ແລະໝາກຫວ້າເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍ່ຄືກັນ ມາເວົ້າໃຫ້ເຕັມເລື່ອງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "mayā kathitaniyāmena" (ຕາມທຳນອງທີ່ຂ້າພະເຈົ້າກ່າວໄວ້).

208. ඵලසමාපත්තියා [Pg.104] වුට්ඨිතොති දිවාවිහාරතො වුට්ඨිතොති අත්ථො. දිවාවිහාරොපි හි ‘‘පටිසල්ලාන’’න්ති වුච්චති ‘‘රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදී’’තිආදීසු (පාරා. 18). භගවා හි ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨානුත්තරකාලං තෙසං කථාසල්ලාපං සුත්වා දිවාවිහාරතො වුට්ඨාය තත්ථ ගතො. සංවෙගො නාම සහොත්තප්පඤාණං, තං නිබ්බින්දනවසෙනපි හොති, සංවෙගනිස්සිතං සන්ධායාහ ‘‘පීතිසංවෙගෙන සංවිග්ගො’’ති. සො පන යස්මා පුරිමාවත්ථාය චලනං හොති චිත්තස්ස, තස්මා ආහ ‘‘චලිතො කම්පිතො’’ති. තිඛිණසොතෙන පුරිසෙනාති භගවන්තං සන්ධායාහ.

໒໐໘. ຄຳວ່າ "Phalasamāpattiyā vuṭṭhito" (ອອກຈາກຜົນສະມາບັດ) ມີອັດຖະວ່າ ອອກຈາກການພັກຜ່ອນໃນເວລາກາງເວັນ (ທິວາວິຫານ). ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ການພັກຜ່ອນໃນເວລາກາງເວັນ ກໍຊື່ວ່າ "Paṭisallāna" (ການຫຼີກເຣັ້ນ) ເຊັ່ນໃນຄຳວ່າ "ເມື່ອຫຼີກເຣັ້ນຢູ່ໃນທີ່ສະຫງັດ ຄວາມດຳຣິແຫ່ງໃຈຢ່າງນີ້ໄດ້ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ" ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະດັບຄຳສົນທະນາຂອງພວກເຂົາ ໃນເວລາຫຼັງຈາກອອກຈາກຜົນສະມາບັດແລ້ວ ຈຶ່ງຊົງອອກຈາກການພັກຜ່ອນໃນເວລາກາງເວັນ ແລ້ວສະເດັດໄປທີ່ນັ້ນ. ທີ່ຊື່ວ່າ "Saṃvega" (ຄວາມສັງເວດ) ໄດ້ແກ່ ປັນຍາທີ່ເກີດຮ່ວມກັບໂອຕັບປະ, ຄວາມສັງເວດນັ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເບື່ອໜ່າຍຄືກັນ, ພະອັດຖະກະຖາຈານໝາຍເຖິງຄວາມສັງເວດອັນອາໄສຄວາມເບື່ອໜ່າຍນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "pītisaṃvegena saṃviggo" (ສະດຸ້ງຢ້ານດ້ວຍຄວາມປິຕິແລະສັງເວດ). ກໍຄວາມສັງເວດນັ້ນ ເພາະເຮັດໃຫ້ຈິດຫວັ່ນໄຫວຈາກສະພາວະເດີມ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "calito kampito" (ຫວັ່ນໄຫວ ສັ່ນສະທ້ານ). ຄຳວ່າ "Tikhiṇasotena purisena" (ໂດຍບຸຣຸດຜູ້ມີໂສຕະປະສາດອັນສະຫຼາດ) ພະອັດຖະກະຖາຈານໝາຍເຖິງພະຜູ້ມີພະພາກ.

209. ධම්මදෙසනං ආරභි යථා විනෙය්‍යදමනකුසලො වසනට්ඨානට්ඨෙනාති ඉදං ආරමිතබ්බභාවස්ස භාවලක්ඛණවචනං. ආරමති එත්ථාති ආරාමො, රූපං ආරාමො එතස්සාති රූපාරාමං, තතො එව තන්නින්නභාවෙන රූපෙ රතන්ති රූපරතං, තෙන සම්මො දුප්පත්තියා රූපෙන සම්මුදිතන්ති රූපසම්මුදිතං, තදෙතං තදභිහතජවනකිච්චං තත්ථ ආරොපෙත්වා වුත්තං. දන්තන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. දන්තං දමිතං. නිබ්බිසෙවනන්ති විගතවිසුකායිකං. ගුත්තන්ති සතියා ගුත්තං. රක්ඛිතන්ති තස්සෙව වෙවචනං. සංවුතන්ති අපනීතං පවෙසනිවාරණෙන. තෙනාහ ‘‘පිහිත’’න්ති.

໒໐໙. ຄຳວ່າ "ຊົງປາຣົບພະທຳມະເທດສະໜາ ປານດັ່ງຜູ້ສະຫຼາດໃນການທໍຣະມານເວໄນຍະສັດ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນທີ່ອາໄສຢູ່" ນີ້ ເປັນຄຳສະແດງລັກສະນະແຫ່ງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຍິນດີ. ບຸກຄົນຍ່ອມຍິນດີໃນສິ່ງນີ້ ເພາະສະນັ້ນ ສິ່ງນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "Ārāma" (ທີ່ມາຍິນດີ), ຮູບເປັນທີ່ມາຍິນດີຂອງບຸກຄົນນີ້ ເພາະສະນັ້ນ ບຸກຄົນນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "Rūpārāma" (ຜູ້ມີຮູບເປັນທີ່ມາຍິນດີ), ເພາະຄວາມນ້ອມໄປໃນຮູບນັ້ນເອງ ບຸກຄົນຈຶ່ງຍິນດີໃນຮູບ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "Rūparata" (ຜູ້ຍິນດີໃນຮູບ), ຄວາມຫຼົງເພາະຮູບນັ້ນ ເພາະເຂົ້າເຖິງໄດ້ຍາກ ຊື່ວ່າ "Rūpasammudita" (ຜູ້ເພີດເພີນໃນຮູບ), ຄຳນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ ໂດຍຍົກໜ້າທີ່ຂອງຊະວະນະຈິດທີ່ຖືກຮູບນັ້ນກະທົບ ຂຶ້ນມາສະແດງໄວ້ໃນຮູບນັ້ນ. ໃນບົດມີຄຳວ່າ "Danta" (ຜູ້ຝຶກແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ. ຄຳວ່າ "Danta" ໄດ້ແກ່ ຝຶກແລ້ວ. ຄຳວ່າ "Nibbisevana" (ບໍ່ຊ້ອງເສບ) ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກການສະແດງອັນເປັນຂ້າສຶກ (ວິສູກະ). ຄຳວ່າ "Gutta" (ຄຸ້ມຄອງແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ຄຸ້ມຄອງແລ້ວດ້ວຍສະຕິ. ຄຳວ່າ "Rakkhita" (ຮັກສາແລ້ວ) ເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳວ່າ "Gutta" ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "Saṃvuta" (ສຳລວມແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ນຳອອກໄປແລ້ວດ້ວຍການຫ້າມການເຂົ້າໄປ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "pihita" (ປິດແລ້ວ).

210. උප්පජ්ජනපරිළාහන්ති උප්පජ්ජනකිලෙසපරිළාහං. කිං වචනං වත්තබ්බං අස්සාති රූපාරම්මණං අනුභවිත්වා සමුදයාදිපහානං පරිග්ගණ්හිත්වා පරිනිබ්බින්දිත්වා විරජ්ජිත්වා යො විමුත්තො, තත්ථ කිං වුද්ධිහතපරියායො අවස්සං ලභති න ලභතීති පුච්ඡති. පරිබ්බාජකො තාදිසෙ සාරබද්ධවිමුත්තිකෙ වුද්ධිහතොති න වදෙය්‍යාති ආහ ‘‘න කිඤ්චි, භො, ගොතමා’’ති.

໒໑໐. ຄຳວ່າ "Uppajjanapariḷāha" (ຄວາມຮ້ອນຮົນທີ່ເກີດຂຶ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຮ້ອນຮົນຄືກິເລດທີ່ເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ "Kiṃ vacanaṃ vattabbaṃ assa" (ຄວນຈະກ່າວຄຳໃດແກ່ຜູ້ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຖາມວ່າ ບຸກຄົນໃດສະເຫວີຍຮູບາຣົມແລ້ວ ກຳນົດຮູ້ການລະສະມຸໄທເປັນຕົ້ນ ເບື່ອໜ່າຍ ຄາຍຄວາມກຳໜັດ ແລ້ວຫຼຸດພົ້ນ, ໃນບຸກຄົນນັ້ນ ໂວຫານວ່າ "ຜູ້ຖືກທຳລາຍຄວາມຈະເລີນ" ຈະໄດ້ແກ່ຜູ້ນັ້ນຢ່າງແນ່ນອນ ຫຼືບໍ່ໄດ້? ປະຣິພາຊົກ ເມື່ອຈະບໍ່ກ່າວຫາບຸກຄົນຜູ້ຫຼຸດພົ້ນຈາກຄວາມຜູກພັນໃນສິ່ງທີ່ມີສາຣະ ເຊັ່ນນັ້ນ ວ່າເປັນຜູ້ຖືກທຳລາຍຄວາມຈະເລີນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ບໍ່ມີເລີຍ, ທ່ານໂຄຕະມະ".

211. තෙති තයා, අයමෙව වා පාඨො. වස්සං වාසො වස්සං උත්තරපදලොපෙන, වස්සිතුං අරහතීති වස්සිකො, වස්සකාලෙ නිවාසානුච්ඡවිකොති අත්ථො.

໒໑໑. ຄຳວ່າ "Te" ໄດ້ແກ່ ໂດຍທ່ານ, ຫຼືວ່າ ບົດນີ້ກໍເປັນແບບນີ້ແຫຼະ. ຄຳວ່າ "Vassa" ໄດ້ແກ່ ທີ່ຢູ່ອາໄສໃນລະດູຝົນ ໂດຍການລົບພະຍາງຫຼັງ, ບົດວ່າ "Vassika" (ປະຈຳລະດູຝົນ) ໄດ້ແກ່ ຄວນແກ່ການຢູ່ຈຳພັນສາ, ມີອັດຖະວ່າ ເປັນທີ່ຢູ່ອັນສົມຄວນແກ່ການຢູ່ອາໄສໃນລະດູຝົນ.

නාතිඋච්චො හොති නාතිනීචොති ගිම්හිකො විය උච්චො, හෙමන්තිකො විය නීචො න හොති, අථ ඛො තදුභයවෙමජ්ඣලක්ඛණතාය නාතිඋච්චො හොති නාතිනීචො. නාතිතනූනීති [Pg.105] හෙමන්තිකස්ස විය න ඛුද්දකානි. නාතිබහූනීති ගිම්හිකස්ස විය න අතිබහූනි. මිස්සකානෙවාති හෙමන්තිකගිම්හිකෙසු වුත්තලක්ඛණවොමිස්සකානි. උණ්හපවෙසනත්ථායාති නියූහෙසු පුරෙභත්තං පච්ඡාභත්තඤ්ච පතිතසූරියොභාසවසෙන උණ්හස්ස අබ්භන්තරපවෙසනත්ථාය. භිත්තිනියූහානි නීහරීයන්තීති දක්ඛිණපස්සෙ භිත්තීසු නියූහානි නීහරිත්වා කරීයන්ති. විපුලජාලානීති පුථුලඡිද්දානි. උදකයන්තානීති උදකවාහකයන්තානි.

ຄຳວ່າ "Nātiucco hoti nātinīco" (ບໍ່ສູງເກີນໄປ ບໍ່ຕ່ຳເກີນໄປ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ສູງຄືກັບປາສາດປະຈຳລະດູຮ້ອນ, ບໍ່ຕ່ຳຄືກັບປາສາດປະຈຳລະດູໜາວ, ແຕ່ໂດຍລັກສະນະທີ່ຢູ່ເຄິ່ງກາງລະຫວ່າງປາສາດທັງສອງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ສູງເກີນໄປ ບໍ່ຕ່ຳເກີນໄປ. ຄຳວ່າ "Nātitanūni" (ບໍ່ນ້ອຍເກີນໄປ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ນ້ອຍຄືກັບປາສາດປະຈຳລະດູໜາວ. ຄຳວ່າ "Nātibahūni" (ບໍ່ຫຼາຍເກີນໄປ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຫຼາຍຄືກັບປາສາດປະຈຳລະດູຮ້ອນ. ຄຳວ່າ "Missakāneva" (ເປັນຂອງປະສົມກັນ) ໄດ້ແກ່ ປະສົມດ້ວຍລັກສະນະທີ່ກ່າວໄວ້ໃນປາສາດປະຈຳລະດູໜາວແລະລະດູຮ້ອນ. ຄຳວ່າ "Uṇhapavesanatthāya" (ເພື່ອໃຫ້ຄວາມຮ້ອນເຂົ້າໄປ) ໄດ້ແກ່ ເພື່ອໃຫ້ຄວາມຮ້ອນເຂົ້າໄປຂ້າງໃນ ດ້ວຍອຳນາດແສງຕາເວັນທີ່ຕົກກະທົບໃສ່ຊຸ້ມປະຕູທັງໃນເວລາກ່ອນສັນແລະຫຼັງສັນ. ຄຳວ່າ "Bhittiniyūhāni nīharīyanti" (ຊົງສ້າງຊຸ້ມປະຕູຍື່ນອອກໄປຈາກຝາ) ໄດ້ແກ່ ຊົງສ້າງໂດຍຍື່ນຊຸ້ມປະຕູອອກໄປທີ່ຝາທາງດ້ານທິດໃຕ້. ຄຳວ່າ "Vipulajālāni" (ຕາໜ່າງອັນກວ້າງຂວາງ) ໄດ້ແກ່ ຊ່ອງຫວ່າງອັນກວ້າງຂວາງ. ຄຳວ່າ "Udakayantāni" ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງຈັກຜັນນ້ຳ.

නීලුප්පලගච්ඡකෙ කත්වාති විකසිතෙහි නීලුප්පලෙහි ගච්ඡකෙ නළිනිකෙ කත්වා. ගන්ධකලලන්ති ගන්ධමිස්සකකද්දමං. යමකභිත්තීති යුගළභිත්ති, තස්සා අන්තරෙ නාළි, යතො උදකං අභිරුහති. ලොහනාළින්ති ලොහමයයන්තනාළිං. ජාලන්ති තම්බලොහමයං ජාලං. හෙට්ඨා යන්තං පරිවත්තෙන්තීති හෙට්ඨාභාගෙ උදකයන්තං ගමෙන්ති. උදකඵුසිතෙ තෙමෙන්තෙ විවණ්ණතා මාහොසීති නීලපටං නිවාසෙති. දිවාකාලෙති දිවසවෙලාය. අජ්ඣත්තං වූපසන්තචිත්තො විහරාමීති එතෙන අත්තනො ඵලසමාපත්තිවිහාරො භගවතා දස්සිතොති ආහ – ‘‘තාය රතියා රමමානොති ඉදං චතුත්ථජ්ඣානිකඵලසමාපත්තිරතිං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති.

ຄຳວ່າ "Nīluppalagacchake katvā" (ເຮັດໃຫ້ເປັນກໍດອກບົວຂຽວ) ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ເປັນກໍດອກບົວຂຽວດ້ວຍດອກບົວຂຽວທີ່ເບັ່ງບານ. ຄຳວ່າ "Gandhakalalaṃ" ໄດ້ແກ່ ຕົມປະສົມເຄື່ອງຫອມ. ຄຳວ່າ "Yamakabhitti" ໄດ້ແກ່ ຝາຄູ່, ໃນລະຫວ່າງຝານັ້ນມີທໍ່ ທີ່ນ້ຳໄຫຼຂຶ້ນໄປໄດ້. ຄຳວ່າ "Lohanāḷiṃ" ໄດ້ແກ່ ທໍ່ເຄື່ອງຈັກທີ່ເຮັດດ້ວຍເຫຼັກ. ຄຳວ່າ "Jālaṃ" ໄດ້ແກ່ ຕາໜ່າງທີ່ເຮັດດ້ວຍທອງແດງ. ຄຳວ່າ "Heṭṭhā yantaṃ parivattenti" (ໝູນເຄື່ອງຈັກຂ້າງລຸ່ມ) ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ເຄື່ອງຈັກຜັນນ້ຳເຮັດວຽກຢູ່ທາງດ້ານລຸ່ມ. ຄຳວ່າ "ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມໝອງສີ ເມື່ອຖືກລະອອງນ້ຳປຽກ" ໄດ້ແກ່ ຊົງມຸງດ້ວຍຜ້າສີຂຽວເຂັ້ມ. ຄຳວ່າ "Divākāle" ໄດ້ແກ່ ໃນເວລາກາງເວັນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ "Ajjhattaṃ vūpasantacitto viharāmi" (ເຮົາມີຈິດສະຫງົບຮຳງັບໃນພາຍໃນຢູ່) ນີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງວິຫານທຳຄືຜົນສະມາບັດຂອງພະອົງ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "tāya ratiyā ramamāno" (ຍິນດີຢູ່ດ້ວຍຄວາມຍິນດີນັ້ນ) ນີ້ ໝາຍເຖິງຄວາມຍິນດີໃນຜົນສະມາບັດອັນເປັນຈະຕຸດຖະຊານ.

212. මහා ච නෙසං පපඤ්චොති නෙසං රාජූනං මහාපපඤ්චො රාජිද්ධිවසෙන සබ්බදා සම්පත්තිවිසයො ච, අනුභවිතුං න ලභන්තීති අධිප්පායො. මන්තෙ ගවෙසන්තා විචරන්ති, න භොගසුඛං. ගණනා නාම අච්ඡින්නගණනා, න විගණගණනා න පණගණනා. ආවට්ටොති යථාධිගතෙ දිබ්බෙ කාමෙ පහාය කාමහෙතු ආවට්ටො නිවත්තො පරිවත්තිතො භවෙය්‍ය. එවං මානුසකා කාමාති යථා කොචි කුසග්ගෙන උදකං ගහෙත්වා මහාසමුද්දෙ උදකං මිනෙය්‍ය. තත්ථ මහාසමුද්දෙ උදකමෙව මහන්තං විපුලං පණීතඤ්ච, එවං දිබ්බානං කාමානං සමීපෙ උපනිධාය මානුසකා කාමා අප්පමත්තකා ඔරමත්තකා නිහීනා, දිබ්බාව කාමා මහන්තා විපුලා උළාරා පණීතා. සමධිගය්හාති සම්මා අධිගමනවසෙන නිග්ගය්හ දිබ්බම්පි සුඛං හීනං කත්වා තිට්ඨති.

໒໑໒. ຄຳວ່າ "Mahā ca nesaṃ papañco" (ຄວາມເນີດຊ້າຂອງພວກເຂົາມີຫຼາຍ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມເນີດຊ້າອັນຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງພະລາຊາທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະຂອບເຂດແຫ່ງສົມບັດທຸກເມື່ອດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພະລາຊາອິດທິພົນ, ອະທິບາຍວ່າ ພວກເຂົາບໍ່ມີໂອກາດໄດ້ສະເຫວີຍເລີຍ. ພວກເຂົາທ່ຽວສະແຫວງຫາແຕ່ມົນ, ບໍ່ແມ່ນຄວາມສຸກຈາກໂພຄະສົມບັດ. ທີ່ຊື່ວ່າ "Gaṇanā" (ການນັບ) ໄດ້ແກ່ ການນັບທີ່ບໍ່ຂາດສາຍ, ບໍ່ແມ່ນການນັບເປັນກຸ່ມ ບໍ່ແມ່ນການນັບເປັນຫຼຽນ. ຄຳວ່າ "Āvaṭṭo" (ໝູນກັບ) ໄດ້ແກ່ ລະກາມອັນເປັນທิບທີ່ໄດ້ມາແລ້ວ ແລ້ວໝູນກັບ ຄື ຫວນກັບ ຄື ປ່ຽນແປງໄປ ເພາະເຫດແຫ່ງກາມ. ຄຳວ່າ "Evaṃ mānusakā kāmā" (ກາມຂອງມະນຸດກໍຢ່າງນັ້ນ) ປຽບເໝືອນບຸກຄົນເອົາປາຍຫຍ້າຄາຕັກນ້ຳ ແລ້ວແທກນ້ຳໃນມະຫາສະໝຸດ. ໃນມະຫາສະໝຸດນັ້ນ ນ້ຳນັ້ນເອງເປັນຂອງໃຫຍ່ ຂອງກວ້າງຂວາງ ແລະຂອງປະນີດ, ຢ່າງນັ້ນແຫຼະ ເມື່ອປຽບທຽບກັບກາມອັນເປັນທິບແລ້ວ ກາມຂອງມະນຸດຍ່ອມເປັນຂອງເລັກນ້ອຍ ເປັນຂອງຕ່ຳຊ້າ ເປັນຂອງເລວ, ສ່ວນກາມອັນເປັນທິບເທົ່ານັ້ນ ເປັນຂອງໃຫຍ່ ຂອງກວ້າງຂວາງ ຂອງຍິ່ງໃຫຍ່ ແລະຂອງປະນີດ. ຄຳວ່າ "Samadhigayha" (ຄອບງຳແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ຂົ່ມໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບັນລຸຢ່າງຖືກຕ້ອງ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ແມ່ນແຕ່ຄວາມສຸກອັນເປັນທິບກໍກາຍເປັນຂອງເລວໄປ.

213. ආරොග්‍යහෙතුකං සුඛං අස්ස අත්ථීති සුඛී, තං පනස්ස රොගවිගමතොවාති ආහ ‘‘පඨමං දුක්ඛිතො පච්ඡා සුඛිතො’’ති. සෙරී නාම අත්තාධීනවුත්තීති ආහ ‘‘සෙරී එකකො භවෙය්‍යා’’ති. අත්තනො වසො [Pg.106] සයංවසො, සො එතස්ස අත්ථීති සයංවසී. අඞ්ගාරකපල්ලං විය කාමවත්ථුපරිළාහහෙතුතො. තච්ඡෙත්වාති ඝට්ටෙත්වා, කණ්ඩූයිත්වාති අත්ථො.

໒໑໓. ບຸກຄົນໃດມີຄວາມສຸກອັນມີຄວາມບໍ່ມີໂລກເປັນເຫດ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ "Sukhī" (ຜູ້ມີຄວາມສຸກ), ກໍຄວາມສຸກຂອງບຸກຄົນນັ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ເພາະຄວາມປາສະຈາກໂລກ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "paṭhamaṃ dukkhito pacchā sukhito" (ແຕ່ກ່ອນເປັນທຸກ ພາຍຫຼັງເປັນສຸກ). ທີ່ຊື່ວ່າ "Serī" (ຜູ້ເປັນອິດສະຫຼະ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຄວາມເປັນຢູ່ເນື່ອງດ້ວຍຕົນເອງ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "serī ekako bhaveyya" (ເປັນຜູ້ມີອິດສະຫຼະຢູ່ຜູ້ດຽວ). ອຳນາດຂອງຕົນ ຊື່ວ່າ "Sayaṃvasa" (ອຳນາດຂອງຕົນເອງ), ອຳນາດຂອງຕົນເອງນັ້ນມີແກ່ບຸກຄົນນີ້ ເພາະສະນັ້ນ ບຸກຄົນນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "Sayaṃvasī" (ຜູ້ມີອຳນາດໃນຕົນເອງ). ປຽບເໝືອນຫຼົ່ມຖ່ານໄຟ ເພາະເປັນເຫດໃຫ້ເກີດຄວາມຮ້ອນຮົນໃນກາມະວັດຖຸ. ຄຳວ່າ "Tacchetvā" (ຂູດ) ມີອັດຖະວ່າ ສຽດສີ ຄື ເກົາ.

214. යෙන කායො මධුරකජාතො හොති, තං කිර කුට්ඨං ඡවිං විනාසෙති, චම්මං ඡිද්දජාතං විය හොති. තෙනෙවාහ ‘‘උපහතකායප්පසාදො’’ති. පච්චලත්ථාති පටිලභි. අවිජ්ජාභිභූතතාය විරොධිපච්චයසමායොගෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස උපහතත්තා. ආයතිං දුක්ඛඵලතාය එතරහි ච කිලෙසදුක්ඛබහුලතාය කාමානං දුක්ඛසම්ඵස්සතා, තදුභයසංයුත්තෙසු තෙසු ච තං අසල්ලක්ඛිත්වා එකන්තසුඛාභිනිවෙසො විපරීතසඤ්ඤාය, න කෙවලාය සුඛවෙදනාය සුඛාති පවත්තසඤ්ඤී.

໒໑໔. ໄດ້ຍິນວ່າ ໂລກຂີ້ທູດໃດເຮັດໃຫ້ກາຍເກີດຄວາມຄັນຍິບໆ, ໂລກຂີ້ທູດນັ້ນຍ່ອມທຳລາຍຜິວໜັງ, ເຮັດໃຫ້ໜັງກາຍເປັນຮູເປັນຊ່ອງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "upahatakāyappasādo" (ຜູ້ມີກາຍປະສາດຖືກທຳລາຍແລ້ວ). ຄຳວ່າ "Paccalatthā" (ໄດ້ສະເຫວີຍແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ໄດ້ຮັບແລ້ວ. ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຖືກອະວິຊາຄອບງຳ ແລະເພາະປັນຍິນຊີຖືກທຳລາຍດ້ວຍການປະກອບຮ່ວມກັບປັດໄຈທີ່ເປັນຂ້າສຶກ. ຄວາມເປັນຂອງມີສຳຜັດເປັນທຸກແຫ່ງກາມທັງຫຼາຍ ເພາະມີຜົນເປັນທຸກໃນອະນາຄົດ ແລະເພາະມີກິເລດອັນເປັນທຸກມາກມາຍໃນປັດຈຸບັນ, ແລະການຍຶດໝັ້ນວ່າເປັນສຸກສ່ວນດຽວໃນກາມທັງຫຼາຍອັນປະກອບດ້ວຍທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ເພາະບໍ່ໄດ້ກຳນົດຮູ້ ດ້ວຍຄວາມຈຳໝາຍໝັ້ນອັນວິປະຣິດ, ບໍ່ແມ່ນມີຄວາມສຳຄັນວ່າເປັນສຸກເພາະສຸຂະເວທະນາຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ.

215. තානීති කුට්ඨසරීරෙ වණමුඛානි. අසුචීනීති අසුභානි. දුග්ගන්ධානීති විස්සගන්ධානි. පූතීනීති කුණපභූතානි. ඉදානීති එතරහි. නඛෙහි විප්පතච්ඡනඅග්ගිපරිතාපනෙහි අතිනිප්පීළනකාලෙ පාණකා…පෙ… පග්ඝරන්ති, තෙන වෙදනා තනුකා හොති. එවන්ති වුත්තනයෙන වෙදනාය තනුකභාවතො.

໒໑໕. ຄຳວ່າ "Tāni" (ປາກແຜເຫຼົ່ານັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ປາກແຜໃນຮ່າງກາຍຂອງຄົນຂີ້ທູດ. ຄຳວ່າ "Asucīni" (ບໍ່ສະອາດ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ງາມ (ອະສຸພະ). ຄຳວ່າ "Duggandhāni" (ມີກິ່ນເໝັນ) ໄດ້ແກ່ ມີກິ່ນຄາວ. ຄຳວ່າ "Pūtīni" (ເນົ່າເປື່ອຍ) ໄດ້ແກ່ ເປັນດັ່ງຊາກສົບ. ຄຳວ່າ "Idāni" ໄດ້ແກ່ ໃນປັດຈຸບັນນີ້. ໃນເວລາທີ່ບີບຄັ້ນຢ່າງແຮງດ້ວຍການເກົາດ້ວຍເລັບ ແລະການຍ່າງໄຟ, ພວກຕົວໜອນ...ລະຍາຍ...ຍ່ອມໄຫຼອອກມາ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເວທະນາຈຶ່ງເບົາບາງລົງ. ຄຳວ່າ "Evaṃ" (ຢ່າງນີ້) ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມເບົາບາງລົງແຫ່ງເວທະນາ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວ.

ආරොග්‍යභාවෙ ධනලාභාදිලාභුප්පත්තිතො, අසති ච ආරොග්‍යෙ ලාභස්ස නිරත්ථකභාවතො, දිට්ඨධම්මිකාදිසබ්බසම්පත්තීනං ලාභස්ස නිමිත්තභාවතො ච ආරොග්‍යපරමා ලාභා. නිබ්බානෙ සුඛුප්පත්තිතො, අසති ච නිබ්බානාධිගමෙ තාදිසස්ස සුඛස්ස අනුපලබ්භනතො, සබ්බසඞ්ඛතවිවිත්තත්තා ච සබ්බසො ච සංසාරදුක්ඛාභාවතො, අධිගතෙ ච තස්මිං සකලවට්ටදුක්ඛාභාවතො ච නිබ්බානං පරමං සුඛං. පුබ්බභාගමග්ගානන්ති කායානුපස්සනාදිභෙදභින්නානං අරියමග්ගස්ස පුබ්බභාගියානං මග්ගානං. තෙසඤ්ච අමතගාමිතා නාම තන්නින්නතාවසෙනෙව සච්ඡිකිරියාවසෙනාති ආහ ‘‘පුබ්බභාගගමනෙනෙව අමතගාමින’’න්ති. අට්ඨඞ්ගිකො අරියමග්ගො ඛෙමො සබ්බපරිස්සයසමුග්ඝාතනෙන අනුපද්දුතත්තා, තංසමඞ්ගීනං සබ්බසො අනුපද්දුතත්තා තංසමඞ්ගීනං සබ්බසො අනුපද්දවහෙතුතො ච. ලද්ධිවසෙන ගහිතාති සස්සතවාදාදීහි කෙවලං තෙසං ලද්ධිවසෙන තථා ගහිතා. ඛෙමඅමතගාමිනන්ති ඉමිනා හි ‘‘ඛෙමංඅමතගාමින’’න්ති විභත්තිඅලොපෙන නිද්දෙසො, අත්ථො පන විභත්තිලොපෙන දට්ඨබ්බොති දස්සෙති.

ລາບທັງຫຼາຍມີຄວາມບໍ່ມີໂລກເປັນຢ່າງຍິ່ງ ເພາະເມື່ອມີຄວາມບໍ່ມີໂລກ ການໄດ້ຊັບເປັນຕົ້ນຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ແລະເມື່ອບໍ່ມີຄວາມບໍ່ມີໂລກ ລາບກໍບໍ່ມີປະໂຫຍດ, ແລະເພາະຄວາມບໍ່ມີໂລກເປັນເຫດແຫ່ງການໄດ້ສົມບັດທັງປວງມີສົມບັດໃນປັດຈຸບັນເປັນຕົ້ນ. ພະນິພານເປັນສຸກຢ່າງຍິ່ງ ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຄວາມສຸກໃນພະນິພານ, ແລະເມື່ອບໍ່ບັນລຸພະນິພານ ຄວາມສຸກເຊັ່ນນັ້ນຍ່ອມຫາບໍ່ໄດ້, ແລະເພາະພະນິພານສະຫງັດຈາກສັງຂະຕະທັງປວງ ແລະເພາະບໍ່ມີທຸກໃນສັງສານວັດໂດຍປະການທັງປວງ, ແລະເມື່ອບັນລຸພະນິພານນັ້ນແລ້ວ ທຸກໃນວັດຕະທັງສິ້ນກໍບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ "Pubbabhāgamaggānaṃ" (ແຫ່ງມັກໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງມັກອັນເປັນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນຂອງອະລິຍະມັກ ທີ່ຈຳແນກອອກເປັນກາຍານຸປັດສະນາເປັນຕົ້ນ. ກໍຄວາມເປັນທຳເຄື່ອງເຖິງອະມະຕະແຫ່ງມັກເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມນ້ອມໄປໃນອະມະຕະນັ້ນເອງ ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "pubbabhāgagamaneneva amatagāminaṃ" (ເປັນທາງເຖິງອະມະຕະດ້ວຍການໄປໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນນັ້ນເອງ). ອະລິຍະມັກມີອົງ ໘ ເປັນທາງອັນກະເສມ ເພາະບໍ່ມີອຸປະທະວະດ້ວຍການກຳຈັດໄພທັງປວງ, ເພາະຜູ້ປະກອບດ້ວຍມັກນັ້ນ ບໍ່ມີອຸປະທະວະໂດຍປະການທັງປວງ ແລະເພາະເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມບໍ່ມີອຸປະທະວະໂດຍປະການທັງປວງແກ່ຜູ້ປະກອບດ້ວຍມັກນັ້ນ. ຄຳວ່າ "Laddhivasena gahitā" (ຖືເອົາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງລັດທິ) ໄດ້ແກ່ ພວກສັດສະຕະວາດີເປັນຕົ້ນ ຖືເອົາຢ່າງນັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງລັດທິຂອງພວກເຂົາເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍບົດວ່າ "Khemaamatagāminaṃ" ນີ້ ພະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ເປັນການສະແດງໂດຍບໍ່ລົບວິບັດ ຄື "khemaṃ amatagāminaṃ", ແຕ່ເນື້ອຄວາມ ພຶງເຫັນໂດຍການລົບວິບັດ.

216. අනොමජ්ජතීති [Pg.107] අනු අනු ඔමජ්ජති. අපරාපරං හත්ථං හෙට්ඨා ඔතාරෙන්තො මජ්ජති.

໒໑໖. ຄຳວ່າ Anomajjatī (ລູບລົງ) ໄດ້ແກ່ ລູບລົງເລື້ອຍໆ. ຄຳວ່າ Aparāparaṃ hatthaṃ heṭṭhā otārento majjati ໄດ້ແກ່ ລູບລົງໂດຍການຢ່ອນມືລົງໄປທາງລຸ່ມຊ້ຳໆ.

217. ඡෙකන්ති ඝනභාවෙන වීතං. ඝනමට්ඨභාවෙන සුන්දරං හොතීති ආහ ‘‘සම්පන්න’’න්ති. සාධූහි පරමප්පිච්ඡසන්තුට්ඨෙහි ලාතො ගහිතොති සාහුළි. සඞ්කාරචොළකං නිච්චකාළකං.

໒໑໗. ຄຳວ່າ Cheka (ປານີດ) ໄດ້ແກ່ ຜ້າທີ່ຕ່ຳຢ່າງໜາແໜ້ນ. ເພາະມີຄວາມງາມດ້ວຍຄວາມໜາແລະລຽບນຽນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'sampanna' (ສົມບູນ). ຜ້າທີ່ພະອະລິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍຜູ້ມີຄວາມມັກນ້ອຍແລະສັນໂດດຢ່າງຍິ່ງຮັບເອົາແລ້ວ ຊື່ວ່າ sāhuḷi. ຄຳວ່າ Saṅkāracoḷaka ໄດ້ແກ່ ຜ້າຂີ້ເຫຍື້ອທີ່ດຳຢູ່ສະເໝີ.

218. තත්ථ තත්ථ රුජනට්ඨෙන විබාධනට්ඨෙන රොගොව භූතො. විපස්සනාඤාණෙනපි සිඛාප්පත්තෙන ආරොග්‍යං එකදෙසෙන පස්සති, නිබ්බානඤ්ච වට්ටපටිපක්ඛතොති ආහ ‘‘විපස්සනාඤාණඤ්චෙවා’’ති.

໒໑໘. ເພາະມີອັດຖະວ່າສຽບແທງແລະບຽດບຽນໃນທີ່ນັ້ນໆ ຈຶ່ງເປັນເໝືອນໂລກ. ທ່ານກ່າວວ່າ 'vipassanāñāṇañceva' (ແລະວິປັດສະນາຍານນັ້ນເອງ) ເພາະວ່າ ແມ້ດ້ວຍວິປັດສະນາຍານທີ່ເຖິງຍອດ ກໍຍ່ອມເຫັນຄວາມບໍ່ມີໂລກໂດຍສ່ວນໜຶ່ງ ແລະເຫັນພະນິພານໂດຍຄວາມເປັນປະຕິປັກຕໍ່ສັງສາລະວັດ.

219. අන්තරාති පඨමුප්පත්ති ජරාමරණානං වෙමජ්ඣෙ. උපහතොති පිත්තසෙම්හාදිදොසෙහි දූසිතභාවෙන කථිතො. පිත්තාදිදොසෙ පන භෙසජ්ජසෙවනාය නිවත්තෙන්තො උපහතං පටිපාකතිකං කරොන්තො චක්ඛූනි උප්පාදෙති නාම. විනට්ඨානීති අනුප්පත්තිධම්මතං ආපන්නානි.

໒໑໙. ຄຳວ່າ Antarā (ໃນລະຫວ່າງ) ໄດ້ແກ່ ໃນທ່າມກາງແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນຄັ້ງທຳອິດແລະຄວາມແກ່ຄວາມຕາຍ. ຄຳວ່າ Upahata (ຖືກກະທົບກະເທືອນ) ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມເປັນຂອງເສຍດ້ວຍໂທດມີດີແລະສະເໝຫະເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນບຸກຄົນເມື່ອບັນເທົາໂທດມີດີເປັນຕົ້ນດ້ວຍການເສບໂອສົດ ເຮັດສິ່ງທີ່ເສຍຫາຍໃຫ້ກັບຄືນສູ່ສະພາບເດີມ ຊື່ວ່າ ເຮັດໃຫ້ດວງຕາເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ Vinaṭṭhāni ໄດ້ແກ່ ເຖິງສະພາວະທີ່ບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກ.

220. පුබ්බෙ වුත්තෙ සාහුළියචීරෙ. වට්ටෙ අනුගතචිත්තෙනාති අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ අනාදීනවදස්සිතාය අනුගාමිචිත්තෙන.

໒໒໐. ໃນຜ້າບັງສະກຸນ (sāhuḷiyacīra) ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຫົນຫຼັງ. ຄຳວ່າ Vaṭṭe anugatacittena (ມີຈິດຄ້ອຍຕາມໃນວັດຕະ) ໄດ້ແກ່ ມີຈິດຄ້ອຍຕາມໄປເພາະຄວາມບໍ່ເຫັນໂທດໃນສັງສາລະວັດທີ່ຫາເບື້ອງຕົ້ນແລະເບື້ອງປາຍບໍ່ໄດ້.

221. ධම්මස්සාති නිබ්බානස්ස. අනුධම්මන්ති අනුරූපං නිය්‍යානධම්මං. තෙනාහ ‘‘අනුච්ඡවිකං පටිපද’’න්ති. පඤ්චක්ඛන්ධෙති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ දස්සෙති. ‘‘දීඝරත්තං වත, භො’’තිආදිනා පාළියං විවට්ටං දස්සිතං. තෙනාහ ‘‘උපාදානනිරොධාති විවට්ටං දස්සෙන්තො’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໒໒໑. ຄຳວ່າ Dhammassa ໄດ້ແກ່ ພະນິພານ. ຄຳວ່າ Anudhamma ໄດ້ແກ່ ນິຍານິກະທຳທີ່ສົມຄວນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'anucchavikaṃ paṭipadaṃ' (ຂໍ້ປະຕິບັດທີ່ສົມຄວນ). ຄຳວ່າ Pañcakkhandhe ຍ່ອມສະແດງເຖິງອຸປາດານັກຂັນຫ້າ. ໃນພະບາລີ ທ່ານສະແດງວິວັດຕະ (ການອອກຈາກວັດຕະ) ໄວ້ດ້ວຍຄຳມີຕົ້ນວ່າ 'Dīgharattaṃ vata, bho' (ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ເປັນເວລາໂດນນານໜໍ). ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'upādānanirodhāti vivaṭṭaṃ dassento' (ສະແດງວິວັດຕະດ້ວຍການດັບອຸປາດານ). ສ່ວນທີ່ເຫຼືອແມ່ນເຂົ້າໃຈງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

මාගණ්ඩියසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດອັດຖະທີ່ລີ້ລັບແຫ່ງອັດຖະກະຖາມາຄັນທິຍະສູດ ຈົບລົງແລ້ວ.

6. සන්දකසුත්තවණ්ණනා

໖. ຄຳອະທິບາຍສັນທະກະສູດ

223. දෙවෙන වස්සෙන කතො සොබ්භො දෙවකතසොබ්භො. තෙනාහ ‘‘වස්සො…පෙ… රහදො’’ති. ගුහාති පංසුගුහා පාසාණගුහා මිස්සකගුහාති තිස්සො ගුහා. තත්ථ පංසුගුහා උදකමුත්තට්ඨානෙ අහොසි නින්නට්ඨානං පන උදකෙන අජ්ඣොත්ථතං. උමඞ්ගං කත්වාති හෙට්ඨා සුදුග්ගං කත්වා. අනමතග්ගියං [Pg.108] පච්චවෙක්ඛිත්වාති ‘‘න ඛො සො සත්තාවාසො සුලභරූපො, යො ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා අනාවුට්ඨපුබ්බො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.160) ඉදඤ්ච තළාකං මයා වුත්ථපුබ්බං භවිස්සති, තම්පි ඨානං සො ච අත්තභාවො අපඤ්ඤත්තිකභාවං ගතොති එවං අනමතග්ගියං පච්චවෙක්ඛිත්වා තාදිසං ඨානං ගන්තුං වට්ටති. ඉමිනා නයෙන සමුද්දපබ්බතදස්සනාදීසුපි පච්චවෙක්ඛණාවිධි වෙදිතබ්බො.

໒໒໓. ແອ່ງນ້ຳທີ່ເກີດຂຶ້ນຍ້ອນຝົນຕົກ ຊື່ວ່າ devakatasobbho. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'vasso...pe... rahado'. ຄຳວ່າ Guhā ໄດ້ແກ່ ຖ້ຳສາມຊະນິດ ຄື ຖ້ຳດິນ, ຖ້ຳຫີນ ແລະຖ້ຳປະສົມ. ໃນຖ້ຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຖ້ຳດິນຕັ້ງຢູ່ໃນທີ່ທີ່ພົ້ນຈາກນ້ຳ ສ່ວນທີ່ຫຼຸບລົງໄປນັ້ນຖືກນ້ຳຖ້ວມ. ຄຳວ່າ Umaṅgaṃ katvā ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ເປັນອຸມົງທາງລຸ່ມທີ່ເຂົ້າເຖິງໄດ້ຍາກ. ຄຳວ່າ Anamataggiyaṃ paccavekkhitvā ໄດ້ແກ່ ພິຈາລະນາເຖິງສັງສາລະວັດທີ່ຫາເບື້ອງຕົ້ນແລະເບື້ອງປາຍບໍ່ໄດ້ ດ້ວຍຄຳມີຕົ້ນວ່າ 'ທີ່ຢູ່ຂອງສັດນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ຫາໄດ້ງ່າຍ ທີ່ສັດບໍ່ເຄີຍຢູ່ອາໄສມາກ່ອນໃນໄລຍະທາງອັນຍາວໄກນີ້' (ມ. ນິ. ໑.໑໖໐) ແລະວ່າ 'ໜອງນ້ຳນີ້ເຮົາກໍຄົງເຄີຍຢູ່ອາໄສມາກ່ອນ ແມ້ແຕ່ສະຖານທີ່ນັ້ນແລະອັດຕະພາບນັ້ນກໍເຖິງຄວາມບໍ່ມີບັນຍັດແລ້ວ' ເມື່ອພິຈາລະນາເຖິງສັງສາລະວັດທີ່ຫາເບື້ອງຕົ້ນແລະເບື້ອງປາຍບໍ່ໄດ້ຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຄວນໄປສູ່ສະຖານທີ່ເຊັ່ນນັ້ນ. ໂດຍນຳນອງນີ້ ວິທີການພິຈາລະນາໃນການເຫັນມະຫາສະໝຸດແລະພູເຂົາເປັນຕົ້ນ ກໍພຶງຊາບໄດ້ເຊັ່ນກັນ.

උච්චං නදමානායාති උච්චං කත්වා සද්දං කරොන්තියා කාමස්සාදභවස්සාදාදිවත්ථුන්ති ‘‘අයඤ්ච අයඤ්ච කාමො ඉට්ඨො කන්තො මනාපො, අසුකො භවො ඉට්ඨො කන්තො මනාපො, එවමයං ලොකො පියෙහි පියතරො’’ති එවං කාමස්සාදභවස්සාදලොකස්සාදාදිසඞ්ඛාතං වත්ථුං. දුග්ගතිතො සංසාරතො ච නිය්‍යාති එතෙනාති නිය්‍යානං, සග්ගමග්ගො මොක්ඛමග්ගො ච, තං නිය්‍යානං අරහති, නිය්‍යානෙ වා නියුත්තාති නිය්‍යානිකා, නිය්‍යානං වා ඵලං එතිස්සා අත්ථීති නිය්‍යානිකා, වචීදුච්චරිතාදිසංකිලෙසතො නිය්‍යාතීති වා නිය්‍යානීයා, ඊ-කාරස්ස රස්සත්තං ය-කාරස්ස ච ක-කාරං කත්වා නිය්‍යානිකා, චෙතනාය සද්ධිං සම්ඵප්පලාපා වෙරමණි. තප්පටිපක්ඛතො අනිය්‍යානිකා, තස්සා භාවො අනිය්‍යානිකත්තං, තස්මා අනිය්‍යානිකත්තා. තිරච්ඡානභූතාති තිරොකරණභූතා. ගෙහස්සිතකථාති කාමපටිසංයුත්තකථා. කම්මට්ඨානභාවෙති අනිච්චතාපටිසංයුත්තචතුසච්චකම්මට්ඨානභාවෙ. සහ අත්ථෙනාති සාත්ථකං, හිතපටිසංයුත්තන්ති අත්ථො. විසිඛාති ඝරසන්නිවෙසො, විසිඛාගහණෙන ච තන්නිවාසිනො ගහිතා ‘‘ගාමො ආගතො’’තිආදීසු (සාරත්ථ. ටී. 1.ආචරියපරම්පරකථාවණ්ණනා) විය. තෙනෙවාහ ‘‘සූරා සමත්ථා’’ති ‘‘සද්ධා පසන්නා’’ති ච. කුම්භට්ඨානප්පදෙසෙන කුම්භදාසියො වුත්තාති ආහ ‘‘කුම්භදාසිකථා වා’’ති.

ຄຳວ່າ Uccaṃ nadamānāya ໄດ້ແກ່ ສົ່ງສຽງດັງກ້ອງ. ຄຳວ່າ kāmassādabhavassādādivatthu (ວັດຖຸອັນເປັນທີ່ເພີດເພີນໃນກາມແລະພົບເປັນຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ວັດຖຸທີ່ເອີ້ນວ່າ ຄວາມເພີດເພີນໃນກາມ ຄວາມເພີດເພີນໃນພົບ ແລະຄວາມເພີດເພີນໃນໂລກເປັນຕົ້ນ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ກາມນີ້ແລະກາມນີ້ ເປັນທີ່ປາດຖະໜາ ທີ່ຮັກ ທີ່ພໍໃຈ, ພົບນັ້ນເປັນທີ່ປາດຖະໜາ ທີ່ຮັກ ທີ່ພໍໃຈ, ໂລກນີ້ຍ່ອມເປັນທີ່ຮັກຍິ່ງກວ່າສິ່ງທີ່ເປັນທີ່ຮັກທັງຫຼາຍຢ່າງນີ້'. ສິ່ງໃດຍ່ອມອອກໄປຈາກທຸຄະຕິແລະສັງສາລະວັດດ້ວຍສິ່ງນີ້ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ນິຍານະ (ເຄື່ອງນຳອອກ) ໄດ້ແກ່ ທາງໄປສູ່ສະຫວັນແລະທາງໄປສູ່ຄວາມຫຼຸດພົ້ນ, ທຳມະດາທີ່ຄວນແກ່ນິຍານະນັ້ນ ຫຼືປະກອບໃນນິຍານະ ຊື່ວ່າ ນິຍານິກະ, ຫຼືທຳມະດາທີ່ມີນິຍານະເປັນຜົນ ຊື່ວ່າ ນິຍານິກະ, ຫຼືຍ່ອມອອກໄປຈາກກິເລດມີວະຈີທຸຈະລິດເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ນິຍານີຍະ, ເມື່ອເຮັດສຽງ ອີ ໃຫ້ສັ້ນ ແລະປ່ຽນ ຍະ ເປັນ ກະ ຈຶ່ງເປັນ ນິຍານິກະ ໄດ້ແກ່ ເຈດຕະນາວິລັດຈາກສຳຜັບປະລາປະ (ຄຳເວົ້າເພີ້ເຈີ້). ສິ່ງທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ນິຍານິກະນັ້ນ ຊື່ວ່າ ອະນິຍານິກະ, ຄວາມເປັນແຫ່ງອະນິຍານິກະນັ້ນ ຊື່ວ່າ ອະນິຍານິກັດຕະ, ເພາະຄວາມເປັນອະນິຍານິກັດຕະນັ້ນ. ຄຳວ່າ Tiracchānabhūtā ໄດ້ແກ່ ເປັນສິ່ງກີດຂວາງ. ຄຳວ່າ Gehassitakathā ໄດ້ແກ່ ເລື່ອງລາວທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບກາມຄຸນ. ຄຳວ່າ Kammaṭṭhānabhāve ໄດ້ແກ່ ໃນຄວາມເປັນກຳມະຖານທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບຄວາມບໍ່ທ່ຽງແລະອະລິຍະສັດສີ່. ຄຳວ່າ Saha atthena ໄດ້ແກ່ ມີປະໂຫຍດ ຄືກ່ຽວຂ້ອງກັບສິ່ງທີ່ເປັນປະໂຫຍດ. ຄຳວ່າ Visikhā ໄດ້ແກ່ ທີ່ຕັ້ງຂອງເຮືອນຊານ, ແລະດ້ວຍການກ່າວເຖິງຕອກຊອຍ ຍ່ອມໝາຍເອົາຜູ້ທີ່ອາໄສຢູ່ໃນຕອກຊອຍນັ້ນ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ 'ບ້ານມາແລ້ວ' ເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຜູ້ກ້າຫານ ຜູ້ມີຄວາມສາມາດ' ແລະ 'ຜູ້ມີສັດທາ ເຫຼື້ອມໃສ'. ດ້ວຍການກ່າວເຖິງສະຖານທີ່ຕັ້ງໝໍ້ນ້ຳ ຍ່ອມໝາຍເອົາພວກທາດີຜູ້ຕັກນ້ຳ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຫຼືເລື່ອງລາວຂອງທາດີຜູ້ຕັກນ້ຳ' (kumbhadāsikathā vā).

228. වොහාරො විය තෙසං තථා වොහාරමත්තං ගහෙත්වා වුත්තං ‘‘බ්‍රහ්මචරියවාසෙ’’ති. අකතාති සමෙන, විසමෙන වා කෙනචි හෙතුනා න කතා න විහිතා. කතවිධො කරණවිධි නත්ථි එතෙසන්ති අකටවිධා. පදද්වයෙනපි ලොකෙ කෙනචි හෙතුපච්චයෙන නෙසං අනිබ්බත්තතං දස්සෙති. ඉද්ධියාපි න නිම්මිතාති කස්සචි ඉද්ධිමතො චෙතොවසිප්පත්තස්ස දෙවස්ස, ඉස්සරාදිනො වා ඉද්ධියාපි න නිම්මිතා. අනිම්මාතාති කස්සචි අනිම්මාපිතා. රූපාදිජනකභාවන්ති රූපසද්දාදීනං පච්චයභාවං, රූපාදයොපි පථවියාදීහි [Pg.109] අප්පටිබද්ධවුත්තිකාති තස්ස අධිප්පායො. යථා පබ්බතකූටං කෙනචි අනිබ්බත්තිතං කස්සචි ච අනිබ්බත්තනකං, එවමෙතෙපීති ආහ ‘‘පබ්බතකූටා විය ඨිතාති කූටට්ඨා’’ති. යමිදං බීජතො අඞ්කුරාදි ජායතීති වුච්චති, තං විජ්ජමානමෙව තතො නික්ඛමති නාවිජ්ජමානං, අඤ්ඤථා අඤ්ඤතොපි අඤ්ඤස්ස උපලද්ධි සියාති අධිප්පායො. එවං ඨිතාති එවං නිබ්බිකාරා ඨිතා. උභයෙනපීති අත්ථද්වයෙනපීති වදන්ති. ‘‘කූටට්ඨා එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’ති පදද්වයෙනපි. තෙසං සත්තන්නං කායානං. ඨිතත්තාති නිබ්බිකාරාභාවෙන ඨිතත්තා. න චලන්තීති විකාරං නාපජ්ජන්ති. විකාරාභාවතො හි තෙසං සත්තන්නං කායානං එසිකට්ඨායිට්ඨිතතා. අනිඤ්ජනඤ්ච අත්ථතො පකතියා අවට්ඨානමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘න විපරිණාමෙන්තී’’ති වුත්තං. තථා අවිපරිණාමධම්මත්තා එව තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං න බ්‍යාබාධෙන්ති. සති හි විකාරං ආපාදෙතබ්බතාය බ්‍යාබාධකතාපි සියා, තථා අනුග්ගහෙතබ්බතාය අනුග්ගාහකතාති තදභාවං දස්සෙතුං පාළියං ‘‘නාල’’න්තිආදි වුත්තං.

໒໒໘. ຄຳວ່າ brahmacariyavāse (ໃນການຢູ່ປະພຶດພົມມະຈັນ) ທ່ານg່າວໄວ້ໂດຍຖືເອົາພຽງແຕ່ໂවຫານ ຄືເໝືອນໂවຫານຂອງພວກເຂົາເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ Akatā (ອັນໃຜໆ ບໍ່ໄດ້ເຮັດ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ໄດ້ເຮັດ ບໍ່ໄດ້ສ້າງຂຶ້ນດ້ວຍεຫດໃດໜຶ່ງ ບໍ່ວ່າຈະເປັນສະເໝີຫຼືບໍ່ສະເໝີ. ຄຳວ່າ Akaṭavidhā ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີວິທີການເຮັດຫຼືວິທີການສ້າງສຳລັບສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍບົດທັງສອງນີ້ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນຂອງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນດ້ວຍເຫດແລະປັດໄຈໃດໆ ໃນໂລກ. ຄຳວ່າ Iddhiyāpi na nimmitā ໄດ້ແກ່ ບໍ່ໄດ້ນິມິດຂຶ້ນແມ້ດ້ວຍລິດຂອງຜູ້ມີລິດຄົນໃດຄົນໜຶ່ງ ຂອງເທວະດາຜູ້ເຖິງຄວາມເປັນໃຫຍ່ແຫ່ງຈິດ ຫຼືຂອງພະອິດສວນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Animmātā ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີໃຜສັ່ງໃຫ້ສ້າງຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ rūpādijanakabhāva ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນປັດໄຈໃຫ້ເກີດຮູບແລະສຽງເປັນຕົ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ຮູບເປັນຕົ້ນກໍມີຄວາມເປັນໄປທີ່ບໍ່ກ່ຽວເນື່ອງກັບປະຖະວີທາດເປັນຕົ້ນ. ພູເຂົາຫີນບໍ່ມີໃຜເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ແລະບໍ່ເຮັດໃຫ້ໃຜເກີດຂຶ້ນຢ່າງໃດ ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ກໍເປັນຢ່າງນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'kūṭaṭṭhā' (ຕັ້ງໝັ້ນເໝືອນຍອດພູເຂົາ). ທີ່ກ່າວວ່າ ໜໍ່ເປັນຕົ້ນຍ່ອມເກີດຈາກແກ່ນພືດນີ້ ສິ່ງນັ້ນມີຢູ່ແລ້ວຈຶ່ງອອກມາຈາກແກ່ນພືດນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນບໍ່ມີຢູ່, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ກໍຈະພຶງໄດ້ສິ່ງອື່ນຈາກສິ່ງອື່ນ, ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ຄຳວ່າ Evaṃ ṭhitā ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງຢູ່ໂດຍບໍ່ມີຄວາມປ່ຽນແປງຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ Ubhayenapi ທ່ານກ່າວວ່າ ດ້ວຍອັດຖະທັງສອງຢ່າງ. ແມ້ດ້ວຍບົດທັງສອງວ່າ 'kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā'. ແຫ່ງກາຍທັງເຈັດເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ Ṭhitattā ໄດ້ແກ່ ເພາະຕັ້ງຢູ່ໂດຍຄວາມບໍ່ມີຄວາມປ່ຽນແປງ. ຄຳວ່າ Na calanti ໄດ້ແກ່ ບໍ່ເຖິງຄວາມປ່ຽນແປງ. ເພາະຄວາມບໍ່ມີຄວາມປ່ຽນແປງນັ້ນເອງ ກາຍທັງເຈັດເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຕັ້ງໝັ້ນເໝືອນເສົາລະນຽດ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ (aniñjana) ໂດຍອັດຖະກໍຄືການຕັ້ງຢູ່ຕາມປົກກະຕິນັ້ນເອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'na vipariṇāmenti' (ບໍ່ແປຜັນ). ເພາະຄວາມເປັນຂອງມີສະພາວະບໍ່ແປຜັນຢ່າງນັ້ນເອງ ພວກມັນຈຶ່ງບໍ່ບຽດບຽນເຊິ່ງກັນແລະກັນ. ເພາະວ່າ ຫາກມີຄວາມປ່ຽນແປງໄດ້ ຄວາມເປັນຜູ້ບຽດບຽນກໍຈະພຶງມີ, ແລະຫາກມີຄວາມອຸປະຖຳໄດ້ ຄວາມເປັນຜູ້ອຸປະຖຳກໍຈະພຶງມີ, ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ມີສິ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຕົ້ນວ່າ 'nālaṃ' (ບໍ່ຄວນ) ໃນພະບາລີ.

පථවී එව කායෙකදෙසත්තා පථවීකායො. හන්තුං වා ඝාතෙතුං වා සමත්ථො නාම නත්ථි ජීවසත්තමානං කායානං නිච්චතාය නිබ්බිකාරභාවතො, එතෙනෙව නෙසමහන්තබ්බතා අඝාතෙතබ්බතා අත්ථතො වුත්තායෙවාති දට්ඨබ්බා. තථා හි වුත්තං ‘‘සත්තන්නංත්වෙව කායාන’’න්තිආදි. සොතුං වා සාවෙතුං වා සමත්ථො නාම නත්ථීති පච්චෙකං නෙසං සවනෙසු අසමත්ථත්තා තදෙකදෙසාදීසුපි අසමත්ථතං දීපෙති. යදි කොචි හන්තා නත්ථි, කථං සත්ථප්පහාරොති ආහ ‘‘යථා මුග්ගරාසිආදීසූ’’තිආදි. කෙවලං සඤ්ඤාමත්තමෙව හොති, හනනඝාතනාදි පන පරමත්ථතො නත්ථෙව කායානං අවිකොපනීයභාවතොති අධිප්පායො. කෙවලං තක්කමත්තෙන නිරත්ථකං දිට්ඨිං දීපෙතීති එතෙන යස්මා තක්කිකා නිරඞ්කුසතාය පරිකප්පනස්ස යං කිඤ්චි අත්තනා පරිකප්පිතං සාරතො මඤ්ඤමානා තථෙව අභිනිවිස්ස තක්කදිට්ඨිග්ගාහං ගණ්හන්ති, තස්මා න තෙසං දිට්ඨිවත්ථුස්මිං විඤ්ඤූහි විචාරණා කත්තබ්බාති දස්සෙති. කෙචීති සාරසමාසාචරියා. පඤ්චින්ද්‍රියවසෙනාති පඤ්චරූපින්ද්‍රියවසෙන. කම්මන්ති ලද්ධි කම්මභාවෙන සුපාකටත්තා. අවඞ්කකථාතාරණාදිකා ද්වාසට්ඨි පටිපදා. එකස්මිං කප්පෙති එකස්මිං මහාකප්පෙ.

ແຜ່ນດິນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ pathavīkāyo ເພາະເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງກາຍ. ຜູ້ທີ່ສາມາດຈະຂ້າຫຼືໃຫ້ຂ້າ ຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະຄວາມທ່ຽງແລະຄວາມບໍ່ປ່ຽນແປງແຫ່ງກາຍຂອງສັດມີຊີວິດ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ຄວາມທີ່ກາຍເຫຼົ່ານັ້ນເປັນສິ່ງທີ່ໃຜຂ້າບໍ່ໄດ້ແລະໃຫ້ຂ້າບໍ່ໄດ້ ຈຶ່ງເປັນອັນກ່າວໄວ້ແລ້ວໂດຍອັດຖະ ພຶງຊາບຢ່າງນີ້. ເພາະວ່າ ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ 'ແຫ່ງກາຍທັງເຈັດນັ້ນເອງ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ຜູ້ທີ່ສາມາດຈະຟັງຫຼືໃຫ້ຟັງ ຍ່ອມບໍ່ມີ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ສາມາດແມ້ໃນສ່ວນໜຶ່ງຂອງກາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະຄວາມບໍ່ສາມາດໃນການຟັງກາຍເຫຼົ່ານັ້ນແtearລະກາຍ. ຫາກບໍ່ມີຜູ້ຂ້າ, ການຟັນດ້ວຍສັດຕາຈະມີໄດ້ແນວໃດ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'eໝືອນໃນກອງສາກເປັນຕົ້ນ'. ມີພຽງແຕ່ຄວາມກຳນົດໝາຍເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນການຂ້າແລະການໃຫ້ຂ້າເປັນຕົ້ນ ໂດຍປໍລະມັດແລ້ວບໍ່ມີເລີຍ ເພາະສະພາວະທີ່ກາຍທັງຫຼາຍບໍ່ອາດທຳລາຍໄດ້, ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ຄຳວ່າ ສະແດງທິດຖິທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດດ້ວຍພຽງແຕ່ການຄິດຄາດຄະເນ ດ້ວຍຄຳນີ້ ຍ່ອມສະແດງວ່າ ເພາະພວກນັກເດົາຄິດຄາດຄະເນຢ່າງບໍ່ມີຂອບເຂດ ຈຶ່ງສຳຄັນສິ່ງໃດໜຶ່ງທີ່ຕົນຄິດຄາດຄະເນວ່າເປັນສາລະ ແລ້ວເຂົ້າໄປຍຶດໝັ້ນຖືເອົາທິດຖິດ້ວຍການຄິດຄາດຄະເນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ວິນຍູຊົນຈຶ່ງບໍ່ຄວນພິຈາລະນາໃນວັດຖຸແຫ່ງທິດຖິຂອງພວກເຂົາ. ຄຳວ່າ Kecī ໄດ້ແກ່ ພະອາຈານຜູ້ຮວບຮວມສາລະ. ຄຳວ່າ Pañcindriyavasena ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຮູບິນຊີຫ້າ. ຄຳວ່າ Kamma ໄດ້ແກ່ ລັດທິ ເພາະປາກົດຈະແຈ້ງໂດຍຄວາມເປັນກຳ. ຂໍ້ປະຕິບັດຫົກສິບສອງ ມີການເວົ້າບໍ່ຄົດແລະການຂ້າມພົ້ນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Ekasmiṃ kappe ໄດ້ແກ່ ໃນມະຫາກັບໜຶ່ງ.

පුරිසභූමියොති [Pg.110] පධානපුග්ගලෙන නිද්දෙසො, ඉත්ථීනම්පෙතා භූමියො ඉච්ඡන්තෙව. භික්ඛු ච පන්නකොතිආදි තෙසං පාළියෙව. තත්ථ පන්නකොති භික්ඛාය විචරණකොති වදන්ති, තෙසං වා පටිපත්තිං පටිපන්නකො. ජිනොති ජිණ්ණො, ජරාවසෙන නිහීනධාතුකොති වදන්ති, අත්තනො වා පටිපත්තියා පටිපක්ඛං ජිනිත්වා ඨිතො. සො කිර තථාභූතො කස්සචිපි ධම්මං න කථෙති, තෙනාහ ‘‘න කිඤ්චි ආහා’’ති. අලාභින්ති ‘‘සො න කුම්භිමුඛා පටිග්ගණ්හතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.394) නයෙන වුත්තඅලාභහෙතුසමායොගෙන අලාභිං. තතො එව ජිඝච්ඡාදුබ්බලපරෙතතාය සයනපරායණං සමණං පන්නභූමීති වදති.

ຄຳວ່າ Purisabhūmiyo (ພູມຂອງບຸລຸດ) ເປັນການສະແດງດ້ວຍບຸກຄົນຜູ້ເປັນປະທານ, ແຕ່ພວກເຂົາກໍປາດຖະໜາພູມເຫຼົ່ານີ້ແມ້ແກ່ສະຕີທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ Bhikkhu ca pannako (ພິກຂຸແລະຜູ້ເລືອຄານ) ເປັນຕົ້ນ ເປັນພະບາລີຂອງພວກເຂົາເອງ. ໃນບົດນັ້ນ ຄຳວ່າ pannako ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທ່ຽວໄປເພື່ອພິກຂາ, ພວກເຂົາກ່າວຢ່າງນີ້, ຫຼືຜູ້ປະຕິບັດຕາມຂໍ້ປະຕິບັດຂອງພວກເຂົາ. ຄຳວ່າ Jino ໄດ້ແກ່ ຜູ້ແກ່ຊະລາ, ມີທາດອັນຊຸດໂຊມຍ້ອນຄວາມແກ່, ພວກເຂົາກ່າວຢ່າງນີ້, ຫຼືຜູ້ຊະນະປະຕິປັກດ້ວຍຂໍ້ປະຕິບັດຂອງຕົນແລ້ວຕັ້ງຢູ່. ໄດ້ຍິນວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ສະແດງທຳແກ່ໃຜໆ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'na kiñci āha' (ບໍ່ໄດ້g່າວຫຍັງເລີຍ). ຄຳວ່າ Alābhi ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບໍ່ໄດ້ຮັບ, ດ້ວຍການປະກອບເຫດແຫ່ງການບໍ່ໄດ້ຮັບທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍນຳນອງວ່າ 'ຜູ້ນັ້ນບໍ່ຮັບຈາກປາກໝໍ້' ເປັນຕົ້ນ (ທີ. ນິ. ໑.໓໖໔). ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ພະອາຈານຈຶ່ງເອີ້ນສະມະນະຜູ້ມັກນອນ ເພາະຖືກຄວາມຫິວແລະຄວາມອ່ອນເພຍຄອບງຳ ວ່າ pannabhūmi (ພູມຂອງຜູ້ຕົກຕ່ຳ).

ආජීවවුත්තිසතානීති සත්තානං ආජීවභූතානි ජීවිකාවුත්තිසතානි. පසුග්ගහණෙන එළකජාති ගහිතා, මිගග්ගහණෙන රුරුගවයාදිසබ්බමිගජාති. බහූ දෙවාති චාතුමහාරාජිකාදිබ්‍රහ්මකායිකාදිවසෙන නෙසං අන්තරභෙදවසෙන බහූ දෙවා. තත්ථ චාතුමහාරාජිකානං එකච්චො අන්තරභෙදො ‘‘මහාසමයසුත්තෙන’’ (දී. නි. 2.331 ආදයො) දීපෙතබ්බො. මානුසාපි අනන්තාති දීපදෙසකුලවංසාජීවාදිවිභාගවසෙන මානුසාපි අනන්තභෙදා. පිසාචා එව පෙසාචා, තෙ අපරපෙතාදයො මහන්තා වෙදිතබ්බා.

ຄຳວ່າ Ājīvavuttisatāni ໄດ້ແກ່ ຮ້ອຍແຫ່ງອາຊີບອັນເປັນເຄື່ອງລ້ຽງຊີວິດຂອງສັດທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍການຖືເອົາຄຳວ່າ pasu (ສັດລ້ຽງ) ຍ່ອມໝາຍເອົາສັດຈຳພວກແກະ; ດ້ວຍການຖືເອົາຄຳວ່າ miga (ເນື້ອ) ຍ່ອມໝາຍເອົາສັດປ່າທຸກຊະນິດມີເນື້ອຣຸຣຸແລະກະທິງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Bahū devā ໄດ້ແກ່ ເທວະດາທັງຫຼາຍ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເທວະດາຊັ້ນຈາຕຸມະຫາຣາຊິກαແລະພົມມະກາຍິກາເປັນຕົ້ນ ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການແບ່ງຍ່ອຍພາຍໃນຂອງພວກເຂົາ. ໃນເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ ການແບ່ງຍ່ອຍພາຍໃນບາງສ່ວນຂອງເທວະດາຊັ້ນຈາຕຸມະຫາຣາຊິກາ ພຶງສະແດງດ້ວຍ 'ມະຫາສະມະຍະສູດ' (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໑ ເປັນຕົ້ນ). ຄຳວ່າ Mānusāpi anantā ໄດ້ແກ່ ມະນຸດທັງຫຼາຍກໍມີການແບ່ງຍ່ອຍບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການແບ່ງທະວີບ, ປະເທດ, ຕະກູນ, ວົງຕະກູນ ແລະອາຊີບເປັນຕົ້ນ. ພວກປີສາດນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ pesācā, ພວກມັນພຶງຊາບວ່າເປັນພວກໃຫຍ່ໆ ມີພວກເປດອື່ນໆ ເປັນຕົ້ນ.

ඡද්දන්තදහමන්දාකිනියො කුළීරමුචලින්දනාමෙන වදති. ගණ්ඨිකාති පබ්බගණ්ඨිකා. පණ්ඩිතොපි…පෙ… උද්ධං න ගච්ඡති, කස්මා? සත්තානං සංසරණකාලස්ස නියතභාවතො.

ທ່ານກ່າວເຖິງສະ Chaddanta ແລະສະ Mandākini ດ້ວຍຊື່ວ່າ Kuḷīra ແລະ Mucalinda. ຄຳວ່າ Gaṇṭhikā ໄດ້ແກ່ ຂໍ້ປ້ອງ. ແມ້ແຕ່ບັນດິດ...ເປ... ກໍບໍ່ຂຶ້ນໄປເບື້ອງເທິງ, ຍ້ອນຫຍັງ? ເພາະຄວາມເປັນຂອງແນ່ນອນແຫ່ງເວລາທ່ອງທ່ຽວໄປໃນສັງສາລະວັດຂອງສັດທັງຫຼາຍ.

අපරිපක්කං සංසරණනිමිත්තං සීලාදිනා පරිපාචෙති නාම සීඝංයෙව විසුද්ධිප්පත්තියා. පරිපක්කං ඵුස්ස ඵුස්ස පත්වා පත්වා පරිපක්කභාවාපාදනෙන බ්‍යන්තිං කරොති නාම. සුත්තගුළෙති සුත්තවට්ටියං. නිබ්බෙඨියමානමෙව පලෙතීති උපමාය සත්තානං සංසාරො අනුක්කමෙන ඛීයතෙව, න තස්ස වද්ධීති දස්සෙති පරිච්ඡින්නරූපත්තා.

ບຸກຄົນຍ່ອມເຮັດເຫດແຫ່ງການທ່ອງທ່ຽວທີ່ຍັງບໍ່ແກ່ກ້າໃຫ້ແກ່ກ້າດ້ວຍສິນເປັນຕົ້ນ ເພື່ອບັນລຸຄວາມບໍລິສຸດຢ່າງວ່ອງໄວ. ບຸກຄົນຍ່ອມເຮັດສິ່ງທີ່ແກ່ກ້າແລ້ວໃຫ້ສິ້ນໄປ ດ້ວຍການຖືກຕ້ອງແລ້ວຖືກຕ້ອງອີກ ບັນລຸແລ້ວບັນລຸອີກ ແລະເຮັດໃຫ້ເຖິງຄວາມແກ່ກ້າ. ຄຳວ່າ Suttaguḷe ໄດ້ແກ່ ກ້ອນດ້າຍ. ຄຳວ່າ Nibbeṭhiyamānameva paleti (ຍ່ອມຄາຍອອກໄປເອງ) ດ້ວຍອຸປະມານີ້ ຍ່ອມສະແດງວ່າ ສັງສາລະວັດຂອງສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມສິ້ນໄປຕາມລຳດັບເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີຄວາມຈະເລີນຂຶ້ນຂອງສັງສາລະວັດນັ້ນ ເພາະມີສະພາວະອັນກຳນົດໄວ້ແລ້ວ.

229. නියතිවාදෙ පක්ඛිපන්තොති සබ්බඤ්ඤුතං පටිජානිත්වාපි පදෙසඤ්ඤුතාය අසම්පායමානො තත්ථ අත්තනො අඤ්ඤාණකිරියං පරිහරිතුං අසක්කොන්තො ච ‘‘එවමෙසා නියතී’’ති නියතිවාදෙ පක්ඛිපන්තො.

໒໒໙. ຄຳວ່າ Niyativāde pakkhipanto (ໂຍນເຂົ້າໄປໃນລັດທິນິຍັດຕິ) ໄດ້ແກ່ ແມ້ຈະປະຕິຍານຄວາມເປັນສັບພັນຍູ ແຕ່ກໍບໍ່ອາດເຮັດໃຫ້ສຳເລັດໄດ້ເພາະຄວາມຮູ້ພຽງບາງສ່ວນ ແລະບໍ່ອາດຫຼີກເວັ້ນການກະທຳດ້ວຍຄວາມບໍ່ຮູ້ຂອງຕົນໃນເລື່ອງນັ້ນ ຈຶ່ງໂຍນເຂົ້າໄປໃນລັດທິນິຍັດຕິວ່າ 'ສິ່ງນີ້ເປັນນິຍັດຕິ (ຄວາມແນ່ນອນ) ຢ່າງນີ້ເອງ'.

230. ධම්මකථාය [Pg.111] අපස්සයභූතො අනුස්සවො එතස්ස අත්ථීති අනුස්සවී, තෙනෙවස්ස අපස්සයවාදං දස්සෙතුං ‘‘අනුස්සවනිස්සිතො’’ති ආහ. සවනං සච්චතොති යං කිඤ්චි අනුස්සවං, තං සවනං සච්චන්ති ගහෙත්වා ඨිතො. පිටකසම්පදායාති ගන්ථසම්පාදනෙන, තාදිසං ගන්ථං පගුණං වාචුග්ගතං කත්වා තං නිස්සාය ධම්මං කථෙති. තෙනාහ ‘‘වග්ගපණ්ණාසකායා’’තිආදි.

໒໓໐. ຜູ້ມີການຟັງຕາມໆ ກັນມາ (anussava) ອັນເປັນທີ່ພຶ່ງໃນການສະແດງທຳ ຊື່ວ່າ anussavī (ຜູ້ຟັງຕາມໆ ກັນມາ), ເພາະເຫດນັ້ນ ເພື່ອສະແດງລັດທິທີ່ອາໄສສິ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'anussavanissito' (ຜູ້ອາໄສການຟັງຕາມໆ ກັນມາ). ຄຳວ່າ Savanaṃ saccato ໄດ້ແກ່ ຖືເອົາການຟັງຕາມໆ ກັນມາໃດໜຶ່ງ ວ່າການຟັງນັ້ນເປັນຄວາມຈິງ ແລ້ວຕັ້ງຢູ່. ຄຳວ່າ Piṭakasampadāya ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄຳພີ, ຄືເຮັດຄຳພີເຊັ່ນນັ້ນໃຫ້ຄ່ອງແຄ້ວຂຶ້ນໃຈ ແລ້ວອາໄສຄຳພີນັ້ນສະແດງທຳ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວັກແລະປັນຍາສ' ເປັນຕົ້ນ.

232. මන්දපඤ්ඤොති පරිත්තපඤ්ඤො. මොමූහොති සම්මුය්හකො. ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදිනා විවිධො නානප්පකාරො ඛෙපො වාචාය පරවාදානං ඛීපනං වාචාවික්ඛෙපො, තං වාචාවික්ඛෙපං, න මරති න පච්ඡිජ්ජති යථාවුත්තො වාදවික්ඛෙපො එතායාති අමරා, තත්ථ පවත්තා දිට්ඨි අමරාවික්ඛෙපො, තං අමරාවික්ඛෙපං. අපරියන්තවික්ඛෙපන්ති ‘‘එවම්පි මෙ නො’’තිආදිනා පුච්ඡිතස්ස අපරියොසාපනවසෙන වික්ඛෙපං. ඉතො චිතො ච සන්ධාවති එකස්මිං සභාවෙ අනවට්ඨානතො. ගාහං න උපගච්ඡතීති මිච්ඡාගාහතාය උත්තරවිධානාය පුරිමපක්ඛං ඨපෙත්වා ගාහං න උපගච්ඡති. අමරාසදිසාය අමරාය වික්ඛෙපොති අමරාවික්ඛෙපො.

໒໓໒. ຄຳວ່າ Mandapañño ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີປັນຍານ້ອຍ. ຄຳວ່າ Momūho ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຫຼົງງົມງວາຍ. ຄຳວ່າ Evantipi me no (ແມ້ຢ່າງນີ້ກໍບໍ່ແມ່ນສຳລັບເຮົາ) ເປັນຕົ້ນ ເປັນການຫຼີກລ່ຽງຕ່າງໆ ນາໆ, ການຫຼີກລ່ຽງວາທະຂອງຜູ້ນັ້ນດ້ວຍວາຈາ ຊື່ວ່າ vācāvikkhepa (การຫຼີກລ່ຽງດ້ວຍວາຈາ), ໄດ້ແກ່ ການຫຼີກລ່ຽງດ້ວຍວາຈານັ້ນ, ການຫຼີກລ່ຽງວາທະທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ບໍ່ຕາຍ ບໍ່ຂາດສູນດ້ວຍສິ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ amarā (ບໍ່ຕາຍ), ທິດຖິທີ່ເປັນໄປໃນສິ່ງນັ້ນ ຊື່ວ່າ amarāvikkhepa (ການຫຼີກລ່ຽງບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດເໝືອນປາໄຫຼ), ໄດ້ແກ່ ການຫຼີກລ່ຽງບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດນັ້ນ. ຄຳວ່າ Apariyantavikkhepa ໄດ້ແກ່ ການຫຼີກລ່ຽງໂດຍການບໍ່ເຮັດໃຫ້ຈົບລົງ ເມື່ອຖືກຖາມວ່າ 'ແມ້ຢ່າງນີ້ກໍບໍ່ແມ່ນສຳລັບເຮົາ' ເປັນຕົ້ນ. ຍ່ອມແລ່ນໄປທາງນີ້ທາງນັ້ນ ເພາະບໍ່ຕັ້ງຢູ່ໃນສະພາວະດຽວ. ຄຳວ່າ Gāhaṃ na upagacchati ໄດ້ແກ່ ບໍ່ເຂົ້າເຖິງການຍຶດໝັ້ນ ໂດຍກຳນົດຝ່າຍກ່ອນໄວ້ເພື່ອຕອບດ້ວຍຄວາມຍຶດໝັ້ນທີ່ຜິດ. ການຫຼີກລ່ຽງທີ່ເໝືອນປາໄຫຼ ຊື່ວ່າ amarāvikkhepa.

ඉදං කුසලන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, ඉමිනා පකාරෙනාති අත්ථො. අමරාවික්ඛෙපිකො යථා කුසලෙ, එවං අඤ්ඤස්මිං යං කිඤ්චි කෙනචි පුච්ඡිතං අත්ථං අත්තනො අරුච්චනතාය ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදිනා තත්ථ තත්ථ වික්ඛෙපඤ්ඤෙව ආපජ්ජති, තස්මා ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’තිආදි තත්ථ තත්ථ පුච්ඡිතාකාරපටිසෙධනවසෙන වික්ඛිපනාකාරදස්සනං. නනු චෙත්ථ වික්ඛෙපවාදිනො වික්ඛෙපපක්ඛස්ස අනනුජානනං වික්ඛෙපපක්ඛෙ අවට්ඨානං යුත්තන්ති? න, තත්ථාපි තස්ස සම්මූළ්හස්ස පටික්ඛෙපවසෙනෙව වික්ඛෙපවාදස්ස පවත්තනතො. තෙන වුත්තං ‘‘නො’’ති. තථා හි සඤ්චයො බෙලට්ඨපුත්තො රඤ්ඤා අජාතසත්තුනා සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො පරලොකත්තිකාදීනං පටිසෙධනමුඛෙන වික්ඛෙපං බ්‍යාකාසි.

"Idaṃ kusalanti" (ນີ້ເປັນກຸສົນ) ໃນຄຳນີ້, ສັບວ່າ "iti" ມີອັດຖะວ່າ ປະການ, ມີອະທິບາຍວ່າ "ໂດຍປະການນີ້". ພວກອະມະລາວິກເຂປິກະ (ຜູ້ເວົ້າຫຼີກລ່ຽງບໍ່ຕາຍຕົວ) ເມື່ອຖືກໃຜກໍຕາມຖາມບັນຫາໃດໜຶ່ງ ບໍ່ວ່າຈະເປັນເລື່ອງກຸສົນ ຫຼື ເລື່ອງອື່ນໆ, ເພາະຄວາມບໍ່ພໍໃຈຂອງຕົນ ຈຶ່ງເຖິງຄວາມຫຼີກລ່ຽງ (ວິກເຂປະ) ໃນເລື່ອງນັ້ນໆ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ແມ້ແຕ່ຢ່າງນີ້ ກໍບໍ່ແມ່ນສຳລັບຂ້ອຍ" ເປັນຕົ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ, ຄຳວ່າ "ແມ້ແຕ່ຢ່າງນີ້ ກໍບໍ່ແມ່ນສຳລັບຂ້ອຍ" ເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງເປັນການສະແດງອາການຫຼີກລ່ຽງ ໂດຍການປະຕິເສດລັກສະນະຄຳຖາມໃນເລື່ອງນັ້ນໆ. ຖ້າຖາມວ່າ "ໃນເລື່ອງນີ້, ການບໍ່ຍອມຮັບຝ່າຍຫຼີກລ່ຽງ ແລະ ການຕັ້ງຢູ່ໃນຝ່າຍຫຼີກລ່ຽງ ຂອງຜູ້ກ່າວວາຈາຫຼີກລ່ຽງ ບໍ່ຄວນເປັນສິ່ງທີ່ສົມຄວນບໍ?" ຕອບວ່າ "ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະແມ້ໃນເລື່ອງນັ້ນ, ວາຈາຫຼີກລ່ຽງຂອງບຸກຄົນຜູ້ຫຼົງງົມງວາຍນັ້ນ ກໍເປັນໄປໂດຍການປະຕິເສດເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນ'. ດ້ວຍວ່າ ສັນໄຊ ເວລັດຖະບຸດ ເມື່ອພະເຈົ້າອະຊາດສັດຕູ ຕັດຖາມເຖິງສາມັນຍะຜົນທີ່ເຫັນປະຈັກ, ກໍໄດ້ພະຍາກອນຫຼີກລ່ຽງ ໂດຍການປະຕິເສດເລື່ອງໂລກໜ້າເປັນຕົ້ນ."

එත්ථාහ – ‘‘නනු චායං සබ්බොපි අමරාවික්ඛෙපිකො කුසලාදයො ධම්මෙ පරලොකත්තිකාදීනි ච යථාභූතං අනවබුජ්ඣමානො තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨො සමානො පුච්ඡාය වික්ඛෙපමත්තං ආපජ්ජති, තස්ස කථං දිට්ඨිගතභාවො. න හි අවත්තුකාමස්ස විය පුච්ඡිතමත්ථං අජානන්තස්ස වික්ඛෙපකරණමත්තෙන [Pg.112] තස්ස දිට්ඨිගතිකතා යුත්තා’’ති? වුච්චතෙ – න හෙව ඛො පුච්ඡාය වික්ඛෙපකරණමත්තෙන තස්ස දිට්ඨිගතිකතා, අථ ඛො මිච්ඡාභිනිවෙසවසෙන. සස්සතාභිනිවෙසෙන මිච්ඡාභිනිවිට්ඨොයෙව හි පුග්ගලො මන්දබුද්ධිතාය කුසලාදිධම්මෙ පරලොකත්තිකාදීනි ච යාථාවතො අප්පටිපජ්ජමානො අත්තනා අවිඤ්ඤාතස්ස අත්ථස්ස පරං විඤ්ඤාපෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය මුසාවාදභයෙන ච වික්ඛෙපං ආපජ්ජතීති. අථ වා පුඤ්ඤපාපානං තබ්බිපාකානඤ්ච අනවබොධෙන අසද්දහනෙන ච තබ්බිසයාය පුච්ඡාය වික්ඛෙපකරණංයෙව සුන්දරන්ති ඛන්තිං රුචිං උප්පාදෙත්වා අභිනිවිසන්තස්ස උප්පන්නා විසුංයෙව සා එකා දිට්ඨි සත්තභඞ්ගදිට්ඨි වියාති දට්ඨබ්බා, ඉන්ද්‍රියබද්ධතො ච තතියට්ඨානභාවෙ දස්සිතො.

"ໃນເລື່ອງນີ້ ມີຄຳຖາມວ່າ: 'ພວກອະມະລາວິກເຂປິກະທັງໝົດນີ້ ເມື່ອບໍ່ຮູ້ແຈ້ງຕາມຄວາມເປັນຈິງ ເຊິ່ງທຳມີກຸສົນເປັນຕົ້ນ ແລະ ເລື່ອງໂລກໜ້າເປັນຕົ້ນ, ເມື່ອຖືກຖາມບັນຫາໃນເລື່ອງນັ້ນໆ ກໍເຖິງພຽງຄວາມຫຼີກລ່ຽງຄຳຖາມເທົ່ານັ້ນ, ຄວາມເປັນມິດສາທິດຖິຂອງຜູ້ນັ້ນຈະມີໄດ້ແນວໃດ? ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ຮູ້ເລື່ອງທີ່ຖືກຖາມ ເໝືອນກັບຜູ້ບໍ່ຢາກເວົ້າ, ການທີ່ລາວຈະເປັນມິດສາທິດຖິ ພຽງເພາະການເຮັດຄວາມຫຼີກລ່ຽງນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ.' ແກ້ວ່າ: 'ຄວາມເປັນມິດສາທິດຖິຂອງຜູ້ນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນມີພຽງເພາະການເຮັດຄວາມຫຼີກລ່ຽງຄຳຖາມເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ມີເພາະຄວາມຍຶດໝັ້ນຜິດ (ມິດສາພິນິເວດ). ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ຍຶດໝັ້ນຜິດ ດ້ວຍຄວາມຍຶດໝັ້ນວ່າທ່ຽງ (ສັດສະຕະພິນິເວດ) ນັ້ນເອງ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີປັນຍາອ່ອນ ເມື່ອບໍ່ເຂົ້າເຖິງທຳມີກຸສົນເປັນຕົ້ນ ແລະ ເລື່ອງໂລກໜ້າເປັນຕົ້ນ ຕາມຄວາມເປັນຈິງ, ເພາະຄວາມບໍ່ສາມາດທີ່ຈະໃຫ້ຜູ້ອື່ນຮູ້ເລື່ອງທີ່ຕົນເອງບໍ່ຮູ້ ແລະ ເພາະຢ້ານການເວົ້າຕົວະ ຈຶ່ງເຖິງຄວາມຫຼີກລ່ຽງ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ເພາະຄວາມບໍ່ຮູ້ ແລະ ຄວາມບໍ່ເຊື່ອໃນບຸນແລະບາບ ພ້ອມທັງວິບາກຂອງບຸນແລະບາບນັ້ນ, ບຸກຄົນຜູ້ຍຶດໝັ້ນ ໂດຍເຮັດຄວາມພໍໃຈແລະຄວາມຊອບໃຈໃຫ້ເກີດຂຶ້ນວ່າ 'ການເຮັດຄວາມຫຼີກລ່ຽງຄຳຖາມໃນເລື່ອງນັ້ນໆ ແຫຼະເປັນສິ່ງທີ່ດີ' ທິດຖິອັນໜຶ່ງນັ້ນ ທີ່ເກີດຂຶ້ນຕ່າງຫາກ ຄວນເຫັນວ່າ ເປັນເໝືອນກັບສັດຕະພັງຄະທິດຖິ (ທິດຖິທີ່ມີລັກສະນະ 7 ປະການ), ແລະ ໄດ້ສະແດງໄວ້ໃນຖານະທີ່ສາມ ຖັດຈາກອິນທະລິຍະພັດທະ (ຄວາມຜູກພັນໃນອິນຊີ).'"

234. සන්නිධිකාරකං කාමෙති එත්ථ අනින්ද්‍රියබද්ධානි අධිප්පෙතානීති තිලතණ්ඩුලාදිග්ගහණං, තස්ස ලොකස්ස අප්පසාදපරිහාරත්ථං කදාචි තණ්ඩුලනාළිආදිසඞ්ගහණකරණං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තිලතණ්ඩුලාදයො පඤ්ඤායන්තී’’ති.

໒໓໔. "ໃນຄຳວ່າ 'Sannidhikārakaṃ kāmeti' (ປາດຖະໜາການເຮັດການສະສົມ) ນີ້, ໝາຍເຖິງສິ່ງຂອງທີ່ບໍ່ມີຊີວິດ (ອະນິນທະລິຍະພັດທະ) ຄື ການຖືເອົາງາ ແລະ ເຂົ້າສານເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ງາ ແລະ ເຂົ້າສານເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມປາກົດ' ນີ້ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ ການເຮັດການສະສົມເຂົ້າສານມີປະມານໜຶ່ງທະນານເປັນຕົ້ນ ໃນບາງຄັ້ງ ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມບໍ່ເຫຼື້ອມໃສຂອງຊາວໂລກ."

236. ආජීවකා මතා නාමාති ඉමෙ ආජීවකා සබ්බසො සම්මාපටිපත්තිරහිතා මිච්ඡා එව ච පටිපජ්ජමානා අධිසීලසඞ්ඛාතස්ස සීලජීවිතස්ස අභාවෙන මතා නාම. පුත්තමතාති මතපුත්තා. සමණෙ ගොතමෙ බ්‍රහ්මචරියවාසො අත්ථීති සමණං එව ගොතමං පරිසුද්ධො සුපරිපුණ්ණො තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයාවහො බ්‍රහ්මචරියවාසො අත්ථි. එතෙනෙත්ථ ධම්මසුධම්මතාදිදීපනෙන බුද්ධසුබුද්ධතඤ්ච දීපෙති, අඤ්ඤත්ථ නත්ථීති ඉමිනා බාහිරකෙසු තස්ස අභාවං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໒໓໖. "ຄຳວ່າ 'Ājīvakā matā nāma' (ພວກອາຊີວົກ ຊື່ວ່າຕາຍແລ້ວ) ຄື ພວກອາຊີວົກເຫຼົ່ານີ້ ປາສະຈາກສຳມາປະຕິບັດໂດຍປະການທັງປວງ ແລະ ປະຕິບັດຜິດເທົ່ານັ້ນ, ຊື່ວ່າຕາຍແລ້ວ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຊີວິດຄືສິນ ທີ່ກ່າວຄືອະທິສິນ. ຄຳວ່າ 'Puttamatā' ຄື ມີບຸດຕາຍແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'Samaṇe gotame brahmacariyavāso atthi' (ການປະພຶດພົມມະຈັນ ມີຢູ່ໃນພະສະມະນະໂຄດົມ) ຄື ການປະພຶດພົມມະຈັນ ທີ່ບໍລິສຸດ ບໍລິບູນສິ້ນເຊີງ ອັນນຳໄປສູ່ຄວາມສິ້ນທຸກໂດຍຊອບ ຂອງຜູ້ປະຕິບັດຕາມນັ້ນ ມີຢູ່ໃນພະສະມະນະໂຄດົມນັ້ນເອງ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງຄວາມເປັນພະພຸດທະເຈົ້າຜູ້ຕັດສະຮູ້ດີແລ້ວ ໂດຍການສະແດງຄວາມເປັນທຳທີ່ດີເປັນຕົ້ນ, ແລະ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໃນບ່ອນອື່ນບໍ່ມີ' ນີ້ ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງພົມມະຈັນນັ້ນ ໃນລັດທິພາຍນອກ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍທັງນັ້ນ."

සන්දකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

"ການປະກາດອັດຖະອັນລີ້ລັບ (ລີນັດຖະປະກາສະນາ) ແຫ່ງອັດຖະກະຖາສັນທະກະສູດ ຈົບບໍລິບູນ."

7. මහාසකුලුදායිසුත්තවණ්ණනා

໗. "ອັດຖະກະຖາມະຫາສະກຸລຸດາຍິສູດ"

237. අභිඤ්ඤාතාති එදිසො එදිසො චාති අභිලක්ඛණවසෙන ඤාතා. අප්පසද්දස්ස විනීතො, අප්පසද්දතාය මන්දභාණිතාය විනීතොති ච අප්පසද්දවිනීතොති වුච්චමානෙ අඤ්ඤෙන විනීතභාවො දීපිතො හොති, භගවා පන සයම්භුඤාණෙන සයමෙව විනීතො. තස්මා පාළියං ‘‘අප්පසද්දවිනීතො’’ති න වුත්තං. තෙනාහ ‘‘න හි භගවා අඤ්ඤෙන විනීතො’’ති.

໒໓໗. "ຄຳວ່າ 'Abhiññātā' (ຜູ້ປາກົດຊື່ສຽງ) ຄື ເປັນທີ່ຮູ້ຈັກໂດຍກຳນົດລັກສະນະວ່າ ເປັນຢ່າງນີ້ໆ. ເມື່ອເວົ້າວ່າ 'appasaddavinīto' (ຜູ້ໄດ້ຮັບການຝຶກໃຫ້ມີສຽງເບົາ ຫຼື ຜູ້ໄດ້ຮັບການຝຶກດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ມີສຽງເບົາ ແລະ ເວົ້າຄ່ອຍ), ຄວາມເປັນຜູ້ໄດ້ຮັບການຝຶກໂດຍຜູ້ອື່ນ ຍ່ອມປາກົດ, ແຕ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ໄດ້ຮັບການຝຶກດ້ວຍພະອົງເອງ ດ້ວຍສະຍຳພູຍານ. ເພາະສະນັ້ນ ໃນພະບາລີ ຈຶ່ງບໍ່ກ່າວວ່າ 'appasaddavinīto'. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ບໍ່ແມ່ນຜູ້ທີ່ຜູ້ອື່ນຝຶກແລ້ວ'."

238. හිය්‍යොදිවසං [Pg.113] උපාදාය තතො ආසන්නානි කතිපයානි දිවසානි පුරිමානි නාම හොන්ති, පුරිමානීති ච පුබ්බකානි, අතීතානීති අත්ථො. තතො පරන්ති යථා වුත්තඅතීතදිවසතො අනන්තරං පරං පුරිමතරං අතිසයෙන පුරිමත්තා. ඉති ඉමෙසු ද්වීසු පවත්තිතො යථාක්කමං පුරිමපුරිමතරභාවො, එවං සන්තෙපි යදෙත්ථ ‘‘පුරිමතර’’න්ති වුත්තං, තතො පභුති යං යං ඔරං, තං තං පරං, යං යං පරං, තං තං ‘‘පුරිමතර’’න්ති වුත්තං හොති. කුතූහලයුත්තා සාලා කුතූහලසාලා යථා ‘‘ආජඤ්ඤරථො’’ති. ඉමෙ දස්සනාදයො.

໒໓໘. "ນັບຕັ້ງແຕ່ວັນວານນີ້ໄປ ວັນເລັກນ້ອຍທີ່ໃກ້ຄຽງກັບວັນນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'purimāni' (ວັນກ່ອນໆ), ຄຳວ່າ 'purimāni' ນີ້ ມີອັດຖະວ່າ ວັນກ່ອນ, ຄື ວັນທີ່ລ່ວງໄປແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'tato paraṃ' (ຖັດຈາກນັ້ນ) ຄື ຖັດຈາກວັນທີ່ລ່ວງໄປແລ້ວຕາມທີ່ກ່າວນັ້ນ ວັນທີ່ຖັດໄປອີກ ຊື່ວ່າ 'purimataraṃ' (ວັນກ່ອນໜ້ານັ້ນອີກ) ເພາະຄວາມເປັນວັນກ່ອນຢ່າງຍິ່ງ. ຄວາມເປັນວັນກ່ອນ ແລະ ວັນກ່ອນໜ້ានັ້ນອີກ ຍ່ອມເປັນໄປຕາມລຳດັບ ໃນສອງຄຳນີ້ຢ່າງນີ້, ເຖິງແມ່ນຈະເປັນຢ່າງນັ້ນ, ຄຳໃດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້ວ່າ 'purimataraṃ', ນັບແຕ່ນັ້ນມາ ວັນໃດທີ່ຢູ່ໃກ້ເຂົ້າມາ ວັນນັ້ນຊື່ວ່າ 'paraṃ' (ຖັດມາ), ວັນໃດທີ່ຢູ່ຫ່າງອອກໄປ ວັນນັ້ນຊື່ວ່າ 'purimataraṃ' (ກ່ອນໜ້ານັ້ນອີກ). ສາລາທີ່ປະກອບດ້ວຍຄວາມຢາກຮູ້ຢາກເຫັນ ຊື່ວ່າ 'kutūhalasālā' (ສາລາອະລົກອະລົນ) ເໝືອນກັບຄຳວ່າ 'ājaññaratho' (ລົດม້າອັດສະດອນ). ຄຳເຫຼົ່ານີ້ ມີການເຫັນເປັນຕົ້ນ."

අයථාභූතගුණෙහීති අයථාභූතං මිච්ඡාදීපිතඅත්ථමත්තෙනෙව උග්ඝොසිතගුණෙහි සමුග්ගතො ඝොසිතො. තරන්ති අතික්කමන්ති එතෙනාති තිත්ථං, අග්ගමග්ගො. දිට්ඨිගතිකමග්ගො පන අයථාභූතොපි තෙසං තථා විතරණං උපාදාය තිත්ථන්ති වොහරීයතීති තං කරොන්තා තිත්ථකරා. ඔසරතීති පවිසති.

"ຄຳວ່າ 'Ayathābhūtaguṇehi' (ດ້ວຍຄຸນທີ່ບໍ່ເປັນຈິງ) ຄື ຜູ້ທີ່ຖືກຍົກຍ້ອງສັນລະເສີນ ດ້ວຍຄຸນຄວາມດີທີ່ປ່າວປະກາດໄວ້ ໂດຍພຽງແຕ່ສະແດງສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນຈິງ ຢ່າງຜິດໆ. ຄຳວ່າ 'titthaṃ' (ທ່າ, ທາງຂ້າມ) ຄື ທາງທີ່ຄົນທັງຫຼາຍໃຊ້ຂ້າມ ຫຼື ກ້າວລ່ວງໄປ ໄດ້ແກ່ ມັກອັນປະເສີດ (ອະລິຍະມັກ). ແຕ່ຫົນທາງຂອງພວກມິດສາທິດຖິ ເຖິງແມ່ນຈະບໍ່ເປັນຈິງ ກໍເອີ້ນວ່າ 'titthaṃ' ເພາະອາໄສການຂ້າມໄປຂອງພວກເຂົາຢ່າງນັ້ນ, ຜູ້ທີ່ສ້າງຫົນທາງນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'titthakarā' (ເຈົ້າລັດທິ, ຜູ້ສ້າງທ່າ). ຄຳວ່າ 'osarati' ຄື ເຂົ້າໄປ."

239. සහිතන්ති පුබ්බාපරාවිරුද්ධං. න කිඤ්චි ජාතන්ති පටිඤ්ඤාදොසහෙතුදොසඋදාහරණදොසදුට්ඨදොසතාය න කිඤ්චි ජාතං. තෙනාහ ‘‘ආරොපිතො තෙ වාදො’’ති. වදන්ති තෙන පරිභාසන්තීති වාදො දොසො. සභාවක්කොසෙනාති සභාවතො පවත්තකොට්ඨාසෙන.

໒໓໙. "ຄຳວ່າ 'Sahitaṃ' (ມີປະໂຫยດ, ສອດຄ່ອງ) ຄື ບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນທັງເບື້ອງຕົ້ນແລະເບື້ອງປາຍ. ຄຳວ່າ 'Na kiñci jātaṃ' (ບໍ່ມີຫຍັງເກີດຂຶ້ນເລີຍ) ຄື ບໍ່ມີຫຍັງເກີດຂຶ້ນເລີຍ ເພາະຄວາມເປັນຄຳເວົ້າທີ່ເສຍຫາຍ ດ້ວຍໂທດແຫ່ງຄຳປະຕິຍານ, ໂທດແຫ່ງເຫດ, ໂທດແຫ່ງອຸທาຫອນ ແລະ ໂທດແຫ່ງການປະທຸສະຮ້າຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ວາທະຖືກຍົກຂຶ້ນສູ່ທ່ານແລ້ວ'. ຄຳວ່າ 'vādo' (ວາທະ, ໂທດ) ຄື ສິ່ງທີ່ເຂົາໃຊ້ເວົ້ານິນທາ ຫຼື ຕິຕຽນກັນ. ຄຳວ່າ 'Sabhāvakkosena' ຄື ໂດຍສ່ວນທີ່ເປັນໄປຕາມສະພາວະ."

240. පීළෙය්‍යාති මධුභණ්ඩෙන සහ භාජනෙ පීළෙත්වා දදෙය්‍ය. සබ්‍රහ්මචාරීහි සම්පයොජෙත්වාති සහධම්මිකෙහි විහෙඨනපයොගං කත්වා, තෙනාහ ‘‘විවාදං කත්වා’’ති.

໒໔໐. "ຄຳວ່າ 'Pīḷeyya' (ຄວນບີບຄັ້ນ) ຄື ຄວນບີບຄັ້ນໃສ່ໃນພາຊະນະ ພ້ອມກັບນ້ຳເຜິ້ງ ແລ້ວໃຫ້. ຄຳວ່າ 'Sabrahmacārīhi sampayojetvā' (ປະກອບຮ່ວມກັບເພື່ອນພົມມະຈັນ) ຄື ເຮັດການບີບຄັ້ນຮ່ວມກັບເພື່ອນສະຫະທຳມິກ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຮັດການວິວາດກັນແລ້ວ'."

241. ඉතරීතරෙනාති පණීතතො ඉතරෙන. තෙනාහ ‘‘ලාමකලාමකෙනා’’ති.

໒໔໑. "ຄຳວ່າ 'Itarītarena' (ດ້ວຍສິ່ງຂອງຕາມມີຕາມໄດ້) ຄື ດ້ວຍສິ່ງຂອງອື່ນທີ່ຕ່າງຈາກຂອງປະນີດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍຂອງທີ່ເລວແລະເລວທີ່ສຸດ'."

242. භත්තකොසකෙනාති කොසකභත්තෙන, ඛුද්දකසරාවභත්තකෙනාති අත්ථො. බෙලුවමත්තභත්තාහාරාති බිල්ලපමාණභත්තභොජනා. ඔට්ඨවට්ටියාති මුඛවට්ටියා. සබ්බාකාරෙනෙවාති සබ්බප්පකාරෙනෙව. අනප්පාහාරොති න වත්තබ්බො කදාචි අප්පාහාරොති කත්වා. තත්ථ අතිවිය අඤ්ඤෙහි අවිසය්හං අප්පාහාරතං භගවතො දස්සෙතුං ‘‘පධානභූමිය’’න්තිආදි වුත්තං. මයාති නිස්සක්කවචනං. විසෙසතරාති තෙන ධම්මෙන විසෙසවන්තතරා.

໒໔໒. "ຄຳວ່າ 'Bhattakosakena' ຄື ດ້ວຍເຂົ້າກ່ອງ, ມີອະທิບາຍວ່າ ດ້ວຍເຂົ້າในຖ້ວຍນ້ອຍ. ຄຳວ່າ 'Beluvamattabhattāhārā' ຄື ມີອາຫານຄືເຂົ້າປະມານເທົ່າໝາກຕູມ. ຄຳວ່າ 'Oṭṭhavaṭṭiyā' ຄື ດ້ວຍຂອບສົບ. ຄຳວ່າ 'Sabbākāreneva' ຄື ໂດຍປະການທັງປວງນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'Anappāhāro' ຄື ບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ ເປັນຜູ້ມີອາຫານນ້ອຍໃນການໃດໆ ເລີຍ. ໃນຄຳນັ້ນ ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ 'padhānabhūmiyaṃ' (ໃນພູມິແຫ່ງຄວາມພຽນ) ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ມີອາຫານນ້ອຍ ຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ອັນຜູ້ອື່ນບໍ່ສາມາດຈະອົດທົນໄດ້ຢ່າງຍິ່ງ. ຄຳວ່າ 'Mayā' (ໂດຍຂ້ອຍ) ເປັນນິດສັກກະວັດຈະນະ (ປັນຈະມີວິພັດ). ຄຳວ່າ 'Visesatarā' ຄື ເປັນຜູ້ມີຄຸນວິເສດຍິ່ງຂຶ້ນ ດ້ວຍທຳນັ້ນ."

වතසමාදානවසෙනෙව [Pg.114] පංසුකූලං ධාරෙන්තීති පංසුකූලිකාති ආහ – ‘‘සමාදින්නපංසුකූලිකඞ්ගා’’ති, සද්දත්ථො පන ‘‘විසුද්ධිමග්ගෙ’’ (විසුද්ධි. 1.24) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. පිණ්ඩපාතිකා සපදානචාරිනොතිආදීසුපි එසෙව නයො. තත්ථ තත්ථ සත්ථෙන ඡින්දිතත්තා සත්ථලූඛානි. යං යං සප්පායං, තස්සෙව ගහණං උච්චිනන්ති ආහ ‘‘උච්චිනිත්වා…පෙ… ථිරට්ඨානමෙව ගහෙත්වා’’ති. අලාබුලොමසානීති අලාබුලොමානි විය සුඛුමතරානි චීවරසුත්තංසූනි එතෙසං සන්තීති අලාබුලොමසානි. පාතිතසාණපංසුකූලන්ති කළෙවරෙන සද්ධිං ඡඩ්ඩිතසාණමයං පංසුකූලං, යං තුම්බමත්තෙ පුළවෙ ඔධුනිත්වා සත්ථා ගණ්හි.

"ຄຳວ່າ 'Paṃsukūlikā' (ຜູ້ຊົງຜ້າບັງສະກຸນ) ຄື ຜູ້ຊົງຜ້າບັງສະກຸນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະມາທານວັດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຜູ້ສະມາທານອົງແຫ່ງຜູ້ຊົງຜ້າບັງສະກຸນ' (samādinnapaṃsukūlikaṅgā), ສ່ວນເນື້ອຄວາມຂອງສັບ ພຶງຊາບຕາມແນວທາງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນ 'ຄຳພີວິສຸດທິມັກ'. ແມ້ໃນຄຳວ່າ 'Piṇḍapātikā' (ຜູ້ທ່ຽວບິນທະບາດເປັນວັດ) ແລະ 'Sapadānacārino' (ຜູ້ທ່ຽວບິນທະບາດໄປຕາມລຳດັບເຮືອນ) ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ 'satthalūkhāni' (ຜ້າເສົ້າໝອງດ້ວຍສັດຕາ) ຄື ຜ້າທີ່ຂາດເພາະຖືກຕັດດ້ວຍສັດຕາ (ມີດ) ໃນບ່ອນນັ້ນໆ. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ເລືອກເອົາແລ້ວ... ເປ... ຖືເອົາສະເພາະສ່ວນທີ່ຍັງດີຢູ່ເທົ່ານັ້ນ' ເພື່ອສະແດງວ່າ ພວກເຂົາເລືອກຖືເອົາສະເພາະສ່ວນທີ່ເປັນສັບປາຍະ (ເໝາະສົມ) ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'Alābulomasāni' ຄື ຜ້າທີ່ມີເສັ້ນໃຍລະອຽດອ່ອນ ເໝືອນກັບຂົນໝາກນ້ຳ (ໝາກນ້ຳເຕົ້າ). ຄຳວ່າ 'Pātitasāṇapaṃsukūlaṃ' ຄື ຜ້າບັງສະກຸນທີ່ເຮັດດ້ວຍປ່ານ ທີ່ຖືກຖິ້ມໄວ້ພ້ອມກັບຊາກສົບ, ເຊິ່ງພະສາດສະດາໄດ້ຊົງປັດເຄາະຕົວໜອນທີ່ມີປະມານເທົ່າທະນານອອກ ແລ້ວຊົງຖືເອົາ."

‘‘යථාපි භමරො පුප්ඵ’’න්තිආදිනා (ධ. ප. 49) වුත්තං මධුකරභික්ඛාචාරවතං ‘‘පිණ්ඩියාලොපභොජනං නිස්සාය පබ්බජ්ජා’’ති (මහාව. 73, 128) වචනතො භික්ඛූනං පකතිභූතං වතන්ති වුත්තං ‘‘උඤ්ඡාසකෙ වතෙ රතා’’ති. වත-සද්දො චෙත්ථ පකතිවතසඞ්ඛාතං සකවතං වදති. තෙනාහ ‘‘උඤ්ඡාචරියසඞ්ඛාතෙ භික්ඛූනං පකතිවතෙ’’ති. උච්චනීචඝරද්වාරට්ඨායිනොති මහන්තඛුද්දකගෙහානං බහිද්වාරකොට්ඨකට්ඨායිනො. කබරමිස්සකං භත්තං සංහරිත්වාති කණාජකමිස්සකං භත්තං සම්පිණ්ඩිත්වා. උම්මාරතො පට්ඨායාති ඝරුම්මාරතො පට්ඨාය.

"ວັດແຫ່ງການທ່ຽວພິກຂາຈານ ເໝືອນດັ່ງແມງເຜິ້ງ ທີ່ກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Yathāpi bhamaro pupphaṃ' (ແມງເຜິ້ງບໍ່ເຮັດໃຫ້ດອກໄມ້ຊ້ຳ...) ເປັນຕົ້ນ, ທ່ານກ່າວວ່າ ເປັນວັດທີ່ເປັນປົກກະຕິຂອງພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເພາະພະດຳລັດວ່າ 'ການບວດ ອາໄສໂພຊະນະຄືຄຳເຂົ້າທີ່ໄດ້ມາດ້ວຍກຳລັງແຂ່ງຂາ' ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'uñchāsake vate ratā' (ຜູ້ຍິນດີໃນວັດຄືການສະແຫວງຫາອາຫານ). ສັບວ່າ 'vata' (ວັດ) ໃນທີ່ນີ້ ກ່າວເຖິງວັດຂອງຕົນ ທີ່ນັບວ່າເປັນວັດປົກກະຕິ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນວັດປົກກະຕິຂອງພິກຂຸທັງຫຼາຍ ທີ່ກ່າວຄືການສະແຫວງຫາອາຫານ'. ຄຳວ່າ 'Uccanīcagharadvāraṭṭhāyino' ຄື ຜູ້ຢືນຢູ່ທີ່ປະຕູພາຍນອກຂອງເຮືອນຫຼັງໃຫຍ່ແລະຫຼັງນ້ອຍ. ຄຳວ່າ 'Kabaramissakaṃ bhattaṃ saṃharitvā' ຄື ຮວບຮວມເຂົ້າທີ່ປົນດ້ວຍປາຍເຂົ້າແລະຮຳ. ຄຳວ່າ 'Ummārato paṭṭhāya' ຄື ນັບຕັ້ງແຕ່ທໍລະນີປະຕູເຮືອນໄປ."

චීවරානුග්ගහත්ථන්ති චීවරානුරක්ඛණත්ථං. එත්ථ ච යස්මා බුද්ධා නාම සදෙවකෙ ලොකෙ අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං, සා චස්ස පුඤ්ඤක්ඛෙත්තතා පරමුක්කංසගතා, තස්මා සත්තානං තාදිසං උපකාරං ආචික්ඛිත්වා තෙ ච අනුග්ගණ්හන්තා ගහපතිචීවරං සාදියන්ති, චතුපච්චයසන්තොසෙ පන නෙ පරමුක්කංසගතා එවාති දට්ඨබ්බං.

"ຄຳວ່າ 'Cīvarānuggahatthaṃ' ຄື ເພື່ອຮັກສາຈີວອນ. ແລະໃນເລື່ອງນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ເພາະຂຶ້ນຊື່ວ່າ ພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເປັນເນື້ອນາບຸນອັນຍອດຢ້ຽມຂອງໂລກ ພ້ອມທັງເທວະດา, ແລະຄວາມເປັນເນື້ອນາບຸນຂອງພະອົງນັ້ນ ກໍເຖິງຄວາມຍອດຢ້ຽມຢ່າງຍິ່ງ, ເພາະສະນັ້ນ ພະອົງທັງຫຼາຍ ເມື່ອຊົງບອກອຸປະການະຄຸນປານນັ້ນແກ່ສັດທັງຫຼາຍ ແລະຊົງອະນຸເຄາະສັດເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຊົງຮັບຄະຫะປະຕິຈີວອນ, ແຕ່ໃນເລື່ອງຄວາມສັນໂດດໃນປັດໄຈສີ່ ພຶງຊາບວ່າ ພະອົງທັງຫຼາຍກໍເຖິງຄວາມຍອດຢ້ຽມຢ່າງຍິ່ງເຊັ່ນກັນ."

244. සප්පච්චයන්ති සහෙතුකං සකාරණං හුත්වා ධම්මං දෙසෙතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. චොදකො පන අධිප්පායං අජානන්තො ‘‘කිං පනා’’තිආදිමාහ. ඉතරො ‘‘නො න දෙසෙතී’’තිආදිනා අධිප්පායං විවරති. නිදානන්ති චෙත්ථ ඤාපකං උප්පත්තිකාරණං අධිප්පෙතං, තඤ්ච තස්ස තස්ස අනුප්පත්තියුත්තස්ස අත්ථස්ස පටිපක්ඛහරණතො ‘‘සප්පාටිහාරිය’’න්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘පුරිමස්සෙවෙතං වෙවචන’’න්ති. රාගාදීනං වා පටිහරණං පටිහාරියං, තදෙව පාටිහාරියං, සහ පාටිහාරියෙනාති සප්පාටිහාරියං. රාගාදිපටිසෙධවසෙනෙව හි සත්ථා ධම්මං දෙසෙති.

໒໔໔. "ຄຳວ່າ 'Sappaccayaṃ' (ມີເຫດຜົນ) ມີອັດຖະໃນທີ່ນີ້ວ່າ ຊົງສະແດງທຳໃຫ້ມີເຫດ ມີກຳເນີດ. ແຕ່ຜູ້ຖາມ (ໂຈທົກ) ເມື່ອບໍ່ຮູ້ຄວາມປະສົງ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'kiṃ pana' (ກໍແນວໃດ...) ເປັນຕົ້ນ. ຝ່າຍອີກຄົນໜຶ່ງ (ຜູ້ຕອບ) ຍ່ອມສະແດງຄວາມປະສົງໃຫ້ຈະແຈ້ງ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'no na deseti' (ບໍ່ແມ່ນບໍ່ສະແດງ...) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'Nidāna' (ເຫດ, ຕົ້ນເຫດ) ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງ ເຫດທີ່ເຮັດໃຫ້ຮູ້ ຫຼື ເຫດທີ່ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ, ແລະເຫດນັ້ນ ທ່ານກ່າວວ່າ 'sappāṭihāriyaṃ' (ມີປາຕິຫານ) ເພາະເປັນການກຳຈັດສິ່ງທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ເນື້ອຄວາມທີ່ບໍ່ຄວນເກີດຂຶ້ນນັ້ນໆ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄຳນີ້ເປັນໄວພົດຂອງຄຳກ່ອນນັ້ນເອງ'. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ການກຳຈັດລາຄະເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'paṭihāriya', ຄຳວ່າ 'pāṭihāriya' ກໍຄືກັນ, ທຳທີ່ເປັນໄປພ້ອມກັບປາຕິຫານ ຊື່ວ່າ 'sappāṭihāriya'. ເພາະວ່າ ພະສາດສະດາ ຊົງສະແດງທຳ ໂດຍການຫ້າມລາຄະເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ."

245. තස්ස [Pg.115] තස්ස පඤ්හස්සාති යං යං පඤ්හං පරො අභිසඞ්ඛරිත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡති, තස්ස තස්ස පඤ්හස්ස. උපරි ආගමනවාදපථන්ති විස්සජ්ජනෙ කතෙ තතො උපරි ආගච්ඡනකං වාදමග්ගං. විසෙසෙත්වා වදන්තොති වත්තති, ‘‘භො ගොතම, වත්තුමරහතී’’ති අත්තනො වාදභෙදනත්ථං ආහතං කාරණං අත්තනො මාරණත්ථං ආවුධං නිදස්සෙන්තො විය විසෙසෙත්වා වදන්තො පහාරකෙන වචනෙන. අන්තරන්තරෙති මයා වුච්චමානකථාපබන්ධස්ස අන්තරන්තරෙ. දදෙය්‍ය වදෙය්‍ය. එවරූපෙසු ඨානෙසූති පරවාදීහි සද්ධිං වාදපටිවාදට්ඨානෙසු. තෙ නිග්ගහෙතුං මයා දෙසිතං සුත්තපදං ආනෙත්වා මමයෙව අනුසාසනිං ඔවාදං පච්චාසීසන්ති.

໒໔໕. "ຄຳວ່າ 'Tassa tassa pañhassa' (ແຫ່ງບັນຫານັ້ນໆ) ຄື ບັນຫາໃດໆ ທີ່ຜູ້ອື່ນແຕ່ງຂຶ້ນ ແລ້ວເຂົ້າໄປເຝົ້າພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າເພື່ອທູນຖາມ, ແຫ່ງບັນຫານັ້ນໆ. ຄຳວ່າ 'Upari āgamanavādapathaṃ' (ທາງແຫ່ງວາທະທີ່ຈະມາໃນພາຍຫຼັງ) ຄື ທາງແຫ່ງວາທະທີ່ຈະເກີດຂຶ້ນຕໍ່ໄປ ເມື່ອມີການແກ້ບັນຫາແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'Visesetvā vadanto' (ກ່າວຢ່າງຈຳແນກ) ຄື ກ່າວຢູ່, ໄດ້ແກ່ ກ່າວຢ່າງຈຳແນກດ້ວຍວາຈາທີ່ກະທົບກະທຽບ ເໝືອນກັບການສະແດງອາວຸດເພື່ອຂ້າຕົນເອງ ເພາະເຫດທີ່ນຳມາເພື່ອທຳລາຍວາທະຂອງຕົນເອງວ່າ 'ທ່ານໂຄດົມ ຄວນກ່າວ'. ຄຳວ່າ 'Antarantare' ຄື ໃນລະຫວ່າງແຫ່ງຖ້ອຍຄຳທີ່ຂ້າພະເຈົ້າກຳລັງກ່າວຢູ່. ຄຳວ່າ 'Dadeyya' ຄື ຄວນກ່າວ. ຄຳວ່າ 'Evarūpesu ṭhānesu' ຄື ໃນສະຖານທີ່ໂຕ້ຕອບວາທະກັບພວກປາລະວາດີ (ຝ່າຍອື່ນ) ປານນັ້ນ. ພວກເຂົາ ຍ່ອມຫວັງສະເພາະຄຳສັ່ງສອນແລະໂອວາດຂອງຂ້າພະເຈົ້ານັ້ນເອງ ໂດຍການນຳເອົາບົດສູດທີ່ຂ້າພະເຈົ້າສະແດງໄວ້ ເພື່ອຂົ່ມພວກເຂົາ."

246. සම්පාදෙමීති මනොරථං සම්පාදෙමි. පරිපූරෙමීති අජ්ඣාසයං පරිපූරෙමි. අධිසීලෙති අධිකෙ උත්තමසීලෙ. සාවකසීලතො ච පච්චෙකබුද්ධසීලතො ච බුද්ධානං සීලං අධිකං උක්කට්ඨං පරමුක්කංසතො අනඤ්ඤසාධාරණභාවතො. තෙනාහ ‘‘බුද්ධසීලං නාම කථිත’’න්ති. ඨානුප්පත්තිකපඤ්ඤාති තත්ථ තත්ථ ඨානසො උප්පන්නපඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. අවසෙසා පඤ්ඤාති ඉධ පාළියං ආගතා අනාගතා ච යථාවුත්තඤාණද්වයවිනිමුත්තා පඤ්ඤා.

໒໔໖. "ຄຳວ່າ 'Sampādemi' (ຂ້ອຍເຮັດໃຫ້ສຳເລັດ) ຄື ເຮັດຄວາມປາດຖະໜາໃຫ້ສຳເລັດ. ຄຳວ່າ 'Paripūremi' (ຂ້ອຍເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນ) ຄື ເຮັດອັດທະຍາໄສໃຫ້ບໍລິບູນ. ຄຳວ່າ 'Adhisīle' (ໃນອະທິສິນ) ຄື ໃນສິນອັນຍິ່ງ ທີ່ປະເສີດສຸດ. ສິນຂອງພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຍິ່ງໃຫຍ່ແລະປະເສີດສຸດ ກວ່າສິນຂອງພະສາວົກ ແລະສິນຂອງພະປັດເຈກກະພຸດ ເພາະຄວາມເຖິງທີ່ສຸດຢ່າງຍິ່ງ ແລະເພາະຄວາມບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ຜູ້ອື່ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທີ່ຊື່ວ່າ ພຸດທະສິນ ຖືກກ່າວໄວ້ແລ້ວ'. ຄຳວ່າ 'Ṭhānuppattikapaññā' (ປັນຍາທີ່ເກີດຂຶ້ນຕາມສະຖານະການ) ຄື ປັນຍາທີ່ເກີດຂຶ້ນຕາມເຫດການໃນບ່ອນນັ້ນໆ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'tattha' (ໃນທີ່ນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'Avasesā paññā' (ປັນຍາທີ່ເຫຼືອ) ຄື ປັນຍາທີ່ມາແລະບໍ່ມາໃນພະບາລີນີ້ ທີ່ພົ້ນຈາກຍານທັງສອງຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ."

247. විසෙසාධිගමානන්ති සතිපට්ඨානාදීනං අධිගන්ධබ්බවිසෙසානං. අභිඤ්ඤා නාම ඡ අභිඤ්ඤා, තාසු උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන ඡළභිඤ්ඤාරහතොව අග්ගමග්ගපඤ්ඤා ඉධ අභිඤ්ඤාති අධිප්පෙතා, තස්ස වොසානං පරියොසානං පාරමී පරමුක්කංසාති අවකංසාති ච අග්ගඵලං වුච්චතීති ආහ ‘‘අභිඤ්ඤා…පෙ… අරහත්තං පත්තා’’ති.

໒໔໗. "ຄຳວ່າ 'Visesādhigamānaṃ' (ແຫ່ງຄຸນວິເສດທີ່ບັນລຸ) ຄື ແຫ່ງຄຸນວິເສດທີ່ຈະພຶງບັນລຸ ມີສະຕິປັດຖານເປັນຕົ້ນ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'Abhiññā' (ອະພິນຍາ) ຄື ອະພິນຍາ 6, ໃນອະພິນຍາເຫຼົ່ານັ້ນ ປັນຍາແຫ່ງອະລິຍະມັກຂັ້ນສູງສຸດ ຂອງຜູ້ຄວນແກ່ອະພິນຍາ 6 ເທົ່ານັ້ນ ໂດຍການສະແດງຢ່າງຍອດຢ້ຽມ ໝາຍເຖິງ 'ອະພິນຍາ' 在ທີ່ນີ້, ທ່ານກ່າວວ່າ ຍອດແຫ່ງຜົນ (ອະລິຫັດຕະຜົນ) ຊື່ວ່າ ຄວາມສິ້ນສຸດ, ຄວາມຈົບ, ບາລະມີ, ຄວາມຍອດຢ້ຽມຢ່າງຍິ່ງ ແລະຄວາມຫຼຸດພົ້ນ ແຫ່ງອະພິນຍານັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອະພິນຍາ... ເປ... ບັນລຸພະອໍລະຫັນແລ້ວ'."

උපායපධානෙති අරියඵලාධිගමනස්ස උපායභූතෙ පධානෙ. ‘‘අනුප්පන්නපාපකානුප්පාදාදිඅත්ථා’’ති ගහිතා තථෙව හොන්ති, තං අත්ථං සාධෙන්තියෙවාති එතස්ස අත්ථස්ස දීපකො සම්මා-සද්දොති යථාඅධිප්පෙතත්ථස්ස අනුප්පන්නපාපකානුප්පාදාදිනො උපායභූතෙ, පධානඋපායභූතෙති අත්ථො. සම්මා-සද්දස්ස වා යොනිසො අත්ථදීපකතං සන්ධාය ‘‘යොනිසො පධානෙ’’ති වුත්තං. ඡන්දං ජනෙතීති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දං උප්පාදෙති පවත්තෙති වා. වායමතීති පයොගපරක්කමං කරොති. වීරියං ආරභතීති කායිකචෙතසිකවීරියං කරොති. චිත්තං උක්ඛිපතීති [Pg.116] තෙනෙව සහජාතවීරියෙන කොසජ්ජපක්ඛතො චිත්තං උක්ඛිපති. පදහතීති සම්මප්පධානභූතං වීරියං පවත්තෙති. පටිපාටියා පනෙතානි චත්තාරි පදානි ආසෙවනාභාවනාබහුලීකම්මසාතච්චකිරියාහි යොජෙතබ්බානි. ‘‘පදහතී’’ති වා ඉමිනා ආසෙවනාදීහි සද්ධිං සිඛාපත්තං උස්සොළ්හිවීරියං යොජෙතබ්බං. වඩ්ඪියා පරිපූරණත්ථන්ති යාවතා භාවනාපාරිපූරියා පරිපූරණත්ථං. යා ඨිතීති යා කුසලානං ධම්මානං පටිපක්ඛවිගමෙන අවට්ඨිති. සො අසම්මොසොති සො අවිනාසො. යං වෙපුල්ලන්ති යො සබ්බසො විපුලභාවො මහන්තතා. භාවනාපාරිපූරීති භාවනාය පරිපූරිතා. අත්ථොතිපි වෙදිතබ්බං පුරිමපච්ඡිමපදානං සමානත්ථභාවතො.

ບົດວ່າ Upāyapadhāne ໝາຍເຖິງ ຄວາມພຽນອັນເປັນອຸບາຍເພື່ອບັນລຸອະລິຍະຜົນ. ບົດວ່າ Anuppannā pāpakā anuppādādiatthā ທີ່ຖືເອົາໄວ້ ກໍຍ່ອມເປັນຢ່າງນັ້ນແທ້, ຄຳວ່າ ສຳມາ (sammā) ເປັນຄຳສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ ຍ່ອມໃຫ້ສຳເລັດປະໂຫຍດນັ້ນແທ້, ອະທິບາຍວ່າ ໃນຄວາມພຽນອັນເປັນອຸບາຍ ເພື່ອປະໂຫຍດຕາມທີ່ປະສົງ ມີການບໍ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງບາບອະກຸສົນທີ່ຍັງບໍ່ທັນເກີດຂຶ້ນເປັນຕົ້ນ, ອັນເປັນອຸບາຍແຫ່ງຄວາມພຽນ. ຫຼືວ່າ ເພາະໝາຍເຖິງຄວາມທີ່ຄຳວ່າ ສຳມາ ສະແດງເນື້ອຄວາມໂດຍແຍບຄາຍ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ yoniso padhāne (ຄວາມພຽນໂດຍແຍບຄາຍ). ບົດວ່າ Chandaṃ janeti ໝາຍເຖິງ ຍັງກຸສົນສັນທະຄືຄວາມໃຄ່ເພື່ອຈະເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ຫຼືໃຫ້ເປັນໄປ. ບົດວ່າ Vāyamati ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມເຮັດຄວາມພະຍາຍາມອັນເປັນປະໂຢກ. ບົດວ່າ Vīriyaṃ ārabhati ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມເຮັດຄວາມພຽນທາງກາຍແລະທາງໃຈ. ບົດວ່າ Cittaṃ ukkhipati ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມປະຄອງຈິດຂຶ້ນຈາກຝ່າຍຄວາມກຽດຄ້ານ ດ້ວຍວິຣິຍະທີ່ເກີດຮ່ວມກັນນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ Padahatī ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມໃຫ້ຄວາມພຽນອັນເປັນສຳມັບປະທານດຳເນີນໄປ. ແຕ່ໂດຍລຳດັບແລ້ວ ບົດທັງ 4 ເຫຼົ່ານີ້ ພຶງປະກອບດ້ວຍການເສບເນືອງໆ, ການຈະເລີນ, ການເຮັດໃຫ້ຫຼາຍ ແລະການເຮັດຕິດຕໍ່ກັນບໍ່ຂາດສາຍ. ຫຼືວ່າ ດ້ວຍບົດວ່າ Padahatī ນີ້ ພຶງປະກອບຄວາມພຽນອັນມີຄວາມອຸດສາຫະເຖິງຍອດ ຮ່ວມກັບການເສບເນືອງໆເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ Vaḍḍhiyā paripūraṇatthaṃ ໝາຍເຖິງ ເພື່ອຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງພາວະນາພຽງໃດ. ບົດວ່າ Yā ṭhiti ໝາຍເຖິງ ຄວາມຕັ້ງຢູ່ໝັ້ນແຫ່ງກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ ດ້ວຍການປາສະຈາກທຳອັນເປັນປະຕິປັກ. ບົດວ່າ So asammoso ໝາຍເຖິງ ຄວາມບໍ່ເສື່ອມສູນນັ້ນ. ບົດວ່າ Yaṃ vepullaṃ ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນຂອງກວ້າງຂවາງໃຫຍ່ໂຕໂດຍປະການທັງປວງ. ບົດວ່າ Bhāvanāpāripūrī ໝາຍເຖິງ ຄວາມເຕັມຮອບດ້ວຍພາວະນາ. ພຶງຊາບວ່າ ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ບົດໜ້າແລະບົດຫຼັງມີເນື້ອຄວາມສະເໝີກັນ.

පුබ්බභාගපටිපදා කථිතාතංතංවිසෙසාධිගමස්ස පටිපදාවිභාවනාය ආරද්ධත්තා. අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පජ්ජනෙන අනත්ථාවහතා නාම නත්ථීති වුත්තං – ‘‘උප්පජ්ජමානා’’ති වචනං උප්පන්නානං රාසන්තරභාවෙන ගහිතත්තා. තථා කුසලානං ධම්මානං උප්පජ්ජනෙනාති වුත්තං – අනුප්පජ්ජමානාති වචනං උප්පන්නානං රාසන්තරභාවෙන ගහිතත්තා. නිරුජ්ඣමානාති පටිපක්ඛසමායොගෙන විනස්සමානා, න ඛණනිරොධවසෙන නිරුජ්ඣමානා.

ບົດວ່າ Pubbabhāgapaṭipadā ທີ່ກ່າວໄວ້ ກໍເພາະເລີ່ມຕົ້ນເພື່ອສະແດງປະຕິປະທາແຫ່ງການບັນລຸຄຸນວິເສດນັ້ນໆ. ທີ່ກ່າວວ່າ ຄວາມເປັນທຳນຳມາຊຶ່ງສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ ດ້ວຍການບໍ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ມີ ດັ່ງນີ້, ຄຳວ່າ uppajjamānā ທີ່ກ່າວໄວ້ ກໍເພາະຖືເອົາອະກຸສົນທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ໂດຍຄວາມເປັນກອງອື່ນ. ເຊັ່ນດຽວກັນ, ທີ່ກ່າວວ່າ ດ້ວຍການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ ດັ່ງນີ້, ຄຳວ່າ anuppajjamānā ທີ່ກ່າວໄວ້ ກໍເພາະຖືເອົາກຸສົນທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ໂດຍຄວາມເປັນກອງອື່ນ. ບົດວ່າ Nirujjhamānā ໝາຍເຖິງ ພວມພິນາດໄປດ້ວຍການປະກອບຮ່ວມກັບທຳອັນເປັນປະຕິປັກ, ບໍ່ແມ່ນດັບໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຂະນະນິໂຣດ.

ලොභාදයො වෙදිතබ්බා, යෙ ආරද්ධවිපස්සකානං උප්පජ්ජනාරහා. සකිං උප්පජ්ජිත්වාති සභාවකථනමත්තමෙතං. එකවාරමෙව හි මග්ගො උප්පජ්ජති. නිරුජ්ඣමානොති සරසෙනෙව නිරුජ්ඣමානො. න හි තස්ස පටිපක්ඛසමායොගො නාම අත්ථි. ඵලස්සාති අනන්තරකාලෙව උප්පජ්ජනකඵලස්ස. පච්චයං දත්වාව නිරුජ්ඣතීති ඉමිනා මග්ගො සම්පති ආයතිඤ්ච එකන්තෙනෙව අත්ථාවහොති දස්සෙති. පුරිමස්මිම්පීති ‘‘අනුප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මා අනුප්පජ්ජමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’’න්ති එතස්මිං තතියවාරෙපි. ‘‘සමථවිපස්සනා ගහෙතබ්බා’’ති වුත්තං අට්ඨකථායං, තං පන මග්ගස්ස අනුප්පන්නතාය සබ්භාවතො, අනුප්පජ්ජමානෙ ච තස්මිං වට්ටානත්ථසබ්භාවතොති මග්ගස්සපි සාධාරණභාවතො න යුත්තන්ති පටික්ඛිපති. යදි සමථවිපස්සනානම්පි අනුප්පත්ති අනත්ථාවහා, මග්ගස්ස අනුප්පත්තියා වත්තබ්බං නත්ථීති.

ພຶງຊາບວ່າ ກິເລດມີໂລພະເປັນຕົ້ນ ເປັນທຳທີ່ຄວນເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ປາລົບວິປັດສະນາ. ບົດວ່າ Sakiṃ uppajjitvā ນີ້ ເປັນພຽງການກ່າວເຖິງສະພາວະເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ມັກຍ່ອມເກີດຂຶ້ນພຽງຄັ້ງດຽວເທົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ Nirujjhamāno ໝາຍເຖິງ ດັບໄປດ້ວຍລົດຂອງຕົນເອງ. ເພາະວ່າ ມັກນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີການປະກອບຮ່ວມກັບທຳອັນເປັນປະຕິປັກເລີຍ. ບົດວ່າ Phalassa ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງຜົນທີ່ຈະເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບ. ບົດວ່າ Paccayaṃ datvāva nirujjhati ນີ້ ສະແດງວ່າ ມັກຍ່ອມນຳມາຊຶ່ງປະໂຫຍດໂດຍສ່ວນດຽວ ທັງໃນປັດຈຸບັນແລະໃນອະນາຄົດ. ບົດວ່າ Purimasmimpi ໝາຍເຖິງ ແມ່ນໃນວາລະທີສາມນີ້ວ່າ ກຸສົນທຳທັງຫຼາຍທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ເຮົາ ເມື່ອບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ. ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາວ່າ ພຶງຖືເອົາສະມະຖະແລະວິປັດສະນາ ດັ່ງນີ້, ແຕ່ພະອາຈານຄັດຄ້ານວ່າ ນັ້ນບໍ່ສົມຄວນ ເພາະຄວາມທີ່ມັກຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນກໍມີຢູ່, ແລະເມື່ອມັກນັ້ນບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ຄວາມບໍ່ເປັນປະໂຫຍດໃນວັດຕະສົງສານກໍມີຢູ່, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງທົ່ວໄປແມ່ນແຕ່ແກ່ມັກນຳ. ຫາກວ່າການບໍ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສະມະຖະແລະວິປັດສະນາ ກໍນຳມາຊຶ່ງສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດແລ້ວ, ກໍບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງກ່າວເຖິງການບໍ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງມັກເລີຍ.

මහන්තං[Pg.117], ගාරවං හොති, තස්මා ‘‘සඞ්ඝගාරවෙන යථාරුචි වන්දිතුං න ලභාමී’’ති සඞ්ඝෙන සහ න නික්ඛමි. එත්තකං ධාතූනං නිධානං නාම අඤ්ඤත්‍ර නත්ථි, මහාධාතුනිධානතො හි නීහරිත්වා කතිපයා ධාතුයො තත්ථ තත්ථ චෙතියෙ උපනීතා, ඉධ පන රාමගාමථූපෙ විනට්ඨෙ නාගභවනං පවිට්ඨා දොණමත්තා ධාතුයො උපනීතා. අතිමන්දානි නොති නනු අතිවිය මන්දානි.

ຄວາມເຄົາລົບອັນຍິ່ງໃຫຍ່ຍ່ອມມີ, ເພາະສະນັ້ນ ພະອານົນ ຈຶ່ງຄິດວ່າ ເຮົາຈະບໍ່ໄດ້ຂາບໄຫວ້ຕາມໃຈມັກ ເພາະຄວາມເຄົາລົບໃນສົງ ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ອອກໄປພ້ອມກັບພະສົງ. ການປະດິດສະຖານພະບໍຣົມມະສາຣີຣິກະທາດຫຼາຍເຖິງພຽງນີ້ ຍ່ອມບໍ່ມີໃນທີ່ອື່ນ, ເພາະວ່າ ພະທາດພຽງບາງສ່ວນເທົ່ານັ້ນ ທີ່ອັນເຊີນອອກມາຈາກບ່ອນປະດິດສະຖານພະມະຫາທາດ ແລ້ວນຳໄປປະດິດສະຖານໄວ້ໃນເຈດີໃນທີ່ນັ້ນໆ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ພະທາດມີປະມານໜຶ່ງທະນານ ທີ່ເຂົ້າໄປສູ່ພະຍານາກ ເມື່ອສະຖູບທີ່ຣາມະຄາມເພພັງລົງ ໄດ້ຖືກອັນເຊີນມາແລ້ວ. ບົດວ່າ Atimandāni no ໝາຍເຖິງ ບໍ່ແມ່ນເບົາບາງຢ່າງຍິ່ງບໍ?

සංවිජ්ජිත්වාති ‘‘කථඤ්හි නාම මාදිසො ඊදිසං අනත්ථං පාපුණිස්සතී’’ති සංවෙගං ජනෙත්වා. ඊදිසං නාම මාදිසං ආරබ්භ වත්තබ්බන්ති කිං වදතීති තං වචනං අනාදියන්තො.

ບົດວ່າ Saṃvijjitvā ໝາຍເຖິງ ຍັງຄວາມສັງເວດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນວ່າ ຄົນເຊັ່ນເຮົາ ຈະເຖິງຄວາມບໍ່ເປັນປະໂຫຍດປານນີ້ໄດ້ແນວໃດນໍ?. ຄຳວ່າ ຄົນເຊັ່ນເຮົາ ຈະພຶງກ່າວປາລົບເລື່ອງເຊັ່ນນີ້ວ່າແນວໃດ ດັ່ງນີ້ ຄື ບໍ່ເອົາໃຈໃສ່ຕໍ່ຄຳເວົ້ານັ້ນ.

සන්තසමාපත්තිතො අඤ්ඤං සන්ථම්භනකාරණං බලවං නත්ථීති තතො පරිහීනො සම්මාපටිපත්තියං පතිට්ඨා කථං භවිස්සතීති ආහ ‘‘සන්තාය…පෙ… න සක්කොතී’’ති. න හි මහාරජ්ජුයා ඡින්නාය සුත්තතන්තූ සන්ථම්භෙතුං සක්කොන්තීති. සමථෙ දස්සෙත්වා තෙන සමානගතිකා ඉමස්මිං විසයෙ විපස්සනාපීති ඉමිනා අධිප්පායෙනාහ ‘‘එවං උප්පන්නා සමථවිපස්සනා…පෙ… සංවත්තන්තී’’ති.

ເພາະເຫດທີ່ວ່າ ເຫດເຄື່ອງຄ້ຳຈູນອັນມີກຳລັງອື່ນ ນອກຈາກສັນຕະສະມາບັດ ຍ່ອມບໍ່ມີ, ຜູ້ທີ່ເສື່ອມຈາກສັນຕະສະມາບັດນັ້ນແລ້ວ ຈະຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນສຳມາປະຕິປະທາໄດ້ແນວໃດ, ດັ່ງນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ santāya...pe... na sakkoti (ດ້ວຍສັນຕະສະມາບັດ... ຍ່ອມບໍ່ອາດ...). ເພາະວ່າ ເມື່ອເຊືອກເສັ້ນໃຫຍ່ຂາດແລ້ວ ເສັ້ນດ້າຍຍ່ອມບໍ່ອາດຈະຄ້ຳຈູນໄວ້ໄດ້. ພະອົງຊົງສະແດງສະມະຖະແລ້ວ ຊົງມີພະອັດທະຍາໄສວ່າ ແມ່ນວິປັດສະນາໃນເລື່ອງນີ້ ກໍມີຄະຕິສະເໝີກັນກັບສະມະຖະນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ evaṃ uppannā samathavipassanā...pe... saṃvattanti (ສະມະຖະແລະວິປັດສະນາທີ່ເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້... ຍ່ອມເປັນໄປ...)

කාසාවන්ති කාසාවවත්ථං. කච්ඡං පීළෙත්වා නිවත්ථන්ති පච්ඡිමං ඔවට්ටිකං පීළෙන්තො විය දළ්හං කත්වා නිවත්ථං අද්දසංසූති යොජනා.

ບົດວ່າ Kāsāvaṃ ໝາຍເຖິງ ຜ້າກາສາວະພັດ. ບົດວ່າ Kacchaṃ pīḷetvā nivatthaṃ ໝາຍເຖິງ ຜູກຊາຍຜ້າດ້ານຫຼັງໃຫ້ແໜ້ນໜາ, ມີອະທິບາຍວ່າ ພວກເຂົາ ໄດ້ເຫັນ ພະເຖລະ ນຸ່ງສະບົງໃຫ້ໝັ້ນຄົງ ຄືກັບການຜູກຊາຍຜ້າດ້ານຫຼັງໃຫ້ແໜ້ນ, ນີ້ຄືການປະກອບຄວາມເຂົ້າກັນ.

වුත්තනයෙනාති (අ. නි. ටී. 1.1.394) ‘‘කාමා නාමෙතෙ අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා’’තිආදිනා වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙසු ආදීනවදස්සනපුබ්බකනෙක්ඛම්මපටිපත්තියා ඡන්දරාගං වික්ඛම්භයතො සමුච්ඡින්දන්තස්ස ච ‘‘අනුප්පන්නො ච කාමාසවො න උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා හෙට්ඨා සබ්බාසවසුත්තවණ්ණනාදීසු (ම. නි. 1.15 ආදයො; ම. නි. අට්ඨ. 1.15 ආදයො) වුත්තනයෙන. ආරම්මණරසං අනුභවිත්වා නිරුද්ධවිපාකොති තදාරම්මණමාහ. අනුභවිත්වා භවිත්වා ච විගතං භූතවිගතං. අනුභූතභූතා හි භූතතාසාමඤ්ඤෙන භූත-සද්දෙන වුත්තා. සාමඤ්ඤමෙව හි උපසග්ගෙන විසෙසීයතීති. අනුභූතසද්දො ච කම්මවචනිච්ඡාය අභාවතො අනුභවකවාචකො දට්ඨබ්බො. විපාකො ආරම්මණෙ උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධො භුත්වාවිගතොති වත්තබ්බතං අරහති, [Pg.118] විකප්පගාහවසෙන රාගාදීහි තබ්බිපක්ඛෙහි ච අකුසලං කුසලඤ්ච කම්මං ආරම්මණරසං අනුභවිත්වා විගතන්ති වත්තබ්බතං අරහති. යථාවුත්තො පන විපාකො කෙවලං ආරම්මණරසානුභවනවසෙනෙව පවත්තතීති අනුභවිත්වා විගතත්තා නිප්පරියායෙනෙව වුත්තො, තස්ස ච තථා වුත්තත්තා කම්මං භවිත්වා විගතපරියායෙන, යං ‘‘උප්පන්නානං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය, උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා’’ති එත්ථ ‘‘උප්පන්න’’න්ති ගහෙත්වා තංසදිසානං පහානං, වුද්ධි ච වුත්තා. විපච්චිතුං ඔකාසකරණවසෙන උප්පතිතං අතීතකම්මඤ්ච තතො උප්පජ්ජිතුං ආරද්ධො අනාගතො විපාකො ච ‘‘ඔකාසකතුප්පන්නො’’ති වුත්තො. යං උප්පන්නසද්දෙන විනාපි විඤ්ඤායමානං උප්පන්නං සන්ධාය ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, සඤ්චෙතනිකාන’’න්තිආදි (අ. නි. 10.217, 219) වුත්තං.

ບົດວ່າ Vuttanayena ໝາຍເຖິງ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຫົວຂໍ້ຕ່າງໆ ມີການພັນລະນາສັບພາສະວະສູດເປັນຕົ້ນໃນຫົນຫຼັງວ່າ anuppanno ca kāmāsavo na uppajjati (ແລະກາມາສະວະທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ) ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ ແກ່ຜູ້ຂົ່ມໄວ້ແລະຕັດຂາດຊຶ່ງສັນທະຣາຄະ ດ້ວຍເນກຂຳມະປະຕິປະທາ ອັນມີການເຫັນໂທດໃນວັດຖຸກາມແລະກິເລດກາມເປັນເບື້ອງຕົ້ນ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ ກາມທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ບໍ່ທ່ຽງ ເປັນທຸກ ມີຄວາມແປປວນເປັນທຳມະດາ. ບົດວ່າ Ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhavipāko ໝາຍເຖິງ ຕັດອາຣົມນັ້ນ. ຄຳວ່າ Bhūtavigata ໝາຍເຖິງ ສະເຫວີຍແລ້ວ, ເປັນແລ້ວ ແລະປາສະຈາກໄປແລ້ວ. ເພາະວ່າ ສິ່ງທີ່ສະເຫວີຍແລ້ວແລະເປັນແລ້ວ ທ່ານກ່າວດ້ວຍຄຳວ່າ Bhūta ໂດຍຄວາມເປັນສາມັນແຫ່ງຄວາມເປັນຈິງ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນສາມັນນັ້ນເອງ ຍ່ອມຖືກເຮັດໃຫ້ວິເສດຂຶ້ນດ້ວຍອຸປະສັກ. ແລະຄຳວ່າ Anubhūta ນີ້ ພຶງເຫັນວ່າເປັນຄຳສະແງເຖິງຜູ້ສະເຫວີຍ ເພາະບໍ່ມີຄວາມປະສົງຈະກ່າວເຖິງກຳມະວາຈົກ. ວິບາກທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນອາຣົມແລ້ວດັບໄປ ຍ່ອມຄວນທີ່ຈະກ່າວວ່າ ເປັນແລ້ວປາສະຈາກໄປ, ສ່ວນກຳອັນເປັນອະກຸສົນແລະກຸສົນ ທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມດຳຣິຜິດ ມີຣາຄະເປັນຕົ້ນ ແລະທຳອັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຣາຄະນັ້ນ ຍ່ອມຄວນທີ່ຈະກ່າວວ່າ ສະເຫວີຍລົດແຫ່ງອາຣົມແລ້ວປາສະຈາກໄປ. ແຕ່ສ່ວນວິບາກຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະເຫວີຍລົດແຫ່ງອາຣົມເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວໂດຍນິບປະຣິຍາຍວ່າ ສະເຫວີຍແລ້ວປາສະຈາກໄປ, ແລະເພາະວິບາກນັ້ນຖືກກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນ ກັມຈຶ່ງຖືກກ່າວໂດຍປະຣິຍາຍວ່າ ເປັນແລ້ວປາສະຈາກໄປ, ເຊິ່ງໃນບົດວ່າ uppannānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā ນີ້ ທ່ານຖືເອົາຄຳວ່າ Uppanna ແລ້ວກ່າວເຖິງການລະ ແລະຄວາມຈະເລີນແຫ່ງທຳທີ່ຄ້າຍຄືກັນນັ້ນ. ອະດີດຕະກຳທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດໂອກາດເພື່ອຈະໃຫ້ຜົນ ແລະອະນາຄົດຕະວິບາກທີ່ເລີ່ມເກີດຂຶ້ນຈາກກຳນັ້ນ ທ່ານກ່າວວ່າ Okāsakatuppanna. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງກຳທີ່ເກີດຂຶ້ນ ເຊິ່ງແມ່ນຈະບໍ່ມີຄຳວ່າ Uppanna ກໍເປັນທີ່ເຂົ້າໃຈໄດ້ ຈຶ່ງຕັດວ່າ nāhaṃ, bhikkhave, sañcetanikānaṃ ເປັນຕົ້ນ.

තෙසූති විපස්සනාය භූමිභූතෙසු ඛන්ධෙසු. අනුසයිතකිලෙසාති අනුසයවසෙන පවත්තා අප්පහීනා මග්ගෙන පහාතබ්බා කිලෙසා අධිප්පෙතා. තෙනාහ ‘‘අතීතා…පෙ… න වත්තබ්බා’’ති. තෙසඤ්හි අම්බරුක්ඛොපමාය වත්තමානාදිතා න වත්තබ්බා මග්ගෙන පහාතබ්බානං තාදිසස්ස විභාගස්ස අනුප්පජ්ජනතො. අප්පහීනාව හොන්තීති ඉමිනා අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයට්ඨොති දස්සෙති. ඉදං භූමිලද්ධුප්පන්නං නාමාති ඉදං තෙසු ඛන්ධෙසු උප්පත්තිරහකිලෙසජාතං තාය එව උප්පත්තිරහතාය භූමිලද්ධුප්පන්නං නාම, තෙභූමකභූමිලද්ධා නාම හොතීති අත්ථො. තාසු තාසු භූමීසූති මනුස්සදෙවාදිඅත්තභාවසඞ්ඛාතෙසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු. තස්මිං තස්මිං සන්තානෙ අනුප්පත්තිඅනාපාදිතතාය අසමුග්ඝාතිතා. එත්ථ ච ලද්ධභූමිකං භූමිලද්ධන්ති වුත්තං අග්ගිආහිතො විය.

ບົດວ່າ Tesū ໝາຍເຖິງ ໃນຂັນທັງຫຼາຍອັນເປັນພູມແຫ່ງວິປັດສະນາ. ບົດວ່າ Anusayitakilesā ໝາຍເຖິງ ກິເລດທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະນຸໄສ ທີ່ຍັງບໍ່ທັນລະ ແລະຄວນລະດ້ວຍມັກ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ atītā...pe... na vattabbā. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນອະດີດເປັນຕົ້ນແຫ່ງກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ຄວນກ່າວ ໂດຍອຸປະມາດ້ວຍຕົ້ນມ່ວງ ເພາະຄວາມຈຳແນກເຊັ່ນນັ້ນແຫ່ງກິເລດທີ່ຄວນລະດ້ວຍມັກ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ. ບົດວ່າ Appahīnāva honti ນີ້ ສະແດງວ່າ ຄວາມເປັນອະນຸໄສ ກໍຄືຄວາມທີ່ຍັງບໍ່ທັນລະນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ Idaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma ໝາຍເຖິງ ກອງກິເລດທີ່ຄວນເກີດຂຶ້ນໃນຂັນທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ຊື່ວ່າເກີດຂຶ້ນເພາະໄດ້ພູມ ກໍເພາະຄວາມທີ່ມັນຄວນເກີດຂຶ້ນນັ້ນເອງ, ອະທິບາຍວ່າ ຊື່ວ່າໄດ້ພູມອັນເປັນໄປໃນພູມສາມ. ບົດວ່າ Tāsu tāsu bhūmīsu ໝາຍເຖິງ ໃນອຸປາດານະຂັນ ອັນນັບວ່າເປັນອັດຕະພາບມີມະນຸດແລະເທວະດາເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ Asamugghātitā ໝາຍເຖິງ ຍັງບໍ່ທັນຖືກຖອນຂຶ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ຍັງບໍ່ທັນບັນລຸຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນໃນສັນດານນັ້ນໆ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ທ່ານກ່າວເຖິງກິເລດທີ່ມີພູມອັນໄດ້ແລ້ວ ວ່າ Bhūmiladdha ເໝືອນດັ່ງໄຟທີ່ຖືກກໍ່ໄວ້.

ඔකාසකතුප්පන්න-සද්දෙපි ච ඔකාසො කතො එතෙනාති ඔකාසො කතො එතස්සාති ච අත්ථද්වයෙපි කත-සද්දස්ස පරනිපාතො දට්ඨබ්බො. ආහතඛීරරුක්ඛො විය නිමිත්තග්ගාහවසෙන අධිග්ගහිතං ආරම්මණං, අනාහතඛීරරුක්ඛො විය අවික්ඛම්භිතතාය අන්තොගධකිලෙසං ආරම්මණං. නිමිත්තග්ගාහකාවික්ඛම්භිතකිලෙසා වා පුග්ගලා ආහතානාහතඛීරරුක්ඛසදිසා. පුරිමනයෙනෙවාති අවික්ඛම්භිතුප්පන්නෙ විය ‘‘ඉමස්මිං නාම ඨානෙ නුප්පජ්ජිස්සන්තීති න වත්තබ්බා. කස්මා? අසමුග්ඝාතිතත්තා’’ති යොජෙත්වා විත්ථාරෙතබ්බං.

ແມ່ນໃນຄຳວ່າ Okāsakatuppanna ນີ້ ກໍພຶງເຫັນການວາງຄຳວ່າ Kata ໄວ້ຂ້າງຫຼັງ ໃນເນື້ອຄວາມທັງສອງຢ່າງ ຄື ໂອກາດອັນກຳນີ້ເຮັດແລ້ວ ແລະ ໂອກາດອັນວິບາກນີ້ໄດ້ຮັບແລ້ວ. ອາຣົມທີ່ຖືກຍຶດຖືໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຖືເອົານິມິດ ເປຽບເໝືອນຕົ້ນໄມ້ມີຢາງທີ່ຖືກເຈາະ, ສ່ວນອາຣົມທີ່ມີກິເລດຊ້ອນຢູ່ພາຍໃນ ເພາະຄວາມທີ່ຍັງບໍ່ທັນຂົ່ມໄວ້ ເປຽບເໝືອນຕົ້ນໄມ້ມີຢາງທີ່ຍັງບໍ່ທັນຖືກເຈາະ. ຫຼືວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ຖືເອົານິມິດແລະບຸກຄົນທີ່ມີກິເລດຍັງບໍ່ທັນຂົ່ມໄວ້ ຍ່ອມເປຽບເໝືອນຕົ້ນໄມ້ມີຢາງທີ່ຖືກເຈາະແລະຍັງບໍ່ທັນຖືກເຈາະ. ບົດວ່າ Purimanayeneva ໝາຍເຖິງ ພຶງປະກອບຄວາມໃຫ້ພິສະດານ ເໝືອນໃນກິເລດທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະບໍ່ໄດ້ຂົ່ມໄວ້ວ່າ ບໍ່ຄວນກ່າວວ່າ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ຊື່ນີ້. ເພາະເຫດໃດ? ເພາະຄວາມທີ່ຍັງບໍ່ທັນຖືກຖອນຂຶ້ນ.

වුත්තං පටිසම්භිදාමග්ගෙ. තත්ථ ච මග්ගෙන පහීනකිලෙසානමෙව තිධා නවත්තබ්බතං අපාකටං සුපාකටං කාතුං අජාතඵලරුක්ඛො උපමාභාවෙන ආගතො[Pg.119]. අතීතාදීනං අප්පහීනතා දස්සනත්ථම්පි ‘‘ජාතඵලරුක්ඛෙන දීපෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ යථා අච්ඡින්නෙ රුක්ඛෙ නිබ්බත්තාරහානි ඵලානි ඡින්නෙ අනුප්පජ්ජමානානි න කදාචි සසභාවානි අහෙසුං හොන්ති භවිස්සන්ති චාති තානි අතීතාදිභාවෙන න වත්තබ්බානි, එවං මග්ගෙන පහීනකිලෙසා ච දට්ඨබ්බා. යථා ඡෙදෙ අසති ඵලානි උප්පජ්ජිස්සන්ති, සති ච නුප්පජ්ජිස්සන්තීති ඡෙදස්ස සාත්ථකතා, එවං මග්ගභාවනාය ච සාත්ථකතා යොජෙතබ්බා.

ທ່ານກ່າວໄວ້ໃນຄຳພີປະຕິສຳພິທາມັກ. ແລະໃນຄຳພີນັ້ນ ຕົ້ນໄມ້ທີ່ຍັງບໍ່ເກີດໝາກ ໄດ້ຖືກນຳມາເປັນອຸປະມາ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ຄວາມທີ່ກິເລດທັງຫຼາຍທີ່ລະໄດ້ແລ້ວດ້ວຍມັກ ບໍ່ຄວນກ່າວໂດຍປະການ 3 ຢ່າງ ທີ່ຍັງບໍ່ຈະແຈ້ງ ໃຫ້ຈະແຈ້ງຂຶ້ນ. ແມ່ນເພື່ອສະແດງຄວາມທີ່ກິເລດມີອະດີດເປັນຕົ້ນ ຍັງບໍ່ທັນລະ ທ່ານກໍກ່າວວ່າ ພຶງສະແດງດ້ວຍຕົ້ນໄມ້ທີ່ມີໝາກແລ້ວ. ໃນອຸປະມານັ້ນ ເມື່ອຕົ້ນໄມ້ຍັງບໍ່ທັນຖືກຕັດ ໝາກທັງຫຼາຍທີ່ຄວນເກີດຂຶ້ນ ເມື່ອຕົ້ນໄມ້ຖືກຕັດແລ້ວ ກໍຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ແລະບໍ່ເຄີຍມີ ບໍ່ມີ ແລະຈະບໍ່ມີ ໂດຍສະພາວະຂອງຕົນເລີຍ, ດັ່ງນັ້ນ ໝາກເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຄວນກ່າວໂດຍຄວາມເປັນອະດີດເປັນຕົ້ນ ຢ່າງໃດ, ກິເລດທັງຫຼາຍທີ່ລະໄດ້ແລ້ວດ້ວຍມັກ ກໍພຶງເຫັນຢ່າງນັ້ນ. ເມື່ອບໍ່ມີການຕັດ ໝາກທັງຫຼາຍກໍຈະເກີດຂຶ້ນ, ແລະເມື່ອມີການຕັດ ໝາກທັງຫຼາຍກໍຈະບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ຄວາມມີປະໂຫຍດແຫ່ງການຕັດຍ່ອມມີຢ່າງໃດ, ຄວາມມີປະໂຫຍດແຫ່ງມັກຄະພາວະນາ ກໍພຶງປະກອບຢ່າງນັ້ນ.

තෙපි පජහතියෙව කිලෙසප්පහානෙනෙව තෙසම්පි අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනතො. අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්සාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස. උපාදින්නඅනුපාදින්නතොති උපාදින්නඛන්ධතො චෙව කිලෙසතො ච. උපපත්තිවසෙන වුට්ඨානං දස්සෙතුමාහ – ‘‘භවවසෙන පනා’’තිආදි. යෙ සොතාපන්නස්ස සත්ත භවා අප්පහීනා, තතො පඤ්ච ඨපෙත්වා ඉතරෙ ද්වෙ ‘‘සුගතිභවෙකදෙසා’’ති අධිප්පෙතා. සුගතිකාමභවතොති සුගතිභවෙකදෙසභූතකාමභවතො. අරහත්තමග්ගො රූපාරූපභවතො වුට්ඨාති උද්ධම්භාගියසංයොජනසමුග්ඝාතභාවතො. යදි අරහත්තමග්ගො එව අරියමග්ගො සියා, සො එව සබ්බකිලෙසෙ පජහෙය්‍ය, සබ්බභවෙහිපි වුට්ඨහෙය්‍ය. යස්මා පන ඔධිසොව කිලෙසා පහීයන්ති, තස්මා හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමමග්ගෙහි පහීනාවසෙසෙ කිලෙසෙ සො පජහති, ඉති ඉමං සාමත්ථියං සන්ධාය ‘‘සබ්බභවෙහි වුට්ඨාතියෙවාතිපි වදන්තී’’ති වුත්තං. තථා හි සො එව ‘‘වජිරූපමො’’ති වුත්තො.

ມັກຍ່ອມລະວິບາກເຫຼົ່ານັ້ນຄືກັນ ເພາະການເຮັດໃຫ້ວິບາກເຫຼົ່ານັ້ນມີຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນເປັນທຳມະດา ດ້ວຍການລະກິເລດນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ Abhisaṅkhāraviññāṇassā ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງປະຕິສົນທິວິນຍານ. ບົດວ່າ Upādinnaanupādinnato ໝາຍເຖິງ ຈາກອຸປາດິນນະຂັນແລະຈາກກິເລດ. ເພື່ອສະແດງການອອກໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຂົ້າເຖິງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ bhavavasena panā ເປັນຕົ້ນ. ພົບທັງ 7 ຂອງພະໂສດາບັນທີ່ຍັງບໍ່ທັນລະ, ເມື່ອເວັ້ນ 5 ພົບອອກແລ້ວ ອີກ 2 ພົບທີ່ເຫຼືອ ທ່ານໝາຍເຖິງ ສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງສຸຄະຕິພົບ. ບົດວ່າ Sugatikāmabhavato ໝາຍເຖິງ ຈາກກາມະພົບອັນເປັນສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງສຸຄະຕິພົບ. ອະຣະຫັດຕະມັກ ຍ່ອມອອກຈາກຮູບພົບແລະອະຮູບພົບ ເພາະຄວາມເປັນທຳຖອນຂຶ້ນຊຶ່ງອຸດທັມພາຄิຍະສັງໂຍດ. ຫາກວ່າອະຣະຫັດຕະມັກເທົ່ານັ້ນເປັນອະລິຍະມັກ, ອະຣະຫັດຕະມັກນັ້ນກໍພຶງລະກິເລດທັງປວງ ແລະພຶງອອກຈາກພົບທັງປວງໄດ້. ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ກິເລດທັງຫຼາຍຍ່ອມຖືກລະໄປຕາມກຳນົດ, ເພາະສະນັ້ນ ອະຣະຫັດຕະມັກຈຶ່ງລະກິເລດທີ່ເຫຼືອຈາກທີ່ມັກເບື້ອງຕ່ຳໆລະໄດ້ແລ້ວ, ທ່ານໝາຍເຖິງຄວາມສາມາດນີ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ sabbabhavehi vuṭṭhātiyevātipi vadanti ດັ່ງນີ້ກໍມີ. ເພາະວ່າ ອະຣະຫັດຕະມັກນັ້ນເອງ ທ່ານກ່າວວ່າ ວະຊິຣູປະມະ.

හොතු තාව වුත්තනයෙන අනුප්පන්නානං අකුසලානං අනුප්පාදාය, උප්පන්නානං උප්පන්නසදිසානං පහානාය අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනාය මග්ගභාවනා, අථ මග්ගක්ඛණෙ කථං අනුප්පන්නානං කුසලානං උප්පාදාය උප්පන්නානඤ්ච ඨිතියා භාවනා හොති එකචිත්තක්ඛණිකත්තා තස්සාති චොදෙති, ඉතරො ‘‘මග්ගප්පවත්තියායෙවා’’ති පරිහාරමාහ. මග්ගො හි කාමඤ්චෙකචිත්තක්ඛණිකො, තථාරූපො පනස්ස පවත්තිවිසෙසො, යං අනුප්පන්නා කුසලා ධම්මා සාතිසයං උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච සවිසෙසං පාරිපූරිං පාපුණන්ති. තෙනාහ ‘‘මග්ගො හී’’තිආදි. කිඤ්චාපි අරියමග්ගො වත්තමානක්ඛණෙ අනුප්පන්නො නාම න හොති, අනුප්පන්නපුබ්බතං උපාදාය උපචාරවසෙන තථා වුච්චතීති දස්සෙතුං ‘‘අනාගතපුබ්බං හී’’තිආදි වුත්තං. අයමෙවාති අයං මග්ගස්ස යථාපච්චයපවත්ති [Pg.120] එව ඨිති නාමාති, මග්ගසමඞ්ගී පුග්ගලො මග්ගම්පි භාවෙන්තො එව තස්ස ඨිතියා භාවෙතීති වත්තුං වට්ටති.

ຖາມວ່າ: ຍົກໄວ້ກ່ອນເຖີດ ການຈະເລີນມັກເພື່ອຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະກຸສົນທຳທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ, ເພື່ອການລະອະກຸສົນທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ແລະເພື່ອເຮັດໃຫ້ມີຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນເປັນທຳມະດา ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວແລ້ວ, ແຕ່ໃນຂະນະແຫ່ງມັກ ພາວະນາເພື່ອຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກຸສົນທຳທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ແລະເພື່ອຄວາມຕັ້ງຢູ່ແຫ່ງກຸສົນທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຈະມີໄດ້ແນວໃດ ເພາະມັກນັ້ນມີຂະນະຈິດດຽວ? ພະອາຈານອີກທ່ານໜຶ່ງກ່າວແກ້ວ່າ ເພາະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງມັກນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ມັກນັ້ນ ແມ່ນຈະມີຂະນະຈິດດຽວກໍຕາມ, ແຕ່ຄວາມເປັນໄປວິເສດຂອງມັກນັ້ນມີສະພາບຢ່າງນັ້ນ ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ກຸສົນທຳທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຢ່າງຍິ່ງຍວດ, ແລະກຸສົນທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຍ່ອມເຖິງຄວາມບໍລິບູນເປັນວິເສດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ maggo hī ເປັນຕົ້ນ. ແມ່ນວ່າອະລິຍະມັກໃນຂະນະປັດຈຸບັນ ຈະບໍ່ຊື່ວ່າເປັນທຳທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນກົຕາມ, ແຕ່ເພື່ອສະແດງວ່າ ທ່ານກ່າວຢ່າງນັ້ນໂດຍອຸປະຈານ ໂດຍອາໄສຄວາມທີ່ບໍ່ເຄີຍເກີດຂຶ້ນມາກ່ອນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ anāgatapubbaṃ hī ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ Ayameva ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນໄປຕາມປັດໄຈແຫ່ງມັກນີ້ເອງ ຊື່ວ່າຄວາມຕັ້ງຢູ່, ຄວນທີ່ຈະກ່າວໄດ້ວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ພ້ອມດ້ວຍມັກ ເມື່ອຈະເລີນມັກ ກໍຊື່ວ່າຈະເລີນເພື່ອຄວາມຕັ້ງຢູ່ແຫ່ງມັກນັ້ນເອງ.

උපසමමානං ගච්ඡතීති වික්ඛම්භනවසෙන සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසෙ උපසමෙන්තං වත්තති. පුබ්බභාගින්ද්‍රියානි එව වා අධිප්පෙතානි. තෙනෙවාහ ‘‘කිලෙසූපසමත්ථං වා ගච්ඡතී’’ති.

ຄຳວ່າ 'Upasamamānaṃ gacchatīti' (ຍ່ອມເຖິງຄວາມເຂົ້າໄປສະຫງົບ) ຄວາມວ່າ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມເຂົ້າໄປສະຫງົບກິເລດທັງຫຼາຍ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຂົ່ມໄວ້ (ວິກຂັມພະນະ) ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຕັດຂาด (ສະມຸດເສດ). ຫຼືວ່າ ໝາຍເຖິງອິນຊີທັງຫຼາຍໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'kilesūpasamatthaṃ vā gacchatīti' (ຫຼືວ່າ ຍ່ອມເຖິງເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຄວາມເຂົ້າໄປສະຫງົບກິເລດ).

248. අධිමුච්චනට්ඨෙනාති (දී. නි. ටී. 2.129; අ. නි. ටී. 3.8.66) අධිකං සවිසෙසං මුච්චනට්ඨෙන, තෙනාහ ‘‘සුට්ඨු මුච්චනට්ඨො’’ති. එතෙන සතිපි සබ්බස්සපි රූපාවචරජ්ඣානස්ස වික්ඛම්භනවසෙන පටිපක්ඛතො විමුත්තභාවෙ යෙන භාවනාවිසෙසෙන තං ඣානං සාතිසයං පටිපක්ඛතො විමුච්චිත්වා පවත්තති, සො භාවනාවිසෙසො දීපිතො. භවති හි සමානජාතියුත්තොපි භාවනාවිසෙසෙන පවත්තිආකාරවිසෙසො. යථා තං සද්ධාවිමුත්තතො දිට්ඨිප්පත්තස්ස, තථා පච්චනීකධම්මෙහි සුට්ඨු විමුත්තතාය එව අනිග්ගහිතභාවෙන නිරාසඞ්කතාය අභිරතිවසෙන සුට්ඨු අධිමුච්චනට්ඨෙනපි විමොක්ඛො. තෙනාහ ‘‘ආරම්මණෙ චා’’තිආදි. අයං පනත්ථොති අයං අධිමුච්චනත්ථො පච්ඡිමවිමොක්ඛෙ නිරොධෙ නත්ථි. කෙවලො විමුත්තත්ථො එව තත්ථ ලබ්භති, තං සයමෙව පරතො වක්ඛති.

໒໔໘. ຄຳວ່າ 'Adhimuccanaṭṭhenāti' (ດ້ວຍອັດຖະແຫ່ງການນ້ອມໃຈເຊື່ອ) ຄື ດ້ວຍອັດຖະແຫ່ງການຫຼຸດພົ້ນຢ່າງຍິ່ງເປັນພິເສດ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'suṭṭhu muccanaṭṭho' (ອັດຖະແຫ່ງການຫຼຸດພົ້ນຢ່າງດີ). ດ້ວຍຄຳນີ້ ເຖິງແມ່ນວ່າຮູບາວະຈະຣະຊານທັງໝົດ ຈະມີສະພາວະຫຼຸດພົ້ນຈາກທຳມະທີ່ເປັນປະຕິປັກ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຂົ່ມໄວ້ກໍຕາມ ແຕ່ດ້ວຍຄວາມພິເສດແຫ່ງພາວະນາໃດ ທີ່ເຮັດໃຫ້ຊານນັ້ນຫຼຸດພົ້ນຈາກທຳມະທີ່ເປັນປະຕິປັກຢ່າງຍິ່ງແລ້ວເປັນໄປ ຄວາມພິເສດແຫ່ງພາວະນານັ້ນກໍຊື່ວ່າອັນພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງແລ້ວ. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຊາດສະເໝີກັນ ແຕ່ຄວາມພິເສດແຫ່ງອາການທີ່ເປັນໄປ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍຄວາມພິເສດແຫ່ງພາວະນາ. ເໝືອນຢ່າງຄວາມພິເສດແຫ່ງອາການທີ່ເປັນໄປຂອງພຣະທິດຖິປັດຕະ ຕ່າງຈາກພຣະສັດທາວິມຸດ ວິໂມກຍ່ອມມີໄດ້ ດ້ວຍອັດຖະແຫ່ງການນ້ອມໃຈເຊື່ອຢ່າງດີ ເພາະຄວາມຫຼຸດພົ້ນຢ່າງດີຈາກທຳມະທີ່ເປັນປະຕິປັກນັ້ນເອງ ດ້ວຍຄວາມເປັນທຳມະທີ່ບໍ່ຖືກຂົ່ມໄວ້ ດ້ວຍຄວາມບໍ່ມີຄວາມລະແວງ ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍິນດີຢ່າງຍິ່ງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ārammaṇe cā' (ແລະໃນອາລົມ) ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນຄຳວ່າ 'Ayaṃ panattho' (ແຕ່ອັດຖະນີ້) ຄວາມວ່າ ອັດຖະແຫ່ງການນ້ອມໃຈເຊື່ອນີ້ ບໍ່ມີໃນວິໂມກສຸດທ້າຍ ຄື ນິໂຣດ. ໃນນິໂຣດນັ້ນ ຍ່ອມໄດ້ແຕ່ອັດຖະແຫ່ງການຫຼຸດພົ້ນລ້ວນໆ ເຊິ່ງພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈະກ່າວເຖິງເລື່ອງນັ້ນເອງໃນພາຍຫຼັງ.

රූපීති යෙනායං සසන්තතිපරියාපන්නෙන රූපෙන සමන්නාගතො, තං යස්ස ඣානස්ස හෙතුභාවෙන විසිට්ඨං රූපං හොති. යෙන විසිට්ඨෙන රූපෙන ‘‘රූපී’’ති වුච්චෙය්‍ය රූපී-සද්දස්ස අතිසයත්ථදීපනතො, තදෙව සසන්තතිපරියාපන්නරූපනිමිත්තං ඣානමිව පරමත්ථතො රූපීභාවසාධකන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්තිආදි. රූපජ්ඣානං රූපං උත්තරපදලොපෙන. රූපානීති පනෙත්ථ පුරිමපදලොපො දට්ඨබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘නීලකසිණාදීනි රූපානී’’ති.

ຄຳວ່າ 'Rūpī' (ຜູ້ມີຮູບ) ຄື ບຸກຄົນນີ້ປະກອບດ້ວຍຮູບໃດ ອັນນັບເນື່ອງໃນສັນດານຂອງຕົນ ຮູບນັ້ນຍ່ອມເປັນຮູບທີ່ພິເສດ ໂດຍຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງຊານໃດ. ບຸກຄົນພຶງຖືກເອີ້ນວ່າ 'Rūpī' (ຜູ້ມີຮູບ) ເພາະຮູບທີ່ພິເສດໃດ ເພາະຄຳວ່າ 'Rūpī' ນີ້ ສະແດງອັດຖະທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ ພຶງຊາບວ່າ ຮູບນິມິດອັນນັບເນື່ອງໃນສັນດານຂອງຕົນນັ້ນເອງ ຍ່ອມເປັນຕົວເຮັດໃຫ້ສຳເລັດຄວາມເປັນຜູ້ມີຮູບ ໂດຍປໍຣະມັດ ເໝືອນດັ່ງຊານ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ajjhatta' (ໃນພາຍໃນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'Rūpa' (ຮູບ) ໝາຍເຖິງ ຮູບະຊານ ໂດຍການລຶບຄຳຫຼັງ (ອຸດຕະຣະປະທະໂລປະ). ສ່ວນຄຳວ່າ 'Rūpāni' (ຮູບທັງຫຼາຍ) ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າເປັນການລຶບຄຳໜ້າ (ປຸຣິມະປະທະໂລປະ). ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'nīlakasiṇādīni rūpānī' (ຮູບທັງຫຼາຍ ມີນີລະກະສິນເປັນຕົ້ນ).

අන්තොඅප්පනායං සුභන්ති ආභොගො නත්ථීති ඉමිනා පුබ්බාභොගවසෙන අධිමුත්ති සියාති දස්සෙති. එවඤ්හෙත්ථ තථාවත්තබ්බතාපත්තිචොදනා අනවකාසා හොති. යස්මා සුවිසුද්ධෙසු නීලාදීසු වණ්ණකසිණෙසු තත්ථ කතාධිකාරානං අභිරතිවසෙන සුට්ඨු අධිමුත්ති සියා, තස්මා අට්ඨකථායං තථා තතියො විමොක්ඛො සංවණ්ණිතො. යස්මා පන මෙත්තාදිවසෙන පවත්තමානා භාවනා සත්තෙ අප්පටිකූලතො දහති, [Pg.121] තෙ සුභතො අධිමුච්චිත්වාව පවත්තති, තස්මා පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.212) බ්‍රහ්මවිහාරභාවනා ‘‘සුභවිමොක්ඛො’’ති වුත්තා, තයිදං උභයම්පි තෙන තෙන පරියායෙන වුත්තත්තා න විරුජ්ඣතීති දට්ඨබ්බං.

ຄຳວ່າ 'Antoappanāyaṃ subhanti ābhogo natthīti' (ໃນພາຍໃນອັບປະນາ ບໍ່ມີການໃສ່ໃຈວ່າ ງາມ) ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ການນ້ອມໃຈເຊື່ອ (ອະທິມຸດຕິ) ພຶງມີໄດ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການໃສ່ໃຈໃນເບື້ອງຕົ້ນ. ເພາະເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ຄຳຄັດຄ້ານທີ່ວ່າ ຄວນຈະຕ້ອງg່າວຢ່າງນັ້ນໃນທີ່ນີ້ ຈຶ່ງບໍ່ມີໂອກາດ. ເພາະເຫດວ່າ ໃນວັນນະກະສິນທັງຫຼາຍ ມີສີຂຽວເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ ການນ້ອມໃຈເຊື່ອຢ່າງດີ ພຶງມີໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍິນດີຢ່າງຍິ່ງ ຂອງຜູ້ທີ່ໄດ້ເຮັດອະທິການໄວ້ໃນກະສິນນັ້ນ ເພາະສະນັ້ນ ໃນອັດຖະກະຖາ ຈຶ່ງໄດ້ພັນລະນາວิໂມກທີສາມໄວ້ຢ່າງນັ້ນ. ແຕ່ເພາະເຫດວ່າ ພາວະນາທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເມດຕາເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມກຳນົດໝາຍສັດທັງຫຼາຍໂດຍຄວາມບໍ່ເປັນໜ້າກຽດ ແລະຍ່ອມເປັນໄປໂດຍການນ້ອມໃຈເຊື່ອສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນໂດຍຄວາມເປັນຂອງງາມ ເພາະສະນັ້ນ ໃນຄຳພີປະຕິສັມພິທາມັກ ພາວະນາພຣົມມະວິຫານ ຈຶ່ງຖືກເອີ້ນວ່າ 'Subhavimokkho' (ສຸພະວິໂມກ). ພຶງຊາບວ່າ ຄຳອະທິບາຍທັງສອງປະການນີ້ ບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນ ເພາະກ່າວໄວ້ໂດຍປະຣິຍາຍນັ້ນໆ.

සබ්බසොති අනවසෙසතො. න හි චතුන්නං අරූපක්ඛන්ධානං එකදෙසොපි තත්ථ අවසිට්ඨොති. විස්සට්ඨත්තාති යථාපරිච්ඡින්නෙ කාලෙ නිරොධිතත්තා. උත්තමො විමොක්ඛො නාම අරියෙහෙව සමාපජ්ජිතබ්බතො, අරියඵලපරියොසානත්තා දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානප්පත්තිභාවතො ච.

ຄຳວ່າ 'Sabbasoti' (ໂດຍປະການທັງປວງ) ຄື ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ. ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ສ່ວນໜຶ່ງຂອງອະຣູບະຂັນທັງສີ່ ກໍບໍ່ມີເຫຼືອຢູ່ໃນນິໂຣດນັ້ນເລີຍ. ຄຳວ່າ 'Vissaṭṭhattā' (ເພາະຄວາມປ່ອຍວາງແລ້ວ) ຄື ເພາະຄວາມດັບໄປໃນເວລາທີ່ກຳນົດໄວ້. ທີ່ຊື່ວ່າ 'Uttamo vimokkho' (ວິໂມກອັນອຸດົມ) ເພາະເປັນທຳມະທີ່ພຣະອະຣິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນພຶງເຂົ້າເຖິງ, ເພາະມີພຣະອະຣິຍະຜົນເປັນທີ່ສຸດ ແລະເພາະເປັນສະພາວະເຖິງພຣະນິພານໃນປັດຈຸບັນ.

249. අභිභවතීති අභිභු (දී. නි. ටී. 2.173; අ. නි. ටී. 3.6.61-65) පරිකම්මං, ඤාණං වා. අභිභු ආයතනං එතස්සාති අභිභායතනං, ඣානං. අභිභවිතබ්බං වා ආරම්මණසඞ්ඛාතං ආයතනං එතස්සාති අභිභායතනං, ඣානං. ආරම්මණාභිභවනතො අභිභු ච තං ආයතනඤ්ච යොගිනො සුඛවිසෙසානං අධිට්ඨානභාවතො මනායතනධම්මායතනභාවතො චාතිපි සසම්පයුත්තං ඣානං අභිභායතනං. තෙනාහ ‘‘අභිභවනකාරණානී’’තිආදි. තානීති අභිභායතනසඤ්ඤිතානි ඣානානි. සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස ආභොගො පුබ්බභාගභාවනාවසෙන ඣානක්ඛණෙ පවත්තං අභිභවනාකාරං ගහෙත්වා පවත්තොති දට්ඨබ්බො. පරිකම්මවසෙන අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී, න අප්පනාවසෙන. න හි පටිභාගනිමිත්තාරම්මණා අප්පනා අජ්ඣත්තවිසයා සම්භවති. තං පන අජ්ඣත්ත පරිකම්මවසෙන ලද්ධං කසිණනිමිත්තං අසුවිසුද්ධමෙව හොති, න බහිද්ධා පරිකම්මවසෙන ලද්ධං විය විසුද්ධං.

໒໔໙. ຄຳວ່າ 'Abhibhavatīti' (ຍ່ອມຄອບງຳ) ຄື ບໍລິກຳ ຫຼື ຍານ ທີ່ຊື່ວ່າ 'Abhibhu' (ຜູ້ຄອບງຳ). ຊານທີ່ມີ 'Abhibhu' (ບໍລິກຳ ຫຼື ຍານ) ນັ້ນເປັນບໍ່ເກີດ (ອາຍະຕະນະ) ຊື່ວ່າ 'Abhibhāyatana' (ອະພິພາຍະຕະນະ). ຫຼືວ່າ ຊານທີ່ມີອາຍະຕະນະກ່າວຄືອາລົມອັນຕົນພຶງຄອບງຳ ຊື່ວ່າ 'Abhibhāyatana'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຊານທີ່ປະກອບດ້ວຍສຳປະຍຸດຕະທຳ ຊື່ວ່າ 'Abhibhāyatana' ເພາະເປັນທັງ 'Abhibhu' (ຜູ້ຄອບງຳ) ເພາະຄອບງຳອາລົມ ແລະເປັນທັງ 'Āyatana' (ອາຍະຕະນະ) ເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມສຸກພິເສດຂອງພຣະໂຍຄີ ແລະເພາະເປັນມະນາຍະຕະນະແລະທັມມາຍະຕະນະ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'abhibhavanakāraṇānī' (ເຫດແຫ່ງການຄອບງຳທັງຫຼາຍ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'Tāni' (ຊານເຫຼົ່ານັ້ນ) ໝາຍເຖິງ ຊານທັງຫຼາຍທີ່ຊື່ວ່າອະພິພາຍະຕະນະ. ພຶງຊາບວ່າ ການໃສ່ໃຈຂອງຜູ້ອອກຈາກສະມາບັດແລ້ວ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍຖືເອົາອາການຄອບງຳທີ່ເປັນໄປໃນຂະນະແຫ່ງຊານ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸບພະພາຄະພາວະນາ. ບຸກຄົນຊື່ວ່າ 'Rūpasaññī' (ຜູ້ມີສັນຍາໃນຮູບ) ໃນພາຍໃນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບໍລິກຳ ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັບປະນາ. ເພາະວ່າ ອັບປະນາທີ່ມີປະຕິພາກະນິມິດເປັນອາລົມ ຍ່ອມມີໃນພາຍໃນບໍ່ໄດ້. ແຕ່ກະສິນນິມິດທີ່ໄດ້ມາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບໍລິກຳໃນພາຍໃນນັ້ນ ຍ່ອມເປັນຂອງບໍ່ບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ ເຊິ່ງບໍ່ເໝືອນກັບກະສິນນິມິດທີ່ໄດ້ມາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບໍລິກຳໃນພາຍນອກ ທີ່ເປັນຂອງບໍລິສຸດ.

පරිත්තානීති යථාලද්ධානි සුප්පසරාවමත්තානි. තෙනාහ ‘‘අවඩ්ඪිතානී’’ති. පරිත්තවසෙනෙවාති වණ්ණවසෙන ආභොගෙ විජ්ජමානෙපි පරිත්තවසෙනෙව ඉදමභිභායතනං වුත්තං. පරිත්තතා හෙත්ථ අභිභවනස්ස කාරණං. වණ්ණාභොගෙ සතිපි අසතිපි අභිභායතනභාවනා නාම තික්ඛපඤ්ඤස්සෙව සම්භවති, න ඉතරස්සාති ‘‘ඤාණුත්තරිකො පුග්ගලො’’ති. අභිභවිත්වා සමාපජ්ජතීති එත්ථ අභිභවනං සමාපජ්ජනඤ්ච උපචාරජ්ඣානාධිගමසමනන්තරමෙව අප්පනාඣානුප්පාදනන්ති ආහ ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතී’’ති. සහ නිමිත්තුප්පාදෙනාති ච අප්පනාපරිවාසාභාවස්ස ලක්ඛණවචනමෙතං. යො ‘‘ඛිප්පාභිඤ්ඤො’’ති වුච්චති[Pg.122], තතොපි ඤාණුත්තරස්සෙව අභිභායතනභාවනා. එත්ථාති එතස්මිං නිමිත්තෙ. අප්පනං පාපෙතීති භාවනා අප්පනං නෙති.

ຄຳວ່າ 'Parittāni' (ຮູບທັງຫຼາຍອັນມີປະມານນ້ອຍ) ຄື ຮູບທັງຫຼາຍຕາມທີ່ໄດ້ມາ ເຊິ່ງມີປະມານເທົ່າກັບຖ້ວຍນ້ອຍທີ່ແຜ່ອອກໄປຢ່າງດີ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'avaḍḍhitāni' (ຮູບທັງຫຼາຍອັນບໍ່ໄດ້ຂະຫຍາຍ). ຄຳວ່າ 'Parittavasenevā' (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຮູບມີປະມານນ້ອຍນັ້ນເອງ) ຄວາມວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການໃສ່ໃຈດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວັນນະ (ສີ) ກໍຕາມ ແຕ່ອະພິພາຍະຕະນະນີ້ ຖືກg່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຮູບມີປະມານນ້ອຍນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ຄວາມມີປະມານນ້ອຍໃນທີ່ນີ້ ເປັນເຫດແຫ່ງການຄອບງຳ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການໃສ່ໃຈໃນວັນນະ ຫຼື ບໍ່ມີກໍຕາມ ແຕ່ການຈະເລີນອະພິພາຍະຕະນະນີ້ ຍ່ອມມີໄດ້ແກ່ຜູ້ມີປັນຍາແກ່ກ້າເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ມີແກ່ບຸກຄົນອື່ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ñāṇuttariko puggalo' (ບຸກຄົນຜູ້ມີຍານອັນຍິ່ງ). ຄຳວ່າ 'Abhibhavitvā samāpajjatīti' (ຄອບງຳແລ້ວເຂົ້າສະມາບັດ) ໃນທີ່ນີ້ ການຄອບງຳແລະການເຂົ້າສະມາບັດ ຄື ການເຮັດໃຫ້ອັບປະນາຊານເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບຕໍ່ຈາກການບັນລຸອຸປະຈາຣະຊານນັ້ນເອງ ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī' (ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ບັນລຸອັບປະນາໃນນິມິດນີ້ ພ້ອມກັບການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງນິມິດນັ້ນເອງ). ຄຳວ່າ 'Saha nimittuppādenā' (ພ້ອມກັບການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງນິມິດ) ນີ້ ເປັນຄຳສະແດງລັກສະນະແຫ່ງຄວາມບໍ່ມີການຢູ່ຮອບ (ປະຣິວາສະ) ຂອງອັບປະນາ. ບຸກຄົນໃດທີ່ຖືກເອີ້ນວ່າ 'Khippābhiñño' (ຜູ້ຮູ້ໄດ້ໄວ) ການຈະເລີນອະພິພາຍະຕະນະ ຍ່ອມມີແກ່ບຸກຄົນຜູ້ມີຍານອັນຍິ່ງກວ່ານັ້ນອີກ. ຄຳວ່າ 'Ettha' (ໃນທີ່ນີ້) ຄື ໃນນິມິດນີ້. ຄຳວ່າ 'Appanaṃ pāpeti' (ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ບັນລຸອັບປະນາ) ຄື ພາວະນາຍ່ອມນຳໄປສູ່ອັບປະນາ.

එත්ථ ච කෙචි ‘‘උප්පන්නෙ උපචාරජ්ඣානෙ තං ආරබ්භ යෙ හෙට්ඨිමන්තෙන ද්වෙ තයො ජවනවාරා පවත්තන්ති, තෙ උපචාරජ්ඣාන පක්ඛිකා එව, තදනන්තරඤ්ච භවඞ්ගපරිවාසෙන උපචාරාසෙවනාය ච විනා අප්පනා හොති, සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙව අප්පනං පාපෙතී’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං. න හි පාරිවාසිකපරිකම්මෙන අප්පනාවාරො ඉච්ඡිතො, නාපි මහග්ගතප්පමාණජ්ඣානෙසු විය උපචාරජ්ඣානෙ එකන්තතො පච්චවෙක්ඛණා ඉච්ඡිතබ්බා, තස්මා උපචාරජ්ඣානාධිගමතො පරං කතිපයභවඞ්ගචිත්තාවසානෙ අප්පනං පාපුණන්තො ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතී’’ති වුත්තො. ‘‘සහ නිමිත්තුප්පාදෙනා’’ති ච අධිප්පායිකමිදං වචනං, න නීතත්ථං, අධිප්පායො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

ແລະໃນທີ່ນີ້ ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ 'ເມື່ອອຸປະຈາຣະຊານເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຊະວະນະວາຣະທັງຫຼາຍ ຢ່າງໜ້ອຍ 2-3 ວາຣະ ທີ່ເປັນໄປໂດຍປາຣົບອຸປະຈາຣະຊານນັ້ນ ຍ່ອມເປັນຝ່າຍອຸປະຈາຣະຊານນັ້ນເອງ ແລະໃນລຳດັບຕໍ່ຈາກນັ້ນ ອັບປະນາຍ່ອມມີໄດ້ ໂດຍປາສະຈາກການຢູ່ຮອບແຫ່ງພະວັງ ແລະປາສະຈາກການເສບຄຸ້ນໃນອຸປະຈາຣະ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ບັນລຸອັບປະນາ ພ້ອມກັບການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງນິມິດນັ້ນເອງ' ຄຳນັ້ນເປັນພຽງມະຕິຂອງພວກເຂົາເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ພຣະອາຈານທັງຫຼາຍບໍ່ໄດ້ປະສົງເອົາອັບປະນາວາຣະ ດ້ວຍບໍລິກຳທີ່ເປັນໄປຮອບ (ປະຣິວາສິກະບໍລິກຳ) ແລະທັງບໍ່ປະສົງເອົາການປັດຈະເວກຂະນະໃນອຸປະຈາຣະຊານ ໂດຍສ່ວນດຽວ ເໝືອນຢ່າງໃນຊານທັງຫຼາຍທີ່ມີປະມານອັນຍິ່ງໃຫຍ່ (ມະຫັກຄະຕະຊານ) ເພາະສະນັ້ນ ບຸກຄົນເມື່ອບັນລຸອັບປະນາ ໃນເວລາສິ້ນສຸດແຫ່ງພະວັງຄະຈິດພຽງບໍ່ເທົ່າໃດ ພາຍຫຼັງຈາກການບັນລຸອຸປະຈາຣະຊານ ຈຶ່ງຖືກກ່າວວ່າ 'saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī' (ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ບັນລຸອັບປະນາໃນນິມິດນີ້ ພ້ອມກັບການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງນິມິດນັ້ນເອງ). ແລະຄຳວ່າ 'Saha nimittuppādenā' (ພ້ອມກັບການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງນິມິດ) ນີ້ ເປັນຄຳກ່າວທີ່ມີຄວາມໝາຍໂດຍອ້ອມ (ອະທິບປາຍິກະ) ບໍ່ແມ່ນມີຄວາມໝາຍໂດຍກົງ (ນີຕັດຖະ) ຄວາມໝາຍໂດຍອ້ອມນັ້ນ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວ.

න අන්තොසමාපත්තියං තදා තථාරූපස්ස ආභොගස්ස අසම්භවතො, සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස ආභොගො පුබ්බභාගභාවනාවසෙන ඣානක්ඛණෙ පවත්තං අභිභවනාකාරං ගහෙත්වා පවත්තොති දට්ඨබ්බං. අභිධම්මට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 204) පන ‘‘ඉමිනා පනස්ස පුබ්බභාගො කථිතො’’ති වුත්තං. අන්තොසමාපත්තියං තථා ආභොගාභාවෙ කස්මා ‘‘ඣානසඤ්ඤායපී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘අභිභව…පෙ… අත්ථී’’ති.

ການໃສ່ໃຈນັ້ນ ບໍ່ມີໃນພາຍໃນສະມາບັດ ເພາະໃນເວລານັ້ນ ການໃສ່ໃຈມີຮູບຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມມີບໍ່ໄດ້, ແຕ່ພຶງຊາບວ່າ ການໃສ່ໃຈຂອງຜູ້ອອກຈາກສະມາບັດແລ້ວ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍຖືເອົາອາການຄອບງຳທີ່ເປັນໄປໃນຂະນະແຫ່ງຊານ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸບພະພາຄະພາວະນາ. ສ່ວນໃນອະພິທັມມະອັດຖະກະຖາ ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ແຕ່ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນຂອງພຣະໂຍຄີນັ້ນ'. ເມື່ອບໍ່ມີການໃສ່ໃຈຢ່າງນັ້ນໃນພາຍໃນສະມາບັດ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'jhānasaññāyapī' (Ref: ເຖິງແມ່ນໃນຊານະສັນຍາ)? ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'abhibhava...pe... atthī' (ມີການຄອບງຳ...ເປ...).

වඩ්ඪිතප්පමාණානීති විපුලප්පමාණානීති අත්ථො, න එකඞ්ගුලද්වඞ්ගුලාදිවසෙන වඩ්ඪිතප්පමාණානීති තථා වඩ්ඪනස්සෙවෙත්ථ අසම්භවතො. තෙනාහ ‘‘මහන්තානී’’ති.

ຄຳວ່າ 'Vaḍḍhitappamāṇāni' (ຮູບທັງຫຼາຍອັນມີປະມານທີ່ຂະຫຍາຍແລ້ວ) ອະທິບາຍວ່າ ມີປະມານອັນໄພບູນ ບໍ່ແມ່ນມີປະມານທີ່ຂະຫຍາຍອອກໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໜຶ່ງນິ້ວ ຫຼື ສອງນິ້ວເປັນຕົ້ນ ເພາະການຂະຫຍາຍຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມມີບໍ່ໄດ້ໃນທີ່ນີ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'mahantāni' (ຮູບທັງຫຼາຍອັນໃຫຍ່).

රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, සා අස්ස අත්ථීති රූපසඤ්ඤී, න රූපසඤ්ඤී අරූපසඤ්ඤී. සඤ්ඤාසීසෙන ඣානං වදති. රූපසඤ්ඤාය අනුප්පාදනමෙවෙත්ථ අලාභිතා. බහිද්ධාව උප්පන්නන්ති බහිද්ධාවත්ථුස්මිංයෙව උප්පන්නං. අභිධම්මෙ පන ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි, අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති එවං චතුන්නං අභිභායතනානං ආගතත්තා අභිධම්මට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 204) ‘‘කස්මා පන යථා සුත්තන්තෙ – ‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානී’තිආදි වුත්තං, එවං අවත්වා ඉධ චතූසුපි අභිභායතනෙසු අජ්ඣත්තං [Pg.123] අරූපසඤ්ඤිතාව වුත්තා’’ති චොදනං කත්වා ‘‘අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතො’’ති කාරණං වත්වා ‘‘තත්ථ වා හි ඉධ වා බහිද්ධාරූපානෙව අභිභවිතබ්බානි, තස්මා තානි නියමතො වත්තබ්බානීති තත්‍රාපි ඉධාපි වුත්තානි. ‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී’ති ඉදං පන සත්ථු දෙසනාවිලාසමත්තමෙවා’’ති වුත්තං.

ສັນຍາໃນຮູບ ຊື່ວ່າ 'Rūpasaññā' (ຮູບະສັນຍາ), ບຸກຄົນໃດມີຮູບະສັນຍານັ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ 'Rūpasaññī' (ຜູ້ມີຮູບະສັນຍາ), ບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ມີຮູບະສັນຍາ ຊື່ວ່າ 'Arūpasaññī' (ຜູ້ບໍ່ມີຮູບະສັນຍາ). ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງກ່າວເຖິງຊານ ໂດຍຍົກເອົາສັນຍາເປັນປະທານ. ຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ໄດ້ໃນທີ່ນີ້ ຄື ການບໍ່ເຮັດໃຫ້ຮູບະສັນຍາເກີດຂຶ້ນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'Bahiddhāva uppannaṃ' (ເກີດຂຶ້ນໃນພາຍນອກນັ້ນເອງ) ຄື ເກີດຂຶ້ນໃນວັດຖຸພາຍນອກນັ້ນເອງ. ສ່ວນໃນພຣະອະພິທັມ ຍ້ອນມີຄຳກ່າວໄວ້ເຖິງອະພິພາຍະຕະນະທັງສີ່ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī' (ຜູ້ບໍ່ມີຮູບະສັນຍາໃນພາຍໃນ ຍ່ອມເຫັນຮູບທັງຫຼາຍໃນພາຍນອກ ອັນມີປະມານນ້ອຍ ມີວັນນະດີແລະມີວັນນະບໍ່ດີ, ອັນມີປະມານຫາບໍ່ໄດ້ ມີວັນນະດີແລະມີວັນນະບໍ່ດີ) ເພາະສະນັ້ນ ໃນອະພິທັມມະອັດຖະກະຖາ ຈຶ່ງຕັ້ງຄຳຖາມຄັດຄ້ານວ່າ 'ເປັນຫຍັງຈຶ່ງບໍ່ກ່າວເໝືອນຢ່າງໃນພຣະສູດວ່າ - ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānī'tiādi vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttā'ti codanaṃ katvā 'ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato'ti kāraṇaṃ vatvā 'tattha vā hi idha vā bahiddhārūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamato vattabbānīti tatrāpi idhāpi vuttāni. “Ajjhattaṃ arūpasaññī”ti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattamevā'ti vuttaṃ.

එත්ථ ච වණ්ණාභොගරහිතානි සහිතානි ච සබ්බානි ‘‘පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති වුත්තානි, තථා ‘‘අප්පමාණානී’’ති දට්ඨබ්බානි. අත්ථි හි එසො පරියායො ‘‘පරිත්තානි අභිභුය්‍ය තානි චෙ කදාචි වණ්ණවසෙන ආභුජිතානි හොන්ති සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි අභිභුය්‍යා’’ති. පරියායකථා හි සුත්තන්තදෙසනාති. අභිධම්මෙ පන නිප්පරියායදෙසනත්තා වණ්ණාභොගරහිතානි විසුං වුත්තානි, තථා සහිතානි. අත්ථි හි උභයත්ථ අභිභවනපරියායොති ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’තිආදිනා පඨමදුතියඅභිභායතනෙසු පඨමවිමොක්ඛො, තතියචතුත්ථාභිභායතනෙසු දුතියවිමොක්ඛො, වණ්ණාභිභායතනෙසු තතියවිමොක්ඛො ච අභිභවනප්පවත්තිතො සඞ්ගහිතො, අභිධම්මෙ පන නිප්පරියායදෙසනත්තා විමොක්ඛාභිභායතනානි අසඞ්කරතො දස්සෙතුං විමොක්ඛෙ වජ්ජෙත්වා අභිභායතනානි කථිතානි, සබ්බානි ච විමොක්ඛකිච්චානි ඣානානි විමොක්ඛදෙසනායං වුත්තානි. තදෙතං ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’ති ආගතස්ස අභිභායතනද්වයස්ස අභිධම්මෙ අභිභායතනෙසු අවචනතො ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනඤ්ච සබ්බවිමොක්ඛකිච්චසාධාරණවචනභාවතො වවත්ථානං කතන්ති විඤ්ඤායති.

ແລະໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ຮູບທັງຫຼາຍທັງທີ່ປາສະຈາກການໃສ່ໃຈໃນວັນນະ ແລະທີ່ປະກອບດ້ວຍການໃສ່ໃຈໃນວັນນະ ທັງໝົດຖືກກ່າວວ່າ 'parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni' (ຮູບທັງຫຼາຍອັນມີປະມານນ້ອຍ ມີວັນນະດີແລະມີວັນນະບໍ່ດີ) ແລະ 'appamāṇāni' (ຮູບທັງຫຼາຍອັນມີປະມານຫາບໍ່ໄດ້) ກໍເໝືອນກັນ. ເພາະວ່າ ຍ່ອມມີປະຣິຍາຍນີ້ວ່າ 'ຄອບງຳຮູບທັງຫຼາຍອັນມີປະມານນ້ອຍ ຫາກວ່າໃນບາງຄັ້ງ ຮູບທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ອັນພຣະໂຍຄີໃສ່ໃຈດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວັນນະ ກໍຊື່ວ່າຄອບງຳຮູບທັງຫຼາຍທີ່ມີວັນນະດີແລະມີວັນນະບໍ່ດີ'. ເພາະວ່າ ເທດສະໜາໃນພຣະສູດ ຍ່ອມເປັນເທດສະໜາທີ່ມີປະຣິຍາຍ (ມີຂໍ້ຍົກເວັ້ນ ຫຼື ອະທິບາຍໂດຍອ້ອມ). ສ່ວນໃນພຣະອະພິທັມ ເພາະເປັນເທດສະໜາທີ່ບໍ່ມີປະຣິຍາຍ (ນິບປະຣິຍາຍະເທສະໜາ) ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງກ່າວແຍກຕ່າງຫາກ ລະຫວ່າງຮູບທັງຫຼາຍທີ່ປາສະຈາກການໃສ່ໃຈໃນວັນນະ ແລະຮູບທັງຫຼາຍທີ່ປະກອບດ້ວຍການໃສ່ໃຈໃນວັນນະ. ເພາະວ່າ ປະຣິຍາຍແຫ່ງການຄອບງຳ ຍ່ອມມີໃນທັງສອງບ່ອນ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ajjhattaṃ rūpasaññī' (ຜູ້ມີຮູບະສັນຍາໃນພາຍໃນ) ເປັນຕົ້ນ ວິໂມກທີໜຶ່ງ ຍ່ອມຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນອະພິພາຍະຕະນະທີໜຶ່ງແລະທີສອງ, ວິໂມກທີສອງ ຍ່ອມຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນອະພິພາຍະຕະນະທີສາມແລະທີສີ່, ແລະວິໂມກທີສາມ ຍ່ອມຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໃນອະພິພາຍະຕະນະແຫ່ງວັນນະ ເພາະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງການຄອບງຳ. ແຕ່ໃນພຣະອະພິທັມ ເພາະເປັນເທດສະໜາທີ່ບໍ່ມີປະຣິຍາຍ ເພື່ອສະແດງອະພິພາຍະຕະນະທັງຫຼາຍຂອງວິໂມກ ບໍ່ໃຫ້ປົນເປກັນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງເວັ້ນວິໂມກແລ້ວກ່າວເຖິງອະພິພາຍະຕະນະທັງຫຼາຍ, ແລະຊານທັງຫຼາຍທີ່ເຮັດກິດແຫ່ງວິໂມກທັງໝົດ ກໍຊົງກ່າວໄວ້ໃນວິໂມກເທດສະໜາແລ້ວ. ຂໍ້ນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ເປັນການກຳນົດໄວ້ ເພາະບໍ່ມີການກ່າວເຖິງອະພິພາຍະຕະນະຄູ່ໜຶ່ງ ທີ່ມາດ້ວຍຄຳວ່າ 'ajjhattaṃ rūpasaññī' (ຜູ້ມີຮູບະສັນຍາໃນພາຍໃນ) ໃນອະພິພາຍະຕະນະທັງຫຼາຍໃນພຣະອະພິທັມ ແລະເພາະຄຳວ່າ 'rūpī rūpāni passati' (ຜູ້ມີຮູບ ຍ່ອມເຫັນຮູບທັງຫຼາຍ) ເປັນຕົ້ນ ເປັນຄຳກ່າວທົ່ວໄປແກ່ກິດແຫ່ງວິໂມກທັງປວງ.

‘‘අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතො’’ති ඉදං අභිධම්මෙ කත්ථචිපි ‘‘අජ්ඣත්තං රූපානි පස්සතී’’ති අවත්වා සබ්බත්ථ යං වුත්තං ‘‘බහිද්ධාරූපානි පස්සතී’’ති, තස්ස කාරණවචනං. තෙන යං අඤ්ඤහෙතුකං, තං තෙන හෙතුනා වුත්තං, යං පන දෙසනාවිලාසහෙතුකං අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤිතාය එව අභිධම්මෙ වචනං, න තස්ස අඤ්ඤං කාරණං මග්ගිතබ්බන්ති දස්සෙති. අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතා ච තෙසං බහිද්ධාරූපානං විය අවිභූතත්තා, දෙසනාවිලාසො ච යථාවුත්තවවත්ථානවසෙන වෙදිතබ්බො, වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන විජ්ජමානපරියායකථනභාවතො. ‘‘සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති එතෙනෙව සිද්ධත්තා නීලාදිඅභිභායතනානි න වත්තබ්බානීති චෙ? න, නීලාදීසු [Pg.124] කතාධිකාරානං නීලාදිභාවස්සෙව අභිභවනකාරණත්තා. න හි තෙසං පරිසුද්ධාපරිසුද්ධවණ්ණානං පරිත්තතා තදප්පමාණතා වා අභිභවනකාරණං, අථ ඛො නීලාදිභාවො එවාති. එතෙසු ච පරිත්තාදිකසිණරූපෙසු යං චරිතස්ස ඉමානි අභිභායතනානි ඉජ්ඣන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘ඉමෙසු පනා’’තිආදි වුත්තං.

ຄຳວ່າ 'Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato' (ເພາະຮູບທັງຫຼາຍໃນພາຍໃນ ເປັນສິ່ງທີ່ຄອບງຳບໍ່ໄດ້) ນີ້ ເປັນຄຳສະແດງເຫດຜົນຂອງຄຳກ່າວທີ່ວ່າ 'bahiddhā rūpāni passati' (ຍ່ອມເຫັນຮູບທັງຫຼາຍໃນພາຍນອກ) ໃນທຸກບ່ອນ ໂດຍບໍ່ກ່າວວ່າ 'ajjhattaṃ rūpāni passati' (ຍ່ອມເຫັນຮູບທັງຫຼາຍໃນພາຍໃນ) ໃນທີ່ໃດເລີຍໃນພຣະອະພິທັມ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ຄຳໃດທີ່ມີເຫດອື່ນ ຄຳນັ້ນກໍຖືກກ່າວໄວ້ດ້ວຍເຫດນັ້ນ, ສ່ວນຄຳໃດທີ່ມີເຫດມາຈາກຄວາມງົດງາມແຫ່ງເທດສະໜາ ຄື ຄຳກ່າວເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ມີຮູບະສັນຍາໃນພາຍໃນ ໃນພຣະອະພິທັມ ຄຳນັ້ນກໍບໍ່ຄວນສະແຫວງຫາເຫດຜົນອື່ນ. ແລະຄວາມທີ່ຮູບທັງຫຼາຍໃນພາຍໃນ ເປັນສິ່ງທີ່ຄອບງຳບໍ່ໄດ້ນັ້ນ ກໍເພາະຮູບເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ປາກົດຈະແຈ້ງ ເໝືອນຢ່າງຮູບທັງຫຼາຍໃນພາຍນອກ, ສ່ວນຄວາມງົດງາມແຫ່ງເທດສະໜາ ພຶງຊາບດ້ວຍອຳນາດການກຳນົດຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ເພາະເປັນການກ່າວໂດຍປະຣິຍາຍທີ່ມີຢູ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດ. ຫາກມີຄຳຖາມວ່າ 'ເພາະຄຳວ່າ suvaṇṇadubbaṇṇāni (ມີວັນນະດີແລະມີວັນນະບໍ່ດີ) ນີ້ ສຳເລັດຄວາມໝາຍແລ້ວ ອະພິພາຍະຕະນະມີສີຂຽວເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນກ່າວເຖິງແມ່ນບໍ່?' ຕອບວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນສີຂຽວເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ເປັນເຫດແຫ່ງການຄອບງຳ ຂອງຜູ້ທີ່ໄດ້ເຮັດອະທິການໄວ້ໃນສີຂຽວເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ຄວາມມີປະມານນ້ອຍ ຫຼື ຄວາມມີປະມານຫາບໍ່ໄດ້ ຂອງວັນນະທີ່ບໍລິສຸດແລະບໍ່ບໍລິສຸດເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນເຫດແຫ່ງການຄອບງຳ, ແຕ່ແມ່ນຄວາມເປັນສີຂຽວເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ເປັນເຫດ'. ແລະເພື່ອສະແດງວ່າ ອະພິພາຍະຕະນະເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມສຳເລັດແກ່ຈະຣິດຂອງບຸກຄົນໃດ ໃນບັນດາຮູບກະສິນມີປະມານນ້ອຍເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'imesu panā' (ແຕ່ໃນອະພິພາຍະຕະນະເຫຼົ່ານີ້) ເປັນຕົ້ນ.

සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙනාති සකලනීලවණ්ණනීලනිදස්සනනීලනිභාසානං සාධාරණවසෙන. වණ්ණවසෙනාති සභාවවණ්ණවසෙන. නිදස්සනවසෙනාති පස්සිතබ්බතාවසෙන. ඔභාසවසෙනාති සප්පභාසතාය අවභාසනවසෙන. උමාපුප්ඵන්ති අතසිපුප්ඵං. නීලමෙව හොති වණ්ණසඞ්කරාභාවතො. බාරාණසියං භවන්ති බාරාණසියං සමුට්ඨිතං.

ຄຳວ່າ 'Sabbasaṅgāhikavasena' (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຮວບຮວມທັງໝົດ) ຄື ດ້ວຍອຳນາດທົ່ວໄປແກ່ສີຂຽວທັງໝົດ, ສິ່ງທີ່ສະແດງສີຂຽວທັງໝົດ ແລະສິ່ງທີ່ມີແສງສະທ້ອນເປັນສີຂຽວທັງໝົດ. ຄຳວ່າ 'Vaṇṇavasena' (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວັນນະ) ຄື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສີຕາມສະພາວະ. ຄຳວ່າ 'Nidassanavasena' (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສິ່ງທີ່ສະແດງ) ຄື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນສິ່ງອັນຕົນພຶງເຫັນ. ຄຳວ່າ 'Obhāsavasena' (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງແສງສະທ້ອນ) ຄື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສ່ອງແສງ ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງມີລັດສະໝີ. ຄຳວ່າ 'Umāpupphaṃ' (ດອກອຸມາ) ຄື ດອກອະຕະສິ (ດອກປ່ານ). ດອກນັ້ນຍ່ອມເປັນສີຂຽວແທ້ໆ ເພາະບໍ່ມີສີອື່ນມາປົນເປ. ຄຳວ່າ 'Bārāṇasiyaṃ bhavanti' (ເກີດໃນເມືອງພາຣານະສີ) ຄື ເກີດຂຶ້ນໃນເມືອງພາຣານະສີ.

තෙ ධම්මෙති තෙ සතිපට්ඨානාදිධම්මෙ චෙව අට්ඨවිමොක්ඛධම්මෙ ච. චිණ්ණවසීභාවායෙව තත්ථ අභිවිසිට්ඨාය පඤ්ඤාය පරියොසානුත්තරං සතං ගතා අභිඤ්ඤාවොසානපාරමිප්පත්තා.

ຄຳວ່າ te dhamme ໄດ້ແກ່ ທຳທັງຫຼາຍມີສະຕິປັດຖານເປັນຕົ້ນ ແລະວິໂມກ 8 ປະການເຫຼົ່ານັ້ນ. ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຊຳນານທີ່ໄດ້ສັ່ງສົມໄວ້ແລ້ວໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍປັນຍາອັນຍອດຢ້ຽມ ຈຶ່ງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ມີສະຕິອັນເລີດຢ່າງສຸດຍອດ ແລະບັນລຸເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ມີບາລະມີອັນເປັນທີ່ສຸດແຫ່ງອະພິນຍາ.

250. සකලට්ඨෙනාති (දී. නි. ටී. 3.346; අ. නි. ටී. 3.10.25) සකලභාවෙන, අසුභනිමිත්තාදීසු විය එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනවසෙසතො ගහෙතබ්බට්ඨෙනාති අත්ථො. යථා ඛෙත්තං සස්සානං උප්පත්තිට්ඨානං වඩ්ඪිට්ඨානඤ්ච, එවමෙව තංතංසම්පයුත්තධම්මානන්ති ආහ ‘‘ඛෙත්තට්ඨෙනා’’ති. පරිච්ඡින්දිත්වාති ඉදං උද්ධං අධො තිරියන්ති යොජෙතබ්බං. පරිච්ඡින්දිත්වා එව හි සබ්බත්ථ කසිණං වඩ්ඪෙතබ්බං. තෙන තෙන කාරණෙනාති උපරිආදීසු තෙන තෙන කසිණෙන. යථා කින්ති ආහ – ‘‘ආලොකමිව රූපදස්සනකාමො’’ති, යථා දිබ්බචක්ඛුනා උද්ධං චෙ රූපං දට්ඨුකාමො, උද්ධං ආලොකං පසාරෙති, අධො චෙ, අධො, සමන්තතො චෙ රූපං දට්ඨුකාමො, සමන්තතො ආලොකං පසාරෙති, එවං සබ්බකසිණන්ති අත්ථො. එකස්සාති පථවීකසිණාදීසු එකෙකස්ස. අඤ්ඤභාවානුපගමනත්ථන්ති අඤ්ඤකසිණභාවානුපගමනදීපනත්ථං, අඤ්ඤස්ස වා කසිණභාවානුපගමනදීපනත්ථං. න හි අඤ්ඤෙන පසාරිතකසිණං තතො අඤ්ඤෙන පසාරිතකසිණභාවං උපගච්ඡති, එවම්පි නෙසං අඤ්ඤකසිණසම්භෙදාභාවො වෙදිතබ්බො. න අඤ්ඤං පථවීආදි. න හි උදකෙන ඨිතට්ඨානෙ සසම්භාරපථවී අත්ථි. අඤ්ඤකසිණසම්භෙදොති ආපොකසිණාදිනා සඞ්කරො[Pg.125]. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු සෙසකසිණෙසු. එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනවසෙසඵරණං පමාණස්ස අග්ගහණතො අප්පමාණං. තෙනෙව හි නෙසං කසිණසමඤ්ඤා. තථා හි ‘‘තඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ චෙතසා ඵරන්තොති භාවනාචිත්තෙන ආරම්මණං කරොන්තො. භාවනාචිත්තඤ්හි කසිණං පරිත්තං වා විපුලං වා සකලමෙව මනසි කරොති.

໒໕໐. ຄຳວ່າ Sakalaṭṭhena (ໂດຍອັດຖະວ່າທັງໝົດ) ມີອະທິບາຍວ່າ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງທັງໝົດ ຄື ໂດຍອັດຖະທີ່ຄວນຖືເອົາໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ບໍ່ແມ່ນຕັ້ງຢູ່ພຽງບາງສ່ວນ ເໝືອນໃນອະສຸພະນິມິດເປັນຕົ້ນ. ສົມເດັດພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຕັດວ່າ 'khettaṭṭhena' (ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນເນື້ອນາ) ເພາະເປັນເໝືອນນາອັນເປັນທີ່ເກີດແລະທີ່ຈະເລີນເຕີບໂຕແຫ່ງພືດພັນທັງຫຼາຍ, ຢ່າງນັ້ນນັ້ນແລ ສຳລັບທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍທຳນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ Paricchinditvā (ກຳນົດແລ້ວ) ນີ້ ພຶງປະກອບເຂົ້າກັບຄຳວ່າ ເບື້ອງເທິງ ເບື້ອງລຸ່ມ ແລະເບື້ອງຂວາງ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຄວນກຳນົດແລ້ວ ຈຶ່ງແຜ່ກະສິນໄປໃນທີ່ທັງປວງ. ຄຳວ່າ Tena tena kāraṇena (ດ້ວຍເຫດນັ້ນໆ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍກະສິນນັ້ນໆ ໃນເບື້ອງເທິງເປັນຕົ້ນ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ຢ່າງໃດ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ālokamiva rūpadassanakāmo' (ເໝືອນຜູ້ປາຖະໜາຈະເຫັນຮູບ ກໍແຜ່ແສງສະຫວ່າງໄປ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຖ້າປາຖະໜາຈະເຫັນຮູບໃນເບື້ອງເທິງດ້ວຍທິບພະຈັກຂຸ ກໍແຜ່ແສງສະຫວ່າງໄປໃນເບື້ອງເທິງ, ຖ້າປາຖະໜາຈະເຫັນໃນເບື້ອງລຸ່ມ ກໍແຜ່ໄປໃນເບື້ອງລຸ່ມ, ຖ້າປາຖະໜາຈະເຫັນໂດຍຮອບ ກໍແຜ່ແສງສະຫວ່າງໄປໂດຍຮອບ, ກະສິນທັງປວງກໍມີອັດຖະຢ່າງນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ Ekassa (ແຫ່ງຢ່າງໜຶ່ງ) ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງກະສິນຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ມີປະຖະວີກະສິນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Aññabhāvānupagamanatthaṃ (ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ເຖິງຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນ) ໄດ້ແກ່ ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນກະສິນອື່ນ ຫຼືເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນກະສິນຂອງຜູ້ອື່ນ. ເພາະວ່າ ກະສິນທີ່ບຸກຄົນໜຶ່ງແຜ່ໄປແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ເຖິງຄວາມເປັນກະສິນທີ່ບຸກຄົນອື່ນແຜ່ໄປ, ພຶງຊາບຄວາມບໍ່ປົນເປກັນແຫ່ງກະສິນອື່ນໆ ແມ່ນດ້ວຍປະການນີ້. ຄຳວ່າ Na aññaṃ (ບໍ່ແມ່ນຢ່າງອື່ນ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ແມ່ນປະຖະວີເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ໃນທີ່ທີ່ນ້ຳຕັ້ງຢູ່ ຍ່ອມບໍ່ມີປະຖະວີພ້ອມດ້ວຍສ່ວນປະກອບ. ຄຳວ່າ Aññakasiṇasambhedo (ຄວາມປົນເປກັນແຫ່ງກະສິນອື່ນ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມລະຄົນປົນເປກັນດ້ວຍອາໂປກະສິນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Sabbattha (ໃນທີ່ທັງປວງ) ໄດ້ແກ່ ໃນກະສິນທີ່ເຫຼືອທັງປວງ. ການແຜ່ໄປໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ບໍ່ແມ່ນຕັ້ງຢູ່ພຽງບາງສ່ວນ ຊື່ວ່າ ຫາປະມານບໍ່ໄດ້ ເພາະບໍ່ຖືເອົາປະມານ. ເພາະເຫດນັ້ນແລ ກະສິນເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ ກະສິນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'tañhī' (ເພາະວ່າກະສິນນັ້ນ). ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ cetasā pharanto (ແຜ່ໄປດ້ວຍໃຈ) ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ເປັນອາລົມດ້ວຍພາວະນາຈິດ. ເພາະວ່າ ພາວະນາຈິດຍ່ອມມົນສິການກະສິນທັງໝົດ ບໍ່ວ່າຈະເປັນກະສິນເລັກນ້ອຍ ຫຼືກະສິນທີ່ກວ້າງຂວາງ.

කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ පවත්තං විඤ්ඤාණං ඵරණඅප්පමාණවසෙන ‘‘විඤ්ඤාණකසිණ’’න්ති වුත්තං. තථා හි තං ‘‘විඤ්ඤාණ’’න්ති වුච්චති. කසිණවසෙනාති උග්ඝාටිතකසිණවසෙන කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා. යත්තකඤ්හි ඨානං කසිණං පසාරිතං, තත්තකං ආකාසභාවනාවසෙන ආකාසං හොතීති. එවං යත්තකං ඨානං ආකාසං හුත්වා උපට්ඨිතං, තත්තකං ආකාසමෙව හුත්වා විඤ්ඤාණස්ස පවත්තනතො ආගමනවසෙන විඤ්ඤාණකසිණෙපි උද්ධංඅධොතිරියතා වුත්තාති ‘‘කසිණුග්ඝාටිමාකාසවසෙන තත්ථ පවත්තවිඤ්ඤාණෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා’’ති ආහ.

ວິນຍານທີ່ເປັນໄປໃນອາກາດທີ່ເພີກຖອນກະສິນແລ້ວ ທ່ານຮຽກວ່າ 'ວິນຍານະກະສິນ' ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການແຜ່ໄປຫາປະມານບໍ່ໄດ້. ເພາະວ່າ ວິນຍານນັ້ນ ທ່ານຮຽກວ່າ 'ວິນຍານ'. ຄຳວ່າ Kasiṇavasena (ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກະສິນ) ມີອະທິບາຍວ່າ ພຶງຊາບຄວາມເປັນໄປໃນເບື້ອງເທິງ ເບື້ອງລຸ່ມ ແລະເບື້ອງຂວາງ ໃນອາກາດທີ່ເພີກຖອນກະສິນແລ້ວ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກະສິນທີ່ເພີກຖອນແລ້ວ. ເພາະວ່າ ກະສິນຖືກແຜ່ໄປໃນທີ່ປະມານເທົ່າໃດ, ທີ່ປະມານເທົ່ານັ້ນຍ່ອມເປັນອາກາດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາກາສະພາວະນາ. ເມື່ອທີ່ປະມານເທົ່າໃດປາກົດເປັນອາກາດແລ້ວ ຢ່າງນີ້, ວິນຍານຍ່ອມເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນອາກາດນັ້ນເອງໃນທີ່ປະມານເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເປັນໄປ ທ່ານຈຶ່ງg່າວເຖິງຄວາມເປັນໄປໃນເບື້ອງເທິງ ເບື້ອງລຸ່ມ ແລະເບື້ອງຂວາງ ແມ່ນໃນວິນຍານະກະສິນນັ້ນດ້ວຍ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພຶງຊາບຄວາມເປັນໄປໃນເບື້ອງເທິງ ເບື້ອງລຸ່ມ ແລະເບື້ອງຂວາງ ໃນວິນຍານທີ່ເປັນໄປໃນອາກາດນັ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາກາດທີ່ເພີກຖອນກະສິນແລ້ວ'.

252. වුත්තොයෙව වම්මිකසුත්තෙ. නිස්සිතඤ්ච ඡවත්ථුනිස්සිතත්තා විපස්සනාඤාණස්ස. පටිබද්ධඤ්ච තෙන විනා අප්පවත්තනතො කායසඤ්ඤිතානං රූපධම්මානං ආරම්මණකරණතො ච. සුට්ඨු භාති ඔභාසතීති වා සුභො. කුරුවින්දජාතිආදිජාතිවිසෙසොපි මණි ආකරපාරිසුද්ධිමූලකො එවාති ආහ ‘‘සුපරිසුද්ධආකරසමුට්ඨිතො’’ති. දොසනීහරණවසෙන පරිකම්මනිප්ඵත්තීති ආහ ‘‘සුට්ඨු කතපරිකම්මො අපනීතපාසාණසක්ඛරො’’ති. ධොවනවෙධනාදීහීති චතූසු පාසාණෙසු ධොවනෙන චෙව කාළකාදිඅපහරණත්ථාය සුත්තෙන ආවුනනත්ථාය ච විජ්ඣනෙන. තාපසණ්හකරණාදීනං සඞ්ගහො ආදි-සද්දෙන. වණ්ණසම්පත්තින්ති සුත්තස්ස වණ්ණසම්පත්තිං.

໒໕໒. ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນວັມມິກະສູດ. ແລະທີ່ຊື່ວ່າ 'ອາໄສກັນ' ເພາະປັນຍາໃນວິປັດສະນາອາໄສວັດຖຸ 6. ແລະທີ່ຊື່ວ່າ 'ຜੂກພັນກັນ' ເພາະວິປັດສະນາປັນຍານັ້ນ ຫາກປາສະຈາກກາຍແລ້ວ ກໍບໍ່ສາມາດເປັນໄປໄດ້ ແລະເພາະການເຮັດຮູບທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີສັນຍາວ່າກາຍໃຫ້ເປັນອາລົມ. ແກ້ວມະນີໃດຍ່ອມຮຸ່ງເຮືອງ ຫຼືສ່ອງແສງສະຫວ່າງຢ່າງດີ ແກ້ວມະນີນັ້ນຊື່ວ່າ ສຸພະ (ງາມ). ແມ່ນແກ້ວມະນີຊະນິດພິເສດ ມີແກ້ວມະນີທີ່ເກີດໃນຕະກູນກຸຣຸວິນທະເປັນຕົ້ນ ກໍມີຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງບໍ່ແຮ່ເປັນມູນເຫດຄືກັນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'suparisuddhaākarasamuṭṭhito' (ເກີດຈາກບໍ່ແຮ່ອັນບໍລິສຸດດີ). ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງການຕົບແຕ່ງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກຳຈັດຂໍ້ບົກພ່ອງ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານກ່າວວ່າ 'suṭṭhu kataparikammo apanītapāsāṇasakkharo' (ຕົບແຕ່ງຢ່າງດີແລ້ວ ປາສະຈາກຫີນແລະກວດ). ຄຳວ່າ Dhovanavedhanādīhi (ດ້ວຍການລ້າງແລະການເຈາະເປັນຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການລ້າງເທິງແຜ່ນຫີນ 4 ຊະນິດ ແລະດ້ວຍການເຈາະເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການກຳຈັດມົນທິນດຳເປັນຕົ້ນ ແລະເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຮ້ອຍດ້າຍ. ການສົງເຄາະເອົາການຫຸງແລະການຝົນເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍສັບວ່າ ອາທິ (ເປັນຕົ້ນ). ຄຳວ່າ Vaṇṇasampatti (ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍສີ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍສີຂອງດ້າຍ.

මණි විය කරජකායො පච්චවෙක්ඛිතබ්බතො. ආවුතසුත්තං විය විපස්සනාඤාණං අනුපවිසිත්වා ඨිතත්තා. චක්ඛුමා පුරිසො විය විපස්සනාලාභී භික්ඛු සම්මදෙව තස්ස දස්සනතො. තදාරම්මණානන්ති රූපධම්මාරම්මණානං. ඵස්සපඤ්චමකචිත්තචෙතසිකග්ගහණෙන ගහිතධම්මාපි විපස්සනාචිත්තුප්පාදපරියාපන්නා එවාති වෙදිතබ්බං. එවඤ්හි තෙසං විපස්සනාඤාණගතිකත්තා ‘‘ආවුතසුත්තං විය විපස්සනාඤාණ’’න්ති වචනං අවිරොධිතං හොති.

ກາຍທີ່ເກີດຈາກກຳ (ກະຣະຊະກາຍ) ເໝືອນແກ້ວມະນີ ເພາະເປັນວັດຖຸທີ່ພຶງພິຈາລະນາ. ວິປັດສະນາປັນຍາ ເໝືອນດ້າຍທີ່ຮ້ອຍໄວ້ ເພາະຕັ້ງຢູ່ໂດຍການຢັ່ງເຂົ້າໄປ. ພິກຂຸຜູ້ໄດ້ວິປັດສະນາ ເໝືອນຄົນມີຕາດີ ເພາະການເຫັນກາຍນັ້ນຢ່າງຖືກຕ້ອງແທ້ໆ. ຄຳວ່າ Tadārammaṇānaṃ (ມີກາຍນັ້ນເປັນອາລົມ) ໄດ້ແກ່ ມີຮູບທຳເປັນອາລົມ. ພຶງຊາບວ່າ ແມ່ນທຳທັງຫຼາຍທີ່ຖືເອົາດ້ວຍການຖືເອົາຈິດແລະເຈຕະສິກທີ່ມີຜັດສະເປັນທີ 5 ກໍນັບເນື່ອງໃນວິປັດສະນາຈິດຕຸບປາດນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ເມື່ອທຳເຫຼົ່ານັ້ນມີຄະຕິໄປຕາມວິປັດສະນາປັນຍາຢ່າງນີ້ ຄຳກ່າວວ່າ 'ວິປັດສະນາປັນຍາ ເໝືອນດ້າຍທີ່ຮ້ອຍໄວ້' ຈຶ່ງບໍ່ຂັດແຍ້ງກັນ.

ඤාණස්සාති [Pg.126] පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස. යදි එවං ඤාණස්ස වසෙන වත්තබ්බං, න පුග්ගලස්සාති ආහ ‘‘තස්ස පනා’’තිආදි. මග්ගස්ස අනන්තරං, තස්මා ලොකියාභිඤ්ඤානං පරතො ඡට්ඨාභිඤ්ඤාය පුරතො වත්තබ්බං විපස්සනාඤාණං. එවං සන්තෙපීති යදිපායං ඤාණානුපුබ්බට්ඨිති, එවං සන්තෙපි එතස්ස අන්තරා වාරො නත්ථීති පඤ්චසු ලොකියාභිඤ්ඤාසු කථිතාසු ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.64 ආදයො) විය ඡට්ඨාභිඤ්ඤා කථෙතබ්බාති එතස්ස අනභිඤ්ඤාලක්ඛණස්ස විපස්සනාඤාණස්ස තාසං අන්තරා වාරො න හොති, තස්මා තත්ථ අවසරාභාවතො ඉධෙව රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානානන්තරමෙව දස්සිතං විපස්සනාඤාණං. යස්මා චාති ච-සද්දො සමුච්චයත්ථො. තෙන න කෙවලං තදෙව, අථ ඛො ඉදම්පි කාරණං විපස්සනාඤාණස්ස ඉධෙව දස්සනෙති ඉමමත්ථං දීපෙති. දිබ්බෙන චක්ඛුනා භෙරවරූපං පස්සතොති එත්ථ ඉද්ධිවිධඤාණෙන භෙරවං රූපං නිම්මිනිත්වා චක්ඛුනා පස්සතොති වත්තබ්බං, එවම්පි අභිඤ්ඤාලාභිනො අපරිඤ්ඤාණවත්ථුකස්ස භයසන්තාසො උප්පජ්ජති උච්චවාලිකවාසීමහානාගත්ථෙරස්ස විය. ඉධාපීති ඉමස්මිං විපස්සනාඤාණෙපි, න සතිපට්ඨානාදීසු එවාති අධිප්පායො.

ຄຳວ່າ Ñāṇassāti (ແຫ່ງຍານ) ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງປັດຈະເວກຂະນະຍານ. ຖ້າເປັນຢ່າງນັ້ນ ຄວນກ່າວໂດຍອຳນາດແຫ່ງຍານ ບໍ່ແມ່ນໂດຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'tassa pana' (ແຕ່ຂອງພິກຂຸນັ້ນ). ວິປັດສະນາຍານ ຄວນກ່າວໃນລຳດັບຖັດຈາກມັກ, ເພາະເຫດນັ້ນ ວິປັດສະນາຍານຈຶ່ງຄວນກ່າວໃນພາຍຫຼັງແຫ່ງໂລກິຍະອະພິນຍາທັງຫຼາຍ ແລະໃນເບື້ອງໜ້າແຫ່ງອະພິນຍາທີ 6. ຄຳວ່າ Evaṃ santepi (ແມ່ນເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຫາກນີ້ເປັນລຳດັບການຕັ້ງຢູ່ແຫ່ງຍານ, ແມ່ນເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ວາລະໃນລະຫວ່າງແຫ່ງຍານນີ້ກໍບໍ່ມີ, ເພາະເມື່ອອະພິນຍາໂລກິຍະ 5 ປະການຖືກກ່າວແລ້ວ ກໍຄວນg່າວອະພິນຍາທີ 6 ເໝືອນໃນອາກັງເຂີຍຍະສູດເປັນຕົ້ນ, ວາລະໃນລະຫວ່າງແຫ່ງອະພິນຍາເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ວິປັດສະນາຍານນີ້ອັນມີລັກສະນະບໍ່ແມ່ນອະພິນຍາ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເພາະບໍ່ມີໂອກາດໃນທີ່ນັ້ນ ວິປັດສະນາຍານຈຶ່ງຖືກສະແດງໄວ້ໃນທີ່ນີ້ເອງ ໃນລຳດັບຖັດຈາກຮູບາວະຈະຣະຈະຕຸດຖະຊານ. ຄຳວ່າ Yasmā ca (ແລະເພາະເຫດໃດ) ສັບວ່າ ca ມີອັດຖະຮວບຮວມ. ດ້ວຍສັບນັ້ນ ທ່ານສະແດງອັດຖະນີ້ວ່າ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ເຫດນັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເຫດນີ້ກໍເປັນເຫດໃຫ້ສະແດງວິປັດສະນາຍານໄວ້ໃນທີ່ນີ້ເອງ. ໃນຄຳວ່າ 'dibbena cakkhunā bheravarūpaṃ passato' (ເມື່ອເຫັນຮູບອັນໜ້າຢ້ານກົວດ້ວຍທິບພະຈັກຂຸ) ນີ້ ຄວນກ່າວວ່າ ເນລະມິດຮູບອັນໜ້າຢ້ານກົວດ້ວຍອິດທິວິທະຍານແລ້ວເຫັນດ້ວຍຈັກຂຸ, ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ ຄວາມສະດຸ້ງກົວ ຍ່ອມເກີດມີແກ່ຜູ້ໄດ້ອະພິນຍາ ຜູ້ຍັງບໍ່ກຳນົດຮູ້ວັດຖຸ ເໝືອນພະມະຫານາກະເຖລະ ຜູ້ສະຖິດຢູ່ໃນອຸດຈະວາລິກະວິຫານ. ຄຳວ່າ Idhāpi (ແມ່ນໃນທີ່ນີ້) ມີອະທິບາຍວ່າ ແມ່ນໃນວິປັດສະນາຍານນີ້, ບໍ່ແມ່ນໃນສະຕິປັດຖານເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ.

253. මනොමයිද්ධියං චිණ්ණවසිතාය අභිඤ්ඤා වොසානපාරමිප්පත්තතා වෙදිතබ්බාති යොජනා. මනෙන නිබ්බත්තන්ති අභිඤ්ඤාමනෙන නිබ්බත්තිතං. තං සදිසභාවදස්සනත්ථමෙවාති සණ්ඨානතොපි වණ්ණතොපි අවයවවිසෙසතොපි සදිසභාවදස්සනත්ථමෙව. සජාතියං ඨිතො, න නාගිද්ධියා අඤ්ඤජාතිරූපො. සුපරිකම්මකතමත්තිකාදයො විය ඉද්ධිවිධඤාණං විකුබ්බනකිරියාය නිස්සයභාවතො.

໒໕໓. ມີການປະກອບຄວາມວ່າ ພຶງຊາບຄວາມເປັນຜູ້ບັນລຸເຖິງບາລະມີອັນເປັນທີ່ສຸດແຫ່ງອະພິນຍາ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຊຳນານທີ່ໄດ້ສັ່ງສົມໄວ້ແລ້ວໃນມະໂນມະຍິດທິ. ຄຳວ່າ Manena nibbattaṃ (ອັນເນລະມິດດ້ວຍໃຈ) ໄດ້ແກ່ ອັນເນລະມິດດ້ວຍໃຈຄືອະພິນຍາ. ຄຳວ່າ Taṃ (ນັ້ນ) ມີອັດຖະວ່າ ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນຂອງຄ້າຍຄືກັນນັ້ນເອງ ຄື ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນຂອງຄ້າຍຄືກັນ ທັງໂດຍສັນຖານ ທັງໂດຍສີສັນ ແລະທັງໂດຍສ່ວນປະກອບພິເສດ. ຕັ້ງຢູ່ໃນຊາດດຽວກັນ, ບໍ່ແມ່ນຮູບຕ່າງຊາດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງນາກຄືອິດທິລິດ. ອິດທິວິທະຍານ ເໝືອນດິນໜຽວທີ່ຕົບແຕ່ງດີແລ້ວເປັນຕົ້ນ ເພາະເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງການກະທຳການແປງກາຍ (ວິກຸບພະນະ).

255. අප්පකසිරෙනෙවාති අකිච්ඡෙනෙව.

໒໕໕. ຄຳວ່າ Appakasireneva (ໂດຍບໍ່ຍາກເລີຍ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍບໍ່ລຳບາກເລີຍ.

256. මන්දො උත්තානසෙය්‍යකදාරකොපි ‘‘දහරො’’ති වුච්චතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘යුවා’’ති වුත්තං. යුවාපි කොචි අනිච්ඡනතො අමණ්ඩනසීලො හොතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘මණ්ඩනකජාතිකො’’ති වුත්තං. තෙන වුත්තං ‘‘යුවාපී’’තිආදි. කාළතිලප්පමාණා බින්දවො කාළතිලකානි. නාතිකම්මාසතිලප්පමාණා බින්දවො තිලකානි. වඞ්කං නාම පියඞ්ගං. යොබ්බනපීළකාදයො මුඛදූසිපීළකා. මුඛගතො දොසො මුඛදොසො, ලක්ඛණවචනඤ්චෙතං මුඛෙ අදොසස්සපි පාකටභාවස්ස අධිප්පෙතත්තා[Pg.127]. යථා වා මුඛෙ දොසො, එවං මුඛෙ අදොසොපි මුඛදොසො සරලොපෙන, මුඛදොසො ච මුඛදොසො ච මුඛදොසොති එකසෙසනයෙනපෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි පරෙසං සොළසවිධං චිත්තං පාකටං හොතීති වචනං සමත්ථිතං හොති.

໒໕໖. ແມ່ນແຕ່ເດັກນ້ອຍອ່ອນທີ່ນອນຫງາຍ ກໍຮຽກວ່າ 'daharo' (ເດັກ) ໄດ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ເພື່ອຈຳແນກໃຫ້ຕ່າງກັນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'yuvā' (ໄວລຸ້ນ). ແມ່ນແຕ່ຄົນໄວລຸ້ນ ບາງຄົນກໍບໍ່ມີນິໄສມັກແຕ່ງຕົວເພາະບໍ່ປາຖະໜາ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເພື່ອຈຳແນກໃຫ້ຕ່າງກັນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'maṇḍanakajātiko' (ມີປົກກະຕິມັກແຕ່ງຕົວ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'yuvāpi' (ແມ່ນແຕ່ໄວລຸ້ນ). ຈຸດທີ່ມີຂະໜາດເທົ່າເມັດງາດຳ ຊື່ວ່າ ກາລະຕິລະກະ (ໄຝດຳ). ຈຸດທີ່ມີຂະໜາດເທົ່າເມັດງາທີ່ບໍ່ລາຍເກີນໄປ ຊື່ວ່າ ຕິລະກະ (ປານ). ຕົ້ນພິລັງກາສູ ຊື່ວ່າ ວັງກະ. ຕຸ່ມທີ່ເຮັດໃຫ້ໃບໜ້າເສຍໂສມ ມີສິວໄວໜຸ່ມເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ມຸຂະທູສິປິລະກະ. ໂທດທີ່ເກີດຂຶ້ນທີ່ໃບໜ້າ ຊື່ວ່າ ມຸຂະໂທສະ (ຂໍ້ບົກພ່ອງເທິງໃບໜ້າ), ແລະຄຳນີ້ເປັນຄຳສະແດງລັກສະນະ ເພາະປະສົງເອົາຄວາມປາກົດແຫ່ງສ່ວນທີ່ບໍ່ມີໂທດເທິງໃບໜ້າດ້ວຍ. ຫຼືວ່າ ໂທດເທິງໃບໜ້າ ເປັນມຸຂະໂທສະ ຢ່າງໃດ, ສ່ວນທີ່ບໍ່ມີໂທດເທິງໃບໜ້າ ກໍເປັນມຸຂະໂທສະ ຢ່າງນັ້ນ ໂດຍການລຶບສະຫຼະ, ແລະພຶງເຫັນອັດຖະໃນທີ່ນີ້ໂດຍວິທີເອກະເສດວ່າ ມຸຂະໂທສະ (ສ່ວນມີໂທດ) ແລະມຸຂະໂທສະ (ສ່ວນບໍ່ມີໂທດ) ເປັນມຸຂະໂທສະ. ເພາະວ່າ ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ຄຳg່າວວ່າ ຈິດ 16 ປະການຂອງບຸກຄົນອື່ນຍ່ອມປາກົດ ຈຶ່ງເປັນຄຳທີ່ສົມບູນ.

259. පටිපදාවසෙනාති යථාරහං සමථවිපස්සනාමග්ගපටිපදාවසෙන. අට්ඨසු කොට්ඨාසෙසූති සතිපට්ඨානාදීසු බොධිපක්ඛියධම්මකොට්ඨාසෙසු, විමොක්ඛකොට්ඨාසෙසු වාති ඉමෙසු අට්ඨසු කොට්ඨාසෙසු. සෙසෙසූති වුත්තාවසෙසෙසු අභිභායතනකොට්ඨාසාදීසු. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໒໕໙. ຄຳວ່າ Paṭipadāvasena (ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຂໍ້ປະຕິບັດ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຂໍ້ປະຕິບັດຄືສະມະຖະ ວິປັດສະນາ ແລະມັກ ຕາມສົມຄວນ. ຄຳວ່າ Aṭṭhasu koṭṭhāsesu (ໃນໝວດທັງຫຼາຍ 8 ໝວດ) ໄດ້ແກ່ ໃນໝວດທັງຫຼາຍ 8 ໝວດເຫຼົ່ານີ້ ຄື ໝວດແຫ່ງໂພທິປັກຂິຍະທຳມີສະຕິປັດຖານເປັນຕົ້ນ ຫຼືໝວດແຫ່ງວິໂມກ. ຄຳວ່າ Sesesu (ໃນໝວດທີ່ເຫຼືອ) ໄດ້ແກ່ ໃນໝວດອະພິພາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຫຼືອຈາກທີ່g່າວແລ້ວ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ພຶງເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍແທ້ໆ.

මහාසකුලුදායිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດອັດຖະອັນລີ້ລັບແຫ່ງອັດຖະກະຖາມະຫາສະກຸລຸດາຍິສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

8. සමණමුණ්ඩිකාපුත්තසුත්තවණ්ණනා

໘. ອັດຖະກະຖາສະມະນະມຸນທິກາປຸດຕະສູດ

260. උග්ගහිතුන්ති සික්ඛිතුං. උග්ගාහෙතුන්ති සික්ඛාපෙතුං, පාඨතො අත්තනා යථාඋග්ගහිතමත්ථං තබ්බිභාවනත්ථාය උච්චාරණවසෙන පරෙසං ගාහෙතුන්ති අත්ථො. සමයන්ති දිට්ඨිං. සා හි සංයොජනභාවතො සමෙති සම්බන්ධා එති පවත්තති, දළ්හග්ගහණභාවතො වා සංයුත්තා අයන්ති පවත්තන්ති සත්තා යථාභිනිවෙසං එතෙනාති සමයොති වුච්චති. දිට්ඨිසංයොජනෙන හි සත්තා අතිවිය බජ්ඣන්තීති. සූරියස්ස උග්ගමනතො අත්ථඞ්ගමා අයං එත්තකො කාලො රත්තන්ධකාරවිධමනතො දිවා නාම, තස්ස පන මජ්ඣිමපහාරසඤ්ඤිතො කාලො සමුජ්ජලිතපභාතෙජදහනභාවෙන දිවා නාම. තෙනාහ ‘‘දිවසස්සපි දිවාභූතෙ’’ති. පටිසංහරිත්වාති නිවත්තෙත්වා. එවං චිත්තස්ස පටිසංහරණං නාම ගොචරක්ඛෙත්තෙ ඨපනන්ති ආහ ‘‘ඣානරතිසෙවනවසෙන එකීභාවං ගතො’’ති. එතෙන කායවිවෙකපුබ්බකං චිත්තවිවෙකමාහ. සීලාදිගුණවිසෙසයොගතො මනසා සම්භාවනීයා, තෙ පන යස්මා අත්තනො සීලාදිගුණෙහි විඤ්ඤූනං මනාපා හොන්ති (කිලෙසඅනිග්ගහස්ස පඤ්චපසාදායත්තත්තා,) තස්මා ආහ ‘‘මනවඩ්ඪනකාන’’න්තිආදි. තත්ථ උන්නමතීති උදග්ගං හොති. වඩ්ඪතීති සද්ධාවසෙන වඩ්ඪති. තෙනාහ භගවා – ‘‘අනුස්සරණම්පහං, භික්ඛවෙ, තෙසං භික්ඛූනං බහූපකාරං වදාමී’’ති (ඉතිවු. 104; සං. නි. 5.184).

໒໖໐. ຄຳວ່າ Uggahituṃ (ເພື່ອຮຽນເອົາ) ໄດ້ແກ່ ເພື່ອສຶກສາ. ຄຳວ່າ Uggāhetuṃ (ເພື່ອໃຫ້ຮຽນເອົາ) ໄດ້ແກ່ ເພື່ອສອນ, ມີອະທິບາຍວ່າ ເພື່ອໃຫ້ຄົນອື່ນຖືເອົາໂດຍການອອກສຽງ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ຕົນເອງໄດ້ຮຽນມາແລ້ວຕາມພະບາລີ. ຄຳວ່າ Samaya (ສະໄໝ) ໄດ້ແກ່ ທິດຖິ. ເພາະວ່າ ທິດຖິນັ້ນ ຊື່ວ່າ ສະໄໝ ເພາະເຂົ້າກັນ ຄື ກ່ຽວຂ້ອງກັນແລະເປັນໄປ ໂດຍຄວາມເປັນສັງໂຍດ, ຫຼືເພາະສັດທັງຫຼາຍຜູ້ປະກອບກັນແລ້ວ ຍ່ອມເປັນໄປຕາມຄວາມຍຶດໝັ້ນດ້ວຍທິດຖິນັ້ນ ເພາະຄວາມຍຶດໝັ້ນຢ່າງໜຽວແໜ້ນ. ເພາະສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມຖືກຜູກມັດຢ່າງຍິ່ງດ້ວຍທິດຖິສັງໂຍດ. ເວລາປະມານເທົ່ານີ້ ຕັ້ງແຕ່ຕາເວັນຂຶ້ນຈົນເຖິງຕາເວັນຕົກ ຊື່ວ່າ ກາງເວັນ ເພາະກຳຈັດຄວາມມືດໃນເວລາກາງຄືນ, ແຕ່ເວລາທີ່ກຳນົດວ່າເປັນຍາມgາງແຫ່ງກາງເວັນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ກາງເວັນ ເພາະມີສະພາວະຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍແສງສະຫວ່າງແລະຄວາມຮ້ອນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'divasissippi divābhūte' (ແມ່ນໃນເວລາກາງເວັນຂອງວັນ). ຄຳວ່າ Paṭisaṃharitvā (ຖອນຄືນແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ໃຫ້ກັບຄືນມາແລ້ວ. ການຖອນຈິດຄືນມາຢ່າງນີ້ ຊື່ວ່າ ການຕັ້ງໄວ້ໃນໂຄຈອນເຂດ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'jhānaratisevanavasena ekībhāvaṃ gato' (ເຖິງຄວາມເປັນເອກະພາບ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເສບຄວາມຍິນດີໃນຊານ). ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານກ່າວເຖິງຈິດຕະວິເвок ທີ່ມີກາຍະວິເວກເປັນເບື້ອງຕົ້ນ. ພິກຂຸທັງຫຼາຍເປັນຜູ້ທີ່ຄວນຍົກຍ້ອງດ້ວຍໃຈ ເພາະປະກອບດ້ວຍຄຸນວິເສດມີສິນເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ເພາະພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນເປັນທີ່ພໍໃຈຂອງວິນຍູຊົນທັງຫຼາຍ ດ້ວຍຄຸນມີສິນເປັນຕົ້ນຂອງຕົນ (ເພາະການຂົ່ມກິເລດໄດ້ ຍ່ອມຂຶ້ນຢູ່ກັບຄວາມເຫຼື້ອມໃສ 5 ປະການ), ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'manavaḍḍhanakānaṃ' (ແຫ່ງພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ຈະເລີນໃຈ). ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ unnamati (ຍ່ອມຟູຂຶ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມເບີກບານ. ຄຳວ່າ vaḍḍhati (ຍ່ອມຈະເລີນ) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມຈະເລີນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດທາ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຮົາg່າວວ່າ ແມ່ນການລະນຶກເຖິງພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍມີອຸປະການະຫຼາຍ'.

261. පඤ්ඤපෙමීති [Pg.128] පජානනභාවෙන ඤාපෙමි තථා වවත්ථපෙමි. තෙනාහ ‘‘දස්සෙමි ඨපෙමී’’ති. පරිපුණ්ණකුසලන්ති සබ්බසො පුණ්ණකුසලධම්මං, උත්තමකුසලන්ති උත්තමභාවං සෙට්ඨභාවං පත්තකුසලධම්මං. අයොජ්ඣන්ති වාදයුද්ධෙන අයොධනීයං, වාදයුද්ධං හොතු, තෙන පරාජයො න හොතීති දස්සෙති, තෙනාහ ‘‘වාදයුද්ධෙනා’’තිආදි. සංවරප්පහානන්ති පඤ්චසු සංවරෙසු යෙන කෙනචි සංවරෙන සංවරලක්ඛණං පහානං. පටිසෙවනප්පහානං වාති වා-සද්දෙන පරිවජ්ජනප්පහානාදිං සඞ්ගණ්හාති. සෙසපදෙසූති ‘‘න භාසතී’’තිආදීසු පදෙසු. එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘අභාසනමත්තමෙව වදතී’’ති එවමාදිං අතිදිසති.

໒໖໑. ຄຳວ່າ Paññapemi (ເຮົາບັນຍັດ) ໄດ້ແກ່ ເຮົາເຮັດໃຫ້ຮູ້ ໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ຮູ້ທົ່ວເຖິງ ແລະກຳນົດໄວ້ຢ່າງນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'dassemi ṭhapemi' (ເຮົາສະແດງ ເຮົາຕັ້ງໄວ້). ຄຳວ່າ Paripuṇṇakusalaṃ (ກຸສົນອັນເຕັມປ່ຽມ) ໄດ້ແກ່ ກຸສົນທຳອັນເຕັມປ່ຽມໂດຍປະການທັງປວງ, ຄຳວ່າ Uttamakusalaṃ (ກຸສົນອັນຍອດຢ້ຽມ) ໄດ້ແກ່ ກຸສົນທຳທີ່ເຖິງຄວາມເປັນຂອງເລີດ ຄວາມເປັນຂອງປະເສີດ. ຄຳວ່າ Ayojjhaṃ (ອັນໃຜໆ ບໍ່ຄວນຮົບ) ໄດ້ແກ່ ອັນໃຜໆ ບໍ່ຄວນຕໍ່ສູ້ດ້ວຍການໂຕ້ວາທີ, ທ່ານສະແດງວ່າ ຂໍການໂຕ້ວາທີຈົ່ງມີເຖີດ ຄວາມປ່າຍແພ້ຍ່ອມບໍ່ມີດ້ວຍການໂຕ້ວາທີນັ້ນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'vādayuddhena' (ດ້ວຍການໂຕ້ວາທີ). ຄຳວ່າ Saṃvarappahānaṃ (ການລະດ້ວຍສັງວອນ) ໄດ້ແກ່ ການລະອັນມີລັກສະນະເປັນສັງວອນ ດ້ວຍສັງວອນຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ໃນສັງວອນ 5 ປະການ. ຄຳວ່າ Paṭisevanappahānaṃ vā (ຫຼືການລະດ້ວຍການເສບ) ສັບວ່າ vā (ຫຼື) ຍ່ອມຮວbຮວມເອົາການລະດ້ວຍການງົດເວັ້ນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Sesapadesu (ໃນບົດທີ່ເຫຼືອ) ໄດ້ແກ່ ໃນບົດທັງຫຼາຍມີຄຳວ່າ 'na bhāsati' (ຍ່ອມບໍ່ກ່າວ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Eseva nayo (ແנວທາງນີ້ກໍເໝືອນກັນ) ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານຍ່ອມເຊື່ອມໂຍງໄປເຖິງຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຍ່ອມກ່າວພຽງແຕ່ການບໍ່ກ່າວເທົ່ານັ້ນ'.

නාභිනන්දීති න සම්පටිච්ඡි. සාසනෙ තිණ්ණං දුච්චරිතානං මිච්ඡාජීවස්ස විවජ්ජනං වණ්ණීයති, අයඤ්ච එවං කථෙති, තස්මා සාසනස්ස අනුලොමං විය වදති, වදන්තො ච සම්මාසම්බුද්ධෙ ධම්මෙ චස්ස අප්පසාදං න දස්සෙති, තස්මා පසන්නකාරම්පි වදතීති මඤ්ඤමානො තස්ස වාදං න පටිසෙධෙති.

ຄຳວ່າ Nābhinandi (ບໍ່ຊື່ນຊົມ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຮັບຮອງ. ໃນພະສາສະໜາ ຍ່ອມພັນລະນາເຖິງການງົດເວັ້ນຈາກທຸຈະລິດ 3 ແລະມິດສາຊີວະ, ແລະຄົນຜູ້ນີ້ກໍກ່າວຢ່າງນີ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ເຂົາຈຶ່ງກ່າວເໝືອນຄ້ອຍຕາມພະສາສະໜາ, ແລະເມື່ອກ່າວຢູ່ ກໍບໍ່ສະແດງຄວາມບໍ່ເຫຼື້ອມໃສໃນພະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າແລະໃນພະທຳ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າເມື່ອຊົງດຳຣິວ່າ ເຂົາກ່າວແມ່ນແຕ່ຄຳສະແດງຄວາມເຫຼື້ອມໃສ ຈຶ່ງບໍ່ຊົງຄັດຄ້ານວາທະຂອງເຂົາ.

262. යථා තස්ස වචනං, එවං සන්තෙති යථා තස්ස පරිබ්බාජකස්ස වචනං, එවං සමණභාවෙ සන්තෙ ලබ්භමානෙ. මයං පන එවං න වදාමාති එතෙන සමණභාවො නාම එවං න හොතීති දස්සෙති. යො හි ධම්මො යාදිසො, තථෙව තං බුද්ධා දීපෙන්ති. විසෙසඤාණං න හොතීති කායවිසෙසවිසයඤාණං තස්ස තදා නත්ථි, යතො පරකායෙ උපක්කමං කරෙය්‍යාති දස්සෙති, තස්ස පන තත්ථ විසෙසඤාණම්පි නත්ථෙවාති. යස්මා කායපටිබද්ධං කායකම්මං, තස්මා තං නිවත්තෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤත්‍ර ඵන්දිතමත්තා’’ති. කිලෙසසහගතචිත්තෙනෙවාති දුක්ඛසම්ඵස්සස්ස අසහනනිමිත්තෙන දොමනස්සසහගතචිත්තෙනෙව. දුතියවාරෙපි එසෙව නයො. ජිඝච්ඡාපිපාසදුක්ඛස්ස අසහනනිමිත්තෙන දොමනස්සෙනෙව. විකූජිතමත්තාති එත්ථ විරූපං කූජිතං විකූජිතං පුබ්බෙනිවාසසන්නිස්සයං උපයං, තං පනෙත්ථ රොදනහසනසමුට්ඨාපකචිත්තසහගතන්ති දොසසහගතං ලොභසහගතඤ්චාති දට්ඨබ්බං. චිත්තන්ති කුසලචිත්තං. අකුසලචිත්තං පන අතීතාරම්මණං පවත්තතීති වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සරිත්වාති යාව න සතිසණ්ඨාපනා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, තාව සුපිනන්තෙ අනුභූතං විය දුක්ඛං සරිත්වා රොදන්ති. හසන්තීති එත්ථාපි එසෙව නයො. අයඤ්ච නයො යෙ ලද්ධසුඛාරම්මණා හුත්වා ගහිතපටිසන්ධිකා මාතුකුච්ඡිතොපි සුඛෙනෙව නික්ඛමන්ති, තෙසං වසෙන වුත්තොති දට්ඨබ්බො. පායන්තියාති අත්තනො ජනපදදෙසරූපෙන [Pg.129] පායන්තියා. අයම්පීති ආජීවොපි මාතු අඤ්ඤවිහිතකාලෙ ච ලොකස්සාදවසෙන කිලෙසසහගතචිත්තෙනෙව හොති.

໒໖໒. ຄຳວ່າ Yathā tassa vacanaṃ, evaṃ santeti ມີຄວາມໝາຍວ່າ ເມື່ອຄວາມເປັນສະມະນະມີຢູ່ ຕາມຄຳເວົ້າຂອງປະຣິພາຊົກນັ້ນ. ຄຳວ່າ Mayaṃ pana evaṃ na vadāmā (ແຕ່ພວກເຮົາບໍ່ໄດ້ເວົ້າຢ່າງນີ້) ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ຄວາມເປັນສະມະນະນັ້ນ ບໍ່ໄດ້ມີຢ່າງນີ້. ດ້ວຍວ່າ ທຳມະໃດເປັນຢ່າງໃດ ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ກໍຍ່ອມສະແດງທຳມະນັ້ນຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ Visesañāṇaṃ na hotī (ບໍ່ມີວິເສດຍານ) ສະແດງວ່າ ໃນເວລານັ້ນ ຍານອັນເປັນວິໄສແຫ່ງກາຍອັນວິເສດຂອງຜູ້ນັ້ນບໍ່ມີ ເຊິ່ງເປັນເຫດໃຫ້ເຂົ້າໄປທຳຮ້າຍກາຍຂອງຜູ້ນັ້ນໄດ້, ແຕ່ຄວາມຈິງແລ້ວ ວິເສດຍານຂອງຜູ້ນັ້ນໃນທີ່ນັ້ນກໍບໍ່ມີເລີຍ. ເພາະວ່າ ກາຍະກຳເນື່ອງດ້ວຍກາຍ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງເມື່ອຈະຫ້າມກາຍະກຳນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ “aññatra phanditamattā” (ເວັ້ນແຕ່ຄວາມໄຫວຕົວເທົ່ານັ້ນ). ຄຳວ່າ Kilesasahagatacittenevāti (ດ້ວຍຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍກິເລດເທົ່ານັ້ນ) ຄື ດ້ວຍຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍໂທມະນັດ ອັນມີການບໍ່ອົດກັ້ນຕໍ່ທຸກຂະສຳຜັດເປັນນິມິດ. ແມ່ນໃນວາລະທີສອງ ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ ຄື ດ້ວຍໂທມະນັດອັນມີການບໍ່ອົດກັ້ນຕໍ່ທຸກຂ໌ຄືຄວາມຫິວແລະຄວາມກະຫາຍເປັນນິມິດ. ຄຳວ່າ Vikūjitamattā (ພຽງແຕ່ການຮ້ອງຄາງ) ໃນທີ່ນີ້ ການຮ້ອງຄາງທີ່ຜິດປົກກະຕິ ຊື່ວ່າ ວິກູຊິຕະ (ການຮ້ອງຄາງຜິດປົກກະຕິ) ອັນເປັນອຸບາຍອາໄສປຸບເພນິວາສ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ຄວນຊາບວ່າ ການຮ້ອງຄາງນັ້ນ ເປັນໄປກັບດ້ວຍຈິດທີ່ເປັນສະມຸດຖານໃຫ້ເກີດການຮ້ອງໄຫ້ແລະການຫົວເລາະ ຄື ປະກອບດ້ວຍໂທສະແລະປະກອບດ້ວຍໂລພະ. ຄຳວ່າ Cittanti (ຈິດ) ຄື ກຸສົນຈິດ. ສ່ວນອະກຸສົນຈິດທີ່ມີອະດີດເປັນອາຣົມຍ່ອມເປັນໄປ ນັ້ນບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງເວົ້າເຖິງເລີຍ. ຄຳວ່າ Saritvā (ລະນຶກໄດ້ແລ້ວ) ຄື ຕາບໃດທີ່ທຳມະອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງສະຕິຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ, ຕາບນັ້ນ ເຂົາເຈົ້າຍ່ອມລະນຶກເຖິງທຸກຂ໌ ເໝືອນດັ່ງທີ່ໄດ້ສະເຫວີຍໃນຄວາມຝັນ ແລ້ວຮ້ອງໄຫ້. ຄຳວ່າ Hasantīti (ຫົວເລາະ) ໃນທີ່ນີ້ ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ. ແລະນັຍນີ້ ຄວນຊາບວ່າ ຕັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດຂອງສັດທັງຫຼາຍ ຜູ້ໄດ້ຮັບສຸຂາຣົມແລ້ວຖືປະຕິສົນທິ ແລະຄອດອອກຈາກທ້ອງແມ່ດ້ວຍຄວາມສຸກ. ຄຳວ່າ Pāyantiyā (ເມື່ອດື່ມນົມ) ຄື ເມື່ອດື່ມນົມຕາມລັກສະນະແຫ່ງທ້ອງຖິ່ນຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ Ayampīti (ແມ່ນນີ້ກໍດີ) ຄື ແມ່ນອາຊີວະ ກໍເປັນໄປດ້ວຍຈິດທີ່ປະກອບດ້ວຍກິເລດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍິນດີໃນໂລກ ໃນເວລາທີ່ມານດາເຮັດກິດຈະກຳອື່ນ.

263. සමධිගය්හාති සම්මා අධිගතභාවෙන ගහෙත්වා අභිභවිත්වා විසෙසෙත්වා විසිට්ඨො හුත්වා. ඛීණාසවං සන්ධායාති බ්‍යතිරෙකවසෙන ඛීණාසවං සන්ධාය. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – ඛීණාසවම්පි සොතාපන්නකුසලං පඤ්ඤපෙති සෙක්ඛභූමියං ඨිතත්තා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

໒໖໓. ຄຳວ່າ Samadhigayhā ຄື ຖືເອົາດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ບັນລຸໂດຍຊອບ ຄອບງຳແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ວິເສດ ຄື ເປັນຜູ້ປະເສີດສຸດ. ຄຳວ່າ Khīṇāsavaṃ sandhāya (ໝາຍເຖິງພຣະຂີນາສົບ) ຄື ໝາຍເຖິງພຣະຂີນາສົບໂດຍອ້ອມ. ອະທິບາຍວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ມີເນື້ອຄວາມດັ່ງນີ້: ແມ່ນແຕ່ພຣະຂີນາສົບ ກໍຍ່ອມບັນຍັດກຸສົນຂອງພຣະໂສດາບັນ ເພາະຕັ້ງຢູ່ໃນເສກຂະພູມ. ແມ່ນໃນບົດທີ່ເຫຼືອ ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ.

තීණි පදානි නිස්සායාති න කායෙන පාපකං කම්මං කරොති, න පාපකං වාචං භාසති, න පාපකං ආජීවං ආජීවතීති ඉමානි තීණි පදානි නිස්සාය කුසලසීලමූලකා ච අකුසලසීලමූලකා චාති ද්වෙ පඨමචතුක්කා ඨපිතා. එකං පදං නිස්සායාති න පාපකං සඞ්කප්පං සඞ්කප්පෙතීති ඉමං එකපදං නිස්සාය කුසලසඞ්කප්පමූලකා අකුසලසඞ්කප්පමූලකා චාති ඉමෙ ද්වෙ පච්ඡිමචතුක්කා ඨපිතා.

ຄຳວ່າ Tīṇi padāni nissāya (ອາໄສບົດ ໓ ບົດ) ຄື ອາໄສບົດ ໓ ບົດເຫຼົ່ານີ້ວ່າ ບໍ່ເຮັດບາບກຳດ້ວຍກາຍ, ບໍ່ເວົ້າວາຈາອັນເປັນບາບ, ບໍ່ລ້ຽງຊີບດ້ວຍການລ້ຽງຊີບອັນເປັນບາບ, ຈຶ່ງຊົງຕັ້ງຈະຕຸກກະສອງໝວດທຳອິດ ຄື ໝວດທີ່ມີກຸສົນສີລເປັນມູນ ແລະໝວດທີ່ມີອະກຸສົນສີລເປັນມູນ. ຄຳວ່າ Ekaṃ padaṃ nissāya (ອາໄສບົດ ໑ ບົດ) ຄື ອາໄສບົດ ໑ ບົດນີ້ວ່າ ບໍ່ດຳຣິຄວາມດຳຣິອັນເປັນບາບ, ຈຶ່ງຊົງຕັ້ງຈະຕຸກກະສອງໝວດຫຼັງ ຄື ໝວດທີ່ມີກຸສົນສັງກັບປະເປັນມູນ ແລະໝວດທີ່ມີອະກຸສົນສັງກັບປະເປັນມູນ.

264. විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතචිත්තද්වයම්පි වට්ටති බලවතා මොහෙන සමන්නාගතත්තා. තථා හි තානි ‘‘මොමූහචිත්තානී’’ති වුච්චන්ති.

໒໖໔. ແມ່ນແຕ່ຈິດສອງດວງທີ່ປະກອບດ້ວຍວິຈິກິດສາແລະອຸດທັດຈະ ກໍຄວນໄດ້ ເພາະປະກອບດ້ວຍໂມຫະອັນມີກຳລັງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈິດເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ໂມມູຫະຈິດ”.

කුහින්ති කිංනිමිත්තං. කතරංඨානං පාපුණිත්වාති කිං කාරණං ආගම්ම. එත්ථෙතෙති එත්ථාති කායවචීමනොසුචරිතභාවනාසාජීවනිප්ඵත්තියං. සා පන හෙට්ඨිමකොටියා සොතාපත්තිඵලෙන දීපෙතබ්බාති ආහ ‘‘සොතාපත්තිඵලෙ භුම්ම’’න්ති. යස්මා ආජීවට්ඨමකං අවසිට්ඨඤ්ච සීලං පාතිමොක්ඛසංවරසීලස්ස ච පාරිසුද්ධිපාතිමොක්ඛාධිගමෙන සොතාපත්තිඵලප්පත්තියා සිද්ධො හොතීති ආහ – ‘‘පාතිමොක්ඛ…පෙ… නිරුජ්ඣතී’’ති. ‘‘සුඛසීලො දුක්ඛසීලො’’තිආදීසු විය පකතිඅත්ථසීලසද්දං ගහෙත්වා වුත්තං ‘‘අකුසලසීල’’න්තිආදි.

ຄຳວ່າ Kuhin (ໃນທີ່ໃດ) ຄື ມີຫຍັງເປັນນິມິດ. ຄຳວ່າ Kataraṃṭhānaṃ pāpuṇitvā (ເຖິງຖານະໃດ) ຄື ອາໄສເຫດໃດ. ຄຳວ່າ Etthete (ໃນທຳມະເຫຼົ່ານີ້) ຄື ໃນຄວາມສຳເລັດແຫ່ງກາຍະສຸຈະຣິດ ວະຈີສຸຈະຣິດ ມະໂນສຸຈະຣິດ ພາວະນາ ແລະອາຊີວະ. ແຕ່ຄວາມສຳເລັດນັ້ນ ຄວນສະແດງດ້ວຍໂສດາປັດຕິຜົນອັນເປັນຂັ້ນຕ່ຳສຸດ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “sotāpattiphale bhummaṃ” (ພູມໃນໂສດາປັດຕິຜົນ). ເພາະເຫດທີ່ສີລມີອາຊີວະເປັນທີ ໘ ແລະສີລທີ່ເຫຼືອ ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍການບັນລຸປາຕິໂມກຂະສັງວະຣະສີລ ແລະຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງປາຕິໂມກຂ໌ ດ້ວຍການບັນລຸໂສດາປັດຕິຜົນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “pātimokkha…pe… nirujjhati” (ປາຕິໂມກຂ໌...ຍ່ອມດັບ). ຄຳວ່າ “akusalasīlaṃ” (ອະກຸສົນສີລ) ເປັນຕົ້ນ ຕັດໄວ້ໂດຍຖືເອົາຄຳວ່າ ສີລ ໃນຄວາມໝາຍວ່າ ປົກກະຕິ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ “sukhasīlo dukkhasīlo” ເປັນຕົ້ນ.

265. කාමාවචරකුසලචිත්තමෙව වුත්තං සම්පත්තසමාදානවිරතිපුබ්බකස්ස සීලස්ස අධිප්පෙතත්තා. තෙනාහ – ‘‘එතෙන හි කුසලසීලං සමුට්ඨාතී’’ති.

໒໖໕. ຕັດໝາຍເຖິງກາມາວະຈະຣະກຸສົນຈິດເທົ່ານັ້ນ ເພາະປະສົງເອົາສີລທີ່ມີວິຣັດອັນເກີດຂຶ້ນສະເພາະໜ້າແລະວິຣັດດ້ວຍການສະມາທານເປັນເບື້ອງຕົ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “etena hi kusalasīlaṃ samuṭṭhāti” (ເພາະດ້ວຍຈິດນີ້ ກຸສົນສີລຍ່ອມຕັ້ງຂຶ້ນ).

සීලවාති එත්ථ වා-සද්දො පාසංසත්ථොව වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘සීලසම්පන්නො හොතී’’ති. යො සීලමත්තෙ පතිට්ඨිතො, න සමාධිපඤ්ඤාසු, සො [Pg.130] සීලමයධම්මපූරිතතාය සීලමයො. තෙනාහ ‘‘අලමෙත්තාවතා’’තිආදි. යත්ථාති යස්සං චෙතොවිමුත්තියං පඤ්ඤාවිමුත්තියඤ්ච. තදුභයඤ්ච යස්මා අරහත්තඵලෙ සඞ්ගහිතං, තස්මා වුත්තං ‘‘අරහත්තඵලෙ භුම්ම’’න්ති. අසෙසං නිරුජ්ඣති සුඛවිපාකභාවස්ස සබ්බසො පටිප්පස්සම්භනතො.

ຄຳວ່າ Sīlavā (ຜູ້ມີສີລ) ໃນທີ່ນີ້ ຄວນຊາບວ່າ ອັກສອນ ວາ ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍສັນລະເສີນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “sīlasampanno hotī” (ເປັນຜູ້ສົມບູນດ້ວຍສີລ). ບຸກຄົນໃດຕັ້ງຢູ່ໃນສີລເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ໄດ້ຕັ້ງຢູ່ໃນສະມາທິແລະປັນຍາ, ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ສີລມະຍະ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເຕັມໄປດ້ວຍທຳມະອັນເປັນສ່ວນແຫ່ງສີລ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “alamettāvatā” (ພຽງເທົ່ານີ້ກໍພໍແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Yatthā (ໃນທຳມະໃດ) ຄື ໃນເຈໂຕວິມຸດຕິແລະປັນຍາວິມຸດຕິໃດ. ແລະເພາະວິມຸດຕິທັງສອງນັ້ນ ສົງເຄາະເຂົ້າໃນອະຣะຫັດຕະຜົນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ “arahattaphale bhummaṃ” (ພູມໃນອະຣະຫັດຕະຜົນ). ຄຳວ່າ Asesaṃ nirujjhati (ຍ່ອມດັບບໍ່ມີເຫຼືອ) ເພາະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງວິບາກອັນເປັນສຸກ ຍ່ອມສະຫງົບລະງັບໄປໂດຍປະການທັງປວງ.

266. කාමපටිසංයුත්තා සඤ්ඤා කාමසඤ්ඤා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඉතරා ද්වෙති බ්‍යාපාදවිහිංසාසඤ්ඤා.

໒໖໖. ສັນຍາທີ່ປະກອບດ້ວຍກາມ ຊື່ວ່າ ກາມສັນຍາ. ແມ່ນໃນບົດທີ່ເຫຼືອ ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ. ຄຳວ່າ Itarā dve (ອີກສອງຢ່າງທີ່ເຫຼືອ) ຄື ພະຍາບາດສັນຍາແລະວິຫິງສາສັນຍາ.

අනාගාමිඵලපඨමජ්ඣානන්ති අනාගාමිඵලසහගතං පඨමජ්ඣානං. එත්ථාති යථාවුත්තෙ පඨමජ්ඣානෙ. එත්ථ ච උජුවිපච්චනීකෙන පටිපක්ඛප්පහානං සාතිසයන්ති පඨමජ්ඣානග්ගහණං. තෙනාහ ‘‘අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්තී’’ති. නෙක්ඛම්මසඤ්ඤානං කාමාවචරචිත්තසහගතතා තස්ස සීලස්ස සමුට්ඨානතා ච සම්පයුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා.

ຄຳວ່າ Anāgāmiphalapaṭhamajjhānaṃ ຄື ປະຖົມມະຊານທີ່ສະຫະຣະຄົດດ້ວຍອະນາຄາມิຜົນ. ຄຳວ່າ Ettha (ໃນຊານນີ້) ຄື ໃນປະຖົມມະຊານຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ການຖືເອົາປະຖົມມະຊານ ກໍເພາະການລະປະຕິປັກຂະດ້ວຍທຳມະອັນເປັນຄູ່ປັບໂດຍກົງນັ້ນ ມີກຳລັງຍິ່ງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “aparisesā nirujjhanti” (ຍ່ອມດັບບໍ່ມີເຫຼືອ). ຄວາມທີ່ເນກຂັມມະສັນຍາທັງຫຼາຍ ເປັນໄປກັບດ້ວຍກາມາວະຈະຣະຈິດ ແລະຄວາມທີ່ເນກຂັມມະສັນຍານັ້ນ ເປັນສະມຸດຖານແຫ່ງສີລນັ້ນ ຄວນຊາບໂດຍນັຍແຫ່ງການປະກອບກັນ.

267. කුසලසඞ්කප්පනිරොධදුතියජ්ඣානිකඅරහත්තඵලඅකුසලසඞ්කප්පනිරොධ- පඨමජ්ඣානිකඅනාගාමිඵලග්ගහණෙන සමණො දස්සිතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໒໖໗. ພຣະອົງຊົງສະແດງສະມະນະ ດ້ວຍການຖືເອົາອະຣະຫັດຕະຜົນອັນເປັນທຸຕິຍະຊານ ເຊິ່ງເປັນທີ່ດັບແຫ່ງກຸສົນສັງກັບປະ ແລະອະນາຄາມິຜົນອັນເປັນປະຖົມມະຊານ ເຊິ່ງເປັນທີ່ດັບແຫ່ງອະກຸສົນສັງກັບປະ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍແທ້ໆ.

සමණමුණ්ඩිකාපුත්තසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບແຫ່ງອັດຖະກະຖາສະມະນະມຸນທິກາປຸດຕະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

9. චූළසකුලුදායිසුත්තවණ්ණනා

໙. ອັດຖະກະຖາຈູລະສະກຸລຸດາຍິສູດ

271. පඤ්හොති ඤාතුං ඉච්ඡිතො අත්ථො, තදෙව ධම්මදෙසනාය නිමිත්තභාවතො කාරණං. උපට්ඨාතූති ඤාණස්ස ගොචරභාවං උපගච්ඡතු. යෙන කාරණෙනාති යෙන තුය්හං උපට්ඨිතෙන කාරණෙන ධම්මදෙසනා උපට්ඨහෙය්‍ය, තං පන පරිබ්බාජකස්ස අජ්ඣාසයවසෙන තථා වුත්තං. තෙනාහ ‘‘එතෙන හි…පෙ… දීපෙතී’’ති. එකඞ්ගණානීති පිධානාභාවෙන එකඞ්ගණසදිසානි. තෙනාහ ‘‘පාකටානී’’ති.

໒໗໑. ຄຳວ່າ Pañho (ປັນຫາ) ຄື ເນື້ອຄວາມທີ່ປະສົງຈະຮູ້, ເນື້ອຄວາມນັ້ນເອງເປັນເຫດ ເພາະຄວາມເປັນນິມິດແຫ່ງການສະແດງທຳ. ຄຳວ່າ Upaṭṭhātu (ຈົ່ງປາກົດ) ຄື ຈົ່ງເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນໂຄຈອນແຫ່ງຍານ. ຄຳວ່າ Yena kāraṇena (ດ້ວຍເຫດໃດ) ຄື ດ້ວຍເຫດໃດທີ່ປາກົດແກ່ທ່ານ ແລ້ວການສະແດງທຳຈະປາກົດ, ແຕ່ຄຳນັ້ນ ຕັດໄວ້ຢ່າງນັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດທະຍາໄສຂອງປະຣິພາຊົກ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “etena hi…pe… dīpeti” (ເພາະເຫດນັ້ນ...ຍ່ອມສະແດງ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Ekaṅgaṇāni (ເປັນເໝືອນລານດຽວກັນ) ຄື ເປັນເໝືອນລານດຽວກັນ ເພາະບໍ່ມີເຄື່ອງປິດບັງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “pākaṭāni” (ປາກົດຈະແຈ້ງ).

ජානන්තොති අත්තනො තථාභාවං සයං ජානන්තො. සක්කච්චං සුස්සූසතීති ‘‘තථාභූතංයෙව මං තථා අවොචා’’ති සාදරං සුස්සූසති. තස්මාති දිබ්බචක්ඛුලාභිනො අනාගතංසඤාණලාභතො. එවමාහාති ‘‘යො [Pg.131] ඛො, උදායි, දිබ්බෙන චක්ඛුනා’’ති ආරභිත්වා ‘‘සො වා මං අපරන්තං ආරබ්භ පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍යා’’ති එවං අවොච.

ຄຳວ່າ Jānanto (ຮູ້ຢູ່) ຄື ຮູ້ຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນຂອງຕົນດ້ວຍຕົນເອງ. ຄຳວ່າ Sakkaccaṃ sussūsati (ຍ່ອມຟັງດ້ວຍດີ) ຄື ຍ່ອມຟັງດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບວ່າ “ພຣະອົງຕັດກ່າວເຖິງເຮົາຜູ້ເປັນຢ່າງນັ້ນແທ້ໆ ຢ່າງນັ້ນ”. ຄຳວ່າ Tasmā (ເພາະເຫດນັ້ນ) ຄື ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ໄດ້ທິບພະຈັກຂຸ ແລະໄດ້ອະນາຄະຕັງສາຍານ. ຄຳວ່າ Evamāha (ໄດ້ຕັດໄວ້ຢ່າງນີ້) ຄື ຊົງເລີ່ມຕົ້ນວ່າ “ດູກ່ອນອຸດາຍິ ຜູ້ໃດແລ ດ້ວຍທິບພະຈັກຂຸ” ແລ້ວໄດ້ຕັດຢ່າງນີ້ວ່າ “ຜູ້ນັ້ນ ເມື່ອປາຣົບສ່ວນອະນາຄົດ ຈະຖາມປັນຫາກັບເຮົາ”.

ඉතරන්ති අවසිට්ඨං ඉමස්මිං ඨානෙ වත්තබ්බං. වුත්තනයමෙවාති ‘‘යො හි ලාභී’’තිආදිනා වුත්තනයමෙව. අතීතෙති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස විසයභූතෙ අත්ථෙ. අනාගතෙති අනාගතංසඤාණස්ස විසයභූතෙ අනාගතෙ අත්ථෙ.

ຄຳວ່າ Itaraṃ (ສ່ວນອື່ນ) ຄື ສິ່ງທີ່ເຫຼືອ ເຊິ່ງຄວນກ່າວໃນທີ່ນີ້. ຄຳວ່າ Vuttanayameva (ກໍມີນັຍຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ) ຄື ມີນັຍຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ໂດຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “yo hi lābhī” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Atīte (ໃນອະດີດ) ຄື ໃນເນື້ອຄວາມອັນເປັນວິໄສແຫ່ງປຸບເພນiວາສານຸດສະຕິຍານ. ຄຳວ່າ Anāgate (ໃນອະນາຄົດ) ຄື ໃນເນື້ອຄວາມໃນອະນາຄົດ ອັນເປັນວິໄສແຫ່ງອະນາຄະຕັງສາຍານ.

පංසුපදෙසෙ නිබ්බත්තනතො පංසුසමොකිණ්ණසරීරතාය පංසුපිසාචකං. එකං මූලං ගහෙත්වාති දීඝසො හෙට්ඨිමන්තෙන චතුරඞ්ගුලං, උපරිමන්තෙන විදත්ථිකං රුක්ඛගච්ඡලතාදීසු යස්ස කස්සචි එකං මූලං ගහෙත්වා අඤ්ඤජාතිකානං අදිස්සමානකායො හොති. අයං කිර නෙසං ජාතිසිද්ධා ධම්මතා. තත්‍රාති තස්ස මූලවසෙන අදිස්සමානකතාය. න දිස්සති ඤාණෙන න පස්සති.

ຊື່ວ່າ ປັງສຸປິສາດ (ຜີຄຸກຝຸ່ນ) ເພາະເກີດໃນບ່ອນທີ່ເປັນຝຸ່ນ ແລະເພາະມີຮ່າງກາຍເກືອກກົ້ວດ້ວຍຝຸ່ນ. ຄຳວ່າ Ekaṃ mūlaṃ gahetvā (ຖືເອົາຮາກໄມ້ຮາກໜຶ່ງ) ຄື ຖືເອົາຮາກໄມ້ຮາກໜຶ່ງ ຂອງຕົ້ນໄມ້, ກໍໄມ້ ຫຼືເຄືອໄມ້ ເປັນຕົ້ນ ຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ເຊິ່ງມີຄວາມຍາວຢ່າງຕ່ຳ ໔ ນິ້ວ, ຢ່າງສູງ ໑ ຄືບ ແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ຮ່າງກາຍບໍ່ປາກົດແກ່ຄົນຕ່າງຊາດ. ໄດ້ຍິນວ່າ ນີ້ເປັນທຳມະດາອັນສຳເລັດມາແຕ່ກຳເນີດຂອງພວກເຂົາເຈົ້າ. ຄຳວ່າ Tatrā (ໃນທີ່ນັ້ນ) ຄື ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ປາກົດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຮາກໄມ້ນັ້ນ. ຄຳວ່າ Na dissati (ບໍ່ປາກົດ) ຄື ບໍ່ເຫັນດ້ວຍຍານ.

272. න ච අත්ථං දීපෙය්‍යාති අධිප්පෙතමත්ථං සා වාචා සරූපතො න ච දීපෙය්‍ය, කෙවලං වාචාමත්තමෙවාති අධිප්පායො. පටිහරිතබ්බට්ඨෙන පරසන්තානෙ නෙතබ්බට්ඨෙන පටිහාරිය-සද්දද්වාරෙන විඤ්ඤාතබ්බො භාවත්ථො, සොව පාටිහීරකො නිරුත්තිනයෙන, නත්ථි එතස්ස පාටිහීරකන්ති අප්පාටිහීරකතං, ත-සද්දෙන පදං වඩ්ඪෙත්වා තථා වුත්තං, අනිය්‍යානං. තෙනාහ ‘‘නිරත්ථකං සම්පජ්ජතී’’ති. සුභකිණ්හදෙවලොකෙ ඛන්ධා විය ජොතෙතීති ඉමිනා – ‘‘දිබ්බො රූපී මනොමයො සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගී අහීනින්ද්‍රියො අත්තා’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති.

໒໗໒. ຄຳວ່າ Na ca atthaṃ dīpeyya (ແລະບໍ່ສະແດງເນື້ອຄວາມ) ອະທິບາຍວ່າ ວາຈານັ້ນ ບໍ່ສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ປະສົງໂດຍເນື້ອແທ້, ເປັນພຽງແຕ່ຄຳເວົ້າເທົ່ານັ້ນ. ສະພາວະອັນຄວນຊາບໂດຍທາງແຫ່ງຄຳວ່າ ປາຕິຫານິຍະ ເພາະອັດຖະວ່າ ຄວນນຳກັບໄປ ແລະເພາະອັດຖະວ່າ ຄວນນຳໄປສູ່ສັນດານຂອງຜູ້ນັ້ນ, ສະພາວະນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ປາຕິຫີຣະກະ ໂດຍນັຍແຫ່ງນິຣຸດຕິ, ຄວາມບໍ່ມີປາຕິຫີຣະກະແກ່ວາຈານັ້ນ ຊື່ວ່າ ອັບປາຕິຫີຣະກະຕັງ (ຄວາມບໍ່ມີປາຕິຫານ), ຕັດຄຳນັ້ນຢ່າງນັ້ນ ໂດຍເພີ່ມບົດດ້ວຍອັກສອນ ຕະ, ຄື ບໍ່ນຳອອກຈາກທຸກຂ໌. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “niratthakaṃ sampajjati” (ຍ່ອມເຖິງຄວາມບໍ່ມີປະໂຫຍດ). ດ້ວຍຄຳວ່າ “ຍ່ອມຮຸ່ງເຮືອງ ເໝືອນດັ່ງຂັນທັງຫຼາຍໃນສຸພະກິຣຫະເທວະໂລກ” ນີ້ ພຣະອົງຊົງສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ “ອັດຕາອັນເປັນທິບ ມີຮູບ ສຳເລັດດ້ວຍໃຈ ມີອະໄວຍະວະນ້ອຍໃຫຍ່ຄົບຖ້ວນ ມີອິນຊີບໍ່ບົກພ່ອງ”.

273. සඋපසග්ගපදස්ස අත්ථො උපසග්ගෙන විනාපි විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘විද්ධෙති උබ්බිද්ධෙ’’ති. සා චස්ස උබ්බිද්ධතා උපක්කිලෙසවිගමෙන සුචිභාවෙන උපට්ඨානන්ති ආහ ‘‘මෙඝවිගමෙන දූරීභූතෙ’’ති. ඉන්දනීලමණි විය දිබ්බති ජොතෙතීති දෙවො, ආකාසො. ‘‘අඩ්ඪරත්තසමයෙ’’ති වත්තබ්බෙ භුම්මත්ථෙ විහිතවචනානං අච්චන්තසංයොගාභාවා උපයොගවචනං වෙදිතබ්බං. පුණ්ණමාසියඤ්හි ගගනමජ්ඣස්ස පුරතො වා පච්ඡතො වා අන්තෙ ඨිතෙ අඩ්ඪරත්තෙ සමයො භින්නො නාම හොති, මජ්ඣෙ එව පන ඨිතො අභින්නො නාම. තෙනාහ ‘‘අභින්නෙ අඩ්ඪරත්තසමයෙ’’ති.

໒໗໓. ເນື້ອຄວາມຂອງບົດທີ່ມີອຸປະສັກ ຍ່ອມຊາບໄດ້ ແມ່ນບໍ່ມີອຸປະສັກ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “viddheti ubbiddhe” (ຄຳວ່າ ວິທເທ ຄື ອຸບພິດເທ - ສູງເດັ່ນ). ແລະຄວາມສູງເດັ່ນຂອງທ້ອງຟ້ານັ້ນ ຄື ການປາກົດໂດຍຄວາມບໍລິສຸດ ເພາະປາສະຈາກອຸປະຄິເລດ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “meghavigamena dūrībhūte” (ເມື່ອເມກປາສະຈາກໄປແລ້ວ). ຄຳວ່າ ເທວະ (devo) ຄື ທ້ອງຟ້າ ເພາະຮຸ່ງເຮືອງເໝືອນດັ່ງແກ້ວອິນທະນິນ. ເມື່ອຄວນຈະກ່າວວ່າ “aḍḍharattasamaye” (ໃນສະໄໝທ່ຽງຄືນ) ແຕ່ຊົງໃຊ້ທຸຕິຍາວິພັດ ແທນສັດຕະມີວິພັດ ເພາະບໍ່ມີອັດຈັນຕະສັງໂຍກ (ການປະກອບກັນຢ່າງຍິ່ງ). ດ້ວຍວ່າ ໃນວັນເພັງ ຫາກດວງຈັນຕັ້ງຢູ່ໃນສ່ວນເບື້ອງໜ້າ ຫຼືເບື້ອງຫຼັງແຫ່ງທ່າມກາງທ້ອງຟ້າ ສະໄໝທ່ຽງຄືນ ຊື່ວ່າ ແຕກແຍກ, ແຕ່ຫາກຕັ້ງຢູ່ໃນທ່າມກາງນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ບໍ່ແຕກແຍກ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “abhinne aḍḍharattasamaye” (ໃນສະໄໝທ່ຽງຄືນອັນບໍ່ແຕກແຍກ).

යෙ අනුභොන්තීති යෙ දෙවා චන්දිමසූරියානං ආභා අනුභොන්ති විනිභුඤ්ජන්ති වළඤ්ජන්ති ච තෙහි දෙවෙහි බහූ චෙව බහුතරා ච චන්දිමසූරියානං ආභා [Pg.132] අනනුභොන්තො. තෙනාහ – ‘‘අත්තනො සරීරොභාසෙනෙව ආලොකං ඵරිත්වා විහරන්තී’’ති.

ຄຳວ່າ Ye anubhonti (ເທວະດາທັງຫຼາຍເຫຼົ່າໃດ ຍ່ອມສະເຫວີຍ) ຄື ເທວະດາທັງຫຼາຍເຫຼົ່າໃດ ຍ່ອມສະເຫວີຍ ຄື ໄດ້ຮັບ ແລະໃຊ້ສອຍແສງສະຫວ່າງຂອງດວງຈັນແລະດວງອາທິດ, ເທວະດາທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ໄດ້ສະເຫວີຍແສງສະຫວ່າງຂອງດວງຈັນແລະດວງອາທິດ ຍ່ອມມີຫຼາຍ ແລະຫຼາຍກວ່າເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “attano sarīrobhāseneva ālokaṃ pharitvā viharanti” (ຍ່ອມແຜ່ແສງສະຫວ່າງດ້ວຍລັດສະໝີແຫ່ງກາຍຂອງຕົນເອງ ແລ້ວຢູ່).

274. පුච්ඡාමූළ්හො පන ජාතො ‘‘අයං පරමො වණ්ණො’’ති ගහිතපදස්ස විධමනෙන. අචෙලකපාළින්ති ‘‘අචෙලකො හොති මුත්තාචාරො’’තිආදිනයප්පවත්තං (දී. නි. 1.394) අචෙලකපටිපත්තිදීපකගන්ථං, ගන්ථසීසෙනෙව තෙන පකාසිතවාදානි වදති. සුරාමෙරයපානමනුයුත්තපුග්ගලස්ස සුරාපානතො විරති තස්ස කායං චිත්තඤ්ච තාපෙන්තී සංවත්තතීති සුරාපානවිරති (තපො, සොයෙව ගුණො. තෙනාහ ‘‘සුරාපානවිරතීති අත්ථො’’ති).

໒໗໔. ແຕ່ອຸດາຍິເປັນຜູ້ຫຼົງໃນຄຳຖາມ ເພາະການຖືກທຳລາຍບົດທີ່ຕົນຖືເອົາວ່າ “ນີ້ເປັນວັນນະອັນຍອດຢ້ຽມ”. ຄຳວ່າ Acelakapāḷi (ພຣະບາລີວ່າດ້ວຍອະເຈລົກ) ຄື ຄຳພີທີ່ສະແດງຂໍ້ປະຕິບັດຂອງອະເຈລົກ ເຊິ່ງເປັນໄປໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ “acelako hoti muttācāro” (ເປັນອະເຈລົກ ບໍ່ມີມາລະຍາດ), ອຸດາຍິຍ່ອມກ່າວວາດະທັງຫຼາຍທີ່ປະກາດດ້ວຍຫົວຂໍ້ແຫ່ງຄຳພີນັ້ນເອງ. ການງົດເວັ້ນຈາກການດື່ມສຸຣາຂອງບຸກຄົນຜູ້ປະກອບເນືອງໆ ໃນການດື່ມສຸຣາແລະເມຣັຍ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອເຜົາກາຍແລະຈິດຂອງຜູ້ນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ການງົດເວັ້ນຈາກການດື່ມສຸຣາ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຕະປະ (ຄວາມພຽນເຜົາກິເລດ), ຕະປະນັ້ນເອງເປັນຄຸນຄວາມດີ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “surāpānaviratīti attho” (ມີອັດຖະວ່າ ການງົດເວັ້ນຈາກການດື່ມສຸຣາ).

275. එකන්තං අච්චන්තමෙව සුඛං අස්සාති එකන්තසුඛං. පඤ්චසු ධම්මෙසූති ‘‘පාණාතිපාතා පටිවිරතී’’තිආදීසු පඤ්චසු සීලාචාරධම්මෙසු. න ජානිංසූති සම්මොසෙන අනුපට්ඨහන්ති තදත්ථං න බුජ්ඣන්ති. බුද්ධුප්පාදෙන කිර විහතතෙජානි මහානුභාවානි මන්තපදානි විය බාහිරකානං යොගාවචරගන්ථෙන සද්ධිං යොගාවචරපටිපදා නස්සති. උග්ගණ්හිංසූති ‘‘පඤ්ච පුබ්බභාගධම්මෙ’’තිආදිවචනමත්තං උග්ගණ්හිංසු. තතියජ්ඣානතොති කාරණොපචාරෙන ඵලං වදති, ඵලභූතතො තතියජ්ඣානතො.

໒໗໕. ໂລກທີ່ມີສຸກໂດຍສ່ວນດຽວ ຄື ມີສຸກຢ່າງຍິ່ງແທ້ໆ ຊື່ວ່າ ເອກັນຕະສຸກ. ຄຳວ່າ Pañcasu dhammesu (ໃນທຳມະ ໕ ປະການ) ຄື ໃນສີລາຈາຣະທຳ ໕ ປະການ ມີການງົດເວັ້ນຈາກປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Na jāniṃsu (ບໍ່ຮູ້ແລ້ວ) ຄື ບໍ່ປາກົດເພາະຄວາມຫຼົງລືມ ບໍ່ຮູ້ເນື້ອຄວາມນັ້ນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ຂໍ້ປະຕິບັດຂອງໂຍຄາວະຈອນຂອງພວກພາຍນອກ ຍ່ອມຈິບຫາຍໄປ ພ້ອມກັບຄຳພີໂຍຄາວະຈອນ ເໝືອນດັ່ງບົດມົນທັງຫຼາຍທີ່ມີອານຸພາບຫຼາຍ ແຕ່ເສຍເດດໄປເພາະການອຸບັດຂຶ້ນແຫ່ງພຣະພຸດທະເຈົ້າ. ຄຳວ່າ Uggaṇhiṃsu (ຮຽນເອົາແລ້ວ) ຄື ຮຽນເອົາພຽງແຕ່ຄຳເວົ້າເປັນຕົ້ນວ່າ “ທຳມະອັນເປັນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ໕ ປະການ”. ຄຳວ່າ Tatiyajjhānato (ຈາກຕະຕິຍະຊານ) ຄື ຕັດຜົນໂດຍການອຸປະມາໂດຍເຫດ ຄື ຈາກຕະຕິຍະຊານອັນເປັນຕົວຜົນ.

276. එකන්තසුඛස්ස ලොකස්ස පටිලාභෙන පත්තියා තත්ථ නිබ්බත්ති පටිලාභසච්ඡිකිරියා. එකන්තසුඛෙ ලොකෙ අනභිනිබ්බත්තිත්වා එව ඉද්ධියා තත්ථ ගන්ත්වා තස්ස සත්තලොකස්ස භාජනලොකස්ස ච පච්චක්ඛතො දස්සනං පච්චක්ඛසච්ඡිකිරියා. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි.

໒໗໖. ການເກີດໃນໂລກນັ້ນ ດ້ວຍການໄດ້ ຄື ດ້ວຍການບັນລຸໂລກທີ່ມີສຸກໂດຍສ່ວນດຽວ ຊື່ວ່າ ປະຕິລາພະສັດສິກິຣິຍາ (ການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງດ້ວຍການໄດ້). ການບໍ່ເກີດໃນໂລກທີ່ມີສຸກໂດຍສ່ວນດຽວນັ້ນ ແຕ່ໄປໃນທີ່ນັ້ນດ້ວຍລິດ ແລ້ວເຫັນສັດຕະໂລກແລະພາຊະນະໂລກນັ້ນປະຈັກຕາ ຊື່ວ່າ ປັດຈັກຂະສັດສິກິຣິຍາ (ການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງດ້ວຍການປະຈັກຕາ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “tattha” (ໃນໂລກນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ.

277. උදඤ්චනිකොති උදඤ්චනො. විඤ්ඣුපබ්බතපස්සෙ ගාමානං අනිවිට්ඨත්තා තිංසයොජනමත්තං ඨානං අටවී නාම, තත්ථ සෙනාසනං, තස්මිං අටවිසෙනාසනෙ පධානකම්මිකානං භික්ඛූනං බහූනං තත්ථ නිවාසෙන එකං පධානඝරං අහොසි.

໒໗໗. ຄຳວ່າ Udañcaniko ຄື ອຸດັນຈະນະ (ໝໍ້ຕັກນ້ຳ). ເພາະເຫດທີ່ບໍ່ມີບ້ານເຮືອນຕັ້ງຢູ່ໃນຂ້າງພູວິນທະ ທີ່ປະມານ ໓໐ ໂຍດ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ປ່າ, ເສນາສະນະມີຢູ່ໃນປ່ານັ້ນ, ໃນເສນາສະນະປ່ານັ້ນ ມີໂຮງບຳເພັນພຽນຫຼັງໜຶ່ງ ເພາະພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ປະກອບຄວາມພຽນເປັນຈຳນວນຫຼາຍອາໄສຢູ່ໃນທີ່ນັ້ນ.

චූළසකුලුදායිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບແຫ່ງອັດຖະກະຖາຈູລະສະກຸລຸດາຍິສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

10. වෙඛනසසුත්තවණ්ණනා

໑໐. ອັດຖະກະຖາເວຄະນະສະສູດ

280. සහ [Pg.133] වත්ථුකාමෙන කිලෙසකාමො ගරු ගරුකාතබ්බො එතස්සාති කාමගරු. තෙස්වෙව කාමෙසු නින්නපොණපබ්භාරජ්ඣාසයොති කාමාධිමුත්තො. පබ්බජ්ජාපඨමජ්ඣානාදිකං නෙක්ඛම්මං ගරු ගරුකාතබ්බං එතස්සාති නෙක්ඛම්මගරු. තත්ථ නින්නපොණපබ්භාරජ්ඣාසයො නෙක්ඛම්මාධිමුත්තො ස්වායමත්ථො යථා එකච්චෙ ගහට්ඨෙ ලබ්භති, එවං එකච්චෙ අනගාරෙපීති ආහ ‘‘පබ්බජිතොපී’’තිආදි. අයං පන වෙඛනසො පරිබ්බාජකො. සො හි වෙඛනසතාපසපබ්බජ්ජං උපගන්ත්වා වෙඛනසෙන ඉමිනා දිට්ඨිමාදාය සමාදියිත්වා ඨිතත්තා ‘‘වෙඛනසො’’ති වුච්චති. යථා ලොකො සයං එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තොපි සමානො පච්චක්ඛතො අනුභවියමානං සාලාකිකං අග්ගිසන්තාපං විය අනාදිකාලානුගතසම්මාකවචරසන්තාපං ආදිත්තතාය න සල්ලක්ඛෙති, සම්මාසම්බුද්ධෙන පන මහාකරුණාසමුස්සාහිතමානසෙන ‘‘සබ්බං, භික්ඛවෙ, ආදිත්ත’’න්ති ආදිත්තපරියායෙ (සං. නි. 4.28; මහාව. 54) දෙසියමානෙ සල්ලක්ඛෙති, එවං අයම්පි අනාදිකාලපරිභාවිතං අත්තඅජ්ඣාසයෙ අවට්ඨිතං කාමාධිමුත්තං සරසෙන අනුපධාරෙන්තො සත්ථාරා – ‘‘පඤ්ච ඛො ඉමෙ, කච්චාන, කාමගුණා’’තිආදිනා කාමගුණෙසු කාමසුඛෙ භාසියමානෙ ‘‘කාමාධිමුත්තං වත පබ්බජිතස්ස චිත්ත’’න්ති උපධාරෙස්සතීති ආහ – ‘‘ඉමාය කථාය කථියමානාය අත්තනො කාමාධිමුත්තතං සල්ලක්ඛෙස්සතී’’ති. කාමග්ගසුඛන්ති කාමෙතබ්බවත්ථූහි අග්ගභූතං සුඛං. සබ්බෙ හි තෙභූමකධම්මා කාමනීයට්ඨෙන කාමා, තෙ පටිච්ච උප්පජ්ජනසුඛතො නිබ්බානසුඛමෙව අග්ගභූතං සුඛං. යථාහ – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34) – ‘‘නිබ්බානං පරමං සුඛ’’න්ති (ම. නි. 2.215, 217; ධ. ප. 203) ච. තෙන වුත්තං ‘‘නිබ්බානං අධිප්පෙත’’න්ති.

໒໘໐. ຄຳວ່າ "ກາມະຄະລຸ" (ຜູ້ໜັກໃນກາມ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ມີກິເລສກາມພ້ອມທັງວັດຖຸກາມເປັນສິ່ງໜັກໜ່ວງ ທີ່ຄວນເອົາໃຈໃສ່. ຜູ້ທີ່ມີອັດທະຍາໄສນ້ອມໄປ ໂນ້ມໄປ ໂຜນໄປໃນກາມເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນແຫຼະ ຊື່ວ່າ "ກາມາທິມຸດ" (ຜູ້ຜູກພັນໃນກາມ). ຄຳວ່າ "ເນກຂັມມະຄະລຸ" (ຜູ້ໜັກໃນເນກຂັມມະ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ມີເນກຂັມມະ ມີການບວດ ແລະປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນ ເປັນສິ່ງໜັກໜ່ວງ ທີ່ຄວນເອົາໃຈໃສ່. ໃນເນກຂັມມະນັ້ນ ຜູ້ທີ່ມີອັດທະຍາໄສນ້ອມໄປ ໂນ້ມໄປ ໂຜນໄປ ຊື່ວ່າ "ເນກຂັມມາທິມຸດ" (ຜູ້ຜູກພັນໃນເນກຂັມມະ). ເນື້ອຄວາມນີ້ ຍ່ອມໄດ້ໃນຄະລຶຫັດບາງຄົນສັນໃດ ກໍຍ່ອມໄດ້ໃນບັນພະຊິດບາງຄົນສັນນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ "ບັນພະຊິດກໍດີ" ເປັນຕົ້ນ. ກໍແຕ່ວ່າ ເວຄະນະສະນີ້ ເປັນປະຣິພັດຊົກ. ຈິງຢູ່, ເຂົາເຂົ້າເຖິງການບວດເປັນດາບົດຊື່ວ່າ ເວຄະນະສະ ແລ້ວສະມາດານຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນທິດຖິນີ້ ໂດຍຄວາມເປັນເວຄະນະສະ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ "ເວຄະນະສະ". ປຽບເໝືອນຊາວໂລກ ແມ້ຕົນເອງຈະຖືກໄຟ ໑໑ ກອງເຜົາໄໝ້ຢູ່ ກໍບໍ່ກຳນົດຮູ້ຄວາມຮ້ອນຄືກິເລສທີ່ຊ້ອງເສບມາຕະຫຼອດການທີ່ບໍ່ມີເບື້ອງຕົ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງຮ້ອນ ເໝືອນຄວາມຮ້ອນແຫ່ງໄຟທີ່ເກີດຈາກປາຍຫຼັກ ທີ່ຕົນກຳລັງສະεຫວີຍຢູ່ສະເພາະໜ້າ, ແຕ່ເມື່ອພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ຜູ້ມີພຣະຫະລຶໄທອັນພຣະມະຫາກະລຸນາຕັກເຕືອນແລ້ວ ຊົງສະແດງຢູ່ໃນອາທິດຕະປະຣິຍາຍະສູດວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ສິ່ງທັງປວງເປັນຂອງຮ້ອນ" ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງກຳນົດຮູ້ໄດ້, ສັນໃດ; ແມ້ປະຣິພັດຊົກນີ້ ກໍສັນນັ້ນ ເມື່ອບໍ່ພິຈາລະນາເບິ່ງຄວາມຜູກພັນໃນກາມ ທີ່ອົບຮົມມາຕະຫຼອດການທີ່ບໍ່ມີເບື້ອງຕົ້ນ ອັນຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນອັດທະຍາໄສຂອງຕົນ ໂດຍສະພາວະຂອງມັນເອງ, ເມື່ອພຣະສາດສະດາຕັດກາມະຄຸນ ແລະກາມະສຸກໃນກາມະຄຸນທັງຫຼາຍວ່າ "ກັດຈານະ! ກາມະຄຸນ ໕ ປະການເຫຼົ່ານີ້..." ເປັນຕົ້ນ, ເຂົາກໍຈະພິຈາລະນາເຫັນວ່າ "ຈິດຂອງບັນພະຊິດ ຜູກພັນໃນກາມໜໍ", ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເມື່ອພຣະອົງຊົງສະແດງເທດສະໜານີ້ຢູ່ ເຂົາຈັກກຳນົດຮູ້ຄວາມທີ່ຕົນເອງເປັນຜູ້ຜູກພັນໃນກາມ". ຄຳວ່າ "ກາມັກຄະສຸkhັງ" (ສຸກຢ່າງຍອດຍິ່ງໃນກາມ) ໄດ້ແກ່ ສຸກອັນເປັນຍອດຍິ່ງ ເພາະເປັນວັດຖຸທີ່ໜ້າໃຄ່. ຈິງຢູ່, ທຳມະທັງຫຼາຍໃນພູມສາມ ຊື່ວ່າ ກາມ ເພາະອັດຖະວ່າເປັນໜ້າໃຄ່, ແຕ່ພຣະນິພານສຸກເທົ່ານັ້ນ ເປັນສຸກອັນຍອດຍິ່ງ ກວ່າສຸກທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສກາມເຫຼົ່ານັ້ນ. ສົມດັ່ງທີ່ພຣະອົງຕັດໄວ້ວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນສັງຂະຕະກໍດີ ອະສັງຂະຕະກໍດີ ມີປະມານເທົ່າໃດ, ວິຣາກະທຳ ຍ່ອມປາກົດວ່າເປັນຍອດແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ" ແລະວ່າ "ພຣະນິພານ ເປັນສຸກຢ່າງຍິ່ງ". ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຊົງໝາຍເຖິງພຣະນິພານ".

281. පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභිනො පුබ්බන්තං ආරබ්භ වුච්චමානකථා අනුච්ඡවිකා තදත්ථස්ස පච්චක්ඛභාවතො, තදභාවතො වෙඛනසස්ස අනනුච්ඡවිකාති ආහ ‘‘යස්මා…පෙ… නත්ථී’’ති. අනාගතකථාය…පෙ… නත්ථීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ආරක්ඛත්ථායාති දෙවතාහි මන්තපදෙහි සහ ඨිතා [Pg.134] තත්ථ ආරක්ඛත්ථාය. අවිජ්ජායාති ඉදං ලක්ඛණවචනං, තංමූලකත්තා වා සබ්බකිලෙසධම්මානං අවිජ්ජාව ගහිතා. ජානනං පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛණඤාණෙන. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໒໘໑. ຖ້ອຍຄຳທີ່ກ່າວປາຣົບເຖິງສ່ວນອະດີດ ຍ່ອມຄວນແກ່ຜູ້ໄດ້ປຸບເພນิວາສານຸສະຕິຍານ ເພາະເນື້ອຄວາມນັ້ນເປັນຂອງປະຈັກແກ່ເຂົາ, ແຕ່ເພາະບໍ່ມີຍານນັ້ນ ຖ້ອຍຄຳນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຄວນແກ່ເວຄະນະສະ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະເຫດໃດ... ເປ... ບໍ່ມີ". ແມ້ໃນຄຳວ່າ "ໃນອະນາຄົດຕະກະຖາ... ເປ... ບໍ່ມີ" ນີ້ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ "ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຮັກສາ" ໄດ້ແກ່ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຮັກສາໃນທີ່ນັ້ນ ທີ່ເທວະດາທັງຫຼາຍຢືນຢູ່ຮ່ວມກັບບົດມົນ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍອະວິຊາ" ນີ້ ເປັນຄຳສະແດງລັກສະນະ ຫຼືເພາະອະວິຊານັ້ນເປັນມູນເຫດ ພຣະອົງຈຶ່ງຊົງຖືເອົາອະວິຊານັ້ນແຫຼະ ໃນກິເລສທຳທັງປວງ. ຄຳວ່າ "ການຮູ້" ໄດ້ແກ່ ການຮູ້ດ້ວຍປັດຈະເວກຂະນະຍານໃນກິເລສທີ່ລະໄດ້ແລ້ວ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍທັງນັ້ນ.

වෙඛනසසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດອັດຖະອັນລີ້ລັບໃນອັດຖະກະຖາເວຄະນະສະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

නිට්ඨිතා ච පරිබ්බාජකවග්ගවණ්ණනා.

ແລະການພັນລະນາປະຣິພັດຊົກກະວັກ ຈົບບໍລິບູນ.

4. රාජවග්ගො

໔. ຣາຊະວັກ

1. ඝටිකාරසුත්තවණ්ණනා

໑. ການພັນລະນາຄະຕິການະສູດ

282. චරියන්ති [Pg.135] බොධිචරියං, බොධිසම්භාරසම්භරණවසෙන පවත්තිතං බොධිසත්තපටිපත්තින්ති අත්ථො. සුකාරණන්ති බොධිපරිපාචනස්ස එකන්තිකං සුන්දරං කාරණං, කස්සපස්ස භගවතො පයිරුපාසනාදිං සන්ධාය වදති. තඤ්හි තෙන සද්ධිං මයා ඉධ කතන්ති වත්තබ්බතං ලභති. මන්දහසිතන්ති ඊසකං හසිතං. කුහං කුහන්ති හාස-සද්දස්ස අනුකරණමෙතං. හට්ඨපහට්ඨාකාරමත්තන්ති හට්ඨපහට්ඨමත්තං. යථා ගහිතසඞ්කෙතා ‘‘පහට්ඨො භගවා’’ති සඤ්ජානන්ති, එවං ආකාරදස්සනමත්තං.

໒໘໒. ຄຳວ່າ "ຈະຣິຍັງ" (ຄວາມປະພຶດ) ໄດ້ແກ່ ໂພທິຈະຣິຍາ, ອະທິບາຍວ່າ ຂໍ້ປະຕິບັດຂອງພຣະໂພທິສັດ ທີ່ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສັ່ງສົມໂພທິສົມພານ. ຄຳວ່າ "ສຸການະນັງ" (ເຫດອັນດີ) ໄດ້ແກ່ ເຫດອັນດີງາມໂດຍສ່ວນດຽວ ເພື່ອຄວາມແກ່ກ້າແຫ່ງໂພທິຍານ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໝາຍເຖິງການເຂົ້າໄປນັ່ງໃກ້ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະນາມວ່າ ກັດສະປະ ເປັນຕົ້ນ. ຈິງຢູ່, ເຫດນັ້ນ ຍ່ອມຄວນທີ່ຈະກ່າວໄດ້ວ່າ "ເຮົາໄດ້ເຮັດຮ່ວມກັບພຣະອົງໃນທີ່ນີ້". ຄຳວ່າ "ມັນທະຫະສິຕັງ" ໄດ້ແກ່ ການຍິ້ມແຍ້ມໜ້ອຍໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ "ກຸຫັງ ກຸຫັງ" ນີ້ ເປັນການຮຽນສຽງຫົວ. ຄຳວ່າ "ຫັດຖະປະຫັດຖາການະມັດຕັງ" ໄດ້ແກ່ ພຽງແຕ່ຄວາມປິຕິຍິນດີຢ່າງຍິ່ງ. ພຽງແຕ່ການສະແດງອາການ ທີ່ເຮັດໃຫ້ຄົນທັງຫຼາຍຜູ້ກຳນົດໝາຍໄວ້ ຮູ້ວ່າ "ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງຍິນດີແລ້ວ" ສັນນັ້ນ.

ඉදානි ඉමිනා පසඞ්ගෙන තාසං සමුට්ඨානං විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘හසිතඤ්ච නාමෙත’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ අජ්ඣුපෙක්ඛනවසෙනපි හාසො න සම්භවති, පගෙව දොමනස්සවසෙනාති ආහ ‘‘තෙරසහි සොමනස්සසහගතචිත්තෙහී’’ති. නනු ච කෙචි කොධවසෙනපි හසන්තීති? න, තෙසම්පි යං තං කොධවත්ථු, තස්ස මයං දානි යථාකාමකාරිතං ආපජ්ජිස්සාමාති දුවිඤ්ඤෙය්‍යන්තරෙන සොමනස්සචිත්තෙනෙව හාසස්ස උප්පජ්ජනතො. තෙසූති පඤ්චසු සොමනස්සසහගතචිත්තෙසු. බලවාරම්මණෙති උළාරආරම්මණෙ යමකමහාපාටිහාරියසදිසෙ. දුබ්බලාරම්මණෙති අනුළාරෙ ආරම්මණෙ. ඉමස්මිං පන ඨානෙ…පෙ… උප්පාදෙසීති ඉදං පොරාණට්ඨකථායං තථා ආගතත්තා වුත්තං. න අහෙතුකසොමනස්සසහගතචිත්තෙන භගවතො සිතං හොතීති දස්සනත්ථං.

ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງສະມຸດຖານແຫ່ງການຍິ້ມແຍ້ມນັ້ນ ໂດຍຈຳແນກອອກໄປ ຕາມລຳດັບເນື້ອຄວາມນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງເລີ່ມຄຳວ່າ "ກໍການຍິ້ມແຍ້ມນັ້ນ..." ເປັນຕົ້ນ. ໃນການຍິ້ມແຍ້ມນັ້ນ ແມ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸເປກຂາ ການຍິ້ມແຍ້ມກໍຍັງມີບໍ່ໄດ້, ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂທມະນັດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ດ້ວຍໂສມະນັດສະສະຫະຄະຕະຈິດ ໑໓ ດວງ". ຖ້າຖາມວ່າ ກໍຄົນບາງຄົນຍ່ອມຫົວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມໂກດບໍ່ແມ່ນບໍ? ຕອບວ່າ ບໍ່ແມ່ນ, ເພາະວ່າ ແມ້ໃນຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ຄວາມຫົວກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍໂສມະນັດສະຈິດ ອັນເຂົ້າໃຈໄດ້ຍາກ ໂດຍຄິດວ່າ "ບັດນີ້ ເຮົາຈັກເຮັດສິ່ງທີ່ເປັນວັດຖຸແຫ່ງຄວາມໂກດນັ້ນ ໃຫ້ເປັນໄປຕາມຄວາມປາດຖະໜາ". ໃນຈິດເຫຼົ່ານັ້ນ ໄດ້ແກ່ ໃນໂສມະນັດສະສະຫະຄະຕະຈິດ ໕ ດວງ. ຄຳວ່າ "ໃນອາຣົມອັນແຮງກ້າ" ໄດ້ແກ່ ໃນອາຣົມອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ເຊັ່ນ ຍະມະກະປະຕິຫານ. ຄຳວ່າ "ໃນອາຣົມອັນອ່ອນແອ" ໄດ້ແກ່ ໃນອາຣົມອັນບໍ່ຍິ່ງໃຫຍ່. ກໍຄຳວ່າ "ໃນທີ່ນີ້... ເປ... ຊົງໃຫ້ເກີດແລ້ວ" ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ ເພາະມີມາຢ່າງນັ້ນໃນໂປຣານະອັດຖະກະຖາ. ທັງນີ້ ເພື່ອສະແດງວ່າ ການຍິ້ມແຍ້ມຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ບໍ່ໄດ້ມີດ້ວຍອະເຫຕຸກະໂສມະນັດສະສະຫະຄະຕະຈິດ.

අභිධම්මටීකායං (ධ. ස. මූලටී. 568) පන ‘‘අතීතංසාදීසු අප්පටිහතං ඤාණං වත්වා ‘ඉමෙහි තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්ත’න්තිආදිවචනතො (මහානි. 69, 156; චූළනි. මාඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5; නෙත්ති. 15; දී. නි. අට්ඨ. 3.305; විභ. මූලටී. සුත්තන්තභාජනීයවණ්ණනා; දී. නි. ටී. 3.141, 305) ‘භගවතො ඉදං චිත්තං උප්පජ්ජතී’ති වුත්තවචනං විචාරෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ඉමිනා හසිතුප්පාදචිත්තෙන පවත්තියමානම්පි භගවතො සිතකරණං පුබ්බෙනිවාස-අනාගතංස-සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං අනුවත්තකත්තා ඤාණානුපරිවත්තියෙවාති, එවං පන ඤාණානුපරිවත්තිභාවෙ සති න කොචි පාළිඅට්ඨකථානං විරොධො. තථා හි අභිධම්මට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 568) ‘‘තෙසං [Pg.136] ඤාණානං චිණ්ණපරියන්තෙ ඉදං චිත්තං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. අවස්සඤ්ච එතං එවං ඉච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා ආවජ්ජනස්සපි භගවතො පවත්ති තථාරූපෙ කාලෙ න සංයුජ්ජෙය්‍ය, තස්සපි හි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා, තථා හි වුත්තං – ‘‘එවඤ්ච කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනස්සපි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තං උපපන්නං හොතී’’ති, න ච විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තෙ තංසමුට්ඨිතාය විඤ්ඤත්තියා කායකම්මාදිභාවං ආපජ්ජනභාවො විබන්ධතීති තමෙව සන්ධාය වදති. තෙනාහ ‘‘එවං අප්පමත්තකම්පී’’ති. සතෙරිතා විජ්ජුලතා නාම සතෙරතාවිජ්ජුලතා. සා හි ඉතරවිජ්ජුලතා විය ඛණට්ඨිතිකා සීඝනිරොධා ච න හොති, අපිච ඛො දන්ධනිරොධා, තඤ්ච සබ්බකාලං චතුදීපිකමහාමෙඝතොව නිච්ඡරති තෙනාහ ‘‘චාතුද්දීපිකමහාමෙඝමුඛතො’’ති. අයං කිර තාසං රස්මිවට්ටීනං ධම්මතා, යදිදං තික්ඛත්තුං සිරවරං පදක්ඛිණං කත්වා දාඨග්ගෙසුයෙව අන්තරධානං.

ແຕ່ໃນອະພິທຳມະຕີກາ ກ່າວໄວ້ວ່າ "ເມື່ອກ່າວເຖິງຍານອັນບໍ່ມີອຸປະສັກໃນອະດີດຕະການເປັນຕົ້ນແລ້ວ ເພາະມີພຣະດຳຣັດເປັນຕົ້ນວ່າ 'ກາຍະກຳທັງປວງຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກພຸດທະເຈົ້າ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍທຳ ໓ ປະການເຫຼົ່ານີ້ ມີຍານເປັນປະທານ ຄ້ອຍຕາມຍານ' ດັ່ງນີ້, ຄຳທີ່ກ່າວວ່າ 'ຈິດດວງນີ້ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ' ຈຶ່ງຄວນພິຈາລະນາ". ໃນຄຳນັ້ນ ແມ້ການຍິ້ມແຍ້ມຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍຫະສິຕຸບປາດະຈິດນີ້ ກໍຊື່ວ່າຄ້ອຍຕາມຍານແທ້ໆ ເພາະຄ້ອຍຕາມປຸບເພນິວາສານຸສະຕິຍານ ອະນາຄົດຕັງສະຍານ ແລະສັບພັນຍຸຕັນຍານ, ເມື່ອຄວາມເປັນໄປຄ້ອຍຕາມຍານມີຢູ່ຢ່າງນີ້ ຄວາມຂັດແຍ້ງແຫ່ງພຣະບາລີ ແລະອັດຖະກະຖາໃດໆ ກໍຍ່ອມບໍ່ມີ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ໃນອະພິທຳມະອັດຖະກະຖາ ກ່າວໄວ້ວ່າ "ຈິດດວງນີ້ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ສຸດແຫ່ງຍານເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ຊົງປະພຶດແລ້ວ". ແລະສິ່ງນີ້ຈຳເປັນຕ້ອງຍອມຮັບຢ່າງນັ້ນແນ່ນອນ, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງອາວັດຊະນະຈິດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ໃນການເຊັ່ນນັ້ນ ກໍຈະບໍ່ສົມຄວນ, ເພາະຄວາມທີ່ອາວັດຊະນະຈິດນັ້ນ ເປັນສະມຸດຖານໃຫ້ເກີດວິນຍັດ ກໍເປັນສິ່ງທີ່ຕ້ອງການຄືກັນ, ສົມດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "ເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ ຄວາມທີ່ມະໂນທະວາຣາວັດຊະນະຈິດ ເປັນສະມຸດຖານໃຫ້ເກີດວິນຍັດ ກໍຍ່ອມສົມຄວນ", ແລະເມື່ອມີຄວາມເປັນສະມຸດຖານໃຫ້ເກີດວິນຍັດ ຄວາມທີ່ວິນຍັດອັນຕັ້ງຂຶ້ນດ້ວຍອາວັດຊະນະຈິດນັ້ນ ຈະເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນກາຍະກຳເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມບໍ່ຂັດຂ້ອງ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໝາຍເຖິງຂໍ້ນັ້ນແຫຼະ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ແມ້ພຽງເລັກນ້ອຍຢ່າງນີ້". ຄຳວ່າ "ສະເຕຣິຕາ ວິດຊຸລະຕາ" ໄດ້ແກ່ ສາຍຟ້າແລບທີ່ມີແສງສະຫວ່າງຫຼາຍ. ຈິງຢູ່, ສາຍຟ້າແລບນັ້ນ ບໍ່ເປັນຂອງຄົງຢູ່ພຽງຊົ່ວຂະນະ ແລະດັບໄປໄວ ເໝືອນສາຍຟ້າແລບອື່ນໆ, ແຕ່ດັບຊ້າ, ແລະສາຍຟ້າແລບນັ້ນ ຍ່ອມອອກມາຈາກມະຫາເມກທີ່ຕົກທົ່ວທະວີບທັງສີ່ຕະຫຼອດການ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຈາກປາກແຫ່ງມະຫາເມກທີ່ຕົກທົ່ວທະວີບທັງສີ່". ໄດ້ຍິນວ່າ ນີ້ເປັນທຳມະດາຂອງກຸ່ມລັງສີເຫຼົ່ານັ້ນ ຄື ທຳການປະທັກສິນພຣະສຽນອັນປະເສີດສາມຮອບ ແລ້ວກໍຫາຍເຂົ້າໄປໃນປາຍພຣະເຂ້ຽວແກ້ວເທົ່ານັ້ນ.

283. යදිපි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පානං සතසහස්සඤ්ච පඤ්ඤාපාරමිතා පරිභාවිතා, තථාපි ඉදානි තං බුද්ධන්තරං තස්සා පටිපාදෙතබ්බත්තා වුත්තං ‘‘අපරිපක්කඤාණත්තා’’ති. කාමඤ්චස්ස ඤාණාය ඉදානිපි පටිපාදෙතබ්බතා අත්ථි, එවං සන්තෙපි නනු සම්මාසම්බුද්ධෙසු පසාදෙන සම්භාවනාය භවිතබ්බං තථා චිරකාලං පරිභාවිතත්තා, කථං තත්ථ හීළනාති ආහ ‘‘බ්‍රාහ්මණකුලෙ’’තිආදි. චිරකාලපරිචිතාපි හි ගුණභාවනා අප්පකෙනපි අකල්‍යාණමිත්තසංසග්ගෙන විපරිවත්තති අඤ්ඤථත්තං ගච්ඡති. තෙන මහාසත්තොපි ජාතිසිද්ධායං ලද්ධියං ඨත්වා ජාතිසිද්ධෙන මානෙන එවමාහ – ‘‘කිං පන තෙන මුණ්ඩකෙන සමණකෙන දිට්ඨෙනා’’ති. තථා හි වුත්තං අට්ඨකථායං –

໒໘໓. ແມ້ວ່າປັນຍາປາຣະມີ ຈະໄດ້ຮັບການອົບຮົມມາຕະຫຼອດສີ່ອະສົງໄຂແສນກັບກໍດີ, ແຕ່ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ໃນບັດນີ້ ເພາະປັນຍາປາຣະມີນັ້ນ ຍັງຕ້ອງໄດ້ຮັບການແນະນຳໃນພຸດທັນດອນນັ້ນ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະມີຍານຍັງບໍ່ແກ່ກ້າ". ຄວາມຈິງ ແມ້ໃນບັດນີ້ ຍານຂອງເພິ່ນກໍຍັງມີຄວາມຈຳເປັນຕ້ອງໄດ້ຮັບການແນະນຳຢູ່, ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ຄວາມເຫຼື້ອມໃສ ແລະຄວາມເຄົາຣົບໃນພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຄວນຈະມີ ເພາະໄດ້ອົບຮົມມາຕະຫຼອດການຍາວນານ, ແຕ່ເຫດໃດຈຶ່ງມີການດູໝິ່ນໃນພຣະພຸດທະເຈົ້ານັ້ນ? ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໃນຕະກູນພຣາມ" ເປັນຕົ້ນ. ຈິງຢູ່, ການອົບຮົມຄຸນງາມຄວາມດີ ແມ້ຈະຄຸ້ນເຄີຍມາຕະຫຼອດການຍາວນານ ກໍຍ່ອມຜັນແປ ແລະປ່ຽນແປງໄປເປັນຢ່າງອື່ນ ເພາະການຄົບຫາອະກັນລະຍານະມິດ ແມ້ພຽງເລັກນ້ອຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ແມ້ພຣະມະຫາສັດ ເມື່ອຕັ້ງຢູ່ໃນລັດທິອັນເກີດແກ່ຊາດຕະກູນ ແລະມີມານະອັນເກີດແກ່ຊາດຕະກູນ ຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ "ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງດ້ວຍການເຫັນສະມະນະໂລ້ນນັ້ນ". ສົມດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາວ່າ -

‘‘තස්මා අකල්‍යාණජනං, ආසීවිසමිවොරගං,ආරකා පරිවජ්ජෙය්‍ය, භූතිකාමො විචක්ඛණො’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.170-172);

"ເພາະເຫດນັ້ນ ຜູ້ມີປັນຍາ ປາດຖະໜາຄວາມຈະເລີນ ຄວນຫຼີກລ່ຽງຄົນບໍ່ດີ ໃຫ້ຫ່າງໄກ ເໝືອນຫຼີກລ່ຽງງູຜິດຮ້າຍ ດັ່ງນີ້."

න්හානචුණ්ණෙන සුත්තෙන කතා සොත්ති, කුරුවින්දගුළිකා, සා එව සිනායන්ති කායං විසොධෙන්ති එතායාති සිනානං. තෙනාහ – ‘‘සොත්ති සිනානන්ති සිනානත්ථාය කතසොත්ති’’න්ති.

ຄຳວ່າ "ສອດຕິ" (ແຜ່ນຂັດຖູ) ໄດ້ແກ່ ແຜ່ນຂັດຖູທີ່ເຮັດດ້ວຍຜົງອາບນ້ຳ ແລະເສັ້ນດ້າຍ, ຫຼືໄດ້ແກ່ ກ້ອນຫີນຄຸຣຸວິນທະ, ສິ່ງນັ້ນແຫຼະ ຊື່ວ່າ "ສິນານັງ" (ເຄື່ອງອາບ) ເພາະເຂົາເຈົ້າອາບ ຄື ຊຳຣະຮ່າງກາຍດ້ວຍສິ່ງນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ສອດຕິ ສິນານັງ ໄດ້ແກ່ ແຜ່ນຂັດຖູທີ່ເຮັດຂຶ້ນເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການອາບນ້ຳ".

284. අරියපරිහාරෙනාති අරියානං පරිහාරෙන, අනාගාමීනං න්හානකාලෙ අත්තනො කායස්ස පරිහාරනියාමෙනාති අත්ථො. අත්තනො [Pg.137] ඤාණසම්පත්තියා විභවසම්පත්තියා පසන්නකාරං කාතුං සක්ඛිස්සති. එතදත්ථන්ති ‘‘අහිතනිවාරණං, හිතෙ නියොජනං බ්‍යසනෙ පරිවජ්ජන’’න්ති යදිදං, එතදත්ථං මිත්තා නාම හොන්ති. කෙචි ‘‘යාවෙත්ථ අහුපී’’ති පඨන්ති, තෙසං යාව එත්ථ කෙසග්ගගහණං තාව අයං නිබන්ධො අහුපීති අත්ථො.

໒໘໔. ຄຳວ່າ "ອະຣິຍະປະຣິຫາເຣນະ" (ດ້ວຍການບໍລິຫານຂອງພຣະອະຣິຍະ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການບໍລິຫານຂອງພຣະອະຣິຍະ, ອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍວິທີການບໍລິຫານຮ່າງກາຍຂອງຕົນ ໃນເວລາອາບນ້ຳຂອງພຣະອະນາຄາມີທັງຫຼາຍ. ເຂົາຈັກສາມາດເຮັດຄວາມເຫຼື້ອມໃສ ດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຍານ ແລະຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງໂພຄະສົມບັດຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ "ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ສິ່ງນີ້" ໄດ້ແກ່ ສິ່ງໃດຄື "ການຫ້າມສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ, การຊັກຊວນໃນສິ່ງທີ່ເປັນປະໂຫຍດ, ການຫຼີກລ່ຽງໃນເວລາວິບັດ", ມິດທັງຫຼາຍຍ່ອມມີເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ສິ່ງນີ້. ບາງພວກອ່ານວ່າ "ຍາເວດຖະ ອະຫຸປິ", ສຳລັບພວກເຂົາ ມີອະທິບາຍວ່າ ການຜູກມັດນີ້ໄດ້ມີແລ້ວ ພຽງແຕ່ການຈັບປາຍຜົມໃນທີ່ນີ້ເທົ່ານັ້ນ.

285. සතිපටිලාභත්ථායාති බොධියා මහාභිනීහාරං කත්වා බොධිසම්භාරපටිපදාය පූරණභාවෙ සතියා පටිලාභත්ථාය. ඉදානි තස්ස සතුප්පාදනීයකථාය පවත්තිතාකාරං සඞ්ඛෙපෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘තස්ස හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ න ලාමකට්ඨානං ඔතිණ්ණසත්තොති ඉමිනා මහාසත්තස්ස පණීතාධිමුත්තතං දස්සෙත්වා එවං පණීතාධිමුත්තිකස්ස පමාදකිරියා න යුත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘තාදිසස්ස නාම පමාදවිහාරො න යුත්තො’’ති ආහ. තදා බොධිසත්තස්ස නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයො තෙලප්පදීපො විය විසෙසතො නිබ්බත්ති, තං දිස්වා භගවා තදනුරූපං ධම්මකථං කරොන්තො ‘‘තාදිසස්ස…පෙ… කථෙසී’’ති. පරසමුද්දවාසී ථෙරා අඤ්ඤථා වදන්ති. අට්ඨකථායං පන නායං බුද්ධානං භාරො, යදිදං පූරිතපාරමීනං බොධිසත්තානං තථා ධම්මදෙසනා තෙසං මහාභිනීහාරසමනන්තරම්පි බොධිසම්භාරස්ස සයම්භුඤාණෙනෙව පටිවිදිතත්තා. තස්මා බොධිසත්තභාවපවෙදනමෙව තස්ස භගවා අකාසීති දස්සෙතුං ‘‘සතිපටිලාභත්ථායා’’තිආදි වුත්තං. සතිපටිලාභත්ථායාති සම්මාපටිපත්තියා උජ්ජලනෙ පාකටකරසතිපටිලාභාය.

໒໘໕. ຄຳວ່າ "ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການໄດ້ສະຕິຄືນມາ" ໄດ້ແກ່ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການໄດ້ສະຕິຄືນມາ ໃນເມື່ອຄວາມເຕັມປ່ຽມແຫ່ງຂໍ້ປະຕິບັດເພື່ອໂພທິສົມພານ ມີຢູ່ ເພາະໄດ້ເຮັດມະຫາພິນິຫານເພື່ອໂພທິຍານແລ້ວ. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງອາການທີ່ເປັນໄປແຫ່ງຖ້ອຍຄຳທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດສະຕິຂອງເພິ່ນ ໂດຍຫຍໍ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "ຈິງຢູ່, ແກ່ເພິ່ນ..." ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ມີອັດທະຍາໄສອັນປະນີດຂອງພຣະມະຫາສັດ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ສັດຜູ້ບໍ່ໄດ້ກ້າວລົງສູ່ຖານະອັນເລວຊາມ" แລ້ວສະແດງວ່າ ການເຮັດຄວາມປະໝາດຂອງຜູ້ມີອັດທະຍາໄສອັນປະນີດຢ່າງນີ້ ບໍ່ສົມຄວນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ການຢູ່ດ້ວຍຄວາມປະໝາດ ບໍ່ສົມຄວນແກ່ບຸກຄົນເຫັນປານນັ້ນ". ໃນເວລານັ້ນ ເນກຂັມມັດທະຍາໄສຂອງພຣະໂພທິສັດ ຍ່ອມປາກົດຂຶ້ນເປັນພິເສດ ເໝືອນປະທີບນ້ຳມັນ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງເຫັນອັດທະຍາໄສນັ້ນແລ້ວ ເມື່ອຊົງສະແດງທຳມະເທດສະໜາອັນສົມຄວນແກ່ອັດທະຍາໄສນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "ແກ່ບຸກຄົນເຫັນປານນັ້ນ... ເປ... ຊົງສະແດງແລ້ວ". ພຣະເຖຣະທັງຫຼາຍ ຜູ້ຢູ່ຟາກສະໝຸດອື່ນ ກ່າວໄວ້ເປັນຢ່າງອື່ນ. ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາກ່າວວ່າ ນີ້ບໍ່ແມ່ນພາລະຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຄື ການສະແດງທຳແກ່ພຣະໂພທິສັດທັງຫຼາຍ ຜູ້ບຳເພັນປາຣະມີເຕັມແລ້ວຢ່າງນັ້ນ ເພາະໂພທິສົມພານ ພຣະໂພທິສັດຍ່ອມຮູ້ແຈ້ງດ້ວຍສະຍຳພູຍານຂອງຕົນເອງ ໃນລຳດັບແຫ່ງມະຫາພິນິຫານຂອງພວກເພິ່ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ເພື່ອສະແດງວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກພຽງແຕ່ຊົງເຮັດການປະກາດຄວາມເປັນພຣະໂພທິສັດແກ່ເພິ່ນເທົ່ານັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການໄດ້ສະຕິຄືນມາ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການໄດ້ສະຕິຄືນມາ" ໄດ້ແກ່ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການໄດ້ສະຕິຄືນມາ ອັນມີລົດຊາດປາກົດຊັດເຈນ ໃນການຮຸ່ງເຮືອງແຫ່ງສຳມາປະຕິບັດ.

286. ඤාණඤ්හි කිලෙසධම්මවිදාලනපදාලනෙහි සිඞ්ගං වියාති සිඞ්ගං. තඤ්හි පටිපත්තියා උපත්ථම්භිතං උස්සිතං නාම හොති, තදභාවෙ පතිතං නාම. කෙචි පන වීරියං සිඞ්ගන්ති වදන්ති. තස්මිං සම්මප්පධානවසෙන පවත්තෙ බාහිරපබ්බජ්ජං උපගතාපි මහාසත්තා විසුද්ධාසයා අප්පිච්ඡතාදිගුණසමඞ්ගිනො යථාරහං ගන්ථධුරං වාසධුරඤ්ච පරිබ්‍රූහයන්තා විහරන්ති, පගෙව බුද්ධසාසනෙ අප්පිච්ඡතාදීහීති ආහ ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ පනා’’තිආදි. විපස්සනං බ්‍රූහෙන්තා සිඛාප්පත්තවිපස්සනා හොන්තීති වුත්තං – ‘‘යාව අනුලොමඤාණං ආහච්ච තිට්ඨන්තී’’ති, අනුලොමඤාණතො ඔරමෙව විපස්සනං ඨපෙන්තීති අත්ථො. මග්ගඵලත්ථං වායාමං න කරොන්ති පඤ්ඤාපාරමිතාය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගබ්භස්ස අපරිපුණ්ණත්තා අපරිපක්කත්තා ච.

໒໘໖. ຈິງຢູ່, ຍານ ຊື່ວ່າ "ເຂົາ" (ສິງຄະ) ເພາະອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງທຳລາຍ ແລະຍ່ອຍຍັບກິເລສທຳທັງຫຼາຍ ເໝືອນເຂົາສັດ. ຍານນັ້ນ ທີ່ໄດ້ຮັບການສະໜັບສະໜູນດ້ວຍຂໍ້ປະຕິບັດ ຊື່ວ່າ ເປັນຍານອັນຍົກຂຶ້ນແລ້ວ, ເມື່ອບໍ່ມີຂໍ້ປະຕິບັດນັ້ນ ຊື່ວ່າ ເປັນຍານອັນຕົກໄປແລ້ວ. ແຕ່ບາງພວກກ່າວວ່າ ວິຣິຍະ ຊື່ວ່າ ເຂົາ. ເມື່ອວິຣິຍະນັ້ນ ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງສຳມັບປະທານ, ແມ້ພຣະມະຫາສັດທັງຫຼາຍ ຜູ້ເຂົ້າເຖິງການບວດພາຍນອກ ທີ່ມີອັດທະຍາໄສອັນບໍລິສຸດ ຜູ້ພ້ອມດ້ວຍຄຸນມີຄວາມມັກນ້ອຍເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມຢູ່ສະໜັບສະໜູນຄັນຖະທຸຣະ ແລະວາສະທຸຣະ ຕາມສົມຄວນ, ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງໃນພຣະພຸດທະສາດສະໜາ ດ້ວຍຄຸນມີຄວາມມັກນ້ອຍເປັນຕົ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ແຕ່ໃນຈະຕຸປາຣິສຸດທິສິນ..." ເປັນຕົ້ນ. ພຣະມະຫາສັດທັງຫຼາຍ ເມື່ອຈະເລີນວິປັດສະນາ ຍ່ອມເປັນຜູ້ບັນລຸວິປັດສະນາອັນເຖິງຍອດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ຈົນຮອດອະນຸໂລມະຍານ", ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມຕັ້ງວິປັດສະນາໄວ້ພຽງແຕ່ເບື້ອງຕ່ຳກວ່າອະນຸໂລມະຍານເທົ່ານັ້ນ. ພວກເພິ່ນຍ່ອມບໍ່ເຮັດຄວາມພະຍາຍາມ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ມັກແລະຜົນ ເພາະຄວາມທີ່ປັນຍາປາຣະມີ ອັນເປັນຄັບພະແຫ່ງສັບພັນຍຸຕັນຍານ ຍັງບໍ່ບໍລິບູນ ແລະຍັງບໍ່ແກ່ກ້າ.

287. ථෙරෙහීති [Pg.138] වුද්ධතරෙහි. නිවාසෙ සතීති යස්මිං ඨානෙ පබ්බජිතො, තත්ථෙව නිවාසෙ. වප්පකාලතොති සස්සානං වප්පකාලතො. පුබ්බෙ විය තතො පරං තිඛිණෙන සූරියසන්තාපෙන පයොජනං නත්ථීති වුත්තං – ‘‘වප්පකාලෙ විතානං විය උපරි වත්ථකිලඤ්ජං බන්ධිත්වා’’ති. පුටකෙති කලාපෙ.

໒໘໗. ຄຳວ່າ "ໂດຍພຣະເຖຣະທັງຫຼາຍ" ໄດ້ແກ່ ໂດຍຜູ້ມີອາຍຸພັນສາຫຼາຍກວ່າ. ຄຳວ່າ "ເມື່ອມີການຢູ່ອາໄສ" ໄດ້ແກ່ ໃນສະຖານທີ່ໃດທີ່ບວດແລ້ວ ກໍຢູ່ອາໄສໃນສະຖານທີ່ນັ້ນແຫຼະ. ຄຳວ່າ "ຕັ້ງແຕ່ເວລາຫວ່ານກ້າ" ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງແຕ່ເວລາຫວ່ານກ້າແຫ່ງເຂົ້າກ້າທັງຫຼາຍ. ເພາະບໍ່ມີຄວາມຈຳເປັນດ້ວຍຄວາມຮ້ອນຂອງດວງອາທິດອັນແຮງກ້າ ຫຼັງຈາກນັ້ນ ເໝືອນໃນການກ່ອນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໃນເວລາຫວ່ານກ້າ ຜູກແຜ່ນສາດຜ້າໄວ້ທາງເທິງ ເໝືອນເພດານ". ຄຳວ່າ "ໃນຫໍ່" ໄດ້ແກ່ ໃນກຳ (ຫຼື ໃນມັດ).

288. පච්චයසාමග්ගිහෙතුකත්තා ධම්මප්පත්තියා පදෙසතො පරිඤ්ඤාවත්ථුකාපි අරියා උපට්ඨිතෙ චිත්තවිඝාතපච්චයෙ යදෙතං නාතිසාවජ්ජං, තදෙවං ගණ්හන්තීති අයමෙත්ථ ධම්මතාති ආහ – ‘‘අලාභං ආරබ්භ චිත්තඤ්ඤථත්ත’’න්තිආදි. සොති කිකී කාසිරාජා. බ්‍රාහ්මණභත්තොති බ්‍රාහ්මණෙසු භත්තො. දෙවෙති බ්‍රාහ්මණෙ සන්ධායාහ. භූමිදෙවාති තෙසං සමඤ්ඤා, තදා බ්‍රාහ්මණගරුකො ලොකො. තදා හි කස්සපොපි භගවා බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති. ධීතු අවණ්ණං වත්වාති, ‘‘මහාරාජ, තව ධීතා බ්‍රාහ්මණසමයං පහාය මුණ්ඩපාසණ්ඩිකසමයං ගණ්හී’’තිආදිනා රාජපුත්තියා අගුණං වත්වා. වරං ගණ්හිංසු ඤාතකා. රජ්ජං නිය්‍යාතෙසි ‘‘මා මෙ වචනං මුසා අහොසි, අට්ඨමෙ දිවසෙ නිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති.

໒໘໘. ເພາະຄວາມພ້ອມພຽງແຫ່ງປັດໄຈເປັນເຫດ ໂດຍການບັນລຸທຳ ພຣະອະລິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ແມ້ຜູ້ມີວັດຖຸແຫ່ງປະລິນຍາໂດຍສ່ວນ ເມື່ອປັດໄຈຄືຄວາມຄັບແຄ້ນໃຈປາກົດຂຶ້ນ ຍ່ອມຖືເອົາສິ່ງນັ້ນທີ່ບໍ່ມີໂທດຫຼາຍ ດ້ວຍປະການຢ່າງນີ້ ນີ້ເປັນທຳມະດາໃນເລື່ອງນີ້ ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "ປາລົບຄວາມບໍ່ໄດ້ລາບ ແລ້ວຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງຈິດ..." ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ໂສ" (ຜູ້ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ພຣະເຈົ້າກິກີ ພຣະຣາຊາແຫ່ງແຄວ້ນກາສີ. ຄຳວ່າ "ພຣາມມະນະພັດໂຕ" (ຜູ້ເຫຼື້ອມໃສໃນພຣາມ) ຄື ຜູ້ມີຄວາມເຫຼື້ອມໃສໃນພວກພຣາມ. ຄຳວ່າ "ເທເວ" (ເທວະທັງຫຼາຍ) ໝາຍເຖິງ ພວກພຣາມ. ຄຳວ່າ "ພູມິເທວາ" (ເທວະດາເທິງແຜ່ນດິນ) ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງພວກພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະໃນສະໄໝນັ້ນ ໂລກຍົກຍ້ອງພຣາມຫຼາຍ. ເພາະວ່າ ໃນສະໄໝນັ້ນ ແມ້ແຕ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະນາມວ່າ ກັດສະປະ ກໍບັງເກີດໃນຕະກູນພຣາມ. ຄຳວ່າ "ຕິຕຸ ອະວັນນັງ ວັດຕວາ" (ກ່າວໂທດຂອງລູກສາວ) ຄື ກ່າວໂທດຂອງພຣະຣາຊະທິດາ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ມະຫາຣາດ ພຣະຣາຊະທິດາຂອງພຣະອົງ ຊົງລະຖິ້ມລັດທິພຣາມ ແລ້ວຊົງຖືເອົາລັດທິຂອງພວກຫົວໂລ້ນ (ນັກບວດ)." ພວກຍາດໄດ້ຖືເອົາພອນແລ້ວ. ຊົງມອບຣາຊະສົມບັດໃຫ້ ດ້ວຍດຳຣິວ່າ "ຄຳເວົ້າຂອງເຮົາຢ່າໄດ້ເປັນມຸສາເລີຍ ເຮົາຈັກປາບປາມໃນວັນທີແປດ."

පාවනඅස්මනයනවසෙන සම්මා පාවීකතත්තා පරිසුද්ධතණ්ඩුලානි. පාළියං තණ්ඩුලපටිභස්තානීති තණ්ඩුලඛණ්ඩානි. මුග්ගපටිභස්තකළායපටිභස්තෙසුපි එසෙව නයො.

ເຂົ້າສານທີ່ບໍລິສຸດ ເພາະຖືກເຮັດໃຫ້ສະອາດດີແລ້ວ ດ້ວຍການຝັດ ແລະ ການເລືອກເອົາກວດອອກ. ໃນພຣະບາລີ ທີ່ວ່າ "ຕັນດຸລະປະຕິພັດຕານິ" ໄດ້ແກ່ ປາຍເຂົ້າສານ (ເຂົ້າສານຫັກ). ແມ້ໃນຄຳວ່າ "ມຸກຄະປະຕິພັດຕະ" (ຖົ່ວຂຽວຫັກ) ແລະ "ກະຣາຍະປະຕິພັດຕະ" (ຖົ່ວຣາດຊະມາດຫັກ) ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ.

289. කො නු ඛොති භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ – ‘‘කුහිං නු ඛො’’ති පාරිපූරිං යොජීයන්ති බ්‍යඤ්ජනභොජනානි එත්ථාති පරියොගො, තතො පරියොගා. තෙනාහ ‘‘සූපභාජනතො’’ති. සඤ්ඤං දත්වාති වුත්තං සබ්බං ආචික්ඛිත්වා තුම්හාකං අත්ථාය සම්පාදෙත්වා නික්ඛිත්තො උපට්ඨාකොති භගවතො ආරොචෙථාති සඤ්ඤං දත්වා. අතිවිස්සත්ථොති අතිවිය විස්සත්ථො. පඤ්චවණ්ණාති ඛුද්දිකාදිවසෙන පඤ්චප්පකාරා.

໒໘໙. ຄຳວ່າ "ໂກ ນຸ ໂຂ" ເປັນປະຖະມາສິພັດ ໃນອັດຕະສັດຕະມີວິພັດ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ "ກຸຫິງ ນຸ ໂຂ" (ໃນທີ່ໃດໜໍ). ເຄື່ອງປຸງ ແລະ ອາຫານທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຖືກໃສ່ລົງໃຫ້ເຕັມໃນພາຊະນະນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ພາຊະນະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ປະລິໂຍຄະ" (ຖ້ວຍ/ຊາມ), ຈາກຄຳວ່າ ປະລິໂຍຄະ ນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຈາກຖ້ວຍແກງ". ຄຳວ່າ "ສັນຍັງ ທັດວາ" (ໃຫ້ສັນຍານແລ້ວ) ຄື ບອກເລື່ອງທັງໝົດທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ໃຫ້ສັນຍານວ່າ "ຂໍພຣະອົງຈົ່ງກາບທູນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າວ່າ ອຸປະຖາກຜູ້ທີ່ພຣະອົງຊົງຈັດຕັ້ງໄວ້ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພຣະອົງ". ຄຳວ່າ "ອະຕິວິດສັດໂທ" ຄື ຄຸ້ນເຄີຍກັນຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "ປັນຈະວັນນາ" (ມີຫ້າສີ) ຄື ມີຫ້າປະເພດ ໂດຍຈຳແນກເປັນຕົ້ນວ່າ ໂຕນ້ອຍ (ເຜິ້ງຫ້າຊະນິດ).

290. කින්ති නිස්සක්කෙ පච්චත්තවචනං, කස්මාති අත්ථො? ධම්මිකොති ඉමිනා ආගමනසුද්ධිං දස්සෙති[Pg.139]. භික්ඛූනං පත්තෙ භත්තසදිසොති ඉමිනා උපාසකෙන සත්ථු පරිච්චත්තභාවං තත්ථ සත්ථුනො ච අපරිසඞ්කතං දස්සෙති. සික්ඛාපදවෙලා නාම නත්ථීති ධම්මස්සාමිභාවතො සික්ඛාපදමරියාදා නාම නත්ථි පණ්ණත්තිවජ්ජෙ, පකතිවජ්ජෙ පන සෙතුඝාතො එව.

໒໙໐. ຄຳວ່າ "ກິງ" ເປັນປະຖະມາສິພັດ ໃນອັດປັນຈະມີວິພັດ ມີອັດວ່າ "ກັສມາ" (ເພາະເຫດໃດ). ຄຳວ່າ "ທຳມິໂກ" (ອັນຊອບທຳ) ນີ້ ຊົງສະແດງຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງທີ່ມາ. ຄຳວ່າ "ສະເໝີດ້ວຍເຂົ້າບາດຂອງພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ" ນີ້ ຊົງສະແດງເຖິງຄວາມທີ່ອຸປາສົກສະຫຼະຖວາຍແດ່ພຣະສາດສະດາ ແລະ ຄວາມທີ່ພຣະສາດສະດາບໍ່ຊົງມີຄວາມລະແວງສົງໄສໃນອາຫານນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຊື່ວ່າຂອບເຂດແຫ່ງສິກຂາບົດ ຍ່ອມບໍ່ມີ" ຄື ເພາະຄວາມເປັນພຣະທຳມະສາມີ (ເຈົ້າຂອງທຳ) ຂອບເຂດແຫ່ງສິກຂາບົດຈຶ່ງບໍ່ມີ ໃນໂທດທາງພຣະບັນຍັດ (ປັນຍັດຕິວັດຊະ), ແຕ່ໃນໂທດທາງໂລກ (ປະກະຕິວັດຊະ) ຍ່ອມເປັນການທຳລາຍຂົວ (ຂອບເຂດ) ໂດຍແທ້.

291. ඡදනට්ඨානෙ යදාකාසං, තදෙව තස්ස ගෙහස්ස ඡදනන්ති ආකාසච්ඡදනං. පකතියා උතුඵරණමෙවාති ඡාදිතෙ යාදිසං උතු, ඡදනෙ උත්තිණභාවෙපි තම්හි ගෙහෙ තාදිසමෙව උතුඵරණං අහොසි. තෙසංයෙවාති තෙසං ඝටිකාරස්ස මාතාපිතූනං එව.

໒໙໑. ອາກາດໃດໃນບ່ອນມຸງ ບ່ອນນັ້ນເອງເປັນທີ່ມຸງແຫ່ງເຮືອນນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອາກາສະຊະທະນະ" (ມີອາກາດເປັນທີ່ມຸງ). ຄຳວ່າ "ເປັນການແຜ່ໄປແຫ່ງລະດູຕາມປົກກະຕິເທົ່ານັ້ນ" ຄື ເມື່ອມຸງແລ້ວ ລະດູ (ອາກາດ) ເປັນເຊັ່ນໃດ ແມ້ໃນເວລາທີ່ຫຍ້າມຸງຫຼັງຄາຖືກຮື້ຖອນອອກໄປແລ້ວ ການແຜ່ໄປແຫ່ງລະດູໃນເຮືອນນັ້ນ ກໍເປັນເຊັ່ນນັ້ນຄືກັນ. ຄຳວ່າ "ເຕສັງເຍວະ" (ຂອງພວກເຂົາເຫຼົ່ານັ້ນເທົ່ານັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຂອງບິດາມານດາຂອງນາຍຄະຕິການະນັ້ນເອງ.

292. ‘‘චතස්සො මුට්ඨියො එකො කුඩුවො, චත්තාරො කුඩුවා එකො පත්ථො, චත්තාරො පත්ථා එකො ආළ්හකො, චත්තාරො ආළ්හකා එකං දොණං, චත්තාරි දොණානි එකා මානිකා, චතස්සො මානිකා එකා ඛාරී, වීසති ඛාරිකා එකො වාහොති තදෙව එකසකට’’න්ති සුත්තනිපාතට්ඨකථාදීසු (සු. නි. අට්ඨ. 2.662) වුත්තං, ඉධ පන ‘‘ද්වෙ සකටානි එකො වාහො’’ති වුත්තං. තෙලඵාණිතාදින්ති ආදි-සද්දෙන සප්පිආදිං මරිචාදිකටුකභණ්ඩඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. නාහං රඤ්ඤා දිට්ඨපුබ්බො, කුතො පරිප්ඵස්සොති අධිප්පායො. නච්චිත්වාති නච්චං දත්වා.

໒໙໒. "ສີ່ກຳມື ເປັນໜຶ່ງກຸທຸວະ, ສີ່ກຸທຸວະ ເປັນໜຶ່ງປັດຖະ, ສີ່ປັດຖະ ເປັນໜຶ່ງອາຣະກະ, ສີ່ອາຣະກະ ເປັນໜຶ່ງໂດນະ, ສີ່ໂດນະ ເປັນໜຶ່ງມານິກາ, ສີ່ມານິກາ ເປັນໜຶ່ງຂາຣີ, ຊາວຂາຣີ ເປັນໜຶ່ງວາຫະ, ວາຫະໜຶ່ງນັ້ນ ເທົ່າກັບກວຽນໜຶ່ງ" ໃນອັດຖະກະຖາສຸຕຕະນິບາດເປັນຕົ້ນ ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້, ແຕ່ໃນອະທິບາຍນີ້ ກ່າວວ່າ "ສອງກວຽນ ເປັນໜຶ່ງວາຫະ". ຄຳວ່າ "ນ້ຳມັນ ແລະ ນ້ຳອ້ອຍເປັນຕົ້ນ" ດ້ວຍສັບວ່າ "ອາທິ" (ເປັນຕົ້ນ) ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາເນີຍໃສເປັນຕົ້ນ ແລະ ເຄື່ອງເທດມີໝາກເຜັດເປັນຕົ້ນ. ອະທິບາຍວ່າ "ເຮົາບໍ່ເຄີຍຖືກພຣະຣາຊາຊົງເຫັນມາກ່ອນເລີຍ ການລູບຄຳ (ການໃກ້ຊິດ) ຈັກມີມາແຕ່ໃສ". ຄຳວ່າ "ນັດຈິດຕະວา" (ຟ້ອນແລ້ວ) ຄື ທຳການຟ້ອນລຳ.

ඝටිකාරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບ (ລີນັດຖະປະກາສະນາ) ແຫ່ງການພັນລະນາຄຳພີຄະຕິການະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

2. රට්ඨපාලසුත්තවණ්ණනා

໒. ການພັນລະນາຣັດຖະປາລະສູດ (ອັດຖະກະຖາ ຣັດຖະປາລະສູດ)

293. ථූලමෙව ථුල්ලං, ථුල්ලා විපුලා මහන්තා කොට්ඨා ජාතා ඉමස්සාති ථුල්ලකොට්ඨිකන්ති ඔදනපූපපහූතවසෙන ලද්ධනාමො නිගමො. අට්ඨකථායං පන ථුල්ලකොට්ඨන්ති අත්ථො වුත්තො. තෙන පාළියං ඉක-සද්දෙන පදවඩ්ඪනං කතන්ති දස්සෙති.

໒໙໓. ຄຳວ່າ "ທຸລລະ" ກໍຄື "ຖູລະ" (ໃຫຍ່/ໜາ), ນິຄົມນີ້ໄດ້ຊື່ວ່າ "ທຸລລະໂກດຖິກະ" ເພາະມີສາງເຂົ້າໃຫຍ່ໆ ແລະ ກວ້າງຂວາງ ເພາະຄວາມມີເຂົ້າສຸກ ແລະ ເຂົ້າໜົມຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ. ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາ ກ່າວອັດວ່າ "ທຸລລະໂກດຖະ". ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງສະແດງວ່າ ໃນພຣະບາລີ ມີການເພີ່ມບົດດ້ວຍ "ອິກະ" ປັດໄຈ.

294. රට්ඨපාලොති ඉදං තස්ස කුලපුත්තස්ස නාමං. පවෙණිවසෙන ආගතකුලවංසානුගතන්ති සමුදාගමතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ‘‘කස්මා රට්ඨපාලො’’තිආදි වුත්තං. සන්ධාරෙතුන්ති විනාසනතො පුබ්බෙ යාදිසං, තථෙව සම්මදෙව ධාරෙතුං සමත්ථො. සද්ධාති කම්මඵලසද්ධාය සම්පන්නා. සාමණෙරං දිස්වාති සික්ඛාකාමතාය එතදග්ගෙ ඨපියමානං දිස්වා.

໒໙໔. ຄຳວ່າ "ຣັດຖະປາລະ" ນີ້ ເປັນຊື່ຂອງກຸນລະບຸດນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ເພາະເຫດໃດ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຣັດຖະປາລະ" ເປັນຕົ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ ເພື່ອສະແດງຕັ້ງແຕ່ຕົ້ນກຳເນີດ ຕາມລຳດັບຕະກູນທີ່ສືບທອດກັນມາຕາມປະເພນີ. ຄຳວ່າ "ສັນທາເຣຕຸງ" (เพื่อຊົງໄວ້) ຄື ສາມາດຊົງໄວ້ເປັນຢ່າງດີ ເໝືອນດັ່ງກ່ອນທີ່ຈະຈິບຫາຍ. ຄຳວ່າ "ສັດທາ" ຄື ຜູ້ສົມບູນດ້ວຍຄວາມເຊື່ອໃນກຳ ແລະ ຜົນຂອງກຳ. ຄຳວ່າ "ເຫັນສາມະເນນແລ້ວ" ຄື ເຫັນສາມະເນນຜູ້ຖືກສະຖາປະນາໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງເອຕະທັກຄະ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ໃຝ່ໃນການສຶກສາ.

සහ [Pg.140] රඤ්ඤාති සරාජිකං, රඤ්ඤා සද්ධිං රාජපරිසං. චාතුවණ්ණන්ති බ්‍රාහ්මණාදිචතුවණ්ණසමුදායං. පොසෙතුන්ති වද්ධෙතුං දානාදීහි සඞ්ගහවත්ථූහි සඞ්ගණ්හිතුං. යං කුලං. පහොස්සතීති සක්ඛිස්සති.

ຄຳວ່າ "ພ້ອມດ້ວຍພຣະຣາຊາ" ຄື ພ້ອມດ້ວຍຣາຊະບໍລິພານ ແລະ ພຣະຣາຊາ. ຄຳວ່າ "ຈະຕຸວັນນະ" (ວັນນະທັງສີ່) ຄື ປະຊາຊົນທັງສີ່ວັນນະ ມີພຣາມເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ໂປເສຕຸງ" (ເພື່ອລ້ຽງດູ) ຄື ເພື່ອບຳລຸງລ້ຽງ ຫຼື ເພື່ອສົງເຄາະດ້ວຍສັງຄະຫະວັດຖຸທັງຫຼາຍ ມີທານເປັນຕົ້ນ. ຕະກູນໃດ. ຄຳວ່າ "ປະໂຫດສະຕິ" ຄື ຈັກສາມາດ.

තෙන තෙන මෙ උපපරික්ඛතොති ‘‘කාමා නාමෙතෙ අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, අට්ඨිකඞ්කලූපමා’’ති (ම. නි. 1.234; පාචි. 417; මහානි. 3, 6) ච ආදිනා යෙන යෙන ආකාරෙන කාමෙසු ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං, තබ්බිපරියායතො නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං ගුණං පකාසෙන්තං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, තෙන තෙන පකාරෙන උපපරික්ඛතො වීමංසන්තස්ස මය්හං එවං හොති එවං උපට්ඨාති. සික්ඛත්තයබ්‍රහ්මචරියන්ති අධිසීලාදිසික්ඛත්තයසඞ්ගහං සෙට්ඨචරියං. අඛණ්ඩාදිභාවාපාදනෙන අඛණ්ඩං ලක්ඛණවචනඤ්හෙතං. කඤ්චිපි සික්ඛෙකදෙසං අසෙසෙත්වා එකන්තෙනෙව පරිපූරෙතබ්බතාය එකන්තපරිපුණ්ණං. චිත්තුප්පාදමත්තම්පි සංකිලෙසමලං අනුප්පාදෙත්වා අච්චන්තමෙව විසුද්ධං කත්වා පරිහරිතබ්බතාය එකන්තපරිසුද්ධං. තතො එව සඞ්ඛං විය ලිඛිතන්ති සඞ්ඛලිඛිතං. තෙනාහ ‘‘ලිඛිතසඞ්ඛසදිස’’න්ති. දාඨිකාපි මස්සුග්ගහණෙනෙව ගහෙත්වා ‘‘මස්සු’’ත්වෙව වුත්තං, උත්තරාධරමස්සුන්ති අත්ථො. කසායෙන රත්තානි කාසායානි. අනනුඤ්ඤාතං පුත්තං න පබ්බාජෙති ‘‘මාතාපිතූනං ලොකියමහාජනස්ස චිත්තඤ්ඤථත්තං මා හොතූ’’ති. තථා හි සුද්ධොදනමහාරාජස්ස තථා වරො දින්නො.

ຄຳວ່າ "ເມ ອຸປະປະຣິກຂະໂຕ" (ເມື່ອຂ້າພະເຈົ້າພิຈາລະນາດ້ວຍເຫດນັ້ນໆ) ຄື ຂ້າພະເຈົ້າຮູ້ທຳທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງ ໂດຍຊົງປະກາດໂທດ ຄວາມຕ່ຳຊ້າ ແລະ ຄວາມເສົ້າໝອງໃນກາມທັງຫຼາຍ ດ້ວຍປະການນັ້ນໆ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ກາມທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ບໍ່ທ່ຽງ ເປັນທຸກ ມີຄວາມແປປວນເປັນທຳມະດา ປຽບເໝືອນຮ່າງກະດູກ" ແລະ ຊົງປະກາດອານິສົງຄຸນໃນເນກຂຳມະ ໂດຍທາງກົງກັນຂ້າມ, ເມື່ອຂ້າພະເຈົ້າພິຈາລະນາ ໄຕ່ຕອງ ດ້ວຍປະການນັ້ນໆ ຍ່ອມມີຄວາມເຫັນຢ່າງນີ້ ປາກົດຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ "ສິກຂັດຕະຍະພຣົມມະຈະຣິຍະ" (ພຣົມມະຈັນຄືສິກຂາສາມ) ຄື ປະພຶດອັນປະເສີດ ທີ່ສົງເຄາະເຂົ້າໃນສິກຂາສາມ ມີອະທິສີລເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ອະຂັນດະ" (ບໍ່ຂາດ) ນີ້ ເປັນຄຳສະແດງລັກສະນະ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ບໍ່ມີຄວາມຂາດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ບໍລິບູນໂດຍສ່ວນດຽວ" ເພາະຕ້ອງເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນໂດຍສ່ວນດຽວ ໂດຍບໍ່ໃຫ້ເຫຼືອສ່ວນໃດສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງສິກຂາເລີຍ. ຄຳວ່າ "ບໍລິສຸດໂດຍສ່ວນດຽວ" ເພາະຕ້ອງປະພຶດປະຕິບັດ ໂດຍເຮັດໃຫ້ບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ ໂດຍບໍ່ໃຫ້ເກີດມົນທິນຄືກິເລດເຄື່ອງເສົ້າໝອງ ແມ້ພຽງແຕ່ຈິດຄິດຂຶ້ນມາ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ສັງຂະລິຂິຕະ" (ຂັດສັງ) ຄື ຂັດຖູເໝືອນຫອຍສັງ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ "ປຽບເໝືອນຫອຍສັງທີ່ຂັດດີແລ້ວ". ແມ້ແຕ່ໜວດ (ຫຼື ຈອນຜົມ) ກໍລວມເອົາເຂົ້າໃນຄຳວ່າ "ມັດສຸ" (ໜວດ) ນັ້ນເອງ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວພຽງແຕ່ "ມັດສຸ" ເຊິ່ງໝາຍເຖິງ ໜວດທັງຮີມສົບເທິງແລະລຸ່ມ. ຜ້າທີ່ຍ້ອມດ້ວຍນ້ຳຝາດ ຊື່ວ່າ "ກາສາຍະ" (ຜ້າກາສາວະພັດ). ພຣະອົງບໍ່ຊົງບວດໃຫ້ແກ່ບຸດທີ່ບິດາມານດາຍັງບໍ່ໄດ້ອະນຸຍາດ ດ້ວຍດຳຣິວ່າ "ຢ່າໃຫ້ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງຈິດ (ຄວາມເສຍໃຈ) ມີແກ່ບິດາມານດາ ແລະ ມະຫາຊົນໃນໂລກເລີຍ" ເພາະວ່າ ພຣະອົງຊົງປະທານພອນເຊັ່ນນັ້ນແກ່ພຣະເຈົ້າສຸດໂທທະນະມະຫາຣາດ.

295. පියායිතබ්බතො පියොති ආහ ‘‘පීතිජනකො’’ති. මනස්ස අප්පායනතො මනාපොති ආහ ‘‘මනවඩ්ඪනකො’’ති. සුඛෙධිතො තරුණදාරකකාලෙ. තතො පරඤ්ච සප්පිඛීරාදිසාදුරසමනුඤ්ඤභොජනාදිආහාරසම්පත්තියා සුඛපරිභතො. අථ වා දළ්හභත්තිකධාතිජනාදිපරිජනසම්පත්තියා චෙව පරිච්ඡදසම්පත්තියා ච උළාරපණීතසුඛපච්චයූපහාරෙහි ච සුඛෙධිතො, අකිච්ඡෙනෙව දුක්ඛප්පච්චයවිනොදනෙන සුඛපරිභතො. අජ්ඣත්තිකඞ්ගසම්පත්තියා වා සුඛෙධිතො, බාහිරඞ්ගසම්පත්තියා සුඛපරිභතො. කස්සචීති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං, කිඤ්චීති වුත්තං හොති, අයමෙව වා පාඨො. තථා හි ‘‘අප්පමත්තකම්පි කලභාගං දුක්ඛස්ස න ජානාසී’’ති අත්ථො වුත්තො. එවං සන්තෙති නනු මයං රට්ඨපාල මරණාදීසු කෙනචි උපායෙන අප්පතීකාරෙන මරණෙනපි තයා අකාමකාපි [Pg.141] විනා භවිස්සාම, එවං සති. යෙනාති යෙන කාරණෙන. කිං පනාති එත්ථ කින්ති කාරණත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කෙන පන කාරණෙනා’’ති.

໒໙໕. ຄຳວ່າ "ປິຍະ" (ເປັນທີ່ຮັກ) ເພາະເປັນທີ່ໜ້າຮັກໃຄ່ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ "ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມປີຕິ". ຄຳວ່າ "ມະນາປະ" (ເປັນທີ່ພໍໃຈ) ເພາະເຮັດໃຫ້ຈິດໃຈຈະເລີນ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ "ເປັນເຄື່ອງຈະເລີນໃຈ". ຄຳວ່າ "ສຸເຂທິໂຕ" (ຜູ້ເຕີບໂຕມາດ້ວຍຄວາມສຸກ) ໃນໄວເດັກ. ແລະ ຫຼັງຈາກນັ້ນ ກໍໄດ້ຮັບຄວາມສຸກສະບາຍ ດ້ວຍຄວາມສົມບູນແຫ່ງອາຫານ ມີເນີຍໃສ, ນ້ຳນົມ ແລະ ອາຫານອັນມີລົດຊາດແຊບຊ້ອຍເປັນຕົ້ນ. ຫຼື ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄື ເປັນຜູ້ເຕີບໂຕມາດ້ວຍຄວາມສຸກ ເພາະຄວາມສົມບູນແຫ່ງບໍລິວານ ມີແມ່ນົມທີ່ມີຄວາມຈົງຮັກພັກດີເປັນຕົ້ນ ແລະ ຄວາມສົມບູນແຫ່ງເຄື່ອງໃຊ້ສອຍ ແລະ ດ້ວຍການບຳລຸງບຳເຣດ້ວຍປັດໄຈອັນປະນີດອັນເປັນຕັ້ງແຫ່ງຄວາມສຸກ, ເປັນຜູ້ໄດ້ຮັບຄວາມສຸກສະບາຍ ໂດຍການກຳຈັດເຫດແຫ່ງທຸກໄດ້ໂດຍງ່າຍ. ຫຼື ເປັນຜູ້ເຕີບໂຕມາດ້ວຍຄວາມສຸກ ດ້ວຍຄວາມສົມບູນແຫ່ງອະໄວຍະວະພາຍໃນ, ແລະ ໄດ້ຮັບຄວາມສຸກສະບາຍ ດ້ວຍຄວາມສົມບູນແຫ່ງອະໄວຍະວະພາຍນອກ. ຄຳວ່າ "ກັດສະຈິ" ເປັນສາມີວິພັດ ໃນອັດອຸປະໂຍຄະວິພັດ (ທຸຕິຍາວິພັດ) ເຊິ່ງມີອະທິບາຍວ່າ "ກິນຈι" (ບາງສິ່ງບາງຢ່າງ), ຫຼື ບົດນີ້ກໍເປັນແບບນີ້ເອງ. ເພາະວ່າ ທ່ານກ່າວອັດໄວ້ວ່າ "ເຈົ້າບໍ່ເຄີຍຮູ້ຈັກຄວາມທຸກ ແມ້ພຽງສ່ວນສ່ຽວໜ້ອຍໜຶ່ງເລີຍ". ຄຳວ່າ "ເອວັງ ສັນເຕ" (ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ) ມີອະທິບາຍວ່າ "ແນ່ນອນ ຣັດຖະປາລະ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ພວກຂ້ອຍ ແມ້ບໍ່ປາດຖະໜາ ກໍຈັກຕ້ອງພັດພາກຈາກເຈົ້າ ດ້ວຍຄວາມຕາຍ ເຊິ່ງເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຫົນທາງແກ້ໄຂໄດ້ ດ້ວຍອຸບາຍໃດໆ ເປັນຕົ້ນ". ຄຳວ່າ "ເຍນະ" ຄື ດ້ວຍເຫດໃດ. ຄຳວ່າ "ກິງ ປະນະ" ໃນບົດນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ "ກິງ" ເປັນປະຖະມາສິພັດ ໃນອັດແຫ່ງເຫດ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ "ກໍເພາະເຫດໃດ".

296. පරිචාරෙහීති පරිතො තත්ථ තත්ථ යථාසකං විසයෙසු චාරෙහි. තෙනාහ ‘‘ඉතො චිතො ච උපනෙහී’’ති. පරිචාරෙහීති වා සුඛූපකරණෙහි අත්තානං පරිචාරෙහි, අත්තනො පරිචරණං කාරෙහි. තථාභූතො ච යස්මා ලළන්තො කීළන්තො නාම හොති, තස්මා ‘‘ලළා’’තිආදි වුත්තං. නිච්චදානං දානං නාම, උපොසථදිවසාදීසු දාතබ්බං අතිරෙකදානං පදානං නාම. පවෙණීරක්ඛණවසෙන වා දීයමානං දානං නාම, අත්තනාව පට්ඨපෙත්වා දීයමානං පදානං නාම. පචුරජනසාධාරණං වා නාතිඋළාරං දානං නාම, අනඤ්ඤසාධාරණං අතිඋළාරං පදානං නාම. උද්දස්සෙතබ්බාති උද්ධං දස්සෙතබ්බා. කුතො උද්ධං තෙ දස්සෙතබ්බා? පබ්බජිතතො උද්ධං අත්තානං මාතාපිතරො දස්සෙතබ්බා, තෙනාහ ‘‘යථා’’තිආදි.

໒໙໖. ຄຳວ່າ "ປະຣິຈາເຣຫິ" (ຈົ່ງບຳເຣ) ຄື ຈົ່ງນຳໄປໃນອາຣົມທັງຫຼາຍ ຕາມສົມຄວນແກ່ຕົນ ໃນທີ່ນັ້ນໆ ໂດຍຮອບ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຈົ່ງນຳມາທາງນີ້ທາງນັ້ນ". ຫຼື ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ "ປະຣິຈາເຣຫິ" ຄື ຈົ່ງບຳເຣຕົນເອງດ້ວຍເຄື່ອງອຳນວຍຄວາມສະດວກ, ຈົ່ງໃຫ້ຄົນອື່ນບຳເຣຕົນເອງ. ແລະ ເພາະວ່າ ຜູ້ທີ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຍ່ອມຊື່ວ່າ ຜູ້ຫຼິ້ນສະໜຸກສະໜານ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ລະຣາ" (ຈົ່ງຫຼິ້ນສະໜຸກ). ທານທີ່ໃຫ້ເປັນປະຈຳ ຊື່ວ່າ "ທານ", ສ່ວນທານພິເສດທີ່ຄວນໃຫ້ໃນວັນອຸໂປສົດເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ "ປະທານ" (ທານອັນຍິ່ງ). ຫຼື ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທານທີ່ໃຫ້ເພື່ອຮັກສາປະເພນີ ຊື່ວ່າ "ທານ", ສ່ວນທານທີ່ຕົນເອງຕັ້ງຂຶ້ນມາແລ້ວໃຫ້ ຊື່ວ່າ "ປະທານ". ຫຼື ທານທົ່ວໄປແກ່ມະຫາຊົນ ທີ່ບໍ່ປະນີດປານໃດ ຊື່ວ່າ "ທານ", ສ່ວນທານທີ່ບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ຄົນອື່ນ ທີ່ມີຄວາມປະນີດຢ່າງຍິ່ງ ຊື່ວ່າ "ປະທານ". ຄຳວ່າ "ອຸດທັດເສຕັບພາ" ຄື ຄວນສະແດງໃນພາຍຫຼັງ. ຄວນສະແດງແກ່ໃຜໃນພາຍຫຼັງ? ບິດາມານດາຄວນສະແດງຕົນເອງແກ່ລູກໃນພາຍຫຼັງທີ່ບວດແລ້ວ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງgກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ຍະຖາ" (ໂດຍປະການໃດ).

299. බලං ගහෙත්වාති එත්ථ බලග්ගහණං නාම කායබලස්ස උප්පාදනමෙවාති ආහ ‘‘කායබලං ජනෙත්වා’’ති. එවං විහරන්තොති යථා පාළියං වුත්තං එවං එකො වූපකට්ඨො අප්පමත්තො විහරන්තො. තස්මාති යස්මා නෙය්‍යො, න උග්ඝටිතඤ්ඤූ, න ච විපඤ්චිතඤ්ඤූ, තස්මා. චිරෙන පබ්බජිතො ද්වාදසමෙ වස්සෙ අරහත්තං පාපුණි. යං පන වුත්තං පාළියං ‘‘න චිරස්සෙවා’’ති, තං සට්ඨි වස්සානි තතො අධිකම්පි විපස්සනාපරිවාසං වසන්තෙ උපාදාය වුත්තං.

໒໙໙. ຄຳວ່າ "ຖືເອົາກຳລັງແລ້ວ" ໃນບົດນີ້ ການຖືເອົາກຳລັງ ກໍຄືການເຮັດໃຫ້ກຳລັງກາຍເກີດຂຶ້ນນັ້ນເອງ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ "ເຮັດໃຫ້ກຳລັງກາຍເກີດຂຶ້ນແລ້ວ". ຄຳວ່າ "ຢູ່ຢ່າງນີ້" ຄື ຫຼີກອອກໄປຢູ່ຜູ້ດຽວ ບໍ່ປະມາດ ຢູ່ ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນພຣະບາລີ. ຄຳວ່າ "ຕັສມາ" (ເພາະເຫດນັ້ນ) ຄື ເພາະທ່ານເປັນເນຍຍະບຸກຄົນ (ຜູ້ທີ່ພໍຈະແນະນຳໄດ້) ບໍ່ແມ່ນອຸກຄະຕິຕັນຍູ (ຜູ້ຮູ້ໄດ້ໄວ) ແລະ ບໍ່ແມ່ນວິປະຈິຕັນຍູ (ຜູ້ຮູ້ໄດ້ເມື່ອຂະຫຍາຍຄວາມ). ທ່ານບວດຢູ່ດົນນານ ຈຶ່ງໄດ້ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນໃນພັນສາທີສິບສອງ. ສ່ວນຄຳໃດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນພຣະບາລີວ່າ "ບໍ່ດົນເລີຍ" ນັ້ນ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ ຜູ້ທີ່ຢູ່ປະພຶດວິປັດສະນາກຳມະຖານຕະຫຼອດຫົກສິບປີ ຫຼື ຫຼາຍກວ່ານັ້ນ.

සත්තද්වාරකොට්ඨකස්සාති සත්තගබ්භන්තරද්වාරකොට්ඨකසීසෙන ගබ්භන්තරානි වදති. පහරාපෙතීති වයොවුඩ්ඪානුරූපං කප්පාපනාදිනා අලඞ්කාරාපෙති. අන්තොජාතතාය ඤාතිසදිසී දාසී ඤාතිදාසී. පූතිභාවෙනෙව ලක්ඛිතබ්බො දොසො වා අභිදොසො, සොව ආභිදොසිකො, අභිදොසං වා පච්චූසකාලං ගතො පත්තො අතික්කන්තොති ආභිදොසිකො. තෙනාහ ‘‘එකරත්තාතික්කන්තස්සා’’තිආදි. අපරිභොගාරහො පූතිභූතභාවෙන. අරියවොහාරෙනාති අරියසමුදාචාරෙන. අරියා හි මාතුගාමං භගිනිවාදෙන සමුදාචරන්ති. නිස්සට්ඨපරිග්ගහන්ති පරිච්චත්තාලයං. වත්තුං වට්ටතීති නිරපෙක්ඛභාවතො වුත්තං, ඉධ පන විසෙසතො අපරිභොගාරහත්තාව වත්ථුනො. නිමීයති සඤ්ඤායතීති නිමිත්තං, තථාසල්ලක්ඛිතො ආකාරොති ආහ ‘‘ආකාරං අග්ගහෙසී’’ති.

ຄຳວ່າ "ມີຊຸ້ມປະຕູເຈັດຊັ້ນ" ທ່ານກ່າວເຖິງຫ້ອງຊັ້ນໃນ ໂດຍຫົວຂໍ້ຄືຊຸ້ມປະຕູຫ້ອງຊັ້ນໃນເຈັດຊັ້ນ. ຄຳວ່າ "ໃຫ້ຕີແລ້ວ" (ຫຼື ໃຫ້ຕົບແຕ່ງ) ຄື ໃຫ້ຕົບແຕ່ງດ້ວຍການຕັດຜົມເປັນຕົ້ນ ໃຫ້ເໝາະສົມກັບໄວທີ່ເຕີບໃຫຍ່ຂຶ້ນ. ນາງທາດີຜູ້ປຽບເໝືອນຍາດ ເພາະເກີດໃນເຮືອນ ຊື່ວ່າ "ຍາຕິທາສີ" (ທາດີຜູ້ເປັນຍາດ). ໂທດ (ຄວາມບູດເນົ່າ) ທີ່ເພິ່ງກຳນົດໄດ້ດ້ວຍຄວາມເປັນຂອງບູດເນົ່າ ຊື່ວ່າ "ອະພິໂດສະ", ຂອງບູດເນົ່ານັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ "ອາພິໂດສິກະ", ຫຼື ຂອງທີ່ລ່ວງເລີຍເວລາໃກ້ຮຸ່ງໄປແລ້ວ ຊື່ວ່າ "ອາພິໂດສິກະ". ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຂອງທີ່ລ່ວງເລີຍໄປຄືນໜຶ່ງແລ້ວ" ເປັນຕົ້ນ. ບໍ່ຄວນແກ່ການບໍລິໂພກ ເພາະຄວາມເປັນຂອງບູດເນົ່າ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍອະລິຍະໂවຫານ" ຄື ດ້ວຍການປະພຶດອັນປະເສີດ ເພາະວ່າ ພຣະອະລິຍະທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຮ້ອງເອີ້ນສະຕີ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ນ້ອງຍິງ". ຄຳວ່າ "ນິດສັດຖະປະຣິກຄະຫັງ" ຄື ຜູ້ລະຄວາມອາໄລໄດ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ "ຄວນຈະກ່າວໄດ້" ທ່ານກ່າວໄວ້ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ມີຄວາມອາໄລ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງຄວາມທີ່ວັດຖຸນັ້ນບໍ່ຄວນແກ່ການບໍລິໂພກໂດຍສະເພາະ. ສິ່ງໃດທີ່ເພິ່ງກຳນົດໄດ້ ຫຼື ຮູ້ໄດ້ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ "ນິມິດ", ໄດ້ແກ່ ອາການທີ່ກຳນົດໝາຍໄວ້ຢ່າງນັ້ນ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ "ກຳນົດໝາຍເອົາອາການແລ້ວ".

300. ඝරං [Pg.142] පවිසිත්වාති ගෙහසාමිනියා නිසීදිතබ්බට්ඨානභූතං අන්තොගෙහං පවිසිත්වා. ආලපනෙති දාසිජනස්ස ආලපනෙ. බහි නික්ඛමන්තාති යථාවුත්තඅන්තොගෙහතො බහි නික්ඛමන්තියො. ඝරෙසු සාලා හොන්තීති ඝරෙසු එකමන්තෙ භොජනසාලා හොන්ති පාකාරපරික්ඛිත්තා සුසංවිහිතද්වාරබන්ධා සුසම්මට්ඨවාලිකඞ්ගණා.

໓໐໐. ຄຳວ່າ "ເຂົ້າໄປສູ່ເຮືອນແລ້ວ" ຄື ເຂົ້າໄປສູ່ເຮືອນຊັ້ນໃນ ເຊິ່ງເປັນບ່ອນນັ່ງຂອງນາງເຈົ້າຂອງເຮືອນ. ຄຳວ່າ "ໃນການຮ້ອງເອີ້ນ" ຄື ໃນການຮ້ອງເອີ້ນຂອງພວກນາງທາດີ. ຄຳວ່າ "ອອກໄປພາຍນອກ" ຄື ພວກນາງທີ່ອອກໄປພາຍນອກ ຈາກເຮືອນຊັ້ນໃນດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ "ໂຮງ (ສາລາ) ທັງຫຼາຍ ຍ່ອມມີໃນເຮືອນ" ຄື ໃນເຮືອນທັງຫຼາຍ ຍ່ອມມີໂຮງອາຫານໃນສ່ວນຂ້າງໜຶ່ງ ທີ່ມີກຳແພງອ້ອມຮອບ ມີປະຕູປິດເປີດຢ່າງດີ ແລະ ມີລານຊາຍທີ່ກວາດສະອາດດີແລ້ວ.

අනොකප්පනං අසද්දහනං. අමරිසනං අසහනං. අනාගතවචනං අනාගතසද්දප්පයොගො, අත්ථො පන වත්තමානකාලිකොව. තෙනාහ ‘‘පච්චක්ඛම්පී’’ති. අරියිද්ධියන්ති ‘‘පටිකූලෙ අපටිකූලසඤ්ඤී විහරතී’’ති (අ. නි. 5.144) එවං වුත්තඅරියිද්ධියං.

ຄຳວ່າ "ອະໂນກັບປະນະ" ຄື ຄວາມບໍ່ເຊື່ອ. ຄຳວ່າ "ອະມะຣິສະນະ" ຄື ຄວາມບໍ່ອົດທົນ. ຄຳວ່າ "ອະນາຄະຕະວະຈະນະ" ຄື ການໃຊ້ຄຳສັບໃນອະນາຄົດຕະການ ແຕ່ເນື້ອຄວາມເປັນປັດຈຸບັນນະການ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ແມ້ຕໍ່ໜ້າ". ຄຳວ່າ "ອະລິຍະອິດທິ" (ລິດຂອງພຣະອະລິຍະ) ໄດ້ແກ່ ລິດຂອງພຣະອະລິຍະ ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "ເປັນຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນວ່າບໍ່ປະຕິກູນ ໃນສິ່ງທີ່ປະຕິກູນ ຢູ່".

පූතිකුම්මාසො ඡඩ්ඩනීයධම්මො තස්ස ගෙහතො ලද්ධොපි න දාතබ්බයුත්තකො දාසිජනෙන දින්නොති ආහ ‘‘දෙය්‍යධම්මවසෙන නෙව දානං අලත්ථම්හා’’ති. ‘‘ඉමෙහි මුණ්ඩකෙහී’’තිආදිනා නිත්ථුනනවචනෙන පච්චක්ඛානං අත්ථතො ලද්ධමෙව, තස්ස පන උජුකඵාසුසමාචාරවසෙන අලද්ධත්තා වුත්තං ‘‘න පච්චක්ඛාන’’න්ති. තෙනාහ – ‘‘පටිසන්ථාරවසෙන පච්චක්ඛානම්පි න අලත්ථම්හා’’ති. ‘‘නෙව දාන’’න්තිආදි පච්චාසීසාය අක්ඛන්තියා ච වුත්තං විය පචුරජනො මඤ්ඤෙය්‍යාති තන්නිවත්තනත්ථං අධිප්පායමස්ස විවරිතුං ‘‘කස්මා පනා’’තිආදි වුත්තං. සුත්තිකාපටිච්ඡන්නන්ති සිප්පිකාඡදාහි ඡන්නං.

ເຂົ້າໜົມກຸມມາດບູດ ເປັນຂອງທີ່ຄວນຖິ້ມ ແມ້ຈະໄດ້ມາຈາກເຮືອນນັ້ນ ແຕ່ກໍເປັນຂອງທີ່ບໍ່ຄວນຖວາຍ ເຊິ່ງນາງທາດີໄດ້ຖວາຍແລ້ວ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ພວກຂ້ອຍບໍ່ໄດ້ທານ ໂດຍຖານະເປັນໄທຍະທຳເລີຍ". ການປະຕິເສດ ດ້ວຍຄຳດ່າວ່າເປັນຕົ້ນວ່າ "ໂດຍພວກຫົວໂລ້ນເຫຼົ່ານີ້" ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ກໍຄືໄດ້ຮັບການປະຕິເສດນັ້ນເອງ, ແຕ່ເພາະບໍ່ໄດ້ຮັບການປະຕິເສດ ໂດຍທາງການປະພຶດອັນຊື່ກົງ ແລະ ສະດວກສະບາຍ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ບໍ່ແມ່ນການປະຕິເສດ". ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ພວກຂ້ອຍບໍ່ໄດ້ຮັບ ແມ້ແຕ່ການປະຕິເສດ ໂດຍທາງການຕ້ອນຮັບ (ປະຕິສັນຖານ) ເລີຍ". ຄົນທົ່ວໄປອາດຈະຄິດວ່າ ຄຳວ່າ "ບໍ່ໄດ້ທານເລີຍ" ເປັນຕົ້ນ ເປັນຄຳທີ່ກ່າວດ້ວຍຄວາມຫວັງ ແລະ ຄວາມບໍ່ອົດທົນ ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມຄິດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ກໍເພາະເຫດໃດ" ເພື່ອສະແດງຄວາມປະສົງຂອງເພິ່ນ. ຄຳວ່າ "ສຸຕຕິກาປະຕິຊັນນັງ" ຄື ມຸງດ້ວຍຫຼັງຄາທີ່ເຮັດດ້ວຍຫອຍແຄງ (ຫຼື ຫອຍສຽບ).

උක්කට්ඨඑකාසනිකතායාති ඉදං භූතකථනමත්තං ථෙරස්ස තථාභාවදීපනතො. මුදුකස්සපි හි එකාසනිකස්ස යාය නිසජ්ජාය කිඤ්චිමත්තං භොජනං භුත්තං, වත්තසීසෙනපි තතො වුට්ඨිතස්ස පුන භුඤ්ජිතුං න වට්ටති. තෙනාහ තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො ‘‘ආසනං වා රක්ඛෙය්‍ය භොජනං වා’’ති. උක්කට්ඨසපදානචාරිකොති පුරතො පච්ඡතො ච ආහටභික්ඛම්පි අග්ගහෙත්වා බහිද්වාරෙ ඨත්වා පත්තවිස්සජ්ජනමෙව කරොති. එතෙනෙව ථෙරස්ස උක්කට්ඨපිණ්ඩපාතිකභාවො දීපිතො. තෙනාහ – ‘‘ස්වාතනාය භික්ඛං නාම නාධිවාසෙතී’’ති. අථ කස්මා අධිවාසෙසීති ආහ ‘‘මාතු අනුග්ගහෙනා’’තිආදි. පණ්ඩිතා හි මාතාපිතූනං ආචරියුපජ්ඣායානං වා කාතබ්බං අනුග්ගහං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා ධුතඞ්ගසුද්ධිකා න භවන්ති.

ຄຳວ່າ Ukkaṭṭhaekāsanikatāyāti (ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ຖືການນັ່ງສັນເທິງອາສະນະດຽວຢ່າງຍິ່ງຍວດ) ນີ້ ເປັນພຽງການກ່າວຕາມຄວາມເປັນຈິງ ເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນຂອງພະເຖລະ. ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ຜູ້ຖືການນັ່ງສັນເທິງອາສະນະດຽວຢ່າງອ່ອນ (ມຸດຸກະລາ) ເມື່ອນັ່ງສັນພັດຕາຫານພຽງເລັກນ້ອຍໃນອາສະນະໃດແລ້ວ ໂດຍຫົວຂໍ້ແຫ່ງວັດ ກໍບໍ່ຄວນລຸກຈາກອາສະນະນັ້ນແລ້ວໄປສັນອີກ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຕິປິຕະກະຈູລະອະໄພເຖລະ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວນຮັກສາອາສະນະ ຫລື ຮັກສາໂພຊະນະ'. ຄຳວ່າ Ukkaṭṭhasapadānacārikoti (ຜູ້ທ່ຽວບິນທະບາດໄປຕາມລຳດັບເຮືອນຢ່າງຍິ່ງຍວດ) ຄື ບໍ່ຮັບບິນທະບາດທີ່ເຂົານຳມາຖວາຍທັງທາງໜ້າແລະທາງຫຼັງ ແຕ່ຢືນຢູ່ທີ່ພາຍນອກປະຕູເຮືອນ ແລ້ວນ້ອມບາດຮັບເອົາເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ຈຶ່ງເປັນການສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ຖືທຸດົງໃນການທ່ຽວບິນທະບາດຢ່າງຍິ່ງຍວດຂອງພະເຖລະ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ຮັບນິມົນເພື່ອສັນພັດຕາຫານໃນວັນຕໍ່ໄປ'. ຖ້າຖາມວ່າ 'ກໍເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເປັນຫຍັງທ່ານຈຶ່ງຮັບນິມົນ?' ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍການອະນຸເຄາະແກ່ມານດา' ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ບັນດິດທັງຫຼາຍ ບໍ່ລະເລີຍການອະນຸເຄາະທີ່ຄວນເຮັດແກ່ມານດາບິດາ ຫລື ອາຈານແລະອຸປັດຊາ ແລ້ວຈະເປັນຜູ້ບໍລິສຸດດ້ວຍທຸດົງກໍຫາບໍ່ໄດ້.

301. පයුත්තන්ති වද්ධිවසෙන පයොජිතං, තද්ධිතලොපං කත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං යථා අඤ්ඤත්ථාපි ‘‘පිතාමහං ධනං ලද්ධා, සුඛං ජීවති සඤ්චයො’’ති[Pg.143]. ජෙට්ඨකිත්ථියොති පධානිත්ථියො. ඉතොති ඉමස්මිං කුලෙ අනුභවිතබ්බවිභවසම්පත්තිතො. අඤ්ඤතොති ඉමස්ස දින්නත්තා අඤ්ඤස්මිං කුලෙ අනුභවිතබ්බසම්පත්තිතො.

໓໐໑. ຄຳວ່າ Payuttanti (ປະກອບແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ປະກອບແລ້ວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງດອກເບ້ຍ, ພຶງຊາບວ່າ ທ່ານກ່າວໂດຍການລຶບຕັດທິດ ເໝືອນດັ່ງໃນບ່ອນອື່ນວ່າ 'ບຸກຄົນຜູ້ສະສົມຊັບ ໄດ້ຮັບຊັບອັນເປັນຂອງປູ່ແລ້ວ ຍ່ອມຢູ່ເປັນສຸກ'. ຄຳວ່າ Jeṭṭhakitthiyoti ໄດ້ແກ່ ຍິງຜູ້ເປັນໃຫຍ່. ຄຳວ່າ Itoti ໄດ້ແກ່ ຈາກຕະກູນນີ້ ຄື ຈາກສົມບັດຄືໂພຄະສັບທີ່ພຶງສະເຫວີຍໃນຕະກູນນີ້. ຄຳວ່າ Aññatoti ໄດ້ແກ່ ຈາກຕະກູນອື່ນ ຄື ເພາະການຍົກໃຫ້ແກ່ຕະກູນນີ້ ຈຶ່ງໄດ້ຮັບສົມບັດທີ່ພຶງສະເຫວີຍໃນຕະກູນອື່ນ.

302. චිත්තවිචිත්තන්ති කප්පනාය චෙව අරහරූපෙන අලඞ්කාරාදිනා ච චිත්තිතඤ්චෙව විචිත්තිතඤ්ච. වණකායන්ති වණභූතං කායං. සමන්තතො උස්සිතන්ති හෙට්ඨිමකායවසෙන හෙට්ඨා උපරි ච සන්නිස්සිතං. නිච්චාතුරන්ති අභිණ්හප්පටිපීළිතං, සදා දුක්ඛිතං වා. බහුසඞ්කප්පන්ති රාගවත්ථුභාවෙන අභිජනෙහි හාවභාවවිලාසවසෙන, ආමිසවසෙන ච සොණසිඞ්ගාලාදීහි බහූහි සඞ්කප්පෙතබ්බං. ඨිතීති අවට්ඨානං අවිපරිණාමො නත්ථි. තෙනාහ – ‘‘භිජ්ජනධම්මතාව නියතා’’ති, පරිස්සවභාවාපත්ති චෙව විනාසපත්ති ච එකන්තිකාති අත්ථො.

໓໐໒. ຄຳວ່າ Cittavicittanti ໄດ້ແກ່ ວິຈິດບັນຈົງແລ້ວ ດ້ວຍການແຕ່ງກາຍ ແລະດ້ວຍເຄື່ອງປະດັບຕົກແຕ່ງອັນເໝາະສົມ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Vaṇakāyanti ໄດ້ແກ່ ກາຍອັນເປັນດັ່ງແຜ. ຄຳວ່າ Samantato ussitanti ໄດ້ແກ່ ອັນຕັ້ງຂຶ້ນແລ້ວໂດຍຮອບ ຄື ອີງອາໄສກັນທັງເບື້ອງລຸ່ມແລະເບື້ອງເທິງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກາຍເບື້ອງລຸ່ມ. ຄຳວ່າ Niccāturanti ໄດ້ແກ່ ອັນກະວົນກະວາຍຢູ່ເປັນນິດ ຄື ຖືກບີບຄັ້ນຢູ່ສະເໝີ ຫລື ເປັນທຸກຢູ່ຕະຫຼອດເວລາ. ຄຳວ່າ Bahusaṅkappanti ໄດ້ແກ່ ອັນຄົນທັງຫຼາຍດຳຣິເຖິງຫຼາຍ ໂດຍຄວາມເປັນວັດຖຸແຫ່ງຄວາມກຳໜັດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທ່າທາງແລະຈະຣິດຈະກ້ານ ແລະອັນພວກໝາໄນແລະໝາຈິ້ງຈອກເປັນຕົ້ນດຳຣິເຖິງຫຼາຍ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເຫຍື່ອ. ຄຳວ່າ Ṭhitīti ໄດ້ແກ່ ຄວາມຕັ້ງຢູ່ ຄື ຄວາມບໍ່ປ່ຽນແປງ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວາມແຕກສະຫຼາຍໄປເປັນທຳມະດາເທົ່ານັ້ນ ທີ່ແນ່ນອນ' ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມເປື່ອຍເນົ່າແລະຄວາມພິນາດໄປ ເປັນສິ່ງທີ່ແນ່ນອນແທ້ໆ.

චිත්තකතම්පීති ගන්ධාදීහි චිත්තකතම්පි. රූපන්ති සරීරං.

ຄຳວ່າ Cittakatampīti ໄດ້ແກ່ ແມ່ນແຕ່ທີ່ເຮັດໃຫ້ວິຈິດແລ້ວ ດ້ວຍຂອງຫອມເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Rūpanti ໄດ້ແກ່ ຮ່າງກາຍ.

අලත්තකකතාති පිණ්ඩිඅලත්තකෙන සුවණ්ණකතා. තෙනාහ ‘‘අලත්තකෙන රඤ්ජිතා’’ති. චුණ්ණකමක්ඛිතන්ති දොසනීහරණෙහි තාපදහනාදීහි කතාභිසඞ්ඛාරමුඛං ගොරොචනාදීහි ඔභාසනකචුණ්ණෙහි මක්ඛිතං, තෙනාහ ‘‘සාසපකක්කෙනා’’තිආදි.

ຄຳວ່າ Alattakakatāti ໄດ້ແກ່ ຕົກແຕ່ງໃຫ້ງາມດ້ວຍນ້ຳຄັ່ງກ້ອນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ້ອມດ້ວຍນ້ຳຄັ່ງ'. ຄຳວ່າ Cuṇṇakamakkhitanti ໄດ້ແກ່ ໃບໜ້າທີ່ຕົກແຕ່ງດ້ວຍເຄື່ອງກຳຈັດໄຝຝ້າແລະເຄື່ອງບັນເຕົາຄວາມຮ້ອນເປັນຕົ້ນ ຖືກທາດ້ວຍແປ້ງຜັດໜ້າໃຫ້ຜຸດຜ່ອງ ມີໂກໂຣຈະນາ (ດີງົວ) ເປັນຕົ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍແປ້ງເມັດຜັກກາດ' ເປັນຕົ້ນ.

රසොදකෙනාති සරලනිය්‍යාසරසමිස්සෙන උදකෙන. ආවත්තනපරිවත්තෙ කත්වාති ආවත්තනපරිවත්තනවසෙන නතෙ කත්වා. අට්ඨපදකරචනායාති භිත්තිකූටද්ධචන්දාදිවිභාගාය අට්ඨපදකරචනාය.

ຄຳວ່າ Rasodakenāti ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍນ້ຳທີ່ປະສົມດ້ວຍນ້ຳຢາງສົນ. ຄຳວ່າ Āvattanaparivatte katvāti ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ໂຄ້ງງໍ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການມ້ວນແລະການປ່ຽນແປງ. ຄຳວ່າ Aṭṭhapadakaracanāyāti ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການເຮັດເປັນລວດລາຍຕາໝາກຮຸກ ເພື່ອແບ່ງສ່ວນຝາ, ຍອດປາສາດ ແລະເຄິ່ງວົງເດືອນເປັນຕົ້ນ.

විරවමානෙති ‘‘අයං පලායති, ගණ්හ ගණ්හා’’ති විරවමානෙ. හිරඤ්ඤසුවණ්ණඔරොධෙති වත්තබ්බං.

ຄຳວ່າ Viravamāneti ໄດ້ແກ່ ຮ້ອງໂວຍວາຍຢູ່ວ່າ 'ຜູ້ນີ້ໜີໄປແລ້ວ, ຈັບໄວ້ ຈັບໄວ້'. ຄຳວ່າ Hiraññasuvaṇṇaorodheti ຄວນກ່າວວ່າ ໃນບ່ອນເກັບຮັກສາເງິນແລະຄຳ.

303. උස්සිතාය උස්සිතායාති කුලවිභවබාහුසච්චපඤ්ඤාසම්පත්තියා උග්ගතාය උග්ගතාය. අභිලක්ඛිතො උළාරභාවෙන.

໓໐໓. ຄຳວ່າ Ussitāya ussitāyaoti ໄດ້ແກ່ ຜູ້ສູງສົ່ງແລ້ວ ສູງສົ່ງແລ້ວ ດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍຕະກູນ, ໂພຄະສົມບັດ, ຄວາມເປັນພະຫູສູດ ແລະປັນຍາ. ຄຳວ່າ Abhilakkhito ໄດ້ແກ່ ປາກົດໂດດເດັ່ນ ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່.

304. පරිජුඤ්ඤානීති පරිහානානි. යෙ බ්‍යාධිනා අභිභූතා සත්තා ජිණ්ණකප්පා වයොහානිසත්තා විය හොන්ති, තතො නිවත්තෙන්තො ‘‘ජරාජිණ්ණො’’ති ආහ. වයොවුඩ්ඪො, න සීලාදිවුඩ්ඪො. මහත්තං ලාති ගණ්හාතීති මහල්ලකො, ජාතියා මහල්ලකො, න විභවාදිනාති ජාතිමහල්ලකො[Pg.144]. ද්වත්තිරාජපරිවත්තසඞ්ඛාතං අද්ධානං කාලං ගතො වීතිවත්තොති අද්ධගතො. තථා ච පඨමවයං මජ්ඣිමවයඤ්ච අතීතො හොතීති ආහ ‘‘අද්ධානං අතික්කන්තො’’ති. ජිණ්ණාදිපදෙහි පඨමවයමජ්ඣිමවයස්ස බොධිතත්තා අනුප්පත්තතාවිසිට්ඨො වය-සද්දො ඔසානවයවිසයොති ආහ ‘‘පච්ඡිමවයං අනුප්පත්තො’’ති.

໓໐໔. ຄຳວ່າ Parijuññānīti ໄດ້ແກ່ ຄວາມເສື່ອມໂຊມທັງຫຼາຍ. ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ 'jarājiṇṇo' (ແກ່ຊຸດໂຊມ) ເພື່ອຈຳແນກສັດທັງຫຼາຍທີ່ຖືກພະຍາດບີບຄັ້ນ ຈົນມີສະພາບເໝືອນຄົນແກ່ຊຸດໂຊມ. ຄຳວ່າ Vayovuḍḍho ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຈະເລີນດ້ວຍໄວ, ບໍ່ແມ່ນຜູ້ຈະເລີນດ້ວຍສີລເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Mahallako ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຖືເອົາຄວາມເປັນໃຫຍ່ ຊື່ວ່າ ມະຫັນລະກະ (ຜູ້ເຖົ້າ), ຜູ້ເຖົ້າໂດຍກຳເນີດ ບໍ່ແມ່ນໂດຍໂພຄະສົມບັດເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ຊາດິມະຫັນລະກະ. ຄຳວ່າ Addhagato ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເດີນທາງໄປແລ້ວ ຄື ລ່ວງເລີຍກາລະເວລາອັນນັບໄດ້ວ່າເປັນການຜ່ານແຜ່ນດິນຂອງພະລາຊາ 2-3 ລາຊະການ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ລ່ວງກາລະເວລາໄປແລ້ວ' ຄື ລ່ວງພົ້ນປະຖົມມະໄວແລະມັດຊິມະໄວໄປແລ້ວ. ເພາະຄຳວ່າ ແກ່ຊຸດໂຊມ ເປັນຕົ້ນ ສະແດງເຖິງປະຖົມມະໄວແລະມັດຊິມະໄວແລ້ວ, ຄຳວ່າ ໄວ ທີ່ລະບຸເຖິງຄວາມເຖິງພ້ອມ ຈຶ່ງໝາຍເຖິງໄວສຸດທ້າຍ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ລຸລ່ວງເຖິງປັດສິມະໄວແລ້ວ'.

‘‘අප්පිච්ඡො, අප්පඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සො’’ති (අ. නි. 10.11) එවමාදීසු විය අප්ප-සද්දො අභාවත්ථොති අධිප්පායෙනාහ ‘‘අප්පාබාධොති අරොගො, අප්පාතඞ්කොති නිද්දුක්ඛො’’ති. අප්පත්ථො වා ඉධ, තත්ථාපි අප්ප-සද්දො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි ‘‘යො හි, ගහපති, ඉමං පූතිකායං පරිහරන්තො මුහුත්තම්පි ආරොග්‍යං පටිජානෙය්‍ය කිමඤ්ඤත්‍ර බාල්‍යා’’ති (සං. නි. 3.1) සුත්තපදං සමත්ථිතං හොති. විපච්චනං විපාකො, සො එව වෙපාකො. සමො වෙපාකො එතිස්සා අත්ථීති සමවෙපාකිනී, තාය. තෙනෙව සමවෙපාකිනිභාවෙන සබ්බම්පි සම්මදෙව ගණ්හාති ධාරෙතීති ගහණී. ගහණිසම්පත්තියා හි යථාභුත්තආහාරො සම්මදෙව ජීරන්තො සරීරෙ තිට්ඨති, නො අඤ්ඤථා භුත්තභුත්තො ආහාරො ජීරති ගහණියා තික්ඛභාවෙන. තථෙව තිට්ඨතීති භුත්තාකාරෙනෙව තිට්ඨති ගහණියා මන්දභාවතො. භත්තච්ඡන්දො උප්පජ්ජතෙව භුත්තආහාරස්ස සම්මා පරිණාමං ගතත්තා. තෙනෙවාති සමවෙපාකිනිභාවෙනෙව. පත්තානං භොගානං පරික්ඛියමානං න සහසා එකජ්ඣංයෙව පරික්ඛයං ගච්ඡන්ති, අථ ඛො අනුක්කමෙන, තථා ඤාතයොපීති ආහ ‘‘අනුපුබ්බෙනා’’ති. ඡාතකභයාදිනාති ආදි-සද්දෙන බ්‍යාධිභයාදිං සඞ්ගණ්හාති.

ຄຳວ່າ 'Appiccho, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphasso' ເປັນຕົ້ນ, ເໝືອນດັ່ງໃນພະສູດເຫຼົ່ານີ້, ບົດວ່າ 'ອັບປະ' (appa) ມີອັດຖະວ່າ ບໍ່ມີ ດ້ວຍອັດທະຍາໄສນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'appābādhoti (ມີອາພາດນ້ອຍ) ຄື ບໍ່ມີໂລກ, appātaṅkoti (ມີທຸກນ້ອຍ) ຄື ບໍ່ມີທຸກ'. ຫລືວ່າ ໃນບ່ອນນີ້ ບົດວ່າ 'ອັບປະ' ມີອັດຖະວ່າ ນ້ອຍ, ແມ່ນໃນບ່ອນນັ້ນກໍພຶງເຫັນບົດວ່າ 'ອັບປະ' ເຊັ່ນດຽວກັນ. ເພາະວ່າ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ພະສູດທີ່ວ່າ 'ຄະຫະບໍດີ, ບຸກຄົນຜູ້ບໍລິຫານກາຍອັນເປື່ອຍເນົ່ານີ້ຢູ່ ຈະປະຕິຍານຄວາມບໍ່ມີໂລກ ແມ່ນພຽງຄູ່ໜຶ່ງ ຈະມີຫຍັງນອກຈາກຄວາມຂຸເຂົາ' ຈຶ່ງຈະສົມເຫດສົມຜົນ. ຄຳວ່າ Vipaccanaṃ ໄດ້ແກ່ ການຍ່ອຍ ຄື ວິບາກ, ວິບາກນັ້ນເອງຄື ເວປາກະ. ໄຟທາດທີ່ຍ່ອຍອາຫານສະເໝີກັນ ມີຢູ່ແກ່ກາຍນີ້ ຊື່ວ່າ ສະມະເວປາກິນີ, ດ້ວຍໄຟທາດນັ້ນ. ດ້ວຍຄວາມເປັນໄຟທາດທີ່ຍ່ອຍອາຫານສະເໝີກັນນັ້ນເອງ ຍ່ອຍແລະຮັກສາອາຫານທັງປວງໄວ້ເປັນຢ່າງດີ ຊື່ວ່າ ຄະຫະນີ (ໄຟທາດຍ່ອຍອາຫານ). ເພາະວ່າ ດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຄະຫະນີ ອາຫານທີ່ສັນແລ້ວຍ່ອມຍ່ອຍດີແລະຕັ້ງຢູ່ໃນຮ່າງກາຍ, ບໍ່ແມ່ນວ່າອາຫານທີ່ສັນແລ້ວໆ ຈະຍ່ອຍໄວເກີນໄປ ເພາະຄວາມແຮງກ້າແຫ່ງຄະຫະນີ. ຄຳວ່າ Tatheva tiṭṭhatīti ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງຢູ່ຢ່າງນັ້ນເອງ ຄື ຕັ້ງຢູ່ໃນສະພາບທີ່ສັນແລ້ວນັ້ນເອງ ເພາະຄວາມອ່ອນກຳລັງແຫ່ງຄະຫະນີ. ຄວາມຢາກອາຫານ (Bhattacchando) ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແທ້ ເພາະອາຫານທີ່ສັນແລ້ວ ຍ່ອຍສະຫຼາຍໄປເປັນຢ່າງດີ. ຄຳວ່າ Tenevāti ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມເປັນໄຟທາດທີ່ຍ່ອຍອາຫານສະເໝີກັນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Anupubbenāti ໄດ້ແກ່ ໂພຄະສົມບັດທີ່ໄດ້ມາ ເມື່ອຈະເສື່ອມສູນ ບໍ່ແມ່ນວ່າຈະເສື່ອມສູນໄປພ້ອມກັນທັງໝົດໃນທັນທີ, ແຕ່ຄ່ອຍໆ ເສື່ອມສູນໄປຕາມລຳດັບ, ແມ່ນພວກຍາດກໍເຊັ່ນດຽວກັນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໄປຕາມລຳດັບ'. ດ້ວຍສັບວ່າ 'ອາທິ' (ເປັນຕົ້ນ) ໃນຄຳວ່າ Chātakabhayādināti ທ່ານສົງເຄາະເອົາໄພຄືພະຍາດເປັນຕົ້ນ.

305. උද්දෙසසීසෙන නිද්දෙසො ගහිතොති ආහ ‘‘ධම්මනිද්දෙසා උද්දිට්ඨා’’ති. යස්මා වා යෙ ධම්මා උද්දිසිතබ්බට්ඨෙන ‘‘උද්දෙසා’’ති වුච්චන්ති. තෙව ධම්මා නිද්දිසිතබ්බට්ඨෙන නිද්දෙසාති ‘‘ධම්මනිද්දෙසා උද්දිට්ඨා’’ති අත්ථො වුත්තො. අථ වා යෙ ධම්මා අනිච්චතාදිවිභාවනවසෙන උද්ධං උද්ධං දෙසෙස්සන්ති, තෙ ධම්මා තථෙව නිස්සෙසතො දෙසෙස්සන්තීති එවං උද්දෙසනිද්දෙසපදානං අනත්ථන්තරතා වෙදිතබ්බා. තත්ථාති ජරාමරණසන්තිකෙ. අද්ධුවොති නිද්ධුවො න ථිරො, අනිච්චොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ධුවට්ඨානවිරහිතො’’ති, අජාතාභූතාසඞ්ඛතධුවභාවකාරණවිවිත්තොති අත්ථො. උපනීය්‍යතීති වා [Pg.145] ජරාමරණෙන ලොකො සම්මා නීයති, තස්මා අද්ධුවොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තායිතුන්ති ජාතිආදිබ්‍යසනතො රක්ඛිතුං සමත්ථෙන ඉස්සරෙන අත්තනා විරහිතොති. ‘‘ඉමං ලොකං ඉතො වට්ටදුක්ඛතො මොචෙස්සාමි, ජරාබ්‍යාධිමරණානං තං අධිභවිතුං න දස්සාමී’’ති එවං අභිසරතීති අභිස්සරණං, ලොකස්ස සුඛස්ස දාතා හිතස්ස විධාතා කොචි ඉස්සරො, තදභාවතො ආහ ‘‘අනභිස්සරොති අසරණො’’ති. නිස්සකො මමායිතබ්බවත්ථුඅභාවතො, තෙනාහ ‘‘සකභණ්ඩවිරහිතො’’තිආදි. තණ්හාය වසෙ ජාතො තණ්හාය විජිතොති කත්වා ‘‘තණ්හාය දාසො’’ති වුත්තං.

໓໐໕. ຄຳວ່າ 'dhammaniddesā uddiṭṭhā' (ທຳມະນິເທດທັງຫຼາຍ ຖືກສະແດງໄວ້ແລ້ວ) ທ່ານກ່າວໄວ້ ເພາະຖືເອົານິເທດ (ຄຳອະທິບາຍ) ດ້ວຍຫົວຂໍ້ອຸເທດ (ຫົວຂໍ້). ຫລືວ່າ ເພາະທຳເຫຼົ່າໃດ ທ່ານກ່າວວ່າ 'ອຸເທດ' ໂດຍອັດຖະວ່າ ຄວນສະແດງ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ນິເທດ ໂດຍອັດຖະວ່າ ຄວນອະທິບາຍ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງມີອັດຖະວ່າ 'ທຳມະນິເທດທັງຫຼາຍ ຖືກສະແດງໄວ້ແລ້ວ'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທຳເຫຼົ່າໃດ ທ່ານຈະສະແດງໃຫ້ຍິ່ງໆ ຂຶ້ນໄປ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຈຳແນກຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ, ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ທ່ານກໍຈະສະແດງໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອຢ່າງນັ້ນເອງ, ພຶງຊາບຄວາມບໍ່ຕ່າງກັນແຫ່ງບົດວ່າ ອຸເທດ ແລະ ນິເທດ ດ້ວຍປະການສະນີ. ຄຳວ່າ Tatthāti ໄດ້ແກ່ ໃນທີ່ໃກ້ຕໍ່ຄວາມແກ່ແລະຄວາມຕາຍ. ຄຳວ່າ Addhuvoti ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຍັ່ງຍືນ ຄື ບໍ່ໝັ້ນຄົງ, ມີອັດຖະວ່າ ບໍ່ທ່ຽງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ปາສະຈາກສະຖານະອັນໝັ້ນຄົງ' ອະທິບາຍວ່າ ປາສະຈາກເຫດແຫ່ງຄວາມໝັ້ນຄົງຄືພະນິພານອັນບໍ່ເກີດ ບໍ່ມີ ບໍ່ຖືກປັດໄຈປຸງແຕ່ງ. ຫລືວ່າ ໂລກອັນຄວາມແກ່ແລະຄວາມຕາຍນຳໄປຢູ່ສະເໝີ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ບໍ່ຍັ່ງຍືນ, ພຶງເຫັນອັດຖະໃນບົດນີ້ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ Tāyitunti ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກຕົນເອງຜູ້ເປັນໃຫຍ່ ຜູ້ສາມາດຈະປົກປ້ອງຈາກວິບັດມີຊາດິເປັນຕົ້ນໄດ້. ຜູ້ແລ່ນເຂົ້າໄປຊ່ວຍເຫຼືອຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຮົາຈະປົດປ່ອຍໂລກນີ້ຈາກວັດຕະທຸກນີ້, ຈະບໍ່ຍອມໃຫ້ຄວາມແກ່ ຄວາມເຈັບ ແລະຄວາມຕາຍຄອບງຳໂລກນັ້ນໄດ້' ຄື ຜູ້ເປັນໃຫຍ່ບາງຄົນ ຜູ້ໃຫ້ຄວາມສຸກ ຜູ້ເກື້ອກູນແກ່ໂລກ ຊື່ວ່າ ອະພິສະຣະນະ, ເພາະບໍ່ມີຜູ້ເປັນໃຫຍ່ນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'anabhissaroti (ບໍ່ມີຜູ້ຕ້ານທານ) ຄື ບໍ່ມີທີ່ພຶ່ງ'. ຄຳວ່າ Nissako ໄດ້ແກ່ ເພາະບໍ່ມີວັດຖຸອັນຕົນພຶງຍຶດຖືວ່າເປັນຂອງຕົນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ປາສະຈາກຊັບສົມບັດຂອງຕົນ' ເປັນຕົ້ນ. ທີ່ກ່າວວ່າ 'taṇhāya dāsoti' (ເປັນທາດຂອງຕັນຫາ) ເພາະເກີດໃນອຳນາດຂອງຕັນຫາ ຄື ຖືກຕັນຫາຄອບງຳແລ້ວ.

306. හත්ථිවිසයත්තා හත්ථිසන්නිස්සිතත්තා වා හත්ථිසිප්පං ‘‘හත්ථී’’ති ගහිතන්ති ආහ – ‘‘හත්ථිස්මින්ති හත්ථිසිප්පෙ’’ති, සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සාතිසයං ඌරුබලං එතස්ස අත්ථීති ඌරුබලීති ආහ – ‘‘ඌරුබලසම්පන්නො’’ති, තමෙවත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘යස්ස හී’’තිආදි වුත්තං. අභින්නං පරසෙනං භින්දතො භින්නං සකසෙනං සන්ධාරයතො උපත්ථම්භයතො. බාහුබලීති එත්ථාපි ‘‘යස්ස හි ඵලකඤ්ච ආවුධඤ්ච ගහෙත්වා’’තිආදිනා අත්ථො වත්තබ්බො, ඉධ පන පරහත්ථගතං රජ්ජං ආහරිතුං බාහුබලන්ති යොජනා. යථා හි ‘‘ඌරුබලී’’ති එත්ථාපි බාහුබලං අනාමසිත්වා අත්ථො, එවං ‘‘බාහුබලී’’ති එත්ථ ඌරුබලං අනාමසිත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො, ආහිතො අහංමානො එත්ථාති අත්තා, අත්තභාවො. අලං සමත්ථො අත්තා එතස්සාති අලමත්ථොති ආහ ‘‘සමත්ථඅත්තභාවො’’ති.

໓໐໖. ຄຳວ່າ Hatthisminti ທ່ານກ່າວວ່າ 'ໃນວິຊາຊ້າງ' ເພາະຖືເອົາວິຊາຊ້າງວ່າ 'ຊ້າງ' ເພາະເປັນວິໄສຂອງຊ້າງ ຫລື ເພາະອາໄສຊ້າງ, ແມ່ນໃນບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນດຽວກັນ. ຄຳວ່າ Ūrubalī ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີກຳລັງຂາອັນຍິ່ງໃຫຍ່, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍກຳລັງຂາ', ເພື່ອສະແດງອັດຖະນັ້ນໃຫ້ປາກົດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'yassa hī' (ເພາະວ່າ ບຸກຄົນໃດ) ເປັນຕົ້ນ. ໄດ້ແກ່ ທຳລາຍກອງທັບຂອງຂ້າສຶກທີ່ຍັງບໍ່ທັນແຕກ ແລະຄ້ຳຊູສະໜັບສະໜູນກອງທັບຂອງຕົນທີ່ແຕກພ່າຍແລ້ວ. ແມ່ນໃນບົດວ່າ Bāhubalī ນີ້ກໍຄວນກ່າວອັດຖະດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເພາະວ່າ ບຸກຄົນໃດ ຖືເອົາໂລ້ແລະອາວຸດ' ເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ໃນບ່ອນນີ້ ມີການປະກອບຄວາມວ່າ ກຳລັງແຂນ ເພື່ອຍຶດເອົາລາຊະສົມບັດທີ່ຕົກໄປຢູ່ໃນມືຂອງຄົນອື່ນກັບຄືນມາ. ເພາະວ່າ ເໝືອນດັ່ງໃນບົດວ່າ 'ອູຣຸບະລີ' ນີ້ ມີອັດຖະໂດຍບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງກຳລັງແຂນ, ຢ່າງໃດກໍດີ ໃນບົດວ່າ 'ບາຫຸບະລີ' ນີ້ ກໍພຶງຊາບອັດຖະໂດຍບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງກຳລັງຂາ ເຊັ່ນດຽວກັນ. ບົດວ່າ Attā ໄດ້ແກ່ ອັດຕະພາບ ອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມຖືຕົວ. ຄຳວ່າ Alamatthoti ໄດ້ແກ່ ອັດຕະພາບອັນມີຄວາມສາມາດ ພຽງພໍແກ່ຜູ້ນັ້ນ ຊື່ວ່າ ອະລາມັດຖະ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອັດຕະພາບອັນມີຄວາມສາມາດ'.

පරියොධායාති වා පරිතො ආරක්ඛං ඔදහිත්වා. ‘‘සංවිජ්ජන්තෙ ඛො, භො රට්ඨපාල, ඉමස්මිං රාජකුලෙ හත්ථිකායාපි…පෙ… වත්තිස්සන්තී’’ති ඉදම්පි සො රාජා උපරි ධම්මුද්දෙසස්ස කාරණං ආහරන්තො ආහ.

ຄຳວ່າ Pariyodhāyāti ໄດ້ແກ່ ຫລືວ່າ ວາງເວນຍາມປ້ອງກັນໄວ້ໂດຍຮອບ. ຄຳວ່າ 'Saṃvijjante kho, bho raṭṭhapāla, imasmiṃ rājakule hatthikāyāpi…pe… vattissantī' ນີ້ ພະລາຊານັ້ນ ເມື່ອນຳເຫດຜົນແຫ່ງທຳມະນິເທດເບື້ອງເທິງມາສະແດງ ຈຶ່ງກ່າວຄຳນີ້ອີກ.

වුත්තස්සෙව අනු පච්ඡා ගායනවසෙන කථනං අනුගීති. තා පන ගාථා ධම්මුද්දෙසානං දෙසනානුපුබ්බිං අනාදියිත්වාපි යථාරහං සඞ්ගණ්හනවසෙන අනුගීතාති ආහ ‘‘චතුන්නං ධම්මුද්දෙසානං අනුගීති’’න්ති.

ຄຳວ່າ Anugīti ໄດ້ແກ່ ການກ່າວຕາມຫຼັງສິ່ງທີ່ g່າວໄວ້ແລ້ວ ດ້ວຍການຂັບຮ້ອງ. ທ່ານກ່າວວ່າ 'catunnaṃ dhammuddesānaṃ anugīti' (ຄາຖາອະນຸກີດແຫ່ງທຳມະນິເທດ 4 ປະການ) ເພາະຄາຖາເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນຄາຖາອະນຸກີດ ໂດຍການສົງເຄາະຕາມຄວາມເໝາະສົມ ແມ່ນບໍ່ໄດ້ຖືເອົາຕາມລຳດັບແຫ່ງການສະແດງທຳມະນິເທດກໍຕາມ.

307. එකන්ති එකජාතියං. වත්ථුකාමකිලෙසකාමා විසයභෙදෙන භින්දිත්වා තථා වුත්තාති දට්ඨබ්බො.

໓໐໗. ຄຳວ່າ Ekanti ໄດ້ແກ່ ຢ່າງດຽວກັນ. ພຶງເຫັນວ່າ ທ່ານກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນ ໂດຍແຍກວັດຖຸກາມແລະກິເລດກາມ ດ້ວຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອາລົມ.

සාගරන්තෙනාති [Pg.146] සාගරපරියන්තෙන.

ຄຳວ່າ Sāgarantenāti ໄດ້ແກ່ ມີມະຫາສະໝຸດເປັນຂອບເຂດ.

අහො වතාති සොචනෙ නිපාතො, ‘‘අහො වත පාපං කතං මයා’’තිආදීසු විය. අමරාතිආදීසු ආහූති කථෙන්ති. මතං උද්දිස්ස ‘‘අම්හ’’න්ති වත්තබ්බෙ සොකවසෙන ‘‘අමර’’න්ති වුච්චති.

ຄຳວ່າ Aho vatā ເປັນນິບາດໃນຄວາມເສົ້າໂສກ ເໝືອນດັ່ງໃນຄຳວ່າ 'ອະໂຫ ວະຕະ (ໂອ້ໜໍ) ບາບອັນເຮົາເຮັດແລ້ວ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດວ່າ Amarā ເປັນຕົ້ນ, ບົດວ່າ āhū ໄດ້ແກ່ ກ່າວ. ເມື່ອຈະກ່າວເຖິງຜູ້ຕາຍ ຄວນກ່າວວ່າ 'amha' (ຂອງພວກເຮົາ) ແຕ່ເພາະຄວາມເສົ້າໂສກ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'amara'.

වොසානන්ති නිට්ඨං, පරියොසානන්ති අත්ථො. සාවාති පඤ්ඤා එව. ධනතොති සබ්බධනතො. උත්තමතරා සෙට්ඨා, තෙනෙවාහ ‘‘පඤ්ඤාජීවිං ජීවිතමාහු සෙට්ඨ’’න්ති (සං. නි. 1.246; සු. නි. 184).

ຄຳວ່າ Vosānanti ໄດ້ແກ່ ຄວາມຈົບ, ມີອັດຖະວ່າ ຄວາມສິ້ນສຸດ. ຄຳວ່າ Sāvāti ໄດ້ແກ່ ປັນຍານັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Dhanatoti ໄດ້ແກ່ ຍິ່ງກວ່າຊັບທັງປວງ. ບົດວ່າ Uttamatarā ໄດ້ແກ່ ປະເສີດກວ່າ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບັນດິດທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ ການເປັນຢູ່ດ້ວຍປັນຍາ ເປັນຊີວິດອັນປະເສີດສຸດ'.

තෙසු පාපං කරොන්තෙසු සත්තෙසු, නිද්ධාරණෙ චෙතං භුම්මවචනං. පරම්පරායාති අත්තභාවපරම්පරාය. සංසාරං ආපජ්ජිත්වාති භවාදීසු සංසාරස්ස ආපජ්ජනහෙතුං ආපජ්ජන්තො පරලොකං උපෙති, පරලොකං උපෙන්තොව බහුවිධදුක්ඛසඞ්ඛාතං ගබ්භඤ්ච උපෙති. තාදිසස්සාති තථාරූපස්ස ගබ්භවාසදුක්ඛාදීනං අධිට්ඨානභූතස්ස අප්පපඤ්ඤස්ස අඤ්ඤො අප්පපඤ්ඤො ච අභිසද්දහන්තො හිතසුඛාවහන්ති පත්තියායන්තො.

ຄຳວ່າ Tesu ໄດ້ແກ່ ໃນບັນດາສັດທັງຫຼາຍທີ່ເຮັດບາບຢູ່ເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳນີ້ເປັນພູມມະວິບັດໃນອັດຖະນິດທາຣະນະ (ການຄັດເລືອກອອກ). ຄຳວ່າ Paramparāyāti ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມສືບຕໍ່ແຫ່ງອັດຕະພາບ. ຄຳວ່າ Saṃsāraṃ āpajjitvāti ໄດ້ແກ່ ເຂົ້າເຖິງເຫດແຫ່ງການທ່ອງທ່ຽວໄປໃນພົບເປັນຕົ້ນ ແລ້ວເຂົ້າເຖິງປໍລະໂລກ, ເມື່ອເຂົ້າເຖິງປໍລະໂລກ ກໍເຂົ້າເຖິງຄັນ (ທ້ອງ) ອັນນັບວ່າເປັນທຸກຫຼາຍປະການ. ຄຳວ່າ Tādisassāti ໄດ້ແກ່ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີປັນຍານ້ອຍ ຜູ້ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງທຸກໃນການຢູ່ໃນຄັນເປັນຕົ້ນ ມີສະພາບຢ່າງນັ້ນ, ແລະບຸກຄົນຜູ້ມີປັນຍານ້ອຍຄົນອື່ນ ເມື່ອເຊື່ອຖືຢູ່ ຄື ເຊື່ອວ່າຈະນຳປະໂຫຍດແລະຄວາມສຸກມາໃຫ້.

‘‘පාපධම්මො’’ති වුත්තත්තා තාදිසස්ස පරලොකො නාම දුග්ගති එවාති ආහ ‘‘පරම්හි අපායලොකෙ’’ති.

ເພາະກ່າວວ່າ 'Pāpadhammo' (ຜູ້ມີທຳອັນຊົ່ວຊ້າ), ປໍລະໂລກຂອງບຸກຄົນເຊັ່ນນັ້ນ ຈຶ່ງມີແຕ່ທຸຄະຕິເທົ່ານັ້ນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'paramhi apāyaloke' (ໃນອະບາຍໂລກເບື້ອງໜ້າ).

විවිධරූපෙනාති රූපසද්දාදිවසෙන තත්ථපි පණීතතරාදිවසෙන බහුවිධරූපෙන.

ຄຳວ່າ Vividharūpenāti ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຮູບແລະສຽງເປັນຕົ້ນ, ແລະໃນຮູບແລະສຽງນັ້ນ ກໍມີຮູບຫຼາຍປະການ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມປະນີດຍິ່ງໆ ຂຶ້ນໄປເປັນຕົ້ນ.

සාමඤ්ඤමෙවාති සමණභාවො එව සෙය්‍යො. එත්ථ ච ආදිතො ද්වීහි ගාථාහි චතුත්ථො ධම්මුද්දෙසො අනුගීතො. චතුත්ථගාථාය තතියො. පඤ්චමගාථාය දුතියො. ඡට්ඨගාථාය දුතියතතියා. සත්තමගාථාය පඨමො ධම්මුද්දෙසො අනුගීතො, අට්ඨමාදීහි පවත්තිනිවත්තීසු කාමෙසු නෙක්ඛම්මෙ ච යථාරහං ආදීනවානිසංසං විභාවෙත්වා අත්තනො පබ්බජ්ජකාරණං පරමතො දස්සෙන්තො යථාවුත්තධම්මුද්දෙසං නිගමෙති, තෙන වුත්තං ‘‘තා පන ගාථා ධම්මුද්දෙසානං දෙසනානුපුබ්බිං අනාදියිත්වාපි යථාරහං සඞ්ගණ්හනවසෙන අනුගීතා’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ຄຳວ່າ Sāmaññamevāti ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນສະມະນະນັ້ນເອງ ປະເສີດກວ່າ. ແລະໃນຄາຖາເຫຼົ່ານີ້, ດ້ວຍຄາຖາ 2 ບົດທຳອິດ ທ່ານອະນຸກີດທຳມະນິເທດທີ 4. ດ້ວຍຄາຖາທີ 4 ທ່ານອະນຸກີດທຳມະນິເທດທີ 3. ດ້ວຍຄາຖາທີ 5 ທ່ານອະນຸກີດທຳມະນິເທດທີ 2. ດ້ວຍຄາຖາທີ 6 ທ່ານອະນຸກີດທຳມະນິເທດທີ 2 ແລະ 3. ດ້ວຍຄາຖາທີ 7 ທ່ານອະນຸກີດທຳມະນິເທດທີ 1. ດ້ວຍຄາຖາທີ 8 ເປັນຕົ້ນ ທ່ານສະແດງໂທດແລະອານິສົງຕາມຄວາມເໝາະສົມ ໃນກາມທັງຫຼາຍອັນເປັນໄປໃນວັດຕະແລະຄວາມອອກຈາກກາມ (ເນກຂຳມະ) ແລ້ວສະແດງເຫດຜົນແຫ່ງການບວດຂອງຕົນຢ່າງຍິ່ງ ພ້ອມທັງສະຫຼຸບທຳມະນິເທດຕາມທີ່ກ່າວມາ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄາຖາເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນຄາຖາອະນຸກີດ ໂດຍການສົງເຄາະຕາມຄວາມເໝາະສົມ ແມ່ນບໍ່ໄດ້ຖືເອົາຕາມລຳດັບແຫ່ງການສະແດງທຳມະນິເທດກໍຕາມ'. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ພຶງເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

රට්ඨපාලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດອັດຖະອັນລີ້ລັບແຫ່ງການອະທິບາຍລັດຖະປາລະສູດ ຈົບແລ້ວ.

3. මඝදෙවසුත්තවණ්ණනා

໓. ການອະທິບາຍມະຄະເທວະສູດ

308. පුබ්බෙ [Pg.147] මඝදෙවො නාම රාජාති අතීතකාලෙ ඉමස්මිංයෙව කප්පෙ අනෙකවස්සසහස්සායුකෙසු මනුස්සෙසු පටිපාටියා උප්පන්නානං චතුරාසීතිසහස්සානං චක්කවත්තිරාජූනං ආදිපුරිසො මඝදෙවොති එවංනාමො රාජා.

໓໐໘. ຄຳວ່າ Pubbe maghadevo nāma rājāti ໄດ້ແກ່ ໃນອະດີດຕະການ ພະລາຊາຊົງພະນາມວ່າ ມະຄະເທວະ ຜູ້ເປັນຕົ້ນຕະກູນແຫ່ງພະເຈົ້າຈັກກະພັດ 84,000 ພະອົງ ຜູ້ບັງເກີດຂຶ້ນຕາມລຳດັບ ໃນໝູ່ມະນຸດທີ່ມີອາຍຸຫຼາຍພັນປີ ໃນກັບນີ້ເອງ.

ධම්මොති රාජධම්මොති ලොකිකා වදන්ති. මහාබොධිනිධානපාරමිතාසඞ්ඛාතො පන ධම්මො අත්ථීති ධම්මිකො. ධම්මෙනාති ඤායෙන. තදා බ්‍රහ්මවිහාරාදිභාවනාධම්මස්ස රඤ්ඤො අනධිගතත්තා තස්සපි වා අනභිජ්ඣාදීහි සමානයොගක්ඛමත්තා වුත්තං ‘‘දසකුසලකම්මපථෙ ඨිතො’’ති. ධම්මන්ති ධම්මතො අනපෙතං. තථා හි ච සො පක්ඛපාතාභාවතො ‘‘සමො’’ති වුච්චතීති ආහ ‘‘සමං චරතී’’ති. පකතිනියාමෙනෙවාති පවෙණියා ආගතනියාමෙනෙව. යස්මා නිගමජනපදෙසු යෙභුය්‍යෙන ගහපතීනං සඞ්ගහො, තස්මා අට්ඨකථායං ‘‘ගහපතිකාන’’න්ත්වෙව වුත්තං. පාළියං පන අඤ්ඤමෙව නාගරචාරිත්තං, අඤ්ඤං නෙගමජනපදචාරිත්තන්ති තෙ විසුං ගහිතා ‘‘නෙගමෙසු චෙව ජනපදෙසු චා’’ති. පච්චුග්ගමනනිග්ගමනවසෙන උපොසථස්ස පටිහරණං පාටිහාරියො, සො එව පාටිහාරිකො, පක්ඛො. ඉමෙ දිවසාති ඉමෙ චත්තාරො දිවසා.

ຊາວໂລກກ່າວວ່າ ທຳ ຄື ລາຊະທຳ. ສ່ວນຜູ້ທີ່ມີທຳ ອັນໄດ້ແກ່ບາລະມີທີ່ເກື້ອກູນແກ່ມະຫາໂພທິຍານ ຊື່ວ່າ ຜູ້ມີທຳ (ທຳມິກະ). ຄຳວ່າ "ໂດຍທຳ" (ທຳເມນະ) ຄື ໂດຍຄວາມຖືກຕ້ອງ (ຍາຍະ). ໃນເວລານັ້ນ ເພາະພະລາຊາຍັງບໍ່ທັນບັນລຸທຳມີພົມມະວິຫານພາວະນາເປັນຕົ້ນ ຫຼືເພາະທຳນັ້ນມີຄວາມໝັ້ນຄົງສະເໝີກັນດ້ວຍທຳມີຄວາມບໍ່ໂລບຢາກໄດ້ຂອງຜູ້ນຶ່ນເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຕັ້ງຢູ່ໃນກຸສົນກຳມະບົດ ໑໐". ຄຳວ່າ "ເຊິ່ງທຳ" (ທຳມັງ) ຄື ບໍ່ປາສະຈາກທຳ. ດ້ວຍວ່າ ພະລາຊານັ້ນ ເພາະບໍ່ມີຄວາມລຳອຽງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ຜູ້ສະເໝີ" (ສະມະ) ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ປະພຶດສະເໝີ" (ສະມັງ ຈະຣະຕິ). ຄຳວ່າ "ໂດຍທຳມະຊາດນັ້ນເອງ" ຄື ໂດຍລະບຽບແບບແຜນທີ່ສືບທອດກັນມາຕາມປະເພນີນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ໃນນິຄົມແລະຊົນນະບົດທັງຫຼາຍ ໂດຍສ່ວນໃຫຍ່ເປັນທີ່ສົງເຄາະແກ່ຄະຫະບໍດີທັງຫຼາຍ ດັ່ງນັ້ນ ໃນອັດຖະກະຖາຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ແກ່ຄະຫະບໍດີທັງຫຼາຍ" ເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ໃນພະບາລີ ເພາະຈາຮີດຂອງຊາວເມືອງເປັນຢ່າງໜຶ່ງ ຈາຮີດຂອງຊາວນິຄົມແລະຊົນນະບົດເປັນອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຈຶ່ງຊົງຖືເອົາຕ່າງຫາກວ່າ "ໃນນິຄົມທັງຫຼາຍດ້ວຍ ໃນຊົນນະບົດທັງຫຼາຍດ້ວຍ". ການຮັກສາອຸໂປສົດໂດຍການອອກໄປຕ້ອນຮັບແລະການກັບຄືນ ຊື່ວ່າ ປາຕິຫາຣິຍະ, ປາຕິຫາຣິຍະນັ້ນເອງ ຄື ປາຕິຫາຣິກະ, ໝາຍເຖິງ ປັກ. ຄຳວ່າ "ວັນທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້" ຄື ວັນທັງສີ່ເຫຼົ່ານີ້.

309. දෙවොති මච්චු අභිභවනට්ඨෙන. යථා හි දෙවො පකතිසත්තෙ අභිභවති, එවං මච්චු සත්තෙ අභිභවති. ‘‘අහං අසුකං මද්දිතුං ආගමිස්සාමි, ත්වං තස්ස කෙසෙ ගහෙත්වා මා විස්සජ්ජෙහී’’ති මච්චුදෙවස්ස ආණාකරා දූතා වියාති දූතාති වුච්චන්ති. අලඞ්කතපටියත්තායාති ඉදං අත්තනො දිබ්බානුභාවං ආවිකත්වා ඨිතායාති දස්සෙතුං වුත්තං. දෙවතාබ්‍යාකරණසදිසමෙව හොති න චිරෙනෙව මරණසම්භවතො. විසුද්ධිදෙවානන්ති ඛීණාසවබ්‍රහ්මානං. තෙ හි චරිමභවෙ බොධිසත්තානං ජිණ්ණාදිකෙ දස්සෙන්ති.

໓໐໙. ຄຳວ່າ "ເທວະ" ຄື ມັດຈຸ (ຄວາມຕາຍ) ເພາະອັດຖະວ່າຄອບງຳ. ດ້ວຍວ່າ ເທວະດາຄອບງຳສັດຕະວະໂລກທົ່ວໄປຢ່າງໃດ, ມັດຈຸກໍຄອບງຳສັດທັງຫຼາຍຢ່າງນັ້ນ. ທີ່ຊື່ວ່າ "ທູດ" ເພາະປຽບເໝືອນທູດຜູ້ຮັບຄຳສັ່ງຂອງມັດຈຸເທວະວ່າ "ເຮົາຈະໄປເພື່ອຢຽບຍ່ຳຜູ້ນັ້ນ, ເຈົ້າຈົ່ງຈັບຜົມຂອງຜູ້ນັ້ນໄວ້ ຢ່າປ່ອຍໄປ". ຄຳວ່າ "ຜູ້ຕົບແຕ່ງປະດັບປະດາແລ້ວ" ນີ້ ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງເຖິງການທີ່ນາງຢືນສະແດງອານຸພາບອັນເປັນທິບຂອງຕົນ. ຍ່ອມເປັນເໝືອນການພະຍາກອນຂອງເທວະດາ ເພາະຄວາມຕາຍຈະມີມາໃນບໍ່ຊ້າ. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງວິສຸດທິເທບທັງຫຼາຍ" ຄື ແຫ່ງພົມຜູ້ຂີນາສົບທັງຫຼາຍ. ເພາະວ່າ ພົມເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມສະແດງຄົນແກ່ເປັນຕົ້ນແກ່ພະໂພທິສັດທັງຫຼາຍໃນພົບສຸດທ້າຍ.

දුඛිතඤ්ච බ්‍යාධිතන්ති බ්‍යාධිභාවෙන සඤ්ජාතදුක්ඛන්ති අත්ථො. අන්තිමභවිකබොධිසත්තානං විසුද්ධිදෙවෙහි උපට්ඨාපිතභාවං උපාදාය තදඤ්ඤෙසං තෙහි අනුපට්ඨාපිතානම්පි පණ්ඩිතානං තථා වොහරිතබ්බතා පරියායසිද්ධාති ආහ ‘‘ඉමිනා පරියායෙනා’’ති.

ຄຳວ່າ "ທຸກແລະເຈັບໄຂ້" (ທຸກຂິຕັນຈະ ພະຍາທິຕັງ) ອະທິບາຍວ່າ ທຸກທີ່ເກີດຂຶ້ນຍ້ອນຄວາມເປັນໄຂ້. ເພາະອາໄສຄວາມເປັນຈິງທີ່ວິສຸດທິເທບທັງຫຼາຍສະແດງແກ່ພະໂພທິສັດໃນພົບສຸດທ້າຍ, ການທີ່ບັນດິດທັງຫຼາຍເຖິງແມ່ນວ່າວິສຸດທິເທບຈະບໍ່ໄດ້ສະແດງແກ່ຕົນ ກໍຍັງເອີ້ນຢ່າງນັ້ນໄດ້ ຍ່ອມສຳເລັດໂດຍອ້ອມ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໂດຍປະຍາຍນີ້".

දිසම්පතීති [Pg.148] විභත්තිඅලොපෙන නිද්දෙසො, දිසාසීසෙන දෙසා වුත්තාති දෙසානං අධිපතිරාජාති අත්ථො. උත්තමඞ්ගෙ සිරසි රුහන්තීති උත්තමඞ්ගරුහා, කෙසා. තෙ පනෙත්ථ යස්මා පලිතත්තා අවිසෙසතො සබ්බපච්ඡිමවයසන්දස්සකා හොන්ති, තස්මා ‘‘වයොහරා’’ති වුත්තා.

ຄຳວ່າ "ທິສຳປະຕິ" ເປັນການສະແດງໂດຍການລຶບວິບັດ, ໝາຍເຖິງດິນແດນທັງຫຼາຍໂດຍມີທິດເປັນປະທານ, ອະທິບາຍວ່າ ພະລາຊາຜູ້ເປັນໃຫຍ່ໃນດິນແດນທັງຫຼາຍ. ສິ່ງທີ່ເກີດເທິງອະໄວຍະວະອັນອຸດົມ ຄື ຫົວ ຊື່ວ່າ ອຸດຕະມັງຄະຣຸຫະ, ໄດ້ແກ່ ເսັ້ນຜົມ. ກໍເສັ້ນຜົມເຫຼົ່ານັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ ເພາະຄວາມເປັນຜົມຫງອກ ຍ່ອມສະແດງເຖິງໄວສຸດທ້າຍທັງໝົດໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຜູ້ພາກໄວໄປ" (ວະໂຍຫະຣາ).

පුරිසයුගො යස්මා තස්මිං වංසෙ සඤ්ජාතපුරිසට්ඨිතියා පරිච්ඡින්නො, තස්මා ආහ ‘‘වංසසම්භවෙ පුරිසෙ’’ති. රාජගෙහතො ආහටභික්ඛාය යාපෙන්තොති ඉමිනා කුමාරකපබ්බජ්ජාය උපගතභාවං දස්සෙති.

ເພາະວ່າ ຄູ່ແຫ່ງບຸລຸດ ຖືກກຳນົດດ້ວຍຄວາມດຳລົງຢູ່ຂອງບຸລຸດທີ່ເກີດໃນວົງຕະກູນນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ບຸລຸດຜູ້ເກີດໃນວົງຕະກູນ". ຄຳວ່າ "ລ້ຽງຊີບດ້ວຍບິນທະບາດທີ່ນຳມາຈາກລາຊະວັງ" ນີ້ ສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ເຂົ້າເຖິງການບວດຕັ້ງແຕ່ຍັງເປັນເດັກນ້ອຍ.

පරිහරියමානොවාති අඤ්ඤෙන අඤ්ඤෙන පරිහරියමානො විය වෙලාය වෙලාය තෙන මහතා පරිජනෙන උපට්ඨියමානො කුමාරකීළං කීළීති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘පරිහරියමානො එවා’’ති අවධාරණවසෙන අත්ථං වදන්ති, තථා සති චතුරාසීතිවස්සසහස්සානි ථඤ්ඤපායී තරුණදාරකො අහොසීති ආපජ්ජතීති තදයුත්තං. කුමාරකාලං වත්වා තදනන්තරං ඔපරජ්ජවචනතො විරුද්ධඤ්චෙතං. (පඤ්චමඞ්ගලවචනෙන උන්නඞ්ගලමඞ්ගලඋක්කන්තනමඞ්ගලකම්මහායමඞ්ගලදුස්සමඞ්ගලානි සමුපගතානි එව අහෙසුන්ති දට්ඨබ්බං).

ຄຳວ່າ "ຜູ້ອັນຄົນທັງຫຼາຍບຳລຸງຢູ່" (ປະຣิຫາຣິຍະມາໂນ ວາ) ອະທິບາຍວ່າ ປຽບເໝືອນໄດ້ຮັບການບຳລຸງຮັກສາຈາກຄົນນັ້ນຄົນນີ້ ຄື ໄດ້ຮັບການບຳລຸງບຳເລີຈາກບໍລິວານໃຫຍ່ນັ້ນຕາມເວລາ ເລີຍຫຼິ້ນການຫຼິ້ນແບບເດັກນ້ອຍ. ແຕ່ບາງຄົນກ່າວຄວາມໝາຍໂດຍການກຳນົດວ່າ "ຜູ້ອັນຄົນທັງຫຼາຍບຳລຸງຢູ່ແທ້ໆ" (ປະຣິຫາຣິຍະມາໂນ ເອວະ), ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຍ່ອມໄດ້ຄວາມວ່າ ພະອົງເປັນເດັກນ້ອຍດື່ມນົມແມ່ຢູ່ຕະຫຼອດ ໘໔,໐໐໐ ປີ, ເຊິ່ງນັ້ນບໍ່ສົມຄວນ. ແລະຂໍ້ນີ້ກໍຂັດແຍ້ງກັນ ເພາະກ່າວເຖິງຄວາມເປັນກຸມານແລ້ວ ຕໍ່ມາຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມເປັນອຸປະຣາດ. (ພຶງຊາບວ່າ ດ້ວຍຄຳວ່າ ມຸງຄຸນ ໕ ປະການ ນັ້ນ ໄດ້ແກ່ ອຸນນັງຄະລາມຸງຄຸນ, ອຸກກັນຕະນາມຸງຄຸນ, ກັນນະຫາຢະນາມຸງຄຸນ ແລະ ທຸດສະມຸງຄຸນ ຍ່ອມມາເຖິງພ້ອມແລ້ວຢ່າງແທ້ຈິງ).

311. සවංසවසෙන ආගතා පුත්තනත්තුආදයො පුත්තා ච පපුත්තා ච එතිස්සාති පුත්තපපුත්තකා පරම්පරා. නිහතන්ති නිහිතං ඨපිතං, පවත්තිතන්ති අත්ථො. නිහතන්ති වා සතතං පතිට්ඨිතභාවෙන වළඤ්ජිතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘කල්‍යාණවත්ත’’න්ති. අතිරෙකතරා ද්වෙ ගුණාති මහාසත්තස්ස මඝදෙවකාලතො අතිරෙකතරා ද්වෙ ගුණා ඉතරරාජූහි පන අතිරෙකතරා අනෙකසතසහස්සප්පභෙදා එව ගුණා අහෙසුන්ති.

໓໑໑. ຄວາມສືບຕໍ່ແຫ່ງບຸດແລະຫຼານ (ປຸດຕະປະປຸດຕະກະ) ຂອງວົງຕະກູນນີ້ ຄື ບຸດແລະຫຼານເປັນຕົ້ນ ທີ່ສືບທອດກັນມາຕາມວົງຕະກູນຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ "ນິຫະຕັງ" ອະທິບາຍວ່າ ຝັງໄວ້, ຕັ້ງໄວ້, ໃຫ້ເປັນໄປແລ້ວ. ຫຼືວ່າ "ນິຫະຕັງ" ອະທິບາຍວ່າ ໃຊ້ສອຍໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຕັ້ງຢູ່ຕະຫຼອດການ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ກັນລະຍານະວັດ" (ຂໍ້ປະຕິບັດອັນດີງາມ). ຄຳວ່າ "ຄຸນວິເສດຍິ່ງຂຶ້ນໄປອີກ ໒ ປະການ" ຄື ຄຸນວິເສດຍິ່ງຂຶ້ນໄປອີກ ໒ ປະການ ຕັ້ງແຕ່ສະໄໝພະມະຫາສັດຊົງເປັນພະຍາມະຄາເທວະ, ແຕ່ສ່ວນພະລາຊາອົງອື່ນໆ ຍ່ອມມີຄຸນວິເສດຍິ່ງຂຶ້ນໄປອີກຫຼາຍແສນປະການ.

312. තෙත්තිංස සහපුඤ්ඤකාරිනො එත්ථ නිබ්බත්තාති තංසහචරිතට්ඨානං තෙත්තිංසං, තදෙව තාවතිංසං, තංනිවාසො එතෙසන්ති තාවතිංසා. නිවාසභාවො ච තෙසං තත්ථ නිබ්බත්තනපුබ්බකොති ආහ – ‘‘දෙවානං තාවතිංසානන්ති තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තදෙවාන’’න්ති. රඤ්ඤොති නිමිමහාරාජස්ස. ඔවාදෙ ඨත්වාති ‘‘සීලං අරක්ඛන්තො මම සන්තිකං මා ආගච්ඡතූ’’ති නිග්ගණ්හනවසෙනපි, ‘‘එකන්තතො මම විජිතෙ වසන්තෙන සීලං රක්ඛිතබ්බ’’න්ති එවං පවත්තිතඔවාදවසෙනපි ඔවාදෙ ඨත්වා.

໓໑໒. ຜູ້ຮ່ວມເຮັດບຸນ ໓໓ ຄົນ ເກີດໃນທີ່ນີ້ ດັ່ງນັ້ນ ສະຖານທີ່ທີ່ເປັນໄປຮ່ວມກັບພວກເຂົາຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເຕດຕິງສະ (໓໓), ເຕດຕິງສະນັ້ນເອງ ຄື ຕາວະຕິງສະ, ທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງພວກເຂົາເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ຕາວະຕິງສະ. ແລະຄວາມເປັນຢູ່ອາໄສຂອງພວກເຂົາເຫຼົ່ານັ້ນ ມີການເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ນັ້ນເປັນເບື້ອງຕົ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ແຫ່ງເທວະດາຊັ້ນດາວະດຶງທັງຫຼາຍ ຄື ແຫ່ງເທວະດາທີ່ເກີດໃນພົບດາວະດຶງ". ຄຳວ່າ "ແຫ່ງພະລາຊາ" ຄື ແຫ່ງພະຍານິມິມະຫາລາດ. ຄຳວ່າ "ຕັ້ງຢູ່ໃນໂອວາດ" ຄື ຕັ້ງຢູ່ໃນໂອວາດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຂົ່ມຂູ່ ວ່າ "ຜູ້ບໍ່ຮັກສາສິນ ຢ່າມາໃກ້ເຮົາ" ບາງ, ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂອວາດທີ່ເປັນໄປຢ່າງນີ້ ວ່າ "ຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນແວ່ນແຄວ້ນຂອງເຮົາ ຕ້ອງຮັກສາສິນໂດຍສ່ວນດຽວ" ບາງ.

අථ [Pg.149] නන්ති මහාජුතිකං මහාවිප්ඵාරං මහානුභාවං නිමිරාජානං. ‘‘සක්කොහමස්මි දෙවින්දො, තව සන්තිකමාගතො’’ති අත්තනො සක්කභාවං පවෙදෙත්වා ‘‘කඞ්ඛං තෙ පටිවිනොදෙස්සාමී’’ති ආහ. තෙනාහ ‘‘සබ්බභූතානමිස්සරා’’තිආදි.

ຄຳວ່າ "ລຳດັບນັ້ນ ເຊິ່ງພະອົງ" (ອະຖະ ນັງ) ຄື ເຊິ່ງພະຍານິມິລາດ ຜູ້ມີລັດສະໝີຮຸ່ງເຮືອງໃຫຍ່ ມີຄວາມແຜ່ໄປໃຫຍ່ ມີອານຸພາບໃຫຍ່. ຊົງສະແດງຄວາມເປັນທ້າວສັກກະຂອງຕົນວ່າ "ເຮົາຄືທ້າວສັກກະຈອມເທບ ມາສູ່ສຳນັກຂອງທ່ານແລ້ວ" ແລ້ວກ່າວວ່າ "ເຮົາຈະບັນເທົາຄວາມສົງໄສຂອງທ່ານ". ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ຜູ້ເປັນໃຫຍ່ແຫ່ງສັດທັງປວງ".

සීලං උපාදාය ඔමකතාය ‘‘කි’’න්ති හීළෙන්තො වදති. ගුණවිසිට්ඨතායාති ලාභයසාදීනඤ්චෙව පියමනාපතාදීනඤ්ච ආසවක්ඛයපරියොසානානං නිමිත්තභාවෙන උත්තමගුණතාය. තදා සක්කො අනුරුද්ධත්ථෙරො, සො අත්තනො පුරිමජාතියං පච්චක්ඛසිද්ධංව දානතො සීලං මහන්තං විභාවෙන්තො ‘‘අහඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ අත්තනා වසියමානං කාමාවචරදෙවලොකං සන්ධාය ‘‘පෙත්තිවිසයතො’’ති වුත්තං. තස්ස හි කප්පසතසහස්සං විවට්ටජ්ඣාසයස්ස පූරිතපාරමිස්ස දෙවලොකො පෙතලොකො විය උපට්ඨාසි. තෙනෙවාහ ‘‘අච්ඡරාගණසඞ්ඝුට්ඨං, පිසාචගණසෙවිත’’න්ති (සං. නි. 1.46).

ທ້າວສັກກະກ່າວຄຳວ່າ "ຫຍັງ" (ກິ) ເປັນການດູໝິ່ນ ເພາະອາໄສຄວາມຕ່ຳຕ້ອຍກວ່າສິນ. ຄຳວ່າ "ເພາະຄວາມເປັນຄຸນວິເສດ" ຄື ເພາະຄວາມເປັນຄຸນອັນອຸດົມ ເປັນເຫດໃຫ້ໄດ້ມາເຊິ່ງລາບແລະຍົດເປັນຕົ້ນ, ຄວາມເປັນທີ່ຮັກແລະພໍໃຈເປັນຕົ້ນ ແລະມີຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະເປັນທີ່ສຸດ. ໃນເວລານັ້ນ ທ້າວສັກກະ ຄື ພະອະນຸຣຸດທະເຖລະ, ພະອົງເມື່ອຈະສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າສິນໃຫຍ່ກວ່າທານ ຕາມທີ່ປາກົດແກ່ຕົນໃນຊາດກ່ອນ ຈຶ່ງg່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ດ້ວຍວ່າ ເຮົາ...". ໃນຄຳນັ້ນ ກ່າວວ່າ "ຈາກເປດຕະວິໄສ" ໂດຍໝາຍເຖິງກາມາວະຈອນເທວະໂລກທີ່ຕົນເອງອາໄສຢູ່. ເພາະວ່າ ເທວະໂລກໄດ້ປາກົດແກ່ພະອົງຜູ້ມີອັດທະຍາໄສໃນວິວັດຕະ ຜູ້ບຳເພັນບາລະມີມາຕະຫຼອດແສນກັປ ປຽບເໝືອນເປດຕະໂລກ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອັນໝູ່ອັກສອນກຶກກ້ອງ, ອັນໝູ່ປີສາດເສບແລ້ວ".

ඛත්තියෙති ඛත්තියජාතියං. විසුජ්ඣතීති බ්‍රහ්මලොකූපපත්තිං සන්ධාය වදති කාමසංකිලෙසවිසුජ්ඣනතො. කායාති ච බ්‍රහ්මකායමාහ.

ຄຳວ່າ "ໃນກະສັດ" (ຂັດຕິເຍ) ຄື ໃນກຳເນີດກະສັດ. ຄຳວ່າ "ຍ່ອມບໍລິສຸດ" (ວິສຸດຊະຕິ) ກ່າວໂດຍໝາຍເຖິງການເຂົ້າເຖິງພົມມະໂລກ ເພາະບໍລິສຸດຈາກກິເລດເຄື່ອງເສົ້າໝອງຄືກາມ. ແລະຄຳວ່າ "ກາຍ" (ກາຍາ) ໝາຍເຖິງ ພົມມະກາຍ.

ඉමස්ස මම අදිට්ඨපුබ්බරූපං දිස්වා ‘‘අහුදෙව භය’’න්ති චින්තෙත්වා ආහ ‘‘අවිකම්පමානො’’ති. භායන්තො හි චිත්තස්ස අඤ්ඤථත්තෙන කායස්ස ච ඡම්භිතත්තෙන විකම්පති නාම. තෙනාහ ‘‘අභායමානො’’ති. සුඛං කථෙතුං හොතීති පුඤ්ඤඵලං කථෙතුං සුඛං හොති.

ທ້າວສັກກະຄິດວ່າ "ພະລາຊາອົງນີ້ເຫັນຮູບຮ່າງທີ່ບໍ່ເຄີຍເຫັນມາກ່ອນຂອງເຮົາແລ້ວ ຄົງຈະເກີດຄວາມຢ້ານກົວເປັນແທ້" ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຜູ້ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ" (ອະວິກັມປະມາໂນ). ເພາະວ່າ ຜູ້ຢ້ານກົວ ຍ່ອມຫວັ່ນໄຫວ ເພາະຄວາມຜິດແປກໄປແຫ່ງຈິດ ແລະເພາະຄວາມສະດຸ້ງຢ້ານແຫ່ງກາຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຜູ້ບໍ່ຢ້ານກົວ" (ອະພາຍະມາໂນ). ຄຳວ່າ "ຍ່ອມສະດວກທີ່ຈະກ່າວ" ຄື ຍ່ອມສະດວກທີ່ຈະກ່າວເຖິງຜົນແຫ່ງບຸນ.

313. මනං ආගම්ම යුත්තායෙව හොන්තීති මාතලිස්ස සක්කස්සෙව චිත්තං ජානිත්වා යුත්තා විය හොන්ති, රථෙ යුත්තආජානීයකිච්චං කරොන්ති දෙවපුත්තා. එවං තාදිසෙ කාලෙ තථා පටිපජ්ජන්ති, යථා එරාවණො දෙවපුත්තො හත්ථිකිච්චං. නද්ධිතො පට්ඨායාති රථපඤ්ජරපරියන්තෙන අක්ඛස්ස සම්බන්ධට්ඨානං නද්ධී, තතො පට්ඨාය. අක්ඛො බජ්ඣති එත්ථාති අක්ඛබද්ධො, අක්ඛෙන රථස්ස බද්ධට්ඨානං. යථා දෙවලොකතො යාව චන්දමණ්ඩලස්ස ගමනවීථි, තාව අත්තනො ආනුභාවෙන හෙට්ඨාමුඛමෙව රථං පෙසෙසි, එවං චන්දමණ්ඩලස්ස ගමනවීථිතො යාව රඤ්ඤො පාසාදො, තාව තථෙව පෙසෙසි. ද්වෙ මග්ගෙ දස්සෙත්වාති පතොදලට්ඨියා ආකාසං විලිඛන්තො විය අත්තනො ආනුභාවෙන නිරයගාමී දෙවලොකගාමී චාති ද්වෙ මග්ගෙ [Pg.150] දස්සෙත්වා. කතමෙනාතිආදි දෙසනාමත්තං, යථා තෙන රථෙන ගච්ඡන්තස්ස නිරයො දෙවලොකො ච පාකටා හොන්ති, තථා කරණං අධිප්පෙතං.

໓໑໓. ຄຳວ່າ "ອາໄສໃຈແລ້ວ ຍ່ອມເປັນເໝືອນທຽມແລ້ວ" ຄື ເທວະບຸດທັງຫຼາຍຮູ້ໃຈຂອງມາດະລີແລະທ້າວສັກກະແລ້ວ ຍ່ອມເປັນເໝືອນທຽມແລ້ວ, ຍ່ອມເຮັດໜ້າທີ່ຂອງມ້າອາຊານໄນທີ່ທຽມໃນລົດ. ໃນເວລາເຊັ່ນນັ້ນ ຍ່ອມປະຕິບັດຢ່າງນັ້ນ ເໝືອນເອຣາວັນເທວະບຸດເຮັດໜ້າທີ່ຂອງຊ້າງ. ຄຳວ່າ "ຕັ້ງແຕ່ບ່ອນຜູກ" (ນັດທິໂຕ ປັດຖາຍະ) ຄື ບ່ອນຕໍ່ລະຫວ່າງເພົາກັບຂອບກົງລົດ ຊື່ວ່າ ນັດທີ, ຕັ້ງແຕ່ບ່ອນນັ້ນໄປ. ເພົາຖືກຜູກໄວ້ໃນບ່ອນນີ້ ຊື່ວ່າ ອັກຂະພັດທະ, ໄດ້ແກ່ ບ່ອນທີ່ລົດຖືກຜູກໄວ້ດ້ວຍເພົາ. ມາດະລີສົ່ງລົດໃຫ້ປິ່ນໜ້າລົງລຸ່ມດ້ວຍອານຸພາບຂອງຕົນ ຕັ້ງແຕ່ເທວະໂລກຈົນຮອດທາງເດີນຂອງດວງຈັນຢ່າງໃດ, ກໍສົ່ງລົດໄປຢ່າງນັ້ນ ຕັ້ງແຕ່ທາງເດີນຂອງດວງຈັນຈົນຮອດປາສາດຂອງພະລາຊາ. ຄຳວ່າ "ສະແດງທາງສອງສາຍ" ຄື ປຽບເໝືອນຂີດຂຽນອາກາດດ້ວຍປະຕົດ (ປະຕັກ) ສະແດງທາງສອງສາຍ ຄື ທາງໄປສູ່ນະລົກ ແລະທາງໄປສູ່ເທວະໂລກ ດ້ວຍອານຸພາບຂອງຕົນ. ຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ໂດຍທາງໃດ" (ກະຕະເມນະ) ເປັນພຽງແຕ່ເທດສະໜາ, ໝາຍເຖິງການເຮັດໃຫ້ທາງໄປສູ່ນະລົກແລະເທວະໂລກປາກົດແກ່ຜູ້ເດີນທາງໄປດ້ວຍລົດນັ້ນ.

වුත්තකාරණමෙව සන්ධායාහ මහාසත්තො ‘‘උභයෙනෙව මං මාතලි නෙහී’’ති. දුග්ගන්ති දුග්ගමං. වෙත්තරණින්ති එවංනාමකං නිරයං. කුථිතන්ති පක්කුථිතං නිපක්කතෙලසදිසජාලං. ඛාරසංයුත්තන්ති ඛාරොදකසදිසං.

ພະມະຫາສັດໝາຍເຖິງເຫດຜົນທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ມາດະລີ ເຈົ້າຈົ່ງນຳເຮົາໄປທັງສອງທາງນັ້ນເອງ". ຄຳວ່າ "ທາງໄປຍາກ" (ທຸກຄັງ) ຄື ໄປໄດ້ຍາກ. ຄຳວ່າ "ເວດຕະຣະນີ" ຄື ນະລົກທີ່ມີຊື່ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ "ເດືອດພ່ານ" (ຄຸຖິຕັງ) ຄື ເດືອດພ່ານແລ້ວ ມີແປວໄຟປຽບເໝືອນນ້ຳມັນທີ່ກ່ຽວຮ້ອນ. ຄຳວ່າ "ປະກອບດ້ວຍນ້ຳດ່າງ" (ຄາຣະສັງຍຸດຕັງ) ຄື ປຽບເໝືອນນ້ຳດ່າງ.

රථං නිවත්තෙත්වාති නිරයාභිමුඛතො නිවත්තෙත්වා. බීරණීදෙවධීතායාති ‘‘බීරණී’’ති එවංනාමිකාය අච්ඡරාය. සොණදින්නදෙවපුත්තස්සාති ‘‘සොණදින්නො’’ති එවංනාමකස්ස දෙවපුත්තස්ස. ගණදෙවපුත්තානන්ති ගණවසෙන පුඤ්ඤං කත්වා ගණවසෙනෙව නිබ්බත්තදෙවපුත්තානං.

ຄຳວ່າ "ກັບລົດແລ້ວ" ຄື ໃຫ້ກັບລົດຈາກການປິ່ນໜ້າໄປສູ່ນະລົກ. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງນາງເທບທິດາພີຣະນີ" ຄື ແຫ່ງນາງອັກສອນທີ່ມີຊື່ວ່າ ພີຣະນີ. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງໂສນະທິນນະເທວະບຸດ" ຄື ແຫ່ງເທວະບຸດທີ່ມີຊື່ວ່າ ໂສນະທິນນະ. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງຄະນະເທວະບຸດທັງຫຼາຍ" ຄື ແຫ່ງເທວະບຸດທັງຫຼາຍທີ່ເຮັດບຸນຮ່ວມກັນເປັນກຸ່ມ ແລ້ວເກີດຮ່ວມກັນເປັນກຸ່ມ.

පත්තකාලෙති උපකට්ඨාය වෙලාය. අතිථින්ති පච්චෙකසම්බුද්ධං. කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ එකං ඛීණාසවත්ථෙරන්තිපි වදන්ති. මාතාව පුත්තං සකිමාභිනන්දීති යථා පවාසතො ආගතං පුත්තං මාතා සකිං එකවාරං ආගතකාලෙ අභිනන්දති, තථා නිච්චකාලෙ අභිනන්දි සක්කච්චං පරිවිසි. සංයමා සංවිභාගාති සීලසංයමා සංවිභාගසීලා. ජාතකෙති නිමිජාතකෙ.

ຄຳວ່າ "ໃນເວລາອັນຄວນ" (ປັດຕະກາເລ) ຄື ໃນເວລາທີ່ມາເຖິງແລ້ວ. ຄຳວ່າ "ແຂກ" (ອະຕິຖິງ) ຄື ພະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າ. ບາງທ່ານກໍກ່າວວ່າ ໄດ້ແກ່ ພະຂີນາສົບເຖລະອົງໜຶ່ງ ໃນສາສະໜາຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກັດສະປະ. ຄຳວ່າ "ປຽບເໝືອນມານດາຍິນດີຕ້ອນຮັບບຸດຄັ້ງດຽວ" ອະທິບາຍວ່າ ມານດາຍ່ອມຍິນດີຕ້ອນຮັບບຸດຜູ້ກັບມາຈາກຕ່າງຖິ່ນພຽງຄັ້ງດຽວໃນເວລາທີ່ມາຮອດຢ່າງໃດ, ກໍຍິນດີຕ້ອນຮັບໃນທຸກເວລາ ແລະບຳລຸງຮັກສາໂດຍເຄົາລົບຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ສັງຍະມະ ແລະ ສັງວິພາກ" ຄື ການສຳລວມໃນສິນ ແລະການມີປົກກະຕິແບ່ງປັນ. ຄຳວ່າ "ໃນຊາດົກ" ຄື ໃນນິມິຊາດົກ.

චිත්තකූටන්ති දෙවනගරස්ස දක්ඛිණදිසාය ද්වාරකොට්ඨකං. සක්කො චිත්තං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තොති මහාසත්තෙ පවත්තං දෙවතානං සක්කාරසම්මානං පටිච්ච උප්පන්නං අත්තනො උසූයචිත්තං බහි අනාවිකත්වා අබ්භන්තරෙයෙව ච නං ඨපෙතුං අසක්කොන්තො. අඤ්ඤෙසං පුඤ්ඤෙන වසාහීති සක්කස්ස මහාසත්තං රොසෙතුකාමතාය ආරාධනං නිදස්සෙති. පුරාණසක්කො දීඝායුකො, තං උපාදාය ජරාජිණ්ණං විය කත්වා ‘‘ජරසක්කො’’ති වුත්තං.

ຄຳວ່າ "ຈິດຕະກູດ" ຄື ຊຸ້ມປະຕູທາງທິດໃຕ້ຂອງເທວະນະຄອນ. ຄຳວ່າ "ທ້າວສັກກະບໍ່ສາມາດຈະກັ້ນຈິດໄວ້ໄດ້" ຄື ບໍ່ສາມາດຈະເກັບຄວາມອິດສາຂອງຕົນທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະການສັກກາລະບູຊາຂອງເທວະດາທັງຫຼາຍທີ່ມີຕໍ່ພະມະຫາສັດ ໄວ້ພາຍໃນໂດຍບໍ່ສະແດງອອກມາພາຍນອກໄດ້. ຄຳວ່າ "ຈົ່ງຢູ່ດ້ວຍບຸນຂອງຜູ້ນຶ່ນເຖີດ" ສະແດງເຖິງການເຊື້ອເຊີນດ້ວຍຄວາມຢາກໃຫ້ພະມະຫາສັດຂັດເຄືອງໃຈຂອງທ້າວສັກກະ. ທ້າວສັກກະອົງກ່ອນມີອາຍຸຍືນ, ເພາະອາໄສເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ເໝືອນແກ່ຊະລາ ແລ້ວກ່າວວ່າ "ທ້າວສັກກະແກ່" (ຊະຣາສັກໂກ).

315. සෙසං සබ්බන්ති පබ්බජ්ජුපගමනා සෙසං අත්තනො වංසෙ පොරාණරාජූනං රාජචාරිත්තං. පාකතිකන්ති පුන සභාවත්තමෙව ගතො අහොසි, අපබ්බජිතභාවවචනෙනෙවස්ස බ්‍රහ්මවිහාරභාවනාදීනං පබ්බජ්ජාගුණානං අභාවො දීපිතො හොති.

໓໑໕. ຄຳວ່າ "ສ່ວນທີ່ເຫຼືອທັງໝົດ" ຄື ລາຊະປະເພນີຂອງພະລາຊາບູຮານໃນວົງຕະກູນຂອງຕົນ ນອກຈາກການອອກບວດ. ຄຳວ່າ "ເປັນປົກກະຕິ" ຄື ໄດ້ກັບຄືນສູ່ສະພາບເດີມອີກ, ດ້ວຍຄຳກ່າວເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ໄດ້ບວດນີ້ເອງ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ມີຄຸນແຫ່ງການບວດ ມີພົມມະວິຫານພາວະນາເປັນຕົ້ນ.

316. වීරියං අකරොන්තො සමුච්ඡින්දති, න තාව සමුච්ඡින්නං, කල්‍යාණමිත්තසංසග්ගාදිපච්චයසමවායෙ සති සීලවතං කල්‍යාණවත්තං පවත්තෙතුං සක්කොති[Pg.151]. දුස්සීලෙන සමුච්ඡින්නං නාම හොති තස්ස තත්ථ නිරාසභාවෙන පටිපත්තියා එව අසම්භවතො. සත්ත සෙඛා පවත්තෙන්ති කල්‍යාණවත්තස්ස අපරිනිට්ඨිතකිච්චත්තා. ඛීණාසවෙන පවත්තිතං නාම පරිනිට්ඨිතකිච්චත්තා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໓໑໖. ຜູ້ບໍ່ເຮັດຄວາມພຽນ ຍ່ອມຕັດຂາດ, ແຕ່ຍັງບໍ່ຊື່ວ່າຕັດຂາດຢ່າງເດັດຂາດ, ເມື່ອມີການພ້ອມພຽງແຫ່ງປັດໄຈມີການຄົບຫາການລະຍານະມິດເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມສາມາດດຳເນີນກັນລະຍານະວັດຂອງຜູ້ມີສິນໄດ້. ທີ່ຊື່ວ່າຖືກຕັດຂາດໂດຍຄົນທຸສິນ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ມີຄວາມຫວັງໃນກັນລະຍານະວັດນັ້ນ ແລະເພາະການປະຕິບັດເປັນໄປບໍ່ໄດ້ເລີຍ. ພະເສຂະບຸກຄົນ ໗ ຈຳພວກ ຍ່ອມດຳເນີນກັນລະຍານະວັດ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຍັງເຮັດກິດບໍ່ສຳເລັດ. ທີ່ຊື່ວ່າອັນພະຂີນາສົບດຳເນີນແລ້ວ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີກິດສຳເລັດແລ້ວ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍແທ້ໆ.

මඝදෙවසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບໃນອັດຖະກະຖາມະຄາເທວະສູດ ຈົບບໍລິບູນແລ້ວ.

4. මධුරසුත්තවණ්ණනා

໔. ການອະທິບາຍມະທຸຣະສູດ (ມະທຸຣະສູດວັນນະນາ).

317. මධුරායන්ති උත්තරමධුරායං. ගුන්දාවනෙති කාළසිප්පලිවනෙ. අතිමුත්තකවනෙති ච වදන්ති. චතූසු වණ්ණෙසු බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො. පණ්ඩරොති පරිසුද්ධො. කාළකොති අපරිසුද්ධො. ජාතිගොත්තාදිපඤ්ඤාපනට්ඨානෙසූති ජාතිගොත්තාදිවසෙන සුද්ධචින්තායං බ්‍රාහ්මණා එව සුද්ධජාතිකා, න ඉතරෙති අධිප්පායො. සංසාරතො වා සුද්ධචින්තායං බ්‍රාහ්මණාව සුජ්ඣන්ති වෙදවිහිතස්ස සුද්ධවිධිනො අඤ්ඤෙසං අවිසයත්තාති අධිප්පායො. තං පනෙතං තෙසං විරුජ්ඣති ඛත්තියවෙස්සානම්පි මන්තජ්ඣෙනස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා, මන්තජ්ඣෙනවිධිනා ච සංසාරසුද්ධියාභාවතො. පුත්තා නාම අනොරසාපි හොන්ති, න තථා ඉමෙති ආහ ‘‘ඔරසා’’ති. උරෙ සංවඩ්ඪිතපුත්තොපි ‘‘ඔරස’’න්ති වුච්චති. ඉමෙ පන මුඛතො නිග්ගතො හුත්වා උරෙ සංවඩ්ඪාති දස්සෙතුං ‘‘ඔරසා මුඛතො ජාතා’’ති වුත්තං. තතො එව බ්‍රහ්මතො ජාතාති බ්‍රහ්මජා, බ්‍රහ්මසම්භූතාපි ‘‘බ්‍රහ්මජා’’ති වුච්චන්ති, න තථා ඉමෙ. ඉමෙ පන පච්චක්ඛතො බ්‍රහ්මුනා නිම්මිතාති බ්‍රහ්මනිම්මිතා, තතො එව බ්‍රහ්මතො ලද්ධබ්බවිජ්ජාදිදායජ්ජදායාදාති බ්‍රහ්මදායාදාති සබ්බමෙතං බ්‍රාහ්මණානං කත්ථනාපලාපසදිසං විඤ්ඤූනං අප්පමාණං අවිමද්දක්ඛමං වාචාවත්ථුමත්තං බ්‍රහ්මකුත්තස්සෙව අභාවතො. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගවණ්ණනායං වුත්තමෙව. තෙනාහ ‘‘ඝොසොයෙවා’’තිආදි. වොහාරමත්තමෙවෙතන්ති එතං ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො’’තිආදි වචනමත්තමෙව, න තස්ස අත්ථො තෙහි අධිප්පෙතප්පකාරො අත්ථි.

໓໑໗. ຄຳວ່າ Madhurāyaṃ ໄດ້ແກ່ ໃນເມືອງອຸດຕະຣະມະທຸຣາ. ຄຳວ່າ Gundāvane ໄດ້ແກ່ ໃນປ່າກາລະສິບປະລິວັນ. ບາງແຫ່ງກໍເອີ້ນວ່າ Atimuttakavana (ປ່າອະຕິມຸດຕະກະ). ຄຳວ່າ Catūsu vaṇṇesu brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo (ໃນບັນດາວັນນະທັງສີ່ ວັນນະພຣາມປະເສີດທີ່ສຸດ). ຄຳວ່າ Paṇḍaro ໄດ້ແກ່ ບໍລິສຸດ. ຄຳວ່າ Kāḷako ໄດ້ແກ່ ບໍ່ບໍລິສຸດ. ຄຳວ່າ Jātigottādipaññāpanaṭṭhānesū ຄວາມວ່າ ໃນການບັນຍັດເລື່ອງຊາດແລະໂຄດເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄວາມຄິດວ່າບໍລິສຸດໂດຍຊາດແລະໂຄດເປັນຕົ້ນ ພວກພຣາມເທົ່ານັ້ນມີຊາດບໍລິສຸດ ພວກອື່ນບໍ່ແມ່ນ ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ຫຼືວ່າ ດ້ວຍຄວາມຄິດວ່າບໍລິສຸດຈາກສັງສານວັດ ພວກພຣາມເທົ່ານັ້ນຍ່ອມບໍລິສຸດ ເພາະວິທີການເຮັດໃຫ້ບໍລິສຸດທີ່ກຳນົດໄວ້ໃນຄຳພີພຣະເວດ ບໍ່ແມ່ນວິໄສຂອງຄົນພວກອື່ນ ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ແຕ່ຄຳນັ້ນຂອງພວກເຂົາຂັດແຍ້ງກັນ ເພາະແມ່ນແຕ່ພວກກະສັດແລະແພດກໍໄດ້ຮັບອະນຸຍາດໃຫ້ຮຽນມົນ ແລະເພາະບໍ່ມີຄວາມບໍລິສຸດຈາກສັງສານວັດດ້ວຍວິທີການຮຽນມົນ. ຂຶ້ນຊື່ວ່າບຸດ ແມ້ທີ່ບໍ່ແມ່ນບຸດເກີດຈາກອົກກໍມີຢູ່ ແຕ່ພວກນີ້ບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “orasā” (ເກີດຈາກອົກ). ແມ້ບຸດທີ່ລ້ຽງໃຫຍ່ຂຶ້ນມາແນບອົກ ກໍເອີ້ນວ່າ “orasa” (ເກີດຈາກອົກ). ແຕ່ເພື່ອສະແດງວ່າ ພວກນີ້ອອກມາຈາກປາກແລ້ວໃຫຍ່ຂຶ້ນມາແນບອົກ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “orasā mukhato jātā” (ເກີດຈາກອົກ ເກີດຈາກປາກ). ເພາະເກີດຈາກພຣົມນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ brahmajā (ເກີດຈາກພຣົມ), ແມ້ພວກທີ່ເກີດຮ່ວມກັບພຣົມ ກໍເອີ້ນວ່າ “brahmajā” ແຕ່ພວກນີ້ບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ. ແຕ່ພວກນີ້ຊື່ວ່າ brahmanimmitā (ຜູ້ນິມິດໂດຍພຣົມ) ເພາະພຣົມນິມິດຂຶ້ນມາຕໍ່ໜ້າ, ຊື່ວ່າ brahmadāyādā (ຜູ້ເປັນທາຍາດຂອງພຣົມ) ເພາະເປັນຜູ້ຮັບມໍຣະດົກມີວິຊາເປັນຕົ້ນ ທີ່ຄວນໄດ້ຮັບຈາກພຣົມນັ້ນເອງ, ຄຳທັງໝົດນີ້ ເປັນຄືກັບຄຳໂອ້ອວດແລະຄຳເພີ້ຝັນຂອງພວກພຣາມ ບໍ່ມີປະມານສຳລັບຜູ້ຮູ້ ບໍ່ອາດທົນຕໍ່ການພິສູດໄດ້ ເປັນພຽງແຕ່ຄຳເວົ້າເທົ່ານັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນພຣົມບໍ່ມີຢູ່ແທ້. ສ່ວນຄຳໃດທີ່ຄວນກ່າວໃນທີ່ນີ້ ຄຳນັ້ນໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຄຳອະທິບາຍຄຳພີວິສຸດທິມັກ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ghosoyevā” (ເປັນພຽງສຽງເທົ່ານັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Vohāramattamevetanti ຄວາມວ່າ ຄຳນີ້ວ່າ “brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo” ເປັນຕົ້ນ ເປັນພຽງແຕ່ຄຳເວົ້າເທົ່ານັ້ນ ເນື້ອຄວາມຂອງຄຳນັ້ນ ຕາມທີ່ພວກເຂົາປະສົງ ບໍ່ມີຢູ່ແທ້.

318. සමිජ්ඣෙය්‍යාති දිට්ඨිදීපනවසෙන අත්තනො අජ්ඣාසයො නිප්ඵජ්ජෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘මනොරථො පූරෙය්‍යා’’ති. ඛත්තියොපීති පරඛත්තියොපි[Pg.152]. අස්සාති සමිද්ධධනාදිං පත්තස්ස. තෙනාහ – ‘‘ඉස්සරියසම්පත්තස්සා’’ති නෙසන්ති එතෙසං චතුන්නං වණ්ණානං එත්ථ පුබ්බුට්ඨායිභාවාදිනා ඉතරෙහි උපචරිතබ්බතාය න කිඤ්චි නානාකරණන්ති යොජනා.

໓໑໘. ຄຳວ່າ Samijjheyyā ຄວາມວ່າ ຄວາມປະສົງຂອງຕົນ ຈະພຶງສຳເລັດດ້ວຍການສະແດງທິດຖິ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “manoratho pūreyyā” (ຄວາມປາດຖະໜາພຶງເຕັມປ່ຽມ). ຄຳວ່າ Khattiyopī ໄດ້ແກ່ ແມ້ກະສັດຄົນອື່ນ. ຄຳວ່າ Assā ໄດ້ແກ່ ຂອງຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍຊັບອັນຮັ່ງມີເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “issariyasampattassā” (ຂອງຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍຄວາມເປັນໃຫຍ່). ຄຳວ່າ nesaṃ ຄວາມວ່າ ໃນບັນດາວັນນະທັງສີ່ເຫຼົ່ານີ້ ບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນແຕ່ຢ່າງໃດ ໃນການທີ່ຄົນອື່ນຈະພຶງບຳລຸງຮັບໃຊ້ ດ້ວຍການລຸກຮັບກ່ອນເປັນຕົ້ນ ນີ້ຄືການເຊື່ອມໂຍງຄຳ.

322. අහං චීවරාදීහි උපට්ඨාකො, තුම්හාකං ඉච්ඡිතච්ඡිතක්ඛණෙ වදෙය්‍යාථ යෙනත්ථොති යොජනා. චොරාදිඋපද්දවනිසෙධනෙන රක්ඛාගුත්ති, දානාදිනිමිත්තඋපද්දවනිසෙධනෙන ආවරණගුත්ති. පච්චුප්පන්නානත්ථනිසෙධනෙන වා රක්ඛාගුත්ති, ආගාමිඅනත්ථනිසෙධනෙන ආවරණගුත්ති. එත්ථ ච ඛත්තියාදීසු යො යො ඉස්සරො, තස්ස ඉතරෙන අනුවත්තෙතබ්බභාවෙ, කුසලාකුසලකරණෙන නෙසං වසෙන ලද්ධබ්බඅභිසම්පරායෙ, පබ්බජිතෙහි ලද්ධබ්බසාමීචිකිරියාය ච අණුමත්තොපි විසෙසො නත්ථි, තස්මා සො විසෙසාභාවො පාළියං තත්ථ තත්ථ වාරෙ ‘‘එවං සන්තෙ’’තිආදිනා විභාවිතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໓໒໒. ຄຳວ່າ Ahaṃ cīvarādīhi upaṭṭhāko... ຄວາມວ່າ ຂ້ານ້ອຍເປັນຜູ້ບຳລຸງດ້ວຍຈີວອນເປັນຕົ້ນ ໃນເວລາທີ່ພວກທ່ານປາດຖະໜາສິ່ງໃດ ກໍຂໍໃຫ້ບອກສິ່ງທີ່ຕ້ອງການນັ້ນ ນີ້ຄືການເຊື່ອມໂຍງຄຳ. ການຮັກສາຄຸ້ມຄອງ (rakkhāgutti) ດ້ວຍການປ້ອງກັນອັນຕະລາຍມີໂຈນເປັນຕົ້ນ, ການປ້ອງກັນປິດກັ້ນ (āvaraṇagutti) ດ້ວຍການປ້ອງກັນອັນຕະລາຍທີ່ມີທານເປັນຕົ້ນເປັນເຫດ. ຫຼືວ່າ ການຮັກສາຄຸ້ມຄອງ ດ້ວຍການປ້ອງກັນສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດໃນປັດຈຸບັນ, การປ້ອງກັນປິດກັ້ນ ດ້ວຍການປ້ອງກັນສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດໃນອະນາຄົດ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ໃນບັນດາກະສັດເປັນຕົ້ນ ບຸກຄົນໃດກໍຕາມທີ່ເປັນໃຫຍ່ ໃນການທີ່ຄົນອື່ນຈະຕ້ອງປະພຶດຕາມບຸກຄົນນັ້ນ, ໃນເລື່ອງພົບພູມເບື້ອງໜ້າທີ່ພວກເຂົາຈະພຶງໄດ້ຮັບຕາມອຳນາດແຫ່ງການເຮັດກຸສົນແລະອະກຸສົນ, ແລະໃນເລື່ອງສາມີຈິກຳທີ່ພວກເຂົາຈະພຶງໄດ້ຮັບຈາກບັນພະຊິດ ບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນແມ້ແຕ່ໜ້ອຍດຽວ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວາມບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງສະແດງໄວ້ໃນພຣະບາລີໃນວາລະນັ້ນໆ ດ້ວຍຄຳວ່າ “evaṃ sante” (ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

මධුරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບໃນຄຳອະທິບາຍມະທຸຣະສູດ ຈົບລົງພຽງເທົ່ານີ້.

5. බොධිරාජකුමාරසුත්තවණ්ණනා

໕. ຄຳອະທິບາຍໂພທິຣາຊະກຸມາຣະສູດ

324. ඔලොකනකපදුමන්ති ලීලාඅරවින්දං. තස්මාති කොකනදසණ්ඨානත්තා කොකනදොති සඞ්ඛං ලභි.

໓໒໔. ຄຳວ່າ Olokanakapadumaṃ ໄດ້ແກ່ ດອກບົວຫຼິ້ນ (ດອກບົວຖືສຳລັບເບິ່ງຫຼິ້ນ). ຄຳວ່າ Tasmā ຄວາມວ່າ ເພາະມີສັນຖານຄືດອກບົວແດງ ຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ ໂກກະນົດ (Kokanada).

325. යාව පච්ඡිම…පෙ… ඵලකං වුත්තං තස්ස සබ්බපච්ඡා සන්ථතත්තා. උපරිමඵලගතඤ්හි සොපානමත්ථකං. ඔලොකනත්ථංයෙවාති න කෙවලං භගවතො ආගමනඤ්ඤෙව ඔලොකනත්ථං, අථ ඛො අත්තනො පත්ථනාය සන්ථරාපිතාය චෙලපටිකාය අක්කමනස්සපි.

໓໒໕. ຄຳວ່າ Yāva pacchima...pe... phalakaṃ ທ່ານກ່າວໄວ້ ເພາະແຜ່ນກະດານນັ້ນ ປູໄວ້ຫຼັງສຸດທັງໝົດ. ເພາະວ່າ ຍອດຂັ້ນໄດຢູ່ເທິງແຜ່ນກະດານເບື້ອງເທິງ. ຄຳວ່າ Olokanatthaṃyeva ຄວາມວ່າ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ເພື່ອເບິ່ງການສະເດັດມາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເພື່ອເບິ່ງການຢຽບລົງເທິງຜ້າລາດ ທີ່ຕົນໃຫ້ປູໄວ້ເພື່ອຄວາມປາດຖະໜາຂອງຕົນນຳອີກ.

සකුණපොතකෙති කාදම්බටිට්ටිභපුත්තකෙ. අඤ්ඤොව භවෙය්‍යාති තස්මිං අත්තභාවෙ මාතුගාමතො අඤ්ඤො ඉදානි භරියාභූතො මාතුගාමො භවෙය්‍ය. පුත්තං ලභෙය්‍යාති අත්තනො කම්මවසෙන පුත්තං, නො තස්ස. උභොහීති ඉමෙහි එව උභොහි. ඉමෙහි කාරණෙහීති තස්ස රාජකුමාරස්ස බුද්ධං පටිච්ච මිච්ඡාගහණං, තිත්ථියානං උජ්ඣායනං, අනාගතෙ මනුස්සානං භික්ඛූනං උද්දිස්ස විප්පටිසාරොති ඉමෙහි තීහි කාරණෙහි. පඤ්ඤත්තන්ති සන්ථතං චෙලපටිකං. මඞ්ගලං ඉච්ඡන්තීති මඞ්ගලිකා.

ຄຳວ່າ Sakuṇapotake ໄດ້ແກ່ ລູກນົກຍາງແລະລູກນົກຕ້ອຍຕີວິດ. ຄຳວ່າ Aññova bhaveyyā ຄວາມວ່າ ໃນອັດຕະພາບນັ້ນ ຍິງອື່ນນອກຈາກສະຕີ ຜູ້ເປັນພັນລະຍາໃນປັດຈຸບັນ ຈະພຶງມີ. ຄຳວ່າ Puttaṃ labheyyā ຄວາມວ່າ ຈະພຶງໄດ້ລູກດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳຂອງຕົນ, ບໍ່ແມ່ນຂອງນາງນັ້ນ. ຄຳວ່າ Ubhohī ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍເຫດທັງສອງນີ້ເອງ. ຄຳວ່າ Imehi kāraṇehī ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍເຫດສາມປະການນີ້ ຄື: ຄວາມເຫັນຜິດຂອງພຣະຣາຊະກຸມານນັ້ນປາຣົບພຣະພຸດທະເຈົ້າ, ຄວາມເພ່ງໂທດຂອງພວກອັນຍະເດຍຣະຖີ, ແລະຄວາມເດືອດຮ້ອນໃຈຂອງມະນຸດທັງຫຼາຍໃນອະນາຄົດ ໂດຍປາຣົບພວກພິກຂຸ. ຄຳວ່າ Paññattaṃ ໄດ້ແກ່ ຜ້າລາດທີ່ປູໄວ້. ຄຳວ່າ Maṅgalaṃ icchantī ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປາດຖະໜາມຸງຄຸນ (ຖືມຸງຄຸນ).

326. තතියං [Pg.153] කාරණන්ති ඉමිනා භික්ඛූසු විප්පටිසාරානුප්පාදනමාහ. යං කිඤ්චි පරිභුඤ්ජන-සුඛං කාමසුඛල්ලිකානුයොගොති අධිප්පායෙන කාමසුඛල්ලිකානුයොගසඤ්ඤී හුත්වා…පෙ… මඤ්ඤමානො එවමාහ.

໓໒໖. ຄຳວ່າ Tatiyaṃ kāraṇaṃ ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານກ່າວເຖິງການບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມເດືອດຮ້ອນໃຈໃນພວກພິກຂຸ. ຄວາມສຸກໃນການບໍລິໂພກສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງ ເປັນກາມະສຸຂັລລິການຸໂຍກ ດ້ວຍຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ ຈຶ່ງເປັນຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນວ່າເປັນກາມະສຸຂັລລິການຸໂຍກ... ເມື່ອສຳຄັນຢູ່ ຈຶ່ງກ່າວຢ່າງນີ້.

327. අථ නං භගවා තතො මිච්ඡාභිනිවෙසතො විවෙචෙතුකාමො ‘‘සො ඛො අහ’’න්තිආදිනා අත්තනො දුක්කරචරියං දස්සෙතුං ආරභි. මහාසච්චකෙ(ම. නි. 1.364 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං ‘‘සො ඛො අහ’’න්තිආදිපාඨස්ස තත්ථ ආගතනියාමෙනෙව ආගතත්තා. පාසරාසිසුත්තෙ (ම. නි. 1.272 ආදයො) වුත්තනයෙනාති එත්ථාපි එසෙව නයො.

໓໒໗. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອມີພຣະປະສົງຈະປົດປ່ອຍພຣະຣາຊະກຸມານນັ້ນ ຈາກຄວາມຍຶດໝັ້ນທີ່ຜິດນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງເລີ່ມສະແດງທຸກກໍຣະກິຣິຍາຂອງພຣະອົງ ດ້ວຍຄຳວ່າ “so kho ahaṃ” (ເຮົານັ້ນແລ) ເປັນຕົ້ນ. ເນື້ອຄວາມນີ້ ພຶງຊາບໂດຍນຳນອງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນມະຫາສັດຈະກະສູດ ເພາະບົດວ່າ “so kho ahaṃ” ເປັນຕົ້ນ ມາແລ້ວຕາມແບບທີ່ມາໃນສູດນັ້ນ. ແມ້ໃນຄຳວ່າ Pāsarāsisutte vuttanayena (ໂດຍນຳນອງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນປາສາຣາສິສູດ) ກໍມີນຳນອງນີ້ເຊັ່ນກັນ.

343. අඞ්කුසං ගණ්හන්ති එතෙන තස්ස ගහණෙ ඡෙකො හොතීති අඞ්කුසගහණසිප්පං. මෙඝඋතුන්ති මෙඝං පටිච්ච උප්පන්නසීතඋතුං. පබ්බතඋතුන්ති පබ්බතං පටිච්ච උණ්හඋතුං. උභයවසෙන ච තස්ස තථා සීතුණ්හඋතුතො එනො ආගතොති ත-කාරස්ස ද-කාරං කත්වා උදෙනොති නාමං අකාසි.

໓໔໓. ຄົນທັງຫຼາຍຍ່ອມຈັບຂໍສັບຊ້າງດ້ວຍສິລະປະນີ້ ບຸກຄົນຍ່ອມເປັນຜູ້ສະຫຼາດໃນການຈັບຂໍສັບຊ້າງນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ສິລະປະນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ aṅkusagahaṇasippa (ສິລະປະການຈັບຂໍສັບຊ້າງ). ຄຳວ່າ Meghautu ໄດ້ແກ່ ລະດູໜາວທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສເມກ. ຄຳວ່າ Pabbatautu ໄດ້ແກ່ ລະດູຮ້ອນທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສພູເຂົາ. ແລະເພາະອາໄສລະດູທັງສອງນັ້ນ ຄືລະດູໜາວແລະລະດູຮ້ອນຢ່າງນັ້ນ ພຣະກຸມານນັ້ນຈຶ່ງໄດ້ສະເດັດມາ (eno āgato) ທ່ານຈຶ່ງປ່ຽນ ຕ ອັກສອນ ເປັນ ທ ອັກສອນ ແລ້ວຕັ້ງພຣະນາມວ່າ ອຸເທນ (Udena).

තාපසො ඔගාළ්හඤාණවසෙන රඤ්ඤො මතභාවං ඤත්වා. ආදිතො පට්ඨායාති කොසම්බිනගරෙ පරන්තපරඤ්ඤො අග්ගමහෙසිභාවතො පට්ඨාය. පුබ්බෙති සීලවන්තකාලෙ. හත්ථිගන්ථන්ති හත්ථීනං අත්තනො වසෙ වත්තාපනසත්ථං. තෙනෙවස්ස තං සික්ඛාපෙති, කිච්චඤ්ච ඉජ්ඣති.

ດາບົດ ຮູ້ຄວາມຕາຍຂອງພຣະຣາຊາ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຍານອັນຢັ່ງຮູ້. ຄຳວ່າ Ādito paṭṭhāya ຄວາມວ່າ ຕັ້ງແຕ່ຕອນທີ່ເປັນພຣະອັກຄະມະເຫສີຂອງພຣະເຈົ້າປະຣັນຕະປະ ໃນເມືອງໂກສຳພີ ເປັນຕົ້ນມາ. ຄຳວ່າ Pubbe ຄວາມວ່າ ໃນເວລາທີ່ມີສິນ. ຄຳວ່າ Hatthigantha ໄດ້ແກ່ ຕຳລາເຮັດໃຫ້ຊ້າງຢູ່ໃນອຳນາດຂອງຕົນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ດາບົດຈຶ່ງສອນຕຳລານັ້ນແກ່ພຣະກຸມານນັ້ນ, ແລະກິດຈະການກໍສຳເລັດ.

344. පදහනභාවොති භාවනානුයොගො. පධානෙ වා නියුත්තො පධානියො, පධානියස්ස භික්ඛුනො, තස්සෙව පධානියභාවස්ස අඞ්ගානි කාරණානි පධානියඞ්ගානි. සද්ධා එතස්ස අත්ථීති සද්ධො. කිඤ්චාපි පච්චෙකබොධිසත්තානම්පි අභිනීහාරතො පට්ඨාය ආගතා ආගමනසද්ධා එව, මහාබොධිසත්තානං පන සද්ධා ගරුතරාති සා එව ගහිතා. අචලභාවෙන ඔකප්පනං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාඛ්‍යාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති කෙනචි අකම්පියභාවෙන රතනත්තයගුණෙ ඔගාහිත්වා කප්පනං. පසාදුප්පත්ති රතනත්තයෙ පසීදනමෙව. බොධින්ති චතුමග්ගඤාණන්ති වුත්තං තංනිමිත්තත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස, බොධීති වා සම්මාසම්බොධි. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානඤ්හි මග්ගඤාණං, මග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ‘‘සම්මාසම්බොධී’’ති වුච්චති. නිච්ඡිතසුබුද්ධතාය ධම්මස්ස සුධම්මතා සඞ්ඝස්ස සුප්පටිපත්ති විනිච්ඡිතා එව [Pg.154] හොතීති ආහ ‘‘දෙසනාසීසමෙව චෙත’’න්තිආදි. තස්ස පධානං වීරියං ඉජ්ඣති රතනත්තයසද්ධාය ‘‘ඉමාය පටිපදාය ජරාමරණතො මුච්චිස්සාමී’’ති පධානානුයොගෙ අවංමුඛසම්භවතො.

໓໔໔. ຄຳວ່າ Padahanabhāvo ໄດ້ແກ່ ການປະກອບຄວາມເພຍນໃນພາວະນາ. ຫຼືວ່າ ຜູ້ຂະຫຍັນໃນຄວາມເພຍນ ຊື່ວ່າ ປະທານιຍະ (padhāniya), ຂອງພິກຂຸຜູ້ມີຄວາມເພຍນ, ອົງຄະຄືເຫດແຫ່ງຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມເພຍນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ປະທານິຍັງຄະ (padhāniyaṅga). ຄວາມເຊື່ອມີຢູ່ແກ່ບຸກຄົນນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ບຸກຄົນນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ saddho (ຜູ້ມີສັດທາ). ແມ້ວ່າສັດທາທີ່ມາຕັ້ງແຕ່ການຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາ ຂອງພຣະປັດເຈກໂພທິສັດທັງຫຼາຍ ກໍເປັນອາຄະມະນະລັດທາ (ສັດທາທີ່ມາເຖິງ) ເຊັ່ນກັນ, ແຕ່ສັດທາຂອງພຣະມະຫາໂພທິສັດທັງຫຼາຍ ມີກຳລັງຫຼາຍກວ່າ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງຖືເອົາສັດທານັ້ນ. ການຢັ່ງລົງເຊື່ອດ້ວຍຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ຄວາມວ່າ ການຢັ່ງລົງເຊື່ອໃນຄຸນຂອງພຣະຣັດຕະນະໄຕ ດ້ວຍຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວໂດຍໃຜໆ ວ່າ “ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເປັນພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ, ພຣະທຳເປັນທຳທີ່ພຣະອົງຕຣັດໄວ້ດີແລ້ວ, ພຣະສົງເປັນຜູ້ປະຕິບັດດີແລ້ວ”. ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຄວາມເລື່ອມໃສ ໄດ້ແກ່ ຄວາມເລື່ອມໃສໃນພຣະຣັດຕະນະໄຕນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Bodhi ທ່ານກ່າວວ່າ ໄດ້ແກ່ ມັກຄະຍານ 4 ເພາະມັກຄະຍານນັ້ນ ເປັນເຫດແຫ່ງສັບພັນຍຸຕາຍານ, ຫຼືວ່າ ໂພທິ ໄດ້ແກ່ ພຣະສຳມາສຳໂພທິຍານ. ເພາະວ່າ ມັກຄະຍານເປັນບາດຖານແຫ່ງສັບພັນຍຸຕາຍານ, ແລະສັບພັນຍຸຕາຍານທີ່ມີມັກຄະຍານເປັນບາດຖານ ທ່ານເອີ້ນວ່າ “sammāsambodhi” (ພຣະສຳມາສຳໂພທິຍານ). ເພາະຄວາມເປັນທຳທີ່ດີແຫ່ງພຣະທຳ ແລະຄວາມປະຕິບັດດີແຫ່ງພຣະສົງ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ກຳນົດໄວ້ແນ່ນອນແລ້ວ ດ້ວຍຄວາມຕຣັດຮູ້ດີອັນແນ່ນອນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “desanāsīsameva cetaṃ” (ນີ້ເປັນພຽງຫົວຂໍ້ແຫ່ງພຣະເທສະນາເທົ່ານັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄວາມເພຍນພະຍາຍາມຂອງບຸກຄົນນັ້ນ ຍ່ອມສຳເລັດຜົນ ເພາະມີສັດທາໃນພຣະຣັດຕະນະໄຕ ດ້ວຍຄວາມມຸ່ງໝັ້ນໃນການປະກອບຄວາມເພຍນວ່າ “ເຮົາຈັກພົ້ນຈາກຄວາມແກ່ແລະຄວາມຕາຍ ດ້ວຍຂໍ້ປະຕິບັດນີ້”.

අප්පාබාධොතිආදි හෙට්ඨා වුත්තමෙව. අගුණං පකාසෙතා ආයතිං සංවරං ආපජ්ජිතා සම්මාපටිපත්තියා විසොධනත්ථං. උදයඤ්ච අත්ථඤ්ච ගන්තුන්ති ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා’’තිආදිනා පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං උදයඤ්ච වයඤ්ච ජානිතුං. තෙනාහ ‘‘එතෙනා’’තිආදි. පරිසුද්ධාය උපක්කිලෙසවිනිමුත්තාය. නිබ්බිජ්ඣිතුන්ති තදඞ්ගවසෙන පජහිතුං සමුච්ඡෙදප්පහානස්ස පච්චයො භවිතුං. යං දුක්ඛං ඛීයතීති කිලෙසෙසු අප්පහීනෙසු තෙන තදුපනිස්සයකම්මං පටිච්ච යං දුක්ඛං උප්පජ්ජෙය්‍ය, තං සන්ධාය වුත්තං.

ບົດວ່າ Appābādho ເປັນຕົ້ນ ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນເບື້ອງຕົ້ນ. ຄວາມວ່າ ເປັນຜູ້ເປີດເຜີຍຄວາມບໍ່ດີ (ໂທດ) ເພື່ອເຖິງຄວາມສຳລວມໃນກාලຕໍ່ໄປ ແລະເພື່ອຊຳຮະດ້ວຍການປະຕິບັດຊອບ. ຄຳວ່າ Udayañca atthañca gantuṃ ຄວາມວ່າ ເພື່ອຮູ້ຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບແຫ່ງອຸປາດານັກຂັນທັງຫ້າ ດ້ວຍຄຳວ່າ “avijjāsamudayā” (ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະວິຊາ) ເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “etenā” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Parisuddhāya ໄດ້ແກ່ ທີ່ບໍລິສຸດພົ້ນຈາກອຸປະກິເລດ. ຄຳວ່າ Nibbijjhituṃ ຄວາມວ່າ ເພື່ອລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕະທັງຄະ ແລະເພື່ອເປັນປັດໄຈແຫ່ງສະມຸດເສດະປະຫານ. ຄຳວ່າ Yaṃ dukkhaṃ khīyati ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ ທຸກຂ໌ໃດທີ່ພຶງເກີດຂຶ້ນເພາະອາໄສກຳອັນເປັນອຸປະນິໄສຂອງກິເລດນັ້ນ ໃນເມື່ອກິເລດທັງຫຼາຍຍັງລະບໍ່ໄດ້.

345. සෙසදිවසෙති සත්තදිවසතො පට්ඨාය යාව ද්වෙ රත්තින්දිවා.

໓໔໕. ຄຳວ່າ Sesadivase ຄວາມວ່າ ຕັ້ງແຕ່ວັນທີເຈັດ ລົງມາຈົນເຖິງສອງວັນສອງຄືນ.

346. කුච්ඡිසන්නිස්සිතො ගබ්භො නිස්සයවොහාරෙන ‘‘කුච්ඡී’’ති වුච්චති, සො එතිස්සා අත්ථීති කුච්ඡිමතී. තෙනාහ ‘‘ආපන්නසත්තා’’ති. ආරක්ඛො පනස්ස පච්චුපට්ඨිතො හොතීති මාතරා ගහිතසරණං ගබ්භවුට්ඨිතස්ස තස්ස සරණගමනං පවෙදයිතස්ස කුසලං සරණං නාම, මාතු කතරක්ඛො පුත්තස්සපි පච්චුපට්ඨිතොති. මහල්ලකකාලෙති වචනත්ථං ජානනකාලෙ. සාරෙන්තීති යථාදිට්ඨං යථාබලං රතනත්තයගුණපතිට්ඨාපනවසෙන අස්ස සාරෙන්ති. සල්ලක්ඛෙත්වාති වුත්තමත්ථං උපධාරෙත්වා. සරණං ගහිතං නාම හොති රතනත්තයස්ස සරණභාවසල්ලක්ඛණපුබ්බකතන්නින්නචිත්තභාවතොව. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໓໔໖. ສັດຜູ້ເກີດໃນທ້ອງ ທີ່ອາໄສຢູ່ໃນທ້ອງ ທ່ານເອີ້ນວ່າ “kucchi” (ທ້ອງ) ໂດຍໂວຫານອາໄສ, ທ້ອງນັ້ນມີຢູ່ແກ່ນາງນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ນາງນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ kucchimatī (ຍິງມີທ້ອງ). ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “āpannasattā” (ຍິງມີຄັນ). ຄຳວ່າ Ārakkho panassa paccupaṭṭhito hoti ຄວາມວ່າ ການເຖິງສະຣະນະທີ່ມານດາຖືເອົາແລ້ວ ຊື່ວ່າເປັນສະຣະນະອັນເປັນກຸສົນ ແກ່ກຸມານນັ້ນຜູ້ອອກຈາກຄັນແລ້ວ ແລະຜູ້ປະກາດການເຖິງສະຣະນະ, ການຮັກສາທີ່ມານດາເຮັດແລ້ວ ຍ່ອມປາກົດແກ່ບຸດນຳອີກ. ຄຳວ່າ Mahallakakāle ໄດ້ແກ່ ໃນເວລາທີ່ຮູ້ດຽງສາ (ຮູ້ຄວາມໝາຍຂອງຄຳເວົ້າ). ຄຳວ່າ Sārentī ຄວາມວ່າ ຍ່ອມເຕືອນໃຫ້ລະນຶກເຖິງ ດ້ວຍການຕັ້ງຄຸນຂອງພຣະຣັດຕະນະໄຕໄວ້ ຕາມທີ່ເຫັນແລະຕາມກຳລັງ. ຄຳວ່າ Sallakkhetvā ຄວາມວ່າ ພິຈາລະນາເນື້ອຄວາມທີ່ก່າວແລ້ວ. ຄວາມວ່າ ການຖືເອົາສະຣະນະ ຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະຄວາມມີຈິດນ້ອມໄປໃນສະຣະນະນັ້ນ ໂດຍມີການພິຈາລະນາຄວາມເປັນສະຣະນະຂອງພຣະຣັດຕະນະໄຕເປັນເບື້ອງຕົ້ນ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

බොධිරාජකුමාරසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບໃນຄຳອະທິບາຍໂພທິຣາຊະກຸມາຣະສູດ ຈົບລົງພຽງເທົ່ານີ້.

6. අඞ්ගුලිමාලසුත්තවණ්ණනා

໖. ຄຳອະທິບາຍອັງຄຸລິມາຣະສູດ

347. අඞ්ගුලීනං මාලං ධාරෙතීති ඉමිනා අන්වත්ථා තස්ස සමඤ්ඤාති දස්සෙති. තත්‍රාති තස්මිං ආචරියවචනෙන අඞ්ගුලිමාලස්ස ධාරණෙ. කරීසසහස්සඛෙත්තෙ එකසාලිසීසං විය අපඤ්ඤායමානසකකිච්චො හොතීති අධිප්පායො. තක්කසීලං පෙසයිංසු ‘‘තාදිසස්ස ආචරියස්ස සන්තිකෙ [Pg.155] සිප්පුග්ගහසම්මාපයොගෙන දිට්ඨධම්මිකෙ සම්පරායිකෙ ච අත්ථෙ ජානන්තො භාරියං න කරෙය්‍යා’’ති. බාහිරකා අහෙසුං අහිංසකස්ස වත්තසම්පත්තියා ආචරියස්ස චිත්තසභාවතො නිබ්බත්තනතිභාවෙන. සිනෙහෙනෙව වදන්තෙති සිනෙහෙන විය වදන්තෙ.

໓໔໗. ຄຳວ່າ Aṅgulīnaṃ mālaṃ dhāreti ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ຊື່ຂອງເພິ່ນນັ້ນເປັນຊື່ທີ່ມີເນື້ອຄວາມກົງກັບຕົວແທ້. ຄຳວ່າ Tatrā ໄດ້ແກ່ ໃນການຊົງໄວ້ເຊິ່ງພວງມະໄລນິ້ວມື ຕາມຄຳຂອງອາຈານນັ້ນ. ອະທິບາຍວ່າ ເພິ່ນເປັນຜູ້ມີກິດຈະການຂອງຕົນ ທີ່ບໍ່ປາກົດ ຄືກັບຮວງເຂົ້າສາລີຮວງດຽວ ໃນນາພັນກະລີສະ. ພວກເຂົາສົ່ງໄປເມືອງຕັກກະສິລາ ດ້ວຍຄິດວ່າ “ເມື່ອຮູ້ປະໂຫຍດໃນປັດຈຸບັນແລະປະໂຫຍດໃນພົບພູມເບື້ອງໜ້າ ດ້ວຍການປະກອບຄວາມເພຍນຊອບໃນການຮຽນສິລະປະ ໃນສຳນັກຂອງອາຈານເຊັ່ນນັ້ນ ຈະບໍ່ພຶງເຮັດການຄອງເຮືອນ”. ພວກເຂົາກາຍເປັນຄົນນອກ (ຄົນອື່ນ) ເພາະຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍວັດປະຕິບັດຂອງອະຫິງສະກະ ແລະເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສະພາບຈິດຂອງອາຈານ ທີ່ເກີນຂອບເຂດ. ຄຳວ່າ Sineheneva vadante ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເວົ້າຄືກັບມີຄວາມຮັກແພງ.

ගණනම්පි න උග්ගණ්හාතීති ගණනවිධිම්පි න සල්ලක්ඛෙති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘පකතියා’’තිආදිනා. ඨපිතට්ඨානෙති රුක්ඛගච්ඡන්තරාදිකෙ ඨපිතට්ඨානෙ සකුන්තසිඞ්ගාලානං වසෙන අඞ්ගුලියො විනස්සන්ති. භග්ගවොති කොසලරඤ්ඤො පුරොහිතං ගොත්තෙන වදති. චොරො අවිස්සාසනීයො සාහසිකභාවතො. පුරාණසන්ථතා සාඛා අවිස්සාසනීයා විච්ඡිකාදීනං පවෙසනයොග්‍යත්තා. රාජා අවිස්සාසනීයො ඉස්සරියමදෙන ධනලොභෙන ච කදාචි ජීවිතෙ සඞ්කාභාවතො. ඉත්ථී අවිස්සාසනීයා ලොලසීලචිත්තභාවතො. අනුද්ධරණීයො භවිස්සති සංසාරපඞ්කතො.

ຄຳວ່າ Gaṇanampi na uggaṇhāti ຄວາມວ່າ ແມ້ວິທີການນັບ ກໍບໍ່ກຳນົດ. ທ່ານກ່າວເຫດໃນເລື່ອງນັ້ນໄວ້ ດ້ວຍຄຳວ່າ “pakatiyā” (ໂດຍປົກກະຕິ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Ṭhapitaṭṭhāne ຄວາມວ່າ ໃນບ່ອນທີ່ວາງໄວ້ ມີລະຫວ່າງຕົ້ນໄມ້ແລະກໍໄມ້ເປັນຕົ້ນ ນິ້ວມືທັງຫຼາຍຍ່ອມເສຍຫາຍໄປ ເພາະພວກນົກແລະໝາຈອກ. ຄຳວ່າ Bhaggavo ທ່ານຮ້ອງເອີ້ນປຸໂຣຫິດຂອງພຣະເຈົ້າໂກສົນ ໂດຍໂຄດ. ໂຈນ ບໍ່ຄວນໄວ້ວາງໃຈ ເພາະຄວາມເປັນຄົນໂຫດຮ້າຍ. ກິ່ງໄມ້ທີ່ເກົ່າແລະແຫ້ງ ບໍ່ຄວນໄວ້ວາງໃຈ ເພາະເປັນບ່ອນທີ່ແມງງອດເປັນຕົ້ນ ອາໄສຢູ່ໄດ້ງ່າຍ. ພຣະຣາຊາ ບໍ່ຄວນໄວ້ວາງໃຈ ເພາະຄວາມມົວເມົາໃນຄວາມເປັນໃຫຍ່ແລະຄວາມໂລບໃນຊັບ ບາງຄັ້ງຈຶ່ງບໍ່ມີຄວາມຫວັ່ນໄຫວໃນຊີວິດ. ຍິງ ບໍ່ຄວນໄວ້ວາງໃຈ ເພາະຄວາມມີຈິດໃຈໂລເລ. ຄວາມວ່າ ຈະເປັນຜູ້ທີ່ບໍ່ອາດຖອນຂຶ້ນມາໄດ້ ຈາກຕົມຄືສັງສານວັດ.

348. සඞ්කරිත්වාති ‘‘මයං එකජ්ඣං සන්නිපතිත්වා චොරං මාරෙත්වා වා පලාපෙත්වා ගමිස්සාමා’’ති සඞ්කරං කත්වා. ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරන්ති අභිසඞ්ඛරණං අධිට්ඨානං. අභිසඞ්ඛාසීති අධිට්ඨහි. සංහරිත්වාති සංඛිපිත්වා. ඔරභාගෙති චොරස්ස ඔරභාගෙ.

໓໔໘. ຄຳວ່າ Saṅkaritvā ຄວາມວ່າ ເຮັດຄວາມຕົກລົງກັນວ່າ “ພວກຮວມກັນເປັນກຸ່ມດຽວ ແລ້ວຂ້າໂຈນ ຫຼືເຮັດໃຫ້ໂຈນໜີໄປ ແລ້ວຈຶ່ງຄ່ອຍໄປ”. ຄຳວ່າ Iddhābhisaṅkhāraṃ ໄດ້ແກ່ ການປຸງແຕ່ງດ້ວຍການອະທິຖານ. ຄຳວ່າ Abhisaṅkhāsi ໄດ້ແກ່ ອະທິຖານແລ້ວ. ຄຳວ່າ Saṃharitvā ໄດ້ແກ່ ຫຍໍ້ເຂົ້າ (ຫຍໍ້ແຜ່ນດິນ). ຄຳວ່າ Orabhāge ໄດ້ແກ່ ໃນສ່ວນເບື້ອງນີ້ຂອງໂຈນ.

349. දණ්ඩොති පහරණහත්ථච්ඡෙදනාදිකො දණ්ඩනසඞ්ඛාතො දණ්ඩො. පවත්තයිතබ්බොති ආනෙතබ්බො. අපනෙත්වාති අත්තනො සන්තානතො සමුච්ඡෙදවසෙන පහාය. පටිසඞ්ඛායාති පටිසඞ්ඛානෙන. අවිහිංසායාති කරුණාය. සාරණීයධම්මෙසූති ඡසුපි සාරණීයධම්මෙසු, ඨිතො අට්ඨිතානං පාපධම්මානං බොධිමූලෙ එව සමුච්ඡින්නත්තා. යථා අතීතෙ අපරිමිතං කාලං සන්ධාවිතං, එවං ඉමාය පටිපත්තියා අනාගතෙපි සන්ධාවිස්සතීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉදානී’’තිආදිමාහ.

໓໔໙. ຄຳວ່າ Daṇḍo ໄດ້ແກ່ ອາດຍາທີ່ນັບວ່າເປັນການລົງໂທດ ມີການຕີແລະການຕັດມືເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Pavattayitabbo ໄດ້ແກ່ ພຶງນຳມາ. ຄຳວ່າ Apanetvā ຄວາມວ່າ ລະເສຍດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຕັດຂາດ ຈາກສັນດານຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ Paṭisaṅkhāyā ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການພິຈາລະນາ. ຄຳວ່າ Avihiṃsāyā ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມກະລຸນາ. ຄຳວ່າ Sāraṇīyadhammesu ຄວາມວ່າ ຕັ້ງຢູ່ໃນສາຣະນີຍະທຳທັງຫົກ ເພາະບາບທຳທີ່ບໍ່ຕັ້ງຢູ່ ໄດ້ຖືກຕັດຂາດແລ້ວ ທີ່ໂຄນຕົ້ນໂພນັ້ນເອງ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ບຸກຄົນທ່ອງທ່ຽວໄປແລ້ວຕະຫຼອດກາລນານ ບໍ່ມີປະມານໃນອະດີດຢ່າງໃດ ຍ່ອມຈະທ່ອງທ່ຽວໄປໃນອະນາຄົດ ດ້ວຍຂໍ້ປະຕິບັດນີ້ຢ່າງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “idāni” (ໃນບັດນີ້) ເປັນຕົ້ນ.

ඉත්වෙවාති ඉති එව, ඉති-සද්දො නිදස්සනත්ථො. තෙනාහ ‘‘එවං වත්වා යෙවා’’ති. අකිරීති ආකිරි, පඤ්චපි ආවුධානි විකිරි. තෙන වුත්තං ‘‘ඛිපි ඡඩ්ඩෙසී’’ති.

ຄຳວ່າ Itvevā ໄດ້ແກ່ iti eva, ສັບວ່າ iti ມີອັດສະແດງຕົວຢ່າງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “evaṃ vatvā yeva” (ກ່າວຢ່າງນັ້ນແລ້ວເທົ່ານັ້ນ). ຄຳວ່າ Akiri ໄດ້ແກ່ ໂຍນຖິ້ມ, ຄືຊັດອາວຸດທັງຫ້າຊະນິດໄປ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “khipi chaḍḍesī” (ໂຍນຖິ້ມແລ້ວ).

350. එත්තොවාති අතො එව ආගතමග්ගෙනෙව සාවත්ථිං ගතා. අධිවාසෙස්සතීති ‘‘චොරං පටිසෙධෙතුං ගමිස්සාමී’’ති වුත්තෙ තුණ්හී භවිස්සති[Pg.156]. දාරුණකම්මෙන උප්පන්නනාමන්ති ‘‘අඞ්ගුලිමාලො’’ති ඉමං නාමං සන්ධාය වදති.

໓໕໐. ຄຳວ່າ Ettovā ຄວາມວ່າ ໄປສູ່ເມືອງສາວັດຖີ ດ້ວຍຫົນທາງທີ່ມາແລ້ວນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Adhivāsessati ຄວາມວ່າ ເມື່ອມີຄຳກ່າວວ່າ “ຂ້ານ້ອຍຈັກໄປເພື່ອຫ້າມໂຈນ” ຈະຊົງນິ່ງຢູ່. ຄຳວ່າ Dāruṇakammena uppannanāmaṃ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ ຊື່ນີ້ວ່າ “Aṅgulimāla” (ອັງຄຸລິມານ) ອັນເກີດຂຶ້ນເພາະການກະທຳອັນໂຫດຮ້າຍ.

351. හත්ථී අරඤ්ඤහත්ථී හොන්ති මනුස්සානං තත්ථ ගන්තුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා, එවං අස්සාපි. කූටසහස්සානං භිජ්ජනකාරණං හොති ථෙරස්ස ආගමනභයෙන ඝටෙ ඡඩ්ඩෙත්වා පලායනෙන. ගබ්භමූළ්හායාති බ්‍යාකුලගබ්භාය. පබ්බජ්ජාබලෙනාති වුත්තං, සත්ථු දෙසනානුභාවෙනාති පන වත්තබ්බං. සො හි තස්සාපි කාරණන්ති. අරියා නාම ජාති පබ්බජ්ජා අරියභාවත්ථාය ජාතීති කත්වා.

໓໕໑. ຊ້າງທັງຫຼາຍ ເປັນຊ້າງປ່າ ເພາະມະນຸດທັງຫຼາຍບໍ່ສາມາດໄປໃນທີ່ນັ້ນໄດ້, ແມ່ນມ້າກໍເປັນຢ່າງນັ້ນຄືກັນ. ເຫດແຫ່ງການແຕກແຫ່ງໝໍ້ນ້ຳພັນໜຶ່ງ ຄືການຖິ້ມໝໍ້ນ້ຳແລ້ວແລ່ນໜີໄປ ເພາະຄວາມຢ້ານກົວຕໍ່ການມາຂອງພະເຖລະ. ຄຳວ່າ Gabbhamūḷhāyā (ແກ່ຍິງຜູ້ມີຄັນຫຼົງ) ຄື ຜູ້ມີຄັນປັ່ນປ່ວນ. ທີ່ກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍກຳລັງແຫ່ງການບັນພະຊາ' ນັ້ນ, ແຕ່ຄວນກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງເທສະໜາຂອງພະສາດສະດາ'. ເພາະວ່າ ພະສາດສະດານັ້ນ ເປັນເຫດແມ່ນແກ່ການບັນພະຊານັ້ນຄືກັນ. ທີ່ຊື່ວ່າ ອະລິຍະຊາດ ຄື ການບັນພະຊາ ເພາະເຮັດໃຫ້ເກີດເພື່ອຄວາມເປັນພະອະລິຍະ.

මහාපරිත්තං නාමෙතන්ති මහානුභාවං පරිත්තං නාමෙතං. තථා හි නං ථෙරො සබ්බභාවෙන අරියාය ජාතො සච්චාධිට්ඨානෙන අකාසි. තෙනාහ ‘‘සච්චකිරියකතට්ඨානෙ’’ති. ගබ්භමූළ්හන්ති මූළ්හගබ්භං. ගබ්භො හි පරිපක්කො සම්පජ්ජමානො විජායනකාලෙ කම්මජවාතෙහි සඤ්චාලෙත්වා පරිවත්තිතො උද්ධංපාදො අධොසීසො හුත්වා යොනිමුඛාභිමුඛො හොති, එවං සො කස්සචි අලග්ගො සොත්ථිනා බහි නික්ඛමති, විපජ්ජමානො පන විපරිවත්තනවසෙන යොනිමග්ගං පිදහිත්වා තිරියං නිපජ්ජති, තථා යස්සා යොනිමග්ගො පිදහති, සා තත්ථ කම්මජවාතෙහි අපරාපරං පරිවත්තමානා බ්‍යාකුලා මූළ්හගබ්භාති වුච්චති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ගබ්භමූළ්හ’’න්ති.

ຄຳວ່າ Mahāparittaṃ nāmetaṃ (ພະປະຣິດນີ້ຊື່ວ່າມະຫາປະຣິດ) ຄື ພະປະຣິດນີ້ຊື່ວ່າມີອານຸພາບຫຼາຍ. ດ້ວຍວ່າ ພະເຖລະໄດ້ກະທຳພະປະຣິດນັ້ນ ດ້ວຍການຕັ້ງສັດຈະອະທິຖານ ໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ເກີດແລ້ວໃນອະລິຍະຊາດ ໂດຍປະການທັງປວງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນສະຖານທີ່ອັນພະເຖລະກະທຳສັດຈະກິຣິຍາ'. ຄຳວ່າ Gabbhamūḷhaṃ (ຄັນຫຼົງ) ຄື ຄັນທີ່ຫຼົງ. ດ້ວຍວ່າ ຄັນທີ່ແກ່ຕົວເຕັມທີ່ ເມື່ອເຖິງເວລາປະສູດ ຖືກລົມກຳມັດຊະວາດພັດໃຫ້ເຄື່ອນໄຫວ ກັບຕົວເອົາຕີນຂຶ້ນເທິງ ເອົາຫົວລົງລຸ່ມ ປິ່ນໜ້າໄປທາງຊ່ອງຄອດ, ຢ່າງນີ້ ຄັນນັ້ນຍ່ອມອອກມາພາຍນອກໂດຍສະຫວັດດີພາບ ໂດຍບໍ່ຕິດຂັດກັບສິ່ງໃດໆ, ແຕ່ເມື່ອຜິດປົກກະຕິ ຍ້ອນການກັບຕົວຜິດພາດ ຈຶ່ງປິດຊ່ອງຄອດ ແລ້ວນອນຂວາງ, ຢ່າງນີ້ ຊ່ອງຄອດຂອງຍິງໃດປິດແລ້ວ, ຍິງນັ້ນຖືກລົມກຳມັດຊະວາດພັດປັ່ນປ່ວນໄປມາໃນທ້ອງນັ້ນ ທ່ານຮຽກວ່າ 'ຍິງມີຄັນຫຼົງ', ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄຳນັ້ນວ່າ 'gabbhamūḷhaṃ' (ຄັນຫຼົງ).

සච්චකිරියා නාම බුද්ධාසයං අත්තනො සීලං පච්චවෙක්ඛිත්වා කතා, තස්මා සච්චකිරියා වෙජ්ජකම්මං න හොතීති දට්ඨබ්බං. ථෙරස්සපි චාතිආදිනා උපසඞ්කමිතබ්බකාරණං වදති. ඉමෙ ද්වෙ හෙතූ පටිච්ච භගවා ථෙරං සච්චකිරියං කාරෙසි. ජාතින්ති මූලජාතිං.

ທີ່ຊື່ວ່າ ສັດຈະກິຣິຍາ ນັ້ນ ຄືການກະທຳໂດຍພິຈາລະນາເບິ່ງສິນຂອງຕົນ ຕາມພະພຸດທະອັດທະຍາໄສ, ເພາະສະນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ສັດຈະກິຣິຍາ ບໍ່ແມ່ນເວດຊະກຳ (ການຮັກສາໂລກຂອງໝໍ). ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'Therassapi ca' (ແມ່ນຂອງພະເຖລະ) ທ່ານກ່າວເຖິງເຫດທີ່ຄວນເຂົ້າໄປຫາ. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຊົງອາໄສເຫດສອງປະການນີ້ ຈຶ່ງໂປດໃຫ້ພະເຖລະກະທຳສັດຈະກິຣິຍາ. ຄຳວ່າ Jātiṃ (ເຊິ່ງຊາດ) ຄື ຊາດກຳເນີດເດີມ.

352. පරියාදාය ආහච්ච භින්නෙන සීසෙන. සභාගදිට්ඨධම්මවෙදනීයකම්මන්ති නිරයෙ නිබ්බත්තනසකකම්මසභාගභූතං දිට්ඨධම්මවෙදනීයකම්මං. සභාගතා ච සමානවත්ථුකතා සමානාරම්මණතාඑකවීථිපරියාපන්නතාදිවසෙන සබ්බථා සරික්ඛතා, සදිසම්පි ච නාම තදෙවාහරීයති යථා ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකො’’ති ච ‘‘සා එව තිත්තිරී තානෙව ඔසධානී’’ති ච. ඉදානි තමෙව සභාගතං දස්සෙතුං ‘‘කම්මං හී’’තිආදි ආරද්ධං. කරියමානමෙවාති පච්චයසමවායෙන පටිපාටියා නිබ්බත්තියමානමෙව. තයො කොට්ඨාසෙ පූරෙති, දිට්ඨධම්මවෙදනීයඅපරාපරියායවෙදනීයඋපපජ්ජවෙදනීයසඞ්ඛාතෙ තයො භාගෙ පූරෙති, තෙසං තිණ්ණං භාගානං වසෙන පවත්තති.

໓໕໒. ຄຳວ່າ Pariyādāya (ຄອບງຳແລ້ວ) ຄື ກະທົບແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ຫົວແຕກ. ຄຳວ່າ Sabhāgadiṭṭhadhammavedanīyakammaṃ (ກຳທີ່ໃຫ້ຜົນໃນອັດຕະພາບປັດຈຸບັນອັນມີສ່ວນສະεໝີກັນ) ຄື ທິດຖະທຳເວທະນີຍະກຳ ອັນເປັນສ່ວນສະເໝີກັນກັບກຳຂອງຕົນ ທີ່ເຮັດໃຫ້ບັງເກີດໃນນະຣົກ. ແລະຄວາມມີສ່ວນສະເໝີກັນ ຄືຄວາມຄ້າຍຄືກັນໂດຍປະການທັງປວງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມມີວັດຖຸດຽວກັນ, ມີອາຣົມດຽວກັນ, ແລະການນັບເນື່ອງໃນວິຖີດຽວກັນເປັນຕົ້ນ, ແມ່ນສິ່ງທີ່ຄ້າຍຄືກັນ ກໍຮຽກວ່າສິ່ງນັ້ນນັ້ນເອງ ເຊັ່ນຄຳວ່າ 'ວິບາກແຫ່ງກຳນັ້ນນັ້ນເອງ' ແລະ 'ນົກກະທາຕົວນັ້ນນັ້ນເອງ, ຢາສະໝຸນໄພເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນເອງ'. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງຄວາມມີສ່ວນສະເໝີກັນນັ້ນເອງ ທ່ານຈຶ່ງເລີ່ມຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'kammaṃ hi' (ເພາະວ່າກຳ). ຄຳວ່າ Kariyamānameva (ທີ່ກຳລັງກະທຳຢູ່ນັ້ນເອງ) ຄື ທີ່ກຳລັງບັງເກີດຂຶ້ນຕາມລຳດັບ ດ້ວຍການປະຊຸມກັນແຫ່ງປັດໄຈນັ້ນເອງ. ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ສ່ວນສາມເຕັມ ຄື ເຮັດໃຫ້ສາມສ່ວນ ທີ່ນັບວ່າ ທິດຖະທຳເວທະນີຍະກຳ, ອະປະລາປະຣິຍະເວທະນີຍະກຳ ແລະ ອຸປະປັດຊະເວທະນີຍະກຳ ເຕັມບໍລິບູນ, ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງສາມສ່ວນເຫຼົ່ານັ້ນ.

දිට්ඨධම්මො [Pg.157] වුච්චති පච්චක්ඛභූතො පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො, තත්ථ වෙදිතබ්බඵලං කම්මං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. පච්චුප්පන්නභවතො අනන්තරං වෙදිතබ්බඵලං කම්මං උපපජ්ජවෙදනීයං. දිට්ඨධම්මානන්තරභවතො අඤ්ඤස්මිං අත්තභාවපරියායෙ අත්තභාවපරිවත්තෙ වෙදිතබ්බඵලං කම්මං අපරාපරියායවෙදනීයං. පටිපක්ඛෙහි අනභිභූතතාය, පච්චයවිසෙසෙන පටිලද්ධවිසෙසතාය ච බලවභාවප්පත්තා තාදිසස්ස පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස වසෙන සාතිසයා හුත්වා පවත්තා පඨමජවනචෙතනා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඵලදායිනී දිට්ඨධම්මවෙදනීයා නාම. සා හි වුත්තාකාරෙන බලවති ජවනසන්තානෙ ගුණවිසෙසයුත්තෙසු උපකාරානුපකාරවසප්පවත්තියා ආසෙවනාලාභෙන අප්පවිපාකතාය ච ඉතරද්වයං විය පවත්තසන්තානුපරමාපෙක්ඛං ඔකාසලාභාපෙක්ඛඤ්ච කම්මං න හොතීති ඉධෙව පුප්ඵමත්තං විය පවත්තිවිපාකමත්තං ඵලං දෙති.

ອັດຕະພາບປັດຈຸບັນອັນປະກົດແກ່ຕາ ທ່ານຮຽກວ່າ ທິດຖະທຳ, ກຳທີ່ມີຜົນອັນພຶງສະເຫວີຍໃນອັດຕະພາບປັດຈຸບັນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ທິດຖະທຳເວທະນີຍະກຳ. ກຳທີ່ມີຜົນອັນພຶງສະເຫວີຍໃນພົບຖັດຈາກພົບປັດຈຸບັນ ຊື່ວ່າ ອຸປະປັດຊະເວທະນີຍະກຳ. ກຳທີ່ມີຜົນອັນພຶງສະເຫວີຍໃນລຳດັບອັດຕະພາບອື່ນ ຫຼືໃນຮອບອັດຕະພາບອື່ນ ຖັດຈາກອັດຕະພາບໃນພົບຖັດໄປ ຊື່ວ່າ ອະປະລາປະຣິຍະເວທະນີຍະກຳ. ປະຖົມຊະວະນະເຈດຕະນາ ທີ່ເປັນໄປຢ່າງມີກຳລັງຍິ່ງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປຸບພາພິສັງຂານ ປານນັ້ນ ອັນເຖິງຄວາມມີກຳລັງ ເພາະຄວາມບໍ່ຖືກຄູ່ປັບຄອບງຳ ແລະເພາະຄວາມໄດ້ຮັບຄຸນວິເສດດ້ວຍປັດໄຈວິເສດ, ໃຫ້ຜົນໃນອັດຕະພາບນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ທິດຖະທຳເວທະນີຍະກຳ. ເພາະວ່າ ປະຖົມຊະວະນະເຈດຕະນານັ້ນ ມີກຳລັງໂດຍອາການທີ່ກ່າວແລ້ວ ໃນຊະວະນະສັນດານ, ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການອຸປະຖຳ ແລະບໍ່ອຸປະຖຳໃນບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄຸນວິເສດ, ເພາະບໍ່ໄດ້ຮັບອາເສວະນະ ຈຶ່ງມີວິບາກນ້ອຍ, ບໍ່ເປັນກຳທີ່ຕ້ອງຫວັງຄວາມສິ້ນສຸດແຫ່ງສັນດານທີ່ເປັນໄປ ແລະຫວັງການໄດ້ໂອກາດ ເໝືອນກຳອີກສອງຢ່າງທີ່ເຫຼືອ, ຈຶ່ງໃຫ້ຜົນພຽງແຕ່ວິບາກທີ່ເປັນໄປໃນອັດຕະພາບນີ້ເອງ ເໝືອນດອກໄມ້ເທົ່ານັ້ນ.

තථා අසක්කොන්තන්ති කම්මස්ස ඵලදානං නාම උපධිපයොගාදිපච්චයන්තරසමවායෙනෙව හොතීති තදභාවතො තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකං දාතුං අසක්කොන්තං. අහොසිකම්මන්ති කම්මංයෙව අහොසි, න තස්ස විපාකො අහොසි, අත්ථි භවිස්සති වාති එවං වත්තබ්බං කම්මං. අත්ථසාධිකාති දානාදිපාණාතිපාතාදිඅත්ථස්ස නිප්ඵාදිකා. කා පන සාති ආහ ‘‘සත්තමජවනචෙතනා’’ති. සා හි සන්නිට්ඨාපකචෙතනා වුත්තනයෙන පටිලද්ධවිසෙසා පුරිමජවනචෙතනාහි ලද්ධාසෙවනා ච සමානා අනන්තරෙ අත්තභාවෙ විපාකදායිනී උපපජ්ජවෙදනීයකම්මං නාම. තෙනාහ ‘‘අනන්තරෙ අත්තභාවෙ විපාකං දෙතී’’ති. සති සංසාරප්පවත්තියාති ඉමිනා අසති සංසාරප්පවත්තියා අහොසිකම්මපක්ඛෙ තිට්ඨති විපච්චනොකාසස්ස අභාවතොති.

ຄຳວ່າ Tathā asakkontaṃ (ເມື່ອບໍ່ສາມາດຢ່າງນັ້ນ) ຄື ການໃຫ້ຜົນແຫ່ງກຳ ຍ່ອມມີໄດ້ເພາະການປະຊຸມກັນແຫ່ງປັດໄຈອື່ນ ມີອຸປະທິ ແລະປະໂຍຄະເປັນຕົ້ນ, ເມື່ອບໍ່ມີປັດໄຈເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ສາມາດໃຫ້ວິບາກໃນອັດຕະພາບນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Ahosikammaṃ (ອະໂຫສິກຳ) ຄື ກຳໄດ້ມີແລ້ວ, ແຕ່ວິບາກແຫ່ງກຳນັ້ນ ບໍ່ໄດ້ມີແລ້ວ, ບໍ່ມີຢູ່ ຫຼືຈັກບໍ່ມີ, ກຳທີ່ຄວນກ່າວຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ Atthasādhikā (ຜູ້ໃຫ້ສຳເລັດປະໂຫຍດ) ຄື ຜູ້ໃຫ້ສຳເລັດປະໂຫຍດ ມີທານເປັນຕົ້ນ ແລະປານາຕິບາດເປັນຕົ້ນ. ຖ້າຖາມວ່າ ເຈດຕະນານັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສັດຕະມະຊະວະນະເຈດຕະນາ' (ເຈດຕະນາໃນຊະວະນະທີເຈັດ). ເພາະວ່າ ເຈດຕະນາໃນຊະວະນະທີເຈັດນັ້ນ ເປັນສັນນິດຖາປະກະເຈດຕະນາ ໄດ້ຮັບຄຸນວິເສດໂດຍນັຍທີ່ກ່າວແລ້ວ ແລະໄດ້ຮັບອາເສວະນະຈາກຊະວະນະເຈດຕະນາກ່ອນໆ, ໃຫ້ວິບາກໃນອັດຕະພາບຖັດໄປ ຊື່ວ່າ ອຸປະປັດຊະເວທະນີຍະກຳ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມໃຫ້ວິບາກໃນອັດຕະພາບຖັດໄປ'. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Sati saṃsārappavattiyā' (ເມື່ອມີການເປັນໄປແຫ່ງສັງສານ) ນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ເມື່ອບໍ່ມີການເປັນໄປແຫ່ງສັງສານ ກຳນັ້ນຍ່ອມຕົກໄປໃນຝ່າຍອະໂຫສິກຳ ເພາະບໍ່ມີໂອກາດທີ່ຈະໃຫ້ຜົນ.

සමුග්ඝාටිතානි විපච්චනොකාසස්ස අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනෙන. දිට්ඨධම්මවෙදනීයං අත්ථි විපාකාරහාභාවස්ස අනිබ්බත්තිතත්තා විපච්චනොකාසස්ස අනුපච්ඡින්නත්තා. කතූපචිතඤ්හි කම්මං සති විපච්චනොකාසෙ යාව න ඵලං දෙති, තාව අත්ථෙව නාම විපාකාරහභාවතො. ‘‘යස්ස ඛො’’ති ඉදං අනියමාකාරවචනං භගවතා කම්මසරික්ඛතාවසෙන සාධාරණතො වුත්තන්ති ආහ ‘‘යාදිසස්ස ඛො’’ති.

ຄຳວ່າ Samugghāṭitāni (ຖືກຖອນຂຶ້ນແລ້ວ) ຄື ໂດຍການເຮັດໃຫ້ໂອກາດທີ່ຈະໃຫ້ຜົນ ເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກຕໍ່ໄປ. ທິດຖະທຳເວທະນີຍະກຳ ຍັງມີຢູ່ ເພາະຄວາມເປັນກຳທີ່ບໍ່ຄວນໃຫ້ວິບາກ ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ແລະເພາະໂອກາດທີ່ຈະໃຫ້ຜົນ ຍັງບໍ່ຖືກຕັດຂາດ. ເພາະວ່າ ກຳທີ່ເຮັດແລະສັ່ງສົມໄວ້ ເມື່ອມີໂອກາດທີ່ຈະໃຫ້ຜົນ ຕາບໃດທີ່ຍັງບໍ່ໃຫ້ຜົນ, ຕາບນັ້ນກໍຍັງຊື່ວ່າມີຢູ່ ເພາະຄວາມເປັນກຳທີ່ຄວນໃຫ້ວິບາກ. ຄຳວ່າ 'Yassa kho' (ຂອງບຸກຄົນໃດແລ) ນີ້ ເປັນຄຳສະແດງອາການທີ່ບໍ່ແນ່ນອນ ເຊິ່ງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງກ່າວໄວ້ໂດຍທົ່ວໄປ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຄ້າຍຄືກັນແຫ່ງກຳ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'yādisassa kho' (ຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີກຳເຊັ່ນໃດແລ).

පමාදකිලෙසවිමුත්තොති පමාදහෙතුකෙහි සබ්බෙහි කිලෙසෙහි විමුත්තො.

ຄຳວ່າ Pamādakilesavimutto (ຜູ້ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຈາກກິເລດອັນເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມປະໝາດ) ຄື ຜູ້ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຈາກກິເລດທັງປວງ ອັນມີຄວາມປະໝາດເປັນເຫດ.

පාපස්ස [Pg.158] පිධානං නාම අවිපාකධම්මතාපාදනන්ති ආහ ‘‘අප්පටිසන්ධිකං කරීයතී’’ති. බුද්ධසාසනෙති සික්ඛාත්තයසඞ්ගහෙ බුද්ධස්ස භගවතො සාසනෙ. යුත්තප්පයුත්තො විහරතීති අකත්තබ්බස්ස අකරණවසෙන, කත්තබ්බස්ස ච පරිපූරණවසෙන පවත්තති.

ການປິດບາບ ຄືການເຮັດໃຫ້ບາບນັ້ນບໍ່ໃຫ້ຜົນ, ທ່ານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'appaṭisandhikaṃ karīyati' (ເຮັດໃຫ້ບໍ່ມີການປະຕິສົນທິອີກ). ຄຳວ່າ Buddhasāsane (ໃນພະພຸດທະສາດສະໜາ) ຄື ໃນຄຳສັ່ງສອນຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ອັນສົງເຄາະເຂົ້າໃນໄຕສິກຂາ. ຄຳວ່າ Yuttappayutto viharati (ຂະຫຍັນໝັ່ນພຽນຢູ່) ຄື ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການບໍ່ເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນເຮັດ ແລະໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດສິ່ງທີ່ຄວນເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນ.

දිස්සන්ති කුජ්ඣන්තීති දිසා, පටිපක්ඛාති ආහ ‘‘සපත්තා’’ති. තප්පසංසපකාරන්ති මෙත්තානිසංසකිත්තනාකාරං. කාලෙනාති ආමෙඩිතලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘ඛණෙ ඛණෙ’’ති. අනුකරොන්තූති යෙසං කල්‍යාණමිත්තානං සන්තිකෙ සුණන්ති, යථාසුතං ධම්මං තෙසං අනුකරොන්තු දිට්ඨානුගතිකරණං ආපජ්ජන්තු, අත්තනො වෙරිපුග්ගලානම්පි භගවතො සන්තිකෙ ධම්මස්සවනං සම්මාපටිපත්තිඤ්ච පච්චාසීසති.

ຄຳວ່າ Disā (ທິດທັງຫຼາຍ) ຄື ຜູ້ທີ່ປາກົດວ່າໂກດຮ້າຍ, ໝາຍເຖິງ ພວກສັດຕູ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'sapattā' (ພວກສັດຕູ). ຄຳວ່າ Tappasaṃsapakāraṃ (ອັນສະແດງຄວາມສັນເສີນເມດຕານັ້ນ) ຄື ອາການທີ່ກ່າວສັນເສີນອານິສົງແຫ່ງເມດຕາ. ຄຳວ່າ Kālena (ຕາມເວລາ) ນີ້ ເປັນການສະແດງໂດຍການລຶບຄຳຊ້ຳ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'khaṇe khaṇe' (ທຸກໆຂະນະ). ຄຳວ່າ Anukarontu (ຈົ່ງປະພຶດຕາມ) ຄື ພວກເຂົາໄດ້ຍິນໃນສຳນັກຂອງກັນລະຍານະມິດເຫຼົ່າໃດ, ຈົ່ງປະພຶດຕາມທຳຂອງກັນລະຍານະມິດເຫຼົ່ານັ້ນ ຕາມທີ່ໄດ້ຍິນມາ ຄືຖືເອົາເປັນແບບຢ່າງ, ພະເຖລະຍ່ອມຫວັງການຟັງທຳ ແລະການປະຕິບັດຊອບ ໃນສຳນັກຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ແມ່ນແກ່ບຸກຄົນຜູ້ເປັນເວຣີຂອງຕົນ.

තසන්ති ගතිං පත්ථයන්තීති තසා භවන්තරාදීසු සංසරණභාවතො. තෙනාහ ‘‘තසා වුච්චන්ති සතණ්හා’’ති.

ພວກສັດທີ່ສະດຸ້ງກົວ ແລະປາດຖະໜາຄะຕິ ທ່ານຮຽກວ່າ ຕະສະ (ສັດຜູ້ຍັງມີຕັນຫາ) ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ທ່ອງທ່ຽວໄປໃນພົບນ້ອຍພົບໃຫຍ່ເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສັດຜູ້ຍັງມີຕັນຫາ ທ່ານຮຽກວ່າ ຕະສະ'.

නෙතබ්බට්ඨානං උදකං නයන්තීති නෙත්තිකා. බන්ධිත්වාති දළ්හං බන්ධිත්වා. තෙලකඤ්ජිකෙනාති තෙලමිස්සිතෙන කඤ්ජිකෙන.

ຄຳວ່າ Nettikā (ຄົນໄຂນ້ຳ) ຄື ຜູ້ທີ່ນຳນ້ຳໄປສູ່ສະຖານທີ່ທີ່ຄວນນຳໄປ. ຄຳວ່າ Bandhitvā (ຜູກແລ້ວ) ຄື ຜູກໄວ້ຢ່າງແໜ້ນໜາ. ຄຳວ່າ Telakañjikena (ດ້ວຍນ້ຳເຂົ້າຕົ້ມປະສົມນ້ຳມັນ) ຄື ດ້ວຍນ້ຳເຂົ້າຕົ້ມທີ່ປະສົມດ້ວຍນ້ຳມັນ.

යාදිසොව අනිට්ඨෙ, තාදිසොව ඉට්ඨෙති ඉට්ඨානිට්ඨෙ නිබ්බිකාරෙන තාදී. යෙසං පන කාමාමිසාදීනං වන්තත්තා රාගාදීනං චත්තත්තා කාමොඝාදීනං තිණ්ණත්තා තාදිභාවො භවෙය්‍ය, තෙසං භගවතා සබ්බසො වන්තා චත්තා තිණ්ණා, තස්මා භගවා වන්තාවීති තාදී, චත්තාවීති තාදී, තිණ්ණාවීති තාදී, යෙහි අනඤ්ඤසාධාරණෙහි සීලාදිගුණෙහි සමන්නාගතත්තා භගවා තාදිභාවෙන උක්කංසපාරමිප්පත්තො තංනිද්දෙසො, තෙහි ගුණෙහි යාථාවතො නිද්දිසිතබ්බතොපි තාදී. යථා යන්තරජ්ජුයා යන්තං නීයති, එවං යාය තණ්හාය භවො නීයති, සා ‘‘භවනෙත්ති භවරජ්ජූ’’ති වුත්තා. තෙනාහ ‘‘තාය හී’’තිආදි, කම්මානි කුසලාදීනි විපච්චයන්ති අපච්චයන්ති එතායාති කම්මවිපාකො. අපච්චයභාවො නාම අරියමග්ගචෙතනායාති ආහ ‘‘මග්ගචෙතනායා’’ති. යාව න කිලෙසා පහීයන්ති, තාව ඉමෙ සත්තා සඉණා එව අසෙරිවිහාරභාවතොති ආහ ‘‘අණණො නික්කිලෙසො ජාතො’’ති.

ບຸກຄົນຜູ້ເປັນເຊັ່ນໃດໃນອະນິດຖາຣົມ ກໍເປັນເຊັ່ນນັ້ນໃນອິດຖາຣົມ ຄືເປັນຜູ້ຄົງທີ່ ບໍ່ມີຄວາມຫວັ່ນໄຫວໃນອິດຖາຣົມແລະອະນິດຖາຣົມ ຊື່ວ່າ ຕາທີ (ຜູ້ຄົງທີ່). ສ່ວນຄວາມເປັນຜູ້ຄົງທີ່ ຈະມີໄດ້ເພາະການຄາຍກາມາມິດເປັນຕົ້ນ, ເພາະການສະລະຣາຄະເປັນຕົ້ນ, ແລະເພາະການຂ້າມພົ້ນກາໂມຄະເປັນຕົ້ນໃດ, ສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງຄາຍແລ້ວ, ຊົງສະລະແລ້ວ, ຊົງຂ້າມພົ້ນແລ້ວໂດຍປະການທັງປວງ, ເພາະສະນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຊື່ວ່າ ຕາທີ ເພາະຊົງຄາຍແລ້ວ, ຊື່ວ່າ ຕາທີ ເພາະຊົງສະລະແລ້ວ, ຊື່ວ່າ ຕາທີ ເພາະຊົງຂ້າມພົ້ນແລ້ວ, ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຊົງປະກອບດ້ວຍຄຸນມີສິນເປັນຕົ້ນ ອັນບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ຜູ້ນັ້ນ ຈຶ່ງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ເລີດແລະເຖິງຝັ່ງແຫ່ງຄວາມເປັນຜູ້ຄົງທີ່, ການສະແດງເຖິງພະອົງນັ້ນ ກໍຊື່ວ່າ ຕາທີ ເພາະຄວນສະແດງຕາມຄວາມເປັນຈິງ ດ້ວຍຄຸນເຫຼົ່ານັ້ນ. ເຄື່ອງຍົນ ຍ່ອມຖືກນຳໄປດ້ວຍເຊືອກຍົນຢ່າງໃດ, ພົບຍ່ອມຖືກນຳໄປດ້ວຍຕັນຫາໃດຢ່າງນັ້ນ, ຕັນຫານັ້ນ ທ່ານຮຽກວ່າ 'ພະວະເນດຕິ' (ເຄື່ອງນຳໄປສູ່ພົບ) ຫຼື 'ພະວະຣັດຊຸ' (ເຊືອກຜູກພົບ). ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'tāya hi' (ເພາະວ່າ ດ້ວຍຕັນຫານັ້ນ), ກຳທັງຫຼາຍມີກຸສົນເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມໃຫ້ຜົນ ຫຼືບໍ່ໃຫ້ຜົນ ດ້ວຍຕັນຫານີ້ ເພາະສະນັ້ນ ຕັນຫານີ້ ຊື່ວ່າ ກຳມະວິບາກ (ຜູ້ເຮັດໃຫ້ກຳໃຫ້ຜົນ). ຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ໃຫ້ຜົນ (ແກ່ກຳ) ນັ້ນ ເປັນຂອງອະລິຍະມັກຄະເຈດຕະນາ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'maggacetanāyā' (ແຫ່ງມັກຄະເຈດຕະນາ). ຕາບໃດທີ່ກິເລດທັງຫຼາຍຍັງບໍ່ຖືກລະ, ຕາບນັ້ນ ສັດເຫຼົ່ານີ້ຍັງຊື່ວ່າມີໜີ້ສິນຢູ່ ເພາະຄວາມເປັນຢູ່ຢ່າງບໍ່ເປັນອິດສະຫຼະ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'aṇaṇo nikkileso jāto' (ເປັນຜູ້ບໍ່ມີໜີ້ສິນ ຄືເປັນຜູ້ປາສະຈາກກິເລດແລ້ວ).

ථෙය්‍යපරිභොගො (විසුද්ධි. ටී. 1.91) නාම සාමිපරිභොගාභාවතො. භගවතාපි හි අත්තනො සාසනෙ සීලවතො පච්චයා අනුඤ්ඤාතා, න දුස්සීලස්ස, දායකානං [Pg.159] සීලවතොයෙව පරිච්චාගො, න දුස්සීලස්ස අත්තනො කාරානං මහප්ඵලභාවස්ස පච්චාසීසනතො. ඉති සත්ථාරා අනනුඤ්ඤාතත්තා දායකෙහි ච අපරිච්චත්තත්තා ‘‘දුස්සීලස්ස පරිභොගො ථෙය්‍යපරිභොගො නාමා’’ති වුත්තං. ඉණවසෙන පරිභොගො ඉණපරිභොගො. පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධියා අභාවතො ඉණං ගහෙත්වා පරිභොගො වියාති අත්ථො. යස්මා සෙක්ඛා භගවතො ඔරසපුත්තා, තස්මා තෙ පිතුසන්තකානං පච්චයානං දායාදා හුත්වා තෙ පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්තීති තෙසං පරිභොගො දායජ්ජපරිභොගො නාම. කිං පන තෙ භගවතො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්ති, උදාහු ගිහීහි දින්නන්ති? ගිහීහි දින්නාපි තෙ භගවතා අනුඤ්ඤාතත්තා භගවතො සන්තකා හොන්ති අනනුඤ්ඤාතෙසු සබ්බෙන සබ්බං පරිභොගාභාවතො අනුඤ්ඤාතෙසුයෙව පරිභොගසම්භවතො. ධම්මදායාදසුත්තඤ්චෙත්ථ (ම. නි. 1.29 ආදයො) සාධකං.

ທີ່ຊື່ວ່າ ເຖຍຍະປະຣິໂພກ (ການບໍລິໂພກໂດຍການລັກ) ເພາະບໍ່ມີຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງໃນການບໍລິໂພກ. ດ້ວຍວ່າ ແມ່ນພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ກໍຊົງອະນຸຍາດປັດໄຈທັງຫຼາຍແກ່ຜູ້ມີສິນໃນພະສາດສະໜາຂອງພະອົງ, ບໍ່ແມ່ນແກ່ຜູ້ທຸສິນ, ແລະການສະລະຂອງທາຍົກທັງຫຼາຍ ກໍສະເພາະແກ່ຜູ້ມີສິນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນແກ່ຜູ້ທຸສິນ ເພາະຫວັງຜົນອັນຍິ່ງໃຫຍ່ແກ່ການກະທຳຂອງຕົນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເພາະພະສາດສະດາບໍ່ຊົງອະນຸຍາດ ແລະເພາະທາຍົກທັງຫຼາຍບໍ່ໄດ້ສະລະໃຫ້, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ການບໍລິໂພກຂອງຜູ້ທຸສິນ ຊື່ວ່າ ເຖຍຍະປະຣິໂພກ'. ການບໍລິໂພກໂດຍຄວາມເປັນໜີ້ ຊື່ວ່າ ອິນະປະຣິໂພກ. ມີອະທິບາຍວ່າ ເໝືອນການກູ້ໜີ້ມາບໍລິໂພກ ເພາະບໍ່ມີຄວາມບໍລິສຸດແຫ່ງທັກຂິນາຈາກຝ່າຍຜູ້ຮັບ. ເພາະວ່າ ພະເສຂະທັງຫຼາຍ ເປັນພະໂອຣົດທີ່ເກີດຈາກອົກຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ, ເພາະສະນັ້ນ ພວກເພິ່ນຈຶ່ງເປັນທາຍາດຮັບມໍລະດົກປັດໄຈອັນເປັນຂອງພະບິດາ ແລ້ວບໍລິໂພກປັດໄຈເຫຼົ່ານັ້ນ, ການບໍລິໂພກຂອງພວກເພິ່ນ ຊື່ວ່າ ທາຍັດຊະປະຣິໂພກ (ການບໍລິໂພກໂດຍຄວາມເປັນທາຍາດ). ຖ້າຖາມວ່າ ພວກເພິ່ນບໍລິໂພກປັດໄຈຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຫຼືວ່າບໍລິໂພກປັດໄຈທີ່ຄະລຶຫັດຖະວາຍ? ແມ່ນປັດໄຈທີ່ຄະລຶຫັດຖະວາຍ ກໍເປັນຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ເພາະພະອົງຊົງອະນຸຍາດໄວ້, ເພາະໃນປັດໄຈທີ່ບໍ່ຊົງອະນຸຍາດ ຍ່ອມບໍ່ມີການບໍລິໂພກໂດຍປະການທັງປວງ, การບໍລິໂພກຈະມີໄດ້ກໍສະເພາະໃນປັດໄຈທີ່ຊົງອະນຸຍາດເທົ່ານັ້ນ. ແລະທຳມະທາຍາດສູດເປັນຕົ້ນ ໃນອະທິບາຍນີ້ ເປັນຫຼັກຖານຢັ້ງຢືນ.

අවීතරාගානං තණ්හාපරවසතාය පච්චයපරිභොගෙ සාමිභාවො නත්ථි, තදභාවෙන වීතරාගානං තත්ථ සාමිභාවො යථාරුචි පරිභොගසම්භවතො. තථා හි තෙ පටිකූලම්පි අප්පටිකූලාකාරෙන, අප්පටිකූලම්පි පටිකූලාකාරෙන තදුභයං විවජ්ජෙත්වා උපෙක්ඛාකාරෙන ච පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්ති, දායකානඤ්ච මනොරථං පරිපූරෙන්ති. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගෙ, තංසංවණ්ණනාසු ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. කිලෙසඉණානං අභාවං සන්ධාය ‘‘අණණො’’ති වුත්තං, න පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගමත්තං. තෙනාහ ආයස්මා ච බාකුලො – ‘‘සත්තාහමෙව ඛො අහං, ආවුසො, සරණො රට්ඨපිණ්ඩං භුඤ්ජි’’න්ති (ම. නි. 3.211).

ຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງໃນການບໍລິໂພກປັດໄຈ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ຜູ້ຍັງບໍ່ປາສະຈາກຣາຄະ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຕົກຢູ່ໃນອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ, ສ່ວນຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງໃນການບໍລິໂພກປັດໄຈນັ້ນ ຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ປາສະຈາກຣາຄະ ເພາະບໍ່ມີຕັນຫານັ້ນ ແລະເພາະສາມາດບໍລິໂພກໄດ້ຕາມຄວາມພໍໃຈ. ດ້ວຍວ່າ ພະຂີນາສົບເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມບໍລິໂພກປັດໄຈ ແມ່ນທີ່ເປັນປະຕິກູນ ໂດຍອາການບໍ່ເປັນປະຕິກູນ, ແມ່ນທີ່ບໍ່ເປັນປະຕິກູນ ໂດຍອາການເປັນປະຕິກູນ, ແລະລະເວັ້ນທັງສອງຢ່າງນັ້ນແລ້ວ ບໍລິໂພກດ້ວຍອາການວາງເສີຍ, ແລະຍ່ອມເຮັດຄວາມປາດຖະໜາຂອງທາຍົກທັງຫຼາຍໃຫ້ບໍລິບູນ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອໃນເລື່ອງນີ້ ທີ່ຄວນກ່າວ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນວິສຸດທິມັກ ແລະໃນອັດຖະກະຖາແຫ່ງວິສຸດທິມັກນັ້ນເອງ. ທີ່ກ່າວວ່າ 'aṇaṇo' (ຜູ້ບໍ່ມີໜີ້) ນັ້ນ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ມີໜີ້ຄືກິເລດ, ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການບໍລິໂພກໂດຍພິຈາລະນາແລ້ວ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອາຍັສມາພາກຸລະ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອາວຸໂສທັງຫຼາຍ ເຮົາເປັນຜູ້ມີໜີ້ ບໍລິໂພກກ້ອນເຂົ້າຂອງຊາວແວ່ນແຄວ້ນ ພຽງເຈັດວັນເທົ່ານັ້ນແລ'.

වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙහි තණ්හාය පවත්තිආකාරං පටිච්ච අත්ථි රමණවොහාරොති ආහ – ‘‘දුවිධෙසුපි කාමෙසු තණ්හාරතිසන්ථව’’න්ති. මන්තිතන්ති කථිතං. උප්පන්නෙහි සත්ථුපටිඤ්ඤෙහි. සංවිභත්තාති කුසලාදිවසෙන ඛන්ධාදීහි ආකාරෙහි විභත්තා. සුන්දරං ආගමනන්ති ස්වාගතං. තතො එව න කුච්ඡිතං ආගතං. සොළසවිධකිච්චස්ස පරියොසිතත්තා ආහ ‘‘තං සබ්බං මයා කත’’න්ති. මග්ගපඤ්ඤායමෙව තතියවිජ්ජාසමඤ්ඤාති ආහ – ‘‘තීහි විජ්ජාහි නවහි ච ලොකුත්තරධම්මෙහී’’ති.

ເພາະອາໄສອາການເປັນໄປແຫ່ງຕັນຫາ ດ້ວຍວັດຖຸກາມແລະກິເລດກາມ ຈຶ່ງມີໂວຫານວ່າ ຄວາມຍິນດີ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'duvidhesupi kāmesu taṇhāratisanthavaṃ' (ຄວາມສະໜິດສະໜົມດ້ວຍຄວາມຍິນດີໃນຕັນຫາ ແມ່ນໃນກາມທັງສອງປະການ). ຄຳວ່າ Mantitaṃ (ປຶກສາແລ້ວ) ຄື ກ່າວແລ້ວ. ດ້ວຍຄຳປະຕິຍານຂອງພະສາດສະດາທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ. ຄຳວ່າ Saṃvibhattā (ຈຳແນກແລ້ວ) ຄື ຈຳແນກແລ້ວໂດຍອາການມີຂັນເປັນຕົ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກຸສົນເປັນຕົ້ນ. ການມາອັນດີ ຊື່ວ່າ ສະວາກົດ (ຕ້ອນຮັບຢ່າງດີ). ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນການມາທີ່ບໍ່ໜ້າກຽດຊັງ. ເພາະກິດ 16 ປະການ ສຳເລັດແລ້ວ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'taṃ sabbaṃ mayā kataṃ' (ກິດທັງໝົດນັ້ນ ເຮົາໄດ້ເຮັດແລ້ວ). ເພາະຊື່ວ່າ ວິຊາທີສາມ ນັ້ນ ເປັນຂອງມັກຄະປັນຍານັ້ນເອງ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'tīhi vijjāhi navahi ca lokuttaradhammehi' (ດ້ວຍວິຊາສາມ ແລະໂລກຸດຕະຣະທຳເກົ້າ).

අඞ්ගුලිමාලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບແຫ່ງອັດຖະກະຖາອັງຄຸລິມາລະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

7. පියජාතිකසුත්තවණ්ණනා

໗. ອັດຖະກະຖາປິຍະຊາຕິກະສູດ

353. පකතිනියාමෙනාති [Pg.160] යථා සොකුප්පත්තිතො පුබ්බෙ ඉති කත්තබ්බෙසු අසම්මොහවසෙන චිත්තං පක්ඛන්දති, තානි චස්ස උපට්ඨහන්ති, න එවං සොකස්ස චිත්තසඞ්කොචසභාවතො. තෙන වුත්තං ‘‘පකතිනියාමෙන පන න පටිභන්තී’’ති. කෙචි පන ‘‘සාමන්තා කතිපයෙ න කුටුම්බං සන්ධාරෙති. තෙනාහ ‘න සබ්බෙන සබ්බං පටිභන්තී’ති’’ වදන්ති. එත්ථාති දුතියපදෙ. අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං ‘‘න පටිභාතී’’ති පදස්ස ‘‘න රුච්චතී’’ති අත්ථමාහ. න පටිභාතීති වා භුඤ්ජිතුකාමතාචිත්තං න උපට්ඨිතන්ති අත්ථො. පතිට්ඨිතොකාසන්ති ඉන්ද්‍රියාවිට්ඨට්ඨානං වදති. පියායිතබ්බතො පියො ජාති උප්පත්තිට්ඨානං එතෙසන්ති පියජාතිකා. පියො පභුති එතෙසන්ති පියප්පභුතිකාති වත්තබ්බෙ, උ-කාරස්ස ව-කාරං, ත-කාරස්ස ච ලොපං කත්වා ‘‘පියප්පභාවිකා’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘පියතො පභවන්තී’’ති.

໓໕໓. ຄຳວ່າ Pakatiniyāmena (ໂດຍສະພາວະປົກກະຕິ) ຄື ກ່ອນທີ່ຄວາມໂສກຈະເກີດຂຶ້ນ ຈິດຍ່ອມແລ່ນໄປໃນກິດທີ່ຄວນເຮັດທັງຫຼາຍ ດ້ວຍຄວາມບໍ່ຫຼົງໄຫຼຢ່າງໃດ, ແລະກິດເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມປະກົດແກ່ຜູ້ນັ້ນ, ແຕ່ເມື່ອມີຄວາມໂສກ ຍ່ອມບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ ເພາະຄວາມໂສກມີສະພາວະເຮັດໃຫ້ຈິດຫົດຫູ່. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຕ່ໂດຍສະພາວະປົກກະຕິແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ປະກົດ'. ແຕ່ບາງທ່ານກ່າວວ່າ 'ຄົນໃກ້ຊິດບາງຄົນ ບໍ່ສາມາດຮັກສາຄອບຄົວໄວ້ໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ຍ່ອມບໍ່ປະກົດໂດຍປະການທັງປວງ'. ຄຳວ່າ Ettha (ໃນບົດນີ້) ຄື ໃນບົດທີສອງ. ເພາະທາດທັງຫຼາຍມີເນື້ອຄວາມຫຼາຍຢ່າງ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວອະທິບາຍເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດວ່າ 'na paṭibhāti' (ບໍ່ປະກົດ) ວ່າ 'na ruccati' (ບໍ່ພໍໃຈ). ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ Na paṭibhāti ມີອະທິບາຍວ່າ ຈິດທີ່ຢາກບໍລິໂພກ ບໍ່ເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ Patiṭṭhitokāsaṃ (ສະຖານທີ່ຕັ້ງຢູ່) ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ ສະຖານທີ່ທີ່ອິນຊີສິງສະຖິດຢູ່. ສິ່ງໃດທີ່ຄວນຮັກ ຊື່ວ່າ ປິຍະ, ສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນມີຄວາມຮັກເປັນທີ່ເກີດ ຊື່ວ່າ ປິຍະຊາຕິກະ (ມີຄວາມຮັກເປັນທີ່ເກີດ). ເມື່ອຄວນຈະກ່າວວ່າ 'piyappabhutikā' (ມີຄວາມຮັກເປັນຕົ້ນ) ເພາະມີຄວາມຮັກເປັນຕົ້ນແກ່ສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ, ແຕ່ທ່ານແປງ ອຸ-ອັກສອນ ເປັນ ວະ-ອັກສອນ ແລະລຶບ ຕະ-ອັກສອນ ເສຍ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'piyappabhāvikā' (ມີຄວາມຮັກເປັນແຫຼ່ງກຳເນີດ). ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມເກີດຈາກຄວາມຮັກ'.

355. පර-සද්දෙන සමානත්ථං අජ්ඣත්තිකභාවනිසෙධනත්ථං ‘‘පිරෙ’’ති පදන්ති ආහ ‘‘අම්හාකං පරෙ’’ති. පිරෙති වා ‘‘පරතො’’ති ඉමිනා සමානත්ථං නිපාතපදන්ති ආහ ‘‘චර පිරෙති පරතො ගච්ඡා’’ති.

໓໕໕. ເພື່ອປະຕິເສດຄວາມເປັນພາຍໃນ ແລະມີຄວາມໝາຍສະເໝີກັນກັບຄຳວ່າ 'ປຣະ' (ຄົນອື່ນ) ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ປິເຣ' ວ່າ 'ຄົນອື່ນຂອງພວກເຮົາ'. ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ 'ປິເຣ' ນີ້ ເປັນນິບາດບົດ ມີຄວາມໝາຍສະເໝີກັນກັບຄຳວ່າ 'ປຣະໂຕ' (ໄປຂ້າງໜ້າ) ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຈະຣະ ປິເຣ ຄື ຈົ່ງຫຼີກໄປຂ້າງໜ້າ'.

356. ද්විධා ඡෙත්වාති එත්ථ යදි ඉත්ථී තස්ස පුරිසස්ස පියා, කථං ද්විධා ඡින්දතීති ආහ ‘‘යදි හී’’තිආදි.

໓໕໖. ໃນຄຳວ່າ 'ທວິທາ ເສດຕວາ' (ຕັດອອກເປັນສອງສ່ວນ) ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ ຖ້າຫາກວ່າ ຍິງນັ້ນເປັນທີ່ຮັກຂອງຊາຍນັ້ນ ເຂົາຈະຕັດອອກເປັນສອງສ່ວນໄດ້ແນວໃດ? ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ຍະທິ ຫິ' ເປັນຕົ້ນ.

357. කථං කථෙය්‍යන්ති යථා භගවා එතස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කථෙසි, සො ච මෙ කථෙසි, තථා චාහං කථෙය්‍යං. මරණවසෙන විපරිණාමො අත්තභාවස්ස පරිවත්තත්තා. පලායිත්වා ගමනවසෙන අඤ්ඤථාභාවො මිත්තසන්ථවස්ස සමාගමස්ස ච අඤ්ඤථාභූතත්තා.

໓໕໗. ຄຳວ່າ 'ຈະກ່າວແນວໃດ' ມີອະທິບາຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດແກ່ພຣາມນັ້ນແນວໃດ ແລະພຣາມນັ້ນໄດ້ບອກແກ່ຂ້າພະເຈົ້າແນວໃດ ຂ້າພະເຈົ້າກໍຈະກ່າວຢ່າງນັ້ນ. ຄວາມແປປວນໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຕາຍ ເພາະຄວາມປ່ຽນແປງໄປແຫ່ງອັດຕະພາບ. ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຫຼົບໜີໄປ ເພາະຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງຄວາມສະໜິດສະໜົມຄຸ້ນເຄີຍ ແລະການສະມາຄົມກັນ.

ඡඩ්ඩිතභාවෙනාති පරිවත්තිතභාවෙන. හත්ථගමනවසෙන අඤ්ඤථාභාවො පුබ්බෙ සවසෙ වත්තිතානං ඉදානි වසෙ අවත්තනභාවෙන.

ຄຳວ່າ 'ໂດຍຄວາມເປັນຂອງທີ່ຖືກຖິ້ມແລ້ວ' ຄື ໂດຍຄວາມເປັນຂອງທີ່ປ່ຽນແປງໄປແລ້ວ. ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຕົກໄປຢູ່ໃນມືຂອງຜູ້ນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນຂອງທີ່ບໍ່ຢູ່ໃນອຳນາດໃນບັດນີ້ ແກ່ສິ່ງທັງຫຼາຍທີ່ເຄີຍຢູ່ໃນອຳນາດໃນເມື່ອກ່ອນ.

ආචමෙහීති ආචමනං මුඛවික්ඛාලනං කාරෙහි. යස්මා මුඛං වික්ඛාලෙන්තා හි හත්ථපාදෙ ධොවිත්වා වික්ඛාලෙන්ති, තස්මා ‘‘ආචමිත්වා’’ති වත්වා පච්ඡාපි තස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘මුඛං වික්ඛාලෙත්වා’’ති ආහ. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ຄຳວ່າ 'ຈົ່ງບ້ວນປາກ' ຄື ຈົ່ງເຮັດການບ້ວນປາກ ລ້າງໜ້າ. ເພາະວ່າ ເມື່ອຄົນທັງຫຼາຍຈະລ້າງໜ້າ ຍ່ອມລ້າງມືແລະຕີນກ່ອນແລ້ວຈຶ່ງລ້າງໜ້າ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອາຈະມິຕວາ' (ບ້ວນປາກແລ້ວ) ແລ້ວພາຍຫຼັງຈຶ່ງສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນວ່າ 'ລ້າງໜ້າແລ້ວ'. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍທັງນັ້ນ.

පියජාතිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບແຫ່ງຄຳອະທິບາຍປິຍະຊາຕິກະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

8. බාහිතිකසුත්තවණ්ණනා

໘. ຄຳອະທິບາຍພາຫິຕິກະສູດ

359. සාවජ්ජතාය [Pg.161] උපාරම්භං අරහතීති ඔපාරම්භො. තෙනාහ ‘‘දොසං ආරොපනාරහො’’ති. බාලා උපාරම්භවත්ථුමඤ්ඤං අමූලකම්පි නං ආරොපෙන්තා උග්ඝොසෙන්ති, තස්මා තෙ අනාමසිත්වා ‘‘විඤ්ඤූහී’’ති ඉදං පදං ගහෙත්වා පඤ්හෙන ඤාතුං ඉච්ඡිතෙන අත්ථෙන උපාරම්භාදීනං උපරි උත්තරං පරිපූරෙතුං නාසක්ඛිම්හා. තං කාරණන්ති තං උප්පත්තිකාරණං. යදි හි මයා ‘‘විඤ්ඤූහී’’ති පදං පක්ඛිපිත්වා වුත්තං භවෙය්‍ය, පඤ්හා මෙ පරිපුණ්ණා භවෙය්‍ය, න පන වුත්තා. ඉදානි පන තං කාරණං උත්තරං ආයස්මතා ආනන්දෙන ‘‘විඤ්ඤූහී’’ති එවං වදන්තෙන පරිපූරිතං.

໓໕໙. ທຳທີ່ຄວນແກ່ການຕິຕຽນ ເພາະຄວາມເປັນໄປກັບດ້ວຍໂທດ ຊື່ວ່າ 'ໂອປາຣັມໂພ' (ຄວນແກ່ການຕິຕຽນ). ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ຄວນແກ່ການຍົກໂທດຂຶ້ນເວົ້າ'. ພວກຄົນພານຍ່ອມຍົກໂທດອື່ນທີ່ບໍ່ມີມູນຄວາມຈິງຂຶ້ນມາຕິຕຽນ ແລ້ວປ່າວປະກາດໄປ, ເພາະສະນັ້ນ ພວກຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງບໍ່ເອີ່ຍເຖິງຄົນພານເຫຼົ່ານັ້ນ ແຕ່ຖືເອົາຄຳວ່າ 'ວິນຍູຫິ' (ໂດຍວິນຍູຊົນທັງຫຼາຍ) ນີ້ ແລ້ວບໍ່ສາມາດຈະຕອບໃຫ້ເຕັມສ່ວນເໜືອກວ່າການຕິຕຽນເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍເນື້ອຄວາມທີ່ປະສົງຈະຮູ້ດ້ວຍຄຳຖາມ. ຄຳວ່າ 'ເຫດນັ້ນ' ຄື ເຫດທີ່ເກີດຂຶ້ນນັ້ນ. ເພາະວ່າ ຖ້າຫາກຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວໂດຍໃສ່ຄຳວ່າ 'ວິນຍູຫິ' ເຂົ້າໄປ, ຄຳຖາມຂອງຂ້າພະເຈົ້າກໍຄົງຈະບໍລິບູນ, ແຕ່ກໍບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້. ແຕ່ໃນບັດນີ້ ເຫດການຕອບນັ້ນ ພຣະອານົນຜູ້ມີອາຍຸໄດ້ກ່າວຄຳວ່າ 'ວິນຍູຫິ' ຢ່າງນີ້ ເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນແລ້ວ.

360. කොසල්ලපටිපක්ඛතො අකොසල්ලං වුච්චති අවිජ්ජා, තංසමුට්ඨානතො අකොසල්ලසම්භූතො. අවජ්ජං වුච්චති ගරහිතබ්බං, සහ අවජ්ජෙහීති සාවජ්ජො, ගාරය්හො. රාගාදිදොසෙහි සදොසො. තෙහි එව සබ්‍යාබජ්ඣො, තතො එව සම්පති ආයතිඤ්ච සදුක්ඛො. සබ්‍යාබජ්ඣාදිකො නිස්සන්දවිපාකො.

໓໖໐. ອະວິຊາ ເອີ້ນວ່າ 'ອະໂກສັນລະ' ເພາະເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມສະຫຼາດ, ທຳທີ່ເກີດຈາກອະວິຊານັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອະໂກສັນລະສັມພູຕະ' (ເກີດຈາກຄວາມບໍ່ສະຫຼາດ). ສິ່ງທີ່ຄວນຕິຕຽນ ເອີ້ນວ່າ 'ອະວັດຊະ', ທຳທີ່ເປັນໄປກັບດ້ວຍສິ່ງທີ່ຄວນຕິຕຽນ ຊື່ວ່າ 'ສາວັດຊະ' ຄື ຄວນຕິຕຽນ. ທຳທີ່ມີໂທດ ເພາະມີໂທດມີຣາຄະເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ 'ສະໂດສະ'. ທຳທີ່ມີຄວາມບຽດບຽນ ເພາະກິເລດມີຣາຄະເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ 'ສະພະຍາປັດຊະ', ແລະເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງເປັນໄປກັບດ້ວຍຄວາມທຸກທັງໃນປັດຈຸບັນແລະອະນາຄົດ. ຄວາມເປັນໄປກັບດ້ວຍຄວາມບຽດບຽນເປັນຕົ້ນ ເປັນຜົນໄຫຼອອກ.

තථා අත්ථො වුත්තො භවෙය්‍යාති පුච්ඡාසභාගෙනපි අත්ථො වුත්තො භවෙය්‍ය, පුච්ඡන්තස්ස පන න තාව චිත්තාරාධනං. තෙනාහ – ‘‘එවං බ්‍යාකරණං පන න භාරිය’’න්ති, ගරුකරණං න හොති විසාරජ්ජං න සියාති අධිප්පායො. තෙනාහ – ‘‘අප්පහීනඅකුසලොපි හි පහානං වණ්ණෙය්‍යා’’ති. එවරූපො පන යථාකාරී තථාවාදී න හොති, න එවං භගවාති ආහ ‘‘භගවා’’තිආදි. එවං බ්‍යාකාසීති ‘‘සබ්බාකුසලධම්මපහීනො ඛො, මහාරාජ, තථාගතො’’ති එවං බ්‍යාකාසි. සුක්කපක්ඛෙපි එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘සබ්බෙසංයෙව කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදං වණ්ණෙතී’’ති වුත්තෙ යථා පුච්ඡා, තථා අත්ථො වුත්තො භවෙය්‍ය, එවං බ්‍යාකරණං පන න භාරියං, අසම්පාදිතකුසලධම්මොපි උපසම්පදං වණ්ණෙය්‍ය. භගවා පන සම්මදෙව සම්පාදිතකුසලත්තා යථාකාරී තථාවාදීති දස්සෙතුං ‘‘එවං බ්‍යාකාසී’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ຄຳວ່າ 'ເນື້ອຄວາມກໍຄົງຈະຖືກກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນ' ຄວາມວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າເນື້ອຄວາມຈະຖືກກ່າວໄວ້ໂດຍສ່ວນທີ່ຄ້າຍຄືກັບຄຳຖາມກໍຕາມ, ແຕ່ກໍຍັງບໍ່ເປັນທີ່ພໍໃຈຂອງຜູ້ຖາມເທື່ອ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຕ່ການພະຍາກອນຢ່າງນີ້ ບໍ່ແມ່ນເລື່ອງຍາກ' ອະທິບາຍວ່າ ບໍ່ແມ່ນເລື່ອງໜັກໜ່ວງ ແລະບໍ່ແມ່ນເລື່ອງທີ່ຕ້ອງໃຊ້ຄວາມແກ້ວຫານ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນຜູ້ທີ່ຍັງລະອະກຸສົນບໍ່ໄດ້ ກໍຍ່ອມພັນລະນາເຖິງການລະໄດ້'. ແຕ່ບຸກຄົນມີສະພາບຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ແມ່ນຜູ້ເຮັດຢ່າງໃດເວົ້າຢ່າງນັ້ນ, ສ່ວນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າບໍ່ໄດ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ, ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໄດ້ພະຍາກອນຢ່າງນີ້' ຄື ໄດ້ພະຍາກອນວ່າ 'ມະຫາຣາຊະ ພຣະຕຖາຄົດເປັນຜູ້ລະອະກຸສົນທຳທັງປວງໄດ້ແລ້ວແລ'. ຄຳວ່າ 'ໃນຝ່າຍຂາວ ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ' ນີ້ ຄວາມວ່າ ເມື່ອກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມພັນລະນາເຖິງການເຖິງພ້ອມແຫ່ງກຸສົນທຳທັງປວງ' ເນື້ອຄວາມກໍຄົງຈະຖືກກ່າວໄວ້ຕາມຄຳຖາມ, ແຕ່ການພະຍາກອນຢ່າງນັ້ນບໍ່ແມ່ນເລື່ອງຍາກ, ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນຜູ້ທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ເຮັດກຸສົນທຳໃຫ້ເຖິງພ້ອມ ກໍຍ່ອມພັນລະນາເຖິງການເຖິງພ້ອມໄດ້. ແຕ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເພາະຄວາມທີ່ພຣະອົງເອງໄດ້ເຮັດກຸສົນທຳໃຫ້ເຖິງພ້ອມຢ່າງຖືກຕ້ອງແລ້ວ ຈຶ່ງເປັນຜູ້ເຮັດຢ່າງໃດເວົ້າຢ່າງນັ້ນ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງສະແດງຄຳວ່າ 'ໄດ້ພະຍາກອນຢ່າງນີ້'. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍທັງນັ້ນ.

බාහිතිකසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບແຫ່ງຄຳອະທິບາຍພາຫິຕິກະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

9. ධම්මචෙතියසුත්තවණ්ණනා

໙. ຄຳອະທິບາຍທັມມະເຈຕິຍະສູດ

364. මෙදවණ්ණා [Pg.162] උළුපවණ්ණා ච තත්ථ තත්ථ පාසාණා උස්සන්නා අහෙසුන්ති මෙදාළුපන්ති ගාමස්ස සමඤ්ඤා ජාතා. උළුපවණ්ණාති චන්දසමානවණ්ණතාය මෙදපාසාණා වුත්තාති කෙචි. අට්ඨකථායං පන ‘‘මෙදවණ්ණා පාසාණා කිරෙත්ථ උස්සන්නා අහෙසු’’න්ති ඉදං වුත්තං. අස්සාති සෙනාපතිස්ස. කථාසමුට්ඨාපනත්ථන්ති මල්ලිකාය සොකවිනොදනධම්මකථාසමුට්ඨාපනත්ථං.

໓໖໔. ຫີນທັງຫຼາຍທີ່ມີສີຄືມັນຂົ້ນ ແລະມີສີຄືຫຍ້າປ້ອງ ມີຢູ່ຢ່າງຫຼວງຫຼາຍໃນບ່ອນນັ້ນໆ, ເພາະສະນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ເມທາລຸປະ' ຈຶ່ງເປັນຊື່ຂອງໝູ່ບ້ານນັ້ນ. ບາງພວກກ່າວວ່າ ຄຳວ່າ 'ອຸລຸປະວັນນະ' ນີ້ ໝາຍເຖິງຫີນມັນຂົ້ນ ເພາະມີສີສະເໝີດ້ວຍພຣະຈັນ. ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາກ່າວໄວ້ວ່າ 'ໄດ້ຍິນວ່າ ຫີນທີ່ມີສີຄືມັນຂົ້ນ ມີຢູ່ຢ່າງຫຼວງຫຼາຍໃນບ່ອນນັ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ແກ່ຜູ້ນັ້ນ' ຄື ແກ່ເສນາບໍດີ. ຄຳວ່າ 'ເພື່ອຕັ້ງຂຶ້ນເຊິ່ງຖ້ອຍຄຳ' ຄື ເພື່ອຕັ້ງຂຶ້ນເຊິ່ງທັມມະກະຖາເພື່ອບັນເທົາຄວາມໂສກຂອງນາງມັລລິກາ.

රඤ්ඤාති පසෙනදීකොසලරඤ්ඤා. මහච්චාති මහතියා. පදවිපල්ලාසෙන චෙතං වුත්තං. පසාදමරහන්තීති පාසාදිකානි. තෙනාහ ‘‘සහ රඤ්ජනකානී’’ති. යානි පන පාසාදිකානි, තානි පස්සිතුං යුත්තානි. පාසාදිකානීති වා සද්දහනසහිතානි. තෙනාහ ‘‘පසාදජනකානී’’ති. ‘‘අප්පාබාධ’’න්ති ආදීසු විය අප්පසද්දො අභාවත්ථොති ආහ ‘‘නිස්සද්දානී’’ති. අනියමත්ථවාචී ය-සද්දො අනියමාකාරවාචකොපි හොතීති ‘‘යත්ථා’’ති පදස්ස ‘‘යාදිසෙසූ’’තිආදිමාහ. තථා හි අඞ්ගුලිමාලසුත්තෙ (ම. නි. අට්ඨ. 2.347 ආදයො) ‘‘යස්ස ඛො’’ති පදස්ස ‘‘යාදිසස්ස ඛො’’ති අත්ථො වුත්තො.

ຄຳວ່າ 'ໂດຍພຣະຣາຊາ' ຄື ໂດຍພຣະເຈົ້າປະເສນທິໂກສົນ. ຄຳວ່າ 'ມະຫັດຈະ' ຄື ດ້ວຍໝູ່ໃຫຍ່, ຄຳນີ້ກ່າວໄວ້ໂດຍການສະຫຼັບບົດກັນ. ສິ່ງທີ່ຄວນແກ່ຄວາມເຫຼື້ອມໃສ ຊື່ວ່າ 'ປາສາດິກະ' (ໜ້າເຫຼື້ອມໃສ), ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ປະກອບດ້ວຍສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ຍິນດີ'. ກໍສິ່ງໃດທີ່ໜ້າເຫຼື້ອມໃສ ສິ່ງນັ້ນກໍຄວນເບິ່ງ. ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ 'ປາສາດິກະ' ຄື ປະກອບດ້ວຍຄວາມເຊື່ອ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມເຫຼື້ອມໃສ'. ຄຳວ່າ 'ອັບປະ' ໃນຄຳວ່າ 'ອັບປາບາທະ' ເປັນຕົ້ນ ມີຄວາມໝາຍວ່າ 'ບໍ່ມີ', ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ນິດສັດທານິ' (ບໍ່ມີສຽງດັງ). ຍະ-ອັກສອນ ທີ່ບອກເນື້ອຄວາມທີ່ບໍ່ແນ່ນອນ ຍ່ອມບອກເຖິງອາການທີ່ບໍ່ແນ່ນອນໄດ້ຄືກັນ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ຍາທິເສສຸ' (ໃນບ່ອນເຊັ່ນໃດ) ເປັນຕົ້ນ ແທນຄຳວ່າ 'ຍັດຖະ' (ໃນບ່ອນໃດ). ດ້ວຍວ່າ ໃນອັງຄຸລິມາລະສູດ ເນື້ອຄວາມຂອງຄຳວ່າ 'ຍັດສະ ໂຂ' ຖືກກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຍາທິສັດສະ ໂຂ' (ແກ່ບຸກຄົນເຊັ່ນໃດແລ).

366. පටිච්ඡදන්ති පටිච්ඡාදකං. රාජකකුධභණ්ඩානීති රාජභණ්ඩභූතානි. රහායතීති රහො කරොති, මං අජ්ඣෙසතීති අත්ථො.

໓໖໖. ຄຳວ່າ 'ປະຕິດຊະທັງ' ຄື ເຄື່ອງປົກປິດ. ຄຳວ່າ 'ຣາຊະກະກຸທະphantom' ຄື ເຄື່ອງຣາຊະກົກກຸດທະພັນ. ຄຳວ່າ 'ຣະຫາຍະຕິ' ຄື ເຮັດໃນທີ່ລັບ, ມີອະທິບາຍວ່າ ເຊື້ອເຊີນຂ້າພະເຈົ້າ.

367. යථාසභාවතො ඤෙය්‍යං ධාරෙති අවධාරෙතීති ධම්මො, ඤාණන්ති ආහ ‘‘පච්චක්ඛඤාණසඞ්ඛාතස්ස ධම්මස්සා’’ති. අනුනයොති අනුගච්ඡනකො. දිට්ඨෙන හි අදිට්ඨස්ස අනුමානං. තෙනාහ ‘‘අනුමානං අනුබුද්ධී’’ති. ආපාණකොටිකන්ති යාව පාණකොටි, තාව ජීවිතපරියොසානං. එතන්ති ධම්මන්වයසඞ්ඛාතං අනුමානං. එවන්ති ‘‘ඉධ පනාහ’’න්ති වුත්තප්පකාරෙන.

໓໖໗. ທຳໃດຍ່ອມຊົງໄວ້ ຄືກຳນົດຮູ້ສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ຕາມສະພາວະຈິງ ທຳນັ້ນຊື່ວ່າ 'ທັມມະ' ຄື ປັນຍາຮູ້, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຫ່ງທຳທີ່ນັບວ່າເປັນປັດຈັດຂະຍານ'. ຄຳວ່າ 'ອນຸນຍະ' (ການຄ້ອຍຕາມ) ຄື ການດຳເນີນຕາມ, ເພາະວ່າ ການຄາດຄະເນສິ່ງທີ່ບໍ່ເຫັນ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍສິ່ງທີ່ເຫັນແລ້ວ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ການຮູ້ຕາມໂດຍການຄາດຄະເນ'. ຄຳວ່າ 'ອາປານະໂກຕິກັງ' ຄື ຕະຫຼອດຊີວິດ, ຕາບເທົ່າເຖິງທີ່ສຸດແຫ່ງຊີວິດ. ຄຳວ່າ 'ນີ້' ຄື ການຄາດຄະເນທີ່ນັບວ່າເປັນທັມມະນຸຍະ. ຄຳວ່າ 'ຢ່າງນີ້' ຄື ໂດຍປະການທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ແຕ່ໃນພຣະສູດນີ້ ພຣະອົງຕັດໄວ້'.

369. චක්ඛුං අබන්ධන්තෙ වියාති අපාසාදිකතාය පස්සන්තානං චක්ඛුං අත්තනි අබන්ධන්තෙ විය. කුලසන්තානානුබන්ධො රොගො කුලරොගො. උළාරන්ති සානුභාවං. යො හි ආනුභාවසම්පන්නො, තං ‘‘මහෙසක්ඛ’’න්ති වදන්ති. අරහත්තං ගණ්හන්තොති උක්කට්ඨනිද්දෙසොයං, හෙට්ඨිමඵලානි ගණ්හන්තොපි.

໓໖໙. ຄຳວ່າ 'ປະດຸດຈະບໍ່ຜູກມັດສາຍຕາໄວ້' ຄື ປະດຸດຈະບໍ່ຜູກມັດສາຍຕາຂອງຜູ້ເບິ່ງທັງຫຼາຍໄວ້ໃນຕົນ ເພາະຄວາມບໍ່ໜ້າເຫຼື້ອມໃສ. ໂລກທີ່ສືບຕໍ່ກັນມາໃນຕະກູນ ຊື່ວ່າ 'ກຸລະໂຣກ' (ໂລກປະຈຳຕະກູນ). ຄຳວ່າ 'ອຸລານ' ຄື ມີອານຸພາບຫຼາຍ, ເພາະວ່າ ບຸກຄົນໃດປະກອບດ້ວຍອານຸພາບ ຍ່ອມເອີ້ນບຸກຄົນນັ້ນວ່າ 'ມະເຫສັກຂະ' (ຜູ້ມີສັກໃຫຍ່). ຄຳວ່າ 'ຖືເອົາພຣະອໍຣະຫັນ' ນີ້ ເປັນການສະແດງຢ່າງສູງສຸດ, ເຖິງແມ່ນຜູ້ທີ່ຖືເອົາຜົນເບື້ອງຕ່ຳກໍຄືກັນ.

373. ජීවිකා [Pg.163] ජීවිතවුත්ති.

໓໗໓. ຄຳວ່າ 'ຊີວິກາ' ຄື ການລ້ຽງຊີວິດ.

374. ධම්මං චෙතෙති සංවෙදෙති එතෙහීති ධම්මචෙතියානි, ධම්මස්ස පූජාවචනානි. නනු චෙතානි බුද්ධසඞ්ඝගුණදීපනානිපි සන්ති? කථං ‘‘ධම්මචෙතියානීති ධම්මස්ස චිත්තීකාරවචනානී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘තීසු හී’’තිආදි. තත්ථ යස්මා බුද්ධරතනමූලකානි සෙසරතනානි තස්ස වසෙන ලද්ධබ්බතො. කොසලරඤ්ඤා චෙත්ථ බුද්ධගාරවෙන ධම්මසඞ්ඝගාරවං පවෙදිතං, තස්මා ‘‘භගවති චිත්තීකාරෙ කතෙ ධම්මොපි කතොව හොතී’’ති වුත්තං. යස්මා ච රතනත්තයපසාදපුබ්බිකා සාසනෙ සම්මාපටිපත්ති, තස්මා වුත්තං – ‘‘ආදිබ්‍රහ්මචරියකානීති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතානී’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໓໗໔. ບຸກຄົນຍ່ອມຄິດເຖິງ ຄືຮູ້ສຶກເຖິງທຳດ້ວຍຄຳເຫຼົ່ານີ້ ເພາະສະນັ້ນ ຄຳເຫຼົ່ານັ້ນຊື່ວ່າ 'ທັມມະເຈຕິຍະ' ຄື ຄຳບູຊາທຳ. ຖາມວ່າ ກໍຄຳເຫຼົ່ານີ້ເປັນຄຳສະແດງຄຸນຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າແລະພຣະສົງຄ໌ນຳບໍ່ແມ່ນບໍ? ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທັມມະເຈຕິຍະ ຄື ຄຳສະແດງຄວາມເຄົາລົບທຳ'? ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ຕີສຸ ຫິ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະວ່າ ພຣະຣັດຕະນະທີ່ເຫຼືອມີພຣະພຸດທະຣັດຕະນະເປັນມູນເຄົ້າ ເພາະຕ້ອງໄດ້ມາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຣະພຸດທະຣັດຕະນະນັ້ນ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ພຣະເຈົ້າໂກສົນໄດ້ສະແດງຄວາມເຄົາລົບໃນພຣະທຳແລະພຣະສົງຄ໌ ດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບໃນພຣະພຸດທະເຈົ້າ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເມື່ອຄວາມເຄົາລົບໃນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຖືກເຮັດແລ້ວ ຄວາມເຄົາລົບໃນພຣະທຳກໍເປັນອັນເຮັດແລ້ວຄືກັນ'. ແລະເພາະວ່າ ການປະຕິບັດຊອບໃນພຣະສາສະໜາ ມີຄວາມເຫຼື້ອມໃສໃນພຣະຣັດຕະນະໄຕຣເປັນເບື້ອງຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ຄຳວ່າ ອາທິພຣົມມະຈະຣິຍະກະ ຄື ເປັນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງມັກຄະພຣົມມະຈັນ'. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍທັງນັ້ນ.

ධම්මචෙතියසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບແຫ່ງຄຳອະທິບາຍທັມມະເຈຕິຍະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

10. කණ්ණකත්ථලසුත්තවණ්ණනා

໑໐. ຄຳອະທິບາຍກັນນະກະຖະລະສູດ

375. අනන්තරසුත්තෙ වුත්තකරණීයෙනෙවාති ‘‘පාසාදෙ වා නාටකෙසු වා චිත්තස්සාදං අලභමානො තත්ථ තත්ථ විචරිතුං ආරද්ධො’’ති වුත්තකරණීයෙන. අප්පදුට්ඨපදොසීනඤ්හි එවං හොතීති.

໓໗໕. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍກິດຈະການທີ່ກ່າວໄວ້ໃນສູດກ່ອນນັ້ນເອງ' ຄື ດ້ວຍgິດຈະການທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ເມື່ອບໍ່ໄດ້ຮັບຄວາມຍິນດີແຫ່ງຈິດໃນປາສາດ ຫຼືໃນການລະຫຼິ້ນ ຈຶ່ງເລີ່ມທ່ຽວໄປໃນບ່ອນນັ້ນໆ'. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນຢ່າງນີ້ຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ທີ່ມີຄວາມປະທຸສະຮ້າຍພຽງເລັກນ້ອຍ.

376. පුච්ඡිතොති ‘‘අඤ්ඤං දූතං නාලත්ථු’’න්ති පුච්ඡිතො. සොති රාජා. තාසං වන්දනා සචෙ උත්තරකාලං, අත්තනො ආගමනකාරණං කථෙස්සති.

໓໗໖. ຄຳວ່າ 'ຖືກຖາມແລ້ວ' ຄື ຖືກຖາມວ່າ 'ທ່ານບໍ່ໄດ້ທູດຄົນອື່ນບໍ?'. ຄຳວ່າ 'ເພິ່ນ' ຄື ພຣະຣາຊາ. ການໄຫວ້ຂອງສະຕີເຫຼົ່ານັ້ນ ຫາກມີໃນພາຍຫຼັງ, ພຣະອົງgໍຈະບອກເຖິງເຫດແຫ່ງການສະເດັດມາຂອງພຣະອົງ.

378. එකාවජ්ජනෙනාති එකවීථිජවනෙන. තෙන එකචිත්තං තාව තිට්ඨතු, එකචිත්තවීථියාපි සබ්බං ජානිතුං න සක්කාති දස්සෙති. ‘‘ඉදං නාම අතීතං ජානිස්සාමී’’ති අනියමෙත්වා ආවජ්ජතො යං කිඤ්චි අතීතං ජානාති, නියමිතෙ පන නියමිතමෙවාති ආහ – ‘‘එකෙන හි…පෙ… එකදෙසමෙව ජානාතී’’ති. තෙන චිත්තෙනාති ‘‘අතීතං සබ්බං ජානිස්සාමී’’ති එවං පවත්තචිත්තෙන. ඉතරෙසූති අනාගතපච්චුප්පන්නෙසු. කාරණජාතිකන්ති යුත්තිසභාවං, යුත්තියා යුත්තන්ති අත්ථො. සම්පරායගුණන්ති සම්පරායෙ කතකම්මස්ස විසෙසං.

໓໗໘. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍການນຶກຄັ້ງດຽວ' ຄື ດ້ວຍຊະວະນະວິຖີດຽວ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ຍົກເວັ້ນຈິດດວງດຽວໄວ້ກ່ອນ, ເຖິງແມ່ນດ້ວຍວິຖີຈິດດຽວ ກໍບໍ່ສາມາດຈະຮູ້ທັງໝົດໄດ້. ເມື່ອນຶກໂດຍບໍ່ກຳນົດວ່າ 'ພວກເຮົາຈະຮູ້ອະດີດຊື່ນີ້', ຍ່ອມຮູ້ອະດີດບາງຢ່າງ, ແຕ່ເມື່ອກຳນົດ ຍ່ອມຮູ້ສະເພາະສິ່ງທີ່ກຳນົດເທົ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະວ່າ ດ້ວຍຈິດດວງດຽວ... ລະ... ຍ່ອມຮູ້ພຽງສ່ວນດຽວເທົ່ານັ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍຈິດນັ້ນ' ຄື ດ້ວຍຈິດທີ່ເປັນໄປຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພວກເຮົາຈະຮູ້ອະດີດທັງໝົດ'. ຄຳວ່າ 'ໃນສິ່ງອື່ນໆ' ຄື ໃນອະນາຄົດແລະປັດຈຸບັນ. ຄຳວ່າ 'ກາຣະນະຊາຕິກະ' ຄື ສະພາວະທີ່ສົມເຫດສົມຜົນ, ມີອະທິບາຍວ່າ ປະກອບດ້ວຍເຫດຜົນ. ຄຳວ່າ 'ສັມປະຣາຍະຄຸນ' ຄື ຄວາມພິເສດແຫ່ງກຳທີ່ເຮັດແລ້ວໃນພົບໜ້າ.

379. ලොකුත්තරමිස්සකානි කථිතානි බොධිරාජකුමාරසුත්තෙ විය ලොකියා චෙව ලොකුත්තරා ච. යථාලාභවසෙන චෙත්ථ පධානියඞ්ගානං [Pg.164] ලොකුත්තරග්ගහණං වෙදිතබ්බං. පච්චෙකං එව නෙසඤ්ච පධානියඞ්ගතා දට්ඨබ්බා යථා ‘‘අට්ඨවිමොක්ඛා සන්දිස්සන්ති ලොකුත්තරමිස්සකා’’ති. ලොකුත්තරානෙවාති චෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පරතො ආවි භවිස්සති. පධානනානත්තන්ති පදහනනානත්තං, භාවනානුයොගවිසෙසන්ති අත්ථො. සඞ්ඛාරෙ පරිමද්දිත්වා පටිපක්ඛධම්මෙ එකදෙසතො පජහිත්වා ඨිතස්ස භාවනානුයොගො සබ්බෙන සබ්බං අපරිමද්දිතසඞ්ඛාරස්ස අප්පහීනපටිපක්ඛස්ස භාවනානුයොගතො සුඛුමො විසදොව හොති, සච්චාභිසමයෙන සන්තානස්ස ආහිතවිසෙසත්තාති ආහ – ‘‘අඤ්ඤාදිසමෙව හි පුථුජ්ජනස්ස පධානං, අඤ්ඤාදිසං සොතාපන්නස්සා’’තිආදි. අයඤ්ච විසෙසො න කෙවලං අනරියඅරියපුග්ගලතො එව, අථ ඛො අරියෙසුපි සෙක්ඛාදිවිසෙසතොපි ලබ්භති අභිසඞ්ඛාරවිසෙසතො අභිනීහාරතො ච ඉජ්ඣනතොති දස්සෙන්තො ‘‘අඤ්ඤාදිසං සකදාගාමිනො’’තිආදිමාහ. න පාපුණාතීති යස්මා පුථුජ්ජනො සබ්බථාව පධානං පදහන්තො සොතාපත්තිමග්ගං අධිගච්ඡති, සොතාපන්නො ච සකදාගාමිමග්ගන්ති හෙට්ඨිමං උපරිමතො ඔළාරිකං, උපරිමඤ්ච ඉතරතො සුඛුමං තෙන පහාතුං අසක්කුණෙය්‍යස්ස පජහනතො, ඉති අධිගන්තබ්බවිසෙසෙන ච අධිගමපටිපදාය සණ්හසුඛුමතා තික්ඛවිසදතා ච විඤ්ඤායතීති ආහ – ‘‘පුථුජ්ජනස්ස පධානං සොතාපන්නස්ස පධානං න පාපුණාතී’’තිආදි.

໓໗໙. ພຣະອົງຕັດທຳທີ່ປົນກັນດ້ວຍໂລກຸດຕະຣະ ຄື ທັງໂລກິຍະແລະໂລກຸດຕະຣະ ເໝືອນໃນໂພທິຣາຊະກຸມາຣະສູດ. ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບການຖືເອົາໂລກຸດຕະຣະແຫ່ງອົງແຫ່ງຄວາມພຽນຕາມທີ່ໄດ້. ແລະພຶງເຫັນຄວາມເປັນອົງແຫ່ງຄວາມພຽນຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນແຕ່ລະຢ່າງ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ 'ວິໂມກ 8 ຍ່ອມປາກົດປົນກັນດ້ວຍໂລກຸດຕະຣະ'. ຄຳໃດທີ່ຄວນກ່າວໃນຄຳວ່າ 'ເປັນໂລກຸດຕະຣະຢ່າງດຽວ' ນີ້, ຄຳນັ້ນຈະປາກົດແຈ້ງໃນພາຍຫຼັງ. ຄຳວ່າ 'ປະທານະນານັດຕະ' ຄື ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຄວາມພຽນ, ມີອະທິບາຍວ່າ ຄວາມພິເສດແຫ່ງການປະກອບເນືອງໆ ເຊິ່ງພາວະນາ. ການປະກອບເນືອງໆ ເຊິ່ງພາວະນາຂອງບຸກຄົນຜູ້ຂົ່ມສັງຂານທັງຫຼາຍແລ້ວ ລະປະຕິປັກທຳໄດ້ບາງສ່ວນແລ້ວຕັ້ງຢູ່ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ລະອຽດແລະແຈ່ມແຈ້ງກວ່າການປະກອບເນືອງໆ ເຊິ່ງພາວະນາຂອງບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ໄດ້ຂົ່ມສັງຂານໂດຍປະການທັງປວງ ແລະຍັງລະປະຕິປັກທຳບໍ່ໄດ້, ເພາະຄວາມພິເສດທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນສັນດານດ້ວຍການບັນລຸສັດຈະທຳ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະວ່າ ຄວາມພຽນຂອງປຸຖຸຊົນເປັນຢ່າງໜຶ່ງ, ຄວາມພຽນຂອງພຣະໂສດາບັນເປັນຢ່າງໜຶ່ງ' ເປັນຕົ້ນ. ແລະຄວາມພິເສດນີ້ ບໍ່ແມ່ນມີສະເພາະແຕ່ລະຫວ່າງອະຣິຍະບຸກຄົນກັບອະນາຣິຍະບຸກຄົນເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຍັງມີໃນລະຫວ່າງພຣະອະຣິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ໂດຍຄວາມພິເສດແຫ່ງພຣະເສຂະເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມສຳເລັດດ້ວຍຄວາມພິເສດແຫ່ງອະພິສັງຂານແລະອະພິນິຫານ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ຄວາມພຽນຂອງພຣະສະກະທາຄາມີເປັນຢ່າງໜຶ່ງ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມບໍ່ເຖິງ' ຄວາມວ່າ ເພາະວ່າ ປຸຖຸຊົນເມື່ອບຳເພັນຄວາມພຽນໂດຍປະການທັງປວງ ຍ່ອມບັນລຸໂສດາປັດຕິມັກ, ແລະພຣະໂສດາບັນຍ່ອມບັນລຸສະກະທາຄາມີມັກ, ທຳເບື້ອງຕ່ຳຍ່ອມຫຍາບກວ່າທຳເບື້ອງເທິງ, ແລະທຳເບື້ອງເທິງຍ່ອມລະອຽດກວ່າທຳເບື້ອງຕ່ຳ ເພາະການລະສິ່ງທີ່ທຳເບື້ອງຕ່ຳບໍ່ສາມາດຈະລະໄດ້, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄວາມອ່ອນໂຍນລະອຽດອ່ອນ ແລະຄວາມg້າຫານແຈ່ມແຈ້ງແຫ່ງຂໍ້ປະຕິບັດເພື່ອບັນລຸ ຍ່ອມປາກົດດ້ວຍຄວາມພິເສດແຫ່ງທຳທີ່ຄວນບັນລຸ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວາມພຽນຂອງປຸຖຸຊົນ ຍ່ອມບໍ່ເຖິງຄວາມພຽນຂອງພຣະໂສດາບັນ' ເປັນຕົ້ນ.

අකූටකරණන්ති අවඤ්චනකිරියං. අනවච්ඡින්දනන්ති අතියානං. අවිඤ්ඡනං න ආකඩ්ඪනං, නියුත්තතං විනිවෙඨෙත්වා සමන්තා විපරිවත්තිත්වා සමධාරාය ඡඩ්ඩනං වා. තස්ස කාරණං තංකාරණං, තං කාරණන්ති වා තං කිරියං තං අධිකාරං. දන්තෙහි ගන්තබ්බභූමින්ති දන්තෙහි පත්තබ්බට්ඨානං, පත්තබ්බවත්ථුං වා. චත්තාරොපි අස්සද්ධා නාම උපරිමඋපරිමසද්ධාය අභාවතො. යෙන හි යං අප්පත්තං, තස්ස තං නත්ථි. අරියසාවකස්ස…පෙ… නත්ථි පඨමමග්ගෙනෙව මායාසාඨෙය්‍යානං පහාතබ්බත්තා. තෙනෙවාති සම්මදෙව විරුද්ධපක්ඛානං සද්ධාදීනං ඉධාධිප්පෙතත්තා. යදි එවං කථං මිස්සකකථාති ආහ ‘‘අස්සඛළුඞ්කසුත්තන්තෙ පනා’’තිආදි. චත්තාරොව හොන්ති පුථුජ්ජනාදිවසෙන.

ຄຳວ່າ 'ອະກູຕະກະຣະນະ' ຄື ການບໍ່ຫຼອກລວງ. ຄຳວ່າ 'ອະນາວັດຊິນທະນະ' ຄື ການບໍ່ກ້າວກ່າຍ. ຄຳວ່າ 'ອະວິນຊະນະ' ຄື ການບໍ່ສະບັດ, ຫຼືການແກ້ສິ່ງທີ່ຜູກໄວ້ແລ້ວ ໝູນກັບໄປໂດຍຮອບ ແລ້ວຖິ້ມໄປສະເໝີກັນ. ເຫດຂອງສິ່ງນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ຕັງກາຣະນະ', ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ 'ຕັງ ກາຣະນັງ' ຄື ກິດຈະການນັ້ນ, ໜ້າທີ່ນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ດິນແດນທີ່ສັດຝຶກແລ້ວຄວນໄປ' ຄື ສະຖານທີ່ທີ່ສັດຝຶກແລ້ວຄວນເຖິງ, ຫຼືສິ່ງທີ່ຄວນເຖິງ. ເຖິງແມ່ນບຸກຄົນທັງ 4 ພວກ ກໍຊື່ວ່າ 'ຜູ້ບໍ່ມີສັດທາ' ເພາະບໍ່ມີສັດທາໃນຊັ້ນເໜືອໆ ຂຶ້ນໄປ. ເພາະວ່າ ສິ່ງໃດທີ່ບຸກຄົນໃດຍັງບໍ່ບັນລຸ, ສິ່ງນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ບຸກຄົນນັ້ນ. ແກ່ພຣະອະຣິຍະສາວົກ... ລະ... ຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະມາຍາແລະສາໄຖຍະ ຖືກລະໄດ້ດ້ວຍປະຖົມມັກນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ເພາະເຫດນັ້ນເອງ' ຄື ເພາະສັດທາເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນປະຕິປັກຢ່າງຖືກຕ້ອງ ຖືກປະສົງເອົາໃນທີ່ນີ້. ຖ້າຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງເປັນຄຳກ່າວທີ່ປົນກັນ? ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ແຕ່ໃນອັດສະຂະລຸງກະສູດ' ເປັນຕົ້ນ. ຍ່ອມມີ 4 ພວກເທົ່ານັ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປຸຖຸຊົນເປັນຕົ້ນ.

ඔපම්මසංසන්දනෙ අදන්තහත්ථිආදයො වියාතිආදිනා කණ්හපක්ඛෙ, යථා පන දන්තහත්ථිආදයොතිආදිනා සුක්කපක්ඛෙ ච සාධාරණතො එකජ්ඣං [Pg.165] කත්වා වුත්තං, අසාධාරණතො භින්දිත්වා දස්සෙතුං ‘‘ඉදං වුත්තං හොතී’’තිආදි වුත්තං.

ໃນການປຽບທຽບອຸປະມາ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເໝືອນຊ້າງທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ຝຶກເປັນຕົ້ນ' ໃນຝ່າຍດຳ, ແລະດ້ວຍຄຳວ່າ 'ແຕ່ເໝືອນຊ້າງທີ່ຝຶກແລ້ວເປັນຕົ້ນ' ໃນຝ່າຍຂາວ ຖືກກ່າວໄວ້ໂດຍລວມກັນເປັນອັນດຽວໂດຍທົ່ວໄປ, ເພື່ອສະແດງໂດຍແຍກອອກເປັນສ່ວນສະເພາະ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ຄຳນີ້ຖືກກ່າວໄວ້ວ່າ' ເປັນຕົ້ນ.

380. සම්මප්පධානා නිබ්බිසිට්ඨවීරියා. තෙනාහ – ‘‘න කිඤ්චි නානාකරණං වදාමි, යදිදං විමුත්තියා විමුත්ති’’න්ති. න හි සුක්ඛවිපස්සකතෙවිජ්ජඡළභිඤ්ඤානං විමුත්තියා නානාකරණං අත්ථි. තෙන වුත්තං ‘‘යං එකස්සා’’තිආදි. කිං ත්වං න ජානාසීති සම්බන්ධො. ආගච්ඡන්තීති උප්පජ්ජනවසෙන ආගච්ඡන්ති. නාගච්ඡන්තීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ඉදං පුච්ඡන්තොති ඉදං පුච්ඡාමීති දස්සෙන්තො. අප්පහීනචෙතසිකදුක්ඛා අනධිගතඅනාගාමිතා. තෙනාහ ‘‘උපපත්තිවසෙන ආගන්තාරො’’ති. සමුච්ඡින්නදුක්ඛාති සමුග්ඝාටිතචෙතසිකදුක්ඛා.

໓໘໐. ສັມມັບປະທານ (ຄວາມພຽນຊອບ) ຄືຄວາມພຽນອັນຍອດຢ້ຽມ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ເຮົາບໍ່ກ່າວເຖິງຄວາມແຕກຕ່າງກັນໃດໆ ໃນວິມຸດຕິ ຄືຄວາມຫຼຸດພົ້ນນີ້'. ເພາະວ່າ ຄວາມຫຼຸດພົ້ນຂອງພຣະສຸກຂະວິປັດສະກະ, ພຣະເຕວິຊຊະ (ຜູ້ໄດ້ວິຊຊາ ໓), ແລະພຣະຊະລະພິນຍະ (ຜູ້ໄດ້ອະພິນຍາ ໖) ຍ່ອມບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ສິ່ງໃດເປັນຂອງບຸກຄົນຜູ້ໜຶ່ງ' ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'Kiṃ tvaṃ na jānāsi' (ທ່ານບໍ່ຮູ້ຫຼື?) ມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນຢ່າງນີ້. ບົດວ່າ 'āgacchanti' (ຍ່ອມມາ) ຄື ຍ່ອມມາໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນ. ແມ່ນແຕ່ໃນບົດວ່າ 'nāgacchanti' (ຍ່ອມບໍ່ມາ) ກໍມີນັຍດຽວກັນນີ້. ບົດວ່າ 'idaṃ pucchanto' (ເມື່ອຖາມສິ່ງນີ້) ສະແດງເຖິງຄວາມວ່າ 'ເຮົາຖາມສິ່ງນີ້'. ຄວາມເປັນພຣະອະນາຄາມີທີ່ຍັງບໍ່ທັນບັນລຸ ເພາະຄວາມທຸກທາງໃຈຍັງບໍ່ທັນຖືກລະ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ຜູ້ມາໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຂົ້າເຖິງ (ການເກີດ)'. ບົດວ່າ 'samucchinnadukkhā' (ຜູ້ມີຄວາມທຸກອັນຕັດຂາດແລ້ວ) ຄື ຜູ້ມີຄວາມທຸກທາງໃຈອັນຖອນຮາກໄດ້ແລ້ວ.

381. තම්හා ඨානාති තතො යථාධිගතඉස්සරියට්ඨානතො. පුන තම්හා ඨානාති තතො දුග්ගතා. සම්පන්නකාමගුණන්ති උළාරකාමගුණසමන්නාගතං.

໓໘໑. ບົດວ່າ 'tamhā ṭhānā' (ຈາກຖານະນັ້ນ) ຄື ຈາກຖານະແຫ່ງຄວາມເປັນໃຫຍ່ຕາມທີ່ໄດ້ບັນລຸແລ້ວ. ບົດວ່າ 'puna tamhā ṭhānā' (ຈາກຖານະນັ້ນອີກ) ຄື ຈາກທຸຄະຕິນັ້ນ. ບົດວ່າ 'sampannakāmaguṇant' (ຜູ້ສົມບູນດ້ວຍກາມະຄຸນ) ຄື ຜູ້ປະກອບພ້ອມດ້ວຍກາມະຄຸນອັນປະນີດ.

තත්ථාති කාමදෙවලොකෙ. ඨානභාවතොති අරහත්තඤ්චෙ අධිගතං, තාවදෙව පරිනිබ්බානතො. උපරිදෙවෙ චාති උපරූපරි භූමිවාසෙ දෙවෙ ච, චක්ඛුවිඤ්ඤාණදස්සනෙනපි දස්සනාය නප්පහොන්තීති යොජනා.

ບົດວ່າ 'tattha' (ໃນທີ່ນັ້ນ) ຄື ໃນກາມະເທວະໂລກ. ບົດວ່າ 'ṭhānabhāvato' (ເພາະຄວາມເປັນແຫ່ງຖານະ) ຄື ຫາກບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນແລ້ວ ກໍຍ່ອມປຣິນິບພານໃນຂະນະນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ 'uparideve ca' (ແລະໃນເທວະດາຊັ້ນສູງ) ຄື ເທວະດາຜູ້ສະຖິດຢູ່ໃນພູມິຊັ້ນສູງໆ ຂຶ້ນໄປ, ມີຄຳອະທິບາຍເຊື່ອມໂຍງວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ຈະເບິ່ງດ້ວຍການເຫັນຂອງຈັກຂຸວິນຍານ ກໍບໍ່ສາມາດຈະເຫັນໄດ້'.

382. වුත්තනයෙනෙවාති දෙවපුච්ඡාය වුත්තෙනෙව නයෙන. සා කිර කථාති ‘‘නත්ථි සො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා, යො සකිදෙව සබ්බං නෙය්‍ය’’න්ති කථා. තෙති විටටූභසඤ්ජයා. ඉමස්මිංයෙව ඨානෙති ඉමස්මිං මිගදායෙයෙව. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໓໘໒. ບົດວ່າ 'vuttanayeneva' (ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນເອງ) ຄື ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຄຳຖາມຂອງເທວະດາ. ບົດວ່າ 'sā kira kathā' (ໄດ້ຍິນວ່າ ວາຈານັ້ນ) ຄື ວາຈາທີ່ວ່າ 'ບໍ່ມີສະມະນະ ຫຼືພຣາມຜູ້ໃດ ທີ່ຈະຮູ້ທຸກສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ໄດ້ໃນຄັ້ງດຽວ'. ບົດວ່າ 'te' (ຊົນທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ) ຄື ເຈົ້າວິທູທະພະ ແລະສັນຊະຍະ. ບົດວ່າ 'imasmiṃyeva ṭhāne' (ໃນສະຖານທີ່ນີ້ເອງ) ຄື ໃນປ່າອິສິປະຕະນະມິຄະທາຍະນີ້ເອງ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍທັງນັ້ນ.

කණ්ණකත්ථලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບໃນອັດຖະກະຖາ ກັນນະກະຖະລະສູດ ຈົບລົງພຽງເທົ່ານີ້.

නිට්ඨිතා ච රාජවග්ගවණ්ණනා.

ແລະການອະທິບາຍອັດຖະກະຖາ ຣາຊະວັກ ກໍຈົບລົງແລ້ວ.

5. බ්‍රාහ්මණවග්ගො

໕. ພຣາມມະນະວັກ

1. බ්‍රහ්මායුසුත්තවණ්ණනා

໑. การອະທິບາຍອັດຖະກະຖາ ພຣົມມາຍຸສູດ

383. ‘‘මහාසත්තො [Pg.166] මහිද්ධිකො මහානුභාවො’’තිආදීසු (මහාව. 38) උළාරතා විසයො, ‘‘මහාජනකායො සන්නිපතී’’තිආදීසු සම්බහුලභාවවිසයො, ඉධ පන තදුභයම්පිස්ස අත්ථොති ‘‘මහතාති ගුණමහත්තෙනපි මහතා’’තිආදි වුත්තං. අප්පිච්ඡතාදීති ආදි-සද්දෙන සන්තුට්ඨිසල්ලෙඛපවිවෙකඅසංසග්ගවීරියාරම්භාදීනං සඞ්ගහො. දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤසඞ්ඝාතසඞ්ඛාතෙනාති එත්ථ ‘‘නියතො සම්බොධිපරායණො’’ (සං. නි. 2.41; 3.998, 1004) – ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො සඤ්චිච්ච පාණං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාති නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’තිආදිවචනතො දිට්ඨිසීලානං නියතසභාවත්තා සොතාපන්නාපි අඤ්ඤමඤ්ඤං දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතා, පගෙව සකදාගාමිආදයො. ‘‘තථාරූපාය දිට්ඨියා දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො විහරති (දී. නි. 3.324, 356; ම. නි. 1.492; 3.54; අ. නි. 6.11; පරි. 274) තථාරූපෙහි සීලෙහි සීලසාමඤ්ඤගතො විහරතී’’ති (දී. නි. 3.324; ම. නි. 1.492; 3.54; අ. නි. 6.12; පරි. 274) වචනතො පුථුජ්ජනානම්පි දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතභාවො ලබ්භතියෙව.

໓໘໓. ໃນຄຳທັງຫຼາຍມີ 'Mahāsatto mahiddhiko mahānubhāvo' (ມະຫາສັດ ຜູ້ມີລິດຫຼາຍ ມີອານຸພາບຫຼາຍ) ເປັນຕົ້ນ, ຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ເປັນວິໄສ, ໃນຄຳທັງຫຼາຍມີ 'mahājanakāyo sannipatī' (ມະຫາຊົນຈຳນວນຫຼາຍປະຊຸມກັນແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ, ຄວາມຫຼວງຫຼາຍເປັນວິໄສ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ຄວາມໝາຍທັງສອງຢ່າງນັ້ນຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'mahatā' ຄື ຍິ່ງໃຫຍ່ດ້ວຍຄວາມເປັນໃຫຍ່ແຫ່ງຄຸນນະທັມ ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'appicchatādī' (ຄວາມມັກນ້ອຍເປັນຕົ້ນ), ດ້ວຍສັບວ່າ 'ādi' (ເປັນຕົ້ນ) ຍ່ອມສົງເຄາະຄວາມສັນໂດດ, ຄວາມຂັດເກົາ, ຄວາມສະຫງົບສົງັດ, ຄວາມບໍ່ຄຸກຄີ, ແລະການປາຣົບຄວາມພຽນ ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātena' (ອັນກ່າວຄືຄວາມພ້ອມພຽງກັນໂດຍຄວາມສະեໝີກັນແຫ່ງທິດຖິແລະສີລະ), ໃນບົດນັ້ນ ເພາະມີພຣະດຳຣັດເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເປັນຜູ້ທ່ຽງແທ້ ມີພຣະໂພທິຍານໃນເບື້ອງໜ້າ' ແລະ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ຂໍ້ນີ້ບໍ່ແມ່ນຖານະ ບໍ່ແມ່ນໂອກາດ ທີ່ບຸກຄົນຜູ້ສົມບູນດ້ວຍທິດຖິຈະຈົງໃຈປົງຊີວິດສັດ, ຖານະເຊັ່ນນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີ', ເພາະຄວາມທີ່ທິດຖິແລະສີລະເປັນສະພາວະທີ່ທ່ຽງແທ້, ແມ່ນແຕ່ພຣະໂສດາບັນທັງຫຼາຍກໍຍັງພ້ອມພຽງກັນດ້ວຍຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງທິດຖິແລະສີລະເຊິ່ງກັນແລະກັນ, ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງພຣະສະກະທາຄາມີເປັນຕົ້ນ. ເພາະມີພຣະດຳຣັດວ່າ 'ເປັນຜູ້ເຖິງຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງທິດຖິ ດ້ວຍທິດຖິເຊັ່ນນັ້ນຢູ່, ເປັນຜູ້ເຖິງຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງສີລະ ດ້ວຍສີລະເຊັ່ນນັ້ນຢູ່', ຄວາມພ້ອມພຽງກັນດ້ວຍຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງທິດຖິແລະສີລະ ແມ່ນແຕ່ຂອງພວກປຸຖຸຊົນ ກໍຍ່ອມມີໄດ້ເຊັ່ນກັນ.

ඔට්ඨපහතකරණවසෙන අත්ථවිභාගවසෙන. සනිඝණ්ඩුකෙටුභානන්ති එත්ථ නිඝණ්ඩූති වචනීයවාචකභාවෙන අත්ථං සද්දඤ්ච ඛණ්ඩති විභජ්ජ දස්සෙතීති නිඛණ්ඩු. සො එව ඉධ ඛ-කාරස්ස ඝ-කාරං කත්වා ‘‘නිඝණ්ඩූ’’ති වුත්තො. කිටති ගමෙති කිරියාදිවිභාගං, තං වා අනවසෙසපරියාදානතො ගමෙන්තො පූරෙතීති කෙටුභං. වෙවචනප්පකාසකන්ති පරියායසද්දදීපකං, එකෙකස්ස අත්ථස්ස අනෙකපරියායවචනවිභාවකන්ති අත්ථො. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං අනෙකෙසම්පි අත්ථානං එකසද්දවචනීයතාවිභාවනවසෙනපි තස්ස ගන්ථස්ස පවත්තත්තා. වචීභෙදාදිලක්ඛණා කිරියා කප්පීයති එතෙනාති කිරියාකප්පො, සො පන වණ්ණපදසම්බන්ධපදත්ථවිභාගතො බහුවිකප්පොති ආහ ‘‘කිරියාකප්පවිකප්පො’’ති. ඉදඤ්ච මූලකිරියාකප්පගන්ථං සන්ධාය වුත්තං. සො හි සතසහස්සපරිමාණො නලචරියාදිපකරණං. ඨානකරණාදිවිභාගතො [Pg.167] නිබ්බචනවිභාගතො ච අක්ඛරා පභෙදීයන්ති එතෙහීති අක්ඛරප්පභෙදා, සික්ඛානිරුත්තියො. එතෙසන්ති වෙදානං. තෙ එව වෙදෙ පදසො කායතීති පදකො. තං තං සද්දං තදත්ථඤ්ච බ්‍යාකරොති බ්‍යාචික්ඛති එතෙනාති බ්‍යාකරණං, සද්දසත්ථං. ආයතිං හිතං තෙන ලොකො න යතති න ඊහතීති ලොකායතං. තඤ්හි ගන්ථං නිස්සාය සත්තා පුඤ්ඤකිරියාය චිත්තම්පි න උප්පාදෙන්ති. වයතීති වයො, න වයො අවයො, න අවයො අනවයො, ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු කත්ථචි අපරිකිලන්තො අවිත්ථායන්තො තෙ ගන්ථෙ සන්ධාරෙති පූරෙතීති අත්ථො. ද්වෙ පටිසෙධා පකතිං ගමෙන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘අවයො න හොතී’’ති වත්වා තත්ථ අවයං දස්සෙතුං ‘‘අවයො…පෙ… න සක්කොතී’’ති වුත්තං.

ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກະທົບຮີມສົບ ແລະໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຈຳແນກອັດຖະ. ບົດວ່າ 'sanighaṇḍukeṭubhānaṃ' (ພ້ອມທັງຄຳພີພิທານແລະຄຳພີເກຕຸພະ), ໃນບົດນັ້ນ ຄຳພີທີ່ຊື່ວ່າ 'ນิຄັນທຸ' (nikhaṇḍu) ເພາະອັດຖະວ່າ ຍ່ອມຕັດ ຄື ຈຳແນກສະແດງອັດຖະແລະສັບ ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກ່າວແລະສິ່ງທີ່ກ່າວ. ຄຳພີນິຄັນທຸນັ້ນເອງ ໃນທີ່ນີ້ໄດ້ແປງອັກສອນ 'ຂ' (kha) ເປັນ 'ຄ' (gha) ແລ້ວຈຶ່ງຮຽກວ່າ 'ນິຄັນທຸ' (nighaṇḍu). ຄຳພີທີ່ຊື່ວ່າ 'ເກຕຸພະ' (keṭubha) ເພາະອັດຖະວ່າ ຍ່ອມໃຫ້ເຖິງ ຄື ໃຫ້ຮູ້ການຈຳແນກກິຣິຍາເປັນຕົ້ນ, ຫຼືຍ່ອມໃຫ້ເຖິງ ຄື ເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນໂດຍການກຳນົດຮູ້ທັງໝົດບໍ່ມີເຫຼືອ. ບົດວ່າ 'vevacanappakāsakaṃ' (ຄຳພີສະແດງໄວພົດ) ມີອະທິບາຍວ່າ ເປັນຄຳພີສະແດງສັບພະຍາຍ, ຄື ຈຳແນກຄຳພະຍາຍຫຼາຍໆ ຄຳ ຂອງອັດຖະແຕ່ລະຢ່າງ. ແລະຄຳນີ້ເປັນພຽງຕົວຢ່າງເທົ່ານັ້ນ, ເພາະຄຳພີນັ້ນດຳເນີນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງຄວາມທີ່ອັດຖະແມ່ນຫຼາຍຢ່າງ ກໍກ່າວໄດ້ດ້ວຍສັບດຽວເຊັ່ນກັນ. ກິຣິຍາອັນມີລັກສະນະມີການຈຳແນກວາຈາເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມຖືກກຳນົດດ້ວຍຄຳພີນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳພີນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ກິຣິຍາກັບປະ' (ວິທີປະກອບພິທີກຳ), ແຕ່ກິຣິຍາກັບປະນັ້ນມີຄວາມຫຼາກຫຼາຍ ໂດຍການຈຳແນກວັນນະ, ບົດ, ສັມພັນ, ແລະອັດຖະແຫ່ງບົດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'kiriyākappavikappo' (ຄວາມຫຼາກຫຼາຍແຫ່ງວິທີປະກອບພິທີກຳ). ແລະຄຳນີ້ ຕຣັດໝາຍເຖິງຄຳພີມູນກິຣິຍາກັບປະ. ເພາະວ່າ ຄຳພີນັ້ນມີປະລິມານໜຶ່ງແສນຄາຖາ ເປັນປกรณ์ສະແດງເຖິງນະລົກຈະຣິຍາເປັນຕົ້ນ. ອັກສອນທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຖືກຈຳແນກດ້ວຍຄຳພີເຫຼົ່ານີ້ ໂດຍການຈຳແນກຖານະແລະກະຣະນະເປັນຕົ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳພີເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ອັກຂະຣັບປະເພທະ' (ການຈຳແນກອັກສອນ) ຄື ຄຳພີສິກຂາແລະນິຣຸດຕິ. ບົດວ່າ 'etesaṃ' (ຂອງຄຳພີເຫຼົ່ານີ້) ຄື ຂອງພຣະເວດທັງຫຼາຍ. ຜູ້ໃດຍ່ອມຂັບຮ້ອງເຊິ່ງພຣະເວດເຫຼົ່ານັ້ນໂດຍແຍກເປັນບົດໆ ຜູ້ຊື່ວ່າ 'ປະທະກະ' (ຜູ້ສະຫຼາດໃນບົດ). ບຸກຄົນຍ່ອມອະທິບາຍ ຄື ຊີ້ແຈງສັບນັ້ນໆ ແລະອັດຖະແຫ່ງສັບນັ້ນໆ ດ້ວຍຄຳພີນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳພີນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ໄວຍາກອນ' (byākaraṇa) ຄື ຄຳພີສັບທະສາດ. ໂລກຍ່ອມບໍ່ພະຍາຍາມ ບໍ່ຂວົນຂວາຍຫາປະໂຫຍດໃນອະນາຄົດດ້ວຍຄຳພີນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳພີນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ໂລກາຍະຕະ' (lokāyata). ເພາະວ່າ ສັດທັງຫຼາຍອາໄສຄຳພີນັ້ນແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ເຮັດແມ່ນແຕ່ຈິດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນເພື່ອການເຮັດບຸນ. ບົດວ່າ 'vayo' ຄື ຄວາມເສື່ອມ, ທີ່ບໍ່ເສື່ອມ ຊື່ວ່າ 'avayo', ທີ່ບໍ່ແມ່ນບໍ່ເສື່ອມ ຊື່ວ່າ 'anavayo' (ຜູ້ບໍ່ບົກພ່ອງ), ມີອະທິບາຍວ່າ ເປັນຜູ້ຊົງຈຳ ຄື ເຮັດຄຳພີເຫຼົ່ານັ້ນໃຫ້ບໍລິບູນ ໂດຍບໍ່ລຳບາກ ບໍ່ທໍ້ຖອຍໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ, ທ່າມກາງ, ແລະທີ່ສຸດເລີຍ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ບົດປະຕິເສດສອງບົດຍ່ອມກັບຄືນສູ່ສະພາວະປົກກະຕິ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນຜູ້ບົກພ່ອງ' (avayo na hoti) ແລ້ວເພື່ອສະແດງຄວາມບົກພ່ອງໃນບົດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'avayo... ລະ... ບໍ່ສາມາດ'.

384. ගරූති භාරියං අත්තානං තතො මොචෙත්වා ගමනං දුක්කරං හොති. අනත්ථොපි උප්පජ්ජති නින්දාබ්‍යාරොසඋපාරම්භාදි. අබ්භුග්ගතොති එත්ථ අභිසද්දයොගෙන ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථෙ උපයොගවචනං.

໓໘໔. ບົດວ່າ 'garū' (ໜັກ) ຄື ເປັນສິ່ງທີ່ໜັກໜ່ວງ, ການຈະປົດປ່ອຍຕົນເອງໃຫ້ຫຼຸດພົ້ນຈາກສິ່ງນັ້ນແລ້ວຫຼີກໄປ ເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກ. ແມ່ນແຕ່ສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ ມີການຕິຕຽນ, ຄວາມຄັດເຄືອງ, ແລະການເວົ້າກະທົບກະທັ່ງ ເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ບົດວ່າ 'abbhuggato' (ຟຸ້ງໄປແລ້ວ), ໃນບົດນັ້ນ ເປັນອຸປະໂຍຄະວິບັດ ໃນອັດຖະແຫ່ງອິດຖັມພູຕາຂະຍານະ (ການບອກສະພາວະທີ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ) ໂດຍການປະກອບຮ່ວມກັບ 'ອະພິ' ສັບ.

ලක්ඛණානීති ලක්ඛණදීපනානි මන්තපදානි. අන්තරධායන්තීති න කෙවලං ලක්ඛණමන්තානියෙව, අඤ්ඤානිපි බ්‍රාහ්මණානං ඤාණබලාභාවෙන අනුක්කමෙන අන්තරධායන්ති. තථා හි වදන්ති ‘‘එකසතං අද්ධරියං දිපඤ්ඤාසමත්තතො සාමා’’තිආදි. පණිධිමහතො සමාදානමහතොතිආදිනා පච්චෙකං මහ-සද්දො යොජෙතබ්බො. පණිධිමහන්තතාදි චස්ස බුද්ධවංසචරියාපිටකවණ්ණනාදිවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. නිට්ඨාති නිප්ඵත්තියො. ජාතිසාමඤ්ඤතොති ලක්ඛණජාතියා ලක්ඛණභාවෙන සමානභාවතො. යථා හි බුද්ධානං ලක්ඛණානි සුවිසුද්ධානි සුපරිබ්‍යත්තානි පරිපුණ්ණානි ච හොන්ති, න එවං චක්කවත්තීනං. තෙනාහ ‘‘න තෙහෙව බුද්ධො හොතී’’ති.

ບົດວ່າ 'lakkhaṇāni' (ຕຳລາທຳນາຍລັກສະນະ) ຄື ບົດມົນທີ່ສະແດງລັກສະນະຕ່າງໆ. ບົດວ່າ 'antaradhāyanti' (ຍ່ອມເສື່ອມສູນໄປ) ຄື ບໍ່ສະເພາະແຕ່ມົນທຳນາຍລັກສະນະເທົ່ານັ້ນ, ແມ່ນແຕ່ມົນອື່ນໆ ກໍຍ່ອມເສື່ອມສູນໄປຕາມລຳດັບ ເພາະຄວາມບໍ່ມີກຳລັງແຫ່ງປັນຍາຂອງພວກພຣາມ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ພວກພຣາມຍ່ອມກ່າວວ່າ 'ຄຳພີອັດທະຣິຍະມີ ໑໐໑ ປະການ, ຄຳພີສາມະມີ ໕໒ ປະການ' ເປັນຕົ້ນ. ພຶງປະກອບ 'ມະຫະ' (maha) ສັບ ເຂົ້າໃນແຕ່ລະບົດ ຢ່າງນີ້ວ່າ 'paṇidhimahato' (ເພາະຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງຄວາມປາດຖະໜາ), 'samādānamahato' (ເພາະຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງການສະມາທານ) ເປັນຕົ້ນ. ແລະຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງຄວາມປາດຖະໜາເປັນຕົ້ນຂອງພຣະອົງນັ້ນ ພຶງຊາບຕາມນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາພຸດທະວົງແລະຈະຣິຍາປິຕະກະ ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'niṭṭhā' (ຄວາມສຳເລັດ) ຄື ຄວາມສຳເລັດຜົນ. ບົດວ່າ 'jātisāmaññato' (ໂດຍຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງຊາດ) ຄື ໂດຍຄວາມສະເໝີກັນໂດຍຄວາມເປັນລັກສະນະແຫ່ງລັກສະນະຊາດ. ເພາະວ່າ ລັກສະນະທັງຫຼາຍຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເປັນທຳຊາດບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ, ແຈ່ມແຈ້ງຢ່າງຍິ່ງ, ແລະບໍລິບູນຢ່າງຍິ່ງ, ແຕ່ຂອງພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດທັງຫຼາຍ ບໍ່ໄດ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ບຸກຄົນຈະເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ ດ້ວຍລັກສະນະເຫຼົ່ານັ້ນເທົ່ານັ້ນ ກໍຫາບໍ່ໄດ້'.

අභිරූපතා දීඝායුකතා, අප්පාතඞ්කතා බ්‍රාහ්මණාදීනං පියමනාපතාති චතූහි අච්ඡරියධම්මෙහි. දානං පියවචනං අත්ථචරියා සමානත්තතාති ඉමෙහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි. රඤ්ජනතොති පීතිජනනතො. චක්කං චක්කරතනං වත්තෙති පවත්තෙතීති චක්කවත්තී, සම්පත්තිචක්කෙහි සයං වත්තෙති, තෙහි ච පරං සත්තනිකායං වත්තෙති පවත්තෙතීති චක්කවත්තී, පරහිතාවහො ඉරියාපථචක්කානං වත්තො වත්තනං එතස්ස අත්ථීති චක්කවත්තී, අප්පටිහතං වා [Pg.168] ආණාසඞ්ඛාතං චක්කං වත්තෙතීති චක්කවතී, අප්පටිහතං වා ආණාසඞ්ඛාතං චක්කං වත්තෙතීති චක්කවත්තී, ඛත්තියමණ්ඩලාදිසඤ්ඤිතං චක්කං සමූහං අත්තනො වසෙ වත්තෙතීති චක්කවත්තී. ධම්මං චරතීති ධම්මිකො. ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මො රඤ්ජනත්ථෙන රාජාති ධම්මරාජා. කොපාදීති ආදි-සද්දෙන කාමලොභමානමදාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. විජිතාවීති විජිතවා. කෙනචි අකම්පියට්ඨෙන ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො. දළ්හභත්තිභාවතො වා ජනපදො ථාවරියං පත්තො එත්ථාති ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො. චිත්තීකතභාවාදිනාපි (ඛු. පා. අට්ඨ. 6.3; දී. නි. අට්ඨ. 2.33; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.223; සු. නි. අට්ඨ. 1.226; මහානි. අට්ඨ. 50) චක්කස්ස රතනට්ඨො වෙදිතබ්බො. එස නයො සෙසෙසුපි. රතිනිමිත්තතාය වා චිත්තීකතාදිභාවස්ස රතිජනනට්ඨෙන එකසඞ්ගහතාය විසුං අග්ගහණං.

ດ້ວຍອັດສະຈັນທັມ ໔ ປະການ ຄື ຄວາມມີຮູບງາມ, ຄວາມມີອາຍຸຍືນ, ຄວາມມີອາພາດນ້ອຍ, ແລະຄວາມເປັນທີ່ຮັກທີ່ພໍໃຈຂອງພວກພຣາມເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍສັງຄະຫະວັດຖຸ ໔ ປະການເຫຼົ່ານີ້ ຄື ທານ, ປິຍະວາຈາ, ອັດຖະຈະຣິຍາ, ແລະສະມານັດຕະຕາ. ບົດວ່າ 'rañjanato' (ເພາະຄວາມຍິນດີ) ຄື ເພາະເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມປີຕິ. ຊື່ວ່າ 'ຈັກກະວັດຕິ' (cakkavattī) ເພາະອັດຖະວ່າ ຍ່ອມຍັງຈັກ ຄື ຈັກກະຣັດຕະນະໃຫ້ເປັນໄປ, ໃຫ້ດຳເນີນໄປ, ຫຼືຊື່ວ່າ 'ຈັກກະວັດຕິ' ເພາະອັດຖະວ່າ ຍ່ອມດຳເນີນໄປເອງດ້ວຍສົມບັດຕິຈັກທັງຫຼາຍ ແລະຍ່ອມຍັງສັດຕະວະນິກາຍອື່ນໃຫ້ດຳເນີນໄປ, ໃຫ້ເປັນໄປດ້ວຍສົມບັດຕິຈັກເຫຼົ່ານັ້ນ, ຫຼືຊື່ວ່າ 'ຈັກກະວັດຕິ' ເພາະອັດຖະວ່າ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງອິຣິຍາປະຖະຈັກອັນນຳປະໂຫຍດເກື້ອກູນມາໃຫ້ແກ່ຜູ້ນັ້ນ ຍ່ອມມີແກ່ຜູ້ນັ້ນ, ຫຼືຊື່ວ່າ 'ຈັກກະວັດຕິ' ເພາະອັດຖະວ່າ ຍ່ອມຍັງຈັກອັນກ່າວຄືອານາອັນບໍ່ມີສິ່ງໃດຂັດຂວາງໄດ້ໃຫ້ເປັນໄປ, ຫຼືຊື່ວ່າ 'ຈັກກະວັດຕິ' ເພາະອັດຖະວ່າ ຍ່ອມຍັງຈັກ ຄື ໝູ່ຊົນທີ່ຊື່ວ່າຂັດຕິຍະມົນທົນເປັນຕົ້ນ ໃຫ້ເປັນໄປໃນອຳນາດຂອງຕົນ. ຜູ້ໃດຍ່ອມປະພຶດທັມ ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າ 'ທັມມິກະ' (dhammiko). ຊື່ວ່າ 'ທັມມະຣາຊາ' (dhammarājā) ເພາະອັດຖະວ່າ ເປັນຜູ້ຊົງທັມ ເພາະບໍ່ປາສະຈາກທັມ ແລະເປັນພຣະຣາຊາ ເພາະເຮັດໃຫ້ຍິນດີ. ບົດວ່າ 'kopādī' (ຄວາມໂກດເປັນຕົ້ນ), ດ້ວຍສັບວ່າ 'ādi' (ເປັນຕົ້ນ) ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາກາມະລົບ, ມານະ, ແລະມະທະ ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'vijitāvī' ຄື ຜູ້ຊະນະແລ້ວ. ບົດວ່າ 'janapadatthāvariyappatto' (ຜູ້ເຖິງຄວາມໝັ້ນຄົງໃນຊົນນະບົດ) ເພາະອັດຖະວ່າ ເປັນຜູ້ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວດ້ວຍສັດຕູໃດໆ. ຫຼືວ່າ ຊົນນະບົດເຖິງຄວາມໝັ້ນຄົງໃນພຣະຣາຊານີ້ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມພັກດີຢ່າງແໜ້ນແຟ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'janapadatthāvariyappatto'. ພຶງຊາບຄວາມເປັນຣັດຕະນະແຫ່ງຈັກ ແມ່ນດ້ວຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນເຮັດຄວາມເຄົາລົບເປັນຕົ້ນ. ນັຍນີ້ກໍມີໃນຣັດຕະນະທີ່ເຫຼືອເຊັ່ນກັນ. ຫຼືວ່າ ເພາະຄວາມເປັນນິມິດແຫ່ງຄວາມຍິນດີ, ການບໍ່ຖືເອົາຕ່າງຫາກ ເພາະສົງເຄາະເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນໂດຍອັດຖະວ່າເປັນທີ່ເກີດແຫ່ງຄວາມຍິນດີຂອງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນເຮັດຄວາມເຄົາລົບເປັນຕົ້ນ.

ඉමෙහි පන රතනෙහි රාජා චක්කවත්තී යං යමත්ථං පච්චනුභොති, තං තං දස්සෙතුං ‘‘ඉමෙසු පනා’’තිආදි වුත්තං. අජිතං ජිනාති මහෙසක්ඛතාසංවත්තනියකම්මනිස්සන්දභාවතො. විජිතෙ යථාසුඛං අනුවිචරති හත්ථිරතනං අස්සරතනඤ්ච අභිරුහිත්වා තෙසං ආනුභාවෙන අන්තොපාතරාසෙයෙව සකලං පථවිං අනුසංයායිත්වා රාජධානියං පච්චාගමනතො. පරිණායකරතනෙන විජිතමනුරක්ඛති තෙන තත්ථ තත්ථ කත්තබ්බකිච්චස්ස සංවිධානතො. සෙසෙහීති මණිරතනඉත්ථිරතනගහපතිරතනෙහි. තත්ථ මණිරතනෙන යොජනප්පමාණෙ දෙසෙ අන්ධකාරං විධමිත්වා ආලොකදස්සනාදිනා සුඛමනුභවති, ඉත්ථිරතනෙන අතික්කන්තමානුසරූපසම්පත්තිදස්සනාදිවසෙන, ගහපතිරතනෙන ඉච්ඡිතිච්ඡිතමණිකනකරජතාදිධනප්පටිලාභවසෙන. උස්සාහසත්තියොගො යෙන කෙනචි අප්පටිහතාණාචක්කභාවසිද්ධිතො. හත්ථිඅස්සරතනාදීනං මහානුභාවත්තා කොසසම්පත්තියාපි පභාවසම්පත්තිසිද්ධිතො ‘‘හත්ථි…පෙ… යොගො’’ති වුත්තං. කොසො හි නාම සති උස්සාහසම්පත්තියං (උග්ගතෙජස්ස සුකුමාරපරක්කමස්ස පසන්නමුඛස්ස සම්මුඛෙ පාපුණාති). පච්ඡිමෙනාති පරිණායකරතනෙන. තඤ්හි සබ්බරාජකිච්චෙසු කුසලං අවිරජ්ඣනපයොගං. තෙනාහ ‘‘මන්තසත්තියොගො’’ති. තිවිධසත්තියොගඵලං පරිපුණ්ණං හොතීති සම්බන්ධො. සෙසෙහීති සෙසෙහි පඤ්චහි රතනෙහි. අදොසකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙනාති අදොසසඞ්ඛාතෙන කුසලමූලෙන සහජාතාදිපච්චයවසෙන උප්පාදිතකම්මස්ස [Pg.169] ආනුභාවෙන සම්පජ්ජන්ති සොම්මතරරතනජාතිකත්තා. මජ්ඣිමානි මණිඉත්ථිගහපතිරතනානි. අලොභ…පෙ… කම්මානුභාවෙන සම්පජ්ජන්ති උළාරධනස්ස උළාරධනපටිලාභකාරණස්ස ච පරිච්චාගසම්පදාහෙතුකත්තා. පච්ඡිමන්ති පරිණායකරතනං. තඤ්හි අමොහ…පෙ… කම්මානුභාවෙන සම්පජ්ජති මහාපඤ්ඤෙනෙව චක්කවත්තිරාජකිච්චස්ස පරිණෙතබ්බත්තා.

ແຕ່ເພື່ອສະແດງປະໂຫຍດນັ້ນໆ ທີ່ພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດຊົງສະເຫວີຍດ້ວຍຣັດຕະນະເຫຼົ່ານີ້, ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ 'imesu pana' (ແຕ່ໃນຣັດຕະນະເຫຼົ່ານີ້) ເປັນຕົ້ນ. ຍ່ອມຊະນະດິນແດນທີ່ຍັງບໍ່ທັນຊະນະ ເພາະຄວາມເປັນຜົນໄຫຼອອກແຫ່ງກັມອັນເປັນໄປເພື່ອຄວາມເປັນຜູ້ມີສັກດາໃຫຍ່. ຍ່ອມສະເດັດໄປທົ່ວດິນແດນທີ່ຊະນະແລ້ວຕາມຄວາມພໍພຣະໄທ ເພາະການສະເດັດຂຶ້ນຊົງຊ້າງແກ້ວແລະມ້າແກ້ວ ແລ້ວສະເດັດໄປທົ່ວແຜ່ນດິນທັງໝົດດ້ວຍອານຸພາບຂອງຊ້າງແລະມ້ານັ້ນ ພາຍໃນເວລາອາຫານເຊົ້າເທົ່ານັ້ນ ແລ້ວສະເດັດກັບຄືນສູ່ຣາຊະທານີ. ຍ່ອມຮັກສາດິນແດນທີ່ຊະນະແລ້ວດ້ວຍປະຣິນາຍົກແກ້ວ ເພາະປະຣິນາຍົກແກ້ວນັ້ນຍ່ອມຈັດແຈງກິດຈະການທີ່ຄວນເຮັດໃນທີ່ນັ້ນໆ. ບົດວ່າ 'sesehi' (ດ້ວຍຣັດຕະນະທີ່ເຫຼືອ) ຄື ດ້ວຍມະນີແກ້ວ, ນາງແກ້ວ, ແລະຄະຫະບໍດີແກ້ວ. ໃນຣັດຕະນະເຫຼົ່ານັ້ນ, ພຣະອົງຍ່ອມສະເຫວີຍສຸກດ້ວຍມະນີແກ້ວ ໂດຍການກຳຈັດຄວາມມືດໃນບຣິເວນກວ້າງໜຶ່ງໂຍດ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ເຫັນແສງສະຫວ່າງ ເປັນຕົ້ນ, ດ້ວຍນາງແກ້ວ ໂດຍການຊົມຄວາມງາມແຫ່ງຮູບອັນລ່ວງພົ້ນມະນຸດສະທັມ ເປັນຕົ້ນ, ດ້ວຍຄະຫະບໍດີແກ້ວ ໂດຍການໄດ້ຮັບຊັບມີແກ້ວມະນີ, ຄຳ, ແລະເງິນ ເປັນຕົ້ນ ຕາມທີ່ປາດຖະໜາ. ຄວາມປະກອບດ້ວຍອຸດສາຫະສັກຕິ ເພາະຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຄວາມເປັນຜູ້ມີອານາຈັກອັນບໍ່ມີໃຜຂັດຂວາງໄດ້. ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີອານຸພາບຫຼາຍແຫ່ງຊ້າງແກ້ວແລະມ້າແກ້ວເປັນຕົ້ນ ແລະເພາະຄວາມສຳເລັດແຫ່ງປະພາວະສັກຕິ ແມ່ນດ້ວຍຄວາມສົມບູນແຫ່ງຄັງ, ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'hatthi... ລະ... yogo' (ຄວາມປະກອບດ້ວຍຊ້າງເປັນຕົ້ນ). ເພາະວ່າ ຄັງຍ່ອມເຖິງພ້ອມໃນເມື່ອມີຄວາມສົມບູນແຫ່ງຄວາມພຽນ (ຍ່ອມມາສູ່ສະເພາະໜ້າຂອງຜູ້ມີເດດອັນຮຸ່ງເຮືອງ ມີຄວາມພຽນອັນລະອຽດອ່ອນ ມີໜ້າຕາແຈ່ມໃສ). ບົດວ່າ 'pucchimena' (ດ້ວຍຣັດຕະນະສຸດທ້າຍ) ຄື ດ້ວຍປະຣິນາຍົກແກ້ວ. ເພາະວ່າ ປະຣິນາຍົກແກ້ວນັ້ນເປັນຜູ້ສະຫຼາດໃນຣາຊະກິດທັງປວງ ມີການປະກອບການງານອັນບໍ່ຜິດພາດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'mantasattiyogo' (ຄວາມປະກອບດ້ວຍມັນຕະສັກຕິ). ມີຄຳເຊື່ອມໂຍງວ່າ 'ຜົນແຫ່ງຄວາມປະກອບດ້ວຍສັກຕິ ໓ ປະການ ຍ່ອມບໍລິບູນ'. ບົດວ່າ 'sesehi' ຄື ດ້ວຍຣັດຕະນະ ໕ ປະການທີ່ເຫຼືອ. ບົດວ່າ 'adosakusalamūlajanitakammānubhāvena' (ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງກັມອັນເກີດຈາກອະໂທສະກຸສົນມູນ) ຄື ຣັດຕະນະເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມສຳເລັດດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງກັມອັນເກີດຈາກກຸສົນມູນທີ່ກ່າວຄືອະໂທສະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະຫະຊາຕະປັດໄຈເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ຣັດຕະນະເຫຼົ່ານັ້ນເປັນຊະນິດຣັດຕະນະອັນອ່ອນໂຍນກວ່າ. ຣັດຕະນະໃນທ່າມກາງ ຄື ມະນີແກ້ວ, ນາງແກ້ວ, ແລະຄະຫະບໍດີແກ້ວ. ຍ່ອມສຳເລັດດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງກັມອັນເກີດຈາກອະໂລພະ... ລະ... ເພາະມີເຫດມາຈາກຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງການບໍລິຈາກຊັບອັນມະຫາສານ ແລະເຫດແຫ່ງການໄດ້ຮັບຊັບອັນມະຫາສານ. ບົດວ່າ 'pacchimaṃ' (ຣັດຕະນະສຸດທ້າຍ) ຄື ປະຣິນາຍົກແກ້ວ. ເພາະວ່າ ປະຣິນາຍົກແກ້ວນັ້ນຍ່ອມສຳເລັດດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງกັມອັນເກີດຈາກອະໂມຫະ... ລະ... ເພາະຄວາມທີ່ຣາຊະກິດຂອງພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ຈະຕ້ອງຖືກນຳພາໄປດ້ວຍຜູ້ມີປັນຍາຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ.

සරණතො පටිපක්ඛවිධමනතො සූරා. තෙනාහ ‘‘අභීරුකජාතිකා’’ති. අසුරෙ විජිනිත්වා ඨිතත්තා වීරො, සක්කො දෙවානමින්දො, තස්ස අඞ්ගං දෙවපුත්තො සෙනඞ්ගභාවතොති වුත්තං ‘‘වීරඞ්ගරූපාති දෙවපුත්තසදිසකායා’’ති. සභාවොති සභාවභූතො අත්ථො. වීරකාරණන්ති වීරභාවකාරණං. වීරියමයසරීරා වියාති සවිග්ගහවීරියසදිසා සවිග්ගහඤ්චෙ වීරියං සියා, තංසදිසාති අත්ථො. නනු රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස පටිසෙනා නාම නත්ථි, යමස්ස පුත්තා පමද්දෙය්‍යුං, අථ කස්මා ‘‘පරසෙනපමද්දනා’’ති වුත්තන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘සචෙ’’තිආදි. තෙන පරසෙනා හොතු වා මා වා, තෙ පන එවං මහානුභාවාති දස්සෙති. ධම්මෙනාති කතූපචිතෙන අත්තනො පුඤ්ඤධම්මෙන. තෙන හි සඤ්චොදිතා පථවියං සබ්බරාජානො පච්චුග්ගන්ත්වා ‘‘ස්වාගතං තෙ මහාරාජා’’තිආදිං වත්වා අත්තනො රජ්ජං රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස නිය්‍යාදෙන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘සො ඉමං…පෙ… අජ්ඣාවසතී’’ති. අට්ඨකථායං පන තස්ස යථාවුත්තධම්මස්ස චිරතරං විපච්චිතුං පච්චයභූතං චක්කවත්තිවත්තසමුදාගතං පයොගසම්පත්තිසඞ්ඛාතං ධම්මං දස්සෙතුං ‘‘පාණො න හන්තබ්බොතිආදිනා පඤ්චසීලධම්මෙනා’’ති වුත්තං. එවඤ්හි ‘‘අදණ්ඩෙන අසත්ථෙනා’’ති ඉදං වචනං සුට්ඨුතරං සමත්ථිතං හොති, යස්මා රාගාදයො පාපධම්මා උප්පජ්ජමානා සත්තසන්තානං ඡාදෙත්වා පරියොනන්ධිත්වා තිට්ඨන්ති, කුසලපවත්තිං නිවාරෙන්ති, තස්මා තෙ ‘‘ඡදනා, ඡදා’’ති ච වුත්තා.

ຊື່ວ່າ “ສູຣະ” (ຜູ້ກ້າຫານ) ເພາະແລ່ນໄປ ແລະ ເພາະກຳຈັດປັດຈາມິດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ມີກຳເນີດອັນບໍ່ສະດຸ້ງຢ້ານ”. ທ້າວສັກກະເທວະລາດ ຊື່ວ່າ “ວີຣະ” (ຜູ້ແກ້ວກ້າ) ເພາະຊະນະພວກອະສູນແລ້ວຕັ້ງຢູ່, ເທວະບຸດຜູ້ເປັນສ່ວນໜຶ່ງ (ຫຼື ອົງຄະ) ຂອງທ້າວສັກກະນັ້ນ ເພາະເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງກອງທັບ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ມີຮູບຮ່າງດັ່ງວີຣະ ຄື ມີຮ່າງກາຍຄ້າຍຄືກັບເທວະບຸດ”. ຄຳວ່າ “ສພາໂວ” ໄດ້ແກ່ ເນື້ອຄວາມອັນເປັນສະພາວະ. ຄຳວ່າ “ວີຣະກາຣະນັງ” ໄດ້ແກ່ ເຫດແຫ່ງຄວາມເປັນຜູ້ແກ້ວກ້າ. ຄຳວ່າ “ມີຮ່າງກາຍອັນສຳເລັດດ້ວຍຄວາມພຽນ” ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ຄ້າຍຄືກັບຄວາມພຽນທີ່ມີຕົວຕົນ, ອະທິບາຍວ່າ ຫາກຄວາມພຽນມີຕົວຕົນ ກໍຈະຄ້າຍຄືກັບຄວາມພຽນນັ້ນ. ເພື່ອເຊື່ອມໂຍງຄຳໂຕ້ແຍ້ງວ່າ “ກໍພຣະຣາຊາຈັກກະພັດ ບໍ່ມີກອງທັບປັດຈາມິດເລີຍ, ທີ່ພວກພຣະຣາຊະໂອຣົດຂອງພຣະອົງຈະເພິ່ງຍ່ຳຍີ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ ‘ຜູ້ຍ່ຳຍີກອງທັບຂອງຜູ້ນອກ’?” ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “ຫາກວ່າ” ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງວ່າ ກອງທັບຂອງຜູ້ນອກຈະມີ ຫຼື ບໍ່ມີກໍຕາມ, ແຕ່ພວກພຣະຣາຊະໂອຣົດເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍມີອານຸພາບຫຼາຍຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ “ໂດຍທຳ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍບຸນຍະທຳຂອງຕົນທີ່ໄດ້ສັ່ງສົມອົບຮົມມາ. ເພາະວ່າ ພຣະຣາຊາທັງປວງໃນແຜ່ນດິນ ຜູ້ອັນບຸນຍະທຳນັ້ນຕັກເຕືອນແລ້ວ ຕ່າງກໍພາກັນອອກມາຕ້ອນຮັບ ແລ້ວກ່າວວ່າ “ຂໍຕ້ອນຮັບ ມະຫາຣາຊະ” ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວມອບຖວາຍຣາຊະສົມບັດຂອງຕົນໃຫ້ແກ່ພຣະຣາຊາຈັກກະພັດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ພຣະອົງນັ້ນ ຍ່ອມຄອບຄອງແຜ່ນດິນນີ້... ໄປຍັງ...” ສ່ວນໃນອັດຖະກະຖາ ເພື່ອສະແດງທຳອັນນັບເນື່ອງໃນປະໂຍຄະສົມບັດ ທີ່ເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັບຈັກກະວັດຕິວັດ ອັນເປັນປັດໄຈໃຫ້ທຳຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນໃຫ້ຜົນຍາວນານຍິ່ງຂຶ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ດ້ວຍສີລ ໕ ປະການ ມີການບໍ່ຂ້າສັດ ເປັນຕົ້ນ”. ເພາະວ່າ ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ຄຳວ່າ “ໂດຍບໍ່ຕ້ອງໃຊ້ວິທີການລົງທັນ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງໃຊ້ສັດຕຣາ” ນີ້ ຍ່ອມເປັນຄຳທີ່ໄດ້ຮັບການສະໜັບສະໜູນຢ່າງດີຍິ່ງ, ເພາະວ່າບາບທຳທັງຫຼາຍມີຣາຄະເປັນຕົ້ນ ເມື່ອເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມປົກຄຸມຄອບງຳສັນດານຂອງສັດທັງຫຼາຍໄວ້ ແລະ ຫ້າມການດຳເນີນໄປແຫ່ງກຸສົນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ບາບທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເຄື່ອງມຸງບັງ” ຫຼື “ເຄື່ອງປົກຄຸມ”.

විවට්ටෙත්වා පරිවත්තෙත්වා. පූජාරහතා වුත්තා ‘‘අරහතීති අරහ’’න්ති. තස්සාති පූජාරහතාය. යස්මා සම්මාසම්බුද්ධො, තස්මා අරහන්ති. බුද්ධත්තහෙතුභූතා විවට්ටච්ඡදතා වුත්තා සවාසනසබ්බකිලෙසප්පහානපුබ්බකත්තා බුද්ධභාවසිද්ධියා. අරහං වට්ටාභාවෙනාති ඵලෙන හෙතුඅනුමානදස්සනං. සම්මාසම්බුද්ධො ඡදනාභාවෙනාති හෙතුනා ඵලානුමානදස්සනං. හෙතුද්වයං වුත්තං ‘‘විවට්ටො විච්ඡදො චා’’ති. දුතියවෙසාරජ්ජෙනාති ‘‘ඛීණාසවස්ස තෙ පටිජානතො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.150) ආගතෙන වෙසාරජ්ජෙන. පුරිමසිද්ධීති [Pg.170] පුරිමස්ස පදස්ස අත්ථසිද්ධි. පඨමෙනාති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.150) ආගතෙන වෙසාරජ්ජෙන. දුතියසිද්ධීති බුද්ධත්තසිද්ධි. තතියචතුත්ථෙහීති ‘‘යෙ ඛො පන තෙ අන්තරායිකා ධම්මා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.150), ‘‘යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථායා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.150) ච ආගතෙහි තතියචතුත්ථෙහි වෙසාරජ්ජෙහි. තතියසිද්ධීති විවට්ටච්ඡදනතා සිද්ධි. යාථාවතො අන්තරායිකනිය්‍යානිකධම්මාපදෙසෙන හි සත්ථු විවට්ටච්ඡදභාවො ලොකෙ පාකටො අහොසි. පුරිමං ධම්මචක්ඛුන්ති පුරිමපදං භගවතො ධම්මචක්ඛුං සාධෙති කිලෙසාරීනං සංසාරචක්කස්ස ච අරානං හතභාවදීපනතො. දුතියං පදං බුද්ධචක්ඛුං සාධෙති සම්මාසම්බුද්ධස්සෙව තං සම්භවතො. තතියං පදං සමන්තචක්ඛුං සාධෙති සවාසනසබ්බකිලෙසප්පහානදීපනතො. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො’’ති හි වත්වා ‘‘විවට්ටච්ඡදො’’ති වචනං බුද්ධභාවාවහමෙව සබ්බකිලෙසප්පහානං විභාවෙතීති. සූරභාවන්ති ලක්ඛණවිභාවනෙන විසදඤාණතං.

ຄຳວ່າ “ວິວັດເຕດວາ” ໄດ້ແກ່ ໝຸນກັບ. ຄວາມເປັນຜູ້ຄວນແກ່ການບູຊາ ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ “ຊື່ວ່າ ອະຣະຫັງ ເພາະຄວນ (ແກ່ການບູຊາ)”. ຄຳວ່າ “ຕັສສາ” ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງຄວາມເປັນຜູ້ຄວນແກ່ການບູຊານັ້ນ. ເພາະພຣະອົງເປັນພຣະສັມມາສັມພຸດທະ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະຣະຫັງ. ຄວາມເປັນຜູ້ມີກິເລດເຄື່ອງມຸງບັງອັນເປີດແລ້ວ ອັນເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ ທ່ານກ່າວໄວ້ ເພາະມີການລະກິເລດທັງປວງພ້ອມດ້ວຍວາສະໜາເປັນເບື້ອງຕົ້ນ ເພື່ອຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຄວາມເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ. ຄຳວ່າ “ຊື່ວ່າ ອະຣະຫັງ ເພາະບໍ່ມີວັດຕະ” ເປັນການສະແດງການອະນຸມານຫາເຫດດ້ວຍຜົນ. ຄຳວ່າ “ຊື່ວ່າ ພຣະສັມມາສັມພຸດທະ ເພາະບໍ່ມີເຄື່ອງມຸງບັງ” ເປັນການສະແດງການອະນຸມານຫາຜົນດ້ວຍເຫດ. ເຫດ ໒ ປະການ ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ “ເປັນຜູ້ປາສະຈາກວັດຕະ ແລະ ປາສະຈາກເຄື່ອງມຸງບັງ”. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍເວສາຣັດຊະທຳທີສອງ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍເວສາຣັດຊະທຳທີ່ມາໂດຍພຣະບາລີວ່າ “ເມື່ອທ່ານປະຕິຍານວ່າ ເປັນຜູ້ສິ້ນອາສະວະແລ້ວ” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ຄວາມສຳເລັດໃນເບື້ອງຕົ້ນ” ໄດ້ແກ່ ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງເນື້ອຄວາມຂອງບົດເບື້ອງຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍເວສາຣັດຊະທຳທີໜຶ່ງ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍເວສາຣັດຊະທຳທີ່ມາໂດຍພຣະບາລີວ່າ “ເມື່ອທ່ານປະຕິຍານວ່າ ເປັນພຣະສັມມາສັມພຸດທະ” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ຄວາມສຳເລັດທີສອງ” ໄດ້ແກ່ ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຄວາມເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍເວສາຣັດຊະທຳທີສາມແລະທີສີ່” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍເວສາຣັດຊະທຳທີສາມແລະທີສີ່ ທີ່ມາໂດຍພຣະບາລີວ່າ “ທຳເຫຼົ່ານັ້ນໃດເປັນທຳເຮັດອັນຕະລາຍ” ເປັນຕົ້ນ ແລະ “ທຳນັ້ນໃດເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ທ່ານ” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ຄວາມສຳເລັດທີສາມ” ໄດ້ແກ່ ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຄວາມເປັນຜູ້ມີກິເລດເຄື່ອງມຸງບັງອັນເປີດແລ້ວ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ມີກິເລດເຄື່ອງມຸງບັງອັນເປີດແລ້ວຂອງພຣະສາດສະດາ ໄດ້ປາກົດແຈ້ງໃນໂລກ ດ້ວຍການສະແດງທຳອັນເຮັດອັນຕະລາຍ ແລະ ທຳອັນນຳອອກຈາກທຸກຂ໌ຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ຄຳວ່າ “ທຳມະຈັກຂຸໃນເບື້ອງຕົ້ນ” ໄດ້ແກ່ ບົດທຳອິດຍ່ອມຍັງທຳມະຈັກຂຸຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກໃຫ້ສຳເລັດ ເພາະສະແດງເຖິງຄວາມທີ່ຂ້າສຶກຄືກິເລດ ແລະ ກຳຂອງກົງລໍ້ແຫ່ງສັງສານຖືກທຳລາຍແລ້ວ. ບົດທີສອງ ຍ່ອມຍັງພຸດທະຈັກຂຸໃຫ້ສຳເລັດ ເພາະພຸດທະຈັກຂຸນັ້ນມີສະເພາະແກ່ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ. ບົດທີສາມ ຍ່ອມຍັງສະມັນຕະຈັກຂຸໃຫ້ສຳເລັດ ເພາະສະແດງເຖິງການລະກິເລດທັງປວງພ້ອມດ້ວຍວາສະໜາ. ເພາະວ່າ ເມື່ອກ່າວວ່າ “ພຣະສັມມາສັມພຸດທະ” ແລ້ວ ການກ່າວຄຳວ່າ “ຜູ້ມີກິເລດເຄື່ອງມຸງບັງອັນເປີດແລ້ວ” ຍ່ອມສະແດງເຖິງການລະກິເລດທັງປວງອັນນຳມາຊຶ່ງຄວາມເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າໂດຍແທ້. ຄຳວ່າ “ຄວາມເປັນຜູ້ກ້າຫານ” ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຜູ້ມີພຣະຍານອັນແຈ່ມແຈ້ງ ດ້ວຍການສະແດງລັກສະນະ.

385. ගවෙසීති (දී. නි. ටී. 1.287) ඤාණෙන පරියෙසනං අකාසි. සමානයීති ඤාණෙන සඞ්කලෙන්තො සමානං ආනයි සමාහරි. න සක්කොති සංකුචිතෙ ඉරියාපථෙ යෙභුය්‍යෙන තෙසං දුබ්බිභාවනතො. කඞ්ඛතීති පදස්ස ආකඞ්ඛතීති අයමත්ථොති ආහ – ‘‘අහො වත පස්සෙය්‍යන්ති පත්ථනං උප්පාදෙතී’’ති. කිච්ඡතීති කිලමති. ‘‘කඞ්ඛතී’’ති පදස්ස පුබ්බෙ ආසීසනත්ථතං වත්වා ඉදානි තස්ස සංසයත්ථත්තමෙව විකප්පන්තරවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘කඞ්ඛාය වා දුබ්බලා විමති වුත්තා’’තිආදි වුත්තං. තීහි ධම්මෙහි තිප්පකාරෙහි සංසයධම්මෙහි. කාලුස්සියභාවොති අප්පසන්නතාය හෙතුභූතො ආවිලභාවො. යස්මා භගවතො කොසොහිතං සබ්බබුද්ධාවෙණිකං වත්ථගුය්හං සුවිසුද්ධකඤ්චනමණ්ඩලසන්නිකාසං අත්තනො සණ්ඨානසන්නිවෙසසුන්දරතාය ආජානෙය්‍යගන්ධහත්ථිනො වරඞ්ගචාරුභාවං විකසමානතපනියාරවින්දසමුජ්ජලකෙසරාවත්තවිලාසං සඤ්ඣාපභානුරඤ්ජිතජලවනන්තරාභිලක්ඛිත-සම්පුණ්ණචන්දමණ්ඩලසොභඤ්ච අත්තනො සිරියා අභිභුය්‍ය විරාජති, යං බාහිරබ්භන්තරමලෙහි අනුපක්කිලිට්ඨතාය චිරකාලං සුපරිචිතබ්‍රහ්මචරියාධිකාරතාය සුසණ්ඨිතසණ්ඨානසම්පත්තියා ච කොපීනම්පි සන්තං අකොපීනමෙව, තස්මා වුත්තං ‘‘භගවතො හී’’තිආදි. පහූතභාවන්ති [Pg.171] පුථුලභාවං. එත්ථෙව හි තස්ස සංසයො, තනුමුදුසුකුමාරතාදීසු පනස්ස ගුණෙසු තස්ස විචාරණා එව නාහොසි.

໓໘໕. ຄຳວ່າ “ຄົ້ນຫາຢູ່” ໄດ້ແກ່ ໄດ້ເຮັດການສະແຫວງຫາດ້ວຍພຣະຍານ. ຄຳວ່າ “ຮວບຮວມແລ້ວ” ໄດ້ແກ່ ເມື່ອດຳຣິດ້ວຍພຣະຍານ ກໍນຳມາຮວບຮວມໄວ້ສະເໝີກັນ. ຍ່ອມບໍ່ອາດ (ຈະກຳນົດໄດ້) ໃນອິຣິຍາບົດອັນຄັບແຄບ ເພາະໂດຍສ່ວນຫຼາຍ ລັກສະນະເຫຼົ່ານັ້ນກຳນົດໄດ້ຍາກ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ເນື້ອຄວາມຂອງບົດວ່າ “ກັງຄະຕິ” (ສົງໄສ) ນີ້ ຄື “ປາດຖະໜາຢູ່” ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຍ່ອມຍັງຄວາມປາດຖະໜາໃຫ້ເກີດຂຶ້ນວ່າ ໂອ້ໜໍ! ເຮົາເພິ່ງໄດ້ເຫັນ”. ຄຳວ່າ “ກິດຈະຕິ” ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມລຳບາກ. ທ່ານກ່າວຄວາມໝາຍໃນທາງປາດຖະໜາຂອງບົດວ່າ “ກັງຄະຕິ” ໄວ້ໃນເບື້ອງຕົ້ນແລ້ວ ບັດນີ້ ເມື່ອຈະສະແດງຄວາມໝາຍໃນທາງສົງໄສຂອງບົດນັ້ນ ໂດຍວິທີອື່ນ ຈຶ່ງg່າວຄຳວ່າ “ຫຼືວ່າ ຄວາມເຄືອບແຄງອັນອ່ອນແອ ທ່ານກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄວາມສົງໄສ” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍທຳ ໓ ປະການ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍທຳຄືຄວາມສົງໄສ ໓ ປະການ. ຄຳວ່າ “ຄວາມຂຸ່ນມົວ” ໄດ້ແກ່ ຄວາມມົວໝອງອັນເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມບໍ່ເຫຼື້ອມໃສ. ເພາະເຫດທີ່ ພຣະຄຸຍຫະອັນຢູ່ໃນຝັກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ອັນເປັນອະສາທາຣະນະແກ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງປວງ ຄ້າຍຄືກັບແຜ່ນຄຳອັນບໍລິສຸດຍິ່ງ ຍ່ອມຮຸ່ງເຮືອງຄອບງຳຊຶ່ງຄວາມງາມແຫ່ງອະໄວຍະວະອັນປະເສີດຂອງຊ້າງຄັນທະຫັດຖີຕົວປະເສີດ ຄວາມງາມແຫ່ງເກສອນອັນຮຸ່ງເຮືອງຂອງດອກບົວຄຳອັນພວມເບັ່ງບານ ແລະ ຄວາມງາມແຫ່ງດວງຈັນອັນເຕັມດວງທີ່ປາກົດໃນລະຫວ່າງປ່າອັນຍ້ອມດ້ວຍແສງສະໜະຍາ ດ້ວຍຄວາມງົດງາມແຫ່ງການຕັ້ງຢູ່ຂອງສັນຖານຂອງຕົນ, ພຣະຄຸຍຫະໃດ ເພາະຄວາມທີ່ບໍ່ມີມົນທິນທັງພາຍນອກແລະພາຍໃນຄອບງຳ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີພຣະພົມມະຈັນອັນສັ່ງສົມມາດີແລ້ວຕະຫຼອດການນານ ແລະ ເພາະຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍສັນຖານອັນຕັ້ງຢູ່ດີແລ້ວ ແມ້ຈະເປັນອະໄວຍະວະທີ່ຄວນປົກປິດ ກໍເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ໜ້າລະອາຍເລີຍ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກແທ້” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ຄວາມເປັນຂອງແຜ່ກວ້າງ” ໄດ້ແກ່ ຄວາມກວ້າງຂວາງ. ເພາະວ່າ ຄວາມສົງໄສຂອງຜູ້ນັ້ນມີໃນລັກສະນະນີ້ເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນໃນຄຸນມີຄວາມບາງ ຄວາມອ່ອນນຸ້ມ ແລະ ຄວາມລະອຽດອ່ອນ ເປັນຕົ້ນ ຂອງພຣະຊິວຫາ ຜູ້ນັ້ນບໍ່ມີຄວາມລັງເລໃຈເລີຍ.

හිරිකරණොකාසන්ති හිරියිතබ්බට්ඨානං. ඡායන්ති පටිබිම්බං. කීදිසන්ති ආහ ‘‘ඉද්ධියා’’තිආදි. ඡායාරූපන්ති භගවතො පටිබිම්බරූපං. තඤ්ච ඛො බුද්ධසන්තානතො විනිමුත්තං රූපකමත්තං භගවතො සරීරවණ්ණසණ්ඨානාවයවං ඉද්ධිමයං බිම්බකමත්තං, තං පන දස්සෙන්තො භගවා යථා අත්තනො බුද්ධරූපං න දිස්සති, තථා කත්වා දස්සෙති. නීහරිත්වාති ඵරිත්වා.

ຄຳວ່າ “ໂອກາດອັນເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມລະອາຍ” ໄດ້ແກ່ ສະຖານທີ່ອັນຄວນລະອາຍ. ຄຳວ່າ “ເງົາ” ໄດ້ແກ່ ຮູບຈຳລອງ (ຫຼື ພາບສະທ້ອນ). ເພື່ອສະແດງວ່າ ເປັນເງົາເຊັ່ນໃດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ດ້ວຍຣິດ” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ຮູບເງົາ” ໄດ້ແກ່ ພາບສະທ້ອນຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ. ແລະຮູບເງົານັ້ນແລ ເປັນພຽງຮູບກາຍອັນແຍກອອກຈາກພຸດທະສັນດານ ເປັນພຽງຮູບຈຳລອງອັນsຳເລັດດ້ວຍຣິດ ທີ່ມີວັນນະ ສັນຖານ ແລະ ອະໄວຍະວະແຫ່ງພຣະວໍຣະກາຍຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ, ແຕ່ເມື່ອພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈະຊົງສະແດງຮູບເງົານັ້ນ ກໍຊົງເຮັດໃຫ້ຮູບກາຍຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າເອງບໍ່ປາກົດ ແລ້ວຈຶ່ງຊົງສະແດງ. ຄຳວ່າ “ນຳອອກແລ້ວ” ໄດ້ແກ່ ແຜ່ອອກໄປແລ້ວ.

කණ්ණසොතානං උපචිතතනුතම්බලොමතාය ධොතරජතපනාළිකාසදිසතා වුත්තා. මුඛපරියන්තෙති කෙසන්තෙ.

ຄວາມຄ້າຍຄືກັບຫຼອດເງິນອັນຂັດດີແລ້ວ ແຫ່ງຊ່ອງຫູທັງຫຼາຍ ທ່ານກ່າວໄວ້ ເພາະຄວາມມີໂລມາອັນລະອຽດແລະມີສີແດງອັນສັ່ງສົມໄວ້ດີແລ້ວ. ຄຳວ່າ “ທີ່ສຸດແຫ່ງພຣະພັກ” ໄດ້ແກ່ ທີ່ສຸດແຫ່ງເສັ້ນພຣະເກສາ.

කිරියාකරණන්ති කිරියාය කායිකස්ස වාචසිකස්ස පටිපත්ති. තත්ථාති තෙසු කිච්චෙසු. ධම්මකථිකානං වත්තං දස්සෙතුං බීජනිග්ගහණං කතං. න හි අඤ්ඤථා සබ්බස්සපි ලොකස්ස අලඞ්කාරභූතං පරමුක්කංසගතං සික්ඛාසංයමානං බුද්ධානං මුඛචන්දමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙතබ්බං හොති.

ຄຳວ່າ “ການເຮັດກິດຈະກຳ” ໄດ້ແກ່ ການປະຕິບັດທາງກາຍແລະທາງວາຈາແຫ່ງກິດຈະກຳນັ້ນ. ຄຳວ່າ “ໃນກິດນັ້ນ” ໄດ້ແກ່ ໃນກິດຈະກຳເຫຼົ່ານັ້ນ. ການຖືພັດ (ວີ) ທ່ານເຮັດໄວ້ ເພື່ອສະແດງວັດປະຕິບັດຂອງພຣະທຳມະກະຖຶກທັງຫຼາຍ. ເພາະວ່າ ໂດຍປະການອື່ນ ພຣະພັກອັນມົນດັ່ງດວງຈັນຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ອັນເປັນເຄື່ອງປະດັບຂອງໂລກທັງປວງ ອັນເຖິງຄວາມເລີດຢ່າງຍິ່ງ ອັນສຳເລັດດ້ວຍສິກຂາແລະຄວາມສຳລວມ ບໍ່ຄວນຈະຖືກປົກປິດເລີຍ.

පත්ථරිතවිතානඔලම්බිතගන්ධදාමකුසුමදාමකෙ ගන්ධමණ්ඩලමාළෙ. පුබ්බභාගෙන පරිච්ඡින්දිත්වාති ‘‘එත්තකං වෙලං සමාපත්තියා වීතිනාමෙස්සාමී’’ති එවං පවත්තෙන පුබ්බභාගෙන කාලං පරිච්ඡින්දිත්වා. පච්චයදායකෙසු අනුරොධවසෙන පරිසං උස්සාදෙන්තො වා පග්ගණ්හන්තො, අදායකෙසු විරොධවසෙන පරිසං අපසාදෙන්තො වා.

ໃນໂຮງກົມອັນອົບດ້ວຍເຄື່ອງຫອມ ອັນມຸງດ້ວຍເພດານອັນລວດລາຍ ແລະ ຫ້ອຍຍ້ອຍດ້ວຍພວງຂອງຫອມແລະພວງດອກໄມ້. ຄຳວ່າ “ກຳນົດດ້ວຍສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ” ໄດ້ແກ່ ກຳນົດເວລາດ້ວຍຄວາມຄິດໃນເບື້ອງຕົ້ນອັນເປັນໄປຢ່າງນີ້ວ່າ “ເຮົາຈະໃຊ້ເວລາເທົ່ານີ້ໃຫ້ຜ່ານໄປດ້ວຍສະມາບັດ”. ຍັງບໍລິສັດໃຫ້ຟູຂຶ້ນ ຫຼື ຍົກຍ້ອງ ດ້ວຍຄວາມຄ້ອຍຕາມໃນພວກທາຍົກຜູ້ຖວາຍປັດໄຈ, ຫຼື ຍັງບໍລິສັດໃຫ້ຍຸບລົງ ດ້ວຍຄວາມຂັດເຄືອງໃນພວກຜູ້ບໍ່ຖວາຍປັດໄຈ.

යොගක්ඛෙමං අන්තරායාභාවං. සභාවගුණෙනෙවාති යථාවුත්තගුණෙනෙව. භොතො ගොතමස්ස ගුණං සවිග්ගහං චක්කවාළං අතිසම්බාධං විත්ථාරෙන සන්ධාරෙතුං අප්පහොන්තතො. භවග්ගං අතිනීචං උපරූපරි සන්ධාරෙතුං අප්පහොන්තතො.

ຄຳວ່າ “ໂຍຄັກເຂມະ” ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ມີອັນຕະລາຍ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍຄຸນສະເພາະຕົນແທ້ໆ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄຸນຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນເອງ. ເພາະຈັກກະວານອັນຄັບແຄບຍິ່ງ ບໍ່ອາດຈະຮອງຮັບຄຸນອັນມີຕົວຕົນຂອງພຣະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນ ໂດຍຄວາມກວ້າງຂວາງໄດ້. ເພາະພົບອັນສູງສຸດ (ພະວັກຄະພູມ) ອັນຕ່ຳຍິ່ງ ບໍ່ອາດຈະຮອງຮັບໄວ້ໃນເບື້ອງເທິງຕໍ່ໆ ໄປໄດ້.

386. ඨානගමනාදීසු (දී. නි. ටී. 2.35) භූමියං සුට්ඨු සමංපතිට්ඨිතා පාදා එතස්සාති සුප්පතිට්ඨිතපාදො. තං පන භගවතො සුප්පතිට්ඨිතපාදතං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අග්ගතලන්ති අග්ගපාදතලං. පණ්හීති පණ්හිතලං. පස්සන්ති පාදතලස්ස ද්වීසු පස්සෙසු එකෙකං, උභයමෙව වා පරියන්තං පස්සං. සුවණ්ණපාදුකතලං විය උජුකං නික්ඛිපියමානං. එකප්පහාරෙනෙවාති එකක්ඛණෙයෙව. සකලං පාදතලං භූමිං ඵුසති නික්ඛිපනෙ. එකප්පහාරෙනෙව සකලං පාදතලං භූමිතො උට්ඨහතීති යොජනා.

໓໘໖. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ພຣະບາດທັງສອງຂອງພຣະອົງ ຍ່ອມປະດິດສະຖານຢູ່ສະເໝີກັນເປັນຢ່າງດີເທິງແຜ່ນດິນ ໃນເວລາຢືນແລະເວລາສະເດັດໄປ ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຊື່ວ່າ “ຜູ້ມີພຣະບາດປະດິດສະຖານຢູ່ດີແລ້ວ”. ແຕ່ເພື່ອສະແດງຄວາມມີພຣະບາດປະດິດສະຖານຢູ່ດີແລ້ວຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກນັ້ນ ໂດຍວິທີປະຕິເສດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “ເພາະວ່າ ດັ່ງ...” ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ປາຍພຣະບາດ” ໄດ້ແກ່ ປາຍພື້ນພຣະບາດ. ຄຳວ່າ “ສົ້ນພຣະບາດ” ໄດ້ແກ່ ພື້ນສົ້ນພຣະບາດ. ຄຳວ່າ “ຂ้าง” ໄດ້ແກ່ ຂ້າງໃດຂ້າງໜຶ່ງໃນຂ້າງທັງສອງຂອງພື້ນພຣະບາດ ຫຼື ໄດ້ແກ່ ຂ້າງອັນເປັນທີ່ສຸດທັງສອງນັ້ນເອງ. ຄ້າຍຄືກັບພື້ນສະຫຼອງພຣະບາດຄຳ ອັນພຣະອົງຊົງວາງລົງຢ່າງກົງ. ຄຳວ່າ “ໂດຍຄາວດຽວກັນແທ້ໆ” ໄດ້ແກ່ ໃນຂະນະດຽວກັນນັ້ນເອງ. ພື້ນພຣະບາດທັງໝົດ ຍ່ອມຖືກຕ້ອງແຜ່ນດິນ ໃນເວລາວາງລົງ. ພື້ນພຣະບາດທັງໝົດ ຍ່ອມຍົກຂຶ້ນຈາກແຜ່ນດິນ ໂດຍຄາວດຽວກັນແທ້ໆ, ນີ້ຄືການປະກອບຄວາມເຂົ້າກັນ.

තත්‍රාති [Pg.172] තාය සුප්පතිට්ඨිතපාදතාය අනුපුබ්බනින්නාව අච්ඡරියබ්භුතං ඉදං වුච්චමානං නිස්සන්දඵලං. වුත්තමෙවත්ථං සත්ථු තිදිවගමනෙන සුපාකටං කාතුං ‘‘තථා හී’’තිආදිං වත්වා ‘‘න හී’’තිආදිනා තං සමත්ථෙති. තෙන පඨමලක්ඛණතොපි දුතියලක්ඛණං මහානුභාවන්ති දස්සෙති. තථා හි වක්ඛති ‘‘අන්තමසො චක්කවත්තිරඤ්ඤො පරිසං උපාදාය සබ්බොපි චක්කලක්ඛණස්සෙව පරිවාරො’’ති. යුගන්ධරපබ්බතස්ස තාවතිංසභවනස්ස ච පකතිපදනික්ඛෙපට්ඨානුපසඞ්කමනෙ නෙව බුද්ධානං, න දෙවතානං ආනුභාවො, අථ ඛො බුද්ධානං ලක්ඛණානුභාවොති ඉමමත්ථං නිදස්සිතං. සීලතෙජෙන…පෙ… දසන්නං පාරමීනං ආනුභාවෙනාති ඉදම්පි ලක්ඛණනිබ්බත්තකම්මවිසෙසකිත්තනමෙවාති දට්ඨබ්බං. සබ්බාවන්තෙහීති සබ්බපදෙසවන්තෙහි.

ຄຳວ່າ “ໃນຄວາມມີພຣະບາດປະດິດສະຖານຢູ່ດີແລ້ວນັ້ນ” ໄດ້ແກ່ ຜົນອັນຫຼັ່ງໄຫຼອອກມາ ທີ່ກ່າວຢູ່ຢ່າງນີ້ວ່າ ເປັນສິ່ງອັດສະຈັນໜ້າແປກປະຫຼາດ ຄື ແຜ່ນດິນຍ່ອມນ້ອມຕ່ຳລົງໄປຕາມລຳດັບ ເພາະຄວາມມີພຣະບາດປະດິດສະຖານຢູ່ດີແລ້ວນັ້ນ. ເພື່ອເຮັດເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນໃຫ້ປາກົດແຈ້ງ ດ້ວຍການສະເດັດໄປສູ່ສະຫວັນຊັ້ນດາວະດຶງຂອງພຣະສາດສະດາ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “ເພາະວ່າ ຢ່າງນັ້ນ...” ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວສະໜັບສະໜູນຄຳນັ້ນດ້ວຍຄຳວ່າ “ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ...” ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງວ່າ ແມ້ແຕ່ລັກສະນະທີສອງ ກໍມີອານຸພາບຫຼາຍກວ່າລັກສະນະທຳອິດ. ເພາະວ່າ ທ່ານຈະກ່າວວ່າ “ໂດຍທີ່ສຸດ ຕັ້ງແຕ່ບໍລິສັດຂອງພຣະຣາຊາຈັກກະພັດເປັນຕົ້ນໄປ ທັງໝົດກໍເປັນພຽງບໍລິວານຂອງຈັກກະລັກສະນະນັ້ນເອງ”. ໃນການສະເດັດເຂົ້າເຖິງສະຖານທີ່ວາງພຣະບາດຕາມປົກກະຕິ ແຫ່ງພູເຂົາຍຸຄັນທອນ ແລະ ພົບດາວະດຶງ ບໍ່ແມ່ນອານຸພາບຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ແລະ ບໍ່ແມ່ນອານຸພາບຂອງເທວະດາທັງຫຼາຍ, ແຕ່ເປັນອານຸພາບແຫ່ງລັກສະນະຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ, ເນື້ອຄວາມນີ້ທ່ານສະແດງໄວ້ແລ້ວ. ແມ້ຄຳວ່າ “ດ້ວຍເດດແຫ່ງສີລ... ໄປຍັງ... ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງບາຣະມີ ໑໐ ປະການ” ນີ້ ກໍເພິ່ງຊາບວ່າ ເປັນພຽງການຍົກຍ້ອງກຳອັນພິເສດທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດລັກສະນະນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “ມີສ່ວນທັງປວງ” ໄດ້ແກ່ ມີບົດທັງປວງ.

නාභිපරිච්ඡින්නාති නාභියං පරිච්ඡින්නා පරිච්ඡෙදවසෙන ඨිතා. නාභිමුඛපරික්ඛෙපපට්ටොති පකතිචක්කස්ස අක්ඛබ්භාහතපරිහරණත්ථං නාභිමුඛෙ ඨපෙතබ්බපරික්ඛෙපපට්ටො. නෙමිමණිකාති නෙමියං ආවළිභාවෙන ඨිතමණිකාලෙඛා.

ຄຳວ່າ “ກຳນົດດ້ວຍດຸມ” ໄດ້ແກ່ ກຳນົດໄວ້ໃນດຸມ ຄື ຕັ້ງຢູ່ໂດຍສ່ວນກຳນົດ. ຄຳວ່າ “ແຜ່ນວົງຮອບໜ້າດຸມ” ໄດ້ແກ່ ແຜ່ນວົງຮອບທີ່ຄວນຕັ້ງໄວ້ທີ່ໜ້າດຸມ ເພື່ອປ້ອງກັນການກະທົບຂອງເພົາແຫ່ງກົງລໍ້ປົກກະຕິ. ຄຳວ່າ “ແກ້ວມະນີທີ່ກົງ” ໄດ້ແກ່ ເສັ້ນແກ້ວມະນີທີ່ຕັ້ງຢູ່ໂດຍຄວາມເປັນແຖວທີ່ກົງ.

සම්බහුලවාරොති බහුවිධලෙඛඞ්ගවිභාවනවාරො. සත්තීති ආවුධසත්ති. සිරිවච්ඡොති සිරිමුඛං. නන්දීති දක්ඛිණාවට්ටං. සොවත්තිකොති සොවත්තිඅඞ්කො. වටංසකොති ආවෙළං. වඩ්ඪමානකන්ති පුරිසහාරි පුරිසඞ්ගං. මොරහත්ථකොති මොරපිඤ්ඡකලාපො, මොරපිඤ්ඡ පරිසිබ්බිතො වා බීජනිවිසෙසො. වාලබීජනීති චාමරිවාලං. සිද්ධත්ථාදි පුණ්ණඝටපුණ්ණපාතියො. ‘‘චක්කවාළො’’ති වත්වා තස්ස පධානාවයවෙ දස්සෙතුං ‘‘හිමවා සිනෙරු…පෙ… සහස්සානී’’ති වුත්තං.

ຄຳວ່າ “ວາລະອັນຫຼາກຫຼາຍ” ໄດ້ແກ່ ວາລະທີ່ສະແດງສ່ວນປະກອບຂອງເສັ້ນລາຍຫຼາຍຊະນິດ. ຄຳວ່າ “ຫອກ” ໄດ້ແກ່ ຫອກອັນເປັນອາວຸດ. ຄຳວ່າ “ສิຣິວັດສະ” ໄດ້ແກ່ ໃບໜ້າອັນມີສິຣິ. ຄຳວ່າ “ນັນທິ” ໄດ້ແກ່ ຮູບຂົດວຽນຂວາ. ຄຳວ່າ “ໂສວັດຕິກະ” ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງໝາຍສະຫວັດສະຕິກະ. ຄຳວ່າ “ດອກໄມ້ຫູ” ໄດ້ແກ່ ພວງດອກໄມ້ປະດັບຫູ. ຄຳວ່າ “ວັດທະມານະກະ” ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງໝາຍຮູບຖາດຄຳ (ຫຼື ສິ່ງທີ່ນຳມາຊຶ່ງຄວາມຈະເລີນ). ຄຳວ່າ “ກຳຫາງນົກຍູງ” ໄດ້ແກ່ ກຳຂົນນົກຍູງ ຫຼື ພັດຊະນິດພິເສດທີ່ຫຍິບດ້ວຍຂົນນົກຍູງ. ຄຳວ່າ “ພັດຈາມະລີ” ໄດ້ແກ່ ຂົນຫາງຈາມະລີ. ໝໍ້ນ້ຳເຕັມ ແລະ ຖາດເຕັມ ມີດອກມະລິ ເປັນຕົ້ນ. ເມື່ອກ່າວວ່າ “ຈັກກະວານ” ແລ້ວ ເພື່ອສະແດງສ່ວນປະກອບອັນເປັນປະທານຂອງຈັກກະວານນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ພູເຂົາຫິມະພານ ພູເຂົາສิເນຣຸ... ໄປຍັງ... ພັນທັງຫຼາຍ” ເປັນຕົ້ນ.

ආයතපණ්හීති ඉදං අඤ්ඤෙසං පණ්හිතො දීඝතං සන්ධාය වුත්තං, න පන අතිදීඝතන්ති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණපණ්හී’’ති. යථා පන පණ්හිලක්ඛණං පරිපුණ්ණං නාම හොති, තං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. ආරග්ගෙනාති මණ්ඩලාය සිඛාය. වට්ටෙත්වාති යථා සුවට්ටං හොති, එවං වට්ටෙත්වා. රත්තකම්බලගෙණ්ඩුකසදිසාති රත්තකම්බලමයගෙණ්ඩුකසදිසා.

ຄຳວ່າ “ມີສົ້ນພຣະບາດຍາວ” ນີ້ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມຍາວຈາກສົ້ນພຣະບາດຂອງຄົນອື່ນ, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນຍາວເກີນໄປ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ມີສົ້ນພຣະບາດອັນເຕັມບໍລິບູນ”. ແຕ່ເພື່ອສະແດງລັກສະນະຂອງສົ້ນພຣະບາດອັນເຕັມບໍລິບູນນັ້ນ ໂດຍວິທີປະຕິເສດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “ເພາະວ່າ ດັ່ງ...” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍປາຍເຫຼັກຂຽນ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍປາຍອັນມົນ. ຄຳວ່າ “ກິ້ງແລ້ວ” ໄດ້ແກ່ ກິ້ງໄປເພື່ອໃຫ້ມົນດີຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ “ຄ້າຍຄືກັບລູກຄີອັນເຮັດດ້ວຍຜ້າກຳມະຫຍີແດງ” ໄດ້ແກ່ ຄ້າຍຄືກັບລູກກົມໆ ທີ່ເຮັດດ້ວຍຜ້າກຳມະຫຍີສີແດງ.

මක්කටස්සෙවාති වානරස්ස විය. දීඝභාවෙන සමතං සන්ධායෙතං වුත්තං. නිය්‍යාසතෙලෙනාති ඡදිකනිය්‍යාසාදිනිය්‍යාසසම්මිස්සෙන තෙලෙන.

ຄຳວ່າ “ດັ່ງລີງ” ໄດ້ແກ່ ຄ້າຍຄືກັບລີງ. ຄຳນີ້ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມສະເໝີກັນດ້ວຍຄວາມຍາວ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍນ້ຳມັນຢາງ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍນ້ຳມັນອັນປະສົມດ້ວຍຢາງໄມ້ມີຢາງໄມ້ຮັກ ເປັນຕົ້ນ.

තලුනාති [Pg.173] සුකුමාරා.

ຄຳວ່າ “ອ່ອນນຸ້ມ” ໄດ້ແກ່ ລະອຽດອ່ອນ.

චම්මෙනාති අඞ්ගුලන්තරවෙඨිතචම්මෙන. පටිබද්ධඅඞ්ගුලන්තරොති එකතො සම්බද්ධඅඞ්ගුලන්තරො. එකප්පමාණාති දීඝතො සමානප්පමාණා. යවලක්ඛණන්ති අබ්භන්තරතො අඞ්ගුලිපබ්බෙඨිතං යවලක්ඛණං. පටිවිජ්ඣිත්වාති තංතංපබ්බානං සමානදෙසතාය අඞ්ගුලීනං පසාරිතකාලෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං විජ්ඣිතානි විය ඵුසිත්වා තිට්ඨන්ති.

ຄຳວ່າ “ດ້ວຍໜັງ” ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍໜັງອັນຫຸ້ມລະຫວ່າງພຣະອັງຄຸລີ (ນິ້ວມື). ຄຳວ່າ “ມີລະຫວ່າງນິ້ວຕິດກັນ” ໄດ້ແກ່ ມີລະຫວ່າງນິ້ວເຊື່ອມຕໍ່ກັນເປັນອັນດຽວ. ຄຳວ່າ “ມີປະມານເທົ່າກັນ” ໄດ້ແກ່ ມີປະມານເທົ່າກັນໂດຍຄວາມຍາວ. ຄຳວ່າ “ລັກສະນະຮູບເຂົ້າເປືອກ” ໄດ້ແກ່ ລັກສະນະຮູບເຂົ້າເປືອກອັນຫຸ້ມຂໍ້ພຣະອັງຄຸລີຢູ່ພາຍໃນ. ຄຳວ່າ “ແທງຕະຫຼອດແລ້ວ” ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມທີ່ຂໍ້ນັ້ນໆ ຕັ້ງຢູ່ໃນສະຖານທີ່ສະເໝີກັນ ໃນເວລາຢຽດນິ້ວອອກ ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ຖືກຕ້ອງກັນ ຄ້າຍຄືກັບແທງເຊິ່ງກັນແລະກັນ.

සඞ්ඛා වුච්චන්ති ගොප්ඵකා, උද්ධං සඞ්ඛා එතෙසන්ති උස්සඞ්ඛා, පාදා. පිට්ඨිපාදෙති පිට්ඨිපාදසමීපෙ. සුඛෙන පාදා පරිවත්තන්ති පාදනාමනාදීසු, තෙනෙව ගච්ඡන්තානං තෙසං හෙට්ඨා පාදතලානි දිස්සන්ති. තෙනාති ගොප්ඵකානං පිට්ඨිපාදතො උද්ධං පතිට්ඨිතත්තා. චතුරඞ්ගුලමත්තඤ්හි තානි උද්ධං ආරොහිත්වා පතිට්ඨහන්ති, නිගුළ්හානි ච හොන්ති, න අඤ්ඤෙසං විය පඤ්ඤායමානානි. සතිපි දෙසන්තරප්පවත්තියං නිච්චලොති දස්සනත්ථං නාභිග්ගහණං.

ຂໍ້ຕີນ ເອີ້ນວ່າ ສັງຂະ, ຕີນທີ່ມີຂໍ້ຕີນຢູ່ເບື້ອງເທິງ ຊື່ວ່າ ອຸດສັງຂະ. ຄຳວ່າ piṭṭhipāde (ທີ່ຫຼັງຕີນ) ໄດ້ແກ່ ໃນທີ່ໃກ້ຫຼັງຕີນ. ຕີນທັງຫຼາຍຍ່ອມໝູນໄປໄດ້ໂດຍງ່າຍ ໃນການຄູ້ຕີນ ແລະ ຢຽດຕີນເປັນຕົ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເມື່ອສະເດັດໄປ ພື້ນຕີນເບື້ອງລຸ່ມຂອງພະອົງຈຶ່ງປະກົດໃຫ້ເຫັນ. ຄຳວ່າ tenā (ເພາະເຫດນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເພາະຂໍ້ຕີນທັງຫຼາຍຕັ້ງຢູ່ເບື້ອງເທິງຫຼັງຕີນ. ເພາະວ່າຂໍ້ຕີນເຫຼົ່ານັ້ນ ສູງຂຶ້ນໄປປະມານສີ່ນິ້ວແລ້ວຈຶ່ງຕັ້ງຢູ່, ທັງຍັງຊ້ອນເລິກຢູ່ ບໍ່ປະກົດໃຫ້ເຫັນຄືກັບຂອງຄົນທົ່ວໄປ. ຄຳວ່າ nābhiggahaṇaṃ (ການຍຶດກຸມແຕ່ສະດື) ເພື່ອສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການເຄື່ອນໄຫວໄປສູ່ຕ່າງຖິ່ນ ແຕ່ສ່ວນເທິງກໍຍັງຄົງນິ້ງຢູ່.

යස්මා එණීමිගස්ස සමන්තතො එකසදිසමංසා අනුක්කමෙන උද්ධං ථූලා ජඞ්ඝා හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘එණීමිගසදිසජඞ්ඝා’’ති. පරිපුණ්ණජඞ්ඝොති සමන්තතො මංසූපචයෙන පරිපුණ්ණජඞ්ඝො. තෙනාහ ‘‘න එකතො’’තිආදි.

ເພາະວ່າແຂ້ງຂອງຟານ ມີເນື້ອສະເໝີກັນໂດຍຮອບ ແລະ ຄ່ອຍໆ ໃຫຍ່ຂຶ້ນໄປຕາມລຳດັບໃນເບື້ອງເທິງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດສະວ່າ 'ມີແຂ້ງດັ່ງແຂ້ງຟານ'. ຄຳວ່າ paripuṇṇajaṅgho (ມີແຂ້ງເຕັມບໍລິບູນ) ໄດ້ແກ່ ມີແຂ້ງເຕັມບໍລິບູນດ້ວຍການພອກພູນຂອງເນື້ອໂດຍຮອບ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'na ekato' (ບໍ່ແມ່ນຂ້າງດຽວ) ເປັນຕົ້ນ.

එතෙනාති ‘‘අනොනමන්තො’’තිආදිවචනෙන, ජාණුඵාසුභාවදීපනෙනාති අත්ථො. අවසෙසජනාති ඉමිනා ලක්ඛණෙන රහිතා ජනා. ඛුජ්ජා වා හොන්ති හෙට්ඨිමකායතො උපරිමකායස්ස රස්සතාය. වාමනා වා උපරිමකායතො හෙට්ඨිමකායස්ස රස්සතාය. එතෙන ඨපෙත්වා සම්මාසම්බුද්ධං චක්කවත්තිනඤ්ච ඉතරෙ සත්තා ඛුජ්ජා වාමනා චාති දස්සෙති.

ຄຳວ່າ 'etenā' (ດ້ວຍເຫດນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍພະດຳລັດມີຄຳວ່າ 'anonamanto' (ບໍ່ຕ້ອງນ້ອມຕົວລົງ) ເປັນຕົ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມສະດວກສະບາຍແຫ່ງພະຊານຸ (ຫົວເຂົ່າ). ຄຳວ່າ 'avasesajanā' (ຊົນທີ່ເຫຼືອ) ໄດ້ແກ່ ຊົນທັງຫຼາຍທີ່ປາສະຈາກລັກສະນະນີ້. ບາງຄົນເປັນຄົນຄ່ອມ ເພາະກາຍສ່ວນເທິງສັ້ນກວ່າກາຍສ່ວນລຸ່ມ. ບາງຄົນເປັນຄົນເຕ້ຍ ເພາະກາຍສ່ວນລຸ່ມສັ້ນກວ່າກາຍສ່ວນເທິງ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ຍົກເວັ້ນພະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ແລະ ພະເຈົ້າຈັກກະພັດເສຍແລ້ວ ສັດອື່ນໆ ທີ່ເຫຼືອ ຍ່ອມເປັນຄົນຄ່ອມ ຫຼື ຄົນເຕ້ຍ.

ඔහිතන්ති සමොහිතං අන්තොගධං. තථාභූතං පන තං තෙන ඡන්නං හොතීති ආහ ‘‘පටිච්ඡන්න’’න්ති.

ຄຳວ່າ 'ohitaṃ' ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງຢູ່ດີແລ້ວ, ຢັ່ງລົງໃນພາຍໃນ. ແຕ່ອະໄວຍະວະນັ້ນ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຍ່ອມຖືກສິ່ງນັ້ນປົກປິດໄວ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'paṭicchannaṃ' (ປົກປິດແລ້ວ).

සුවණ්ණවණ්ණොති සුවණ්ණවණ්ණවණ්ණොති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘ජාතිහිඞ්ගුලකෙනා’’තිආදි. ස්වායමත්ථො ආවුත්තිඤායෙන ච වෙදිතබ්බො. සරීරපරියායො ඉධ වණ්ණසද්දොති අධිප්පායෙන පඨමවිකප්පං වත්වා තථාරූපාය පන රුළ්හියා අභාවං මනසි කත්වා වණ්ණධාතුපරියායමෙව වණ්ණසද්දං ගහෙත්වා දුතියවිකප්පො වුත්තො.

ຄຳວ່າ 'suvaṇṇavaṇṇo' (ມີຜິວພັນດັ່ງສີຄຳ) ມີອັດຖະໃນທີ່ນີ້ວ່າ ມີວັນນະ (ຜິວພັນ) ຄືກັບວັນນະ (ສີ) ແຫ່ງຄຳ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'jātihiṅgulakena' (ດ້ວຍຊາດຫິງກູນ) ເປັນຕົ້ນ. ອັດຖະນັ້ນ ພຶງຊາບໂດຍໄນຍະແຫ່ງການກ່າວຊ້ຳ. ທ່ານກ່າວໄນຍະທີໜຶ່ງ ດ້ວຍຄວາມປະສົງວ່າ ຄຳວ່າ 'vaṇṇa' ໃນທີ່ນີ້ ເປັນຄຳແທນຮ່າງກາຍ, ແຕ່ເມື່ອມົນສິການເຖິງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງຄຳຣຸຼດຮີ (ຄຳທີ່ໃຊ້ກັນຈົນເຄີຍຊິນ) ເຊັ່ນນັ້ນ ຈຶ່ງຖືເອົາຄຳວ່າ 'vaṇṇa' ທີ່ເປັນຄຳແທນວັນນະທາດ (ສີຜິວ) ເທົ່ານັ້ນ ແລ້ວກ່າວໄນຍະທີສອງ.

රජොති [Pg.174] සුඛුමරජො. ජල්ලන්ති මලීනභාවාවහො රෙණුසඤ්චයො. තෙනාහ ‘‘මලං වා’’ති. යදි විවට්ටති, කථං න්හානාදීති ආහ ‘‘හත්ථධොවනා’’තිආදි.

ຄຳວ່າ 'rajo' ໄດ້ແກ່ ຝຸ່ນລະອຽດ. ຄຳວ່າ 'jallaṃ' ໄດ້ແກ່ ການສະສົມຂອງລະອອງທຸລີ ທີ່ນຳມາຊຶ່ງຄວາມເສົ້າໝອງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'malaṃ vā' (ຫຼືວ່າ ມົນທິນ). ຖ້າຫາກວ່າ ຝຸ່ນລະອອງຫຼຸດອອກໄປເອງ, ການສະໜານ (ອາບນ້ຳ) ເປັນຕົ້ນ ຈະມີໄດ້ແນວໃດ? ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'hatthadhovanā' (ການລ້າງມື) ເປັນຕົ້ນ.

ආවට්ටපරියොසානෙති පදක්ඛිණාවට්ටාය අන්තෙ.

ຄຳວ່າ 'āvaṭṭapariyosāne' (ໃນທີ່ສຸດແຫ່ງການວຽນ) ໄດ້ແກ່ ໃນທີ່ສຸດແຫ່ງການວຽນຂວາ (ປະທັກສິນ).

බ්‍රහ්මුනො සරීරං පුරතො වා පච්ඡතො වා අනොනමිත්වා උජුකමෙව උග්ගතන්ති ආහ ‘‘බ්‍රහ්මා විය උජුගත්තො’’ති. පස්සවඞ්කාති දක්ඛිණපස්සෙන වා වාමපස්සෙන වා වඞ්කා.

ພະລ່າງກາຍຂອງທ້າວມະຫາພົມ ບໍ່ນ້ອມໄປທາງໜ້າ ຫຼື ທາງຫຼັງ ຍ່ອມຕັ້ງກົງຂຶ້ນໄປເທົ່ານັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມີພະລ່າງກາຍກົງດັ່ງພົມ'. ຄຳວ່າ 'passavaṅkā' (ຜູ້ມີສີຂ້າງຄົດ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຄົດໄປທາງສີຂ້າງເບື້ອງຂວາ ຫຼື ສີຂ້າງເບື້ອງຊ້າຍ.

හත්ථපිට්ඨිආදිවසෙන සත්ත උස්සදා එතස්සාති සත්තුස්සදො.

ພະອົງມີເນື້ອໂນນຂຶ້ນເຈັດແຫ່ງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຫຼັງມືເປັນຕົ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'sattussado' (ມີເນື້ອໂນນຂຶ້ນເຈັດແຫ່ງ).

සීහස්ස පුබ්බද්ධං සීහපුබ්බද්ධං, පරිපුණ්ණාවයවතාය සීහපුබ්බද්ධං විය සකලො කායො අස්සාති සීහපුබ්බද්ධකායො. සීහස්සෙවාති සීහස්ස විය. සණ්ඨන්තීති සණ්ඨහන්ති. නානාචිත්තෙනාති විවිධචිත්තෙන. පුඤ්ඤචිත්තෙනාති පාරමිතාපුඤ්ඤචිත්තරූපෙන. චිත්තිතොති සඤ්ජාතචිත්තභාවො.

ກາຍສ່ວນໜ້າຂອງລາຊະສີ ຊື່ວ່າ ສີຫະປຸບພັນທະ, ພະອົງມີພະລ່າງກາຍທັງໝົດ ຄືກັບກາຍສ່ວນໜ້າຂອງລາຊະສີ ເພາະຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງອະໄວຍະວະ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'sattussado' (ມີເນື້ອໂນນຂຶ້ນເຈັດແຫ່ງ). ຄຳວ່າ 'sīhasseva' ໄດ້ແກ່ ຄືກັບຂອງລາຊະສີ. ຄຳວ່າ 'saṇṭhanti' ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງຢູ່. ຄຳວ່າ 'nānācittena' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຈິດອັນວິຈິດ. ຄຳວ່າ 'puññacittenā' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຮູບແບບແຫ່ງບຸນລະມີແລະຈິດ. ຄຳວ່າ 'cittito' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຜູ້ມີຈິດເກີດຂຶ້ນແລ້ວ.

ද්වින්නං කොට්ටානමන්තරන්ති ද්වින්නං පිට්ඨිබාහානං වෙමජ්ඣං, පිට්ඨිමජ්ඣස්ස උපරිභාගො. චිතං පරිපුණ්ණන්ති අනින්නභාවෙන චිතං, ද්වීහි කොට්ටෙහි සමතලතාය පරිපුණ්ණං. උග්ගම්මාති උග්ගන්ත්වා.

ຄຳວ່າ 'dvinnaṃ koṭṭānamantaraṃ' (ລະຫວ່າງຈະໂກນທັງສອງ) ໄດ້ແກ່ ກາງຫຼັງລະຫວ່າງບ່າທັງສອງ, ຄືສ່ວນເທິງແຫ່ງທ່າມກາງຫຼັງ. ຄຳວ່າ 'citaṃ paripuṇṇaṃ' (ເຕັມບໍລິບູນ) ໄດ້ແກ່ ເຕັມເພາະຄວາມບໍ່ເປັນແອ່ງ, ຄືເຕັມສະເໝີກັນກັບຈະໂກນທັງສອງ. ຄຳວ່າ 'uggamma' ໄດ້ແກ່ ຂຶ້ນໄປແລ້ວ.

නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො විය පරිමණ්ඩලො නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො එකස්ස පරිමණ්ඩලසද්දස්ස ලොපං කත්වා. න හි සබ්බො නිග්‍රොධො මණ්ඩලො. තෙනාහ ‘‘සමක්ඛන්ධසාඛො නිග්‍රොධො’’ති. පරිමණ්ඩලසද්දසන්නිධානෙන වා පරිමණ්ඩලොව නිග්‍රොධො ගය්හතීති පරිමණ්ඩලසද්දස්ස ලොපෙන විනාපි අයමත්ථො ලබ්භතීති ආහ ‘‘නිග්‍රොධො විය පරිමණ්ඩලො’’ති. යාවතක්වස්සාති ඔ-කාරස්ස ව-කාරාදෙසං කත්වා වුත්තං.

ປາຣິມົນທົນ (ກົມອ້ອມ) ດັ່ງປາຣິມົນທົນແຫ່ງຕົ້ນໄຮ ຊື່ວ່າ ນິໂຄຣທະປະຣິມົນທົນ ໂດຍການລຶບຄຳວ່າ 'parimaṇḍala' ອອກໄປຄຳໜຶ່ງ. ເພາະວ່າຕົ້ນໄຮທັງໝົດ ບໍ່ໄດ້ກົມສະເໝີກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຕົ້ນໄຮທີ່ມີລຳຕົ້ນແລະກິ່ງກ້ານສະເໝີກັນ'. ຫຼືວ່າ ເພາະຢູ່ໃກ້ກັບຄຳວ່າ 'parimaṇḍala' ຈຶ່ງຖືເອົາຕົ້ນໄຮທີ່ກົມເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ມີການລຶບຄຳວ່າ 'parimaṇḍala' ກໍຕາມ ກໍຍັງໄດ້ອັດຖະນີ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ກົມດັ່ງຕົ້ນໄຮ'. ຄຳວ່າ 'yāvatakvassa' ທ່ານກ່າວໂດຍການແປງ ໂອ-ອັກສອນ ເປັນ ວະ-ອັກສອນ.

සමවට්ටිතක්ඛන්ධොති සමං සුවට්ටිතක්ඛන්ධො. කොඤ්චා විය දීඝගලා, බකා විය වඞ්කගලා, වරාහා විය පුථුලගලාති යොජනා. සුවණ්ණාලිඞ්ගසදිසොති සුවණ්ණමයඛුද්දකමුදිඞ්ගසදිසො.

ຄຳວ່າ 'samavaṭṭitakkhandho' (ມີຄໍກົມງາມສະເໝີ) ໄດ້ແກ່ ມີຄໍກົມງາມສະເໝີກັນດີ. ມີການປະກອບຄວາມວ່າ: ຄົນບາງພວກມີຄໍຍາວດັ່ງນົກກະຮຽນ, ບາງພວກມີຄໍຄົດດັ່ງນົກຍາງ, ບາງພວກມີຄໍໜາດັ່ງໝູປ່າ. ຄຳວ່າ 'suvaṇṇāliṅgasadiso' ໄດ້ແກ່ ຄ້າຍຄືກັບຕະໂພນຄຳໃບ້ (ກອງນ້ອຍທີ່ເຮັດດ້ວຍຄຳ).

රසග්ගසග්ගීති මධුරාදිභෙදං රසං ගසන්ති අන්තො පවෙසන්තීති රසග්ගසා, රසග්ගසානං අග්ගා රසග්ගසග්ගා, තා එතස්ස සන්තීති රසග්ගසග්ගී. තෙනාති ඔජාය අඵරණෙන, හීනධාතුකත්තා තෙ බහ්වාබාධා හොන්ති.

ເສັ້ນປະສາດຮັບລົດທີ່ກືນກິນ ຄືນຳລົດຊາດຕ່າງໆ ມີລົດຫວານເປັນຕົ້ນ ເຂົ້າໄປໃນພາຍໃນ ຊື່ວ່າ ຣະສັກຄະສາ, ເສັ້ນປະສາດຮັບລົດທີ່ເລີດກວ່າເສັ້ນປະສາດຮັບລົດທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ຣະສັກຄະສັກຄະ, ພະອົງມີເສັ້ນປະສາດຮັບລົດທີ່ເລີດເຫຼົ່ານັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'rasaggasaggī' (ມີເສັ້ນປະສາດຮັບລົດອັນເລີດ). ຄຳວ່າ 'tenā' (ເພາະເຫດນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເພາະການແຜ່ໄປແຫ່ງໂອຊາ, ສ່ວນຄົນທີ່ມີທາດອ່ອນແອ ຍ່ອມເປັນຜູ້ມີໂລກຫຼາຍ.

‘‘හනූ’’ති [Pg.175] සන්නිස්සයදන්තාධාරස්ස සමඤ්ඤා, තං භගවතො සීහහනුසදිසං, තස්මා භගවා සීහහනු. තත්ථ යස්මා බුද්ධානං රූපකායස්ස ධම්මකායස්ස ච උපමා නාම නිහීනුපමාව, නත්ථි සමානුපමා, කුතො අධිකූපමා, තස්මා අයම්පි නිහීනුපමාති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තිභාගවසෙන මණ්ඩලතාය ද්වාදසියං පක්ඛස්ස චන්දසදිසානි.

ຄຳວ່າ 'hanu' (ຄາງ) ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງກະດູກຄາງທີ່ເປັນທີ່ຕັ້ງຂອງແຂ້ວ, ຄາງນັ້ນຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຄ້າຍຄືກັບຄາງຂອງລາຊະສີ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'sīhahanu' (ມີຄາງດັ່ງຄາງລາຊະສີ). ໃນເລື່ອງນັ້ນ ເພາະວ່າອຸປະມາໃດໆ ກໍຕາມ ທີ່ປຽບທຽບກັບພະຮູບກາຍ ແລະ ພະທຳມະກາຍຂອງພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເປັນພຽງນิຮີນຸປະມາ (ອຸປະມາທີ່ຕ່ຳກວ່າ) ເທົ່ານັ້ນ, ອຸປະມາທີ່ສະເໝີກັນຍ່ອມບໍ່ມີ, ຈະມີອຸປະມາທີ່ຍິ່ງກວ່າໄດ້ແນວໃດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເພື່ອສະແດງວ່າ ແມ່ນແຕ່ອຸປະມານີ້ກໍເປັນນິຮີນຸປະມາ ທ່ານຈຶ່ງg່າວຄຳວ່າ 'tattha' (ໃນເລື່ອງນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. (ຄາງທັງສອງ) ຄ້າຍຄືກັບພະຈັນໃນວັນຂຶ້ນສິບສອງຄ່ຳ ເພາະຄວາມກົມໂດຍສ່ວນສາມ.

දන්තානං උච්චනීචතා අබ්භන්තරබාහිරපස්සවසෙනපි වෙදිතබ්බා, න අග්ගවසෙනෙව. තෙනාහ ‘‘අයපට්ටඡින්නසඞ්ඛපටලං වියා’’ති. අයපට්ටන්ති ච කකචං අධිප්පෙතං. විසමාති විසමසණ්ඨානා.

ຄວາມສູງແລະຕ່ຳແຫ່ງພະທົນ (ແຂ້ວ) ທັງຫຼາຍ ພຶງຊາບໂດຍສ່ວນພາຍໃນແລະພາຍນອກນຳອີກ, ບໍ່ແມ່ນໂດຍສ່ວນປາຍເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ayapaṭṭachinnasaṅkhapaṭalaṃ viya' (ຄືກັບແຜ່ນຫອຍສັງທີ່ຕັດດ້ວຍແຜ່ນເຫຼັກ). ແລະຄຳວ່າ 'ayapaṭṭa' (ແຜ່ນເຫຼັກ) ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງ ເລື່ອຍ. ຄຳວ່າ 'visamā' (ບໍ່ສະເໝີກັນ) ໄດ້ແກ່ ມີສັນຖານບໍ່ສະເໝີກັນ.

විච්ඡින්දිත්වා විච්ඡින්දිත්වා පවත්තසරතාය ඡින්නස්සරාපි. අනෙකාකාරතාය භින්නස්සරාපි. කාකස්ස විය අමනුඤ්ඤසරතාය කාකස්සරාපි. අපලිබුද්ධත්තාති අනුපද්දුතවත්ථුකත්තා. වත්ථුන්ති ච අක්ඛරුප්පත්තිට්ඨානමාහ. අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතොති එත්ථ අට්ඨඞ්ගානි පරතො ආගමිස්සන්ති. මඤ්ජුඝොසොති මධුරස්සරො.

ຊື່ວ່າ 'chinnassarā' (ມີສຽງຂາດ) ເພາະເປັນສຽງທີ່ດຳເນີນໄປໂດຍຂາດເປັນຊ່ວງໆ. ຊື່ວ່າ 'bhinnassarā' (ມີສຽງແຕກ) ເພາະມີລັກສະນະຫຼາຍຢ່າງ. ຊື່ວ່າ 'kākassarā' (ມີສຽງດັ່ງກາ) ເພາະມີສຽງບໍ່ເປັນທີ່ພໍໃຈ ຄືກັບສຽງກາ. ຄຳວ່າ 'apalibuddhattā' (ເພາະຄວາມບໍ່ຕິດຂັດ) ໄດ້ແກ່ ເພາະຖານທີ່ເກີດສຽງບໍ່ມີອຸປະສັກ. ແລະຄຳວ່າ 'vatthu' (ຖານ) ໝາຍເຖິງ ຖານທີ່ເກີດຂອງອັກສອນ. ຄຳວ່າ 'aṭṭhaṅgasamannāgato' (ຜູ້ປະກອບດ້ວຍອົງແປດ) ໃນທີ່ນີ້ ອົງແປດຈະມີມາໃນພາຍຫຼັງ. ຄຳວ່າ 'mañjughoso' ໄດ້ແກ່ ມີສຽງອັນໄພເລາະ.

කරවීකසද්දො යෙසං සත්තානං සොතපථං උපගච්ඡති, තෙ අත්තනො සරසම්පත්තියා පකතිං ජහාපෙත්වා අවසෙ කරොන්තො අත්තනො වසෙ වත්තෙති, එවං මධුරොති දස්සෙන්තො ‘‘තත්‍රිද’’න්තිආදිමාහ. තං පීතින්ති තං බුද්ධගතං පීතිං. තෙනෙව නීහාරෙන පුනප්පුනං පවත්තන්තං අවිජහිත්වා වික්ඛම්භිතකිලෙසා ථෙරානං සන්තිකෙ ලද්ධධම්මස්සවනසප්පායා උපනිස්සයසම්පත්තියා පරිපක්කඤාණතාය ‘‘සත්තහි…පෙ… පතිට්ඨාසී’’ති. සත්තසතමත්තෙන ඔරොධජනෙන සද්ධිං පදසාව ථෙරානං සන්තිකං උපගතත්තා ‘‘සත්තහි ජඞ්ඝාසතෙහි සද්ධි’’න්ති වුත්තං.

ສຽງນົກກາລະວິກ ເມື່ອເຂົ້າສູ່ທາງຫູຂອງສັດທັງຫຼາຍໃດ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ສັດເຫຼົ່ານັ້ນລະຖິ້ມສະພາວະປົກກະຕິຂອງຕົນ ດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງສຽງຂອງມັນ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ໝົດກຳລັງ ແລະ ຕົກຢູ່ໃນອຳນາດຂອງມັນ, ເພື່ອສະແດງວ່າ ສຽງນັ້ນຫວານປານນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'tatridaṃ' (ໃນເລື່ອງນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'taṃ pītiṃ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມປີຕິອັນມີພະພຸດທະເຈົ້າເປັນອາລົມນັ້ນ. ທີ່ກ່າວວ່າ 'sattahi...pe... patiṭṭhāsī' (ຕັ້ງຢູ່ແລ້ວດ້ວຍເຈັດ...ລະ...) ເພາະເປັນຜູ້ມີກິເລດອັນຂົ່ມໄວ້ໄດ້ແລ້ວ ໂດຍບໍ່ລະຖິ້ມຄວາມປີຕິທີ່ເກີດຂຶ້ນຊ້ຳໆ ດ້ວຍວິທີນັ້ນ, ໄດ້ຮັບຄວາມສະບາຍໃນການຟັງທຳໃນສຳນັກຂອງພະເຖລະທັງຫຼາຍ, ແລະ ມີຍານອັນແກ່ກ້າແລ້ວດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງອຸປະນິໄສ. ທີ່ກ່າວວ່າ 'sattahi jaṅghāsatehi saddhiṃ' (ຮ່ວມກັບແຂ້ງເຈັດຮ້ອຍ) ເພາະສະເດັດໄປສູ່ສຳນັກຂອງພະເຖລະທັງຫຼາຍດ້ວຍພະບາດ ຮ່ວມກັບນາງສະໜົມປະມານເຈັດຮ້ອຍນາງ.

අභිනීලනෙත්තොති අධිකනීලනෙත්තො. අධිකනීලතා ච සාතිසයං නීලභාවෙන වෙදිතබ්බා, න නෙත්තෙ නීලවණ්ණස්සෙව අධිකභාවතොති ආහ ‘‘න සකලනීලනෙත්තොවා’’තිආදි. පීතලොහිතවණ්ණා සෙතමණ්ඩලගතරාජිවසෙන, නීලසෙතකාළවණ්ණා පන තංතංමණ්ඩලවසෙනෙව වෙදිතබ්බා.

ຄຳວ່າ 'abhinīlanetto' (ມີພະເນດດຳສະໜິດ) ໄດ້ແກ່ ມີພະເນດມີສີຂຽວເຂັ້ມ. ແລະຄວາມມີສີຂຽວເຂັ້ມນັ້ນ ພຶງຊາບໂດຍຄວາມເປັນສີຂຽວຢ່າງຍິ່ງ, ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມມີສີຂຽວຫຼາຍເກີນໄປໃນພະເນດທັງໝົດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'na sakalanīlanettovā' (ບໍ່ແມ່ນມີພະເນດເປັນສີຂຽວທັງໝົດ) ເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນສີເyellowອງແລະສີແດງ ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງເສັ້ນທີ່ຢູ່ໃນມົນທົນສີຂາວ, ແຕ່ສີຂຽວ, ສີຂາວ ແລະ ສີດຳ ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງມົນທົນນັ້ນໆ.

චක්ඛුභණ්ඩන්ති අක්ඛිදලන්ති කෙචි, අක්ඛිදලපත්තන්ති අඤ්ඤෙ. අක්ඛිදලෙහි පන සද්ධිං අක්ඛිබිම්බන්ති වෙදිතබ්බං. එවඤ්හි විනිග්ගතගම්භීරජොතනාපි යුත්තා හොති.

ບາງທ່ານກ່າວວ່າ 'cakkhubhaṇḍa' (ດວງຕາ) ໄດ້ແກ່ ໜັງຕາ, ບາງທ່ານກ່າວວ່າ ໃບໜັງຕາ. ແຕ່ພຶງຊາບວ່າ ໄດ້ແກ່ ດວງຕາພ້ອມກັບໜັງຕາທັງຫຼາຍ. ເພາະວ່າເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ການສະແດງຄວາມເລິກຊຶ້ງທີ່ປະກົດອອກມາຈຶ່ງຈະສົມຄວນ.

උණ්ණාසද්දො [Pg.176] ලොකෙ අවිසෙසතො ලොමපරියායො, ඉධ පන ලොමවිසෙසවාචකොති ආහ ‘‘උණ්ණලොම’’න්ති. නලාටමජ්ඣජාතාති නලාටමජ්ඣගතා. ඔදාතතාය උපමා, න මුදුතාය. රජතපුබ්බුළකාති රජතමයතාරකා.

ຄຳວ່າ 'uṇṇā' ໃນທາງໂລກ ໂດຍທົ່ວໄປເປັນຄຳແທນຂົນ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ເປັນຄຳກ່າວເຖິງຂົນຊະນິດພິເສດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'uṇṇalomaṃ' (ຂົນອຸມມະ). ຄຳວ່າ 'nalāṭamajjhajātā' ໄດ້ແກ່ ເກີດຂຶ້ນໃນທ່າມກາງໜ້າຜາກ. ເປັນອຸປະມາໂດຍຄວາມຂາວ, ບໍ່ແມ່ນໂດຍຄວາມອ່ອນນຸ້ມ. ຄຳວ່າ 'rajatapubbuḷakā' ໄດ້ແກ່ ຟອງນ້ຳເງິນ.

ද්වෙ අත්ථවසෙ පටිච්ච වුත්තන්ති යස්මා බුද්ධා චක්කවත්තිනො ච පරිපුණ්ණනලාටතාය පරිපුණ්ණසීසබිම්බතාය ච ‘‘උණ්හීසසීසා’’ති වුච්චන්ති, තස්මා තෙ ද්වෙ අත්ථවසෙ පටිච්ච ‘‘උණ්හීසසීසො’’ති ඉදං වුත්තං. ඉදානි තං අත්ථද්වයං භගවති සුප්පතිට්ඨිතන්ති දස්සෙතුං ‘‘තථාගතස්සහී’’තිආදි වුත්තං. සණ්හතමතාය සුවණ්ණවණ්ණතාය ච රඤ්ඤො බද්ධඋණ්හීසපට්ටො විය විරොචති. කප්පසීසාති ද්විධාභූතසීසා. ඵලසීසාති ඵලසදිසසීසා. අට්ඨිසීසාති මංසස්ස අභාවතො තචොපරියොනද්ධඅට්ඨිමත්තසීසා. තුම්බසීසාති ලාබුසදිසසීසා. පබ්භාරසීසාති පිට්ඨිභාගෙන ඔලම්බමානසීසා. පුරිමනයෙනාති පරිපුණ්ණනලාටතාපක්ඛෙන. උණ්හීසවෙඨිතසීසො වියාති උණ්හීසපට්ටෙන වෙඨිතසීසපදෙසො විය. උණ්හීසං වියාති ඡෙකෙන සිප්පිනා විරචිතඋණ්හීසමණ්ඩලං විය.

ທີ່ກ່າວວ່າ ອາໄສອຳນາດປະໂຫຍດສອງປະການ ເພາະວ່າພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ແລະ ພະເຈົ້າຈັກກະພັດທັງຫຼາຍ ຍ່ອມໄດ້ຮັບການຂະໜານນາມວ່າ 'uṇhīsasīsā' (ມີພະສຽນມີກອບພະພັກ) ເພາະຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງໜ້າຜາກ ແລະ ຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງຮູບຊົງຂອງພະສຽນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງອາໄສອຳນາດປະໂຫຍດສອງປະການນັ້ນ ແລ້ວກ່າວຄຳນີ້ວ່າ 'uṇhīsasīso' (ມີພະສຽນມີກອບພະພັກ). ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງວ່າ ປະໂຫຍດທັງສອງປະການນັ້ນ ຕັ້ງຢູ່ດີແລ້ວໃນພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'tathāgatassahī' (ເພາະວ່າຂອງພະຕາຖາຄົດ) ເປັນຕົ້ນ. ຍ່ອມຮຸ່ງເຮືອງຄືກັບຜ້າກອບພະພັກທີ່ພະຣາຊາຊົງຜູກໄວ້ ເພາະຄວາມລະອຽດອ່ອນ ແລະ ຄວາມມີສີດັ່ງຄຳ. ຄຳວ່າ 'kappasīsā' ໄດ້ແກ່ ຫົວທີ່ແຍກອອກເປັນສອງສ່ວນ. ຄຳວ່າ 'phalasīsā' ໄດ້ແກ່ ຫົວທີ່ມີຮູບຊົງຄ້າຍຄືກັບໝາກໄມ້. ຄຳວ່າ 'aṭṭhisīsā' ໄດ້ແກ່ ຫົວທີ່ມີແຕ່ກະດູກຫຸ້ມດ້ວຍໜັງ ເພາະບໍ່ມີເນື້ອ. ຄຳວ່າ 'tumbasīsā' ໄດ້ແກ່ ຫົວທີ່ມີຮູບຊົງຄ້າຍຄືກັບໝາກນ້ຳເຕົ້າ. ຄຳວ່າ 'pabbhārasīsā' ໄດ້ແກ່ ຫົວທີ່ຫ້ອຍຍ້ອຍລົງໄປທາງເບື້ອງຫຼັງ. ຄຳວ່າ 'purimanayena' ໄດ້ແກ່ ໂດຍຝ່າຍແຫ່ງຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງໜ້າຜາກ. ຄຳວ່າ 'uṇhīsaveṭhitasīso viya' ໄດ້ແກ່ ຄືກັບບໍລິເວນພະສຽນທີ່ພັນໄວ້ດ້ວຍຜ້າກອບພະພັກ. ຄຳວ່າ 'uṇhīsaṃ viya' ໄດ້ແກ່ ຄືກັບແຜ່ນກອບພະພັກທີ່ນາຍຊ່າງຜູ້ສະຫຼາດສ້າງສັນຂຶ້ນ.

කම්මන්ති යෙන යෙන කම්මෙන යං යං ලක්ඛණං නිබ්බත්තං, තං තං කම්මං. කම්මසරික්ඛකන්ති තස්ස තස්ස ලක්ඛණස්ස තංකම්මානුරූපතා. ලක්ඛණන්ති තස්ස මහාපුරිසලක්ඛණස්ස අවිපරීතසභාවො. ලක්ඛණානිසංසන්ති තං ලක්ඛණපටිලාභෙන ලද්ධබ්බගුණො. ඉමානි කම්මාදීනීති ඉමානි අනන්තරං වුත්තානි කම්මකම්මසරික්ඛකාදීනි දස්සෙත්වා තං සරූපතො විභාවෙත්වා කථෙතබ්බානි සංවණ්ණකෙන.

ຄຳວ່າ 'kamma' ໄດ້ແກ່ ກຳນັ້ນໆ ທີ່ເຮັດໃຫ້ລັກສະນະນັ້ນໆ ບັງເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ 'kammasarikkhaka' (ຄວາມຄ້າຍຄືກັນແຫ່ງກຳ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເໝາະສົມກັບກຳນັ້ນໆ ຂອງລັກສະນະນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ 'lakkhaṇa' ໄດ້ແກ່ ສະພາວະອັນບໍ່ຜິດພ້ຽນແຫ່ງມະຫາປຸຣິສະລັກສະນະນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'lakkhaṇānisaṃsa' (ອານິສົງແຫ່ງລັກສະນະ) ໄດ້ແກ່ ຄຸນຄວາມດີທີ່ຈະພຶງໄດ້ຮັບ ດ້ວຍການໄດ້ມາຊຶ່ງລັກສະນະນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'imāni kammādīni' (ກຳເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້) ໄດ້ແກ່ ສະແດງກຳ, ຄວາມຄ້າຍຄືກັນແຫ່ງກຳ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ກ່າວມາແລ້ວໃນລຳດັບນີ້ ແລ້ວຈຳແນກໂດຍຮູບແບບ ແລະ ກ່າວອະທິບາຍໂດຍພະອັດຖະກະຖາຈານ.

රතනවිචිත්තසුවණ්ණතොරණං තස්මිං කාලෙ මනුස්සලොකෙ නත්ථීති වුත්තං ‘‘දෙවනගරෙ’’ති. සබ්බසො සුපුප්ඵිතසාලරුක්ඛො අසාධාරණසොභො මනුස්සූපචාරෙ න ලබ්භතීති ආහ ‘‘සෙලන්තරම්හී’’ති. කිරියාචාරන්ති කායිකවාචසිකකිරියාපවත්තිං.

ທີ່ກ່າວວ່າ 'devanagare' (ໃນເມືອງສະຫວັນ) ເພາະວ່າຊຸ້ມປະຕູຄຳອັນວິຈິດດ້ວຍລັດຕະນະ ບໍ່ມີໃນມະນຸດສະໂລກໃນສະໄໝນັ້ນ. ທີ່ກ່າວວ່າ 'selantaramhi' (ໃນລະຫວ່າງພູເຂົາ) ເພາະວ່າຕົ້ນຮັງ ທີ່ອອກດອກບານສະພັ່ງໂດຍປະການທັງປວງ ອັນມີຄວາມງາມຢ່າງຍິ່ງ ຍ່ອມບໍ່ມີໃນຖິ່ນທີ່ຢູ່ຂອງມະນຸດ. ຄຳວ່າ 'kiriyācāra' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງກາຍະກຳ ແລະ ວະຈີກຳ.

387. සතතපාටිහාරියන්ති සතතං චරිමභවෙ සබ්බකාලං ලක්ඛණනිබ්බත්තකකම්මානුභාවහෙතුකං බුද්ධාවෙණිකං පාටිහාරියං. බුද්ධානං අතිදූරෙ පාදං නික්ඛිපිතුකාමානම්පි නාතිදූරෙ එව නික්ඛිපනං හොතීති ‘‘න අතිදූරෙ ඨපෙස්සාමීති [Pg.177] උද්ධරතී’’ති වුත්තං. පකතිසඤ්චරණවසෙනෙතං වුත්තං, තාදිසෙන පාදෙන අනෙකයොජනෙ ඨපෙස්සාමීති උද්ධරණම්පි හොතියෙව. අතිදූරං හීතිආදි පමාණාතික්කමෙ දොසදස්සනං. එවං සතීති එවං දක්ඛිණපාදවාමපාදානං යථාධිප්පෙතපතිට්ඨිතට්ඨානෙ සති. පදවිච්ඡෙදොති පදවාරවිච්ඡෙදො. යාදිසං පසාරෙන්තො වාමපාදස්ස උද්ධරණං පතිට්ඨානඤ්ච, දක්ඛිණපාදස්ස තාදිසමෙව, ඉති නෙසං උද්ධරණපතිට්ඨානානං සමානතො අඤ්ඤමඤ්ඤභාවෙන අනූනානධිකතාය වුත්තං ‘‘දක්ඛිණපාදකිච්චං වාමපාදෙන නියමිතං, වාමපාදකිච්චං දක්ඛිණපාදෙන නියමිත’’න්ති.

໓໘໗. ຄຳວ່າ 'satatapāṭihāriya' (ປາຕິຫານສະເໝີ) ໄດ້ແກ່ ພຸດທະອາເວນິກະປາຕິຫານ ອັນມີອານຸພາບແຫ່ງກຳທີ່ເຮັດໃຫ້ລັກສະນະບັງເກີດຂຶ້ນ ເປັນເຫດ ຕະຫຼອດເວລາໃນພົບສຸດທ້າຍ. ທີ່ກ່າວວ່າ 'na atidūre ṭhapessāmīti uddharati' (ຍົກຂຶ້ນດ້ວຍຕັ້ງໃຈວ່າ ຈະບໍ່ຢຽບລົງໃນທີ່ໄກເກີນໄປ) ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຈະມີພະປະສົງຈະຢຽບພະບາດລົງໃນທີ່ໄກເກີນໄປ ແຕ່ການຢຽບລົງກໍຍ່ອມເປັນໄປໃນທີ່ບໍ່ໄກເກີນໄປນັ້ນເອງ. ຄຳນີ້ກ່າວໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສະເດັດໄປຕາມປົກກະຕິ, ແຕ່ການຍົກພະບາດຂຶ້ນດ້ວຍຕັ້ງໃຈວ່າ ຈະຢຽບລົງໃນທີ່ໄກຫຼາຍໂຍດ ດ້ວຍພະບາດເຊັ່ນນັ້ນ ກໍຍ່ອມມີໄດ້ຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'atidūraṃ hi' ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງໂທດໃນການກ້າວລ່ວງປະມານ. ຄຳວ່າ 'evaṃ sati' (ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເມື່ອພະບາດເບື້ອງຂວາ ແລະ ພະບາດເບື້ອງຊ້າຍ ຢຽບລົງໃນທີ່ທີ່ກຳນົດໄວ້ຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'padavicchedo' ໄດ້ແກ່ ການກຳນົດໄລຍະກ້າວ. ການຍົກຂຶ້ນ ແລະ ການຢຽບລົງແຫ່ງພະບາດເບື້ອງຊ້າຍ ໃນເວລາຢຽດອອກໄປ ເປັນເຊັ່ນໃດ, ຂອງພະບາດເບື້ອງຂວາກໍເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ເພາະຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງການຍົກຂຶ້ນ ແລະ ການຢຽບລົງຂອງພະບາດທັງສອງນັ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນໄປແກ່ກັນແລະກັນ ບໍ່ຍິ່ງບໍ່ຢ່ອນກວ່າກັນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ກິດແຫ່ງພະບາດເບື້ອງຂວາ ຖືກກຳນົດດ້ວຍພະບາດເບື້ອງຊ້າຍ, ກິດແຫ່ງພະບາດເບື້ອງຊ້າຍ ຖືກກຳນົດດ້ວຍພະບາດເບື້ອງຂວາ'.

දිවාති උපකට්ඨාය වෙලාය. විහාරභත්තත්ථායාති විහාරෙ යථාවුද්ධං ගහෙතබ්බභත්තත්ථාය. පච්ඡතො ආගච්ඡන්තොති පකතිගමනෙන පච්ඡතො ආගච්ඡන්තො. ඔකාසං න ලභතීති පදනික්ඛෙපට්ඨානං න ලභති. ඌරුපරියායො ඉධ සත්ථි-සද්දොති ආහ ‘‘න ඌරුං උන්නාමෙතී’’ති. දණ්ඩඞ්කුසං වුච්චති දීඝදණ්ඩො අඞ්කුසො, තෙන රුක්ඛසාඛං ඡින්දතො පුරිසස්ස යථා පච්ඡාභාගෙන පාදානං ඔසක්කනං හොති, එවං භගවතො පාදා න ඔසක්කන්තීති ආහ ‘‘රුක්ඛසාඛාඡෙදන…පෙ… ඔසක්කාපෙතී’’ති. ඔබද්ධානාබද්ධට්ඨානෙහි පාදං කොට්ටෙන්තො වියාති ආබද්ධට්ඨානෙන අනාබද්ධට්ඨානෙන ච පාදඛණ්ඩං කොට්ටෙත්වා ථද්ධං කරොන්තො විය. න ඉතො චිතො ච චාලෙතීති අපරාපරං න චාලෙති. උස්සඞ්ඛපාදතාය සුඛෙනෙව පාදානං පරිවත්තනතො නාභිතො පට්ඨාය උපරිමකායො න ඉඤ්ජතීති හෙට්ඨිමකායොව ඉඤ්ජති. තෙනාහ ‘‘උපරිම…පෙ… නිච්චලො හොතී’’ති. න ජානාති අනිඤ්ජනතො. කායබලෙනාති ගමනපයොගසඞ්ඛාතෙන කායගතෙන විසෙසබලෙන. ජවගමනහෙතුභූතෙන වා කායබලෙන. තෙනාහ ‘‘බාහා ඛිපන්තො’’තිආදි. ජවෙන ගච්ඡන්තො හි බාහා ඛිපති, සරීරතො සෙදා මුච්චන්ති. නාගාපලොකිතවසෙනාති නාගස්ස අපලොකනමිව සකලකායෙනෙව පරිවත්තෙත්වා අපලොකනවසෙන.

ຄຳວ່າ 'divā' (ໃນເວລາກາງເວັນ) ໄດ້ແກ່ ໃນເວລາໃກ້ທ່ຽງ. ຄຳວ່າ 'vihārabhattatthāya' (ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພັດໃນວິຫານ) ໄດ້ແກ່ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພັດທີ່ຈະພຶງຮັບຕາມລຳດັບພັນສາໃນວິຫານ. ຄຳວ່າ 'pacchato āgacchanto' (ຜູ້ເດີນຕາມຫຼັງມາ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເດີນຕາມຫຼັງມາດ້ວຍການເດີນຕາມປົກກະຕິ. ຄຳວ່າ 'okāsaṃ na labhati' (ບໍ່ໄດ້ໂອກາດ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ໄດ້ທີ່ຢຽບພະບາດ. ຄຳວ່າ 'satthi' ໃນທີ່ນີ້ ເປັນຄຳແທນຂາອ່ອນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'na ūruṃ unnāmeti' (ບໍ່ຍົກຂາອ່ອນຂຶ້ນ). ຂໍສັບທີ່ມີດ້າວຊື່ວ່າ ທັນທັງກຸສະ, ການຖອຍຫຼັງແຫ່ງຕີນທັງຫຼາຍ ຍ່ອມມີແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຕັດກິ່ງໄມ້ດ້ວຍຂໍສັບນັ້ນໃນເບື້ອງຫຼັງຢ່າງໃດ, ພະບາດທັງຫຼາຍຂອງພະຜູ້ມີພະພាកເຈົ້າ ຍ່ອມບໍ່ຖອຍຫຼັງຢ່າງນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'rukkhasākhāchedana...pe... osakkāpeti' (ການຕັດກິ່ງໄມ້...ລະ... ເຮັດໃຫ້ຖອຍຫຼັງ). ຄຳວ່າ 'obaddhānābaddhaṭṭhānehi pādaṃ koṭṭento viya' ໄດ້ແກ່ ຄືກັບເຄາະສ່ວນຕີນໃຫ້ແຂງ ດ້ວຍສ່ວນທີ່ຜūກໄວ້ ແລະ ສ່ວນທີ່ບໍ່ໄດ້ຜູກໄວ້. ຄຳວ່າ 'na ito cito ca cāleti' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ເຄື່ອນໄຫວໄປທາງນີ້ທາງນັ້ນ. ເພາະພະບາດມີຂໍ້ຕີນສູງ ຍ່ອມໝູນໄປໄດ້ໂດຍງ່າຍ, ພະລ່າງກາຍສ່ວນເທິງຕັ້ງແຕ່ສະດືຂຶ້ນໄປ ຍ່ອມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ, ກາຍສ່ວນລຸ່ມເທົ່ານັ້ນຍ່ອມເຄື່ອນໄຫວ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'uparima...pe... niccalo hoti' (ສ່ວນເທິງ...ລະ... ຍ່ອມນິ້ງຢູ່). ຍ່ອມບໍ່ຮູ້ ເພາະຄວາມບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ. ຄຳວ່າ 'kāyabalena' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍກຳລັງກາຍພິເສດ ອັນນັບເນື່ອງໃນກາຍ ທີ່ເກີດຈາກຄວາມພະຍາຍາມໃນການເດີນ. ຫຼືວ່າ ດ້ວຍກຳລັງກາຍອັນເປັນເຫດແຫ່ງການເດີນໄວ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'bāhā khipanto' (ແກວ່ງແຂນ) ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ຜູ້ເດີນໄປຢ່າງໄວ ຍ່ອມແກວ່ງແຂນ, ເຫື່ອຍ່ອມໄຫຼອອກຈາກຮ່າງກາຍ. ຄຳວ່າ 'nāgāpalokitavasena' (ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຫຼຽວເບິ່ງດັ່ງຊ້າງສານ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຫຼຽວເບິ່ງ ດ້ວຍການຫັນໄປທັງຮ່າງກາຍ ຄືກັບການຫຼຽວເບິ່ງຂອງຊ້າງສານ.

අනාවරණඤාණස්සාති අනාවරණඤාණබලෙන දස්සනස්ස. අනාවරණවාරො පන කායෙ පතිට්ඨිතරූපදස්සනම්පි අනාවරණමෙවාති දස්සනත්ථං වුත්තො. ඉන්දඛීලතො පට්ඨායාති නගරද්වාරෙ ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය. පකතිඉරියාපථෙනෙවාති [Pg.178] ඔනමනාදිං අකත්වා උජුකගමනාදිනා එව. යදි එවං කොට්ඨකද්වාරගෙහප්පවෙසෙ කථන්ති ආහ ‘‘දලිද්දමනුස්සාන’’න්තිආදි. පරිවත්තෙන්තෙනාති නිපජ්ජනත්ථං කායං පරිවත්තෙන්තෙන.

"Anāvaraṇañāṇassa" ໝາຍເຖິງ ການເຫັນດ້ວຍກຳລັງແຫ່ງອະນາວະລານະຍານ. ສ່ວນອະນາວະລານະວາລະ ທ່ານກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງວ່າ ແມ່ນແຕ່ການເຫັນຮູບທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນກາຍ ກໍເປັນອະນາວະລານະ (ບໍ່ມີສິ່ງກີດຂວາງ) ຄືກັນ. "Indakhīlato paṭṭhāya" ໝາຍເຖິງ ນັບແຕ່ເສົາອິນທະຂີນທີ່ປະຕູເມືອງເປັນຕົ້ນໄປ. "Pakatiiriyāpathena" ໝາຍເຖິງ ໂດຍບໍ່ເຮັດການກົ້ມລົງເປັນຕົ້ນ ແຕ່ສະເດັດໄປດ້ວຍການສະເດັດໄປຢ່າງຊື່ໆ ເປັນຕົ້ນນັ້ນແລ. ຫາກເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ການສະເດັດເຂົ້າໄປໃນເຮືອນທີ່ມີປະຕູຊຸ້ມຈະເປັນແນວໃດ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "daliddamanussānaṃ" (ຂອງພວກຄົນຍາກຈົນ) ເປັນຕົ້ນ. "Parivattentena" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍການພິກກາຍກັບເພື່ອຈະນອນ.

හත්ථෙහි ගහෙත්වාති උභොහි හත්ථෙහි උභොසු කටිප්පදෙසෙසු පරිග්ගහෙත්වා. පතති නිසීදනට්ඨානෙ නිපජ්ජනවසෙන පතති. ඔරිමං අඞ්ගං නිස්සාය නිසින්නොති පල්ලඞ්කමාභුජිත්වා උක්කුටිකනිසජ්ජාය උපරිමකායං හෙට්ඨිමකායෙ පතිට්ඨපෙන්තොයෙව භාරීකරණවසෙන ඔරිමඞ්ගං නිස්සාය නිසින්නො. ඝංසන්තොති ආනිසදදෙසෙන ආසනට්ඨානං ඝංසන්තො. පාරිමඞ්ගන්ති සත්ථිභාගසම්මද්දං ආනිසදපදෙසං. තථෙවාති ඝංසන්තො එව. ඔලම්බකං ධාරෙන්තො වියාති ඔලම්බකසුත්තං ඔතාරෙන්තො විය. තෙන උජුකමෙව නිසීදනමාහ. සරීරස්ස ගරුකභාවහෙතූනං දූරතො සමුපායිතභාවෙන සල්ලහුකභාවතො තූලපිචුං ඨපෙන්තො විය.

"Hatthehi gahetvā" ໝາຍເຖິງ ປະຄອງຈັບທີ່ສະໂພກທັງສອງຂ้างດ້ວຍມືທັງສອງ. "Patati" ໝາຍເຖິງ ຍ່ອມລົງນອນໃນບ່ອນນັ່ງ. "Orimaṃ aṅgaṃ nissāya nisinno" ໝາຍເຖິງ ຄູ້ບັນລັງ (ຂັດສະໝາດ) ຫຼືໂດຍການນັ່ງຢ່ອງຢໍ້ ຕັ້ງກາຍສ່ວນເທິງໄວ້ໃນກາຍສ່ວນລຸ່ມນັ້ນເອງ ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ມີນ້ຳໜັກ ຊື່ວ່າ ນັ່ງອາໄສກາຍສ່ວນລຸ່ມ. "Ghaṃsanto" ໝາຍເຖິງ ສຽດສີບ່ອນນັ່ງດ້ວຍສ່ວນກົ້ນ. "Pārimaṅgaṃ" ໝາຍເຖິງ ສ່ວນກົ້ນທີ່ບີບອັດກັບສ່ວນຂາອ່ອນ. "Tatheva" ໝາຍເຖິງ ສຽດສີຢູ່ນັ້ນເອງ. "Olambakaṃ dhārento viya" ໝາຍເຖิง ເໝືອນດັ່ງຢ່ອນສາຍລູກດິ່ງລົງ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວເຖິງການນັ່ງຢ່າງກົງເທົ່ານັ້ນ. ເພາະຄວາມທີ່ຮ່າງກາຍເbົາບາງ ເນື່ອງຈາກປາສະຈາກປັດໄຈທີ່ເຮັດໃຫ້ຮ່າງກາຍໜັກ ເໝືອນດັ່ງວາງປຸຍນຸ່ນໄວ້.

අප්පෙසක්ඛානං මහානුභාවගෙහප්පවෙසෙ සියා ඡම්භිතත්තං, චිත්තක්ඛොභො, දරථවසෙන නානප්පකාරකප්පනං, භයවසෙන තණ්හාවසෙන පරිතස්සනං, තං සබ්බං භගවතො නත්ථීති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘න ඡම්භතී’’තිආදි (ම. නි. 2.387) වුත්තන්ති ආහ ‘‘න ඡම්භතී’’තිආදි.

ແກ່ພວກຜູ້ມີສັກໜ້ອຍ ເມື່ອເຂົ້າໄປສູ່ເຮືອນຂອງຜູ້ມີອານຸພາບຫຼາຍ ຍ່ອມມີຄວາມສະດຸ້ງກົວ, ຄວາມຫວັ່ນໄຫວແຫ່ງຈິດ, ການຄິດປຸງແຕ່ງໄປຕ່າງໆ ນາໆ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມກະວົນກະວາຍ, ແລະຄວາມສະດຸ້ງກົວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຢ້ານ ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ, ເພື່ອສະແດງວ່າ ຄວາມສະດຸ້ງກົວທັງໝົດນັ້ນ ບໍ່ມີແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "na chambhati" ເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງມາໃນພຣະບາລີວ່າ "na chambhati" ເປັນຕົ້ນ.

උදකං දීයති එතෙනාති උදකදානං, භිඞ්කාරාදි උදකභාජනං. බද්ධං කත්වාති හත්ථගතමත්තිකං විය අත්තනො වසෙ අවත්තන්තං කත්වා. පරිවත්තෙත්වාති කුජ්ජිත්වා. විඡඩ්ඩයමානො උදකස්ස වික්ඛිපනවසෙන ඡඩ්ඩයමානො.

"Udakadāna" (ເຄື່ອງຖວາຍນ້ຳ) ໝາຍເຖິງ ພາຊະນະໃສ່ນ້ຳ ມີຄົນໂທນ້ຳເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຂົາໃຊ້ຖວາຍນ້ຳ. "Baddhaṃ katvā" ໝາຍເຖິງ ເຮັດໃຫ້ບໍ່ເປັນໄປຕາມອຳນາດຂອງຕົນ ເໝືອນດັ່ງດິນໜຽວທີ່ຢູ່ໃນມື. "Parivattetvā" ໝາຍເຖິງ ຄວ້ຳລົງ. "Vichaḍḍayamāno" ໝາຍເຖິງ ເທອອກດ້ວຍການຊັດນ້ຳໄປ.

තථා න ගණ්හාති, බ්‍යඤ්ජනමත්තාය එව ගණ්හන්තො. භත්තං වා අමනාපන්ති ආනෙත්වා යොජනා. බ්‍යඤ්ජනෙන ආලොපඅතිනාමනං, ආලොපෙන බ්‍යඤ්ජනඅතිනාමනන්ති ඉමෙසු පන ද්වීසු පඨමමෙව අසාරුප්පතාය අනිට්ඨං වජ්ජෙතබ්බන්ති පාළියං පටික්ඛිත්තන්ති දට්ඨබ්බං. සබ්බත්ථෙවාති සබ්බස්මිං ආහරිතබ්බවත්ථුස්මිං සුපණීතභාවෙන රසො පාකටො හොති ඤාණෙන පරිඤ්ඤාතත්තා. රසගෙධො පන නත්ථි සෙතුඝාතත්තා.

ຍ່ອມບໍ່ຮັບຢ່າງນັ້ນ ຄືຮັບເອົາພຽງແຕ່ກັບເຂົ້າເທົ່ານັ້ນ. ຄວນນຳຄຳວ່າ "bhattaṃ vā amanāpaṃ" (ຫຼືເຂົ້າທີ່ບໍ່ເປັນທີ່ພໍໃຈ) ມາປະກອບເຂົ້າກັນ. ໃນສອງຢ່າງນີ້ ຄື ການນຳກັບເຂົ້າໄປກົບຄຳເຂົ້າ ແລະການນຳຄຳເຂົ້າໄປກົບກັບເຂົ້າ, ພຶງຊາbວ່າ ຢ່າງທຳອິດນັ້ນເອງ ບໍ່ສົມຄວນ ແລະບໍ່ເປັນທີ່ປາດຖະໜາ ທ່ານຈຶ່ງຫ້າມໄວ້ໃນພຣະບາລີວ່າ ຄວນເວັ້ນ. "Sabbattheva" ໝາຍເຖິງ ໃນວັດຖຸທີ່ຈະນຳມາບໍລິໂພກທັງປວງ ລົດຊາດຍ່ອມປາກົດໂດຍຄວາມເປັນຂອງປະນີດ ເພາະຄວາມທີ່ພຣະອົງຊົງກຳນົດຮູ້ດ້ວຍພຣະຊານ. ສ່ວນຄວາມກຳໜັດໃນລົດຊາດ ຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະຄວາມທີ່ຊົງທຳລາຍຂົວ (ຄືຕັນຫາ) ໄດ້ແລ້ວ.

අස්සාති ‘‘නෙව දවායා’’තිආදිපදස්ස. වුත්තමෙතන්ති ‘‘විසුද්ධිමග්ගෙ විනිච්ඡයො ආගතො’’ති සබ්බාසවසුත්තෙ (ම. නි. 1.23) සංවණ්ණයන්තෙන වුත්තමෙතං, තස්මා [Pg.179] න එත්ථ තං වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො, තස්මා යො තස්මිං තස්මිං විනිච්ඡයෙ විසෙසවාදො ඉච්ඡිතබ්බො. සො පරමත්ථමඤ්ජූසාය විසුද්ධිමග්ගවණ්ණනාය වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. පත්තස්ස ගහණට්ඨානන්ති හත්ථෙන පත්තස්ස ගහණපදෙසං. විනිවත්තිත්වාති පත්තෙ සබ්බං ආමිසගතං සද්ධිං භත්තෙන විනිවත්තිත්වා ගච්ඡති. පමාණාතික්කන්තන්ති කෙලායනවසෙන අතික්කන්තපමාණං ආරක්ඛං ඨපෙති. චීවරභොගන්තරන්ති චීවරපටලන්තරං. උදරෙන අක්කමිත්වාති උදරෙනෙව සන්නිරුම්භිත්වා.

"Assa" ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງບົດວ່າ "neva davāya" (ບໍ່ແມ່ນເພື່ອຫຼິ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. "Vuttametaṃ" ໝາຍເຖິງ ຄຳນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຜູ້ອະທິbາຍສັບພາສະວະສູດ ກ່າວໄວ້ແລ້ວວ່າ "ຄຳຕັດສິນມີມາໃນວິສຸດທິມັກ", ອະທິbາຍວ່າ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ຄວນກ່າວຄຳນັ້ນໃນທີ່ນີ້, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳອະທິbາຍພິເສດໃດໆ ທີ່ຕ້ອງການໃນການຕັດສິນນັ້ນໆ ພຶງຊາbຕາມແນວທາງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄຳອະທິbາຍວິສຸດທິມັກ ຊື່ ປໍຣະມັດຖະມັນຊູສາ. "Pattassa gahaṇaṭṭhānaṃ" ໝາຍເຖິງ ບໍລິເວນທີ່ໃຊ້ຈັບບາດດ້ວຍມື. "Vinivattitvā" ໝາຍເຖິງ ພິກກັບສິ່ງຂອງທີ່ເປັນອາມິດທັງໝົດພ້ອມກັບເຂົ້າໃນບາດ ແລ້ວຫຼີກໄປ. "Pamāṇātikkantaṃ" ໝາຍເຖິງ ຕັ້ງການຮັກສາໄວ້ເກີນປະມານດ້ວຍຄວາມທະນຸຖະໜອມ. "Cīvarabhogantaraṃ" ໝາຍເຖິງ ລະຫວ່າງຊັ້ນຂອງຈີວອນ. "Udarena akkamitvā" ໝາຍເຖິງ ກົດທັບໄວ້ດ້ວຍທ້ອງນັ້ນເອງ.

අප්පත්තකාලං අභිමුඛං නාමෙති උපනාමෙතීති අතිනාමෙති, පත්තකාලං අතික්කාමෙන්තො නාමෙති අපනෙතීති අතිනාමෙති. උභයම්පි එකජ්ඣං ගහෙත්වා පාළියං ‘‘න ච අනුමොදනස්ස කාලමතිනාමෙතී’’ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යො හී’’තිආදිමාහ.

ການນ້ອມເຂົ້າໄປຂ້າງໜ້າ ຄືນ້ອມເຂົ້າໄປຫາໃນເວລາທີ່ຍັງບໍ່ຮອດ ຊື່ວ່າ "atināmeti" (ໃຫ້ລ່ວງໄປ), ຫຼື ການໃຫ້ລ່ວງເວລາທີ່ມາຮອດແລ້ວ ຄືນ້ອມອອກໄປ ຊື່ວ່າ "atināmeti" (ໃຫ້ລ່ວງໄປ). ເພື່ອສະແດງຂໍ້ຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ໃນພຣະບາລີວ່າ "na ca anumodanassa kālamatināmeti" (ແລະບໍ່ໃຫ້ເວລາແຫ່ງການອະນຸໂມທະນາລ່ວງໄປ) ໂດຍຖືເອົາທັງສອງຢ່າງນັ້ນເຂົ້າກັນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "yo hi" ເປັນຕົ້ນ.

වෙගගමනෙන පටිසංමුඤ්චිත්වා ධාවිත්වා ගච්ඡති. අච්චුක්කට්ඨන්ති අතිවිය උද්ධං කත්වා කඩ්ඪිතපාරුතං. තෙනාහ ‘‘යො හි යාව හනුකට්ඨිතො…පෙ… හොතී’’ති. අච්චොක්කට්ඨන්ති අතිවිය හෙට්ඨා කත්වා කඩ්ඪිතපාරුතං. තෙනාහ ‘‘යාව ගොප්ඵකා ඔතාරෙත්වා’’ති. උභතො උක්ඛිපිත්වාති දක්ඛිණතො වාමතොති උභොසු පස්සෙසු උත්තරාසඞ්ගං උක්ඛිපිත්වා. ථනන්ති දක්ඛිණථනං.

"Vegagamanena paṭisaṃmuñcitvā" ໝາຍເຖິງ ແລ່ນໄປ. "Accukkaṭṭhaṃ" ໝາຍເຖິງ ການດຶງຜ້າຫົ່ມຂຶ້ນໄປທາງເທິງຫຼາຍເກີນໄປ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "yo hi yāva hanukaṭṭhito...pe... hoti" (ຜູ້ໃດຫົ່ມຜ້າດຶງຂຶ້ນໄປຮອດກະດູກຄາງ...). "Accokkaṭṭhaṃ" ໝາຍເຖິງ ການດຶງຜ້າຫົ່ມລົງໄປທາງລຸ່ມຫຼາຍເກີນໄປ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "yāva gopphakā otāretvā" (ຢ່ອນລົງໄປຮອດຂໍ້ຕີນ). "Ubhato ukkhipitvā" ໝາຍເຖິງ ຍົກຜ້າອຸຕະລາສົງ (ຜ້າຈີວອນ) ຂຶ້ນທັງສອງຂ້າງ ຄືທາງເບື້ອງຂວາ ແລະເບື້ອງຊ້າຍ. "Thanaṃ" ໝາຍເຖິງ ຫົວນົມເbື້ອງຂວາ.

විස්සට්ඨොති විමුත්තො. තෙනාහ ‘‘විස්සට්ඨත්තායෙව චෙස විඤ්ඤෙය්‍යො’’ති. යස්මා අමුත්තවාදිනො වචනං අවිස්සට්ඨතාය න සිනිය්හති, න එවං මුත්තවාදිනොති ආහ ‘‘සිනිද්ධො’’ති. විඤ්ඤෙය්‍යොති සුපරිබ්‍යත්තතාය අක්ඛරතො ච බ්‍යඤ්ජනතො ච විඤ්ඤාතුං සක්කුණෙය්‍යො. තෙනාහ ‘‘පාකටො’’ති. විඤ්ඤාපනියොති විජානිතබ්බො. බ්‍යඤ්ජනවසෙනෙව චෙත්ථ විඤ්ඤෙය්‍යතා වෙදිතබ්බා ඝොසස්ස අධිප්පෙතත්තා. මධුරොති පියො පෙමනීයො අපලිබුද්ධො. සවනමරහති, සවනස්ස සොතස්ස හිතොති වා සවනීයො. සම්පිණ්ඩිතොති සහිතො. භගවතො හි සද්දො උප්පත්තිට්ඨානකතාසඤ්චිතත්තා සහිතාකාරෙනෙව ආපාථමාගච්ඡති, න අයොසලාකාය පහටකංසථාලං විය විප්පකිණ්ණො. තෙනාහ ‘‘අවිසාරී’’ති. ගම්භීරොති යථා ගම්භීරවත්ථුපරිච්ඡින්දනෙන ඤාණස්ස ගම්භීරසමඤ්ඤා, එවං ගම්භීරට්ඨානසම්භවතො සද්දස්ස ගම්භීරසමඤ්ඤාති ආහ ‘‘ගම්භීරොති ගම්භීරසමුට්ඨිතො’’ති[Pg.180]. නින්නාදවාති සවිසෙසං නින්නාදවා. ස්වායං විසෙසො ගම්භීරභාවසිද්ධොති ආහ ‘‘ගම්භීරත්තායෙව චෙස නින්නාදී’’ති. එවමෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි චතුරඞ්ගනිප්ඵාදීනි වෙදිතබ්බානි. අකාරණා මා නස්සීති බුද්ධානුභාවෙන විය සරස්ස පරිසපරියන්තතා වුත්තා, ධම්මතාවසෙනෙව පන සා වෙදිතබ්බා තස්ස මූලකාරණස්ස තථා අවට්ඨිතත්තා.

"Vissaṭṭha" (ສະຫຼະສະຫຼວຍ) ໝາຍເຖິງ ປ່ອຍອອກມາຢ່າງສະດວກ. ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະຄວາມເປັນສຽງທີ່ສະຫຼະສະຫຼວຍນັ້ນເອງ ສຽງນັ້ນຈຶ່ງຮູ້ໄດ້ງ່າຍ". ເພາະວ່າ ຄຳເວົ້າຂອງຜູ້ເວົ້າບໍ່ສະຫຼະສະຫຼວຍ ຍ່ອມບໍ່ອ່ອນຫວານ ເພາະຄວາມບໍ່ສະຫຼະສະຫຼວຍ ແຕ່ຄຳເວົ້າຂອງຜູ້ເວົ້າສະຫຼະສະຫຼວຍ ບໍ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "siniddha" (ອ່ອນຫວານ). "Viññeyya" (ຮູ້ໄດ້ງ່າຍ) ໝາຍເຖິງ ສາມາດຮູ້ໄດ້ທັງໂດຍອັກສອນ ແລະພະຍັນຊະນະ ເພາະຄວາມແຈ່ມແຈ້ງດີ. ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ປາກົດຊັດເຈນ". "Viññāpanīya" (ເຮັດໃຫ້ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ໝາຍເຖິງ ພຶງຮູ້ແຈ້ງ. ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາbຄວາມຮູ້ໄດ້ງ່າຍ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພະຍັນຊະນະເທົ່ານັ້ນ ເພາະປະສົງເອົາສຽງກ້ອງກັງວານ. "Madhura" (ໄພເລາະ) ໝາຍເຖິງ ເປັນທີ່ຮັກ ທີ່ເພິ່ງພໍໃຈ ບໍ່ຂັດຂ້ອງ. ທີ່ຄວນແກ່ການຟັງ ຫຼືເປັນປະໂຫຍດແກ່ການຟັງ ຄືແກ່ໂສດປະສາດ ຊື່ວ່າ "savanīya" (ຄວນຟັງ). "Sampiṇḍita" (ລວມກັນ) ໝາຍເຖິງ ຕິດພັນກັນ. ເພາະວ່າ ພຣະສຸຣະສຽງຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ເພາະຄວາມທີ່ຊົງສັ່ງສົມໄວ້ໃນຖານະທີ່ເກີດ ຍ່ອມມາສູ່ຄອງຫູໂດຍອາການທີ່ລວມກັນເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ກະຈັດກະຈາຍ ເໝືອນດັ່ງສຽງຖາດທອງສຳລິດທີ່ຖືກຕີດ້ວຍເຂັມເຫຼັກ. ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "avisārī" (ບໍ່ແຕກພົ່ມ). "Gambhīra" (ເລິກເຊິ່ງ) ເໝືອນດັ່ງຊື່ວ່າ ຍານອັນເລິກເຊິ່ງ ເພາະກຳນົດວັດຖຸອັນເລິກເຊິ່ງ ຊື່ວ່າ ສຽງອັນເລິກເຊິ່ງ ເພາະເກີດຈາກຖານະອັນເລິກເຊິ່ງ ກໍເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "gambhīra ໝາຍເຖິງ ເກີດຈາກຖານະອັນເລິກເຊິ່ງ". "Ninnādavā" (ມີສຽງກ້ອງກັງວານ) ໝາຍເຖິງ ມີສຽງກ້ອງກັງວານເປັນພິເສດ. ຄວາມພິເສດນັ້ນ ສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍຄວາມເລິກເຊິ່ງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະຄວາມເລິກເຊິ່ງນັ້ນເອງ ສຽງນັ້ນຈຶ່ງກ້ອງກັງວານ". ພຶງຊາbອົງ 4 ປະການ ທີ່ເຮັດໃຫ້ອົງ 4 ສຳເລັດ ໃນທີ່ນີ້ດ້ວຍປະການສະນີ. "Akāraṇā mā nassī" (ຢ່າຈິbຫາຍໂດຍບໍ່ມີເຫດ) ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມທີ່ສຽງດັງໄປສຸດຂອບບໍລິສັດ ເໝືອນດັ່ງດ້ວຍພຸດທານຸພາບ ແຕ່ພຶງຊາbຄວາມເປັນໄປນັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທຳມະດາເທົ່ານັ້ນ ເພາະເຫດເດີມນັ້ນ ຕັ້ງຢູ່ຢ່າງນັ້ນ.

පච්චොසක්කිත්වාති පටිනිවත්තිත්වා. සමුස්සිතකඤ්චනපබ්බතං විය උපරි ඉන්දනීලරතනවිතතසිඛං විජ්ජුල්ලතාභූසිතං. මහාපථවීආදයො සත්ථුගුණපටිභාගතාය නිදස්සනං, කෙවලං මහන්තතාමත්තං උපාදාය නිදස්සිතා.

"Paccosakkitvā" ໝາຍເຖິງ ຖອຍກັບ. ເໝືອນດັ່ງພູເຂົາຄຳທີ່ຕັ້ງຕະຫງ່ານ ມີຍອດແຜ່ຂະຫຍາຍດ້ວຍແກ້ວອິນທະນິນຢູ່ເbື້ອງເທິງ ອັນປະດັບປະດາດ້ວຍສາຍຟ້າແລb. ແຜ່ນດິນໃຫຍ່ເປັນຕົ້ນ ເປັນຕົວຢ່າງປຽbທຽbກັບພຣະຄຸນຂອງພຣະສາດສະດາ ທ່ານນຳມາສະແດງໄວ້ ໂດຍອາໄສພຽງແຕ່ຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ເທົ່ານັ້ນ.

390. අප්පටිසංවිදිතොති අනාරොචිතො. ආගමනවසෙන චෙත්ථ පටිසංවෙදිතන්ති ආහ ‘‘අවිඤ්ඤාතආගමනො’’ති. උග්ගතභාවන්ති කුලභොගවිජ්ජාදීහි උළාරභාවං. අනුද්දයසම්පන්නාති කාරුණිකා.

໓໙໐. "Appaṭisaṃvidito" ໝາຍເຖິງ ບໍ່ໄດ້ບອກໃຫ້ຮູ້ລ່ວງໜ້າ. ໃນທີ່ນີ້ ຄວາມຮັບຮູ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການມາ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "aviññātaāgamano" (ມີການມາອັນບໍ່ມີໃຜຮູ້). "Uggatabhāvaṃ" ໝາຍເຖິງ ຄວາມເປັນຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ດ້ວຍຕະກູນ, ໂພຄະສົມບັດ, ແລະວິຊາຄວາມຮູ້ເປັນຕົ້ນ. "Anuddayasampannā" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີຄວາມເມດຕາກະລຸນາ.

391. සහසාව ඔකාසකරණෙන උච්චකුලීනතා දීපිතා හොතීති ආහ ‘‘වෙගෙන උට්ඨාය ද්විධා භිජ්ජිත්වා’’තිආදි.

໓໙໑. ດ້ວຍການຫຼີກທາງໃຫ້ໃນທັນທີທັນໃດນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ມີຕະກູນສູງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "vegena uṭṭhāya dvidhā bhijjitvā" (ລຸກຂຶ້ນຢ່າງໄວແລ້ວແຍກອອກເປັນສອງສ່ວນ) ເປັນຕົ້ນ.

නාරිසමානනාමන්ති ඉත්ථිඅත්ථජොතකනාමං. තෙනාහ ‘‘ඉත්ථිලිඞ්ග’’න්ති. අව්හාතබ්බාති කථෙතබ්බා.

"Nārisamānanāma" ໝາຍເຖິງ ຊື່ທີ່ສະແດງເຖິງຄວາມໝາຍຂອງສະຕີ. ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "itthiliṅga" (ອິດຖີລີງ). "Avhātabbā" ໝາຍເຖິງ ພຶງກ່າວເຖິງ.

394. එකනීහාරෙනෙව අට්ඨ පඤ්හෙ බ්‍යාකරොන්තො. ‘‘පුබ්බෙනිවාසං…පෙ… පවුච්චතී’’ති ඉමිනා පුබ්බෙනිවාසස්ස විදිතකාරණං වුත්තන්ති ආහ ‘‘තස්ස පුබ්බෙනිවාසො පාකටො’’ති. දිබ්බචක්ඛුඤාණං කථිතං තස්ස පරිභණ්ඩඤාණභාවතො යථාකම්මූපගඤාණස්ස. ‘‘ජාතික්ඛයං පත්තො, අභිඤ්ඤා වොසිතො’’ති ච වුත්තත්තා මුනීති අසෙක්ඛමුනි ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘අරහත්තඤාණමොනෙය්‍යෙන සමන්නාගතො’’ති.

໓໙໔. ຊົງພະຍາກອນບັນຫາ 8 ປະການ ດ້ວຍວິທີການດຽວກັນນັ້ນເອງ. ດ້ວຍຄຳວ່າ "Pubbenivāsaṃ...pe... pavuccati" (ຍ່ອມເອີ້ນວ່າ ຜູ້ລະນຶກຊາດໄດ້...) ທ່ານກ່າວເຖິງເຫດທີ່ເຮັດໃຫ້ຮູ້ການລະນຶກຊາດໄດ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ການລະນຶກຊາດໄດ້ຂອງຜູ້ນັ້ນ ປາກົດຊັດເຈນ". ທ່ານກ່າວເຖິງທິບພະຍະຈັກຂຸຍານ ເພາະຄວາມທີ່ຍານນັ້ນເປັນຍານບໍລິວານແຫ່ງຍະຖາກັມມູປະຄະຍານ. ແລະເພາະຄຳທີ່g່າວວ່າ "ບັນລຸຄວາມສິ້ນຊາດແລ້ວ, ຈົບກິດດ້ວຍອະພິນຍາແລ້ວ" ຄຳວ່າ "muni" (ມຸນີ) ໃນທີ່ນີ້ ປະສົງເອົາພຣະອະເສຂະມຸນີ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຜູ້ປະກອບດ້ວຍໂມເນຍຍະ ຄືອໍຣະຫັດຕະຍານ".

කිලෙසරාගෙහි කිලෙසවිවණ්ණතාහි. ජාතික්ඛයප්පත්තත්තා ‘‘අථො ජාතික්ඛයං පත්තො’’ති වුත්තත්තා. අභිජානිත්වාති අභිවිසිට්ඨතාය අග්ගමග්ගපඤ්ඤාය ඤත්වා. ඉදානි පටිසම්භිදායං ආගතනයෙන පරිඤ්ඤාපහානභාවනාසච්ඡිකිරියාසමාපත්තීනං පාරගමනෙන පාරගූති අයමෙත්ථ අත්ථොති දස්සෙතුං ‘‘පාරගූති වා’’තිආදි වුත්තං. අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මානං ජානනවසෙන අභිඤ්ඤාපාරගූ. තාදිසොති යාදිසො ‘‘පාරගූ සබ්බධම්මාන’’න්ති පදද්වයෙන [Pg.181] වුත්තො, තාදිසො. ඡහි ආකාරෙහීති පජානනාදීහි යථාවුත්තෙහි ඡහි ආකාරෙහි.

ດ້ວຍກິເລດສະລາຄະ ຄືຄວາມໝອງມົວແຫ່ງກິເລດ. ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ບັນລຸຄວາມສິ້ນຊາດ ເພາະຄຳທີ່g່າວວ່າ "atho jātikkhayaṃ patto" (ແລະບັນລຸຄວາມສິ້ນຊາດແລ້ວ). "Abhijānitvā" ໝາຍເຖິງ ຮູ້ດ້ວຍປັນຍາແຫ່ງອະລິຍະມັກອັນປະເສີດສຸດ ເພາະຄວາມເປັນຂອງພິເສດ. ບັດນີ້ ຕາມແນວທາງທີ່ມີມາໃນປະຕິສຳພິທາ ເພື່ອສະແດງວ່າ ຄຳວ່າ "pāragū" (ຜູ້ເຖິງຝັ່ງ) ມີຄວາມໝາຍໃນທີ່ນີ້ຢ່າງນີ້ ຄື ດ້ວຍການເຖິງຝັ່ງແຫ່ງການກຳນົດຮູ້, ການລະ, ການຈະເລີນ, ການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ, ແລະການບັນລຸສະມາບັດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "pāragūti vā" ເປັນຕົ້ນ. ຊື່ວ່າ ຜູ້ເຖິງຝັ່ງແຫ່ງອະພິນຍາ ເພາະຮູ້ທຳທີ່ຄວນຮູ້ຍິ່ງ. "Tādiso" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເປັນເຊັ່ນໃດ ທີ່ກ່າວໄວ້ດ້ວຍສອງບົດວ່າ "pāragū sabbadhammānaṃ" (ຜູ້ເຖິງຝັ່ງແຫ່ງທຳທັງປວງ), ກໍເປັນເຊັ່ນນັ້ນ. "Chahi ākārehi" ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍອາການ 6 ປະການ ມີການຮູ້ແຈ້ງເປັນຕົ້ນ ຕາມທີ່g່າວໄວ້ແລ້ວ.

කාමඤ්චෙත්ථ ද්වෙ එව පුච්ඡාගාථා ද්වෙ ච විස්සජ්ජනාගාථා, පුච්ඡාපටිපාටියා පන අසඞ්කරතො ච විස්සජ්ජනං පවත්තති, තං නිද්ධාරෙතුං කිං පනාතිආදි වුත්තං. වෙදෙහි ගතත්තාති වෙදෙහි මග්ගඤාණෙහි පාරඞ්ගතත්තා. පුබ්බෙනිවාසන්තිආදීහි විජ්ජානං අත්ථිතාය බොධිතත්තා. පාපධම්මානන්ති ඡත්තිංසපාපධම්මානං සොත්ථානං මග්ගං පාපනෙන නිස්සෙසතො සොධිතත්තා.

ຄວາມຈິງ ໃນທີ່ນີ້ມີຄາຖາປຸຈສາ (ຄຳຖາມ) 2 ຄາຖາ ແລະຄາຖາວິສັດຊະນາ (ຄຳຕອບ) 2 ຄາຖາເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ການຕອບຍ່ອມເປັນໄປຕາມລຳດັບຂອງຄຳຖາມ ໂດຍບໍ່ສັບສົນ, ເພື່ອຈຳແນກຄວາມນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "kiṃ pana" ເປັນຕົ້ນ. "Vedehi gata" ໝາຍເຖິງ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເຖິງຝັ່ງດ້ວຍເວດ ຄືມັກຄະຍານທັງຫຼາຍ. ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຕັດສະຮູ້ ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງວິຊາທັງຫຼາຍ ມີການລະນຶກຊາດໄດ້ເປັນຕົ້ນ. "Pāpadhammānaṃ" ໝາຍເຖິງ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຊຳຮະລ້າງບາບທຳ 36 ປະການ ໃຫ້ໝົດສິ້ນ ດ້ວຍການບັນລຸມັກອັນເປັນທາງສະຫວັດດີພາບ.

395. ධම්මො නාම අරහත්තමග්ගො කුසලධම්මෙසු උක්කංසපාරමිප්පත්තියා උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන. තස්ස අනුරූපධම්මභාවතො අනුධම්මො නාම හෙට්ඨිමමග්ගඵලධම්මා. යො සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා යථානුසිට්ඨං න පටිපජ්ජති, සො තථාගතං ධම්මාධිකරණං විහෙඨෙති නාම. යො පන පටිපජ්ජන්තො ච දන්ධාභිඤ්ඤතාය කම්මට්ඨානසොධනත්ථං අන්තරන්තරා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා අනෙකවාරං කථාපෙති, සො එත්තාවතා ධම්මාධිකරණං තථාගතං විහෙඨෙතීති න වත්තබ්බො. න හි භගවතො ධම්මදෙසනාය පරිස්සමො අත්ථි, අයඤ්ච අත්ථො මහාසුදස්සනසුත්තාදීහි (දී. නි. 2.241 ආදයො) දීපෙතබ්බො, තස්මා – ‘‘සච්චධම්මස්ස අනුධම්ම’’න්ති වත්තබ්බෙ වුත්තමෙව බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභාවෙතුං ‘‘න ච මං ධම්මාධිකරණං විහෙසෙසී’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තත්ථ පරිනිබ්බායීති පරකාලෙ චෙත්ථ පරිනිබ්බානම්පි සඞ්ගය්හති, තං පන ඉමස්මිං ගහිතමෙව හොතීති ආහ ‘‘දෙසනාය අරහත්තෙනෙව කූටං ගහිත’’න්ති.

໓໙໕. ທີ່ຊື່ວ່າ "ທຳ" ໄດ້ແກ່ ອໍຣະຫັດຕະມັກ ໂດຍການສະແດງຢ່າງຍອດຢ້ຽມ ເພາະຄວາມເຖິງບາຣະມີອັນສູງສຸດໃນກຸສົນທຳທັງຫຼາຍ. ເພາະຄວາມເປັນທຳອັນສົມຄວນແກ່ອໍຣະຫັດຕະມັກນັ້ນ ທີ່ຊື່ວ່າ "ອະນຸທຳ" ໄດ້ແກ່ ມັກຄະທຳ ແລະຜະລະທຳເບື້ອງຕ່ຳ. ຜູ້ໃດຟັງທຳໃນສຳນັກຂອງພຣະສາດສະດາແລ້ວ ບໍ່ປະຕິບັດຕາມທີ່ຊົງສັ່ງສອນ ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າ ບຽດbຽນພຣະຕຖາຄົດ ຜູ້ເປັນອະທິbໍດີແຫ່ງທຳ. ສ່ວນຜູ້ໃດປະຕິບັດຢູ່ ເພື່ອຊຳຮະລ້າງກຳມະຖານ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຮູ້ໄດ້ຊ້າ ເຂົ້າໄປເຝົ້າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເປັນໄລຍະໆ ແລ້ວທູນໃຫ້ຊົງສະແດງທຳຫຼາຍເທື່ອ ຜູ້ນັ້ນ ບໍ່ຄວນg່າວວ່າ ບຽດbຽນພຣະຕຖາຄົດ ຜູ້ເປັນອະທິbໍດີແຫ່ງທຳ ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້. ເພາະວ່າ ຄວາມໜື່ອຍລ້າໃນການສະແດງທຳ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ແລະເນື້ອຄວາມນີ້ ພຶງສະແດງໃຫ້ຈະແຈ້ງດ້ວຍມະຫາສຸທັດສະນະສູດເປັນຕົ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ເມື່ອຄວນຈະg່າວວ່າ "saccadhammassa anudhammaṃ" (ອະນຸທຳແກ່ສັດຈະທຳ) ເພື່ອຈຳແນກຄຳທີ່g່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນ ໂດຍທາງປະຕິເສດ ພຶງຊາbວ່າ ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ "na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesi" (ແລະທ່ານບໍ່ໄດ້ບຽດbຽນເຮົາ ຜູ້ເປັນອະທິbໍດີແຫ່ງທຳ). ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ "parinibbāyī" (ຜູ້ຈະປໍຣິນິbພານ) ແມ່ນແຕ່ປໍຣິນິbພານໃນການຕໍ່ມາກໍສົງເຄາະເຂົ້າໃນທີ່ນີ້ດ້ວຍ ແຕ່ປໍຣິນິbພານນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຖືກຖືເອົາແລ້ວໃນຄຳນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຍອດແຫ່ງພຣະເທດສະໜາ ທ່ານຖືເອົາດ້ວຍອໍຣະຫັດຕະຜົນນັ້ນເອງ".

බ්‍රහ්මායුසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ຄຳອະທິບາຍເນື້ອຄວາມອັນເລິກເຊິ່ງ (ລີນັດຖະປະກາສະນາ) ແຫ່ງການອະທິbາຍພຣົມມາຍຸສູດ ຈົບແລ້ວ.

2. සෙලසුත්තවණ්ණනා

໒. ການອະທິບາຍເສລະສູດ.

396. කෙණියොති තස්ස නාමං, පුබ්බෙ කෙණියා ජීවිකාකප්පනතොති වදන්ති. ජටිලොති ජටාධරො. බ්‍රාහ්මණජාතිකත්තා කොටිසාරතාය ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලො. පයොජෙත්වා නිස්සයො හුත්වා වසති, රත්තිං කාමසම්පත්තිං අනුභවතීති වා යොජනා. සුසඞ්ඛතන්ති සප්පිමධුසක්කරාදීහි චෙව මරිචසිඞ්ගීවෙරාදීහි ච සුට්ඨු අභිසඞ්ඛතං.

໓໙໖. "Keṇiya" ເປັນຊື່ຂອງຜູ້ນັ້ນ, ທ່ານກ່າວວ່າ ເພາະໃນເມື່ອກ່ອນ ຜູ້ນັ້ນລ້ຽງຊີວິດດ້ວຍການຄ້າຂາຍ. "Jaṭilo" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຊົງຊະດາ (ຜົມມຸ່ນ). ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີກຳເນີດໃນຕະກູນພຣາມ ແລະເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີຊັບສົມບັດເຖິງໂກດ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ພຣາມມະຫາສານ. "Payojetvā" ໝາຍເຖິງ ອາໄສຢູ່ ຫຼື ປະກອບຄວາມໝາຍວ່າ ສະເຫວີຍກາມະສົມບັດໃນເວລາກາງຄືນ. "Susaṅkhataṃ" ໝາຍເຖິງ ປຸງແຕ່ງໄວ້ເປັນຢ່າງດີ ດ້ວຍເນີຍໃສ, ນ້ຳເຜິ່ງ, ແລະນ້ຳຕານເປັນຕົ້ນດ້ວຍ ແລະດ້ວຍພິກໄທ ແລະຂີງແຫ້ງເປັນຕົ້ນດ້ວຍ.

පටික්ඛෙපපසන්නතායාති [Pg.182] අහොවතායං අප්පිච්ඡො, යො නිමන්තියමානොපි න සාදියතීති උපනිමන්තියමානස්ස පටික්ඛෙපෙ තිත්ථියානං පසන්නභාවතොති. තං කථං? විරුද්ධමෙතන්ති ‘‘අකාරණමෙත’’න්ති පටික්ඛිපති.

"Paṭikkhepapasannatā" (ຄວາມເຫຼື້ອມໃສໃນການປະຕິເສດ) ໝາຍເຖິງ ເພາະຄວາມເຫຼື້ອມໃສຂອງພວກອັນຍະເດຍລະຖີ ໃນການປະຕິເສດຂອງຜູ້ທີ່ຖືກນິມົນວ່າ "ໂອ້ໜໍ! ທ່ານຜູ້ນີ້ເປັນຜູ້ມັກນ້ອຍ ຜູ້ທີ່ຖືກນິມົນຢູ່ກໍບໍ່ຍິນດີ". ຂໍ້ນັ້ນເປັນແນວໃດ? "Viruddhametaṃ" ໝາຍເຖິງ ປະຕິເສດວ່າ "ຂໍ້ນີ້ບໍ່ມີເຫດຜົນ".

398. කප්පසහස්සෙහිපි…පෙ… අහොසීති ඉදං නානුස්සවසිද්ධං අනුමානග්ගහණං සන්ධායාහ. පදෙති උත්තරපදලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘පදප්පමාණෙ’’ති. පජ්ජති නික්ඛිපති එත්ථාති වා පදං පකතියා පාදනික්ඛිපට්ඨානං, තස්මිං පදෙ. කීළාපසුතතාදිනා පමාදං ආපජ්ජති. බොධිසත්තචාරිකන්ති දුක්කරචරියං සන්ධාය වදති.

໓໙໘. "Kappasahassehipi...pe... ahosi" ຄຳນີ້ ບໍ່ແມ່ນສຳເລັດດ້ວຍການຟັງຕາມໆ ກັນມາ ແຕ່ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ ການຖືເອົາດ້ວຍການອະນຸມານ. "Pada" ເປັນການສະແດງໂດຍການລົບລັດບົດຫຼັງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "padappamāṇe" (ໃນປະມານແຫ່ງຮອຍຕີນ). ຫຼືວ່າ ຍ່ອມກ້າວໄປ ຄືວາງລົງໃນທີ່ນີ້ ຊື່ວ່າ "pada" ໂດຍປົກກະຕິ ໄດ້ແກ່ ບ່ອນວາງຕີນ, ໃນຮອຍຕີນນັ້ນ. ຍ່ອມເຖິງຄວາມປະໝາດ ດ້ວຍການຂມັກເຂມັ້ນໃນການຫຼິ້ນເປັນຕົ້ນ. "Bodhisattacārika" ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ ທຸກກໍຣະກິຣິຍາ (ການກະທຳທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກ).

399. පරිපුණ්ණතායාති අනූනතාය. අහීනඞ්ගතායාති අවෙකල්ලභාවතො. රොචතීති රුචි, දෙහප්පභා, සොභණා රුචි එතස්සාති සුරුචි. ආරොහසම්පත්ති කායස්ස පමාණයුත්තඋච්චතා. පරිණාහසම්පත්ති කිසථූලභාවවජ්ජිතපරිණාහතා. සණ්ඨානසම්පත්ති අවයවානං සුසණ්ඨිතතා. චාරුදස්සනොති පියදස්සනො තෙනාහ ‘‘සුචිරම්පී’’තිආදි. සුවණ්ණසදිසවණ්ණොති ජාතිහිඞ්ගුලකෙන මද්දිත්වා සිලානිඝංසෙනෙව පරිකම්මං කත්වා ඨපිතඝනසුවණ්ණරූපවණ්ණො. මහාපුරිසභාවං බ්‍යඤ්ජෙන්ති පකාසෙන්තීති බ්‍යඤ්ජනානි, මහාපුරිසලක්ඛණානීති ආහ ‘‘පඨමං වුත්තබ්‍යඤ්ජනානෙවා’’ති.

໓໙໙. ຄຳວ່າ Paripuṇṇatāya ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມບໍ່ບົກພ່ອງ. ຄຳວ່າ Ahīnaṅgatāya ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຄວາມບົກພ່ອງ. ສິ່ງໃດຍ່ອມຮຸ່ງເຮືອງ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ຣຸຈິ ໄດ້ແກ່ ຣັດສະໝີແຫ່ງສະລີລະ, ຄວາມຮຸ່ງເຮືອງອັນງົດງາມມີແກ່ຜູ້ນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຜູ້ນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສຸຣຸຈິ. ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍສ່ວນສູງ (ອາໂຣຫະສຳບັດ) ຄື ຄວາມສູງອັນເໝາະສົມກັບຂະໜາດຂອງຮ່າງກາຍ. ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍສ່ວນຮອບ (ປະຣິຍາຫະສຳບັດ) ຄື ຄວາມກົມອ້ອມອັນເວັ້ນຈາກຄວາມຈ່ອຍແລະຄວາມຕຸ້ຍ. ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍຊົງ (ສັນຖານສຳບັດ) ຄື ຄວາມຕັ້ງຢູ່ດີແຫ່ງອະໄວຍະວະທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ Cārudassano ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີທັດສະນະອັນເປັນທີ່ຮັກ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “sucirampī” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Suvaṇṇasadisavaṇṇo ໄດ້ແກ່ ມີວັນນະຄືກັບຮູບຄຳແທ່ງທີ່ຂັດຖູດ້ວຍຫີນຫຼັງຈາກບົດດ້ວຍຊາດຫີນແລ້ວ. ສິ່ງໃດຍ່ອມສະແດງ ຄື ເຮັດໃຫ້ປາກົດເຊິ່ງຄວາມເປັນມະຫາບຸລຸດ ເພາະເຫດນັ້ນ ສິ່ງນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ພະຍັນຊະນະ ໄດ້ແກ່ ລັກສະນະແຫ່ງມະຫາບຸລຸດ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “paṭhamaṃ vuttabyañjanānevā”.

පුබ්බෙ වුත්තන්ති ‘‘සුරුචී’’ති පුබ්බෙ වුත්තං, ‘‘ආදිච්චොව විරොචසී’’ති පුන වුත්තං. ‘‘චාරුදස්සනො සුවණ්ණවණ්ණොසී’’ති පුබ්බෙ වුත්තං, ‘‘කල්‍යාණදස්සනො භික්ඛු කඤ්චනාභත්තචො’’ති පුන වුත්තන්ති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘උත්තරගාථායපි එසෙව නයො’’ති. සාතිසයං උත්තමවණ්ණෙ වණ්ණෙත්වා උත්තමවණ්ණිනොති පදෙන සන්තං පකාසෙතීති ආහ ‘‘උත්තමවණ්ණසම්පන්නස්සා’’ති. උත්තමසාරථීති සෙට්ඨපුරිසසාරථි. තත්ථ තත්ථ ජම්බුවනසණ්ඩමණ්ඩිතතාය ජම්බුදීපො ‘‘ජම්බුසණ්ඩො’’ති වුච්චති. ඉස්සරියන්ති චක්කවත්තිස්සරියං.

ຄຳວ່າ Pubbe vutta ໄດ້ແກ່ ຄຳວ່າ “surucī” ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນເບື້ອງຕົ້ນ, ແລະຄຳວ່າ “ādiccova virocasī” ທີ່ກ່າວໄວ້ອີກ. ຄຳວ່າ “Cārudassano suvaṇṇavaṇṇosī” ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນເບື້ອງຕົ້ນ, ແລະຄຳວ່າ “kalyāṇadassano bhikkhu kañcanābhattaco” ທີ່ກ່າວໄວ້ອີກ, ທ່ານໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “uttaragāthāyapi eseva nayo”. ທ່ານພັນລະນາວັນນະອັນປະເສີດຢ່າງຍິ່ງ ແລ້ວສະແດງສິ່ງທີ່ມີຢູ່ດ້ວຍຄຳວ່າ uttamavaṇṇino ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “uttamavaṇṇasampannassa”. ຄຳວ່າ Uttamasārathī ໄດ້ແກ່ ນາຍສານະຖີຜູ້ປະເສີດສຸດຂອງບຸລຸດ. ຊົມພູທະວີບ ເພາະປະດັບປະດາດ້ວຍປ່າໄມ້ຫວ້າໃນບ່ອນນັ້ນໆ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ “jambusaṇḍo”. ຄຳວ່າ Issariya ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນໃຫຍ່ແຫ່ງພະເຈົ້າຈັກກະພັດ.

ජාතිඛත්තියාති ජාතිමන්තො ඛත්තියා. රාජාභිරාජාති එත්ථ අභි-සද්දො පූජත්ථොති ආහ ‘‘රාජූනං පූජනීයො’’ති.

ຄຳວ່າ Jātikhattiyā ໄດ້ແກ່ ກະສັດຜູ້ມີຊາດກຳເນີດ. ໃນຄຳວ່າ Rājābhirājā ນີ້ ອັກສອນ abhi ມີອັດຖະວ່າ ບູຊາ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງgກ່າວວ່າ “rājūnaṃ pūjanīyo”.

අප්පමාණාති අපරිමාණා ලොකධාතුයො. ‘‘යාවතා පන ආකඞ්ඛෙය්‍යා’’ති (අ. නි. 3.81) හි වුත්තං. ධම්මරාජා අනුත්තරොති එත්ථ වුත්තඅනුත්තරභාවං ‘‘යාවතා [Pg.183] හී’’තිආදිනා පාකටතරං කත්වා ධම්මරාජභාවං විභාවෙතුං ‘‘ස්වාහ’’න්තිආදි වුත්තං. ධම්මෙනාති පටිවෙධධම්මෙන. තෙනාහ ‘‘අනුත්තරෙනෙවා’’ති. අනුත්තරෙනාති විසිට්ඨෙන උත්තමෙන. ඉමස්මිං පක්ඛෙ ධම්මෙනාති පටිපත්තිධම්මෙනාතිපි සඞ්ගය්හති. පරියත්තිධම්මෙනාති දෙසනාධම්මෙන ආණාචක්කං පවත්තෙමීති යොජනා. දෙසනාඤාණපටිවෙධඤාණවිභාගං ධම්මචක්කමෙව වා. අප්පටිවත්තියන්ති පටිවත්තිතුං අසක්කුණෙය්‍යං.

ຄຳວ່າ Appamāṇā ໄດ້ແກ່ ໂລກທາດທັງຫຼາຍອັນຫາປະມານບໍ່ໄດ້. ເພາະພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າກ່າວໄວ້ວ່າ “Yāvatā pana ākaṅheyyā”. ທ່ານເຮັດໃຫ້ຄວາມເປັນຜູ້ຍອດຢ້ຽມ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄຳວ່າ Dhammarājā anuttaro ນີ້ ໃຫ້ປາກົດແຈ້ງຂຶ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ “yāvatā hī” ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “svāhaṃ” ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອຈຳແນກຄວາມເປັນພະລາຊາແຫ່ງທຳ. ຄຳວ່າ Dhammena ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍປະຕິເວດທຳ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “anuttareneva”. ຄຳວ່າ Anuttarena ໄດ້ແກ່ ອັນວິເສດສຸດ, ອັນປະເສີດສຸດ. ໃນຝ່າຍນີ້ ຄຳວ່າ dhammena ແມ່ນແຕ່ປະຕິບັດທຳກໍສົງເຄາະເຂົ້າດ້ວຍ. ຄຳວ່າ Pariyattidhammena ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍເທດສະໜາທຳ, ມີການປະກອບຄວາມວ່າ ເຮົາຍ່ອມຍັງອານາຈັກໃຫ້ເປັນໄປ. ຫຼືວ່າ ໄດ້ແກ່ ທຳມະຈັກອັນຈຳແນກດ້ວຍເທດສະໜາຢານແລະປະຕິເວດຢານ. ຄຳວ່າ Appaṭivattiyaṃ ໄດ້ແກ່ ອັນໃຜໆ ບໍ່ສາມາດຈະໃຫ້ໝຸນກັບຄືນໄດ້.

තථාගතෙන ජාතොති තථාගතෙන හෙතුනා අරියාය ජාතියා ජාතො. හෙතුඅත්ථෙ කරණවචනං. අනුජාතොති ච වුත්තෙ අනු-සද්දස්ස වසෙන තථාගතන්ති ච උපයොගවචනමෙව හොති, සො ච අනු-සද්දො හෙතුඅත්ථජොතකොති ආහ ‘‘තථාගතං හෙතුං අනුජාතො’’ති. අවඤ්ඤාතබ්බභාවෙන ජාතොති අවජාතො දුප්පටිපන්නත්තා. තෙනාහ ‘‘දුස්සීලො’’ති. තථා හි වුත්තං කොකාලිකං ආරබ්භ ‘‘පුරිසන්තකලි අවජාතො’’ති. පුත්තො නාම න හොති තස්ස ඔවාදානුසාසනියං අට්ඨිතත්තා. එවමාහාති ‘‘අනුජාතො තථාගත’’න්ති එවමාහ.

ຄຳວ່າ Tathāgatena jāto ໄດ້ແກ່ ເກີດແລ້ວດ້ວຍອະລິຍະຊາດ ໂດຍມີພະຕະຖາຄົດເປັນເຫດ. ຕະຕິຍາວິພັດ (ກະຣະນະວະຈະນະ) ລົງໃນອັດຖະແຫ່ງເຫດ. ແລະເມື່ອກ່າວວ່າ Anujāto ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງsັບວ່າ anu ຄຳວ່າ tathāgataṃ ກໍເປັນທຸຕິຍາວິພັດ (ອຸປະໂຍຄະວະຈະນະ) ນັ້ນເອງ, ແລະສັບວ່າ anu ນັ້ນ ເປັນຕົວສະແດງອັດຖະແຫ່ງເຫດ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “tathāgataṃ hetuṃ anujāto”. ຄຳວ່າ Avajāto ໄດ້ແກ່ ເກີດມາດ້ວຍພາວະອັນຄວນດູໝິ່ນ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ປະຕິບັດຊົ່ວ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “dussīlo”. ດ້ວຍວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງປາລົບພະໂກກາລິກະ ແລ້ວຕັດໄວ້ຢ່າງນັ້ນວ່າ “purisantakali avajāto”. ຜູ້ນັ້ນບໍ່ຊື່ວ່າເປັນບຸດ ເພາະບໍ່ຕັ້ງຢູ່ໃນໂອວາດແລະຄຳສັ່ງສອນຂອງພະອົງ. ຄຳວ່າ Evamāha ໄດ້ແກ່ ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ “anujāto tathāgataṃ”.

විජ්ජාති මග්ගවිජ්ජා. උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන විමුත්තීති ඵලවිමුත්ති. නනු ච මග්ගො භාවෙතබ්බෙන ගහිතොති? සච්චං ගහිතො, සබ්බෙ ච පන සත්ත ධම්මා අභිඤ්ඤෙය්‍යාති විජ්ජාය අභිඤ්ඤෙය්‍යභාවො වුත්තො. ඉමිනා වා නයෙන සබ්බෙසම්පි අභිඤ්ඤෙය්‍යභාවො වුත්තො එවාති වෙදිතබ්බො. ඵලෙන විනා හෙතුභාවස්සෙව අභාවතො හෙතුවචනෙන ඵලසිද්ධි, නිරොධස්ස ච සම්පාපනෙන මග්ගස්ස හෙතුභාවො. දුක්ඛස්ස නිබ්බත්තනෙන තණ්හාය සමුදයභාවොති ඉමමත්ථං සඞ්ගහිතමෙව අත්ථතො ආපන්නත්තා. යුත්තහෙතුනාති යුත්තියුත්තෙන හෙතුනා බුද්ධභාවං සාධෙති සච්චවිනිමුත්තස්ස බුජ්ඣිතබ්බස්ස අභාවතො සච්චසම්බොධනෙනෙව ච තස්ස අනවසෙසතො බුද්ධත්තා. අත්ථවචනඤ්චෙතං, පයොගවචනානි පන – බ්‍රාහ්මණ, අහං සම්මාසම්බුද්ධො සබ්බථා අවිපරීතධම්මදෙසනො, සම්මාසම්බුද්ධත්තා සබ්බත්ථ අවිපරීතමාචික්ඛති යථාහං සබ්බමග්ගදෙසකොති. කිං පන භගවා සයමෙව අත්තනො සම්මාසම්බුද්ධභාවං ආරොචෙතීති? මහාකරුණාය අඤ්ඤෙසං මහාවිසයතො. තත්ථ ‘‘එකොම්හි සම්මාසම්බුද්ධො, සබ්බාභිභූ සබ්බවිදූහමස්මී’’තිආදීනි (මහාව. 11; ම. නි. 1.285; 2.341; කථා. 405) සුත්තපදානි ඉදමෙව ච සුත්තපදං එතස්ස අත්ථස්ස සාධකං.

ຄຳວ່າ Vijjā ໄດ້ແກ່ ມັກຄະວິຊາ. ຄຳວ່າ Vimutti ໂດຍການສະແດງຢ່າງຍອດຢ້ຽມ ໄດ້ແກ່ ຜົນວິມຸດ. ຖາມວ່າ ກໍມັກຖືກຖືເອົາດ້ວຍທຳອັນຄວນຈະເລີນແລ້ວບໍ່ແມ່ນບໍ? ຕອບວ່າ ຈິງຢູ່ ຖືກຖືເອົາແລ້ວ, ແຕ່ເພາະທຳທັງ 7 ປະການທັງໝົດເປັນທຳອັນຄວນຮູ້ຍິ່ງ ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວາມເປັນທຳອັນຄວນຮູ້ຍິ່ງແຫ່ງວິຊາຈຶ່ງຖືກກ່າວໄວ້. ຫຼືວ່າ ພຶງຊາບວ່າ ຄວາມເປັນທຳອັນຄວນຮູ້ຍິ່ງແຫ່ງທຳທັງປວງ ກໍຖືກກ່າວໄວ້ແລ້ວດ້ວຍນິໄຍນີ້ເອງ. ເພາະຄວາມເປັນເຫດຈະມີບໍ່ໄດ້ຫາກປາສະຈາກຜົນ, ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຜົນຈຶ່ງມີໄດ້ດ້ວຍການກ່າວເຖິງເຫດ, ແລະຄວາມເປັນເຫດແຫ່ງມັກມີໄດ້ເພາະການບັນລຸເຖິງນິໂລດ. ຄວາມເປັນສະມຸໄທແຫ່ງຕັນຫາ ມີໄດ້ເພາະການເຮັດໃຫ້ທຸກເກີດຂຶ້ນ, ເນື້ອຄວາມນີ້ຈຶ່ງຖືກສົງເຄາະເຂົ້າໄວ້ແລ້ວ ເພາະເຂົ້າເຖິງໂດຍອັດຖະ. ດ້ວຍເຫດອັນສົມຄວນ ຍ່ອມຍັງຄວາມເປັນພະພຸດທະເຈົ້າໃຫ້ສຳເລັດ ໂດຍເຫດອັນປະກອບດ້ວຍເຫດຜົນ, ເພາະບໍ່ມີສິ່ງອັນຄວນຮູ້ທີ່ພົ້ນໄປຈາກສັດຈະ, ແລະເພາະຄວາມເປັນພະພຸດທະເຈົ້າໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ດ້ວຍການຕັດສະຮູ້ສັດຈະນັ້ນເອງ. ແລະນີ້ເປັນຄຳອະທິບາຍອັດຖະ, ສ່ວນຄຳທີ່ນຳມາໃຊ້ຈິງ ຄື: ດູກ່ອນພາມ, ເຮົາເປັນພະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ຜູ້ສະແດງທຳອັນບໍ່ຜິດພ້ຽນໂດຍປະການທັງປວງ, ເພາະຄວາມເປັນພະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ເຮົາຈຶ່ງບອກທຳອັນບໍ່ຜິດພ້ຽນໃນທຸກສະຖານທີ່ ເໝືອນດັ່ງທີ່ເຮົາເປັນຜູ້ສະແດງມັກທັງປວງ. ຖາມວ່າ ກໍເພາະເຫດໃດ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊົງປະກາດຄວາມເປັນພະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າຂອງພະອົງເອງ? ຕອບວ່າ ເພາະພະມະຫາກະລຸນາ ແລະເພາະຄວາມເປັນວິໄສອັນຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງບຸກຄົນອື່ນ. ໃນເລື່ອງນັ້ນ ພະສູດທັງຫຼາຍມີເປັນຕົ້ນວ່າ “ekomhi sammāsambuddho, sabbābhibhū sabbavidūhamasmī” ແລະພະສູດນີ້ເອງ ເປັນເຄື່ອງພິສູດເນື້ອຄວາມນີ້.

සල්ලකන්තනොති [Pg.184] සල්ලානං සමුච්ඡින්නත්තා. රොගස්සාති කිලෙසරොගස්ස. තස්මාති අපුනපවත්තිපාදනෙන තිකිච්ඡනතො. බ්‍රහ්මං වා සෙට්ඨං සම්මාසම්බොධිං පත්තොති බ්‍රහ්මභූතො. එවං ආගතායාති ඉමිනා –

ຄຳວ່າ Sallakantano ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມທີ່ລູກສອນທັງຫຼາຍຖືກຕັດຂາດແລ້ວ. ຄຳວ່າ Rogassa ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງກິເລດສະໂລກ. ຄຳວ່າ Tasmā ໄດ້ແກ່ ເພາະການປິ່ນປົວໂດຍການເຮັດບໍ່ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນອີກ. ຜູ້ບັນລຸພະສຳມາສຳໂພທິຍານອັນປະເສີດສຸດ ຫຼືອັນປະເສີດ ຊື່ວ່າ ພົມມະພູໂຕ. ຄຳວ່າ Evaṃ āgatāya ດ້ວຍຄຳນີ້ -

‘‘කාමා තෙ පඨමා සෙනා, දුතියා අරති වුච්චති;

තතියා ඛුප්පිපාසා තෙ, චතුත්ථී තණ්හා පවුච්චති.

“ກາມທັງຫຼາຍ ເປັນເສນາທຳອິດຂອງເຈົ້າ, ຄວາມບໍ່ຍິນດີ ເປັນເສນາທີສອງ, ຄວາມຫິວແລະຄວາມກະຫາຍ ເປັນເສນາທີສາມຂອງເຈົ້າ, ຕັນຫາ ເປັນເສນາທີສີ່.”

ථිනමිද්ධං තෙපඤ්චමං ථිනමිද්ධං තෙ, ඡට්ඨා භීරූ පවුච්චති;

සත්තමී විචිකිච්ඡා තෙ, මක්ඛො ථම්භො තෙ අට්ඨමො.

“ຖີນາມິດທະ ເປັນເສນາທີຫ້າຂອງເຈົ້າ, ຄວາມຢ້ານ ເປັນເສນາທີຫົກ, ຄວາມສົງໄສ ເປັນເສນາທີເຈັດຂອງເຈົ້າ, ຄວາມລຶບລຸນຄຸນທ່ານແລະຄວາມຫົວແຂງ ເປັນເສນາທີແປດຂອງເຈົ້າ.”

ලාභො සිලොකො සක්කාරො, මිච්ඡාලද්ධො ච යො යසො;

යො චත්තානං සමුක්කංසෙ, පරෙ ච අවජානති;

එසා නමුචි තෙ සෙනා, කණ්හස්සාභිප්පහාරිනී’’ති. (සු. නි. 438-441);

“ລາບ, ຍົດ, ສັກກາລະ ແລະຊື່ສຽງທີ່ໄດ້ມາໂດຍທາງຜິດ, ບຸກຄົນໃດຍົກຍ້ອງຕົນເອງ ແລະຂົ່ມຂູ່ຄົນອື່ນ, ດູກ່ອນນາມຸຈິ ນີ້ຄືເສນາຂອງເຈົ້າ, ເປັນເສນາຂອງພະຍາມານຜູ້ມີກາຍດຳ ທີ່ເຂົ້າໂຈມຕີ”.

එවං වුත්තං නවවිධං සෙනං සඞ්ගය්හති. වසෙ වත්තෙත්වාති සමුච්ඡින්දනෙන අනුප්පාදතාපාදනෙන වසෙ වත්තෙත්වා. කුතොචි අභයො නිබ්භයො.

ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາເສນາ 9 ປະການ ທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ Vase vattetvā ໄດ້ແກ່ ຊົງເຮັດໃຫ້ຢູ່ໃນອຳນາດ ດ້ວຍການຕັດຂາດແລະການເຮັດບໍ່ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນອີກ. ຄຳວ່າ Kutoci abhayo ໄດ້ແກ່ ຜູ້ບໍ່ມີຄວາມຢ້ານກົວ.

සයමෙව දට්ඨබ්බන්ති යෙන යෙන අධිගතො, තෙන තෙන පරසද්ධාය ගන්තබ්බං හිත්වා අසම්මොහතො පච්චවෙක්ඛණාඤාණෙනෙව සාමං දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘පච්චක්ඛ’’න්ති. පසට්ඨා දිට්ඨි සන්දිට්ඨි. යථා රථෙන ජයතීති රථිකො, එවං ඉදං මග්ගබ්‍රහ්මචරියං සන්දිට්ඨියා ජයතීති සන්දිට්ඨිකං. අථ වා දිට්ඨන්ති දස්සනං වුච්චති, දිට්ඨමෙව සන්දිට්ඨං, සන්දස්සනන්ති අත්ථො. සන්දිට්ඨං අරහතීති සන්දිට්ඨිකො යථා වත්ථයුගං අරහතීති වත්ථයුගිකො. සන්දිට්ඨිකං ඵලදානං සන්ධාය නාස්ස කාලොති අකාලං, අකාලමෙව අකාලිකං, න කාලන්තරං ඛෙපෙත්වා ඵලං දෙති, අත්තනො පන පවත්තිසමනන්තරමෙව ඵලං දෙතීති අත්ථො. අථ වා අත්තනො ඵලප්පදානෙ පකට්ඨො කාලො පත්තො අස්සාති කාලිකො, ලොකියො කුසලධම්මො, ඉදං පන සමනන්තරඵලත්තා න කාලිකං.

ຄຳວ່າ Sayameva daṭṭhabbaṃ ໄດ້ແກ່ ຜູ້ໃດບັນລຸດ້ວຍທຳໃດໆ ຜູ້ນັ້ນລະການທີ່ຈະຕ້ອງເຊື່ອຄົນອື່ນໃນທຳນັ້ນໆ ແລ້ວພຶງເຫັນໄດ້ດ້ວຍຕົນເອງ ດ້ວຍປັດຈະເວກຂະນະຢານນັ້ນເອງ ໂດຍບໍ່ມີຄວາມຫຼົງໄຫຼ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “paccakkhaṃ”. ຄວາມເຫັນອັນປະເສີດ ຊື່ວ່າ ສັນທິດຖິ. ບຸກຄົນຍ່ອມຊະນະດ້ວຍລົດ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຣະຖິໂກ ສັນໃດ, ມັກຄະພົມມະຈັນນີ້ ຍ່ອມຊະນະດ້ວຍສັນທິດຖິ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສັນທິດຖິໂກ ສັນນັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ diṭṭha ໄດ້ແກ່ ການເຫັນ, ຄຳວ່າ diṭṭha ນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ sandiṭṭha ມີອັດຖະວ່າ ການສະແດງໃຫ້ເຫັນ. ທຳໃດຍ່ອມຄວນແກ່ສັນທິດຖະ ທຳນັ້ນຊື່ວ່າ ສັນທິດຖິໂກ ເໝືອນດັ່ງຜ້າຄູ່ໃດຄວນແກ່ຜ້າຄູ່ ຜ້າຄູ່ນັ້ນຊື່ວ່າ ວັດຖະຍຸຄິໂກ. ທ່ານໝາຍເຖິງການໃຫ້ຜົນອັນເປັນສັນທິດຖິກະ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ບໍ່ມີການເວລາແກ່ຜົນນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະກາລັງ, ຄຳວ່າ ອະກາລັງ ນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ອະກາລິໂກ ມີອັດຖະວ່າ ບໍ່ຕ້ອງລໍຖ້າເວລາຜ່ານໄປແລ້ວຈຶ່ງໃຫ້ຜົນ, ແຕ່ຍ່ອມໃຫ້ຜົນໃນລຳດັບແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນຂອງຕົນເອງ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໂລກິຍະກຸສົນທຳ ທີ່ບັນລຸເຖິງການອັນປະເສີດໃນການໃຫ້ຜົນຂອງຕົນ ຊື່ວ່າ ກາລິໂກ, ສ່ວນທຳນີ້ ເພາະມີຜົນໃນລຳດັບທັນທີ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ນະ ກາລິໂກ.

400. ‘‘මහායඤ්ඤං පවත්තයී’’තිආදීසු කෙවලං දානධම්මාදීසු යඤ්ඤපරියායසම්භවතො ‘‘බ්‍රාහ්මණානං යඤ්ඤාභාවතො’’ති වුත්තං. බ්‍රාහ්මණා හි ‘‘අග්ගිමුඛා දෙවා’’ති අග්ගිජුහනපුබ්බකං යඤ්ඤං විදහන්ති. තෙනාහ ‘‘අග්ගිජුහනප්පධානාති අත්ථො’’ති ‘‘භූර්භුව? ස්ව?’’ ඉති සාවිත්තී පුබ්බකත්තා මුඛං පුබ්බඞ්ගමං[Pg.185]. ‘‘මුඛමිව මුඛ’’න්තිආදීසු විය ඉධාපි පධානපරියායො මුඛසද්දොති දස්සෙන්තො ‘‘මනුස්සානං සෙට්ඨතො රාජා ‘මුඛ’න්ති වුත්තො’’ති ආහ. ආධාරතොති ඔගාහන්තීනං නදීනං ආධාරභාවතො පටිසරණතො ගන්තබ්බට්ඨානභාවතො. සඤ්ඤාණතොති චන්දයොගවසෙන අජ්ජ අසුකනක්ඛත්තන්ති පඤ්ඤායනතො. ආලොකකරණතොති නක්ඛත්තානි අභිභවිත්වා ආලොකකරණතො. සොම්මභාවතොති සීතහිමවාසීතවාතූපක්ඛරභාවතො. තපන්තානන්ති දීපසිඛා අග්ගිජාලා අසනිවිචක්කන්ති එවමාදීනං විජ්ජලන්තානං. ආයමුඛං අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යභාවෙන.

໔໐໐. ໃນຄຳວ່າ “Mahāyaññaṃ pavattayī” ເປັນຕົ້ນ ເພາະມີຄວາມເປັນໄປໄດ້ແຫ່ງຍັນປະຣິຍາຍໃນທານທຳເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເພາະຄວາມບໍ່ມີຍັນຂອງພາມທັງຫຼາຍ”. ດ້ວຍວ່າ ພາມທັງຫຼາຍຍ່ອມຈັດຍັນອັນມີການບູຊາໄຟເປັນເບື້ອງຕົ້ນ ດ້ວຍຄິດວ່າ “ເທວະດາທັງຫຼາຍມີໄຟເປັນປາກ”. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ມີອັດຖະວ່າ ມີການບູຊາໄຟເປັນປະທານ”, ເພາະມີຄຳວ່າ “bhūrbhuvaḥ svaḥ” ເປັນຕົ້ນ, ພະຄາຖາສາວິດຕີຈຶ່ງເປັນຫົວໜ້າ ຄື ເປັນເບື້ອງຕົ້ນ. ທ່ານສະແດງວ່າ ສັບວ່າ mukha ໃນທີ່ນີ້ ເປັນປະທານປະຣິຍາຍ ເໝືອນດັ່ງໃນຄຳວ່າ “Mukhamiva mukhaṃ” ເປັນຕົ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ພະລາຊາ ຊື່ວ່າ mukha ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ປະເສີດສຸດຂອງມະນຸດທັງຫຼາຍ”. ຄຳວ່າ Ādhārato ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມເປັນທີ່ຮອງຮັບ, ເປັນທີ່ເພິ່ງ ແລະເປັນບ່ອນທີ່ຈະຕ້ອງໄປແຫ່ງແມ່ນ້ຳທັງຫຼາຍທີ່ໄຫຼລົງມາ. ຄຳວ່າ Saññāṇato ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມປາກົດວ່າ ມື້ນີ້ເປັນນັກຂັດຕະຣຶກນັ້ນໆ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຮ່ວມກັບພະຈັນ. ຄຳວ່າ Ālokakaraṇato ໄດ້ແກ່ ເພາະການເຮັດແສງສະຫວ່າງໂດຍຄອບງຳດາວນັກຂັດຕະຣຶກທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ Sommabhāvato ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີສະພາວະອັນເຢັນຕາເຢັນໃຈ ເພາະຄວາມເຢັນແຫ່ງຫິມະແລະຄວາມເຢັນແຫ່ງລົມເປັນເຄື່ອງອຸປະຖຳ. ຄຳວ່າ Tapantānaṃ ໄດ້ແກ່ ໃນບັນດາສິ່ງທີ່ຮຸ່ງເຮືອງທັງຫຼາຍ ມີແປວໄຟຕະກຽງ, ແປວໄຟ ແລະສາຍຟ້າຟາດ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Āyamukhaṃ ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມເປັນທັກຂິເນຍະບຸກຄົນຜູ້ເລີດສຸດ.

දිබ්බචක්ඛු ධම්මචක්ඛු පඤ්ඤාචක්ඛු බුද්ධචක්ඛු සමන්තචක්ඛූති ඉමෙහි පඤ්චහි චක්ඛූහි. තෙ සරණස්සාති තෙ සරණස්ස ච, තෙ සරණභාවමූලකත්තා ඉතරද්වයස්ස ච, යථාවුත්ත තෙ-පදෙන වුත්තත්ථතො පරස්ස චාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘තෙ තුය්හං, ඉතරස්ස ච සරණස්ස අහො ආනුභාවො’’ති. ආවුත්තිවසෙන වා තෙ සරණස්සාති එත්ථ අත්ථො විභාවෙතබ්බො – තුය්හං සරණභූතස්ස ච ඉතරසරණස්ස ච ආනුභාවොති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ດ້ວຍຈັກຂຸ 5 ປະການເຫຼົ່ານີ້ ຄື ທິບພະຍະຈັກຂຸ, ທຳມະຈັກຂຸ, ປັນຍາຈັກຂຸ, ພຸດທະຈັກຂຸ ແລະສະມັນຕະຈັກຂຸ. ຄຳວ່າ Te saraṇassa ໄດ້ແກ່ ຂອງເຈົ້າ ແລະຂອງສະຣະນະນັ້ນ, ເພາະຄວາມທີ່ຄວາມເປັນສະຣະນະຂອງເຈົ້ານັ້ນເປັນມູນເຫດແຫ່ງທຳອີກສອງປະການທີ່ເຫຼືອ, ມີອັດຖະວ່າ ແລະຂອງສິ່ງອື່ນຈາກເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ດ້ວຍບົດວ່າ te ຕາມທີ່ກ່າວໄວ້. ຄຳນີ້ມີອະທિບາຍວ່າ - “ໂອ້! ອານຸພາບຂອງເຈົ້າ ແລະຂອງສະຣະນະອື່ນ”. ຫຼືວ່າ ພຶງຈຳແນກເນື້ອຄວາມໃນບົດວ່າ te saraṇassa ນີ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຊ້ຳຄວາມວ່າ - ອານຸພາບຂອງເຈົ້າຜູ້ເປັນສະຣະນະ ແລະຂອງສະຣະນະອື່ນ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ພຶງເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍແທ້ໆ.

සෙලසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບແຫ່ງການພັນລະນາເສລະສູດ ຈົບບໍລິບູນແລ້ວ.

3. අස්සලායනසුත්තවණ්ණනා

໓. ການພັນລະນາອັດສະລາຍະນະສູດ

401. අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිට්ඨත්තා විසදිසං රජ්ජං විරජ්ජං, විරජ්ජතො ආගතා, තත්ථ ජාතාති වා වෙරජ්ජකා, එවං ජාතා ඛො පන තෙ, යස්මා වත්ථාභරණාදිවිභාගෙන නානප්පකාරා හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘නානාවෙරජ්ජකාන’’න්ති. අට්ඨකථායං පන වෙරජ්ජස්සෙව වසෙන නානප්පකාරතා වුත්තා. යඤ්ඤුපාසනාදිනාති යඤ්ඤානුභවනමන්තජ්ඣෙනදක්ඛිණපරියෙසනාදිනා. චතුවණ්ණසාධාරණන්ති ඛත්තියාදීනං චතුන්නං වණ්ණානං සාධාරණං සංසාරසුද්ධිපාපතස්සනං. න්හානසුද්ධියාති තිත්ථසමුද්දඛාතෙසු මන්තජප්පනපුබ්බකං සායංතතියඋදකොරොහනාදින්හානසුද්ධියා. භාවනාසුද්ධියාති පරමජොතිභූතාය පුරිසභාවනාසඞ්ඛාතාය සුද්ධියා. වාපිතසිරොති ඔරොපිතකෙසො. තමෙව හි සිරො වාපිතන්ති වුච්චති.

໔໐໑. ແຄວ້ນທີ່ບໍ່ຄືກັນ ເພາະຄວາມວິເສດແຕກຕ່າງກັນ ຊື່ວ່າ ວິຣັດຊັງ, ບຸກຄົນທັງຫຼາຍທີ່ມາຈາກແຄວ້ນຕ່າງໆ ນັ້ນ ຫຼືເກີດໃນແຄວ້ນຕ່າງໆ ນັ້ນ ຊື່ວ່າ ເວຣັດຊະກາ, ກໍຊົນທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ຜູ້ເກີດຢ່າງນັ້ນ ເພາະເຫດທີ່ມີປະການຕ່າງໆ ໂດຍການຈຳແນກມີເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມແລະເຄື່ອງປະດັບເປັນຕົ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “nānāverajjakānaṃ”. ສ່ວນໃນອັດຖະກະຖາ ທ່ານກ່າວຄວາມມີປະການຕ່າງໆ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງແຄວ້ນຕ່າງໆ ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Yaññupāsanādinā ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການສະເຫວີຍຜົນຍັນ, ການຮຽນມົນ ແລະການສະແຫວງຫາທັກຂິເນຍະທານ ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Catuvaṇṇasādhāraṇaṃ ໄດ້ແກ່ ການເຫັນຄວາມບໍລິສຸດໃນສັງສານວັດອັນທົ່ວໄປແກ່ວັນນະທັງສີ່ ມີກະສັດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Nhānasuddhiyā ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມບໍລິສຸດດ້ວຍການອາບນ້ຳ ມີການລົງສູ່ນ້ຳໃນເວລາແລງເປັນຄັ້ງທີສາມເປັນຕົ້ນ ໂດຍມີການລ່າຍມົນເປັນເບື້ອງຕົ້ນ ໃນທ່າອາບນ້ຳ, ມະຫາສະໝຸດ ແລະສະນ້ຳທີ່ຂຸດໄວ້. ຄຳວ່າ Bhāvanāsuddhiyā ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມບໍລິສຸດອັນນັບວ່າເປັນການຈະເລີນພາວະນາຂອງບຸລຸດ ອັນເປັນແສງສະຫວ່າງຢ່າງຍິ່ງ. ຄຳວ່າ Vāpitasiro ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຜົມອັນປົງແລ້ວ. ດ້ວຍວ່າ ຫົວຂອງຜູ້ນັ້ນເອງ ທ່ານກ່າວວ່າ ປົງແລ້ວ.

සභාවවාදීති [Pg.186] යථාභූතවාදී. පබ්බජන්තාති බ්‍රාහ්මණපබ්බජ්ජං උපගච්ඡන්තා, තස්මා බ්‍රාහ්මණානං පබ්බජ්ජාවිධානං සික්ඛන්තෙන භොතා ‘‘බ්‍රාහ්මණාව සුජ්ඣන්ති, නො අබ්‍රාහ්මණා’’ති අයං විධි සහෙතුකො සඋපාදානො සක්කච්චං උග්ගහිතො, තස්මා තුය්හං පරාජයො නත්ථි…පෙ… එවමාහංසු.

ຄຳວ່າ Sabhāvavādī ໄດ້ແກ່ ຜູ້ກ່າວຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ຄຳວ່າ Pabbajantā ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຂົ້າເຖິງການບວດເປັນພາມ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ ເມື່ອສຶກສາວິທີການບວດຂອງພາມທັງຫຼາຍ ໄດ້ຮຽນເອົາວິທີການນີ້ ຄື “ພາມທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນຍ່ອມບໍລິສຸດ, ຜູ້ບໍ່ແມ່ນພາມຍ່おມບໍ່ບໍລິສຸດ” ຢ່າງເຄົາລົບ ພ້ອມທັງເຫດແລະຫຼັກຖານ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວາມພ່າຍແພ້ຂອງເຈົ້າຈຶ່ງບໍ່ມີ...ລະ... ເຂົາທັງຫຼາຍໄດ້ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້.

402. ලද්ධිභින්දනත්ථන්ති ‘‘බ්‍රාහ්මණාව බ්‍රහ්මුනො පුත්තා ඔරසා මුඛතො ජාතා බ්‍රහ්මජා’’ති එවං පවත්තලද්ධියා විනිවෙඨනත්ථං. පුත්තපටිලාභත්ථායාති ‘‘එවං මයං පෙත්තිකං ඉණධාරං සොධෙය්‍යාමා’’ති ලද්ධියං ඨත්වා පුත්තපටිලාභත්ථාය. අයඤ්හෙත්ථ අධම්මිකානං බ්‍රාහ්මණානං අජ්ඣාසයො. නෙසන්ති බ්‍රාහ්මණානං. සච්චවචනං සියාති ‘‘බ්‍රහ්මුනො පුත්තා’’තිආදිවචනං සච්චං යදි සියා බ්‍රාහ්මණීනං…පෙ… භවෙය්‍ය, න චෙතං අත්ථි. මහාබ්‍රහ්මුනො මුඛතො ජාතොති වාදච්ඡෙදකවාදො මුඛතොජාතච්ඡෙකවාදො. අස්සලායනොවිඤ්ඤූ ජාතිකො ‘‘නිරක්ඛෙපං සමණෙන ගොතමෙන වුත්ත’’න්ති ජානන්තොපි සහගතානං බ්‍රාහ්මණානං චිත්තානුරක්ඛණත්ථං ‘‘කිඤ්චාපි භවං ගොතමො’’තිආදිමාහ.

໔໐໒. ຄຳວ່າ Laddhibhindanatthaṃ ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຖອນລັດທິທີ່ເປັນໄປຢ່າງນີ້ວ່າ “ພາມທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ ເປັນບຸດຂອງພະພົມ ເປັນໂອລົດ ເກີດຈາກປາກ ເກີດຈາກພະພົມ”. ຄຳວ່າ Puttapaṭilābhatthāya ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຕ້ອງການໄດ້ບຸດ ໂດຍຕັ້ງຢູ່ໃນລັດທິວ່າ “ດ້ວຍວິທີນີ້ ພວກ ເຮົາຈະຊຳລະໜີ້ຂອງບິດາໄດ້”. ນີ້ເປັນອັດທະຍາໄສຂອງພາມຜູ້ບໍ່ມີທຳໃນເລື່ອງນີ້. ຄຳວ່າ Nesaṃ ໄດ້ແກ່ ຂອງພາມທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ Saccavacanaṃ siyā ໄດ້ແກ່ ຫາກຄຳວ່າ “ເປັນບຸດຂອງພະພົມ” ເປັນຕົ້ນ ເປັນຄຳຈິງ ຂອງນາງພາມມະນີທັງຫຼາຍ...ລະ... ກໍພຶງມີ, ແຕ່ສິ່ງນີ້ບໍ່ມີເລີຍ. ວາທະທີ່ວ່າ ເກີດຈາກປາກຂອງທ້າວມະຫາພົມ ຊື່ວ່າ ມຸຂະໂຕຊາຕະວาທະ ອັນເປັນວາທະທີ່ຖືກຕັດຂາດ. ອັດສະລາຍະນະຜູ້ເປັນວິນຍູຊົນໂດຍກຳເນີດ ແມ່ນຈະຮູ້ວ່າ “ພະສະມະນະໂຄດົມຕັດໄວ້ຢ່າງບໍ່ມີຂໍ້ໂຕ້ແຍ້ງ” ກໍຕາມ ແຕ່ເພື່ອຮັກສານ້ຳໃຈຂອງພາມທັງຫຼາຍທີ່ຮ່ວມທາງມາດ້ວຍກັນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີເປັນຕົ້ນວ່າ “kiñcāpi bhavaṃ gotamo”.

403. ඉදානි බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණොති වාදං භින්දිතුං ‘‘සුතං තෙ යොනකකම්බොජෙසූ’’තිආදි ආරද්ධං. යදි බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො, සබ්බත්ථ බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො භවෙය්‍ය, අථ කස්මා යොනකකම්බොජාදිජනපදෙසු බ්‍රාහ්මණානං සෙට්ඨභාවො නත්ථි? එවඤ්හි තත්ථ වණ්ණා, තස්මා ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො’’ති ලද්ධිමත්තමෙතං. තෙසු හි ජනපදෙසු ජනා එකජ්ඣං සන්නිපතිත්වා සම්මන්තයිත්වා කතිකං අකංසු, දාසං සාමිකං කත්වා ඉතරෙ සබ්බෙ තං පූජෙත්වා තස්ස වසෙ වත්තන්ති, යො තෙසං අය්‍යො හොති ඉතරෙ සබ්බෙ තස්ස දාසා හොන්ති, තෙ කතිපයසංවච්ඡරාතික්කමෙන තස්ස කිඤ්චි දොසං දිස්වා තං තතො ඨානතො අපනෙත්වා අඤ්ඤං ඨපෙන්ති, ඉති සො අය්‍යො හුත්වා දාසො හොති, ඉතරො දාසො හුත්වා අය්‍යො හොති, එවං තාව කෙචි ‘‘අය්‍යො හුත්වා දාසො හොති, දාසො හුත්වා අය්‍යො හොතී’’ති එත්ථ අත්ථං වදන්ති. අට්ඨකථායං පන පුරිමවසෙනෙව තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘බ්‍රාහ්මණො සභරියො’’තිආදි වුත්තං. වයප්පත්තෙ පුත්තෙ අසතීති ඉදං වක්ඛමානස්ස දාරකස්ස දායජ්ජසාමිකභාවස්ස තාව දස්සනං. මාතිතො සුද්ධොති එත්ථ [Pg.187] යො මාතිතො සුද්ධත්තා අය්‍යො, පිතිතො අසුද්ධත්තා දාසො හොති, සො එව පිතිතො අසුද්ධත්තා දාසො හුත්වා මාතිතො අය්‍යො හොතීති ජාතිං සම්භෙදෙති. සොව සබ්බෙන සබ්බං හොතීති න සක්කා වත්තුන්ති අපරෙ. කො ථාමොති මහන්තෙ ලොකසන්නිවාසෙ අනමතග්ගෙ අතීතෙ කාලෙ ඉත්ථීනං වා චිත්තෙ අනවට්ඨිතෙ දාසා දාසා එව හොන්ති, අය්‍යා අය්‍යා එව හොන්තීති එත්ථ කො එකන්තිකො සහෙතුකො අවස්සයො, තස්ස සාධකො සිද්ධන්තො, කිං නිදස්සනන්ති අත්ථො.

໔໐໓. ບັດນີ້ ເພື່ອຈະທຳລາຍວາດະ (ຄຳກ່າວ) ວ່າ 'ພຣາມເທົ່ານັ້ນເປັນວັນນະທີ່ປະເສີດສຸດ' ຈຶ່ງໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນຄຳວ່າ 'ທ່ານໄດ້ຍິນມາແລ້ວບໍວ່າ ໃນໂຍນົກແລະກຳໂພຊະ...' ເປັນຕົ້ນ. ຖ້າຫາກວ່າພຣາມເປັນວັນນະທີ່ປະເສີດສຸດແທ້, ພຣາມກໍຄວນຈະປະເສີດສຸດໃນທຸກຫົນທຸກແຫ່ງ, ແຕ່ເປັນຫຍັງໃນຊົນນະບົດທັງຫຼາຍ ມີໂຍນົກແລະກຳໂພຊະເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ມີຄວາມເປັນຜູ້ປະເສີດສຸດຂອງພວກພຣາມ? ເພາະວ່າໃນຊົນນະບົດເຫຼົ່ານັ້ນມີວັນນະເປັນຢ່າງນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ພຣາມເທົ່ານັ້ນເປັນວັນນະທີ່ປະເສີດສຸດ' ຈຶ່ງເປັນພຽງແຕ່ລັດທິ (ຄວາມເຫັນ) ເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າໃນຊົນນະບົດເຫຼົ່ານັ້ນ, ຜູ້ຄົນທັງຫຼາຍໄດ້ມາປະຊຸມພ້ອມກັນ ປຶກສາຫາລືກັນ ແລ້ວເຮັດກຳນົດກົດເກນກັນໄວ້ວ່າ ໃຫ້ຕັ້ງທາດ (ຄົນຮັບໃຊ້) ຂຶ້ນເປັນນາຍ, ຄົນອື່ນໆ ທັງໝົດກໍບູຊານາຍນັ້ນ ແລະຢູ່ໃນອຳນາດຂອງນາຍນັ້ນ, ຜູ້ໃດທີ່ເປັນນາຍຂອງພວກເຂົາ, ຄົນອື່ນໆ ທັງໝົດກໍເປັນທາດຂອງຜູ້ນັ້ນ. ເມື່ອເວລາຜ່ານໄປຫຼາຍປີ, ພວກເຂົາເຫັນໂທດບາງຢ່າງຂອງນາຍນັ້ນ ກໍປົດນາຍນັ້ນອອກຈາກຕຳແໜ່ງນັ້ນ ແລ້ວຕັ້ງຄົນອື່ນຂຶ້ນແທນ, ດ້ວຍເຫດນີ້ ຜູ້ນັ້ນທີ່ເຄີຍເປັນນາຍກໍກັບມາເປັນທາດ, ສ່ວນອີກຄົນໜຶ່ງທີ່ເຄີຍເປັນທາດກໍກັບມາເປັນນາຍ. ພວກອາຈານບາງພວກກ່າວອະທິບາຍເນື້ອຄວາມໃນບົດນີ້ໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເຄີຍເປັນນາຍແລ້ວກັບເປັນທາດ, ເຄີຍເປັນທາດແລ້ວກັບເປັນນາຍ'. ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາ ເພື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນຕາມອຳນາດແຫ່ງຄຳກ່າວໃນຫົນຫຼັງ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ພຣາມຜູ້ມີພັນລະຍາ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເມື່ອບຸດເຖິງໄວອັນຄວນແລ້ວ ບໍ່ມີຢູ່' ນີ້ ເປັນການສະແດງເຖິງຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງມໍລະດົກຂອງເດັກທີ່ຈະກ່າວເຖິງຕໍ່ໄປກ່ອນ. ຄຳວ່າ 'ບໍລິສຸດຝ່າຍມານດາ' ໃນບົດນີ້ ຜູ້ໃດເປັນນາຍເພາະຄວາມບໍລິສຸດຝ່າຍມານດາ ແຕ່ເປັນທາດເພາະຄວາມບໍ່ບໍລິສຸດຝ່າຍບິດາ, ຜū້ນັ້ນເອງເປັນທາດເພາະຄວາມບໍ່ບໍລິສຸດຝ່າຍບິດາ ແລ້ວກໍເປັນນາຍຝ່າຍມານດາ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຊາດກຳເນີດປົນເປກັນ. ອາຈານພວກອື່ນກ່າວວ່າ ບໍ່ອາດຈະກ່າວໄດ້ວ່າ ຜູ້ນັ້ນເປັນທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງໂດຍປະການທັງປວງ. ຄຳວ່າ 'ມີກຳລັງຫຍັງ' ມີອະທິບາຍວ່າ ໃນໂລກສັນນິວາດອັນກວ້າງໃຫຍ່ ໃນອະດີດຕະການອັນຫາເບື້ອງຕົ້ນແລະເບື້ອງປາຍບໍ່ໄດ້ ເມື່ອຈິດໃຈຂອງສະຕີທັງຫຼາຍບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່, ພວກທາດກໍເປັນທາດຢູ່ເລື້ອຍໄປ, ພວກນາຍກໍເປັນນາຍຢູ່ເລື້ອຍໄປ, ໃນເລື່ອງນີ້ ຈະມີທີ່ເພິ່ງອັນແນ່ນອນທີ່ມີເຫດຜົນ, ມີຫຼັກການທີ່ພິສູດໄດ້, ແລະມີຕົວຢ່າງຫຍັງແດ່?

404. සුක්කච්ඡෙදකවාදො නාමාති ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සුක්කො වණ්ණො’’ති එවං වුත්තො සුක්කච්ඡෙදකවාරො නාම.

໔໐໔. ຄຳວ່າ 'ສຸກກະເສທະກະວາດ' (ວາດະທີ່ຕັດຄວາມຂາວ) ໄດ້ແກ່ ວາລະທີ່ຕັດຄວາມຂາວ ທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ພຣາມເທົ່ານັ້ນເປັນວັນນະທີ່ຂາວ'.

408. සබ්බස්මිං අග්ගිකිච්චං කරොන්තෙති එතෙන යථා යතො කුතොචි නිස්සයතො උප්පන්නො අග්ගිඋපාදානසම්පන්නො අග්ගිකිච්චං කරොති, එවං යස්මිං කස්මිඤ්චි දාසකුලෙ ජාතො උපනිස්සයසම්පන්නො සම්මාපටිපජ්ජමානො සංසාරතො සුජ්ඣති එවාති දස්සෙති.

໔໐໘. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມເຮັດກິດຂອງໄຟໃນໄຟທັງປວງ' ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ໄຟທີ່ເກີດຈາກເຄື່ອງອາໄສຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ເມື່ອເຖິງພ້ອມດ້ວຍເຊື້ອໄຟ ຍ່ອມເຮັດກິດຂອງໄຟໄດ້ຢ່າງໃດ, ຜູ້ທີ່ເກີດໃນຕະກູນທາດຕະກູນໃດຕະກູນໜຶ່ງ ເມື່ອເຖິງພ້ອມດ້ວຍອຸປະນິໄສ ປະຕິບັດຊອບ ຍ່ອມບໍລິສຸດພົ້ນຈາກສັງສານວັດໄດ້ຢ່າງນັ້ນເໝືອນກັນ.

409. පාදසිකවණ්ණොති අන්තරාළවණ්ණො. එතෙසන්ති ඛත්තියකුමාරෙන බ්‍රාහ්මණකඤ්ඤාය උප්පන්නපුත්තො, බ්‍රාහ්මණකුමාරෙන ඛත්තියකඤ්ඤාය උප්පන්නපුත්තොති එතෙසං ද්වින්නං මාණවකානං. මතකභත්තෙති මතෙ උද්දිස්ස කතභත්තෙ. ථාලිපාකෙති කතමඞ්ගලභත්තෙ.

໔໐໙. ຄຳວ່າ 'ປາດະສິກະວັນນະ' ໄດ້ແກ່ ວັນນະໃນລະຫວ່າງ (ວັນນະກຳກຶ່ງ). ຄຳວ່າ 'ຂອງຄົນເຫຼົ່ານີ້' ໄດ້ແກ່ ຂອງມານົບທັງສອງຄົນນີ້ ຄື ບຸດທີ່ເກີດຈາກກຸມມານກສັດຕິຍະກັບນາງກັນຍາພຣາມ ຄົນໜຶ່ງ, ແລະບຸດທີ່ເກີດຈາກກຸມມານພຣາມກັບນາງກັນຍາກສັດຕິຍະ ອີກຄົນໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ 'ໃນມະຕະກະພັດ' ໄດ້ແກ່ ໃນພັດທີ່ເຮັດອຸທິດໃຫ້ແກ່ຜູ້ຕາຍ. ຄຳວ່າ 'ໃນຖາລິປາກະ' ໄດ້ແກ່ ໃນພັດທີ່ເຮັດໃນງານມຸງຄຸນ.

410. තුම්හෙති ජාතිසාමඤ්ඤතො මාණවං බ්‍රාහ්මණෙහි සද්ධිං එකජ්ඣං සඞ්ගණ්හන්තො ආහ. කො නු ඛොති අවංසිරො ඉසිවාදො, තෙසං බ්‍රාහ්මණීසීනං අසාමත්ථියදස්සනෙන ජාතියා අප්පමාණතං විභාවෙතුං ගාමදාරකවෙසෙන උපගච්ඡි. තෙන වුත්තං ‘‘ගාමණ්ඩලරූපො වියා’’ති. කොණ්ඩදමකොති අදන්තදමකො.

໔໑໐. ຄຳວ່າ 'ພວກທ່ານ' ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າກ່າວໝາຍເຖິງການສົງເຄາະມານົບເຂົ້າກັນກັບພວກພຣາມໂດຍຄວາມເປັນຊາດສະເໝີກັນ. ຄຳວ່າ 'ໃຜໜໍ' ໄດ້ແກ່ ອະວັງສິຣະ ອິສິວາດະ (ຄຳກ່າວຂອງລືສີຜູ້ມີຫົວຫ້ອຍລົງ), ເpreວຈະສະແດງຄວາມບໍ່ມີປະມານແຫ່ງຊາດກຳເນີດ ໂດຍການສະແດງຄວາມບໍ່ມີຄວາມສາມາດຂອງນາງພຣາມມະນີລືສີເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ເຂົ້າໄປຫາໂດຍແປງກາຍເປັນເດັກນ້ອຍໃນໝູ່ບ້ານ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄ້າຍຄືກັບເດັກນ້ອຍໃນໝູ່ບ້ານ'. ຄຳວ່າ 'ໂກນທະທະມະກະ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຝຶກສັດທີ່ຍັງບໍ່ທັນໄດ້ຝຶກ.

411. ජනෙතීති ජනිකා ජනෙත්ති. ජනකො පිතාති එත්ථාපි එසෙව නයො. ගන්ධබ්බපඤ්හන්ති ගන්ධබ්බස්ස මාතුකුච්ඡියං උප්පජ්ජනකසත්තස්ස ඛත්තියභාවාදිපුච්ඡං. දබ්බිගහණසිප්පම්පි එකා විජ්ජා වෙදිතබ්බා. තත්ථ කිර කුසලො යං කිඤ්චි ආහාරූපගපණ්ණපුප්ඵඵලබීජං අන්තමසො එලාලුකම්පි ගහෙත්වා භෙසජ්ජෙහි යොජෙත්වා පචන්තො සප්පිමධුඵාණිතෙහි සමානරසං කත්වා සම්පාදෙතුං [Pg.188] සක්කොති, පුණ්ණොපි තාදිසො, තෙන ඤාතං ත්වං දබ්බිගහණසිප්පමත්තම්පි න ජානාසීති සම්බන්ධො. සද්ධොති කම්මඵලසද්ධාය සද්ධො, පොථුජ්ජනිකෙනෙව රතනත්තයපසාදෙන පසන්නො. තෙනෙවාහ – ‘‘උපාසකං මං භවං…පෙ… සරණං ගත’’න්ති.

໔໑໑. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມໃຫ້ເກີດ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ໃຫ້ກຳເນີດ ຄື ມານດາ. ແມ່ນໃນຄຳວ່າ 'ບິດາຜູ້ໃຫ້ກຳເນີດ' ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ 'ບັນຫາເລື່ອງຄັນທັບພະ' ໄດ້ແກ່ ຄຳຖາມເຖິງຄວາມເປັນກສັດຕິຍະເປັນຕົ້ນ ຂອງສັດຜູ້ຈະມາເກີດໃນທ້ອງຂອງມານດາ. ແມ່ນແຕ່ 'ສິລະປະການຈັບບ່ວງ' ກໍເພິ່ງຊາບວ່າເປັນວິຊາໜຶ່ງ. ໄດ້ຍິນວ່າ ຜູ້ສະຫຼາດໃນວິຊານັ້ນ ຍ່ອມສາມາດຖືເອົາໃບໄມ້, ດອກໄມ້, ໝາກໄມ້, ແລະແກ່ນພືດ ທີ່ຄວນເປັນອາຫານ ໂດຍທີ່ສຸດແມ່ນແຕ່ໝາກແຕງລາຍ ແລ້ວນຳມາປະສົມກັບຢາ ປຸງແຕ່ງໃຫ້ມີລົດຊາດສະເໝີດ້ວຍເນີຍໃສ, ນ້ຳເຜິ້ງ, ແລະນ້ຳອ້ອຍໄດ້, ມານົບຊື່ວ່າ ປຸນນະ ກໍເປັນຜູ້ເຊັ່ນນັ້ນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນຈຶ່ງມີວ່າ 'ທ່ານແມ່ນແຕ່ສິລະປະການຈັບບ່ວງກໍຍັງບໍ່ຮູ້ຈັກ'. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ມີສັດທา' ໄດ້ແກ່ ມີສັດທาດ້ວຍຄວາມເຊື່ອເລື່ອງກຳແລະຜົນຂອງກຳ, ເປັນຜູ້ເຫຼື້ອມໃສດ້ວຍຄວາມເຫຼື້ອມໃສໃນພຣະຣັດຕະນະໄຕອັນເປັນໄປໃນລະດັບປຸຖຸຊົນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຂໍທ່ານຈົ່ງຈຳໄວ້ວ່າຂ້າພະເຈົ້າເປັນອຸປາສົກ... ເຖິງພຣະຣັດຕະນະໄຕເປັນທີ່ເພິ່ງ'.

අස්සලායනසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບແຫ່ງອັດຖະກະຖາອັດສະລາຍະນະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

4. ඝොටමුඛසුත්තවණ්ණනා

໔. ຄຳອະທິບາຍໂຄຕະມຸຂະສູດ

412. ඛෙමියා නාම රඤ්ඤො දෙවියා රොපිතත්තා තං අම්බවනං ඛෙමියම්බවනන්ති වුච්චතීති වදන්ති. ධම්මිකොති ධම්මයුත්තො සබ්බසොව අධම්මං පහාය ධම්මෙ ඨිතො. පරිබ්බජති පබ්බජති එතෙනාති පරිබ්බජො, ඝරාවාසතො නික්ඛමනපුබ්බකං ලිඞ්ගග්ගහණවසෙන සීලසමාදානං. එත්ථාති එතස්මිං පරිබ්බජෙ. සභාවොති තං පරිබ්බාජනියං, තෙහි තෙහි පරිබ්බාජකෙහි අනුට්ඨාතබ්බො පටිපත්තිධම්මසඞ්ඛාතො සභාවො. ධම්මොව පමාණන්ති එතෙන මයං අහිරිමනා චිත්තස්ස යථාඋපට්ඨිතං කථෙම, තස්මා තං අප්පමාණං, යො පනෙත්ථ අවිතථො ධම්මො, තදෙව පමාණං. අධිගතපටිපත්තිසඞ්ඛාතො සභාවො අත්ථි, තස්ස තුම්හෙහි තුම්හෙහි බහුනා නානාසන්දස්සනාදි කම්මෙන ඉධ භවිතබ්බං, බහුදෙවෙත්ථ වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො.

໔໑໒. ພວກອາຈານກ່າວວ່າ ປ່າໝາກມ່ວງນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ 'ເຂມິຍັມພະວັນ' ເພາະວ່າພຣະເທວີຂອງພຣະຣາຊາ ພຣະນາມວ່າ ເຂມິຍາ ເປັນຜູ້ປູກໄວ້. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ມີທຳ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍທຳ ຄື ລະອະທຳໄດ້ທັງໝົດແລ້ວຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນທຳ. ຄຳວ່າ 'ປະຣິພາດ' (ການບວດ) ໄດ້ແກ່ ການອອກບວດດ້ວຍສິ່ງນີ້, ຄື ການສະມາທານສິນໂດຍການຖືເພດ ອັນມີການອອກຈາກການຄອງເຮືອນເປັນເບື້ອງຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນການບວດນີ້' ໄດ້ແກ່ ໃນການປະຣິພາດນີ້. ຄຳວ່າ 'ສະພາວະ' ໄດ້ແກ່ ສະພາວະອັນໄດ້ແກ່ປະຕິບັດທຳ ທີ່ພຣະປະຣິພາຊົກນັ້ນໆ ພຶງປະພຶດປະຕິບັດ. ຄຳວ່າ 'ທຳເທົ່ານັ້ນເປັນປະມານ' ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ພວກຂ້າພະເຈົ້າເປັນຜູ້ບໍ່ມີຄວາມລະອາຍ ຍ່ອມກ່າວໄປຕາມທີ່ຈິດປາກົດຂຶ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຄຳກ່າວນັ້ນຈຶ່ງບໍ່ເປັນປະມານ, ສ່ວນທຳໃດທີ່ບໍ່ຄາດເຄື່ອນໃນເລື່ອງນີ້, ທຳນັ້ນແຫຼະເປັນປະມານ. ອະທິບາຍວ່າ ສະພາວະອັນໄດ້ແກ່ປະຕິບັດທຳທີ່ບັນລຸແລ້ວມີຢູ່, ພວກທ່ານທັງຫຼາຍຄວນຈະມີຢູ່ໃນການບວດນີ້ ດ້ວຍການສະແດງສິ່ງຕ່າງໆ ຢ່າງຫຼວງຫຼາຍເປັນຕົ້ນ, ແລະຄວນປະພຶດປະຕິບັດໃນການບວດນີ້ໃຫ້ຫຼາຍ.

414. සාරත්තරත්තාති සාරජ්ජනවසෙන රත්තා, බහුලරාගවසෙන අභිරත්තාති අත්ථො. අත්තනා ඤාපෙතබ්බමත්ථං අනුග්ගහාපෙති බොධෙතීති අනුග්ගහො, ඤාපිතකාරණං, සහ අනුග්ගහෙනාති සානුග්ගහා. තෙනාහ ‘‘සකාරණා’’ති. කිං පන තං කාරණං? ඉමස්සාධිප්පායො ‘‘නත්ථි ධම්මිකො පරිබ්බජො’’ති මයා වුත්තො, අද්ධා පනායස්මා උදෙනො යාථාවතො ධම්මිකං පරිබ්බජං මෙ ආචික්ඛතීති. තෙනාහ ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි.

໔໑໔. ຄຳວ່າ 'ກຳໜັດຍິນດີແລ້ວ' ໄດ້ແກ່ ກຳໜັດແລ້ວດ້ວຍອຳນາດຄວາມກຳໜັດ, ອະທິບາຍວ່າ ຍິນດີຍິ່ງແລ້ວດ້ວຍອຳນາດຣາຄະອັນໜາແໜ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອະນຸເຄາະ' ໄດ້ແກ່ ການເຮັດໃຫ້ເຂົ້າໃຈ ຄື ເຮັດໃຫ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມທີ່ຕົນຄວນໃຫ້ຮູ້, ໝາຍເຖິງເຫດຜົນທີ່ເຮັດໃຫ້ຮູ້, ຄຳວ່າ 'ມີອະນຸເຄາະ' (ສານຸຄະຫະ) ໄດ້ແກ່ ພ້ອມດ້ວຍອະນຸເຄາະ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມີເຫດຜົນ'. ກໍເຫດຜົນນັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມເຫັນຂອງຂ້າພະເຈົ້ານີ້ ທີ່ວ່າ 'การບວດທີ່ມີທຳບໍ່ມີຢູ່' ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວໄປແລ້ວ, ແຕ່ພຣະອຸເທນະຜູ້ມີອາຍຸ ຍ່ອມບອກການບວດທີ່ມີທຳແກ່ຂ້າພະເຈົ້າຕາມຄວາມເປັນຈິງແທ້ໆ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ເພາະຄຳນັ້ນຖືກກ່າວໄວ້ແລ້ວ' ເປັນຕົ້ນ.

421. සබ්බමිදං ථාවරජඞ්ගමං පුරිසකතං, තස්මා යං කිඤ්චි කත්වා අත්තා පොසෙතබ්බො රක්ඛිතබ්බොති ලොකායතනිස්සිතො නීතිමග්ගො ඝොටමුඛකන්තො, තස්මා ආහ ‘‘එතස්ස කිර ජානනසිප්පෙ’’තිආදි. සග්ගෙ [Pg.189] නිබ්බත්තො නාම නත්ථි අකත්තබ්බමෙව කරණතො. දෙවලොකපරියාපන්නධනං මනුස්සානං උපකප්පපුඤ්ඤාභාවතො පුබ්බෙ අත්තනා නිහිතධනං ‘‘අසුකෙ චා’’ති ආචික්ඛිත්වා ගතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໔໒໑. ແນວທາງແຫ່ງນິຕິສາດອັນອາໄສໂລກາຍະຕະ ທີ່ໂຄຕະມຸຂະພໍໃຈ ມີຢູ່ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ສິ່ງທັງປວງນີ້ ທັງທີ່ມີວິນຍານແລະບໍ່ມີວິນຍານ ແມ່ນບຸກຄົນເຮັດຂຶ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ບຸກຄົນພຶງເຮັດຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ເພື່ອລ້ຽງຊີບແລະຮັກສາຕົນເອງ', ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນສິລະປະການຮູ້ຈັກສິ່ງນີ້' ເປັນຕົ້ນ. ຊື່ວ່າການໄປເກີດໃນສະຫວັນຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະການເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນເຮັດແທ້ໆ. ຊັບອັນເປັນຂອງເທວະໂລກ ຍ່ອມບໍ່ສຳເລັດປະໂຫຍດແກ່ມະນຸດທັງຫຼາຍ ເພາະຄວາມບໍ່ມີບຸນ, ຜູ້ນັ້ນຈຶ່ງບອກຊັບທີ່ຕົນເອງຝັງໄວ້ໃນກ່ອນວ່າ 'ໃນທີ່ຊື່ໂນ້ນ' ແລ້ວກໍຫຼີກໄປ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

ඝොටමුඛසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບແຫ່ງອັດຖະກະຖາໂຄຕະມຸຂະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

5. චඞ්කීසුත්තවණ්ණනා

໕. ຄຳອະທິບາຍຈັງກີສູດ

422. තස්මින්ති සාලවනෙ. උත්තරෙන ඔපාසාදන්ති ඔපාසාදගාමස්ස උත්තරදිසායං. උත්තරෙනාති එන-සද්දයොගෙන හි ඔපාසාදන්ති උපයොගවචනං. අජ්ඣාවසතීති එත්ථ අධි-ආ-සද්දානං අනත්ථන්තරතං හදයෙ කත්වා ආහ ‘‘වසතී’’ති. ඉදානි තෙසං අත්ථවිසෙසභාවිතං දස්සෙන්තො ‘‘අභිභවිත්වා වා ආවසතී’’තිආදිමාහ. එත්ථාති ඔපාසාදපදෙ. සත්තුස්සදන්තිආදීසු පන කථන්ති ආහ – ‘‘තස්ස අනුප්පයොගත්තාව සෙසපදෙසූ’’ති. උප-අනු-අධි-ඉති-එවං-පුබ්බකෙ වසනකිරියයාට්ඨානෙ උපයොගවචනමෙව පාපුණාතීති සද්දවිදූ ඉච්ඡන්තීති ආහ ‘‘ලක්ඛණං සද්දසත්ථතො පරියෙසිතබ්බ’’න්ති. තථා හි වුත්තං ‘‘උපසග්ගවසෙන පනෙත්ථ භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං වෙදිතබ්බ’’න්ති. උස්සදතා නාමෙත්ථ බහුලතාති තං බහුලතං දස්සෙතුං ‘‘බහුජන’’න්තිආදි වුත්තං. ආවජ්ජිත්වාති පරික්ඛිපිත්වා.

໔໒໒. ຄຳວ່າ 'ໃນທີ່ນັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ໃນປ່າໄມ້ຮັງນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ທາງທິດເໜືອແຫ່ງໂອປາສາດ' ໄດ້ແກ່ ໃນທິດເໜືອຂອງບ້ານໂອປາສາດ. ຄຳວ່າ 'ທາງທິດເໜືອ' (ອຸດຕະເຣນະ) ເພາະປະກອບດ້ວຍສັບວ່າ ເອນະ, ບົດວ່າ 'ໂອປາສາດັງ' ຈຶ່ງເປັນອຸປະໂຍຄະວິບັດ. ໃນບົດວ່າ 'ອັດຊາວະສະຕິ' (ຍ່ອມຢູ່ອາໄສ) ນີ້ ທ່ານໃສ່ໃຈເຖິງຄວາມທີ່ສັບວ່າ ອະທິ ແລະ ອາ ບໍ່ມີເນື້ອຄວາມຕ່າງກັນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມຢູ່'. ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງຄວາມຕ່າງແຫ່ງເນື້ອຄວາມຂອງສັບເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ຄອບງຳແລ້ວຢູ່ອາໄສ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນບົດນີ້' ໄດ້ແກ່ ໃນບົດວ່າ ໂອປາສາດ. ສ່ວນໃນບົດທັງຫຼາຍມີ 'ສັດຕຸດສະທັງ' ເປັນຕົ້ນ ຈະເປັນຢ່າງໃດ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະບົດທີ່ເຫຼືອບໍ່ໄດ້ປະກອບຄຳຄ້າຍຄືກັນ'. ພວກຜູ້ຮູ້ໄວຍາກອນຍ່ອມປະສົງວ່າ ໃນກິຣິຍາຄືການຢູ່ ທີ່ມີ ອຸປະ, ອະນຸ, ແລະ ອະທິ ຢູ່ຂ้างໜ້າ ຍ່ອມປະກອບດ້ວຍອຸປະໂຍຄະວິບັດເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ລັກສະນະເພິ່ງສະແຫວງຫາຈາກຄຳພີໄວຍາກອນ'. ເພາະທ່ານກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ໃນບົດນີ້ ເພິ່ງຊາບອຸປະໂຍຄະວິບັດໃນອັດແຫ່ງພູມມະວິບັດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸປະສັກ'. ຄວາມເປັນອຸດສະທະ ໃນບົດນີ້ ໄດ້ແກ່ ຄວາມໜາແໜ້ນ (ຄວາມຫຼວງຫຼາຍ), ເພື່ອຈະສະແດງຄວາມໜາແໜ້ນນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ມີຄົນຫຼາຍ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ນ້ອມໄປແລ້ວ' ໄດ້ແກ່ ແວດລ້ອມແລ້ວ.

රඤ්ඤා විය භුඤ්ජිතබ්බන්ති වා රාජභොග්ගං. රඤ්ඤො දායභූතන්ති කුලපරම්පරාය භොග්ගභාවෙන රඤ්ඤා ලද්ධදායභූතං. තෙනාහ ‘‘දායජ්ජන්ති අත්ථො’’ති. රාජනීහාරෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බතො උද්ධං පරිභොගලාභස්ස සෙට්ඨදෙය්‍යතා නාම නත්ථීති ආහ – ‘‘ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රාජසඞ්ඛෙපෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති. තිත්ථපබ්බතාදීසූති නදීතිත්ථපබ්බතපාදගාමද්වාරඅටවීමුඛාදීසු. නිස්සට්ඨපරිච්චත්තන්ති මුත්තචාගවසෙන පරිච්චත්තං කත්වා. එතෙසං බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං.

ຄຳວ່າ 'ຣາຊະໂພກຄະ' ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ພຶງບໍລິໂພກເໝືອນດັ່ງພຣະຣາຊາ. ຄຳວ່າ 'ເປັນມໍລະດົກຂອງພຣະຣາຊາ' ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ພຣະຣາຊາໄດ້ຮັບເປັນມໍລະດົກໂດຍຄວາມເປັນຂອງພຶງບໍລິໂພກຕາມປະເພນີຕະກູນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມີອັດວ່າ ມໍລະດົກ'. ເພາະບໍ່ມີການໄດ້ຮັບຜົນປະໂຫຍດອັນປະເສີດສຸດ ຍິ່ງໄປກວ່າການບໍລິໂພກໂດຍທຳນອງແຫ່ງພຣະຣາຊາ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພຶງກັ້ນຮົ່ມຂາວແລ້ວບໍລິໂພກໂດຍຫຍໍ້ຢ່າງພຣະຣາຊາ'. ຄຳວ່າ 'ໃນທ່າແລະພູເຂົາເປັນຕົ້ນ' ໄດ້ແກ່ ໃນທ່ານ້ຳ, ເຊີງເຂົາ, ປະຕູໝູ່ບ້ານ, ແລະປາກປ່າເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສະຫຼະແລ້ວໂດຍເດັດຂາດ' ໄດ້ແກ່ ສະຫຼະແລ້ວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປ່ອຍວາງ. ຄຳວ່າ 'ຂອງຄົນເຫຼົ່ານີ້' ໄດ້ແກ່ ຂອງພວກພຣາມແລະຄະຫະບໍດີເຫຼົ່ານີ້.

423. ති සන්නිපතිතා. යො කොචි විඤ්ඤූනං ඉච්ඡිතො පඤ්හො, තස්ස පුච්ඡිතස්ස යාථාවතො කථනසමත්ථො පුච්ඡිතපඤ්හබ්‍යාකරණසමත්ථො.කුලාපදෙසාදිනා මහතී මත්තා එතස්සාති මහාමත්තො.

໔໒໓. ຄຳວ່າ 'ຕິ' ໄດ້ແກ່ ປະຊຸມກັນແລ້ວ. ບຸກຄົນໃດໜຶ່ງ ຜູ້ສາມາດກ່າວແກ້ບັນຫາທີ່ຜູ້ຮູ້ປາດຖະໜາແລ້ວ ຕາມຄວາມເປັນຈິງ ຍ່ອມຊື່ວ່າ 'ຜູ້ສາມາດແກ້ບັນຫາທີ່ຖາມແລ້ວ'. ບຸກຄົນໃດມີປະມານອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ດ້ວຍການອ້າງຕະກູນເປັນຕົ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ 'ມະຫາອຳມາດ'.

424. තෙති [Pg.190] ‘‘නානාවෙරජ්ජකා’’ති වුත්තබ්‍රාහ්මණා. ‘‘උභතො සුජාතො’’ති (දී. නි. ටී. 1.303; අ. නි. ටී. 3.5.134) එත්තකෙ වුත්තෙ යෙහි කෙහිචි ද්වීහි භාගෙහි සුජාතතා විඤ්ඤායෙය්‍ය, සුජාතසද්දො ච ‘‘සුජාතො චාරුදස්සනො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.399; සු. නි. 553; ථෙරගා. 818) ආරොහපරිණාහසම්පත්තිපරියායොති ජාතිවසෙනෙව සුජාතතං විභාවෙතුං ‘‘මාතිතො ච පිතිතො චා’’ති වුත්තං. අනොරසපුත්තවසෙනපි ලොකෙ මාතුපිතුසමඤ්ඤා දිස්සති, ඉධ පනස්ස ඔරසපුත්තවසෙනෙව ඉච්ඡීයතීති දස්සෙතුං ‘‘සංසුද්ධගහණීකො’’ති වුත්තං. පිතා ච මාතා ච පිතරො, පිතූනං පිතරො පිතාමහා, තෙසං යුගො පිතාමහයුගො, තස්මා යාව සත්තමා පිතාමහයුගාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යුගසද්දො චෙත්ථ එකසෙසනයෙන දට්ඨබ්බො ‘‘යුගො ච යුගො ච යුගා’’ති. එවඤ්හි තත්ථ තත්ථ ද්වින්නං ගහිතමෙව හොති. තෙනාහ – ‘‘තතො උද්ධං සබ්බෙපි පුබ්බපුරිසා පිතාමහග්ගහණෙනෙව ගහිතා’’ති. පුරිසග්ගහණඤ්චෙත්ථ උක්කට්ඨනිද්දෙසවසෙන කතන්ති දට්ඨබ්බං. එවඤ්හි ‘‘මාතිතො’’ති පාළිවචනං සමත්ථිතං හොති. අක්ඛිත්තොති අප්පත්තඛෙපො. අනවක්ඛිත්තොති සද්ධථාලිපාකාදීසු න අවක්ඛිත්තො. ජාතිවාදෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනන්ති දස්සෙතුං ‘‘කෙන කාරණෙනා’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ ච උභතො…පෙ… පිතාමහයුගාති එතෙන බ්‍රාහ්මණස්ස යොනිදොසාභාවො දස්සිතො සංසුද්ධගහණිකභාවකිත්තනතො. අක්ඛිත්තොති ඉමිනා කිරියාපරාධාභාවො. කිරියාපරාධෙන හි සත්තා ඛෙපං පාපුණන්ති. අනුපකුට්ඨොති ඉමිනා අයුත්තසංසග්ගාභාවො. අයුත්තසංසග්ගම්පි හි පටිච්ච සත්තා අක්කොසං ලභන්ති.

໔໒໔. ຄຳວ່າ 'ພວກເຂົາ' ໄດ້ແກ່ ພວກພຣາມທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຜູ້ມາຈາກຕ່າງເມືອງ'. ເມື່ອກ່າວພຽງແຕ່ 'ເກີດດີແລ້ວທັງສອງຝ່າຍ' ຄວາມເປັນຜູ້ເກີດດີກໍອາດຈະຮູ້ໄດ້ໂດຍສ່ວນສອງຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ, ແລະສັບວ່າ 'ສຸຊາໂຕ' (ເກີດດີແລ້ວ) ໃນຄຳວ່າ 'ເກີດດີແລ້ວ ມີຮູບຮ່າງໜ້າຕາງົດງາມ' ເປັນຕົ້ນ ເປັນໄວພົດຂອງຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍສ່ວນສູງແລະສ່ວນກວ້າງ, ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອຈະສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ເກີດດີໂດຍອຳນາດແຫ່ງຊາດກຳເນີດ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທັງຝ່າຍມານດາແລະຝ່າຍບິດາ'. ໃນໂລກ ຄວາມເປັນມານດາແລະບິດາຍ່ອມປາກົດໄດ້ ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸດທີ່ບໍ່ແມ່ນສາຍເລືອດ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ທ່ານປະສົງເອົາໂດຍອຳນາດແຫ່ງບຸດໃນສາຍເລືອດເທົ່ານັ້ນ ເພື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມີຄັນທະພະ (ທ້ອງ) ບໍລິສຸດດີ'. ບິດາແລະມານດາ ຊື່ວ່າ ປิຕະໂຣ, ບິດາຂອງບິດາມານດາ ຊື່ວ່າ ປິຕາມະຫາ, ຍຸກຂອງພວກປິຕາມະຫາ ຊື່ວ່າ ປິຕາມະຫາຍຸກ, ດັ່ງນັ້ນ ເພິ່ງເຫັນເນື້ອຄວາມໃນບົດນີ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ຕະຫຼອດເຈັດຊົ່ວປູ່ຍ່າຕາຍາຍ'. ສ່ວນສັບວ່າ ຍຸກ ໃນທີ່ນີ້ ເພິ່ງເຫັນໂດຍເອກະເສສະນັຍວ່າ 'ຍຸກແລະຍຸກ ຊື່ວ່າ ຍຸກທັງຫຼາຍ'. ເພາະວ່າໃນຄຳພີທັງຫຼາຍ ຍ່ອມຖືເອົາທັງສອງຢ່າງນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຖັດຈາກນັ້ນຂຶ້ນໄປ ບັນພະບຸລຸດທັງໝົດກໍຖືກຖືເອົາດ້ວຍການກ່າວເຖິງປູ່ຍ່າຕາຍາຍນັ້ນເອງ'. ແລະເພິ່ງຊາບວ່າ ການກ່າວເຖິງບຸກຄົນໃນທີ່ນີ້ ທ່ານເຮັດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງຢ່າງຍິ່ງໃຫຍ່. ເພາະວ່າເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ຄຳບາລີວ່າ 'ຝ່າຍມານດາ' ຈຶ່ງເປັນອັນສຳເລັດປະໂຫຍດ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ຖືກຄັດຄ້ານ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຖືກຕິຕຽນ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ຖືກໂຍນຖິ້ມ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຖືກຍົກເວັ້ນໃນພັດທີ່ເຮັດໃນງານມຸງຄຸນເປັນຕົ້ນ. ເພື່ອຈະສະແດງວ່າ ຄຳວ່າ 'ໂດຍການກ່າວອ້າງເຖິງຊາດກຳເນີດ' ເປັນຕະຕິຍາວິບັດໃນອັດແຫ່ງເຫດ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ດ້ວຍເຫດຜົນຫຍັງ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດນີ້ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ທັງສອງຝ່າຍ... ຕະຫຼອດເຈັດຊົ່ວປູ່ຍ່າຕາຍາຍ' ນີ້ ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ມີໂທດແຫ່ງກຳເນີດຂອງພຣາມ ໂດຍການຍົກຍ້ອງຄວາມເປັນຜູ້ມີທ້ອງບໍລິສຸດດີ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ບໍ່ຖືກຄັດຄ້ານ' ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ມີຄວາມຜິດພາດໃນການກະທຳ. ເພາະວ່າສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມຖືກຕິຕຽນເພາະຄວາມຜິດພາດໃນການກະທຳ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ບໍ່ຖືກຕິຕຽນ' ທ່ານສະແດງຄວາມບໍ່ມີການກ່ຽວຂ້ອງອັນບໍ່ສົມຄວນ. ເພາະວ່າສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມໄດ້ຮັບການດ່າວ່າເພາະອາໄສການກ່ຽວຂ້ອງອັນບໍ່ສົມຄວນ.

ඉස්සරොති අධිපතෙය්‍යසංවත්තනියකම්මඵලෙන ඊසනසීලො. සා පනස්ස ඉස්සරතා විභවසම්පත්තිපච්චයා පාකටා ජාතාති අඩ්ඪතාපරියායභාවෙන වදන්තො ‘‘අඩ්ඪොති ඉස්සරො’’ති ආහ. මහන්තං ධනමස්ස භූමිගතඤ්චෙව වෙහාසට්ඨඤ්චාති මහද්ධනො. තස්සාති තස්ස තස්ස. වදන්ති ‘‘අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච අනුපසඞ්කමනකාරණං කිත්තෙමා’’ති.

ຄຳວ່າ 'ເປັນໃຫຍ່' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີປົກກະຕິເປັນໃຫຍ່ ດ້ວຍຜົນແຫ່ງກຳອັນເປັນໄປເພື່ອຄວາມເປັນໃຫຍ່. ແຕ່ຄວາມເປັນໃຫຍ່ຂອງຜູ້ນັ້ນ ປາກົດຂຶ້ນເພາະປັດໄຈຄືຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍຊັບສົມບັດ, ທ່ານເມື່ອກ່າວໂດຍຄວາມເປັນໄວພົດຂອງຄວາມຮັ່ງມີ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຜູ້ຮັ່ງມີ ຊື່ວ່າ ເປັນໃຫຍ່'. ບຸກຄົນໃດມີຊັບອັນຫຼວງຫຼາຍ ທັງທີ່ຢູ່ໃນດິນແລະຢູ່ໃນອາກາດ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ 'ມີຊັບຫຼາຍ'. ຄຳວ່າ 'ຂອງຜູ້ນັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ຂອງບຸກຄົນນັ້ນໆ. ພວກອາຈານກ່າວວ່າ 'ພວກຂ້າພະເຈົ້າຈະກ່າວເຖິງເຫດຜົນທີ່ບໍ່ເຂົ້າໄປຫາ ທັງໂດຍທາງອ້ອມແລະທາງກົງ'.

අධිකරූපොති විසිට්ඨරූපො උත්තමසරීරො. දස්සනං අරහතීති දස්සනීයො. තෙනාහ ‘‘දස්සනයොග්ගො’’ති. පසාදං ආවහතීති පාසාදිකො. තෙනාහ ‘‘චිත්තපසාදජනනතො’’ති. වණ්ණස්සාති වණ්ණධාතුයා[Pg.191]. සරීරන්ති සන්නිවෙසවිසිට්ඨො කරචරණගීවාසීසාදි අවයවසමුදායො, සො ච සණ්ඨානමුඛෙන ගය්හතීති ‘‘පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතායාති පරමාය…පෙ… සම්පත්තියා චා’’ති වුත්තං. සබ්බවණ්ණෙසු සුවණ්ණවණ්ණොව උත්තමොති වුත්තං ‘‘සෙට්ඨෙන සුවණ්ණවණ්ණෙන සමන්නාගතො’’ති. තථා හි බුද්ධා චක්කවත්තිනො ච සුවණ්ණවණ්ණාව හොන්ති. බ්‍රහ්මවච්ඡසීති උත්තමසරීරාභො සුවණ්ණාභොති අත්ථො. ඉමමෙව හි අත්ථං සන්ධායාහ ‘‘මහාබ්‍රහ්මුනො සරීරසදිසෙන සරීරෙන සමන්නාගතො’’ති. න බ්‍රහ්මුජුගත්තතං. අඛුද්දාවකාසො දස්සනායාති ආරොහපරිණාහසම්පත්තියා අවයවපාරිපූරියා ච දස්සනාය ඔකාසො න ඛුද්දකො. තෙනාහ ‘‘සබ්බානෙවා’’තිආදි.

ຄຳວ່າ 'ມີຮູບງາມຍິ່ງ' ໄດ້ແກ່ ມີຮູບອັນວິເສດ ຄື ມີຮ່າງກາຍອັນປະເສີດ. ບຸກຄົນໃດຄວນແກ່ການເບິ່ງເຫັນ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ 'ໜ້າເບິ່ງ'. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວນແກ່ການເບິ່ງ'. ບຸກຄົນໃດນຳມາຊຶ່ງຄວາມເຫຼື້ອມໃສ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ 'ໜ້າເຫຼື້ອມໃສ'. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມເຫຼື້ອມໃສໃນໃຈ'. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງຜิວພັນ' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງວັນນະທາດ. ຄຳວ່າ 'ຮ່າງກາຍ' ໄດ້ແກ່ ປະຊຸມແຫ່ງອະໄວຍະວະມີມື, ຕີນ, ຄໍ, ແລະຫົວເປັນຕົ້ນ ອັນມີໂຄງສ້າງອັນວິເສດ, ແລະຮ່າງກາຍນັ້ນຍ່ອມຖືກຖືເອົາໂດຍທາງສັນຖານ (ຮູບຮ່າງ), ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ມີຜິວພັນອັນງົດງາມຢ່າງຍິ່ງ ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມ... ຢ່າງຍິ່ງ'. ຜິວພັນສີທອງເທົ່ານັ້ນປະເສີດສຸດໃນບັນດາຜິວພັນທັງປວງ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ປະກອບດ້ວຍຜິວພັນສີທອງອັນປະເສີດ'. ເພາະວ່າ ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍແລະພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດທັງຫຼາຍ ຍ່ອມມີຜິວພັນສີທອງເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ມີພົມມະວັດຈະສີ' ໄດ້ແກ່ ມີລັດສະໝີແຫ່ງຮ່າງກາຍອັນປະເສີດ ຄື ມີລັດສະໝີສີທອງ. ທ່ານໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້ເອງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ປະກອບດ້ວຍຮ່າງກາຍທີ່ຄ້າຍຄືກັບຮ່າງກາຍຂອງທ້າວມະຫາພົມ'. ບໍ່ແມ່ນຄວາມມີຮ່າງກາຍຊື່ຕົງດັ່ງທ້າວພົມ. ຄຳວ່າ 'ມີໂອກາດບໍ່ນ້ອຍໃນການເບິ່ງ' ໄດ້ແກ່ ໂອກາດໃນການເບິ່ງເພາະຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍສ່ວນສູງແລະສ່ວນກວ້າງ ແລະຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງອະໄວຍະວະ ຍ່ອມບໍ່ນ້ອຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ອະໄວຍະວະທັງປວງນັ້ນແຫຼະ' ເປັນຕົ້ນ.

යමනියමලක්ඛණං සීලමස්ස අත්ථීති සීලවා, තං පනස්ස රත්තඤ්ඤුතාය වුද්ධං වඩ්ඪිතං සීලං අස්ස අත්ථීති වුද්ධසීලී, තෙන ච සබ්බදා සමායොගතො වුඩ්ඪසීලෙන සමන්නාගතො. පඤ්චසීලමත්තමෙව සන්ධාය වදන්ති තතො පරං සීලස්ස තත්ථ අභාවතො තෙසඤ්ච අජානනතො.

ຄຳວ່າ 'ຜູ້ມີສິນ' (ສີລະວາ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ມີສິນອັນມີລັກສະນະຄືຄວາມສຳລວມ (ຍະມະ) ແລະຂໍ້ກຳນົດ (ນິຍະມະ). ສ່ວນຄຳວ່າ 'ຜູ້ມີສິນອັນຈະເລີນ' (ວຸດທະສີລີ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ມີສິນອັນຈະເລີນງອກງາມຂຶ້ນແລ້ວດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ຮູ້ລາຕີນານ (ລັດຕັນຍູ), ແລະເພິ່ນເປັນຜູ້ປະກອບດ້ວຍສິນອັນຈະເລີນນັ້ນ ເພາະຄວາມປະກອບເນືອງໆ ໃນກາລທຸກເມື່ອ. ພວກເຂົາກ່າວໝາຍເຖິງພຽງແຕ່ສິນ ໕ ເທົ່ານັ້ນ ເພາະສິນທີ່ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນບໍ່ມີໃນບຸກຄົນນັ້ນ ແລະເພາະພວກເຂົາບໍ່ຮູ້ສິນນັ້ນ.

ඨානකරණසම්පත්තියා සික්ඛාසම්පත්තියා ච කත්ථචිපි අනූනතාය පරිමණ්ඩලපදානි බ්‍යඤ්ජනානි අක්ඛරානි එතිස්සාති පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා. අථ වා පජ්ජති අත්ථො එතෙනාති පදං, නාමාදි, යථාධිප්පෙතමත්ථං බ්‍යඤ්ජෙතීති බ්‍යඤ්ජනං වාක්‍යං, තෙසං පරිපුණ්ණතාය පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා. අත්ථඤාපනසාධනතාය වාචාව කරණන්ති වාක්කරණං, උදාහරණඝොසො. ගුණපරිපුණ්ණභාවෙන තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස, තෙන වා භාසිතබ්බඅත්ථස්ස. පූරෙ පුණ්ණභාවෙ. පූරෙති ච පුරිමස්මිං අත්ථෙ ආධාරෙ භුම්මං, දුතියස්මිං විසයෙ. සුඛුමාලත්තනෙනාති ඉමිනා තස්සා වාචාය මුදුසණ්හභාවමාහ. අපලිබුද්ධාය පිත්තසෙම්හාදීහි. සන්දිට්ඨං සබ්බං දස්සෙත්වා විය එකදෙසකථනං. විලම්බිතං සණිකං චිරායිත්වා කථනං. ‘‘සන්දිද්ධවිලම්බිතාදී’’ති වා පාඨො. තත්ථ සන්දිද්ධං සන්දෙහජනකං. ආදි-සද්දෙන ඛලිතානුකඩ්ඪිතාදිං සඞ්ගණ්හාති. ආදිමජ්ඣපරියොසානං පාකටං කත්වාති ඉමිනා චස්ස වාචාය අත්ථපාරිපූරිං වදන්ති.

ຄຳວ່າ 'ມີບົດແລະພະຍັນຊະນະອັນກົມກ່ອມ' (ປະລິມັຍທະປະທະພະຍັນຊະນະ) ໄດ້ແກ່ ວາຈານັ້ນມີບົດ, ພະຍັນຊະນະ ແລະອັກສອນອັນກົມກ່ອມ ເພາະບໍ່ບົກພ່ອງໃນທີ່ໃດໆ ດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຖານແລະກອນ ແລະດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງການສຶກສາ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຄຳວ່າ 'ບົດ' ໄດ້ແກ່ ນາມເປັນຕົ້ນ ເພາະເປັນເຄື່ອງເຂົ້າເຖິງເນື້ອຄວາມ, ຄຳວ່າ 'ພະຍັນຊະນະ' ໄດ້ແກ່ ປະໂຫຍກ ເພາະສະແດງເນື້ອຄວາມຕາມທີ່ປະສົງ, ວາຈານັ້ນຊື່ວ່າ ມີບົດແລະພະຍັນຊະນະອັນກົມກ່ອມ ເພາະຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງບົດແລະພະຍັນຊະນະເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ວາກກະຣະນະ' (ການປາກເວົ້າ) ໄດ້ແກ່ ວາຈານັ້ນເອງເປັນເຄື່ອງມື ເພາະເປັນເຄື່ອງມືໃນການເຮັດໃຫ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມ, ໄດ້ແກ່ ສຽງທີ່ເປັ່ງອອກມາ. ຄຳວ່າ 'ຂອງພາມນັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ບໍລິບູນດ້ວຍຄຸນຂອງພາມນັ້ນ ຫຼືເພາະເນື້ອຄວາມທີ່ພາມນັ້ນຈະເພິ່ງກ່າວ. ຄຳວ່າ 'ປູເຣ' ໄດ້ແກ່ ໃນຄວາມບໍລິບູນ. ແລະຄຳວ່າ 'ປູເຣ' ນີ້ ໃນເນື້ອຄວາມທຳອິດ ເປັນວິພັດພູມມະ (ສັດຕະມີວິພັດ) 在ອັດອາທາຣະ (ທີ່ຮອງຮັບ), ໃນເນື້ອຄວາມທີສອງ ເປັນອັດວິສັຍ (ຂອບເຂດ). ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເພາະຄວາມເປັນຂອງລະອຽດອ່ອນ' ນີ້ ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມອ່ອນໂຍນແລະລະອຽດອ່ອນແຫ່ງວາຈານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອັນບໍ່ມີສິ່ງກີດຂວາງ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີດີແລະສະເໝດເປັນຕົ້ນກີດຂວາງ. ຄຳວ່າ 'ສັນທິດຖັງ' ໄດ້ແກ່ ການກ່າວພຽງບາງສ່ວນ ເໝືອນດັ່ງສະແດງໃຫ້ເຫັນທັງໝົດ. ຄຳວ່າ 'ວິລັມພິຕັງ' ໄດ້ແກ່ ການກ່າວຊ້າໆ ຖ່ວງເວລາໄວ້. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ມີບົດບາລີວ່າ 'ສັນທິດທະວິລັມພິຕາທີ' ດັ່ງນີ້ກໍມີ. ໃນບົດນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ສັນທິດທະ' ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມສົງໄສ. ດ້ວຍສັບວ່າ 'ອາທິ' ທ່ານສົງເຄາະເອົາການກ່າວພາດ, ການກ່າວລາກສຽງ ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເຮັດໃຫ້ປາກົດທັງເບື້ອງຕົ້ນ, ທ່າມກາງ ແລະທີ່ສຸດ' ນີ້ ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງເນື້ອຄວາມຂອງວາຈານັ້ນ.

425. සදිසාති එකදෙසෙන සදිසා. න හි බුද්ධානං ගුණෙහි සබ්බථා සදිසා කෙචිපි ගුණා අඤ්ඤෙසු ලබ්භන්ති. ඉතරෙති අත්තනො ගුණෙහි අසදිසගුණෙ. ඉදන්ති ඉදං අත්ථජාතං. ගොපදකන්ති ගාවියා පදෙ ඨිතඋදකං. කුලපරියායෙනාති කුලානුක්කමෙන.

໔໒໕. ຄຳວ່າ 'ຄ້າຍຄືກັນ' (ສະທິສາ) ໄດ້ແກ່ ຄ້າຍຄືກັນພຽງບາງສ່ວນ. ເພາະວ່າ ຄຸນວິເສດໃດໆ ທີ່ຄ້າຍຄືກັນໂດຍປະການທັງປວງກັບພະຄຸນຂອງພະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ມີໃນບຸກຄົນອື່ນ. ຄຳວ່າ 'ຄົນອື່ນໆ' (ອิຕະເຣ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຄຸນບໍ່ຄ້າຍຄືກັນກັບຄຸນຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ 'ນີ້' (ອິທັງ) ໄດ້ແກ່ ເນື້ອຄວາມນີ້. ຄຳວ່າ 'ໂຄປະທະກະ' ໄດ້ແກ່ ນ້ຳທີ່ຂັງຢູ່ໃນຮອຍຕີນງົວ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍລຳດັບຕະກູນ' (ກຸລະປະຣິຍາເຍນະ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍລຳດັບແຫ່ງຕະກູນ.

තත්ථාති [Pg.192] මඤ්චකෙ. සීහසෙය්‍යං කප්පෙසීති යථා රාහු අසුරින්දො ආයාමතො විත්ථාරතො උබ්බෙධතො ච භගවතො රූපකායස්ස පරිච්ඡෙදං ගහෙතුං න සක්කොති, තථාරූපං ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොන්තො සීහසෙය්‍යං කප්පෙසි.

ຄຳວ່າ 'ໃນທີ່ນັ້ນ' (ຕັດຖະ) ໄດ້ແກ່ ເທິງຕຽງ. ຄຳວ່າ 'ສຳເລັດການນອນຢ່າງລາຊະສີ' (ສີຫະເສຍຍັງ ກັບເປສິ) ໄດ້ແກ່ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງບັນດານອິດທາພິສັງຂານ ເຊິ່ງມີອານຸພາບທີ່ເຮັດໃຫ້ອະສຸຣິນທະຣາຫູ ບໍ່ສາມາດກຳນົດຂະໜາດພະວໍລະກາຍຂອງພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ໂດຍຄວາມຍາວ, ຄວາມກວ້າງ ແລະຄວາມສູງໄດ້ ແລ້ວຈຶ່ງຊົງສຳເລັດການນອນຢ່າງລາຊະສີ.

පරිසුද්ධට්ඨෙන අරියන්ති ආහ ‘‘අරියං උත්තමං පරිසුද්ධ’’න්ති. අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලං, න සුඛවිපාකට්ඨෙන. කත්ථචි චතුරාසීති පාණසහස්සානි කත්ථචි අපරිමාණාපි දෙවමනුස්සා යස්මා චතුවීසතියා ඨානෙසු අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යා අපරිමෙය්‍යා මග්ගඵලාමතං පිවන්ති. කොටිසතසහස්සාදිපරිමාණෙනපි බහූ එව. තස්මා අනුත්තරාචාරසික්ඛාපනවසෙනෙව භගවා බහූනං ආචරියො. තෙති කාමරාගතො අඤ්ඤෙ භගවතා පහීනකිලෙසෙ.

ທ່ານກ່າວວ່າ 'ອະລິຍະ' ເພາະອັດວ່າບໍລິສຸດ ດັ່ງຄຳວ່າ 'ອະລິຍະ ຄື ຍອດຢ້ຽມ ບໍລິສຸດ'. ຊື່ວ່າ 'ກຸສົນ' ເພາະອັດວ່າບໍ່ມີໂທດ ບໍ່ແມ່ນເພາະອັດວ່າມີວິບາກເປັນສຸກ. ເພາະວ່າ ໃນບາງແຫ່ງ ເຫຼົ່າເທວະດາແລະມະນຸດ ໘໔,໐໐໐ ບາງແຫ່ງກໍມີຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍຫາປະມານບໍ່ໄດ້ ຍ່ອມດື່ມນ້ຳອຳມະລິດຄືມັກແລະຜົນ ໃນສະຖານທີ່ ໒໔ ແຫ່ງ ເປັນຈຳນວນອະສົງໄຂແລະຫາປະມານບໍ່ໄດ້. ເຖິງແມ່ນຈະມີປະມານແສນໂກດເປັນຕົ້ນ ກໍຍັງຖືວ່າຫຼາຍຢູ່ດີ. ເພາະສະນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຊື່ວ່າເປັນອາດຈານຂອງຄົນເປັນຈຳນວນຫຼາຍ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຊົງແນະນຳອະນຸດຕະຣະຈະຣິຍາ (ຄວາມປະພຶດອັນຍອດຢ້ຽມ). ຄຳວ່າ 'ເຫຼົ່ານັ້ນ' (ເຕ) ໄດ້ແກ່ ກິເລດອື່ນໆ ນອກຈາກກາມະຣາຄະ ທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງລະໄດ້ແລ້ວ.

අපාපපුරෙක්ඛාරොති අපාපෙහි පුරක්ඛරීයති, න වා පාපං පුරතො කරොතීතිපි අපාපපුරෙක්ඛාරොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අපාපෙ නව ලොකුත්තරධම්මෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අපාපෙති පාපපපටිපක්ඛෙ පාපරහිතෙ ච. බ්‍රහ්මනි භවා, බ්‍රහ්මුනො වා හිතා ගරුකරණාදිනා, බ්‍රහ්මානං වා මග්ගං ජානාතීති බ්‍රහ්මඤ්ඤා, තස්සා බ්‍රහ්මඤ්ඤාය පජාය.

ຄຳວ່າ 'ອະປາປະປຸເຣກຂາໂຣ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ຄົນທັງຫຼາຍຜູ້ບໍ່ມີບາບແວດລ້ອມ (ບູຊາ) ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຜູ້ບໍ່ເຮັດບາບໄວ້ຂ້າງໜ້າ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ອະປາເປ ນະວະ ໂລກຸດຕະຣະທັມເມ' (ທຳມະອັນບໍ່ມີບາບ ຄື ໂລກຸດຕະຣະທຳ ໙). ໃນບົດນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ອະປາປະ' ໄດ້ແກ່ ທຳມະອັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ບາບ ແລະປາສະຈາກບາບ. ຄຳວ່າ 'ພຣາມມະນັນຍະ' (ຄວາມເປັນພາມ) ໄດ້ແກ່ ທຳມະທີ່ມີຢູ່ໃນພົມ ຫຼືເກີດແກ່ພົມ ດ້ວຍການເຮັດຄວາມເຄົາລົບເປັນຕົ້ນ, ຫຼືຊື່ວ່າ ພຣາມມະນັນຍະ ເພາະຮູ້ຫົນທາງຂອງພົມທັງຫຼາຍ, ຄຳວ່າ 'ແກ່ໝູ່ສັດຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມເປັນພາມນັ້ນ' (ຕັສສາ ພຣາມມະນັນຍາຍະ ປະຊາຍະ).

තිරොරට්ඨා තිරොජනපදාති එත්ථ රජ්ජං රට්ඨං රාජන්ති රාජානො එතෙනාති කත්වා. තදෙකදෙසභූතා පදෙසා පන ජනපදො ජනා පජ්ජන්ති එත්ථ සුඛජීවිකං පාපුණන්තීති කත්වා. පුච්ඡාය දොසං සල්ලක්ඛෙත්වාති සම්බන්ධො. භගවා විස්සජ්ජෙති තෙසං උපනිස්සයසම්පත්තිං චින්තෙත්වාති අධිප්පායො. නවකාති ආගන්තුකභාවෙන අම්හාකං අභිනවා.

ຄຳວ່າ 'ຕິໂຣຣັດຖາ ຕິໂຣຊະນະປະທາ' (ຈາກຕ່າງລັດ ຈາກຕ່າງຊົນນະບົດ) ໃນບົດນັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ລັດ' (ຣັດຖະ) ໄດ້ແກ່ ລາຊະອານາຈັກ ເພາະອັດວ່າ ພະຣາຊາທັງຫຼາຍຊົງຮຸ່ງເຮືອງດ້ວຍແວ່ນແຄວ້ນນີ້. ສ່ວນດິນແດນອັນເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງລັດນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ຊົນນະບົດ' (ຊະນະປະທະ) ເພາະອັດວ່າ ຜູ້ຄົນທັງຫຼາຍຍ່ອມເຂົ້າໄປອາໄສຢູ່ ຄື ໄດ້ຮັບການດຳລົງຊີວິດຢ່າງເປັນສຸກໃນດິນແດນນີ້. ບົດວ່າ 'ເພາະກຳນົດຮູ້ໂທດແຫ່ງຄຳຖາມ' ມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນ. ອະທિບາຍວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງພະຍາກອນ (ຕອບ) ເພາະຊົງຄຳນຶງເຖິງຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງອຸປະນິໄສຂອງພວກເຂົາ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ໃໝ່' (ນະວະກາ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມາໃໝ່ສຳລັບພວກເຮົາ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມາຈາກຕ່າງຖິ່ນ.

426. ඔපාතෙති නිප්පාතෙතීති අත්ථො. තථාභූතො ච තත්ථ පෙසිතා හොතීති වුත්තං ‘‘පවෙසෙතී’’ති. සංපුරක්ඛරොන්තීති සක්කච්චං පුබ්බඞ්ගමං කරොන්ති. තෙනාහ ‘‘පුරතො කත්වා විචරන්තී’’ති.

໔໒໖. ຄຳວ່າ 'ໂອປາເຕຕິ' ມີອັດວ່າ ເຮັດໃຫ້ຕົກໄປ (ນິບປາເຕຕິ). ແລະບຸກຄົນຜູ້ເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຍ່ອມຖືກສົ່ງໄປໃນທີ່ນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພາເຂົ້າໄປ' (ປະເວເສຕິ). ຄຳວ່າ 'ສັງປຸຣັກຂະຣົນຕິ' ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ເປັນຜູ້ນຳໜ້າໂດຍເຄົາລົບ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແວດລ້ອມ (ຫ້ອມລ້ອມ) ໄປ' (ປຸຣະໂຕ ກັດວາ ວິຈະຣັນຕິ).

427. සුද්දෙ බහි කත්වා රහො සාසිතබ්බට්ඨෙන මන්තා එව තංතංඅත්ථපටිපත්තිහෙතුතාය පදන්ති මන්තපදං වෙදං. තෙනාහ ‘‘වෙදො’’ති. එවං කිරාති පරම්පරභාවෙන ආභතන්ති ආචරියපරම්පරාය ආභතං. පාවචනසඞ්ඛාතසම්පත්තියාති [Pg.193] පමුඛවචනම්හි උදත්තාදිසම්පත්තියා. සාවිත්තිආදීහි ඡන්දබන්ධෙහි වග්ගබන්ධෙහි චාති ගායත්තීආදීහි අජ්ඣායානුවාකාදීහි ඡන්දබන්ධෙහි ච වග්ගබන්ධෙහි ච. සම්පාදෙත්වාති පදසම්පත්තිං අහාපෙත්වා. පවත්තාරොති වා පාවචනවසෙන වත්තාරො. සජ්ඣායිතන්ති ගායනවසෙන සජ්ඣායිතං, තං පන පදෙනෙව ඉච්ඡිතන්ති ආහ ‘‘පදසම්පත්තිවසෙනා’’ති. අඤ්ඤෙසං වුත්තන්ති පාවචනවසෙන අඤ්ඤෙසං වුත්තං. රාසිකතන්ති ඉරුවෙදයජුවෙදසාමවෙදාදිවසෙන, තත්ථාපි පච්චෙකං මන්තබ්‍රහ්මාදිවසෙන අජ්ඣායානුවාකාදිවසෙන රාසිකතං. දිබ්බෙන චක්ඛුනා ඔලොකෙත්වාති දිබ්බචක්ඛුපරිභණ්ඩෙන යථාකම්මූපගඤාණෙන සත්තානං කම්මස්සකතං, පච්චක්ඛතො දස්සනට්ඨෙන දිබ්බචක්ඛුසදිසෙන පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අතීතකප්පෙ බ්‍රාහ්මණානං මන්තජ්ඣෙනවිධිඤ්ච ඔලොකෙත්වා. පාවචනෙන සහ සංසන්දෙත්වාති කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස යං වචනං වට්ටසන්නිස්සිතං, තෙන සහ අවිරුද්ධං කත්වා. න හි තෙසං විවට්ටසන්නිස්සිතො අත්ථො පච්චක්ඛො හොති. අපරාපරෙති අට්ඨකාදීහි අපරාපරෙ, පච්ඡිමා ඔක්කාකරාජකාලාදීසු උප්පන්නා. පක්ඛිපිත්වාති අට්ඨකාදීහි ගන්ථිතමන්තපදෙසු කිලෙසසන්නිස්සිතපදානං තත්ථ තත්ථ පදෙ පක්ඛිපනං කත්වා. විරුද්ධෙ අකංසූති බ්‍රාහ්මණධම්මිකසුත්තාදීසු (ඛු. නි. බ්‍රාහ්මණධම්මිකසුත්තං) ආගතනයෙනෙව සංකිලෙසිකත්ථදීපනතො පච්චනීකභූතෙ අකංසු.

໔໒໗. ຄຳວ່າ 'ມົນຕະປະທະ' (ບົດແຫ່ງມົນ) ໄດ້ແກ່ ພະເວດ ເພາະອັດວ່າ ເປັນມົນທີ່ເພິ່ງສັ່ງສອນໃນທີ່ລັບ ໂດຍກັນຄົນສູດ (ຄົນວັນນະຕ່ຳ) ໄວ້ພາຍນອກ ແລະເປັນບົດ ເພາະເປັນເຫດແຫ່ງການປະຕິບັດເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພະເວດ' (ເວໂທ). ຄຳວ່າ 'ໄດ້ຍິນວ່າຢ່າງນີ້' (ເອວັງ ກิຣະ) ໄດ້ແກ່ ນຳສືບໆ ກັນມາໂດຍຄວາມເປັນສາຍບໍ່ຂາດສາຍ ຄື ນຳສືບໆ ກັນມາໂດຍອາຈານສືບຕໍ່ກັນມາ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມອັນກ່າວຄືປາວະຈະນະ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງສຽງສູງເປັນຕົ້ນ ໃນຄຳເວົ້າອັນເປັນປະທານ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍສັນທະແລະວັກ ມີສາວິດຕີເປັນຕົ້ນ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍສັນທະມີກາຍັດຕີເປັນຕົ້ນ ແລະດ້ວຍວັກມີອັດຊາຍະແລະອະນຸວາກະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃຫ້ເຖິງພ້ອມແລ້ວ' (ສັມປາເທດວາ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍບໍ່ໃຫ້ເສຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງບົດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຄຳວ່າ 'ຜູ້ກ່າວ' (ປະວັດຕາໂຣ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປາວະຈະນະ. ຄຳວ່າ 'ສາທະຍາຍແລ້ວ' (ສັດຊາຍິຕັງ) ໄດ້ແກ່ ສາທະຍາຍໂດຍທຳນອງຂັບຮ້ອງ, ແຕ່ການສາທະຍາຍນັ້ນ ທ່ານປະສົງເອົາດ້ວຍບົດນັ້ນເອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງບົດ'. ຄຳວ່າ 'ກ່າວແກ່ຄົນອື່ນໆ' ໄດ້ແກ່ ກ່າວແກ່ຄົນອື່ນໆ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປາວະຈະນະ. ຄຳວ່າ 'ຮວບຮວມໄວ້' (ຣາສິກະຕັງ) ໄດ້ແກ່ ຮວບຮວມໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອິຣຸເວດ, ຍະຊຸເວດ ແລະສາມະເວດເປັນຕົ້ນ, ແລະໃນເວດເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍຮວບຮວມໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງມົນແລະພຣາມມະນະເປັນຕົ້ນ ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດຊາຍະແລະອະນຸວາກະເປັນຕົ້ນໃນແຕ່ລະຢ່າງ. ຄຳວ່າ 'ກວດເບິ່ງດ້ວຍທິບພະຍະຈັກຂຸ' ໄດ້ແກ່ ກວດເບິ່ງຄວາມມີກຳເປັນຂອງຕົນຂອງສັດທັງຫຼາຍ ດ້ວຍຍານຕາມສົ່ງກຳ (ຍະຖາກັມມູປະຄະຍານ) ອັນເປັນບໍລິວານແຫ່ງທິບພະຍະຈັກຂຸ, ແລະກວດເບິ່ງວິທີການເລົ່າຮຽນມົນຂອງພວກພາມໃນກັບທີ່ລ່ວງມາແລ້ວ ດ້ວຍປຸບເພນิວາສານຸສະຕິຍານ ອັນຄ້າຍຄືກັບທິບພະຍະຈັກຂຸ ເພາະອັດວ່າເປັນເຄື່ອງເຫັນປະຈັກຕາ. ຄຳວ່າ 'ທຽບຄຽງກັບປາວະຈະນະ' ໄດ້ແກ່ ເຮັດບໍ່ໃຫ້ຂັດແຍ້ງກັບພະດຳລັດຂອງພະກັດສະປະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ທີ່ກ່ຽວເນື່ອງກັບວັດຕະສົງສານ. ເພາະວ່າ ເນື້ອຄວາມທີ່ກ່ຽວເນື່ອງກັບວິວັດຕະສົງສານ ຍ່ອມບໍ່ປາກົດແກ່ຕາຂອງພວກເຂົາ. ຄຳວ່າ 'ຕໍ່ໆ ມາ' (ອະປະຣາປະຣາ) ໄດ້ແກ່ ພວກພາມຄົນຕໍ່ໆ ມາ ມີພາມຊື່ອັດຖະກະເປັນຕົ້ນ ຜູ້ເກີດໃນສະໄໝຫຼັງໆ ມີສະໄໝຂອງພະເຈົ້າອົກກາກະລາດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ແຊກໃສ່' (ປັກຂິປິຕວາ) ໄດ້ແກ່ ການແຊກບົດທີ່ກ່ຽວເນື່ອງດ້ວຍກິເລດ ເຂົ້າໄປໃນບົດແຫ່ງມົນທີ່ພວກພາມມີອັດຖະກະເປັນຕົ້ນແຕ່ງໄວ້ ໃນບົດນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ 'ໄດ້ເຮັດໃຫ້ຂັດແຍ້ງ' (ວິຣຸດເທີ ອະກັງສຸ) ໄດ້ແກ່ ໄດ້ເຮັດໃຫ້ເປັນປະຕິປັກ ເພາະສະແດງເນື້ອຄວາມອັນເປັນໄປເພື່ອຄວາມເສົ້າໝອງ ໂດຍນຳນອງທີ່ມາໃນພຣາມມະນະທັມມິກະສູດເປັນຕົ້ນ (ຂຸທທະກະນິກາຍ ສຸຕຕະນິບາດ ພຣາມມະນະທັມມິກະສູດ).

428. පටිපාටියා ඝටිතාති පටිපාටියා සම්බද්ධා. පරම්පරසංසත්තාති ආදානියාය යට්ඨියා සංසත්තා. තෙනාහ ‘‘යට්ඨිග්ගාහකෙන චක්ඛුමතා’’ති. පුරිමස්සාති මණ්ඩලාකාරෙන ඨිතාය අන්ධවෙණියා සබ්බපුරිමස්ස හත්ථෙන සබ්බපච්ඡිමස්ස කච්ඡං ගණ්හාපෙත්වා. දිවසම්පීති අනෙකදිවසම්පි. චක්ඛුස්ස අනාගතභවං ඤත්වා යථාඅක්කන්තට්ඨානෙයෙව අනුපතිත්වා අක්කමනංව සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘කහං චක්ඛුමා කහං මග්ගො’’ති පරිවෙදිත්වා.

໔໒໘. ຄຳວ່າ 'ຜູກກັນໄວ້ຕາມລຳດັບ' (ປະຕິປາຕິຍາ ຄະຕິຕາ) ໄດ້ແກ່ ເຊື່ອມຕໍ່ກັນໄວ້ຕາມລຳດັບ. ຄຳວ່າ 'ເກາະກັນເປັນສາຍ' (ປະຣັມປະຣາສັງສັດຕາ) ໄດ້ແກ່ ເກາະກັນໄວ້ດ້ວຍໄມ້ເທົ້າທີ່ຖື. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍຄົນມີຕາຜູ້ຖືໄມ້ເທົ້າ'. ຄຳວ່າ 'ຂອງຄົນຂ้างໜ້າ' (ປຸຣິມັສສະ) ໄດ້ແກ່ ໃນແຖວຄົນຕາບອດທີ່ຢືນເປັນວົງກົມ ໃຫ້ຄົນສຸດທ້າຍຈັບຂີ້ແຮ້ຂອງຄົນທຳອິດດ້ວຍມື. ຄຳວ່າ 'ເຖິງແມ່ນວັນ' (ທິວະສັມປິ) ໄດ້ແກ່ ເຖິງແມ່ນຫຼາຍວັນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະຮູ້ຄວາມບໍ່ມີແຫ່ງຈັກຂຸ' ໄດ້ແກ່ ເພາະກຳນົດຮູ້ການຢຽບຍ່ຳລົງໄປໃນທີ່ທີ່ຢຽບແລ້ວນັ້ນເອງ ແລ້ວຮ້ອງໄຫ້ຄ່ຳຄວນວ່າ 'ຄົນມີຕາຢູ່ໃສ ທາງຢູ່ໃສ'.

පාළිආගතෙසු ද්වීසූති සද්ධා අනුස්සවොති ඉමෙසු ද්වීසු. එවරූපෙති යථා සද්ධානුස්සවා, එවරූපෙ එව පච්චක්ඛගාහිනොති අත්ථො. තයොති රුචිආකාරපරිවිතක්කදිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියො. භූතවිපාකාති භූතත්ථනිට්ඨායකා අධිප්පෙතත්ථසාධකා, වුත්තවිපරියායෙන අභූතත්ථවිපාකා වෙදිතබ්බා[Pg.194]. එත්ථාති එතෙසු සද්ධායිතාදිවත්ථූසු. එකංසෙනෙව නිට්ඨං ගන්තුං නාලං අනෙකන්තිකත්තා සද්ධාදිග්ගාහස්ස. උපරි පුච්ඡාය මග්ගං විවරිත්වා ඨපෙසි සච්චානුරක්ඛාය ඤාතුකාමතාය උප්පාදිතත්තා. පස්සති හි භගවා – මයා ‘‘සච්චමනුරක්ඛතා…පෙ… නිට්ඨං ගන්තු’’න්ති වුත්තෙ සච්චානුරක්ඛණං ඤාතුකාමො මාණවො ‘‘කිත්තාවතා’’තිආදිනා පුච්ඡිස්සති, තස්ස තං විස්සජ්ජෙත්වා සච්චානුබොධෙ පුච්ඡාය අවසරං දත්වා තස්ස උපනිස්සයෙ උපකාරධම්මෙ කථෙස්සාමීති. තෙන වුත්තං – ‘‘උපරි පුච්ඡාය මග්ගං විවරිත්වා ඨපෙසී’’ති.

ຄຳວ່າ 'ໃນທຳມະ ໒ ປະການທີ່ມາໃນພະບາລີ' ໄດ້ແກ່ ໃນທຳມະ ໒ ປະການນີ້ ຄື ສັດທາ ແລະອະນຸສສະວະ (ການຟັງຕາມກັນມາ). ຄຳວ່າ 'ມີຢ່າງນີ້ເປັນຮູບ' (ເອວະຣູເປ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຖືເອົາໂດຍປະຈັກຕາໃນທຳມະທີ່ມີສະພາບຢ່າງນີ້ ເຊັ່ນ ສັດທາແລະອະນຸສສະວະ. ຄຳວ່າ '໓ ປະການ' (ຕະໂຍ) ໄດ້ແກ່ ຣຸຈິ (ຄວາມພໍໃຈ), ອາການປະຣິວິຕົກ (ການຕຶກຕອງຕາມອາການ) ແລະທິດຖິນິດຊານັກkhັນຕິ (ຄວາມເພັ່ງເລັງດ້ວຍຄວາມເຫັນພ້ອງ). ຄຳວ່າ 'ມີວິບາກເປັນຈິງ' (ພູຕະວິປາກາ) ໄດ້ແກ່ ມີຜົນສຳເລັດໃນເນື້ອຄວາມທີ່ເປັນຈິງ ຄື ເຮັດໃຫ້ເນື້ອຄວາມທີ່ປະສົງສຳເລັດ, ສ່ວນທຳມະທີ່ມີວິບາກບໍ່ເປັນຈິງ ເພິ່ງຊາບໂດຍນັຍກົງກັນຂ້າມກັບທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ໃນທຳມະເຫຼົ່ານີ້' (ເອດຖະ) ໄດ້ແກ່ ໃນວັດຖຸມີສັດທາເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້. ການຖືເອົາດ້ວຍສັດທາເປັນຕົ້ນ ບໍ່ຄວນເຖິງຄວາມຕົກລົງໂດຍສ່ວນດຽວ ເພາະບໍ່ແນ່ນອນ. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງເປີດທາງໄວ້ເພື່ອຄຳຖາມໃນພາຍຫຼັງ ເພາະຄວາມທີ່ຄວາມຢາກຮູ້ໃນການຮັກສາສັດຈະເກີດຂຶ້ນແລ້ວ. ເພາະວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງເຫັນວ່າ 'ເມື່ອເຮົາກ່າວວ່າ ຜູ້ຮັກສາສັດຈະ...ເຖິງຄວາມຕົກລົງ... ມານົບຜູ້ຢາກຮູ້ການຮັກສາສັດຈະ ຈະຖາມດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ ພຽງເທົ່າໃດໜໍ, ເຮົາຈະແກ້ຄຳຖາມນັ້ນຂອງເຂົາ ແລ້ວໃຫ້ໂອກາດຖາມໃນເລື່ອງການຕັດສະຮູ້ສັດຈະ ແລະຈະສະແດງທຳມະອັນເປັນອຸປະການະແກ່ອຸປະນິໄສຂອງເຂົາ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຊົງເປີດທາງໄວ້ເພື່ອຄຳຖາມໃນພາຍຫຼັງ'.

430. අත්තානඤ්ඤෙව සන්ධාය වදති, යතො වුත්තං පාළියං – ‘‘යං ඛො පනායමායස්මා ධම්මං දෙසෙති, ගම්භීරො සො ධම්මො දුද්දසො දුරනුබොධො’’තිආදි. ලුබ්භන්තීති ලොභනීයා යථා ‘‘අපායගමනීයා’’ති ආහ ‘‘ලොභනීයෙසු ධම්මෙසූති ලොභධම්මෙසූ’’ති. යථා වා රූපාදිධම්මා ලොභනීයා, එවං ලොභොති ආහ ‘‘ලොභනීයෙසු ධම්මෙසූති ලොභධම්මෙසූ’’ති. තෙනෙවාහ – ‘‘යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසතී’’ති (දී. නි. 2.400; ම. නි. 1.133; විභ. 203). එසෙ නයො සෙසපදද්වයෙපි.

໔໓໐. ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າຊົງກ່າວໝາຍເຖິງພະອົງເອງເທົ່ານັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນພະບາລີຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທຳມະໃດໜໍ ທີ່ທ່ານຜູ້ມີອາຍຸນີ້ສະແດງ ທຳມະນັ້ນເລິກເຊິ່ງ ເຫັນໄດ້ຍາກ ຮູ້ຕາມໄດ້ຍາກ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໂລພະນີຍາ' ໄດ້ແກ່ ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມໂລບ ເໝືອນດັ່ງຄຳວ່າ 'ອະປາຍະຄະມະນີຍາ' (ເປັນເຫດໃຫ້ໄປສູ່ອະບາຍ) ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນທຳມະອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມໂລບ ໄດ້ແກ່ ໃນໂລພະທຳທັງຫຼາຍ'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທຳມະມີຮູບເປັນຕົ້ນ ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມໂລບສັນໃດ ຄວາມໂລບກໍສັນນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນທຳມະອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມໂລບ ໄດ້ແກ່ ໃນໂລພະທຳທັງຫຼາຍ'. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສິ່ງໃດໃນໂລກທີ່ມີຮູບເປັນທີ່ຮັກ ທີ່ຍິນດີ ຕັນຫານີ້ເມື່ອຈະເກີດ ຍ່ອມເກີດໃນສິ່ງນີ້ ເມື່ອຈະຕັ້ງຢູ່ ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ໃນສິ່ງນີ້'. ນັຍນີ້ກໍມີໃນສອງບົດທີ່ເຫຼືອຄືກັນ.

432. නිවෙසෙතීති ඨපෙති පට්ඨපෙති. පයිරුපාසතීති උපට්ඨානවසෙන උපගන්ත්වා නිසීදති. සුය්‍යති එතෙනාති සොතන්ති ආහ ‘‘පසාදසොත’’න්ති. තඤ්හි සවනාය ඔදහිතබ්බන්ති. ධාරෙති සන්ධාරෙති තත්ථෙව මනං ඨපෙති. අත්ථතොති යථාවුත්තස්ස ධම්මස්ස අත්ථතො. කාරණතොති යුත්තිතො හෙතුදාහරණෙහි උපපත්තිතො. ඔලොකනන්ති එවමෙතන්ති යථාසභාවතො පඤ්ඤාචක්ඛුනා දට්ඨබ්බතං ඛමන්ති, තඤ්ච මහන්තස්ස මණිනො පජ්ජලන්තස්ස විය ආවිකත්වා අත්ථස්ස චිත්තෙ උපට්ඨානන්ති ආහ ‘‘ඉධා’’තිආදි. කත්තුකම්‍යතාඡන්දොති කත්තුකාමතාසඞ්ඛාතො කුසලච්ඡන්දො. වායමතීතිආදිතො චතුන්නම්පි වීරියානං වසෙන වායාමං පරක්කමං කරොති. මග්ගපධානං පදහතීති මග්ගාවහං මග්ගපරියාපන්නඤ්ච සම්මප්පධානං පදහති, පදහනවසෙන තං පරිපූරෙති. පරමසච්චන්ති අමොඝධම්මත්තා පරමත්ථසච්චං. සහජාතනාමකායෙනාති මග්ගපඤ්ඤාසහජාතනාමකායෙන. තදෙවාති තදෙව පරමසච්චං නිබ්බානං. තෙනෙවාහ – ‘‘සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන විභූතං පාකටං කරොන්තො පස්සතී’’ති.

໔໓໒. ຄຳວ່າ 'ນິເວເສຕິ' ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງໄວ້ ປະດິດສະຖານໄວ້. ຄຳວ່າ 'ພະຍິຣຸປາສະຕິ' ໄດ້ແກ່ ເຂົ້າໄປນັ່ງໃກ້ດ້ວຍການບຳລຸງ. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ປະສາດໂສດ' (ປະສາດຫູ) ເພາະອັດວ່າ ເປັນເຄື່ອງຟັງ. ເພາະວ່າ ໂສດນັ້ນ ບຸກຄົນເພິ່ງງ່ຽງລົງເພື່ອຟັງ. ຄຳວ່າ 'ຊົງໄວ້' (ທາເຣຕິ) ໄດ້ແກ່ ຊົງໄວ້ ຄື ຕັ້ງຈິດໄວ້ໃນທຳມະນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍເນື້ອຄວາມ' (ອັດຖະໂຕ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍເນື້ອຄວາມຂອງທຳມະຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍເຫດ' (ກາຣະນາໂຕ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມເໝາະສົມ ດ້ວຍການຍົກເຫດແລະຕົວຢ່າງມາສະແດງ. ຄຳວ່າ 'ການເພັ່ງເລັງ' (ໂອໂລກະນັງ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຄວນແກ່ການເຫັນດ້ວຍປັນຍາຈັກຂຸຕາມຄວາມເປັນຈິງວ່າ ຢ່າງນີ້ເປັນຢ່າງນີ້, ແລະການເຮັດເນື້ອຄວາມນັ້ນໃຫ້ປາກົດໃນຈິດ ເໝືອນດັ່ງແກ້ວມະນີດວງໃຫຍ່ທີ່ຮຸ່ງເຮືອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ໃນທຳມະນີ້' (ອິທະ). ຄຳວ່າ 'ຄວາມພໍໃຈ' (ສັນທະ) ໄດ້ແກ່ ກຸສົນສັນທະອັນກ່າວຄືຄວາມຢາກເຮັດ. ດ້ວຍບົດວ່າ 'ຍ່ອມພະຍາຍາມ' (ວາຍະມະຕິ) ເປັນຕົ້ນ ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມເຮັດຄວາມພະຍາຍາມ ຄວາມບາກບັ່ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມພຽນ ໔ ປະການ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມຕັ້ງຄວາມພຽນອັນເປັນປະທານແຫ່ງມັກ' ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມຕັ້ງຄວາມພຽນຊອບ (ສຳມາປະທານ) ອັນນຳມາຊຶ່ງມັກ ແລະອັນນັບເນື່ອງໃນມັກ, ຍ່ອມເຮັດຄວາມພຽນນັ້ນໃຫ້ບໍລິບູນດ້ວຍການຕັ້ງຄວາມພຽນ. ຄຳວ່າ 'ປະຣະມະສັດຈະ' (ປະໂຫຍດຢ່າງຍິ່ງ) ໄດ້ແກ່ ປະຣະມັດຖະສັດຈະ ເພາະເປັນທຳມະທີ່ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍນາມກາຍອັນເກີດຮ່ວມກັນ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍນາມກາຍອັນເກີດຮ່ວມກັບມັກປັນຍາ. ຄຳວ່າ 'ນັ້ນເອງ' (ຕະເທວະ) ໄດ້ແກ່ ພະນິພານອັນເປັນປະຣະມະສັດຈະນັ້ນເອງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມເຫັນເຮັດໃຫ້ແຈ້ງປາກົດ ດ້ວຍການບັນລຸຄືການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ'.

433-4. මග්ගානුබොධොති [Pg.195] මග්ගපටිපාටියා බොධො බුජ්ඣනං, යෙසං කිලෙසානං සමුච්ඡින්දනවසෙන මග්ගප්පටිවෙධො, තෙසං පටිපස්සම්භනවසෙන පවත්තමානං සාමඤ්ඤඵලං, මග්ගෙන පටිවිද්ධානි සච්චානි, පරමත්ථසච්චමෙව වා අනුරූපබුජ්ඣනන්ති අධිප්පායො. ‘‘සච්චානුප්පත්තීති ඵලසච්ඡිකිරියා’’ති වුත්තං. එවඤ්හි සති හෙට්ඨා වුත්තා සද්ධාපටිලාභාදයො ද්වාදස ධම්මා සච්චානුප්පත්තියා උපකාරා හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘තෙසංයෙවාති හෙට්ඨා වුත්තානං ද්වාදසන්න’’න්ති. නායං ‘‘තෙසංයෙවා’’ති පදස්ස අත්ථො. සතිපි කුසලවිපාකාදිභාවෙන නානත්තෙ වත්ථාරම්මණභූමිකිච්චාදිවසෙන පන සදිසාති උපායතොව මග්ගධම්මා ආසෙවිතා බහුලීකතා ඵලභූතාති වත්තබ්බතං අරහතීති තංසදිසෙ තබ්බොහාරං කත්වා ‘‘තෙසං මග්ගසම්පයුත්තධම්මාන’’න්ති වුත්තං. එවඤ්හි ආසෙවනාගහණං සමත්ථිතං, න අඤ්ඤථා. න හි එකචිත්තක්ඛණිකානං මග්ගධම්මානං ආසෙවනා, බහුලීකම්මං වා අත්ථීති. තුලනාති විපස්සනා. සා හි වුට්ඨානගාමිනිභූතා මග්ගප්පධානස්ස බහුකාරා තස්ස අභාවෙ මග්ගප්පධානස්සෙව අභාවතො, එවං උස්සාහො තුලනාය ඡන්දො උස්සාහස්ස බහුකාරොතිආදිනා හෙට්ඨිමස්ස උපරිමූපකාරතං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති ආහ – ‘‘ඉමිනා නයෙන සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໔໓໓-໔. ຄຳວ່າ 'ການຕັດສະຮູ້ຕາມມັກ' (ມັກຄານຸໂພໂທ) ໄດ້ແກ່ ການຮູ້ ການຕັດສະຮູ້ຕາມລຳດັບແຫ່ງມັກ, ອະທິບາຍວ່າ ໄດ້ແກ່ ສາມັນຍະຜົນອັນເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະຫງົບລະງັບກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ມັກແທງຕະຫຼອດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຕັດຂາດ, ຫຼືໄດ້ແກ່ ສັດຈະທັງຫຼາຍທີ່ມັກແທງຕະຫຼອດແລ້ວ, ຫຼືໄດ້ແກ່ ການຕັດສະຮູ້ຕາມສົມຄວນແກ່ປະຣະມັດຖະສັດຈະນັ້ນເອງ. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ການບັນລຸສັດຈະ ໄດ້ແກ່ ການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງຊຶ່ງຜົນ'. ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ທຳມະ ໑໒ ປະການ ມີການໄດ້ສັດທາເປັນຕົ້ນ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຫົນຫຼັງ ຍ່ອມເປັນອຸປະການະແກ່ການບັນລຸສັດຈະ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຫ່ງທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງທຳມະ ໑໒ ປະການທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຫົນຫຼັງ'. ນີ້ບໍ່ແມ່ນເນື້ອຄວາມຂອງບົດວ່າ 'ເຕສັງເຍວະ' (ແຫ່ງທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນເອງ). ແຕ່ເພາະມີຄວາມຄ້າຍຄືກັນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງວັດຖຸ, ອາຣົມ, ພູມ ແລະກິດເປັນຕົ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍຄວາມເປັນກຸສົນແລະວິບາກເປັນຕົ້ນກໍຕາມ, ທຳມະອັນເປັນຝ່າຍມັກທີ່ບຸກຄົນເສບຄົບ ເຮັດໃຫ້ຫຼາຍແລ້ວ ໂດຍຄວາມເປັນອຸບາຍ ຍ່ອມຄວນແກ່ການກ່າວວ່າ ເປັນຜົນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳໂວຫານໃນທຳມະທີ່ຄ້າຍຄືກັນນັ້ນວ່າ 'ແຫ່ງທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍມັກ'. ເພາະວ່າ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ການຖືເອົາການເສບຄົບ (ອາເສວະນະ) ຈຶ່ງເປັນອັນສຳເລັດປະໂຫຍດ, ບໍ່ແມ່ນໂດຍປະການອື່ນ. ເພາະວ່າ ການເສບຄົບ ຫຼືການເຮັດໃຫ້ຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ມັກຄະທຳທັງຫຼາຍອັນເປັນໄປໃນຂະນະຈິດດຽວ. ຄຳວ່າ 'ຕຸລະນາ' (ການພິຈາລະນາ) ໄດ້ແກ່ ວິປັດສະນາ. ເພາະວ່າ ວິປັດສະນານັ້ນ ເປັນວຸດຖານະຄາມິນີ (ນຳໄປສູ່ການອອກຈາກກິເລດ) ຍ່ອມມີອຸປະການະຫຼາຍແກ່ຄວາມພຽນອັນເປັນປະທານແຫ່ງມັກ ເພາະເມື່ອບໍ່ມີວິປັດສະນານັ້ນ ຄວາມພຽນອັນເປັນປະທານແຫ່ງມັກກໍຍ່ອມບໍ່ມີ, ສັນນັ້ນ ຄວາມອຸດສາຫະ ຍ່ອມມີອຸປະການະຫຼາຍແກ່ການພິຈາລະນາ, ຄວາມພໍໃຈ ຍ່ອມມີອຸປະການະຫຼາຍແກ່ຄວາມອຸດສາຫະເປັນຕົ້ນ, ຄວາມເປັນອຸປະການະແກ່ທຳມະເບື້ອງເທິງຂອງທຳມະເບື້ອງຕ່ຳ ບຸກຄົນເພິ່ງຮູ້ໄດ້ງ່າຍໂດຍແທ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພິ່ງຊາບເນື້ອຄວາມໃນບົດທັງປວງໂດຍນັຍນີ້'. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອເພິ່ງຮູ້ໄດ້ງ່າຍໂດຍແທ້.

චඞ්කීසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບແຫ່ງອັດຖະກະຖາຈັງກີສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

6. එසුකාරීසුත්තවණ්ණනා

໖. ອັດຖະກະຖາເອສຸການີສູດ

437. කොට්ඨාසන්ති මංසභාගං. ලග්ගාපෙය්‍යුන්ති න්හාරුනා වා වාකෙන වා බන්ධිත්වා පුරිසස්ස හත්ථෙ වා වසනගෙහෙ වා ඔලම්බනවසෙන බන්ධෙය්‍යුං. සත්ථධම්මන්ති සත්ථිකෙසු සත්ථවාහෙන පණෙතබ්බං ආණාධම්මං. තස්ස නික්ඛමනත්ථන්ති තං මූලං සත්ථිකෙහි නිත්ථරණත්ථං. පාපං අස්සාති පරිචරන්තස්ස පාරිචරියාය අහිතංව අස්ස. තෙනාහ ‘‘න සෙය්‍යො’’ති. උච්චකුලීනාදයො දුතියවාරාදීහි වුච්චන්ති, ඉධ උපධිවිපත්තිසම්පත්තියො පාපියාදිපදෙහි වුත්තාති අධිප්පායො. තෙනාහ – ‘‘පාපියොති පාපකො ලාමකො අත්තභාවො අස්සා’’ති. සෙය්‍යංසොති හිතකොට්ඨාසො, හිතසභාවොති අත්ථො. උච්චකුලීනතාති කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘උච්චාකුලීනත්තෙනා’’ති. ‘‘වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්සා’’තිආදීසු [Pg.196] (දී. නි. අට්ඨ. 1.305; 3.141; ම. නි. අට්ඨ. 2.425; උදා. 53; අප. අට්ඨ. 2.7.20; බු. වං. අට්ඨ. 4.4; චරියා. අට්ඨ. 1.නිදානකථා; 2.පකිණ්ණකකථා; දී. නි. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; සං. නි. ටී. 1.2.1; අ. නි. ටී. 1.1.1; වජිර. ටී. ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; සාරත්ථ. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; නෙත්ති. ටී. ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; ම. නි. ටී. 1.1) විය වණ්ණසද්දො ඉධ පසංසාපරියායොති ආහ ‘‘වෙස්සොපි හි උළාරවණ්ණො හොතී’’ති.

໔໓໗. ຄຳວ່າ Koṭṭhāsa (ສ່ວນ) ໄດ້ແກ່ ສ່ວນຊີ້ນ. ຄຳວ່າ Laggāpeyyuṃ (ພຶງໃຫ້ຫ້ອຍໄວ້) ໄດ້ແກ່ ຜູກດ້ວຍເສັ້ນເອັນ ຫຼື ເປືອກໄມ້ ແລ້ວມັດໄວ້ທີ່ມືຂອງບຸກຄົນ ຫຼື ຫ້ອຍໄວ້ໃນເຮືອນທີ່ຢູ່ອາໄສ. ຄຳວ່າ Satthadhamma (ທຳຂອງກອງກວຽນ) ໄດ້ແກ່ ກົດເກນ ຫຼື ຂໍ້ບັງຄັບ ທີ່ນາຍກອງກວຽນພຶງກຳນົດໄວ້ໃນລະຫວ່າງພວກພໍ່ຄ້າໃນກອງກວຽນ. ຄຳວ່າ Tassa nikkhamanattha (ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການອອກໄປຈາກສິ່ງນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຫຼຸດພົ້ນຈາກທຶນນັ້ນ ໂດຍພວກພໍ່ຄ້າໃນກອງກວຽນ. ຄຳວ່າ Pāpaṃ assa (ພຶງມີບາບ) ໄດ້ແກ່ ພຶງເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດແກ່ການບຳລຸງບຳເລີຂອງຜູ້ບຳລຸງບຳເລີ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “na seyyo” (ບໍ່ປະເສີດເລີຍ). ຄຳວ່າ Uccakulīna (ຜູ້ມີຕະກູນສູງ) ເປັນຕົ້ນ ຕັດໄວ້ໃນວາລະທີສອງເປັນຕົ້ນ, ໃນທີ່ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ ອຸປະທິວິບັດ ແລະ ອຸປະທິສົມບັດ ຕັດໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ pāpiya (ຊົ່ວຊ້າກວ່າ) ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “pāpiyo ໄດ້ແກ່ ອັດຕະພາບທີ່ຊົ່ວຊ້າ ເລວທາມ ພຶງມີແກ່ຜູ້ນັ້ນ”. ຄຳວ່າ Seyyaṃso ໄດ້ແກ່ ສ່ວນທີ່ເປັນປະໂຫຍດ, ອະທິບາຍວ່າ ມີສະພາວະທີ່ເປັນປະໂຫຍດ. ຄຳວ່າ Uccakulīnatā ເປັນປັດຈັດຕະວະຈະນະ (ປະຖົມມະວິພັດ) ໃນຄວາມໝາຍຂອງກະຣະນະ (ຕະຕິຍາວິພັດ) ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “uccākulīnattena” (ໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ມີຕະກູນສູງ). ເໝືອນໃນຄຳວ່າ “vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa” (ຄຸນຄວາມດີຂອງພຣະຕຖາຄົດບໍ່ພຶງສິ້ນໄປ) ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ vaṇṇo (ວັນນະ) ໃນທີ່ນີ້ ເປັນຄຳແທນຂອງຄຳສັນລະເສີນ (pasaṃsā), ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “vessopi hi uḷāravaṇṇo hotī” (ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນແພດ (ເວດ) ກໍເປັນຜູ້ມີວັນນະອັນຍິ່ງໃຫຍ່ໄດ້).

440. ‘‘නිරවො පදසද්දො සොළාරගොත්තස්ස අකිණ්ණමත්තිකාපත්තො තිට්ඨෙය්‍ය අසඞ්ගචාරී’’ති වුත්තත්තා භික්ඛා චරිතබ්බාව, අයං තෙසං කුලධම්මොති අධිප්පායො. හරිත්වාති අපනෙත්වා. සත්තජීවො සත්තවාණිජකො. ගොපෙති රක්ඛතීති ගොපො, ආරක්ඛාධිකාරෙ නියුත්තො. අසන්ති ලූනන්ති තෙනාති අසිතං, ලවිත්තං. විවිධං භාරං ආභඤ්ජන්ති ඔලම්බන්ති එත්ථාති බ්‍යාභඞ්ගී, කාජං.

໔໔໐. ເພາະມີຄຳຕັດໄວ້ວ່າ “ສຽງເທົ້າຂອງຜູ້ມີຕະກູນໂສລາຣະ ຜູ້ມີບາດທີ່ພອກດ້ວຍດິນໜຽວ ຜູ້ທ່ຽວໄປໂດຍບໍ່ຕິດຂ້ອງ ພຶງງຽບສະຫງົບ”, ອະທິບາຍວ່າ ຄວນທ່ຽວບິນທະບາດແທ້ໆ, ນີ້ຄືກຸນລະທຳ (ທຳປະຈຳຕະກູນ) ຂອງພວກເຂົາ. ຄຳວ່າ Haritvā ໄດ້ແກ່ ນຳອອກໄປແລ້ວ. ຄຳວ່າ Sattajīva ໄດ້ແກ່ ພໍ່ຄ້າຂາຍສັດ. ຜູ້ໃດຍ່ອມຮັກສາ ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າ Gopo (ຄົນລ້ຽງສັດ), ໄດ້ແກ່ ຜູ້ທີ່ໄດ້ຮັບມອບໝາຍໃນໜ້າທີ່ຮັກສາ. ສິ່ງໃດທີ່ພວກເຂົາໃຊ້ກ່ຽວ, ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ Asitaṃ, ໄດ້ແກ່ ກ່ຽວ (ຫຼື ພ້າກ່ຽວເຂົ້າ). ພວກເຂົາຫ້ອຍຫາບຫາບຕ່າງໆ ໄວ້ໃນສິ່ງນີ້, ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ Byābhaṅgī, ໄດ້ແກ່ ຄານຫາບ.

441. අනුස්සරතොති අනුස්සරණහෙතු කුලවංසානුස්සරණක්ඛණෙ ඛත්තියොතිආදිනා සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තෙනාහ ‘‘පොරාණෙ…පෙ… අනුස්සරියමානෙ’’ති. උච්චනීචත්තජානනත්ථඤ්ච කුලවවත්ථානං කතං හොතීති ඛත්තියාදිකුලකම්මුනා තෙසං චතුන්නං වණ්ණානං සන්ධනං ජීවිකං පඤ්ඤපෙන්ති බ්‍රාහ්මණා, තථාගතො පන ලොකුත්තරධම්මමෙව පුරිසස්ස සන්ධනං පඤ්ඤපෙති තෙන සත්තස්ස ලොකග්ගභාවසිද්ධිතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໔໔໑. ຄຳວ່າ Anussarato (ເມື່ອລະນຶກເຖິງ) ໄດ້ແກ່ ເພາະເຫດແຫ່ງການລະນຶກເຖິງ ໃນຂະນະທີ່ລະນຶກເຖິງວົງຕະກູນ ຍ່ອມເຖິງການນັບວ່າ ເປັນກະສັດ ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “porāṇe...pe... anussariyamāne” (ເມື່ອລະນຶກເຖິງຕະກູນເກົ່າ... ຢູ່). ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ການກຳນົດຕະກູນ ຖືກເຮັດຂຶ້ນເພື່ອໃຫ້ຮູ້ຄວາມສູງ ແລະ ຄວາມຕ່ຳ, ພວກພຣາມຍ່ອມບັນຍັດການສືບຕໍ່ ຄື ການລ້ຽງຊີບ ຂອງວັນນະທັງສີ່ເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍການງານປະຈຳຕະກູນ ມີຕະກູນກະສັດເປັນຕົ້ນ, ສ່ວນພຣະຕຖາຄົດ ຍ່ອມບັນຍັດໂລກຸດຕະຣະທຳເທົ່ານັ້ນ ໃຫ້ເປັນການສືບຕໍ່ຂອງບຸກຄົນ ເພາະດ້ວຍໂລກຸດຕະຣະທຳນັ້ນ ຄວາມເປັນຜູ້ເລີດໃນໂລກຂອງສັດຈຶ່ງສຳເລັດໄດ້. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍແທ້ໆ.

එසුකාරීසුත්තවණ්ණනා ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບໃນເອສຸການີສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

7. ධනඤ්ජානිසුත්තවණ්ණනා

໗. ການອະທິບາຍທະນັນຊານີສູດ

445. රාජගහං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතපබ්බතස්සාති පණ්ඩවපබ්බතං සන්ධායාහ. රාජගහනගරස්ස දක්ඛිණදිසාභාගෙ පබ්බතස්ස සමීපෙ ඨිතො ජනපදො දක්ඛිණාගිරි. තණ්ඩුලපුටකානං පාලි එත්ථාති තණ්ඩුලපාලි. තස්ස [Pg.197] කිර ද්වාරසමීපෙ තණ්ඩුලවාණිජා තණ්ඩුලපසිබ්බකෙ විවරිත්වා පටිපාටියා ඨපෙත්වා නිසීදන්ති, තෙනස්ස ‘‘තණ්ඩුලපාලිද්වාර’’න්ති සමඤ්ඤා අහොසි. සබ්බමෙව සස්සං ගණ්හාතීති දලිද්දකස්සකානං දිවසපරිබ්බයමත්තමෙව විස්සජ්ජෙත්වා සබ්බමෙව ආයතො නිප්ඵන්නං ධඤ්ඤං ගණ්හාති. මන්දසස්සානීති මන්දනිප්ඵත්තිකානි සස්සානි.

໔໔໕. ຄຳວ່າ Rājagahaṃ parikkhipitvā ṭhitapabbatassa (ແຫ່ງພູເຂົາທີ່ຕັ້ງລ້ອມຮອບກຸງຣາຊະຄຶ) ພຣະອົງຕັດໝາຍເຖິງ ພູເຂົາປັດດວະ (ປັດດວະບັນພົດ). ຊົນນະບົດທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃກ້ພູເຂົາ ທາງທິດໃຕ້ຂອງກຸງຣາຊະຄຶ ຊື່ວ່າ ທັກຂິຣາກີຣີ (Dakkhiṇāgiri). ແຖວແຫ່ງກະສອບເຂົ້າສານ ມີຢູ່ໃນທີ່ນີ້ ດັ່ງນັ້ນ ທີ່ນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ Taṇḍulapāli (ແຖວເຂົ້າສານ). ໄດ້ຍິນວ່າ ທີ່ໃກ້ປະຕູເມືອງນັ້ນ ພວກພໍ່ຄ້າເຂົ້າສານໄດ້ເປີດກະສອບເຂົ້າສານ ແລ້ວວາງຕັ້ງໄວ້ຕາມລຳດັບ ແລ້ວນັ່ງຢູ່, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ປະຕູນັ້ນຈຶ່ງມີຊື່ຮຽກວ່າ “Taṇḍulapālidvāra” (ປະຕູແຖວເຂົ້າສານ). ຄຳວ່າ Sabbameva sassaṃ gaṇhāti (ຍ່ອມຖືເອົາພືດພັນທັງໝົດ) ໄດ້ແກ່ ເຫຼືອໄວ້ພຽງແຕ່ຄ່າໃຊ້ຈ່າຍປະຈຳວັນຂອງຊາວນາຜູ້ທຸກຍາກເທົ່ານັ້ນ ແລ້ວຖືເອົາເຂົ້າເປືອກທັງໝົດທີ່ຜະລິດໄດ້ໃນອະນາຄົດ. ຄຳວ່າ Mandasassāni ໄດ້ແກ່ ພືດພັນທີ່ໃຫ້ຜົນຜະລິດໜ້ອຍ.

446. ඉමිනා නයෙනාති දාසකම්මකරස්ස නිවාසනභත්තවෙත්තනානුප්පදානෙන මඞ්ගලදිවසෙසු ධනවත්ථාලඞ්කාරානුප්පදානාදිනා ච පොසෙතබ්බො. මිත්තාමච්චානං පියවචනඅත්ථචරියාසමානත්තතාදි මිත්තාමච්චකරණීයං කත්තබ්බං, තථා ඤාතිසාලොහිතානං. තත්ථ ආවාහවිවාහසම්බද්ධෙන ‘‘අම්හාකං ඉමෙ’’ති ඤායන්තීති ඤාතී, මාතාපිතාදිසම්බද්ධතාය සමානලොහිතාති සාලොහිතා. සම්මා දදන්තෙසුපි අසජ්ජනතො නත්ථි එතෙසං තිථීති අතිථි, තෙසං අත්තනා සමානපරිභොගවසෙන අතිථිකරණීයං කාතබ්බං, අතිථිබලීති අත්ථො. ඤාතකභූතපුබ්බා පෙත්තිවිසයං උපගතා පුබ්බපෙතා, දක්ඛිණෙය්‍යෙසු කාලෙන කාලං දානං දත්වා තෙසං උද්දිසනං පුබ්බපෙතකරණීයං, පෙතබලීති අත්ථො. ගන්ධපුප්ඵවිලෙපනජාලාභත්තෙහි කාලෙන කාලං දෙවතානං පූජා දෙවතාකරණීයං, දෙවතාබලීති අත්ථො, රාජකිච්චකරණං උපට්ඨානං රාජකරණීයං. අයම්පි කායොති අත්තනො කායං සන්ධාය වදති. ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති.

໔໔໖. ຄຳວ່າ Iminā nayena (ໂດຍທຳນອງນີ້) ໄດ້ແກ່ ພຶງລ້ຽງດູທາດ ແລະ ກຳມະກອນ ດ້ວຍການໃຫ້ທີ່ຢູ່ອາໄສ, ອາຫານ ແລະ ຄ່າຈ້າງ ແລະ ດ້ວຍການໃຫ້ຊັບ, ເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມ ແລະ ເຄື່ອງປະດັບ ເປັນຕົ້ນ ໃນວັນມຸງຄຸນຕ່າງໆ. ພຶງເຮັດກິດທີ່ຄວນເຮັດຕໍ່ມິດ ແລະ ອຳມາດ ມີການເວົ້າຈາໄພເລາະ, ການປະພຶດປະໂຫຍດ ແລະ ຄວາມເປັນຜູ້ມີຕົນສະເໝີ ເປັນຕົ້ນ, ແລະ ພຶງເຮັດຢ່າງນັ້ນຕໍ່ຍາດ ແລະ ສາໂລຫິດ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ບຸກຄົນທັງຫຼາຍທີ່ຮູ້ຈັກກັນໂດຍຄວາມກ່ຽວຂ້ອງທາງການແຕ່ງງານ (ອາວາຫະວິວາຫະ) ວ່າ “ຄົນເຫຼົ່ານີ້ເປັນຂອງພວກເຮົາ” ຊື່ວ່າ ຍາດ (ñātī), ບຸກຄົນທັງຫຼາຍທີ່ມີສາຍເລືອດດຽວກັນ ໂດຍຄວາມກ່ຽວຂ້ອງທາງມານດา ແລະ ບິດາ ຊື່ວ່າ ສາໂລຫິດ (sālohitā). ບຸກຄົນທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີວັນກຳນົດແນ່ນອນ ເພາະບໍ່ໄດ້ຕັ້ງໃຈຈະມາ ເຖິງແມ່ນເມື່ອເຈົ້າຂອງເຮືອນກຳລັງໃຫ້ທານຢູ່ກໍຕາມ ຊື່ວ່າ ແຂກ (atithi), ພຶງເຮັດກິດທີ່ຄວນເຮັດຕໍ່ແຂກເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍການໃຫ້ບໍລິໂພກຮ່ວມກັນກັບຕົນ, ອະທິບາຍວ່າ ອະຕິຖິພີ (atithibalī). ບຸກຄົນທັງຫຼາຍທີ່ເຄີຍເປັນຍາດມາກ່ອນ ແລ້ວເຂົ້າເຖິງເປດຕະວິໄສ ຊື່ວ່າ ປຸບພະເປດ (pubbapetā), ການຖວາຍທານໃນທັກຂິເນີຍຍະບຸກຄົນທັງຫຼາຍຕາມກາລະເວລາ ແລ້ວອຸທິດສ່ວນບຸນໃຫ້ພວກເຂົາ ຊື່ວ່າ ກິດທີ່ຄວນເຮັດຕໍ່ປຸບພະເປດ, ອະທິບາຍວ່າ ເປຕະພີ (petabalī). ການບູຊາເທວະດາທັງຫຼາຍຕາມກາລະເວລາ ດ້ວຍຂອງຫອມ, ດອກໄມ້, ເຄື່ອງທາ ແລະ ເຄື່ອງບັນນາການຕ່າງໆ ຊື່ວ່າ ກິດທີ່ຄວນເຮັດຕໍ່ເທວະດາ, ອະທິບາຍວ່າ ເທວະຕາພີ (devatābalī), ການເຮັດກິດຈະການຂອງຫຼວງ ແລະ ການບຳລຸງຮັບໃຊ້ ຊື່ວ່າ ກິດທີ່ຄວນເຮັດຕໍ່ພຣະລາຊา (rājakaraṇīya). ຄຳວ່າ Ayampi kāyo (ເຖິງແມ່ນກາຍນີ້) ພຣະອົງຕັດໝາຍເຖິງກາຍຂອງຕົນເອງ. ພຣະອົງຕັດໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງຕັດວ່າ “iminā nayena attho veditabbo” (ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍທຳນອງນີ້).

447. පඤ්ච දුස්සීල්‍යකම්මානීති නිච්චසීලපටිපක්ඛධම්මා. දස අකුසලකම්මපථධම්මා දස දුස්සීල්‍යකම්මානි. අධම්මචාරී එව විසමචාරී කායවිසමාදිචරණතොති විසමචාරීපදස්ස අත්ථො විසුං න වුත්තො.

໔໔໗. ຄຳວ່າ Pañca dussīlyakammāni (ກຳຄືຄວາມເປັນຜູ້ມີສີລວິບັດ ໕ ປະການ) ໄດ້ແກ່ ທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ນິດຈະສີລ (ສີລ ໕). ທຳຄືອະກຸສົນກຳມະບົດ ໑0 ປະການ ກໍຄື ກຳຄືຄວາມເປັນຜູ້ມີສີລວິບັດ ໑0 ປະການ. ຜູ້ປະພຶດອະທຳນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ຜູ້ປະພຶດບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ (visamacārī) ເພາະປະພຶດບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີທາງກາຍເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ເນື້ອຄວາມຂອງຄຳວ່າ visamacārī ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ຕ່າງຫາກ.

448-453. ඔසරන්ති අපසක්කන්ති, ඛීයන්තීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පරිහායන්තී’’ති. අභිසරන්තීති අභිවඩ්ඪනවසෙන පවත්තන්ති. තෙනාහ ‘‘වඩ්ඪන්තී’’ති. තත්‍රාති බ්‍රහ්මලොකෙ. අස්සාති බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පන්නස්ස ධනඤ්ජානිස්ස. තතො පට්ඨායාති යදා භගවතා ‘‘එසො, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තො’’තිආදි වුත්තං, තතො පට්ඨාය. චතුසච්චවිනිමුත්තන්ති නිද්ධාරෙත්වා විභජිත්වා වුච්චමානෙහි සච්චෙහි විමුත්තං. අත්ථතො පන තතො පුබ්බෙපි සච්චවිමුත්තං කථං න කථෙසියෙව සච්චවිමුත්තස්ස නිය්‍යානස්ස අභාවතො.

໔໔໘-໔໕໓. ຄຳວ່າ Osaranti ໄດ້ແກ່ ຖອຍອອກໄປ, ອະທິບາຍວ່າ ເສື່ອມໄປ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “parihāyanti” (ຍ່ອມເສື່ອມຖອຍ). ຄຳວ່າ Abhisaranti ໄດ້ແກ່ ເປັນໄປໂດຍຄວາມຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “vaḍḍhanti” (ຍ່ອມຈະເລີນ). ຄຳວ່າ Tatra (ໃນທີ່ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ໃນພຣົມມະໂລກ. ຄຳວ່າ Assa (ພຶງມີແກ່ຜູ້ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ແກ່ທະນັນຊານີຜູ້ເກີດໃນພຣົມມະໂລກ. ຄຳວ່າ Tato paṭṭhāya (ຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ) ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງແຕ່ເວລາທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕັດວ່າ “eso, bhikkhave, sāriputto” (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ນັ້ນຄືສາຣີບຸດ) ເປັນຕົ້ນມາ. ຄຳວ່າ Catusaccavinimutta (ພົ້ນຈາກສັດຈະທັງສີ່) ໄດ້ແກ່ ພົ້ນຈາກສັດຈະທັງຫຼາຍທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍການກຳນົດ ແລະ ການຈຳແນກ. ແຕ່ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ເຖິງແມ່ນກ່ອນໜ້ານັ້ນ ພຣະອົງຈະບໍ່ໄດ້ສະແດງທຳທີ່ພົ້ນຈາກສັດຈະເລີຍກໍຕາມ ເພາະທຳທີ່ພົ້ນຈາກສັດຈະນັ້ນ ບໍ່ມີສະພາວະທີ່ນຳອອກຈາກທຸກ (niyyāna).

ධනඤ්ජානිසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບໃນທະນັນຊານີສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

8. වාසෙට්ඨසුත්තවණ්ණනා

໘. ການອະທິບາຍວາເສດຖະສູດ

454. ජාතිං [Pg.198] සොධෙතුකාමා හොන්තීති සහවාසීනං බ්‍රාහ්මණානං කිරියා පරාධෙන වා අසාරුප්පත්තෙන වා ජාතියා උපක්කිලෙසං ආසඞ්කාය තං සොධෙතුකාමා හොන්ති. මන්තෙ සොධෙතුකාමා හොන්තීති මන්තවචනෙ ආචරියමතිචොදනාය අඤ්ඤෙන වාක්‍යෙන කෙනචි කාරණෙන සංසයෙ උප්පන්නෙ තං සොධෙතුකාමා හොන්ති. අන්තරාති වෙමජ්ඣෙ, අඤ්ඤත්ථෙවා අන්තරාසද්දොති තස්ස අඤ්ඤා කථාති වචනං අවගන්තබ්බං. ඛන්තීමෙත්තානුද්දයාදිගුණසම්පන්නො එව ‘‘සීලවාති ගුණවා’’තිආහ. තෙහි සීලස්ස විස්සජ්ජනකාලෙපි ‘‘සීලවා’’ති වුච්චති. සම්පන්නසීලත්තා වා තෙහි සමන්නාගතො එව හොතීති ආහ ‘‘සීලවාති ගුණවා’’ති. ආචාරසම්පන්නොති සාධු ආචාරවත්තො.

໔໕໔. ຄຳວ່າ Jātiṃ sodhetukāmā honti (ຍ່ອມປາດຖະໜາຈະຊຳລະຊາດກຳເນີດ) ໄດ້ແກ່ ພວກເຂົາປາດຖະໜາຈະຊຳລະຊາດກຳເນີດນັ້ນ ເພາະສົງໄສໃນຄວາມເສົ້າໝອງແຫ່ງຊາດກຳເນີດ ໂດຍຄວາມຜິດພາດ ຫຼື ຄວາມບໍ່ເໝາະສົມໃນການກະທຳຂອງພວກພຣາມທີ່ຢູ່ຮ່ວມກັນ. ຄຳວ່າ Mante sodhetukāmā honti (ຍ່ອມປາດຖະໜາຈະຊຳລະມົນ) ໄດ້ແກ່ ພວກເຂົາປາດຖະໜາຈະຊຳລະມົນນັ້ນ ເມື່ອເກີດຄວາມສົງໄສໃນຄຳມົນ ດ້ວຍການຄັດຄ້ານມະຕິຂອງອາຈານ ຫຼື ດ້ວຍຂໍ້ຄວາມອື່ນ ຫຼື ດ້ວຍເຫດຜົນບາງຢ່າງ. ຄຳວ່າ Antarā ໄດ້ແກ່ ໃນທ່າມກາງ, ຫຼື ຄຳວ່າ antarā ນີ້ ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍອື່ນ, ພຶງຊາບຄຳອະທິບາຍວ່າ ເປັນເລື່ອງອື່ນຂອງເລື່ອງນັ້ນ. ບຸກຄົນຜູ້ສົມບູນດ້ວຍຄຸນນະທຳ ມີຄວາມອົດທົນ, ເມດຕາ ແລະ ຄວາມເອັນດູ ເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ທີ່ພຣະອົງຕັດຮຽກວ່າ “sīlavā (ຜູ້ມີສີລ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຄຸນນະທຳ”. ເຖິງແມ່ນໃນເວລາທີ່ພວກເຂົາລະຖິ້ມສີລແລ້ວ ກໍຍັງຮຽກວ່າ “sīlavā” (ຜູ້ມີສີລ). ຫຼື ເພາະເປັນຜູ້ມີສີລອັນສົມບູນ ຜູ້ນັ້ນຈຶ່ງເປັນຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄຸນນະທຳເຫຼົ່ານັ້ນແທ້ໆ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “sīlavā ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຄຸນນະທຳ”. ຄຳວ່າ Ācārasampanno ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຄວາມປະພຶດອັນດີງາມ.

455. සික්ඛිතාති තෙවිජ්ජානං සික්ඛිතා තුම්හෙ, න දානි තුම්හෙහි කිඤ්චි කත්තබ්බං අත්ථීති අත්ථො. පටිඤ්ඤාතාති පටිජානිත්වා ඨිතා.

໔໕໕. ຄຳວ່າ Sikkhitā (ຜູ້ສຶກສາແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ພວກທ່ານເປັນຜູ້ສຶກສາວິຊາສາມແລ້ວ, ອະທິບາຍວ່າ ບັດນີ້ ບໍ່ມີສິ່ງໃດທີ່ພວກທ່ານຄວນເຮັດອີກ. ຄຳວ່າ Paṭiññātā (ຜູ້ປະຕິຍານແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໂດຍການປະຕິຍານຕົນ.

වෙදත්තයසඞ්ඛාතා තිස්සො විජ්ජා අජ්ඣයන්තීති තෙවිජ්ජා. තෙනාහ ‘‘තිවෙදාන’’න්ති. තයො වෙදෙ අණන්ති අජ්ඣයන්තීති බ්‍රාහ්මණා, තෙසං. යං එකං පදම්පි අක්ඛාතං, තං අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච කෙවලිනො අධියිනො අප්පපයොගෙන. නිට්ඨාගතම්හාති නිප්ඵත්තිං ගතා අම්හා තෙවිජ්ජාය සකසමයස්ස කථනෙ.

ບຸກຄົນທັງຫຼາຍທີ່ຮຽນຮູ້ວິຊາສາມ ອັນໄດ້ແກ່ພຣະເວດທັງສາມ ຊື່ວ່າ ເຕວິຊຊາ (tevijjā). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “tivedānaṃ” (ແຫ່ງພຣະເວດທັງສາມ). ພວກພຣາມຍ່ອມຮຽນຮູ້ພຣະເວດທັງສາມ ດັ່ງນັ້ນ ພວກເຂົາຈຶ່ງຊື່ວ່າ ພຣາມ, ຄຳນັ້ນເປັນຂອງພວກພຣາມເຫຼົ່ານັ້ນ. ບົດແມ່ນພຽງບົດດຽວໃດທີ່ຖືກກ່າວໄວ້, ບົດນັ້ນ ພວກເຂົາກໍຮຽນຮູ້ທັງໂດຍອັດຖະ ແລະ ໂດຍພະຍັນຊະນະ ຢ່າງຄົບຖ້ວນ ໂດຍໃຊ້ຄວາມພະຍາຍາມພຽງເລັກນ້ອຍ. ຄຳວ່າ Niṭṭhāgatamha (ພວກຂ້າພະເຈົ້າເຖິງຄວາມສຳເລັດແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ພວກຂ້າພະເຈົ້າເຖິງຄວາມສຳເລັດແລ້ວ ໃນການກ່າວເຖິງລັດທິຂອງຕົນ ດ້ວຍວິຊາສາມ.

මනොකම්මතො හි වත්තසම්පදාතිකාරණූපචාරෙනායමත්ථො වුත්තොති ආහ – ‘‘තෙන සමන්නාගතො හි ආචාරසම්පන්නො හොතී’’ති.

ເພາະເນື້ອຄວາມນີ້ ຕັດໄວ້ໂດຍວິທີອຸປະຈາ (ການປຽບທຽບ) ໂດຍມີມະໂນກຳເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມສົມບູນດ້ວຍວັດປະຕິບັດ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ “ເພາະວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄຸນນະທຳນັ້ນ ຍ່ອມເປັນຜູ້ສົມບູນດ້ວຍຄວາມປະພຶດ”.

ඛයාතීතන්ති වඩ්ඪිපක්ඛෙ ඨිතන්ති අත්ථො. සුක්කපක්ඛපාටිපදතො පට්ඨාය හි චන්දො වඩ්ඪතීති වුච්චති, න ඛීයතීති. වන්දමානා ජනා නමක්කාරං කරොන්ති.

ຄຳວ່າ Khayātīta (ລ່ວງພົ້ນຄວາມເສື່ອມ) ອະທິບາຍວ່າ ຕັ້ງຢູ່ໃນຝ່າຍຈະເລີນ. ເພາະວ່າ ຕັ້ງແຕ່ວັນຂຶ້ນ ໑ ຄ່ຳ (ສຸກກະປັກ) ເປັນຕົ້ນໄປ ພຣະຈັນຍ່ອມໄດ້ຊື່ວ່າ ຈະເລີນຂຶ້ນ, ບໍ່ແມ່ນເສື່ອມລົງ. ຄຳວ່າ Vandamānā ໄດ້ແກ່ ປະຊາຊົນທັງຫຼາຍກຳລັງຂາບໄຫວ້ ນະມັດສະການຢູ່.

අත්ථදස්සනෙනාති විවරණෙන දස්සනපරිණායකට්ඨෙන ලොකස්ස චක්ඛු හුත්වා සමුප්පන්නං.

ຄຳວ່າ Atthadassanena (ດ້ວຍການສະແດງປະໂຫຍດ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການເປີດເຜີຍ, ເກີດຂຶ້ນແລ້ວໂດຍເປັນດວງຕາຂອງໂລກ ດ້ວຍຄວາມໝາຍວ່າເປັນຜູ້ນຳພາໃນການເຫັນ.

456. තිට්ඨතු තාව බ්‍රාහ්මණචින්තාති – ‘‘කිං ජාතියා බ්‍රාහ්මණො හොති උදාහු භවති කම්මුනා’’ති අයං බ්‍රාහ්මණවිචාරො තාව තිට්ඨතු[Pg.199]. ජාතිදස්සනත්ථං තිණරුක්ඛකීටපටඞ්ගතො පට්ඨාය ලොකෙ ජාතිවිභඞ්ගං විත්ථාරතො කථෙස්සාමීති තෙසං චිත්තසම්පහංසනත්ථං දෙසෙතබ්බමත්ථං පටිජානාති. තත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤා හි ජාතියොති ඉදං කාරණවචනං, යස්මා ඉමා ජාතියො නාම අඤ්ඤමඤ්ඤං විසිට්ඨා, තස්මා ජාතිවිභඞ්ගං බ්‍යාකරිස්සාමීති.

໔໕໖. ຄຳວ່າ Tiṭṭhatu tāva brāhmaṇacintā (ຄວາມຄິດເລື່ອງພຣາມຈົ່ງງົດໄວ້ກ່ອນ) ໄດ້ແກ່ ການພິຈາລະນາເລື່ອງພຣາມນີ້ວ່າ “ບຸກຄົນເປັນພຣາມເພາະຊາດກຳເນີດ ຫຼື ເປັນເພາະການກະທຳ” ຈົ່ງງົດໄວ້ກ່ອນ. ພຣະອົງຊົງປະຕິຍານເນື້ອຄວາມທີ່ຈະສະແດງ ເພື່ອໃຫ້ຈິດໃຈຂອງພວກເຂົາເກີດຄວາມປິຕິຍິນດີວ່າ “ເຮົາຈະສະແດງການຈຳແນກຊາດກຳເນີດໃນໂລກ ໂດຍລະອຽດ ຕັ້ງແຕ່ຫຍ້າ, ຕົ້ນໄມ້, ແມງໄມ້ ແລະ ຕັກແຕນ ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງຊາດກຳເນີດ”. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “aññamaññā hi jātiyo” (ເພາະວ່າ ຊາດກຳເນີດທັງຫຼາຍແຕກຕ່າງກັນ) ນີ້ເປັນຄຳສະແດງເຫດຜົນ, ເພາະວ່າ ຊາດກຳເນີດເຫຼົ່ານີ້ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນ, ດັ່ງນັ້ນ ເຮົາຈຶ່ງຈະຈຳແນກຊາດກຳເນີດ.

යස්මා ඉධ උපාදින්නකජාති බ්‍යාකාතබ්බභාවෙන ආගතා, තස්සා පන නිදස්සනභාවෙන ඉතරා, තස්මා ‘‘ජාතිවිභඞ්ගං පාණාන’’න්ති පාළියං වුත්තං. තෙසං තෙසං පාණානං ජාතියොති අත්ථො. එවන්ති නිදස්සනං කථෙත්වා නිදස්සිතබ්බෙ කථියමානෙ. තස්සාති වාසෙට්ඨස්ස. කාමං ‘‘තෙසං වොහං බ්‍යක්ඛිස්ස’’න්ති උභොපි මාණවෙ නිස්සාය දෙසනා ආගතා, තථාපි තත්ථ තත්ථ ‘‘එවං, වාසෙට්ඨ, ජානාහී’’තිආදිනා වාසෙට්ඨමෙව ආලපන්තො භගවා තමෙව ඉමිනා නියාමෙන පමුඛං අකාසි. තෙන වුත්තං ‘‘තස්සාති වාසෙට්ඨස්සා’’ති. ජාතිභෙදො ජාතිවිසෙසො, ජාතියා භෙදො පාකටො භවිස්සති නිදස්සනෙන විභූතභාවං ආපාදිතෙන පටිඤ්ඤාතස්ස අත්ථස්ස විභූතභාවාපත්තිතො. ආම න වට්ටතීති කම්මනානතාය එව උපාදින්නනානතාය පටික්ඛෙපපදමෙතං, න බීජනානතාය අනුපාදින්නනානතාය පටික්ඛෙපපදන්ති දස්සෙතුං ‘‘කම්මං හී’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – තංතංයොනිඛිපනමත්තං කම්මස්ස සාමත්ථියං, තංතංයොනිනියතා පන යෙ වණ්ණවිසෙසා, තෙ තංතංයොනිසිද්ධියාව සිද්ධා හොන්තීති තං පන යොනිඛිපනකම්මං තංතංයොනිවිසිට්ඨ-විසෙසාභිභූතාය පයොගනිප්ඵත්තියා, අසංමුච්ඡිතාය එව වා පච්චයභූතාය භවපත්ථනාය අභිසඞ්ඛතමෙවාති විඤ්ඤාතබ්බපච්චයවිසෙසෙන විනා ඵලවිසෙසාභාවතො එතං සමීහිතකම්මං පත්ථනාදීහි ච භින්නසත්තිතං විසිට්ඨසාමත්ථියං වා ආපජ්ජිත්වා චක්ඛුන්ද්‍රියාදිවිසිට්ඨඵලනිබ්බත්තකං ජායති, එවං යොනිඛිපනතංයොනිනියතවිසෙසාවහතා හොතීති. ථෙරෙන හි බීජනානතා විය කම්මනානතාපි උපාදින්නකනානතාය සියා නු ඛො පච්චයොති චොදනං පටික්ඛිපිත්වා පච්චයවිසෙසවිසිට්ඨා කම්මනානතා පන පච්චයොති නිච්ඡිතන්ති දට්ඨබ්බං.

ເພາະວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ຊາດກຳເນີດຂອງສິ່ງທີ່ມີວິນຍານຄອງ (ອຸປາດິນນະກະ) ມາເຖິງໂດຍຖານະເປັນສິ່ງທີ່ຈະຕ້ອງອະທິບາຍ, ສ່ວນຊາດກຳເນີດອື່ນໆ ມາເຖິງໂດຍຖານະເປັນຕົວຢ່າງຂອງຊາດກຳເນີດນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນພຣະບາລີຈຶ່ງກ່າວວ່າ “jātivibhaṅgaṃ pāṇānaṃ” (ການຈຳແນກຊາດກຳເນີດຂອງສັດທັງຫຼາຍ). ອະທິບາຍວ່າ ຊາດກຳເນີດຂອງສັດນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ Eva (ຢ່າງນີ້) ເປັນການກ່າວຕົວຢ່າງ ເມື່ອສິ່ງທີ່ຈະຕ້ອງສະແດງເປັນຕົວຢ່າງຖືກກ່າວຢູ່. ຄຳວ່າ Tassa (ແກ່ຜູ້ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ແກ່ວາເສດຖະ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ພຣະທຳມະເທດສະໜານີ້ຈະມາເຖິງໂດຍອາໄສມານົບທັງສອງ ດັ່ງຄຳວ່າ “ເຮົາຈະສະແດງແກ່ພວກເຂົາ” ກໍຕາມ, ແຕ່ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເມື່ອຊົງຮ້ອງຮຽກວາເສດຖະເທົ່ານັ້ນໃນທີ່ນັ້ນໆ ວ່າ “ວາເສດຖະ, ທ່ານຈົ່ງຊາບຢ່າງນີ້” ເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງຊົງເຮັດໃຫ້ວາເສດຖະນັ້ນເອງເປັນປະທານໂດຍທຳນອງນີ້. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະສັງຄີຕິກາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “tassa ໄດ້ແກ່ ແກ່ວາເສດຖະ”. ຄຳວ່າ Jātibheda ໄດ້ແກ່ ຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງຊາດກຳເນີດ, ຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງຊາດກຳເນີດຈະປາກົດແຈ້ງ ດ້ວຍຕົວຢ່າງທີ່ເຮັດໃຫ້ປາກົດແຈ້ງ ເພາະເນື້ອຄວາມທີ່ປະຕິຍານໄວ້ເຖິງຄວາມປາກົດແຈ້ງ. ຄຳວ່າ “ແມ່ນແລ້ວ ບໍ່ຄວນ” ນີ້ເປັນຄຳປະຕິເສດຄວາມແຕກຕ່າງຂອງສິ່ງທີ່ມີວິນຍານຄອງ ເພາະຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງກຳເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນຄຳປະຕິເສດເພາະຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງພືດພັນຂອງສິ່ງທີ່ບໍ່ມີວິນຍານຄອງ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “kammaṃ hi” (ເພາະວ່າກຳ) ເປັນຕົ້ນ. ເນື້ອຄວາມຂອງຄຳນັ້ນມີດັ່ງນີ້ – ຄວາມສາມາດຂອງກຳມີພຽງແຕ່ການຊັດໄປສູ່ກຳເນີດນັ້ນໆ, ສ່ວນລັກສະນະວັນນະທີ່ກຳນົດໄວ້ໃນກຳເນີດນັ້ນໆ ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍຄວາມສຳເລັດແຫ່ງກຳເນີດນັ້ນໆ ເອງ, ແຕ່ກຳທີ່ຊັດໄປສູ່ກຳເນີດນັ້ນ ຖືກປຸງແຕ່ງຂຶ້ນດ້ວຍຄວາມປາດຖະໜາໃນພົບ ທີ່ເປັນປັດໄຈ ຫຼື ທີ່ບໍ່ປົນເປກັນ ດ້ວຍຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຄວາມພະຍາຍາມທີ່ຖືກຄອບງຳດ້ວຍລັກສະນະພິເສດສະເພາະຂອງກຳເນີດນັ້ນໆ, ເພາະວ່າ ເມື່ອບໍ່ມີປັດໄຈພິເສດທີ່ຈະຕ້ອງຊາບ ຜົນພິເສດກໍຍ່ອມບໍ່ມີ, ກຳທີ່ປາດຖະໜານີ້ ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງຄວາມມີອຳນາດຕ່າງກັນ ຫຼື ມີຄວາມສາມາດພິເສດ ດ້ວຍຄວາມປາດຖະໜາເປັນຕົ້ນ ແລ້ວເກີດເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ຜົນພິເສດມີຈັກຂຸນຊີເປັນຕົ້ນບັງເກີດຂຶ້ນ, ຢ່າງນີ້ ກຳນັ້ນຈຶ່ງເປັນສິ່ງນຳມາຊຶ່ງລັກສະນະພິເສດທີ່ກຳນົດໄວ້ໃນກຳເນີດ ແລະ ການຊັດໄປສູ່ກຳເນີດນັ້ນ. ເພາະວ່າ ພຣະເຖລະໄດ້ປະຕິເສດຄຳໂຕ້ແຍ້ງວ່າ “ຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງກຳ ເໝືອນຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງພືດພັນ ຈະເປັນປັດໄຈແກ່ຄວາມແຕກຕ່າງຂອງສິ່ງທີ່ມີວິນຍານຄອງໄດ້ຫຼືບໍ່”, ແລ້ວພຶງເຫັນວ່າ ທ່ານໄດ້ກຳນົດໄວ້ແລ້ວວ່າ “ຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງກຳ ທີ່ຈຳແນກດ້ວຍປັດໄຈພິເສດນັ້ນເອງ ເປັນປັດໄຈ”.

නානාවණ්ණාති නානප්පකාරවණ්ණා. තාලනාළිකෙරාදීනං ලොකෙ අභිඤ්ඤාතතිණජාතිභාවතො විසෙසෙන ගය්හති අභිඤ්ඤාතසොතනයෙන. ජාතියා බ්‍රාහ්මණොවාති අට්ඨානපයුත්තො එව-සද්දො, ජාතියාව [Pg.200] බ්‍රාහ්මණො භවෙය්‍යාති යොජනා. න ච ගය්හතීති තිණරුක්ඛාදීසු විය බ්‍රාහ්මණෙසු ජාතිනියතස්ස ලිඞ්ගස්ස අනුපලබ්භනතො, පිවනභුඤ්ජනකථනහසනාදිකිරියාය බ්‍රාහ්මණභාවෙන එකන්තිකලිඞ්ගනියතාය මන්තජ්ඣෙනාදිං විනා අනුපලබ්භනතො ච. වචීභෙදෙනෙවාති ආහච්චවචනෙනෙව.

ຄຳວ່າ Nānāvaṇṇā ໄດ້ແກ່ ມີວັນນະ (ສີສັນ ຫຼື ລັກສະນະ) ຕ່າງໆ ຫຼາຍປະການ. ຕົ້ນຕານ ແລະ ຕົ້ນໝາກພ້າວ ເປັນຕົ້ນ ຖືກຖືເອົາເປັນພິເສດ ໂດຍຄວາມເປັນພືດຕະກູນຫຍ້າທີ່ຮູ້ຈັກກັນດີໃນໂລກ ຕາມແນວທາງທີ່ຮູ້ຈັກກັນທົ່ວໄປ. ຄຳວ່າ Jātiyā brāhmaṇova ນັ້ນ, ຄຳວ່າ eva ປະກອບໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງທີ່ບໍ່ເໝາະສົມ, ມີການປະກອບຄວາມ (ໂຍຊະນາ) ວ່າ “ພຶງເປັນພຣາມເພາະຊາດກຳເນີດນັ້ນເອງ”. ຄຳວ່າ Na ca gayhati (ແລະ ຍ່ອມຖືເອົາບໍ່ໄດ້) ໄດ້ແກ່ ເພາະບໍ່ພົບເຄື່ອງໝາຍ (ລິງຄະ) ທີ່ກຳນົດໂດຍຊາດກຳເນີດໃນພວກພຣາມ ເໝືອນໃນຫຍ້າ ແລະ ຕົ້ນໄມ້ທັງຫຼາຍ, ແລະ ເພາະບໍ່ພົບເຄື່ອງໝາຍທີ່ກຳນົດແນ່ນອນໂດຍຄວາມເປັນພຣາມ ດ້ວຍການກະທຳມີການດື່ມ, ການກິນ, ການເວົ້າ ແລະ ການຫົວ ເປັນຕົ້ນ ໂດຍປາສະຈາກການຮຽນມົນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Vacībhedeneva ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄຳກ່າວທີ່ລະບຸໄວ້ໂດຍກົງນັ້ນເອງ.

කීටෙ පටඞ්ගෙතිආදීසු ජාතිනානතා ලබ්භති අඤ්ඤමඤ්ඤලිඞ්ගවිසිට්ඨතාදස්සනා. කුන්ථා කීටකා, ඛජ්ජඛාදකා කිපිල්ලිකා. උප්පතිත්වාති උඩ්ඩෙත්වා උඩ්ඩෙත්වා. පටභාවං ගච්ඡන්තීති වා පටඞ්ගා, න ඛුද්දකපාණකා කීටා නාම. තෙසම්පි කීටකානං.

ໃນຄຳວ່າ Kīṭe paṭaṅge (ແມງໄມ້ ແລະ ຕັກແຕນ) ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມໄດ້ຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງຊາດກຳເນີດ ເພາະເຫັນຄວາມພິເສດແຫ່ງເຄື່ອງໝາຍຂອງກັນແລະກັນ. ຄຳວ່າ Kunthā ໄດ້ແກ່ ແມງໄມ້ຕົວນ້ອຍໆ, ຄຳວ່າ khajjakhādakā ໄດ້ແກ່ ມົດແດງ (ຫຼື ມົດກັດ). ຄຳວ່າ Uppatitvā ໄດ້ແກ່ ບິນຂຶ້ນໄປ ບິນຂຶ້ນໄປ. ຫຼື ສັດທັງຫຼາຍທີ່ເຖິງຄວາມເປັນຜືນຜ້າ (ບິນໄປເປັນຜືນ) ຊື່ວ່າ ຕັກແຕນ (paṭaṅgā), ບໍ່ແມ່ນແມງໄມ້ທີ່ເປັນສັດຕົວນ້ອຍໆ. ຄຳນັ້ນເປັນຂອງແມງໄມ້ຕົວນ້ອຍໆ ເຫຼົ່ານັ້ນຄືກັນ.

කාළකාදයොති කලන්දකාදයො.

ຄຳວ່າ Kāḷakādayo ໄດ້ແກ່ ກະຮອກ ເປັນຕົ້ນ.

උදරංයෙව නෙසං පාදා උදරෙනෙව සම්පජ්ජනතො.

ທ້ອງນັ້ນເອງເປັນເທົ້າຂອງສັດເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະສັດເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມໄປດ້ວຍທ້ອງ.

සඤ්ඤාපුබ්බකො විධි අනිච්චොති දස්සෙන්තො ‘‘උදකෙ’’ති ආහ යථා ‘‘වීරස්ස භාවො වීරිය’’න්ති.

ພຣະອົງເມື່ອຈະຊົງສະແດງວ່າ ວິທີການທີ່ມີສັນຍາເປັນເບື້ອງຕົ້ນນັ້ນ ບໍ່ທ່ຽງ ຈຶ່ງຕັດວ່າ “udake” (ໃນນ້ຳ) ເໝືອນໃນຄຳວ່າ “vīrassa bhāvo vīriyaṃ” (ຄວາມເປັນແຫ່ງຜູ້ກ້າຫານ ຊື່ວ່າ ວິຣິຍະ).

පත්තසමුදායෙ පක්ඛසද්දොති ‘‘පත්තෙහි යන්තී’’ති වුත්තං. න හි අවයවබ්‍යතිරෙකෙන සමුදායො අත්ථි.

ຄຳວ່າ 'ປັກຂະ' (ປີກ) ໃນຄວາມໝາຍວ່າເປັນທີ່ປະຊຸມຂອງຂົນນົກ ໄດ້ແກ່ຄຳທີ່ກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມໄປດ້ວຍຂົນທັງຫຼາຍ'. ເພາະວ່າ ສ່ວນລວມ (ສະມຸດາຍະ) ຈະມີຢູ່ຕ່າງຫາກຈາກສ່ວນຍ່ອຍ (ອະວະຍະວະ) ນັ້ນ ຫາບໍ່ໄດ້.

සඞ්ඛෙපෙන වුත්තො ‘‘ජාතිවසෙන නානා’’තිආදිනා. එත්ථ පදත්ථෙ දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යං නත්ථීති සම්බන්ධමත්තං දස්සෙතුං ‘‘තත්‍රායං යොජනා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘න හි බ්‍රාහ්මණානං එදිසං සීසං හොති, ඛත්තියානං එදිසන්ති නියමො අත්ථි යථා හත්ථිඅස්සමිගාදීන’’න්ති ඉදමෙව වාක්‍යං සබ්බත්ථ නෙතබ්බං. තං සංඞ්ඛිපිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘ඉමිනා නයෙන සබ්බං යොජෙතබ්බ’’න්ති ආහ.

ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໄດ້ຕັດໄວ້ໂດຍຫຍໍ້ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍກຳເນີດ'. ໃນບົດເຫຼົ່ານີ້ ບໍ່ມີເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດທີ່ເຂົ້າໃຈຍາກເລີຍ, ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອສະແດງພຽງແຕ່ຄວາມເຊື່ອມໂຍງກັນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ໃນຄຳນັ້ນ ມີການປະກອບດັ່ງນີ້'. ປະໂຫຍກນີ້ເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຄວນນຳໄປໃຊ້ໃນທຸກບ່ອນ ວ່າ 'ເພາະວ່າ ບໍ່ມີຂໍ້ກຳນົດວ່າ ຫົວຂອງພວກພຣາມເປັນແບບນີ້, ຫົວຂອງພວກກະສັດເປັນແບບນີ້ ເໝືອນຢ່າງຫົວຂອງຊ້າງ, ມ້າ ແລະ ເນື້ອ (ສັດປ່າ) ເປັນຕົ້ນ'. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນໂດຍຫຍໍ້ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວນປະກອບທຸກຢ່າງໂດຍນຳນອງນີ້'.

තස්සාති යථාවුත්තනිගමනවචනස්ස අයං යොජනා ඉදානි වුච්චමානා යොජනා වෙදිතබ්බා.

ຄຳວ່າ 'ຕັດສະ' (ຂອງຄຳນັ້ນ) ຄື ຂອງຄຳສະຫຼຸບຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ການປະກອບນີ້ ຄືການປະກອບທີ່ຈະກ່າວຕໍ່ໄປໃນບັດນີ້ ທີ່ເພິ່ງຊາບ.

457. වොකාරන්ති වොකරණං, යෙන විසිට්ඨතාය න වොකරීයති ජාතිභෙදොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නානත්ත’’න්ති.

໔໕໗. ຄຳວ່າ 'ໂວການະ' ໄດ້ແກ່ ການເຮັດໃຫ້ຕ່າງກັນ, ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງກຳເນີດ ຍ່ອມບໍ່ຖືກເຮັດໃຫ້ຕ່າງກັນ (ບໍ່ປາກົດ) ດ້ວຍຄວາມພິເສດໃດໆ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວາມຕ່າງກັນ'.

ගොරක්ඛාදිඋපජීවනෙන ආජීවවිපන්නො, හිංසාදිනා සීලවිපන්නො, නික්ඛිත්තවත්තතාදිනා ආචාරවිපන්නොති. සාමඤ්ඤජොතනා විසෙසෙ නිවිට්ඨා හොතීති ආහ ‘‘ගොරක්ඛන්ති ඛෙත්තරක්ඛ’’න්ති. ‘‘ගොති හි පථවියා නාම’’න්ති. තෙහි තෙහි උපායෙහි සික්ඛිතබ්බට්ඨෙන සිප්පං, තත්ථ කොසල්ලං. පරෙසං [Pg.201] ඊසනට්ඨෙන හිංසනට්ඨෙන ඉස්සො, සො අස්ස අත්ථීති ඉස්සො යොධාජීවිකො, ඉස්සස්ස කම්මං පහරණං, උසුං සත්තිඤ්ච නිස්සාය පවත්තා ජීවිකා ඉස්සත්තං. තෙනාහ ‘‘ආවුධජීවික’’න්ති. යං නිස්සාය අස්ස ජීවිකා, තදෙව දස්සෙතුං ‘‘උසුඤ්ච සත්තිඤ්චා’’ති වුත්තං.

ຊື່ວ່າ ຜູ້ມີອາຊີບວິບັດ ເພາະການລ້ຽງຊີບດ້ວຍການຮັກສາງົວເປັນຕົ້ນ, ຊື່ວ່າ ຜູ້ມີສີລວິບັດ ເພາະການບຽດບຽນເປັນຕົ້ນ, ຊື່ວ່າ ຜູ້ມີອາດຈະຣະວິບັດ (ຄວາມປະພຶດວິບັດ) ເພາະການລະຖິ້ມວັດປະຕິບັດເປັນຕົ້ນ. ຄຳສະແດງຄວາມທົ່ວໄປ ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມພິເສດ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄຳວ່າ ໂຄຣັກຂະ ໄດ້ແກ່ ການຮັກສາໄຮ່ນາ'. ເພາະວ່າ 'ຄຳວ່າ ໂຄ ເປັນຊື່ຂອງແຜ່ນດິນ'. ຊື່ວ່າ ສິລະປະ ເພາະອັດຖະວ່າ ເປັນສິ່ງທີ່ເພິ່ງສຶກສາດ້ວຍອຸບາຍນັ້ນໆ, ຄວາມສະຫຼາດໃນສິລະປະນັ້ນ (ຊື່ວ່າ ໂກສັນລະ). ຊື່ວ່າ ອິດສະ (ຜູ້ເປັນໃຫຍ່ ຫຼື ຜູ້ບຽດບຽນ) ເພາະອັດຖະວ່າ ເປັນໃຫຍ່ເໜືອຄົນອື່ນ ຫຼື ບຽດບຽນຄົນອື່ນ, ບຸກຄົນໃດມີຄວາມເປັນໃຫຍ່ນັ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ອິດສະ ຄື ທະຫານອາຊີບ, ງານຂອງອິດສະ ຄື ການປະຫານ, ການລ້ຽງຊີບທີ່ອາໄສລູກສອນ ແລະ ຫອກ ດຳເນີນໄປ ຊື່ວ່າ ອິດສັດຕະ (ຄວາມເປັນທະຫານ). ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຜູ້ລ້ຽງຊີບດ້ວຍອາວຸດ'. ເພື່ອສະແດງສິ່ງທີ່ຜູ້ນັ້ນອາໄສລ້ຽງຊີບ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ລູກສອນ ແລະ ຫອກ'.

බ්‍රහ්මං වුච්චති වෙදො, තං අණති ජානාතීති බ්‍රාහ්මණො, ජානනඤ්ච පොරාණෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි විහිතනියාමෙන බ්‍රාහ්මණෙහි කතොපසමෙන අනුට්ඨානතපෙන යථා ‘‘ආජීවසීලාචාරවිපන්නො නත්ථී’’ති බ්‍රාහ්මණධම්මිකෙහි ලොකියපණ්ඩිතෙහි ච සම්පටිච්ඡිතො, තථා පටිපජ්ජනමෙවාති ආහ ‘‘එවං බ්‍රාහ්මණසමයෙන…පෙ… සාධෙත්වා’’ති. එවං සන්තෙති එවං ආජීවසීලාචාරවිපන්නස්ස අබ්‍රාහ්මණභාවෙ සති න ජාතියා බ්‍රාහ්මණො හොති, ගුණෙහි පන ආජීවසීලාචාරසම්පත්තිසඞ්ඛාතෙහි බ්‍රාහ්මණො හොති, තස්මා ගුණානංයෙව බ්‍රාහ්මණභාවකරණතො චතුවණ්ණවිභාගෙ යත්ථ කත්ථචි කුලෙ ජාතො යො සීලාදිගුණසම්පන්නතාය ගුණවා, සො වුත්තලක්ඛණෙන නිප්පරියායතො බාහිතපාපතාය බ්‍රාහ්මණොති අයමෙත්ථ බ්‍රාහ්මණභාවෙ ඤායොති, එවං ඤායං අත්ථතො ආපන්නං කත්වා. නන්ති තමෙව යථාවුත්තං ඤායං. යො බ්‍රාහ්මණස්ස සංවණ්ණිතායාති මාතුයා උභතොසුජාතතාදිකුලවණ්ණෙන සංවණ්ණිතාය පසත්ථාය යථාරූපාය බ්‍රාහ්මණස්ස මාතා භවිතුං යුත්තා, තථාරූපාය මාතරිසම්භූතො. එතෙන චතුන්නං යොනීනං යත්ථ කත්ථචි විසෙසනිට්ඨා කතා. තෙනාහ ‘‘තත්‍රාපි විසෙසෙනා’’ති. එවං සාමඤ්ඤතො විසෙසනිට්ඨාවසෙන ‘‘යොනිජං මත්තිසම්භව’’න්ති පදස්ස අත්ථං වත්වා ඉදානි සාමඤ්ඤජොතනං අනාදියිත්වා විසෙසජොතනාවසෙනෙව අත්ථං වත්තුං ‘‘යාචාය’’න්තිආදි වුත්තං. පරිසුද්ධඋප්පත්තිමග්ගසඞ්ඛාතා යොනි වුත්තාති අනුපක්කුට්ඨභාවෙන පරිසුද්ධඋප්පත්තිමග්ගසඞ්ඛාතා යා චායං යොනි වුත්තාති සම්බන්ධො. තතොපි ජාතසම්භූතත්තාති තතො යොනිතො ජාතත්තා මාතාපෙත්තිසම්පත්තිතො සම්භූතත්තා.

ຄຳວ່າ 'ພຣົມ' ໄດ້ແກ່ ພຣະເວດ, ບຸກຄົນໃດຍ່ອມຮູ້ (ອະນະຕິ) ເຊິ່ງພຣະເວດນັ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ 'ພຣາມ'. ແລະ ການຮູ້ນັ້ນ ກໍຄືການປະຕິບັດຕາມທີ່ພວກພຣາມບູຮານກຳນົດໄວ້, ດ້ວຍຄວາມສະຫງົບທີ່ພວກພຣາມເຮັດໄວ້ ແລະ ດ້ວຍຕະບະຄືຄວາມພາກພຽນ, ເຊິ່ງເປັນທີ່ຍອມຮັບຂອງພວກພຣາມຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນທຳ ແລະ ພວກໂລກິຍະບັນດິດທັງຫຼາຍ ວ່າ 'ຜູ້ມີອາຊີບ, ສີລ ແລະ ອາດຈະຣະວິບັດ ຍ່ອມບໍ່ມີ', ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍລັດທິຂອງພຣາມຢ່າງນີ້... ລະ... ໃຫ້ສຳເລັດແລ້ວ'. ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ຄື ເມື່ອຄວາມເປັນອະພຣາມມີຢູ່ແກ່ຜູ້ມີອາຊີບ, ສີລ ແລະ ອາດຈະຣະວິບັດຢ່າງນີ້, ບຸກຄົນຍ່ອມບໍ່ເປັນພຣາມເພາະຊາດກຳເນີດ, ແຕ່ເປັນພຣາມດ້ວຍຄຸນທຳທັງຫຼາຍ ທີ່ນັບວ່າເປັນຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍອາຊີບ, ສີລ ແລະ ອາດຈະຣະ. ເພາະສະນັ້ນ ເພາະຄຸນທຳທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນເຮັດໃຫ້ເປັນພຣາມ, ໃນການແບ່ງວັນນະ 4 ບຸກຄົນໃດເກີດໃນຕະກູນໃດຕະກູນໜຶ່ງກໍຕາມ ຫາກເປັນຜູ້ມີຄຸນທຳ ເພາະເຖິງພ້ອມດ້ວຍຄຸນທຳມີສີລເປັນຕົ້ນ, ບຸກຄົນນັ້ນ ໂດຍລັກສະນະທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຍ່ອມເປັນພຣາມໂດຍກົງ ເພາະເປັນຜູ້ມີບາບອັນລອຍເສຍແລ້ວ, ນີ້ຄືຍຸດຕິທຳ (ຍາຍະ) ໃນຄວາມເປັນພຣາມໃນເລື່ອງນີ້, ເພິ່ນຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ຍຸດຕິທຳນັ້ນສຳເລັດໂດຍອັດຖະຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ນັງ' (ເຊິ່ງຜູ້ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເຊິ່ງຍຸດຕິທຳຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ເກີດຈາກມານດາຜູ້ທີ່ພຣາມຍົກຍ້ອງແລ້ວ' ຄື ເກີດໃນມານດາຜູ້ມີຮູບຮ່າງລັກສະນະອັນສົມຄວນຈະເປັນມານດາຂອງພຣາມ ຜູ້ທີ່ໄດ້ຮັບການຍົກຍ້ອງສັນລະເສີນ ດ້ວຍຕະກູນ ແລະ ວັນນະ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີກຳເນີດດີທັງສອງຝ່າຍ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ເພິ່ນຈຶ່ງກຳນົດຄວາມພິເສດໃນກຳເນີດ (ໂຢນິ) ທັງ 4 ບ່ອນໃດບ່ອນໜຶ່ງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແມ່ນໃນກຳເນີດນັ້ນ ກໍໂດຍພິເສດ'. ເມື່ອກ່າວອັດຖະຂອງບົດວ່າ 'ໂຢນິຊັງ ມັດຕິສຳພະວັງ' (ຜູ້ເກີດຈາກກຳເນີດ ມີມານດາເປັນແຫຼ່ງກຳເນີດ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດຄວາມພິເສດຈາກຄວາມທົ່ວໄປຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ບັດນີ້ ເພື່ອຈະກ່າວອັດຖະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງຄວາມພິເສດເທົ່ານັ້ນ ໂດຍບໍ່ຖືເອົາຄຳສະແດງຄວາມທົ່ວໄປ, ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຍາຈາຍັງ' (ກຳເນີດໃດນີ້). ຄຳວ່າ 'ກຳເນີດທີ່ນັບວ່າເປັນທາງເກີດອັນບໍລິສຸດ' ໄດ້ແກ່ ກຳເນີດທີ່ນັບວ່າເປັນທາງເກີດອັນບໍລິສຸດ ເພາະບໍ່ມີໃຜຕິຕຽນໄດ້, ມີການເຊື່ອມໂຍງວ່າ 'ກຳເນີດໃດນີ້ ທີ່ເພິ່ນກ່າວແລ້ວ'. ຄຳວ່າ 'ເພາະເກີດແລະບັງເກີດຈາກກຳເນີດນັ້ນ' ຄື ເພາະເກີດຈາກກຳເນີດນັ້ນ ເພາະບັງເກີດມາດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງມານດາແລະບິດາ.

විසිට්ඨත්තාති සමුදායභූතා මනුස්සා රාගාදිනා විසිට්ඨත්තා. රාගාදිනා සහ කිඤ්චනෙනාති සකිඤ්චනො. තථෙව රාගාදිසඞ්ඛාතෙන පලිබොධනට්ඨෙන සහ පලිබොධෙනාති සපලිබොධො. සබ්බගහණපටිනිස්සග්ගෙනාති උපාදානසඞ්ඛාතස්ස සබ්බස්ස ගහණස්ස පටිනිස්සජ්ජනෙන. යස්මා බාහිතපාපො අත්තනො සන්තානතො බහිකතපාපො, තස්මා තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණන්ති [Pg.202] අත්ථො වත්තබ්බො. එවරූපො එතිස්සා කථාය උපදෙසො නානප්පකාරතො විභත්තො, තස්මා තත්ථ තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

ຄຳວ່າ 'ເພາະເປັນຜູ້ພິເສດ' ຄື ມະນຸດທັງຫຼາຍຜູ້ເປັນສ່ວນລວມ ເປັນຜູ້ພິເສດ (ແຕກຕ່າງກັນ) ດ້ວຍລາຄະເປັນຕົ້ນ. ບຸກຄົນໃດເປັນໄປພ້ອມກັບກິເລດເຄື່ອງກັງວົນມີລາຄະເປັນຕົ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ 'ສະກິຍຈະໂນ' (ຜູ້ມີເຄື່ອງກັງວົນ). ບຸກຄົນໃດເປັນໄປພ້ອມກັບເຄື່ອງປະລິໂພດ (ຄວາມກັງວົນ) ຄື ເຄື່ອງຜູກພັນທີ່ນັບວ່າເປັນລາຄະເປັນຕົ້ນຢ່າງນັ້ນເອງ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ 'ສະປະລິໂພໂທ' (ຜູ້ມີເຄື່ອງຜູກພັນ). ຄຳວ່າ 'ເພາະສະຫຼະຄືນເຊິ່ງການຍຶດຖືທັງປວງ' ຄື ເພາະການສະຫຼະຄືນເຊິ່ງການຍຶດຖືທັງປວງທີ່ນັບວ່າເປັນອຸປາດານ. ເພາະເຫດໃດ ບຸກຄົນຈຶ່ງເປັນຜູ້ມີບາບອັນລອຍແລ້ວ ຄື ມີບາບອັນນຳອອກໄປແລ້ວຈາກສັນດານຂອງຕົນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເຮົາ (ຕະຖາຄົດ) ຈຶ່ງຮຽກບຸກຄົນນັ້ນວ່າເປັນພຣາມ, ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມທີ່ຄວນກ່າວ. ຄຳສັ່ງສອນໃນເທດສະໜານີ້ມີລັກສະນະຢ່າງນີ້ ຖືກຈຳແນກໄວ້ໂດຍປະການຕ່າງໆ, ເພາະສະນັ້ນ ເພິ່ງຊາບຕາມນຳນອງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນບ່ອນນັ້ນໆ ເຖີດ.

458. ගහිතදණ්ඩෙසූති පරෙසං දණ්ඩෙන විහෙඨනං අනිධාය ආදින්නදණ්ඩෙසු.

໔໕໘. ຄຳວ່າ 'ໃນພວກຜູ້ຖືຕະບອງ' ໄດ້ແກ່ ໃນພວກຜູ້ຖືເອົາຕະບອງ (ອາວຸດ) ໂດຍບໍ່ວາງການບຽດບຽນຄົນອື່ນດ້ວຍຕະບອງ.

459. කිඤ්චි ගහණන්ති තණ්හාගාහාදීසු කිඤ්චි ගාහං.

໔໕໙. ຄຳວ່າ 'ການຍຶດຖືບາງຢ່າງ' ໄດ້ແກ່ ການຍຶດຖືບາງຢ່າງໃນບັນດາການຍຶດຖືດ້ວຍຕັນຫາເປັນຕົ້ນ.

යෙන කාමභවෙන මානුසකෙහි පඤ්චහි කාමගුණෙහි යුඤ්ජති, තං මානුසකං යොගං. ‘‘මානුසකං යොග’’න්ති එත්ථ ච එකදෙසං ගහෙත්වා වුත්තං, එස නයො ‘‘දිබ්බයොග’’න්ති එත්ථාපි. සබ්බයොගවිසංයුත්තන්ති පදද්වයෙන වුත්තෙහි සබ්බකිලෙසයොගෙහි විප්පයුත්තං.

ໂຍຄະໃດ ຍ່ອມປະກອບສັດໄວ້ໃນກາມພົບ ດ້ວຍກາມຄຸນ 5 ຂອງມະນຸດ, ໂຍຄະນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ມານຸສະກະ ໂຍຄະ' (ໂຍຄະຂອງມະນຸດ). ແລະ ໃນຄຳວ່າ 'ມານຸສະກັງ ໂຍຄັງ' ນີ້ ເພິ່ນກ່າວໂດຍຖືເອົາພຽງສ່ວນໜຶ່ງ, ນຳນອງນີ້ ກໍມີໃນຄຳວ່າ 'ທິບພະຍົກ' (ໂຍຄະອັນເປັນທິບ) ນີ້ຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ປາສະຈາກໂຍຄະທັງປວງ' ຄື ຜູ້ພາກໄປແລ້ວຈາກກິເລດໂຍຄະທັງປວງ ທີ່ກ່າວໄວ້ດ້ວຍບົດທັງສອງ.

රතින්ති අභිරතිං ආසත්තිං. කුසලභාවනායාති කායභාවනාදි කුසලධම්මභාවනාය උක්කණ්ඨිතං. වීරියවන්තන්ති වීරියසබ්භාවෙන වීරං නිද්දිසති, වීරභාවො හි වීරියන්ති.

ຄຳວ່າ 'ຣະຕິງ' (ຄວາມຍິນດີ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຍິນດີຍິ່ງ, ຄວາມຕິດໃຈ. (ຄຳວ່າ 'ອະຣະຕິງ' ໄດ້ແກ່) ຄວາມກະວົນກະວາຍ (ຄວາມບໍ່ຍິນດີ) ໃນການຈະເລີນກຸສົນທຳ ມີກາຍະພາວະນາເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ມີຄວາມພຽນ' ຄື ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງເຖິງບຸກຄົນຜູ້ກ້າຫານ ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມພຽນ, ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ກ້າຫານ ກໍຄືຄວາມພຽນ.

සුන්දරං ඨානන්ති නිබ්බානං. සුන්දරාය පටිපත්තියා අරියපටිපත්තියා.

ຄຳວ່າ 'ສະຖານທີ່ອັນດີງາມ' ໄດ້ແກ່ ພຣະນິບພານ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍຂໍ້ປະຕິບັດອັນດີງາມ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອະລິຍະປະຕິບັດ.

නිබ්බත්තින්ති පරියොසානං. අතීතෙති අතීතකොට්ඨාසෙ. කිඤ්චනකාරකොති පලිබොධහෙතුභූතො.

ຄຳວ່າ 'ຄວາມບັງເກີດ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມສິ້ນສຸດ. ຄຳວ່າ 'ໃນອະດີດ' ໄດ້ແກ່ ໃນສ່ວນອະດີດ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ເຮັດເຄື່ອງກັງວົນ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເປັນເຫດແຫ່ງເຄື່ອງປະລິໂພດ (ຄວາມກັງວົນ).

අසෙක්ඛෙ සීලක්ඛන්ධාදිකෙ මහන්තෙ ගුණෙ. පඤ්චන්නං මාරානං විජිතත්තා විජිතවිජයං.

ຄຳວ່າ 'ຄຸນທຳອັນຍິ່ງໃຫຍ່' ໄດ້ແກ່ คຸນທຳອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ມີສີລຂັນເປັນຕົ້ນ ຂອງພຣະອະເສຂະ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ມີໄຊຊະນະອັນຊະນະແລ້ວ' ໄດ້ແກ່ ເພາະເປັນຜູ້ຊະນະມານທັງ 5.

460. ඉදං අජානන්තාති ‘‘ජාතියා බ්‍රාහ්මණො’’ති ඉදං ලොකසමඤ්ඤාමත්තන්ති අජානන්තා. යෙ බ්‍රාහ්මණෙසු නාමගොත්තං නාම තතියං දිට්ඨාභිනිවෙසං ජනෙන්ති, සාව නෙසං දිට්ඨි. කතං අභිසඞ්ඛතන්ති පරිකප්පනවසෙනෙව කතං ඨපිතං තදුපචිතං, න හෙතුපච්චයසමායොගෙන. සමුච්චාති සම්මුතියා. කා පන සා සම්මුතීති ආහ ‘‘සමඤ්ඤායා’’ති, ලොකසමඤ්ඤාතෙනාති අත්ථො. සම්මා පන පරමත්ථතො අජානන්තානං නාමගොත්තං එවං කප්පෙතීති ආහ ‘‘නො චෙ’’තිආදි. තං පන අසන්තම්පි පරමත්ථතො සන්තතායෙව අභිනිවිසන්ති, තෙසමයං දොසොති දස්සෙතුං ‘‘එවං පකප්පිත’’න්තිආදි වුත්තං. තෙනාහ භගවා – ‘‘ජනපදනිරුත්තිං නාභිනිවෙසෙය්‍යා’’ති [Pg.203] (ම. නි. 3.331). අජානන්තා නොති එත්ථ නො-සද්දො අවධාරණත්ථො – ‘‘න නො සමං අත්ථි තථාගතෙනා’’තිආදීසු (ඛු. පා. 6.3) වියාති ආහ ‘‘අජානන්තාව එවං වදන්තී’’ති.

໔໖໐. ຄຳວ່າ 'ເມື່ອບໍ່ຮູ້ສິ່ງນີ້' ຄື ເມື່ອບໍ່ຮູ້ວ່າ ຄຳວ່າ 'ເປັນພຣາມໂດຍກຳເນີດ' ນີ້ ເປັນພຽງແຕ່ໂວຫານຂອງໂລກ (ໂລກະສະມານຍາ) ເທົ່ານັ້ນ. ບຸກຄົນທັງຫຼາຍໃດ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຍຶດໝັ້ນດ້ວຍທິດຖິ ທີ່ຊື່ວ່າ ນາມແລະໂຄດ ເປັນຢ່າງທີສາມ ໃນພວກພຣາມ, ຄວາມຍຶດໝັ້ນນັ້ນແຫຼະ ເປັນທິດຖິຂອງພວກເຂົາ. ຄຳວ່າ 'ອັນເຮັດຂຶ້ນແລ້ວ' ຄື ອັນເຮັດໄວ້ ຕັ້ງໄວ້ ສະສົມໄວ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການດຳຣິ (ປຸງແຕ່ງ) ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍການປະຊຸມກັນແຫ່ງເຫດແລະປັດໄຈ. ຄຳວ່າ 'ສະມຸດຈະ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍສົມມຸດ. ສົມມຸດນັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍສະມານຍາ' ອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍສິ່ງທີ່ໂລກສົມມຸດຮຽກກັນ. ແຕ່ເພາະພວກຜູ້ບໍ່ຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງໂດຍປໍຣະມັດ ຍ່ອມກຳນົດນາມແລະໂຄດຢ່າງນີ້, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ໂນ ເຈ' (ຫາກບໍ່ແມ່ນ). ເພື່ອສະແດງວ່າ ນາມແລະໂຄດນັ້ນ ເຖິງວ່າຈະບໍ່ມີຢູ່ໂດຍປໍຣະມັດ ແຕ່ພວກເຂົາກໍຍຶດໝັ້ນວ່າ ມີຢູ່ແທ້ໆ, ນີ້ເປັນໂທດຂອງພວກເຂົາ, ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ອັນກຳນົດໄວ້ຢ່າງນີ້'. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ບໍ່ເພິ່ງຍຶດໝັ້ນໃນພາສາທ້ອງຖິ່ນ'. ໃນບົດວ່າ 'ອະຊານັນຕາ ໂນ' ນີ້ ຄຳວ່າ 'ໂນ' ມີອັດຖະກຳນົດ (ເນັ້ນຍ້ຳ) ເໝືອນຢ່າງໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ນະ ໂນ ສະມັງ ອັດຖິ ຕະຖາຄະເຕນະ' (ບໍ່ມີຜູ້ສະເໝີດ້ວຍພຣະຕະຖາຄົດເລີຍ), ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພວກຜູ້ບໍ່ຮູ້ເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມກ່າວຢ່າງນີ້'.

නිප්පරියායන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො, නිප්පරියායෙන උජුකමෙවාති අත්ථො, න පුබ්බෙ විය ‘‘යො හි කොචී’’ති පරියායවසෙන. ‘‘න ජච්චා’’ති ගාථාය පුබ්බද්ධෙන ජාතිවාදං පටික්ඛිපන්තො පච්ඡිමද්ධෙන කම්මවාදං පතිට්ඨපෙන්තො. තත්ථාති තිස්සං ගාථායං. උපඩ්ඪගාථාය විත්ථාරණත්ථන්ති උපඩ්ඪගාථාය අත්ථං විත්ථාරෙතුං ‘‘කස්සකො කම්මුනා’’ති වුත්තං. තත්ථ පුරිමාය චතූහි පාදෙහි, පච්ඡිමෙ ද්වීහි ද්වින්නම්පි සාධාරණතො අත්ථො විත්ථාරිතො. තත්ථ කසිකම්මාදීති ආදි-සද්දෙන සිප්පකම්මවාණිජාදි සඞ්ගහො.

ຄຳວ່າ 'ນິບປະຣິຍາຍັງ' (ໂດຍກົງ) ເປັນການສະແດງແບບພາວະນະປຸງສັກກະລິງ, ອະທິບາຍວ່າ ໂດຍກົງ ໂດຍກົງເລີຍ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປໍຣິຍາຍ (ໂດຍອ້ອມ) ເໝືອນຢ່າງໃນກ່ອນ ວ່າ 'ບຸກຄົນໃດໜຶ່ງ'. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຊົງປະຕິເສດຊາດิວາດ (ວາທະວ່າດ້ວຍຊາດກຳເນີດ) ດ້ວຍເຄິ່ງຄາຖາທຳອິດ ແຫ່ງຄາຖາວ່າ 'ນະ ຊັດຈາ' (ບໍ່ແມ່ນເພາະຊາດກຳເນີດ) ແລະ ຊົງສະຖາປະນາກຳມະວາດ (ວາທະວ່າດ້ວຍກຳ) ດ້ວຍເຄິ່ງຄາຖາຫຼັງ. ຄຳວ່າ 'ໃນຄາຖາຫຼັງນັ້ນ' ຄື ໃນຄາຖາທີສາມນັ້ນ. ເພື່ອຂະຫຍາຍເນື້ອຄວາມແຫ່ງເຄິ່ງຄາຖາ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເປັນຊາວນາເພາະກຳ'. ໃນຄາຖາເຫຼົ່ານັ້ນ ເນື້ອຄວາມຂອງຄາຖາທັງສອງ ຖືກຂະຫຍາຍໄວ້ໂດຍທົ່ວໄປ ດ້ວຍ 4 ບາດໃນຄາຖາທຳອິດ ແລະ ດ້ວຍ 2 ບາດໃນຄາຖາຫຼັງ. ໃນຄຳວ່າ 'ການເຮັດນາເປັນຕົ້ນ' ນັ້ນ ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ຍ່ອມສົງເຄາະ (ຮວມເອົາ) ງານສິລະປະ ແລະ ການຄ້າຂາຍເປັນຕົ້ນ.

පටිච්චසමුප්පාදපධානවචනවිඤ්ඤෙය්‍යො පච්චයො පටිච්චසමුප්පාදසද්දස්ස අත්ථො පච්චයුප්පන්නාපෙක්ඛාය හොතීති ආහ – ‘‘ඉමිනා පච්චයෙන එතං හොතී’’ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.570) තංසංවණ්ණනායඤ්ච (විසුද්ධි. මහාටී. 2.570) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. සම්මානාවමානාරහකුලෙති සම්මානාරහෙ ඛත්තියාදිකුලෙ, අවමානාරහෙ චණ්ඩාලාදිකුලෙ කම්මවසෙන උපපත්ති හොති කම්මස්ස විපච්චමානොකාසකරතාය විනා තාදිසාය උච්චනීචකුලනිබ්බත්තියා අභාවතො. අඩ්ඪදලිද්දතාදි අඤ්ඤාපි හීනපණීතතා.

ປັດໄຈອັນເພິ່ງຮູ້ໄດ້ດ້ວຍຄຳເວົ້າທີ່ເນັ້ນເລື່ອງປະຕິດຈະສະມຸບບາດ ເປັນເນື້ອຄວາມຂອງສັບວ່າ ປະຕິດຈະສະມຸບບາດ ໂດຍເພິ່ງອາໄສປັດຈະຍຸບປັນນະລຳດັບ (ສິ່ງທີ່ເກີດຈາກປັດໄຈ), ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະປັດໄຈນີ້ ສິ່ງນີ້ຈຶ່ງມີ'. ສ່ວນຂໍ້ຄວາມໃດທີ່ຄວນກ່າວໃນເລື່ອງນີ້, ຂໍ້ຄວາມນັ້ນ ເພິ່ງຊາບຕາມນຳນອງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄຳອະທິບາຍຄຳພີວິສຸດທິມັກ ແລະ ໃນມະຫາຕີກາວິສຸດທິມັກນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ໃນຕະກູນອັນຄວນແກ່ການບູຊາແລະການດູໝິ່ນ' ຄື ການເຂົ້າເຖິງ (ການເກີດ) ໃນຕະກູນອັນຄວນແກ່ການບູຊາ ມີຕະກູນກະສັດເປັນຕົ້ນ ແລະ ໃນຕະກູນອັນຄວນແກ່ການດູໝິ່ນ ມີຕະກູນຈັນທານເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳ, ເພາະວ່າ ຫາກປາສະຈາກການທີ່ກຳເຮັດໂອກາດໃຫ້ຜົນແລ້ວ ຄວາມບັງເກີດໃນຕະກູນສູງແລະຕ່ຳປານນັ້ນ ຍ່ອມມີບໍ່ໄດ້. ຄວາມເປັນຜູ້ຮັ່ງມີ ແລະ ຜູ້ທຸກຍາກເປັນຕົ້ນ ກໍຄືຄວາມເປັນຜູ້ຊົ່ວ (ປານີດ) ແລະ ປະນີດອື່ນໆ.

කම්මුනාති චෙත්ථ යථා ලොකපජාසත්තසද්දෙහි එකො එවත්ථො වුත්තො, එවං සෙසසද්දෙහිපි, අධිප්පායවිසෙසො පන තත්ථ අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘පුරිමපදෙන චෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. නායං ලොකො බ්‍රහ්මනිම්මිතො කම්මෙන උප්පජ්ජනතො. න හි සන්නිහිතකාරණානං ඵලානං අඤ්ඤෙන උප්පත්තිදිට්ඨි යුජ්ජති. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨියා පටිසෙධො වෙදිතබ්බො’’ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං තං විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාදීසුවුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. තථා ලොකස්ස පඨමුප්පත්ති න බ්‍රහ්මුනාති ‘‘කම්මුනා හි තාසු තාසූ’’තිආදි වුත්තං. තතියෙන ‘‘අයං ලොකො ආදිතො පභුති පභවකම්මුනා වත්තතී’’ති වුත්තමත්ථං නිගමෙති.වුත්තස්සෙවත්ථස්ස සූචනඤ්හි නිගමනං. තං පන නියමත්ථං හොතීති ආහ ‘‘කම්මෙනෙව බද්ධා හුත්වා පවත්තන්ති, න අඤ්ඤථා’’ති[Pg.204]. චතුත්ථෙන පදෙන. යායතොති ගච්ඡතො. නිබ්බත්තතොති නිබ්බත්තන්තස්ස. පවත්තතොති පවත්තන්තස්ස.

ໃນຄຳວ່າ 'ກຳມຸນາ' (ເພາະກຳ) ນີ້, ເນື້ອຄວາມດຽວກັນນັ້ນເອງ ທີ່ກ່າວໄວ້ດ້ວຍສັບວ່າ ໂລກ, ປະຊາ ແລະ ສັດ, ເຖິງແມ່ນໃນສັບທີ່ເຫຼືອກໍເໝືອນກັນ, ແຕ່ເພື່ອສະແດງວ່າ ໃນສັບເຫຼົ່ານັ້ນມີຄວາມໝາຍພິເສດຢູ່, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ແລະ ໃນບົດທຳອິດນີ້'. ໂລກນີ້ ບໍ່ແມ່ນພຣົມເນລະມິດ ເພາະເກີດຂຶ້ນດ້ວຍກຳ. ເພາະວ່າ ຄວາມເຫັນວ່າ ຜົນທັງຫຼາຍທີ່ມີເຫດຢູ່ໃກ້ຊິດ ເກີດຂຶ້ນຈາກສິ່ງອື່ນ (ເຊັ່ນ ພຣົມ) ຍ່ອມບໍ່ສົມຄວນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພິ່ງຊາບການປະຕິເສດທິດຖິ'. ສ່ວນຂໍ້ຄວາມໃດທີ່ຄວນກ່າວໃນເລື່ອງນີ້, ຂໍ້ຄວາມນັ້ນ ເພິ່ງຊາບຕາມນຳນອງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄຳອະທິບາຍຄຳພີວິສຸດທິມັກເປັນຕົ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ການເກີດຂຶ້ນຄັ້ງທຳອິດຂອງໂລກ ບໍ່ແມ່ນເກີດຈາກພຣົມ, ດັ່ງນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງgກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເພາະກຳໃນສິ່ງນັ້ນໆ'. ດ້ວຍບົດທີສາມ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຍ່ອມສະຫຼຸບເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວວ່າ 'ໂລກນີ້ ຍ່ອມເປັນໄປດ້ວຍກຳອັນເປັນແຫຼ່ງກຳເນີດ ຕັ້ງແຕ່ຕົ້ນມາ'. ເພາະວ່າ ການຊີ້ບອກເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນແຫຼະ ຄືການສະຫຼຸບ. ແຕ່ການສະຫຼຸບນັ້ນ ມີເນື້ອຄວາມເປັນຂໍ້ກຳນົດ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມເປັນໄປເພາະຖືກຜູກໄວ້ດ້ວຍກຳນັ້ນເອງ, ບໍ່ແມ່ນໂດຍປະການອື່ນ'. ດ້ວຍບົດທີສີ່. ຄຳວ່າ 'ຂອງຜູ້ໄປຢູ່' ໄດ້ແກ່ ຂອງຜູ້ດຳເນີນໄປຢູ່. ຄຳວ່າ 'ຂອງຜູ້ບັງເກີດຢູ່' ໄດ້ແກ່ ຂອງຜູ້ເກີດຂຶ້ນຢູ່. ຄຳວ່າ 'ຂອງຜູ້ເປັນໄປຢູ່' ໄດ້ແກ່ ຂອງຜູ້ດຳເນີນໄປຢູ່.

ධුතධම්මා විසෙසතො තණ්හාය සන්තත්තවසෙන වත්තන්තීති ආහ ‘‘තපෙනාති ධුතඞ්ගතපෙනා’’ති. මෙථුනවිරති විසෙසතො බ්‍රාහ්මණානං බ්‍රහ්මචරියන්ති සා ඉධ බ්‍රහ්මචරියෙනාති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘බ්‍රහ්මචරියෙනාති මෙථුනවිරතියා’’ති. එතෙනාති ඉමිනා ‘‘තපෙනා’’තිආදීහි චතූහි පදෙහි වුත්තෙන. සෙට්ඨෙනාති උත්තමෙන. සංකිලෙසවිසුද්ධියා පරිසුද්ධෙන. බ්‍රහ්මන්ති බ්‍රහ්මභාවං සෙට්ඨභාවං. සො පනෙත්ථ අත්ථතො බ්‍රාහ්මණභාවොති ආහ ‘‘බ්‍රාහ්මණභාවං ආවහතී’’ති.

ທຳເຄື່ອງກຳຈັດ (ທຸຕະທຳ) ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຜົາຜານຕັນຫາໂດຍພິເສດ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍຕະບະ ຄື ຕະບະຄືທຸດົງ'. ການງົດເວັ້ນຈາກເມຖຸນທຳ ເປັນພຣົມມະຈັນຂອງພວກພຣາມໂດຍພິເສດ, ພຣົມມະຈັນນັ້ນ ປະສົງເອົາໃນບົດນີ້ວ່າ ດ້ວຍພຣົມມະຈັນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍພຣົມມະຈັນ ຄື ການງົດເວັ້ນຈາກເມຖຸນທຳ'. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍສິ່ງນີ້' ຄື ດ້ວຍສິ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ດ້ວຍບົດທັງ 4 ມີ 'ດ້ວຍຕະບະ' ເປັນຕົ້ນນີ້. ຄຳວ່າ 'ອັນປະເສີດ' ຄື ອັນສູງສົ່ງ. ຄຳວ່າ 'ບໍລິສຸດ' ຄື ບໍລິສຸດຈາກກິເລດເຄື່ອງເສົ້າໝອງ. ຄຳວ່າ 'ພຣົມ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນພຣົມ ຄື ຄວາມເປັນຜູ້ປະເສີດ. ຄວາມເປັນຜູ້ປະເສີດນັ້ນ ໂດຍອັດຖະໃນເລື່ອງນີ້ ກໍຄືຄວາມເປັນພຣາມ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມນຳມາເຊິ່ງຄວາມເປັນພຣາມ'.

බ්‍රහ්මා ච සක්කො චාති සක්කගරුකානං සක්කො සක්කෙනපි ගරුකාතබ්බතො, බ්‍රහ්මගරුකානං බ්‍රහ්මා බ්‍රහ්මුනාපි ගරුකාතබ්බතො. විජානතන්ති පරමත්ථබ්‍රාහ්මණස්ස විසෙසං ජානන්තානං විඤ්ඤූනං. අවිඤ්ඤුනො හි අප්පමාණං. තෙනාහ – ‘‘පණ්ඩිතාන’’න්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ຄຳວ່າ 'ທັງພຣະພຣົມແລະທ້າວສັກກະ' ຄື ທ້າວສັກກະເປັນຜູ້ທີ່ແມ່ນແຕ່ທ້າວສັກກະເອງກໍຕ້ອງເຄົາລົບ ສໍາລັບພວກທີ່ເຄົາລົບທ້າວສັກກະ, ພຣະພຣົມເປັນຜູ້ທີ່ແມ່ນແຕ່ພຣະພຣົມເອງກໍຕ້ອງເຄົາລົບ ສໍາລັບພວກທີ່ເຄົາລົບພຣະພຣົມ. ຄຳວ່າ 'ຂອງພວກຜູ້ຮູ້ແຈ້ງ' ໄດ້ແກ່ ຂອງພວກວິນຍູຊົນຜູ້ຮູ້ຄວາມພິເສດຂອງພຣາມໂດຍປໍຣະມັດ. ເພາະວ່າ ຜູ້ບໍ່ຮູ້ ຍ່ອມບໍ່ເປັນປະມານ (ບໍ່ມີນ້ຳໜັກ). ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຂອງພວກບັນດິດ'. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍແທ້ໆ.

වාසෙට්ඨසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບ (ລີນັດຖະປະກາສະນາ) ແຫ່ງຄຳອະທິບາຍວາເສດຖະສູດ ຈົບບໍລິບູນແລ້ວ.

9. සුභසුත්තවණ්ණනා

໙. ຄຳອະທິບາຍສຸພະສູດ

462. තුදිසඤ්ඤාතො ගාමො නිගමො එතස්සාති තොදෙය්‍යො, තස්ස අත්තජො තොදෙය්‍යපුත්තොති ආහ ‘‘තුදිගාමා’’තිආදි. ආරාධකොති සංරාධකො. ධම්මනිසන්ති යස්මා සම්පාදනෙන පරිපූරණෙන ඉච්ඡිතා, තස්මා වුත්තං ‘‘සම්පාදකො පරිපූරකො’’ති. ඤායති නිච්ඡයෙන ගමෙති නිබ්බානං, තං වා ඤායති පටිවිජ්ඣීයති එතෙනාති ඤායො, තතො එතස්ස සම්පාදකහෙතුභාවතො ඤායො ධම්මො අරියමග්ගො තං ඤායං ධම්මං. තෙනාහ ‘‘කාරණධම්ම’’න්ති. අනවජ්ජන්ති අවජ්ජපටිපක්ඛං.

໔໖໒. ບ້ານ ຫຼື ນິຄົມ ທີ່ຮູ້ຈັກກັນໃນຊື່ວ່າ ຕຸທິ ມີຢູ່ແກ່ຜູ້ນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າ ໂຕເທຍຍະ, ບຸດຜູ້ເກີດຈາກຕົນຂອງໂຕເທຍຍະນັ້ນ ຊື່ວ່າ ໂຕເທຍຍະບຸດ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຈາກບ້ານຕຸທິ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ຍິນດີ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ຍິນດີຍິ່ງ. ຄຳວ່າ 'ທຳມະນิສັງ' (ຄວາມປາດຖະໜາໃນທຳ) ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ປາດຖະໜາດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ສຳເລັດ ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນ, ເພາະສະນັ້ນ ເພິ່ນຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຜູ້ເຮັດໃຫ້ສຳເລັດ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນ'. ຫົນທາງໃດ ຍ່ອມຮູ້ແຈ້ງ ຄື ນຳໄປສູ່ພຣະນິບພານໂດຍແນ່ນອນ, ຫຼື ບຸກຄົນຍ່ອມຮູ້ແຈ້ງ ຄື ແທງຕະຫຼອດພຣະນິບພານນັ້ນດ້ວຍຫົນທາງນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຫົນທາງນັ້ນຊື່ວ່າ ຍາຍະ (ຍຸດຕິທຳ ຫຼື ທາງທີ່ຖືກ), ເພາະຄວາມເປັນເຫດໃຫ້ສຳເລັດແຫ່ງຍາຍະນັ້ນ ຍາຍະທຳ ຄື ອະລິຍະມັກ, ເຊິ່ງຍາຍະທຳນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຫດທຳ'. ຄຳວ່າ 'ອັນບໍ່ມີໂທດ' ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ສິ່ງທີ່ມີໂທດ.

463. වට්ටචාරකතො නිය්‍යාතීති නිය්‍යානිකං ඊකාරස්ස රස්සත්තං ය-කාරස්ස ච ක-කාරං කත්වා. නිය්‍යානෙ වා නියුත්තං, නිය්‍යානං සීලන්ති වා නිය්‍යානිකං, තප්පටිපක්ඛතො අනිය්‍යානිකං. සා පන අත්ථතො අකුසලකිරියාති ආහ ‘‘අකුසලපටිපද’’න්ති.

໔໖໓. ທຳໃດ ຍ່ອມນຳອອກໄປ (ນິຍຍາຕິ) ຈາກການໝູນວຽນໃນວັດຕະສົງສານ ທຳນັ້ນຊື່ວ່າ 'ນິຍຍານິກະ' (ນຳອອກໄປ) ໂດຍການເຮັດສະຫຼະ ອີ ໃຫ້ເປັນ ອິ ແລະ ແປງ ຍະ ອັກສອນ ເປັນ ກະ ອັກສອນ. ຫຼື ທຳໃດ ປະກອບໄວ້ໃນການນຳອອກໄປ, ຫຼື ທຳໃດ ມີການນຳອອກໄປເປັນປົກກະຕິ ທຳນັ້ນຊື່ວ່າ 'ນິຍຍານິກະ', ທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ທຳນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອະນິຍຍານິກະ' (ບໍ່ນຳອອກໄປ). ແຕ່ທຳນັ້ນ ໂດຍອັດຖະ ກໍຄືການກະທຳອັນເປັນອະກຸສົນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຂໍ້ປະຕິບັດອັນເປັນອະກຸສົນ'.

බහුභාවවාචකො [Pg.205] ඉධ මහාසද්දො ‘‘මහාජනො’’තිආදීසුවියාති ආහ ‘‘මහන්තෙහි බහූහී’’ති. අත්ථොති පයොජනං. මහන්තානීති බහුලානි. කිච්චානීති කාතබ්බානි. අධිකරණානීති අධිකාරජීවිකාරූපානි. ඝරාවාසකම්මමෙව පඤ්චබලිකරණදසඅත්ථට්ඨානභාවතො ලොකයාත්‍රාය ච සම්පවත්තිට්ඨානභාවතො ජීවිතවුත්තියා වා හෙතුභාවතො ඝරාවාසකම්මට්ඨානං.

ມະຫາສັບ ໃນບ່ອນນີ້ ເປັນສັບກ່າວເຖິງຄວາມມີຫຼາຍ ເໝືອນຢ່າງໃນຄຳວ່າ 'ມະຫາຊົນ' ເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍສິ່ງທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ ຄື ຫຼາຍ'. ຄຳວ່າ 'ອັດຖະ' ໄດ້ແກ່ ປະໂຫຍດ. ຄຳວ່າ 'ອັນຍິ່ງໃຫຍ່' ໄດ້ແກ່ ຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ກິດຈະ' ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ເພິ່ງເຮັດ. ຄຳວ່າ 'ອະທິກະຣະນະ' ໄດ້ແກ່ ຮູບແບບການລ້ຽງຊີບອັນເປັນໜ້າທີ່. ງານຄອງເຮືອນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ຄະຣາວາດກຳມະຖານ (ງານຄອງເຮືອນ) ເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງການເຮັດພະລີ 5 ປະການ ແລະ ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງປະໂຫຍດ 10 ປະການ, ແລະ ເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງການດຳເນີນໄປຂອງຊີວິດໃນໂລກ, ຫຼື ເພາະເປັນເຫດແຫ່ງການດຳເນີນຊີວິດ.

‘‘අප්පකෙනපි මෙධාවී, පාභතෙන විචක්ඛණො;

සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති. (ජා. 1.1.4);

“ຄົນມີປັນຍາ ຜູ້ສະຫຼາດສະຫຼຽວ ຍ່ອມຕັ້ງຕົນໄດ້ ດ້ວຍທຶນຮອນແມ່ນພຽງເລັກນ້ອຍ ເໝືອນຢ່າງຄົນເປົ່າໄຟ ເປົ່າໄຟກອງນ້ອຍໃຫ້ລຸກຂຶ້ນ ດັ່ງນັ້ນ”.

ගාථාය වුත්තනයෙන චූළන්තෙවාසිකස්ස විය.

ເໝືອນຢ່າງເລື່ອງຂອງຈູລະອັນເຕວາສິກ ຕາມນຳນອງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄາຖາ.

464. අයොනිසො පවත්තිතං වාණිජ්ජකම්මං විය අපායභූතං කසිකම්මං නිදස්සනභාවෙ ඨපෙත්වා අයොනිසොමනසිකරණවසෙන පවත්තං ඝරාවාසකිච්චං සන්ධායාහ – ‘‘යථා කසි…පෙ… එවං ඝරාවාසකම්මට්ඨානම්පී’’ති. බ්‍රාහ්මණභත්තො අහොසීති සො කිර බහූ බ්‍රාහ්මණෙ ධනං දත්වා යඤ්ඤං කාරෙසි. උපරීති ‘‘උපරි උපට්ඨාතීති වදෙහී’’ති බ්‍රාහ්මණෙහි අත්තනො සමයෙන ආචික්ඛාපිතොපි යථා උපට්ඨිතමෙව කථෙත්වා කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තො, අථ බ්‍රාහ්මණා – ‘‘ඉමිනා අම්හාකං යඤ්ඤෙ දොසො දින්නො’’ති කුජ්ඣිත්වා තස්ස කළෙවරං සුසානං නෙතුං නාදංසු. අථස්ස ඤාතකෙහි සහස්සෙ දින්නෙ තං සහස්සං ගහෙත්වා ගෙහතො නීහරිතුං අදංසු. කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ ඡත්තිංස ඉත්ථියො ‘‘එකා වත්ථං අදාසි, එකා ගන්ධං, එකා සුමනමාල’’න්තිආදිනා තං තං දානමයං පුඤ්ඤං කත්වා ආයුපරියොසානෙ තාවතිංසභවනෙ සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො පරිචාරිකා හුත්වා නිබ්බත්තිංසු සහස්සඅච්ඡරාපරිවාරිකා, සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො වෙජයන්තරථං පෙසෙත්වා පක්කොසාපිතෙන ගුත්තිලාචරියභූතෙන මහාබොධිසත්තෙන පුච්ඡිතා තං තං අත්තනා කතං පුඤ්ඤං බ්‍යාකරිංසු. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සකලාය ගුත්තිලවිමානකථාය දීපෙතබ්බ’’න්ති. වණිජ්ජකම්මට්ඨානං විපජ්ජමානන්ති එත්ථ තස්ස විපජ්ජමානාකාරො හෙට්ඨා වුත්තො. එවං පබ්බජ්ජකම්මට්ඨානම්පි විපජ්ජමානං අප්පඵලං හොතීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. සීලෙසු අපරිපූරකාරිනොතිආදි තස්ස විපජ්ජනාකාරදස්සනං. ඣානාදිසුඛන්ති එත්ථ ආදි-සද්දෙන අභිඤ්ඤාවිපස්සනාදිසුඛස්ස විය සබ්‍රහ්මචාරීහි සද්ධිං සීලසම්පදාදිසුඛස්ස [Pg.206] සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අරහත්තම්පි පාපුණාති පගෙව සෙක්ඛපුථුජ්ජනසම්පත්තියොති අධිප්පායො.

໔໖໔. ຄຳວ່າ “yathā kasi…pe… evaṃ gharāvāsakammaṭṭhānampī”ti (ເໝືອນດັ່ງການເຮັດນາ... ເຖິງການງານຄອງເຮືອນກໍເໝືອນກັນ) ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງກິດຈະການຄອງເຮືອນທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະໂຍນિໂສມະນະສິການ ໂດຍຊົງຍົກເອົາการເຮັດນາທີ່ເປັນເໝືອນອະບາຍພູມ ເພາະດຳເນີນໄປໂດຍອະໂຍນિໂສ ເໝືອນດັ່ງການຄ້າຂາຍ ມາໄວ້ໃນຖານະເປັນຕົວຢ່າງ. ຄຳວ່າ “Brāhmaṇabhatto ahosī” (ເປັນຜູ້ມີຄວາມເຫຼື້ອມໃສໃນພຣາມ) ໄດ້ຍິນວ່າ ຜູ້ນັ້ນໄດ້ສະລະຊັບເປັນອັນຫຼາຍໃຫ້ແກ່ພວກພຣາມ ແລ້ວໃຫ້ຈັດບູຊາຍັນ. ຄຳວ່າ “Uparī” (ຂ້າງເທິງ) ໄດ້ແກ່ ພວກພຣາມໄດ້ແນະນຳຕາມລັດທິຂອງຕົນວ່າ “ຈົ່ງເວົ້າວ່າ ບຳລຸງຢູ່ຂ้างເທິງ” ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ລາວກໍເວົ້າໄປຕາມທີ່ບຳລຸງນັ້ນເອງ ເມື່ອເຮັດກາລະແລ້ວ ກໍໄປບັງເກີດໃນນະຣົກ. ລຳດັບນັ້ນ ພວກພຣາມໂກດຮ້າຍວ່າ “ຜູ້ນີ້ເຮັດໃຫ້ຍັນຂອງພວກເຮົາເສຍຫາຍ” ຈຶ່ງບໍ່ຍອມໃຫ້ເອົາສົບຂອງລາວໄປປ່າຊ້າ. ຕໍ່ມາ ເມື່ອພວກຍາດໄດ້ໃຫ້ເງິນພັນໜຶ່ງ ພວກພຣາມຈຶ່ງຮັບເອົາເງິນພັນນັ້ນ ແລ້ວອະນຸຍາດໃຫ້ນຳສົບອອກໄປຈາກເຮືອນ. ໃນສະໄໝຂອງພຣະກັດສະປະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ຍິງ ໓໖ ຄົນ ໄດ້ເຮັດບຸນທີ່ສຳເລັດດ້ວຍການທານນັ້ນໆ ໂດຍມີການຖວາຍຜ້າຄົນໜຶ່ງ, ຖວາຍຂອງຫອມຄົນໜຶ່ງ, ຖວາຍພວງມະລິຄົນໜຶ່ງ ເປັນຕົ້ນ ເມື່ອສິ້ນອາຍຸແລ້ວ ກໍໄດ້ໄປບັງເກີດໃນພົບດາວະດຶງ ເປັນບໍລິວານຂອງທ້າວສັກກະເທວະລາດ ພ້ອມດ້ວຍນາງອັກສອນບໍລິວານພັນໜຶ່ງ. ເມື່ອພຣະມະຫາໂພທິສັດ ຜູ້ເປັນອາຈານກຸດຕິລະ ທີ່ທ້າວສັກກະເທວະລາດຊົງສົ່ງລົດເວຊະຍັນມາຮັບ ໄດ້ຖາມແລ້ວ, ພວກນາງກໍໄດ້ພະຍາກອນບຸນທີ່ຕົນເອງໄດ້ເຮັດແລ້ວ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານໝາຍເຖິງເລື່ອງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “sakalāya guttilavimānakathāya dīpetabbaṃ” (ພຶງສະແດງດ້ວຍກຸດຕິລະວິມານກຖາທັງໝົດ). ຄຳວ່າ “Vaṇijjakammaṭṭhānaṃ vipajjamānaṃ” (ການງານຄືການຄ້າຂາຍທີ່ເສື່ອມເສຍ) ໃນຄຳນັ້ນ ອາການທີ່ເສື່ອມເສຍຂອງການຄ້ານັ້ນ ໄດ້ກ່າວໄວ້ຂ້າງເທິງແລ້ວ. ການເຊື່ອມໂຍງເນື້ອຄວາມພຶງນຳມາສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນການງານຄືການບວດທີ່ເສື່ອມເສຍ ກໍຍ່ອມມີຜົນໜ້ອຍ ເໝືອນກັນຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ “Sīlesu aparipūrakārino” (ຜູ້ບໍ່ເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນໃນສີລທັງຫຼາຍ) ເປັນຕົ້ນ ເປັນການສະແດງອາການເສື່ອມເສຍຂອງການບວດນັ້ນ. ຄຳວ່າ “Jhānādisukhaṃ” (ສຸກມີຊານເປັນຕົ້ນ) ໃນຄຳນັ້ນ ດ້ວຍສັບວ່າ “ādi” (ເປັນຕົ້ນ) ພຶງຊາບວ່າ ລວມເອົາຄວາມສຸກໃນການຢູ່ຮ່ວມກັບເພື່ອນພຣົມມະຈາຣີ ມີຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍສີລເປັນຕົ້ນ ເໝືອນດັ່ງຄວາມສຸກໃນອະພິນຍາແລະວິປັດສະນາເປັນຕົ້ນ. ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມບັນລຸເຖິງພຣະອໍຣະຫັນໄດ້ ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງສົມບັດຂອງພຣະເສຂະແລະປຸຖຸຊົນ.

චාගසීසෙනාති පධානභූතෙන චාගෙන දානෙන තං අවස්සයං කත්වා. එත්ථ තෙ න කොචි අඵාසුකභාවොති. උජුකං කත්වා අවිරුද්ධං කත්වා, සම්පයොජෙත්වාති අත්ථො. තපචරියන්ති අග්ගිපරිචරණං, තපචරියඤ්ච බ්‍රහ්මචරියග්ගහණා දුට්ඨුල්ලභාවතො.

ຄຳວ່າ “Cāgasīsenā” (ດ້ວຍການສະລະເປັນປະທານ) ໄດ້ແກ່ ເຮັດການສະລະນັ້ນໃຫ້ເປັນທີ່ເພິ່ງ ດ້ວຍການໃຫ້ທານອັນເປັນປະທານ. ຄຳວ່າ “Ettha te na koci aphāsukabhāvo” (ໃນເລື່ອງນີ້ ຄວາມບໍ່ສະບາຍກາຍບໍ່ສະບາຍໃຈໃດໆ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ທ່ານ). ຄຳວ່າ “Ujukaṃ katvā” (ເຮັດໃຫ້ກົງ) ໄດ້ແກ່ ເຮັດບໍ່ໃຫ້ຂັດແຍ້ງກັນ, ອະທິບາຍວ່າ ປະກອບເຂົ້າກັນ. ຄຳວ່າ “Tapacariyaṃ” (ການປະພຶດຕະບະ) ໄດ້ແກ່ ການບຳເລີໄຟ, ແລະການປະພຶດຕະບະນັ້ນ ຈັດເປັນການສະມະທານພຣົມມະຈັນ ເພາະປາສະຈາກຄວາມຊົ່ວຊ້າ.

466. අජානනභාවන්ති අසබ්බඤ්ඤුභාවං. භගවතො පන සබ්බඤ්ඤුභාවො සදෙවකෙ ලොකෙ ජලතලෙ පක්ඛිත්තතෙලං විය පත්ථරිත්වා ඨිතො, න මෙ ඉදං පතිරූපං, තතො පරිවත්තිස්සාමීති ‘‘බ්‍රාහ්මණො, භො, ගොතමා’’තිආදිමාහ. පච්චාහරිතුං පටිපක්ඛෙන අපහරිතුං. සෙතපොක්ඛරසදිසොති පුණ්ඩරීකපත්තසදිසවණ්ණො. සුවට්ටිතාති වට්ටභාවයුත්තට්ඨානෙ සුවට්ටා. නාමකංයෙවාති නාමමත්තමෙව වචනමත්තමෙව. තථාභූතානං භාවස්සපි අභාවෙන නිහීනං නාම හොති, නාම-සද්දො නිහීනපරියායො. තෙනාහ – ‘‘ලාමකංයෙවා’’ති.

໔໖໖. ຄຳວ່າ “Ajānanabhāvaṃ” (ຄວາມບໍ່ຮູ້) ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ເປັນພຣະສັບພັນຍູ. ສ່ວນພຣະສັບພັນຍຸຕະຍານຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ປາກົດແຜ່ຂະຫຍາຍໄປໃນໂລກພ້ອມທັງເທວະດາ ເໝືອນດັ່ງນ້ຳມັນທີ່ຢອດລົງເທິງຜິວນ້ຳ, ພຣາມຈຶ່ງຄິດວ່າ “ການເວົ້າແບບນີ້ບໍ່ສົມຄວນແກ່ເຮົາ ເຮົາຈະຫຼີກເວັ້ນຈາກຄຳເວົ້ານັ້ນ” ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “brāhmaṇo, bho, gotama” (ທ່ານພຣະໂຄດົມ ຜູ້ເປັນພຣາມ). ຄຳວ່າ “Paccāharituṃ” (ເພື່ອຈະນຳກັບຄືນມາ) ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຈະນຳອອກໄປດ້ວຍສິ່ງທີ່ເປັນປະຕິປັກ. ຄຳວ່າ “Setapokkharasadiso” (ເໝືອນດັ່ງດອກບົວຂາວ) ໄດ້ແກ່ ມີສີເໝືອນໃບບົວຂາວ (ປຸຣັນທະລີ). ຄຳວ່າ “Suvaṭṭitā” (ກົມກິ້ງດີ) ໄດ້ແກ່ ກົມມົນດີໃນສ່ວນທີ່ຄວນຈະกົມມົນ. ຄຳວ່າ “Nāmakaṃyeva” (ເປັນພຽງຊື່ເທົ່ານັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເປັນພຽງແຕ່ຊື່ ເປັນພຽງແຕ່ຄຳເວົ້າເທົ່ານັ້ນ. ຊື່ນັ້ນຍ່ອມຊື່ວ່າເປັນຂອງຕ່ຳຊ້າ ເພາະບໍ່ມີສະພາວະທີ່ເປັນຈິງຢ່າງນັ້ນ, ສັບວ່າ “nāma” (ຊື່) ເປັນໄວພົດຂອງຄຳວ່າ ຕ່ຳຊ້າ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “lāmakaṃyeva” (ເປັນຂອງຕ່ຳຊ້າແທ້ໆ).

467. කතමා වාචා තෙසං සෙය්‍යොති තෙසං චඞ්කියාදීනං බ්‍රාහ්මණමහාසාලානං වුච්චමානවිභාගාසු වාචාසු කතමා වාචා සෙය්‍යොති. ‘‘සෙය්‍යා’’ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං. සම්මුතියාති අවිලඞ්ඝිතසාධුමරියාදාය ලොකසම්මුතියා. තෙනාහ ‘‘ලොකවොහාරෙනා’’ති. මන්තාති මන්තාසඞ්ඛාතාය පඤ්ඤාය මන්තෙත්වා ජානිත්වා. තෙනාහ ‘‘තුලයිත්වා’’ති. අත්ථසංහිතන්ති හෙතුසඤ්හිතං. තං පන එකංසතො යුත්තියුත්තං හොතීති ආහ – ‘‘කාරණනිස්සිත’’න්ති. ආවුතොතිආදීසු ආදිතො අභිමුඛං ඤාණගතියා විබන්ධනෙන ආවුතො, ආවරියෙන විසෙසතො ඤාණගතියා නිබන්ධනෙන නිවුතො, එවං ඔඵුටො පලිගුණ්ඨිතො. පරියොනද්ධොති සමන්තතො ඔනද්ධො ඡාදිතො. තෙනාහ ‘‘පලිවෙඨිතො’’ති.

໔໖໗. ຄຳວ່າ “Katamā vācā tesaṃ seyyo” (ບັນດາຄຳເວົ້າຂອງພວກເຂົາ ຄຳເວົ້າໃດປະເສີດກວ່າ) ໄດ້ແກ່ ໃນບັນດາຄຳເວົ້າທີ່ກ່າວແບ່ງໄວ້ຂອງພວກພຣາມມະຫາສານ ມີຈັງກີພຣາມເປັນຕົ້ນ ຄຳເວົ້າໃດປະເສີດກວ່າ. ຄຳວ່າ “Seyyā” ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍການປ່ຽນແປງລິງ (ເພດ). ຄຳວ່າ “Sammutiyā” (ດ້ວຍສົມມຸດ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍໂລກສົມມຸດອັນເປັນຈາຮີດປະເພນີອັນດີງາມທີ່ບໍ່ຄວນກ້າວລ່ວງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “lokavohārena” (ດ້ວຍໂວຫານໂລກ). ຄຳວ່າ “Mantā” (ດ້ວຍມັນຕາ) ໄດ້ແກ່ ພິຈາລະນາຮູ້ດ້ວຍປັນຍາທີ່ນັບວ່າເປັນມັນຕາ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “tulayitvā” (ໃຄ່ຄວນແລ້ວ). ຄຳວ່າ “Atthasaṃhitaṃ” (ປະກອບດ້ວຍປະໂຫຍດ) ໄດ້ແກ່ ປະກອບດ້ວຍເຫດຜົນ. ແຕ່ເນື້ອຄວາມນັ້ນຍ່ອມປະກອບດ້ວຍຄວາມຖືກຕ້ອງໂດຍສ່ວນດຽວ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “kāraṇanissitaṃ” (ອາໄສເຫດຜົນ). ໃນຄຳວ່າ “Āvuto” (ຖືກປິດກັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ ຄຳວ່າ “āvuto” ໄດ້ແກ່ ຖືກປິດກັ້ນໄວ້ຂ້າງໜ້າໂດຍການຂັດຂວາງທາງເດີນແຫ່ງຍານ, ຄຳວ່າ “nivuto” ໄດ້ແກ່ ຖືກກີດກັນໄວ້ເປັນພິເສດໂດຍການກີດກັ້ນທາງເດີນແຫ່ງຍານ, ຄຳວ່າ “ophuṭo” ໄດ້ແກ່ ຖືກຄຸມໄວ້, ຄຳວ່າ “paliguṇṭhito” ໄດ້ແກ່ ຖືກພົວພັນໄວ້. ຄຳວ່າ “Pariyonaddho” (ຖືກຄຸມໄວ້ຮອບ) ໄດ້ແກ່ ຖືກປົກຄຸມປິດບັງໄວ້ໂດຍຮອບ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “paliveṭhito” (ຖືກຫຸ້ມຫໍ່ໄວ້).

468. සචෙ එතං කාරණමත්ථීති ‘‘නිස්සට්ඨතිණකට්ඨුපාදානො අග්ගි ජලතී’’ති එතං කාරණං සචෙ අත්ථි යදි සියා, සො අපරො තිණකට්ඨුපාදානො අග්ගි යදි භවෙය්‍ය. සදොසො සාදීනවො සපරික්කිලෙසො. පරිසුද්ධොති උපක්කිලෙසාභාවෙන සබ්බසො සුද්ධො. ජාති ආදීනං අභාවෙනාති ජාතිපච්චයානං කම්මකිලෙසානං නිග්ගමෙන.

໔໖໘. ຄຳວ່າ “Sace etaṃ kāraṇamatthi” (ຫາກເຫດຜົນນັ້ນມີຢູ່) ໄດ້ແກ່ ຫາກເຫດຜົນນີ້ທີ່ວ່າ “ໄຟທີ່ປາສະຈາກເຊື້ອຄືຫຍ້າແລະໄມ້ຍ່ອມລຸກໄໝ້” ມີຢູ່ ຫຼື ຫາກພຶງມີ, ໄຟອີກກອງໜຶ່ງທີ່ມີເຊື້ອຄືຫຍ້າແລະໄມ້ກໍພຶງມີ. ຄຳວ່າ “Sadoso” (ມີໂທດ) ໄດ້ແກ່ ມີໂທດ ມີໂທດອັນຕ່ຳຊ້າ ມີຄວາມເສົ້າໝອງ. ຄຳວ່າ “Parisuddho” (ບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງ) ໄດ້ແກ່ ບໍລິສຸດໂດຍປະການທັງປວງ ເພາະບໍ່ມີອຸປະກິເລດ. ຄຳວ່າ “Jāti ādīnaṃ abhāvena” (ເພາະບໍ່ມີຊາດເປັນຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມດັບໄປແຫ່ງກຳແລະກິເລດອັນເປັນປັດໄຈແຫ່ງຊາດ.

469. න [Pg.207] නිච්චලා තිට්ඨන්තීති තත්ථ පක්ඛිපිතබ්බස්ස ලබ්භමානත්තා යථාපඤ්ඤත්තං හුත්වා නිච්චලා අකම්පියා න තිට්ඨන්ති. තං දොසං තං ඌනතාදොසං.

໔໖໙. ຄຳວ່າ “Na niccalā tiṭṭhanti” (ຍ່ອມບໍ່ຕັ້ງຢູ່ຢ່າງບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ) ໄດ້ແກ່ ເພາະໄດ້ສິ່ງທີ່ຈະພຶງໃສ່ລົງໄປໃນນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ຕັ້ງຢູ່ຢ່າງບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວຕາມທີ່ໄດ້ບັນຍັດໄວ້. ຄຳວ່າ “Taṃ dosaṃ” (ໂທດນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຂໍ້ບົກພ່ອງນັ້ນ.

අඤ්ඤස්මිං අසතීති අත්ථභඤ්ජකමුසාවාදෙ අසති. සො හි අත්තනො සන්තකස්ස අදාතුකාමතාදිවසෙන පවත්තස්ස අකම්මපථප්පත්තස්ස මුසාවාදභාවස්ස විපරීතො අඤ්ඤො ඉධ අධිප්පෙතො. තථා හි ඉතරො යෙභුය්‍යෙන වළඤ්ජිතබ්බතො වොහරිතබ්බතො වළඤ්ජකමුසාවාදොති ආහ. න කදාචි මුසාවාදීති ද්වෙ කථා න කථෙන්ති. බාහිරකානං අනවජ්ජතපසම්මතායපි නිස්සිතොති වත්තුං ආහ ‘‘සීලවා තපනිස්සිතකො හොති’’ති. විවටමුඛා මන්තජ්ඣෙනමණ්ඩිතා සබ්බසො සජ්ඣායා හොන්ති, න ඉතරෙති ආහ ‘‘පබ්බජිතා නිච්චං සජ්ඣායන්තී’’ති.

ຄຳວ່າ “Aññasmiṃ asati” (ເມື່ອສິ່ງອື່ນບໍ່ມີ) ໄດ້ແກ່ ເມື່ອການເວົ້າຕົວະທີ່ທຳລາຍປະໂຫຍດບໍ່ມີ. ເພາະວ່າ ການເວົ້າຕົວະອື່ນທີ່ກົງກັນຂ້າມກັບຄວາມເປັນຜູ້ເວົ້າຕົວະທີ່ບໍ່ເຖິງກຳມະບົດ ອັນເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ຢາກໃຫ້ຂອງທີ່ເປັນຂອງຕົນເປັນຕົ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ປະສົງເອົາໃນທີ່ນີ້. ດ້ວຍວ່າ ການເວົ້າຕົວະອີກຢ່າງໜຶ່ງນັ້ນ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ໃຊ້ສອຍຫຼືເວົ້າກັນໂດຍຫຼາຍ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “vaḷañjakamusāvādo” (ການເວົ້າຕົວະທີ່ໃຊ້ສອຍທົ່ວໄປ). ຄຳວ່າ “Na kadāci musāvādī” (ບໍ່ເປັນຜູ້ເວົ້າຕົວະໃນການກາລະໃດໆ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ເວົ້າຄຳສອງຄຳ (ຄຳເວົ້າກັບກອກ). ເພື່ອຈະກ່າວວ່າ ເຖິງແມ່ນຈະອາໄສຕະບະທີ່ພວກຄົນພາຍນອກສົມມຸດວ່າບໍ່ມີໂທດ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “sīlavā tapanissitako hoti” (ຜູ້ມີສີລຍ່ອມເປັນຜູ້ອາໄສຕະບະ). ພວກບັນພະຊິດຍ່ອມເປັນຜູ້ມີປາກເປີດ ປະດັບປະດາດ້ວຍການຮຽນມົນ ສາທະຍາຍໂດຍປະການທັງປວງ ບໍ່ແມ່ນເປັນຢ່າງອື່ນ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “pabbajitā niccaṃ sajjhāyanti” (ພວກບັນພະຊິດຍ່ອມສາທະຍາຍເປັນນິດ).

470. චිරං නික්ඛන්තොති නිග්ගතො හුත්වා චිරකාලෙ. න සබ්බසො පච්චක්ඛා හොන්ති සතිසම්මොහතො මග්ගානඤ්ච අඤ්ඤථා කරණතො. චිරායිතත්තන්ති ‘‘අයං මග්ගො’’ති කථනස්ස චිරායනං. විත්ථායිතත්තන්ති අසප්පටිභානං. තං පන සඋපමාහ දස්සෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං.

໔໗໐. ຄຳວ່າ “Ciraṃ nikkhanto” (ອອກໄປດົນແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ອອກໄປແລ້ວເປັນເວລາດົນນານ. ຄຳວ່າ “Na sabbaso paccakkhā honti” (ຍ່ອມບໍ່ປາກົດແຈ້ງໂດຍປະການທັງປວງ) ເພາະຄວາມຫຼົງລືມສະຕິ ແລະເພາະການເຮັດຫົນທາງໃຫ້ຜິດແປກໄປ. ຄຳວ່າ “Cirāyitattaṃ” (ຄວາມຊັກຊ້າ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຊັກຊ້າໃນການບອກວ່າ “ນີ້ຄືຫົນທາງ”. ຄຳວ່າ “Vitthāyitattaṃ” (ຄວາມງົງງວຍ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ມີປະຕິພານ. ເພື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນພ້ອມດ້ວຍອຸປະມາ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “yathā” (ເໝືອນດັ່ງ).

බලසම්පන්නොති කායබලෙන සමන්නාගතො. පමාණකතං කම්මං නාම පමාණකරානං රාගාදිකිලෙසානං අවික්ඛම්භිතත්තා ‘‘පමාණකතං කම්මං නාම කාමාවචර’’න්ති ආහ, තෙසං පන වික්ඛම්භිතත්තා වුත්තං ‘‘අප්පමාණකතං කම්මං නාම රූපාරූපාවචර’’න්ති. තත්ථාපි විසෙසතො අප්පමඤ්ඤාභාවනා සම්භවතීති ආහ ‘‘තෙසුපී’’තිආදි. නිරීහකත්තා යථා අප්පමාණසමඤ්ඤා ලබ්භති, තං දස්සෙතුං ‘‘පමාණං…පෙ… වුච්චතී’’ති ආහ. න ඔහීයති න තිට්ඨතීති කතූපචිතම්පි කාමාවචරකම්මං යථාධිගතෙ මහග්ගතජ්ඣානෙ අපරිහීනෙ තං අභිභවිත්වා ආසීදෙත්වා පස්සෙ ඔහීයකං කත්වා පටිසන්ධිං දාතුං සමත්ථභාවෙන න තිට්ඨති. ලග්ගිතුන්ති ආවරිතුං. ඨාතුන්ති පතිට්ඨාතුං. ඵරිත්වාති පටිප්ඵරිත්වා. පරියාදියිත්වාති තස්ස සාමත්ථියං ඛෙපෙත්වා. කම්මස්ස පරියාදියනං නාම විපාකුප්පාදබන්ධනමෙවාති ආහ – ‘‘තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා’’ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ຄຳວ່າ “Balasampanno” (ຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍກຳລັງ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍກຳລັງກາຍ. ກຳທີ່ເຮັດໃຫ້ມີປະມານ ເພາະບໍ່ໄດ້ຂົ່ມກິເລດມີຣาຄະເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຮັດໃຫ້ມີປະມານ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacaraṃ” (ກຳທີ່ເຮັດໃຫ້ມີປະມານ ໄດ້ແກ່ ກາມາວະຈອນກຳ), ແຕ່ເພາະຂົ່ມກິເລດເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacaraṃ” (ກຳທີ່ເຮັດໃຫ້ບໍ່ມີປະມານ ໄດ້ແກ່ ຮູບາວະຈອນແລະອະຣູບາວະຈອນກຳ). ໃນກຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນພິເສດຍ່ອມມີອັບປະມານຍະພາວະນາ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “tesupī” (ໃນກຳເຫຼົ່ານັ້ນເຖິງຢ່າງນັ້ນ). ເພື່ອຈະສະແດງເຖິງການໄດ້ຊື່ວ່າ ອັບປະມານ ເພາະຄວາມບໍ່ມີຄວາມຂົນຂວາຍ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “pamāṇaṃ…pe… vuccatī” (ປະມານ... ຍ່ອມກ່າວ). ຄຳວ່າ “Na ohīyati na tiṭṭhati” (ຍ່ອມບໍ່ເຫຼືອຢູ່ ຍ່ອມບໍ່ຕັ້ງຢູ່) ໄດ້ແກ່ ເຖິງແມ່ນກາມາວະຈອນກຳທີ່ໄດ້ເຮັດແລະສັ່ງສົມໄວ້ ເມື່ອມະຫັກຄະຕະຊານທີ່ບັນລຸແລ້ວບໍ່ເສື່ອມ ຍ່ອມບໍ່ຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະທີ່ສາມາດຈະຂົ່ມຊານນັ້ນ ແລ້ວເຂົ້າໄປໃກ້ ເຮັດໃຫ້ຢູ່ຂ້າງຫຼັງ ແລ້ວໃຫ້ປະຕິສົນທິໄດ້. ຄຳວ່າ “Laggituṃ” (ເພື່ອຈະຕິດຢູ່) ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຈະກີດກັ້ນ. ຄຳວ່າ “Ṭhātuṃ” (ເພື່ອຈະຕັ້ງຢູ່) ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຈະປະດິດສະຖານ. ຄຳວ່າ “Pharitvā” (ແຜ່ໄປ) ໄດ້ແກ່ ແຜ່ທັບໄປ. ຄຳວ່າ “Pariyādiyitvā” (ຄອບງຳແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ຄວາມສາມາດຂອງກຳນັ້ນໝົດໄປ. ການຄອບງຳກຳ ໄດ້ແກ່ ການຫ້າມການຜູກພັນໃນການບັງເກີດວິບາກນັ້ນເອງ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “tassa vipākaṃ paṭibāhitvā” (ຫ້າມວິບາກຂອງກຳນັ້ນ). ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍທັງນັ້ນ.

සුභසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການປະກາດເນື້ອຄວາມອັນລີ້ລັບແຫ່ງການອະທິບາຍສຸພະສູດ ຈົບບໍລິບູນ.

10. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා

໑໐. การອະທິບາຍສັງຄາຣະວະສູດ

473. අභිප්පසන්නාති [Pg.208] අභිසමෙච්ච පසන්නා. තෙනාහ – ‘‘අවෙච්චප්පසාදවසෙන පසන්නා’’ති. බ්‍රාහ්මණී විගතමලමච්ඡෙරතාය ‘‘තුය්හං දෙය්‍යධම්මං රුච්චනකට්ඨානෙ දෙහී’’ති ආහ. මග්ගෙනෙව හිස්සා මච්ඡරියස්ස පහීනත්තා බුද්ධපක්ඛබ්‍රාහ්මණපක්ඛවසෙන උභතොපක්ඛිකා.

໔໗໓. ຄຳວ່າ “Abhippasannā” (ເລື່ອມໃສຢ່າງຍິ່ງ) ໄດ້ແກ່ ເລື່ອມໃສເພາະຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “aveccappasādavasena pasannā” (ເລື່ອມໃສດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເຫຼື້ອມໃສຢ່າງບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ). ນາງພຣາມມະນີ ເພາະມີຄວາມຕະໜີ່ອັນເປັນມົນທິນປາສະຈາກໄປແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຈົ່ງຖວາຍໄທຍະທຳຂອງທ່ານໃນບ່ອນທີ່ທ່ານພໍໃຈເຖີດ”. ເພາະຄວາມຕະໜີ່ຂອງນາງຖືກລະໄດ້ແລ້ວດ້ວຍມັກນັ້ນເອງ ນາງຈຶ່ງເປັນຜູ້ມີສ່ວນທັງສອງຝ່າຍ ຄື ຝ່າຍພຣະພຸດທະເຈົ້າແລະຝ່າຍພຣາມ.

කිංසූති කින්ති පුච්ඡාවචනං. ඡෙත්වා අනාදියිත්වා විනාසෙත්වා. සුඛං සෙතීති චිත්තසන්තාපාභාවෙන සුඛෙන සුපති. න සොචතීති තතො එව සොකං නාම විනාසෙති. කොධන්ති කුජ්ඣනලක්ඛණං කොධං. ඡෙත්වා සමුච්ඡින්දිත්වා. සුඛං සෙතීති කොධපරිළාහෙන අපරිඩය්හමානත්තා සුඛං සුපති. කොධවිනාසෙන විනට්ඨදොමනස්සත්තා න සොචති. විසමූලස්සාති දුක්ඛවිපාකස්ස. මධුරග්ගස්සාති අක්කොසකස්ස පච්චක්කොසනෙන, පහාරකස්ස පටිප්පහරණෙන යං සුඛං උප්පජ්ජති, තං සන්ධායෙව ‘‘මධුරග්ගො’’ති වුත්තො. ඉමස්මිඤ්හි ඨානෙ පරියොසානං ‘‘අග්ග’’න්ති වුත්තං. අරියාති බුද්ධාදයො අරියා.

ຄຳວ່າ “Kiṃsū” (ຫຍັງໜໍ) ເປັນຄຳຖາມ ໄດ້ແກ່ ຫຍັງ. ຄຳວ່າ “Chetvā” (ຂ້າແລ້ວ/ຕັດແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຖືເອົາ, ທຳລາຍແລ້ວ. ຄຳວ່າ “Sukhaṃ seti” (ຍ່ອມຢູ່ເປັນສຸກ) ໄດ້ແກ່ ນອນເປັນສຸກ ເພາະບໍ່ມີຄວາມຮ້ອນໃຈ. ຄຳວ່າ “Na socati” (ຍ່ອມບໍ່ເສົ້າໂສກ) ໄດ້ແກ່ ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຍ່ອມທຳລາຍຄວາມໂສກເສຍໄດ້. ຄຳວ່າ “Kodhaṃ” (ຄວາມໂກດ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມໂກດທີ່ມີລັກສະນະຮ້າຍກາດ. ຄຳວ່າ “Chetvā” (ຕັດແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ຕັດຂາດແລ້ວ. ຄຳວ່າ “Sukhaṃ seti” (ຍ່ອມຢູ່ເປັນສຸກ) ໄດ້ແກ່ ນອນເປັນສຸກ ເພາະບໍ່ຖືກຄວາມຮ້ອນຮົນແຫ່ງຄວາມໂກດເຜົາຜານ. ຍ່ອມບໍ່ເສົ້າໂສກ ເພາະໂທມະນັດດັບໄປດ້ວຍການທຳລາຍຄວາມໂກດ. ຄຳວ່າ “Visamūlassa” (ມີຮາກເປັນພິດ) ໄດ້ແກ່ ມີວິບາກເປັນທຸກ. ຄຳວ່າ “Madhuraggassa” (ມີຍອດຫວານ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມສຸກໃດທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະການດ່າຕອບຄົນດ່າ, ເພາະการຕີຕອບຄົນຕີ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງໝາຍເຖິງຄວາມສຸກນັ້ນເອງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “madhuraggo” (ມີຍອດຫວານ). ເພາະວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ຄຳວ່າ “agga” (ຍອດ/ທີ່ສຸດ) ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ ທີ່ສຸດ. ຄຳວ່າ “Ariyā” (ພຣະອະລິຍະທັງຫຼາຍ) ໄດ້ແກ່ ພຣະອະລິຍະເຈົ້າມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ.

පඤ්හං කථෙසීති බ්‍රාහ්මණො කිර චින්තෙසි – ‘‘සමණො ගොතමො ලොකපූජිතො, න සක්කා යං වා තං වා වත්වා සන්තජ්ජෙතුං, එකං සණ්හපඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති. සො එකං පුච්ඡාගාථං අභිසඞ්ඛරිත්වා ‘‘සචෙ අසුකස්ස නාම වධං රොචෙමීති වක්ඛති, යෙ තුය්හං න රුච්චන්ති, තෙ මාරෙතුකාමොසි, ලොකවධාය උප්පන්නො කිං තුය්හං සමණභාවෙනාති නිග්ගහෙස්සාමි. සචෙ න කස්සචි වධං රොචෙමීති වක්ඛති, අථ නං ත්වං රාගාදීනම්පි වධං න ඉච්ඡසි, තස්මා සමණො හුත්වා ආහිණ්ඩසීති නිග්ගණ්හිස්සාමීති ඉමං උභතොකොටිකං පඤ්හං පුට්ඨො සමණො ගොතමො නෙව ගිලිතුං න උග්ගිලිතුං සක්ඛිස්සතී’’ති එවං චින්තෙත්වා ඉමං පය්හං පුච්ඡි. තස්ස භගවා අජ්ඣාසයානුරූපං කථෙසි. සො පඤ්හබ්‍යාකරණෙන ආරාධිතචිත්තො පබ්බජ්ජං යාචි. සත්ථා තං පබ්බාජෙසි, සො පබ්බජ්ජාකිච්චං මත්ථකං පාපෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘පබ්බජිත්වා අරහත්තං පත්තො’’ති.

ຄຳວ່າ “Pañhaṃ kathesi” (ໄດ້ກ່າວປັນຫາ) ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣາມນັ້ນຄິດວ່າ “ພຣະສະມະນະໂຄດົມເປັນທີ່ບູຊາຂອງໂລກ ບໍ່ອາດຈະກ່າວຂົ່ມຂູ່ດ້ວຍຄຳໃດໆ ໄດ້ ເຮົາຈະຖາມປັນຫາອັນລະອຽດອ່ອນຂໍ້ໜຶ່ງ”. ລາວຈຶ່ງແຕ່ງຄຳຖາມເປັນຄາຖາຂໍ້ໜຶ່ງ ແລ້ວຄິດວ່າ “ຫາກພຣະອົງຈະກ່າວວ່າ ເຮົາພໍໃຈໃນການຂ້າຄົນຊື່ໂນ້ນ, ເຮົາກໍຈະຂົ່ມຂູ່ວ່າ ທ່ານຢາກຂ້າຄົນທີ່ທ່ານບໍ່ພໍໃຈ ທ່ານເກີດມາເພື່ອທຳລາຍໂລກ ຄວາມເປັນສະມະນະຂອງທ່ານຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງ. ຫາກພຣະອົງຈະກ່າວວ່າ ເຮົາບໍ່ພໍໃຈໃນການຂ້າໃຜໆ ເລີຍ, ເຮົາກໍຈະຂົ່ມຂູ່ວ່າ ຖ້າຢ່າງນັ້ນ ທ່ານກໍບໍ່ປາຖະໜາການຂ້າກິເລດມີຣາຄະເປັນຕົ້ນເໝືອນກັນ ທ່ານຈຶ່ງບວດເປັນສະມະນະທ່ຽວໄປເຮັດຫຍັງ, ພຣະສະມະນະໂຄດົມເມື່ອຖືກຖາມປັນຫາທີ່ມີສ່ວນສອງຝ່າຍນີ້ ຍ່ອມບໍ່ອາດຈະກືນເຂົ້າຫຼືຄາຍອອກໄດ້” ລາວຄິດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງຖາມປັນຫານີ້. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງແກ້ປັນຫາແກ່ລາວຕາມອັດທະຍາໄສ. ລາວມີຈິດຍິນດີດ້ວຍການແກ້ປັນຫານັ້ນ ຈຶ່ງທູນຂໍການບວດ. ພຣະສາດສະດາຊົງໃຫ້ລາວບວດແລ້ວ, ລາວກໍໄດ້ເຮັດກິດແຫ່ງການບວດໃຫ້ເຖິງທີ່ສຸດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “pabbajitā arahattaṃ patto” (ບວດແລ້ວບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ).

අවභූතාති අධොභූතා. අධොභාවො සත්තානං අවඩ්ඪි අවමඞ්ගලන්ති ආහ – ‘‘අවඩ්ඪිභූතා අවමඞ්ගලභූතායෙවා’’ති. පරිභූතාති පරිභවප්පත්තා. විජ්ජමානානන්ති පාළියං අනාදරෙ සාමිවචනන්ති තදත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘විජ්ජමානෙසූ’’තිආහ. පකට්ඨං, පවඩ්ඪං වා ඤාණන්ති පඤ්ඤාණන්ති භගවතො ඤාණං විසෙසෙත්වා වුත්තං.

ຄຳວ່າ “Avabhūtā” (ເປັນຂອງຕ່ຳຊ້າ) ໄດ້ແກ່ ເປັນຂອງຕົກຕ່ຳ. ຄວາມຕົກຕ່ຳເປັນຄວາມບໍ່ຈະເລີນ ເປັນອະວະມຸງຄຸນຂອງສັດທັງຫຼາຍ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “avaḍḍhibhūtā avamaṅgalabhūtāyevā” (ເປັນຂອງບໍ່ຈະເລີນ ເປັນຂອງອະວະມຸງຄຸນແທ້ໆ). ຄຳວ່າ “Paribhūtā” (ຖືກດູໝິ່ນ) ໄດ້ແກ່ ເຖິງຄວາມຖືກດູແຄນ. ຄຳວ່າ “Vijjamānānaṃ” (ເມື່ອມີຢູ່) ໃນພຣະບາລີ ເປັນສາມີວິບັດໃນອັດອະນາທອນ ເພື່ອຈະສະແດງອັດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “vijjamānesu” (ເມື່ອມີຢູ່ທັງຫຼາຍ). ຄຳວ່າ “Paññāṇaṃ” (ປັນຍາຍານ) ໄດ້ແກ່ ຍານອັນປະເສີດ ຫຼືຍານອັນຈະເລີນຍິ່ງ ທ່ານກ່າວສະແດງເຖິງພຣະຍານຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າເປັນພິເສດ.

474. අභිජානිත්වාති [Pg.209] අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන ජානිත්වා. වොසිතවොසානාති කතකරණීයතාය සබ්බසො පරිසොසිතනිට්ඨා. පාරමිසඞ්ඛාතන්ති පරමුක්කංසභාවතො පාරමීති සඞ්ඛාතං. තෙනාහ ‘‘සබ්බධම්මානං පාරභූත’’න්ති. බ්‍රහ්මචරියස්සාති සාසනබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතං. තෙනාහ ‘‘උප්පාදකා ජනකා’’ති. ‘‘ඉදමෙවං භවිස්සති ඉදමෙව’’න්ති තක්කනං තක්කො, සො එතස්ස අත්ථීති තක්කී. යස්මා සො තං තං වත්ථුං තථා තථා තක්කිත්වා ගණ්හති, තස්මා වුත්තං ‘‘තක්කගාහී’’ති. වීමංසනසීලො වීමංසී පච්චක්ඛභූතමත්ථං වීමංසනභූතාය පඤ්ඤාය කෙවලං වීමංසනතො. තෙනාහ ‘‘පඤ්ඤාචාරං චරාපෙත්වා එවංවාදී’’ති. යථාවුත්තතක්කීවීමංසීභාවෙන තක්කපරියාහතං වීමංසානුචරිතං සයංපටිභානං එවමෙතන්ති වත්වා.

໔໗໔. ຄຳວ່າ “Abhijānitvā” (ຮູ້ຍິ່ງແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ຮູ້ດ້ວຍຍານອັນຍິ່ງໃຫຍ່ເປັນພິເສດ. ຄຳວ່າ “Vositavosānā” (ຜູ້ຢູ່ຈົບພຣົມມະຈັນແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ມີຄວາມສິ້ນສຸດອັນບໍລິບູນໂດຍປະການທັງປວງ ເພາະໄດ້ເຮັດກິດທີ່ຄວນເຮັດແລ້ວ. ຄຳວ່າ “Pāramisaṅkhātaṃ” (ທີ່ນັບວ່າເປັນບາຣະມີ) ໄດ້ແກ່ ທີ່ນັບວ່າເປັນບາຣະມີ ເພາະເປັນສະພາວະອັນປະເສີດຢ່າງຍິ່ງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “sabbadhammānaṃ pārabhūtaṃ” (ເຖິງຝັ່ງແຫ່ງທຳທັງປວງ). ຄຳວ່າ “Brahmacariyassa” (ແຫ່ງພຣົມມະຈັນ) ໄດ້ແກ່ ເປັນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງສາດສະນະພຣົມມະຈັນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “uppādakā janakā” (ຜູ້ໃຫ້ເກີດ ຜູ້ໃຫ້ກຳເນີດ). ການຄິດຄາດຄະເນວ່າ “ສິ່ງນີ້ຈະເປັນຢ່າງນີ້ ສິ່ງນີ້ຈະເປັນຢ່າງນີ້” ຊື່ວ່າ ຕັກກະ (ຄວາມຄິດ), ຜູ້ໃດມີຄວາມຄິດນັ້ນ ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າ ຕັກກີ (ນັກເດົາ). ເພາະເຫດທີ່ລາວຄິດຄາດຄະເນແລ້ວຈຶ່ງຖືເອົາວັດຖຸນັ້ນໆ ຢ່າງນັ້ນໆ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “takkagāhī” (ຜູ້ຖືເອົາດ້ວຍການເດົາ). ຜູ້ມີປົກກະຕິໃຄ່ຄວນ ຊື່ວ່າ ວີມັງສີ (ນັກວິໄຈ) ເພາະໃຄ່ຄວນເນື້ອຄວາມທີ່ປາກົດແຈ້ງ ດ້ວຍປັນຍາອັນເປັນເຄື່ອງໃຄ່ຄວນເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “paññācāraṃ carāpetvā evaṃvādī” (ຜູ້ກ່າວຢ່າງນີ້ ໂດຍໃຫ້ປັນຍາເປັນໄປ). ດ້ວຍຄວາມເປັນນັກເດົາແລະນັກວິໄຈຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເປັນຢ່າງນີ້” ດ້ວຍປະຕິພານຂອງຕົນເອງ ອັນເປັນໄປຕາມການໃຄ່ຄວນ ທີ່ຖືກຕ້ອງຕາມຄວາມຄິດ.

485. අට්ඨිතපධානවතන්ති අඤ්ඤත්ථ කිස්මිඤ්චි පුග්ගලෙ අට්ඨිතපධානවතං අනඤ්ඤසාධාරණං භොතො ගොතමස්ස පධානං අහොසි. සප්පුරිසපධානවතං අහොසි සප්පුරිසපධානවතාධිගතානං එතාදිසානං අරහතං අච්ඡරියපුග්ගලානංයෙව ආවෙණිකපධානවතං අහොසි. අජානන්තොව පකාසෙතීති අයං පුච්ඡිතමත්ථං සයං පච්චක්ඛතො අජානන්තො එව කෙවලං සද්දං උප්පාදෙත්වාව පකාසෙසීති සඤ්ඤාය ආහ. අජානනභාවෙ සන්තෙති ඉමෙ අධිදෙවාති පච්චක්ඛතො ජානනෙ අසති. පණ්ඩිතෙන මනුස්සෙනාති ලොකවොහාරකුසලෙන මනුස්සෙන, ත්වං පන ලොකවොහාරෙපි අකුසලො. වචනත්ථඤ්හි අජානන්තො යං කිඤ්චි වදති. උච්චෙන සම්මතන්ති උච්චං සුපාකටං සබ්බසො තරුණදාරකෙහිපි සම්මතං. ඤාතමෙතං යදිදං අත්ථි දෙවාති. තෙනාහ ‘‘සුසුදාරකාපී’’තිආදි. දෙවාති උපපත්තිදෙවා. අධිදෙවා නාම සම්මුතිදෙවෙහි අධිකදෙවාති කත්වා, තදඤ්ඤෙ ච මනුස්සෙ අධිකභාවෙ කිමෙව වත්තබ්බං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

໔໘໕. ຄຳວ່າ ອັຕຖິຕະປະທານະວະຕັງ (ຄວາມພະຍາຍາມທີ່ຕັ້ງໝັ້ນ) ຄວາມວ່າ ຄວາມພະຍາຍາມທີ່ຕັ້ງໝັ້ນ ອັນບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ບຸກຄົນອື່ນໃດເລີຍ ຂອງພຣະໂຄດົມຜູ້ຈະເລີນ ໄດ້ມີແລ້ວ. ເປັນຄວາມພະຍາຍາມຂອງສັດບຸລຸດ, ເປັນຄວາມພະຍາຍາມສະເພາະ (ອາເວນິກະປະທານ) ຂອງພຣະອໍຣະຫັນທັງຫຼາຍ ຜູ້ເປັນບຸກຄົນອັດສະຈັນເຊັ່ນນັ້ນ ຜູ້ບັນລຸແລ້ວດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມຂອງສັດບຸລຸດ. ຄຳວ່າ ອະຊານັນໂຕວະ ປະກາເສຕິ (ບໍ່ຮູ້ຢູ່ກໍປະກາດ) ຄວາມວ່າ ພຣະສັງຄາຣະວະນີ້ ກ່າວດ້ວຍຄວາມເຂົ້າໃຈວ່າ 'ທ່ານ (ພຣະໂຄດົມ) ເມື່ອບໍ່ຮູ້ແຈ້ງເນື້ອຄວາມທີ່ຖາມດ້ວຍຕົນເອງໂດຍປະຈັກ ກໍພຽງແຕ່ເຮັດສຽງໃຫ້ເກີດຂຶ້ນແລ້ວປະກາດເທົ່ານັ້ນ'. ຄຳວ່າ ອະຊານະນະພາເວ ສັນເຕ (ເມື່ອຄວາມບໍ່ຮູ້ມີຢູ່) ຄວາມວ່າ ເມື່ອບໍ່ມີຄວາມຮູ້ແຈ້ງໂດຍປະຈັກວ່າ 'ທ່ານເຫຼົ່ານີ້ເປັນອະທິເທບ'. ຄຳວ່າ ປັນທິເຕນະ ມະນຸດເສນະ (ໂດຍມະນຸດຜູ້ເປັນບັນດິດ) ຄວາມວ່າ ໂດຍມະນຸດຜູ້ສະຫຼາດໃນໂວຫານຂອງໂລກ, ສ່ວນທ່ານເອງ ແມ່ນແຕ່ໃນໂວຫານຂອງໂລກກໍຍັງບໍ່ສະຫຼາດ. ເພາະວ່າ ຜູ້ທີ່ບໍ່ຮູ້ຄວາມໝາຍຂອງຄຳເວົ້າ ຍ່ອມເວົ້າໄປຕາມແຕ່ຈະເວົ້າ. ຄຳວ່າ ອຸດເຈນະ ສັມມະຕັງ (ເປັນທີ່ຍອມຮັບຢ່າງສູງ) ຄວາມວ່າ ເປັນທີ່ຍອມຮັບຢ່າງສູງ ປາກົດແຈ້ງດີ ໂດຍປະການທັງປວງ ແມ່ນແຕ່ໂດຍເດັກນ້ອຍໆ. ຂໍ້ນີ້ເປັນທີ່ຮູ້ກັນດີ ຄື 'ເທວະດາທັງຫຼາຍມີຢູ່'. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ເດັກນ້ອຍໆ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ເທວາ ໄດ້ແກ່ ອຸປະປັດຕິເທບ. ທີ່ຊື່ວ່າ ອະທິເທບ ເພາະເປັນເທບທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າສົມມຸດຕິເທບ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຈະຕ້ອງກ່າວໄປໃຍເຖິງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າມະນຸດອື່ນໆ ນອກຈາກນັ້ນ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍແທ້ໆ.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ໃນປປັນຈະສູທະນີ ອັດຖະກະຖາມັດຊິມະນິກາຍ

සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

ການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບ (ລີນັດຖະປະກາສະນາ) ໃນການພັນລະນາສັງຄາຣະວະສູດ ຈົບແລ້ວ.

නිට්ඨිතා ච බ්‍රාහ්මණවග්ගවණ්ණනා.

ແລະການພັນລະນາພຣາມະນະວັກ ກໍຈົບລົງແລ້ວ.

මජ්ඣිමපණ්ණාසටීකා සමත්තා.

ມັດຊິມະປັນນາດີກາ ຈົບແລ້ວ.